Aşıq Alı. Əsərləri Aşıq Alı (1801–1911) == Qoşmalar == Ağlama Aylar-illər mən yolunu gözlədim, Düz ilqarlı Bəsti xanım, ağlama. Yandırdın sən məni kabab eylədin, Sənə qurban şirin canım, ağlama. Bu dünyada belə olubdu adət, Varlılar yoxsula verir əziyyət. Bizə də bir qapı açılar əlbət, Varım-yoxum, din-imanım, ağlama. Mən Aşıq Alıyam, illər ayrısı, Məcnun tək gəzirəm çöllər ayrısı. Bülbüləm, bağlar tək güllər ayrısı, Ey munisim, mehribanım, ağlama. * * * Ağlaram Səni xəstə gördüm qəlbim qan oldu, Ayıl bu qəflətdən, ellər, ağlaram. Ox dəydi sinəmə, yaram deşildi, Tökərəm didəmnən sellər, ağlaram. Coşanda ürəyim aşırdım dağlar, Düşəndə yadıma o keçən çağlar, Bu günü görəndə dostlarım ağlar, Tutulub dizlərim, bellər, ağlaram. Alıyam, dərdimi yetirdim yüzə, Gəzirdim səhrada, enmişəm düzə, Bir gözəl istərəm gözümlə süzə, Deyirəm sözləri dillər, ağlaram. * * * Ağrı dağı Havalanıb ərş üzünə qalxıbsan, Dağların sərdarı, nər Ağrı Dağı. Payızın, baharın olur zimistan, Səndən əskik olmaz qar, Ağrı Dağı. Ətəyinə xan atdanır, xun düşür, Böyük adın mahallara ün düşür, Hər dağdan irəli sənə gün düşür, Nə vaxtı açılar dar, Ağrı Dağı. Səkkizi rizvandı Cənnətin bağı, Neçə hanası var, neçə otağı, Nuh gəmisi, Peyğəmbərin bulağı, Səndə çox nişana var, Ağrı Dağı. Göstərdin cahanı necə sirr idi, Tozun qalxdı, İrəvanı bürüdü, Axşam üstü hər tərəfdən yeridi, Batırdı ölkəni Pir, Ağrı Dağı. Əvvəl səndə olub Rüstəm pəhlivan, Gəzib şahi-mərdan nişanbanişan, Aşıq Alı təəccübdü hər zaman, Yarın qardı, yarın nar, Ağrı Dağı. * * * Alar Bu dünyanı təcrübədən fəhm edən, Əşyan qurar, körpü salar, ad alar. Yüz namərdlə şəkər yesən ağıdı, Bir mərd ilə ağı yeyən dad alar. O qohumun, o taxılı, o unu, Hamidardı, apar doldur xurcunu. Qaytarmasan bir yumurta borcunu, Aqibətdə tələb edib yad alar. Alı, sözün fitnəlidi, fellidi, Kitab-kitab sirlərini həll edi. Mərdin adı hünərindən bəllidi, Nanəciblər əməlindən ad alar. “Şuşa” qəzeti, 20 sentyabr 1983-cü il. * * * Amandı Başına döndüyüm ədalət şahı, Şahım, bu yollara düşmə, amandı. Çuğul, şeytan sənə tələ qurubdu, Şahım, bu yollara düşmə, amandı. Bu yolların içi dolu lil olur, Üstü bulud, altı quyu lil olur, Görürsənmi, şəmsi-qəmər ləl olur, Şahım, bu yollara düşmə amandı. Əskiklərin sözü keçməz arada, Mərd iyidlər tez yetişər murada, Yazıq Alı ilqar qoydu burada, - Şahım, bu yollara düşmə, amandı. * * * Ay ağa haray Əyildi qamətim, büküldü belim, Sən yetiş dadıma, ay ağa, haray! Könül coşdu qanadlanıb uçmağa Yanıbdı şahpərim ayağa, haray. Balıq olan suda üzməz lələksiz, Tərlan olan göydə uçmaz qənətsiz Aslan olan sözü ötməz köməksiz, Sən yetiş köməyə, ay ağa, haray. Çağırram qulunu qoyma sərgərdar, Düşmüşəm qovğaya gəl məni qurtar, Ağalar ağası, ya Şahısuvar, Sən yetiş imdada, ay ağa haray. * * * Ay üzə-üzə Qəm məni çulğayıb saldı dəryaya, Cəhd eylədim çıxam ay üzə-üzə. Oğrun-oğrun öz oduma yanıram, Qəza vurub saldı ay üzə-üzə. Yarananda borclu olub bir cana, Bənzəmədim nə sultana, nə xana. Dolandım dünyanı, bildim əfsana, Bu cavan canımı ay üzə-üzə. O gün olarmı ki, şad olub gülək, Sən əydin qəddimi, ay qoca fələk. Alı, yaradandan sən eylə dilək, - O, deyər dərdini ay üzə, üzə. * * * Bax Bu dünyanı mən tərcümə eylədim, Bu çərxi-gərdişin yollarına bax. Satıcılar yalan yerə and içir, Ortada oynayan dillərinə bax. İnanmayın boyaqçının dilinə, Cövhər, aşqar - yaman qatır lilinə. Baxmayın hacınm yoğun şalına, Gedib evlərində günlərinə bax. Dövlətlilər əzrayılsız can alır, Pulun sələminə ot, saman alır, Əvvəlcə beş verib, sonra on alır, Qiyamət günündə hallarına bax. Bənnalar da divar çəkir hər yana, Axşamacan danışırlar əfsana. Nəccarlardan var yaxşısı bir dənə, - Zoddu İbrahimin kamalına bax. Əllaf ilə baqqal nə işlər görür?.. Haqqını düz alıb yarımçıq verir. Bir arşında yarım çərək qol vurur, Sən onların fəndi-fellərinə bax. Gör neyləyir qalayçıyla, dəmirçi, Xalqın evin yıxdı papaqçı, kürkçü. Arvadları soyur pinəçi, çərçi, Sövdadakı qilü-qallarına bax. Nalbənd də çəkici çox döyür nala, Tayı düz almamış salmayır yola. Tez-tez mıxa çalır, haqqı bol ola Üzünə tüpürür, yallarına bax. Dəyirmançı neylər, söyləyim sənə, On yol şahad alıb doymayır yenə. Altından ling qoyur, üstdən dəndanə, Qabaqdan paylayır, dallarına bax. Pirim Şahi-Mərdan, Heydəri-kərrar Dadıma yetişsin Əhmədi-muxtar. Aşıq Alı üzü qara günahkar, Cəhənnəm odunun küllərinə bax. * * * Bənzərsən Süsənli, sünbüllü, tər bənövşəli, Yaylaq, bizim yaylaqlara bənzərsən. İçən ölməz abi-kövsər suyunu, Bulaq, bizim bulaqlara bənzərsən. Cənnət olub bizim yerin bu çağı, Ağ lavaşı, kərə yağı, qaymağı, Qızlar dəstələnib gəzər oylağı, Oylaq, bizim oylaqlara bənzərsən. Ket Dağı, Əyricə, Daşkənd baxarı, Ağ sürülər, Sarıyaldan yuxarı, Var bizim suların əcəb axarı, Çaylaq, bizim çaylaqlara bənzərsən. Alının gəzdiyi üç gözəl dərə, Şeqaiq, Çiçəkli, xoş Cözəldərə, Şahdağdan görünür Başgözəldərə, Uç dağ bizim, o dağlara bənzərsən, * * * Bəsdi Cana gəldim bu hicrandan, hicrətdən, Nəhayət, son həddə çatmışam, Bəsdi. Bəsdi. Əl-aman eylərəm səfil dövrandan, O qürbət güzarı atmışam, Bəsdi. Bəşər deyil, məlakəsən surətdən, Nə incidin, nə usandın firqətdən, Xəyalda görürdüm səni qürbətdən, Gecəni gündüzə qatmışam, Bəsdi. Əməlimdə var peymana dəlalət, Sən məndən sadiqsən, ey mahi tələt, Yubandım, yanında qaldım xəcalət, Nə dincəlib, nə də yatmışam, Bəsdi. Ara qəlb evini, aşikar baxın, Sədaqət ləşkəri eylədi axın. Ara uzaq oldu, könülsə yaxın, Sanki günahlara batmışam, Bəsdi. Alının iqbalı yeyindi, yeyin, Yoxdur qəm-qüssəsi, aləmə deyin. Eşitməyim nazlı yarın gileyin, Dəm alıb qəmləri satmışam, Bəsdi. * * * Bəsdi Nabina eynimə nəzər eyləyib, Duyuram, ahəstə ağlama, Bəsdi. Çarəsiz dərdimə çarə olmadı, Yas tutub qaralar bağlama, Bəsdi. Nadan olub, fərəh umma fələkdən, Al əhlidi, əl götürməz kələkdən, Kənar etdi məni arzu-diləkdən, Dağ üstən sinəmi dağlama, Bəsdi. Alı bülbül oldu, dünya - qəfəsi, Çərxi-cəfadardan kəsilər səsi, Zəngulədə yerin verməz özgəsi, Daşqın çaylar kimi çağlama, Bəsdi. * * * Bəsdi Sən şəms, mən kənarında sitarə, Rüsxət ver sərinə dolanım, Bəsdi. Can fəda eylərəm, ey mahiparə, Budur sərmayədən olanım, Bəsdi. Kərəməm, Əslisiz giryan neylərəm? Məcnunam, dəştidə üryan neylərəm? Nainsaf, halıma bir yan, neylərəm? Sənsən canı verib, alanım, Bəsdi. İqbalım dadıma yetmədi bir an, Sitəmindən oldu can evi viran, İstərsən gəzərəm İranı, Turan Qürbət diyarlara yollanım, Bəsdi. Umma mərhəməti qəni daradan, Əgər sevirsənsə çıxaq aradan. Kərəm hasil olar nadir çaradan, Tərsinə odlara qalanım, Bəsdi. Dəhri-cəfə çoxlarını tovladı, Uydu baban rəsulları qovladı, Alı sənlə bir diyarın övladı, Qoyma yad ellərə calanım, Bəsdi. * * * Bəsdi yar Peymana mərd oldum, dəşt gərd oldum, Gör əhvalım, bir sor halım, Bəsdi yar. Rüxsarən zərd oldum, əhli dərd oldum, Zaydı halım, həm xəyalım, Bəsdi yar. Cismidə canımsan, ilqarda dursan, Sən can alanımsan, verrəm buyursan. Təlx lisanımsan, eyham vuransan, Bilsin cümlə qoy mahalım, Bəsdi yar. Olmasan bivəfa, sürərsən səfa, Gələsən insafa, çəkməyəm cəfa, Sevən düşməz xofa, çekilər qafa, Etmə müşgül ilk vüsalım, Bəsdi yar. Artırdın məlalım, həm qilü-qalım, Tərk edim mahalım, sərf edim malım. Ya ölüm, ya alım, yox desən, zalım, Aşkar oldu son sualım, Bəsdi yar. Çeşmimin ziyası, Alıdı ası, Geydi qəm libası, ahdı nəvası. Qurdu firqət yası, agah mənası, İnanma ki, burda qalım, Bəsdi yar. * * * Bilin siz Qohum-qardaş, dost-müsahib yanında, Günahkaram, günahkara bilin siz. Bülbül fəğan eylər öz gülşənində, Qızılgül həmdəmdi xara bilin siz. Sinəm yara oldu dağı-düyündən, Könlüm ayrılmadı öz miskinindən. Kişi də dönərmi öz dediyindən? Sinəm oldu para-para bilin siz. Aşıq Alı deyər sözün aşkara, Heç vaxt güvənmədim dövlətə-vara. Düz oldum dostluğa, əhdə, ilqara, Mənim bu dərdimə çara bilin siz. * * * Bilinməz Ay ağalar, gəlin sizə söyləyim, Nanəcibin düz ilqarı bilinməz. Xəsis gec-tez öz varını itirər, Onun namus, qeyrət, arı bilinməz. Can yanmasa gözdən axan yaş olmaz, Qohum-qardaş çətin vaxtı yad olmaz, Dostu büdrəyənin qəlbi şad olmaz, Kisəvar insanın varı bilinməz. Dostumun dostuna sayıl olmuşam, Təmiz gözəllərə mayıl olmuşam, Çəkdiyim zillətə qayıl olmuşam, Bivəfa gözəlin yan bilinməz. Mən istərəm gözəlləri şad olsun, Dodaq nazik, incə belli, dad olsun, Xoşxasiyət, gülər üzlü, ad olsun, Əl uzatsan onun narı bilinməz. Aşıq Alı, hər cəfaya dözübsən, Həm ucanı, həm alçağı görübsən, Bu fani dünyadan əlin üzübsən Fələk bivəfadı, barı bilinməz. * * * Bilməz Çoxu aşıqlığa iqdam eylədi, Əlində çaldığı saz ola bilməz. İstəyir ki, matahım xırd edə, Hərifi dəhanda düz ola bilməz. Qulluq eyləməyən ustad pirinə Nədən bilməm özün salar dərinə?! Ala qarğa düşsə su kəmərinə, Silkinər, çalxanar, qaz ola bilməz. Göyçə mahalımdı, Alıdır adım; Ümidim, pənahım, mənim imdadım. Atəşliyəm, səni yandırar odum, Eşq əhlində atəş az ola bilməz. * * * Birisin Apardın ağlımı, ay mələkzada, Söyləsən dərdimin yara birisin. Təbib gəldi, neştər vurdu yarama, Loğman gəlsə söylə yara birisin. Qaf qəhardan dərsim aldım mən də hey. Kaf kafərdi bu dünyada, sən də hey. Təbib gəlsə dərman qaldı səndə hey, Sən bilirsən bu dərdimin birisin. Alıyam, çağırram gözəl Allahı, Dilimdən tərk etmə simi billahı Əliyyi-mürtəza şahların şahı Şahi-Mərdan açar dərdim birisin. * * * Bizə göndər İstəkli sevgilim, qəlbimin pəri, Qaymaq dodağından bal bizə göndər. Ağlımı alıbdı sənin camalın, Zülfunün ucundan al bizə göndər. Mən səni sevmişəm dünya üzündə, Qəlbim qaldı sənin şəhla gözündə, Vədə verdin düz olmadı sözün də, Sözün düz olmasa, nar bizə göndər. Ürəyim şüşədir, sındırma, əzmə, Dolanıb dünyanı əğyarla gəzmə, Əlimi uzatsam əlini üzmə, Üzsən də əlini, qar bizə göndər. Bu dünya fanidir kimə qalıbdı? Dil bilməzin dərdi məni alıbdı. Bağban da olmasam, bağa salıbdı Qızılgül olmasa, xar bizə göndər. Aşıq Alı, çəkmə işvəli nazı, Götür əllərinə sədəfli sazı. Neynirəm var-dövlət, varımdı azı Əsəl də tapmasan dar bizə göndər. * * * Bu gün Dərs alanlar gəlib məndən dərs alsın, Sinəmin dəftərin açıram bu gün. Bir quş kimi, qalmış idim yuvada, Dövr edib havada uçuram bu gün. Necə oldu atam, nec oldu anam, Dağıldı hasarım, pozuldu binam, Yüklənibdi qəflə, qatır, barxanam, Bu yurddan o yurda köçürəm bu gün. Aşıg Alı mindi seçərdən atı, Oxudu üzünə əcəl baratı, Qıldan çox nazikdi, qilıncdan iti, Sirat körpüsündən keçirəm bu gün. * * * Can candan ayrı Eşqin fərağından cismim kül oldu, Əzabı hiss etməz can candan ayrı. Şəmsi qiyafəndən təcrid eyləmə, Zalım, yaşayarmı can candan ayrı. Dəhşət olar bir də alsa yara nar, Üz bağçadan, peşkəş eylə yara nar, Qiyamətlər qopar, məhşər yaranar, Həmgiryan yaşasa can candan ayrı. Alı piran oldu, şahanə qaldı, Bir kəfəndən qeyri şahə nə qaldı? Heyif ki, bilinirsən şahə nə qaldı Ucbatından düşdü can candan ayrı. * * * Çatarmı Xanlar bəyə şikayətə gəlirəm, Sənin ona zor, qüvvətin çatarmı? Çəksə qılmcmı, girsə meydana, Vuruşmağa cəsarətin çatarmı? Xanlar bəy əyləşib Ağrı dağmda, Neçə pəhləvanlar solu sağmda, Bu coşqun sinəmin odlu çağmda, Allam canm, heç fürsətin çatarmı? Niyə boş-boş danışırsan əfsana, Özündən basırsan çox yekəxana, Görərlər kim kimi boyalar qana, Qoçuluğa qabliyyətin çatarmı? Kürd Məlik tək nə giribsən meydana, Diqqət elə qarşmdakı oğlana, Gərək qiymət qoysun insan insana, İnsanlığa xasiyyətin çatarmı? Alı deyər: eşq ucundan xəstəyəm, Dava meydanında kəmərbəstəyəm, Özüm nişanlıyam, murad üstəyəm, Cavanlığa sədaqətin çatarmı? * * * Çalım Qəddi dal, eyni zay olsam da, gülüm, Yenə də pür kamal həvəsdi çalım. Qəm çökdü sinəmə eyləyə zülüm, Bir gətir sazımı, a Bəsdi, çalım. Piranələr halı müdam müdhişdi, Halətimə körpələr də gülüşdü; Naqafil yadıma keçən gün düşdü, Söylə bəmdən çalım, ya səsdi çalım? Bəşər qəmli qüdrətindən yaranı, Xaliq xəlq eyləyib qəlbdə qaranı. Dilləndirib tez kəsərəm aranı, Həm desəm bu Alı növrəsti çalım. * * * Çəkibdi Ay ariflər, gəlin sizə söyləyim, Varlılar yoxsulu dara çəkibdi. Cəhd edirlər bu dünyanı tutalar, Nökərə, dehqana qara çəkibdi. Mollaynan, varlılar uyublar felə, Köyxaynan birləşib qururlar tələ. Ağaynan bəyləri demirəm hələ, Zülmü gəlib ol üqbayə çəkibdi. Fağırın, miskinin əlləri qabar, Beş ilə alammır bir axsaq davar. Yeməyi, geyməyi deyirəm havar, Aşıq Alı qilü-qala çəkibdi. * * * Çəkməyə Bir gözəllə əhdi peyman edəndə, Gərək yarın səngi-dağa çəkməyə. Mərd özündən görər, namərd özgədən, Dar məqamda dost qabağa çəkməyə. Dostdan giley dönər dastan, nağıla, Gələr bir gün gəlməyən iş ağıla. Ünsiyyət olmasa, xanə dağıla. Zənən sola, əri sağa çəkməyə. Alı, rast olanda yaman yamana, El gələr əlindən aha, amana. Qəhr eyləyər cümləsinə zamana, Münsif gərək sər qırağa çəkməyə. * * * Çürüdü İstəyirəm qələm alım söz yazım, Sel-sel oldu sinəm başı çürüdü. Qohum-qardaş, dost-müsahib yad oldu Vaxt da keçdi cavan ömrüm çürüdü. Fələk qəhr eylədi saldı çöllərə, İntizaram göz tikərəm yollara, Yazaram vəsfimi düşər dillərə, Qəza gəlib ətrafımı bürüdü. Alıyam, sinəmdə eşqin sevdası, Atlaz mimtənəsi, gümüş baftası, Çalxanır dəryada suyun sonası, Bilmirəm mələkdi, yoxsa hürüdü. * * * Dağlar Keçdim İstanbuldan, İzmirdən, Qarsdan, Gəlmişəm dolana-dolana dağlar, Duman çən libasın qaldır səmaya, Aman ver müsafir dolana dağlar. Meylim olmaz el malında, qoynunda Yaz iqbahın, bir təşdid də qoynunda, Yar firqəti qoymaz qalam qoynunda, Hicrandan kədərlən, dol ana dağlar. Aşiqin Alıyam boylu, busatdı, Bir dürriydim, həcər deyə bu satdı, Üç ay dolanarsan toylu, büsatdı, Xəzanda boş, yazda dolan, a dağlar. * * * Dal-dala İsmin üç hərifdi elədim bəyan, Cimdi, mimdi, yazılıbdı dal-dala, Seyraquba, müxənnətə qoşulma, Əlif qəddin bəd nəzərdən daldala. Səyyadısan, dağlar sənin, gəz dolan, Alışarsan öz oduna, az qalan, Maral gəldi, keç bərədə daldalan, At oxların, peykanım daldala. Deyər aşıq Alı meydan içində, Oxudum dərsimi meydan içində, Doxsan min kəlməni meydan içində, İsbat eylə, sübut eylə dal-dala. * * * Dedi Bir nişan istədim gül üzlü yardan, Dirsəyin göstərdi: Alısan, dedi. Dedim: Ay qız, küsdüm səndən, əl çəkdim, Həlbət bir yadına salarsan, dedi. Dedim: Ay bəxtəvər, bu nə büsatdı? Dedi: Nəzər eylə, gör nə sifətdi? Dedim: Çeşmim yaşı yeri islatdı, Verrəm dəsmalımı, silərsən, dedi. Dedim: Ay qız, qəmdən dəftər bağlaram, Dedi: Baxma, nişanını saxlaram. Dedim: Həsrətindən inan, ağlaram, Qorxma, yaxın vaxtda gülərsən, dedi. Dedim: Ay qız, nə gözəldi şamama, Dedi: Dəymə, ömrün yetər tamama. Dedim: Ay qız, əl uzadım məmənə, Özünü nüfuzdan salarsan, dedi. Dedim: Xəstələrin can dərmanısan, Dedi: Aşıqların kərəm kanısan. Dedim: Ay qız, mənim adım tanısan? İrəldən tanıram, Alısan, dedi. * * * Deyərsən Hasan əmi, bir Allahın eşqinə, Mənim ərzim o canana deyərsən. Ey mənim qasidim, dərddən xəbərdar, Məntək dərdi o tüğyana deyərsən. Gedib ol vətənə varannan sonra, Sən bizim elləri görənnən sonra, Götürüb naməni verənnən sonra Bu cavabı yana-yana deyərsən. Kamil bağban, pasiban ol güllərə, Tapşırdım gözünü diksin yollara. Deynən yola düşdü uzaq ellərə, Keçdi Alı Alosmana deyərsən. * * * Deyinən Qasid, gedər olsan bizim ellərə, Bu naməni o canana deyinən. Qohum-qardaş, dost-müsahib olanlar, Göz dikməsin başqa yana deyinən. Durub o yollara varandan sonra, Sən bizim elləri görəndən sonra, Bu dilsiz naməni verəndən sonra, Dilcavabı yana-yana deyinən. Bülbüləm qonmaram qeyri güllərə, Yarım el verməsin özgə əllərə, Aşıq Alı düşdü tozlu yollara, Yolum düşdü Alosmana deyinən. * * * Deyir Aman Allah necə dözüm bu dərdə, Hər yetən gədalar mənəm xan, deyir. Hərcayi danışar həddini aşar, Alışdım, tutuşdum, Sultanam deyir. Arif məclisində sayılmır insan, Tülküdən törəyən olarmı aslan, Misalı, forması, görnüşü insan, Duruşu çaqqaldır, aslanam deyir. Alı, sözün əzəl başdan yazılar, Şeytandır, iblisdir, molla qazılar. Bir gözəl görsələr yolun azarlar, İmamın yolunda qurbanam deyir. * * * Deyirəm Ay ağalar, gəlin sizə söyləyim, Atəşin ürəkdə yanar, deyirəm, Qəvi düşmən pis fikirdən çəkinməz, Od vurub sinəmə yanar deyirəm. Ürəyim dərdlidi, qəlbim fikirdə, Tab edə bilmirəm bir belə dərdə, Sayıl tək səhrada qaldım şərməndə Əl vurma şüşəyəm sınar deyirəm. Alıyam, unutmam vəfalı dostu, Vurubsan sinəmə kamanı qəsdi, Dedim əl çəkəsən, demədin bəsdi, Qalmışam zülmətdə, kənar deyirəm. * * * Dərdimi Nə həkim, nə loğman, nə cərrah qaldı, Yazdırmışam hər dəvaya dərdimi. Mənim dərdim hər bir dərddən uludur, Nə nər çəkər, nə də maya dərdimi. İgid odu mayasını pak tuta, El içində öz-özünü xak tuta. Tüccar gərək bu dərdimi yük tuta, Mirzə gərək yaza, saya dərdimi. Aşıq Alı deyər, ay günü qara, Bulunmaz dərdimə gəl eylə çara. Yusif getdi satılmağa bazara, Gedin deyin Züleyxaya dərdimi. * * * Dərindi Elə müəmmadır aşıq sənəti, Bir isimdə dörd hikməti dərindi. Şairdir, məzəkar, sazan, xoş avaz, Fəth eylə cəmini bəhrə dər indi. Bu məqamda əhsənlər var, minnət var, Bir dərgahdı, içrə zülmət, cənnət var, Firudin var, suluddin var, sünnət var, Al matahın taybataydı dər indi. Aşiq oldun aqillərdən elm ara, Arif məclisində gələrsən kara. Hər hikmət söylənsə tapmasan çara, Çulğayar qəlbini dərdi-sər indi. Huşyar ol, alim var hikmətli söylər, Elmi dayaz aşıq naçardı, neylər? Məclis küdrət çəkər, qəlbini teylər, Bunu dərk etməzin əqli sərindi. Yetmiş iki dildi bir para taxta, O ustad əlində dolanmaz saxta. Gah başda dolandır, gah da ayaqda, Eylə qəm evini dərbədər indi. Adəmdən Hatəmə sazda dəlil var, Anlamasan tərk et, meydan etmə dar. Alı nəsihəti qalsın yadigar, Xəbərdar olunsun bu xəbər indi. * * * Dəyməmiş Kənardan qəlb ilə gəzirəm səni, Dodaq gəlib gül yanağa dəyməmiş. Çəkirəm əziyyət, gəz qabağımda, Əl uzadıb gülün xara dəyməmiş. O ala gözlərə mayıl olmuşam, Gül yanağa bil ki, sayıl olmuşam, Çəkdirsən dara da qayıl olmuşam, Ox da gedib öz ovuna dəyməmiş. Deyər Aşıq Alı, ay qoşa xallı! Əmərəm ləbinnən ləbləri ballı, Dərdini çəkirəm çox qilü-qallı, Cənnət sənsən, səndə bara dəyməmiş. * * * Dolana bilməz Xəlləqul-aləmin budur qərarı, Qış olmasa, bahar dolana bilməz. Ər kişi vətəndən düşsə aralı, Ah çəkib saralar, dolana bilməz. Dost bağında qönçə kimi bitməyən, Gül üstündə bülbül kimi ötməyən, Vədə verib, ilqarına yetməyən, Vədəsiz qocalar, dolana bilməz. Bəlalı başımı alıb dumanlar, Alçalın, siz Allah, əyilin, dağlar! Müddətdir, yolumu gözləyənim var, Heç iyit biilqar dolana bilməz. Mərdlərin biriynən tutmuşam bəhsi, Xudam, iltimasa çəkmə heç kəsi! Alı-türki-zəban, Əli şiəsi, Dərgahından kənar dolana bilməz! * * * Dolandı Həbibimdi, təbibimdi Bəsdi yar, Uydu könlüm o dildara dolandı. Vəfasız dünyanın vəfalı yarı, Əmr eylədi, düz ilqara dolandı. Tay olmaz sədrinə bir qeyri sinə, Qoymadı qoynuna bir qeyri sinə. Yarı meyl etmədi bir qeyrisinə, Gəldi neçə zülfü qara dolandı. Yazı haxdan oldu, od oldu yandı, Hərdən əbru təki o dolu yandı. Sevda aləmində od oldu yandı, Ah səməndərdi, nara dolandı. * * * Dolandırır Ay ağalar, gəlin sizə söyləyim, Dövlətli malını, əl dolandırır. Kəsilibdi hörmət, yoxdu məhəbbət, Yəqin bu dünyanı pul dolandırır. Bu dünyanın şərabından içməyən, Karvan olub, Haqq yolundan keçməyən, Evdə arvadına sözü keçməyən, İndi koxa olub, el dolandırır. Aşıq Alı deyər, halım pərişan, Ağ üzündə qoşa xallar hər nişan, Binamus qohumdan, namuslu düşman, Öldürsə, qəbrimə gül dolandırır. * * * Dolandırır Hər yetən hərcayı deyir aşığam, Setaiyə simi tel dolandırır. Adam var başını saxlaya bilmir, Mahalda camaat, el dolandırır. Adam var ki, fikir, zikir eyləyir, Adam var ki, haqqa şükür eyləyir, Adam var ki, hiylə, məkr eyləyir, Aralıqda fitnə, fel dolandırır. Aşıq Alı şər işlərdən qaçqındı, Adam var ki, səxavətdə daşqındı, Adam var ki, çörək versə, çaşqındı, Dalınca gözündə sel dolandırır. * * * Dönübdü Pozuldu dövranım, nəs gəldi ilim, Mən gördüyüm o zəmanə dönübdü. Uçubdu bülbülüm, boş qalıb gülüm, Bahar-yazım zimistana dönübdü. Solubdu bağçamın gülü, şəbnəmi, Bürüyüb sinəmi möhnətin qəmi. Yavaş-yavaş çatır ayrılıq dəmi, Dərdim artıb bir ümmana dönübdü. Talanıb dövlətim, tükənib varım, Arif məclisində görünmür yerim. Ərşə çəkilibdi yuxum, qərarım, Rəxti-xabım şahmarana dönübdü. Etibar qalmayıb qohum-qardaşda, Günah çoxdur eli qatan əyyaşda. Mərdlər batindədi, gədalar başda, Bəxti qalxıb Temir xana dönübdü. Fələyin felindən olmadım halı, Gətirdi başıma min qilü-qalı. Mahalım Göyçədi, öz adım Alı, Qapı-bacam dəyirmana dönübdü. * * * Dünya Sinni qoca bir səmada zibadı, Gəşd eylər bəşərlə yanaşa dünya. Mail oldum aşüftəhal hüsnünə, Etmədim canana tamaşa, dünya. Bətnində bərqərar cümlə imkanım, Sənsən mənim əzəl, axır məkanım. Vicuduna qərzidardı bu canım, Alanda düşmərəm talaşa, dünya. Rəsimlərin kimsə çəkə bilmədi, Qurdu, açdı min mərəkə, bilmədi, Təqdirini kimsə sökə bilmədi, Heyranam o nadir nəqqaşa, dünya. Afitab salmasa üstünə sayə, Zay olar qüdrətin, yetməzsən haya. Döndərib üzünü müdam səmaya, Eylə əhsənləri birbaşa, dünya. Bir köçən olmasa, yaranmaz biri, Haqq - ana sanıram mübarək yeri. Peşkəşdi bətninə Alının səri, Döndər ya turaba, ya daşa, dünya. * * * Dünya Ərbabı sultanı dolandırırsan, Dolanır karı da, koru da dünya. Bir sirli qüdrətsən kuyində sənin, Gördük zəhməti də, zoru da dünya. İşindən halıyam, deyiləm naşı, Əskilmir üzümnən gözümün yaşı, Qorxudur cismimi məhşər ataşı, Bizə çox görürsən goru da dünya. Bir gün yaranmışlar köçəcək bir gün, Can torpaq altına olacaq sürgün, Tapdaqdan, dannaqdan qalan ömür, gün, Çətin ki, Alını yarıda dünya. * * * Düşər Ərzəyin yaylağı, Gözəl oylağı, Bir zaman yadıma Başdıbel düşər. Ovqanın yaylağı, Şahmar bulağı, Ağmanqal, Mıxtökən, Alagöl düşər. Yaxşı olar bu dağların havası, Yaylamağa gəlir gözəllər xası. Zərzibil, Daşkörpü, Gəlin qayası, İstisudan bəri bizim el düşər. Ləli-gövhər bu dağların tayıdı, Xublar gəlib orda yaylar, qayıdı. Bərkimin, Ağrının, Arpa çayıdı, Bir zaman ellərə gəlhagəl düşər. Zülm əlindən köçürdülər bineyi. Tik pilləkəndədir köçün ileyi. Qaraxal, Ağ manqal, Dəniz Güneyi Qalxıb qonar ellər, Cada yol düşər. Alı söylər yarın qaşı gözündən, Dindirəndə dür tökülər sözündən, Uçdu könlüm quşu dağlar gəzindən, Ay qabaq üstündən siyah tel düşər. * * * Düşər Bu dünyanın get-gəlini qananın, Ölçər, biçər ürəyinə xal düşər. Cahil uyar bir fitnənin felinə, Şux gözəlin qismətinə çal düşər. Qurtarmadıq padşahın bacından, Gözü doymaz öz taxtından-tacından, Müxənnətin, seryaqubun ucundan, Bu gözəl ellərə qalmaqal düşər. Özü öz halını anlamayan kəs, Alı üçün libas biçir dəsbədəs. Müxənnətə qənim olar müxənnəs, Əhli-hal əhlinə, əhli-hal düşər. * * * Düşərsən Kəndin laf eyliyib aşığam demə, Sən də olar bir gün dara düşərsən, Nə gəzirsən çöl-biyaban, səhrada? Dağlarda borana, qara düşərsən. Gəl özün özünə verməginən boy, Özgə qabınnan ye, öz qabınnan doy. Qırxıb yal-quyruğun eylərəm bir day, Yal-quyruğu qırxıq hara düşərsən. Ustadam, Alıyam, tanısan məni, Dürün mədəniyəm, gövhərin kanı, Bir kərə götürüb ataram səni, Gedib cəhənnəmdə nara düşərsən. * * * Düşdü Bir dəzgah qurmuşam, yüz min qolu var, Hər telindən, dilbər, bir şanə düşdü. Ömür keçdi, cavan qəddin büküldü, Yasəmən zülflərə nişanə düşdü. Əldə şanə, zülfün dara bir yana, Hurilər, bir yana, dilbər bir yana, Dərdimi yüklədim, oldu bir xana, Dəryada nəhəngə, ümmana düşdü. Dibi dərya, başı qar, qubara bax, Yar sinəsi səmər vermiş, nara bax, Deyər Aşıq Alı, sən bu kara bax - Mömin nara, kafər rizvana düşdü. * * * Düşmüşəm Əziz mehribanım, gözümün nuru Beyqəfildən bir balaya düşmüşəm. Qəza yazdı, qədər gördü işini, Alışıb ataşa, nara düşmüşəm. İtirdim irahı, gəzdim düzünü, Mən görmüşəm nainsafın yüzünü, Gəl sənə söylüyüm sözün düzünü, Ah çəkibən ahu-zara düşmüşəm. Alıyam, sərimnən gedib xəyalım, Nə loğman tapmadım, nə də ki, alim, Mən sənə neylədim, a qəddar zalım, Məcnun olub dağa, daşa düşmüşəm? * * * Düzələ bilməz Dərmansızdı bəd övladdan gələn dərd, Bu dərd əyən ata düzələ bilməz. Dilin yarasından kəc olan könül, Gedər qiyamata, düzələ bilməz. Bu dünyada arsız gəzməyə nə var, Tufansız ümmanda üzməyə nə var, Mərdin cəfasına dözməyə nə var, Namərd vuran xata düzələ bilməz. İnsafdımı, Aşıq Alı qocala, Müddəilər gələ, ondan bac ala!? Bir kimsə ki, gədəlikdən ucala, Başı ərşə çata, düzələ bilməz. * * * Eyləmə Vüsalını hər il yubatdın, ey dil, Zülmü yara, çeşmi-çıraq eyləmə. İlqarımda xəlil, kalamım dəlil, Arama pəjmürdə varaq eyləmə. Əhvalındı dəmli, dolan həmdəmli, Ləbindi məlhəmli, əqlin ələmli, Gözlərim də nəmli, rüzgarım qəmli, Mah camalın məndən iraq eyləmə. Gözəllərin xam, dövran sultanı, Kəramətin kanı, etmə üsyanı, Tərk edib məkanı, tutaram kanı, Bihudə arama, soraq eyləmə. Diyarım xanımı, alma canımı, Sevənin zalımı, gör imanımı, Alıb kamanımı, axıt qanımı, Mərhəmətin məndən uzaq eyləmə. Sən ey hilal qaşlı, Alı sirdaşdı, Qəm həddini aşdı, huşum dolaşdı. Məramın araşdı, bu nə talaşdı, Ömrümü qəm-qüssə, fəraq eyləmə. * * * Eylər-eylər Bir elə mövlanın ətəyindən tut, Aləmə imdadı ol, eylər-eylər. Zərrəcə nəzəri olsa üstündə Yerdən daş götürsən ləl eylər-eylər. Böhtan demə, böhtan tutar adamı, Mənim bu sözlərim gövhər mədəni. Cəhənnəm odunnan betər adamı Yoxsulluq yandırar kül eylər-eylər. Alıyam, sözlərim safadır-safa, Dünya müxənnətdir, insan bivəfa. Hökm eyləsə Ağrı ilə o Qafa, Tökər dəryalara sel eylər-eylər. * * * Əlif-əlifə İbtida xəlq oldu külli-kainat, Oxudum dərsimi əlif-əlifə. Sirri haq yanında eylə aşikar, Xişminən buyurur əlif-əlifə. Divanə deməyin yazıq Məcnuna, Bulunmaz, dərdimə tapılmaz dava, Demərəm cərraha həkim-loğmana, Qaşların yay kimi əlif-əlifə. Alıyam, qurbanam haqqın özünə, Onun göndərdiyi haqqı-sözünə. Tab gətirmək olmaz eşqin gözünə Əbcətdən dərs aldım əlif-əlifə. * * * Əllər Küllü kainatın püştü-pənahı, Pirinci əl üstə gətirən əllər. Beş yaşında ol kafəri səmaya, Əntəri qeyz ilə itirən əllər. Dünya abı ikən xakə vuruldu, Altı gündə hökm olundu, quruldu. Abi-kövsər, xaki-baddan duruldu, Tifilkən ağ divi bənd edən əllər. Xızır Peyğəmbərin elmi dəryadı, Musa Peyğəmbərin qəlbi oryadı. İsanın anası adı Maryadı, Xızırla Musaya yol verən əllər. Xavəri-saili cəmə gələndə, Yetmiş oğlu ol Salsalın öləndə. Malik Əbülməcən salsal əlində, Salsalla şəmamə götürən əllər. Yer altında şəhrizərə getdilər, Büstü dala ol şəmamə yetdilər. Gülabı-Malikə qardaş etdilər, Salsalı dəryaya qərq edən əllər. Adəmnən Hatəmə Merac mehmanı, Onunla getmişdi bilin pünhanı. Aşıq Alı, sən ağanı tək tanı, Almanı, üzüyü gətirən əllər. * * * Əvəzində Qönçə dəhanından çıxan kəlmələr, Hər biri qiymətli ləl əvəzində. Ağ buxağa aşiq olub yanıram, Əta et, aşığa bal əvəzində. Gözlərin qüdrətdən qaynar bir bulaq, Dodaqların yeni gəlmiş ağ qaymaq, Üzünə baxmaqdan heç olmur doymaq, Qızarır yanağın gül əvəzində. Ətlas-zərbaf, tirmə örtüb başına, Al-xara geyibsən, gəlir xoşuna. Biçarə Alıyam, sənin başına, Dolanım kəlağay, şal əvəzində. * * * Əzbər-əzbəri İbtida əlifdən dərsim almışam, Oxudum dərsimi əzbər-əzbəri. Sən yetiş dadıma, ya sirri-xuda, Sənsən ərşin-kürsün əzbər-əzbəri. Yaratdı dünyanı külli-kainat, Darda qalanlara o verir nicat. Xişminən xeybəri eylədi bərbad, Çağırram dilimdə əzbər-əzbəri. Mehdiyi-peyğəmbər, sahibi-zaman, Sən yetiş dadıma on iki imam. Aşıq Alı deyər: ya şahi-Mərdan, Oxudum dərsimi əzbər-əzbəri. * * * Gedək Qohum-qardaş yenə düşdü yadıma, Dedim könül bir səfərim var, gedək. Heç görmədim əhdə peyman olanı, Nadan qurdu tərlan üçün tor, gedək. Onu gördüm atdım dərdi, vərəmi, Mübarək dəstindən aldım salamı, Götürdüm əlimə dəftər-qələmi, Könlüm istər o dağlardan qar, gedək. Alı təkdi, qürbət eldə dolanır, Oğrun-oğrun yar oduna qalanır, Ağ əllərə toy xınası bulanır, Xoryad üzdü güllü bağdan nar, gedək. * * * Gedirəm Çox-çox salam dua qohum qardaşa, Biləsiniz Alı-Osmana gedirəm. Bir dilək dilədim şahlar şahından, Sığınmışam o sübhana gedirəm. Alışır sinəmdə qəmli atəşim, Düşəndə yadıma dostum, sırdaşım, Gözləsin yolumu yarım, yoldaşım, Sizə verib bir nişana gedirəm. Aşıq Alı gəzər İrani-Turan, Uğruma açıqdı tamam hər bir yan. Mənə qardaş oldu Aşıq Duraxan, Yoldaş olub gövhərkana gedirəm. * * * Gedirəm Hər kim dərs alacaq, gəlsin dərs alsm, Sinəmin dəftərin açıb gedirəm. Bir quş idim, qalmış idim yuvada, Daha durmayıban uçub gedirəm. Necə oldu atam, necoldu anam. Pozuldu hasarım, yıxıldı qalam. Yüklənibdi qəflə-qatır, barxanam, Fənadan üqbaya köçüb gedirəm. Bu sözlərlə budu demək qəsdimdə, Əməlimi verib budu dəstimdə, Qohum-qardaş, ulus tamam üstümdə, Əcəl şərbətini içib gedirəm. Aşıq Alı minib səcərdər atı, Üzümə oxunur canım baratı. Qıldan da nazikdir, qılıncdan iti, Sirat körpüsünü keçib gedirəm. * * * Getdi Yarsız yenə qan ağlarım dəmadəm, Kəsilibdi səbri-qararım, getdi. Bir kimsənə əlac etməz dərdimə, Yoxdu, ləbi-məlhəm maralım, getdi. Ahi əfqanımda kara gəlmədi, Neçə tor qurdumsa, tora gəlmədi, Salıbdı cismimi nara, gəlmədi, Sədaqət oxundan yaralım getdi. Düşdü Məcnunundan aralı Leyli, Kərəm oda yandı, Əslidə meyli. Alı giryan qaldı, yardan gileyli, Köç etdi ceyranım, maralım getdi. * * * Getdi Ötübdü zimistan, gəlib novbahar, Yetirdi qərinə, sənələr getdi. Dəli könül gündə yüz xəyal eylər, Dolandı ruzigar, havalar getdi. Mən sənə nə deyim, ey şahi-şonqar, Ağlımı apardı bir çeşmi-xumar, Könlümə uymadı bir münasib yar, Gəldi məlakələr, sonalar getdi. Yazıq Alı, bu qəm səni bürüdü, Eynim yaşı sel-sel oldu yeridi, Qürbət eldə yazıq canım çürüdü, Neçə çərşənbələr, cumalar getdi! * * * Gələcəkdi Dövlətlilər, nə uyubsuz dünyaya, Dünya malı sizə dar gələcəkdi. İncitməyin fağırların pirini, Nəticəsi sizə ar gələcəkdi. Köyxa deyir dünya mənim, var mənim, Torpaq mənim, cənnət mənim, sar mənim. Göydən düşən o çalruylu qar mənim, Ədalət olacaq, dar gələcəkdi. Həqiqət, axirət vardı, deyirəm, Yeddi cəhənnəmi vardı deyirəm. Yoxsulun Allahı vardı deyirəm, Siratın körpüsü, var, gələcəkdi. Nökər saxlamağın çoxdu günahı, Aləmə yetəcək miskinin ahı. Zülm edənə zülm eliyər İlahi, Yoxsulun üzünə var, gələcəkdi. Aşıq Alı, sığın şahi-Heydərə, Ədalətsiz, mərifətsiz bəylərə. Lütfsüz, loxmasız olan səylərə, Axirət tufanı, qar gələcəkdi. * * * Gətirmə Məcnunun məskəni səri-kuy olar, Səcdəgaha sən divana gətirmə. Əhdə vəfalıyam, peymana mərdəm, Min bəhanə qaibana gətirmə. Əl götürməz gözüm gözlə savaşdan, Geyin əndamına aldan, qumaşdan. Bir seyrə çıx laləzarı o başdan, Pünhan gəzib, məni cana gətirmə. Tənə gəlməz pərvanəyə yanmaqdan, Al canımı, qurtar məni dannaqdan. Sədaqətdə Alı çıxıb sınaqdan, Əbəs yerə imtahana gətirmə. * * * Gətirmişəm Gecə-gündüz vird etdiyim, ay Bəsdi, Qəlbimnən qəlbinə tel gətirmişəm. Gəzdim İstanbulu, Qarsı, İzmiri, Türkiyə elindən bar gətirmişəm. İpəyin ən xası layiqdir sənə, Torpaq çox şirindi bilginən mənə. Anamın göz yaşın demirəm hələ Koroğlu dağınnan qar gətirmişəm. Deyişdik bağladım aşıq Yığvalı, Əsmər istiyirdi həm qilü-qalı. Axırda utandı, bəd gəldi falı, Əsmərin töhfəsi var, gətirmişəm. Dağlardan ucadı o Ağrı dağı, Nə qədər dost tutdum Əsəddir sağı. Çimənkənd olubdu behiştin bağı, Behişt bağçasından bar gətirmişəm. Alıyam, mən gəzdim tamam hər yeri, Türkiyə elinin gözəl dilbəri. Osmanlı sultanı dillər əzbəri, Onların salamı var, gətirmişəm. * * * Gərək Yaxşı yerdə düşdün mənim cəngimə, Cəngimdən çıxmağa bir hünər gərək. Maya dura bilmoz nər qabağında, Meydana girməyə nərə nər gərək. Saxla dilin, özün üçün qadağa, Əlimdən gedərsən arana, dağa. Şahin kimi göydə qanad açmağa, Havada süzməyə balü-pər gərək. Camalın şövqündən dilim oldu təng, Çayda balıq olar, dəryada nəhəng. Mahalım Göyçədi, kəndim Qızılvəng, Aşıq Alı birdir, birə-bir gərək. * * * Gərək Aşiqam deyibən girən meydana, Aşıq deyənlərdə xoş göftar gərək. Aşıq gərək sözün vəsfə yetirə, Bəyənə ariflər birbəbir gərək. İgid zalım bu meydanda durmağa, Müjgan oxun şirin cana vurmağa, Bir nəhibəntərə qılmc vurmağa, Ağam Əli əldə zülfüqar gərək. Sən məni eylədin yollarında ləng, Çaylarda balığam, dəryada nəhəng, Mahalım Göyçədi, kəndim Qızılvəng, Aşıq Alı mahallarda bir gərək. * * * Gərək (Budur gözəllərdə əzəl nişanə) Budur gözəllərdə əzəl nişanə, Ağ üzdə xalları ay qoşa gərək. Yar yolunda hər cəfaya qatlana, İlqarında dura həmişə gərək. Badilə nimtənə, hillədən çuxa, Mirvaridən düzə, incidən taxa, Ay kimi bərq vura, gün kimi çıxa, Baxanda gözlərin qamaşa gərək. Alı deyər, canım sənə sadağa, O büllur buxağa, lalə yanağa. Sallanıb gedəndə gülşənli bağa, Tamaşa boynuna tamaşa gərək. “Şuşa” qəzeti, 20 sentyabr 1983-cü il. * * * Gərəkdi Əziz ana, gəlin sizə söyləyim, Qız alanın cibi dolu gərəkdi. Toxunmayın bu könlümün dərdinə, Toylası komunnan malı gərəkdi. Siz məni çəkirsiz bilin ki dara, Mənim bu dərdimə tapılmaz çara, Möhtacam dünyanın verdiyi vara, Yar alanın mah camalı gərəkdi. Aşıq Alı, nə çəkirsən dərdü-qəm?! Var olsun, mahallar eyləginən dəm. Huşunu başına toplagınan cəm, Zikr eyləyən çox xəyallı gərəkdi. * * * Görmədim Viranə bağlara mən oldum bağban, Almasın, heyvasın, narın görmədim. Bivəfa sözündən çox cəfa çəkdim, Bəslədim budağın, barın görmədim. Vəfasız fələkdə etibar olmaz, Ağlayan kimsədə giridar olmaz, Hər sevən kimsədə düz ilqar olmaz, Çoxu çox danışdı, karın görmədim. Alıyam, mətləbim veribdi xudam, Bütün ölkələrə yayılıb sədam. Hərcayı gözəli məhv olsun tamam, Namusun, qeyrətin, arın görmədim. * * * Görmədim Halay vurub, dəstə duran gözəllər, Öz yarımın başqa tayın görmədim. Qədəm qoydum bağçasına, bağına Heyif ola, nübar payın görmədim. Geyibsiniz çəpkən, başmaq, məsini, Çox görmüşəm gözəllərin bəhsini. Mən istərəm öz Bəstimin səsini, Harayladım, bir yol hayın görmədim. Nə salıbsız qiylü-qalı, bəsdi, bəs, Aşıq Alı çox eşidib Bəsdi, “bəs”. Lazım deyil başqa gözəl, Bəsdi bəs, Bəsdi, - dedim, Bəsdi boyun görmədim. * * * Görmüşəm Qəriblikdə gəzdim diyarbadiyar, Əzəl-əvvəl İrəvanı görmüşəm. Ürəyimdə min bir dürlü dərdim var, Araz kimi nur ümmanı görmüşəm. Türkiyədən keçdim Sarıqamışa, Ərzurumdan aşdım yetişdim Muşa, Türkiyəni gəzdim mən başdan-başa, Həm yaxşını, həm yamanı görmüşəm. Yaxşılıq edənə eylik dedilər, Yamanlıq edənə kötlük dedilər. Orda bir şəhərə bəylik dedilər, Qarsı gəzib, Qağızmanı görmüşəm. Deyər sözlərini bu Aşıq Alı, Mən fağır olmuşam başı bəlalı. Hər yerdə dərd çəkib olmuşam halı, Hər mahalı, hər bir yanı görmüşəm. * * * Gözdə gözü sən Gövhər mədəniyəm, düşmüşəm dərdə, Dərman eylə gözə gözdə gözü sən. Aman həkim əllərinə mən qurban, Zay olmasın gözüm gözdə gözü sən. Çox dövran sürmüşəm fani dünyada Allahı çağırram yetişsin dada. İşıq vermir, gözüm görmür dünyada, Rəhm eylə gözümə, gözdə gözü sən. Biçarə Alıyam, gəlmişəm dada, Hesab eylə haqqı salgınan yada. Cəsədim alışır, yanıram oda, Eylə gözlərimə gözdə gözü sən. * * * Gözəldi Gözəllər səfinə səcdə eylərəm, Cümlədən birisi necə gözəldi. İltimas eylərəm rübəndin ata, Mahi-münəvvərsə, gecə gözəldi. Boyu sürahidi, özü baxtavar, Tapmazsan tayını aləmi axtar. Peymanda yarandı faili-muxtar, Yaxşını-yamandan seçə, gözəldi. Viran etmə könlü, savabdı hörsən, Yarım Alının gözüylə görsən. And-aman içənə özün deyərsən, Yanında Züleyxa, bica gözəldi. * * * Gözəldir Təşrif buyur, gedən, bizim ellərə, Zülal suyu, çeşmələri gözəldir. Qız-gəlinlər gül-bənövşə dərəndə, Şümşad bilək, bəyaz əllər gözəldir. Dik piləkən sarı yalnan o dağlar, Həsrət çəkir çeşmələrin qan ağlar, Sərasər qaynayır çeşmə-bulaqlar, Dəhana dəyəndə dadı gözəldir. Baş açmadım müxənnətin felinnən, Fitnə-fəsadınnan, şirin dilinnən, Mən Alıyam, cüda düşdüm elimnən,- Əlvan-əlvan çiçəkləri gözəldir. * * * Gözəllər Olam pasibanı seyrangahların, Seyr edə yaylağı yazı gözəllər. Çeşmə kənarında gərdən çəkəndə, Heyran qoyur quba-qazı gözəllər. Əbrişin libasdı, ahu baxışdı, Qüdrətindən pür boyalı naxışdı. Fərq eyləməz ya bahardı, ya qışdı, Müdam eylər işvə-nazı gözəllər. Nurdan xəlq olunub, qəddi-qaməti, Huriyə, qılmana var dəlaləti. Nəğmədə dolanır şanı, şöhrəti, Yoldan eylər dayanmazı gözəllər. Gördüm sizi dərdə məlhəm, çaralı, Düzlərin ceyranı, dağın maralı. Hicran çəksə gül rüxsarı saralı, Növcavanlar qəlb həmrazı gözəllər. Mina gərdən, incə beli görməsəm, Qönçədəhan, şəkər dili görməsəm, Qələmqaşı, siyahteli görməsəm, Tərk eylərdim bu avazı, gözəllər. Sərrafı olmasam şəhla gözlərin, Seyrinə çıxmasam şəmsi üzlərin. Vəsfi olmasaydı ay bənizlərin, Yad etməzdim əsla sazı, gözəllər. Qəlbə şölə verən siz çeşmi çıraq, Amandı olmayın gözümdən iraq. Bir əlində qələm, birində varaq, Alı sizə dastan yazı, gözəllər. * * * Gözəllər Səhər çağı çıxdın mənim qarşıma, Göründü gözümə dəstə gözəllər. Aylar-illər həsrətini çəkdiyim, - Olmuşam dərdinnən xəstə gözəllər. Əflatun loğmana getdi dərmana, Yanıram oduna mərdi-mərdana, Dolanım başına, olum pərvana, Qoymayın könlümü yasda gözəllər. Alıyam, dünyada xam xəyal oldum, Baxdım gözəllərə kəm xəyal oldum. Düşəndə yadıma kəm xəyal oldum, Al sinən üstündə bəstə gözəllər. * * * Gözümüz Özgələrdən bizə xətər yetişməz, Eyləməsək özümüzə özümüz. Alışmışam öz oduma yanıram, Qoy söykənsin közümüzə közümüz. Bəhsə düşüb əbəs yerə döyüşdük, Qəlb sındırıb, qamət əyib öyüşdük. Heç bilmədik nə iş tutduq, əyişdik, Düz gəlmədi sözümüzə sözümüz. Qovğa günü mərd meydanda ər dini, Alıyam, axtarram elin mərdini; Leylü-nəhar çəksin diyar dərdini, Dürüst baxsın gözümüzə gözümüz. * * * Gülə-gülə İstəkli sevgilim, gəldik üz-üzə, Əlimi əlinə al gülə-gülə. Çox gəzdim dünyanı seçə bilmədim, Sənin tək gözəlgən, al gülə-gülə. Ürəyim titrəyir durma uzaqda, Külək olsun, telin əssin sazaqda Gözüm qalıb lalə yanaq, buxaqda, Qolunu boynuma sal gülə-gülə. Mən zərgərəm, səni dürrü bilirəm, Aləm nədi, şöylə, kimi görürəm, Türkiyə elindən indi gəlirəm, Minnət qoy Alıya, gəl gülə-gülə. * * * Gülöyşə Səni gördüm, cani-dildən şad oldum, Həsrət idim bir gülüşə, Gülöyşə. Ömr elədim qürbət eldə, yad oldum, İncə belli, əndam şüşə Gülöyşə. Müşk-ənbərin mərəkəmi bürüdü, Baxan deyir: ya pəri, ya hürüdü. Tənha qəlbim qəm evində çürüdü, İqbalıma qəmlər düşə, Gülöyşə. Bu fənadı, açılan bir, solan bir, Mənim kimi eşq oduna qalan bir, Abü-tabla məclisimi dolan bir, Mən aşiqəm şux yerişə, Gülöyşə. Fəraqından öz canıma qəsd oldum, Camalın şövqündən bihal, məst oldum, Şükürlər ki, öz elimdə rast oldum, Şəkər dəhan, sədəf dişə, Gülöyşə. Avazımla qəlbdən qəmi silərəm, Vədəm çatsa, diyarında ölərəm. Erkən yoldu, gedib bir də gələrəm, Son qoyaram bu gedişə, Gülöyşə. Sevdim gözəlləri, bu niyyətimdi, Elə, el oğluna bu biyətimdi. Qoşdum qoşma, dünya ölüm-itimdi, Yad edərsən sən həmişə, Gülöyşə. Bais sənsən sevgimə, sevincimə, Bir də baxım dürdanəmə, incimə. Səni tanrı, gəl Alıdan incimə, Aşıqlarda budu peşə, Gülöyşə. * * * Hayıfsan Özün üçün sən aşiqsən, ay Əsmər, Başın çatma qalmağala, hayıfsan. Şairlik deyəndə özünü öymə, Belə adı üzə salma, hayıfsan. Qullar boyda sən özünə hörmət et, Gələnin, gedənin əhvalına yet, Aşıqlıq edənin pişvazına get, Məni salma qilü-qala, hayıfsan. Etibar eyləmə fani dünyaya, Elmin yoxdu özün atma dəryaya, Məcnun kimi düşmə çölə, səhraya, Sən düşübsən bəd xəyala, hayıfsan. * * * Hələ Ey dünyanı anlamağa can atan, Bilə-bilə get başını yor, hələ. Məhəbbətə, mərhəmətə baxan kim?! Məxluqatı ram eləyir zor, hələ. Baş girləmə, qalıb sərvət hayına, Neçə yerdən göz dikilib payına. Ayıq ol ki, duz tökərlər çayına, Gözlərinə çəkilməmiş tor, hələ. El xəbərsiz sinəmdəki yaradan, Qəmim yada xoş gələcək, yara dan. Məhəttələm, nə gözləyir yaradan, Çalınmayıb indiyədək sur, hələ?! Dəli könül istəyini danmadı, Ocaq çatdım, küləklədim, yanmadı. Kimə dedim mətləbimi, qanmadı, Dedi: çəkil, cızığında dur, hələ. Aşıq Alı məskən salıb qayada, Qıy çəkir ki, yatmışları oyada. Bic toxumlar hal qoymadı mayada, Kül içində gizlənibdi qor, hələ. * * * İçəcək Qoca dünya çoxun yola salıbdı, Köçən köçüb, köçməyənlər köçəcək. Qafil, içmə bu gün əcəl şərabın, İçən içib, içməyənlər içəcək. Necoldu var üçün qanlar tökənlər? Əziz canın al qumaşa bükənlər, Unutmasın şərmü-xəta əkənlər, Biçən biçib, biçməyənlər biçəcək. Yazıq Alı, nə tez düşdün həvəsdən, Sərraf olan seçər qızılı misdən, Arif olan kəslər, yaxşını pisdən Seçən seçib, seçməyənlər seçəcək. * * * İncimərəm Mərifətli, qabliyətli yar olsa, Alsam da qoynuma il, incimərəm. Qızılgülün ətrafında xar olsa, Axıtsan eynimnən sel, incimərəm. Məqsədini yaxşı-yaman qanıram, Həsrətinnən alışıram, yanıram, Əsil gözəlləri mən də tanıram, Saxlasın yanında el, incimərəm. Alıyam, sinəmdə olubdu yara, Mayılam könlümü bağladam yara. Yetirin cərraha, o loğman yara, Ölsəm də yanında, bil, incimərəm. * * * İnciməsin Dedim, könül, nə düşübsən həvəsdən, Şamama dərərəm, tağ inciməsin. Bu fani dünyadan bir köç eylərəm, Aran qəmgin olub, dağ inciməsin. Bağban oldum öz könlümün bağına, Təbib dərman edə sinəm dağına. Uçurdum bülbülü dostun bağına, Oxusun bülbüllər, bağ inciməsin. Alıyam, gileyim nadan əlindən, Yarımçıq qalandan, nadan əlindən, Bir güldür, almışam nadan əlindən, Yarpaq titrəməsin, şax inciməsin. * * * İstərəm Elçi bəylər, xətrin məndən qalmasın, Bu adətlə elin işin istərəm. Əbrudan, atlasdan, ipəkdən, şaldan, Xara parçaların başın istərəm. Gətir başlığına üçcə min manat, Üç qızıl bilərzik, bir qızıl saat. Bircə "hə" sözünə iki köhlən at, İpək heybə, yəhər qaşın istərəm. İki dəvə gətir yanında köşək, Gələn töhfələr də olduqca qəşəng. Ətliyinə gətir 25 şişək, Kabab çəkmək üçün leşin istərəm. Put yarım çay gətir, iki put şəkər Samavar qaynasın hər axşam, səhər. On beş gün kef çəkək burda sərasər, Qısır inək səndən beşin istərəm. Mən Alıyam budur sözümün yeyi, Çağırram toyuma rəyyəti, bəyi. On beş put yağ gətir, qırx beş put düyü, El yeməyə əppək, aşın istərəm. * * * Könül Bahar fəsli, yaz ayları gələndə, Uca sərt dağlardan qar istər könül. Gözəllər sallanıb sıra vuranda Xəstəyəm, onlardan nar istər könül. Bu dünyada mərdimazar çox olub, Mərd iyidin gözü, könlü tox olub. Qonşu yox istəyən özü yox olub, Onunçün elləri var istər könül. Mən gələli xeyli qəddin ucalıb, Sənin dərdin məni çöllərə salıb, Fikr etmə ki, Aşıq Alı qocalıb – Gen tuman, çəpgəni dar istər könül. * * * İtibdi Bülbül fəğan eylər hey gələr səsi, Güllər solub, o bağbanlar itibdi. Oxuyub qumru tək kəklik ləhcəli, Mən gördüyüm nər cavanlar itibdi. Oxumamış mən əbcədi bilirəm, Dərya kimi təlatümə gəlirəm, Bey peyğəmbər, əlif Allah qanıram, Dil tərk olub, yol-ərkanlar itibdi. Göydə bir quş vardı adı dolaşıq, Nitqi yoxdu, sözün söylər dolaşıq, Hər saz çalan deyir: mənəm də aşıq, Alı kimi çox insanlar itibdi. * * * Keçibdi Dağlar sinəsindən, yaylaq yolundan, Neçə-neçə pasibanlar keçibdi. Arxada ləşkəri, başında əyan, Neçə sultan, neçə xanlar keçibdi. Ən uca zirvədi dağların başı, Heç kəs aparmadı zəri, daş-qaşı. Gələnin, gedənin neçədi yaşı, Neçə illər, nə zamanlar keçibdi. Çox fatehlər burdan salıb izini, İsgəndərdən bəri sayım yüzünü. Çox aqillər burda deyib sözünü, Nə cah-calal, nə insanlar keçibdi. Məğribdən məşriqə höküm verənlər, Gəldi-getdi Merac evin görənlər. Neçə həbibullah, neçə ərənlər, Neçə-neçə Süleymanlar keçibdi. Səhərin sübhündə səba yelində, Niqabı üzündə, yaqut telində, Köhlən at döşündə, naqan belində, Bəyaz buxaq necə canlar keçibdi. Loğman köçdü ehtiyacı dərmanda, Ər oğlu ər gördüm başı fərmanda. Cəng eylədi səri qaldı meydanda, Dadi-fəryad, ah-amanlar keçibdi. Açıldı neçəsi, soldu neçəsi, Boşaldı neçəsi, doldu neçəsi, Qan eylədi qanlı qaldı neçəsi, Alınmamış neçə qanlar keçibdi. Şamınan köçəni səhər görmüşəm, Neçə zülüm, neçə qəhər görmüşəm, Neçə diyar, neçə şəhər görmüşəm, Aşıq Alı biyabanlar keçibdi. * * * Kəsildi Fərzəndi-şərəfim köçdü dünyadan, Fələyin boynuma qəhri kəsildi! Necə əl götürüm həmdu-sənadan, Şəkər dəhanımda zəhər kəsildi! Şərəfim, şöhrətim, oydu pənahım, Xaliqin önündə nəydi günahım? Ərşə büləndi o, oldu amanım, Həyat çeşməsinin bəhri kəsildi! Nagah qəza gəldi məntək halıya, Fəryadım elləri oda qalıya! Ümid çeşməsiydi yazıq Alıya, Çeşməsi qeyb oldu nəhri kəsildi! * * * Kor Aşıq Alı Çəkmə xəcaləti, unutma arı, Saxla bu sinədə ar, Aşıq Alı. Bir zaman aqildim başda əyləşən, İndi də ayaqda kor Aşıq Alı. Bədəsil şəyirdlər çəkibdir dağı, Yetirdim peyvəsti, bəslədim bağı. Ömrümün, günümün soldu növrağı, Nə saz oldu, nə də tar, Aşıq Alı. Bəlkə də beləymiş yazım əzəldən, Qəm yedim aşnadan, yardan, gözəldən. Tülək tərlan kimi uçmuşam əldən, Qismətim ah-aman, zar, Aşıq Alı. * * * Könül Bəd gəldi ruzigar, döndü zamana, Baxmaynan yaxşıya, yamana, könül, O vaxt bənna idin bürc hasarında, İndi də yatıbsan nə xanə, könül? Kəsildi məhəbbət, hörmət azaldı, Uşaq da, böyüklə üzbəüz oldu, Tərk oldu mərd iyid, qurğu pozuldu, Zaya getdi ilqar kamana, könül. Hanı ağ sürülər, daşqınlı sellər, Əcəb tamaşalı sonalı göllər! Səddi qəhrəmana bənzəyən ellər, Qərq oldu dəryaya, ümmana, könül. * * * Qabaqda Cəm oldu bu cəmdə nuri-ərənlər, Agah idi xətti-xalı qabaqda. Pirim aşkar etdi şah məkanını, Kaş olaydım mən də halı qabaqda. Yahu-yahu deyib haqqa uydular, Yaman hu... dedilər təam qoydular. Cümlə məxluq loxma ilə doydular, Məcməyilər dolu qaldı qabaqda. Müstəcəbdi sovma-səlat səbatdan, Kəsirimiz qalmaz xümsü-zəkatdan. Alı xof eyləməz püli-sibatdan, Cənab Əmir şölə salı qabaqda. * * * Qaldı Canım cida düşdü, gedir vətəndən, Məkanım, məskənim, virana qaldı. Sanki ayrılıbdı güldən, çəməndən, Bülbülün əlacı fəğana qaldı. Yeni gül əkmişdim, mən baxtı qara, Bulunmaz dərdimə kim eylər çara, Xoryat əhli dəydi heyvaya, nara, Sinəmdə dağların nişana qaldı. Alı, aşiq olmuş, bir əhli-dilə, Təbibim Mövladı, dərdimi bilə, Bir tərəhhüm eylə, sən də aqilə, Çünki, səndən getdi, divana qaldı. * * * Qalmadı Dedim, könül, gəl al məndən nəsihət, Zay oldu bədənim, sağ da qalmadı. Qohum-qardaş hərə düşdü bir yana, Əridi ürəyim, yağ da qalmadı. Dünya çarxı gərdiş vurdu dolandı, Könül baxdı hər tərəf bir bulandı. Ellər gəldi yaylağında dolandı, Qayıdanda heç kim dağda qalmadı. Yazıq Alı nə çəkirsən fərağı, Ayrılıb vətəndən gəzmə irağı, Xainin başatan yanmaz çırağı, Pozuldu bostanlar, tağ da qalmadı. * * * Qızların Axşamdan yağan qar yağdı, bağladı; Kəsildi bulaqdan yolu qızların. Səhər tezdən çeşmə üstə varanda Üşüyər ayağı, eli qızların. Səhəngin doldurub qoyar görkəndə, Nə ki gözəllər var yığılıb kəndə. Kəmərin bağlayıb gərdən çəkəndə Əyrəmçədən keçər beli qızların. Aşıq Alı vəsfin söyləyər saza, Həmişə müştaqdır şahin şahbaza, Başlayanda kəklik kimi avaza Şəkərdən şirindir dili qızların. * * * Qocalmışam Ala gözlüm, sən nə məlul durursan, Sən görən deyiləm, yar qocalmışam. Qaymaq dodaq, gül yanaqlı bəxtəvər, Gəlibdi gözümə tor qocalmışam. Dəhanda dişlərim gəlib amana, Qədd əyilib, belim dönüb kamana. Dolanıb rüzigar, dönüb zamana, Tərlan baxtım olub sar, qocalmışam. Bu fani dünyadı heç kəsə qalmaz, Seyraqub çırağı başatan yanmaz. Heç kəsə qalmayıb, xana da qalmaz, Arıyıb-axtarıb kar, qocalmışam. Könül qubarlanıb tutanda bəhsi, Gələndə guşuma müxənnət səsi. Müddəi eyləyib hər işin tərsi, Çox zülüm eyləyib çar, qocalmışam. Tüsdü qalxıb duman gəzir başımda, Ataş qaynar ürəyimdə, döşümdə. Alıyam, olmuşam doxsan yaşımda, Ağarıb saqqalım, çal, qocalmışam. * * * Qurbandı Əhdi-peymanında dayanan yarın, Şəninə Minada quzu qurbandı. Ellər səna etsə qeyrət, arına, Min sərrafın söhbət, sözü qurbandı. Dağların nərgizi, çölün lalasi, Saqilər əlində mey piyalası, Ceyranın, cüyürün körpə balası, Ormanda maralın gözü qurbandı. Əhdi-peyman ara eşqin yolunda, Olmaya qəlb qara, eşqin yolunda, Bir vəfalı yara eşqin yolunda Bivəfa aşiqin yüzü qurbandı. * * * Mədinə Gözəl qiyafəli, Leyli kamallı, Sənsən gözəllərin şahı, Mədinə. Sevənlərdən gəl birinə könül ver, Çəkdirmə amanı, ahı, Mədinə. Bəyaz sinən dağda qarı andırır, Hüsnün möminlərə dinin dandırır. Mübtəlanı eşq atəşi yandırır, Kəc dolanır rəvan rahı, Mədinə. Bir an firqətinə tab etmir ürək, Əsil məlakəsən, hüsnün mübarək. Camalın şölədi, şəmsi nə gərək? Heyran qoydun ərşdə mahı, Mədinə. Sevənindən seyrə çıxma aralı, Zamanın hökmüdü, vədə daralı. Kamil səyyad ram eyləyər maralı, Sən səyağı, zülf siyahı, Mədinə. Şanə bil zülfünə badi-səbanı, Qoyma qilü-qalda, eli-obanı. Tədbirdə aqil bil Alı babanı, Seç birini, ol pənahı, Mədinə. * * * Mələk Gözəllər sərbəstə seyrangahdadı, Ərz etdim: Mələklər şahıdı Mələk. Cansitanım inkar etməz sözümü – Bu çeşmə başıdı, şahidi, Mələk. Aludəni qəlbi para eyləmə, Kim sövq eylər - dərdə çarə eyləmə?! Kuhkan mənəm, günü qara eyləmə, Desinlər, şəbistan mahıdı, Mələk. Vəfasızsan, imdadıma çatmasan, Xabi-əcəldəyəm, sən oyatmasan. Tənha qalıb, sübh-sadiqə yatmasan, Bişəkki, Alının ahıdı, Mələk. * * * Mənəm Əsli-Kərəm çoxlarına misaldı, Əyyub tək sinəsi yaralı mənəm. Necə dərd çəkmiyim, fəğan etmiyim? Elimnən-günümnən aralı mənəm. Dörd kitabdı yazılıbdı minayə, Min nəsihət, min dəlil var, min ayə. Yazıq canım qurban dedim Minayə, Yüz dərdlə, ələmlə yaralı mənəm. Yaradanım yaradıbdı günahkar, Ömür boyu zülüm verib nə ki var. Alıyam, dərdimə yoxdu xiridar, Günahkar-günahkar yaralı mənəm. * * * Məni Cəsədi möhnətdə nara qalandım, Yandırıb döndərər küllərə məni. Dərdim dərya kimi coşub çağlayır, Qərq edər ümmana, sellərə məni. Əyibdi işimi qəzavü-qədər, Gəşd edib dünyanı dolannam hədər. Ömrümün növrağı tamama yetər, Həsrət qoyar doğma ellərə məni. Aşıq Alı deyər: həsrətəm yara, Görən tapılarmı dərdimə çara?! Baş alıb gedərəm qürbət diyara, Salar dərdi-möhnət, çöllərə məni. * * * Mənim Dost-həmdəmim yetən kimi vətənə, Gör bir gözləyirmi yolum yar mənim? Söylə o canana qoy inciməsin, Yolumu tutubdu boran, qar mənim. Yerim pünhan, yurdum pünhan, qərib mən, Didərgin düşmüşəm nə vaxtdır seldən. Dərdimi özün de, göz yaşım eldən, Sinəmə dağ çəkib yağılar mənim. Hicran dəryasında üz, Aşıq Alı, Bu da bir səfərdi gəz, Aşıq Alı, Fələyin qəhridi döz, Aşıq Alı, Vaxt olar möhnətim dağılar mənim. * * * Narın üz Yaradanım qələm çalsa gözələ, Sən sürtəsən narın üzə narın üz. Mənim kimi yazın dönsə tərsinə, Həsrət olar narın üzə narın üz. Həsrət oldum o bağçıya, o bağa, Sinəm yanar bu düyünə, bu dağa, Qəza vurub yoldan çıxsan qırağa Həsrət olar narın üzə narın üz. Bacarıram qabağında söz deyəm, Bülbül olub bu bağlarda gözdəyəm. Alı deyər gözəl yara söz deyəm, Sən sürtəsən narın üzə narın üz. * * * Neçə dili var Mərifətdən kamil olan, ay aşıq, Şəriəti nəylə edərsən aşkar? Bey altınnan o nöqtəni bəyan et, - O nöqtədən eylə məni xəbərdar. Yeddi daşın səkkiz cənnət yaşı var, Yerdədi-göydədi hardadı əgər. Ərşdə iki quş var - orda dən dənlər, Gahdan pünhan olur, gah da aşikar. Deməynən ki, bu sözlərim yalandı, Aydı, gündü zümrüd ona ulaşdı. Zatı zülcalaldı, sözü kəlamdı, Peyğəmbərdən qalıb bizə mötəbər. Mərifətdən, təriqətdən gəlmişəm, Təriqətə yol-ərkanı bilmişəm. Alı deyər özüm mətəl qalmışam, Bu çərxi-davvarın neçə dili var. * * * Neyləyim Keçdi cavanlığım, keçdi dövranım, Zəmanə qəddimi əydi, neyləyim?! Arif işarədən duydu dərdimi, Nadan tənə edib söydü, neyləyim?! Düşmənəm binadan amana, aha, Tükənib ocaqdan kösöyüm daha. Ağlasam, xoş getməz göydə Allaha, Məni kor Yığvalım döydü, neyləyim?! Alışa bilmirəm heç bu sayağa, - Dərzi sapa həsrət, küpçü boyağa, Bəyliyə layiqlər düşüb ayağa, Hər yava ağızsa bəydi, neyləyim?! Gözsüz, pərəstarsız biçarə Alı, Gəzdi doğruluğu əli çıraqlı. Batıbdı zülmətə Göyçə mahalı, Aləm bir-birinə dəydi, neyləyim?! * * * Neynər Cümlə xilqət bu cahana mübtəla, Cahanı sevməyən cananı neynər?! Eşqdən bixəbər naşı, nadandı, Əhli-ruh aləmdə nadanı neynər? Hurirüxsar, hilalqaşlı, siyahtel, Boyu mina, əndam büllur, incəbel. Diyarım zibasın əsil mələk bil, Bizim mahcamallar ədanı neynər?! Səslə hüzuruma aqil kəsləri, Hikməti dərk edən pürhəvəsləri. Qovla məclisimdən kənar kəsləri, Alı mərəkədə gədanı neynər?! * * * Nə qaldı (Talayıb mahalın mal-dövlətini) Talayıb mahalın mal-dövlətini, Əyrilər apardı, düzə nə qaldı? Gəzdim oba-oba, üsyan eylədim, Kəsildi taqətim, dizə nə qaldı? Nəhlət gəlsin pis adamın pirinə, Cəhd eylər ki, xalqı sala dərinə, Yetən söyər məzarına, goruna, Rəhmət yaxşıya, pisə nə qaldı? Pozmaq olmur təqdir yazan yazını, Alıyam çəkirəm elin nazını. Bilmirəm ömrümün çoxu-azını, Doxsana yetmişəm, yüzə nə qaldı. “Şuşa” qəzeti, 20 sentyabr 1983-cü il * * * Nə qaldı? Gəşt elədim, bu dünyanı dolandım, Əllini keçirdim, yüzə nə qaldı? Ayaq getdi, əl gətirdi, diş yedi, Baxmaqdan savayı gözə nə qaldı? Ölüm haqdı, çıxmaq olmaz əmirdən, İpək tora həlqə salma dəmirdən, Aydı, gündü, gəlib keçir ömürdən, Tələsirdik, görək yaza nə qaldı? Hər yana baxıram hava məxşuşdu, Gəzdiyim oylaqlar yadıma düşdü, Bir gün eşidərsiz Alı da köçdü, Sındı telli sazı, təzanə qaldı? * * * Nədən oldu Yeri, göyü insi-cinsi yaradan, Haqq əmir eylədi yer nədən oldu? Pərdəyi-hicabdan bir dəsti gəldi, Onun dəstəsində sir nədən oldu. Haqq əmir eylədi, gövhar tərlədi, Bircə qətrə suyu umman eylədi. Kimnən səda gəldi, kimnən söylədi, Yandırıb şahpərin nar nədən oldu? Aşıq Alı yuva istər pirindən, Haq mərhəmətindən, qüdrət şirindən. Bir dürr xəlq eylədi öz qüdrətindən, O dürrün içində sir nədən oldu? * * * Ola bilməz Gözəllər şahıdı nazlı nigarım, Heç kim bu Bəsdiyə tay ola bilməz. Xilqətinə xudasından verilən, Bundan qeyrə cəlil pay ola bilməz. Buğdayıya qara dedin, a zalım! Bir an görməyəndə pozulur halım. Odu pəri nisbət şəmsi-camalım, Nisbətinə ulduz, ay ola bilməz. Şəms oldum aləmə aqil sözümlə, Ucalmışam, cəfalara dözümlə. Nainsaf, seyr eylə yarı gözümlə, Hilal qaşı kimi yay ola bilməz. Kənaram qüssədən başdan-binadan, Cəlil xilqət törər cəmil anadan. Alı gövhər sərrafıdı, a nadan, İnşallah, cəfası zay ola bilməz. * * * Oldu Köçübdü sultanım, sərdarım, xanım, Qəlbim qəm evində pərişan oldu. Aparıb özüylə dinim, imanım, Sədrim qəm oxuna bir nişan oldu. Mədinə dərs verdi, Kərbəla şöhrət, Dərsi dərs içində sanılı ibrət. Təbibi kar oldu, sağaldı min dərd, Yurd saldı, sənəti bir gülşən oldu. Yerdən, göydən, Nuh nəbidən xəbərdar, İzah eylər, cümlə neçə elm var. Baş vurar dəryaya, gövhəri arar, Neçə-neçə dildə danışan oldu. Zəburdan, Tövratdan, Qurandan dərsi, Eşq əhlini heyran qoydu həvəsi. Əlindəydi fəzlin bəndi bərəsi Alimlə, Xotkarla yarışan oldu. Itirdim ümmanı, yoxdu damlası, Tükənməz, ölüncə tutaram yası. Sazımda qəmləndi hicran havası, Tale təqdirində pərişan oldu. Köç etdi sərində külli xəzinə, Ünvansızdı, necə düşüm izinə? Qiymət versə üləmalar sözünə, Nəğmələr içində zərnişan oldu. Qərib kimsənəydi, vətəni Sulduz, Zülmət dünyasında şöləli ulduz. Namərd qurğusuyla yaşadı yalqız, Cismimə od saldı, alışan oldu. Sanaram zülmətdə bir dağ aşığı, Verdi kəlamıma yar-yaraşığı. Alı, giryan yad et, sən Ağ Aşığı, Kədərin hicranla barışan oldu. * * * Oldu Qafil gördüm Ərzurumun elini, Bizim yerlər gözlərimdə cəm oldu. Çox çətin ki, bu sevdadan qayıdam, Yüküm hicran oldu, nəfim qəm oldu. Munis buldum bir sevdanın qəhrini, Boyladım dəryanı, keçdim nəhrini. Alosmanın gəzdim cəmi şəhrini, Mənim kimi eldən düşkün kim oldu? Bu ayrılıq məni çəkdi amana, Görüm viran qalsın çərxi-zamana, Aşıq Alı həsrət qaldı canana, Seryaqub kuyində dəmhadəm oldu. * * * Oldu getdi Ay həzarat, gəlin sizə söyləyim, Axdı eynim yaşı çay oldu getdi. Nə ağa, nə nökər, nə bəy, nə paşa, Hamsı bir-birinə tay oldu getdi. Kimi ay qabağa cığa tel düzər, Kimi qaş altından gözlərin süzər. Kimi yeyib, içib, sallanıb gəzər, Kiminin axırı vay oldu getdi. Aşıq Alı, dərdi canda saxlaram, Bağrım başın çalın-çarpaz dağlaram, Gecə-gündüz nalə çəkib ağlaram, Hayıf, gözlərimə zay oldu getdi. * * * Olgunan Bir söz deyim xətrin mənnən xoş olsun, Bir busə istərəm, qayıl olgunan. Acıqlanıb mənə hədyan deyəndə Düşgünən çöllərə sayıl olgunan. Üzümə baxanda qoca görürsən, Siyah zülfün dal-gərdəndə hörürsən, Qəlbini əğyara, kara verirsən, Baxgınan hikmətə mayıl olgunan. Mina gərdən nəzik bədən ala sən, İncə belə gümüş kəmər dola sən, Alıyı çəkməynən nara, ala sən, Könlünnən könlümə qayıl olgunan. * * * Olmaz Qəm yemə, qəm yemə divanə könül, Həmişə ruzigar belə dar olmaz. Özünü bilməzlə durub-oturma, Beləsində namus, qeyrət, ar olmaz. İnsan gərək namusunu atmaya, Halal mayasına haram qatmaya, Bir oğul ki, ata sözün tutmaya, Bəd övladdı, çöhrəsində nur olmaz. Yamanı götürüb, yaxşını atma, İlqarı unudub, imanı satma, Oruc tut, namaz qıl, duasız yatma, Alı, dünya malı sənə var olmaz. * * * Olmuşam Dörd yanımda dövrə vuran gözəllər, Ağlımı itirib zayıl olmuşam. Məcnuni-məhəbbət, eşqi Leyliyəm, Düşüb səhralara sayıl olmuşam. Mən görürəm siz hamınız şahsınız, Gözəllikdə tamam mehri mahsınız, Bilqeyis sifətli xoşzəbansınız, Kəklik sürbənizə mayıl olmuşam. Mən Alıyam, öz Bəsdimin yarıyam, Görməzə-bilməzə intizarıyam, Hicran barkeşiyəm, dərd tüccarıyam, Qəm yükü çəkməyə qayıl olmuşam. * * * Salsal qalası Şahı-mərdan yazılıbdı daşında, Düldülün izi var qala qaşında. Yetmiş nərdivandı göyün ərşində, Sırat körpüsüdür Salsal qalası. Salsal qala tarixlərə bəllidi, İgidləri gümüşxəncər bellidi. Bənd-bərəsi mindi, yüzdü, əllidi, Elin tilsimidi Salsal qalası. Divarı da daşdı, qapısı da daş, Daşlar səf-səf durub bir-birə sirdaş. Qılınc çəkən ərlər bir-birə qardaş, Qalalarda başdır Salsal qalası. Ting ilə çəkilib Səlsəlbil suyu, Əlli min arşındır tinginin boyu. Bu yerdə ərlərin oğuzdur soyu, Türkün məskənidir Salsal qalası. Alı deyər, gəldim toya-düyünə, Nər igidlər məni görə söyünə. Nağaralar gumbul-gumbul döyünə, Koroğlu səngidi Salsal qalası. * * * Sarıköynək Solar gül camalın, aranda qalma, Dolan yaylaqları yay, sarıköynək, Müştaqam boyuna, nəzərdən salma, Etmə ömrüm ahu-vay, sarıköynək. Təzələndi köhnə dərdin yarası, Təbibimsən, səndən qaldı çarası, Tökülüb zülflərin gərdən arası, Çək üzə, çin-çin et, say, sarıköynək. Alı deyər keçdi şamın çoxumu? Qaynat qəfədanı, dağıt yuxumu. Gətir fincanları, yanında lumu, Sən doldur, mən içim çay, sarıköynək. * * * Sevdiyim Əlif qəddin, şümşad belin, bey incə Tey telinə şana vurma sevdiyim. Sey asari səndə iman bulunmaz, Cəm camala şölə vermə sevdiyim. Hey həlak eyləyir incidir məni Xey xəlq eyliyibdi bir xudam məni. Dar dərdin eyliyib divanə məni Zal zülfün gərdənə sürmə sevdiyim. Rey rəngin zərda zey kimi xəndan Sin sərvi qamətin xətti gülüstan. Şin şad eylə məni qurtar sevdadan, Bir busə ver, üz döndərmə sevdiyim. Zat saxla, qulunam, zat bazarında, Tey-telin cığadı yar qabağında. Zey zəlil qalmışam yarın əlində, Ayın əşqi yara vurma sevdiyim. Çayın qulun ollam sana kəmtərin Fey fələkdi gey sonalı göllərin. Qaf kəmər üzündə şövqü-ənbərin, Kaf küffardı üzə vurma sevdiyim. Lam lala açılıb yar yanağında, Mən mərcan olaydım yar qolbağında. Alıyam, tab etməm mən fərağında, Hey-haraya gəl göndərmə sevdiyim. * * * Sənin Bahar-yazda qızılgüllər açılır, Behiştə bənzəyir bu bağın sənin. Uzaqdan eşidib səsin anladım, Çıxıbdır hər yana sorağın sənin. Oğrun-oğrun daldalardan baxarsan, Gərdəninə həmayıllar taxarsan, Durna kimi seyrangaha çıxarsan, Hərdən ətir verir buxağın sənin. İnnabı ləblərin şərbəti-loğman, Gəzdir, dərdlilərə sən eylə dərman. Bir zaman gəlmişdim mən sizə mehman, Bəzənmiş al-yaşıl otağın sənin. Siyah zülfün dal gərdənə dolaşır, Xırda qızlar sağ-solunda boylaşır, Gülgəz bədən ağ libasa yaraşır, Aləmi yandırır fərağın sənin. Alı deyər: gördüm dünya ləzzətin, Bu sazın, söhbətin, xoş hekayətin, İzzətin, şövkətin, bu mərifətin Hər yerdə söyləyər dodağın sənin. * * * Soruşma Qasid, yarım məni səndən sorarsa, Söylə, Məcnun çıxdı dağa, soruşma. Sorğu-sual çox dərinə vararsa, De ahından odlar yağa, soruşma. Dilim tutmaz bimürvəti soruşam, Baxçasından cüda düşən bir quşam. Ucbatından qəhərlənib uçmuşam, Tənha qondu de budağa, soruşma. Alı neynər bülqarı görəndə, Tərlan oylağında sarı görəndə, Bülbül gül üstündə xarı görəndə Əsla dönməz bir də bağa, soruşma. * * * Söz oldu Fələk mənə cövr eylədi dünyada, Yaxşı günüm yaman gündən az oldu. Bəydən nəmər aldım, ağadan ənam, Müxtəsəri, qazandığım bez oldu. Mən xabı-qəflətdə yatıb qalmadım, Nakəs adamlarla ülfət qılmadım, Mülkə, mala zərrə tamah salmadım, Çox gördüm zər-ziba bir gün toz oldu. Cavanlığım qeybə çıxdı əlimdən, Həlqə, oldu gündən günə belimdən, Yaxın-uzaq incimədi dilimdən, Şükür Haqqu əmməllərim düz oldu. Bir mürgü tək leyü nahar hey uçdum, Bilənlərdən bilmədiyim soruşdum, Müxənnətnən, bimürvətnən vuruşdum, Nakəslərin dərdi artıb yüz oldu. Gəlib gedir yaxşılar da yaman da, Qu tükündə, saman üstə yatanda, Aşıq Alı, nə qazandın cahanda? Səndən qalan qatar-qatar söz oldu. * * * Tanıram Gözəllər söhbətin salma araya, Mən gözəli binasınnan tanıram. Əsli gözəl olan əslin itirməz, Atasınnan, anasınnan tanıram. Yadlar kəməndinə salmaz özünü, Müddahiyə deməz dostun sözünü. Bədnəzərdən dalda tutar özünü, Örpəyinnən, cunasınnan tanıram. Mən Şahi-Mərdana meylim salmışam, Pünhani dərsimi çoxdan almışam. Alıyam, Bəstimi haxdan almışam, Əllərinin xınasınnan tanıram. * * * Tapar Hərfi tənəlisə, kəlam nəqabil Dərk edən qəlbinin yarasın tapar. Kəlbi məlhəm eylər canda məzaca, Lisanla zəxminin çarasın tapar. Həmi təlx bil, həm şəkər bil lisanı, Təlx ərz edən dildən mahal usanı. Dindirə Fəzl əhli asi susanı, Haqqınan-nahaqqın arasın tapar. Ərzin səminəsə, susmağın zərdi, Naməhal sorğunun sonu kədərdi. Şəninə sitayiş hədər- hədərdi, Cəhd edən qəlbinin qarasın tapar. Zəban oldu sərbəstələr açarı, Hifz eylədi iqbalından naçarı. Qəmdən xilas etdi dərdə düçarı, Sərraf süxən arar, darasın tapar. Arif bilər kəlamından rastanı, Ruh-nəvaz yarandı Alı dastanı. Ara “Gülüstan”ı, dərk et “Büstan”ı, Cəhilkar ruzinin parasın tapar. * * * Tapılmaz İsmi münəvvərsən, mahi münəvvər, Gah sühasan, gah süheyli tapılmaz. Lübabi zülcalal sənsən cahanda, Məcnunam, araram, Leyli tapılmaz. Həsrətindən yara yandı cismimdə, Kərəm adı gör əyandı ismimdə. Peyman olar gözəllərin qismində, Əsil Əsli nisbət xeyli, tapılmaz. Şəfa çeşməsisən, sərvi-xuraman, Səbi sərbəst elə, aman, əl-aman. Könül ver Alıya, afəti-zaman, Qeyri kimsənədə meyli tapılmaz. * * * Tək-tək Bir şəyird ki, ustadına kəm baxar, Mövlam etsin ona nasağı tək-tək. Qohumdan xəcalət, eldən şərməndə, Dili cüda etsin uzağı tək-tək. Qətrəsi xəyatı, bədəni dürdən, Xudam xəlq eyləyib bir qətrə nurdan. Fincanlar bəzənib ləli-gövhərdən Qaynayır zülaldan bulağı tək-tək. Aşıq Alı eylər canı sadağa, Neçə min məleykə dönmədi bağa, Behiştin meyvəsi başdan-ayağa Yetişdi Səncərin budağı tək-tək. * * * Tərk elə Əbru çəkmə bədirlənmiş ayə sən, Qəm yaradan o yaşmağı tərk elə. İnsaf eylə sal üstümə sayə sən, Tez rübəndə yanaşmağı tərk elə. Giryanam gözəllər xası ucundan, Qəhərlənib tutdum yası ucundan. Bir busənin təmənnası ucundan Məhrəm ilə savaşmağı tərk elə. Alını qəm canda bekar edəndə, Qəlbi xoşhal olar, şikar edəndə, Hərdən təmənnasın aşkar edəndə, Gülə-gülə o qaçmağı tərk elə. * * * Var Baxdı-yığval bu diyara gətirdi, Taleyin olmasa nə mənası var. Əcəl gəldi kəsdi sənin üstünü, Döyünsən, çırpınsan nə mənası var. Qəssal yuyar, qəddim bükər bir ağa, Bu günümdə yetiş dada bir ağa, Mən qulunam, nökərinnəm bil, ağa, Nökərin ağadan təmənnası var. Alıyam çağırram sirri xudam, Bu dünya fanidi, köçəcək hamı, Tamam müəmmadı haqqın "Qur'an"ı, Oxuyub bilənə çox mənası var. * * * Vermərəm səni Başına döndüyüm, a nazlı dilbər, Cismidə min cana vermərəm səni. Aləmin malını cəm eyləsələr, Çəksələr bir yana vermərəm səni. Boyun sürahıdi, əndamın şüşə, Sorağın mahaldan-mahala düşə, Fərhada, Şirinə yüz möhlət keçə, Behişti-qılmana vermərəm səni. Dağlarda maralsan, düzlərdə ceyran, Dərələz, Naxçıvan boyuna heyran. Nə Gəncə, Qarabağ, Şamaxı-Şirvan, Küllü-Gürcüstana vermərəm səni. İqbalda Sənanı, Xumarı seçək, Peymanda Kərəmi, Əslini seçək. İmana, ilqara bahəm and içək, Taxtı-Süleymana vermərəm səni. Alı qurban o qamətə, o boya, Baxdıqca çöhrəndən çətin ki, doya. Tehrana, Təbrizə, Mərəndə, Xoya, Tamam ol İrana vermərəm səni. * * * Vətənimdə Könül tələb edir, ürək atlanır, Gəşt eylə, dünyanı gəz vətənimdə. Zəhmət çəkən bu dərdlərə qatlanır, Coşur ürəyimdə söz, vətənimdə. Qürbət vətəndəyəm, bilinməz yurdum, Həkimlər, loğmanlar bilmirlər dərdim. Alagöl yaylağı, vəfalı yurdum, Alırdım əlimə saz vətənimdə. Alıyam, söz deyib, yaza bilmərəm, Şad olub, qürbətdə gəzə bilmərəm, Hərcayı sözlərə dözə bilmərəm, Alışsam, yanmaram öz vətənimdə. * * * Yadıma düşdü Nə qədər dolandım Turan elini Yenə öz torpağım yadıma düşdü. Sarınər yaylağı, Göyçə mahalı, Öz gözəl oylağım yadıma düşdü. Gəlib xəyalımdan keçdi o çağlar, Yay fəsli atlanıb gələn qonaqlar. O güllü, çiçəkli alışan dağlar, O Qiblə bulağım yadıma düşdü. Qızıl dağı, Məciddinin oylağı, Doğma yurdun doğma odu, ocağı. Alının köksündə hicranın dağı, O qaymaq dodağım yadıma düşdü. * * * Yaxşıdı Ay ağalar, gəlin sizə söyləyim, Nə cür olsa yenə vətən yaxşıdı. Qohum, qardaş, dost-müsahib görəndə, Şəfa tapar yaralarım, yaxşıdı. Bivəfaynan sən dost olma, kənar gəz, Şam-çıraq olmasa, əldə fənər gəz. Başa düşər öz hesabın qanar, gəz,- Min qarğadan bircə qırğı yaxşıdı. Bıçarə Alıyı gətirdin dilə, Bülbül də müştaqdı budaqda gülə, Sar quşları şikar etsə yüz ilə, Qoca olsa yenə tərlan yaxşıdı. * * * Yaxşıdı İnsan oğlu, doğru yolu düz yeri, Bir doğruluq yüz min fənddən yaxşıdı. Gözəlsiz otaqdan, meyvəsiz bağdan, Viranəlik vecsiz kənddən yaxşıdı. Bazara çıxanda müştəri dinməz, Satdığa qoyanda heç kim bəyənməz. Yoxuşda dirənər, enişdə enməz, Piyadalıq yorğun atdan yaxşıdı. Aşıq Alı deyər, könlüm avayı, Avayı olanda gəzər havayı. Yeyəsən plovu, içəsən çayı, Deməginən kartof ətdən yaxşıdı. * * * Yandı Qəza qərq eylədi yanar odlara, Elimin sərvinaz sonası yandı. Atəş müqəddəsdi, napakdan qaçar, Görmədim nə xənnas, nə ası yandı. Nə idi günahı pakı xilqətin, Oldu mübtəlası dərdin, zillətin; Aqil fəhm eləyib, alsın ibrətin, Nağının gül üzlü balası yandı. Dərkiyan naçardı dövran işinə, Olmadı bir zəka, elac düşünə. Cümlə tab eylədi qəm atəşinə, Mənim tək qəm əhli yanası yandı. Qəbahət nə idi, odlar qalandı, Əsil məhşər gördüm qeyri yalandı. Cümlə qəm eylədi, qəlbi talandı, Aqil küdrət çəkdi, danası yandı. Aşkar şivən qurdu ilahi tala, Alı tab etmədi bu müdhiş hala. Bir cana borcluydu o körpə bala, Nari-cəhənnəmdi, anası yandı. * * * Yaratdı Küllü yaranmışın püştü-pənahı Əvvəl əldə iki dürrü yaratdı. Dür terrədi rövşən etdi aləmi, Beş pəncinən ali-əba yaratdı. İki nurdu: Məhəmməddi, Əlidi Cəbrayıla yol göstərən vəlidi. Fatimədi iki nura bəllidi, Xudam nurdan on bir imam yaratdı. İmam Həsən gözəllərin gözüdü, İmam Hüseyin şəfaətçi özüdü. Zeynəlabdin zindan çəkdi düzüdü, Yezidə Müreyyib talan yaratdı. Məhəmmədbağıra nökər olasan, Cəfərnən Kazıma qonaq qalasan. Qərib İmamrza şahi-Xorasan Təqi-Nəqi, ol imamı yaratdı. Qəlbimin nurudu Həsən Əskəri, Sahib zühr edəcək qiyamnan bəri. Alıyam, çağırram şahi-Heydəri, Adəmnən Həvvanı xakdan yaratdı. * * * Yavaş-yavaş Möhnəti-zəmanə, fani dünyada, Yol tutub dağlara gəl yavaş-yavaş. Kərəm də Əslinin dərdini çəkdi, Əsli də deyirdi gül yavaş-yavaş. Bəzirganam matahım var, alan yox. Ürəyimdə atəşim var, yanan yox. Dərd əhlidir, əhli-dildən qanan yox, Ürək coşar, deyər dil yavaş-yavaş. Rüstəm qəhrəmanı, Zalı deyirəm, Səxavətdə Hatəm kanı deyirəm, Deyər Aşıq Alı, anı deyirəm, Düşəcək qorxuya, bil, yavaş-yavaş. * * * Yavaş-yavaş Məhəbbət əhliyəm çeşmi-xumara, Gəşt eylə dünyanı gəz yavaş-yavaş. Unutma dostunu peşman olarsan, Dostunan düşməni seç yavaş-yavaş. Nə ağlın var, nə huşun var, kam alım Mən danışım, qulaq asın, dəm alın. Cəm eylə idrakın, ağıl-kamalın, Yolunla getginən düz yavaş-yavaş. Alıyam, çağırram sirri-xudanı, Unutmam duz-çörək, həmi də nanı. Fələk üz döndərər, haqqını tanı, Elini, gününü bil yavaş-yavaş. * * * Yaylaq Min büsata, min sovqata məkansan, Əlvansan bu başdan-o başa, yaylaq. Doymur cəlalından türfə gözəllər. Eyləyir hüsnünə tamaşa, yaylaq. İntizarda qoydun qışlaq elini, Məftun eyləmirsən siyah telini. Almısan qoynuna incə belini, Girmisən aranla savaşa, yaylaq. Bir mələk misallı atsa oxunu, Kənar olmaz, can evimə toxunu. Yağdı yağış, şirinlətdi yuxunu, Büründü mehmanın qumaşa, yaylaq. Ah divanədi, orman dolanır, Gözəllər hüsnündə dərman dolanır. Köçürəm, qətlimə fərman dolanır, Yaşat gözəlləri, həm yaşa, yaylaq. * * * Yazdım Min rəhmət söylərəm kamil ustada, Ərz etdi dərsimi düzünə yazdım. Köçməsin ünvansız türfə gözəllər, Vəsfini mehparə üzünə yazdım. Kökü safsa, bəhrə verər əsl dən, Bir şeyxi xürrəməm pakı nəsildən. Zaman keçər, xəta umma əsildən, Təmənnasız nəğmə yüzünə yazdım. Əhval tutdu Alı asman zəmindən, Kənar qaçdım xilqət əqli kəmindən. Məğrurlar dönəndə mətləb cəmindən, Yüz cavab hər kəlmə sözünə yazdım. * * * Yazdım İçdim mərd əlindən eşqin badəsin, Bais oldu canda marağa, yazdım. Canan eşqi can evinə düşəndə, Düşdüm diyar-diyar sorağa, yazdım. Biri qıya baxdı, saldı ataşa, Biri süzdü məni ayaqdan-başa, Biri məhbub oldu, döndü sirdaşa, Biri şəstin çəkdi darağa, yazdım. Biri saldı məni qafil inada, Biri cəlil oldu həmdü-sənada. Biri əyal atıb uyandı yada, Biri sirr verəndə qırağa, yazdım. İqbal rast olanda vəfalı yara, Vəsfini söylədim lalə rüxsara. Birini görəndə əsil mahpara, Birini bir çeşmi-çırağa yazdım. Əlim üzüləndə ata-anadan, Alı qəmnak oldu başdan-binadan. Vəsfi aparmadı dəhri-fənadan, Nə vardı sinəmdə varağa yazdım. * * * Yeri Gözəl, sən ki seyrangaha çıxıbsan, Gəl belə sallanma, yolu düz yeri. Cananım, cövrünə can saxlamışam - Ömrüm budağının gülün üz, yeri Can qurban sənintək vəfalı dosta, Həsrətin çəkməkdən olmuşam xəstə. Qazdır məzarımı su yolu üstə, Hər gəlib getdikcə dolan, gəz, yeri. Alıyam, yurdumu el-el gəzərəm, Çarəsiz dərdlərə dərman yazaram. Gətirmişəm tirmə şallar, bəzərəm, Sən yaxana qızıl düymə düz, yeri. * * * Yetişdi Bu dünyada heç şad olub gülmədim, Hər vaxt işim ahu-zara yetişdi. Mənsur cəhd elədi murada yetə, Axırda Hələbdə dara yetişdi. Ağladım gözlərim qan ilə doldu, Dost-müsahib tamam mənnən yad oldu, Bağ pozuldu, xəzan oldu, gül soldu, Bülbül öldü, qönçə xara yetişdi. Sarvan ollam, qəm ovsarı çəkərəm, Hicrana müştaam, dərdə nökərəm, Ah çəkərəm, verəm yükün tökərəm, Görən deyər Alı vara yetişdi. * * * Yetişdim Min cövrü-cəfayla yarıma çatdım, Ömrümə nəqş olan sana yetişdim. İqbalımı xab evindən oyatdım, Vəsli-yarla bir zamana yetişdim. İlqarına sadiq yarıma əhsən, Yaraşır şəninə yüz dastan desən. Hicran anlarıydı ömürdən kəsən, Vəsli-yarla mən amana yetişdim. Sərvi qəddi, gül camalı tamaşa, Şəhla göz yaraşır o hilal qaşa. Təkrarsız xəlq olub ayaqdan başa, Kamallı kamilə cana yetişdim. Bəstidi Alının həyat növrağı, Bəyaz sinəsidi cənnətin bağı, Açıldı üzümə vüsal otağı, Sanki taxtı-Süleymana yetişdim. * * * Yetmədim Nahaq yerə qəhrə düşdüm dünyada, Bağ becərdim, payız bara yetmədim. Pusqu qurdum, kəmənd atdım, qovladım, Gecə-gündüz bir şikara yetmədim. Anlamıram, nə gərdişdi, nə işdi, Müxənnətlər hər kamına yetişdi. Ömrüm-günüm həsrət ilə ötüşdü, Cəfa çəkdim, heyif, yara yetmədim. Mən biçarə, sən Alosman maralı, Alışaram, gəzmə məndən aralı. Görən gündən müştağında bu Alı, Qoynundakı bir cüt nara yetmədim. * * * Zamanıdı Ay ağalar, gəlin sizə söyləyim Vəfasız ömrümün kor zamanıdı. Bu fani dünyada kama yetmədim, Dostunan düşməni seç zamanıdı. Arif odu, dediyimi tez qana, Hər sözü izliyə keçib gün sana Ömrüm azalıbdı, çatıbdı sona, Ağlayın üstümdə köç zamanıdı. Alıyam, baxtımnan çox intizaram, Başım çalxalıdı çox intizaram. Gəzdiyim yerlərdən çox intizaram, Fələk kəməndindən düş zamanıdı. * * * Zərnişan Nə şövq ilə gərdəninin üstünə, Darayıb tökübsən teli, Zərnişan. Bir gün aşiqindən aralı düşsən, Axar gözlərinin seli, Zərnişan. Geyibsən ayağa çəpkən başmağı, Sənə var aşığın dastan qoşmağı, At üzdən niqabı, götür yaşmağı, Çağır tamaşana eli, Zərnişan. Dost üçün, el üçün Alı da kilid, Vəfalı gözəlin alı da kilid, Baş qoyub hökmünə bir tərlan igid, Deyib dediyinə “bəli”, Zərnişan. * * * == Dodaqdəyməz qoşmalar == Ay eylər qıj-qıj Yağar leysan, dağlar qarı əridər, Sel gələr dərədən ay eylər qıj-qıj. Çaylar axar sellər, selə qarışar, Səslənər, çağlayar ay eylər qıj-qıj. Leylinin sinəsi ha qaşa dəyər, Aşığın sinəsi ataşa dəyər, Daşar sellər, sular ha daşa dəyər, Qayalar dil açar ay eylər qıj-qıj. Alı deyər sel gətirər lil qalar, Axar Araz, dalğalanar, lil qalar, Yel əsəndə dəryalarda dalğalar Çalxanar, qaynayar, ay eylər qıj-qıj. * * * Ay ilə-ilə Səhər çağı səyyad gəzər səhrada, İllər ayrısıdır, nazlı yar gələ. Qəza-qədərindən, ay yazıq ana, Qalarsan intizar ay ilə-ilə. Yetişcəyin nazlı yarın yanına, İstəyər ki, qanın qatsın qanına, Naşı səyyad gəlsə tərlan yanına, Tez çaşar xəyalı ay ilə-ilə. Aşıq Alı, dastan eylə dilində, Həyatında, sənətində əlində. Qəza gəlsə səni alsa əlində Dil aşkar eyləyər ay ilə-ilə. * * * == Gəraylılar == Adıdı Dövlətindən kərəm, səxa, Etmək adamın adıdı. Bu fənada səxavətdə Qalan Hatəmin adıdı. Səməri nə sağı desən? Nakəslə bal-yağı yesən. Bir mərd ilə ağı yesən, Şəkər o tamın adıdı. Oxuduğum qəlbə yatar. Əsəl olub elə çatar. Söz qoşmuşam min bir qatar, Min bir Xudamın adıdı. Elin qocası, ahılı, Sözdə, əməldə səxalı, Mahalım Göyçə mahalı, Mirzə atamın adıdı. Bir gün gələr köçər Alı, Ondan bir nişanə qalı. Anam Fatma, ömrüm balı, Bəsti butamın adıdı. * * * Birisin Biri nanu-nəmək tapmaz, Gəzər qaymaq, bal birisin. Gah növrəsti növrəst tapar, Gah da tapar çal birisin. Tuş olanda əqli kəmə, Bil, düşərsən dərdi-qəmə; Özünü zinhar eləmə, Boşa onu, al birisin. Bir yaxşını yaman tapdı, Bir nadanı qanan tapdı, Bir qananı cavan tapdı, - Tapdı əhli-hal birisin. Biri yedi, giryan gəzdi, Biri tapmaz, hər yan gəzdi, Biri daim üryan gəzdi, Qucar tirmə-şal birisin. Birini mürvət ucaltdı, Birini qeyrət ucaltdı, Birini sənət ucaltdı, Xoşhal etdi mal birisin. Şadnak gördüm, sonu vaydı, Ömür gördüm, qışı yaydı, Gözəl gördüm, hüsnü zaydı, Gördüm mah-camal birisin. Aşıq Alı belə yazdı: Şan-şöhrəti telli sazdı. Bir rəqib çox, yüz dost azdı, Demə, gözdən sal birisin. * * * Dağlar bizim dağlarmola Yönü bəri baxan dağlar, Dağlar bizim dağlarmola?! Sərin sulu, car bulaqlı, Dağlar bizim dağlarmola?! Açılıb qönçə, nərgizlər, Karvan azsa, yolu izlər, Gözəllərin yolun gözlər, Dağlar bizim dağlarmola?! Mən deyirəm bu sözləri, Sinəmdə eşqin közləri, Çox gəzmişəm o düzləri, Dağlar bizim dağlarmola?! Baxırsan yarı görəndə, Gözəllər zülfün hörəndə, Hicran coşub dərd verəndə, Dağlar bizim dağlarmola?! Bu görükən Vers dağına, Dikpilləkən tərs dağına, Oxşayır cənnət bağına, Dağlar bizim dağlarmola?! Sarıyalın beli düzdü, Bulaqları tamam buzdu, Gözəllərdən əlim üzdü, Dağlar bizim dağlarmola?! Yolaşan, Böyük yoxuşdu, Qoşqar dağda hələ qışdı, Alı deyər, vaxdı keşdi, Dağlar bizim dağlarmola?! * * * Dağlar qoynunda-qoynunda Tənha qaldı nazlı yarım, Dağlar qoynunda-qoynunda. Cüt şamama peymanını, Bağlar qoynunda-qoynunda. Peşkəş olmaz nar gələnə, Meyvə qalmaz qar gələnə. Amanatı yar gələnə Saxlar qoynunda-qoynunda. El yox bizim ellər kimi, Sadiq siyah tellər kimi, Yarsız sular-sellər kimi, Çağlar qoynunda-qoynunda. Alını yarı şad eylər, Bir kəs birini ad eylər, Bülbül gülsüz fəryad eylər, Bağlar qoynunda-qoynunda. * * * Dilbər Bir bağda bülbül olmasa, Gülün nə mənası, dilbər? Şəhdi-şəkər əzilməsə, Dilin nə mənası, dlbər? Ala gözlər süzülməsə, Baxan canlar üzülməsə, Dal gərdənə düzülməsə, Telin nə mənası, dilbər? Ocaq yanmaz qalanmasa, Bağ quruyar sulanmasa, Qulac qollar dolanmasa, Belin nə mənası, dilbər? Yar dönüb belə gəlməsə, Qayıdıb elə gəlməsə, Sonası gölə gəlməsə, Gölün nə mənası, dilbər? Alı neylər dəşt olmasa, Hərdən seyri-gəşt olmasa, Məcnunu sərgəşt olmasa, Çölün nə mənası, dilbər? * * * Dövran Eli-elə saldı yadlar, Matəm oldu elə dövran. Uydu ağıldan kasadlar, Düşdü fitnə-felə dövran. Arif olan, qəmin artdı, Piran imdaddan kasaddı, Nə dövrandı, nə həyatdı, Viran qalsın belə dövran. Molla, mömün olub ası, Qur mərəkə, saxla yası. Cövlan, ötən qəm dəryası, Qafil düşdü selə dövran. Güllə atır hər bir naşı, Oldu qəlbim qəm yoldaşı. Qopur fəryad addımbaşı, Dönüb siyah telə dövran. Alı zəlil, yox hünəri, Nə fitnədi - var xəbəri. Qəm-qüssəyə dözmür səri, Necə etsin elə dövran?! * * * Düşübdü Nədən belə, nazlı yarım, Dərd ucalıb, dəm düşübdü. Nalan oldun nədən belə, Yanağına nəm düşübdü. Şəhla gözün fənər edim, Sönən qəlbin yanar edim, Gətir candan kənar edim, Can evinə qəm düşübdü. Gəl baxma Alı oynuna, Bir əlim salım boynuna, Birini də al qoynuna, Ləb, ləb üstə kəm düşübdü. * * * Ellərdi Dolananda yad diyarı, Müdam sorağım ellərdi. Qəmli qəlbim novbahardı, Qürurlu dağım ellərdi. Gül dərdim, gülə bənd oldum, Bir tuti dilə bənd oldum, Gəşt etdim, elə bənd oldum, Eşqim, marağım ellərdi. Bu Alıyla qada yetə, Cəm olarlar - səda yetə. İgidləri dada yetə, Zağlı yarağım ellərdi. * * * Eyləsin Peymanında qalan yarı, Xaliq müdam var eyləsin. Baxt ulduzu şölələnsin, Haqqı ona yar eyləsin. Dağ, dağ olmaz, qarsız ola, Bağ, bağ olmaz, barsız ola. Bir gözəl ki, arsız ola, Dövran onu xar eyləsin. Zənən bəddisə ərinə, Məzarın qazdır dərinə; Qoyma Alının sərinə, Bu dünyanı dar eyləsin. * * * Etibarınandı Ay ağalar, ay qazılar, Mənim işim zarınandı. Bir anlamaz yar əliylə Yaralarım sarınandı. Zərgər də zərinən oynar, Dövlətli varınan oynar. Hərə bir karınan oynar, Mənimki də xarınandı. Aşıq Alı gülü bəstə, Dərdindən olmuşam xəstə, İlqar verən durar üstə, O da etibarınandı. * * * Əlif-Lam “Əlif” həmdəmsə “lam” ilə, Dürüstü min bir ad eylər. “Be” billahın bir adıdı, Sən yad eylə, o yad eylər. “Pe” pənc əla, səda oldu, “Te” tohiddi, əda oldu, “Se” seyyidə nida oldu, İkramın qəlbin şad eylər. “Cim” cəmaldı Məhəmmədə, “Ha” Heydərdi sirr Əhədə. “Xe” Xaliq olsa kimsədə, Viran qəlbi abad eylər. “Dal” davərdi, haqq arayan, “Zal” zalımdı, qaldı üryan. “Re” rəbbidi, olmaz əyan, Üç ad kəlmey-şədət eylər. “Ze” zülcəlal, Əli mərddi, “Sin” surədi, yüz on dörddü. “Şin” şivən, şamu firqətdi, “Ce” cəngdən cümlə dad eylər. “Sad” səməddi, bi həmdullah, “Zad” Zəburdu, nazil Allah. “Ta” təvvabdı rəhmi güllah, “Zat” zat əkrəm irad eylər. “Eyn” etiqat qıl tamaşa, “Ğeyn” qüsul, ayaq-başa. “Fe” faiddi hər bir yaşa, “Qaf” qadirdi, imdad eylər. “Nun” nəqqaşdı, qüdrət onda, “Kaf” kaf – peykər firudunda. “Vav” vahidi sevər xuda, “Cim” cahartəb murad eylər. “Kaf” kafərdi Zülfüqarə, “Zamla” ilə yeki ara. “Mim” münkərdi, çəkər darə, “Haqq” Alını azad eylər. * * * Gözlərəm səni Kimsən gedən, boyu bəstə, Bilincə gözlərəm səni. Dayanaram yolun üstə, Gəlincə gözlərəm səni. Şəbnəm üstə aydın izin, Mehman mənəm – diyar sizin, Sürünərəm dizin-dizin, Yolunca gözlərəm səni! Gözün şəhla, kiprik oxdu, Köçən köçür görən yoxdu, Darıxmaram, səbrim çoxdu, Ölüncə gözlərəm səni. Alıyam, həsrət çəkərəm, Qəm çəkərəm, dərd çəkərəm, Dəryaya qan-yaş tökərəm, Dolunca gözlərəm səni! * * * Qazanar Cəm eyləyib xəsis malı, Bəhrəsini yad qazanar. Aqibətdən deyil halı, Yeməz, içməz, şad qazanar. Dövran keçsə boran, qarda, Səxa əhli qalmaz darda. İnsafsızı görmə varda, Hörmət əhli ad qazanır. Dağlar bəlli vüqarından, Alı qəlbi qubarından, Ehsan eylər öz varından, Dəhanında dad qazanar. * * * Qoynunda-qoynunda Ellər köçər, məskən salar Dağlar qoynunda-qoynunda. Ana, bala layla deyər, Çağlar qoynunda-qoynunda. Yaradanmı qərar qoyub? Bağrımın başını oyub? Çoxlarını ağlar qoyub Dağlar qoynunda-qoynunda. Alı deyər barlı bağlar; Yarım görcək yanar, ağlar. Sinəsini çarpaz dağlar, Saxlar qoynunda-qoynunda. * * * Musa bəy Həm atam, həm qardaşımsan, Salamat qal, ay Musa bəy! Sən də ürək sirdaşımsan, Salamat qal, Mustafa bəy. Xeyir gördüm əlinizdən, Qüvvət tapdım dilinizdən, Yola salm elinizdən, Salamat qal, Mustafa bəy. Aşıq Alı gəldi getdi, Hər cürə mətləbə yetdi, Qızıl lirə qiymət götdü, Salamat qal, Mustafa bəy. * * * Oldu Cəfa çəkdim yar yolunda, Heyif, eşqim hədər oldu. Yar firqəti üzdü canım, Ömrüm ah-vay, kədər oldu. Cəhd eylədi bir neçələr, Ömrümə hicran seçələr. Yol verməyin dar küçələr, Yar atlanıb gedər oldu. Cüda düşər, keçər dağlar, Gülsüz qalar bizim bağlar. Alı tənha qalar, ağlar, Dərdim dağlar qədər oldu. * * * Oldu Dəhrdə cəfa əlindən, Əlif qəddim kaman oldu. Əhdə bivəfa əlindən, Hər gün haray, aman oldu. Şah başında tac yaşadı, Rəncbər əkdi, ac yaşadı; Xoş sözə möhtac yaşadı, Nə insaf, nə iman oldu. Alı sözün dedi üzə, Kül üfürdü dövran gözə. Fələk sitəm etdi bizə, Əhvalımız yaman oldu. * * * Olmur Bizim elin gözəlinin Camalından doymaq olmur. Boy-buxunu can alandı, Ləbləri tək qaymaq olmur. Əydi budaq bar əlindən, Dağ zinhardı qar əlindən, Eşq badəsin yar əlindən Alsan, yerə qoymaq olmur. Bir söz dedim yada, qandı. Bu məkanda qada-qandı, Sevmək nədi? - Qadağandı; El-obaya yaymaq olmur. Aralıyam sirdaşımdan, Həbibimdi ilk yaşımdan, Səxa süzür göz-qaşından, Qeyrisinə uymaq olmur. Bir əlif yaz, qoy məddini, Dağıtsan qəmin səddini, Alı aşdı dərd həddini, Sana çəkib saymaq olmur. * * * Ölürəm Əlac eylə dərdimə, gəl, Mahi-tabanım, ölürəm. Sinə sədəf, ləbi əsəl, Şəkər zabanım ölürəm. Əhvalımın al xəbərin – Ahım ümman, dərdim dərin. Cahanda yox bərabərin, Bilsin cahanım ölürəm. Alının çeşmi-çırağı, Tərk etmir qəlbim fərağı, Təbiblərdən al sorağı, Qönçə dahanım, ölürəm. * * * Sənə Leylü-nəhar fərağından, Yetmir naləm bəyəm, sənə? Ərz etməyə pünhan sözüm İmkanım yox deyəm sənə. Elimin tərlan tavarı, Ömrümün ilkin nubarı, Qoyma qala intizarı, Sanma yad kimsəyəm sənə. Səmanın ayaz sabahı, Sevən qəlbin yox günahı, - Olsan Alı səcdəgahı – Xanəmdə baş əyəm sənə. * * * Səninlədi Öz-özünə deyinməynən, Qışım, yazım səninlədi. Ruzi verənə şükr elə - Çoxum, azım səninlədi. Beş dənədi qəza-qədər, Hara getsən sənlə gedər. Ahu-vay eləmə hədər, Alın yazım səninlədi. Alı, sığın ol Xudaya, Dar günündə yetər haya. Hər aşığı salma saya Telli sazım səninlədi. * * * Təbriz gözəli Bir mişginab, bir mavəra, Gördüm Təbriz gözəlini. Qıya baxdı aldı canım, Qoydu eşqin təməlini. Qəmzəsi cismimi yarır, Gedəndə ruhum aparır, Duranda qəlbim qoparır, Baxanda bağrım dəlini. Xəzan olmaz o tər ləçək, Boyu bəstə, üzü göyçək. Görüb cünun oldum gerçək Dil-dodağı məzəlini. Şəninə qəsir yaparam, Nə qüssə, nə qəm taparam. Fərhad olub dağ çaparam, Gər ola anam gəlini. Od qaladı can içində, Dedi: Alı, yan içində, Qafil gördüm dan içində, Deyəmmədim deməlini. * * * Uzaq yollara-yollara Badi-səba, ərzim budur, Dəymə tellərə-tellərə. Seyraqub gözü tutulub, Düşsün əllərə-əllərə. Qarşıdakı sarı laçın, Fələk qoymur qəddim açım. Gəl səni götürüm, qaçım Bizim ellərə-ellərə. Alı deyər bir gül əkdim, Gülün çox cəfasın çəkdim. Qürbət eldə gözüm dikdim Uzaq yollara-yollara. * * * Yalan oldu Yar yanında günahkaram, Doğru sözüm yalan oldu. Yeriş etdi qəm ləşkəri, Könlüm şəhri-talan oldu. Bax bu qaşa, bax bu gözə, Yandı bağrım döndü közə, Keçən sözü çəkmə üzə, Keçən keçdi, olan oldu. Aşıq Alı sənə qurban, Gəl eylə dərdimə dərman, Uçdu getdi tülək tərlan, Sar da kəklik alan oldu. * * * Yalvara-yalvara Yad olanda yar peymana, Qaldım yalvara-yalvara. Keçən günü xəyalına Saldım yalvara-yalvara. Sonaları gölə çəkdim, Cananımı dilə çəkdim, Telli sazı zilə çəkdim, Çaldım yalvara-yalvara. Bəyaz sinə, şəhla gözü, Görən kimsə çətin dözü. Alı deyər bir "hə" sözü Aldım yalvara-yalvara. * * * == Təcnislər == Almasın Bimürvət yar məni candan elədi, Tutubdu dəstində ay ağ almasın. Yarın bağçasının seyrinə vardım, Heç görmədim yarın ay ağ almasın. Bayram ayı demək olmaz hər aya, Təbib gərək dərman edə həraya, Şahlar şahı, özün yetir haraya, Düşmən üstümüzə ayaq almasın. Aşıq Alı deyər: yar ab ağlaya, Yaxşı təbib gərək yara bağlaya, Yar ki meylin qeyri yara bağlaya, Həftəyə varmasın, aya qalmasın. * * * Ay üzə-üzə Hicranım, möhnətim, dərd ilə qəmim Az qalıb canımı ay üzə, üzə. Namərdin fitnəsi alır canımı, Heç demir canımı ay üzə-üzə. Qəvvas kimi dəryalara dalmışam. Şirin canım kəməndinə salmışam. Qərq olmuş gəmiyəm, burda qalmışam, Sonalar çalxanır ay üzə-üzə. Alıyam, axtarram həqiqi dostu, İlqarın bütünü həqiqi dostu. Müxənnət olmasa həqiqi dostu, Dost deyər sözünü ay üzə, üzə. * * * Aya qalmasın Bimürvət yar məni candan eylədi, Tutubdu dəstində ayaq almasın. Girdim dostun baxçasına seyr etdim, Görmədim bağında ayaq almasın. Mirzəsisən oxu dərsin haraya, Bayram ayı demək olmaz hər ayə, Şahi-Mərdan, özün yetiş haraya, Düşmən bu günümdə ayaq almasın. Deyər Aşıq Alı yara bağlıya, Yaxşı təbib gərək yara bağlıya, Bir yar meylin qeyri yara bağlıya, Həftə tamam olsa, aya qalmasın. * * * Başa-baş Dost odur ki, öz dostunnan dost ola, Düşməninnən düşmən ola başa-baş. Əzizinəm başa-baş, Oxu dərsin başa-baş. Bədəsildən qaç qurtar, Ayaq götür başabaş. "Can!" deyənə "Can!" – deyinən mərdana, Baş qoyanın qoy yolunda başa baş. Aşıq gərək bu meydanda bir qala, Oxugunan bu dərsini bir qala. Mən aşıq qala-qala. Dikilib qala-qala. Cavan ömrüm çürüdü, Qürbətdə qala-qala. Ağlayana can vermərəm nə qala, Baş verənə mən verərəm başa baş. Aşıq dərdin kim yetirər sənə, yar, Oxudunmu bu dərdimi sən, a yar? Aşıq deyər sənə, yar, Qurban olum sənə, yar. Tarix keçsə qoy keçsin Ömür elə sən, a yar, İstəyirsən yaxa yırtıb, sinə yar, Əl çəkmərəm olsam candan başa-baş. Aşıq Alı, həzar dərdə davadı, Bir dərdim var həzar dərdə davadı. Yox, aşıq, dava gəzər Xestələr dava gəzər. Əsil çay-çörək verər, Bədəsil dava gəzər. Davaçısan bu meydanda davadı, İstəyirsən kəllə vuraq başa-baş. * * * Bir gözə ləli Arif ziba görsə, meyl etməz ona, Göstərmə gəl, sərraf, bir gözə ləli. Qur nizam-tərəzi, tap isbatını, Bir gözə gözəl qoy, bir gözə ləli. Açmışam baharı yasəmənimlə, Alqışla gül-çiçək, ya səmənimlə. Öləndə gəl batma yasa, mənimlə, Dirilləm, oxşasa, bir gözəl əli. Qəm, dəm dolu, qoşa bu iki sini, Əzvaca gəl qazma bu iki sini, Alı gözəl bilir bu ikisini – Bir gözəl Məhəmməd, bir gözəl Əli. * * * Dal-dala Yaz açılcaq gəl çiçəyin seyrinə, Təbib deyər qoy tökülsün dal-dala. Bu dünyada şir də yalqız olmasın, Qardaş gərək cüt dayana dal-dala. Müxənnət göz qoymaz dala, qabağa, Hərcaydar heç çıxmasın qabağa. Yaxşı köhlən cəhd eləyər qabağa, Yaxşı iyid fikir verər dal-dala. Xudam məni tək yaradıb, təkbətək, Gecə-gündüz fikr elərəm, təkbətək. Aşıq Alı, çək döşünə təkbətək, Müxənnətdən çək ətəyin, daldala. * * * Damı da yansın Uçubdu könlümün dəri, divarı, Bir sütun vurgunan damı dayansın. Hər kim dostdan dosta yaman qandırsa, Qiyamət oduna damı da yansın. Dedim: könül, bir qayıtsan özünə, Bir baxgınan mənə, bir də özünə, Axirətdə bir ev tiksən özünə, Uçmasın başına, damı dayansın. Deyər Aşıq Alı acar ovluya, Zənbur şirə çəkə, acar ovluya, Bir dost səni qoyub acar ovluya, Od vur qapısına damıda yansın. * * * De bir üz-bir üz Vaxt məni tulladı qəm dəryasına, Ovçuyam gəzirəm de bir üz-bir üz. Leyli müştağıyam düşdüm odlara, Yetirin loğmana, de bir üz-bir üz. Fərhad sevdi Şirin yarın kamalın, Kərəm sevdi Əsli yarın kamalın, Ürək istər, könül deyər kam alım, Göz-gözə baxanda de bir üz-bir üz. Alıyam, xəyalım kəc dolanırdı, Xosrov da başında tac dolanırdı, Məcnun Leyli deyib ac dolanırdı, Almadı Leylidən de bir üz-bir üz. * * * Sədala tək-tək Ruzi bəxş olundu neçə xilqətdən – İzhar eylə dürüst səd ala tək-tək. Əhli Asəfi-Kəf nə məkandadı? Ad, il ünvanların sədala tək-tək. Kəhkaşanda nə saydadı səyyara? Həddi Şəmsi-leyli – eylə səyy, ara. Fəhmandar kim oldu, hansı səyyara? Dərsi “ila” ilə, səda “la” tək-tək. Nə məqamda zühur oldu ayin, ə? Nafileyi rükət neçə ayinə. Hansı gündə üç səadət, ayi nə? Alı, itaətdə sə dala tək-tək. * * * Yarasan məni Əl çəkmərəm, baba, əhdi peymandan, İstər şəmşir alıb yarasan məni. Mürğü şəbistanam fəhmən uçaram, Sanasan zülmətdə yarasan məni. Sər düşdü nagahan dara çəkindi, Mübtəla ahından dara çəkindi. Tənəf gərdənində, dara, çək indi, Ya yetir, vüsali-yara sən məni. Alı xəcil oldu, ayağa baxdı, Sərsəri didədən ay ağ ab axdı. Hər kəsin dəstində ay ağa baxdı Qurtarar bu qəmdən yar, asan məni. * * * == Cığalı təcnislər == Baxdı, yara bağladı Qövr eləyir canda zəxmi müttəsil, Çeşmim çeşmə baxdı, yara bağladı. Aşıq deyər, bağladı, Kari-bağban bağladı. Koma qurdum, dər saldım, Fələk nə tez bağladı?! Məftun oldum, canan məlhəm qıymadı, Nə baxdı, nə də ki, yara bağladı. Nainsafa müsaidin yan aram, Mahcamallar mehribansa, yanaram. Aşıq deyər, yan aram, Yavuqlaşma, ya naram! Əbəs gəl atəşləmə, Öz-özümə yanaram. Qaibana dildar sevdim - yanaram, Aqil baxdı, baxdı, ya rəbb, ağladı. Mələk misal, gəl Alını yarıdağ, Etmə qəlbin yarı möhnət, yarı dağ. Aşıq deyər, yarıdağ, Yarı dəşti, yarı dağ. Cəhdim səri kuyindi, Qət eylədim yarı dağ. Nakam Fərhad fəraqından yarı, dağ, Əbəs baxtın baxtıyara bağladı. * * * == Dodaqdəyməz təcnislər == Aranı tez-tez Gəldi yaz ayları, yaylaq çağıdı, Ellər tərk eyləyir aranı tez-tez. Aralansa sərin hax dərgahından, Sədaqət qısaldar aranı tez-tez. Gərdişə nəs anı sayalar, keçər, Yardan yara alsan, sayalar, keçər. Gələr allı-şallı, sayalar keçər, Aşiq qeyrət çəkər, ar anı tez-tez. Neçə ayə gəldi, yazıda yandı, Qışı atəşləndi, yazı da yandı. Alı yay ağladı, yazı dayandı, İndi yad eləyir aranı tez-tez. * * * Ay edər qıj-qıj Yağar leysan, dağda qarı əridər, Şəlalə sədası ay edər qıj-qıj. Açar xəlic, xakı salar irağa, Sədası sərində ay edər qıj-qıj. Açırsan qəşəng xan ad aşa dəyər, Yada həcər atsan, adaşa dəyər. Daşar çaylar, sellər a daşa dəyər, Səngin sədasından ay edər qıj-qıj. Ərş əlada dal qeydinə dal qalar, Qaçhaqaçda hey geride dal qalar, Aşıq Alı, şaxə qalxar dalqalar, Nərəsin çəkəndə ay eylər qıj-qıj. * * * Ayalı keçdi Yad edəndə yad ellərdə diyarı, Aşığın eynindən ayalı keçdi. Sərdə yaraşıqdı ata Ağ Aşıq, Dərsini sənədli, ayalı keçdi. Çətin ki, daralar yaşada səni, Asi eylər haqqa, ya şada səni. İslansan, salarlar yaşa da səni, Cəhd eylə çat elə, a yalı keç di. Ərşdən çən çəkildi, ayazı qaldı, Əqil zaya getdi, ay azı qaldı. Sənətdən yadigar a yazı qaldı, Gərdişi-ah –zarla, ay Alı, keçidi. * * * Ha qala-qala Yarı yad eyləsən a nazlı canan, Eynindən iraqda ha qala-qala. Leyli-nahar həsrətindən nalandı, Çəkirsən sərini ha qala-qala. Naqis rast gələndə qala, sarsıyar, Yar həsrəti canda qala sarsıyar. Eşqin atəşindən qala sarsıyar, Eşqə nə çəkirsən ha qala-qala. Səxalısan az Alını yan, ara, Kəs arasan at dəryaya, ya nara. Yanar neylər əzəlindən yanara, Atəşi atəşə ha qala-qala. * * * Ha sarı dağlar Atar səni ellər gedər arana, Kədəri gərdənə ha sarı, dağlar. Tərlan sədalısan, qartal ədalı, Cida sal sərindən ha sarı, dağlar. Qəhr edəndə geyinirsiz ay ağı, Nadan, naqis ərz eyləyər a yağı, Sarıyerdən Sərisəngə ayağı, Çəkirsiz diyara hasarı, dağlar Nə adətdi, nə sehrdi, nə aldı, Zər yığanlar cəlalından nə aldı. İndi rəngin nə yaşıldı, nə aldı, Xəzanda geyirsiz ha sarı, dağlar. Sənətkara hər cəhətin sənadı, Dağ nəs addı, hardan aldın sən adı. Alı səndə sin sanına sənadı, Şər çəkir səcdənə ha sarı, dağlar. * * * Keçsin Şəhla eynin, siyah qaşın can alır, Gələndə nakəslər daldala, keçsin. Çəkər həsrətini, el cana gələr, Nə gərək qal etsin, dal dala keçsin. Hərdən ey nazənin ara, dan yarı, Ara aşkar desən, ara dan yarı. Alarsa, haqq alsın aradan yarı, El gəlsin yasına dal-dala keçsin. Ərz eylədin sən Alıya, yan, ağa, Aşiq yanar, nədən keçsin yan, ağa. Həssas eyni aşiqsə al yanağa, Canan qarşı gəlsə, dal, dala keçsin. * * * Yaralar yarı Tiri xədəng nə atırsan dal-dala, Əl saxla, can alan, yaralar yarı. Naşı yar dəyəndə yar yarasına, İncidər, sızladar yaralar yarı. Hədyan ərz eylədi dil, dara yıxdı, Haqsız tənə dəydi dildara, yıxdı. Əhdi ilqarına dildar ayıxdı, İstəsər rizana şaqqalar yarı. Əqlin Alı, gərdişindən nə kəsə, Cəhd eylərsən, rast gələrsən nakəsə. Çəkir xəncər, nə yayına, nə kəsə, Cəlladın əlindən yar arar yarı. * * * == Dodaqdəyməz cığalı təcnislər == Nə yaxşı yara Dəsti-canan sayalıdı əzəldən, Yaranda yaranı nə yaxşı yara. Aşıq nə ya yaxşı yara, Dedin nə yaxşı yara. Yarının qal qeydinə, İşinə yaxşı yara. Talesizin rast gələni hardadı, Nə yaxşı canana, nə yaxşı yara. Yar eytacı ay nazənin, yaradı, Can eytacı canda dəhşət yaradı. Aşiqsənsə, yaradı, Yarın dərdə yaradı. Xaliq anın içində Neçə xilqət yaradı. Sızlar yara ərz edəndə yar adı, Yar, dəydi sinədə nə yaxşı yara. Yad nəzər eyləyər yara daldadan, Naqis xəncər atar yara daldadan. Aşiq yara daldadan, Ayar yara dal dadan. Dayan dəhan-dəhana, Denən yara daldadan. İstəyirsən, şərrat yarat daldadan, Alı erkən yetdi nə yaxşı yara. * * * Yar asa səni Yaxşi aşiq, çalış yaxşı yara yet, Sağaldar, cəsədin yarasa, səni. Aşiq, yar asa səni, Saysa yar “a”sa səni. Kaş nazənin, xanəndə Sana yarasa səni. Lisanı şirinsə gərdişi sərin, Yaxşıdı şəstindən yar asa səni. Ərşdən gərdəninə qəddarə salsa, Qəhrə qərq eyləyər qədd dara salsa. Aşiqsən dara salsa, Yar səni dara salsa. Dərdə salsa, yar salsın, Nə glər dara salsa. Haqq işin alyanan qəddara salsa, Qailsən sər yana yarasa səni. Yar desə sən aya, aya sən yarı, Cananlar içində aya sən yarı. Aşiqsənsə, sən yarı, Əsil aqil san yarı. Sinnin çatdı əlliyə, Gərdişində sən yarı. Alı, al dəstinə ay asan yarı Şad eylər dərdinə yarasa səni. * * * Yara yar Qəddah qəhr eyləsə, dərdi sər artar, Sədasından həsrət qalar yara yar. Aşiq sənsən yara yar, Dərd səddini yar, a yar. Tənha qalan haraylar, Dada yetiş, yar, a yar. Hədyan ərz eyləsə nadan lisanı, Sadiq qalar sənə aqil yar ayar. Dərdikeş qayəsi dərdə sarıdı, Əyirdi dərdləri dərdə sarıdı. Aşiq dərdə sarıdı, Dərd əsiri sarıdı. Qəsrin şahə layiqdi, Nədən rəngi sarıdı? Canansız xanələr dərd əsarıdı, Əhli-hallar yar dərdinə yarayar. Qəhrin sədasına tərsalar ağlar, Can naçar qalanda, tər salar ağlar. Aşiq tər salar, ağlar, Dərdli tər salar ağlar. Haqqınan aralı kəs, Dərsin tərs alar, ağlar. Alı yaddan çara tərs alar, ağlar, Yar yaranda, sayalanar yara, yar. * * * == Divanilər == Altıdı Çərxi-pirə salam edən Səyyarələr altıdı. Adınaya cəhd eyləyən Ruzilər altıdı. Əfsəl, Mürsəl gəldi-getdi Neçə rəsul dünyadan. Ünvanları bərr-haqq qılan Pür dəryalar altıdı. Altı dəsgah oxuyanlar Az qaldılar lal ola. Zənbur bu san şan hörəndə Bəhrə verir bal ola. Sanki bu san dühasıyla Uya dalbadal ola. Bətni zəmin hesabıyla Ağ-qaralar altıdı. Altı-altı məskən saldı Qüdrət aləm Quranda. Bu san ilə hesab aldı Sərdabələr duranda. Cümlə-aləm abad olar Haqqın gürzü vuranda. Dağ Yunisdən də kənar Qaçan biçarlar altıdı. Saya-saya san itirdim, Alı, son qoy hesaba. Hesabını çəkməyənə Kimsə deməz “mərhaba!”. Surəti yox meylərin, Doldur, cəm et bir qaba. Dördü xakda, cütü canda Gübaralar altıdı. * * * Bax Ey könül, qafil olma Əliyül imrana bax, Məhəmməd şəninə gələn Ayeyi-Qur'ana bax. İsmayıl getdi Minaya Ona qurban olmağa. Cəbrayıl bir qoç gətirdi Sürməli qurbana bax. Adəm ki, yedi buğdanı Bir görün nə etdilər, Ol xudadan əmr olundu Sərəndibə atdılar, Adəmnən Havva ana Bir-birini tapdılar, Həvva doxsan oğlan doğdu, Gərdişi-dövrana bax. Gəl biçarə Aşıq Alı Seç bil mövlanı tanı, Qabil vurdu, Habil öldü Eylədi nahaq qanı, Haqq-taladan əmr olundu Su götürdü dünyanı, Ol gəmiyə nicat verən Qadiri-sübhana bax. * * * Beşdi Vücudi-adəm üstündə, Fəhm et, budağı beşdi. Dörd balu-pər kənarında Seyr et, yarağı beşdi. Vuran, görən, bilən əhli Əsasıdır vücudun. Üçü aşkar, iki pünhan, Bais marağı beşdi. Şərafət nazil olanda Haşimin övlatlarına Yüz on dörd surə bəxş oldu Ol Xudadan adına. Sidqinən iltimas eylə, Yetər mömin dadına. Hökmü aşkar, özü baqi, Əsl mərd ağa beşdi. Kənar etməz bəni-insan Candan dərdi, nə qəmi. Mövciyyatı təqdir etdi, Yox tədbirin nə cəmi. Bətni ana, tifil növrəst, Əri piran aləmi. Cəm eyləsən birər-birər, Yazsan, varağı beşdi. Alı, çağır imdadına O şahların şahını. Müqəddəs xak kənar etməz Ərşi-əla ahını. Bəşər üçün kəlam yazdı Həqiqətin xakını. Söfvt, Tövrat, Zənbur, İncil, Quran sorağı beşdi. * * * Birdi-bir Ərşdə xaliq, yerdə züllah, (zühur) Evdə ata birdi-bir. Bəzək vuran, qurğu quran Kainata birdi-bir. Bu günahı keçməz xaliq, Haqq səni bağışlamaz, Ya öldürdün, ya öldürtdün- Bu cür xəta birdi-bir. Qüdrət qamət bəxş etmişdi, Fələk vurdu belimdən. Leyli-nahar car eylərəm Nəsihətlər dilimdən. Tənəli söz bəd yaranıb Qərəzlidir ölümdən. Həbib səni gözdən sala, Ya da ata, birdi-bir. Alı, səni düymaz nadan, Sərraf salar yadına. Zai-pakdan halal olan Tez yetər muradına. Əzrail gürzün çalanda Kimsə yetməz dadına. Ya bəhri-bar badə verə. Ya baxt yata, birdi-bir. * * * Bizdədi Şükür olsun ol xudaya Adil divan bizdədi, Dini məssər yolu ərkan İlqar, iman bizdədi. Neyliyirəm o məzhəbi Yoldan xarici ola Məhəmmədə nazil olan Ayeyi-Qur'an bizdədi. İncil İsaya gəlibdi, Tövrat Musaya ey dil Qur'an Məhəmmədindi, Sən gəl onu yəqin bil Dörd çeşmədən ponqar axar Həqiqətdə durar göl Girməynən ki, qərq olarsan Dərya, umman bizdədi. Göylərdən dörd kalam endi, Məhəmmədə Qur'andı, İnşallah ki, möminləri O dardan qurtarandı. Gəl qəm çəkmə, Aşıq Alı, Ağan Şahi-Mərdandı Penci-ali Sahibzaman, On iki imam bizdədi. * * * Bu gün Gözəllər, mətəl qalmışam, bir belə xublara bu gün – Ağlımı aldı başımdan, günüm oldu qara bu gün, Ah çəkdim, fəğan elədim, etmədi bir çara bu gün, Cismimi büryan elədi, axır yandım nara bu gün. Gözəlləri sana çəkdim, bu dünyada çoxdu sayı, Keykavusdan bəri baxdım, bəhsin etdim, yoxdu tayı, Nəfsimi oda yandırdım, Haqq-taladan alıb payı, Qaşı-gözü düz qurulub, heyranam cəbbara bu gün. Şəmsül-Məlik zamanından belə gözəl görməmişəm: Tellərini sığallayıb, saçlarını hörməmişəm. Düşdüm ərəsət düzünə, sərgərdanlıq oldu peşəm, Zülmü-sitəm etdi mənə, neyləyim əğyara bu gün?! Çox dolandım bu dünyanı, tutiyəsin çəkdim gözə, Sənin tayın Reydə gördüm, mufsid olma, qoyma sözə, Hicridə tənha qalmışam, salıbsan manqala, közə, Ay Məleykə, imdad elə, bir busə ver, yara bu gün. Kirpiklərin neştər kimi, qəhr edirsən yaman mənə, Tuti-zəban, yandı canım, rəhmin gəlsin aman, mənə, Alı deyər: yar olasan, a qaşları kaman, mənə, Qulun ollam illərinən, məhbub ollam vara bu gün. * * * Danış Yaranannan bu dünyada, Nə bacarsan az danış, Meyl eyləmə əyriliyə Həmişəlik düz danış, Dalda qalma bir adam ol Sayılanda az danış, Alimlərə meydan oxu Dərdə dərman yüz danış. Ataların misalıdı Bu dünyada beş günlük, Qapılarda yetim qalır Yaman dərtdi düşkünük, Elə ki, ölüb gedəndə Yas tutanlar üç günlük Paya düşən bu dünyada Beş arşındı bez, danış. Çox düşünmə, Aşıq Alı, Qohum da yad kimidi, Əmi-dayı, qardaş-bacı Yandıran od kimidi, Hamsı başa qaxınc olub Quruca ad kimidi, Nə olsun ki, ay biçarə İstəyirsən yüz danış. * * * Dilimiz Nisgillinin ürəyindən Apardı dərdi dilimiz. Xəstənin, naəlacına Dərmanın verdi dilimiz. Bir sözü yüz mənalıdır, Gör necə sirdir dilimiz. Mətahını ucuz satma, İncidi, dürdü dilimiz. Məclis qurdum oba-oba, Donluq verib donladılar. Dolandım Bəsrə-Bağdadı, Salam verdim, anladılar. Gəzdim İranı, Turanı, “Qardaş” -deyib, yanladılar, Osmanlıda türkü dedim, Gördülər birdi dilimiz. Bənzədibdi Aşıq Alı Ləfzidə bülbülə onu. Oxuyuban avaz ilə, Tanıdar hər elə onu. Toxunan olsa bəndində, Qərq eyləyər selə onu. Daşanda görmə üzünü, Arazdı, Kürdü dilimiz. “Kommunizm yolu” qəzeti, 14 iyul 1983-cü il. * * * Dörddür-dörd Ay səf çəkər il işində Həftə kafi dörddü-dörd. Bahar fəsli yek sel eylər İftixarı dörddü-dörd. Həsdir, Kəbə, Nəcəf, Məşhəd Səcdəgahlar diyarı. Uçar qonar mürği-ruhum Pir diyarı dörddür-dörd. Cahargahnan qərar tutdu, Əşya yerdə dayandı. Sənət sərmayə höhmündə Sayaları bəyandı. Səməndərin cismi-canı Odda söndü, həm yandı. İstər uçan, istər qaçan Balu-pəri dörddür-dörd. Şəmsi xilqət şərəflidir, Ululardan uludu. Kərəm eylər nanu-nəmək Bəhrələnib, doludu. Gərdişimə növraq verən Səltənətin yoludu. Bəyan edir cəhətləri, Ünvanları dörddür-dörd. Neçə çeşmə qərar tutdu Müdam nəhrin içində, Neçə nəhr ümman oldu Saysız qəhrin içində, Neçə ümman dərya oldu, Bir sehirin içində. Dəryaların pür dəryası, Nəhəng varı dörddür-dörd. Hey oxudum, hey aradım, Axır qaldım bisavad. Fəzli elə bir həmdəmdi, Kimsənəyə deyil yad. Aşıq Alı, zikr eylə, Abı, atəş, xakı, bad. Aşkar etdim dövranımın Səbəbkarı dörddür-dörd. * * * Gəl Kəndinə aşığam deyən, Aşıxsan meydana gəl Namərd girməz bu meydana, Mərd isən meydana gəl. Kəndi olan kəndisini, Öyməyi layiq döyül, Şimdi sazın aləminə, Bu cəngi-dövrana gəl. Ey arifə, bir salam ver, Soruşum halın görüm, Həqiqət haqq aşığısan, Söylə, kamalın görüm. İncil, Zəbur, Tövrat, Qur'an Göstər kitabın görüm. Dostum, əgər bütpərəstsən, Bu narı-neyrana gəl. Mən Alıyam tamam leyli- Nəhar söylərəm mədhi, Mərifəti, şəriəti, İnnəqan haq, təriqəti, İsayısan "İncil"i sev, Musayisan "Tövrat"ı. Gər Məhəmməd ümmətisən, Boyun əy, "Qur'an"a gəl. * * * Gələcək Qövlü bəla belə qurulub Həqiqət dövran gələcək. Mən deyirəm yəqin bilin Qiyamət divan gələcək. Çalışgınan savab qazan, Savabsıza yan gələcək. Somu Salatınnan bezən, Qətranı qazan gələcək. Anadan olduğun günü, Bilginən ki, qəzan vardır. Nə iş tutsan bu dünyada, Xeyir-şəri yazan vardır. Sağır-fağır incitməsən Yaxşı əməl düzən vardır. Torpaq altda lət içində Nəkreyilə can gələcək. İnsi-cinsi ol yaratmış Çəkəcəkdi qəhri-qəza. Onun tutduğu əmələ Verəcəkdi əhli cəza. Çalışgınan yetim doydur Pis əmələ uyma əsla. Uruhlar da cəm olacaq, Qıl körpüyə can gələcək. Tam uruhlar ərəfəyə Tamam orda cəm olacaq. Nameyi əməl əllərində Sorğu-sual qurulacaq. Yaxşı əməl ol cənnətə Pis əməlli tam yanacaq. Ərəsət məhşər olacaq, Sahib əzzaman gələcək. Cəm olarlar ərəsətə Məhəmməd Mustafa gəli, Aşıq Alı, sənin ağan Əliyi Mürtəza gəli. Fatimeyi Zəhra ilə Həsəni Müştəba gəli. Zülüm ərşə dayananda, Şafeyə Hüseyn gələcək. * * * Gözlə, gözlə sən Mənəm bağban, sənsən bağça. Bağı gözlə, gözlə sən; Doldurubsan, ver qədəhi - Sağı, gözlə, gözlə sən. Nairzalı girmə bağa, Bəlkə qəbul etmədi; Əl uzatma, sındırarsan Tağı gözlə, gözlə sən. «Lam» Leylidi, «mim» Məçnundu, Məcnun yə'ni ki, cünun; Xirqəni çək başına, Bədə yerində bürün; Leyli vədə verdi, bir il Onu gözlədi Məcnun; Mənəm Leyli, sənsən Məcnun, Dağı gözlə, gözlə sən. “Əlif”-Allah, «bey» - peyğəmər, «Mim»- Məhəmməd Mustafa; «Cim» –Cəbrayıl vəhy kətdi, Yazılıbdı xoş səda; Şə'ninə ayə xətm olu, Əlasan, qulkəfa; Alıiın köysünə çəkmə Dağı gözlə, gözlə sən. * * * Gözlə-gözlə, sən Mənəm bağça, sənsən bağban, barı gözlə-gözlə sən, Zəhmət çəkib gül becərsən, xarı gözlə-gözlə, sən, Şeytan olub ara vurma, arı gözlə-gözlə, sən, Qulağında sırğa olsun, varı gözlə-gözlə, sən. Zimistanda çıxma yola, boran olar, qar olar, Ər igiddə namus olar, qeyrət olar, ar olar, Yağar çalpoy, əsər boran, toplananda qar olar, Mən bir dağam sinəm üstə, tarı gözlə-gözlə, sən. Aşıq Alı leylü-nahar, səsləyibdi hey səni, Cəbrayıla ustad olan, ey ərənlər sərvəri, Xəlq olandan Adəm ata, həm də ki Nuhdan bəri, İstərsən tərlan olasan, barı gözlə-gözlə, sən. * * * İkidi Əbcəd ilə “a” oxudum, Ol Allahı bir bildim. Yaradandan qeyri nə var, Bu həyatda ikidir. İki “sə”ni bir oxudum, O billahi bir bildim, O billahın hikmətində Süd də, zat da ikidir. Bədənində düzülübdür Əzaların iki şər. Ölüm-dirim ikilidir, İkiləşər xeyir-şər. Səbir cütsə, səbir eylə, O cütlükdə yoxdu şər. Usta birdir, nə yaradıb, Hesabatı ikidir. Cüt ünsürlər iki yerdən, İki göydən birləşər. Abı, atəş, xaki-baddan Ruzi tapıb bu bəşər, Dərin fəza boş deyildir, Ordan yerə nur düşər… Alı, cütlük təzaddır, Hər bir qatda ikidir. * * * İstərəm Mənim könlüm qüssəlidi, zülməti dan istərəm, Nə malı-mülk, nə var-dövlət, nə şöhrət-şan istərəm, Nə müddətdi, xəstə düşdüm, təbib gəlməz yanıma, Şahlar şahı, irəhm eylə, dərdə dərman istərəm. Çoxlarına bel bağladım, dedim; “mənə yar olar”, Çox çəkmişəm, çox görmüşəm sinəm üstə yaralar, Öz xalqına qəbir qazan, xain, qəlbi qaralar – Fələk gərək qələm çala cismin büryan istərəm. Aşıq Alı, ol Xudadı cansızlara can verən, Öz yolunu bilməyənə məhşərdə fərman verən. Mətləbini hasil edib, oğlunu qurban verən, Bar-ilahim, mətləbimi mən də hər an istərəm. * * * İşin nədi Havalanma, dəli könül, Zorunan işin nədi? Mənsur təki Hələbdə Dannan işin nədi? Tut orucun, qıl namazın, Şükür et Allahına, Yoxsulsan alçaqdan yeri, Varınan işin nədi? Mənəm deyən başa varmaz, Mənəm demə gerdə dur. Əl ki gördün qan içində, Çək ətəyin gerdə dur. Həqiqət, mərifət haqdır, Təriqətdə gerdə dur. Kəc baxma ustad yoluna, Pirinən işin nədi? Gəl, biçarə Aşıq Alı, Qafil olma dilindən, Şükr eylə iqbalına, Cüda düşmə elindən, Əl uzatma hər deşiyə, Şahmar vurar əlindən, Sən ki, ovsunçu deyilsən, Marınan işin nədi? * * * Qırmızı Həzrət əmir bayram günü Geyinib don qırmızı, İsmayıla gəldi qurban Töküldü qan-qırmızı. Oxudu "İsmi-əzəm"i Bağladı zülfüqarı, Çaldı qılıncı Əntərə, Oldu meydan qırmızı. Buyurun mirzələrə Belə yazsın yazını, Öz-özünə fikr eyləsin Xub danışsın sözünü. Aşıq gərək püxtə olsun Xam bilməsin özünü, Girsin eşqin kürəsində Pişsin büryan qırmızı. Deyər Aşıq Alı uçub Bu könlümün pərgarı, Ustada qulluq etməyən Kim olar xiridarı. Mənnən bəhsə duran aşıq Gəlsin dursun üz barı, Sərraf mənəm, istiyirəm Ləli-mərcan qırmızı. * * * Mərd Məhəmmədə xaliq özü, Göndərdi Qur'anı mərd. Altı min altı yüz altmış ayə, Yüz on dörd surəni mərd. İlahidən nazil oldu, Göydən endi dörd kitab. O, Qur'ana baş əyənlər, Tez tapır imanı mərd. Beş kəlməyə aşiq olan, Sinəsi dəftər gərək, Haqq-taalanın min bir adı, Dillərdə əzbər gərək, Bu aləmə zülm eyləyən, Olmaya rəhbər gərək. Açıb cənnət qapısını, Göstərdi rizvanı mərd. Gəl, biçarə Aşıx Alı, Xəbərdar ol dünyada. Uca könül, alçaq saxla, Havalanma dünyada, Haqqın min bir adını gəl, Gündə üç yol sal yada. Vaqif ol, haqqın yolunda, Gəl eylə tövbəni mərd. * * * Nədi Bar ilahim divan budu Yetişə dada, nədi? Müxənnət haqqı unudub Heç salmaz yada nədi? Girmə nadan məclisinə Qədir bilən olmasa, Hərcayı hədyan deyər Bəy nədi, gəda nədi? Zatı pakı halal olan Çaşqın olmaz xanadan, Mətləbini tez yetirər Yeri-göyü yaradan. Tər gedibdi sumu salat Əlin çəkər üqbadan, Titriyər polu siratdan Heç tapmaz cüda nədi? Ey Alı, dosta yetir, Dostdan dosta al olmaz, Həqiqətdən dərs almıyan Şəriətdən hal olmaz, Şəriətdən kamil olan Yetgin olar, kal olmaz Gəşt eyləyər dəryalarda Çay nədi, ada nədi? * * * Sənəm Cümə günü ürcah oldu Yandı canım nara, Sənəm. Baxıram mah camala, Oluram avara, Sənəm. Çəkirəm həsrətini Sinədəki vara, Sənəm, Gözlərimnən axıdıram Ab ilə leysanı, Sənəm. Heyranam ol Xudaya, Sənin tək insan yaradıb, Tarixdə görməmişəm, Bir belə ceyran yaradıb. Züleyxa dünyada nədi, Səni onnan can yaradıb, Rəhm elə mən yazığa Bir busa ver barı, Sənəm. Qaşın qara, gözün qara, Olmuşam divanə kimi. Saçların düşüb dizinə, Behiştin qılmanı kimi. Gözlərinə baxmaq olmur Türkmənin sultanı kimi. Bir bəri bax üzün görüm, Qardaşının canı, Sənəm. Çox sağ ol, rəhmin gəldi, Ülfət qıldın can görürəm. Sən Alıya məhəl qoydun, Çox nəcibsən xan görürəm. Namizədsən öz yarına, Öz qəlbimi yan görürəm. Sən mənə bacı oldun, Məhşər günü tam, Sənəm. * * * Üçədir Bəni-insan xəlq olandan Hesabatı üçədir. Kəlmeyi-şəhadət beytin İlk misrası üçədir. Dövran açdı sirrini, Küllü-aləm yarandı. Zat, süd, övlad gərdişinin Davaməti üçədir. “cim”,”bey”, “əlif” bazarında Sövdəgardi kafi-cim. “kafi”i, “bey”i əl-ayağı, “vov”u əlsiz ərəccim. “kafi”i -“cim”də bir “əlif” var, Nəqş olunub çox nəcim. Üç səqirə dayaq dövrü Kəraməti üçədir. Nuh övladı xidmətində Vurar başa, ayağa. Gah dayağı olar başda, Gah ayaqdır dayağa. Bu bazarda xidmətini Bacarırsan say ağa. İki yolla dövran eylər Hər sifəti üçədir. Yek yaradan, du yaranan Gözəllikdə gözəldi. Cəmi üçə dəlalətdi, Cümlə aləm düzəldi. Aşıq Alı mürəxxəsdi, Bu dünyadan üz əl di. İki dayaq bəs eyləməz Tələbatı üçədir. * * * Var Ey dilim, qafil olma, Bir sirri sübhan da var, Müşkülə kömək olan Dərdinə dərman da var, Namərdi başa qaldıran, Mərdi zəlil eyliyən, Ol sərdən ayağa salan Gərdişi-dövran da var. Bu dünyanı viran yazır, Bəs abadan hardadı, Bülbülə soçu safa ol Gülüşan hardadı Bu dünyaya sahib olan ol Süleyman hardadı? Məhşərətən bir üz deyən Hakimi-loğman da var. Min gözün müşkül Alı Gör hardadı şahı Nəcəf, Ərəbi qiblə səmtinnən Gəldi bir şeyxi-ərəb, Əyləşdi Merac yolunda Mustafa atdı tişa, Həbibinən seyrə çıxan Çox əziz mehman da var. * * * Verir Bu gün bir hikmət görmüşəm Aləmə iman verir, Yediyi təkrar yeyilir, Hamsını tamam verir. Özü aləmi doyurur, Nalə çəkir acam mən, Onun nə ki, yeməyi var, Cəmini insan verir. Bir başı var, bir ayağı Qafası göydə durur. Çəkilibdi kamanıya Dabanı ayda durur. Nə vaxtı var, nə vədəsi, Hesabı sayda durur, Hər gələndə xərac alır, Hesabınan san verir. Gəl, biçarə Aşıq Alı, Qoyma ola sözün kəc, Onun bir adəti vardır, Gah tox olur, gah da ac. Özü elə hökm eləyir Hər gələndən alır bac, Doğruluğnan hesab alır, Düzlüyünnən nan verir. * * * Verir Bir mərdə qonaq gedəndə, gülə-gülə nan verir, Namərd bir mehman görəndə, görərsən ki, yan verir. Hanı Hatəm kimi Hatəm, süfrə sala, ad ala, Hanı Loğman kimi Loğman, xəstələrə can verir. Bir adamdan Allah alsa, gündüz ona gecədi, Bir adama qarğış keçsə, çalışdığı becədi, Bir adama alqış keçsə, onun haqqı ucadı, Bir adama Allah versə, görərsən hər yan verir. Davud kimi nəbi hanı, qəmləri dəm eliyə, Həmzə kimi igid hanı, rəqibi rəm eliyə?! Süleymantək Süleyman yox, aləmi cəm eliyə, Kişi olan el yolunda canını qurban verir. Qocalıbsan, Aşıq Alı, sığın haqqın adına, Gecə-gündüz zikir eylə, beş vaxtı sal yadına, Uzaqdan çağırarsan, yaxından yetər dadına, Zəlillərin mətləbini, ol Şahi-Mərdan verir. * * * Yeddidi Xaki-zəbun ünvanında Cəm turabı yeddidi. Səri-kuydə çeşmə birdi, Xalis abı yeddidi. On ikidi abdal sayı, Əllikidi əzası. Hər əzanın qüdrətindən Şabı-tabı yeddidi. İxtisar eyləmə ayət İki cismin kəc deyə. Yetiç elin harayına, Yubanma fəraq deyə. Fərbah deyə kar eyləsən, Düşsən haqqa səcdəyə. Əzalardan xaka dəyən Can hesabı yeddidi. Sər hesaba, qəlb hökmüylə Cisim aləm bəhrəsin, Əlvan eylər vücudları, Açar rəmzin çöhrəsin. Kimsə görməz əzaların Bir nöqtəsin, bir nəsin. Xani-cövlan edən canda Bir girdabı yeddidi. Nəzər eylə asimana, Sirri qalıbdı hesab. Aşıq Alı, çəkmə qüdrət, Hər əzaba eylə tab. Seyrə çıxıb bir bağçanı Gördüm üç tayın sirab. Səmasında cövlan edən Gərdiş qabı yeddidi. * * * Yüküm Ustadımdan dərs almışam, ağlı kamallı yüküm, Dürrü mərcan cəm etmişəm, yaşıldı, aldı yüküm, Bax bazarım calalına doğru-dürüst cavab ver, Üç yüz altmış qol qanadım, eldi, mahaldı yüküm. Aşıq, şair heç saymaram, hündür uçan səsim var, Sualıma tez cavab ver, sənnən əhli-bəsim var, Həm ölməyə, öldürməyə mənim çox həvəsim var, Al sazını, gir meydana, tam qeyliqaldı yüküm. Adımdı Aşıq Alı, həmişə baş meydandayam, Mərdi mərdanə durmuşam, qoç oğlu qoç meydandayam, Zahirdəki, bir nəfərəm, sayırlar beş meydandayam, Aç gözünü diqqət elə, cahi-cəlaldı yüküm. * * * Yüküm Atəş sallam cəsədinə, sən də nara yanarsan, Mən ki, Loğman şagirdiyəm, əmri-mahaldı yüküm. Xam xəyala dalmaginən, sonda peşman olarsan, Mən açaram dəhanımı, hüsnü-camaldı, yüküm. Bir dənə ləldən ötəri dəryalara dalmışam, Seçilmiş ləli-gövhəri sandıqlara salmışam, Mətahım dürr mətahıdı, bu diyara gəlmişəm, Yaqut nədi, yəmən nədi, elmi-kamaldı yüküm. Ustadlıq çox çətindi bax, taki birə varınca, Baş qoyum astanasına, taki pirə varınca, Aşıq Alı çox süründü xaki-pirə varınca, Zər nədi, ziba nədi ki, fikri-amaldı yüküm. * * * == Müxəmməslər == Qocalıq Axtarıb tapdı məni Bilmirəm hardan qocalıq. Ağlımı aldı başımdan, Huşumu sərdən qocalıq. İşimi əskik eylədi, Lap yerbəyerdən qocalıq. Müxtəsəri, qoydu məni Xeyirdən-şərdən qocalıq. Dən düşdü saçlarıma, Əzəl xəbərdar eylədi. Hər iki yan qrovladı, Ölkələrə car eylədi. Arvad baxıb bədənimə Hər işimi zay eylədi. Axırda ayrı saldı Yarı yavərdən qocalıq. İstədim duram gedəm, Qaranlıq çökdü gözümə. Keçən günlər yada düşdü, Əlimi vurram dizimə. Oğul-uşaq qulluq etmir, Daha baxan yox sözümə. Üzümü soyuq eylədi Borandan, qardan qocalıq. Fələk məni oda saldı, İki idim, yek eylədi. İstədim uzaq görəm, Uzağı yaxın eylədi. Ölüm yoxdu, keçib tamam Doxsan idim, yüz eylədi. Vurnuxuram yüzü keçəm, Alıbdı candan qocalıq. Söyləyir Aşıq Alı, Mən neyləyim qocalığa. Deyirlər sərgini gözlə, Quşu qoyma yarmalığa. Hər kəs gördü, götürmədi, Döndüm əski yamalığa. Aləmdə car eylədi Gözümü nurdan qocalıq. * * * == Qəzəl == Qəzəl Yeri-göyü xəlq eyləyən, bu mövhüməvraya gəl, Haqqı nannahaq arası düşüb dü davaya, gəl. Aman vermir dostlar bu gün, düşmüşəm qəm bəhrinə, Şərəf ya bambu sənətdən əzəlin dənçayə gəl. Eşq belə bir bəladı, cümlə ona mübtəla, Nə Məcnuna tənə eylə, gülməz Züleyxaya gəl. Könül sevən gözəl olur, babalardan qalan söz, Çatmaq üçün öz yarına, imkan ver Leylaya gəl. Bir sevgi də bu aləmdi, hamı aşiq dünyaya, Gündüz şəmsi ziyarət et, gecələr də ayə gəl. Könüllə mən əl çəkmərəm, bu dünyadan agahdı, Əzrail gürzü çalanda, bacarırsan hayə gəl. Gözəl şaban şərəfimdi, yadımdadı pənzideh, Nə şöhrət var gündədi, bel bağla mövlaya gəl. Pak Qurandan var savadım, dini dindən seçirəm, İsbat üçün izah edim, neçə çətin ayə gəl. Hikmətlərdən pürsavadam, hünərliyəm isbata, Həm dərsindən kasadsansa, buyur təmənnaya gəl. Xuda sənin qəlbindədi, cüda salma özündən, Bir anın da olmaz onsuz, səbəb et xudaya gəl. Alı, ümid xudadadır gen gündə sal yadına, Hey çağırram min bir adı, sal üstümə sayə gəl. * * * == Bağlamalar == Gəlibdi Məndən salam olsun arif olana, Bizdən əvvəl hansı canlar gəlibdi? Kim nə dedi, kim nə gətdi, payladı? Nəfəsi yox din-imanlar gəlibdi. O kim idi, nədən hasar eylədi? O kim idi, ona nisar eylədi? O kim idi, həqiqəti söylədi? Onu bilən o qılmanlar gəlibdi. Yüz otuz başı var, haxdan gəlibdi, Yüz on dörd yaşı var, arif bilibdi. Aşıq Alı bu hesabı bölübdü, Bundan əvvəl nə fərmanlar gəlibdi?! * * * Qıfılbənd Bizdən salam olsun arif olana, Haqdan kimə üç şey yetişdi barat? Kimlər idi gəldi onun yanına İkisi şad oldu, birisi qarat? O kim idi hardan-hara atdılar? O nə idi - nədən nəyə qatdılar? O kim idi əhdi-nikah etdilər? Hansı xöşbəxt oldu, hansı xəcalət? O necə gözəldi on dörd bənnalı? Səksən min bədəni, doxsan xəyalı? Kimiylə danışır o, xoş mənalı, Kiminə eyləyir o xoş iltifat? Yüz on dörd nədi ki, gəlir bəyana? Təp-təzə olmasa, çıxmaz bir yana. Səcdə qılsan, şükr eləsən Sübhana Tapar nicatını həlli-müşkülat. Aşıq Alı deməz əfsanə sözü, Haqq nədən yaratdı qızıl öküzü? Neçə min ayağı, neçə min gözü? Neçə min tükü var gətir bir xəyyat. * * * Nədən Bir məclisdə beş sərdar var, On ikidi şam nədən? O nədi ki, on dördlərin Damağında tam nədən? İkram ilə səcdə qılar Altmış üç adam nədən? On yeddiynən hesab çəkir, Qərar gəlib Xudadan. Otuzuyla bir illiyə Dövr eləyir xanadan. Bu “əmma”nı bilənnəri Hifz edər Xudam - nədən? Xudam bir dürr xəlq eləyib, On iki min tağı var. Neçə yerdə bəyənilmiş, Müzəyyən otağı var. Alıyam hesab çəkirəm, Mətləbə çatam nədən? * * * == Dastanlar == Aşıq Alının Türkiyə səfəri Bəli, hörmətdi məclisimiz, hörmətdi camahatımız. Ustaddarın bir neçə qiymatdı sözünü qulluğunuzda ərz eliyəjəm. Ustaddarın öləninə allah rəhmət eləsin, qalanına can sağlığı versin, Siznən baravar. Ustaddar deyir ki: Dilim sana bu nəsyəti deyirəm, Bu dünya malına sarışma, dilim! Yəqin bil ki, ölüm haxdı qavaxda, Qıyamat oduna alışma, dilim! Bir məclisə vardın dilin olsun lal, Görənnər qoy sənnən sərf etsin kamal, Sağına, soluna yağdırma sual, Hərcayı danışıf, gülüşmə, dilim. Saxla bu sözdərim, eylə amanat, Haqqınan düz olan tez tapar nicat. İstiyirsən başın ola salamat, Ağzına gələni danışma, dilim! Musa oda alışmıyıf, nə lazım? Beybafaynan qonuşmuyuf, nə lazım? Haqqın özü sirr aşmıyıf, nə lazım? Gördüyün sirrəri sən aşma, dilim! Musuya rəhmət, sizə can sağlığı. Bu şeir köhnə aşıx Musanın oluf. Ağkilsəli. Onun sözüdü. İndi də Ələsgərdən birini deyim: Qafil könlüm bu nə yoldu tutufsan, Sərf edirsən nə kamaldı dünyada? Dövlətə güvənif, gültək açılma, Çox sən təki güllər soldu dünyada. Fələk bərbad etdi hər nizamları, Zulumnan söndürdü yanan şamları. Hayıf cavannarın gül əndamları, Mara-mura qismət oldu dünyada. Küfrdən bərkitmə könlündə barı, Top dəysə dağıdar, bürcü, hasan, Sənin kimi gəzən qara şahmarı, Fələh kəməndinə saldı dünyada. Guşimdə sırğadı, sinəmdə dağdı, Ağlı olan unutmaz, neçə ki, sağdı, Dövlətdən qismətin beş arşın ağdı, Çəkdiyin qovğadı, qaldı dünyada. Yığılar məxluqat, qurular məhşər, Boyunnarda kəfən, əllərdə dəftər, Onda vay halına, yazıx Ələsgər, Özün getdin, sözün qaldı dünyada. Allah rəhmət eləsin Qul Allahquluya. Bir ustadnamə də onnan deyək: Könül qulluq elə kamil ustada, Ustad görmüyənin işi xam qaldı. Neçə danəndələr getdi dünyadan, Yerini bir neçə ağlı kəm aldı. Bivəfaya dedim: "Dur mənnən üzül" Naməhrəmə baxma, gözdərim süzül, Nuh ömür eylədi min doqquz yüz il, Sandı kı, bir səhər, bir axşam qaldı. Qul Allahquluyam, ay nasib elə, Səcərdən baş verdi ay nasib elə, İsgəndər atdandı, ay nasib elə, Nə Cəmşid padşah, nə də cəm qaldı. Bəli, mənim əzizdərim, sizə haradan xəvər verim, Göyçə mahalının Qızılvəng kəndinnən. Kimnən, Aşıx Alıdan. Aşıx Alı deyir: cavan vaxtımda orda-burda söhbət eliyirdilər ki, Aşıx Alı gələcəkdə gözəl sənətkar olajax. Allah heş kimi kasıv eləməsin. O zamannan elə kasıvıydıx ki, oğru içəri girsəydi, bircə süpürgədən başqa elinə bir şey keçməzdi. O vaxtın pulu bir abbasım varıydı. Kəndin içinə çıxdım kı, mal öldürüf alışma eliyiflər. İki girvəngə ət aldım. Gətirdim öyə, dədəm doğradı, anam tökdü qazana, qoydu ocağın üstünə. Kasıvın öyündə yemək olanda öy gülür, eşik gülür. Öydə bir ala pişiyimiz varıydı. O da sevindiyinnən tufara hoppanıf, yerə düşürdü. Dədəmnən anamın söhbəti də bir-birinə yaman xoş gəlirdi. Söhbətin şirin yerində anam dədəmə dedi: A kişi, gəlsən oğlumuzu öyləndirək? Arvad, düz deyirsən, gədiyi öyləndirmək lazımdı. Qızdarın xasiyyətini sən bilirsən. Anam oturduğu yerdə başdadı kəndin başınnan. A kişi, filankəsin qızı nətəridi? Atam dedi: Ay arvad, onun dədəsi axmaq adamdı. Bildir yazda mənnən dalaşdı. Anam yenə dilləndi: Bə filankəsin qızı nətəridi? Onun da anası dillidi, balası onnan betər olajax. Gördüm kü, anam öz tayımız, öz baravarımız bir zülümlü kasıf tafdı. Atam dedi: Bax, bunun qızını alax. Aşıx Alı deyir: Dədəmnən utandım, anamı bir qırağa çəkif dedim: Mən onu almıyajam. Anam dedi: Anan ölsün, bəs kimin qızını alajaxsan? Mən Çamırrılı Niftalının qızını alajam. O vaxtdar dövlətdi kasıva qız vermirdi. Ona görə bilirdim ki, o bizə qız vermiyəjək. Anam gedif dədəmə dedi. Dədəm bilmirəm nəyə umud eliyif dedi: Bu saat gedif alajam. Dədəmin bir köhnə kürkü varıydı. Çiyninə atıf evdən çıxdı. Çamırrıynan Qızılvəngin arası yaxınıydı. Dədəm Niftalıgilə çatıf qapıyı döyür. İçəridən səs gəlir: Kimdi ayə, qapıyı döyən? Atam deyir: Niftalı, mənəm. Niftalı qapıyı aşdı kı, İmirzə kişidi. Dedi: Buna yaqın xərc-zad qoyuflar, düzəldə bilmiyif, ona görə gəlif. Dedi: Gəl, ay İmirzə, gəl içəri. Niftalı İmirziyi çox mərifətnən qarşıladı. Dedi: Ay arvad, çaydan-çörəkdən qoyun. İmirzə, gejənin bu vaxtı bizə nə yaxşı gəlifsən? İmirzə dedi: Yaxşı günün olsun, a Niftalı, bilirsənmi niyə gəlmişəm? Niftalı dedi: Gəlifsən, belə xoş g’lifsən, belə gözüm üstə gəlifsən. Nə mətləvə gəlifsən düzələr. İmirzə dedi: Yaxşı günün olsun, a Niftalı. Xudavəndi-aləm hamıya oğul- qız toyu qismət eləsin. Mən də istiyirəm oğlum Alıya toy eliyəm. Arvad da deyir, Niftalı da deyir: Allah mübarək eləsin! İmirzə kişi axır ki, gəlir mətləf üstünə: A Niftalı, gəlmişəm ki, qızın Bəsdi xanımı bizim Alıya verəsən. Ayə Niftalı dəli olmadımı! Əlini belə hərrədi ki, İmirzənin noxtalığına birini qoya. Arvad qulağına pıçıldadı: A Niftalı, onun xətrinə dəymə, başdığını çox istə, qoy getsin öyündə ölsün. Odu ku, Niftalı dedi: Ay İmirzə, arvad razıdı. Qızı sənin oğluna verəjəm, amma istədiyimi gərək gətirəsən. İsdə qadan alım, görüm nə istiyirsən? Sənnən üç yüz manat qızıl pul alajam. On yeddi erkək gətirərsən. Çaxırrıdan dəli Ağayarın atının balasını da gətirərsən. O at Qazaxdan gəlif, Dilboz atdarın cinsinnəndi. El xərci o tərəf-bu tərəf də sənin boynuna. İmirzə əl verir "Allah mübarək eləsin, a Niftalı" - deyif çıxıf üz tutur Qızılvəngə. Anam bir də xəvər gətirdi ki, dədən yaman fit çala-çala gəlir. Yağın qızın "hə"sini alıf. Öz-özümə dedim, axşamnan kişi toxdu, ətin fışqırığıdı, ajıxsın havax çalsa. Dədəm gəldi. Kürkü atdı öyün ortasına. Arxası üstə uzandı. Əllərini başının altına çatdı. Anam gəlif dədəmin yanında oturdu. Dedi: A kişi, nə xəvər gətirdin? Öyü xaravanın qızı, sən bilmirsənmi mən getdiyim yerdən boş gəlmərəm. Nə dedi ay İmirzə, başdıx-işdik, bizdən nə istədi? Ə, nə var, nə istiyə. On yeddi erkək isdiyir, o tərəf-bu tərəf əl xərci mənim boynuma. "Hə" deməsinə bir at balası, üçcə yüz manat qızıl pul isdiyir. Anam o yannan qayıtdı kı, onun yüz manatı bu anasının boynuna. Sonra dedi: A kişi, yüz manat da sənin boynuna. On harava ot bişmə, iyirmi harava biç. Dədəm öysürdü: Arvad mənimkini əlli elə, mən düzəldə bilmiyəjəm. Düzəldəjən, canın çıxsın. Alı, a bala, yüz manat da sənin boynuna. Aşıx Alı deyir: baxdım gördüm, bunnar elə danışıllar, elə bil gəlin gəlif, lap qapının ağzındadı. Amma ortada nə bir manat var, nə də bir keçiləri. Yerimnən qalxıf dedim: Ana, mənim coravımı, ayağımın məsini gəti. Sazımı götürüm gedim. Mən də öz payımı düzəldim gətirim. Aşıx Alı sazını götürüf öydən çıxır. Yay vaxtıydı. Qalxır S’lim yaylağına, At damına, Dəmir təpiyə. Avdiləsərə, Qızıl Xərəvəyə. Bu yaylaxların hamısını gəzif gəlif Əyricədə böyük bir tuxuraya rast gəlir. Görür kü, böyük yığıncaxdı. Bəylər, bəyzadələr əyləşif kef eliyillər. Bir nökər Aşıx Alıyı görüf qavağa gəlir. Aşıx Alı onnan soruşur: A bala, bu tuxuru kimindi? Dayı, bu Naxçıvannı Kalvalı xanın şaddıx məclisidi. Buyur, gedək. Aşıx Alı gəldi. Məclisdəkilərə ədəfnən salam verif, əleyk alannan sonra Kalvalı xan soruşdu: A quzum, kimin rahatısan? Səmənd ağanın rahatıyam. Oğlum, sazını çıxart söhbət elə. Aşıx Alı sazını çıxardıf söhbətə başdadı. Onun çalıf-oxumağı Kalvalı xanın çox xoşuna gəldi. Nökəri səsdədi: Get bir at yəhərrə, gəti bura. Nökər gedif yaxşı bir at yəhərrəyif gətirif Aşıx Alıya verif dedi: Bu atı xan sənə bağışdıyır. Kalvalı xan nökərrərə dedi: Xurcunu da gətirif qoyun aşığın tərkinə. Yol adamıdı. Aşıx Alı atı minif Kalvalı xana çox minnətdarrıx elədi. Hamıynan təmənnəşif yol başdadı Şərur mahalına tərəf. Bir kəndə yaxınnaşanda beş-altı uşağa rast gəldi. Onnar soruşdular: Aşıxsanmı? Bəli, aşığam. Qadanız alım. Yaxşı məclis olanda çalıf-oxuyuram. Aşıx, görürük cavansan. Buralara da nabələdsən. Biz məsləhət görərdik ki, bu cığırnan getmiyəsən. Niyə, a bala. Qavaxda Arakolanı adında bir kənd var. Aşıx Duraxan orda olur. Səni görsə sazını alajax. Düzü qorxuf çəkinsəm də yolumnan dönmədim. Bir azdan at məni endirdi həmin kəndə. Başımı qaldırıf gördüm kü, bir kişi həyəti süpürür. Salaməleykdən sonra soruşdum: Əmi, bura aşıx Duraxanın kəndidi? Dedi: Bəli. Aşıx Alı deyir bir fikirrəşdim ki, gəl Duraxanın öyünü xəvər al. Düz get Duraxanın öyünə. Bir də fikirrəşdim ki Allah çuğula nəhlət eləsin. Çuğul nə ölmüyüf, nə də ölmüyəjək. Gedər Duraxana xəvər verər. Duraxan gəlif atımı da alar, sazımı da. Amma o vaxtın pulu otuz manatım varıydı. O otuz manatı arxalığımın elə yerinə gizdətdim ki, qanıma bulamıyınca ələ keçəsi döyüldü. Çox çək-çevirdən sonra "Allah sənnən mədəd" - deyif atın başını döndərdim. Gəldim düz Duraxanın qapısına. Atı eyvanın sütununa bağlıyıf girdim içəri. Gördüm kü, bir kişi bığlarını eşif qulağına doluyuf. Hər dizinin üstündə bir ipək dəsmal var, düyünün xırdasını duruhal qaynatdırıf yeyir. Qaşıx mənzilinə çatannan sonra dəsmalın birini götürüf bığının bir tərəfini silir. Sonra o biri dəsmalı götürüf o biri bığını silməyə başdıyır. Çəkinə-çəkinə ona salam verdim, amma heş mana tərəf baxıf eləmədi. Çörəyini yeyif qurtarannan sonra dedi: Bala, nə istəyirsən, nəyə gəlifsən? Eşidirəm səni. Ay usta, gəlmişəm ki, boynumda bir təklif var, onu götürməkdə mana kömək eliyəsən. Həm də sənnən bir kəlmə mərifətdi söz öyrənəm. Duraxan dedi: O boynundakı təklif burda götürülməz. Oğul, get bir həftə buralarda hərrən gəl, mən də bir beş-altı adam düzəldim, addıyax Türkiyəyə. O mətləvin düzəlsə, orda düzələjək. Aşıx Alı deyir, getdim bir həftə hərrəndim. Gəlif gördüm kü, on səkkiz adam topluyuf. Bir dəst xanəndə, bir dəst kəndirbaz, bir də Sarvannan kəndinnən Əsəd adlı bir qalyan-qorçu götürüf. Ayda otuz manata behləşmişdilər. Aşıx Alı deyir fikirrəşdim ki, nə qədər pul qazanajıyıx ki, otuz manat da qalyan-qorçuya verəjiyik. Duraxan dedi: Yaxşı olajax. Addıyajıyıx Türkiyəyə. Gələndə də gəlif toyunu eliyərsən. Aşıx Alı deyir eşiyə çıxdım kı, atın hörüyünü dəyişəm. Gördüm kü, kəndçimiz Ramazan kişi Şərurdan Göyçüyə düyü gətirir. Salam-əleyküm, Aşıx Alı. Oğul, gedirsənsə, baravar gedək. Yox, ay Ramazan əmi. Mən Türkiyəyə gedirəm. Bəlkə getdim ölüv-itdim, heş qayıda bilmədim. Ayə, niyə durduğun yerdə ölürsən? Çətinnik varsa, qayıdax kəndimizə. Daha niyə ölümnən-itimnən danışırsan? Ay Ramazan əmi, toy xərcini toplamasam, ölsəm də qayıdan döyüləm. Bir namə yazım, apar Bəsdi xanıma ver. Aldı görək Alı nə dedi. Biz də deyək, siz də həmişə şad olun. Aman qasid, sən allahı sevirsən, Mənim ərzim o canana deginən. Qohum, qardaş, dost-müsahib olanlar, Göz dikməsin qoy bu yana deginən. Yeriyib vətənə varannan sonra, Sən bizim elləri görənnən sonra, Aparıf naməni verənnən sonra, Dilcavavı yana-yana deginən. Vəsmim dastan oldu, düşdü dillərə, Heyif oldu, yetişən yox hallara, Aşıx Alı düşdü tozdu yollara, Yolum düşdü el Osmana deginən. Ramazan kişi irəli yeriyif Aşıx Alının boynunu qucaxlıyıf üzünnən öpüf ağladı. Ayə, mən atanın çörəyini kəsmişəm. Məni yaman köyrəltdin. Haraya gedirsən, yoxsa səni məcburu aparıllar? Yox, ay Ramazan əmi. Ozüm gedirəm pul düzəldəm gətirəm. Özümə toy eliyəm. Allah üstünnən getsin, a bala. Cənabi Əmir ağam səni öz pənahında saxlasın. Aşıx Alı kağızı Ramazan kişiyə verif dedi: Bu atı da apar dədəmə ver. Halal-hümmət eliyif ayrıldılar. Duraxan yoldaşdarını da çağırdı. İyirmi bir nəfər dəstə bağlıyıf Türküyəyə addadılar. Bir göylükdə əyləndilər. Aşıx Duraxan dedi: O şəhəri görürsünüzmü? O şəhər Muş şəhəridi. Hər kəs də öz dəstəsini götürüf şəhərin bir küçəsinnən gedəjək. Kim boş gəldi, kim dolu fərqi yoxdu. Pulu bu göylükdə mən özüm böləjəm. Aşıx Duraxan, Aşıx Alı, qalyan-qorçu Əsəd bir küçəynən gedirdilər. Gəlif gördülər ki, bir çardağın altında üç paşa əyləşif. Mərhaba, paşam. Mərhaba, quzum. Quzum, yanşaxsınız? Bəli, paşa sağ olsun, yanşağıx. Yanşıyın dinniyək. Xoşumuza gəlsə, sizə eylik eliyəjəyik. Xoşa gəlməsə, şəhər böyükdü, genə gedərsiniz öz yolunuznan. Sazdan çıxartdıq. Köklüyüf bir-birinin üstə düzəltdik. Yayın isti günündə elə bir şövqnən oxumağa başdadıx ki, gəl görəsən. Aşıx Durxannan çıxan səs göydə, ala buludda əyləşirdi. Camaat səsimizə axışıf gəldi. Pul başdadı yağış kimi yağmağa. Aşıx Alı deyir gözümün qırağınnan pula baxdım. Ürəyimdə Allaha yalvardım ki, nolaydı, payıma iki yüz yetmiş manat düşəydi. Bir də gördüm kü, uca boylu bir adam gəldi. Boyda-buxunda Koroğluya on təpik vurmuşdu. Əynində bir şalvarı varıydı, hər civinə üç yaşında bir uşax salsaydın bilməzdin hayana getdi. Başındakı fəsinin ortasında da yarım girvəngədən artıx qotazı varıydı Ədəfnən salam verif dizini yerə qoydu. Civinnən bir ipək dəsmal çıxartdı. Pulu dəstələyif saydı, sonra dəsmalın arasında qoydu. Ayağa qalxıf pulları şalvarının civinə salıf dedi: Yanşaxlar, üç yüz iyirmi manat quruşunuz oldu. Bunu deyif heş nə olmamış kimi kir-kirimiş çıxıf getdi. Mən dözə bilmiyif Aşıx Duraxana dedim: Ay usta, qoyma pulu apardı. Aşıx Duraxan dedi: A bala, bunu sən tanımırsan, uzun pazdı, başımıza oyun açar, qoy aparsın. Gedif o biri küçədən yığarıx. Dedim: Əmi, o pulu yığana kimi yayın istisində gözümə qan damıf. Sazın köynəyinin harada qalmasına baxmıyıf, düşdüm bunun dalıncax. Gördüm bu yoxdu, amma ağac çarpayının üstündə bir paşa əyləşif. Bunnarın salamını öyrənmişdim. Əl köksümə qoyuf baş əydim. Dedim: Mərhaba, paşa! Mərhaba, quzum. Buyurun mətləbinizi deyin. Sizi dinniyirəm. Paşam sağ olsun, bu nişan bir oğlan bizim quruşdarımızı qaçırıf, bu doqqaza girdi. Oğul, o qaçırtmaz. O mənim aşığım Yığvaldı. O yaqın sizə bir qafiyə deyif. Siz də cavab verə bilmiyifsiniz. Dedim: Paşam sağ olsun, gəlsin o qafiyiyi burda desin. Əgər cavaf verə bilməsək, onda bizim döyranımız ona halaldı. Paşa Yığvalı çağırtdırdı. Yığval gəldi. Diz üstə çökdü, əl köksünə qoyuf paşıya baş əydi. Paşa soruşdu: Oğul, bunnar müsafirdilər. Niyə bunnarın quruşunu qaçırdıfsan? Yığval dedi: Paşa sağ olsun. Mən para qaçırtmamışam. Bunnara bir qafiyə demişəm, cavab verə bilmiyiflər. Bu arada Duraxan da gəlif burya çıxmışdı. Aşıx Alı dedi: Paşam, budu ustadım da gəlif çıxdı. Sənin aşığın bizə heş bir bağlama-zad demiyif. Usta deyəndə qayıtdım Duraxanın üzünə baxdım. Onun qulağına dolanan bığları qorxusunnan aşağı tüşüf, xırman çalğısı kimi boğazının altınnan düyünnənəsi olmuşdu. Paşa dedi: Oğul, fərqi yox, indi ya sən, ya da sənin ustadın düşün qavağa. Mənim aşığıma bir qafiyə deyin. Aşıx Alı dedi: Paşa sağ olsun, ustadımın mana çox əziyyəti oluf. Mən razı olmaram ki, ona genə zəhmət verim. Mən sənin aşığınnan bajarmasam, onda ustadım meydana girəjək. Aldı Aşıx Alı görək nə dedi: Gəndinə aşığam deyən, Aşıxsan meydana gəl Namərd girməz bu meydana, Mərd isən meydana gəl. Gəndi olan gəndisini, Öyməyi layıx döyül, Şimdi sazın aləminə, Bu cəngi-dövrana gəl. Aldı Yığval: Sən ki, varsan bir adasan Axırsan ümmana gəl, Mən danışım, sən qulax as, Mərfətə, ərkana gəl. Sən satansan, mən də alan, Açkınan mətahını, Malın satma hər nadana, Xırdarın alana gəl. Duraxan baxıf gördü, bu cavan aşıx özünə görə döyül. Yığvalı lap təntidif. Bir də ürəyinə gəldi ki, birdən ustadı meydana çağırallar. Biavırçılıx olar. Ona görə qalyan-qorçuya dedi: Əgər desələr, usta da oxusun, sən tez dillənif denən ki, usta yornuxdu. Aldı Alı görək nə dedi: Ey arifə, bir salam ver, Soruşum halın görüm, Həqiqət haqq aşığısan, Söylə, kamalın görüm. İncil, Zəbur, Tövrat, Qur'an Göstər kitabın görüm. Dostum, əgər bütpərəstsən, Bu narı-neyrana gəl. Paşa dilləndi: Sağ ol, Aşıx Alı. İndiyə qədər mən bilmirdim ki, bu nə məssəvə qullux eliyir. Elə yaxşı eliyif soruşursan. Yığval dedi: Paşa sağ olsun, indi söznən kim olduğunu bəyan eliyəjəm. Aldı Yığval: İsayiyəm, Musayiyam, Hər nəyəm öz yolumda. Haqqınan söz söylərəm, Mə'rifət kamalımda. Şimdi paşam qulluğunda, Sədirəzəm yanında. Haqqında divan kəssələr, Ədalət divana gəl. Paşa dedi: Kəs, nadürüst oğlu, nadürüst. Bu cavan aşıx sənnən dörd kitavı xəvər aldı. Bu nə cavabdı verirsən. Dörd kitabın birinə də yiyə durmadın. Aşıx Alı dedi: Paşa sağ olsun, görünür, o öz millətini, hələ tapa bilmiyif. Yazıxdı, deyim, qoy örgənsin. Aldı Alı: Mən Alıyam tamam Leyli Nahar söylərəm mədhi, Mə'rifəti, şəriəti, innəqan haxdı, təriqəti, İsayisan "İncil"i sev, Musayisan "Tövrat"ı. Gər Məhəmməd hümbətisən, Boyun əy, "Qur'an"a gəl. Yığval dedi: Paşa sağ olsun, mən də Məhəmməd hümbətiyəm. İndiyə qədər soruşmuyufsan, mən də deməmişəm. İndi icazə versən söznən deyərdim: Aşıx Yığvalam, bilin, Fərzi-sünnət qanıram. Əlif Allahın adıdı, Bey peyğəmbər tanıram. Tay Tabərrah, qəni Allah, Ona səjdə qılıram. Xilqətimdi Adəm ata, Sey xaki-yeksanə, gel. Paşa dedi: Oğlum, indi də mənim aşığım qavağa düşəjək. Siz cavaf verəjəksiniz. Aldı görək Yığval Aşıx Alıyı nejə imtahana çəkdi. O nədi ki, otuzunda cavandı, On beşində qojalanar, uludu? O nədi ki, dili ayrı, sözü bir, Hansı dərya, hər dəryadan doludu? Duraxan baxıf gördü kü, Yığval yaman qəliz məsələlərdən yapışıf. Öz-özünə fikirrəşdi ki, bu çox çətin açılajax. Qalyan-qorçu Duraxanın üzünə baxanda gördü kü, ustad yaman qorxuya düşüf. Ona ürək-dirək vermək üçün dedi: Qorxuf eləmə, Aşıx Alı cavavını verəjək. Aldı görək Aşıx Alı nə cavaf verdi: O aydı ki, otuzunda cavandı, On beşində qojalanar, uludu. O qələmdi dili ayrı, sözü bir, O elmdi hər dəryadan doludu. Duraxan qalyan-qorçu Əsədə dedi: Əsəd, mən elə bilirdim ki, bu kişinin başı dəryadı. İndi gördüm kü, kişinin oğlunun başı dərya döyülmüş ümmanıymış. Aldı Yığval görək sözün o biri xanəsində nə dedi: O nədi ki, qışda dağlar bürüyər? O nədi ki, əl dəyməmiş hörülər? O nədi ki, amanata verilər? O nədi ki, o da onun gülüdü? Aşıx Alı görək nejə cavab verdi: O qardı bil qışda dağlar bürüyər, O könüldü məhəbbətnən hörülər. O urufdu amanata verilər, İlqar, iman o da onun gülüdü. Aldı Yığval: O nədi ki, hax yanında nahaxdı? O nədi ki, yerə-göyə dayaxdı? O kimdi ki, yatmıyıfdı, oyaxdı? Aşıx Yığval hər elmdən halıdı. Aldı Aşıx Alı: Böhtan sözdü hax yanında nahaxdı, Hax nəzəri yerə-göyə dayaxdı. Haqqın özü yatmıyıfdı, oyaxdı, Bu sözdəri açan Aşıx Alıdı. Söz tamama yetişənnən sonra Paşa dedi: Alı, oğul, indi növat gəlif sana yetişdi. Yoxla bu Yığvalın qavını, görək bir şeyi varmı? Aldı görək Aşıx Alı nə dedi: Mərifətdən kamal alan, ay aşıx, Şəriəti neynən elərsən aşkar. Bey altınnan o noğdanı bəyan et, O noğdadan elə məni xəvərdar. Paşanın aşığının gözü buz üstə çıxmış dana gözünə döndü. Dili tutula-tutula dedi: Paşa sağ olsun, havanın istisi, sazın səsi beynimə düşüf. Mən hamısını birdən açajam. Duraxan söyündüyünnən qalyan-qorçusuna elə bir dürtmə ilişdirdi ki, yazıx az qaldı gedif düşə Əzrayılın siyahısına. Qalyan-qorçu baxdı kı, Aşıx Duraxanın bığları söyündüyünnən yaman qalxıf, zalım oğlu elə şöyqə gəlif ki, bir də bayaxkı kimi ona bir dürtmə də ilişdirsə, onda qəvrinə arvad-uşax ömürrük həsrət qalajax. Ona görə qaçıf özünü soxdu camaatın arasına. Aşıx Alı Yığvalın ilişdiyini duyuf dedi: Paşa sağ olsun, neyniyək, qoy mən deyim o hamısını birdən açar. Səkkiz cənnət, yeddi dami yaqın var, Yerdədi, göydədi, hardadı ənnar? Ərşdə iki quş var, göydə dən dənnər, Gah pünhan olullar, gah olur aşkar. Yığval tez əlini qaldırıf dedi: Paşa sağ olsun, tafdım. Paşa dedi: Nədi? Dedi: Aynan, gündü. Əgər desə ki, aynan, gün döyül, demək bunun dediklərinin öyü yoxdu, yalan danışır. Aşıx Alı dedi: Paşa sağ olsun, indi ki, Yığval deyir yalandı, onda bu bağlamanı özüm açajam, gör yalandı, yoxsa doğru. Aldı görək Aşıx Alı öz bağlamasın nejə aşdı: Deməginən bu sözdərim yalandı, Ay, gün, Zümrüd zhu quşa büləndi Zatı Zülcəlaldı, özü kəlamdı, Peyğəmbərdən qaldı hədsi mötəbər. Aşıx Alı dedi: Paşa sağ olsun, mən sənin aşığınnan o sözü xəvər aldım ki, Məhəmməd peyğəmbər salavatüllahi Meraca gedəndə yeddinci göydə qavaxlarına iki qatar dəvə çıxdı. Dedi: Ay Cəbrayıl, əylənək bu dəvə qatarının dalı üzülsün. Dedi: Ya peyğəmbər, bu dəvə karvanının dalı üzülmüyəjək. Dedi: Bə bu dəvələrin yükü nədi? Dedi: Ya Rəsul Allah, bir qatarın yükü sənin möcüzatındı. O biri qatarın yükü də Əlinin səxavətidi. Paşa sağ olsun, mən sənin aşığınnan iki qatar dəvəni iki quş mislində soruşdum. O dedi: aydı, gündü; ay, gün olmasa, yalandı. Aldı Aşıx Alı görək o biri xanədə nə dedi: Mərifətdən şəriətə gəlmişəm, Təriqətdə yol ərkanı bilmişəm. Aşıx Alı deyər mətəl qalmışam, Çarxı-dəvvarədə neçə elm var? Paşa öz aşığına dedi: Aça bilmədin, nataraz oğlu, nataraz. Get mehmannarın paralarını gəti. Sən soruya cavaf verə bilmədin, bağlandın. Onnardan aldığın paranın üstünə də bir o qədər qoyuf bunnara qaytarmasan, dərinə saman təpərəm. Yığval gəlif paraları gətirif artıxlamasınnan aşığa verdi. Paşa Öz aşığına təpindi ki, get bir də gözümə görünmə. Paşa üzünü Alıya tutuf dedi: Oğul, qal mənim yanımda, aşığım ol. Sizə çox eyliy eliyərəm. Alı dedi: Sağ ol paşam, bizim ayrı mətləbimiz var. Aşıx Alı paşaynan halal-hümbət eliyif ayrıldı. Aşıx Duraxan yoldaşdarına tafşırmışdı ki, kim nə qazanır qazansın, yığılan pulları bu çəmənnikdə mən özüm böləjəm. Gəldilər şəhərin kənarına çıxanda gördülər ki, yoldaşdarının hamısı oraya yığılıf. Aşıx Duraxan bığlarını eşif qulağına dolayannan sonra pulları tökdü ortalığa. Aşıx Duraxan pulları qardaş malı kimi böldü, hər kəsin payını verənnən sonra dedi: Aşıx Alı, Allah sana min bərəkət versin. Həmişə gəlif hamımız burdan iki yüz manat yığardıx, qalmışım o nətərəst oğlu əlimizdən alıf qaçırardı. Bu xeyri sənnən gördük. Əgər iki ay bizdən sonra qayıdıf gəlsən toy xərcini çıxararsan. Aşıx Alı baxıf gördü ki, onlar geri qayıtmax, vətənə getmək istiyillər. Qalyan-qorçu Əsəd dedi: Aşıx Alı, aylığımı artırsan, mən sənin yanında qalajam. Qalyan-qorçuyu ayı otuz manata tutuf gətimişdilər. Aşıx Alı dedi: Mən sana ayda əlli manat verəjəm. Bunnar bir-birrərinnən görüşüf halal-hümmət eliyif ayrıldılar. Duraxanın dəstəsi Şərur mahalına qayıtdı. Aşıx Alı qalyan-qorçu Əsədi yanına alıf üz tutdu Qars dağlarına tərəf. Sarıqamış dağlanın, yaylaxlarını görənnən sonra dedi: Əsəd, bura bizim yaylaxlara nə qədər bənziyir. Bu yerdə Aşıx Alı köyrəlif, sazını köynəyinnən çıxartdı. Aldı görək nə dedi: Süsənni-sünbüllü, tər bənövşəli, Yaylax, bizim yaylaxlara bənzərsən. İçən ölməz abi-kövsər suyunnan Bulax, bizim bulaxlara bənzərsən. Qalyan-qorçu Əsədin bu sözdərdən ruhu təlatümə gəldi. Vətən onun da yadına düşdü. Özü də yaman düşdü. Doluxsunuf dedi: Aşıx Alı, doğrudan buralar Qızıl xərəvəyə, At daşına, Əyriciyə, Verst dağına, Səlim yaylağına, Gəzəldəriyə nejə də oxşuyur. Aşıx Alı baxdı kı, qalyan-qorçu Əsəd də yaman köyrəlif. Aldı sözün o biri xanəsini: Zərzivil, xan Keyti, Daşkət baxarı, Ağ sürülər Sarı yaldan yuxarı. Gözəllər seyr edər o yaylaxları, Yaylax, bizim yaylaxlara bənzərsən. Deyər Aşıx Alı daş Gözəldərə, Şəqayiq-çiçəkli xoş Gözəldərə. Əyricə, Verst dağı, Baş Gözəldərə, Oylax, bizim oylaxlara bənzərsən. Söz tamama yetir. Bunnar yol başdıyıf getməkdə olsunnar. Birdən göyün üzü dumannan, çisəkdən elə tutuldu ku, göz-gözü görmədi. Aşıx Alıynan qalyan-qorçu Əsəd bir-birinnən aralı düşdü. Bir xeyli ora-bura döyükənnən sonra gördülər ki, xoruz səsi gəlir. Elə bu arada Əsədin qavağına üç-dörd uşax çıxdı. Salam. Əleykümə salam. Əmi, aşıxsınızmı? Qalyan-qorçu Əsəd dedi: Hə, aşığıx. Əyər aşrxsınızsa, yazıxsınız, bu kəndə getmiyin. Bura Qullar-baydar kəndidi. Əsmər xanım gəlif orda söhbət eliyir. Sizi görən kimi sazınızı əlinizdən alajax. Əsəd dedi: Ayə, mən aşıx ha döyüləm. Özüm zarafat eliyirəm. Aşıx o daldan gələndi. Aşıx Alı gəlif onnara çatdı. Soruşdu: Əsəd, bunnar nə deyillər? Dedi: Aşıx Alı, deyillər kənddə sünnət toyu var. Dəllək gəlif, aşığın dalınca adam göndəriflər. Özünüzü tez çatdırsanız, elə məclisi sizə tafşırardılar. Ayə, Əsəd, soruşdunmu bu hansı kənddi? Dedi: Soruşmuşam. Bura Qullar-baydar kəndidi. Gəlhagəl, gəlhagəl axır ki, gəlif kəndə çatdılar. Baxdılar camaat dəstə-destə bir tərəfə axışır. Soruşdular: Bu nə yığıncaxdı? Dedilər ki, Əsmər xanım Dağıstannan gəlif. Camaat onun gözəlliyinə tamaşa eləməyə, məlahətdi səsinə qulağ asmağa gedir. Aşıx Alı dedi: Əsəd, biz də gedək. Gəlif gördülər ki, o qədər camaat yığılıf ki, bir çuval dan töksən biri də yerə düşməz. Balaja, gödək adamlar uzunnara beş manat verif çıxıf onnarın çiyninnən baxır. Yığışannar Aşıx Alıyı görüf dedilər: Ayə, bir aşıx da gəldi, yol verin görək. Camaat Aşıx Alıya yol verdi. Aşıx Alıynan qalyan-qorçu Əsəd məclisin ortasına girdilər. Aşıx Alı dedi: Əsəd, aşıx aşığın məclisinə sazdı girməməlidi. Səhvə yol vermişik. Allah axırını xeyir eləsin. Aşıx Alı əlini köksünə qoyuf baş əydi. Xanım, bizi bağışda. Saznan məclisinizə gəldiyimizə görə günahkarıx. Xanım dedi: Anama qurvan olasan, elə zarafatdar keşməz. Aşıx Alı baxıf gördü kü, özü də xanımın başındakı qırx qızın içində bir qan da var. Kankannıx elminin dədəsini yandırıf, yerin yeddi qatınnan xəvər verir. Xanım dedi: Adam isdiyirəm ki, bu aşığı mənnən zamına götürsün. Axşamın qara sərinində bunnan danışajam. Mehdixan addı bir adam irəli çıxdı. Xanım, mən götürrəm zamına. Dedi: Ünvanını de. Mehdixan ünvanını yazıf ona verdi. Xanım dedi: Əgər aşıx qaçarsa, öyün dağılajax.Mehdixan Aşıx Alıynan Əsədi götürüf öyünə getmək isdiyəndə xanım dedi: İki qız, əlinizdə simli qamçı bunnarı aparın Mehdixanın öyünə qoyun. Axşamüstü gedif gətirərsiniz. Əsəd qızdarın cavannığını, gözəlliyini görüf papağın dalını günortaladı. Aşıx Alıya dedi: Aşıx, xudavəndi-aləm elə eləsin ki, bağlanmıyasan. Bir il beləjə gedək-gələk. Qızdar bunnarı gətirif Mehdixanın öyünə qoydular. Mehdixan dedi: Aşıx Alı, sən məni tanımırsan. Mən Qazax mahalınnanam. Adım Mehdixandı. Düşmannı olduğumnan buraya addamışam. Bu çəpəl çox qabil sənətkardı, on səkkiz şəyirdi var. Çox aşıxları bağlıyıf, sazını alıf. Sizin də sazınızı alajax. Qalyan-qorçu Əsəd dedi: Qardaş, qurddan qorxan, qoyun saxlamaz. Bə bu bədbəxt oğlu kişinin əlinnən qaşsın, arvadın əlinnən qaşsın, bə bu harda aşıxlığ eliyəjək? Mehdixan dedi: Siz qaçın, qoy mənim öyümü dorq eləsin. Mən təzə öy alaram. Amma sizin kimi eloğlularım bu qəriflikdə pisikməsin. Elə təzəcə yeyif-içif kəmərin altını bərkitmişdilər ki, qızdar qapının ağzını kəsdilər: Xanım sizi çağırır. Mehdixan, Aşıx Alı, qalyan-qorçu Əsəd qızdarın yanına tüşüf məclisə gəldilər. Gəlif gördülər ki, xanım şəhərin küçələrinə yazıf yapışdırıf ki, ay camahat, sizi Göyçə mahalınnan, Qızılvəng kəndinnən gələn bir aşığın vay gününə baxmağa çağırıram. Hamı gəlif baxsın. Xanım Aşıx Alıyı yanına çağırıf dedi ki, gəl belə bir şərt kəsək. Əyər mən səni bağlasam, boynunu vurdurajam, zindana saldırajam, dar ağacınnan asdırajam, o mənim işimdi. Və sən məni bağlasan, şərtin nə olajax? Xanım, birinci mənim sənin şərtinnən qorxum yoxdu. İkinci camahatdan da, sənnən də xahiş eliyirəm ki, bizi bağışdıyasınız. Biz günahkarıx. Çünki aşıx aşığın üstünə sazdı getməz. Əsmər xanım dedi: Anama qurvan olasan, aşıx. Heş bir bağışdamax olmuyajax. Qavağa mən düşəjəm. Cavaf verə bilməsən, Göyçüyə nə ismarışın varsa, indidən bu yanındakına söylə. Aldı görək Əsmər xanım nə dedi: Bir qəriv aşıxsan düşüf güzarın, Nahax yerə bu sınağa gəlifsən. Neçə aşıxları salmışam bəndə, Hamısına son sadağa gəlifsən. Aşıx Alı dedi: Xanım, gəlmişəm bir, qayıdım gedim iki. Mənim sənnən bir qəsdi-qərəzdiyim yoxdu. Boynumu vurduruf, nə qazanajaxsan? Kasıv oğlanam, qoy gedim bir təhəri başımı saxlıyım. Xanım dedi: Sözə cavaf verirsən, ver, verə bilmirsən, əmr eliyim boynunu vuruf, canını bu dünyanın əzavınnan birdəfəlik qurtarsınnar. Aşıx Alı dedi: Xanım, deyəsən sənin qavağınnan qaşdıxca ayağın yaman yer alır. Sən mənim yox, heç Göyçəli bir çovanın da əlinnən saz ala bilməzsən. Arvadsan deyə səni biyavır eləmək istəmədim. İndi özünnən küs. Aldı Aşıx Alı: Bəyənmirsən mənim kimi aşığı, Sənin başın dağlamağa gəlmişəm. Sazını sözünü, bir də özünü Dustax edif saxlamağa gəlmişəm. Xanım baxdı ki, yox, deyəsən, bu, özünə görə döyül. Aşıx, indiyə qədər bəlkə də sana rəhm eliyərdim. Bələ yekə- yekə danışdığına görə başınnan qavax dilini kəsdirəjəm, dilini. Qalyan-qorçu Əsəd baxdı gördü kü, xanımın başındakı qızdar təpədən-dırnağa sarı kətan geyif. Aşıx Alı qalyan-qorçunun üzünə baxanda gördü kü, Əsəd qızdara baxıf qısır inək danası kimi yalam-yalam yalanır. Aşıx Alının ölüv-öldürməyinin ona heş bir istisi, soyuğu yoxdu. Alı gülə-gülə Əsmər xanıma dedi: Xanım, vejinə alma, işində ol. Aldı Əsmər xanım: Sinəmdə qövr edir eşqin sövdası, Silinsin könlünün qalmasın pası. Yoxdu səndə aşıxlığın siması, Nahax yerə bu meydana gəlifsən. Alı dedi: Düz deyirsən, arvaddar kişilərə nə desə haxlıdı. Amma bu meydan arvad meydanı döyül. Qulağını aç, məni yaxşı-yaxşı dinnə: Dağılıfdı huşun, həmi idrakın, Əlac etsin sana loğmani-həkim. Laf eyləynən aç mətahın, tök yükün, Sərraf mənəm, yoxlamağa gəlmişəm. Qalyan-qorçu Əsəd gördü ki, xanım livasını dəyişif elə geyinif ki, baxanda adamın huşu başınnan çıxır. Amma hiss elədi ki, xanımın qavirqotu, hindiqotu Alıya təsir eləmir. Zalım oğlu xanımın lap əhədini kəsif. Əsmər xanım dedi: Əyə aşıx, hərzə-hərzə danışma, qulağını aç, sözümün o biri xanəsini eşit: Əsmərəm, qəddini döndərrəm yaya, Əlimnən gedərsən ölkənə haya. Aşıx deyif özün çəkmə ucaya, Nahax yerə bu meydana gəlifsən. Alı: Çağırram Allahı, ol Mustafanı, Gərdişi-dövranı, qadir sübhanı. Bu Alıyı yaxşı öyrən, bil, tanı, Qollarını bağlamağa gəlmişəm. Söz tamama yetdi, Xanım bu dəfə laf ajıxlanıf özünnən çıxdı. Gedif livasını dəyişdi, özünə yeddi rəng ziynət vuruf, başdan ayağa qonöyüz geyif geri qayıtdı. Qalyan-qorçu Əsəd ona baxanda huşu başınnan çıxdı. Öz-özünə dedi: Zalımın balası insan ha döyül, elə bil göydən enmiş huri- qılmandı. Allah Alıya insaf versin. Heş belə xanımın xətrinə dəyəllər. Əsmər xanım Alıya bir tərs nəzər salıf aldı görək nə dedi: Gəndi laf eliyif, aşığam deyən, Çox sənin kimisin qal eylərəm mən. Min zülümnən səni çəkdirrəm dara, O əlif qəddini dal eylərəm mən. Aşıx Alı dedi: Xanım, vallah sana yazığım gəlir. Gəl daşı ətəyinnən tök. Nə özünə, nə bizə gəl nahax yerə əziyyət vermə. Qoy çıxax öz yolumuznan gedək. Xanım sevindi. Fikirrəşdi ki, yaqın sözü qurtarıf, ona görə aradan çıxmaq istiyir. Yerini bir az da bərkidif dedi: Hələ Əsmər xanımın əlinnən sağ-salamat qurtaran olmuyuf. İnşallah sənin də canını alajam. Alı dedi: Vallah, aaz, murazını gözündə qoyajam: Bəyənmirsən mənim kimi aşığı, Aparıf özümə mal eylərəm mən. Vallah sallam bir tükənməz yanara, Yandırıf-yandırıf kül eylərəm mən. Xanım baxıf gördü ki, yox, deyəsən, bu, ipə-sapa yatana oxşamır. Gəlsənə, bir az da qorxudam. Bəlkə təntiyif, ağlını başınnan çıxarda bildim. Anasının oğlu, mənim on səkkiz şəyirdim var. Neçə-neçə aşıxları saldırmışam zindana. Səni də indi onnara qatıf boynunuzu vurdurajam: Çağır dədən, nənən yetişsin dada, O cavan ömrünü verəjəm bada. On səkkiz şəyirdim var bəylərzada, Səni də onnara qul eylərəm mən. Qalyan-qorçu Əsəd baxdı kı, Əsmər xanım Aşıx Alıyı şəyirddərinə qul eləmək isdiyir, ürəyində dedi: Aya, bu zahmın qızı noloydu məni elə özünəjə qul eliyəydi. Qalyan-qorçu, Əsmər xanım hayana gedirdisə, onun dalınnan baxırdı. Xanım o qədər xoşuna gəlmişdi ki, o yeridikcə köksünü ötürüf deyirdi: Allah, nur yağır, Allah! Aldı görək Alı nə dedi: Yaxşı-yaman hər nə desən qanıram, Eşqin ataşına mən də yanıram. Mən bir məhək daşam qəlpi tanıram, Səni üç qəpiklik pul eylərəm mən. Əsmər ürəyində dedi: mən nə desəm, deyəsən, bu, cavavını tapajax. Gəl buna elə bir biavırçı söz de ki, camahatın qavağında utansın. Deməyə söz tafmasın. Aldı Əsmər xanım: Mən Əsmərəm, nahax gəlməz dilimə, Çara olmaz haxdan gələn ölümə. Səni minnəm üz tutaram elimə, Arpa, samanını bol eylərəm mən. Qalyan-qorçu Əsəd qayıtdı o tərəfdən ki... Xanım, minə bilsən məni də tərkinə al. Camahat gülüşdü. Əsmər xanım qarının üzünə baxıf dedi: Ay nənə, bu nətəri aşıxdı. Ağlın nə kəsir? Qarı dedi: Ay qızım, imanım kirpi dərisində olsun, əyər belə aşıx görmüşəmsə?! Bu aşıx deyil, Ənzəli qamışıdı. Aşıx Alı baxdı ki, yox, deyəsən, Əsmər xanımın cilovunu çəkməyin vaxtı çatıf. Aldı Aşıx Alı: Aşıx Alı təvəkküldü pirinə, Sığınmışam o Kərrari-Kərimə, Küçükləmiş qancıx kimi hürümə, Axşam-savah yalın bol eylərəm mən. Mehdixan irəli yeriyif dedi: Xanım, camahat səndən narazıdı. Novat indi Aşıx Alınındı. İndi o qavağa düşəcək, sən cavaf verəjəksən. Alı sazın zilini zil, bəmini bəm eliyif başdadı, nə başdadı. Aldı görək nə dedi: Əcəf yerdə keşdin mənim cəngimə, Cəngimnən çıxmağa bir hünər gərək. Maya dura bilməz nər qavağında, Meydana girməyə nərə-nər gərək. Saxla dilin özün üçün qadağa, Əlimnən gedərsən arana-dağa. Səməndər tək göydə qanad çalmağa, Havada süzməyə balü-pər gərək. Camalın şövqünnən dilim oldu təng, Çayda balığ olar, dəryada nəhəng. Mahalım Göyçədi, kəndim Qızılvəng, Aşıx Alı birdi, birə-bir gərək. Aşıx Alı sözdəri deyənnən sonra camahat dedi: Aşıx Alı, sən də qıfılbənd de, qoy görək özünnən deyən xanım nə cavaf verir. Alı gülə-gülə dedi: Arvada bağlama deyif, cavaf istəmək ölüdən kəlmeyi- şəhadət soruşmax kimi bir şeydi. İndi deyirəm. Mən deyəjəm, amma o gözünü döyəjək. Aldı Alı görək Əsmər xanımnan nə soruşdu: İnsi-cinni o yer, o göy yox ikən, Hax nə əmr eylədi, yer nədən oldu? Pərdeyi-hicavdan bir nəzər qıldı, O dürrün içində nur nədən oldu? Mehdixan dedi: Xanım, dillən, niyə dilin kəlmə tutmur. Əsmər xanım dili dolaşa-dolaşa dedi: Mehdixan sağ olsun, havanın istisi, sazın səsi mənim başıma düşüf. Qoy desin, hamısını birdən açajam. Aşıx Alı qalyan-qorçu Əsədin üzünə baxıf gördü ki, dostu papağın dalını yaman günortalayıf. Əsədin kefi Alvızın başında cöylan vurur. Aldı sözün o biri xanələrini: O bir nəzər qıldı gövhər tərlədi, Bir qətrəsi düşdü, ümman eylədi. Xışma gəlif Cəbrayıla söylədi, Yandırdı şahpərin, nar nədən oldu? Aşıx Alı duva istər pirinnən, İltifat nəzərinnən, öz qüdrətinnən. Bir dürr xəlq eylədi qüdrət sərinnən, O dürrün içində nur nədən oldu? Söz tamama yetdi. Əsmər xanım cavaf verə bilmədi. Mehtixan Əsmər xanımın boyunbağısından tutuf sürüdü meydanın ortasına. Dedi: Aşıx Alı, bunun canı da, pulu da sana halaldı. Nə desən, o da olajax. Aşıx Alı dedi: Mehdixan, qardaşım, çox sağ ol. Mən bu xanımı bağladığıma görə aparsam, Göyçə mahalında mana nə deyəllər. Deməzdərmi, bu öz deyiklisinə qovuşmax üçün pul qazanmağa getmişdi, yoxsa deyişif arvad almağa. Yaxşısı budu, toy xərcimi versin, gedim öz istədiyimi alım, toyumu eliyim. Əsməri buraxdılar ki, gedif pul gətisin. Bir azdan Əsmər xanım əlində iki kisə qızıl pulnan qayıdıf gəldi. Pulları Alıya verif dedi: Aşıx Alı, sənin kimi oğula tək pulum yox, canım da qurvandı. Ürəyimi istəsən, onu da sana əsirgəmərəm. Qalyan-qorçu da qoy getsin mənim qızdarımnan pulunu alsın. Onnara tafşırmışam. Əsəd ayağınnan yeri qurdalıya-qurdalıya dedi: Onun özü mənim olmuyannan sonra, pulunu zəhrimara döndərrəm. Camaat dağıldı. Mehdixan aşıxları evinə apardı. Eloğlannarının şərəfinə gözəl bir məclis düzəltdi. Yaxşıca yeyif-içif, dincəldilər. Savah tezdən xanımın qaravaşdarınnan biri gəlif dedi: Aşıx Alı, xanım sizi çağırır. Aşıx Alı duruf, sazını da götürüf Mehdixannan halal-hümmət eliyənnən sonra Əsmər xanımın yanına gəldi. Bunnar baxıf gördülər ki, sufra, yemək-işmək öz yerində. Amma xanım bu dəfə başqa livasdaydı. Hürü də, pəri də, mələk də onu görsə utandığınnan qaçıf gizdənər, üzə çıxmazdı. Təpədən tökülən saç alaçıx çuvuğu kimi yernən gedirdi. Xanımın zülfünün yarısı sinəsinin üstünə tökülüf səhərin mehinnən dərddəşirdi. Bir az söhbətdən sonra Əsmər xanım üzünü qızdara tutuf dedi: Qızdar, belə qara söhbətdərdən bir şey çıxmaz, sazımı mana gətirin. Onun sazını gətirdilər. Əsmər xanım sazını sinəsinə basıf şüm-şad barmaxları pərdələr üstündə gəzdirməyə başdıyanda qalyan-qorçu Əsəd Aşıx Alının qulağına pıçıldadı: Aşıx Alı, burda alver məsələsi olsa, sənin nişannın var, bunu öz adına al, mana ver. Aylığımnan tutarsan. Gözdəri bahar buludu kimi dolmuş Əsmər xanım məlul-məlul Alının üzünə baxıf görək nə dedi: Arifi-xoşkəlam, tutiyi-imran, Gəl al məni, mən də sənnən varalım. Kimdi bu dünyanın axırın görən? Gəl al məni, mən də sənnən varalım. Aşıx Alı baxıf gördü kü, Əsmər xanımın fikri ayrıdı. Öz-özünə fikirrəşdi ki, bu nə qədər gözəl olsa da, mənim öz istəklim, öz elim, öz ovam var. Camahat mana nə deyər? Hamı dədəmin göruna söyməzmi?! Alı öz-özünə fikirrəşdi, amma gərək elə eliyim ki, Əsmər xanımın da qəlbi mənnən qalmasın. Bu xəyalnan Aşıx Alı aldı görək nə dedi: Sənəmlər sənəmi, gözəllər xası, Necə deyim sən də mənnən varalı. Ayıfdı aləmə düşməsin səsin, Necə deyim sən də mənnən varalı. Aldı görək Əsmər xanım öz dərdi-dilini nejə izhar elədi: Aşiq oldum sənin şirin dilinə, Dərya kamalına, gövhər, ləlinə, Qəbul eylə məni, apar elinə, Gəl al məni, mən də sənnən varalım. Göhər gəlif dürr mədanın tutufdu, Yaxşıyı qaldırıf, yaman atıfdı, Baxtı yazan məni sana yazıfdı, Gəl al məni, mən də sənnən varalım. Qalyan-qorçu Əsəd dedi: Aşıx Alı, daha burda nə Mehdixan var, nə də camahat. Onun sözünü yerə salma. Denən alajam. Sonra mən deyən kimi eliyərik. Aşıx Alı dedi: Aya, elə danışırsan, elə bil dünya görmüyüfsən. Özünü niyə biyavır eliyirsən? Onnan sana arvad olar? Xanzadələr, bəyzadələr ona söz deməyə cəsarət eləmir. Yuyulmamış qaşıx kimi ortuya nə düşüfsən? Aldı görək Alı Əsmər xanıma nə dedi: Bir xalın bəzirgan, bir xalın hajı, Bir xalın qiymattı Urum xəracı. O dünya, bu dünya sən mana bajı, Necə deyim sən də mənnən varalı. Əsmər xanım baxıf gördü kü, aşıx buna bajı deyir. Əli yerdən, göydən üzüldü. Dərinnən bir ah çəkif aldı sözün o biri xanəsini: Əsmərəm, səninlə olaydım sirdaş, Ağlaram, eynimnən gedər qannı yaş. Sən ki, bajı dedin, sən mana qardaş, Qardaşımsan, bu ilqarda duralım. Aşıx Alı işin belə qurtarmasına çox sevinif, aldı görək sözünün sonuncu xanəsində nə dedi: Aşıx Alı nə xəyala dalıfsan? Heyva kimi, saralıfsan-solufsan. İlqar verif bajı-qardaş olufsan, Sona qədər bu ilqarda duralım. Söz tamama yetdi. Əsmər xanım Aşıx Alıya bir dəst bəy paltarı, dəvə yununnan başdıx, məngülə arxalıx, gümüş vəznəli çuxa, bir də bir buxara papax bağışdadı, - Aşıx Alı, bu da mənnən sana bajı payı, - dedi. Sonra Alıya toy nəməri bir kisə də qızıl verdi. Görüşüf-öpüşüf, halal-hümmət eliyənnən sonra bunnar vətənə yola düşdülər. Qalyan-qorçu yaman tələsiyirdi. Tez-tez Alıya deyirdi: Bə sən deyirdin adna axşamı gedəjiyik, cümə günü yola düşməliyik. Yolumuzu gözdəməkdən evdəkilərin gözünün kökü saraldı. Ərzurum dağlarının ətəyində qalyan-qorçu bir də onu tələsdirəndə Alı sazı sinəsinə basıf qəmli-qəmli oxumağa başdadı. Budu gəldi aylar sultanı Novruz, Dolandı ruzigar, havalar keşdi. Dəli könül gündə yüz xəyal eylər, Balalı sərimnən sevdalar keşdi. Başına mən dönüm, ey şahı-doxtər, Apardı ağlımı gözdəri xumar. Tapmadım ömrümə bir münasib yar, Neçə məleykələr, sonalar keşdi. Alı deyər bu qəm məni bürüdü, Eynim yaşı sel-sel oldu, yeridi. Cavan canım qürvət eldə çürüdü, Neçə çərşənbələr, cumalar keşdi. Bu sözü qurtarannan sonra onnar başdadılar getməyə. Bir az gedənnən sonra gəlif İydir şəhərinə çatdılar. Bir az da gedif çatdılar Axuranın yalına. Artıq Ağrı dağı görünürdü. Aşıx Alıya demişdilər ki, Ağrı dağının yanınnan getmiyin. Orda yeddi zilan qaçağı var, sizi saxlayıf soyajaxlar. Aşıx Alının sazının simi qırılmışdı. Sazını düzəltdirmək isdiyirdi. Bir də baxdı ki, əli silahlı, yeddi nəfər Ağrı dağınnan enif onnara tərəf gəlir. Aşıx Alı böyük bir daşın dalına girif sazı daşın üstünə qoyuf dedi: Ayə, tərpənməyin silahları qoyun yerə. Yoxsa hammızı dənniyəjəm. Zilan qaçaxları baxıf gördülər ki, qavaxda qəribə bir silah görünür. Doqquz nişanə götürən qaraulu var. Bunnar yalvarmağa başdadılar. A qardaş, vallah, biz düzgün adamlarıx, düşmanmyıx, ona görə dağlara çəkilmişik. Bizim siznən nə işimiz var? Ayə, sizə demirəm tökülün atdan, silahları yəhərin qaşına keçirdin! Onnar atdan düşüf, silahları, qatarrarı yəhərin qaşına keçirtdilər. Aşıx Alı dedi: Əllərinizi yuxarı qaldırın, and için! Dedilər: Nəyə and içək? And için Ağrı dağına, peyğəmbərin bulağına, Nuhun gəmisinə. And için ki, bizim siznən heş bir işimiz olmuyajax. Birinin civində bıçağı varıydı. Əlini salıf onu da civinnən çıxardif yerə atdı. Öz-özünə dedi: Qansız adama oxşuyur. Birdən üstümü yoxluyuf tapar. Məni vuruf öldürər. Aşıx Alı dedi: Di gəlin addayın. Bunnar əlləri yuxarıda gəlif addıyırdılar. Biri gözünün qulağınnan baxanda gördü kü, aya, silah-zad nədi, bunun əlindəki sazıymış. Bir göz qırpımında aldılar Aşıx Alının başının üstünü. Aşıx, and içmişik ki, səni öldürməyəjəyik. Ağrı dağında nə nişangah varsa, hamısını deyejəksən. Yoxsa, sənin qaşoyluğunu bu qamçıya verəjəm. Aşıx Alı dedi: İcazə verin deyim. Aldı görək Aşıx Alı nə dedi: Alçaxdan ucuya çəkilif başın, Dağların sərdarı nər Ağrı dağı. Payızın, baharın olar zimistan, Sənnən əysik olmaz qar, Ağrı dağı. Dedi: Aşıx, Ağrı dağının nə nişanəsi var biz bilirik. Düz deməsən, səninkini sana verəjəyik. Xan atdanar, xan yerinə xan düşər, Leşgər vurar, mahallara qan düşər, Hər dağdan irəli sana gün düşər, Hər zaman açılsa dan, Ağrı dağı. Qaçaxlar bir ağızdan dilləndilər: Aşıx Alı, sağ ol. O biri nişannarı da düz desən, nəmərin bizdə. Alı alıf sözün o biri xanələrində görək nə dedi: Səkkiz rizvandı, o cənnət bağı, Neçə qapısı var, neçə otağı... Nuh gəmisi, peyğəmbərin bulağı, Çox nişana səndə var, Ağrı dağı. Aşıq Alı insanata sirridi, Tozun qalxıf İrəvanı bürüdü, Axşam üstü bir tərəfin yeridi, Batırdın Axuranı pir Ağrı dağı. Söz qaçaxların çox xoşuna gəldi. Yeddi nəfəriydilər. Hərəsi bir onnux qızıl da bunnar verdi. Aşıx Alıynan qalyan-qorçu Əsəd xeyli gedənnən sonra sağ-salamat gəlif Şərur torpaxlarına çatdılar. Alıynan qalyan-qorçu Əsədin ayrılmax məqamı yetişdi. Görüşüf, öpüşüf, halallaşannan sonra Aşıx Alı çıxardıf Əsədin pullarını verdi. Hələ otuz manat da üstünə qoydu. Baxdı Əsəd ayağınnan yer qurdalıyır. Alı dedi: Əsəd, noluf, niyə yer eşəliyirsən? Aşıx Alı, mana az verdin. Niyə danışdığımız yadınnan çıxıfmı? Yox, yadımdadı. Amma mən çox çətinniklər çəkdim sənin yolunda. Sən də ki, yüz aşığın pulunu qazandın. Aşıx Alı çıxarıf ona otuz manat gənə verdi. Sonra halal-hümmət eliyif ayrıldılar. Aşıx Alı gejəni gündüzə qatıf özünü kənddərinə çatdırdı. Gejə yarısı qapılarını döydü. Tez dədəsi qapının dalına gəlif soruşdu: Səsinə qurvan olum, Alı, sənsənmi? Ay dədə, mənəm. Allah heç kəsi kasıf eləməsin. Bir ağac qırığı yoxuydu ku, qapının dalına söyküyüf yatalar. İmirzə kişi qapının dalına daş yığmışdı. Daşdan bir-bir götürüf qırağa qoyur. Qoyduxca danışırdı: Alı, mən bir şey düzəldəmmədim. Ölmüş anan da bir şey düzəldəmmədi. Aşıx Alı dedi: Ay dədə, qorxma, yaxşı gəlmişəm. İmirzə kişi qapıyı açdı. Aşıx Alıyı bağrına basdı. İmirzə kişi dedi: Öyü xaravanın qızı, Alı gəldi. Anası yetirif oğlunu ayaxdan başa duz kimi yaladı. Anan ölsün. Anan öləydi, səni görmüyəydi. Bəsdi xanımı ayrı adama veriflər. Bu saat toy çalınır. İmirzə kişi hirsdi adamıydı, amma adam döyməknən işi yoxuydu. Arvadın üstünə qıjğırılıf dedi: A gijvəsər qızı, gijvəsər. Cahaldı, ona niyə elə xəvər verdin?! Savah açılhaaçılıydı. Anası tez çay qaynadıf onun qavağına qoyuf, dedi: Anan ölsün, bir istəkan çay iç. Aşıx Alı bir istəkan çay içənnən sonra baxıf gördü kü, dədəsi böyründə hərrənir. Alı dədəsinin üzünə baxanda İmirzə kişi soruşdu: Ah, a bala, nətəri gəldin? Ay dədə, yaxşı gəlmişəm. Üç kisə qızıl gətirmişəm. Dan yeri ağardı. Camahat mal-qoyunu naxıra qatan vaxtı İmirzə kişiyə dedi: Ay dədə, mən Çamırrıya Bəsti xanımın toyuna getmək isdiyirəm, nə deyirsən? A bala, o toyda on yeddi cahal əli tüfəngli dayanıf, deyillər toya kim duz qatsa, onu vurajaxlar. Yox, dədə, ölsəm də gedəjəm. Aşıx Alı sazım götürüf Çamırrıya, toy öyünə yollandı. Camahata şüd düşdü kü, Aşıx Alı gəldi. Hamı elə bilirdi ki, Aşıx Alı ölüf. Ona görə də Bəsti xanımı başqasına verillər. Aşıx Alı məclisə girəndə hamı məəttəl qaldı. Aşıx Alı, sazını çıxart, bir oxu. Aşıx Alı sazı çıxartmaxda olsun, sizə kimnən xəvər verim, İmirzə kişidən. İmirzə kişi arvadına dedi: Arvad, o farmaşın qoynundakı xançalı çıxart mana gəti. A kişi, neynirsən onu? Gədənin dalıncax gedirem, tez ol! Ayə, sən bu xançalnan nağayrajaxsan? Əşşi, sənin işin döyül. Yüz gün yarax, bir gün gərək. İmirzə kişi ətmi doğramışdı, köşəmi çəkmişdi, ya gönmü sıyırmışdı, bilmirəm elə qannı-qannı xançalı qınına qoymuşdu. Xançalın yarıya qədəri qındaydı, yarıya qədəri də çöldə. Nə qınına otururdu, nə də çıxırdı. İmirzə kişi bunu kürkün altınnan belinə bağlayıb getdi həmin toy məclisinə. Gördü kü, on yeddi cahal əlində tüfəng dayanıf. İmirzə də bir tərəfdə dayandı. Əli də kürkün altındakı xançalın dəstində. Camahat dedi: Aşıx Alı, oxu. Aldı görək Aşıx Alı nə dedi: Günahkaram yar yanında, Doğru sözüm yalan oldu. Yeriş etdi qəm ləşkəri, Könlüm şəhri talan oldu. Bəsti xanım Aşıx Alının səsini eşitdi. Üzünnən ürbəndini azajıx araladı. Gördü kü, Aşıx Alı qəmli-qəmli oxuyur. Aşıx Alı da baxdı ki, Bəsti xanım ağlıyır. Özözünə dedi: Ayə, bu bizim kənddi filankəs kimi gözündən mayıf olajax. Bax bu qaşa, bax bu gözə, Yandı bağrım döndü közə. Keçən sözü çəkmə üzə, Keçən keçdi, olan oldu. Bəsti xanım baxıf gördü kü, söznən onu başa salır ki, gedifsən get, günahkar mənəm. Bəsti bu töhmətə dözmədi, oğlanın bajısını yanına çağırıf dedi: Ala, qardaşının üzüyünü. Aaz, toya qan salarsan, aaz nə danışırsan? Cəhənnəmə qan düşsün. Mən elə bilirdim ki, Aşıx Alı ölüf. İndi ki, Aşıx Alı sağdı, getmiyəjəm. Bir azdan xəvər yayıldı kı, deməzsənmi Bəsti xanım Aşıx Alı gəlif deyən üzüyü geri qaytarıf, toyu pozmax isdiyir. Aşıx Alı isə oxuyurdu: Aşıx Alı sana qurvan, Gəl eyləmə bağrımı qan. Əldən uçdu tülək-tərlan, Sar da kəklik alan oldu. İmirzə kişi baxıf gördü kü, qızın atası adamlarına deyir ki, Aşıx Alıyı da vurun, dədəsini də. Yazıx İmirzə kişi Aşıx Alının arxasınnan hərrənirdi ki, qoy atılan güllə qavaxca mana dəysin. Kürk qalındı bəlkə saxlıya. Bala dediyin bağır ətidi. Allah heş kimi tək eləməsin. Bir azdan ara qarışdı, məssəf itdi. Camahat iki tiriyə bölündü: kimi Aşıx Alıya hax qazandırdı, kimi də toy yiyəsinə. Aşıx Alı baxıf gördü kü, bunnarın sözünü az adam deyir. Amma camahatın bəzisi annadı ki, İmirzə kişidə silah var. Nədisə kürkün altındadı. Əlini atıf çıxartmax isdiyir. Dodaxaltı da, deyir ki, çoxdan çox öləjək, azdan az. Bu yerdə görək aldı Aşıx Alı nə dedi: Beybəfa dost məni cannan elədi, Tutufdu dəstində ayaq almasın. Girdim dostun baxçasını seyr etdim, Görmədim bağında ayaq almasın. Camahatın hamısı Aşıx Alıya baxıf hayfısdandı. Ayə, Allah eliyəydi toya qan düşmüyəydi. Katıvısan oxu dərsin hər aya, Bayram ayı demək olmaz hər aya. Şahlar şahı özün yetiş haraya, Düşman bu günümdə ayaq almasın. İmirzə kişi elə fikirrəşdi ki, Aşıx Alı təkdi deyən özünə kömək isdiyir. Əli xançalın dəstəsində köyrəldi. Dedi: - Ayə, a bala, sənin üstünə ayax alan kimdi? Aldı görək Aşıx Alı nə dedi: Deyər Aşıx Alı yara bağlıya, Kamil təbib gərək yara bağlıya. Yar ixlasın özgə yara bağlıya, Həftə tamam oluf, aya qalmasın. Niftalı irəli yeriyif dedi: A camahat, mənnən küsmüyün. Mən qızımı Xudaverdinin oğluna vermirəm. Camahat dedi: Niyə, a Niftalı? Ona görə ki, Aşıx Alı haqq aşığıdı. Mənim qızıma qarğadı. Gözümün ağıqarası bir uşağım var. Niyə getsin bədbaxt olsun. Camahatın yarısı ayağa qalxdı. A Niftalı, onda qızı Aşıx Alıya verək. Bir neçə ağsaqqal yerinnən qalxıf dedi: Düz deyir, qavaxdan Niftalı qızın "hə"sini Aşıx Alıya verif, qız ona deyiklidi. Aldı görək Aşıx Alı indi nə oxudu: Uçufdu könlümün qəlbi hasan, Bir sütun vurdunuz damı dayansın. Hər kim dostdan dosta yaman qandırsa, Qıyamat oduna damı da yansın. Camahat baxıf gördü, kim ki, Aşıx Alının sözünü demir, haqq aşığı onu qarğıyır. Dedilər: Xudaverdidən ötrü damımızı niyə başımıza uçurdurux? Niyə qarğış yiyəsi olurux? Alı isə oxuyurdu: Dedim əğyar özü nədi, sözü nə? Baxgınan qaşına, ala gözünə, Axirətdə bir öy tiksə özünə, Uçmasın başına, damı dayansın. Camaat baxıf gördü kü, Aşıx Alı açıx-aşkar deyir: Kim ki, mərdimazardı, qoy onun evi başına uşsun. Deyər Aşıx Alı acar ovluya, Zambur şirə çəkə acar ovluya. Hər kim dostun qoyuf acar ovluya, Od vur qapısına damı da yansın. Söz tamama yetən kimi Çamırrının ağsaqqalı ayağa qalxıf dedi: Ay camahat, heş kim səs-küy salmasın. Ay İmirzə, irəli gəl Xudaverdi nə verifsə, o başdığı sən ver Niftalıya. Aşıx Alı sazını götürüf evlərinə qayıtdı. İmirzə irəli yeriyif dedi: A Xudaverdi, nə verifsən? Dedi: Yüz manat qızıl pul. Bir həftə də bu camahatın yeyif-içdiyinin hamısını. İmirzə onun nə təmənnası vardı, hamısını ödədi. İrəli yeriyif Niftalının əlinnən tutdu. A Niftalı, "hə" alanda pulum olmadı. Bu iki onnux sənin "hə" demən. Üç yüz manat qızıl pul başdıx istəmişdin. Ala bu da sənin başdığın. Xudaverdiyə dedi: Di zurnaçılarını götür get. Camahat dedi: Ayə, zurnaçı neyliyir sana? Qoy çalsınnar. İmirzə dedi: Yox, mana ürəkdən çalan zurnaçı lazımdı. Çaxırrıdan Balay Söyünü gətirəjəm. Camaat razılaşıf Bəsti xanımı Alıya verdi. O vaxtdar gəlin atnan gəlirdi. İmirzə kişinin bir atı varıydı. Bir-neçə atı da Mustafa göndərdi ki, gəlinin qavağında at oynatsınnar. Gəlini ata mindirdilər. İmirzə kişi bir əlinnən atın yüyəninnən, o biri əlinnən də üzəngisinnən tutuf, başınnan arvadı yanına çağırdı. Ay ölü qızı, ölü, gəlif gəlinin qavağında oynasana! Gəlin qapıya çatdı. Camahat axışıf gəldi. Elə gözəl bir toy keçirdilər ki, daa nə deyim? Xudavəndi-aləm hamıya oğul toyu, qız toyu qismət eləsin. Aşıxlar toyun sonunda bəy tərifi söylüyər, sonra da bir duvaqqapamaynan məclisi başa çatdırallar. Biz də bu söhbətimizi beləcə başa çatdırax: Təzə bir gözəl çıxıfdı, - Dağlar maralı, Gülpəri. Hər kəsə qarşı gəlsə, Yandırar narı, Gülpəri. Camalınnan haya edir, Dağların qarı, Gülpəri, And verirəm öz baxtına, Pozma ilqarı Gülpəri. Gülpəri, nə Gülpəri, Bənzər cənnət almasına. Ay, gün görsə haya edir, Keçər bulud daldasına. Eşidənnər heyran qalır, Bu gözəlin sədasına. Nə ola qədəm basasan, Bir bizə sarı, Gülpəri. Hər kim belə gözəl alsa, Baxtafar onun başına. Yüz yaşında qoja olsa, Enər on səkkiz yaşına. Görənnər heyran qaldı, Onun süzgün baxışına. Cəllad kimi aman vermir, Qurudur darı, Gülpəri. Aşıx Hajı, qurvan eylə, Canını belə ceyrana. Çoxlarını dəli edif, Salıf çöllü-biyavana. Hər kim belə gözəl alsa, Zəhmət versin şirin cana, Səyyat tor qursa tərlana, Ovlar şikarı, Gülpəri. * * * Hacı Hüseynin Aşıq Alıya at bağışlaması Ağbulaxlı Hajı Hüseyn Aşıx Alının yaxın dosdannnan biri oluf. Deyilənnərə görə, Hajı Hüseyn Göyçənin addı-sannı, tanınmış, yoxsul dərdi çəkən səxavətdi adamlarınnan biriymiş. Aşıx Alı həmişə qonşu kənddərə, Qaraqoyunnu dərəsinə, eləcə də Qazağa, Tovuza, Borçalıya gedəndə Hajı Hüseynin evinə düşər, dostuna qonax olardı. Eşidif bilən kimi qonum-qonşu aşığın başına toflaşar, Hajının öyü toy öyünə dönərmiş. Günnərin bir günü Aşıx Alı dostu Qiyas ağadan bir məktuf alır. Oxuyanda görür kü, dostu onu Qazağa oğlunun toyunu keçirməyə çağırır. Daha durmağın yeri döyüldü. Aşıx Alı hazırraşıf şəyirdi Mehtiynən birrikdə yola düşür. Basarkeçərdə Mehtiyə deyir ki, bala, atının ayağı nalsızdı, gətir nalladax, sonra gedək. Atı nalvəndə çəkif nallatdılar. Nalladannan sonra atdarın ağzını çevirillər Qazağa tərəf. Məzrə kəndini keçəndə görüllər ki, at axsayır. Şişqayada daha at çox çətinniknən ayağının birini yerə basır. Ayə, ay Mehti, bu çərrəmiş yoxsa bizi yolda qoyar, atın mayasına mıx dəyif, - deyə Alı dillənir. Uzun sözün qısası onnan bir təhər gün varkən Ağbulağa çatıllar. Hajı Hüseynnən Aşıx Alı çox mehribannıxnan görüşüllər. Hajı qonaxları otağa dəvət etdikdən sonra eşiyə çıxıf uşaxlara deyir ki, Alıgilin atdarını tövlüyə çəkin. Uşaxlar atı içəri çəkəndə görüllər ki, aşığın atı axsıyır. Axşam yaxşı qonaxlıx düzəldillər. Kəndin ağsaqqalları, saz-söz həvəskarrarı Alının başına toflaşır. O da gejəyə əməlli-başlı bir körpü atır. Düz gejə yarıya kimi çalıf-oxuyur, şirin söhbətdər eliyir. Savah açılanda Aşıx Alı Qazağa yola düşməli olur. Bu vaxt onun qavağına özgə at çəkillər. Alı bir qədər tərəddüd eliyir. Alı, min sür, sənin atının mayasına mıx dəyif, nalını sökdürmək lazımdı, - deyif Hajı Hüseyn irəli yeriyif atın cilovunnan tutur. Aşıxlar yola düşüllər. İki gün sonra Hajı Hüseyn Aşıx Alının atını Qızılvəngə qaytarır. Deyilənnərə görə, Aşıx Alı Qazaxda çox ləngərri bir toy keçirir. Aşığı on dörd gün Qazaxdan buraxmıllar. Yarım aydan sonra Alı yenə Ağbulağa qayıdır. Dostunun evinə düşür. Dincini alannan sonra Qızılvəngə gedəcəyini bildirir. Hajı Hüseyn deyir ki, Alı, sənin atını ilxıya buraxmışam, at atdı nə fərqi var, elə bu atı min get. Alı dostunun bir sözünü iki eləməzdi. Bilirdi ki, Hajı belə şeylərdən inciyən adamdı. Odu ki, Aşıx Alı görüşüf yola düşməli olur. Aşıx gəlif Qızılvəngə çatanda görür ki, öz atı həyətdə hörüklənif. Aşıx Alı elə belə adam döyüldü. Hər şeyi o saat başa düşür. Bilir ki, Hajı Hüseyn atı ona bağışdıyıf. Axşam qonum-qonşu toflaşıf aşığın Qazaxda görüf-bildiyinnən danışmağı xahiş eliyillər. Alı Qiyas bəyin dostduğunnan, Qazax camahatınnan, keçirdiyi toyun böyüklüyünnən ürəkdolusu danışır. Sonra da qayıdır ki, Ağbulaxlı Hajı Hüseyn bir görün başıma nə oyun açıf... Onu da bilmişik, - deye kimsə yerdən dillənir, - canın sağ olsun, bir gün olar sən də onun yaxşılığınnan çıxarsan. Aşıx Alı qayıdır ki, siz mənim dostumu hələ yaxşı tanımırsınız. O, heş nədən yaxşılıx güdən adam döyül. Bir dəfə Hajı evində xəstə yatırmış. Arvad-uşax xəvər gətirir ki, koxa camaatı kəndin ortasındakı meydana tofluyuf, vergi üstündə incidir. Hajı uşağa deyir ki, tez Hajı Kazımı tapıf yanıma gətir. Hajı Kazım onun böyük oğluydu. Hajı Kazımı çağırıllar. Hajı tərs-tərs onun üzünə baxır. Ay dədə, nə oluf? - deyə, Hajı Kazım soruşur. Nə olajax, a bala, sən eşidmiyifsən ki, koxa camaatının başına nə oyun açır?! Bu saat gedif o koxaya deyərsən ki, mənim camaatımı pula görə çox nahax incidir. Gəlsin pulunu verim. Hajı Kazım tez evdən çıxıf özünü verir koxanın yanına. Çatan kimi görür ki, koxa qızmış nərə dönüf camaata daha nə qalır deməmiş. Koxuyu çağırır bir kənara, Hajı Hüseynin dediyini ona çatdırır. Koxa bilir ki, Hajı onu hörmətdən salajax. Başdıyır dil-ağız eləməyə ki, vallah elə ajığım tutmuşdu. Vergiyi yaman yuvadıflar. Hajı Kazım Hajı Hüseynin verdiyi pulla camaatın vergisini bağlıyır. Hajı belə səxavətdəri çox eliyif. Bir at Hajı üçün o qədər də böyük şey döyül. Sazımı gətirin görüm mən də Hajıya öz ürək sözümü necə çatdıra bilirəm... Bu dari-dünyada, Göyçə elində Hörmətdə, izzətdə birsən, ay Hajı. Sənə qismət verif xaliqi-sübhan, Həqiqət yolunda şirsən, ay Hajı. Başı yığıncaxlı, cövrü-cəfalı, Qohuma-qonşuya, dosta vəfalı. Qonaxlı-qaralı, Hatəm səxalı, Süfrələr açmaxda birsən, ay Hajı. Tanıyır el-ova düz insan səni, Tutammaz şöhrətdə nə boy, xan səni, Azmı eyləmişəm imtahan səni? Ərrər meydanında ərsən, ay Hajı. Süfrəsi, dövləti, halal əməyi, Yüzdüklər xərşdiyər əsmər ürəyi. Yetimlər köynəyi, yoxsul çörəyi, Əvvəldən bir açıx dərsən, ay Hajı. Yanında xəcalət bu Aşıx Alı, Bağışda sən allah bu qeylü-qalı. Seyiddən, molladan elə daldalı, Vallah ziyarətsən, pirsən, ay Hajı. * * * == Deyişmələr == Aşıq Alının Aşıq Əsmərlə deyişməsi (1) Aşıq Əsmər: Kəndini laf edib, “aşığam” demə, Çox sən kimisinə al eylərəm mən. Zülümnən çəkdirrəm mən səni dara, O əlif qəddini dal eylərəm mən. Aşıq Alı: Bəyənmirsən mənim kimi aşığı, Bağlayıb dilini lal eylərəm mən. Səni sallam bir tükənməz odlara, Yandırıb ataşa kül eylərəm mən. Aşıq Əsmər: Mənnən sənə öyüd: can vermə yada, Çəkdiyin əməklər tez gedər bada, On səkkiz şəyirdim - hamı şahzada, Səni də onlara qul eylərəm mən. Aşıq Alı: Yaxşı-yaman hər nə desən qanıram, Eşqin ataşına mən də yanıram. Mən məhək daşıyam, qəlpi tanıram, Səni üç qəpiklik pul eylərəm mən. Aşıq Əsmər: Mən Əsmərəm, nahax gəlməz dilimə, Çarə yoxdu haxdan gələn ölümə, Səni minnəm ulusuma, elimə, Arpa-samanını bol eylərəm mən. Aşıq Alı: Aşıq Alı deyər: təvəkküləm pirimə, Sığınmışam ol Kərrari-Kərimə, Küçükləmiş qancıq kimi hürümə, Axşam-sabah sənə yal eylərəm mən. * * * Aşıq Alının Aşıq Əsmərlə deyişməsi (2) Aşıq Əsmər: Arifi-xoşkəlam, tutiyi-imran, Gəl al məni, mən də sənnən varalım. Kimdi bu dünyanın axırın görən, Gəl al məni, mən də sənnən varalım. Aşıq Alı: Sənəmlər sənəmi, gözəllər xası, Necə deyim, sən də mənnən varalı?! Ayıfdı, aləmə düşməsin səsin, Necə deyim, sən də mənnən varalı?! Aşıq Əsmər: Gövhər gəlib dür mədənin pozubdu, Yaxşını gətirib pisə yozubdu, Bəlkə yazan məni sənə yazıbdı, Gəl al məni, mən də sənnən varalım. Aşıq Alı: Bir xalın bəzirgan, bir xalın hacı, Bir xalın qiymətdə Urum xəracı, O dünya, bu dünya - sən mənə bacı, Necə deyim, sən də mənnən varalı?! Aşıq Əsmər: Əsmərəm, səniynən olaydım sirdaş, Ağlaram, didəmnən gedər qannı yaş, Sən ki, bacı dedin, ol mənə qardaş, Bir-birini axtaralım, soralım. Aşıq Alı: Alı deyir: nə xəyala dolmuşuq, Heyva kimi saralmışıq, solmuşuq, İlqar verib bacı-qardaş olmuşuq, Sən bacımsan, bu ilqarda duralım. * * * Aşıq Alı ilə Aşıq Ələsgərin deyişməsi Gedər oldum, yar-yoldaşım sağ olsun, Bol olsun çörəyi, aşı dünyanın. Bundan sonra dərdləriniz durulsun, Sürmələnsin gözü, qaşı dünyanın. Ərənlər qoyduğu yolları seçdim, Dolduruban, eşqin badəsin içdim. Bir belə sövdayçın sərimnən keçdim, Ləli-gövhər olsun daşı dünyanın. Bağla bostan olsun çöllər, səhralar, Bal ilə yağ olsun, yeddi dəryalar. Meyvə versin bütün bağlar, ovalar, İstərəm yaz olsun qışı dünyanın. Dərdli Kərəm deyər dünya fanidi, Neçələrin üzü üstə sürüdü. Kimsə bilməz nə zamandan bəridi, Heç hesaba gəlməz yaşı dünyanın. Ustatlar ustadnaməni bir yox, iki deyər, biz də deyək iki olsun. Arifi-müəzzəm, ey nuri-eynim, Mənim kimi ömrü bad olan varmı? Qohumdan, qardaşdan, dostdan, aşnadan Xəyalı dolanıb, yad olan varmı? Hər kəs özü mətləbini qanmayan, Dünya cifəsinə səhl sönməyən, Fələk əli dəyib, çərxi dönməyən, Ləzzəti dəhanda dad olan varmı? Dağlar qan ağlayır, düşüb borana, Daha bundan sonra çətin yarana, Göyçə qana batsın, qaldı virana, Daha Ələsgər tək ad olan varmı? Mənim üçün nə ata, var, nə ana, Arif görək bu mətləbi tez qana. Minə qəm atina çıxaq cahana, Görək bu dünyada şad olan varmı? Günbəgündən bağlayıram qəm, vərəm, Könül sakit olub, heç tapmır aram, Nə Şirin, nə Fərhad, nə yazıq Kərəm, Abdulla tək cismi od alan varmı? Ustatlar ustadnaməni iki yox, üç deyər, biz də deyək üç olsun, namərdin ömrü püç olsun. Açma mətahını naşı tüccara, Qiymətini bilib, xiridar olmaz. Bədöyün qocası olsa da arıq, Sürsən mənzil kəsər, kəmhünər olmaz. Qaşın fırqətindən dağlar qərəli, Üç hərifdir yerin, göyün qərəli. Misə qalay vursən axır qaralı, Nə lələ bənzəməz, nə gövhər olmaz. Hüseynəm, sinəmdə haqqın baratı, Yaxşı iyidin var sözü, söhbəti. İyidin olmasa binadan zati, Tanınıb, heç yerdə aşikar olmaz. Sizə kimdən söylüyüm, haradan söylüyüm, Göyçə mahalının keçən günlərinnən, keçmiş dövranından, adları dillər əzvəri olan ustad aşıxların kamalından, Göyçə mahalının adlı-sanlı aşıxları Dədə Alıynan, Dədə Ələsgərin qavaxlaşmasından. Bəli, mənim əzizlərim, tarixə yaxşı-yaxşı baxsaq, görərik ki, Göyçə mahalı bizim ulu babamız oğuz tayfalarının doğma vətənidi. Göyçənin adı çəkiləndə saz, söz, ustad aşıxları yada düşür. Dədə Qorqud döyründən saza, sözə olan məhəbbət bu mahalda yaşayanların, cavanından tutmuş qocalarına qədər hamısının qanına, iliyinə hopuf. Ulularımız yaxşı deyif: "Göyçədə yeni doğulmuş uşax, beşikdə ağlayanda qoşma, təcnis üstündə ağlayır, səsi də saz havasına köklənmiş olur". Saza, sözə olan bu məhəbbət Göyçə mahalında neçə-neçə ustad aşıxların yaranmasına səvəf oluf. Belə ustad aşıxlardan indi qulluğunuzda ərz edəcəyim Aşıx Alıynan Aşıx Ələsgərdi. Aşıx Alı döyrünün tanınmış ustad aşığı olan Ağ Aşıxdan dərs alıf, yüksək kamala çatmışdı. Dədə Alı addı-sannı sənətkar olannan sonra, bir çox şəyirdlər yetişdirmişdi. O cümlədən adını fəxrlə çəkdiyimiz Dədə Ələsgər də Dədə Alının istəkli şəyirdlərindən biri olmuş, onun sayəsində yüksək kamala çatmışdı. Ancaq onu da deyək ki, ustaddan öyrənən şəyirdin də görək öz qabında bir şeyi olsun. Yoxsa bir ustanın noxudnan divar suvamağına oxşayar. Ustanın divara vurduğu noxudlar dığırlanıb yerə töküldüyü kimi, fərsiz şəyird də ustadın qiymətli sözlərini bir qulağından alıf, o biri qulağından çölə buraxıf, küləyəcə verəcək. Xoşbaxtlıqdan Ələsgər belə şəyirdlərdən döyüldü. Aşıx Alı şəyirdlərinin hamısından daha çox Ələsgərin xətirini istəyər, onun kəskin hafizəsinə heyran qalıf, şəyirdinnən fəxr edərdi. O, Ələsgərin gələcəyinə böyük ümüd gözüynən baxırdı. Ələsgər də ustadına doğma oğul kimi yanaşar, onun hörmətini həmişə əziz tutardı. Bəli, əzizlərim, artıq Ələsgər də püxtələşmiş, eldə, obada ad-san qazanmış aşıxlardan saydırdı. İcazə verin, söhbətimizi burada yığcamlaşdırıf, əsas mətləbə keçək. Çox haxlı və maraxlı bir suval ortalığa çıxır ki, axı nejə olur ki, belə istəkli ustadla şəyird arasında inciklik, zidiyyət düşüf, biri-birinə meydan açıf, deyişməli olmuşlar? Əvvəla, onu deyək ki, mərdimazarın öyü yıxılsın, bu mərdiməzarlar, xayınlar, xəbislər olmasa, dünyada yaşamağa nə var ki, mərdiməzarlar nə ölüf, nə də öləcək, onlar hər döyranda oluf, yaralı çivan kimi həmişə xalqa əziyyət verif, indi də verirlər. Əhvalat belə oluf: "Göyçə mahalının Çaxırlı kəndində Böyükağa addı, sözü keçən, varlı adam oğluna toy eliyəsi olur. Qohumlarınnan bir nəfəri Aşıq Alının dalınca Qızılvəng kəndinə göndərir, tapşırır ki, gedif Aşıq Alıya deyərsən ki, Böyükağa bazar günü oğluna toy eliyəsidi, durmasın, tez bir bizə gəlsin. Bəli, mənim əzizlərim, Böyükağanın göndərdiyi qasid ağanın sifarişini Aşıx Alıya çatdırır. Aşıx Alı çıxılmaz vəziyyətə düşür, özü də Böyükağanı yaxşı tanıyırdı. Bilirdi ki, o çox çətin, inad adamdı. Aşıx Alı dedi ki, ay oğul, kəndimizdə bir nəfər kasıb adam oğluna toy eleyir. Özü də keçən həftədən mən ona söz vermişəm. Ələsgəri də Qazağa toya aparıflar, burada olsaydı onu göndərərdim. Ağaya deynən təvəqqe edirəm, mənnən inciməsin, söz verdiyim adamı naumud qoyuf ora gələ bilmənəm, özgə aşıx tafsın. Qasid Aşıx Alının cavabını Böyükağaya çatdıranda, elə bil Böyükağanı zəhərli bir kürzə ilanı çalır. Hirsindən cin atına minən Böyükağa Aşıx Alını söyüb yamanladı da, ürəyində dedi ki, yaxşı, Aşıx Alı, sən sən ol, mən də mən olum. Bu hayıfı səndə qoysam, onda başımdakı bu qiymətli papax gərək mənə haram ola. Əziz dinləyicilər, aradan bir müddət keçəndən sonra Çaxırlı kəndində dəli Şirin aldı bir nəfər kasıb adam oğluna toy eliyəsi olur. Dəli Şirin özünü Aşıq Alının yanına çatdırır, şirin dilini işə salıb, onu oğlunun toyuna çağırır. Xoşbaxtlıqdan Aşıx Alı da heç kəsə söz verməyibmi?. Dəli Şirinə deyir ki, arxayın get, gəlib oğlunun toyunu ürəyin istəyən kimi keçirəcəm. Dəli Şirin şad-xürrəm kəndə qayıdır. Onu da deyim ki, Dəli Şirin Böyükağanın Aşıx Alıdan möhkəm incik düsdüyünü bilirdi, elə ona görə də Aşıx Alının yanına naumud gəlmişdi. İndi bu kasıb öz işinin düzəldiyini görəndə az qaldı ki, qanadlanıf uça. Kənddə Böyükağa eşitdi ki, Dəli Şirinin oğlunun toyunu Aşıx Alı eliyəjək, elə bil bədəninə qor doldu. Öz-özünə dedi ki, bir bu ləvənd oğlunun işinə bax. Qohumlarını evinə yığıb dedi ki, bilir-siniz ki, Aşıx Alı mənim oğlumun toyunu keçirmədi, Dəli Şirinin oğlunun toyunu keçirməyə gedir. Biz onu bu məclisdə pisikdirməliyik. Bəziləri, insafən, dedi ki, ay Böyükağa, sənin adın-sanın var, ayıf döyülmü elə bir ustad aşığı pisikdirirsən? Bir də ki, axı onu kim pisikdirə bilər? Böyükağa dediyindən dönmədi ki, dönmədi. Dedi ki, Aşıx Ələsgər Qazaxdan gəlif, Aşıx Alının toyda olduğunu ona demək lazım döyül, onu lapdan Alının üstünə gətirmək lazımdır. Alıya da xəlvətcə deyək ki, Aşıq Ələsgər səni yaman hədələyir, deyir ki, iki qoçun başı bir qazanda qaynamaz, mən ustamla qavaxlaşıb, deyişəcəm, Allah ya ona verər, ya da mənə, qoy ilana öz balası qənim olsun, deyiblər. Onu bağlayıf pisikdirə bilsə, ancaq Aşıq Ələsgər pisikdirə bilər. Bəziləri dedi ki, qoy elə də olsun, biz bunları bir sınaxdan çıxaraq, Allah hansına verər, verər. Bəli, müxənnətə, söz qəhət ha döyül. Böyükağanın adamları hər tərəfdən Aşıx Alıya çatdırdılar ki, ay Aşıx Alı, sənin çörəyinin duzu yoxmuş, indi öz yetirmən sənə qənim kəsilmək isdəyir. Ələsgər səni yaman yanıyır. Hər yerdə deyir ki, gərək ustamla deyişəm, Allah ya ona verər, ya da mənə. Aşıx Alı bu sözlərə gah inandı, gah da inanmadı, öz-özünə fikirləşdi ki, axı mən yaxşılıqdan başqa Ələsgərə nə pislik eləmişəm ki, o, məni belə hədələyir. Bir də fikirləşdi ki, əşşi, insan çiy süd əməndir. "Xamır yeyənin fağırı olmur, deyiflər", bəlkə də onu öyrədif, yoldan çıxarıflar. Bəli, mənim əzizlərim, Aşıx Ələsgəri da aldadıf, həmin məclisə gətirdilər, Aşıx Ələsgər saz qoltuğunda məclisə girəndə artıq, məclisin şirin yeriydi, öz ustadının məclisdə olduğunu görəndə utanıb dayandı, axı ona demişdilər ki, bu toyda sənnən başqa aşıx olmayacax. Getsə, bu o, deməkdir ki, deyişməliyik, Aşıx Ələsgər aldandığına görə çox pərt olmuşdu. Aşıx Alı da çox çətin adam idi, Aşıx Ələsgəri görəndə deyilənlərə tamam inandı, üzünü Ələsgərə tutub dedi ki, oğul, nə fikirlə gəlifsən, xoş gəlif, safa gətirifsən, deyişmək isdəyirsən, açıq danış, daha orda-burda məni niyə hədələyirsən, a bala? İndi çıxart sazını, bu sən, bu da mən. Aşıq Ələsgər and-aman elədi ki, ustad, mən Sizin bu məclisdə olmağınızı bilməmişəm, bilsəm Sizin icazəniz olmasa, heç gələrəmmi? Bir də, o nə sözdü, nə hədə-qorxu, nə deyişmə, bu nə olan sözdü, ustad? Axı mənim Sizə ata qədər hörmətim var. Aşıx Alı dedi ki, Ələsgər, mənə dil tökmək lazım döyül, mən sənnən əl çəkəsi döyüləm. Bu məclisdə bu gün söz-söhbətə son qoymalıyıx. Ələsgər ustadınnan qavaxlaşmaq istəmirdi. Oydu ki, sazını köynəkdən çıxartmadı. Bu Böyükağanın adamları tələb etdi ki, Aşıx Ələsgər, sən qorxursan? Sən ustanın sözünü yerə salma, sazını köynəkdən çıxart. Ələsgər getmək istəyəndə Aşıq Alı dedi, Ələsgər, bir divani deyəcəm, ona qulax as. Aldı Aşıx Alı: Məhəmmədə xaliq özü, Göndərdi Qur'anı mərd. Altı min altı yüz altmış ayə, Yüz on dörd surəni mərd. İlahidən nazil oldu, Göydən endi dörd kitab. O, Qur'ana baş əyənlər, Tez tapır imanı mərd. Beş kəlməyə aşiq olan, Sinəsi dəftər gərək, Haqq-taalanın min bir adı, Dillərdə əzbər gərək, Bu aləmə zülm eyləyən, Olmaya rəhbər gərək. Açıb cənnət qapısını, Göstərdi rizvanı mərd. Gəl, biçarə Aşıx Alı, Xəbərdar ol dünyada. Uca könül, alçax saxla, Havalanma dünyada, Haqqın min bir adını gəl, Gündə üç yol sal yada. Vaqif ol, haqqın yolunda, Gəl eylə tobanı mərd. Aşıx Ələsgər arif adam idi, başa düşdü ki, ustadı hansı simə toxunur. O, istədi gedə, Aşıx Alı onun qabağını saxladı. Bütün məclis tələb etdi ki, bir cavab ver. Məcburi Ələsgər sazını köynəkdən çıxardı. Dedi ki, ustad, mən Sizin bu məclisinizə pis niyyətlə gəlməmişəm. Mənim Sizə böyük bir ustad kimi hörmətim var. Onda icazə ver, bir cığalı təcnislə Sizə öz fikrimi bildirim. Aldı Aşıq Ələsgər öz ustadına necə məsləhət vermək istiyir, tərəfindən ərz edək, Siz də xoşbəxt olun. Aldı Aşıx Ələsgər: Arif olan bir od düşüb canıma, Əridib döndərir a yağa məni. Aşıq deyər, ay ağa, Yetiş dada, ay ağa, İllər xəstəsi canım, Yar gəldi, qalx ayağa, Ağa olan, qulun salmaz nəzərdən, Salma nəzərindən, ay ağa, məni. Kamil ovçu, ovun görcək, sin, ayə. Oxu dərsin əzəl başdan "sin", ayə. Aşıq deyər sin ayə, Tər damlaya sin ayə. Xəstənin gözü düşmüş, Yetgin nar, tər sinəyə. Ömür azaldı, vədə yetdi sin ayə, Bir gün də bükərlər, ay ağa məni. Mənim yarım yaşıl geyib inci, dür, Gümüş kəmər incə beli incidir. Aşıq deyər incidir, İnci, mərcan, inci dür, Yaman övlad, pis qonşu Qohum-qardaş incidir. Xəstə düşdüm, bu dərd məni incidir, Tut dəstimdən, qaldır ayağa məni. Ələsgərəm, dada gəldi, budu yar, Bayquşların məskənidi, bu diyar. Aşıq deyər budu, yar, Gül bəsləyən, bu diyar. Canım sadağa verrəm, Qəbuldursa, budu, yar. Al xancalı, bağrım başın buda, yar. El içində salma ayağa məni. Aşıx Ələsgər sözünü tamam edəndən sonra, sazını köynəyə qoymaq istəyəndə, Aşıx Alı dedi ki, Ələsgər, mənim sözüm sözdü, biz bu gün hesabı çürütməliyik. Özü də qıfılbənd, tapmaca kimi şeydi, biz məclisdə bədahətən söz demək bacarığını yoxlamalıyıq. İndi mən hansı vəzndə, hansı rədifdə oxuyuramsa, sən də həmin vəzndə, həmin rədifdə cavab verməlisən, razısanmı? Ələsgər cavab verdi, yox, ustad, mən qavaxlaşmaq istəmirəm. Böyükağanın adamları hər iki aşığı daha da qızışdırmağa çalışdılar. Böyükağa dedi ki, aşıq Ələsgər, ə, yumurta ha döyülsən, sınasan, niyə qorxursan? Bir özünü sına görək. Aşıq Alı sazı zilə çəkib, Ələsgəri həvəsə gətirməyə can atırdı. Aldı aşıq Alı görək şəyirdi Ələsgərə cığalı təcnislə öz fikrini necə bildirir, tərəfindən ərz edək, Siz də şad olun. Aldı Aşıx Alı: Kişi odu, öz dostuna dost ola, Düşməniylə düşmən ola başa-baş. Aşıq deyər başa-baş, Oxu dərsin başa-baş. Bəd əsildən qaç qurtar, Ayaq götür başa-baş. Can deyənə, can deyərəm mərdana, Baş qıyana, baş qıyaram baş-başa. Hamı heyrətlə göz dikib, Ələsgərdən cavab gözləyirdi. Naəlac qalan Ələsgər sazın zilini zil, bəmini bəm eliyərək meydana girdi. İndi görək ayaqlı, cığalı təcnisdə, eyni rədifdə ustadına necə cavab verir, tərəfindən ərz edək, Siz də xoşbəxt olun. Aldı Aşıx Ələsgər: A bimürvət, həsrətini çəkməkdən, İllərə tən xəstə düşdüm başa-baş. Mən aşığam başa-baş, Oxu dərsin başa-baş. Eşqindən səməndərəm, Oda yandım başa-baş. Can deyənə can deyinən mərdanə, Baş qoyanın qoy yolunda başa-baş. Məclisi daha da qızışdırmaq üçün əl çalıb Ələsgəri coşdurmaq istəyirdilər. Aldı Aşıx Alı: Fələyin kəməndi möhkəm qalandı, Bimürvətsən, dost, ürəyin qalandı. Mən aşığam qala-qala, Yapışıb qala-qala. Cavan ömrüm çürüdü, Qürbətdə qala-qala. Suleyman mülkündə kimlər qalandı, İllərə tən üzü gülsün başa-baş. Məclis get-gedə şirinləşir, canlanırdı. İki nəhəng sənətkar üz-üzə gəlmişdi, kimin məğlub olmagı kimin qalib gəlməsi səbirsizliklə gözlənirdi. Aldı Aşıx Ələsgər: Səndən ayrı mən geymənəm, al, inci, Geyinibsən, yar, qəddinə al inci. Mən aşığam al, inci, Gey qəddinə al, inci. Dosta xəyanət olmaz, Qurma mənə, al, inci. Bir canım var alacaqsan, al İnci Qoy kəsilsin qilü-qalın başa-baş. Aldı Aşıx Alı: Aşıx Alı hazır dərdə davadı, Bir dərdim var, hazır dərdə davadı. Mən aşıx dava gəzər, Dərdlilər dava gəzər. Əsil olan nan verər, Bedəsil dava gəzər. Davaçısan bu meydanda davadı, İrəli gəl, kəllə vuraq başa-baş. Aşıx Ələsgər başa düşdü ki, ustadı dediyindən əl çəkən döyül. Öz-özünə fikirləşdi ki, bəlkə onu yolundan azdıran var. Hər halda o, mənim hörmətli ustadımdı, ona qarşı yumuşaxlıx lazımdı. Aldı Aşıx Ələsgər: Ələsgərəm, dərdim budu, ay ağa, Çeşmim yaşı leysan kimi a yağa. Mən aşığam, ay ağa, Piltə yanar a yağa. Mərd sözün üzə söylər, Heç yapışmaz ayağa. Gah bas olan, gah da düşər ayağa, Kimsə varmaz bu fələknən başa-baş. Böyükaga ayağa qalxıb gülə-gülə dedi ki, doğrudan da Ələsgərsən ki, Ələsgərsən, gərək ustadından geri qalmayasan. Hər ikinizə afərin. Alı dedi ki, oğul, Ələsgər, sözümüz sözdü, halal olsun, yaxşı gəlirsən, indi səni dini təriqətnən də yoxlayacam. Həmin söz rədifinə özünü hazırla. Böyükağanın adamları da xısın-xısın danışırdılar ki, Alı da Alıdı, ha, yaman qeyizlənif, deyəsən Ələsgəri çətinə salacax. Aldı Aşıx Alı: Məhəmməd Mehraca qədəm basanda, Səsləndi guşələri, gəldi qıjhaqıj. Cəbrayıl vah gəldi, ərşi-əladan, Açıldı şahpəri, gəldi qıjhaqıj. Aşıx Alı da, bütün məclis əhli də belə fikirləşirdilər ki, Ələsgər cavab deyə bilməyəjək. Aldı Aşıx Ələsgər: Əli Düldülünü gətirdi ərşdən, Əlində Zülfüqar gəldi qıjhaqıj. Tifil ikən qılınc çaldı Əntərə, Endirdi zərbəsin, böldü qıjhaqıj. Hər tərəfdən yaşa, Ələsgər yaşa! Aşıx Alı kimi nəhəng ustadın qabağında belə dayandığına görə, Göyçə mahalının o çörəyi, suyu sənə halal olsun! Aldı Aşıx Alı: Ağam Zülfüqarı çəkdi qınından, Zülfüqar, boyandı kafir qanından. Kafir heç dönmədi öz ilqarından, Əlində şəmşiri gəldi qıjhaqıj. Aldı Aşıx Ələsgər: Məhəmməd tacını verdi Əliyə Şahid olub getdi, ərşi-əlayə. Şükür olsun dedi haqqı-mövlayə, Ərşi-səmavatdan güldü qıjhaqıj. Aşıx Alı Ələsgərin qabiliyyətinə əvvəlcədən də bələd idi, ancax indi birə on qat onun gözündə ucaldı, ürəyində ona afərin dedi. Aldı Aşıx Alı: Aşıx Alı deyər zəhərlə bişdi, Kəsilib qismətim, qürbətə keçdi. O, məhşərin günü yadıma düşdü, Didəmin selləri gətdi qıjhaqıj. Böyükağa xısın-xısın gülərək dedi ki, ayə, deyəsən ustad yavaş-yavaş yumşalır, qorxusundan kövrəlib. Bərkdən qışqırdı ki, başına dönüm Ələsgər, möhkəm dur! Aldı Aşıx Ələsgər: Ələsgər badəni əlindən içdi, Əlinin yolunda canından keçdi. Axtarıb ummanı, lələni seçdi, Dayazdan, dərindən bildi qıjhaqıj. Hamıda böyük maraq, böyük heyrət var idi. Elə bil ki, iki böyük nəhəng qaya baş-başa gəlmişdi. Bu qayalardan biri uçub dağılmalı idi.Camahat hər iki aşığı dönə-dönə alqışladı. İndi görək Dədə Alı öz şəyirdini hansı rədifdə söz demək imtahanına çəkir tərəfindən ərz edək, siz də şad-xürrəm olun. Aldı Aşıx Alı: O, xabi-qəflətdə, şirin yuxuda Bir pir gördüm, din islamın içində. Bir qətrə nur gördüm əyləşmiş alim, Bir sin arasında, damın içində. Aldı Aşıx Ələsgər: On səkkiz min aləm, yetmiş iki dil, Ülfət qalır bir bazarın içində. Kimi atlas geyir, tirmə qurşayır, Kimi üryan gəzir qarın içində. Aldı Aşıx Alı: Eşidən alimlər, mömün olanlar, Bizə bəxş elədi ol pərvərdigar. Tanıyan islama mümkir olanlar, Qapısız, bacasız damın içində. Aldı Aşıx Ələsgər: Qəfilsən, işindən tapmayıbsan baş, Üz döndərər səndən qohum, yar, yoldaş. Torpaq soyuq, bədən üryan, kəfən yaş, Tək qalarsan dar məzarın içində. Böyükağanın adamları pıçıldaşdılar ki, əyə, deyəsən Ələsgər üstələyir, amma bu bəndi yaman dedi ha! Onlar məclisi daha da qızışdırmaq üçün əl çalır, hər iki aşığı alqışlayırdılar. Aldı Aşıx Alı: Bir divan əyləşib, adil, ədalət, Oxunur şabaxda dəlili-əyyət. Məhəmməd şəninə verir səlavət, Gəzir bağı gülüstanın içində. Aldı Aşıx Ələsgər: Mən demək nə lazım, özün bilirsən, Bir gün yaranıbsan, bir gün ölirsən. Arsız, qəmsiz nə gününə gülürsən? Yandırırlar səni narın içində. Böyükağa bərkdən güldü, dedi ki, sən öləsən, bu bəndə lap kökündən vurdu. Əyər bu məclisdə Aşıx Ələsgər üstələsə atamın goru haqqı ona bir at bağışlayacam. Aldı Aşıx Alı: Bir neçə təxt qoyub, nuri-Münəvvər, Hər yana düzülüb yüz on dörd nəfər. Hərəsində səksən, səkkiz piltə var, Şölə verir ol məqamın içində. Məclisində, yaşa, Aşıx Alı, yaşa! Böyükağa dedi ki, ay ustad, deyəsən şəyirdini çətinə salıf, darıxmağa çalışırsan, ha? Aşıx Alı gülə-gülə dedi ki, mən onu yaxşı tanıyıram, onun hünərinə, qeyrətinə bələdəm. O, darıxan oğul döyül. Amma eşit, Ələsgər, sözümüz sözdü - ya sən, ya mən. Ustad-şəyird bir sınaxdan çıxmalıyıq. Yoxsa, sən deyən kimi "iki qoçun başı bir qazanda qaynamaz". Aldı Aşıx Ələsgər: Ələsgər söyləsin sən mətləbi qan, Belə qərar qoyub qadiri-sübhan. Unutma ilqarı, itirmə iman, İman durur düz ilqarın içində. Aldı Aşıx Alı: Çağır Şahi-Mərdan, denən, ya Əli, Museyi-Kazımı, bir də Cəfəri. Saxlar Alı kimi zəlil müstəri, Qoymaz qala o zindanın içində. Böyükağa dedi ki, Aşıx Alı, hər ikiniz sağ olun, sizin hər ikiniz böyük sənətkarsınız. Siz Aşıx Ələsgəri çox bərkə-boşa çəkdiniz. O da sağ olsun ki, öz sənətkarlığını sübuta yetirdi, həm də sizi kimi ustad aşıxnan ayaxlaşa bildi. İndi də bütün məclis əhli sizdən xahiş eləyir ki, izin verəsiniz bu dəfə Aşıx Ələşgər qavağa düşsün. Sizin qoyduğunuz şərtə görə məclis dava etsin. Allah hansınıza verər, verər. Ələsgər razı olmasa da, Aşıx Alı əl çəkmədi, dedi ki, oxu görüm nə üstündə oxuyursan? Aldı Aşıx Ələsgər: Gözəllər sultanı, mələklər şahı, Şahmarzülfün nə tökmüsən dal-dala? Boyun sərf üstündə bənzər budağa, Mürğü-ruhum uçar, qonar dal-dala. Məclisdə Böyükağa və onun yaxın adamlarınnan savayı, heç kəs nə Aşıx Alının, nə də Aşıx Ələsgərin pisikməsini istəmirdi. Aldı Aşıx Alı: Şahmar zülfün çin-çin edib hörəndə, Görən deyir qoy tökülsün dal-dala. Bu dünyada şir də yalqız qalmasın, Qardaş gərək qoşa dursun dal-dala. Hər tərəfdən afərin sədası eşidilir, maraq daha da artırdı. Aldı Aşıx Ələsgər: Geydim qəm libasın yasın içində, Gələcək nəkreyin ya sin içində. Doxsan min kəlmədə yasin içində, Neçə yerdə mütəsildi dal-dala? Məclis əhli də gördü ki, Ələsgər ustadını möhkəm silkələdi. Aşıx Alı da yaman qeyzlənmişdi. Aldı Aşıx Alı: Muxənnət heç baxmaz dala, qabağa, Hərcayinı məclisindən qov, ağa! Yaxşı köhlən cəhd eləyər qabağa, Yaxşı igid fikir verər dal-dala. Aldı Aşıx Ələsgər: Dərs alanlar zikr eləyir, hər ayə, Bayram ayı demək olmaz hər aya. Şahlar-şahı özün yetiş haraya, Mən yalqızam, düşmən verib dal-dala. Böyükağa dedi ki, Ələsgər, sən niyə tək olursan, kim sənə düşmən ola bilər? Ayə, sən öz bacarığını, ustadına sübut eləməlisən, vəssalam. Aldı Aşıx Alı: Xudam səni tək yaradıb, təkbətək, Gecə-gündüz zikr edirəm, təkbətək. Aşıq Alı, çək döşünə təkbətək, Müxənnətdən çək ətəyin dal-dala. Aldı Aşıx Ələsgər: Bil, ehtiyac deyil, sənə mal indi, Geyibsən qəddinə, sənəm, al indi. Can alansan, canım, Sənəm, al indi, Əzrayılın cəngəlindən daldala. Aşıx Alı gördü ki, Ələsgər sözü yekunlaşdırdı, təxəllüsünü bənddə demədi. Dedi ki, ay oğul, mən sözü yekunlasdırdım axı. Ələsgər cavab verdi ki, ustad, mənim məqsədim məclisin sonuna qədər "dal-dala" rədifi üstündə oxumaqdır. Aşıx Alı dedi ki, ay oğul, mən elə belə də bilirdim, daha mən pəs. Aşıx Alı sazını ona tərəf uzadanda Ələsgər gülə-gülə dedi ki, ustad, onda icazə ver sözümü yekunlaşdırım. Aldı Aşıx Ələsgər: Ələsgərəm, əldən getdi buta, yar, Huşum çaşıb ağlım olub bu tahar. Sinəm qoydum müjganına buta, yar, Əsirgəmə, at oxların dal-dala! Hamı Aşıx Ələsgəri alqışladı. Böyükağanın sevinci yerə-göyə sıgışmırdı, ona görə ki, artıx o məqsədinə çatmışdı. Aşıx Alı dedi ki, oğul, mən sənin qüdrətinə, dərin zəkana bələd idim, belə də olmalıydı. Mən məğlub olsam da, icazə ver, bir təcnis deyim, sən o rədifdə təcnis desən də olar, deməsən də. Ələsgərin özü də bikef olmuşdu, dedi ki, buyur, ustad. Aldı Aşıx Alı: Xəndan, xəbisdən sevinclik yağmaz, Hirsindən çəkilər ay damar-damar. Qəza kəməndinə salsa yaxşını, Qanı cövlan edər, ay damar-damar. Ələsgər gördü ki, ustadı çox pərişan oluf, odur ki, onun ürəyini ələ almağa çalışdı. Aldı Aşıx Ələsgər: Başına döndüyüm, xaliqdi sübhan, Haçan qüdrətindən yağ damar-damar? Bir şəyird ki, ustadına kəm baxa, Onun gözlərinə ağ damar-damar. Hamı Ələsgərin ustadına olan bu məhəbbətini alqışladı. Aşıx Alının üzü güldü. Aldı Aşıx Alı: Məhəbbət eşqindən kənar olmuşam, Daldalanıb nədən geri qalmışam? Payız xəzəli tək indi solmuşam, Saralmış yarpaqlar, ay damar-damar. Aldı Aşıx Ələsgər: Sən aşıx elmindən halısan, halı, Sözü çox uzatsan, uzanar dalı. Mən də sevməz idim, qovğanı, qalı, Sağlam canım nədən, bax damar-damar? Aldı Aşıx Alı: Alı deyir dünyam oldu dar indi, Daha qalmayıbdı etibar indi. Məğlub olub, eyləyərəm ar indi, Sellənib gözümdən yaş damar-damar. Aşıx Alının bu etirafı, pərişanlığı Böyükağadan savayı, bütün məclis əhlini, ələlxüsus Aşıx Ələsgəri bərk kədərləndirdi. İndi görək aşıq Ələsgər öz istəkli ustadının könlünü necə alır, tərəfindən ərz eliyək, sizin də damağınız çağ olsun. Aldı Aşıx Ələsgər: Ələsgərəm, kamil ustad dərindi, Bir bağrım var, barı, onu dər indi. Çox ömrün var, bağlanmayıb, dər indi, Kükrə şimşək kimi, çax damar-damar. Aşıx Ələsgər ustadı Aşıx Alının üzündən öpdü, onu bağrına basıf dedi ki, ustad, inanın ki, Sizin bu toyda olduğunuzu mən bilmirdim. İndi başa düşdüm ki, məni aldadıf, Sizinən qavaxlaşdırmağa gətiriflərmiş. Məni də Siz məcbur etdiniz. Ustad, məni bağışla. Aşıx Alı da Ələsgərin alnınnan öpüb, onu bağışladı, şəyirdinə uğurlar dilədi. Amma sonralar arayıb, axtarıb, öyrəndi ki, bu qurğunu quran Böyükağa imiş. * * * Aşıq Sona ilə deyişmə Aşıq Sona Mən bir sular sonasıyam, Meylim göllərə-göllərə. Tut qolumdan, apar məni Sizin ellərə-ellərə. Aşıq Alı Badi-səba, ərzim budu: Dəymə tellərə-tellərə. Seyrəqubu zəlil olub, Düşsün əllərə-əllərə. Aşıq Sona Qıyma nadana tuş olam, Qanadı sınmış quş olam, Sığal çəkəsən, xoş olam - İpək tellərə-tellərə. Aşıq Alı Qarşıdakı sarı laçın, Fələk qoymur qəddim açım. Gəl, səni götürüm, qaçım Bizim ellərə-ellərə. Aşıq Sona Sona bəhrə-barın olar – Cavanlıqda yarın olar, Qocalıqda qarın olar, Salma çöllərə-çöllərə. Aşıq Alı Alı deyər, bir gül əkdim, Gülün çox cəfasın çəkdim - İllərinən gözüm dikdim Sizin yollara-yollara. * * * Meydana gəl Aşıq Yığbal Kəndinə aşığam deyən, Aşıqsan, meydana gəl. Namərd girməz meydanıma, Mərd ol, mərdanə gəl. İgid olan kəndisini, Öyməyi layiq deyil, Al əlinə çunqurunu, Bu cəngi-dövrana gəl. Aşıq Alı Mən dəryayam, sən adasan, Axır sən ümmana gəl. Mən danışım, sən qulaq ver, Mərifət qanana gəl. Sən satansan, mən alanam, Açginən dükanmı, Malmı nadana satma, Matahm alana gəl. Aşıq Yığbal Ey arif, paşam yanında, Sənə söylərəm mədhi. Mərifəti, təriqəti, Anla, qan həqiqəti. İsəvisən İncili sev, Musəvisən Tövratı. Məhəmmədin hümmətisən, Boyun qoy, Qurana gəl. Aşıq Alı İsəviyəm, Musəviyəm, Hər nəyəm öz yolumda. Həqiqətdən xəbər verrəm, Mərifət kamalında. İndi paşa qulluğunda, Sədrəzəm yanında, Haqqınan divan kəssinlər, Ədalət divana gəl. Aşıq Yığbal Mən Yığbala bir salam ver, Soruşum halm görüm. Həqiqət haqq aşığısan, Söylə kamalm görüm. İncil, Zəbur, Tövrat, Quran, Göstər kitabm görüm. Dostum, əgər bütpərəstsən, Bu nari pirana gəl. Aşıq Alı Adımdı Aşıq Alı, Fərzü sünnət qılıram, “Əlif” Allahm adıdı, “Tey” təbarək, qəni Allah, Ona səcdə qılıram. Xilqətim Adəm atadı, Sən xaki-yeksana gəl. * * * Verə Aşıq Alı: Bir mər də qo naq gə lən də gü ləgü lə nan ve rə, Na mərd bir meh man gö rən də, gö rər sən ki, yan ve rə. Ha nı Ha təm ki mi Ha təm, süf rə aça ad ala, Ha nı loğ man ki mi loğ man, xəs tə lə rə can ve rə. Aşıq İqbal: Eldə us tad öl mə yib ki, ye tə nə döv ran ve rə, Qə rib get sə qür bət elə, mə ri fə ti san ve rə. Yo lun azan xə rac ve rər, mərd mey da nı su la maz, Öz xo şu na ver mə sə də, zü lüm nən da nan ve rə. Aşıq Alı: Bir kim sə dən xa liq ala, gün düz ona ge cə dir, Bir kim sə yə qar ğış ke çə ça lış dı ğı be cə dir. Bir kə sə ki, al qış ke çə, onun haq qı uca dır, Bir kə sə ki, xa liq ve rə, gö rər sən hər yan ve rə. Aşıq İqbal: Bir kəs ki, elin ata, həs rət qa lar ca ma la, Bir kəs ər kan bil mə yə, ça ta bil məz ka ma la. Bir kəs ki, gəc rəf tar ola, dər di sa tıb qəm ala, Bir kəs ki, həd din aşa qə za tu ta, qan ve rə. Aşıq Alı: Da vud ki mi nə bi ha nı, qəm lə ri dəm ey lə yə, Həm zə ki mi igid ha nı, rə qi bi rəm ey lə yə. Sü ley man tək Sü ley man yox, alə mi car ey lə yə, Ki şi gə rək el yo lun da ca nı nı qur ban ve rə. Aşıq İqbal: Bir kəs hax dan əl üz mə yə, aqi bət də şad ola, Bir kəs qa ça na ir za ya, sə a dət də yar ola. Bir kəs qa ça gəc bəh rə yə, xa nə si bər bad ola, Bir kəs Qa sım qis min də sə, ru zi sin asan ve rə. Aşıq Alı: Gəl bi ça rə Aşıq Alı sı ğın haq qın adı na, Əta ey lə na ma zı nı, xa li qi sal ya dı na. Har da da ra dü şər ol san ye ti şər im da dı na, Mət lə bi ni Qu lu Qən bər, o Şa hiMərdan ve rə. Aşıq İqbal: Bir kəs ki, özün şah bi lə, haqq da gör sün əmə li, Bir kəs el də məğ rur ola, tez də uça tə mə li. Əsla kü tah ol maz sö zün, xey li var dı de mə li, O haqq ki, İqbal dos tu du, dər si ni ni han ve rə. * * * Uludu Aşıq İqbal O nədi ki, otuzunda cavandı? On beşində çox böyükdü, uludu? O nədi ki, dili iki, sirri bir, Hansı dərya hər dəryadan doludu? Aşıq Alı O aydı ki, otuzunda cavandı, On beşində ululardan uludu. O qələmdi, dili iki, sirri bir, Elm dəryası hər dəryadan doludu. Aşıq İqbal O nədi ki, üç ay dağlar bürünür? O nədi ki, əl dəyməmiş hörünür? O nədi ki, əmanətnən verilir? O nədi ki, o da onun gülüdü? Aşıq Alı O qardı ki, üç ay dağlar bürünür, O könüldü, əl dəyməmiş hörünür. O uruhdu, əmanətnən verilir, İlqar, iman diriliyin gülüdür. Aşıq İqbal O nədi ki, haqq yanında nahaqdı? O nədi ki, yerə-göyə dayaqdı? O kimdi ki, yatmayıbdı, oyaqdı? Aşıq İqbal hər elmdən halıdı. Aşıq Alı O böhtandı, haqq yanında nahaqdı, Haqq nəzəri yerə, göyə dayaqdı. Haqq özüdü, yatmayıbdı, oyaqdı, Bu sözləri açan Aşıq Alıdı. * * * Çəkməyə AŞIQ ALI Bir gözəllə əhdi peyman edəndə, Gərək yarın sən gidağa çəkməyə. Mərd özündən görər, namərd özgədən, Dar məqamda dost qabağa çəkməyə. AŞIQ HÜMBƏT Gözəl qüdrətindən yarana gözəl, Sürmə alıb gözə, qaşa çəkməyə. Saxta boya təqrir tapar rəngindən, Sərraf gərək ləli daşa çəkməyə. AŞIQ ALI Dostdan giley dönər dastan, nağıla, Gələr bir gün gəlməyən iş ağıla. Ünsiyyət olmasa xanə dağıla. Zənən sola, əri sağa çəkməyə. AŞIQ HÜMBƏT Verməyin yaxşını yada hayıfdı, Yamanı vermə ki, o da ayıfdı. Ağıldan kəm, bədnam səda yayıfdı, Ağlı olan naqis başa çəkməyə. AŞIQ ALI Alı, rast olanda yaman yamana, El gələr əlindən aha, amana. Qəhr eyləyər cümləsinə zamana, Münsif gərək sər qırağa çəkməyə. AŞIQ HÜMBƏT Hümbət, yalan əməllərin nəsidi, Əsl zənən odsuz xanə isidi. Ünsiyyətsiz yaranmışın pisidi, El görməyə, nə də haşa çəkməyə. * * * Yazdım AŞIQ ALI Min rəhmət söylərəm kamil ustada, Ərz etdi dərsimi düzünə yazdım. Köçməsin ünvansız türfə gözəllər, Vəsfini mehparə üzünə yazdım. AŞIQ HÜMBƏT Mə nim də us ta da min rəh mə tim var, Be lə eşit mi şəm, be lə də yaz dım, Ömür bo yu gö zəl düş mür di lim dən, Gö rən də bir qa ra te lə də yaz dım. AŞIQ ALI Kökü safsa, bəhrə verər əsl dən, Bir şeyxi xürrəməm pakı nəsildən. Zaman keçər, xəta umma əsildən, Təmənnasız nəğmə yüzünə yazdım. AŞIQ HÜMBƏT Usta da ağ olan üz dən qa ra dı, Ellər özü el əh li ni ara dı. Aşıq odu el işi nə ya ra dı, Elə eşit miş dim, elə də yaz dım. AŞIQ ALI Əhval tutdu Alı asman zəmindən, Kanar qaçdım xilqət əqli kəmindən. Məğrurlar dönəndə mətləb cəmindən, Yüz cavab hər kəlmə sözünə yazdım. AŞIQ HÜMBƏT Mən Hüm bə təm, qəm li aşıq ya ran dım, El ara sı döv ran edəm, var an dım. Nə əf sa nə, nə də ar sız do lan dım, Eldə gör dü yü mü elə də yaz dım. * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/asiq-ali İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1911). Public domain (author died 1911). Original text only.