Hüseyn Cavid. Əsərləri Hüseyn Cavid (1882–1941) == Cavid – Şeirlər == Ah... Yalnız sən! Ruhum, ey aşinayi-əsrarım! Həp uzaq, bəzmi-vüslətindən uzaq, Qürbət ellərdə təlxkam olaraq, Səni özlər də sızlayıb yanarım. Gecə-gündüz həyati-müztəribim, Sənin alami-həsrətinlə sönər. Fikrə gəldikcə həp keçən günlər, Daima çırpınıb durur qəlbim. Səndən ayrıldığım zaman o gözəl, Tatlı, süzgün baqışların guya Pək dərin bir sükut içində bana Demək istərdi: “Get, fəqət tez gəl!” Öpüb əmdikcə tombul əllərini, Ruhum ağlardı, iştə sən o zaman Oqudun gözlərimdə pürhəyəcan Bir əsirin sönən əməllərini. Sonra titrək, kəsik əda ilə sən Yalınız - get, saqın unutma! - dedin. Uça bilsən də şimdi bir gəlsən, Halımı seyr edib olurdun əmin. İştə! Həp nevbahara nəşə verən Qönçələr, nəğmələr, təbəssümlər, Al şəfəqlər, nəsimi-şuxi-səhər Bana biganə... ah... yalnız sən! * * * Bakıda Balaxanı neft mədənlərinə gedərkən, Məsud ilə Şəfiqə arasında bir müsahibə. Şəfiqə bir az xəyalpərvərdir, uzaqdan neft buruqlarını görüncə, sevinərək Məsuda göstərir. Şəfiqə Uzaq, uzaq, çox uzaq yerdə iştə bir orman! Nasıl da xoş, nə qədər şairanə sərvistan! Bax, iştə bax, nədir onlar? Nə söylədinsə yalan... Gəzib dolaşsa — deyirdin — bu şəhri bir insan, Çiçəkli bir kiçicik bağçadan əsər bulmaz. O sərvlər səni təsdiq içinmi? Ay qurnaz! Nədir o mənzərə? Bir bax, nasıl da cazibədar Ki, hər baxışda doğar qəlbə bir süruri-bahar. O sərvlikdə gəzənlər deyilmi həp məsud? Deyilmi — allah için söylə — həpsi vəcdalud? (birdən-birə heyrətlə) Dəyişdi bət-bənizin, böylə zəhrxəndinlə Nə söyləmək diləyirsən? Aman, çapuq söylə!.. Məsud Nə söyləyim, nə düşündünsə həpsi nəşəpəzir, Gözəl, sevimli, fəqət şairanə bir təsvir... Bu bir həqiqətə bənzər xəyali-müzlimdir Ki, pişgahi-nigahında şöylə dalğalanır. “Xəyal içində bəşər daima səadət arar. Həqiqətin üzü lakin, gülümsəməz, ağlar”. O sərvlər ki, uzaqdan sana təbəssüm edər, Bir az da yaxlaşalım: bax həmən təcəssüm edər: Önündə bir sürü dəhşətli, sisli abidələr Ki, daima saçar ətrafa kirli rayihələr, O sərvlikdə çayırdan, çiçəkdən iz yoxdur, Görürkən anlayacaqsan ki, həp bataqlıqdır. Gözəl, təmiz su bulunmaz, cəhənnəmi bir çöl... Ki zift axar, birikir, hər tərəf olur göl-göl... Bu “sərvlik” dediyin həp müləvvəs ehramlar, Çamurlu, hisli buruqlardır, öylə mənzərədar. Yığın-yığın bəşəriyyət o müzlim ormanda Yaşar, qoşar, çalışır zift içində hər yanda, Həyatı güldürəcək bir ümidə bağlanaraq, İş arxasınca qoşuşmaqda həpsi çırpınaraq. Bir az da yaxlaşalım, gör zavallı insanlar, Nələr çəkir yaşamaqçin! Nasıl yaşar onlar! Görüncə tab edəməzsən, acırsan, ağlarsan, Nədir bəlayi-məişət, duyarsan, anlarsan. Şəfiqə Xayır, o lövhəyi mən görmək istəməm, dönəlim... Məsud Fəqət neçin əcəba! Söyləməzmisən, gözəlim? Şəfiqə Neçinmi? Köksümü gəl dinlə, sonra halımı bil, Bax iştə, eylə tamaşayə varmı taqəti-dil? Birər-birər mənə anlatdığın o mənzərədən Könüldə hasil olur sadə, gizli bir şivən. Həmən dönüb gedəlim, məncə fəzlə seyr etmək. Yazıq!.. Bəlayi-məişət həyatı məhv edəcək. Ağır dəmirlərin altında həp əzilmək için Uzaq, fəqət çox uzaq, çox yabançı ölkələrin Fəqir, zavallı, səfalətkəşidə övladı, Qoşub gəlir iş için, həpsinin bu mötadı... Çoluq-çocuq, ana, həmşirə, qız, nişanlı, gəlin; Vətəndə həp gözü yollarda müztərib, qəmgin... Məlali-həsrətə düşgün kədərli ailələr, Bu gün, yarın deyə həp intizar içində mələr, Yarınkı gün, kimi məyus olub təvərrüm edər; Sönüb gedər, yaşamaz, cümlə kainatə küsər. Fəqət yaşar kimi, yəsü ümid içində yaşar, Soluq həyat ilə axşam, səhər yanar, sızlar. O binəvaları yad eylədikcə həp bunlar, Cəfayə, zəhmətə qarşı köküs gərib çapalar. Bu rəzmgahi-məişətdə yıpranır həpsi. O zift axan quyular onların əcəl qapısı... Səqətlənir çoxu qoldan, qabırğadan, beldən, Yarımcəsəd, yarıminsan qalıb düşər dildən. İkinci bir yeni zillət təməsxür eyləyərək Gülər zavallıya, bədbəxt adam nə yapsa gərək... Xayır, bu halı düşündükcə artıyor kədərim; O qanlı məzbəhə getməkdən ehtiraz edərim. O sərvlər nə imiş imdi anladım, bildim; Birər məzar daşıdır həp kədərnüma, müzlim. Uzaqdan öylə gözəlkən, təqərrüb etdikcə Xəyali, hissi üzər cangüza bir işgəncə. Xayır, bu kirli, müləvvəs mühitə mən varamam! Həmən çapuq dönəlim, hər şey anlaşıldı tamam. Məsud Fəqət çox aldanıyorsun, mənim gözəl mələyim, Düşündüyün gözəl, amma yanılma, sevdiciyim, Bu nəşəsiz, bu kədərza, bu müzlim aləmdən Ziyalanır bütün evlər, cahan olur rövşən. O zift axan quyular mənbəyi-səadətdir; Axıb gedən sular altundur, eyni sərvətdir. Bax, iştə həp o buruqlar birər böyük bütdür Ki, pişgahinə çox kimsə varmadan bükülür. Bu şəhr içində görüb duyduğun o hissi-nəşat, Bütün o dəbdəbələr, həp o anlı, şanlı həyat, Bütün o təntənələr, həp o süslü heykəllər Bu sisli, hisli buruqlarla iftixar eylər. Şəfiqə Əvət!.. O sərvətü saman içində zənginlər Kədər nə... bilməyərək istirahət etsinlər! Fəqət zavallı fəqir orta yerdə qəhr olsun, Zəhərli qazları udsun da yıpranıb solsun. Səbəb nə? — səhhətə düşmən — o nəmli yerlərdə Fəqir olan çürüsün!.. Haqqü mədələt nerdə? Məsud Bu anlaşılmayacaq bir suali-müşkildir Ki, həll edilməsi zənnimcə qeyri-qabildir. Bu fikrə qarşı nə mazi cavab verdi, nə hal; Sənin bu fikrini kəşf eylər ancaq istiqbal... * * * Bən istərim ki Bən istərim ki, gözəllər, bütün gözəlliklər Uzaq-uzaq, pək uzaq bir üfüqdə əylənsin. Uzaq və incə təbəssümlərilə şamü səhər, Həyatə nuri-səfa sərpərək çiçəklənsin. Gözəl mələksə... bulutlarda göy yüzündə yaşar, Uzaq, bəşərdən uzaq bir mühitə mail olur. Uzaq, bəşərdən uzaq, gizli bir fəzayə qoşar, Yaşar mələk kibi, xoş bir xəyali-məğfil olur. Əvət, uzaqda səadət var, eşqə hörmət var. Yaqın zəhərlidir, amma uzaqda cənnət var; Uzaqda var əbədiyyət ki, başqa nemətdir. Cihanı cənnətə təşbih edər də bir şair, Gözəl bir afəti bəzən mələk sanır, sevinir, Fəqət səadəti - aldanma, pək müvəqqətdir! * * * Bənim tanrım Hər qulun cihanda bir pənahı var, Hər əhli-halın bir qibləgahı var, Hər kəsin bir eşqi, bir ilahı var, Bənim tanrım gözəllikdir, sevgidir. Həzz etmədim firqədən, cəmiyyətdən, Zevq alamam hərbdən, siyasətdən, Bir şey duymam fəlsəfədən, hikmətdən, Bənim ruhum gözəllikdir, sevgidir. Gözəl sevimlidir, cəllad olsa da; Sevgi xoşdur, sonu fəryad olsa da; Uğrunda bənliyim bərbad olsa da, Son dildarım gözəllikdir, sevgidir. Gözəlsiz bir gülşən zindana bənzər, Sevgisiz bir başda əqrəblər gəzər, Nə görsəm, hanki bəzmə etsəm güzər, Həp duyduğum gözəllikdir, sevgidir. * * * Bilməm kimə? Çocuqluğumda eşitmişdim eşqin atəşi var, Diyordular ki, o hər hanki qəlbə düşsə yaqar. Bu incə söz o zaman pək tühaf gəlirdi bana, Gülümsəyib də diyordum: zavallı insanlar! Nasıl da hər sözə bel bağlayıb da aldanıyor? Nədən bu eşq, əcaba, xalqı eyləsin bizar! Bu yolda yansa da, qəhr olsa kimsə dönməz imiş!? Demək, bu öylə bir əfsanədir ki, əfsunkar! Şu sirri duymaq için uyqusuz qalıb, gecələr Düşüncə ruhumu əzdikcə eylədim israr... Şu vəqədən nə qədər keçdi bilmədim, bir gün Önümdə ərzi-vücüd etdi bir mələkrüxsar. Baqıb-baqıb duruyorkən sitəmli gözlərinə, Yaşardı gözlərim, oldum o gündən eşqə düçar. O gündən iştə bütün bənliyim əsir olaraq, Onun xəyali-bədiiylə bir təsəlli arar. Fəqət o nazlı mələk kimdi? Of, bilməm ki! O bir pəriyyi-səmavidi: şuxü cazibədar. Sən!.. Ah, əvət, o pəriçöhrə nazənin sən idin, Səninlə ruhuma ilham olundu həp əsrar. Nə var ki, bilməm o şahin baxışlı gözlərdə, Gəlincə xatirə qəlbimdə bin cərihə açar. Könül, bəlalı könül yadi-həsrətinlə sənin, Gözəl mələk, gecə-gündüz yanar, yanar, sızlar. Cihanda hər nə gözəllik təsadüf etsə bana, Gözüm fəqət səni izlər, səninlə nəşə duyar. Sən olmasan verəməzdim bən eşqə bir məna, Bu yolda sən bana rəhbərsin, eyləməm inkar. Bu yolda həp bana təlqini-hiss edən sənsin, Könül fəqət səni sevməkdə bir səadət umar. Əsiri-eşqini lakin unutma, insaf et! O bir təbəssümə qane... o bir xəyalə qoşar. Xəyal!.. Əvət, yaşatan yalnız əhli-halı odur, Yaşarsa bir könül, az-çoq xəyal içində yaşar. * * * Bir qızın son fəryadı, yaxud zindan guşəsindən bir səs Yürəkdə qaldı məramım, duyulmaz oldu səsim, Gözümdə qalmadı nur, ah, iştə son nəfəsim!.. Məzalim atəşi yaqdıqca qavrulur bədənim, Nə hali-müdhiş! Aman, son günüm bumuydu mənim!? Solub bahari-şəbabım, dəyişdi hər halım; Bu surətim, bu vücudum, bu dönmüş iqbalım. Bənimlə doğmuş imiş sanki iztirabü kədər!... Zamani-şəb... uyuyor hər kəs, istirahət edər. Bütün cihan uyuyor, bisəda, tüyurü vühuş, Nücumi-zahirə həp nimxab, həp bihuş... Sükunü heyrətə dalmış fəzayi-naməhdud, Təbiət aləmi olmuş da sanki xabalud. Bana ənis olacaq iştə bir soluq sima!.. Qəmər, bənim kibi müğbər, o şəbnəərd səma. Bənim kibi o da bixabü müztərib-əhval... Bənim kimi o da bitab, həm qərini-zəval... Bu fərqimiz var: o, varəsteyi-məzalimdir, Bənim nəsibi-həyatımsa zülm zalimdir. O bəxtiyardır, artıq əsarət anlamıyor, Gözəl-gözəl gəzinir, hürr yaşar o solğun nur. Fəqət, üzər bəni hər ləhzə bir vərəmli xəyal, Əcəlmi yaqlaşıyor? Ya nədir bu küskün hal? Nədir bu teyfi-məqabir gözümdə şöləfüruz!? Tükətdi səbrimi, ya rəb, bu hali vicdansuz. Xayır, xayır, yaşamam qeyri, ey kədərli həyat! Çəkil də get, bana rahət ver! İstəməm heyhat!.. Bən istəməm yaşamaq, hər ümidim oldu təbah, Ürəkdə qaldı bütün dərdü həsrətim, eyvah!.. Sən, iştə ey gecənin aşinayi-razi qəmər! Gəzib dolaşdığın afaqə eylədikcə nəzər; Güzərgəhindəki həmşirələr, xanım qızlar, Səninlə söyləşərək həsbi-hal edər, zinhar! Unutma, halımı aç söylə! Yalnız onlar için Bu can çəkişməyə verdim riza ki, bəlkə yarın Bu zülmü duymayaraq bəxtiyar olur onlar. Əvət, bu nəmli, işıqsız, bu kirli zindanlar Yerim deyildi, fəqət kəndim ixtiyar etdim, Bənim bu iştə vəzifəmdi. Əlvida!. Getdim. -Tiflis* * * * Bir rəsm qarşısında Həzin bir çöhrə, bayğın bir nəzər, suzişli bir mənzər. Geniş bir cəbhə, ülvi bir zəka, düşgüncə bir sima. Əvət, düşgüncə bir sima; fəqət pək nazlı, pək dilbər... Mənim ən sevdiyim bir lövhə, bir təsviri-pürməna, O dalğın gözlərə baxdıqca ruhum eylər istela, O gözlər hər baxışda fikrə yüz min rəmz edər ima. O lahuti baxışlar çox dərin, çox heyrətəfzadır. Nə hikmətlər arar bilməm ki əlvahi-təbiətdən? O solğun çöhrədə bir nuri-səfvət var ki, çox nadir... O, məncə, mürtəsəm bir lövhədir rəngi-həqiqətdən. Məhəbbət, ya səmimiyyət təcəssüm etsə aləmdə, Təcəlli eylər ancaq böylə bir ruhi-mücəssəmdə. Nə küskün bir nəzər, ya rəb? Nə məsumanə bir surət! Nə düşgün bir sehr, ya rəb? Nə məzlumanə bir fitrət! Gülərmi, bilməm ağlarmı? Bütün əczimlə heyranam, Fəqət bir nazənin sima ki, təqdisə şitabanam. Silinməz lövhi-qəlbimdən o nəqşi-nazənin, ölsəm; Ona ruhumla, vicdanımla məftunam. Neçin? Bilməm! * * * Bir zamanlar Bir zamanlar sənin pənbə kölgəndə Pək bəxtiyar idim, nazlı dilbərim. Hənuz bəxtiyarlıq duyulmaz məndə, Yalnız gülümsərdi məhzun gözlərim. Ayrılıq nə yaman dərd imiş, aman! Sənsiz halım gündən-günə pərişan, Vüslət dəmlərini anar də hər an, İzlər yollarını yorğun gözlərim... Sənsiz bütün duyğularım bunalmış, Zehnim, fikrim durmuş, həp dona qalmış, Uyqum çəkilmiş, könlümü qəm almış, Yalnız arar səni vurğun gözlərim. * * * * * * Bu gecə Dərin-dərin uçurumlar, vərəmli fırtınalar, Bütün-bütün sıqıb əzməkdə ruhumu bu gecə. Səninlə, ah, sənin yadi-həsrətinlə yanar, Yanar, səni anarım, dilbərim! Fəqət səncə, Bu bir həyati-müxəyyəl, həzin bir əyləncə... Gözəl mələk! Gecələr daima səmayə baqar, Qəmərdən, ah... o soluq çöhrədən səni sorarım. Onun ziyayi-rəqiqilə həp uçar, qalqar, Arar, bulur, səni dinlər kədərli duyğularım, Kəsik təranələrim, həp zəhərli qayğularım. Bütün cahan uyuyor, kainat həp dalğın... Məgər xəyali-bəidinlə ruhi-məcruhum, Qəmərdə birləşərək pək acıqlı, pək çılğın Bir iştiyaq ilə giryandır, ey mənim ruhum! Sizin üfüqdə qəmər böylə, pəkmi nazlı doğar? Nədən cəbini-lətifin səhabəpuşi-hicab!? Hirəmi-nazinə pərvaz edən şüai-nəzər Qalır zülami-təhəyyürdə münkəsir, bitab... * * * Çəkinmə, gül! Çəkinmə, gül! O lətif, incə, nazlı qəhqəhələr Simaxi-ruhumu öpdükcə məsti-zevq olurum. Şaqır-şaqır ötüşündən, ey əndəlibi-səhər! Bir etila duyarım, başqa bir səfa bulurum. Nədən şəfəqli bulutcuqlar öylə çöhrəndə Bir ehtizaz ilə nəşr eyləməkdə şəbnəmlər? Günəş gülər, bulut ağlarsa, ey mələkxəndə, Səmadə qevsi-qüzehlər saçar təbəssümlər. Bütün bir ömrə bərabərdir öylə hər gülüşün, Bilirmisin, gözəlim, ah, sən nə afətsin!? Bu abü tab ilə bir mevceyi-lətafətsin. Çəkinmə, gül! Ləbi-ləlin həyatı güldürsün; Şu halə qarşı bütün bənliyim qalır məbhut, Baq, iştə heykəli-camid qadar əsiri-sükut... * * * Çəlik qollar -(Bakı işçisinə)** Onlar, o çəlik qollar, o qollardakı qüvvət Saçmaqda quduz kinlərə dəhşət. Yox, bir daha görməz o çəlik qolları zəncir, Çıldırsa da hər qanlı cahangir. Tunc üzlü böyük dalğa! Sənin qüdrətin aydın, Düşmənləri daim heçə saydın. Qoş sülhə, çalış, aləmə qüvvətlə işıq ver, Çarpışmaq üçün əzmini göstər. Ey şanlı əmək ordusu, ey şanlı mübariz! Çoxlar səni zənn etsə də aciz, Sən yüksələcək, parlayacaq, parladacaqsan, Hər qütbə şətarət qatacaqsan. * * * Çiçək sevgisi Sevimli, nəşəli, dörd-beş yaşında bir sarışın, Mələk baxışlı, gözəl bir qız iştə oynayaraq Qoşardı bağçada... bir şey görüb də etdi maraq: — Əfəndim, annəciyim! Şöylə saçdığın nə? — Saqın, Quzum, ayaqlama! Bunlar çiçək toxumlarıdır. Səninçin iştə bir az sonra pənbə, mavi, sarı Gözəl çiçəklər açar həpsi; anladınmı? — Xayır, Xayır mən onları sevməm; mənimki pək ayrı, Bu yanda, bax bu kiçik yerdə ayrı olmalıdır. — Pəki, mələk çocuğum, hər toxumdan al da bir az, Bəyəndiyin yerə saç... Kəndin iştə qönçəyi-naz!.. Çocuqcığaz gülərək həp birər-birər ayırır; Bu çox gözəl, bu nasıl? — der, saçardı həpsindən, O imdi bir kələbək... hoplayır sevincindən. Bu vəqədən azacıq bir zaman keçib getdi... Gülümsəməkdə ikən şəms, o növərusi bahar, Təbəssüm etməyə üz tutdu büsbütün əzhar, Sarıb da bağçayı həp rəngə, nura qərq etdi. Fəqət o nazlı mələk nerdə?!. — İmdi yapyalınız, Dərin bir uyquya dalmış məzar içində o qız! * * * Çoban türküsü Açmasın çiçəklər, gülməsin güllər, Ötüşməsin şirin dilli bülbüllər, Dərdim çoqdur ellər, ellər, ay ellər! Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlaram. Göz yola dikməkdən bağrım oldu qan, Bir xəbər yoq hilal qaşlı yarımdan, Yaralı könlümü olmaz oxşayan, Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlaram. Gülməz, yüz bahar olsa, gülməz yüzüm, Yardan başqa bir gözəl görməz gözüm, Sanki anadan ayrılmış öksüzüm, Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlaram. Öz yurdumda bir qəribdən seçilməm, Əsir kibi bir dost, bir yaqın bilməm, Cihan cənnət olsa, bir ləhzə gülməm, Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlaram. Məcnun könül Leylasını unutmaz, Başqa bir gözəl dərdimi uyutmaz, Bir məsəldir: “Tərlan yerin sar tutmaz!” Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlaram. Göy yüzündə görür-görməz hilalı, Keçər fikrimdən yarımın xəyalı, Dərbədər könlümün artar məlalı, Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlaram. Xatirə gəldikcə mavi gözləri, Süzgün baqışları, tatlı sözləri, Dolaşırım dağı, daşı, düzləri, Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlaram. Yosma dilbərim deyilmiş ədasız, Pək nazlıdır, amma deyil vəfasız, Nə çarə!? Eşq əhli olmaz bəlasız, Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlaram. * * * Dəniz pərisi Hər tərəf nəşədar, hər yer şən... Yenə hər şeydə bir təravət var. Günəşin cilveyi-lətifindən Vəcdə gəlməkdə nevərusi-bahar. Dənizin səfheyi-səma rəngi Yenə elmasparələr saçıyor. Çırpınan ruh için oqur sanki Hər kiçik dalğa bir nəşideyi-nur. Pənbə şəmsiyyəsilə bir dilbər, İştə sahil boyunca sallanaraq, Süzülən pənbə bir qayıqda yüzər, Bir mələkdir ki, xabgahi-şəfəq... Mayıs oqşar da gül yanaqlarını, Bayılır, məsti-zevq olub titrər. Gah öpər möhtəris dodaqlarını Əndəlibanə tatlı zümzümələr. Ah... bilməm bu hüsni-xoşəlhan, Hanki qəlbin şüküftə qönçəsidir? Bu mələk qiz, bu nuri-xoşcərəyan Əcaba, bir dəniz pərisimidir!? -Kağızxanə.* * * * Dəniz tamaşası Günəş qürub ediyor; göy... mühitimiz gömgöy... Göz işlədikcə könül uçmaq üzrə çırpınıyor, Günəş qürub ediyor; göy... fəza, dəniz gömgöy... Uzaqda, yalnız üfüqlərdə var bir aləmi-nur. Bütün gözəlliyi həp sanki toplamış Yaradan, Dənizdə xəlqə nişan vermək istiyor əlan. Uzaqda bağçalar, əlvan çadırlar, ormanlar, Alevlənib də parıldar, gümüş sular çağlar. Mələklər əl-ələ vermiş uçar, qaçar, oynar, Mənəkşə, pənbə çiçək püskürür yanar dağlar. Qürubə qarşı dəniz səhneyi-lətafət olur. Qürubə qarşı dəniz başqa bir qiyamət olur. Çocuqkən, iştə gözəl xatirimdədir, gecələr Öyüb də cənnəti təsvir edərdilər... daim Maraqlanır, düşünürdüm: nədir şu bilməcələr? Yalanmı? Doğrumu? — derkən yanardı idrakım. Fəqət bu gün şu üfüqlərdə parlayan əlvan, İnan—diyor bana—cənnətdən etmə şübhə, inan! Günəş dalıb gediyor; köşkü andıran gəmimiz Uçar, uçar, qoca qartal qanatlarilə uçar. Dərin-dərin düşünürkən sönük baqışlı dəniz, Onun sükutunu yırtar da, min gürültü saçar. Günəş sönüb gediyor, ay həzin-həzin doğuyor, Hava sərinliyor, əsmərcə zərrələr yağıyor. Fəza, dəniz, bütün ətraf kölgə, həp kölgə... Köpük saçan gəminin ta ucunda bən tənha, Qoyulmuşum köpürən xızlı nəhri dinləməyə Ki, çağlayıb geri aqdıqca sarsılır dərya. Balıqlar oynaşaraq həp inadü hiddətlə Hücum edər, atılır arqamızca şiddətlə. Könül çocuq kibi seyr eylədikcə əylənərək, Şu tərs axıntıyı keçmiş həyata bənzətiyor. Baqıb-baqıb düşünürkən, dəniz çiçəklənərək, Dağıtdı fikrimi nagah bir şəlaleyi-nur. O, iştə özlədiyim, sevdiyim gözəl mehtab Ki, hər dəqiqə edər ruha gizli-gizli xitab. Qucaq-qucaq əritilmiş gümüş dənizdə aqar; Aqar da dalğalanır, cəzb edərdi hər nəzəri. Könül bu levhəyi duyduqca yüksəlir, qalqar, Uçardı göylərə, təqdis edərdi həp qəməri. Fəqət qəmərlə bərabər işıqlı yıldızlar, Parıldaşır, axışır, titrəşirdi xəndənisar... Əvət, əngin fəzadə ruh uçaraq, Kəşf edər sanki bir yığın məna. Kəhkəşan sütlü nəhri andıraraq, Əzəli bir kitab oxurdu bana. Göy, dəniz iştə bir-birindən uzaq, Eyliyor ayrı-ayrı cəlbi-məraq. Göydə bir bitməyən dərinlik var Ki, donar hər düşüncə heyrətdən. Uça bilsəydi bəlkə insanlar, Bir şey anlardı bəlkə qüdrətdən. Bu dərinlik, bu ölçüsüz boşluq Veriyor hissə, fikrə sərxoşluq. Bu dərinlikdə bir həqiqət var, Gizlidir gərçi kor beyinlər için; Lakin ülviyyətilə həp parlar, Bəllidir görmək istəyənlər için. Hər təfəkkür ki, istiyor cevlan, İştə bir bitməyən geniş meydan! Bu tamaşayə qarşı bir müddət Qapılıb getdi ruhi-müztəribim. Arıyorkən fəzadə bir qüvvət, Çırpınıb durdu nagəhan qəlbim. Dəli, sərsəm düşüncələr coşaraq, Göydə uçmaq dilərdi həp qoşaraq. Azacıq keçməmişdi... bir tufan Qoparaq, çıldırıb qudurdu dəniz. Baqdım oynar da sallanır hər an, Bir beşikdən seçilmiyor gəmimiz. Fırlamış bir gürültü ortalığa, Dalğa, həp dalğa, hər tərəf dalğa... Yuca dağlar qədər, əvət, qocaman Dalğalar gürləyib gəlir hər an. Gəmi sərsəmləyib şu fırtınadan, Bağırır, sanki istiyor da aman. Yüksəlir, yüksəlirdi ərşə qədər, Alçalır, alçalırdı fərşə qədər. Vardı hər gözdə bir təlaş əsəri, Qorqu çökmüşdü hər kəsin yüzünə. Öndə bir möhtəriz baqışlı pəri Düşünürkən, baqıb ala gözünə, Gördüm atəşli bir əməl saqlar, Ta uzaqlarda bir təsəlli arar. Bu həzin levhədən nədənsə bənim Sarsılıb ruhum inlər, ağlardı. Bora şiddətlə hayqırır daim, Göy gürüldər, dəniz də çağlardı. Yalvarıb haqqa dinli ya dinsiz, “Allah, Allah!” səsilə doldu dəniz. Bu keşakeşdə möhtəşəm, məğrur, Qoca, səksən yaşında bir sima, Ulu bir dağ mətanətilə vəqur Qoca bir türk edib namazı əda; Vird oqur, Haqqa eylər ərzi-niyaz, Bəlkə dağ sarsılır, o sarsılmaz. Onca təsiri yoq şu tufanın, Parlıyor qəhrəmanca nasiyəsi; Oqunur çöhrəsində Turanın Şanlı tarixi, keçmiş ənənəsi; Öylə daim mühib, ağır, düşkün Baqınırkən əzər mühiti bütün. Göydən ayrılmayan alevli gözü Saçar ətrafa şöleyi-iman. Budur ancaq duası, virdi, sözü: “Ey böyük Tanrı! Ey böyük Yaradan! Hər bəladən əsirgə yurdumuzu, Kamran eylə şanlı ordumuzu!..” Qara dəniz, 1912 * * * Dün və bu gün Dün səadətlə parlayan gözlər, Şimdi yəsü kədər nisar eylər. Dün təhəvvürlə gürləyən sözlər, Şimdi bir başqa macəra söylər. Dünkü xəndan könül bu gün sızlar, Dün sönən bir əməl bu gün parlar. Mərhəmətsizdir iştə köhnə fələk, Bəşəriyyətlə əylənir daim. Bəşəriyyətlə əylənir gülərək... Dünkü məhkum olur bu gün hakim, Dünkü bədbəxt olur bu gün məsud, Dünkü məsud olur bu gün mərdud. Başqa, pək başqa şimdi zevqi-cihan, Dünkü peymanələrdə qan coşuyor. Dünkü məmurələr bu gün viran, Dünkü viranələr bu gün məmur... Həp pozulmuş da dünkü peymanlar, Yeni dost olmuş əski düşmanlar. Yoq təbiətdə öylə bir qüvvət, Əbədi, həm də paydar olsun. Həp dəyişməkdədir bütün xilqət, Həp dəyişməkdədir həyatü fünun. Olmayan varmı inqilabə zəbun? Varmı sarsılmaz öylə bir qanun?! Seyr edin iştə kainatı bütün, Devrilir hər adımda bir əzəmət, Dinləməz dünkü hadisatı bu gün, Parlıyor hər dəqiqə bir hikmət. Hər qaranlıqda çırpınır bir nur, Hər həqiqətdə bir xəyal uyuyur. -Bakı, 1915* * * * Elmi-bəşər “Bir məktub münasibətilə” Bəradərimə: “Kəsbi-ürfan için, fəzilət için Durma, yüksəl!” deyirsən...İştə mənim Ən böyük, ən sevimli amalım, Qayeyi-məqsədim budur. Lakin, Nə için gizləmək gərək, yetişir... Nə qədər pürümidü biaram Gecə-gündüz çalışsam, uğraşsam Yenə ən son nəticə heçlikdir. “Aramaq, bulmaq, içtihad etmək, Arif olmaq...” deyirdin, iştə bu bir Ruhpərvər, sevimli xülyadir Ki, inanmaq əbəs... nasıl, nə demək. İstərəm anlayırmısan? Məsəla: İmdi yerdən səmayə doğru dərin, Çox dərin bir fəza təsəvvür edin, Yüksəlib bir bəyaz qanadlı hüma, — Tizpərvaz bir fəriştə kimi — Böylə dalsın onun dərinliyinə; Nə olar? Şübhə yox ki, şəhpərinə Bir rəxavət olar da müstövli; Yorulur, sonra çırpınır, bayılır, Sönər əvvəlki etila həvəsi; Uçamaz artıq, iştə son nəfəsi... Qafil insan da həp o fikrə əsir. Bəşəriyyət zavallı, çox məsum... Daima bir sərabə aldanaraq, Qoşuyor, sanki bir dəniz bulacaq, “Bilmək, öyrənmək” öylə bir uçurum Ki, onun intəhası yox, dibi yox... “Bilirəm” söyləyən də var pək çox. Nəmə lazım... o bir xəyalətdir. “Elmü ürfan” nədir, mən anlamadım, Çünki həp cəhlə doğrudur hər adım. “Bəşəriyyət kamalı buldu” denir... İştə bürhan! “Bu gün də bir qanun Kəşf olunmuş...” fəqət bitərmi zünun?! Bir həqiqət bu gün müsəlləm ikən, Onu mütləq yarınki hikmətlər Zəhrxəndiylə örsələr, zədələr, İki gün sonra eyni hikmətdən Daha çox şübhələr, tərəddüdlər Duyar insan, bu, iştə elmi-bəşər!.. * * * Eşq atəşi can yıxıyor Eşq atəşi can yıxıyor, Ürəkdən qanlar axıyor. Tale mənə yan baxıyor, Həm gülümsər, həm ağlarım. Gönül həp sızlar, həp inlər, Xəzan fəryadını dinlər. Anıldıqca keçən günlər Həm gülümsər, həm ağlarım. Hər səfada cəfa buldum, Açmadım saraldım-soldum. Sərbəst ikən əsir oldum, Həm gülümsər, həm ağlarım. * * * Ey ruhi-pürsükun! Ey bənliyimdə hakim olan ruhi-pürsükun! Ey ruhi-münfəil! Səni gördükcə həp zəbun; Gördükcə daima səni sərgəşteyi-zünun, Həp varlığım haman oluyor sanki tarümar. Sən bəxtiyar idin o zamanlar ki, büsbütün Bir şerü zevq içində yaşardın... Fəqət bu gün, Baq, ziştbin olub da nə buldun? Bir az düşün! Həp kainata qarşı nədir bunca iğbirar? Hər şey sənin gözündə bir əfsanə, bir yalan... Bir aldanış demək bütün alayişi-cihan. Sevmək, sevilmək, eşq, vəfa, xəndə ya fəğan - Bunlar da göstərişmidir, ey ruhi-sərədar!? Aldanmamaq; bu, səncə bu gün iştə son məraq... Guya sərabi-müğfil imiş həp yaqın, uzaq; Lakin yetər, şu halı bıraq, istəməm, bıraq! Əsla təhəmmül etməyə yoq bəndə iqtidar. Aldan bir az, yazıq sana!.. Qəhr olduğun yetər, Baq, aldanıb da çırpınaraq zümreyi-bəşər Daim qoşar ümidi-səadətlə bixəbər, Daim xəyal içində yaşar, həm də bəxtiyar... Çıq şübhədən, sükunu bıraq, aç da balü pər, Çırpın fəzayi-zevqi-şətarətdə pürzəfər, Qoş daima məhəbbətə, nifrətdən et həzər! Bədbin olub da kəndinə dünyayı qılma tar! Çırpın kədərlərinlə, sürurunla daima; Bəzən kədər, düşüncə, qırıqlıq da bir səfa... Sev, ağla, inlə! Bəlkə bulursun bir az şəfa, Çırpın xəyalü hiss ilə həp məstü biqərar. Bir nazlı çöhrə, ya düşünür bir həzin nigah, Bir giryə, bir təbəssümi-nazik, dərin bir ah, Bir şairanə mənzərə, bir qanlı hərbgah, Xoş bir şükufəzar və ya tazə bir məzar. Hər levhə bir həqiqəti söylər təranədir, Hər kölgə hissi oqşayacaq bir bəhanədir. Dünya nədir? O, iştə fərəhnakü münkəsir Bir aşiyani-zevqü səfa, bir xərabəzar... * * * Gecəydi Gecəydi... hər yeri sarımışdı bir sükuti-həzin, Donuq ziyalı fanarlar baxardı həp qəmgin. Yavaş-yavaş yürüyürdüm yolumla pürfikrət, Önümlə ərzi-vücud etdi bir soluq surət. O bir cavan idi, küskün baxışlı, həm yorğun; Vücudu xəstə, mükəddər, həyatı çox durğun... Kəsik nəfəslə yürür, söylənir də, inlərdi, O bir xəyali-bəid arxasınca titrərdi. Nədənsə cəzb eləyirdi o hər adımda məni, Həmən maraq ilə təqibə başladım izini. Onunla, iştə onun kölgəsilə çox məhzun Yürür,gedir, düşünürdüm; göründü bir balkon Ki, süslü pəncərəsi, şıq, ipəkli pərdələri, Nasılsa eylədi dilxun zavallı dərbədəri. Dayandı qarşıda, həsrətlə əşkbar olaraq, Həzin-həzin baxınıb söyləyirdi sızlayaraq: “Sən, ey sevimli mələk! Ah... zalım, ey zalım! Sən ey nədimeyi-ruhum, ümidi-iqbalım! Sən, iştə həp sən idin cilvəgahi-amalım, Keçərdi günlərim əvvəl səninlə şatirü şən. Nə oldu? Söylə, neçin böylə bivəfa çıxdın? Şikəstə könlümü bilməm neçin yıxıb-yıxdın? Neçin ümidimi məhv eylədin? Nədən bıqdın? Nədən atıb məni, əğyarə həmdəm oldun sən?! Mən eşqə uymaz, inanmazdım, ey pəriyi-səhər! O hissi məndə fəqət sən yaratdın... ey dilbər! Hüzur qəlbimi aldın da ömrüm oldu hədər, Tutuldum iştə o dami-bəlayə qafil ikən... Mənimlə hər gecə həmbəzm olub gülümsər idin, Məhəbbət olmasa aləm xarab olar der idin, Dodaq-dodaqda öpüşdükcə xeyli söz verdin. Nə oldu, üz çevirib, qaçdın aqibət məndən? Fəqət bahari-şəbabımda bir çiçək buldum, Qaçırdım əldən, onun həsrətilə məhv oldum. O sənsən ah...sən! Uğrunda bax nasıl soldum? Səninlə söndü həyatım, yanıb kül oldum mən. Gəl, iştə qəlbimi gəl yar, çıxar məhəbbətini! Gözəl mələk! Məni gəl qurtar, al əmanətini! Yetər, yetər!.. Çəkəməm qeyri-bari-firqətini, Qapında kəndim üçün qazmaq istərəm mədfən.” Zavallı gəncin o titrək püriştika səsini, Sükuti-leyli yaran nəşəsiz təranəsini Kim anlar, ah... ona kim etina edər? Heyhat!.. O aşiyanə girən şey fəqət süruri-nəşat... O infialı, o suzişli halı kim dinlər? Verir cavab ona ancaq sitəmli qəhqəhələr. Qopub gələn o şətarətli səs bir istiğna Ki, daima onu yaxmaqla həzz alır guya... O sərsəri, o səfil... onca fəzlədir yaşamaq, Yaşarsa, həp yanaraq yəs içində məhv olacaq. Sönük vücudu saçar hər dəm atəşin fəryad, Fəqət nə çarə! Əsərsiz bütün bu istimdad... Nəhayət, oldu rəhakari iztirabı onun Əlində patlayan atəşli bir cılız qurşun. Ayaqda durmaq üçün onda yoxdu tabü tavan; Sərildi yerlərə, lakin püriztirabü fəğan Deyirdi: “Yox daha səbrim, gecikmə, gəl, mələyim! Gəl, iştə, getməliyəm; əlvida!.. Gözəl mələyim!..” * * * Gəlin Of, nə yamandır süzgün baxışlar, Ay ipək talləri zərəfşan gəlin!.. Hər kəs gülər, hər kəs səni alqışlar, Yalnız mənim halım pərişan, gəlin! Getmə, dur, könüldə min həsrətim var, Söylənəcək dərdim, fəlakətim var, Səndən sənə gizli şikayətim var, Ey mələk ədalı, xuraman gəlin! Nədir suçum, məndən uzaq qaçırsan, Yabançı ellərə şənlik saçırsan, Röya kimi süzülürsən, uçursan, Bilməzsən ki, bağrım olur qan, gəlin! Nə söyləyim! Halım əyandır sana; Sən bir yana, bütün dünya bir yana. Sənsiz gülüstanlar zindandır mana, Ey cənnətdən bizə ərməğan gəlin!.. * * * Get! Bəni anlatma ki eşq, aləmi-sevda nə imiş? Bilirəm bən səni, get! Hər sözün əfsanə imiş. Get, gülüm, get, gözəlim! Başqa bir aşiq ara, bul! Duydum artıq sənin eşqindəki məna nə imiş!.. Bivəfasən, mələk olsan belə uymam daha, get! Kim ki uymuş sana, könlüm kibi divanə imiş. Yetişir, get! Bəni qəhr eyləmə, tərsa qızı, get! Anladıq şəfqəti-ayini-məsiha nə imiş! Səni bir sadədil, azadə mələk sanmış idim, Neyləyim!.. Ah... könül ruhuna biganə imiş. Səni təqdis edərək bir daha sevməm əsla, Nə imiş sanki bu eşq!? Aşiqi-şeyda nə imiş! Aləmi-zevqi-səfadən bana bəhs etmə, saqın! Bildik artıq bu cihan mülkü nə viranə imiş!.. * * * Görmədim Bilmədim, uydum şu məcnun könlümün fəryadinə, Eşqə dil verdim, bəladən başqa bir şey görmədim. Ruhi-məcruhum gözəllərdən vəfa bəklər yenə, Bən hənuz əsla cəfadən başqa bir şey görmədim. Görmədim əsla dikənsiz gül, qaranlıqsız işıq, Həp visali daima təqib edər bir ayrılıq, Söyliyorlar: “Daim zevqi-səadət var”, yazıq! Seyr edib boş iddiadən başqa bir şey görmədim. Gördüyüm hər müztərib simayə duydum mərhəmət, Yarə, həm əğyarə yar oldum da, sevdim bicihət; Aşina zənn etdiyim hər yüzdə heyhat!.. Aqibət Boş təməllüqdən, riyadən başqa bir şey görmədim. Hər məhəbbət bir xəyanət, hər gülüş bir hiylədir. Hər səadət rühü oxşar pək sönük bir şölədir. Bəlkə var səhvim? Fəqət gördüklərim həp böylədir... Görmədim, əsla bəladən başqa bir şey görmədim. * * * Hali-əsəfiştimalımı təsvirdə bir ahi-məzlumanə Hər kəs aləmdə bir bəlayə düçar Olur, amma mənim kimi olamaz. Künci-möhnətdə qalmışam naçar, Bu könül dərdinə dəva bulamaz. Qəmi-hicrilə biqərar olmuş, Çünki məhcur bəzmi-yar olmuş. Könlümün halını edər təsvir Ruyi-zərdimlə, çeşmi-xünbarım. Əhli-zövq istər eyləsin təqdir Ki, nasıl yar imiş mənim yarım. Hər kəsin zikri bəzmi-zövqü səfa, Virdim olmuş mənim də va əsəfa. Edər eşq əhli rəsmi-yarə maraq, Ehtimal alsın onla həsrətini. Yarım olmaz mənim gözümdən iraq. Bulmuşam çün könüldə surətini. Ürəyim rəngi-ərğəvan olmuş, Ərimiş laxta-laxta qan olmuş. Mənə layiq görürsə əhli-qərəz, Bənzədim yarımı çəmən gülünə. İstəməm versələr cahanı əvəz, Dağınıq zülfünün kəsik telinə. Deyəməm ki, nə dürlü zibadır, Xələt ol yarə qanlı dibadır. Yarələr cismi-nazəninindən Qızarır, sanki qönçeyi-güldür. Zəf məşhuddur cəbinində Məncə təsviri-halı müşküldür. Məhv olur fikr edincə cismü tənim, Aman allah! Odur mənim vətənim! Bir zaman bu vətən maarifcə Sayılırdı yer üzrə bir gülşən. Kəsbi-qəflət edib təsadüfcə İmdi olmuş libası qanlı kəfən. Get-gedə qabili-zəval olmuş, Ayaq altında paymal olmuş. Biz, həqiqət, zavallı yavrularız, Bu vətən bir sevimli validədir. Əbəs əğyardan vəfa umarız, Babamız yox ki?! Böylə haldədir. Bizə göz tikmiş ol vəfa kanı, Madərin yavrusilədir şanı. Ey vətən! Ey könül pərəstarı! Var ümidim, qüsurə baxmıyasan, Bizə tərcih edib də əğyarı, Buraxıb nari-hicrə yaxmıyasan. Səni bu halə saldı qəflətimiz, Daha əfv et, yetər nədamətimiz. Gülüyor həp tamam əhli-cahan Bu əsəfiştimali-halimizə, Aman allah! Nə dərdi-bidərman, Gəliyormiydi heç xəyalimizə. Bizi, ey yer! Yarıl da kamına çək! Eyidir bu həyatdan ölmək. Mayeyi-iftixarı ər kişinin Vətən uğrunda bəzli-himmətdir. Lafə baxmazlar, iştə hər kişinin İşi ayinəsində müsbətdir. Qeyrət istər ki, can nisar edəlim, Mədəniyyətlə iftixar edəlim. Daha məhv etdi artıq istibdad, Yıxdı zülm atəşinə canımızı. Oldu hər bir hüququmuz bərbad, Dinləməz kimsə əlamanımızı. Bu nə dəhşətli haldır, ya rəb, Biləməm ki, nədir bu halə səbəb. Ey vətən! Səndə parlayanda ziya Büsbütün əhli-qərb cahil imiş. İmdi bulmuş vüqu əksi-qəza, Əcəba, bu nasıl təqafil imiş? Kim təsəvvür edərsə bu hali, Varlığı hissdən olur xali. Bizi bu halə sövq edən biar Mütləqa xabi-cəhlə dalmış imiş. Bizi iğfal edən zaman əğyar Dövri-aləmcə mat qalmış imiş. İmdi qeyrət edərsə millətimiz, Yenə övdət edər səadətimiz. Hər şitai-bahari mövcib olur, Vardır əmniyyətim bu halə mənim, Yenə onlar ən əski halı bulur, Heç maraq etmə, nazənin vətənim. Mənə gəl! Gəl mənə, zavallı vətən! Heç unutmam səni bu halilə mən. Dəxi yad etmə bir də maftalı, Möhtəmil şahrahə yol bulalım. Hələ saçmaqda ol füyüzatı Ləməatilə feyzyab olalım. Vardır ümmid sübhi-iqbalə, Şəbi-hicranə yoxmu dünbalə?! * * * Hər yer səfalı, nəşəli Hər yer səfalı, nəşəli, hər şey tərəbnisar... Hər dəm gülümsədikcə günəş, məst olur bahar. Dağlar çiçəklə süslənərək səbzü dilgüşa... Quşlar ötər, sular aqıb ətrafa gül saçar. Seyr eylədikcə bən şu gözəl kainatı, həp Ruhum uçar, uçar əbədi bir səfa duyar. Cənnət qədər bu mənzərə möcüznüma...fəqət Həp bisəmər, deyilsə nəsibim visali-yar. Didari-yar, iştə odur cənnətim bənim; İnsan olan cihanda nasıl sevgisiz yaşar!? Həp sevgidir gözəlliyi insanə sevdirən, Məhrumi-eşq olunca gözəllik də can sıqar. Dünyada varsa devləti-cavid o, eşqdir; Olmaz sevib-sevilməyən ömründə bəxtiyar. * * * Hərb ilahi qarşısında Ey odlu şəhpərilə saçan zəhri-intiqam! Ey hərb ilahi! Ey sırıtan kinli əjdaha! Oldunsa bunca qəhrü fəlakətlə şadkam, Artıq bitir şu səhneyi, ey müftəris dəha! Endir şu qanlı pərdəyi, ey rəhnümayi-şər! Endir də bir qədər nəfəs alsın bəni-bəşər. Sarmış bütün cihanı həyahuyi-dəhşətin: Yalnız bəşərmi pənceyi-qəhrində sarsılan? Hakim havada, yerdə, su altında vəhşətin, Vəhşilərin də zülmdən olmaqda bağrı qan. Qaplanlar iztirab ilə hər an dilər aman, Qartallar iştə etmədə həp tərki-aşiyan. Ey şiddətü qəzəb savuran hamiyi-zəfər! Artıq yetər, usandı cihan, sən də bir usan! Tərk et şu qanlı torpağı, artıq çəkil, yetər! Hər kəs didişmədən yorulub şimdi ruh açan Azadə bir havada çiçəklənmək istiyor, Pək tatlı bir ümidlə əylənmək istiyor. Şərr olmadıqca xeyrə qavuşmaq məhal olur. Qəsvətli, sisli hər gecədən bir günəş doğar. Hürriyyət öylə nazlı bir afət ki, pək vəqur, Qan aqmadıqca kimsəyə gülməz o işvəkar. Zatən bu, köhnə yurdumuzun köhnə adəti, Hər tanrının qan içməyə var hüsni-rəğbəti. Zülmət dağıldı, zülmü fəsad oldu payimal, Hər yerdə sanki haqqü ədalət gülümsüyor. Al bayrağın qanatları altında, pürməal Hər çöhrə, hər dodaq saçıyor ləmə-ləmə nur. Hürriyyət? Ah, o bəncə fəqət tatlı bir xəyal... Dünyada varmı hürr əcaba? İştə bir sual!.. * * * Hərb və fəlakət Uçar, uçar, yenə ruhum diyari-hüznə qoşar; Uzaq, uzaq, çox uzaq bir mühit içində yaşar. Soğuq, soğuq!.. Gecə keçmiş, bütün cihan susmuş, Uzaqda inliyor ancaq zavallı bir bayquş. Gözümdən uyqu çəkilmiş də çarpıyor qəlbim, Nədənsə bilmiyorum, ah, xeyli müztəribim. Önümdə dalğalanır teyflər, qızıl qanlar, Başımda patlıyor atəşli, sisli vulkanlar. Təcəssüm etmədə qarşımda bir cihani-ələm, Dönüb də tərsinə guya yanar bütün aləm. Yığın-yığın bəşəriyyət ölümlə pəncələşir, Fədayi-nəfs edərək haq üçün qoşar, güləşir. Yakar, yıkar, əzilir, məhv olur, basar, basılır, Vətən yolunda ölür, öldürür, asar, asılır. O top, tüfəng, o qılıclar, zəhərli qumbaralar, Nə istər, ah, niçin böylə gürləyib parlar!?. Nədir şu qəhrü fəlakət? Nədir bu qəhtü qəla? Nədir şu kinü ədavət, nədir bu dərdü bəla? Aman, nə mənzərə! Duyduqca sarsılır vicdan. Nə dəhşət, ah!.. Düşündükcə çıldırır insan. Təməddünün sonu vəhşətmidir, nədir əcaba?.. Xayır, xayır... nə diyor baq ricali-bəzmara; Siyasət ərləri gür-gür gürüldiyor hər an, Böyük səadət umar həp şu qanlı fırtınadan. Bütün şu vəlvələ onlarca bir bəşarətdir, Yarınki bayramı təbrik için işarətdir. “Böyük, küçük, qara, ağ, həp xristian, islam, Şəhərli, köylü, maarifpərəst, cahili-tam. Bütün bəşər nə hüquq istiyorsa, həp alacaq; Qəvi zəif ilə bir yerdə kamran olacaq...” Demək ki, qalmayacaq zülmdən cihanda nişan... Aman,nə tatlı bir əfsanə, həm nə süslü yalan! Əvət, bu nəşəli, həm şairanə bir xülya, Xəyalə, hissə pək uyğun, sevimli bir röya... Bu tatlı hiss ilə həp ənbiya, bütün ürəfa, Fünuni-fəlsəfədən zevq alan böyük üdəba, Zəif için didinib, çırpınıb yorulmuşlar, Fəqət nəticədə həp əski halı bulmuşlar. Qucaq-qucaq edilən tatlı vədlər pək çox; Saqın inanma! Yalan... Yoq, zəif için haq yoq!.. İnanma! Aciz için yoq hüquq, inanma xayır, Cihanda haq da, həqiqət də həpsi qüvvətdir. - Bir zamanlar şərəfli Turanın, O cihani ğiryui qavğanın Qəhrəman, bir güzidə evladı, Türklərin anlı-şanlı əcdadı, Saldırıb titrətirdi yer yüzünü, Hökm edər, dinlətirdi hər sözünü, Nə zaman kişnəsəydi türkün atı, Qırılırdı bir ölkənin qanatı. Həp krallar, prenslər, xanlar, Ulu şahlar, kibirli xaqanlar, Papalar, həp xəlifələr hər gün, Diz çökərlərdi türkə qarşı bütün. Çünki parlardı ərlərin qılıcı, Həpsi qartal kibiydi saldırıcı. Həpsi bir zevq alırdı qüvvətdən, Ululuqdan, müzəffəriyyətdən. Bunu gördükdə qomşu devlətlər, Məmləkətlər, zavallı millətlər, Həp boyun bükdü, türkə yalvardı, Mərhəmət gördü... canı qurtardı. Sonra lakin bu mərhəmət, bu aman, İştə tarix!.. Türkə verdi ziyan. Qavrulub əski sızlayan yaralar, Fışqırıb durdu odlu qumbaralar. Mərhəmətkarı mərhəmətlə degil, Qəhrü şiddətlə qıldılar tənkil. Böylə dəhşətli, qanlı mənzərələr, Hər zaman eyləməkdə cəlbi-nəzər. İştə bir levhə! Görmək istərsən, Baq da gör!.. Ah bir baqıb görsən?! O şəhamətli türkün evladı, Şimdi topraq yiyor da, fəryadı Çıqmış əflakə, həp yanar, sızlar. İştə baq! Yavrular, xanım qızlar Titriyor pənceyi-fəlakətdə, Həp ölüm qarşısında, zillətdə... Həpsi avarə, həpsi ac-çılpaq, Həpsi biçarə... Baq, gözündən iraq?! Həpsi qan ağlıyor da zaru-zəbun Həpsi qardaşca bir nigah arıyor, Bir kömək, bir pənahgah arıyor. Dinləyən kim... fəqət o fəryadı? Avutan kim... o qəlbi-naşadı? Nə fəlakət bu, həm nasıl müdhiş!? Ah, ölüm ən böyük səadət imiş... - Arqadaş, yoldaş! Ey vətəndaş, oyan! Yatma artıq, yetər... Dəyişdi zaman; Sıyrılır, bax, yavaş-yavaş zülmət, Barı dan yıldızından al ibrət! Nə diyor baq o pənbə çöhrəli nur? Səhər olmuş, demək günəş doğuyor. Azacıq varsa hissü vicdanın, Qalq, oyan! Sönməmişsə imanın. Qalq, oyan! Gör nə fikrə xadimsin? Kimlərin oğlusan? Nəsin? Kimsin? Sürünüb durma böylə, bir yüksəl! Bir düşün, gör beş-altı əsr əvvəl Nə idin? Şimdi nerdəsin? Bu nə yəs? Əcaba, yoqmu səndə izzəti-nəfs? Bir qədər sərxoş oldun, iştə yetər, Diksinib bir ayıl da gör nə xəbər!? Adəm evladı qol-qanad açaraq, Çarpışır yerdə, göydə od saçaraq. Yetişir, haydı zəfi, əczi buraq! Qan, alev püskürən mühitinə baq! Baq da bir an təsəvvür et yarını, Daha sürətlə at adımlarını! Kim baqıb dursa, bil ki, qeyb edəcək, Ayaq altında məhv olub gedəcək... Sürüsündən kənar olan qoyunu Canavar parçalar görüb də bunu. Dona qalmaqda varmı bir məna? Bunca zillət yetişmiyormu sana!? Çoq əzildin, yetər, ər oğlu ər ol! Çırpınıb çareyi-xilas ara, bul! Qoşaraq nura, cəhli et pamal! Həp sənindir şərəf, ümid, iqbal. Şaşırıb durma böylə... Bir aydın İdeal arqasınca qoş, çırpın! İdealsız nicat ümidi-məhal... “İttihad!” İştə ən böyük ideal! Səni qurtarsa, qurtarır birlik, Çünki birlikdədir fəqət dirlik!.. * * * Hübuti-Adəm Deyirlər bir zaman Adəmlə Həvva Yaşarmış rövzeyi-cənnətdə tənha. O bir məva ki, biganəyiz biz, Bu torpaqdan uzaq, qəmsiz, kədərsiz. O bir məva ki, ruhani, münəvvər, Uçarmış orda zərrinpər mələklər. O bir məva ki, nəşr eylər sərasər Əməllər, nəşələr, güllər, çiçəklər. Gözəl, asudə bir məvayi-sevda; Geniş, azadə bir səhrayi-xülya. Xəzansız bir baharistani-cavid, Ki solmaz orda əsla bərgi-ümmid. Fərəhdən ağlar insan bəlkə, bilməm! Bulunmaz orda lakin hüznü matəm. Əvət, bir öylə xoş məvadə tənha, Yaşarmış qayğısız Adəmlə Həvva. Yaşarmış məstü şeyda, şadü xəndan; Yaşarmış vəqfü-sevda, safü üryan. Deyilmiş süs geyim onlarca adət; Fəqət geydikləri bir tül ki, iffət. İki dildadei-zövqü şətarət, Olub vüslətgüzini-bəzmi-ismət; Gülümsər daimi bir sur içində, Yaşarkən öylə nuranur içində, Hücum etmiş də süfli ehtirasat, Qabarmış adəmiyyət hissi... heyhat! O ülviyyət, o ülvi sərmədiyyət Zəbuni-ehtiras olmuş nihayət. Nəhayət, incə bir vəhşi təmayil, O ülvi eşqi etmiş məhvü zail. Birər heykəl kimi məbhutü heyran, Hicab altında qalmışlar hərasan. Sararmış bət-bəniz, uçmuş təravət; Hücum etmiş haman rəngi-səfalət. O dəm ənvarə müstəğrəq, sərazad, Gözəl bir qız, səmavi bir pərizad, Gəlib həq canibindən əldə fərman, Demiş: çıx, ey səfalətpərvər insan! Çıx, ey qafil bəşər! Dəf ol, çəkil, get! Bu lahuti təfərrücgahı tərk et! Deyil layiq sana gülzari-cənnət... O süfliyyətlə hissi-adəmiyyət Bu ülviyyatı heç eylərmi idrak? “Çe nesbət xakra ba aləm-e pak?!”1 Düşün, bax nerdəsin, bir kərrə anla! Bu məva öylə bir firdovsi-əla Ki, hər bir lövsdən, hər məfsədətdən, Bütün vəhşətdən ari bir nişimən... Sən əvvəl xeyrü şərdən bixəbərdin, Çocuq ruhilə bipərva gəzərdin. Nə buldun, qürbi-həqdən böylə sapdın? Düşün! Naqis bəşər, bir bax nə yapdın!? Bu gün qüdsiyyətin olmaqda bərhəm, Yazıq! Aldandın, ey biçarə Adəm! Təəssüf biəsər... Pək çox yanıldın, Nədamət bisəmər... Pək gec ayıldın. Edər lahutiyan səndən şikayət, Səninçin burda çox müşkül iqamət. Çəkil, get! Rəhbərin şəhmari-üsyan; Açılmış onda bax bir qövri-nisyan Ki, həp müzlim, kədərza, tabfərsa, Müləvvəs bir cədəlgah: iştə dünya! Deyilmişsən hərəmi-qüdsə məhrəm; Eşin Həvvayı al kəndinlə bahəm, Enib qıl aləmi-nasuti məskən, Nədir əzvaqi-dünya anla, öyrən! Əzil, qəhr ol, keçənlər keçdi, heyhat! Budur həqdən səninçin son mükafat! Qoşarsın bir zaman məhkumi-xüsran, Ararsın gülşəni-lahuti giryan. Yaşarsan vadii-zillətdə məyus, Fəqət dönməz, o günlər keçdi, əfsus! Cahan durduqca həp nəslin bərabər Bu müdhiş zərbədən qurtulmaz, inlər. Bu qəflət eylə bir süfli cinayət Ki, verməz kimsəyə bir ləhzə rahət. Bu gün əxlaf üçün səndən əmanət Qalan yalnız fəlakətdir, fəlakət!.. Əmin ol, nerdə nəfs olmuşsa hakim: Həqiqi eşqi məhv etmiş məzalim, Kimin ülviysə ruhu, söz onundur, Əsiri-nəfs olan daim zəbundur. * * * İbtilayi-qəram Dinliyorkən lisani-şerimi bən, Bir yetimin lisanhalı kibi, Yüksəlir bir inilti qəlbimdən, Titrədir ruhi-lərzədar şəbi. Daima bir sərabə aldanırım; Ağlaram, sızlaram, fəqət o zaman, Ruhi-şerimdə çırpınır sanırım Bir qırıqlıq, bir ehtiyaci-nihan. Öylə bir ehtiyaci-mübrəm ki, Ona vabəstə etilayi-xəyal, Şer-şair bulur onunla kəmal. İştə ahəngi-leyl, səmti-səma, İştə dalğın dəniz diyor sanki Həp sükuti-bəliğ içində bana: Ruhi-şairdə mevcidi-ilham Bir məziyyət var: “İbtilayi qəram!..” * * * İki həmşireyi-lətafətü an Bəzən əsla umulmayan yerdən, Nə qədər bəxtiyar olur insan! İştə, bən yəs içində inlərkən, Ruhi-məcruhimi edər xəndan, İki sevda pərisi ləməfşan. Biri — nevrəstə, nevdəmidə çiçək... Biri — nadidə, naşinidə mələk... Birinin çöhreyi-dilaşubi, Ləbi-gülgüni, çeşmi-məxmuri, Zülfi-şəbrəngi, rəngi-məhcubi, Qərq edər nurə qəlbi-rəncuri; Şərqə məxsus o bir gözəl huri... Kim bilir! Bəlkə şimdi cənnətdən Yerə enmiş gəzər o qönçədəhən. Lakin əfsu...s qeyri-qabildir, Bəncə təsviri-halı digərinin. O bir ülvi xəyalə bənzətilir Ki, edər hər baqışda şair için Pürməali nəşidələr təlqin. Söylüyor iştə hər bir əzası Ki, bənim əsrin ən gözəl Venosı. Gərdəni-safini öpən o xəfif, O təməvvücnüma ipək saçlar, Nəşr edər kainata qarşı lətif, Pürzəhəb bir ziyayi-rayihədar, Nəşvəza bir bahari-pürəzhar. O səmavi nigahə qarşı fəqət, Duyar insan mədid bir heyrət. Şu dilara, sevimli mənzərədən Ruhə bir başqa etila gəliyor. O gözəl çöhrələr gülümsərkən Saçar ətrafə sanki nuri-şürur, Ah, mümkünmü olmamaq məshur?! Qadın! Ey möhtərəm ənisi-bəşər! Sənsiz öksüz qalırdı hissi-bəşər! -Böyükada.* * * * İlk bahar -Kiçik bir məktəbliyə* Bahar, bahar gəlmiş, yenə ilk bahar; Güllər, çiçəklər gülər, quşlar oynar. Göyün altun saçlı qızı nur saçar, İnsanların tutqun könlünü açar. Dağlar, çəmənlər geyinir al, yaşıl; Yerlər, göylər parıldar işıl-işıl. Bülbüllər ötüşür, cəh-cəh vururlar, Güllüklərdə dügün, dərnək qururlar. Sevgili bir çoban, on bir yaşında, Düdük çalar axar sular başında. Ətrafında qoyun, quzu hoplaşır, Oynar, mələr, qoşar yenə toplaşır. Bir yanda bir dul qadın ağır-ağır Xəstə yavrusunu öpüb oynadır. Bir yanda məktəbli bir çox qız, oğlan Oynaşıb oxuşur həp bir ağızdan. Əl-ələ, qol-qola şadan olurlar, Haqqın qüdrətinə heyran olurlar. * * * iştə bir divanədən bir xatirə -“Sən nəsin? Kimsin?” deyən ariflərə* Arqadaşlar! Sormayın, hiç sormayın! Sızlayan bir qəlbə atəş vurmayın! Sormayın, ariflər! Ey fərzanələr! Anlamaz dərd əhlini biganələr. Sormayın əsla, kimim bən? Ya nəyim? Şimdi bən bir qayğısız divanəyim. İştə könlüm bir yıqıq viranədir, Hər nə söylərsəm bütün əfsanədir. Mən nəyim? Kəndim də bilməm, vaz keçin! Sən nəsin? Boş bir sual insan için. Bir müəmmadır ki, “bənlik” həll edən, Yüksəlir lahuta fərti-nəşədən. Bən hiçim, hiçdən çıqan hiçdir fəqət, Zənn edərsəm, sizdə də yoq mərifət. Göz-qulaq - görmək, eşitmək aləti, Çoq zaman aldatmış insaniyyəti. Hər nə göstərsəm, nə söylərsəm sizə, Etibar etməzsiniz hiç bir sözə. Çünki bən divanə, siz qafilsiniz, Dilsizim bən, yoq sizin də hissiniz. Söhbətə mailsəniz, diksinməyin! Dinləyin! Ah, əfv edin, incinməyin! Çünki anlaşmaq deyildir pək qolay, Laylalaylay, laylalaylay, laylalay. Bir zamanlar mən ənisi-yar idim. Əhli-məna, məhrəmi-əsrar idim. Gülşəni vəhdətdə həp şamü səhər, Seyr edərdim qayğısız, azadəsər. Bixəbərdim... sevmiyordum xilqəti, Bilmiyordum çünki mevcudiyyəti. Hiçlik, ah... ən xoş dəmi-səmti-sükun, Bir gözəl cənnətdi heyhat!.. Ən zəbun. Ən dəni bir hiss, əvət, bir kor buğa, Ruhumu yoqluqdan atmış varlığa. Bir zaman baqdım ki, yoq nurü səfa; Bir kiçik məhbəsdəyim: zülmətnüma... Çırpınıb durdum, fəqət yoq qurtuluş, Qəşş olub qaldım həmən, bitabü huş. Səssiz, ünsüz ağlıyordum məsti-xab; Nagəhan bir seyhə, bir müdhiş xitab: “Qalq! Ey insan oğlu, qalq!” əmr eylədi, Sarsılıb beynim həmən sərsəmlədi. “Vay!” deyib birdən bağırdım, zar-zar İçqırıb həp sızlıyordum biqərar. Sonra gördüm başqa bir aləmdəyim, Bir yığın insan için əyləncəyim. Həpsi xürrəm, həpsi pürvəcdü tərəb, Anlamazdım bən nədir, aya, səbəb?! Ağlamaqdan qalmamışdı bəndə hal, Bir küçük məcnun idim pəjmürdəhal. Onlar amma gah gülər, gah əylənir, Bən sükut etdikcə durmaz, söylənir. Ninni söylərlərdi gah aram ilə, Bəzən okşarlardı həp pürvəlvələ. Keçdi az-çoq bən dəyişdim büsbütün, Taleyi-mənhusuma doğmuşdu gün. Ağlamazdım, şimdi pək dilşad idim, Qayğısız, azadə bir nevzad idim. Hər nə görsəm zevq alırdım bilmədən, Yar idim həm yarə, həm əğyarə bən. Sanki bir cənnət kəsilmiş kainat, Başlamış artıq münəvvər bir həyat. Daima məsudü fərruxbal idim, Daima xoşbin idim, xoşhal idim. İştə bir məsum idim, azadəsər, Uçmaq istərdim müzəffər, nəşəvər. Anbəan bulduqca bən nəşvü nüma, Ruhumu qaplardı bitməz bir səfa. Artıyordu ömrə hər gün rəğbətim. Çünki bipayan idi hürriyyətim. Qayğı bilməz bir çocuqkən nagəhan, Fikrimi cəzb etdi digər bir cihan. Kəsbi-irfan etməyə əzm eylədim. Elmə qoşdum, hər nə duydum, bəllədim. Ruhi-məsumanəm olmuş dərbədər, Fəzl için hər ləhzə yüksəlmək dilər. İstəməzdim rahət, artıq biqərar, Çırpınırdım ruzu şəb pərvanəvar. Əldə kəskin bir silah olmuş qələm, Fikrimə hökm eyliyordu dəmbədəm. Hər nə görsəydim məraqavərdi həp, Mütləqa durmaz, arardım bir səbəb. Artaraq fəzlü kəmalım anbəan, Yüksəlirdim, yüksəlirdim durmadan. Fikrimi işğal edən hər bir xəyal, Ruhumu eylərdi ilqa bin sual. Kəşf için sərsəm könül məftun idi. Kim onu həll etsə Əflatun idi. Çırpınırdım daima irfan için, Hiç sanırdım ömrü bir nadan için. Məlcəim olduqca məktəb, mədrəsə, Qəlbimə gəlməzdi hiç bir vəsvəsə. Zövq alırdım məscidü meyxanədən, Feyz alırdım aqilü divanədən. Saçma bir dəftərçə, sərsəm bir kitab, Ruhumu eylərdi daim hissiyab. Fəzlü irfan əhlinə heyran idim, Elm için başdan keçər insan idim. Kainati-elm, o bir dilbər həyat, Ən müqəddəs bildiyim bir kainat... Elm, əvət, pək sevdiyim dildar idi, Ən gözəl bir yari-əfsünkar idi. Elmə vermişdim könül arifmisal, Bilmiyordum başqa aləm, başqa hal. Bilmiyordum qəm nədir, sevda nədir, Bilmiyordum aşiqi-rüsva nədir. Vardı tək bir həmdəmim: fəzlü kəmal, Vardı tək bir munisim: ərbabi-hal. Həp çalışmaq, uğraşıb durmaqla bən, Qoşdururdum fikrimi hiss etmədən. Aqibət, bir gün yoruldum, inlədim, Sonra küskün ruhumu həp dinlədim. Çoq düşündüm, çoq daşındım, bir zaman Guşeyi-üzlətdə tutdum aşiyan. Etmədim insanə artıq etibar, Adəm oğlundan fərar etdim, fərar. Bəncə mərdud oldu hər dəftər, kitab, Həp təfəkkürdən olurdum zevqiyab. Bildiyim hər bir həqiqət əskidi, Başladım təmyizə hər nikü bədi. Gördüyüm hər şeydə bir məna arar, İctihad etmək dilərdim biqərar. Artıyorkən iztirabım anbəan, Xeyli daldım... bir də baqdım, nagəhan Əski bütlər qalmamış, həp qırmışım, Uçmuş əqlim, büsbütün çıldırmışım. Gözlərimdən qaldırılmış pərdələr. Baqdım, ağlar gördüyüm hər şey gülər. Heyrətimdən bən də güldüm, aqibət, Gözlərim gördüm yaşarmış bicihət. Tüklərim ürpərdi həp sərsəmlədim, Baqdım, artıq başqa bir aləmdəyim. Sıçrayıb beynimdə qan vulkan yapar, Gah enər qəlbimdə bir tufan yapar. Bəncə həp mahiyyəti-əşya bütün, Başqa rəng almaqdadır guya bu gün. Əski hissiyyat əzilmiş sərbəsər, Əski “bən”dən hiç bulunmaz bir əsər. Hər həqiqət sanki ölgün bir xəyal... Hökm edər ruhumda artıq başqa hal. Bəncə xilqət şimdi bir əfsanədir, Kim ki, həll etmək dilər, divanədir. Bir oyuncaqdır cihan başdan-başa, Qafil insanlar da bənzər sərxoşa. Səndələr hər kəs əməlsiz, qayğısız, Həpsi kəndindən xəbərsiz, sayğısız. Söyləşirlər, anlaşılmaz sözləri, Həp baqarlar, görməz amma gözləri. Daima miskin, düşünməz, sərsəri... Bir çürük xulyaya heyran əksəri. Gah übudiyyət edib yıldızlara, Gah əyilmişlər dilara qızlara. Çoq zaman məğlub olub bir heyvana, Tanrı zənn etmiş, tapınmışlar ona. Böylə, gəmsiz bir yığın mərkəb kibi, Otluyorkən... iştə - məslək mövcibi, Fırlamış meydanə bir qaç dahiyə, Korları irşad için gəldik deyə, Kəşf edib yoqluqda bir mevcudi-haq, Birdir, elan etdilər, məbudi-haq. Birdir, amma hökm edər hər bir şeyə, Həm də əsla bənzəməz hiç kimsəyə. Xəlq edər, həm məhv edər, pək müqtədir... Çünki hər bir qüvvətin fevqindədir. Hökm edər, söylər, onun ilhaminə, Vaqif olmaz aciz insanlar... yenə Duysa bir şey, həp o dahilər duyar, Sonra onlar xəlqi eylər hissədar. Xəlq, xaliqdən uzaq həm bixəbər, Yalnız onlar əmr edər, ya nəhy edər. Çünki onlar çoq yaqın ülviyyətə, Həm də pək layiq xitabi-qüdrətə. Parlamış hər kimdə ənvari-dəha, Aləmi-əsrarə olmuş aşina. İştə onlar, hər biri bir qəhrəman, Həp çalışmış durmadan, sarsılmadan. Bir dügün - onlarca hər bir təhlükə, Həpsi olmuşlar fəda bir məsləkə. Həpsinin amalı bir, əfkarı bir, Həpsinin iqbalı bir, idbarı bir. Həpsi yalnız bir həqiqət aşiqi, Həpsi bir vicdanla dinlər xaliqi. Həpsinin qəlbində bir sevdası var, Həpsi Məcnun, həpsinin Leylası var. Həpsinin ruhunda bir cənnət gülər, Həpsi şəfqət bəslər, ülviyyət dilər. Ağlamışlar həpsi insaniyyətə, Xadim olmuşlar bütün bir niyyətə. Parlamış həpsində bir haq şöləsi, Xeyrə munis, şərrə düşman cümləsi. Haqdan almış həpsi ilhamatını, Dinləmiş həm kəndi hissiyyatını. Hər kəs inşad eyləmişdir bir kitab, Ta ki, izhar eyləsin bir inqilab. Başqa bir “bənlik” ararkən hər biri, Uymaz olmuş bir-birə çoq sözləri. İştə hər dahidə var bir etiyad. Yan baqıb təqlidə, eylər ictihad. Pək təbiidir ki, hər sahibhünər, Bir təcəddüd, bir xüsusiyyət dilər. Gərçi az-çoq bir-birindən fərqi var, İştə onlar, həpsi bir şahrah arar. Dinləyib əslafı həp fikr etdilər; Göstərib əxlafə bir yol, getdilər. Sonra, lakin sonra pək çoq sürmədən, Fırlayıb meydanə bir çoq rahzən, Onların fikrində bulmuşlar təzad; Hər biri bir yolda etmiş ictihad. Bir-birindən xəlqi istikrah için, Hər biri bir dürlü olmuş xuşəçin. Bir yığın əfsanə, bin lafü kəzaf Uydurub hər kəs çıxarmış ixtilaf. Hər biri boş bir xəyal almış ələ, Uğraşıb dünyayə salmış vəlvələ. Ayrılıb bir mürşidin peyrəvləri, Ayrı məzhəblər çıqarmış; hər biri Bir yığın böhtanlar icad eyləmiş, Pirinə həzyanlar isnad eyləmiş. Anlamaz, kor xalqı qandırmış bütün, Hər nə qusmuş, həp inandırmış bütün. Qübbə yapmışlar küçük bir həbbəyi, Söyləmiş: “haq bəndə...” hər külxanbəyi. Hakim olmuşlar bütün izanlara. Hər kəs uymuşdur o bivicdanlara. Firqələr təşkil edilmiş anbəan, Olmamış əskik niza hiç bir zaman. İzləyib hər firqə çıqmaz bir cığır, Bir dügün-dərnək qurulmuş zırhazır. Hər kəs uymuş kəndi sərsəm fikrinə, Düşman olmuş çoqlar öz həmfikrinə. Eyləmiş hər kəs təsəvvür qayəsiz, Başqa yol, bir başqa xaliq, başqa iz. Hər kəs aldanmış da sapmış bir yana, Bin çeşid bütlər yapıb tapmış ona. Hər kəsin ruhunda bir xaliq gülər, Öylə bir xaliq ki, xəlq etmiş bəşər. Pək tühaf!.. Bir firqə digər firqənin Xaliqindən diksinib olmaz əmin. Halbuki, hər kəscə haq bir, tanrı bir... Ya bu sərsəmlik, bu azğınlıq nədir?! Bir yığın insan arar zülmətdə nur, Bir yığın: haq bizdədir, söylər durur. Bir güruh eylər pərəstiş vəhdətə, Bir güruh eylər təməllüq kəsrətə. Hər kəs artıq izləyib bir yol gedər, Əyri, düz, çirkin, gözəl iman edər. Cahil, arif, bir çoban, bir feyləsuf, Kəndini sanmaqda... ərbabi-vüquf. Hər kim əvvəldən inanmış hər nəyə, Bir də ram olmaz o digər bir şeyə. Haq təcəssüm etsə birdən həpsinə, Tutduğundan kimsə vaz keçməz yenə. Çünki pək gücdür unutmaq keçmişi, Həm düşünmək istəməz bir çoq kişi. Hökm edər “mazi” bütün vicdanlara, “Əskilik” eylər nüfuz izanlara, Əski adətlər birər zəncir olub, Dəmbədəm etməkdə təxsiri-qülub. Sorsalar: dünyada kimdir hökmdar? Bən derim: ölmüşlər, ölmüş duyğular. Bir həqiqətdir bu... varsa şübhəniz; Ta çocuqluqdan nə öyrənmişsəniz, Hər nə yad etmişsəniz dün ya bu gün, Qəlbinizdən həp silin bir-bir bütün: Valideyn ağuşu, məktəb, mədrəsə, Qorqu, ümmidü təvəkkül, vəsvəsə. Etiqad, əxlaqü adət, hər nə var, Həp kökündən qaldırın divanəvar... Həp qırın, həp çignəyin, həp məhv edin! Hiç zərər yoq, bir müvəqqət səhv edin! Səhvinizdən ta ki doğsun şübhələr, Həp seçilsin haqqü batil, xeyrü şər. İştə bir meydan ki, istər qəhrəman. Hər kimin var meyli, etsin imtihan. Etsəniz bir böylə cürət, şübhəsiz, Qarşınızdan pərdələr qalqar təmiz. Bir də aldanmazsınız hər kahinə, Fikri çaldırmazsınız hər xainə. Başlayıb artıq münəvvər bir həyat, Məhv olur həp əski, ölgün kainat. Köhnə mevhumata yol verməzsiniz, Haqqı dinlər, başqa şey görməzsiniz. Seyr edib insanların əfalını, Fikrini, amalını, hər halını. Heyrət eylər, daima ağlarsınız, Daima ağlarsınız, sızlarsınız. Halınız ənzarı cəlb eylər bütün. Seyr edənlər həp gülümsərlər bütün. Çünki Məcnun zənn edər hər kəs sizi, Kimsə dərk etməz fəqət Leylanizi. Kimsədən gəlməz kömək hiç bir zaman, Ürkərək sizdən qaçar yeksər cihan. Siz də bipərva olub mərdümgiriz, Nerdə insan görsəniz ürkərsiniz. Ərzi-didar etsə sizlərdən biri, Göstərib heyrətlə bir çoq sərsəri Xalqa söylərlər: “Qaçın bundan, aman! Şarlatandır, şarlatandır, şarlatan! Sözləri həp saçma... yoq məna, filan, Həp yalandır, həp yalandır, həp yalan...” İştə diqqət lazım... ey ərbabi-hal! İmtihan istər, nə lazım qilü-qal. Bir cəsarətdir bu... iqdam etsəniz, Böylə bir azadə yoldan getsəniz, Siz də bir Məcnun olub ağlarsınız; Bən nəyim? Yaxud kimim, anlarsınız. Ən nihayət, hər həqiqət bəllənər, Haq nədir? Nəymiş? Nihayət bəllənər. Öncə “bənlik”dən təcərrüd qılmayan, Kəndi nəfsindən uzaqdır hər zaman. Kim ki, əql istər, o, məcnun olmalı, Hər fəlakət gəlsə məmnun olmalı. Yoqsa gevşək, duyğusuz, boş bir beyin, Sirri-xilqətdən nə anlar söyləyin!? Canlı meyitlərcə zor idraki-haq, Görməz ama, doğsa hətta bin şafaq. Nuri-haq bir çöhrədir, daim gülər, Dərkdən aciz fəqət biganələr. Dərk edənlər mütləqa məczub olur, Fərti-eşqindən həmən illət bulur. Çıldırıb sərsəmlər, ağlar, həm gülər; Başqa bir aləmdə rəqs etmək dilər. Tərk edib cananə bixud canını, Həp arar məşuqeyi-vicdanını. Biqərar istər sarılsın boynuna, Nagəh anlar: yarı girmiş qoynuna. Ruha artıq başqa ülviyyət gəlir, Aləmi-lahutə qalqar, yüksəlir. Yüksəlir, əngin fəzalərdən aşar, Ərşi-istiğnadə bipərva yaşar. Təşneyi-irfan ikən dərya bulur, Mevt ararkən zindeyi-cavid olur. * * * Kiçik sərsəri Uyuyur... caməxabı toz, torpaq; Nə bir ümmidi var, nə kimsəsi var. O bir öksüz, o bir soluq yarpaq; Nə də məhzun köküs keçirməsi var. Ona yoldan keçənlərin ürəyi Daş kəsilmiş də yasdıq olmuşdur. Yox onun imdi kimsədən diləyi; Uyuyur... binəva yorulmuşdur. Günəşin qızğın, odlu zərbəsinə Hədəf olmuş vücudu; həm də əlil... Bir kiçik qülbə yox ki, kölgəsinə İltica eyləsin zavallı səfil! Zülmü fisqin, cinayətin yolunu Sədd üçün həbsxanalar yapılır. İmdi məsum ikən, səfalət onu Mücrim elan edər, yarın asılır. Haqqa varmaq, pərəstiş etmək üçün Ucalır bir tərəfdə məbədlər. Daş, çamur, haqq rizası namümkün... Aldanır, aldanır zavallı bəşər. * * * Küçük bir levhə Ehtizaz etmədə hər yanda behişti-nəfəxat, Oqşuyor səhn çəmənzarı yenə ruhi-bahar. Şəms, o nevzadi-təbiət gülüyor şəşəəbar, Saçıyor hər tərəfə rəngi-səfa, nuri-həyat. Sanki hər şey gülüyor, ərzü səma həp məsrur, Hər tərəf mevceyi-nur... Kainatə veriyor nəşə nəsimi-səhəri, Sərvlər qaməti mevzun ilə həp məsti-qürur... Bir tərəfdə ötüşür şevqü şətarətlə tüyur, Pərdə-pərdə eniyor, yüksəliyor nəğmələri. Süslənib naz ilə bir yanda gülümsər əzhar, Pürsəfa, ləmənisar... Gəzinir qarşıda bir tifli-məlahət yalınız... Hər ədasilə o şux aləmi eylər məshur. İştə, səyyar çiçək denməyə şayan bir qız! Çeşmi-məxmurinə baqdıqca ürək çırpınıyor, Allah, Allah! Nə qədər ülvi... o mavi gözlər! O səmavi gözlər! Həp çiçəklərdə təməvvüc edən əlvani-sürur, Əks edib çöhreyi-gülgününə eylər ləman; Zülfi-zərtarını yaldızlar ilahi bir nur, İştə bir levhə ki, hər zairi eylər heyran; İştə bir şer ki, hər şairi eylər təltif, Nə qədər şeri-lətif!.. Böyük dərə. * * * Mənim tanrım Hər qulun cahanda bir pənahı var, Hər əhli-halın bir qibləgahı var, Hər kəsin bir eşqi, bir allahı var, Mənim tanrım gözəllikdir, sevgidir. Gözəl sevimlidir, cəllad olsa da; Sevgi xoşdur, sonu fəryad olsa da, Uğrunda mənliyim bərbad olsa da, Son dildarım gözəllikdir, sevgidir. Gözəlsiz bir gülşən zindana bənzər, Sevgisiz bir başda əqrəblər gəzər, Nə görsəm, hankı bəzmə etsəm güzər, Həp duyduğum gözəllikdir, sevgidir. * * * Məyus bir qəlbin fəryadı Ey nəşvəli, ey işvəli ümmid! Lənət sana, ey afəti-cavid! Artıq yetər, əl çək, bən usandım; Əvvəl səni bir bakirə sandım, Arqan sıra gəzdim yapa-yalnız, Həp məkrinə uydum sənin, ey qız! Get! Anladım artıq nə imişsin. Duydum ki, nasıl fitnə imişsin. Bir başqa dil-aşüfteyi get, bul! Keç, get! Sırıtıb durma, kənar ol! Dəf ol ki, gözüm görməsin əsla, Yaqdın bəni, ey sıtmalı xulya! Qarşımda durub titrəmə, ey zill! Bitdim, daha yoq bəndə təhəmmül. İnsan nə qədər maili-qəflət!? Səndən umuyor zevqi-səadət! Var bir quru hikmət, o da yanlış... Ümmid ilə guya yaşanırmış! Bir söz ki: yalan, saçma, xurafat... Aldanmam o əfsanəyə, heyhat!.. Ey yəs! Sən ey hüzni-sərazad! Ağuşuma gəl, qıl bəni dilşad! Ruhimlə bərabər yaşa yalnız, Gəl qəlbimə gir, ey sarı yıldız. Yalnız bana ol munisü həmdəm! Yalnız olayım bən sana məhrəm, Sevdim səni, ey sevgili dilbər! Gəl, ağlayalım şimdi bərabər. Çöhrən mütəvərrim kibi küskün... Səndən çəkinir hər kəs onunçün. Dalğın baqışından qaçar insan, Bilməm nədən etmiş bəni heyran!? Aləm səni zənn etsə də çirkin, Lakin bana sor! - bəncə gözəlsin. Hürr olmaq için xeyli yoruldum, Eş kəndimə yalnız səni buldum. Zira sana yar olmayan insan Zənciri-əsarətdə verir can! Ruhum irər ülviyyətə səndən, Sənsiz əzilir, məhv olurum bən. Qəlbimdə əgər varsa mətanət, Səndən, yenə səndəndir o qüvvət. Ümmid ilə insanə gələn hiss, Ya kizbü riyadır, ya təbəsbüs. Lakin sana məftun olan əhrar, Laqeyd olur, ey yari-füsunkar! Miskin yaşamaz, zülmə tapınmaz, Rahət nə, səfalət nədir anmaz, Sənsiz yaşasam, bağrım olur qan, Qoş, gəl bana, ey rəhbəri-vicdan! Uç, gəl bana, ey həmdəmi-hissim, Bir dərbədərim, yoq bir ənisim. Sənsiz yaşamaq bəncə tənəzzül, Sənsiz gəbərirsəm o da bir züll... Gəl, ruhumu güldür də çəkil, get! Ya qəlbimi yar, parçala, məhv et!.. * * * Nəcmi-geysudar Sən ey yüksək fəzalardan aşan səyyahi-zərrinpər! Uzaq, ey nəcmi-geysudar! Uzaq gəz, ərzə yaqlaşma! Uzaqdan pək gözəlsin, mənzərən pək tatlı, pək dilbər, Məhəbbət yoq təqərrübdə, şu məhrəkdən saqın, şaşma! Təfərrücgahın ey səyyari-ülvi, pək geniş... yüksəl! Bu alçaq yer sana layiq deyil, yüksəl, yaqın gəlmə! Münəvvər saçlarınmış sanki zəhralud bir məşəl, Yaqarmış xəlqi!.. Hər kəs qorquyor, uç get, saqın gəlmə! Bizim torpaqda naməqbul olur biganələr daim, Onunçün sevməz insanlar səni, hər kəsdə nifrət var. Məramın qəhr isə, get! Onları təsmim edər daim, Şu ərz üstündə yüz binlərcə geysudar yıldızlar. -Bakı.* * * * Niçin? Bən niçin məsti-eşqi-yar oldum? Bu nə xülya ki, bən düçar oldum? Bən niçin böylə dilfikar oldum? Niyə məftuni-zülfi-tar oldum? Niyə bədbəxti-ruzigar oldum? Mərhəmətsiz mələk, ədalı gözəl Gör nələr yapdı bir visala bədəl! Yeni gülmək dilərdi şəmsi-əməl, Ah... pək bəxtiyar idim əvvəl... Bən niçin məsti-eşqi-yar oldum? Sevərim... Son nəfəsdə inlərkən Yenə atmam o nazlı dilbəri bən. O gözəl gözlər, ah... o qönçə dəhən, Çıqmıyor bir dəqiqə fikrimdən, Bu nə xülya ki, bən düçar oldum? Səhər aşiq o nurun ismətinə, Bayılır pənbə gül təravətinə, Cümlə heyran ikən nəzakətinə, Uyar-uymaz onun məhəbbətinə, Bən niçin böylə dilfikar oldum? Hər könül bağlı bir vəfakarə, Arıyor dərdi-eşqə bir çarə. Bən niçin böylə qaldım avarə? Niçin uydum o çeşmi-səhharə? Niyə məftuni-zülfi-tar oldum? Nə olur? Beş dəqiqə ləbbərləb, Yaşasaydıq onunla məsti-tərəb; Of, bilməm ki... Mərhəmət, ya rəb! Bəni qəhr etdi iztirabü təəb, İştə! Bədbəxti-ruzigar oldum. * * * Niyə getdin? Niyə döndün? Niyə baxdın? Gəldin də, niçin pəmbə buludlar kimi axdın, Bilməm, niyə getdin, niyə döndün, niyə baxdın? Şimşək kibi çaxdın da, niçin könlümü yaxdın, Bilməm, niyə getdin, niyə döndün, niyə baxdın? Sərpildi alev ruhuma süzgün baxışından, Sarsıldı da həp bənliyim, ey afəti-devran. Gəl, gəl, olayım səndəki hər cilvəyə qurban. Bilməm, niyə getdin, niyə döndün, niyə baxdın? * * * Novruz bayramı İştə novruz! Yetişdi fəsli-bahar. Gəldi işrət zamanı, qardaşlar! Nə gözəl bayram... Ah, nə xoş fürsət! Sayılır əhli-zövqə bir nemət!.. Böylə şad gün düşərmi bir də ələ? Keçirin beş gün ömrü ləzzət ilə. Yalınız hanki evdə yas varsa, Bir onun borcudur ki, tutsun əza. Birinin ölsə qardaşı naçar, Qara bayram tutar... Bir adət var. Hər kimin yoxsa böylə bir üzri, Eyşü nuş eyləsin o... yox zərəri. Gərçi “əlmömünün üxüvvə” demiş Əmri-peyğəmbəri hekayə imiş. Cümlə qardaş, — deyir Rəsuli-xuda, Hanki islamədir bu söz əcəba? Bəlkə bir başqa xəlqədir bu xitab? Nəyə lazım, canım, sıxıntı, əzab. Bütün İranda, cümlə Balkanda, Çırpınır qardaşın qızıl qanda! İştə bir qətlgahə dönmüş yer! Məhv olan yüz deyil ki! Yüz mindir. Ana! Həmşirə! Ey nişanlı gəlin! Siz də əsla sıxılmayın, sevinin. Əzilib məhv olursa ailələr, Sizə aid deyil bu qəmli xəbər. Getsə iffət, kəsilsə əmcəklər, Sevinin!.. İstəməz düşüncə, kədər. Bütün aləm dağılsa, od tutsa, Bizə lazımdır imdi zövqü səfa. Bir müsəlman ki, onda qeyrət var. Sevinir, kef edər, çalar, oynar. Sevinin! Zurna, toy çalın, sevinin, Nə gözəl bayram! Of, gülün, sevinin! Dinə, namusa küsdünüzsə, gülün! Sevinin, həp gülün!.. Nə nəşəli gün?! * * * Öksüz Ənvər Doquz yaşında zəki, uslu bir çocuq: Ənvər... Sinifdə tam iki ildir, birincilikdə onun Şərəfli bir adı var; daima müəllimlər Sevərdilər onu. Lakin o imdi çox yorğun. O imdi çox mütəfəkkir... cahanda iştə onun Həyatı, nəşəsi, ümmidi tək bir annəsi var. Fəqət o, bəlkə üç ay var ki, xəstə, giryənümun Nəzərlərilə üzər binəvayı leylü nahar. Zavallı annəsi söndükcə yavrucuq yanıyor, Yanıb da qovruluyor; ən böyük düşüncələri Yarınki matəmi güldürmək üzrə aldanıyor, Fəqət qadın ərimiş, onda yox həyat əsəri. Çocuq dəvam eləyir dərsə hər sabah; lakin Nə söyləyirsə müəllim, o bir şey anlamayır. Dalıb, dalıb gediyor, dərs için, vəzifə için, Toqat yeyirsə də biçarə susmuş, ağlamayır. Səkiz gün oldu ki, artıq xəbər yox Ənvərdən, O imdi dərsə dəvam etməyir, qadıncığazın Qoşar məzarına öksüzcə ağlar, inlərkən Gəlincə xatirə mazi, düşüb qalır bayğın. Sorar sinifdə müəllim o kimsəsiz çocuğu, Qızar da söylənərək hər gün arxasınca onun; “Aman, nasıl yaramaz! Bax, bu həftə keçdi dəxi Nə bir xəbər, nə bir iz var? Demək o bir çapqın...” Yarınki gün o soluq çöhrə pürməlali təəb, Sinifdə ərzi-vücud etdi. Dərsə başlanaraq Müəllim əkşi, çatıq üzlə püritabü qəzəb, Görüncə Ənvəri, qaldırdı: Ey! Çocuq, mənə bax! Sən, iştə hanki cəhənnəmdə, söylə, nerdə idin? Düşünmə, söylə! Əfəndim, şey... Ah, dəni yaramaz! Nasıl da bax dalıyor, sanki tülküdür qurnaz!.. Çocuqcığazda cavab: iştə bir sükuti-həzin... Gözündə dalğalanır incə bir bahar buludu, O həp baxıb duruyor, yoxdur onda hiylə və suç... Sükuta qarşı müəllim qəzəblə bir, iki, üç Toqatlayınca, çocuq bircə kərrə hıçqırdı: “Aman, vay, annəciyim!..”, sonra qəşş olub getdi; Bu səs sinifdə olan cümlə qəlbi titrətdi. * * * Otuz yaşında Otuz yaşında saralmaq, açılmadan solmaq; Bu iştə bir mələyin virdi-şairanəsidir. Otuz yaşında gömülmək məzarə, məhv olmaq; Bu bir şikəstəəməl dilbərin təranəsidir. Əvət, bu sisli, dəyərsiz həyat üçün hər kəs, Nə umsa cümlə hədər, həp birər çocuqca həvəs... Otuz yaşında!? Fəqət çox tühaf... nasıl, nə demək! Bu sirri bilmək üçün bir gün eylədim israr. O nazlı çöhrə şəfəqlər saçıb gülümsəyərək; Sevimli gözləri ta qarşısında xəndənisar Olan bir aynaya mətuf olub da söylədi: “Bax! Gülümsəyən bu rəsim yoxmu? Sevdiyim ancaq Bu lövhədən, bu gözəl çöhrədən ibarətdir, Mən istərəm o təravətlə daimi yaşamaq... O, yirmi bir sənəlik qönçeyi-lətafətdir Ki, həp təravəti-hüsniylə zövqyab olaraq Həyata qarşı gülər gözlərində istiğna, Nasıl da bənzəyir - insaf üçün - o çöhrə mana... Əvət, şəbabımı təsvir edən o kölgə üçün, Pərəstiş eyləyərək mən həyatı sevmədəyim. Duyunca bir ufacıq inhitat o çöhrə üçün İçimdə hiss edərəm sanki bir əzabi-əlim. Şəbabü hüsnlə az-çox həyat imrənilir; Şəbabi-afəl üçün həfreyi-məzar eyidir. Bütün qadınlığı təsmim edən, əzib bitirən, Çoluq-çocuqlu, müşəvvəş həyat üçün daim Bir iştika duyulur ruhi-lərzədarimdən, Sürəkli ömrə onunçün tənəffür etmədəyim. Mən istəməm ki, şəbab ömr üçün sürüklənsin: Bu fikrə bir deyəcək varmı? Söylə allah için!” — Xayır, gözəl mələk! İnsaf üçün düşündüyünüz Bir az xəyalə, bir az şerə bənzəyirsə də... siz Əmin olun ki, aldanmayırsınız: yalnız Bu dadlı fikri yaşatmaq qolay deyil, biliniz! Bu gün, yarın dəyişər ruhunuz, təbiətiniz, O yolda başqalaşır zövqi-şairiyyətiniz. Bu gün sıxıntılı zənn etdiyin sürəkli həyat, Həyati-ailə bilsən yarın nasıl sevilər? Çoluq-çocuq sənə ithaf edər də xoş nəğəmat, O dəm gözündə cahan pərdə-pərdə cilvələnər. İnan, o türrəyi-şəbrəngin olsa bərfalud, Həyata sən yenə məftun olarsan... olma ənud! * * * Pənbə çarşaf Pənbə, şəffaf, ipəkli bir çarşaf, Lərzişi-səfvətilə hər saət Ruhi-məcruhə eyliyor ithaf. Nazənin bir fəriştə, bir afət. Bu təsəttür nasıl da cazibədar! Bunda pək incə bir lətafət var. Sanki bir nevşükuftə gül fidanın Pənbə tüllər əhatə qılmışdır. Ya ki bir kevkəbi-dirəxşanın Üstünü həp şəfəqlər almışdır. Mən açıq şerdən də həzz edərim, Fəqət ən gizli şeri pək sevərim. Açaraq sivrilir çoq afətlər, Saf və azadə sanki bir zanbaq... Sən əmin ol ki, ey şükufeyi-tər, Gülə pək başqa fər verir yapraq! Söylə! Dünyada hanki sənətkar, Kölgəsiz bir rəsimdə sənət arar!? O vücudi-lətifi qoy sarsın, Nurdan işlənən ipək tellər. Bəncə məğrurü möhtəriz baqışın Ruhu təltif için kifayət edər. Örtün! Örtün... Fəqət unutma, saqın! Sənin açmaq zamanın: iştə yarın!.. * * * Qaçqın Örtünmə, dur! Kimsən, nerəlisən sən, Gözəl qaçqın, başı bəlalı qaçqın! Gülümsə nur saçılsın üz gözündən, Ey hər halı mələk ədalı qaçqın!... Zülfünü qoynunda bəsləmış gecə, Süzgün gözlərin, gül üzün pək incə, Künül məst olur sən gülümsədikcə, Ey nazlı dağların maralı qaçqın! Mən istərəm ömrüm səninlə gülsün, Söylə, nə dərdin varsa anlat bütün; Aman, nə oldu ki, sən böylə düşdün Yurdundan, elindən aralı qaçqın! Ah, səni gördümdə dağıldı huşum, Vuruldum sənə sanki bir sərxoşam, Mən də sənin kimi qərib bir quşam, Gəl mənə, ey könlü yaralı qaçqın!... * * * Qadın Qadın! Ey sevgili həmşirə, oyan! Ana! Ey nazlı qadın, qalx! Uyuyan Daima mövtlə həmduş oluyor, Zillü möhnətlə həmaquş oluyor, İştə sıyrılmada həp zülmətlər!.. Ağarır dan yeri, qalx,iştə səhər!.. Oyan, ətrafını seyr et də düşün! Bütün övladi-vətən iştə bu gün Yalınız səndən umar sədrə şəfa, Yalınız səndə bular ruha qida. Ana övladını bəslər, böyüdür, Anasız millət, əvət, öksüzdür. Sənin aləmdə vəzifən, hissən Nə böyük, həm nə ağırdır, bilsən?! Qadın! Ey sevgili, şəfqətli mələk! Bu qədər səbrü təhəmmül nə demək? O lətafət, o nəcabətlə sana, Bu əsarət, bu həqarət nə rəva?! Sən nəsən?.. Kəndini bil, zəfi burax! Həp nəsibinmi sənin sillə, dayaq? Çəkmə ah, eylə mükəddər, məhzun, Ağla göz yaşların axsın, coşsun! Ağla , fəryadını duysun ərlər, Bəlkə insafa gəlib rəhm edələr. “Ağla, həp ağla!” dedim, çox yanılış... Çınlasın, mövcələnib yüksəlsin O səsin qüvvəti, təsiri böyük... Ağla, ta lərzəyə gəlsin yer, gög Bax, bax insan nə qədər aldanıyor? Xayır, əsla məni sən dinləmə, dur! “Ağla, həp ağla!” dedim, çox yanılış. Ağlamaqdan nə çıxar sanki? Çalış! Oluyor iştə hüququn pamal, Çalış, öyrən, ara, bul, haqqını al! Pərdeyi-zülmət içindən sıyrıl! Qəhrəmanlar kimi qovğaya atıl! Fəzlü ürfanla mücəhhəz olaraq Cəhli yıx, qəfləti yax, əczi burax! Kimsədən gözləmə yardım əsla; Yalınız kəndinə kəndin ağla! * * * Qəmər! Odamda bir gecə səbrim tükəndi, bitdi məcalım, Vücudum atəşi-humma içində həp yanıyordu. Bütün mühitimi süzdükcə artıyordu məlalim, Gözümdə bir sürü teyfi-əməl qanatlanıyordu. Səma gözəldi, hava safü xəndəriz... fəqət mən Bu iğbari-siyahrəng içində məhv oluyordum. Dəniz kənarinə endim, dərin-dərin düşünürkən, Kədərlərim bəni üzmüşdü, bir tərəfdə oturdum. Dəniz də heyrətə dalmış, bənim kibi o da düşgün... Bənim kibi o da müstəğrəqi-xəyal idi; lakin Bən ağlıyordum, o xamuş... bən həyatıma küskün, O eyliyordu dərağuş önümdə bir təni-simin. Qəmər, o çöhreyi-dilbər, o nuri-cazibəpərvər, Çiçəklənirdi onun sinəsində hər yeri üryan; Qəmər, o misrai-bərcəstə, ah... o şeri-münəvvər, Gülümsiyor, onu əmdikcə mavi bir ləbi-rəyyan. Bəni o nuri-lətif eyləmişdi kəndinə məftun; O simbər qızı dalğın nəzərlərimlə öpərkən, “Qəmər! Qəmər!..” deyə qarşımda sanki bir dili-məhzun Anar da keçmişi, həp çırpınırdı inliyərəkdən. “Bu hanki səs, bu nasıl bir iniltidir?” deyə daldım, Həmən önümdə sənin çöhreyi-həzinini buldum. * * * Qız məktəbində — Quzum, yavrum! Adın nədir? — Gülbahar. — Pəki, sənin anan, baban varmı? — Var. — Nasıl, zənginmidir baban? — Əvət, zəngin, bəyzadə... — Öylə isə, geydiyin geyim neçin böylə sadə? Yoxmu sənin incilərin, altun bilərziklərin? Söylə, yavrum! Heç sıxılma... — Var əfəndim, var... lakin Müəlliməm hər gün söylər, onların yox qiyməti, Bir qızın ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti. — Çox doğru söz... Bu dünyada sənin ən çox sevdiyin Kimdir, quzum, söylərmisən? — Ən çox sevdiyim ilkin O Allah ki, yeri-göyü, insanları xəlq eylər. — Sonra kimlər? — Sonra onun göndərdiyi elçilər. — Başqa sevdiklərin nasıl, yoxmu? — Var... — Kimdir onlar? Anam, babam, müəlliməm, bir də bütün insanlar... * * * Qoca bir türkün vəsiyyəti Yavrularım! Ey ömrümü şənləndirən, güldürən, Alnı açıq oğullarım, gözəl, yosma qızlarım, Bir qayəsiz uçurum var, ayrılmıyor önümdən, Ömrüm vəfa etməz bana, bəlkə pək az yaşarım. Artıq bana dar gəliyor həp şu əngin üfüqlər, Sanki ruhum qanatlanıb şimdi pərran olacaq. Qarşımızda yanğın kibi görünən al şəfəqlər, Ehtimal ki, yarınki gün bəni sönmüş bulacaq. Əcəl güclü, bən gücsüzüm, kimsə ondan qurtulmaz, Toplaşınız, vardır sizə bir qaç sözüm, dinləyin. Getməliyim, vəsiyyətsiz ölsəm ruhum şad olmaz, Qulaq verin sözlərimə, birər-birər bəlləyin. İlk istəyim: hiç bir zaman sevgidən əl çəkməyin, İnsan oğlu sevgi için yaratılmış, doğmuşdur. Yer yüzünü qardaş bilin, insan qanı dökməyin, Bu dünyada bir qaşıq su çoq zalımlar boğmuşdur. Kimsəyə kin bağlamıyın, yigit olun, mərd olun, Vicdanınız elmas kibi nur saçaraq parlasın. Qonum-qomşu, yaqın-uzaq hər kəslə həmdərd olun, Qırıq gönülləri yapın, bıraqmıyın sızlasın. Zülmə hərgiz yaqlaşmıyın, doğru yoldan şaşmıyın, Tanrı haqdır, haqqı sevər, ədalətdən xoşlanır. Yaltaqlığa imrənməyin, kibrə hiç yanaşmıyın, Öz haqqını bilməyənlər ən sonunda daşlanır. Arslan kibi cəsur olun, fəqət haqsız çıqmayın, Haqsızlığa qarşı qoyun, bıraqmayın şımarsın. Zalımları, cəlladları çeynəyin, hiç qorqmayın, Türk milləti, görülməmiş, boyun büksün, yalvarsın. Baq! Şu yanda gülümsüyən yeni doğmuş ay nədir? Şəfəqlərin doğurduğu bir qızdır ki, hər yerdə Türk adını e’lan için bir səmavi aynədir, İştə! Bizim tariximiz… həm yerdə, həm göylərdə. Ey sevgili quzularım! Sizdən bən ayrılırkən, Bəndən sizə son vəsiyyət: hərgiz məhzun olmayın. Vicdanımla, namusumla yaşar, haqqı bilirkən, Güclükmü var himmətinə qavuşmaqda Tanrının!? Namus, vicdan insanlarda iki böyük qanatdır, Onlar ilə Adəm oğlu yüksək göylərdən aşar. Namus, vicdan bizlər için daimi bir həyatdır, Türk eli həp o hiss için doğmuş, onunla yaşar. Bir millətin tarixidir kökü, yurdu, yuvası, Tarixiniz baş ucundan hərgiz əskik olmasın. "Altay" dağı, "Makan" çölü, həm də "Yasın" ovası" Birər aydın səhifədir, hər türk gərək anlasın. Südü təmiz, əsil oğul bilməzmi ki, əcdadı Nasıl doğub yaşamışlar, nə ərliklər etmişlər. Bilməli ki, tez məhv edər zaman nankor evladı, Öz nəslini unutanlar çoqdan sönüb getmişlər. Bir millət öz kökü üstə bitər, böyür, yüksəlir, Köksüz ağac çabuq qurur, çiçək açmaz, bar verməz. Baqın, görün tarixiniz sizə nələr göstərir, Həp şərəf, həp böyüklükdür, ancaq şaşılar görməz. Mərd atalar yigitlikdə nam almamış yalınız, Ta əskidən onlarda var elm, hikmət həvəsi. Günəş kibi tarixləri parlatıyor, baqsanız, Səmərqəndin darülfünunları, rəsədxanəsi. Əvət, arslan yavrularım! Türk eli həp şanlıdır, Elmas kibi ləkəsizdir, saqın, qafil olmayın. Əsr, iyirminci əsrdir! Vəzifəsi pək ağır… Arş iləri! Qomşular yol aldı, geri qalmayın! * * * Qomşu çiçəyi Sarışın balkonun kənarında, Yazın atəşli zərbəsilə solub Fəri uçmuş beş-altı saqsı çiçək, Gah bihiss, gah titrəyərək, Bəkləyir mavigözlü bir mələyin Nurdan tökmə nazik əllərini. Həpsinin hüsni-pürqübarında Artıyor hər dəqiqə hüzni-qürub; Gələrək şimdi bir pəriyi-şəbab, Əldə bir dəsti eyliyor sirab; İştə bayğın baqışlı hər çiçəyin, Güldürür çöhreyi-mükəddərini. Nə qadar xoş... o nazənin rəftar! Nə dilaşub... o zülfi-zərrintar! Həp o simayi-şux, o nim nikah, O şəhamətli, atəşin gözlər Ruhi-əşarə bir təcəlligah Olaraq nuri-etila sərpər. Bir çiçəkdən seçilmiyor hərgiz, Həm də bir qönçədir ki, pək nadir... O gül əndamı iştə seyr ediniz! Pənbə güldən gözəl deyil də nədir?! Mütəsəvvirmidir ki, bir insan Onu görsün də olmasın heyran? * * * Qürubə qarşı Yanar ruhum dəmadəm, ruhi-məcruhum yanar, sızlar, Bütün aləm dəyişmiş sanki, həp qəsvətnüma, məhzun... Bütün ətrafı sarmış bir məlal; ağlar, cihan ağlar; Könül məhzun, hava məhzun, günəş məhzun, səma məhzun... Günəş, dilbər günəş sıyrılsa yalnız sisli çarşafdan, Olur zənnimcə hər kəs, hər könül bir an için xəndan. Günəş - əngin, nihayətsiz fəzanın nazlı sultanı, Niçin? Bilməm niçin çıqmaz o xəlvətgahi-ismətdən? Niçin afaqı sarmaz şöleyi-hüsni-zərəfşanı? Niçin mərhum edər hissü xəyalı feyzi-söhbətdən? “Niçin? Bilməm niçin!?” derkən, aman, ya rəb, nələr duydum!? Bulutlar sıyrılıb nagah müdhiş bir xəbər duydum: Günəş, heyhat!.. O, qəhrindən qızarmış qanlı bir sima Ki, hər bir nəzreyi-xunini bir dəhşət bəyan eylər. Əvət, hər nəzrəsindən bəlli bin əsrar, bin məna; Qopan hərbü vəğadan sanki yüz bin macəra söylər, Dəmadəm fışqıran atəşli, zəhragin dumanlardan, O gülgün çöhrə guya sarsılır, məhcub olur hər an. Əvət, dalğın günəş, tutqun günəş haqsız deyil, zira Bütün yirminci əsrin müstəid evladı həp zalim... Əyilməzkən mələk insanə, olmuş aqibət şeytan, Nədən şeytanə əbd olsun bu gün ali-nijad insan!? Cihan bir qətlgah olmuş, aman yoq zülmü vəhşətdən, Bu insan məzbəhindən kimsə çıqmaz, kimsə qurtulmaz. Bütün tarixi həp gözdən keçir ta bədi xilqətdən, Əvət, bir böylə hüznavar, ələmpərvər bahar olmaz. Könüllər qan, çiçəklər qan, bütün çöllər, çəmənlər qan, Dənizlər qan, bulutlar qan, hava qan, iştə hər yer qan... Böyük başlar dumanlanmış da, atəş püskürür hər an, Qılıclar, süngülər, toplar, tüfənglər gürləyib parlar. Nə istər bir-birindən anlaşılmaz sayğısız insan!? Olur məmurələr viran, qopar atəşli tufanlar. Fəqət bunlar, bu vəhşətlər, bu dəhşətlər niçin bilməm? Əcəb, xalimi insafü mürüvvətdən bütün aləm!? Bu qəsvətlər niçin bilməm? “Niçin? Ya rəb, niçin? derkən, Qopub bir seyhə, müdhiş bir səda, bir nəreyi hey-hey! Həmən sarsıldı ruhum, tüklərim ürpərdi dəhşətdən; Dəmadəm yıldırım, şimşək çaqar, patlardı peydərpey, Bu qızğın seyhə guya gürləyib söylərdi: - Ey qafil! Fəlakətsiz səadət, qayğısız rahət deyil qabil. Əmin ol, nerdə dirlik varsa, mütləq orda qavğa var; Bu bir qanuni-hikmət, sirri-xilqətdir ki, məhv olmaz. Basıb-kəsmək, yaqıb-yıqmaq azalmaz, daima artar; Bu bir baziçeyi-qüdrət ki, bundan kimsə qurtulmaz. Çalış həp qalib ol, mərd ol! Bu aydın bir həqiqətdir: “Cihan bir nazənin dilğər ki, yalnız mərdə qismətdir...” * * * Rəqs Ruhum yenə ləbrizi-səadət... Ya rəb, bu nə tufani-lətafət?! Göydən yerə enmiş kibi cənnət, Yer-yer saçılır nuri-məsərrət. Həp qol-qola pirşevqü şətarət Rəqs etmədə — azadeyi-sənət — Ərvahi-lətifi-mələkiyyət. Bilməm bu nə halət, nə qiyafət? Ya rəb, bu nə səfvət, nə səbahət! Həp şerlə əlhani-zərafət Məmzuc olaraq sanki bu saət, Qarşımda gülümsər əbədiyyət. Bu levheyi-ülviyyətə, əlbət, Röya deyəməm, eyni-həqiqət... Olmaz bu qədər nəşəli röya, Ruhum buna qane deyil əsla. Heyhat!.. Bu bir səhneyi-sevda... Bir səhneyi-sevda ki, sərapa, Məczub ona hər bir dili-şeyda, Ərvahi-məlaik belə guya Eylər onu həsrətlə tamaşa. Ənvarə bürünmüş kibi hər yer, Ahəngi-məsərrətlə gülümsər; Bin naz ilə hər çöhreyi-dilbər Ərz etmədə bir nəşeyi-digər; Gözlər, hələ gözlər, hələ gözlər!.. Ya rəb, nə qədər cazibəpərvər!? Ya rəb, nə qədər xariqəgüstər!? Titrək, dağınıq, şuxü füsunkar, Qumral, sarışın, dalğalı saçlar Ənzari-tamaşagərə yollar Mənsur olaraq bir yığın əşar, Gahi olub əzvaqlə sərşar, Pürxəndə edər hər ləbi-səhhar, Parlaq və bəyaz incilər isar. Əfsus ki, ömrüm kibi hər an, Hər xətvədə bu leyli-zərəfşan, Bir hiçliyə olmaqda şitaban, Həsrətlə baxıb iştə uzaqdan Dan yıldızı guya edər elan: “Yaqlaşmada artıq dəmi-hicran. Ey məsti-məhasin olan insan! Al! İştə günəşdən sizə fərman!..” * * * Şeir məftunu Pürhəvəs şerə mübtəla bir qız, Nura aşiq sevimli bir yıldız. Kəndi bir şer-pürməlahət ikən, Şerə bilməm bu incizab nədən?! Daima gözlərində şer oqunur, Gəliyor iştə, həm də pək məsrur... Göydən enmiş mələk kibi pürnur, Göyə çıqmış bəşər kibi məğrur... Bu nə fitrət! Nə hali vəcdəfruz? İştə hər bir ədası taqətsuz. Nə qədər şairanə bir sima! Həp gözəlliklər onda cilvənüma... Bir həzin kölgə var o saçlarda, Gecə qoynunda bəsləmiş guya. Nə müəlla bəşər? Nə nazlı mələk!.. Göydən əsla ayırmıyor gözünü, O bir afət, o bir sevimli çiçək Ki, öpər pənbə dalğalar yüzünü. Ona biganədir cahanda kədər, Daima şux, daima dilbər... Hüsnü eşq eyləsə təcəssüm əgər, Böylə bir qız qiyafətində gəzər. -İstanbul.* * * * Şərq qadını Mən nə idim? Şərqin əzilmiş qadını! (Bir az sükut...) Mən nə idim? Uf, onu heç sormayınız! Varlığım bir quru heç! Keçmişin ən qaba, ən vicdansız, Kirli dırnaqları qəhr etdi məni. Görmədim gün işığı; Doğduğum gündən — əvət — tarixin Paslı zəncirləri inlətdi məni. Hər tərəfdən qara bir mövhumat Pərdələr çəkdi həmən gözlərimə... Qoparırkən fəryad, Etdi qanun ilə din istehza Mənim öksüzcə qırıq sözlərimə. Yox, yalan söylədim, aldanmayınız; Vardı bir çox tapınanlar da mana Çünki pək dilbər idim, Süslü kaşanələrin qoynunda, Məni sarmışdı ipəklər, tüllər... Ağlayırdım gülərək, Alışıb məhbəsə, altun qəfəsə, Söndürürdüm qaba şəhvətləri mən... “Pək gözəlsən” — qaniçən sultanlar Məni əyləncə yapar, Çox zamanlar da bağışlar birinə, “Ən nəfis işvəli bir qüvvə” — deyə. Oh, nə miskincə həyat!? Yeri gəldikcə atarlar Nilə, Yaxud atəşkədəyə... Duyğusuz tanrıya qurban olaraq, Kül olurdum yanaraq, qıvrılaraq. Daha dəhşətli bəla, — çirkin isən, — Atacaqlar dərhal Bir çuxur, bir quyuya, bir kanala. Yapsalar hər qabalıq, alçaqlıq, Baş əyərdim susaraq of demədən... Bir zamanlar mən, əvət, bir heç idim, Qismətim sillə, dayaq, könlüm əsir, Bir böcəkdən də həqir. İmdi lakin o tikənlərdən uzaq — Gülərək, oynayaraq, Yaşamaq zövqünü duymaqdayım ancaq, ancaq... Yox, mən artıq sürünən heç deyilim, Parçalanmış da qaranlıqdan hörülmüş kəfənim, Gəmirilməz beynim. İştə ən şanlı üfüqlərdə uçan Şərqin azadə, gülər bir qızıyam; Uca həşmətli fəzalardan aşan Pənbə bir yıldızıyam!.. * * * Şeyx Sənan Oyan, ey piri-xoşdil! Qalq, ayıl bir xabi-rahətdən! Qiyamətdir, qiyamət!.. Qalq, oyan, zevq al bu fürsətdən. Mələklər göydən enmiş, feyz alırlar xaki-pakindən, Seçilməz şimdi əsla məqbərin gülzari-cənnətdən. Donanmış hər tərəf pürşölə yıldızlarla... caizdir Ki, Tiflis ərş pürəxtərlə dəm vursun rəqabətdən. Ayıl, ey şeyxi-vəcdavər! Ayıl, baq gör nə aləmdir? Cihan sərməst olub rəqs eyliyor şevqi-şətarətdən. Uyub sən bir mələksimayə satdın dini, imanı, Atıb ehkami-Quranı, uzaqlaşdın təriqətdən. Fəqət xoş bir təriqət qoydun, əsla məhv olub getməz, Cihan durduqca parlar, yüksəlir, düşməz təravətdən. Ziyarətgahını gülbusələr təzyin edər hər an, Sən əhli-eşq için bir Kəbə yapdırdın məhəbbətdən. “Nədir mənası eşqin?!” söyləyənlər nerdə? Bir gəlsin, Görüb qüdsiyyəti-Sənanı, lal olsun xəcalətdən. Məhəbbətsiz bütün mənayi-xilqət şübhəsiz hiçdir; Məhəbbətdir, əvət, məqsəd bu pürəfsanə xilqətdən. -Tiflis** * * * Sevinmə, gülmə, quzum! Sevinmə, gülmə, quzum, kimsənin fəlakətinə; Bu hal, əvət, eyi bir şey deyil, sevinmə, saqın! Sevinmə başqasının hali-pürsəfalətinə, Toqunma qəlbinə bikəslərin, zavallıların. İnan ki, bir acı söz, bir baqış, bir incə gülüş Kədərli, sıtmalı bir qəlbi tırmalar, yaralar. O qəlb avunsa da, aldanma, incinib küsmüş, Sağalmaz iştə o, yıllar keçər də həp sızlar. Toqunma, ruhum! Əvət, kinlidir fələk, bir gün Qızar, həmən gücənib intiqam alır səndən. Bu gün gülən yarın ağlar, saqın öyünmə, düşün! Düşün də munis ol! İncitmə, qırma kimsəyi sən!.. * * * Solğun bənövşələr Bir müsamirə xatiratından. Boynu bükük, ey öksüz mənəkşələr! Ah nə çapuq saraldınız, soldunuz? Nerdə o dünkü sevdalı nəşələr? Nədən böylə həp pərişan oldunuz? Şəfəqdən doğma ləbləri öpərkən, Siz ki bəxtiyarca gülümsərdiniz. Yoqsa o nurdan dökülmüş əllərdən Ayrılınca, çiçəkləndi dərdiniz? Gözəl, hər halınız gözəl... Daima Xəstə gönlüm oqşar sizi, alqışlar; Uf, nədənsə pək doqunur ruhuma Vərəmli çöhrələr, məhzun baqışlar... * * * * * * Son baharda -Həmşirəzadəm için* Kədərli, sisli bir aqşamdı, ağlıyordu səma; Bütün üfüqləri sarmışdı möhtəriz, məhcub Bulutlar... iştə o matəmnisar dəmdə bana, Uzatdı dəsti-qəza pək acıqlı bir məktub. O bir kitabeyi-məqbərdi, eyləyincə nəzər, Gözüm qarardı, təəssürlə münfəil, məbhut. Düşündüm, ağladım artıq o şəb sabahə qədər, Gözümdə dalğalanıb durdu süslü bir tabut. Sənin o nuri-təbəssüm saçan dodaqlarını, O nazlı çöhrəni andıqca tirə oldu xəyal. İnanmaq istəmiyordum ki, gül yanaqlarını Əcəl xəzan kibi çöksün də eyləsin pamal. Yazıq!.. O yaşda kim ümid edər ki, böylə, sənin Bahari-hüsnün olur zib hicləgahi-ədəm? Doquz yaşında umulmaz bir iftiraqi-həzin! Əcəb şükufeyi-sevdamisin? Nəsin? Bilməm... Niçin, niçin solu verdin, zavallı Məsuməm? Yaraşmıyor o kəfən duşi-nazəninində! Nədir o çini-müəbbəd, quzum, cəbinində? Bu kainatə nədən küsdün, ey mələk, bilməm!? Nədən həyatə gücəndin? Bilinmiyor səbəbi; Xudamı gördü səzavar qürb rəhmətinə? Kitabi-hüsnünü bir şer naşinidə kibi, Oqur-oqur, doyamazdım onun səbahətinə. Anar o dəmləri bən şimdi müztərib, düşkün, Kamali-yəslə tiflanə ahü zar edərim. Səninlə, baq, sənin alami-həsrətinlə bu gün, Ənini-matəmə bənzər bütün nəşidələrim. Gözümdə şimdi cihan bir sərabi-giryənümud... Bütün təbiəti sarmaqda bir məlalü kədər; Sevimli, tazə çiçəklər olub xəzanalud O hüsni-naimi-cavidə sanki matəm edər. Yarın sənin kibi onlar da həp sönüb bitəcək, Bu gündən iştə o solğun, vərəmli çöhrələri, Yarınki levheyi-matəmgüzini ərz edərək, Deyir ki, hər fərəhin var sonunda bir kədəri. Əvət, gözəl mələyim! Hər səfa ələmlə bitər; Bu bir lətifeyi-qüdrət, bu bir həqiqətdir. Fəqət bahari-şəbabında bir şükufeyi-tər, Açılmadan saralıb solsa, mütləqa acınır. Bu nüktə, iştə, budur ruhumu müəzzib edən, Düşündürən bəni ancaq bu... yoqsa inləyərək, Sönən həyati-bəşər sadə bir təhəvvüldən, Bir inqilabi-həzindən ibarət olsa gərək... * * * Türk əsirləri Erkək, qadın, əsgər, çocuq, ixtiyar — Əsir — deyə, minlərcə türk övladı: İssız bir adanın qoynunda sızlar, Sorulmaz dərdi, duyulmaz fəryadı. İştə kinli bir məzarlıq ki hər gün Yığın-yığın insan udar da, doymaz; Sağlam vücudlar belə düşgün, ölgün, Ümidsiz bir heykəldən fərq olunmaz. Gülümsərlər, fəqət həp gözlərində İntiqamlı şimşəklər çaxar, durur. Çırpınırlar, solmuş bənizlərində Bir çox gizli, sönük əməllər uyur. Yalnız soyuq, yağmur, boran, fırtına Oxşar durur bu məhzun könülləri; Üryanlıq, xəstəlik, aclıq bir yana, Susuzluqdan həp qurumuş dilləri. Amansız qartalın vəhşi dırnağı Məsum yavruları didib parçalar. İştə ədalət! İlanlar yatağı İnsanlara məskən verilmiş qərar. Nerdə o sərxoşlar ki həp “qardaşlıq, Birlik, bərabərlik” deyə sayıqlar. İştə bir vəhşət ki, çəkilməz artıq, Dost deyil, düşmən belə görsə ağlar. Ey türk eli! Ey milyonlar ölkəsi! Saqın duyma nədir bu hal, bu dəhşət; Titrətməsin səni bu qardaş səsi, Korluq, sağırlıq o da bir səadət!... * * * Uyuyor Əsmə, dur! Əsmə, ey nəsimi-bahar! Uyuyor, yari-işvəkar uyuyor. Dalğalandıqca zülfi-zərrin tar, Sarıyor pənbə hüsnü altın nur. O gözəl çöhrənin əsiri ikən, Əcaba, qısqanırmısan bəndən?! Əsmə, bir dur! Bıraq, bıraq uyusun Nevbaharın şu nazənin qızını. Ötüşən quşlar! İştə siz də susun! Susun artıq! Şu zöhrə yıldızını Seyr edin iştiyaqü həsrət ilə, Bu gözəl levhə sonra düşməz ələ. Bu çiçəklikdə, siz əmin olunuz, Böylə bir gül yetişməmiş əsla. Kim bilir, düşsə cənnətə yolunuz, Bulunur bəlkə böylə bir sima, Bulunur bəlkə böylə bir afət! O da şayani-şübhədir, əlbət... Günəş! Ey xilqətin gözəl gəlini! Uyuyor iştə nazlı həmşirən! Sən də dur! Saçma bir ziyalərini, Sən də bir an için çəkil, gizlən! Bir az əylən bulutlu dünyadə, Mane olma bu tifli-nevzadə. Bəstəri-nazi həp çiçəklərdir, Oxşayor iştə gül yanaqlarını. Yeşil otlar öpər dəqiqədə bir Pənbə, tombul, lətif ayaqlarını. Axışıb ən küçük sular xəndan, Ninni söylər o şux için hər an. Uyuyor... bixəbər şu vəlvələdar, Şu səfasız,vəfasız aləmdən. Uyuyor... baq nə xoş, gülər yüzü var, Şaşırır şübhəsiz bu halı görən. Şimdi röyadə kim bilir, bu mələk, Hanki aləmdə əylənir gülərək. Uyuyor... pək sevimli, pək məsum, Bir çocuq ruhu var şu fitrətdə. Hələ rast gəlməmiş bu taleyi-şum Böylə bir nazəninə xilqətdə. Hüsni-mütləq enərsə yer yüzünə, Qonar ancaq bunun gülər üzünə. Uyuyor... Of! Ey bəlalı könül, Çırpınıb durma! Sən də sus artıq, Vurma, sus! İştə susdu həm bülbül. Dur, həyatım da getsə, dur azacıq, Uyuyor çünki aşinayi-xəyal, Uyuyor çünki qayeyi-amal... * * * Verdim o gün ki, zülfi-pərişanə könlümü Verdim o gün ki, zülfi-pərişanə könlümü, Saldı nigar o zülfdə zindanə könlümü. Yalvardım əczinən ona, bəlkə xilas edə, Zənciri-zülfə bağladı divanə könlümü. Hər qədr uydum ol büti-tərsa cəmalinə, Yandırdı şəmi-hüsnə çü pərvanə könlümü. Gülzari-hüsnə Yusifi-dil çıxdı seyr edə, Saldı o yar çahi-zənəxdanə könlümü. Etdikcə mən məhəbbət o kafər balasına, Etdi cəfayi-naz ilə viranə könlümü. Vəslə yetirməyib, gecə-gündüz fəraqdə, Təbdil edibdi laləsifət qana könlümü. Bəzmi-vüsalə həsrəti-ümmidvar idim, Saldı bəlayi-firqətə məstanə könlümü. Gülçin binəva idim, oldum müridi-şeyx, Yandırmışam mən atəşi-hicranə könlümü. * * * Vərəmli qız Sarı gül! Ey şikəstə, solğun nur! Niçin aludeyi-xəyal oldun?! Çeşmi-nazində başqa rəmz oqunur, Söylə, bir söylə, sən niçin soldun?! Düşünüb durma böylə incə, dərin; İncəlik, ya dərinlik afətdir. Nerdə əvvəlki tatlı cilvələrin? Bu nə halət, nasıl qiyafətdir!? Bən dilərdim ki, cümlə züvvarın Sana həmşireyi-səfa deyələr! Niçin ağlar nigahi-bimarın, Səni qoynunda bəsləmişmi kədər?! Ah... bilməm nə sehr var səndə, Könül ancaq səninlə nəşə bulur. Sən mələksin, təvərrüm etsən də, Yenə ruhum sənin əsirin olur. * * * Xuraman-xuraman Pənbə, şəffaf, ipəkli bir çarşaf, Lərzişi-səfvətilə hər saət Ruhi-məcruhə eyliyor ithaf. Nazənin bir fəriştə, bir afət. Bu təsəttür nasıl da cazibədar! Bunda pək incə bir lətafət var. Sanki bir nevşükuftə gül fidanın Pənbə tüllər əhatə qılmışdır. Ya ki bir kevkəbi-dirəxşanın Üstünü həp şəfəqlər almışdır. Mən açıq şerdən də həzz edərim, Fəqət ən gizli şeri pək sevərim. Açaraq sivrilir çoq afətlər, Saf və azadə sanki bir zanbaq... Sən əmin ol ki, ey şükufeyi-tər, Gülə pək başqa fər verir yapraq! Söylə! Dünyada hanki sənətkar, Kölgəsiz bir rəsimdə sənət arar!? O vücudi-lətifi qoy sarsın, Nurdan işlənən ipək tellər. Bəncə məğrurü möhtəriz baqışın Ruhu təltif için kifayət edər. Örtün! Örtün... Fəqət unutma, saqın! Sənin açmaq zamanın: iştə yarın!.. * * * Yadi-mazi Mazi!.. O gözəl xatireyi-şövqü şətarət, Hər an oluyor hafizəpirayi-təhəssür. Ati!.. O qaranlıq gecə, pürteyf mərarət, Daim eləyir ruhumu ləbriri-təəssür. Hərdəm nəzərim maziyi-pürnəşvəyə nazir, Cuşiş veriyor könlümə hala o mənazir. Hala o mənazir, o üfüqlər, o səmalər!.. Ruhumda oyandırmada min sübhi-rəbii. Təqib edərək bir-birini leyl-səfalər, Əyyami-ələm əqlimə gəlməzdi təbii. Bir ləhzə düşünmək nədir anmazdım o dəmlər, Yaxmaqda bu gün ruhumu suzişli ələmlər. Hər şey mənə xəndan görünürdü o zamanlar, Oxşardı kiçik qəlbimi həp tazə çiçəklər. Pərran idi bir yanda təbərza kələbəklər, Guya sevişirlər, öpüşürlərdi həp onlar. Gülqönçələr eylərdi səhər vəqti təbəssüm, Bülbüllər isə həpsi yekavaz tərənnüm... Əflakə baxarkən məni məftun ediyordu, Parlaq günəşin mənzəreyi-şəşəədarı. Axşam duramaz, qərbə müsafir gediyordu, Şərqin o gözəl bakireyi-ləmənisarı. Lakin gecə bir başqa tamaşa buluyordum, Yıldızlara heyrətlə baxıb şad oluyordum. Yıldızlara heyrətlə baxar, öylə sanırdım, Həp tazə gəlinlər gəzinir ruyi-səmadə. Bir heykəli-sevda kimi pürşölə sanırdım, Gördükcə o məhzun qəməri seyrü səfadə. Hər mənzərə minlərcə lətafət saçıyordu, Guya ki, bədaye mənə ağuş açıyordu. Əfsus!.. O gözəl günləri etdikcə təxəttür, Coşmaqda bu gün duyğularım böylə dəmadəm. Məhv etmədə imdi məni alami-təhəssür, Hərdəm qara xülyalar olub qəlbimə məhrəm. Lərzan eləyir ruhumu min dürlü məzalim Əfsus... ki, mazi ədəm, ati isə müzlim... * * * Yaş zindanlar yuvamız Yaş zindanlar yuvamız, Fəlakət aşinamız. Ordular yıxan qurşun, Olmuş bizim qidamız. Arkadaş, göz aç, aman, Qalx ölüm uyqusundan. Zülmə çox əydin boyun, Çox əzildin, qalx, oyan! ...Arkadaş, ayıl bir an, Haqsıza olma qurban. Yetər, miskinlik yetər, Qalx! Oyan, oyan, oyan!.. * * * == Poema == Azər -DÜŞÜNDÜM Kİ…** Düşündüm ki, əməl çəmənzarında Açar qızıl güllər, zümrüt yapraqlar; Düşündüm ki, ömrün ilk baharında Al şəfəqlər saçar qonça dodaqlar. Düşündüm ki, susar qanlı tufanlar, Keçər zalım fırtınalar, böhranlar, Çəkilir dumanlar, sönər vulkanlar, Ninni söylər bana coşqun ırmaqlar. Düşündüm ki, bitər hicran dəmləri, Unutdurur canan həp sitəmləri. Gülzarı süslərkən xoş qədəmləri Boyun bükər mənəkşələr, zanbaqlar. Yazıq!.. Ortalığı zülmətlər aldı, Ölüm yarı yardan aralı saldı, Həsrətlər içində ruhum bunaldı, Qanatdı gönlümü xain dırnaqlar. -Ay qız** Ey səhər yıldızı, ey yosma dilbər! Utanma gül, bunca nazlanış yetər. Gül!.. Sussun bülbüllər, qızarsın güllər Hər gülüşündən, hər sözündən, ay qız! Gözlərimdə dünya gülər, sən gülsən; Qiyamət olmaz ki, insafa gəlsən!? Aləm bilir, nələr çəkdim, ah, bilsən, Nələr çəkdim sənin yüzündən, ay qız! Nazlı xuramanı seyr etdikcə bən, Vurğun gönül rəqs edər sevincindən, Olmazmı aşiqə bir busə versən O ahu baqışlı gözündən, ay qız!? -AZƏR DÜŞÜNÜRKƏN…** -"Ə"* Azər düşünür… Bəlkə otuz yıldır o hər an Düşkün bəşərin eşqini, fəryadını inlər. Yaqdıqca yaqar beynini bir kölgəli böhran, Əflaka sorar dərdini, yıldızları dinlər. Göz qırparaq ancaq ona yıldızlar edər naz, Dilsiz və sağır göylər onun halını duymaz. Bəsləndi küçük duyğusu azadə çocuqkən, Pək incə tərənnümlər öpən neylər içində. Vurğundu o həp şe’r ilə ahəngə əzəldən, Ağlar və gülümsərdi təğənnilər içində. Hər gün yaralar qəlbini bir sıtmalı rö’ya, Hər gün uyutur dərdini bir nəş’əli xülya. Atəşkədələr, fırtınalar yavrusu Azər Coşduqca alevlər və köpüklər kibi çılğın… Bə’zən bayılıb sər’əli bir heykələ bənzər, Yorğun gözü həsrətli üfüqlər kibi dalğın. Bə’zən o baqışlar yenə şimşək kibi parlar, Qəsvət savuran hiçliyi bir anda yaqarlar. Bir gün acı bir sis o gülümsər yüzü sardı, Yalnızlığa imrəndi, uzaqlaşdı bəşərdən. Bir qulbəyə saqlandı ki, ıssızca məzardı, Məhrum idi dünyayı saran xeyr ilə şərdən, Yıllarca dalıb getdi o böhranlı qəfəsdə, İnsanları özlərdi hər atəşli nəfəsdə. "Sərsəm, dəli, xudbin!" – deyə itham ilə hər kəs Bəhs etdilər Azərdən, o aldırmadı əsla! Həp onca bir alqışla söyüşdən köpürən səs, Arif keçinənlər ona yan baqmada hala. Mö’minlərə sorsan edəcək küfrünə fərman, Dinsizlərə get, onda bulur şübhəli iman. Azər daha çoq zevq alır aydın gecələrdən, Hətta sarışın Ay ona gülmüşdü bir aqşam. Gülmüşdü bulutlar arasından süzülürkən, "Hürr ol!" deyə qəlbində doğurmuş yeni ilham. Artıq o sönük çərçivə şən Azəri sıqmış, Səyyah olaraq Ayla bərabər yola çıqmış… Sevdirmiş içindən ona bir cilvə həyatı, İnsanlara qoşmaq və qavuşmaq dilər əl’an. Duymaq və duyurmaqda bulur zevqi, nişatı, Yalnızlığa, ıssızlığa qəlbən edər isyan. İstər bulut olsun da dənizlər kibi aqsın, İstər Günəş olsun da qaranlıqları yaqsın. -Gecə aydınlığı və gün doğuşu** -"Ə"* İştə aydın və sərin yaz gecəsi Veriyor Azərə uçmaq həvəsi, Asmalıqdan yürüyor rəqs edərək, Hər bəyaz kölgə birər canlı çiçək… Nəş’ədən səndələyən hər yapraq Sallanır sanki gümüş bir leylaq. İncə, yaldızlı, sədəf qumlardan Keçiyorkən… Ona heyran-heyran Busələr ərz edərək baqdı gülər Ta uzaqdan çökən atəşkədələr. Daldı rö’yalara etdikcə məraq - Əski mə’budları xatırlayaraq. Yürüyor, həp yürüyorkən Azər Duydu sahildə dərin zümzümələr. Sanki hər zümzümə eylər ilham, Gecənin ruhuna bir tatlı pəyam. Bütün əşya hərəkətsiz, səssiz, Yalnız inlər kibi sevdalı dəniz. Dalğacıqlar öpüşüb titrərkən Baqışırlardı göyün gözləri şən, Yol uzun… yolçu yorulmuş artıq, Dinlənib durdu saatlarca… yazıq! O dəmin gördüyü dilbər mehtab, Xasta bir çöhrəyə bənzərdi xərab. Ona dan yıldızı bakir bir qız Kibi heyrətlə gülümsər yalınız. İştə üstün gəliyor zülmətə nur; Bəlli, bəsbəlli – səhər yaqlaşıyor. Sönüyor can çəkişən yıldızlar. Azər açmış da qanat sanki uçar, O, Günəşdən daha əvvəl oyanan, Canlanan şəhrə yanaşmış əl’an. Bir yeşil bağça ki, sahil boyuna Nəş’ə sərpərdi, həmən qoşdu ona. Seyr edib bağçayı dinləndi bir az, Serçələr, gördü, edər razü niyaz. Həpsi birdən ötüşüb qaynaşaraq Ninnilər söylədilər oynaşaraq. Qopdu bir ləhzədə çığlıq, tufan, Hər ağac dalğası bir başqa cihan… Bunca alqışlara bais yalnız Şu dənizdən doğan altın bir qız. … İştə dalmış duruyor bir rəssam, O da almaqda Günəşdən ilham, Durmadan yalvarıyor fırçasına, Yazıyor, həp pozuyor… Sanki ona Gəldi yorğunluğa bənzər bir hal, Süzərək Azəri zənn etdi xəyal: Bət-bəniz yoq, gözü düşmüş çuqura, Bəlkə vurğun kibi bir şey… Olur a! Xayır, alnında zəka şö’ləsi var, Bəlli, ilhamını bir eşq oyalar. Sordu: "Kimsin, nerədənsin, əhbab!?" Ona Azər gülərək verdi cavab. -Azərin cavabı** -"H"* Bən yetişdim atəşlə su Öpüşdüyü bir ölkədən. İzliyorkən sevgi yolu Acı duydum hər kölgədən. Bir yoqsulum, hər diləyim Diz çökdürür zənginləri. Bir arifim, bilmədiyim, Aşar durur ənginləri. Bən mülayim bir dənizim, Atəşlidir dalğalarım. Sülhə qoşan bir acizim, Əskik olmaz qavğalarım. Bir avcıyım, eşq umarım Hər ahunun gözlərindən. Dərd əhliyim, rəmz anlarım Hər şairin sözlərindən. Bir aşiqim, feyz alırlar Bəndən irfan çobanları. Bir çobanım, qaval çalar, İnlətirim vicdanları. Bən əbədi hürriyyətin Sevdalı bir cilvəsiyim. Anlaşılmaz bir xilqətin Parlar, sönər şö’ləsiyim. - -"Ə"* Süzərək Azəri heyran-heyran, Bir rica eylədi rəssam ondan, Göstərib bir qocaman daş, dedi: "Gəl, Yapayım rəsmini, bir baq, nə gözəl!? Seyrə dal sən yeni doğmuş Günəşi, Nə də xoş mənzərə!.. Baq, varmı eşi? Doğuyor sanki dənizdən bir qız, Həm də altın saçı yaldız-yaldız." Güldü Azər, oturub daldı həmən, Fərq olunmazdı o bir heykəldən. Bitirib levhəyi yorğun rəssam: Qalq, əzizim! dedi qalq!.. Iştə tamam!.. Bir qadar aqça da ikram etdi. Süzdü Azər onu heyrətlə, dedi: – Arqadaş! Aqça niçindir əcəba! O sənin rəsmin için… ha, ha, ha!.. Güldü, həp güldü… baqıb rəsmə dedi: "Nə Günəş!? Sanki baqır bir təpsi… Hələ gözlər!.. Şu bənim gözlərimin, Söylə, mə’nası nədir? Insaf için. Bənziyor yapdığın Azər guya Buzlar üstündə şaşırmış çocuğa. Deyəcək yoq şu mübarək dənizə, Acırım sərf edilən sə’yinizə. Seyr edənlər şu gözəl levhənizi Bəni yoq, bəlkə görür onda sizi. Sanki ölgün boyalardan nə çıqar!? Burda sən’ətdən iraq hər şey var. İncəsən’ət dediyin pək tənnaz Bir gözəl qız ki, çabuq ram olamaz. Başqadır ondakı həşmət, əzəmət, Bir təsadüflə yaqın gəlməz, əvət. Bəlkə yıllarca dayansan nazına, Sadə, bir kərrə gülümsər o sana. Yoqsa əzmində əgər səbrü səbat, Boş əməkdir çəkiyorsun, heyhat!.." Süzdü rəssam onu altdan-yuqarı, Saçaraq gözləri kin dalğaları. Alıb əşyasını nifrətlə, həmən Qaçdı hiddət köpürən sahildən. Ondan ayrılmayaraq Azər də Girdi is yağdiran Altın şəhərə. Həp yürür, həp düşünürkən… yolda Rast gəlib bir sarışın qızcığaza, Gördü, ağlar da silər göz yaşını… Dedi: "Yavrum, bu nə? Qaldır başını, Söylə dərdin nə?.." Çocuq iç çəkərək Dedi: "Annəm, ögey annəm döyəcək, Verəcək bəlkə müəllim də cəza!.." Dur, niçin? – Sorma! – Bu hiç oldumu ya!? – Ah, qapıb qaçdı əlifbamı dəmin Bir sokaq yavrusu, çapqın, miskin! – Ya baban yoqmu? O, işdən qovulan Bir fəqir işçi, səqət bir insan. Hiç məraq etmə, quzum, iştə para, Sağalır elm ilə hər türlü yara. Oqşayıb Azər onun saçlarını, Dedi: "Get, bilgi al, öyrən yarını." Bir fərəh gəldi qızın gözlərinə, Utanıb durdu… təşəkkür yerinə O soluq çöhrə gülümsündü həzin, Qoşaraq getdi kitab almaq için. Bunu gördükdə uzaqdan yaramaz Bir çocuq olmaz on üçdən yaşı az Soqulub Azərə həp əl açaraq: Para ver, bən də acım söylədi baq! Sağlam insanda bu adət nə idi? Baqdı Azər ona heyrətlə, dedi: "Sana layiqmi dilənmək, ay oğul! Durma get, haydı, çalış, bir iş bul." Öylə boş sözləri dinlərmi çocuq? Sırıtıb izliyor, ayrılması yoq. Qaldı Azər şu sırıtqanlığa mat, Ona eşq etdi bir atəşli tokat. Seyr edənlər bunu həzm etmədilər, "Mərhəmətsiz, qaba insan!.." dedilər. Dinləyib onları Azər gülərək Dedi: Əzdad ilə doğdum, gerçək. Bir əlim iştə su, atəş bir əlim, Çarpacaq qəlbim, əgər sussa dilim. Acıdım gərçi dəmincik birinə, Sonra atdım da toqat digərinə. Sizi, yoq şübhə ki, ürkütdü bu hal, Nə yaparsın, həpiniz kor, abdal! Öylə quş var ki, yiyorlar ətini, Quş var, ət ver də, duyar ləzzətini. Bir toqat var, doyurur ac qarını, Mərhəmət var ki, zəhərlər yarını. -MƏSCİDDƏ** Bir gün Azər dolaşırkən… yüksək, Ulu bir mə’bəd önündən keçərək, Baqdı savrulmada hər pəncərədən Duyğusuz göylərə çığlıq, şivən. Pək məraq etdi, həmən girdi o da, Şaşırıb durdu, nə dəhşət, əcəba!? Toplaşıb bir yerə ipsiz dəlilər; Kimi gürlər, kimi sızlar, inlər. Kimi bir yanda çamurlar yüzünü, Kimi dırnaqla didər qaş-gözünü. Biri küllər savururkən başına, Yalvarır digəri həp göz yaşına. Kimi bir daş, kimi zəncir alaraq Qəhr edər kəndini; gözlərdən iraq!.. Fırlayıb minbərə bir şeyx o zaman "Əlverir söylədi fəryadü fəğan. Yetişir inlədiniz, ağladınız, Dul qadınlar kibi yas saqladınız. Gəlin artıq azacıq kəndinizə, Qanlı göz yaşları cənnətdə sizə Əbədi zevq, səadət verəcək, Olacaq həmdəminiz huri, mələk…" Dinliyorkən onu hər kəs… birdən Yeni bəhs açdı cəhənnəmlərdən. Qorqudan titrəşərək həp təkrar Mələşib ağladılar, ağladılar… Ən nihayət bitirib sözlərini, Açdı ətrafı süzən gözlərini. Şimdi artıq sıra gəlmiş paraya, Gümüş, altın birikib bir araya, Doldu bir ləhzədə şeyxin qucağı, Satılır altına cənnət bucağı. Qaldı Azər şu tuhaf "alverə" mat, Acılar duydu içindən, heyhat!.. "Nə əcayib sürü, yahu, bunlar, Öndə rəhbərlik edər maymunlar. Cühəla elm, fəzilət satıyor, Xalqı əfsunlayaraq aldatıyor. Kəndi əxlaqı sönükkən həpsi Yeltənir verməyə əxlaq dərsi. Sadə minbərdə deyil, çoq yerdə Göz boyar həp şu qaranlıq pərdə. Hanki bir sərxoşu söylətdim, inan Bəhs edər, gördüm, o huşyarlıqdan. Nerdə beş kölgə görür ördəklər Başlayıb nitqə həmən saz köklər. Rəqsi tə’lim ediyor aqsaqlar, Əzəmət düşkünüdür alçaqlar. Zevqə biganə səfillər bol-bol Şe’rü sən’ətdə arar bir yeni yol. Sadədil, hissə uyan abdallar Həp siyasi kəsilib at nallar. Bir yığın kor qılavuzluq yaparaq Göstərir zülməti aydın, parlaq. Hər gülər yüzdə ölüm, qan görürəm, Pək yaqın dostları düşman görürəm. Yurdu sarmış qabalıq, yaltaqlıq, Yüksəliş varsa, səbəb alçaqlıq…" Süzdülər Azəri şaşqın-şaşqın… Azərin dərdi başından aşqın, Mütəəssir, düşünürkən, birdən Gördü vaiz eniyor minbərdən. Ona yaqlaşdı həmən pək sakin, Saçıyorkən əsəbi gözləri kin. Dedi: Şeyxim! Bir az da insaf et, Nə olur, bir qadar da düz yol get. Bizi qandırma; haq verib, haqq al, Sən deyilsin namuslu bir baqqal. Həp yalan sat da altın al, nə demək!? Göz yaşından doğarmı huri, mələk. Ən gözəl dindir iştə dini-həyat, Başqa yol yoq, ya fənn, ya mevhumat!.. İstər uy dinə, istər uy fənnə, Çağırır xalqı kəndi cənnətinə. Biri nəqd iştə, nisyədir birisi, Çoq olur bəlli, nəqd müştərisi. Artıq əfsanə devri keçdi, yetər! Oqşamaz ruhu əski bilməcələr. Can çəkişdikcə köhnə zevqü şüar Yeni bir cilveyi-dəha parlar. O da yoq şübhə sarsılır bir gün, Başqa bir ictihad olur üstün. Əski dahilər "iştə haq" dedilər, Çırpınıb bir həqiqət izlədilər, O həqiqət bu gün xəyal oluyor, Dünkü şən bağcalar bu gün soluyor. Dəyişirkən, əvət bəşər qafası, Dəyişir Tanrının da siması. -Ş e y x (çılğın)* Sus yetər, ah, şərəfsiz, Allahsız!.. -A z ə r* Qızma, şeyxim, sizin yaratdığınız Tanrı ölmüş də, yoqdur ağlayanı. -Ş e y x (yanındakılara)* Nə diyor, baq, halaldır iştə qanı. Bəlli, həp söylədiklərin həzyan, Bizi dünyada yoqmu bir yaşatan?.. -A z ə r* Yaşatan varsa iştə xilqətdə, Mə’də… həp mə’də… həzrəti-mə’də… (əlini şeyxin qarnına vuraraq istehzalı təbəssümlə) Baq, həqiqət də, bəlkə haq da budur, Səni hər kim doyursa Tanrın odur. Din için, firqə, ya siyasət için Nerdə bəslənsə bir ədavət, kin, Nerdə qan, ya ölüm, ələm görsən, Buna yalnız səbəb sənin mə’dən… -Ş e y x (heyrətlə)* Saçma, həp saçma, anlamam səni bən, Nə demək məqsədin şu vəsvəsədən? -A z ə r* Şeyxim, aldatma xalqı, dinlə bəni, Bütün əfsunlu sözlərin xülya… Gəl bıraq göylərin hekayəsini, Enəlim kəndi doğma yurdumuza. Burda cənnət də var, cəhənnəm də, Onu, yoq şübhə, bizləriz yaratan. "Cifə" zənn etdiyin şu aləmdə Başqa zevq almaq üzrə hər insan. Kimi cəhl atəşində qavrularaq, Həp yanar, qəhr olur səfalətdən. Kimi irfanla şadkam olaraq, Dəm vurur nəş’ədən, səadətdən. -(Camaata)* Gönlünüz cənnət istiyorsa əgər, Şeyximiz başqa nəğmə bulmalıdır. Mütəvəkkil duran şu mə’bədlər Həp kütübxanə, məktəb olmalıdır. O zaman fəzlü mə’rifət günəşi Ölgün, azğın cihanı həp süslər. Şu sönük toprağın bulunmaz eşi, Qurulur hər bucaqda cənnətlər. O zaman qanlı, kinli qüvvətlər Səni dəhşətləriylə inlətməz. Şərəfin, bənliyin olub da hədər, Ayaq altında çeynənib getməz!.. -ƏSKƏRLƏR TƏ’LİM EDƏRKƏN** Son baharın acı bir nəş’əsi var, Azərin gönlünü həsrətlə yaqar. Sanki bir kölgə kayar yollardan, Onu heyrətlə süzər hər insan. O da hər çöhrədə bir rəmz anlar, Hər keçən kölgəyi süzdükcə dalar. Onca dünya qoca bir səhnə demək, Hər kəs aktörlük edər bilmiyərək. Kimi arif, kimi dilbər və əsil, Kimi qurnaz, kimi divanə, səfil… Kimi cani… düşünür fitnə-fəsad. Kimi zevq əhli, dilər hər kəsi şad. Kimi pək sadədil, oynaq, şaqraq, Kimi pək duyğusuz, abdal və bunaq… Kimi ismət, kimi naz, işvə satar, Kimi həp varlığa bir təkmə atar. Göz yumub onlara Azər, köpürən, Gürləyən şəhrə vida etdi həmən. Endi bir bağçaya, sahil boyuna, Sandı hər dalğa salam eylər ona… Bağça solmuş da ağaclar çıplaq, İçli bülbülləri ötməz şakaraq. Can çəkişməkdə soluq yapraqlar, Nə çiçəklər, nə gülən güllər var. Hər xiyabanda fəqət əskərlər Qoşaraq "arş!" deyə tə’lim eylər. Bağırır onbaşılar: bir, iki, üç!.. Parlar əllərdə silah… Qayəsi: güc!.. Bir yığın işsiz adam bir yanda Dalaraq seyrə, bulur zevq onda. Ürəfa taslağı bir qaç kişi də Ediyor onları tənqid: iştə! -B i r i n c i t a m a ş a ç ı* Nə fəlakət!.. Ölüb-öldürmək için Saçıyor paslı gönüllər həp kin. -İ k i n c i t a m a ş a ç ı* İştə tə’lim olunur cəlladlıq, Yazıq, insandakı vicdana yazıq… -Ü ç ü n c ü t a m a ş a ç ı* Ah, nə xoşdur əbədi sülh olsa, Bəşəriyyət acıdan qurtulsa… -D ö r d ü n c ü t a m a ş a ç ı* Zalım əllər nə qadar üstünsə, Qurtuluş yoqdur əzilmiş cinsə. -B e ş i n c i t a m a ş a ç ı* Ən fəlakətli böyük yanğınlar Bir qıvılcımlı xətadan başlar. -A l t ı n c ı t a m a ş a ç ı* Qanatım olsa uçardım da həmən, Qurtulurdum bəşərin şərrindən. -Y e d d i n c i t a m a ş a ç ı* Nə səadət!.. Ola insan dərviş, Hiç də aldırmaya dünya nə imiş. Dinləyib onları Azər gülərək, Düşünüb durdu, bu sözlər nə demək!? Parlayan gözləri diqqət saçaraq Yaqlaşıb söylədi: Yahu, bana baq! -(Acı gülüşlə son seyirciyə)* Əvət, ən xoş təranə, ən eyi yol: Hər çeşit qeydi at da dərviş ol!.. Yaşayıb qayğısızca bir köşədə, Zevqə dal… Ən gözəl həyat iştə! Məskənin daima şən ormanlar, Həmdəmin xoş baqışlı ceylanlar. -(Bu sırada bir qaç dəliqanlı da Azərin ətrafına toplanır)* Kələbəklər qoşarkən oynaşına Yürü, en bir yeşil pınar başına. Quşlar ötdükcə sən də dəmsaz ol, Gülüşən hər çiçəklə həmraz ol. Nə öc al kimsədən, nə əz, nə əzil, Nə qan iç, uf!.. Nə qanlı göz yaşı sil! -B i r i n c i t a m a ş a ç ı* Bu, fəqət şaİranə bir xülya!.. Ruha uyğun sevimli bir rö’ya!.. -İk i n c i t a m a ş a ç ı* Pək gözəl söylədiklərin, heyhat, Nerdə? Kim sürdü öylə tatlı həyat? -Ü ç ü n c ü t a m a ş a ç ı* Barışıb həp sevişsə millətlər, Bəlkə azcıq susar şu vəhşətlər. -Azər (Acı gülümsəyişlə)* … Əvət, insan olursa insanlar, Şübhəsiz, parlayıb da vicdanlar Sevgi nurilə kainatı bəzər, Bıraqıb kini, qurt qoyunla gəzər. Bəlli.. Ta əskidən böyük başlar Sülh için uğraşıb çalışmışlar. Çıqaraq hərbə qarşı həp ürəfa, Əbədi sülh içində buldu şəfa. Kimi "qan-qan!.." deyib də çıldıraraq, Sülhə düşman kəsildi, iştə məraq… Bizcə kim haqlı! Qan dökənlərmi? Imrənib sülhə, diz çökənlərmi? O nə? Həp dalğa keçdiniz… əcəba, Hanki xoş, hanki pək dikənli, qaba… Şübhə yoq, sülhə meyil edər hər kəs, Çünki hər gözdə parlıyor bu həvəs. Pək böyük səltənətsə dərvişlik, Olamam bən o xasta fikrə şərik. Ölü, miskincə ömrə bin nifrət!.. Sizi bən sülhə eyləməm də’vət. Əbədi sülh ümidi haqqı boğar, Yaşamaqçın fəqət mübarizə var. Çarpış, elmi bir inqilab ilə sən Qəhrəman ol, öc al da vəhşətdən. Bənliyin şimdi inliyorsa, yarın Qalibiyyətlə parlasın alnın. Səni yalnız öyündürür qüvvət, Qüvvətin varsa, haq sənindir, əvət. Lakin insanda yoqsa əqlü zəka, Sadə qüvvətdə yoq səmər əsla. Əldə me’yar olursa əqlin əgər, Ölçülür pək qolayca xeyr ilə şər. Dedilər: "Zülmə qarşı durma, əyil!" Dedilər: "Hərbə qoş, ya əz, ya əzil!" Bən derim: "Həpsi laf, inanma, saqın! Rəhbər olsun da qüvvətin, ağlın. Yeri gəldikdə sülh için çabala, Öylə yer var ki, hərbi alqışla. Quzu gördünmü sev, o, kin bilməz; Canavar qarşı gəlsə parçala, əz. Qüvvət üstündə varsa əqli-səlim, Sana həp kainat olur təslim!" -QƏRBƏ SƏYAHƏT** İlk baharın son gecəsi… dan yıldızı gülümsərkən, Azər məraq edib çıqdı Qərbə doğru səyahətə. Yorğun dənizdən sahilə bayğın rüzgarlar əsərkən, Xülya dolu Altın şəhər dalmışdı istirahətə. Azər səhər havasını nuş edərək səfa buldu, Ətrafını seyr edərkən tren gəldi, yolçu doldu, O da atəş ocağına vida edib rəvan oldu, Rast gəldi həp yol boyunca bin bir çeşit qiyafətə. Gurultulu vaqonlarda hər millətdən nümunə var, Tanışdıqca hər gönüldə qarşılıqlı sevgi doğar, Yaşayışdan bəhs edərkən biri gülsə, biri ağlar, Kimi məs’ud olub, kimi uğramış bir fəlakətə. Tren keçilməz yolları oraq kibi kəsib biçdi, Qarşı gəldikcə yar-qaya bir oq kibi dəlib keçdi, Bir gün Azər yeni doğan Günəşdən bir xəbər seçdi: "Orta Qərbə varılmış da, yol iriyor nihayətə". Hər gönüldə çocuqca bir məraq alevlənib durdu, Pəncərələr qarşısında seyr edənlər həlqə vurdu, Hər tərəfdən yeşilliklər nəzərləri oqşıyordu, Dalğalı gül bağçaları isyan edərdi cənnətə. Süslü köylər trenləri qarşılardı ara-sıra. Hər guşə bir gəlin kibi gülümsərdi yolçulara, Əmək pərisi munisdi hər gəncə, hər ixtiyara, İşsiz qalanlar, şübhə yoq, məhkum idi səfalətə. Erkək-qadın həp çalışır arı kibi qaynaşaraq, Dalğalandıqca tarlalar altın kəsər elmas oraq, Dolğun öküzlər, inəklər bənzərdi gözlərdən iraq Şəhərlərdə dərisinə sığmayan əhli-sərvətə. İştə Qərbin şən göbəyi!.. Tren durdu, Azər endi, Pəncərələrdən fışqİran çiçəklərə pək imrəndi, Hər səhnəyi süzüb gəzdi, az görüb də çoq öyrəndi, Məftun oldu gözlərdəki ciddiyyətə, nəzakətə. Bir gün çiçək bağçasında bir gənc ona doğru qoşdu, Sevincindən hoplayaraq ırmaq kibi daşıb coşdu, Avropanın hər səhnəsi, hər cilvəsi onca xoşdu, "Baq!" dedi: "Rast gəldinmi hiç bir böylə əzmü himmətə? Gözəllikdə örnək almış köy şəhərdən, şəhər köydən, Hər yer sanki bir rəssamın sən’ətidir həmən-həmən, Varlı-yoqsul bir musiqi dinlər, əvət, hər qulbə şən… Hər gönüldə bir həvəs var incəliyə, nəzafətə. Hər ocaqda, hər bucaqda bilgi, hünər mə’bədi var, Hər yüzdə ruh yüksəkliyi, hər gözdə bir zəka parlar, Çəlik əsəblər durmadan həp yeni bir zəfər arar, Hər qafada bir iman var əməkdəki səadətə. Gözəl!.. Şu nəş’ələr dolu həşmət dünyası pək gözəl, Hürriyyət izləyən geniş, sağlam havası pək gözəl, Yer deyil, göyləri sarsan yılmaz dəhası pək gözəl, Böyük-küçük həp tapınır ancaq və ancaq qüvvətə. Bu yerlərdə yalan, qərəz, qayğısızlıq da yoq deyil, Kölgəli vicdanlar da çoq… zahirdə pək kibar, əsil. Süslər içində qıvrılan gövərçinlər də var: səfil… Fəqət yenə həp üstündür fəzilət eşqi zillətə. İşçiləri çoq dinlədim bulunduqca bir arada, Hər gün yeni çəkişmə var mə’dənlərdə, fabrikada, Ağırlıqdan, sıqıntıdan kəskin çıqışlar olsa da, Zorla-xoşla həpsi yenə cəlb olunur itaətə. Burda əsla dilənçi yoq… mərhəmət yoq çünki ona, Yan baqılır aciz, səfil, ölü, cahil bir insana. Şərqin böyük bir şairiodur ki, varsa hər yana, Aman bilməz Qərbi hər gün də’vət edər mərhəmətə". Azər həmən gülümsədi, əvət, dedi, pək haqqı var, Həp "sevgi"dən zevq alırlar öylə zərif ixtiyarlar. Çoqdan bəri Şərqin sazı həp bu ruhda inlər, ağlar, Saqın! Qulaq verir sanma həris başlar o də’vətə. Hindin əzilmiş bənliyi yapsa hər sözdə mö’cüzə, Soyuqqanlı Qərb alışmış göz süzə, ya dodaq büzə. Məzlum ellər için ancaq bir yol varsa: mübarizə! Onsuz, şübhə yoq, irəməz Şərq aləmi hürriyyətə. Əvət, ancaq mübarizə bənlik verir hər millətə, Nəş’ə sərpən yalnız odur hər şəxsə, hər cəmiyyətə. Hər yurdu irdirən odur özlədiyi səadətə, Odur ancaq qavuşduran insanları məhəbbətə! -Berlin* -AZAD ƏSİRLƏR** -"Ə"* Möhtəşəm bir salon… ahəngi-şətarətlə gülər: Badələr, zümzümələr, şə’şəələr, dəbdəbələr. Sanki elmasla donanmış hər yer, Iştə billur kürəciklər və sütunlarda dönər Bir yığın rəng ilə nur; Çağlayanlar kürələrdən daşaraq, Süzülən gözləri oqşar və öpərkən… şaqraq, İncə bir şe’r oqunur. Dəyişib məclisin əvvəlki bədaye rəngi, Musiqi inləyərək başladı rəqs ahəngi. Hər gönül kəndinə bir eş bularaq, Qoyulub rəqsə, haman zevq ilə sərməst olaraq, Bükülüb qıvrılaraq, Sardı şən gözləri bayğın bir hal; Çalğılar incələrək söndü işıqlar, dərhal Doğdu bir başqa şəfəq. Saçılıb qumral üfüqdən parlaq, Bir yığın yıldıza bənzər yapraq, Uçdular gizli qonan busələr üstündə bir az Olaraq məhrəmi-raz. Sonra bir qaz kəsilib hər divar, Ərz edib durdu bir eşsiz gülzar. Saçdı fəvvarələr ətrafa çiçək, rəngü ziya, Bu deyil bir rö’ya… O gözəl mənzərə birdən soldu, Musiqi susdu, qədəhlər doldu. Oldu ülfət və məhəbbət dəmsaz Sərpərək işvəvü naz. Çökdü bir incə qaranlıq… yalınız Parlayıb səhnədə şən bir yıldız, Tatlı, cazib səsi cəlb etdi məraq, Çırpınıb sızlayaraq. -"H"* Eşsiz bir yuvanın yeşil qoynunda Öpərdi ruhumu bayğın nəfəslər. Aldatdı, ah, əvət, bəni aldatdı Yaldızlı sevgilər, xain həvəslər. Vəhşi güllər qarşımda diz çökərdi, Qumrular peşimcə boyun bükərdi. Hər gün içimdə bir şəfəq sökərdi, Oqşardı gönlümü sevdalı səslər. Gülümsərkən bana çoban yıldızı, Sanırdım kəndimi göylərin qızı, Ömrümdə duymazkən incə bir sızı, Qırdı qanatımı altın qəfəslər. -"Ə"* Qapanıb pərdə, həmən coşdu pərəstiş, alqış… Rəqsə də’vət edərək çalğı səsi, Yenidən parladı hər çöhrədə sevdalı baqış, Yenidən doğdu sarılmaq həvəsi. Yenidən doldu qədəhlər, hər kəs Azacıq aldı nəfəs; Səhnədən parladı xoş bir mehtab, Verdi hər qəlbə cavab. Canlı heykəllər! O hər süsdən uzaq, saf, üryan Gül bədənlər veriyor ruha qida. Musiqi mə’bədinin tanrısı dilbər qız da Düşünür ortada heyran-heyran. Bu nə sən’ət, nə zərafət, nə məlahət derkən, Pərdələr endi həmən. Çıqdı hər kəs, azacıq möhtəris insan qaldı, Məclis artıq yeni bir rəng aldı. Süzüldü nəş’əli gözlər, gönüllər açdı çiçək, Hər avcı buldu şikar. Beş-on amerkalı zəngin də sonradan gələrək Saçıldı altınlar. Dəmin üryan duran pərilər də Süslənib qondular birər masaya; Hər qədəh buldu çarə bir dərdə, Kimsə dünyayı almıyordu saya. Nəş’ədən döndü möhtəris qafalar, Çılğın eşlər çəkildi lojalara. Pərdələrdən duyuldu qahqahalar, Daha məhrəmcə zevqə gəldi sıra. Saçıb da ortaya məğrur Amerika sərvətini, Əmərdi işvəli Avropanın bəkarətini. Fəqət bu süslü tamaşaya qarşı Azərdə Oyandı nifrətlər. Yaqında rəngi soluq üç qadın gəlib dərdə, Açıldı söhbətlər. -B i r i n c i q a d ı n* Bənim qızım daha gənc… iştə qaldıq ətməksiz, Nə yaparsın, dikənli bir yaşayış!.. Şu kirli cənnətə vardıq qarardı gözlərimiz, Qızı sapdırdı bir yığın alqış. -İ k i n c i q a d ı n* Bənim də qavğada məhv oldu qardaşımla ərim, İki qız qaldı, bir də yoqsulluq. (Bir lojayı göstərir) Nə iş bulundu, nə eş… Ah, şu nadir incilərim Şimdi hər zevqi oqşayan məxluq… -Ü ç ü n c ü q a d ı n* Bənimki iştə şu al pərdədən gülüb də bana, "Bir az da bəklə!" diyor. Nə çarə, bəklərim, az-çoq nə aqça gəlsə ona Bənimlə sərf ediyor. İncə bir yaş bəlirdi gözlərdə, Acı bir iz bıraqdı Azərdə, Düşündü: "Bəlkə!.." dedi. "Bir zaman bəlkə dünkü Asiyada, Əski Qafqasda, vəhşi Afrikada Qızı cəbrən satıb alırlarmış. Ona Avropa xalqı pək fahiş Bir fəlakət demiş də hayqırmış, Tablo yapmış, rəsimlər aldırmış. Gülmüş, əylənmiş, eyləmiş heyrət, Bəsləmiş bəlkə bir yığın nifrət… Fəqət bu hal nə idi!? Bunu görməzmi incə gözlüklər? Satılır burda qızlar azadə, Həm təbii bir iş qadar sadə. Ana bir yanda titrəyib bəklər." Mədəniyyətdə çırpınan vəhşət Daha yaldızlı, şaİranə, əvət. Burda öz istəgilə cariyələr Sana şaqraqca ninnilər söylər. Bir qəfəs xoşdur, altın olsun da, Ac gövərçinlər əylənir onda… "Bıraq, bıraq, yetişir! Bitdim, ah, aman, imdad!.." "Nədir bu səs?" der ikən qopdu sisli bir fəryad, Həmən birinci qadın qoşdu kəndi yavrusuna: "Mələk qızım!" dedi: "Kimlər müsəllət oldu sana?" İpəkli pərdə açıldıqda qönçə solmuşdu, Səbəb cinayətə bir kirli şəhvət olmuşdu. O şən salonda fəqət dalğalandı hüznü sükut, Sükut içində gülümsərdi süslü bir tabut… -Berlin, ağustos 1926* -RƏSSAMIN QIZI** -"H"* Çiçəkli bir bağçada qos-qoca bir yapının Geniş salonlarında binlərcə erkək-qadın Qapdırmışdı sən’ətə bütün xəyalı, hissi, Hənuz görülməmişdi böylə "rəsim sərgisi". ncə-dilbər tablolar, parlaq-zəngin levhələr Məraqla seyrə dalmış nəzərləri cəzb eylər. Salonları keçdikcə parlar yeni mənzərə, Hər levhə ərz edərdi keçmişdən bir xatirə. Baş salonda gözləri oqşardı bir madonna; Rafaelin əl işi!.. Heyrandı hər kəs ona. Həftələrcə, aylarca bu orijinal əsərin Qarşısında dalmışlar rəssamlar dərin-dərin. Bir az sola sapınca söndü bütün levhələr, Canlı bir levhə saçdı gönüllərə nəş’ələr. Elza, bohemyalı bir adlı rəssamın qızı, Mavi tülə bürünmüş o bir ilham yıldızı!.. Təsvirə yeltənirdi onu üç fırça birdən, Qız xəbərsiz kibiydi hüsnündəki tə’sirdən. Onun süzgün və məğrur ahu baqışlarında Gülümsərdi möhtəşəm, həzin bir rəngi-sevda. … Bir gün Azər aqşamlayın Şəhər kənarına çıqdı. Bağları süsləyən Ayın Solğun nuru pək ılıqdı. Böyük-küçük, qadın-erkək Təbiətdən feyz umardı. Hər gözdə bir sevgi, dilək, Hər qəlbin bir eşi vardı. Yalnız iki tip Azəri Bir köşəyə cəlb etmişdi. Biri Elza, eşsiz pəri, Biri sevdalı bir gəncdi. Elza yeşil balkonunda Çiçəklərə gömülmüşdü, Aqşam qəribliyi onda Halə kibi örülmüşdü. Incə rüzgar qızın ipək Tellərilə əylənirkən, Bir ney kibi inləyərək, Gənc mülazim coşdu həmən: -"Ə"* Çıq bulutlardan, ey əfsanəli qız! Gəl avut ruhumu, ey şən yıldız! Bana dünyada təsəlli yalınız, Gözəlim, həp sənsin. Sən nə nazəndə mələksin, bilsən!? Sənsiz avarə bir öksüzdüm bən. Nəş’əsiz ömrümə sevda sərpən Gözəlim, həp sənsin Gəncliyim, iştə bütün duyğularım, Sənin aşqınla gülümsər, yavrım! Bənim ən sevgili, eşsiz Tanrım Gözəlim, həp sənsin. -"H"* Qız yaralı qəlbə qarşı Mərhəmətsiz davranırdı. Dinlədiyi yalvarışı Çocuqca bir hal sanırdı. Hətta bir az gülümsədi, Sonra pəmbə rəngi soldu. Qəlbində bir şey titrədi, Gözlərinə matəm doldu. Şaşqın kibi baqıb duran Vurğun gənci bu hal sıqdı. Bu sırada yan qapıdan Vüqarlı bir qadın çıqdı. "Oğlum!" dedi: "dərtli qəlbi Sən bir daha dərdə saldın. Qız çəkildi kölgə kibi, Sən cavabsız, mə’yus qaldın". "Səbəb, səbəb!" deyə gəncin Alev sardı gözlərini: "O gülüş, o nifrət niçin? Niçin atıb getdi bəni?" -Q a d ı n* Üç gün oldu, izlər durursun onu; Yazıq ki, bir yana çıqılmaz sonu, Çünki o dilsizdir, eş deyil sana! -Z a b i t* Dilsiz olsa da bən vuruldum ona. -Q a d ı n* Vurulsan da heyhat! O sevməz səni, Hərb əhlinə qarşı az deyil kini. -Z a b i t* Səbəb! Ah, bu kinə səbəb nə? Söylə! -Q a d ı n* Bu kin ona gəlmiş cihan hərbiylə. O zaman ki, dünya bir məzbəh oldu, Hüdud boyu əskər leşiylə doldu. Tilki diplomatlar dönüb qaplana, Boyadılar yer yüzünü al qana. Hər tərəfdə ölüm dalğası vardı, Göydən dolu kibi qurşun yağardı. Ah, o zaman kinli bir səs bağırdı: "İsyan! Isyan! Isyan!" deyə hayqırdı. O səs "hərbə qarşı hərb" istiyordu. "Qılıclardan oraq yapın!" diyordu. Elzanın babası, o coşqun rəssam Bohemya xalqına verirdi ilham. Hökumət ərkanı ona qızdılar, O gün e’damına fərman yazdılar. O gün Elza səkiz yaşa dolmuşdu, Doğuş bayramına hazır olmuşdu. Babasının ölüm xəbəri gəldi, Zəhərli oq kibi beynini dəldi. "Eyvah!" deyə qızı bir dəhşət aldı, O gündən bəridir ki, dilsiz qaldı. Artıq duyulmadı o şaqraq səsi, Fənnə sorduq, bulunmadı çarəsi. Ah, o gündən bəri Elza nerdə bir Hərb adamı görsə ürküb diksinir. Düşmandır gözünə hərbi qiyafət, Qardaşı olsa da duymaz mərhəmət. Qadın susdu… Gənci bir şö’lə yaqdı, Vicdanında acı bir iz bıraqdı. Azər duyub onu yaqan şö’ləyi, "Əvət, dedi, hərbə qarşı hərb! Eyi. Gərçi bu gün hər qan içən "sülh" arar, Hər salondan doğar yeni bir şiar. "Tərki-silah" nəğmələriylə ancaq Məzlumlara qarşı qurulur tuzaq. Kəşf olunur hər gün zəhərli qazlar, Yarın bilinməz kim kimi boğazlar. Hənuz dünkü qanlar qurumamışkən, Yeni bir hərb için planlar çəkən Vəhşi diplomatlar, quduz nazırlar Azadlıq yerinə zəncir hazırlar. O paslı zəncirlər qırılmadıqca Dar gələcək insanlara bu dünya". … Zavallı gənc vida etdi qadına, Döndü qışlasına başda fırtına. Gözündə canlandı qanlı səhnələr, Bütün gecə sandı cihanı məqbər. Gülümsərkən ona səhər yıldızı, Uyquya dalmışdı rəssamın qızı. -KÖMÜR MƏ’DƏNİNDƏ** -(Almaniyada, Rur civarında yazılmışdır)Yağmurlu bir sabah idi, hər yeri sis almışdı, Güləryüzlü Günəş xəzan uyqusuna dalmışdı. Azər qoşdu dumanlı dağların yanıq bağrına, İsyan dolu ocaqlardan is yağardı hər yana. Hər mağara ölüm tütən məzarlığa bənzərdi, O məzarın qurbanları həp nasırlı əllərdi. Kirdən, çamurdan bunalmış gözlərdə kin çaqardı, Bir az ətmək çıqar deyə gülən yüzlər də vardı. Hətta çoqu bu dirliyi bayram sanır, oynardı, Şarqı söylər də bir yigit öz yurdunu anardı: -Ş a r q ı Səfalıdır bizim dağlar, bizim ellər, Qayğı bilməz bizim bağlar, bizim güllər, Çağlayan bir yanda çağlar, orman gülər, Bulutlar bir yanda ağlar, çoban dinlər, Səfalıdır bizim dağlar, bizim ellər. Bizim dağlar mayıs rö’yasına bənzər, Yamaclarda sürü-sürü ceyran gəzər, Ceyran baqışlı yosmalar həp can üzər. İşvə, əda bilməz, bilmədən göz süzər, Bizim dağlar mayıs rö’yasına bənzər. Sevdalıdır bizim dağlar, bizim ellər, Sevimlidir, şəndir bizim incəbellər. Nerdə o hər gün duyduğum şirin dillər? Hər gün öpüb oqşadığım ipək tellər? Sevdalıdır bizim dağlar, bizim ellər. Şu bəxtiyar gəncin tatlı sözləri Düşündürüb durdu yorğun Azəri. Gönlündə bir yığın dumanlı isyan, Keçdi qorqunc, əyri, sapa yollardan, – Yoqsullar məzarı şu kirli mə’dən Seçilməz Dantenin cəhənnəmindən. Azər aydınlıqda işdən qovulmuş Bir ixtiyar gördü, bənizi solmuş… Müdirə yalvarıb diyor: "Yoq yerim, Ölsəm belə burda ölmək istərim". Şişman müdir aldırmıyordu əsla, O halda bir vəkil girdi ortaya. Dedilər ki: "Işçi nümayəndəsi!.." İxtiyarı açdı onun gəlməsi. O, pək "sol" tanınmış "sosyalist" ikən, Müdirə haq verib getdi bilmədən. Bu hal ixtiyarı qarsıb-qavurdu, Şu xain arqaya söyüb-savurdu. Azər içindən titrədi, "Hey!…" dedi: "Hey zavallı, saqın, yorma kəndini! Qüvvətdən düşüncə titrək əllərin, Düşmanların deyil, hətta rəhbərin, Arqaların belə satarlar səni. Sən bir makinasın: qırıq və miskin… Çəkməlisin yükləndiyin hər başı, Bu baş olsa belə xırsız oynaşı – Çarə nədir, kəndin öyüb bəyəndin. Əvət, sən acından ölüm dilərkən, O çapqınlar saraylarda əylənir, Saçmalar söylənir, sazlar köklənir, Fəqət həp əzilən, həp qəhr olan sən!.." İxtiyar çıldırdı, Müdir şaşırdı. "Xayır, getməm, dedi acım, yoq yerim, Ölsəm belə burda ölmək istərim". Kinli gözlərində atəş parladı, O çökmüş iskelet həmən fırladı. Bir parça daş kömür alıb da yerdən, Sayğısız müdirə hücum edərkən, "Mücrim" deyə kirli yalan satdılar, Çılğın ixtiyarı həbsə atdılar. -MÜHACİRLƏR YUVASI** -"Ə"* Azər yürürdü əldə ufaq yolçu çantası, Birdən göründü qarşıda "Moskof lokantası". Yorğundu, acdı, girdi də azcıq "yemək", dedi, Dolğunca bir qadın ona "xoş gəldin" eylədi. Parlardı çöhrəsində sönən köhnə ehtişam, Xidmətçilər də eyni çamurdan: əsil madam. Dün "şanlı xanədanlara" mənsub ikən, bu gün Bir parça ətmək olsa səadətli bir dügün!.. Yoq hiç birində dünkü təhəkküm satan qürur, Hər kəs əməklə kəndini tə’min edib durur. Yoqsul, bir az da kirli salon gərçi can sıqar, Lakin nədənsə müştərilər çoq girib çıqar. Bir qısmı bəlli, iştə mühacirdi pək səfil, Avropa xalqı, yerli camaat də az deyil. "İsa"ya bənzəyən sarı bir çöhrə Azərin Dalmışdı qarşısında xəyalata pək dərin. Azər məraq edib onu söylətmək istədi, Dalğın mühacir ah çəkərək "Arqadaş! dedi Tam səkiz yıldır iştə biz burada, Qalmışız kimsəsiz, səfil, arada. İnqilab atəşilə ürküşdük, Dağılıb böylə dərbədər düşdük. Nə bəla varsa Tanrıdan bulduq, Nə "rəzalət" desən düçar olduq. Ah, əvət, bən, zavallı sərsəm bən!.. Yeni darülfünun bitirmiş ikən, Bəni qandırdı baq, şu abdallar, Çoq şükür, şimdi həpsi at nallar". Kimdir onlar? Sorunca… Dalğın adam Dedi: Baq, gördüyün şu nazlı madam, Ki seçilməz semiz inəklərdən, Bir qraf zevcəsiydi zəngin, şən. Bu!.. Saraydan yetişmə bir afət, Şimdi çökmüş zavallı bir əzəmət… Şuracıqdan keçən somurtqan da Bir prensesdi, namı hər yanda Duyulurkən edərdilər səcdə, Ona əl’an ölüm də bir müjdə… Şu qopuq, iştə əski bir ceneral!.. Pək uzun sərgüzəşti var, xəbər al. Ona rəhmətli, gorbagor Nikola Çoq nişan verdi, gərçi pək budala… Miralaymış!.. Keçən soluq çöhrə, Bu gün artıq o bir qırıq cəhrə… -(Səhnədəkiləri göstərir)* Şu həriflər də əski qarunlar, Həpsinin şimdi başqa sən’əti var. Ac qarın verdi musiqi həvəsi, İştə saz kökləyib durur həpsi. Şu madamlar, əfəndilər o zaman Kəsilib inqilaba həp düşman Cibdə altın; qaçıb da qurtuldu, Yeni bir zevq içində məst oldu. Burda almanlar eyləmiş iflas, Vardı hər evdə sanki bir qara yas. Paralar həp kağız, kağızlar hiç… Yoqsa altın, həyatdan vaz keç! O zaman həp şu yadigarlar, əvət Satıyorlardı başqa bir əzəmət; Əldə pırlantalar və elmaslar Həpsi şahanə bir əda taslar. Qurulub hər salonda işrətlər, Uzayıb getdi həp səfahətlər. Hər kəsin çünki e’tiqadı qəvi: İki-üç ayda inqilab alevi Bitərək, həp gurultular sönəcək, Bəxtiyarlar saraylara dönəcək. Bir yığın ixtilalçı ac, çıplaq Bəlli, beş gündə xurduxaş olacaq. Çoq təəssüf ki, tatlı təxminlər Bir yalan nəğmə oldu… kim dinlər! Uzayıb durdu inqilab artıq, Dünkü həşmətlər oldu beş paralıq. Para bitdikcə bitdi bunlar da, Qara iş buldular salonlarda. Məhv olub getdi həp şərəf, namus, Daha bilməm nələr!? Bu pək mənhus… Canlanıb durdu müflis almanlar, Qaldı ac gördüyün qudurğanlar…" Rəqs etdi salon nəş’əli bir çalğı səsindən, Bir qız süzülüb çıqdı gövərçin qəfəsindən. Rəqqasə!.. Qraf yavrusu, pək işvəli bir qız, Moskofdan uçub Qərbə qavuşmuşdur o yıldız, Heyrət!.. o nə halət, nə şətarət, nə qiyafət! Dəhşət!.. o nə səfvət, nə təravət, nə lətafət… Pək nazlı, şəfəq dalğalı, fəvvarəli bir nur, Hər cilvəsi, hər halı edər gözləri məshur. Rəqqasə deyil, xariqədir iştə o afət, Hər qıvrılışından doğuyor başqa zərafət. Məftun kibidir kəndinə, dünyaları saymaz, Qoynunda böyütmüş onu bin ali heyi-naz. Alqışladılar… güldü, çəkildi, Alqışladılar… bir daha gəldi, Məclis gəliyorkən həyəcanə, Qız başladı bir başqa təranə. -Qızın təranəsi** -"H"* Aydın bir gecəydi rö’yayə daldım, Baqdım cənnətdəyim, heyrətdə qaldım, Öpdü al qanatlı mələklər bəni. Bilməm nə hal oldu, həmən bayıldım, Bülbüllər ötərkən… səhər ayıldım, Öpərdi xarəli ipəklər bəni. Rö’ya füsunilə o gün sərxoşdum, Bir kələbək kibi gülzarə qoşdum, Öpdü gözüyaşlı çiçəklər bəni. Vurğun kibi gözü bəndə hər kəsin… Uf, istəməm, xayır, xayır, öpməsin Gözlərdə titrəşən bəbəklər bəni… -"Ə"* Bitirdi işvəli rəqqasə xoş təranəsini, Öpüncə samiələr ruhu cəzb edən səsini, Sönük gönüllərə sərpildi incə bir həycan, Çəkildi, gəlmədi… alqış qopardı həp tufan. Yenə "İsa"ya bənzəyən yüzdən Bir təbəssüm bəlirdi… söylədi: "Ən Çoq bəyəndim şu nazlı afəti bən, Çünki hər kəs onun əsiri ikən Enmək, alçalmaq istəməz əsla. Ləkəsizdir çocuq qadar hala… Yeni açmış şu qönçənin babası Bir qraf… xasta, həm bozuq qafası. Onu tə’min için fəqət böylə Rəqsə məcbur olur bin işvə ilə. Baba dursun, şu gördüyün "həzərat!.." O qızın sayəsində buldu həyat. Şübhəsiz, rəğbət olmasaydı ona, Kimsə gəlməzdi böylə bir salona". … Çəkilib getdi həp misafirlər, Qaldı kin püskürən beş-altı nəfər. Bunlar, işsiz qalan mühacirlər, Etmək istərlər əski yurda səfər. Bıraqırlarmı?.. Kim bilir, nə olur!? Burda qalmaq da xeyli qorquludur. Yaşamaq güc… çalışmaq istərsin, İş bulunmaz, bulunsa… pək çirkin, Pək ağır iş verirlər, ən kötüsü: İşçilər bağlıyor səninlə küsü, Kimi təhqir edib dodaq büzəcək, Kimi binbir alayla göz süzəcək… Sanki iş varmı, olsa şad oluruz, Qara ətmək yeyib səfa buluruz. Ah, bir az sönsə inqilab alevi!.. Hər kəsin kəndi yurdu, kəndi evi… Orda insan acından ölsə belə Yenə xoşdur… Fəqət şu eldən-elə Qoşmanın sanki varmı mənası? Adamın hər gün ağlıyor anası. Ah, əvət ən böyük bəla, bilsən, Para yoq, köçmək istəsən belə sən; Hədər olmazmı çəkdiyin zəhmət? Yaqalandınsa iştə son dəhşət!.. Deyəcəklər bu köhnə bir canavar, Əski milyonçu… öl! Gəbər! Nə çıqar!? Sardı ətrafı bir vərəmli sükut, Baqışıb durdular bütün məbhut. Şu sükut arqasınca iç odadan İncə bir səs duyuldu, qopdu fəğan!.. Nazlı rəqqasə inliyordu… əvət, Qraf etmişdi ansızın rehlət! -NİL YAVRUSU** Yığın-yığın aqışan avtolar, tramvaylar Çiçəkli, süslü, təravətli bir cihana qoşar. Bu ölkənin yazı şən bir mayıs qadar dilbər, Səfalı mənzərələr ruha busələr sərpər. Göz işlədikcə gülümsər yeşil xiyabanlar, Yeşildi pəncərə, balkon… yeşildi meydanlar. Çiçəklərin arasından yürürdü afətlər, Uçardı qəhqəhələrdən qopan səadətlər. Görülməmiş bu "çiçək sərgisi"ndə ən rə’na Gözəllər iştə gülümsərdi hər yeşil fidana. Fəqət bir afəti izlər dururdu həp gözlər, O gün həmən ona aiddi söylənən sözlər. Adı Şəmsa, füsunlu bir xilqət, Saçar ətrafa həp qürur, əzəmət… O baqışlarda bir qıvılcım var, Hanki bir qəlbə əks edərsə yaqar. Şərqin əsmərcə bir bədiəsidir, Yeni Mısrın öc izləyən səsidir. Yedi yıldır ki, Nili tərk edərək, Qərbə uçmuş o nazənin kələbək. Başda hürriyyət aşqı, sevdası Daşıyan bir ədib imiş babası. Məhbəs olmuş gözündə həp yurdu; "Haq"! dilərkən… bir ingiliz lordu Sürgün etmiş ölümlü bir adaya. Bu xəbərdən sönüb bitən Şəmsa Köçərək əmcəsiylə bir yerdə, Yaşıyor böylə qürbət ellərdə… İsınıb şən mühitə getdikcə, Hüsnü ətrafı sərxoş etdikcə Onda həp parlar ehtişamü qürur, Yüzü lakin nədənsə az gülüyor. Düşünür… iştə, daima dalğın, Çırpınan ruhu nəş’əsiz, çılğın, Daima kinli bir pəyam arıyor, Anaraq Mısrı intiqam arıyor. … Sönüyorkən Günəşin son işığı… Sardı bir rəngü ziya ortalığı. Keçdiyin yollara baqsan hər yer Dürlü ahəngi-bədaye’lə gülər. Soqulub şevq ilə erkək qadına, Hər səfahət yapılır zevq adına. Süslü kaşanələrin aləmi var, Hər gönül bir yeni əyləncə arar. Şu tuhaf mənzərələrdən Azər Çoq da zevq almadı!… Yalnız dilbər, Canlı bir levhəyə məftun olaraq, Doğdu gönlündə bir atəşli məraq. Baqdı Şəmsa keçiyor məsti-qürur, Şimdi gündüzkünə hiç bənzəmiyor. Pəmbə köksündəki tüldən duvağı, Öpüyor bir krizantem dodağı. Görsə hər kim onu Mısrın məşhur Bir füsunkarını görmüş sanıyor. O şətarətli, gülümsər yüzdə, Al dodaqlarda, o qumral gözdə Öylə bir incə təravət vardı Ki, bütün gözləri əfsunlardı. Baqaraq naz ilə həp sağ-soluna, Girdi pək dalğalı, şən bir salona. İki-üç xurmacığaz bir köşədən İşvəkar afəti cəzb etdi həmən. Sardı ətrafını bir qaç tələbə, Həpsi bənzərdi yüzündən ərəbə, Həpsinin umduğu bir tatlı xəyal: Qurtuluş eşqi, geniş istiqlal. … Keçdi azcıq… sırıtan bir mə’mur, İngiliz lorduna bənzər, məğrur, Əzəmət taslağı, bir tip gəldi, Onu Şəmsa süzüyorkən, bildi. Göstərib, baq! dedi yoldaşlarına, Gəlsə hər təhlikə Mısrın başına, Şu baqır çöhrəli insan yapıyor, Vətənin ən qara cəlladı odur. Görünür, "sərgi"yi seyr etmək için Qərbə keçmişdir o qurnaz xain. Dəyişib cümləsinin bət-bənizi, Sardı hər çöhrəyi bir nifrət izi. Biri qalqıb dedi: Artıq gedəlim. Güldü Şəmsa, dedi: Yoq, rəqs edəlim, Güləlim, əylənəlim bir saət… Etdi hər kəs buna az-çoq heyrət. Rəqsi əvvəldən o hiç sevməz ikən Bu şətarət ona gəlmiş nerədən!? Gözlərindən süzülən işvə, əda Lordu cəzb etdi həmən bir anda. Yanaşıb rəqsə edərkən də’vət, Onu rədd etmədi Şəmsa… Fürsət! Qoşdular rəqsə bərabər, məmnun… Gənc ərəblər şaşırıb qaldı zəbun. Həp yürəkdən qıza kin bəslədilər, "İştə sapqın və şərəfsiz!" dedilər. … Nəş’ə çılğınlığı lordun gözünü Yapdı bir falçı daşı. Mey qızıllatdı baqırdan yüzünü, Sallanıb durdu başı. Süzərək qız onu, qəlbindəki öc atəşini Yeniyor qəhvə ilə, Lorda tez-tez sunaraq badə bıraqmaz peşini Yeni bir şivə ilə. … Sallanıb durdu hərif əsnəyərək: Yetişir söylədi gəl! Süslü, şahanə odam var, gerçək, Gedəlim, baq, nə güzəl!.. Onu rədd etmədi Şəmsa, getdi Bir misafir kibi şən. İngiliz zevqini təbrik etdi Yolda hər qarşı gələn. … Yarın erkən Günəşin tatlı, qızıl busələri Azərin ruhuna gül sərpərkən, Geyinib çıqdı bir az dinləyə bakir səhəri, Bir xəbər duydu həmən: Qomşular bir yeni şey görmək için toplaşaraq, Sardı hər çöhrəyi getdikcə məraq. Görünüb qarşıda bir dəstə polis, ən arada Keçdi Şərq afəti əsmər Şəmsa. "İştə, qatil şu gözəl qız!.." deyə erkək və qadın Süzdülər həp onu şaşqın-şaşqın. İki qurşunla bitirmiş gecə azğın lordu, Bəlki azcıq nəfəs alsın yurdu. Bəlki azcıq nəfəs alsın əzilən insanlar, Aqmasın Nilə günahsız qanlar. Dünkü yoldaşları nifrətlə atarkən salonu, Şimdi izlərdi onu. Bir ilahəydi o, hürriyyəti təmsil edərək, Görmək istərdi dikənlikdə çiçək… -Berlin* -TISBAĞANIN ZEVQİ** -"H"* * * * == Qəzəllər == Məndən fələk ayırdı vəfapişə yarimi Məndən fələk ayırdı vəfapişə yarimi, Tar etdi zülfi-yar kimi ruzigarimi. Səbrim tükəndi, yox qəmi-hicranə taqətim, Hicri-nigar əlimdən alıb ixtiyarimi. Bir əhli-dərd yoxdu bu viranə şəhrdə, Tainki kəşf edim ona mən hali-zarimi. Dərdi-fəraq dəhrdə bir müşkül əmr imiş, Ya rəb, tükətdi taqətü səbrü qərarimi. Bəzmi-vüsalə məhrəm olan vəqtdə bilmədim, Məndən fələk kənar edər ol gülüzarimi. Bir aşiqəm ki, lalə sifət tuş qılmışam, Tiri-bəlayə mən bu dili-dağdarimi. Ya rəb, əsib səmumi-cəfa bir dəqiqədə, Qıldı əvəz xəzanə mənim növbaharimi. Başə əcəl yetişdi, fəraq öldürür məni, Bir görmədim o ahu baxışlı nigarimi. Hər kəs ki, Arifa, çəkib eşqin bəlasini, Mən eyləməz görəndə mənim ahü zarimi. * * * Qəlbimi çaldı yarın nazla məsiha nəfəsi Qəlbimi çaldı yarın nazla məsiha nəfəsi, Nə edim, yoxdu yazıq aşiqinin dadrəsi. Məni məftun eləmiş nazlı gözəllər daim, Bircə an da könülün eşqə azalmaz həvəsi. Kimə izhar eləyim dərdimi, öldüm qəmdən, Nə ürək qaldı, nə yarın mənə xoş söz deməsi. Vermişəm qəlbimi bir işvəli tərsa qızına, Ki çox aşiqlər ilə dolmuş onun dairəsi. Ona huri demərəm, huridə olmaz belə naz, Görməmişdir belə bir nazı bəşər silsiləsi. Qəlbimin Yusifini saldı zənəxdan çahına, Sanki bir bülbülü həbs etdi onun can qəfəsi. De yazıq Gülçinə məcnunluğunu tərk eləsin, Çünki Leyli dəvəsindən kəsilib zəng səsi. * * * == Afət == Afət ƏŞXAS A f ə t – 33 yaşında, şux, füsunkar bir qadın. Ö z d ə m i r – 45 yaşında, Afətin əri, mühərrir. A l a g ö z – 18 yaşında, onun qızı, narin vücudlu və solğun. Ə r t o ğ r u l – 30 yaşında, sadə qiyafətli, pərişan saçlı mühərrir. Y a v u z – 30 yaşında, Ərtoğrulun arqadaşı... müəllim. İ l c a y – 50 yaşında, Ərtoğrulun anası. X a n d ə m i r – 53 yaşında, Ərtoğrulun dayısı... pensneli, çatal saqallı, maarif müdiri. A l t u n s a ç – 22 yaşında, Xandəmirin qızı... şıq, xudkam və məğrur. D o k t o r Q a r a t a y – 35 yaşında, gözəl və qurnaz. O q t a y – 28 yaşında, ciddi və səmimi... doktor. Q a p l a n – 30 yaşında - zabitlər Q o r q m a z – 22 yaşında - zabitlər X i d m ə t ç i və sairə... * * * Birinci pərdə -Süslü bir salon... Sağ və soldakı odalara açılır birər qapı, qarşıda iki böyük pəncərə, gözəl mənzərələr, ilk bahar, məhtablı gecə... Pərdə açıldıqda bağçadan gələn incə və həzin bir kaman səsi iki-üç dəqiqə sami’ələri oqşar.* X a n d ə m i r (sağdakı odadan çıqar, bağça tərəfindən gələn Afətə). Sizi bəkliyoruz, əfəndim. Nerədə qaldınız? Qızlar nə oldu? A f ə t. Hənuz bağçadan doymamışlar, qonuşub əyləniyorlar. X a n d ə m i r. Bağçamızı nasıl buldunuz? A f ə t. Pək gözəl, pək şairanə... Sizdəki bədii zevqə hiç bir deyəcək yoq... Ö z d ə m i r (içəridən bağırır). Xandəmir, Xandəmir!.. X a n d ə m i r. Gəldim, əfəndim, gəldim. A f ə t. Yenə Özdəmir nə istiyor? X a n d ə m i r. Bir şüşə konyak bitdi, şimdi ikincisini istiyorlar. A f ə t. O bu aqşam çıldıracaq, ah, kaş ki gəlməyəydim X a n d ə m i r. Zərər yoq, dost evidir; nə yaparsa xoşdur. A f ə t. Pəki, doktor Qaratay nə oldu? Hənuz gəlmədimi? X a n d ə m i r. Klubda imiş, bu saat gəlir. A f ə t. Amma, o da pək nazlanıyor ha... X a n d ə m i r. Əvət, sanki bənim evim klubdan əskik imiş!.. -(Dışarıdan pəncərə önündən keçib gəlməkdə olan doktoru görür)* İştə doktor!.. Doktor Qaratay. A f ə t (baqar). Əvət, nihayət gəldi çıqdı. D o k t o r (yarımsərxoş, şad və məmnun daxil olur). Aqşamlar xeyir, əfəndim. (Afətin əlini öpər, Xandəmirlə əl verir.) X a n d ə m i r. Xoş gəldiniz, əzizim (Yarım qəhqəhəylə). Fəqət bən söz saqlıyamam, gecikdiyiniz için sevgili Afəti pək darıltmışsınız... Bilməm, sizdə nə görmüş ki, əsla ayrılığınıza dayanamıyor. D o k t o r. Təbii, bən nə qadar pərəstişkar isəm, o da o qadar lütfkardır. X a n d ə m i r. Hər halda üzr istəməlisiniz. D o k t o r. Şübhəsiz əfv edərlər... Əcəba misafirlərdən kim var? A f ə t. Sizdən başqa hər kəs... Ö z d ə m i r (içəridən bağırır). Xandəmir, Xandəmir!.. (Qəhqəhə). X a n d ə m i r. Gəliyorum, gəliyorum (Afətə). Bana müsaidə (sol odaya keçər). A f ə t. Xandəmir gerçəkdən pək eyi, pək sıcaqqanlı adam... Azacıq abdal isə də yenə kəndini sevdirə biliyor. D o k t o r. Şaka deyil a! Hərif bir şey bilmədiyi halda maarif müdiri... Gənc olmadığı halda hovarda, az bir maaşla pək zəngin... Daha nə istərsin. Bütün arqadaşları arasında “Müsyo Fırıldaq” deyə şöhrət bulmuşdur (sərxoşca qəhqəhəylə). Bəncə ona “Cahil bilgic” denirsə daha xoşdur. A f ə t. Aman, sus! Görünür azacıq sərxoşsun. D o k t o r (yarım qəhqəhəylə). Sərxoş idim, fəqət ayıldım. Ö z d ə m i r (içəridən şiddətli qəhqəhəylə). Xandəmir!.. D o k t o r. İştə onun səsini eşitdim də ayıldım. Əvət, kölgəndən ayrılmaz ərinin səsi, Özdəmir bəyin nə’rəsi bəni ayıltdı. A f ə t (süzgün baqışla). Qaratay!.. D o k t o r (onun əllərini yaqalar). Afət!.. -Bu sırada Afətin əlindəki ufaq bir mənəkşə dəmətciyi yerə düşər. Doktor dərhal alıb təqdim edər.* A f ə t. Şu mənəkşələr hiç sənin əyilmənə dəyərmi? D o k t o r. Ah, bən mənəkşəyi pək sevərim. Çünki o pək mə’nalı, pək müəmmalı bir çiçək... Hələ sənin nurdan dökülmüş əllərini, lətif köksünü öpdükləri için pərəstiş edərim. A f ə t (incə qəhqəhəylə). Bu gün səndə, sənin hər halında dəlicə bir həyəcan görüyorum. D o k t o r. Zatən sənin könlünü bulmaq, sənin məhəbbətinə nail olmaq hər məcnunu aqil, hər aqili məcnun edə bilir. A f ə t (şux qəhqəhələrlə). Ah, şu yalan nəvazişlər, şu yaldızlı pərəstişlər!.. (Sükut). Haydı, gəl, bağçaya enəlim. Özdəmir bizi bir yerdə görürsə, haman çıldırıb durur. -Bağçaya doğru getmək istərlər, Altunsaç ilə Alagöz qarşılarına çıqar. Birincinin əlində kaman, ikincinin əlində isə bir şe’r məcmuəsi bulunur*. D o k t o r. İştə Altunsaç ilə Alagöz! A f ə t. Əvət, iki gövərçin, iki mələkciyəz! D o k t o r. Biri musiqi pərisi, digəri şe’r ilahəsi!.. A f ə t. Həm də bir-birindən gözəl, bir-birindən dilbər!.. D o k t o r (qızlara). Haydı, bir daha bizimlə bərabər bağçaya enəlim, olmazmı? A l t u n s a ç. Siz buyurun, biz də sonra gəliriz. Bu sırada Ö z d ə m i r l ə Q a p l a n sağ tərəfdəki odadan çıqarlar. Özdəmir son dərəcə sərxoş, səndələyərək Qaplanın qoluna taqılmış. A f ə t (bağçayı göstərir). Xayır, şimdicə bərabər gedəlim. X a n d ə m i r (əlində iki şüşə konyak gəlir, Afətə). Nerəyə canım, bu olur şeymi ya!? Qadınsız bir məclis, gülsüz bahara, bülbülsüz çəmənzarə bənzər. D o k t o r. Gerçəkdən, qadın həyat, həyat isə qadın deməkdir. Ö z d ə m i r (sürəkli və istehzalı qəhqəhələrlə gülər, dürlü hərəkətlər və əl işarətlərilə). Əvət, qadın hər şeydir. O, gah bir çiçək... gah bir kələbəkdir. O, həm bir mələk, həm də... bir ördəkdir. -Hər kəsdə böyük nifrət və şaşqınlıq...* X a n d ə m i r. Özdəmir! Nə söylədiyini düşünüyormusun? Ö z d ə m i r (təkrar laübali qəhqəhələrlə). Əvət, düşünüyorum. Qadın pək körpə ikən tazə bir çiçək, sonra şətarətli bir kələbək; daha sonra füsunkar bir mələkdir. Yalnız bə’ziləri, əvət, əvət, bə’ziləri isə çamurlarda gəzən bir ördək, azğın və hərcayi bir ördəkdir. A f ə t. Ah! (Deyə mütəəssir bir halda geri çəkilir. Doktor Qaratay düşəcək zənnilə onun qolunu tutar). Ö z d ə m i r (acı qəhqəhələrlə). Ah, bəxtiyar doktor! Sana, sənin gözəl taleyinə qibtə ediyorum. X a n d ə m i r. Gəl, canım, gəl!.. Sən artıq saçmalayorsun. Gəl, gedəlim bir az şahmat oynayalım. Ö z d ə m i r (Afəti yarım baqışla süzər, mə’nalı bir qəhqəhəylə). Bən çoqdan mat olmuşum. X a n d ə m i r. Gəl, baqalım, gəl bir daha qədəh-qədəhə vuralım. -Sağdakı odaya keçərlər. Qaplan ilə Altunsaç da onları izlər.* A l a g ö z. Ah, zavallı babacığım!.. (Mütəəssir və müştəki baqışlarla Afəti süzərək içəri girər.) A f ə t (acı təbəssümlə doktora). Görüyormusun? Alagöz belə şu miskin hərifə acıyor. Fəqət bəni, bənim talesizliyimi əsla düşünəmiyor. D o k t o r. Pəki birisi kəndini düşünməz, kəndinə acımazsa başqalarından nə uma bilir? Bəncə əsl qəbahət səndə... Əvət, siz qadınlar ayaqlarınıza qapananları təhqir edərsiniz, sizi təhqir edənlərin ayaqlarına qapanarsınız. A f ə t. Çəkdiyim üzüntülər yetişir, rica edərim, sus!.. D o k t o r. Xayır, bu işə bir nihayət verməli... Ya o, ya bən!.. Başqa dürlü olamaz. A f ə t. Səndən, səndəki eşqin əbədiyyətindən əmin ola bilsəm... D o k t o r (onun əlini yaqalar). Afət! Nə demək istiyorsun? A f ə t. Bən bütün bənliyimi, bütün həyat və səadətimi yoluna fəda etməyə hazırım. Hətta sənin uğrunda cinayətdən belə çəkinməm. Ancaq şu qadar var ki, aldadılmaq istəməm, aldandığımı duysam məhv olurum. Həm də pək kinliyim, anlıyormusun? Bəni aldatmaq istəyənləri əsla əfv etməm. İki gözüm olsa belə intiqam alırım, intiqam!.. Əvət, bən, pək kinliyim. Bəni təhqir edənlər Əzrailin qucağına atılmış olurlar. Ö z d ə m i r (içəridən bağırır). Afət! Gözəl mələyim!.. Afət, nazlı ördəyim... (Şiddətli qəhqəhə). D o k t o r. Ah, rəzil!.. Dəmin əxlaqsız qadınları çamurlarda sürünən ördəyə bənzətmişdi, şimdi də səni o adla çağırıyor. A f ə t (doktora sarılaraq). Aman, bana mərhəmət... Mərhəmət eylə də bəni qurtar. Of! Bir çarə, bir ilac, bir zəhr, bir atəş bul ki, kəndimi məhv edəyim də şu qaba və çirkin səsi bir dah eşitmiyəyim. D o k t o r (cibindən ufacıq bir şişə çıqarır, mə’nalı bir tərzdə). İlac hazır... Fəqət xanımlar için deyil, yalnız erkəklərə məxsusdur. A f ə t (şişəyi alıb cibinə qoyar). Zərər yoq, ilk öncə onu məhv eylərim. Sonra duyulursa, kəndim də o yolu izlərim. D o k t o r. Hiç təlaş etmə! Bu öylə bir ilac ki, ancaq on dəqiqə sonra icrai-tə’sir edər. Həm də kimsə bir şey duyamaz. Yalnız burada hər acıya dayanmalı və şu ilacı evinizdə içirməlisin. A l a g ö z (sarsılmış bir halda gəlir, Afətə sarılaraq). Ah, annəciyim! Gedəlim, evimizə gedəlim. A f ə t. Niçin, Alagöz! Nə olmuş! A l a g ö z. Babamın halı pək fəna!.. Ayaqda duramıyor, söylədiyini bilmiyor. A f ə t. Pəki, yavrum, gedəlim. O səni də məhv edəcək, bəni də. -Sağdakı odaya keçərlər. Bu sırada Ərtoğrul ilə Yavuz sol tərəfdən çıqar.* Ə r t o ğ r u l. Ah, şu Alagöz nə qadar lətif, nə qadar mə’sum bir sima! Y a v u z. O nə qadar mə’sum isə, Afət də, şu işvəkar qadın da bir o qadar təhlikəlidir. Ə r t o ğ r u l. Təhlikəli olsa da ləkəli deyil... Y a v u z. Əmin ol ki, Özdəmiri səfil edən həp Afətdir, həp onun oynaqlığıdır. Ə r t o ğ r u l. Fəqət Afəti uçurum qarşısında bulunduran da Özdəmirin sərxoşluğu, Özdəmirin sərsəriliyi olsa gərək... Y a v u z. Sən Afəti eyicə tanıyormusun? Ə r t o ğ r u l. O, bu şəhərə gələli çoq deyil... Eşitdiyimə görə pək kibar və alafranqa bir ailəyə mənsub imiş.Fəqət böyük bir fəlakət birdən-birə evlərini söndürmüş, var-yoqları əldən çıqmış, babası fəqir düşüncə qızını Özdəmirə vermiş... Şu hərif də gündən-günə poslayı şaşıraraq ailəsini düşünəməz olmuş... Şimdi hər gün bir oteldə sərxoşca vaqıt keçiriyor. Evə gəldiyi zamanlarda Afəti pək qabaca təhqir ediyormuş... Təbii Afət də şu qabalığa dayanamıyaraq ondan soyuyacaq və get-gedə Qaratay kibi macəraçılara ısınmağa məcbur olacaq... Y a v u z. Ah, şu qadın öylə bir atəş ki, öylə bir alav ki, yalnız qocasını, qızını deyil, (kəndinə işarətlə) hətta bu talesiz Yavuzu da yaqıyor, bəni də qəhr edib bitiriyor. Ə r t o ğ r u l. Pəki, səni niçin? Y a v u z. Çünki Alagözü seviyorum, həm də həyatım qadar seviyorum. Halbuki anası bütün ümidlərimi qırıyor, bütün düşüncələrimi alt-üst ediyor. Ə r t o ğ r u l. Bana qalırsa Afət ilə Alagöz, ana ilə qız olmaqdan ziyadə iki həmşirəyi andırıyor. Daha doğrusu həmşirə də deyillər... Çünki aralarındakı fərq yaşca nə qadar küçüksə, sima və təbiətcə bir o qadar böyükdür. Hər halda bu məsələdə anlaşılmaz bir nöqtə var. Y a v u z (sağ qapıya baqar, təbəssümlə). Şimdilik bən çəkiləyim. Ə r t o ğ r u l. Niçin, nə oldu? Y a v u z. Çünki nişanlın gəliyor. Həm də nə qadar əzəmətli, nə qadar məğrur!.. Ə r t o ğ r u l (baqar). Altunsaçmı?.. Pəki, onun nişanlım olduğunu kimdən eşitdin? Y a v u z. Səndən başqa hər kəsdən. Ə r t o ğ r u l. Fəqət hənuz ortada rəsmi bir şey yoq. Y a v u z. Bu gün olmasa da, yarın olur (Sol qapıdan çıqar). A l t u n s a ç (gəlir). Ərtoğrul! Şimdiyə qadar nerdə idin? Ə r t o ğ r u l. Bağçada səni arıyordum, bir kələbək kibi səni güllərə, çiçəklərə soruyordum. A l t u n s a ç (incə qəhqəhələrlə). Xayır, sən bəni güllərə, çiçəklərə deyil, yalnız bitməz-tükənməz fəzalara, fəzalardakı yıldızlara sormalısın. Daha açıq söyləyimmi?.. (İstehzalı təbəssümlə). Sən bəni fəzalara sığmayan qəlbində aramalı; dəhalar izləyən ruhunda bulmalısın. Ə r t o ğ r u l. Altunsaç, bən sənin hər sözünü yuqarıdan enən xitablar kibi müəmmalı deyil, yalnız çocuqca təbəssümlər kibi sadə və mə’sumanə görmək istərim. A l t u n s a ç (yarım qəhqəhədən sonra sərt və qartalca bir baqışla). Sənin əlbisə və qiyafətin kibi sadə, deyilmi? Ə r t o ğ r u l. Altunsaç, ah, Altunsaç! Sən bana gülüyorsun, bənim qiyafətimlə əyləniyorsun. A l t u n s a ç. Xayır bən sana gülmək için deyil, yalnız gülməkdən zevq aldığım için gülüyorum. Ə r t o ğ r u l. Fəqət sən bu gülüşlərdən zevq alırkən, başqalarını zəhərliyorsun. A l t u n s a ç (şux qəhqəhələrlə). Açıq söyləyimmi, əzizim, sən... çocuqsun. Ə r t o ğ r u l. Bu söz lətifə olsa belə bir həqiqətdir. Çünki çocuq olmasaydım, şu qiyafətlə sənin kibi bir əzəmət və ehtişam heykəlinə uymazdım. A l t u n s a ç. Fəqət səndə, sənin alavlı gözlərində, kəskin baqışlarında öylə bir əzəmət var ki, yalnız bən deyil, hər kəs o qüvvətə qarşı kiçilir, kiçilməyə məcbur olur. Ə r t o ğ r u l. Ah, sənin kiçilməndə də bir böyüklük var. A l t u n s a ç. Əvət, böyüklər kiçikləri böyük görmək istər, kiçiklər isə böyükləri kiçiltməklə təsəlli bulur. Q a p l a n (nəş’əli və yarımsərxoş bir halda sağ odadan çıqar). Dram, ram, ram... dara... dara, ra, ram, ram... (deyə əlindəki kamanın tellərini səsləndirir və Altunsaça təqdim edər). Müsaidənizlə, şu sarı tellər çırpınaraq, inliyərək, sızlayaraq sizə yalvarıyor... Pənbə, lətif barmaqlarınızı öpmək istiyor. A l t u n s a ç (kamanı alıb bir tərəfə bıraqır). Bağışlarsınız, pək yorğunum. Q a p l a n. İştə yorğunluğu çıqaran şeylərdən biri də musiqidir. A l t u n s a ç. Fəqət o təsəlli çalanlar için deyil, dinləyənlər içindir. Q a p l a n (kamanı alaraq). Aman, rica edərim. A l t u n s a ç. Bir az sonra olmazmı? Q a p l a n. Xayır, bəkləməyə imkan yoq... Of, bən musiqiyə pərəstiş edərim. (Altunsaçın barmaqlarını göstərir). Hələ şu sehirli barmaqların rəqsini seyrilə keçirdiyim dəmlər, ən xoş dəmlərdir. Xoş dəmlər isə bir an fevt edilməməlidir. Bu sırada Yavuz da gəlir. A l t u n s a ç. Fəqət sən də şərqi söyləmək şərtilə... Q a p l a n (sağ qapıya doğru yürür). Pək gözəl, haydı, baqalım. A l t u n s a ç. Xayır, bən qalabalıqdan xoşlanmam. Burası daha eyi deyilmi ya? Ə r t o ğ r u l (kinayəli təbəssümlə). Bəncə bağça həpsindən şairanə və asudə bir yer. Həm də təbiət sizin musiqi və şərqilərinizi öpərək, siz də akasiya çiçəklərinin xəfif və gözəl qoqularını əmərsiniz. A l t u n s a ç. Pək ə’la! (Yavuzla Ərtoğrula). Siz getmiyormusunuz? Ə r t o ğ r u l. Xayır... A l t u n s a ç. Bizi rədd ediyorsunuz, öyləmi? Ə r t o ğ r u l. Buradan dinləriz, olmazmı? Q a p l a n (məmnun bir tevrilə). Əvət, musiqi və şərqi uzaqdan daha xoş gəlir. (Altunsaç ilə bərabər bağçaya gedərlər). Y a v u z (Ərtoğrula). Bana baq, sən Altunsaçla əyləniyorsun; fəqət bu xoş bir iş deyil, doğru gediş deyil və bu yolun sonu uçurumdur. Ə r t o ğ r u l. Nə olursa-olsun, artıq usandım. Şu çocuqca nazlar, şu mə’nasız ədalar insanı bıqdırıyor. Y a v u z. Iştə bu da aranızdakı sevginin böyüklük və kəskinliyinə bir əlamət!.. Sən pək qısqanc və sinirlisin; eyni zamanda pək soyuqqanlı görünürsün, yaxud öylə görünmək istiyorsun. Halbuki çoq sürməz də bir gün quş uçurmuş, avı qaçırmış olursun. Əvət, arslanların saymazlığı şikarı tilkilərə qapdırır. -Bu sırada kamanın səsi, Qaplanın şərqisi ətrafa dalğınlıq saçar.* Şərqi: Dün sıtmalı ruhum anıyorkən səni, birdən Xülyalərə, sevdalərə daldım, gözəlim, bən; Pürnəş’ə könül aləmi-lahutə uçarkən Gördüm səni rö’yadə ipək tüllər içində... Bir şe’ri-səmavi kibi ağuşuma gəldin, Gülbusələr ithaf ediyordun bana... Lakin Röya kibi nagah süzülüb cismi-lətifin Qeyb oldu bəyaz, pənbə qızılgüllər içində... Y a v u z. Dinliyormusun? Ə r t o ğ r u l. Əvət, dinliyorum. Y a v u z (istehzalı təbəssümlə). Iştə gülbusələr, ipəkli rö’yalər; xülyalər və sevdalərdən bəhs ediliyor. Ə r t o ğ r u l (sinirli). Anlıyorum, əvət, anlıyorum. Y a v u z. Yalnız anlamaq yetişməz, anlatmaq da lazım... Ə r t o ğ r u l. Kimə anlatayım, kimə!? Qaplan sayğısız bir odun parçası, Altunsaç da məğrur bir qaraquş yavrusu... Y a v u z. Pəki o halda? Ə r t o ğ r u l (son dərəcə sinirli). Bıraq Allah eşqinə, yetişir... -Sükut... A l t u n s a ç l a Q a p l a n gəlir.* X a n d ə m i r (çıqar, Altunsaça). Nerdəsin, qızım? Hiç bu olurmu ya? Alagöz sana misafir gəlmiş, halbuki sən onu yalnız bıraqıyorsun. A l t u n s a ç (gülərək babasilə sağ odaya keçər). Bəndə qüsur yoq. Babaciyim, bu xüsusda Qaplan pək qəbahətli... Q a p l a n (Yavuzla Ərtoğrula). Yenə nə olmuş? Pək qəsvətli görünüyorsunuz. Ə r t o ğ r u l (sarsılmış bir halda). Bana baq, sən nə yapıyorsun? Nə yapmaq istiyorsun? Q a p l a n. Sözlərini anlayamıyorum. Ə r t o ğ r u l (acı təbəssümlə). Burada anlaşılmaz bir şey yoq... Q a p l a n. Nə demək istədiyini bilsəydim... Ə r t o ğ r u l (birdən-birə hiddətlə). Ah, sən; pək sapqın, pək azğın bir hərifsin, sən xain bir xırsızsın, sən cani və qatilsin... Q a p l a n. Xırsızmı, qatilmi? (Istehzalı qəhqəhələrlə). Qaliba çıldırıyorsun. Ə r t o ğ r u l (daha qızğın). Əvət, xırsız, həm də xain bir xırsızsın. Çünki bənim qayei-əməlimi, müqəddəs heykəlimi kirli əllərinlə qırıb parçalıyorsun, çünki Altunsaçın könlünü çalıyorsun. Əvət, sən qatil, həm də ən vəhşi bir qatilsin; çünki canavarca hərəkətlərinlə hər an qəlbimin birər parçasını gəmiriyorsun; beynimi yaqıb da köksümü didməyə çalışıyorsun. -Bu gurultuya içəridəkilər salona keçərlər.* Q a p l a n (istehzalı təbəssümlə). Bən yenə təkrar ediyorum, sən çıldırıyorsun. (Cibindən revolverini çıqarır, gurultulu bir ahənglə). İştə sana ən parlaq və kəskin bir cəvab!.. (Nişan almaq istər). Y a v u z (silahı əlindən alır). Nə yapıyorsun? Ə r t o ğ r u l. Bəni qorqutmaqmı? (Qızğın və acı qəhqəhəylə). Nə böyük cəsarət! A l t u n s a ç. Nə var yenə, nə olmuş? Ə r t o ğ r u l. Hiç, Altunsaç, hiç!.. A l t u n s a ç (şux qəhqəhələrlə). Fəqət bu nasıl hiç!.. Ə r t o ğ r u l. Ah, o öylə bir hiç ki, bənim bütün bənliyim, bütün səadət və dirliyim o hiçdən, o mövhum teldən asılıdır. İştə Qaplan o teli gəmiriyor, sən də qəhqəhələrlə seyr ediyorsun. Q a p l a n (heyrətlə). Fahiş bir iftira, müdhiş bir iftira... A l t u n s a ç. Ərtoğrul! Sən hər şeyi qüruni-vüstada yaşar kibi düşünüyorsun... Halbuki darülfünun gördün! Ə r t o ğ r u l. Nə yapayım ki, bən darülfünundan yalnız bir qasırğa kibi geçdim. Onun için qüruni-vüstada yaşar kibi düşünüyorum. Hala əski qafa ilə düşünüyorum, hənuz bir dürlü yeniləşmədim. Ö z d ə m i r (sərxoşca və istehzalı qəhqəhələrlə). Fəqət bən... bən isə yeniləşdim; əski qafamla bərabər yeniləşdim; daha doğrusu bəni yeniləşdirdilər. Sevgili rəfiqəm, şu gözəl Afət bəni yeniləşdirdi. İştə onu da şu doktor, doktor Qaratay yeniləşdirmiş!.. (Qəhqəhə). Əvət, o yeniləşdirmiş... Ə r t o ğ r u l. Sən abdalsın. Ö z d ə m i r. Fəqət sən!.. Sən də... dəlisin (qəhqəhə). A f ə t. Özdəmir! Nə söylüyorsun? İ l c a y. Oğlum, nə yapıyorsun? X a n d ə m i r (Özdəmirə işarətlə, yarım sərxoş). Onda spirto sərsəmliyi, (Ərtoğrula) sən də gənclik sərxoşluğu var. O söylədiyini bilməz, səndə bilmədiyini söylərsin. Iştə Amerika şairlərindən məşhur Lev Tolstoy diyor ki: “Məhəbbət bir bəla şeydir, giriftar olmayan bilməz” (hər kəsdə qəhqəhə). Demək ki, Özdəmir Afətə, sən də Altunsaça o qadar vurulmuşsunuz ki, hər sözdən bir mə’na, hər hiçdən bir müəmma çıqarıyorsunuz. Ö z d ə m i r (istehzalı və laübali qəhqəhələrlə). Pək doğru, əfəndim, pək doğru!.. (Qəhqəhə). Əvət, Amerika şairi Lev Tolstoy!.. Maarif müdiri Xandəmir!? (Qəhqəhə). İ l c a y (Xandəmirə). Aman, qardaşım, sən söylə, yoqsa bunlar qızışsa keyfimizə su qatarlar. X a n d ə m i r. Hətta məhəbbət öylə bir alav ki, bir kərə insanın qəlbini sardımı ölüncəyə qadar sızladıb durur... Fars tarixşünaslarından Əbu Əli Sina diyor ki: “Bən hər, hər dərdə ilac buldum da, yalnız eşqə, məhəbbətə bir çarə bulamadım”. Ö z d ə m i r (kinayəli qəhqəhə ilə). Əvət, eşq, məhəbbət... Fars tarixşünaslarından Əbu Əli Sina!.. Maarif müdiri Xandəmir!.. (Qəhqəhə). A l a g ö z (yarım səslə Afətə). Bən gediyorum, annəciyim! A f ə t. Niçin, yavrum? A l a g ö z. Hiç kəndim də bilmiyorum. A f ə t. Azacıq bəklə, bərabər gedəlim. A l a g ö z. Xayır, bəkləməm. A f ə t. Pək gözəl, sən get, bən də şimdi gəlirim. Alagöz məhzun adımlarla çıqar; Ərtoğrul da sinirli baqışlarla onu izləmək istər. İ l c a y. Nerəyə, oğlum? Ə r t o ğ r u l. Dəlixanəyə. İ l c a y. Nə demək, dəlixanə buradan eyimi? Ə r t o ğ r u l (İlcaya xüsusi). Əlbəttə... kəndiləri bilməsə belə ordakıları hər kəs dəli tanıyor. Fəqət bunlar, bu zəncirsiz divanələr isə, nə kəndiləri kim olduğunu biliyorlar, nə də ətrafdakılar. İ l c a y. Bir az daha bəklə, nə olur. (Xandəmirə işarətlə). Başın için dayın darılır. Ə r t o ğ r u l (sinirli). Darılsa da gedəcəyim, darılmasa da... Bəndə kiralıq qulaq yoq... Hər saçmayı dinliyəməm. -(Salonu tərk edər)* X a n d ə m i r. Yahu, bunlar nə oluyor? Həp birər-birər savuşub qaçıyorlar. Ö z d ə m i r. Çünki bu məclisdəki zevqi duyamıyorlar, bu söhbətlərdəki incəliyi anlıyamıyorlar... (Müstəhzi qəhqəhə). Alagöz bənim qaba hallarımdan ürküb qaçdı; Ərtoğrul da sənin dərin fəlsəfələrindən (Qəhqəhə). X a n d ə m i r. Ah, şu gənclər, şu dəliqanlılar həp böylə... həpsi xırçın və sinirli! Halbuki bu hallar bizim kibi tərbiyəli və münəvvər ailələrə əsla yaraşmaz. İ l c a y. Çocuqluq, həp çocuqluq... X a n d ə m i r (qafasını oynataraq). Nə isə, buyurun, keyfimizə baqalım. Ö z d ə m i r. Bən buracıqda bir qədəh şərab içmədikcə getməm. X a n d ə m i r. Bu saət, söyləyim, gətirsinlər. Ö z d ə m i r (Afəti süzər, məmnun bir qəhqəhəylə). Xayır, bən fəqət gözəl Afətin, sevgili Afətin əllərindən içmək istərim. A f ə t. Pəki, qalq, gedəlim də, içəlim. Ö z d ə m i r. Xayır, burada, yalnız buracıqda... A l t u n s a ç. Bən gətirsəm olmazmı? Ö z d ə m i r. Əsla! Sən yalnız Ərtoğrula içirməliydin (Qəhqəhə). A l t u n s a ç. Əfsus ki, o, spirtolu içkiləri və içənləri görmək belə istəmiyor. Ö z d ə m i r (qəhqəhə). Iştə o da bir nev sofuluq, o da bir nev dəlilik. (Afətə) Haydı, gözəlim, bir qədəh şərab... A f ə t. Pəki, gətirəyim, sən inadından vaz keçmiyəcəksin. -(Sağ odaya keçər)* Ö z d ə m i r (laübali qəhqəhələrlə). Dəmin söylədim ya, bən yeniləşdim; hər xüsusda yeniləşdim; fəqət iki şeydə deyil: biri əski şərab, biri də əski əhbab!.. (Qəhqəhə). Doktor Qaratay yenilərdənsə də, şübhəsiz bir gün o da əskiləşir, o da kəndi qiymətini bulur. (Qəhqəhə). A f ə t (bir qədəh şərab gətirir). Buyurun, əfəndim! Ö z d ə m i r (qalqıb qədəhi alır). Nasıl! Əfəndimi?.. (Qəhqəhə). Halbuki bən sənin ən aciz qullarından, ən dəyərsiz kölələrindən biriyim. X a n d ə m i r. Baqalım, kimin şərəfinə içəcək. Ö z d ə m i r. Bən şu mümtaz qədəhi, yalnız qaranlıqlar və ışıqların, yerlər və göylərin, bütün mühit və kainatın şərəfinə içiyorum. Çünki onlar, onların cümləsi, həmahəng olaraq (Afəti göstərir) şu fevqəladə, şu müstəsna vücudu bəsliyor. Əvət, həpsi şu gözəl və füsunkar Afətə qarşı əyiliyor. Hər kəs onu seviyor və alqışlıyor (İçər, məclisdəkilər əl çalar). X a n d ə m i r. Yaşasın gözəllik! Var olsun Afət... Ö z d ə m i r (məmnun bir tevr ilə Afətə). Ah, bu şərab əvvəlkilərə hiç bənzəmiyor, iştə sənin əlini öpər-öpməz datı dəyişiyor, o da başqlaşıyor, o da gözəlləşiyor (hər kəs sağ odaya keçər). A f ə t (ən arqada qalan doktora). Sən get, daha durma! D o k t o r. Niçin? A f ə t. Çünki zəhri içirdim (Misafirləri izlər). D o k t o r (təlaş ilə). Ah, niçin əcələ etdin... (Saatına baqar). X a n d ə m i r (geri dönər). Niçin gəlmiyorsun? D o k t o r (onun əlini sıqayır). Müsaidənizlə, getmək istiyorum. X a n d ə m i r. Gəl, canım, şaşırdınmı? D o k t o r. Pək mühüm işim var. Ö z d ə m i r (içəridən). Doktor!.. Doktor Qaratay!.. X a n d ə m i r. Baq, iştə səni arıyorlar. D o k t o r. Xayır, əfəndim, getməliyim. Ö z d ə m i r (əlində konyak dolu büyücək bir qədəh gəlir). Doktor! Doktor Qaratay!.. Iştə bu da sənin şərəfinə... D o k t o r. Aman, nə yapıyorsun? Hiç bu qədəhlə konyak içilirmi? (mane olmaq istər). Ö z d ə m i r (zəif və acı qəhqəhə ilə). Içilir, əvət, içilir... var ol! (içər və qədəhi bir tərəfə ataraq). Ah!.. (deyə düşüverir). X a n d ə m i r (içəriyə). Limon gətirin, limon!.. D o k t o r (köksünü dinlər). Hiç bir şey lazım deyil, artıq keçmiş. İştə qəlb xəstəliyi zavallıyı bitirdi... A f ə t (əlində bir parça limon gəlir). Nə oldu? Bayıldımı? D o k t o r. Əvət, bayıldı, fəqət bir daha ayılmamaq üzrə bayıldı. Sükut... Pərdə * * * İkinci pərdə -Ərtoğrulun evi. Havuzlu, ağaclı, çiçəkli bir bağça... İlk baharın son günləri, gündüz.* İ l c a y (balkona çıqar, çiçəkləri sulamaqda olan xidmətçiyə). Bana baq, Ərtoğrul nerədə? X i d m ə t ç i. Şimdi bağçaya doğru getdi. İ l c a y. Soyuq alır da yenə xəstələnir; haydı, qoş da kəndisini çağır. X i d m ə t ç i. Pəki, baş üstə... Gedər, bu sırada Y a v u z gəlir. İ l c a y. Söyləsin ki, Yavuz da gəlmiş, onu bəkliyor. Y a v u z. Kimi çağırıyor, Ərtoğrulumu? İ l c a y. Əvət. Y a v u z (İlcay ilə əl verir və havuz kənarındakı sıraya oturur). Görünüyor ki, bu gün əhvalı daha eyi... İ l c a y. Xayır, bil’əkis daha qorqunc, daha bərbad... Y a v u z. Niçin böylə söylüyorsunuz? İ l c a y. Niçinmi, şimdi gəlir də görürsünüz. Kaş ki, Xandəmirin evinə, o mənhus ziyafətə getmiyəydik. Kaş ki, o uğursuz gecəyi görməyəydik. İştə tam bir aydır ki, onun bəlasını çəkiyoruz. Hələ Altunsaçın hərəkətini, Özdəmirin fəlakətini, mümkün deyil, bir türlü unutamıyor. Ah, bə’zən də unutuyor, hər şeyi unutuyor, hətta kəndisini də unutuyor. Y a v u z (yerindən qalqar). Dur, doktor Qaratayı gətirəlim, baqalım, nə diyor. İ l c a y. Şimdi xəbər göndərdim, qardaşımla bərabər gələcək, lakin o gecədən bəri nə Özdəmiri unutuyor, nə də Xandəmirlə Qaratayı görməyə gözü var. Hətta Özdəmirin ölməsini də Qarataydan görüyor. Y a v u z. Pəki, Qaratay nə yapsın? İ l c a y. Nə biləyim, görünüyor ki, o xüsusda bir şey biliyor. Y a v u z. Xayır, doktor öylə adam deyil... Yalnız Ərtoğrul bir az xəyalpərəst... boş yerə özünü üzüyor. Ərtoğrul arqa tərəfdən gəliyor. İ l c a y. Ah, bir danəcik oğuldur, o da kəndi səhhətinin, kəndi həyatının düşmanı... Y a v u z. Hiç məraq etməyin, həpsi keçər gedər. İ l c a y. Ah, qorquyorum, pək qorquyorum. Ə r t o ğ r u l (sinirli qəhqəhələr ilə). Qorqma, annəciyim, hiç qorqma!.. Çünki həyatda qorqulacaq bir şey yoq... İnsanları qurtaracaq bir qüvvət varsa, o da cəsarət, yalnız bir cəsarətdir. Bən yaşamaq için titrəyənləri daima Əzrail qucağında gördüm; ufaq bir qıvılcımdan ürkənləri daima yanğın ocağında buldum. İ l c a y. Lakin düşünməli, yavrum, böylə sərin havada sadə bir gömləklə bağçaya çıqılırmı? (Evə gedər). Y a v u z. Bəncə bu hal, çocuqluq və dəlilikdir. Ə r t o ğ r u l. Əvət, çocuqluq və dəlilik!.. (Qəhqəhə). Çocuqluq və dəlilik! Iştə xatırlıyorum, bu sözlər bir ay əvvəl də qulaqlarımı tırmalamışdı... O gecə, əvət o gecə Altunsaç da bana çocuq diyordu; Özdəmir də dəli deyə gülüyordu. İ l c a y (əlində bir qalpaqla bir atqı “plaş” gəlir və hər ikisini Ərtoğrula verir). Al, quzum, hava pək sərin... Təkrar soyuq alırsın. Ə r t o ğ r u l (atqıyı alır, yarı bürünür, qalpağı sıra üzərinə atar). Bilməm, şu bahardan, şu lətif ruzigardan niçin bu qadar qorquyorsun? Ağacları, çiçəkləri süslüyən, quşları, kələbəkləri bəsləyən bahr yalnız insanamı, yalnız banamı düşman kəsiləcək!? Halbuki bənim vücudum bir çiçəkdən daha qaba, bir kələbəkdən daha qalındır. Y a v u z (rəqsan və məğrur adımlarla gəlməkdə olan Altunsaçı Ərtoğrula göstərir. Yarım qəhqəhə ilə). Iştə çiçəkdən bəhs etdin də qarşımıza çıqdı. Ə r t o ğ r u l (mə’nalı bir baqışla baqar). Əvət, həm də öylə bir çiçək ki, yürüyormu, qoşuyormu? Oynuyormu, uçuyormu? İnsan bir türlü fərq edəmiyor. A l t u n s a ç (şux bir təbəssümlə). Gün aydın, əfəndilər (Təmənna edər). İ l c a y. Xoş gəldin, qızım səfa gəldin (Öpüşürlər). A l t u n s a ç (Ərtoğrula). Nasılsın, baqalım, nə yapıyorsun? Ə r t o ğ r u l (istehzalı təbəssümlə). Qüruni-vüstada yaşıyorum. (Qəhqəhə). Əvət, qüruni-vüstada yaşıyorum. A l t u n s a ç. Hala unutmadınmı? Unutmadınmı ya? Ə r t o ğ r u l. Bən çoq vaqt kəndimi unutuyorum, fəqət bu sözü unutamıyorum. (Acı qəhqəhə). Çünki səni unutamıyorum. A l t u n s a ç. Təşəkkür edərim, görünüyor ki, qavğadan pək zevq alıyorsun. Ə r t o ğ r u l. Zatən bütün həyat qavğadan ibarət deyilmi, ya? Y a v u z (yerindən qalqar, kinayəli bir ahənglə İlcaya). Bunları kəndi halına bıraqsaq, daha eyi olmazmı? İ l c a y. Haydı, gəl, biz birər qəhvə içəlim, savaşıb barışdıqdan sonra onlar da gəlirlər. -Hər ikisi içəri girər.* A l t u n s a ç (şux bir təbəssümlə). Pək tuhaf deyilmi, ya! Yenə əski hal, yenə əski xırçınlıq... Ə r t o ğ r u l. Nə yapalım, çoq uğraşdım, bir türlü yeniləşəmədim. Əvət, yenə əski çocuqluq, yenə əski dəlilik... A l t u n s a ç (pək ciddi). Xayır, sən bana gülüyorsun, bənimlə əyləniyorsun. Ə r t o ğ r u l. İştə bu da yeni bir iftira, yeni bir təhqir... A l t u n s a ç (sarsılmış bir halda). Ah, niçin insaf etmiyorsun? Ə r t o ğ r u l. Insafmı? (Qəhqəhə). Zatən insaf və mərhəmət İsa ilə bərabər göyə çəkildi. A l t u n s a ç. Ah, yenə gülüyorsun. Ə r t o ğ r u l. Fəqət bu qəhqəhələr acı fəryadlardan başqa bir şey deyil. A l t u n s a ç. Xayır, sən pək haqsız və pək məğrursun. Ə r t o ğ r u l. Kim bilir, bəlkə bən bir aynayım ki, öz bənliyini bəndə görüyorsun. Bən əvvəl nə idimsə, şimdi də oyum, hər nasılsa dəyişmədim, dəyişəmiyorum; fəqət sən bil’əkis, gündən-günə dəyişiyor və gözəlləşiyorsun. Hər halında bir yenilik, hər hərəkətində bir böyüklük görünüyor (Acı qəhqəhə). Əvət, sən bir gülsün ki, zəhərli dikənlərin könlümü parçalıyor; sən bir pərisin ki, atəşli tırnaqların beynimi gəmiriyor. A l t u n s a ç (sinirli və darğın). Ah, sən bir cəlladsın, bir Əzrailsin. Ə r t o ğ r u l (müstəhzi). Halbuki Əzrail də bir mələkdir. Fəqət bən bir mələyin Əzrail olmasını arzu etməm... A l t u n s a ç (getmək istər). Əvət, haqlısın... Ə r t o ğ r u l. Nerəyə? A l t u n s a ç. Gəldiyim yerə. Ə r t o ğ r u l (onun əlini yaqalar). Xayır, getmə! Əgər bəndən uzaqlaşmaq istiyorsun daha yaqın gəl; çünki yanğından qurtulmaq için tək bir çarə var; o da yalnız alova soqulmaqdır. İlcay ilə Yavuz balkona çıqarlar. İ l c a y. Nerdə qaldınız? Y a v u z. Sizi bəkliyoruz. Ə r t o ğ r u l. Gəliyoruz. İ l c a y. Nə oldu? Barışa bildinizmi, qavuşa bildinizmi? A l t u n s a ç (istehzalı təbəssümlə). Əvət, barışdıq, fəqət atəşlə pambığın barışması kibi... Ə r t o ğ r u l. Əvət, qavuşduq, fəqət kürreyi-ərzlə püsküllü yıldızın qavuşması kibi... İ l c a y (Altunsaçın əlindən tutar). Gəl, baqalım, niçin bizdən qaçıyorsun? A l t u n s a ç (Ərtoğrula baqar, acı təbəssümlə). Bən qaçmıyorum, qaçırıyorlar (Içəri girərlər). Y a v u z (Ərtoğrula). Bana baq. Altunsaç bir gövərçindir, əfsus ki, onu uçurmaq istiyorsun. Ə r t o ğ r u l. Məraq etmə, uçurmam. Y a v u z. Düşün ki, o bir afətdir, halbuki atəşlə lətifə edilməz. Ə r t o ğ r u l (müstəhzi qəhqəhə ilə). Görünür ki, Qaplandan ehtiyat ediyorsun. Y a v u z. Xayır, o sərsəmdir, əlindən bir iş gəlməz; fəqət doktor Qaratay, sənin o yeni rəqibin daha qorqunc və daha təhlikəlidir. Ə r t o ğ r u l. Demək şimdi Afəti bıraqıb da Altunsaçımı izliyor. Y a v u z. Həm də nasıl izləmək! Bir an belə kölgəsindən ayrıldığı yoq. Babası Xandəmir isə doktora qarşı pək lütfkar... Çünki o da kəndisi kibi macəracu, olduqca sərvət və şöhrət düşkünü... A l a g ö z qara geyinmiş olduğu halda əlində iki kitab gəlir. Ə r t o ğ r u l. Buyursunlar, əfəndim (Əl verdikdən sonra). Eyi ki, bizi də xatırlaya bildiniz. A l a g ö z. Inanız ki, hiç vaqtım yoq, yalnız xəstə olduğunuzu eşitdim də onunçin gəldim. Ə r t o ğ r u l. Təşəkkür edərim. Y a v u z. Lakin nədənsə əsla evinizdə bulunmuyorsunuz. Ə r t o ğ r u l. Əvət, bana da xidmətçi öylə söylədi. A l a g ö z. Çünki hər gün xəstəxanəyə gediyorum da... Ə r t o ğ r u l. Niçin? Xəstəmisiniz? A l a g ö z. Xayır, yaralı əskərlərə baqıyorum. Ə r t o ğ r u l. Hanki xəstəxanədə? A l a g ö z. “Turan” cadəsində, “İbn Sina” xəstəxanəsində... Ə r t o ğ r u l (mə’nalı və məhzun). Əvət, pək gözəl... Y a v u z. Bu kitablar nə? A l a g ö z. Romandır, Ərtoğruldan aldım. Ə r t o ğ r u l. Nasıl, mütaliə buyuruldumu? A l a g ö z (məhcub və mütəbəssim). Əvət, təşəkkür edərim, sanki hər ikisi bənim ruhumu, bənim həyatımı təsvir edən birər aynadır. Görünüryor ki, bunları seçib verdikdə hər şeydən əvvəl bəni düşünmüşsünüz. Ə r t o ğ r u l. Təbii deyilmi ya... Y a v u z (mütəbəssim). Zatən ruhşünaslıq da bir nev peyğəmbərlikdir. Ə r t o ğ r u l. Daha doğrusu, peyğəmbərlik də bir nev ruhşünaslıqdır. Pəki, bu kitabların məalı nədir? A l a g ö z. Nurani bir təsəlli: səadət məhəbbətdir. Ə r t o ğ r u l. Təbii, məhəbbət səadətdir. A l a g ö z (məhzun bir təbəssümlə). Demək ki, bən məs’ud olamam. Y a v u z. Niçin? A l a g ö z. Çünki sevəmiyorum. Y a v u z. Xayır, bil’əkis, səadət sizi daima izliyor, bir kölgə kibi peşinizdən ayrılmıyor; lakin bir mane, qorqunc bir kabus sizi mə’yus ediyor. A l a g ö z (azacıq sinirli). Açıq söyləyin, anlamıyorum. Y a v u z. Düşünsəniz, anlarsınız... Fəqət anlamasanız daha məs’ud olursunuz. A l a g ö z (sarsılmış bir halda ətrafa). Ah, nələr eşidiyorum! Bu müəmmalı sözlər bir oq kibi qəlbimi parçalıyor. Ə r t o ğ r u l. Aman, rica edərim, şu sərsəmə qulaq verməyin, Altunsaç da burada. Buyurun, bir qadar görüşüb qonuşursunuz. A l a g ö z məhzun və düşüncəli adımlarla içəri girər. Y a v u z (tatsız qəhqəhə ilə). Bən Alagözü bunca sinirli bilməzdim. Ə r t o ğ r u l (darğın). Sən bir odunsun, həm də yonulmamış meşə odunusun. Y a v u z. Hiç darılma, girər, üzr istərim. Ə r t o ğ r u l. Üzrün qəbahətindən daha betər... Y a v u z (yarım qəhqəhə ilə). Bilirmisin nə var, bən bu qıza məftunum. Fəqət sana qarşı o qadar lütfkar göründü ki, sinirlərimə toqundu. Ə r t o ğ r u l. Pəki, oqu atıb yayı gizlətməkdə nə mə’na var? Söylə, baqalım. O hanki mane, o nasıl kabus imiş? Y a v u z. Kabus iştə onun annəsi... O, bu şəhərdə durduqca Alagöz məs’ud olamaz. Ə r t o ğ r u l. Haydı, gəl baqalım, sən daima saçma söyləməkdən zevq alırsın. (Təbdil tevr ilə). Lakin sana bir ricam var; saqın, bir daha gönlünə toqunmayasan. Y a v u z. Pəki, sənin xatirin için dilsiz və sağır olarum. -İçəri girirlər, bu sırada Afət ilə Qaplan gəlir. Afətin şıq və siyah əsvabı, mükəmməl tualeti, sərbəst tevr və hərəkəti kəndini daha şux, daha füsunkar göstərir.* Q a p l a n. Bən geri dönmək istiyorum, təbii qüsura baqmazsınız. A f ə t. Niçin? Ərtoğrulu görmiyəcəkmisin? Q a p l a n. Xayır, onu sevindirməkdən ziyadə gücəndirmiş olarum. A f ə t. Pəki, o halda buraya qadar niçin gəldin? Q a p l a n. Orasını kəndim də bilməm. (Onu məczub bir baqışla süzərək). Müsaidənizlə... (Əlini öpər). Ayrıldığı sırada Q a r a t a y gəlir. D o k t o r (istehzalı təbəssümlə uzaqlaşan Qaplanı göstərir). Yeni eşqinizi təbrik edərim. A f ə t (eyni tərzdə). Əskik olmayın. D o k t o r. Fəqət, gönül bir olduğu kibi, məhəbbət də bir olmalıdır. A f ə t (müstəhzi). Sizdə olduğu kibi deyilmi? (Sinirli). Ah! Insafsız, mərhəmətsiz!.. Sən bəni atıb da Altunsaça uyarsın, saətlərcə peşindən ayrılmazsın, məhtablı gecələrdə əcnəbi kokotlarla qayıq gəzintisi yaparsın, həpsi keçər, gedər. Fəqət bən... bən isə yalnız əlimi öpdürməklə böyük bir günah işləmiş olurum, öyləmi?.. D o k t o r. Çünki sən qadınsın, anlıyormusun? A f ə t (müstəhzi qəhqəhələrdən sonra, ciddi). Ah, zavallı qadınlar!.. Bütün mühit və qanunlar onlara düşman, bütün din və adətlər düşman; bütün təbiət və kainat düşman!.. Çünki zəifdirlər, onunçin də haqsızdırlar. Fəqət erkəklər həp mə’sum! Bütün sapqınlıqlarilə mə’sum, bütün azğınlıqlarilə mə’sumdurlar... Çünki bütün qanunları yapan onlar!.. Onunçin də haqsız deyillər... Haqsız olsalar belə haqlı görünürlər. D o k t o r. Afət! Sən erkəkləri deyil, yalnız bəni təhqir ediyorsun. A f ə t (son dərəcə qızğın). Sus, artıq çıldırıyorum. Ah, sən təhqirə belə layiq deyilsin. Sən, sönük bir arzun için bəni qatil etdin, kəndi əlimlə qocamı zəhərlətdin; əməyilə bəsləndiyim bir biçarəyi məhv etdin. Ah, şimdi isə... D o k t o r (təlaş ilə). Aman, rica edərim, sus! A f ə t (acı bir təbəssümlə). Heyhat! Bən sussam da həqiqət susmaz. (Içəri girər, Xandəmir gəlir). X a n d ə m i r. Niçin içəri girmiyorsun? Ərtoğrulu görə bildinmi? D o k t o r. Xayır, bən də şimdi gəldim. Ə r t o ğ r u l sərv ağaclarının arasında görünür, onları dinlər. X a n d ə m i r. Yahu, iki günün biri, xəstəlik, dəlilik!.. Bu çocuq başımıza bir bəla kəsildi. Zavallı Altunsaç!.. Ortada rəsmi bir şey yoqsa da, yenə hər kəs bu ikisini nişanlı biliyor. Ah, qızımı, qızımın istiqbalını məhv etdim. D o k t o r. Əvət, Altunsaç bir elmasdır. Siz onu qeyb etmiş kibisiniz, fəqət bən o elması təkrar özünüzə iadə edərsəm, mükafat olaraq nə verirsiniz? X a n d ə m i r (tə’kidlə). Nə istərsən, hər nə istərsən... D o k t o r. Əgər istəyəcəyim məzkur elmas kəndisi olursa?.. X a n d ə m i r (bir qadar sükutdan sonra). Lakin Altunsaçın könlünü almaq şərtilə... D o k t o r. İştə o bənim vəzifəm... (Ətrafa). Özdəmiri zəhərlətdiyim kibi, Ərtoğrula da bir çarə düşünərüm. Ə r t o ğ r u l (ətrafa). Ah, insan qılıqlı canavarlar! İ l c a y (təlaş ilə çıqar). Siz buradamısınız? Ərtoğrul nə oldu, nerəyə getdi? X a n d ə m i r. Biz yeni gəldik, bir şeydən xəbərimiz yoq. İ l c a y. Ah, şimdi yenə əhvalı qarışdı. Sinirlənib də dışarı fırladı. D o k t o r. Hər halda onu yalnız bıraqmamalı, bir gün öncə bu şəhərdən uzaqlaşdırmalı, təbdili-hava için ətraf köylərə göndərməli. İ l c a y. Aman, doktor, bir çarə? D o k t o r. Artıq başqa çarə yoq, onun yalnız vücudu deyil, beyni də xəstələnmiş...Diqqət edilməzsə azacıq sonra dəli olur. Ə r t o ğ r u l. Dəlimi?.. (Qəhqəhə). Pəki, dəlinin nəyi dəli olacaq!.. İ l c a y (niyazkar). Ərtoğrul!.. Ə r t o ğ r u l. Rica edərim, sən sus! X a n d ə m i r (yaltaqca təbəssümlə). Doktor səni sevdiyi için öylə söylüyor. D o k t o r. Əvət, yalnız səni, sənin səhhətini düşünüyoruz. Ə r t o ğ r u l (sinirli və qızğın). Ah, tilkilər, çaqqallar!.. Bu sırada Altunsaç da çıqar. İ l c a y. Aman, nə söylüyorsun, düşün ki, onlar misafir... halbuki misafirə ehtiram lazım... Ə r t o ğ r u l. Xayır, onlar bu evə misafir kibi deyil, bənim məhvimi arzu edən iki cəllad kibi gəlmişlər. İ l c a y. Üzr istə, oğlum, ah, hər ikisindən üzr istə!.. Ə r t o ğ r u l. Əfv edərsin, doktor, bən sana tilki dedim, halbuki sən insanları boğazlıyan diplomalı bir makinasın; canlı, fəqət duyğusuz bir sallaqxanə makinasısın. (Xandəmirə) Sana da çaqqal dedim, möhtərəm dayı! Halbuki sən də maarif süpürgəsisin, əqli topuğunda bir qazsın, qaz... Anladınmı? (Acı və sərsəmcə qəhqəhələr...). A l t u n s a ç (sinirli). Fəqət bu nəzakətlə sən nə olursun, sən!? Ə r t o ğ r u l (qəhqəhə). Bən də düşkün bir mühitdə çırpınan bir zavallı!.. Sönük varlıqları yaqmaq istəyən bir qıvılcım... Pəncətırnaqlarla qəlbi gəmirilən bir bədbaxt, bir biçarə... Mə’nasız saylar ətrafında dolaşan bir sıfır, bir hiç... X a n d ə m i r (Doktora). Görünür ki, söylədiklərimizi eşitmiş. (Ərtoğrula). Ərtoğrul! Bir düşün ki, nə bütün qırıyorsun. Ə r t o ğ r u l. Bütpərəstliyi çoqdan bıraqdım. Onunçün də büt qırmaqdan pək zevq alıyorum. A l t u n s a ç. Ah, sən getdikcə, çıldırıyorsun. Ə r t o ğ r u l. Əvət, çıldırıyorum, dəmin doktor da söylə söylədi. Deyilmi, əfəndim!.. (Doktora baqıb acı qəhqəhələrlə gülər). A l t u n s a ç. Rica edərim, bizi yalnız bıraq! Ə r t o ğ r u l (istehzalı təbəssümlə). Xayır, rica ilə getməm. A l t u n s a ç (qızğın). O halda əmr ediyorum. Ə r t o ğ r u l (istehzalı qəhqəhə ilə). Madam ki, əmr ediyorsun gedərim (Qəhqəhə). Çünki sən, qürur və əzəmət sultanısın. Çünki sənin əmrinə qarşı əyilməmək haqsızlıqdır. Çünki sənin hər sözün şimşəkdən parlaq, qılıcdan kəskindir. (İki-üç adım bağçaya doğru yürür, təkrar dönər). Baq, iştə gediyorum... (Acı və istehzalı qəhqəhələrlə çəkilir). Pərdə * * * Üçüncü pərdə -Bir yıl sonra dəniz kənarında, bağçada bir xiyaban... Xiyaban ilə dəniz arasında ortası açıq, otlar sarmaşıqlarla örtülü bir çardaq... Xiyaban və çardaq içində sağda, solda sıralar... Qürubə qarşı... mayıs...* Pərdə açıldıqda yanıq və yaralı bir səslə aşağıdakı türkü eşidilir: Bən aşiqim, bəlalar var başımda, Durmuş qorqunc uçurumlar qarşımda. Yaralandım, vuruldum gənc yaşımda, Sağalmaz yarası coşqun gönlümün. Cihan cənnət olsa, insanlar mələk, Dağlar inci saçsa, dənizlər çiçək, Güldürsə həp ağlar gözləri fələk, Sağalmaz yarası məhzun gönlümün. -Bu sırada Ə r t o ğ r u l Y a v u z l a bərabər gəlir. O, şimdi büsbütün dəyişmiş. Sağlam və gürbüzdür.* Y a v u z. Baqsana!.. Şu türkü sanki sənin halını təsvir ediyor. Ə r t o ğ r u l. Söylənmə, baq nə diyor. (Türkü dəvam edər) Sərxoşum, keçmədim meyxanələrdən, Aqilim, dərs aldım divanələrdən, Dün gecə öyrəndim pərvanələrdən: Sağalmaz yarası məcnun gönlümün. Yer yüzünü sarsa dilbər mələklər, Bənim gözüm yalnız birini bəklər, Əflatunlar gəlsə boşdur əməklər, Sağalmaz yarası vurğun gönlümün. Y a v u z. Əvət, sanki tamamilə sənin qəlbini oquyor; sanki Altunsaçın ayrılığında çəkdiyin qayğıları tərənnüm ediyor. Ə r t o ğ r u l (istehzalı qəhqəhə ilə). Gerçəkdən yanılmıyorsun; çünki əriyib bitdiyimdən bəlli... Y a v u z. Demək, Altunsaçı daha sevmiyorsun, öyləmi? Ə r t o ğ r u l. Yalnız onu sevmək deyil, hətta məhəbbət sözünə belə güləcəyim gəlir. Şimdi bənim sevəcəyim bir qız bulunursa, o da mütləq insanlardan qaçmalı və kimsəyi sevməməlidir. Y a v u z. Bu halda Alagözün gönlünü qazanmalısın, çünki o da tamamilə bu fikirdədir. Ə r t o ğ r u l. Nə isə... Y a v u z. Fəqət Altunsaç!? Ondakı qürur və əzəmət bulunur şeymi? Ə r t o ğ r u l. Rica edərim, Altunsaçı bıraq, daha ondan bəhs etmə. Y a v u z. Zatən bu gündən sonra lüzumu da yoq... Çünki doktora nişanlandı, hər iş bitdi, getdi. Ə r t o ğ r u l. Nasıl, doktor Qaratayamı? Y a v u z. Əvət, bir ay sonra dügün yapılacaqmış... Ə r t o ğ r u l. Tamam, iştə bu xəbərdən pək məmnun oldum. Qəlbimdə ona aid bir kölgə, bir duyğu, sönük bir xatirə vardısa, o da şimdi silinmiş oldu. (Sükut...). Əcəba doktorun məşuqəsi nə oldu? Afət, o gözəl Afət nə yapıyor? Y a v u z. Nə yapacaq; şəhərin bütün gəncləri, ən gözəl dəliqanlıları kəndisi için çıldırıyor. Yalnız erkəklər deyil, qadınlar da ondakı gözəlliyə heyran, hətta, əvət, hətta kəndisi belə kəndi hüsnünə, kəndi gözlərinə, kəndi dodaqlarına məftundur. Tualet yaparkən, dəfələrlə aynadakı rəsmini öpdüyünü görmüşlər... Əvət, o, daima məğrur və bəxtiyardır. (Məhzun bir sükutdan sonra). Bən yalnız bəxti dönmüşləri, talesizləri düşünüyorum; bən yalnız Alagözə, o mə’sum qızcığaza acıyorum. Çünki o, hənuz açılmadan solmuş pənbə gülü andırıyor. Ə r t o ğ r u l. Sən onu bihudə gülə bənzətiyorsun... Bəncə Alagöz boynu bükük bir mənəkşə, Afət bəyaz bir zanbaq, Altunsaç isə dikənli bir güldür. Əvət, bir gül!.. Y a v u z (ətrafa baqaraq). İştə ana ilə qız gəliyorlar. Ə r t o ğ r u l. Bana qalırsa onlara ana ilə qız deyil, Afət ilə Alagöz demək daha doğrudur. Y a v u z. Pək tuhaf, bu gün nədənsə bərabər gəziyorlar, halbuki Alagöz daima təklikdən xoşlanır və əlindən gəldiyi qadar Afətdən qaçar. Ə r t o ğ r u l. Çünki onun bir atəş olduğunu bilir. Yanmayım deyə çəkinir. Y a v u z. Əvət, bir atəş, həm də qorqunc və sevimli bir atəş!.. Gedərlər, A l a g ö z ilə A f ə t gəlir. A f ə t (şux qəhqəhələrlə). Demək sən kimsəyi sevmiyorsun, öyləmi? Doğrusu, pək xariqüladə bir təbiət!.. (Təbdili-tevr ilə). Görünüyor ki, sən təbiətə qarşı qoymaq istiyorsun. Halbuki dünyadakı otları, çiçəkləri, quşları, kələbəkləri, insanları və heyvanları həp birər-birər gözdən keçirsə, sevgidən məhrum hiç bir məxluqə, hiç bir zihəyatə rast gəlməzsin. Hətta günəşlər, aylar və yıldızlar arasında belə sıqı bir rabitə var, sarsılmaz bir cazibə qanunu var. A l a g ö z. Təbii hər kəsdə olduğu kibi, bəndə də gönül var. Bəndə də duyğu var. Fəqət nə çarə ki, şimdilik sevəmiyorum, seviləmiyorum. Şübhə yoq ki, sevsəm seviləcəyimə də əminim; əfsus ki, nə sevmək istiyorum nə də sevilmək; çünki nə bu mümkündür, nə o... A f ə t. Niçin, Alagöz, niçin?.. (Sıraya oturur). A l a g ö z (sarsılmış bir halda). Çünki... qorqunc bir kabus ümidlərimi boğuyor, çünki... bədbaxtım (sükut). A f ə t. Xayır, sən bəxtiyarsın və bəxtiyar olacaqsın. Çünki gözəlsin, mə’sumsun; hər kəs seviyor, hər kəs pərəstiş ediyor. Fəqət sən hər kəsi sevməməli... hər dəliqanlıya gönül verməməlisin. Bildiklərimdən yalnız iki gənc səni məs’ud edə bilir; onlardan biri: Ərtoğrul, biri də Oqtaydır. A l a g ö z (şaşqın bir halda yerindən qalqır). Hankı Oqtay? A f ə t. Sənin xəstəxanə arqadaşın, gənc operator. A l a g ö z. Sən onu nerdən tanıyorsun? A f ə t (yarım qəhqəhə ilə). Bənim gözlərim pək uzaq görür, qəlbim ən gizli məhəbbətləri duyar; sana aid nə varsa həpsini anlar, həpsini bilirim; hətta rö’yadə belə səndən ayrılmam. Gecə-gündüz sənin gələcəyini, sənin səadətini düşünürüm. A l a g ö z (göküs keçirər). Heyhat! Keçmişim qaranlıq bir gecə, gələcəyim də aldadıcı bir sərabdır. A f ə t (qalqar, mütəəssir). Ah, sən daima qorqunc xəyallar, gülünc iztirablar içində çırıpınıb duruyorsun... Baq, iştə Oqtay da gəliyor... Sən onunla bir qadar qonuşub gəzərsin, bən də tək başıma dəniz qürubunu tamaşayə dalarım. (Uzaqlaşır, Oqtay gəlir). O q t a y (əl verir). Qüsurə baqma, Alagöz, səni çoq bəklətdim, deyilmi? A l a g ö z. Zərər yoq. O q t a y. Şu qadın kim? A l a g ö z. Ona Afət derlər. O q t a y. Niçin ayrıldınız, manemi oldum? A l a g ö z. Xayır. O q t a y. Kimlərdəndir əcəba? A l a g ö z (qızarmış və sarsılmış bir halda). Sonra anlatırım, hələ gəl, bir qürub levhəsini seyr edəlim. (Dənizə baqar, məczub bir halda). Aman, ya Rəbbi, nə qadar gözəl!.. Günəşin böylə dilbər qızıllığını, rəngarəng buludlar arasında batışını hiç xatırlayamıyorum. O q t a y. Gerçəkdən batı tərəfi bir cənnət bağçası... Günəş isə utandığından qızarıb çiçəklər içinə gömülən bir köylü qıza bənziyor. (Digər tərəfə baqaraq). Hələ şu qarşıya baq! Yeni çıqmaqda olan şu solğun aya, şu vərəmli çöhrəyə baq!.. Sanki bənzi uçmuş, əriyib bitmiş bir aşiq kibi kəndi sevgilisini izliyor. A l a g ö z (şux təbəssümlə). Ah, şu erkəklər pək tuhaf; həpsi bir xəstəliyə mübtəla... həpsinin özü, sözü, dərdi, düşüncəsi həp eşq, daima eşqdir. Hər nə görsələr onda bir gözəllik, bir məhəbbət bulurlar. O q t a y. Pəki, dünyadə gözəllik və məhəbbətdən tatlı nə ola bilir!? A l a g ö z (müstəhzi). Əvət, gözəllik və məhəbbət?! O q t a y. Bəncə, bütün cihanı xilas edəcək iki qüvvət var, yalnız iki böyük qüvvət var; o da: gözəllik və məhəbbətdən ibarətdir. A l a g ö z (sıraya oturur, istehzalı təbəssümlə Oqtayın əlindəki kitabları göstərir). Qaliba şu fikri əlindəki kitablardan almışsın? O q t a y (əlindəki üç cild kitabı təqdim ilə). Əvət, mütaliə buyurulsa, şübhəsiz ki, haqsız olmadığım meydana çıqar. -Bu sırada Y a v u z l a Ə r t o ğ r u l gəlir.* Ə r t o ğ r u l. Mərhəba... O q t a y. Buyurun, baqalım. (Hamısı yüngül təmənna edərlər). A l a g ö z (kitabları birər-birər açar). Bu şe’r divanı, şu musiqi parçaları, bu da din fəlsəfələri?.. Həpsinin də ruhu, məalı, qayəsi, yalnız-yalnız məhəbbətdən ibarətdir. (Oqtaya) Bunlar iki gün bəndə qalsın, olurmu? O q t a y. Pək gözəl, niçin olmaz. Ə r t o ğ r u l. Baqalım nasıl şeylər... (Kitabları alıb baqar, e’tinasız və laübali bir tevr ilə sıra üzərinə bıraqır; şiddətli və müstəhzi qəhqəhələrlə). Şe’r!.. Musiqi!.. Din!.. (Təbdil-tevr ilə). Allah eşqinə, şu kitablardan, şu mütaliələrdən vaz keç! Şu çərçivəyə alınmış şe’rlərdən, notaya girmiş musiqilərdən qaç! Şu kitabları qaralayan dinlərdən, məzhəblərdən uzaqlaş! Dünyada yalnız bir şe’r, bir musiqi, bir din mənbəyi var ki, o da təbiətdir, şe’rmi istərsin? İştə aşiqlərin iztirabı, filosofların düşüncəsi, öksüzlərin göküs keçirməsi, kimsəsizlərin göz yaşı, yıldızların səfvəti, qürubun məhzunluğu, gecənin sükutu, fəzanın dərinliyi həp birər şe’rdir. Əvət, hər ah, təbəssüm, hər inilti, hər fəryad; hər fırtına, hər girdab, birər şe’rdir. Musiqimi istərsin? Çayların, ırmaqların ninnisi, dənizlərin, çağlayanların vəlvələsi; arslanların, yıldırımların gurlaması; xəfif rüzgarların zümzüməsi; yapraqların, çiçəklərin öpüşməsi; bülbüllərin, ishaqların ötüşməsi həp birər musiqidir. Vurğun gönüllərin acı təranəsi; mini-mini çocuqların tatlı qəhqəhəsi, körpə quzuların mələməsi həp birər musiqidir. Dinmi istərsin? İştə hər yıldızun incə təbəssümləri, hər günəşin yıldızlı baqışları, hər gün yeni bir din, yeni bir məzhəb doğurur. Hər qürubun ölgün nəfəsi, hər gecənin səssiz qaranlığı, o günkü günəşlə bərabər o günkü dinin məzari-ədəmə gömüldüyünü e’lan edər. Hətta hər mevsimin, hər ayın, hər həftənin, hər günün allahları da, peyğəmbərləri də, dinləri də, kitabları da bir-birindən ayrı, bir-birinə düşmandır. O q t a y. Demək ki, sən hər şeyi təbiətdə görüyorsun, öyləmi? Ə r t o ğ r u l. Əvət, təbiət hər şeydir. A l a g ö z (ətrafa baqar, Oqtaya). Getmiyəlimmi? O q t a y (kitabları alıb). Hənuz xəstəxanəyə gediləcək vaqt deyil, azacıq gəzinəlim də sonra... A l a g ö z. Pək gözəl (Yavuzla Ərtoğrula). Bizə arqadaşlıq etsəniz məmnun oluruz. Ə r t o ğ r u l. Yalnız gönlümüzü sizə arqadaş verə biləriz. A l a g ö z. Demək, bəndən qaçıyorsun, öyləmi? Ə r t o ğ r u l. Biz yarasamıyız ki, günəşdən qaçalım. A l a g ö z (mütəbəssim). Təşəkkür edərim, amma yenə bir gül aqıtdınız. Gedərlər. Y a v u z (Ərtoğrula). Niçin getmədin? Ə r t o ğ r u l. Bəlkə yalnız gəzinmək istiyorlar. Y a v u z. Halbuki kəndisi arzu etdi. Ə r t o ğ r u l. O fəqət bir lütf və nəzakətdi. Y a v u z. Ah, sənin şu istiğnalı halların!.. Ə r t o ğ r u l. Bilirmisin, əzizim, Alagöz gəzinmək için qalqmadı: uzaqdan Afəti gördü də çəkilmək istədi. Y a v u z. Hanı ya, nerdə? Ə r t o ğ r u l. Iştə, Qaplan bəylə bərabər gəliyor, gedəlim artıq... Bir tərəfə çəkilirlər. A f ə t l ə Q a p l a n gəlir. A f ə t (çılğınca qəhqəhələrdən sonra). Ah, gənclik, gözəllik, nə böyük səadət!.. (Gözləri yaşarır, məndil ilə silər). Q a p l a n (şaşqın). Afət! Bu nə hal! Sən gülüyormusun, yoqsa ağlıyormusun? A f ə t. Əvət, gülüyorum, fəqət göz yaşlarilə bərabər; ağlıyorum, fəqət qəhqəhələrlə bərabər... Q a p l a n. Niçin, ah niçin? A f ə t. Çünki bən hər qanunun xilafında yaratılmış bir məxluqum. Bənim hər sevincimdə bir fəlakət, hər fəlakətimdə bir bəxtiyarlıq var. Bən düşmanıma məftun olurum, sevgilimi cəllad kibi boğazlarım. Əvət, bən ağlarkən gülərim, gülərkən ağlarım. (Təkrar şən və şatır qəhqəhələrlə gülməyə başlar). Q a p l a n. Iştə, təbiətin də, gözəlliyin kibi müstəsna!.. A f ə t. Söylə, allah eşqinə, söylə! Altunsaç doktora nişanlandı, öyləmi? Q a p l a n. Əvət. A f ə t. Bir ay sonra dügün yapılacaqmış, deyilmi? Q a p l a n. Əvət. A f ə t. Bir ay sonra, otuz gün sonra, ah, nə qadar gec, nə qadar çabuq!.. (Qəhqəhə). Bir ay otuz yıldan daha uzun, otuz dəqiqədən daha qısadır. (Qəhqəhə). Q a p l a n. Dəmin onunçinmi ağlıyordun? A f ə t. Xayır... O ağlanacaq şey isə də, bən ona gülərim (qəhqəhə). Fəqət o dodaqlar ki, dün bənim ayaqlarımı öpüyordu, bu gün Altunsaçın dodaqlarını əməcək. O hərif ki, bir az əvvəl bənim əlimdə oyuncaq idi, bir az sonra Altunsaçı kəndi əlində oynatacaq... Q a p l a n. Nə isə keçmiş... İştə Qorqmaz da burada, bərabər gəzinəlimmi? A f ə t. Xayır, pək yorğunum, azacıq oturalım (çardaqdakı sıraya otururlar). Q o r q m a z (gəlir. Xəfif bir təmənnadan sonra). Müsaidə buyurulurmu? A f ə t (məmnun). Hay-hay, gəl, baqalım. -Qorqmaz Afətin əlini öpər, Qaplan ilə də əl verib oturur. Bu sırada Afətin əlindəki şəmsiyə düşüverir, hər ikisi birdən almaq için əyilir. Qorqmaz daha əvvəl təqdim edər.* A f ə t. Təşəkkür edərim. Q o r q m a z. Bir şey deyil. A f ə t (Qaplana). Şuradakı bufet açıqmı? Q a p l a n. Əvət, nə arzu edərsiniz? A f ə t. Bir qədəh limonata olsaydı, məmnuniyyətlə içərdim. Q a p l a n (qalqar). Bu saət söyləyim gətirsinlər (gedər). A f ə t (Qorqmaza). Söylə baqalım, nerələrdəsin? Q o r q m a z. Bir aydır ki, köydə idim, pək şairanə və gözəl günlər keçirdim. A f ə t. Ah, bir ay, otuz gün!.. Otuz yıldan uzun, otuz dəqiqədən qısa... (Acı qəhqəhələrdən sonra). Əvət, ölmək istəyənlər için pək gec, uzun... Sevmək və yaşamaq istəyənlər için pək çabuq, pək qısa... Q o r q m a z. Fəqət bu sözlər nə demək? Nerədən xatırınıza gəldi? A f ə t. Sorma, gözəl çocuq, orasını hiç sorma! Q o r q m a z. Afət! Niçin adımı söyləmiyorsunuz? A f ə t. Çünki bana “siz” deyə xitab ediyorsun, çünki həm çocuqsun, həm də gözəl... Onunçün bu ad sana daha uyğun... (Yarım qəhqəhə ilə). Əvət, gözəl çocuq, bu da bəndən sana yadigar olsun. Q o r q m a z. Pəki, sevgili Afət! Öylə olsun (Afətin əllərini yaqalar). Ah, səni nə qadar seviyorum, bilsən... A f ə t (şux qəhqəhələrlə). Niçin!.. Pək gözəlmiyim? Q o r q m a z. Bilməm, lakin hər səhər səni ağuşuna alan aynaya sor da baq, o nə diyor... A f ə t (ufacıq bir ayna çıqarıb baqar). Əvət, yanılmıyorsun: hələ şu füsunkar gözləri, şu mini-mini dodaqları nə qadar seviyorum, aman, ya Rəbbi, nə qadar seviyorum. (Aynadakı rəsmini məftun bir tevr ilə öpər). Q o r q m a z. Ah, şu duyğusuz ayna, şu mə’nasız şişə parçası bəxtiyar bir rəqib kibi ruhumu sarsıyor, sinirlərimə toqunuyor. A f ə t. Niçin, gözəl çocuq, niçin? Q o r q m a z. Səni qucaqladığı için, şu gözəl dodaqları öpdüyü için. A f ə t. Fəqət unutma ki, şu duyğusuz ayna, bə’zi xain yürəklərə nisbətlə daha vəfalı, daha sədaqətli... Q o r q m a z. O xain yürək kimdir əcəba, niçin açıq söyləmiyorsun?.. Xayır; sən bir ay əvvəlki Afət deyilsin. A f ə t (mütəəssir təbəssümlərlə). Ah, bir ay!.. Otuz gün!.. İştə, ayrılıq çəkənlər için otuz yıldan daha uzun, qavuşub birləşənlər için otuz dəqiqədən daha qısa... Q o r q m a z. Afət, səndə başqa hallar görüyorum; bu sözlər niçin? Bu kinayələr niçin? A f ə t. Bir ay sonra dünya dağılacaq, ümidlər solacaq, ağlayanlar güləcək, gülənlər qəhr olacaq (həyəcandan yaşarmış gözlərini silərək, pək sinirli). Ah, bən niçin şu xain mühitə atıldım, niçin yaratıldım!? Niçin qatil oldum, niçin aldatıldım!? (Sıraya dayanır; əllərilə yüzünü qapar). Q o r q m a z. Aman, nələr eşidiyorum. Afət!.. Bana baq, Afət! Niçin düşünmüyorsun, niçin üzülüyorsun? A f ə t (yorğun və bayğın bir tevr ilə). Of, onu hiç kəndim də bilmiyorum (sükut). Q o r q m a z (Afəti qolları arasına alır). Afət! Sevgili Afət! Burada kimsə yoq, qəlbində nə varsa aç, söylə, unutma ki, Qorqmaz sənin ən aciz pərəstişkarındır. -Bu sırada Qaplan əlində bir gül dəməti ilə bir şişə limonata gəlir. A l a g ö z l ə O q t a y da digər tərəfdən çıqar.* A l a g ö z (Qorqmazın Afətə sarıldığını görüncə sinirli və çılğınca bir fəryad ilə). Ah, aman, ya Rəbbi!.. (Deyə bayılır. Oqtayın qolları arasına düşər). Pərdə * * * Dördüncü pərdə -Son dərəcə zərafət və nəfasətlə süslənmiş bir oda... Sağda, solda və qarşıda birər qapı... Sokağa baqar iki pəncərə, gündüz... Alagöz sinirli və düşüncəli bir halda masa qarşısında oturmuş; çəkməcədən bir taqım məktublar çıqarır, birər-birər yırtar və masa altındakı səbətə atar.* A f ə t (bənzi soluq, saçları pərişan, əlində iki məktub gəlir). Nə yapıyorsun, yavrum? Niçin şu məktubları yırtıb atıyorsun? A l a g ö z. Çünki keçmişləri unutmaq istiyorum. A f ə t. Yazıq deyilmi ya! Onlar həp əziz və qiymətli xatirələr... A l a g ö z (birini daha yırtıb atar). Əvət, əziz və qiymətli xatirələr!.. Həp yalan pərəstiş və məhəbbətlər, həp yaltaqca nəzakətlər!.. A f ə t (təbəssümlə). Qadın ruhunu oqşayan bir şey varsa, o da yalnız məhəbbət və pərəstişdir. A l a g ö z. Nə yapayım ki, yeni həyatə girmək için əskilərə vidaetməliyim. A f ə t. Madam ki, əskilər səni sıqıyor, al, yenilərini oqu! (Məktubları verir). A l a g ö z. Şübhəsiz, yenə əski təranə, yenə eyni əfsanə. (Birinci məktubu açıb baqar). A f ə t. Fəqət bu anlaşılmaz hallarınla bəni xərab ediyorsun, xəstə vücudum gündən-günə məhv olub gediyor. A l a g ö z (məktubu oquduqdan sonra sinirli). Ah, nə münasibətsiz hallar!.. A f ə t. Nə imiş, əcəba?.. A l a g ö z. Hiç... Öylə bir şey deyil... (İkinci məktuba baqar). A f ə t. Alagöz, Alagöz! Niçin qəlbini bana açmıyorsun? A l a g ö z (sarsılmış bir halda). Aman, ya Rəbbi! Bu da öylə... Bu da zəhərli bir oq, bu da kəskin bir xəncər!.. A f ə t. Nə yazıyorlar? Niçin söyləmiyorsun? A l a g ö z (məktubları əlində bürüşdürüb səbətə atar və yerindən qalqıb qarşı qapıya doğru ilərilər, acı təbəssümlə). Bana tapınanlar şimdi sərzəniş yapıyorlar; bəni təqdis eyləyənlər şimdi təhqir ediyorlar. Qapıyı qapayıb çıqar. Afət məktubları səbətdən alır, təlaş ilə baqar. Digər çəkməcəyi açıb bir ufaq revolver çıqarır, diqqətlə süzər, alnını nişan aldığı sırada, qarşıkı qapı parmaq ucilə vurulur. Silahı gizlədib qapıyı açar, doktor Q a r a t a y daxil olur. A f ə t. Ah, sənmisin?.. Gəl, baqalım, səni bəkliyorum. D o k t o r (onun əlini öpər). Afət! Sən xəstəmisin? A f ə t. Əvət. D o k t o r. Əfv edərsin, şimdiyə qadar bu xüsusda mə’lumatım olmamış... A f ə t (acı təbəssümlə). Təbii, ağ günə çıqanlar qara günlüləri düşünəməzlər. Dügün hazırlığı yapanlar talesizlərin halını biləməzlər. D o k t o r. Sən pək sinirləniyorsun, bu hal həm kəndini, həm Alagözü bədbaxt edər. A f ə t. Alagöz bəxtiyar idi, əvət onu bən bədbaxt etdim. Fəqət bəni də məhv edən yalnız sən oldun, sən!.. D o k t o r. Xayır, bil’əkis, sən açıq-saçıq hallarında kəndinə qıydın, kəndi nəfsinə xəyanət eylədin. A f ə t (acı qəhqəhə ilə). Halbuki tatlı dillərlə qandıran sən... Qoca qatili yapdıran sən... Çıqılmaz yollara sapdıran yenə sənsin (qızğın və sinirli). Öncə miskin bir kölə kibi qarşımda diz çökdün, boyun bükdün; fəqət sonra bəni atdın, başqalarını tutdun. Gah rəqqasələrə vuruldun, gah Altunsaçı buldun... Ah, şimdi, şimdi isə bəni təhqir ediyorsun, bəni qəbahətli çıqarmaq istiyorsun. D o k t o r. Afət! Bəni buraya niçin çağırdın? A f ə t. Səni sevdiyim için, sana pərəstiş etdiyim için. D o k t o r. Ah, nə yaldızlı yalan!.. A f ə t. Xayır, yalan söyləmiyorum, and olsun uyqusuz gecələrə, and olsun ağlar gözlərə, and olsun gözəlliyə və məhəbbətə, bən yalnız səni seviyorum, yalnız sana qavuşmaq istiyorum. Əvət, mə’sum bir çocuq nasıl nurdan, rəngdən həzz alarsa, bən də səndən, sənin visalından o qadar zevq alıyorum D o k t o r (bir şey sezmiş kibi qarşıki qapıya baqar). Gələn var, mən gedəyim. A f ə t. Xayır getmə, sözüm, daha bitmədi; azacıq burda bəklə, sonra gedərsin. D o k t o r (sağ tərəfdəki odaya keçər). Fəqət çoq gecikdirmə! A f ə t. Bu saət, əzizim, bu saət (qapıyı açar, Qorqmaz əlində bir dəmət çiçək daxil olur). Sənmisin?.. Gəl!.. Q o r q m a z (əlin öpər, dəməti təqdim edər, heyrətlə). Aman, nə böyük təbəddülat; nə dəhşətli inqilab!.. A f ə t. Pək dəyişdim, deyilmi?.. Q o r q m a z. Əvət, pək... Az qaldı ki, tanımıyacaqdım. A f ə t. Uf, kim bilir nə qadar çirkinləşdim; bir ay əvvəlki Afət nerdə? Bət-bənizim öylə solmuş ki, aynaya baqmağa cəsarət edəmiyorum. Q o r q m a z. Ah, bən solğun çiçəkləri pək sevərim. A f ə t. Solğun çiçək!.. Əvət solğun bir çiçək nasıl qurursa, nasıl qara topraqlara təslimi-nəfs edərsə, bən də... ah, bən də... Q o r q m a z (tə’sir və təlaş ilə). Afət! Nə söylüyorsun? Nə demək istiyorsun? A f ə t. Demək istiyorum ki, bənim gözəlliyim sönüyor. Çöhrəmdə incə bürüşüklər, ufaq cizgilər görülüyor; ah, bən ona əsla təhəmmül edəməm. Bəncə, gözəl bir qadın daima gözəl qalmalı... Gözəlliyə vida edərsə həyata da vida etməli... Dərəcə-dərəcə solmaq, hər gün bir az intihar etməkdir. Yıllar ilə yanıb qavrulmaqdansa, bir anda kül olub havaya savrulmaq daha xoşdur, daha gözəldir. Q o r q m a z. Afət, bəni mə’yus ediyorsun. A f ə t. Xayır, gözəl çocuq! Mə’yus olma! Gəl, gəl səni ilk və son dəfə olaraq öpəyim (məczub bir tevr ilə bir-birinə yaqlaşıb sarılmaq istərlər. Afət dərhal geri çəkilir və əlilə rədd edər). Ah, xayır, bıraq!.. Bıraq dursun. Çünki sənin atəşli dodaqların bəni yaqar, xəstə ruhumu yaqar... (Qarşıdakı qapıyı açar). Of, bana başqa bir hal gəliyor; get, çocuq, get!.. Saqın, bir daha gəlmə, bir daha bəni özləmə!.. Q o r q m a z. Niçin, sevgili Afət, niçin?.. A f ə t. Çünki bən qıvılcım kibi sönəcəyim, ıssız zülmətlərə, namütənahi bulutlara qavuşacayım. Q o r q m a z. Afət! Bu sözləri hiç anlıyamıyorum. Ah, fəqət bir kərə, yalnız bir kərəcik özümü qolların arasında görmək istərdim. A f ə t. Pək gözəl, əzizim, gəl!.. Gəl, səni bir kərəcik də olsa oqşayıb sevəyim (qucaqlaşıb öpüşmək istərlərkən Alagöz gəlir. Hər ikisi şaşırıb geri çəkilir. Sükut... Qorqmaz gedər, Afət Alagözün qollarına sarılaraq). Bağışla, bəni bağışla; artıq bənim cəsarətim cünuna varmış... bən əfvə layiq deyilim; fəqət yenə yalvarıyorum, bəni bağışla... (qucaqlayıb öpər). A l a g ö z (məmnun və mütəbəssim). Hiç sıqılma, annəciyim! Sevmək və sevilmək bir haqdır. Sənin gönlün nə istərsə, bən də onu arzu edərim. Hətta səni böylə bəxtiyar gördükcə gönlüm açılıyor. Sanki hər zevqinə, hər səadətinə iştirak ediyorum. A f ə t. Ah, sənin şu məhəbbət və nəzakətin intiqam qadar müdhişdir. A l a g ö z. Hər halda bən səni pək seviyorum. A f ə t. Kim bilir, bəlkə sevmədiyin için seviyorsun. A l a g ö z. Xayır, yalnız səni deyil; şimdi bən hər kəsi, əvət, hər kəsi sevmək istərim (qarşıdakı qapı barmaq ucilə vurulur). A f ə t. Kimdir əcəba? A l a g ö z (açar). Oqtay!.. (Əl verir, Oqtay pək ciddi və soyuqqanlı görünür). A f ə t. Buyurun, əzizim, oturun... Ancaq bəni bağışlarsınız... Mə’zurum... (sol qapıdan çıqar). A l a g ö z. Nə düşünürsün, niçin oturmursun? O q t a y. Çünki... getmək istiyorum. A l a g ö z. O halda niçin gəldin? O q t a y. Yadigar verdiyim rəsmimi almaq için, iştə bunu almaq için... -(Divardakı rəsmlərdən birini alır)* A l a g ö z. Ah, həm qorqunc, həm gülünc bir hal!.. Yalnız səbəbini bilsəydim... O q t a y. Səbəbi aydındır; qabalıq olsa da söyləyəcəyim (sol qapıya işarətlə). Öylə bir ananın qızilə görüşüb buluşmaq, təhlikəli uçurumlara atılmaqdır. (Sinirli adımlarla çıqar) A f ə t (gəlir). Getdimi? A l a g ö z. Əvət, getdi. A f ə t. Nə söylüyordu? A l a g ö z. Hiç... A f ə t. Eşitdim, həpsini eşitdim, Rəsmini geri aldı, səndən ülfətini kəsmək istiyor. Yalnız o deyil, sana qarşı əyilən bütün gənclər, kiçik bir nəvazişinlə öyünən dəliqanlılar; şimdi həp səndən qaçıyor, həp sana xor baqıyorlar. Halbuki həpsinə səbəb yalnız şu qarşıda duran talesizdir (məndil ilə göz yaşını silər). A l a g ö z. Ah, annəciyim! Sevgili annəciyim!.. (Afətə sarılıb öpər). Məraq etmə, bu təhqirlərin hiç bir tə’siri yoqdur... Çünki bən kimsəyi sevmədim... Onünçin də mütəəssir deyilim (soldakı odaya doğru ilərilər, təkrar dönər, Afətə qapalı bir məktub verir). Mümkün olsa bunu Ərtoğrula göndər. Bən yorğunum. Azacıq uzanmaq istiyorum (sol qapıyı qapayıb çıqar). A f ə t (məktubun zərfini havaya tutub baqar, heyrətlə). Bu saçlar nə?.. Xayır, bu məktubda bir sirr var, baqayım nə yazıyor (zərfi açar, dürlü vəziyyətlərlə oqur). “Ərtoğrul, anam xəstədir, qəribdir, onu unutma!.. Mümkün olsa, əski yurduna, əqrəbasına göndər. Bir saət sonra bəni görməyəcəksin. Əlvida!.. Səni bütün ruhilə sevən və həsrətini məzarə götürən Alagöz” (sarsılmış bir halda). Ah, aman, ya Rəbbi!.. Ə r t o ğ r u l (daxil olur, təlaş ilə). Alagöz nerdə? A f ə t. Nə var, nə olmuş? Ə r t o ğ r u l. Əczaxanədən zəhər almış şimdicə bana söylədilər. A f ə t. Ah, dəminki məhəbbət və nəzakətlərin səbəbini anladım (Alagözün girdiyi qapıyı açmaq istər). Eyvah, qapıyı qapamış... (Qapını çalar). Alagöz!.. Ah, səs yoq, cavab yoq... Ə r t o ğ r u l. Bən şimdi yan pəncərədən girərim. (Dışarı fırlar). A f ə t. Alagöz!.. Aç qapıyı... Aman, qapıyı aç, yavrum! (Dışarıdan pəncərənin vurulduğu və cam qırıldığı eşidilir. Afət təkrar çağırır). Alagöz!.. Ah, nə dəhşətli hal, nə qorqunc fəlakət!.. Ə r t o ğ r u l (bir əlində zəhər şişəsi, bir əlində Alagözün əli olaraq qapıyı açıb çıqar, pərişan bir qəhqəhə ilə Afətə). Ərtoğrul ölümdən dah bəxtiyar imiş, əvət, bən Əzraildən daha çabuq davranmış oldum. A f ə t (şişəyi Ərtoğrulun əlindən alır, acı bir təbəssümlə Alagözə). Haqlısın, mələk yavrum, bütün bu fəlakətlərə səbəb bənim, lakin bundan sonra cəllad olmaq istəməm, bu saət yol tədarükünə başlarım; çünki sən bu gün bəxtiyarsın. Ərtoğrulun təlaşı (əlindəki məktubu göstərir) və sənin məktubun hər ikinizi birləşdirdi. Bən yalnız bunu arzu edərim. A l a g ö z. Bir məktub ki, ölüm pəncəsində yazılmış, onun nə əhəmiyyəti ola bilir? Ə r t o ğ r u l (mə’nalı bir təbəssümlə). Ölüm bütün əsrarın anasıdır. A f ə t (Alagözə). Yavrum, əminim ki, sən Ərtoğrulu seviyorsun, fəqət onun tərəfindən seviləcəyinə şübhə ediyorsun. Ə r t o ğ r u l. Halbuki Ərtoğrul kəndisinə pərəstiş edər. A l a g ö z. Xayır... xayır... bən əsla sevilməyə layiq deyilim. A f ə t. Nasıl!.. Sənmi, sənmi layiq deyilsin? (Şux bir təbəssümlə). Halbuki sən bütün qızlar içində parlaq bir elmas, dilbər bir çiçək, mə’sum bir mələksin. A l a g ö z (sinirli və titrək səslə). Əvət elmas! Fəqət ləkəli bir elmas!.. Çiçək! Fəqət çamurlu bir çiçək... Mələk! Fəqət qəhr olmuş bir mələk... A f ə t. Niçin, ah niçin?.. A l a g ö z. Çünki... ləkəli bir ananın evladıyım (çocuqca bir hönkürtü ilə aqlar, Afətin qolları arasına sıqılır). A f ə t (acı qəhqəhə ilə). Xayır, bən sənin anan deyilim, sən hənuz iki yaşında ikən anan tərki-həyat etmiş. A l a g ö z. Ah, aman, ya Rəbbi!.. Nələr eşidiyorum. A f ə t. Əvət, baban bəni sonra aldı, bən isə göz bəbəyi kibi səni bəslədim, mə’sum bir mələk kibi böyütdüm (sinirli və həyəcanlı). Ah, bən əxlaqsız deyildim, fəqət Özdəmirin sərxoşluğu, sayğısızlığı bəni məhv etdi... Sonra doktor Qaratay sapdırdı; ona vuruldum, qatil oldum, babanı zəhərlədim. A l a g ö z. Ah, sus!.. Allahını sevərsin, sus!.. A f ə t. Əvət, bən sənin anan deyilim... Bən qatil, cəllad, ləkəli bir qadınım (cibindən iki-üç parça kağız çıqarır, Alagözə verir). İştə bu kağızları diqqətlə oqu, kim olduğunu çabuq öyrənirsin, bən gediyorum, artıq bəni unut!.. Səni ona... Ərtoğrulu göstərir) ısmarladım. (Doktorun girdiyi odaya keçər). Ə r t o ğ r u l. Baq, görüyormusun ölüm başqalarını ayırırkən, bizi birləşdirmiş oldu. A l a g ö z (kağızlara baqaraq məhzun təbəssümlə). Ah, demək bənim anam ləkəli deyilmiş... Ə r t o ğ r u l. Bütün dünya ləkəli olsa belə, yenə sənin ismətindən bir şey əksilməz (Algözün yüzünü oqşayaraq). Fəqət Afətə acımalı... Ah, niçin qəlbini qırdın? Get, yalvarıb yaqar da, gönlünü al!.. Dün səfil idisə, bu gün mə’sum ola bilir, Aman, rica edərim, get! A l a g ö z. Pəki, Ərtoğrul, pəki. (Qapıya yaqlaşdığı sırada içəridə silah patlar). D o k t o r. Ah, qəddar, xain, cəllad! (deyə qapıyı açar, yaralanmış olduğu halda Alagözün önündə düşüverir). A l a g ö z. Aman, ya Rəbbi!.. Ə r t o ğ r u l. Nə yapdın. Afət, ah, nə yapdın? A f ə t (əlində silah, acı qəhqəhələrlə). Özdəmirin intiqamını aldım, öz intiqamımı aldım (cənazəyə). Sən bəni unutdun, gözəlliyimi təhqir etdin; iştə gözəlliyin intiqamını aldım. Ah, intiqam vəhşətlərin ən alçağıdır, lakin kəndimi almadım, əfv et!.. (müstəhzi qəhqəhə ilə). Ah, sən bu aqşam dügün yapacaqdın Altunsaça qavuşacaqdın... Halbuki bən buna razı olamam, çünki... səni pək seviyorum (masa üzərindəki çiçək dəmətini çözərək cənazəyi süslər). Ah, əvət, səndən ayrılmaq istəməm, bu dodaqlar bəndən başqasını öpməməlidir (cənazəyi qucaqlayıb öpər, fevqəladə bir həyəcan ilə qalqar və əlindəki revolveri şakağına tutar). Şimdi isə sıra bana gəliyor. Ə r t o ğ r u l (dərhal silahı yaqalayıb alır). Nə yapmaq istiyorsun? İşlədiyin kafi deyilmi? A f ə t (acı təbəssümlə). Bana mərhəmətmi ediyorsun? (Sinirli və şaşqın). Aman, ya Rəbbi! Ah, çıldırıyorum. A l a g ö z (mütəəssir). Annəciyim!.. Sevgili annəciyim! (Yaqlaşıb qucaqlamaq istər). A f ə t (geri çəkilərək bir tevr ilə). Çəkil, yaqlaşma... Bəni yalnız bıraq!.. (Sağ tərəfdəki odaya keçər). A l a g ö z. Az, zavallı qadın!.. Ə r t o ğ r u l. Xayır, o yalnız bıraqılmaz, sən də get!.. (Həyəcan və təlaş ilə). Ah, o kəndini həlak edəcək... (Dərhal içəri girmək istər). A f ə t. Ax!.. (Deyə əlində tutduğu şişədəki zəhərin son damlasını içdiyi halda qarşısına çıqar və şişəyi yerə atar). A l a g ö z. Aman, nə yapdın?! (Qucaqlar). A f ə t. Ona... Ah, yalnız ona qavuşmaq... (Bitab olaraq cənazə üzərinə düşüverir). A l a g ö z. Uf annəciyim!.. (Qucaqlayıb yaralı bir səslə ağlar). A f ə t. Ah! (Deyə zəif bir hərəkətlə təslimi-ruh edər). Ə r t o ğ r u l (acı və mə’nalı bir ahənglə əlini masa üzərinə vuraraq). Afət!.. Afət!.. Pərdə SON * * * == Dramlar == Ana -Səlma* — ana. -Qanpolad* — oğlu. -İsmət* — Qanpoladın nişanlısı (ev qızı). -Səlim* — İsmətin qardaşı. -Gənc bir ləzgi* — Səlimin arxadaşı. -Orxan* — İsmətə vurulmuş bir dəliqanlı. -İzzət*. -Murad*. Səhnə Dağıstanda otlu, ağaclı kiçik bir bağça ərz edər. Bağçanın ucunda sadə və fəqiranə bir evciyəz görünür. Uzaqda lətif, rəngarəng buludlar, yüksək və mavi dağlar nəzərə çarpar. -Səlma** (Qapı önündə oturub çox düşüncəli görünür, iki dəqiqə sonra qalxıb üzünü göy səmtinə tutar. Sinirli və həyəcanlı bir səslə) Ey mərhəmət kanı, ey ulu tanrı! Ey yerlərin, göylərin hökmdarı! İnayət qıl, yox başqa bir havadar, Yalnız varım-yoxum tək bir oğlum var. Ah, Qanpolad!.. Nuri-didəm, övladım! Üç ay var ki, məktubunu almadım. Üç ay var ki, taqət qalmamış məndə, Gözüm yollarda, intizar içində. Hər gecə gördüyüm qanlı röyalar Göstərir ki, qorxulu bir xəbər var. Bir ildən fəzlədir hər ay, hər on beş Məktub yollardı, eylərdi sifariş. Neçin o şimdi olsun böylə qafil? Xayır, xayır, oğlum vəfasız deyil. Lakin məni məhv edər bu intizar, Gündən-günə qəlbimdə şübhə artar. (İsmətin gəldiyinə diqqət edərək) Ah, gəliyor İsmət, nasıl da məhcub! Qız deyil, bir mələkdir... -İsmət** (Gülər üzlə) İştə məktub! -Səlma** Kimdən, quzum? -İsmət** Qanpoladdan. -Səlma** Kim verdi? -İsmət** Qonşumuz, Qorqmaz oğlu Müslim verdi. -Səlma** Nasıl Qanpoladım? -İsmət** Şükür, sapsağlam... -Səlma** Gəlmiyormu? -İsmət** Məktubda yazmış tamam. -Səlma** Ah, gözəl İsmətim, otur evdə sən, Bir az təkbaşına çalğı çal, əylən. Bən də şimdi məktubda hər nə varsa, Oqutdurub tez gəlirim... -İsmət** Çox əla. (Səlma gedər) -İsmət** (Öz-özünə) Of! Qanpolad kim bilir, şimdi nerdə? Bən burda yalnız, o, qürbət ellərdə. Bir yıl əvvəl nişanlandım bən ona, Tale o gündən düşman olmuş bana. Artıq onsuz hər şey gözümdə məhzun, Bir an həyatımdan olmadım məmnun... İştə bahar olmuş, hər yer gülümsər, Quşlar civildəşir, bülbüllər ötər, Açılmış hər yanda güllər, çiçəklər, Qızlar, oğlanlar sevişir, seyr edər. Bəzənmiş bir gəlin kimi kainat, Fəqət mənim qəlbim açılmaz, heyhat!.. (Qapını açıb içəri girər. Bir az sonra Orxan ilə İzzət bir tərəfdən çıxar.) -Orxan** İzzət, İzzət! Sən bir tərəfdə bəklə, Saqın! İsmət səni görməsin hələ. -İzzət** Kim bilir! Bəlkə heç o yoxdur evdə. (Bu sırada qarmon səsi eşidilir.) -Orxan** İştə qarmon səsi! Odur əlbəttə. Odur, o!.. Bax, nasıl ruhlu bir çalğı? -İzzət** Əvət məhzun könül, məhzun musiqi. -Orxan** Ah, qız nə qız! Sultanlara layiqdir. Fəqət zalım Qanpolada aşiqdir. Hər gün xəbər tutar gedib-gələndən, Onun adı bir an düşməz dilindən. Zavallı! Kəndi hüsnündən xəbərsiz, Bilməyir ki, eşqində divanəyiz! Bilməm ona nasıl dərd anlatmalı, Yalnız yalvarmalı, ya qorxutmalı. Kəndisi arxasız, yoxsuldur gərçi, Lakin o qızda bir böyüklük var ki, Hər zaman rast gəlsəm ruhum sarsılır, Dilim söz söyləməkdən aciz qalır. -İzzət** Orxan, sən bir igidsən! Düşün bir az, Billah, bu hal sənə əsla yaraşmaz. -Orxan** Yaxşı nə yapmaq gərək? -İzzət** Burax varsın, Qız kəndisi gəlsin sənə yalvarsın. -Orxan** Xayır, bu iş mümkün deyildir haşa! Mən dərdimi açıb da başdan-başa Eşqimi söylərəm, riza göstərsə Xoşbaxt olar... -İzzət** Büstbütün rədd edərsə? -Orxan** Qəm yemə, Orxan çox da aciz deyil. (Qarmonun səsi kəsilir) Haydı, İzzət, susdu qarmon, sən çəkil! (İzzət dörd-beş addım çəkilir.) -Orxan** (Qayət hiddətli) İnan ki, alt-üst eylərəm aləmi, İsmət Orxanı rədd edər, öyləmi?” Allah şahid, mənə olmazsa dəmsaz, Bu torpaqda ondan bir iz də qalmaz. Yaşar dağlar başında qartal kimi, Qoşar səhralarda bir maral kimi, Məndən başqa bulunmaz bir ənisi... Zərər yox, gəlsə gəlsin nişanlısı; Gəlsin Qanpolad, qarşı qoysun mana, İsmət ya qismətdir mana, ya ona. (Bu sırada İsmət dişarı çıxar.) -Orxan** Aman, nə yosma qız! -İzzət** Ah!.. -Orxan** Çəkil, çəkil! (İzzət çəkilir, Orxan özü-özünə) Yazıq! Əsla qızın könlü şad deyil, Allah, allah! Həm dalğın, həm də məhzun. Bir baxışda eylər insanı məcnun, (İsmətə doğru) Aman, ya rəb, İsmət, İsmət! -İsmət** (Orxanı görüncə heyrətlə) Ah, Orxan! -Orxan** Nə var, nə yox? -İsmət** Çox şükür, Qanpoladdan Bu gün bir məktub gəldi... -Orxan** Nerdə Səlma? -İsmət** Qonşudadır, imdi gəlir... -Orxan** Pək əla, Fəqət neçin? -İsmət** Getmiş mollanı bulsun, Məktubu oxutsun, xatircəm olsun. -Orxan** Pəki, evdə kim var? -İsmət** Kimsə yox... -Orxan** (Əlini İsmətin umuzuna qoyaraq) İsmət! Allah əsirgəsin, nədir bu halət? Bət-bənizin solmuş, çöhrən dəyişmiş, Qolay sanma, deyil bu sadə bir iş. -İsmət** (Geri çəkilərək) Əvət doğru, fəqət maraq, intizar Bir az sıxmış məni... -Orxan** Qərib halın var! Qanpolad getsin qürbətdə sürünsün, Sən burda ancaq sol, qayğı çək, düşün! -İsmət** Lakin təhəmmüldən başqa çarə nə? -Orxan** Yazıq İsmət, yazıq!.. Sənin hüsnünə Mənim kimi minlərcə aşiq varkən... -İsmət** Ah, sus, Orxan, sus! -Orxan** Allahı sevərsən, Söylədiyim sözlər yalanmı? Söylə! Söylə, İsmət, yalanmı? Bir fikr eylə Bütün Dağıstanda var bir şöhrətim. Yüksək dağlardan böyükdür həşmətim, Hörmətim, izzətim, varım, sərvətim, Nəslim, nəcabətim, gücüm, qüdrətim. Günəş kimi parlayırkən, fəqət mən Yalnız məftunəm sənə, ah, yalnız sən!.. -İsmət** Orxan! Yetər, yetər... -Orxan** İsmət, bir düşün! Səndən başqa bir düşüncəm yox bu gün. Bütün qızlar əsir ikən eşqimə, Mən sənin eşqində batmışam qəmə. Səbrim tükənmiş, taqətim kəsilmiş, Huşum, əqlim uçmuş, uyqum çəkilmiş. Səndə əsla mərhəmət yoxmu? -İsmət** (Barmağındakı üzüyü göstərərək, hiddətlə) Orxan! İştə barmağımda gördüyün nişan Qanpoladdan bir yadigardır mana, Ömrüm olduqca bağlıyam mən ona. -Orxan** Bir üzükdənmi eylərsən etiraz? -İsmət** Əvət, bu bir zəncir ki, heç qırılmaz. -Orxan** İsmət, onun heç bir mənası yoxdur, O bir boş xəyaldır, səni qorxudur. Üzük, nişan yalnız könüldür, könül! Olma çocuq... Sən gəl mənə ver könül! Yarın atlanıb bu köydən çıxalım, İgid kimsə, qarşı çıxsın baxalım. (Öz-özünə heyrətlə) Allah, allah, yenə çatıldı qaşlar! Dəhşət verir qartalvari baxışlar! (İsmətə) Söylə, fikrin nədir? Cavab ver, İsmət! -İsmət** (Usanmış və sinirli bir halda) Artıq yetər, allah için, çəkil get, Hörmətin, izzətin, varın, şöhrətin, Nəslin, nəcabətin, gücün, qüdrətin, Həp sənin olsun, get, çəkil get, Orxan! Mən ayrılmam o yoxsul Qanpoladdan. Bütün dünya alt-üst olub dağılsa, Ondan başqa sevdiyim yoxdur əsla! -Orxan** İsmət, artıq mənim təhəmmülüm yox... Sən gəl bu işdə pək inad etmə çox. İnan, gözəl səmər verməz bu inad, Nə sən sağ qalarsan, nə də Qanpolad. -İsmət** Get, nə yaparsan yap, çəkil get, durma! -Orxan** Ah, öyləmi? -İzzət** (Görünərək) Orxan, özünü yorma! Bir gücsüzə yalvarmaqdan nə hasil? -İsmət** Ah, vicdansız, alçaq!.. -Orxan** İzzət, sən çəkil! -İzzət** (Çəkilərək) Pəki, mən çəkildim, sən yalvar, yaxar, Sanki yalvardıqca məhəbbət artar! -Orxan** Artıq anladıq, çəkil, dəf ol, İzzət! -İsmət** Ah, xain oğlu xain!.. -İzzət** Pəki. (Çəkilir.) -Orxan** İsmət! O məcnundur, ondan bir şey umulmaz, Saçmadır hər sözü, əsla tutulmaz. -İsmət** (İstehza ilə) Əvət, doğru... yoxsa səni bulmazdı, Səninlə sirdaş, arxadaş olmazdı. -Orxan** Hər nə söylərsən söylə, xoşdur məncə, Bəllidir ki, olmaz tikansız qönçə. Hər nazına mən eylərəm təhəmmül, Ancaq ayrılığa tab etmə müşkül... Məndə artıq can qalmamış.... mərhəmət, Mərhəmət qıl, insafsız olma, İsmət! Ya gəl canımı al, ya ver tazə can. İştə sən, iştə xəncər, iştə Orxan! (Xəncərini çəkib İsmətə uzadır.) -İsmət** (Alaraq istehza ilə) Afərin, afərin bu zərb-dəstə! Heç rast gəlmədim böylə zərb-şəstə! Çocuqluqdan bəri bu məmləkətdə Vardım bu sinnə, amma sən fitrətdə, Sən xislətdə bir qəhrəman görmədim, Sən təbiətdə bir insan görmədim. Bu haqsızlıq, bu acizlik, miskinlik Bir mərd üçün çəkilməz dərdi-mühlik!.. Yazıq Orxan! Billah yazıqlar olsun, Sən bir igidsən, sənə çox ar olsun! (Əlindəki xəncəri bir tərəfə atıb gedərək) Əvət, çox ar olsun!.. -Orxan** Getmə, dur İsmət! -İsmət** Həzyan eşitməyə yox məndə qüdrət. -Orxan** Dur dedim, dur! -İsmət** Artıq çəkil get, yetər! -Orxan** Billah məhv olarsan... -İsmət** (Xəncəri göstərərək) Al, iştə xengel! (Uzaqlaşır) -İzzət** (Çıxıb yola baxaraq) Orxan! Gələn var, aman, çəkil, durma! -Orxan** Ah, zalım... -İzzət** Gəl canım, özünü yorma. -Orxan** (Azacıq çəkilərək) İsmət, İsmət! Getdim, unutma lakin... -İsmət** Get hər nə istərsən yap, alçaq, miskin! (Etinasızca evə girər) -Orxan** Ah, mənmi? -İzzət** Sus, canım, sus! -Orxan** İsmət! -İzzət** Orxan! Gəl, haydı... -Orxan** Uff... Sevimli, parlaq ilan! (Hər ikisi şaşırmış bir halda tez ağaclığa çəkilib saxlanırlar.) -İsmət** (Bir az sonra təkrar dişarı çıxar, ətrafına baxaraq) Getmiş, artıq əsər yox qəhrəmandan, Mütləq məni eyləyirmiş imtahan! Fəqət bilməz ki, İsmət Qanpoladsız Məhv olur da dönüklük etməz hərgiz. Ah, bu xəncər nə? Vay, zavallı Orxan! Şübhə yox, unutmuş şaşırdığından. (Xəncəri yerdən alaraq) Gerçəkdən çox gözəl, çox süslü xəncər, Bir parçacıq polad, lakin bir əjdər... Bir vuruşda məhv eləyir bir insan. (Birdən-birə Səlimi görüb xəncəri gizləyərək) Ah, Yavrumm! -Səlim** İsmət! Söylə Qanpoladdan Nə xoş xəbər var? Nə yazmış, nə etmiş? -İsmət** Bilməm... -Səlim** Səlma nerdə? -İsmət** Qonşuya getmiş. -Səlim** Niyə? -İsmət** Məktubdan bir xəbər bilməyə. -Səlim** Fəqət bir təlaş var sənin üzündə. -İsmət** Nasıl, təlaş? -Səlim** İştə sən! İştə çöhrən! Səndə bir iş var, gizləyirsən məndən. -İsmət** İnan ki, yox burda heç bir gizli iş. -Səlim** Pəki, səbəb nə öylə rəngin qaçmış? -İsmət** Keçən gecə bir xeyli fikrə daldım, Düşündüm, düşündüm uyqusuz qaldım. Odur ki, məndə qalmamış bət-bəniz... -Səlim** Xayır, bu uydurma bir sözdür yalnız. -İsmət** Ah, neyləyim, qardaşım! Qanpoladsız Günüm bir il keçir... Bir nişanlı qız Nerdə görülmüş böylə qayğı çəksin, Bir il başdan-başa göz yola tiksin. Allah üçün, söylə, haqsızmıyam? -Səlim** (İsmətin qolundan tutub çəkərək) Gəl! Çocuq olma... -İsmət** Sən get! (Xəncər düşür) Ah! -Səlim** İştə əngəl?! (Xəncəri yerdən alaraq) İsmət, İsmət! Bu xəncər nə yanında? Bu əjdər nə, saxlamışsan qoynunda? -İsmət** İmdi burdan keçərkən yerdə buldum, Maraq etdim, kimindir deyə aldım. -Səlim** Mən səni bir doğru qız zənn edərdim, Səndə ki, aldatmaq da varmış?! -İsmət** Səlim! İnan, heç bir sözümdə yoxdur xilaf, Mən yalan bilməm. -Səlim** (Qızğın) İstəməz başqa laf! Söylə, açıq söylə, hər nə var, söylə! Doğru söylə, İsmət! Şaşırma böylə. -İsmət** (Özü) Allah, allah! Bir bəlayə tuş oldum. -Səlim** Neçin susdun? -İsmət** Dedim ya! Yerdə buldum. -Səlim** O çeynənmiş bir söz, anladıq, pəki Kimindir bu xəncər, söylə? -İsmət** Tühaf şey! Görüb bilmədiyin bir işdən yana, Nasıl məlumat verəyim mən sana!? -Səlim** Görüb bilmədiyim bir iş, öyləmi? Mən inanmam, inandırsan aləmi... (Xəncəri göstərərək) Məcnunmu böylə bir silah sahibi, Atıb getsin bunu bir çocuq kibi? Bu bir oyuncaq deyil, unudulsun, Sonra İsmət gəlib də yerdə bulsun! Bir igid silahdan nasıl ayrılır? Silah mərd oğula bir arxadaşdır. -İsmət** Bəlkə buraxmış bir divanə sərxoş. -Səlim** Xayır, ya burda bir cinayət olmuş, Yaxud olmaq üzrə imiş... -İsmət** Qardaşım! Mən yoruldum, artıq ağrıyır başım. (Evə doğru getmək istər) -Səlim** (İsməti yaxalayaraq) İsmət, inan, qaldım şübhə içində, Cavab ver, sonra get, bir iş var səndə. -İsmət** Səlim! Vaz keç, burax... -Səlim** (İnadlı) İsmət, heç olmaz. -İsmət** (Sinirli) Allah İsməti öldürsün!.. (Səlimin əlindən qurtulub düşüncəli bir halda evə doğru gedər.) -Səlim** (Özü) Ah, qurnaz! Bax, nə qədər mahir, nasıl şivəbaz!.. Bir iş var, ancaq saqınır qızcığaz; Sirr vermək istəməz, açmaz ağzını, Xayır, bu halda mən görmədim onu. Ah, bu qız bir qız deyil, bir afətdir; Hər bir halı insana dəhşət verir. Kim bilir! Bəlkə Qanpoladdan yana, Tükənmiş səbri, qıymaq istər cana. Lakin bu xəncəri o kimdən almış?! Bu evdə böylə şey yox , nerdə bulmuş? Xayır, xayır, hər an şübhəm artıyor, Şimdi mən İsməti eylərəm məcbur; Bu sirri açsın, gərək həp söyləsin; Ya and içsin, məni rahat eyləsin. (İsməti çağıraraq) İsmət, İsmət! -İsmət** Nə var? -Səlim** Sözüm var sana. -İsmət** Allahı sevərsən, çıx get bir yana! -Səlim** Gəl bəri, İsmət! Bəri gəl... -İsmət** Səlim, get! -Səlim** (İsmətə yaxınlaşaraq) Getmək qolay, ancaq sən etiraf et! Anlat başından keçəni büsbütün; Yoxsa mən sənə rahat verməm bu gün. Qıymaqmı istəyirdin sən kəndinə? Bu xəncərlə oynamaqdan məqsəd nə? -İsmət** Səlim, çıldırdınmı? -Səlim** Əvət, çarə bul! -İsmət** Məndə bir şey yox, qardaşım, əmin ol! -Səlim** Kimin bu xəncər, xəbərin yoxmu? -İsmət** Yox... -Səlim** Ah, bu yalan bir söz, zəhərli bir ox, Ağzından uçub qəlbimə saplanır; Vücudumda qan coşur, alovlanır. Söylə, İsmət! -İsmət** Yox xəbərim, dedim ya! -Səlim** Öylə isə, and iç, bitsin bu qovğa. -İsmət** Nasıl! And içməkmi? -Səlim** (İsmətin yaxasından tutub silkələyərək) Şübhəsiz... -İsmət** (Özü) Eyvah! -Səlim** Söylə, İsmət, söylə ki: vallah, billah, Bu xəncərdən heç xəbərim yox mənim, Həm də kimindir bilməm əsla... -İsmət** Səlim! Bütün dünya dağılsa mən and içməm. -Səlim** (Hiddətli) Mən də, inan, israrımdan vaz keçməm, Səlim çocuq deyil, hərgiz aldanmaz; “Billah” de, qurtul... -İsmət** (Özü) Ah, inadlı qanmaz! And içməsəm susdurmaq olmaz onu, And içsəm oluram allah düşmanı; Fəqət, xayır, mümkün deyil and içmək, Hər nə varsa açıb söyləyim gərək. -Səlim** İsmət, söylə neçin susdun? -İsmət** Ah, Səlim!.. -Səlim** Məndən qorxma, heç qorxma! -İsmət** Ah, söyləyim, Söyləyim, qardaşım, ancaq bu sirri Bir sən bilməlisən, bir mən... -Səlim** (İsməti bir tərəfə çəkərək) Gəl bəri!.. Heç qəm eyləmə... -İsmət** Faş edilsə bu sirr, İnan ki, çox böyük fəlakət verir. -Səlim** Pəki, anladıq, söylə artıq... -İsmət** İmdi, Bağçaya çıxmışdım, Orxan göründü... -Səlim** Nasıl Orxan? Bu kim, bu hansı Orxan? -İsmət** Qonşumuz xanzadə, zəngin bir cavan. -Səlim** Çox gözəl, bildim, o bizim əhbabdır. Sonra? -İsmət** Gördüm yavaş-yavaş yaxlaşır. -Səlim** Əvət, sonra? -İsmət** Məktubdan, Qanpoladdan Əhval sordu; cavab verdim... bir zaman Qüvvətindən, varından çox söylədi; Sonra birdən elani-eşq eylədi, Gəl qaçalım - dedi - başqa bir yana... -Səlim** Pəki, cavab vermədinmi sən ona? -İsmət** Əmin ol, çox gözəl cavablar verdim; Dəf ol! - dedim, gözlərinə tüpürdüm. -Səlim** Nihayət? -İsmət** Pək çox yalvarıb yaxardı, Xəncərini tez qınından çıxardı. Verdi mənə, öldür! - dedi - Orxanı, Öldür! İşgəncədən qurtulsun canı. -Səlim** Öyləmi? Öyləmi? Ah, rəzil, xain! Pəki, nə yapdın sən? -İsmət** Dedim: get, misgin! Çəkil get! - dedim, ədəbsiz, həyasız! Sonra çəkildim evə etinasız. -Səlim** Afərin dostumuz, afərin Orxan! Sonra?! -İsmət** Evdə gecikdim az bir zaman; Çıxdım, bir də baxdım, ondan yox xəbər. Ancaq qalan yadigar bir bu xəncər!.. -Səlim** Heç zərər yox, fəqirlər aciz deyil, Sən bəklə Səlmanı, ondan xəbər bil, Sonra evmizə get, burda gecikmə! Həm də söz açma bu işdən heç kimə! -İsmət** İnsan özünü heç eylərmi rüsva? -Səlim** Haydı, get evdə bəklə, burda durma! -İsmət** Pəki, itaət borcumdur, qardaşım! (Evə doğru gedərək öz-özünə) Ah, nələr çəkəcək ağrımaz başım. (İçəri girər.) -Səlim** (Öz-özünə hiddətlə) Orxan istər xan olsun, istər sultan, Haqsızlıq əfv olunmaz heç bir zaman. İmdi yalnız bulub gizli bir yerdə, Anladaram həddini bir xəncərdə. (Orxanın xəncərinə diqqətlə baxaraq) Gerçəkdən çox kəskin silahdır, yenə Ən nihayət qismət olsun kəndinə. Bir də, dosta əyri baxan azğınlar, Eşitsinlər də qoy ibrət alsınlar. (Xəncəri qoltuğunda gizlər. Ətrafına baxaraq uzaqlaşar. Sonra Orxan və İzzət ağaclıqdan çıxarlar.) -Orxan** (Qəhqəhə və istehza ilə) Od-alov saçıyor qəhrəman Səlim, Eyvah, demək son nəfəsimdir mənim! (Səlimin getdiyi tərəfə baxaraq) Get, baxalım, get ara, bul Orxanı! Get, bul sənə dost görünən düşmanı! Məhv et, parçala! Anlasın həddini, Bundan sonra kiçik saymasın səni. -İzzət** Düşmən hər nə qədər aciz olsa da, Məğrur olub kiçik sanma, xanzada! -Orxan** Sözün doğru, çox doğru... lakin, İzzət! Kim igidsə söz onundur nihayət. Heç tələsmə, burda dur, imdi bir də İtmam-höccət eylərəm İsmətə; Təklifimi xoş görürsə nə əla! Rədd edərsə, inan, yaşatmam əsla! -İzzət** (Şaşqın bir halda göstərərək) Ah, bu gələn kim? -Orxan** (Usanmış bir halda) Allahın bəlası!.. -İzzət** Səhih kimdir? -Orxan** Qanpoladın anası... (Hər ikisi təkrar ağaclığa çəkilir. Bu sırada İsmət dişarı çıxıb baxınır.) -Səlma** (Gələrək, sevinc ilə) İsmət! Qızım, müjdəmi ver, müjdəmi! Bundan sonra, gül, sevin, tərk et qəmi! Şükür, çox şükür, sap-sağlam, könlü şad! Bu gün, yarın gəlmək üzrə Qanpolad. smət (Özü) Allaha şükür!.. (Aşkar) Gəlmək üzrəmi? -Səlma** Hay-hay! Yazdığından bəs bəllidir ki, bir ay, Tamam bir ay tədarük etməkdədir; Çox ehtimal var ki, bu axşam gəlir. -İsmət** (Heyrətlə) Nasıl? -Səlma** Əvət, ya bu axşam, ya sabah, Qovuşdurur sizi o qadir allah. (İsməti süzərək) Həm də yazmış ki, söylərsən İsmətə, Toy başlanmalıdır gəldiyim həftə! (İsmət utanıb başını aşağı dikər) Gəl, utanma, hifz etsin sizi tanrım, Gəl, öpəyim səni, gəl, quzum, yavrum! (İsməti qucaqlayıb öpərək) Gül rəngin afət görməsin, solmasın! İsmət! Heç bir günüm sənsiz olmasın! Gəl evə, almasım! -İsmət** Rüxsət versəniz İmdi gedib evmizə söylərəm tez, Yenə tez gələrəm; çünki anamgil, Həp müntəzirdir, kimsə rahət deyil. -Səlma** Yaxşı, quzum! Get söylə, anlat bütün; Qoy sevinsinlər, fəqət sən çapuq dön! Çünki evdə bir az hazırlıq görək. -İsmət** (Gedərək) Çox gecikməm... -Səlma** Haydı get, parlaq çiçək! -İsmət** (Uzaqlaşaraq öz-özünə) Ah, fəqət intiqam dilərsə Orxan, İsmət xoşbəxt ikən olur bağrı qan. (Göyə doğru) Ey bizi yoxdan yaradan bir allah! Rəhm eylə, səndən başqa yox bir pənah. -Səlma** (İsmətin gedişini seyr edərək) Ah, qızcığaz sevincindən şaşırmış; Oğluma çox dərin bir eşqi varmış. Mən oğul anası, o bir nişanlı; Lakin o məndən daha istiqanlı! Qanpoladsız hər şey ona cəhənnəm... Bəlkə onsuz cənnətə atmaz qədəm. Bu qız beş gün sonra gəlin olarsa, Bu hicran qayğısından qurtularsa, Qorxuram ki, sevincindən çıldırsın. (Heyrətlə) İnsan sevər, deyil ki, böylə qızğın! (Azacıq düşündükdən sonra, gülümsəyərək) Ah, nə yapsın! Məsum çocuq, mələk qız Bir sənə var ki, qalmış yapa-yalnız. Haqlıdır, əvət, haqlıdır İsmətim, Mənim də həp budur duam, hacətim: Qanpolad bunsuz, bu onsuz olmasın! Allah bir-birindən ayrı salmasın! (Evə girər. Orxan ilə İzzət görünərlər) -Orxan** Ah, demək ki, Qanpoladdan xəbər var! -İzzət** Əvət, yarın şübhəsiz gəlir, çıxar. -Orxan** Zərər yox, onu mən sağ qoysam əgər, Dünyada yox məndən alçaq bir nəfər. -İzzət** (Yana) Mərd atalar bir məsəl söyləmişlər; “Daldan atılan daş topuğa dəyər”. -Orxan** Bir ay susmaq lazım gəlsə ac, susuz Bəklərəm onu rahatsız, uyğusuz, Aman verməm ki, sağ qovuşsun evə, Nazlı yarını öpsün sevə-sevə! -İzzət** Ah, sən neçin qandırmadın İsməti? Neçin əlindən çıxardın fürsəti? Bir həftə əvvəl qızı birdən-birə, Alıb qaçırsaydın başqa bir yerə, İmdi gözəl-gözəl sürüb keyfini, Qanpoladdan çıxarmışdın heyfini. -Orxan** Of! Ağrıdan sanki çatlayır başım... -İzzət** İgid hər zaman igiddir, qardaşım, Yenə az-çox əldə fürsət var hələ; Yalnız açıq göz ol, sən vəqti bəklə! -Orxan** Xayır, bəklədikcə hövsələm bitər. -İzzət** Haydı, gəl, gedəlim, artıq gəl, yetər. -Orxan** Ah, qəlbimə sanki od-alov dolmuş! -İzzət** Gəl, canım, gəl! -Orxan** Yaxşı... -İzzət** Bax, axşam olmuş! (Səhnə yavaş-yavaş qürub zamanını göstərir, bir az işığı əksilir) -Orxan** (Ətrafa baxaraq sinirli və azğın bir halda) Ey həşmətli, qarlı, qartallı dağlar! Şahid olun, ruhum bu gün qan ağlar. Ey mavi göylər! Ey yaşıl ormanlar! Ey bacalardan yüksələn dumanlar! Fikrim kimi, ey dağılmış buludlar! Orxan imdi qorxunc bir adım atlar. Parlaq günəş! Ey, göylərin ərusu! Neçin sarardın, ey, vərəm yavrusu? Yoxsa bizim ölkəni tərk edirsən? Seyr üçün başqa bir yurda gedirsən? Nə gördünsə, get söylə, ay da bilsin, Ulduzlar da bu halı seyrə gəlsin; Bir qəhrəman ikən şaşırdığından, Bilməz gülsünmü, ağlasınmı Orxan!? (Qapıya doğru baxaraq, həyəcanlı) Ah, gözəl çərkəs qızı, nazlı İsmət! Mələk üzlü şeytan, incəbel afət! Bunlar həp sənin üzündən, uf... -İzzət** Orxan! Burda bəkləməkdən nə hasil? -Orxan** İnan, Burdan getməm İsməti görməyincə... -İzzət** Şaşırdınmı? -Orxan** Nasıl? -İzzət** İsmət imdicə Müjdə üçün getmədimi? -Orxan** Xayır, mən Görmədim, heç görmədim... -İzzət** Ah, bu gün sən Çox başqa bir hal keçirməkdəsən... -Orxan** Gəl! -İzzət** Nə yapmaq istəyirsən? Söylə əvvəl! -Orxan** İzzət! Gəl! Çox söyləmə, çox uzatma! İmdi bulmalıyam mən onu!.. -İzzət** Amma, Böylə tələsməkdən bir şey umulmaz, Təhəmmül gərək, qardaşım... -Orxan** Heç olmaz! Ər kişidə olur bir söz, bir məram. Əzm eylədim, məhv olsa aləm tamam, Dönməm geri, hər yan mənə açıq yol... (İzzətin qolundan tutub çəkərək) Haydı, gəl gedəlim,fəqət əmin ol; Ya gərək İsmət eşqimə inansın, Ya Qanpolad al qanlara boyansın. (Gedirlər) -Səlma** (Bir az sonra dişarı çıxaraq sevinc ilə) Yarəb, şükür dərgahına, çox şükür! Səlma da, aqibət, xoş bir gün görür. (Əlindəki məktuba baxaraq) Gerçək, kim zənn edərdi birdən-birə Bir kağız böylə ruhu şənləndirə. Oğlum, Yusif kimi həbsə düşmüşdü; Şükür, qurtulmaq xəbəri yetişdi. Ah, onu yalnız bir də sağ görsəydim, Dünyada olmazdı həsrətim, dərdim. -Səlim** (Bir tərəfdən çıxaraq) Səlma bacı! Müjdəmi ver, müjdəmi! -Səlma** Nasıl müjdə? -Səlim** Gəldi oğlun... -Səlma** (Təlaş ilə) Köydəmi? -Səlim** Əvət, köydə, imdi gəlir... -Səlma** (Sevinc ilə) Ah, yavrum! Hər bəladan saxlasın sizi tanrım! Söylə, nə müjdə istərsən, arslanım? -Səlim** Artıq sən bilərsən... -Səlma** Yaxşı, sultanım! (Əcələ içəri girər.) -Səlim** (Öz-özünə) Gəzdim, dolaşdım, uğradım hər elə, Mən böylə bir qadın görmədim hələ. Böyüklükdə, mərhəmətdə seçilmiş, Alicənablıq boyuna biçilmiş. Söz yox, böylə qəlbi geniş qadından Doğar Qanpolad kimi bir qəhrəman. -Səlma** (Əlində bir kəmər çıxaraq) İştə gümüş kəmər! Həm də yep-yeni, Sonra yenə məmnun eylərəm səni. -Səlim** Çox sağ ol... -Səlma** Toyda da bir xələtin var. -Səlim** Bu məncə ən dəyərli bir yadigar, Bir yadigar ki, heç unutmam bunu. (Əcələ qoşub gedərək) İmdi gedib qarşılayım oğlunu. -Səlma** Get, arslanım, get, sevindirdin məni, Oğlum, şadikam etsin allah səni! Ah, ürəyim sanki dönmüş məşələ, Ya rəb, təhəmmül ver, səbr əta eylə! Hər ananı et mənim kimi dilşad! (Sevinc ilə) Uff, yenə sağ gəlib çıxdı Qanpolad! Qorxuram ki, xəbər duyarsa İsmət, Sevincindən məcnun olur nihayət. (Bu sırada yaxında dörd-beş əl şiddətli tapança atılır. Səlma təlaş ilə beş-on addım səs gələn tərəfə yuyurərək) Ah, bu qurşun nə? Ruha dəhşpət verir; Aman, ya rəb! Həp tüklərim ürpərir; Köydə mütləq qanlı bir atışma var, Yoxsa yenə çarpışırmı qaçaqlar? -Murad** (Əlində bir boş tapança olduğu halda təlaş ilə qoşaraq) Eyvah, can qurtaran yoxmudur? -Səlma** Nə var? -Murad** İmdad! Həmşirə, imdad, məni qurtar! -Səlma** Gəl, oğlum, gəl, heç qorxma! -Murad** Ah, mərhəmət!.. Yoxsa məhv edərlər məni bu saət. -Səlma** (Evi göstərərək) Haydı gir, çapuq bir tərəfdə saxlan; Allah böyükdür, bir şey olmaz, inan! -Murad** Ah, xanım, bir sənsən mənim pənahım; Mən qərib kimsəyəm, yox bir günahım. -Səlma** Haydı gir içəri, gizlən bir yanda; Təlaş etmə, özünü bil amanda! -Murad** (Öz-özünə) Orxan! Orxan! İştə sənin üzündən. Qatil oldum... -Səlma** Artıq çəkil, durma sən! -Murad** Allah razı olsun... -Səlma** Tez çəkil, durma! -Murad** Ah! (Deyə içəri girər.) -Səlma** Zavallı! Pək çox qorxuyor amma; Kim bilir! Hansı vicdansız qudurmuş, Biçarəni məhv etmək istəyirmiş. Həm qərib, həm kimsəsiz, həm köməksiz... Bütün dünya toplanıb gəlsə hərgiz, Allah şahid, mən onu verməm ələ. İnsaf yoxmu? Səlma ölməmiş hələ! -Səlim** (Əlində xəncər, təlaş ilə qoşaraq) Ah, o xain nerdə? O qatil nerdə? -Səlma** Kim? Oğlum!.. -Səlim** Ah, o miskin, rəzil nerdə? -Səlma** Yavrum! Qanpoladdan bir xəbər ver mana! -Səlim** Burdan biri qaçmadımı bir yana? (Əcələ başqa bir tərəfə qoşmaq istər) -Səlma** (Qollarından tutub təlaş ilə) O kim? Nasıl qatil bu? -Səlim** Çərkəs Murad... Orxanın yoldaşı, alçaq bir cəllad! -Səlma** Səlim, vaz keç, oğlum! Qaçan qovulmaz. -Səlim** Xayır, bir vəhşiyə mərhəmət olmaz. -Səlma** Kim kimi öldürmüş? Bir söylə, anlat! -Səlim** Sorma, ah, bilməm... -Səlma** Nə var, söylə? -Səlim** Heyhat!.. Bu bir cinayətdir ki, ağzım, dilim, Söyləməkdən aciz... -Səlma** Ah, Səlim, Səlim! Hər nə var, aç söylə, anlat həpsini... -Səlim** İştə səfil Orxan, vicdansız dəni Vurulmuş İsmətə; qarşılıq yalnız Təhqir eyləmiş onu biçarə qız. Alçaq hərif bundan çox öfkələnmiş, Qanpoladın gəldiyini öyrənmiş; Fürsətdir deyə kəsmiş yolu cəllad, Pusub durmuş yanında İzzət, Murad. Birdən-birə hər üçü... -Səlma** Söylə, söylə! -Səlim** Hücum eyləmiş qurşunla, xəncərlə, Mən qoşaraq qaçırmayıb fürsəti, Varıb gördüm ki, Orxanı, İzzəti İlk atəşdə Qanpolad yerə sərmiş, Hər ikisi parçalanmış, gəbərmiş, -Səlma** Südüm halal olsun, oğul, Qanpolad! Yaxşı, sonra? -Səlim** Ah, fəqət xain Murad Nişanlamış Qanpoladın qəlbini... -Səlma** Ah!.. -Səlim** Sağalmaz bir yara açmış dəni... -Səlma** (Təhəssürlə) Uf! Quzum, toy qismət olmadı sana! (Şiddətlə ağlar, bir az sonra təbdili-tövr ilə) Xayır, xayır, göz yaşı tökməm ona! Gərçi dünyadan almamış kamını, Qanlısından almış intiqamını. -Səlim** Fəqət Murad!? Qaçsa da sağ qurtulmaz. (Bir tərəfə qoşmaq istər) -Səlma** (Hiddətli) Səlim, burax getsin, qaçan qovulmaz. Yüzlərcə öylə miskin parçalansa, Bir tükünə dəyməz oğlumun əsla! -Səlim** (Gəldiyi tərəfə baxar, birdən-birə həyəcanla) Gəl, ana, oğlun gəldi iştə! -Səlma** (Yola baxaraq) Eyvah! Kaş ki, öləydim, görməyəydim, allah! (Hər ikisi yola doğru qoşar, sonra Qanpolad yaralanmış olduğu halda bir ləzginin yardımı ilə görünür. Səlim, Səlma da ətrafını almış olurlar) -Səlma** (Oğlunu bağrına basıb ağlayaraq) Oğul, oğul! -Qanpolad** Uf, ana! -Səlma** Can, Qanpolad! Ah, sənə kim qıydı, kim? Hansı cəllad? -Qanpolad** ... Ağlama, heç kimsə qıymamış mana. Düşmənim qanlı taleimdir, ana! (Bu sırada anasının qucağına yıxılıb uzanaraq) Ana! Heç təlaş etmə, heç sıxılma! -Səlma** Ah, yavrum! Kaş ki, məhv olaydı Səlma, Görməyəydi səni al qan içində... -Ləzgi** (Hiddət və təəssüflə) Ah, Murad, alçaq Murad! -Səlim** Durma sən də, Haydı, fürsətdir, intiqam almalı! -Qanpolad** Səlim! İstəməz... -Ləzgi** Xayır, tez bulmalı! Əvət, xain gərək həddini bilsin, Namərd izi yer üzündən kəsilsin. (Hər biri bir tərəfə qoşub gedər) -Qanpolad** Səlim! Burax, haqsız yerə tökmə qan! Mən özüm intiqam aldım onlardan. -Səlma** Ah, yavrum, quzum! Sən rahatsız olma! Nasıl? Yaran nasıl? -Qanpolad** Uf, yandım, ana! Alovlandı qəlbim, tükəndi səbrim; Ah, bir az su... Atəş almış hər yerim. -Səlma** Aman, övladım, su zərərdir sənə... -Qanpolad** Ah, nerdə İsmət? Çağır gəlsin mənə! -Səlma** Oğlum! Şimdi gəlir, burdaydı əvvəl... -Qanpolad** İsmət, son nəfəsimdir, ah, çapuq gəl! Gəl, gediyor Qanpolad... -Səlma** Ah, arslanım! Qurban olsun sənə dəyərsiz canım. -Qanpolad** Əlvida!.. Əlvida!.. Gözəl İsmətim! -Səlma** (Ayağa qalxaraq) Aman, ya rəb! Uf, kəsildi taqətim... -Qanpolad** İsmət! Ah, sənmisən? -Səlma** Ya rəb, mərhəmət! Mərhəmət, ya rəb. (Bu sırada ismət gəlir) İştə gəldi İsmət... (İsmət ilk baxışda şaşıraraq donub qalır) -Qanpolad** İsmət! -İsmət** Ah, Qanpolad! -Qanpolad** Əlvida!.. -İsmət** Eyvah!.. (Hönkür-hönkür ağlayaraq Qanpoladı qucaqlar) -Qanpolad** Əşhəd... ən... la ilahə... illəllah... -Səlma** (Həyəcanlı) Ah, getdin? Səni çox gördümü tanrım? Qızıl güllər açmış köksündə, yavrum! -İsmət** (Sinirli) Qanpolad! Sən nə tez unutdun məni? Xayır, yalnız buraxmam əsla səni. (Qanpoladın xəncərini çəkib özünü vurmaq istər.) -Səlma** (Xəncəri onun əlindən alaraq hiddətlə) Mən səndən daha müstəhəqqəm, İsmət! Lakin allah nəhy etmiş bunu... lənət, Lənət bu iqbala, bu ömrə lənət!.. -İsmət** (Cənazəni qucaqlayaraq) Ah, Qanpolad! Könlümdə qaldı həsrət... (Şiddətli hıçqırıqlar içində boğularaq bihiss qalır) -Səlma** (Qapıya yaxınlaşaraq şaşqın və sinirli bir halda) Allah, allah! Təhəmmül ver, səbir ver! Açıl, yarıl, parçalan, ey alçaq yer! Yarıl! Bu talesizi çək qərinə! Məndə artıq təhəmmül yox qəhrinə! Yalnız bir pənahım, bir oğlum varkən, Qanlı torpaq! Ayırdın onu məndən. Ya rəb, ədalət! Məni öldür, qurtar! Hər yer mənə zindan kimi oldu tar. (Qapıya doğru baxaraq) Ah, bu xain qonaq aman istərkən, Neçin mən ona yer verdim bilmədən. Oğlumun köksünü yarsın da gəlsin, Bir cəllad özünü amanda bilsin?! Xayır, xayır, bu mümkün deyil əsla! Sağ buraxmam... Mənim pəncəmdə hala! Onun həddini bildirir bu əllər! Qəlbinə yerləşsin gərək bu xəncər! Gərək bulsun cəzasını... (Təbdili-tövr ilə) Ah, fəqət; Oğlumun ruhu bəlkə eylər nifrət, Bəlkə məndən incinər, çünki imdi Qan tökməyə əsla riza vermədi. Həm mültəci, həm qərib, həm müsafir; Xayır, vicdanım olmaz buna qadir. Bir də hər nə yapsam bu dərdi silməz, Məhv olsa aləm Qanpolad dirilməz. Xayır, əfv etməli!.. Getsin də miskin Xəcalətdən ölsün, yerlərə keçsin! (Dönüb İsmətlə oğluna baxaraq) Ya rəb! Ah, bu nasıl mənzərə? Dəhşət!.. Sonsuz bir ayrılıq içində vüslət! Şəfəq zənn olunan şey yanğın oldu; Qönçələr açmadan saraldı, soldu! Ah, nasıl iki heykəl kimi bihuş, Bir-birini eyləmişlər dərağuş!? (Ətrafa baxaraq) Xayır, gecikdirməsi çox səmərsiz; Burdan bu qanlı dəf olsun gərək tez, Yoxsa xain parçalanar əllərdə... (Yollara baxmaq üçün çəkilərək) Bir baxayım kim var? Səlimgil nerdə? (Büsbütün uzaqlaşıb gedir, sonra Murad əlində tapança evdən dişarı çıxır. Həmən gözü Qanpoladın cənazəsinə ilişərək titrər, şaşqın və qorxulu bir halda) -Murad** Ah, mən nə yapdım? Nə günah işlədim! Durduğum yerdə mən nə suç eylədim? Qanpolad!.. İştə, qıydığım növcəvan Tükənməz bir uyğuya dalmış... aman! Aman, ya rəb, nədir bu qorxunc əhval? (İsmətin halına diqqət edərək) Ah, bu qız neçin böylə pəjmürdəhal? Bu İsmətmi? Solğun bir gülə dönmüş? Orxanı yandıran atəşmi sönmüş? Odur, o... qızcığaz nasıl da bayğın! Ah, mənəm bais... Əllərim qırılsın! (Ətrafa göz gəzdirərək) Xayır, bundan sonra durulmaz burda, Tez sovuşmaq gərək başqa bir yurda; Yoxsa buğum-buğum doğrarlar məni, Qurtaracaq yox bir havadar məni. (Əlindəki tapançaya baxaraq) Boş bir silah!.. Çox tühaf, imdi bundan Həm daşıyan qorxuda, həm də düşman. (Qaçmağa hazırlaşırkən Səlma qarşısına çıxar) -Murad** (Təlaşlı və şaşqın) Ah! -Səlma** Qonaq qardaş, dur! Təlaş etmə sən, Qorxma, bir zərər gəlməz sənə məndən. Amandasan; heç qorxma, heç sıxılma! Çünki mən əvvəldən söz verdim sana. Sən bir qonaqsan, qatil olsan belə, Səlma həlak olur da, verməz ələ. -Murad** (Tapançanı yerinə qoyaraq) Aman! Ah, nə böyük qadınsan! -Səlma** Amma, Bir ricam var, sənin adın nə? -Murad** Sorma! -Səlma** Bilmək istərəm, söylə! -Murad** (Mütərəddid bir tövrlə) Çərkəs Murad... -Səlma** (Sinirli və çılğın bir halda) Ya rəb, mərhəmət! Ah, oğul! Qanpolad! -Murad** (Başını aşağı dikərək öz-özünə hiddətlə) Öldürdüyün Qanpolad, Səlma pənah... Murad! Sən nə vicdansız oldun eyvah! -Səlma** Aman, nə müşkül mövqedə qaldım, ah, Ah, nə talesiz ana oldum, allah! (İsmət bu sırada saçlarını aralayaraq, başını qaldırıb baxınır) -Səlma** (Yumşaq səslə) Murad! Sən həm qəribsən, həm mültəci... Burdan sağ qurtulub gedərsən imdi, Fəqət bilməlisən, bu qanlı arslan, Bu qıydığın cavan oğlumdur... -İsmət** (Çığıraraq) Aman! Ah, nerdəsən Səlim! Gəl, iştə fürsət! Qanlımız burda... -Murad** Ah! -Səlma** (İsmətə) Sus, qızım, İsmət! Sus! Qərib bir qonaq verilməz ələ... -İsmət** (Səlmadakı xəncəri almağa çalışaraq) Xayır, böylə vicdansız gərək ölə! -Səlma** (İsməti əli ilə rədd edərək) Amandadır, yavrum, bildinmi? -İsmət** (Həyəcanlı bir halda Murada) Cəllad!.. (Cənazəni qucaqlayaraq) Ah, qanın yerdə qaldımı, Qanpolad!? -Murad** (Səlmanın əlindəki xəncəri qopararaq İsmətə) Xayır, bu qan yerdə qalmaz, bax iştə! (Ürəyinə saplamaq istədiyi halda Səlma şiddətlə qoluna vurur, xəncər yerə düşür, dərhal özü alır) -Səlma** (Hiddətli) Murad!.. -Murad** Doğrayın məni riştə-riştə! Əvət, doğrayın, məhv olmalı zalım! Ah, bir alçağa mərhəmət nə lazım? Qanlı bir canavar sağ buraxılmaz; Mən bir xainəm, öldürün! -Səlma** Heç olmaz! -Murad** Yaşatma, öldür, ana! Məncə hala, Billah, gəbərmək yaşamaqdan ula... -Səlma** Xayır, sən mənə eylərkən iltica, Söz vermişəm, dönməm sözümdən əsla! (Bu sırada bir-iki islıq və tapança səsi eşidilir) -Murad** (Diksinərək) Aman, ya rəb! -Səlma** (Qolundan tutub çəkərək) Gəl! Heç təlaş etmə, gəl! Qaçmaq gərək... Qorxuram arta əngəl... -Murad** (Özünə) Hər tərəf qorxuluq, qaçmaq səmərəsiz, (Aşkar) Ah, mən nə bir yol bilirəm, nə bir iz. -Səlma** Gəl, heç qəm etmə, gəl! Bax, iştə bir yol... Düz, qorxusuz bir dərədir, əmin ol! Burdan çıxar bir köyə, həm çox sürməz; Sağ qurtulub gedərsən, kimsə görməz. -İsmət** (Başını qaldırıb həzin və atəşli bir ahənglə) Ya rəb, nə bəxtiyar imiş ölənlər!.. -Murad** (Səlmaya) Ah, nə qədər alicənabsan... -Səlma** (Murada) Yetər! Yetər get, durma get! Haydı, çəkil get! Artıq sovuş! Durmaq vaxtı deyil, get! (Murad Səlmadakı böyüklüyə qarşı sıxılaraq şaşqın bir halda yürür. Bir-iki addım getdikdən sonra dönüb baxır və dərin bir ah çəkərək büsbütün uzaqlaşır) -Səlma** (Muradın getdiyi tərəfə doğru hiddətli və həyəcanlı bir səslə) Get, namərd qonaq, get! Alçaq mültəci! Get, miskin hərif, get! cəllad, yırtıcı! Get, vicdansız! Özünü qurtar, yaşa! Ancaq vicdansızları bəslər dünya! (Daha sinirli və qızğın) Get, gözüm görməsin! Uzaqlaş dəf ol! Nə haqsızlıq etdinsə allahdan bul! Get, çəkil get! Dinsiz, allahsız xain! Murdar izin bu torpaqdan silinsin! Oğlumu söndürdün, yandırdın məni, Get, kamə irdirməsin allah səni! (Göyə doğru titrəyərək) Mərhəmət! Ya rəb, mərhəmət, inayət! Təhəmmül ver! Qalmamış məndə taqət; Ah, qəlbim az qalır partlasın, allah! (Cənazəyə doğru qoşaraq çılğınca) Allah, nə bədbəxt ana oldum... Eyvah! Həsrəti könlündə can verən övlad! Ah, qəhrəman oğul, nakam Qanpolad! (Haman oğlunu qucaqlayaraq şiddətli və yaxıcı hıçqırıqlar içində boğulub düşər. Bu sırada Səlim ilə arxadaşı dəxi birər tərəfdən çıxaraq hiddətli və məbhut bir halda baxa qalırlar) PƏRDƏ SON * * * == Maral == Maral ƏŞXAS T u r x a n b ə y – Ortaboylu, şişmanca bir mülkədar, milli qiyafətdə, 48 yaşında. M a r a l – Turxan bəyin hərəmi; həssas, narin vücudlu, əsmər bənizli bir qızcığaz, 16 yaşında. Cəmil bəy – Turxan bəyin oğlu. Zəif əndamlı bir gənc, 27 yaşında. Bəypolad – Yücə boylu, qartal baqışlı bir texnik (mühəndis), milli (dağıstanlı) qiyafətində, 45 yaşında. S ə l t ə n ə t – Bəypoladın həmşirəsi, əski dağıstanlı qiyafətində, 42 yaşında. H u m a y – Bəypoladın həmşirəzadəsi... Olduqca gözəl və mə’lumatlı bir qız, 22 yaşında. N a d i r bəy – Dava vəkili, 36 yaşında. Ç i n g i z b ə y – Topçu alayına mənsub bir zabit, 32 yaşında. A r s l a n b ə y – Turxan bəyin əqrəbasından; gözəl simalı, mirasxor bir bəyzadə; milli qiyafətdə, 25 yaşında. Q a z ı – Əbus çöhrəli bir ixtiyar, 70 yaşında. D o k t o r – Orta yaşlı bir rus. A ş ı q S u l t a n – Haqq aşığı; köylü qiyafətində. N a z l ı – Eyi ruhlu, dindar bir qadın, əski qiyafətdə. B a y r a m – Turxan bəyin xidmətçisi, 30 yaşında. C a v a n b i r l ə z g i – Bəypoladın xidmətçisi. * * * Birinci pərdə -Vəq’ə Qafqasya şəhərlərindən birində vaqe olur. Səhnə: qürub zamanı Turxan bəyin evində divarı, döşəməsi xəlilər ilə süslü, alafranqa bir qəbul odası göstərir. Divarda Şeyx Şamilin rəsmi ilə bir böyük divar saatı və bir ayna asılmış, sağda və solda birər qapı, bağçaya nazir iki-üç pəncərə, iki böyük lampa, sandaliyələr, masalar və sairə...* -Maral sol tərəfdəki – açıq bıraqılmış qapıdan içəri girər, kəndi halından məmnun olmadığı yüz-gözündən sezilir. Pəncərələrdən birini açıb bağçayı seyr edər və eşidilməkdə olan bülbül nəğmələrini dinləyərək məhzun və düşüncəli bir halda dalıb gedər.* N a z l ı (sağ qapıdan daxil olaraq). Maral! Mələyim, nə düşünüyorsun? Ma r a l . Hiç, Nazlı bacı, hiç... N a z l ı . Bən sana ana yerindəyim, yavrum! Nə dərdin varsa, aç, söylə! Ma r a l . Allah qızcığazını sana çoq görməsin! Bu evdə yenə azçoq səninlə təsəlli bulurum. N a z l ı (bağçayı göstərərək). Baq, şu bahar çiçəkləri, şu bülbül nəğmələri nə qadar gözəl!.. Azacıq gedib gəz də, könlün açılsın. Ma r a l . Ah, bu gözəl bahar hər kəsin könlünü açdığı halda, nədənsə bəni sıqıyor. O rəngarəng çiçəklərin lətif rayihələri sanki bəni boğuyor. O şətarətli bülbüllərin sevimli nəğmələri guya bana gülüyor, yaxud bənim talesizliyimə ağlıyor. N a z l ı (yapma bir gülüşlə). Allah eşqinə, hiç böylə padşah sarayında yaşayan bir xanım da taleyindən şikayət edərmi? Ma r a l . Haqqın var, Nazlı bacı!.. Lakin bu geniş dairə, bu müzəyyən və gözəl odalar bana dar və qaranlıq məzarlardan daha sıqıntılı gəliyor. Off, bəxtiyarlıq içində ölmək – kədərlər, üzüntülər içində yaşamaqdan bin qat xeyirli imiş. İki sənə əvvəl böylə məş’um, qara günü kim xatırlardı? Məs’ud bir gövərçin kibi saf və azadə yaşıyordum; məktəbi bitirmək üzrə ikən zavallı babam tərki-həyat etdi. Yüz yerdən görücü gəlməkdə ikən, yoq olası Turxan bəy bəla yıldırımı kibi üstümüzü aldı. Artıq onun adı gəlincə hər kəs susmağa başladı. Hətta Arslan da, sevgili Arslan da sükuta məcbur oldu. N a z l ı . Yaradana qurban olayım, hər şey onun əlində... Bir gün insanı həm bədbaxt edər, həm xoşbaxt... Ma r a l . Ah... Nazlı bacı, insan o vaqt xoşbaxt olardı ki, dünyaya hiç gəlməyəydi!.. -Hər ikisi məhzunanə və düşüncəli bir sükut ilə baqışıb dururlar. Bu sırada Bayram ə s g ə r v a r i qollarını sallayaraq, ayaqlarını yerə vura-vura qalın və mühib bir səslə:* “Bən bir türküm, dinim, cinsim uludur; Sinəm, özüm atəş ilə doludur. Doludur, doludur, Dur! Dur! Dur...” deyə sol tərəfdəki qapıdan içəri girər, başıaşağı olaraq odanın o biri başına qadar adımlar. N a z l ı və M a r a l onun şu sərsəm və çocuqca hərəkətini heyrətlə seyr edib dururlar. Bayram (başını qaldırıb onları görüncə şaşırır. Marala itiraz ilə). Ah, əfv edərsiniz, hiç sizin burada olduğunuzu bilmiyordum. M a r a l (nazikanə). Bayram, Allah ağıl payladıqda sən nerədə idin? Bayram (sırıtaraq). Göygöz mollanın yanında “şəkkiyyat” öyrəniyordum. N a z l ı . Vay, səni yoq olasan! Hələ utanmadan cavab da veriyor. (Bayram mə’nasız qəhqəhələrlə digər odaya keçər.) T u r x a n b ə y (saqalını tıraş etdirmiş olduğu halda daxil olaraq). Aqşamlar xeyir olsun, Maral! Nasılsın, iki gözüm? Keyflər eyimi? M a r a l (məhzunanə). Təşəkkür edərim. T u r x a n b ə y (Maralın əlini əlləri içinə alaraq). Lakin səni azacıq düşüncəli görüyorum. Hər duruşunda, hər baqışında bir darğınlıq, bir küskünlük var. Bilirmisin, Maralım!.. Bu mə’sum çöhrəyi bir dəqiqə belə məhzun görmək istəməm. Burada sıqılacaq bir şey yoq! Canın nə istərsə, qəlbindən nə keçirsə, bir an içində mühəyya olur, mələyim! Bənim varım-yoxum, mülküm-malım, başım-canım sənin ən küçük bir arzun için fəda edilməyə hazırdır. (Nazlı lampaları yaqıb çıqar.) Söylə, Maralım, söylə! Niçin bu qadar düşünüyorsun? M a r a l (yapma bir nəzakətlə). Doğrusu, yalnızlıq, arqadaşsızlıq bana çox tə’sir ediyor. T u r x a n b ə y (onun sözlərindən bir mə’na çıqarmış kibi qəhqəhə ilə gülərək). E...yy, anlaşıldı, gülüm, anlaşıldı... İnşallah bir-iki ay sonra oğlum Cəmil Barjomdan gəlir. Çapucaq ona da bir qız nişanlarız, vur-patlasın, çal-oynasın, əyləncəli bir toy məclisi qurulur. İştə o zaman, sana da, sənin kibi gözəl, mini-mini bir arqadaş bulunmuş olur. Həm də istədiyin qadar gülərsin, oynarsın. B a y r a m (əcələ içəri soqulur). Əfəndim, dostunuz, dava vəkili Nadir bəy gəlmək istiyor. T u r x a n b ə y. Haydı, söylə buyursunlar. (Bayram çıqar, Turxan bəy Maralı öpərək mütəhəssiranə.) Get, Maralım, sən də get... İştə misafir gəliyor. (Maral gedəcək olur.) T u r x a n b ə y (arqasınca). Maral! M a r a l (dönüb baqaraq). Əmriniz? T u r x a n b ə y (onun gözlərinə diqqət edərək). Hiç, yavrum, get! (Maral çıqar, Nazlı daxil olub masa üzərinə iki-üç kül qabı qoyub gedər, Turxan bəy, Nazlıya eşitdirəcək bir ahənglə.) Sanki anası doğardoğmaz qızcığazın gözlərinə baqıb da ona görə ad qoymuş. Gerçəkdən Maral deyil, adəta maral baqışlı bir mələk!.. N a d i r b ə y (daxil olaraq). Əssəlamü-əleyküm... T u r x a n b ə y. Vəəleyküm-əssəlam, əfəndim, buyurun baqalım. (Əl verib qarşı-qarşıya otururlar.) Nadir bəy (Turxan bəyin saqalını tıraş etdirmiş olduğuna heyrət edərək). Bu nə hal, bu nə qiyafət, canım? Maşallah, büsbütün dəyişmişsiniz! T u r x a n b ə y (əlilə bıyıqlarını oqşayaraq). Doğrusu, bu son vaqtlarda saqaldan o dərəcə nifrət ediyorum ki, əsla görməyə gözüm yoq. Na d i r b ə y . Gerçəkdən Maral xanımın üzərinizdə pək böyük tə’siri varimiş! Sizi bir yıl əvvəl görmüş olanlar, əmin olunuz ki, şimdi tanıyamazlar. T u r x a n b ə y (laübali). E...y, nə yapalım, əzizim, ömür keçdikcə eşqin, sevdanın keçəcəyini də hər kəs söylər, durur! Fəqət yalan!.. Həm də pək böyük bir yanlış... Bir şam yanıb, əriyib də sönmək üzrə ikən nasıl şiddətli bir nur saçarsa, İştə qoca bir könül də eşqə, məhəbbətə qarşı o dərəcə böhranlı bir hərarət, xəyala sığmaz bir şiddət göstərir. Nadir bəy (təbəssümlə). Lakin hər nasıl olsa, yenə azacıq ağır davranmalısınız. Doğrusu, sizin yerinizə bən Cəmil bəydən utanıyorum. Yarın gəlib də bu yaşda bir qız aldığınızı görürsə nə der, əcəba?! T u r x a n b ə y. Bıraq Allah eşqinə, çoluq-çocuq ağzına baqacaq deyiliz, a!.. Na d i r b ə y . Pəki Cəmil nə yazıyor? Hala gəlmiyormu? T u r x a n b ə y. “Hüquq”dan diplomasını alıb da Barjoma gəlmiş, yorğunluğunu çıqarmaq için yazı orada keçirəcəkmiş. Na d i r b ə y . Barjomun nerəsində ev kiralamış? T u r x a n b ə y. Yazdığına görə Bəypolad ismində dağıstanlı bir mühəndislə buluşmuş, onun ailəsilə bir yerdə yaşıyormuş... Na d i r b ə y . Çoq ehtimal var ki, bir az sonra bən də gedərim. T u r x a n b ə y . Sizi görür-görməz, inan ki, Cəmil sevincindən çıldırır. Na d i r b ə y . Əlimdəki işləri yoluna qoya bilsəydim, artıq burada durmazdım. T u r x a n b ə y. Eyi xatirimə gəldi, bir xoş xəbər daha... Nadir bəy (məraqla). Nasıl? Nə imiş, əcəba? T u r x a n b ə y. Cəmili evləndirmək istiyorum, yalnız gəlib çıqmasını bəkliyorum. Na d i r b ə y . Kim bilir! Bəlkə o, şimdiyə qadar birilə sevişib evlənmiş də, yalnız bizim xəbərimiz yoq... T u r x a n b ə y . Xayır, oğul bənimsə, xəbərsiz iş tutmaz. Onun için bir qız bulmuşum ki, röyasında belə görəməz. Həm gözəl, həm anababasının bir danəsi, həm də son dərəcə zəngin. Na d i r b ə y . Bəncə gözəllik zevqə aid bir şeydir. Sərvət isə, düşündüyünüz kibi, insanı pək da məs’ud edəməz. Bir də bir qızı sərvəti için deyil, dilxah və tərbiyəli olduğu için alırlar. T u r x a n b ə y. Nadir! Nadir! Hiç bir hiss, hiç bir qüvvət, hiç bir yer yoq ki, orada altın, gümüş rol oynamasın. Əmin olunuz ki, dünyanın bütün İzzəti bütün səadəti ancaq para ilə əldə edilə bilir. N a d i r b ə y (yerindən qalqaraq). Əvət, hər şey para ilə əldə edilir; illa fəzilət və insaniyyət!.. T u r x a n b ə y . Xayır! Xayır... Fəzilət də paradadır, insaniyyət də... Na d i r b ə y . Yanılıyorsunuz, əfəndim, sizə insan qılığında öylə çulsuz-palansız uzunqulaqlar göstərə bilirim ki, yalnız altından yapılmış bir palanları əskikdir. -Turxan bəy istehzalı qəhqəhələrlə gülər.* B a y r a m (əcələ içəri girər). Əfəndim, aşıq Sultan gəlmiş. Na d i r b ə y . Hanki Sultan? Bizim köy işlərinə baqanmı? Bayram. Əvət, əfəndim. Turxan bəy (Nadir bəyə). Nə eyi təsadüf!.. Onun saz çalmasını və dəyərli aşıq sözlərini çoqdan bəri eşitdiyim yoq. Nadir bəy (Bayrama). Söylə, içəri gəlsin. B a y r a m. Kəndisi yalnız deyil, əfəndim, yanında dağıstanlı bir bəy də var. T u r x a n b ə y. Pəki, adını öyrənəmədinmi? B a y r a m. Adı Bəypoladdır, əfəndim. T u r x a n b ə y. Haydı, söylə buyursunlar. (Bayram çıqar) Na d i r b ə y . Əcəba bu hanki Bəypoladdır? T u r x a n b ə y. Zənnimcə Cəmilin arqadaşı olmalı... Na d i r b ə y . Pəki, onun burada nə işi?.. Turxan b ə y . O, mühəndisdir, ehtimal ki, dəmiryola baqmaq için gəlmiş. Na d i r b ə y . Ehtimal ki... T u r x a n b ə y . O olsa fəna olmaz, Cəmildən eyi bir xəbər bilmiş oluruz. -Bu sırada Bəypolad ilə aşıq Sultan içəri girər, salamlaşaraq adlarını bir-birinə söylərlər. Hər üçü oturur, yalnız aşıq ayaqda durur.* T u r x a n b ə y (Bəypolada). Təşrifiniz Barjomdanmı, əfəndim? B ə y p o l a d. Əvət... Na d i r b ə y . Cəmil bəyin keyfi nasıl? B ə y p o l a d. Əvvəllər azacıq yorğun kibi idi, lakin şimdi eyidir. Həm də sizə məxsusi salamı var. Na d i r b ə y . Təşəkkür edərim. B a y r a m (daxil olur, Turxan bəyə). Əfəndim, Çingiz bəy adam göndərmiş, diyor ki, bəy əfəndi evdə isə buyursunlar, bir az vaqt keçirəlim. T u r x a n b ə y . Söylə ki, misafirimiz var, əgər arzu edərsə kəndisi buyura bilir. Bayram çıqar. A ş ı q S u l t a n (Turxan bəyə). Bəndəniz gedəyimmi, əfəndim? T u r x a n b ə y. Gedə bilirsin, əzizim, fəqət sazını alıb geri dönmək şərtilə. Aşıq Nadir bəyə baqar. Na d i r b ə y . Zərər yoq, madam ki, arzu ediyorlar, sazını al da, gəl, fəqət çoq gecikmə! A ş ı q S u l t a n . Baş üstünə, əfəndim... (Çıqar.) Turxan bəy (Bəypolada). Doğrusu, böylə birdən-birə təşrif etməniz bəni o qadar sevindirdi ki!.. Nasıl təşəkkür edəcəyimi bilmiyorum. B ə y p o l a d. Əskik olmayın, əfəndim... N a d i r b ə y (Bəypolada). Nasıl? Cəmil kəndinə eyi arqadaşlar bulmuşmu? B ə y p o l a d. Xayır, o kimsəyə qarışmaz. Na d i r b ə y . Pəki, yalnız başına sıqılmıyormu? B ə y p o l a d. Niçin sıqılsın! Səhər-aqşam həmşirəmin qızı Humay ilə bərabər seyrə çıqarlar. Na d i r b ə y . Zənn edərsəm, Cəmil təbiətdəki gözəlliklərə pək məftun olmalı! B ə y p o l a d. Onu hiç sormayınız!.. Ya o, ya Humay xanım küçücük bir şəlalə qarşısında saatlarca dalıb gedərlər. Turxan bəy (Nadir bəyə). Ey, təbiətdəki gözəlliyə onlar məftun olmayıb da, bənmi olacayım? Gənclik öylə bir ne’mət ki, onunla hər şey insana xoş görünür. Ömür artdıqca həyatdakı nəş’ə də o nisbətdə əksilir; nəş’ə əksildikcə qeydi-həyat artar, qeyd artdıqca binlərcə sıqıntı-üzüntü insanı sarmağa başlar. (Divardakı saatı göstərərək). İştə bu saatın hər vuruşu həyatımız için ən müdhiş bir zərbə deməkdir... Bu sırada Ç i n g i z bəylə A r s l a n bəy daxil olurlar. Ç i n g i z b ə y (ciddi və məğrur bir ahənglə). Canım, biz alçaq könüllü peyğəmbərlərdəniz; dağ bizə gəlməzsə, biz dağın ətəyinə gedəriz. T u r x a n b ə y (qəhqəhə ilə). Hiç Çingiz adında peyğəmbər eşitdinizmi? Ç i n g i z b ə y (Turxan bəyə). Allah eşqinə, sən... sən hələ bəni tanımadınmı? (Məclisdəkilər ilə görüşürlər). T u r x a n b ə y (təkrar gülərək). Otur baqalım, əzizim, otur. Səninlə sonra qonuşacayım (Çingiz bəy və Arslan bəy otururlar). Ç i n g i z bəy (Bəypoladı diqqətlə süzərək). Əfsus ki, bəy əfəndiyi tanıyamıyorum. T u r x a n bəy (Çingizə). Nasıl!? Ha, ha, ha... İştə, Bəypolad həzrətləri; Cəmilin Barjom arqadaşı, həm də pək alicənab və möhtərəm bir zat! Ç i n g I z bəy (böyük bir heyrətlə yerindən qalqaraq). Aman, nə diyorsunuz! T u r x a n b ə y. Əvət, əzizim! Ç i n g i z b ə y (təkrar Bəypoladın əlini sıqaraq səmimi bir ciddiyyətlə). Şübhəsiz, Dağıstan tərəfindənsiniz, deyilmi? B ə y p o l a d. Əvət, qardaşım!.. Dağıstan türklərindənim. Ç i n g i z b ə y . Ah, bu görüşdən nə qadar məmnun oldum, bilirmisiniz? B ə y p o l a d. Əskik olmayın. T u r x a n bəy (Bəypolada). Əfəndim, Çingiz bəy Dağıstan xalqına qarşı pək başqa hörmət, pək başqa bir məhəbbət bəslər; dağıstanlı adı eşitdimi, büsbütün çıldırır. Ç i n g i z b ə y . Fəqət haqsızmıyım? Onu söyləyiniz!.. (Şeyx Şamilin divarda asılmış rəsminə yaqlaşaraq kəskin bir ahəng ilə). İştə həm fazil, həm cəngavər bir dağıstanlı! İştə Şeyx Şamil!.. Baqınız, yalnız şu heykəli-cəladət, şu qoca qəhrəman, ilələbəd dağıstanlı adını yaşatmaq için kafidir! Ah, nədənsə bilməm, daima şu böyük simaya qarşı qəlbimdə dərin bir hörmət, böyük bir məhəbbət hiss edərim. Şu parlaq nasiyədə, şu düşüncəli gözlərdə öylə mə’nalı bir əzəmət, öylə əzəmətli bir məhabət var ki, yalnız dostları deyil, düşmanları belə bir baqışda heyran olub qalırlar. T u r x a n bəy (yerindən qalqaraq). Yaşa, Çingiz, yaşa!.. Doğrusu, sözlərinizin hər biri birər elmas parçasından daha dəyərlidir. (Bu sırada aşıq Sultan içəri girər). Otur, aşıq, otur, baqalım. (Qapıya) Bayram! B a y r a m! (Bayramdan cavab gəlməz, Arslan bəy onu çağırmaq için qalqar). T u r x a n bəy (Arslan bəyə). Rica edərim, söylə çay gətirsinlər... A r s l a n b ə y . Bu saat, əfəndim. (Sağ qapıdan çıqar). T u r x a n b ə y . Haydı, Sultan, söylə baqalım!.. A ş ı q S u l t a n . Bəylər, əfəndilər nə əmr edər? Ç i n g i z b ə y . Sənin keyfin nə istərsə, onu... A r s l a n b ə y (daxil olub Turxan bəyə). İştə gəliyor, əfəndim... T u r x a n b ə y. Allah onun bəlasını versin. Bayram çay gətirir. Payladıqdan sonra çıqar. A r s l a n b ə y (Çingizin qulağına heyrətlə). Ah, Maral, nə Maral!.. Maral demə, bir cənnət pərisi... Ç i n g i z b ə y (hiddətli, fəqət alçaqdan). Arslan! Gözlərimin içinə bir eyi baq!.. A r s l a n b ə y (təlaş ilə). Aman! Rica edərim. Ç i n g i z b ə y (eyni ahənglə). Sən vicdanını nerdə qayb etdin? A r s l a n b ə y (şaşqın). Çingiz!.. Na d i r b ə y . Haydı, Sultan, söylə baqalım... (Çingizlə Arslan bəyə təbəssümlə). Gizli söhbət yasaqdır, əfəndilər!.. A ş ı q S u l t a n (başlar) E...yyy... Vicdanları parlaq tutan sevgidir, Sevgisiz könül ya daşdır, ya dəmir... Bir könülə iki sevgi yaraşmaz, Könül bir, sevgi bir, böyük Tanrı bir... (Mükərrər.) T u r x a n bəy (başını sallayaraq mütəfəlsəfanə təkrar edər). Könül bir, sevgi bir, böyük Tanrı bir... A ş ı q S u l t a n . Əfəndilər!.. Sevgidədir ancaq Allah rizası, Sevgisiz bir gönül şeytan yuvası... Qardaşım! Bu dünya kimsəyə qalmaz, Aldanma! Çürükdür əsli, əsası... (Mükərrər.) Ç i n g i z b ə y . Yaşa, Sultan, yaşa! Aşıq bir-iki öksürür. Bu sırada Bayram, bənzi uçmuş bir halda içəri girib döşəməyi gözdən keçirir, ciblərini araşdıraraq şaşqın və mütəcəssis bir halda çıqıb gedər.) A ş ı q S u l t a n . Aaxx... İnsan bir gün dikən, bir gün çiçəkdir, İnsan gah bir şeytan, gah bir mələkdir. Fənalıq, eyilik bil nə deməkdir! Yarın adın dastan olur dillərdə... (Mükərrər) Hər tərəfdən Sağ ol! Var ol! – deyə aşığı alqışlarlar. Aşıq (yenə dəvam edər). Ağalar!.. Nə buldular İsgəndərlər, Çingizlər!? Qanlar döküb, canlar yaqıb getdilər!.. Cihanı titrədib alt-üst etdilər, Qanlı bir iz bıraqdılar ellərdə... (Mükərrər) Ç i n g i z b ə y (nifrətlə). Aşıq!.. A ş ı q. Əfəndim... Ç i n g i z b ə y (qapıyı göstərərək hiddətli). Artıq yetişir, haydı dəf’ ol!.. T u r x a n b ə y (heyrətlə). Niyə, canım!? Nə oldu ki? N a d i r b ə y (mə’nalı bir qəhqəhədən sonra). Zərər yoq, Sultan, sən get. (Aşıq gedər). T u r x a n b ə y (Çingizə). Yazıq deyilmi ya!.. Niçin könlünü qırdın? Ç i n g i z b ə y (sinirli). Allah eşqinə, söylətmə bəni... T u r x a n b ə y. Pəki, nə oldu ki?! Söyləsənə!.. Ç i n g i z b ə y (qızğın). Daha nə olacaq!.. Böyük Çingiz, o sarsılmaz hökmdar tariximizin ən şanlı bir qəhrəmanı olduğu halda, təhqir ediliyor da kimsə əhəmiyyət vermiyor. Turxan bəy (Çingiz bəyə). Bu, təhqir deyil, əzizim, bəlkə tarixlərdə görünmüş bir həqiqətdir. Ç i n g i z bəy (ayaqda gəzinərək qayət sinirli). Əfv edərsiniz, əfəndim! Öylə çürük həqiqətlər bir taqım boş qafalara yerləşə bilir. Mühakiməli bir adam, öylə iftiralara əsla qulaq verməz. (Daha şiddətli). Azacıq insaf etməli, İştə hər millətin tarixi meydanda... Əcnəbilər böyük İsgəndər, böyük Napoleon deyə öz qəhrəmanlarına abidələr yapdırıyor,heykəllər dikdiriyorlar. Fəqət bizlər!.. Bizlər isə Çingiz kibi cihangirlərə, Teymur kibi qəhrəmanlara xunxar, canavar deyə ləkələmək istiyoruz! B ə y p o l a d (Çingiz bəyə). Doğrusu, bu xüsusda bən də səninlə həmfikirim. Gerçəkdən, millətimiz pək sönük, pək mühakiməsiz... Daima düşman ağzından eşitdiyi iftiraları bir həqiqət zənn edib də, ona görə söz söylər. Həm də bu iftiralar, bu həqarətlər ən ziyadə Şərq kitablarına məxsus bir haqsızlıqdır. T u r x a n bəy (Nadir bəyə). Pəki, bu xüsusda sən nasıl düşünüyorsun? N a d i r bəy (sandaliyədən qalqaraq məharətli bir natiq tevrilə). Hər kəs eyi bilir ki, bən əsla qan dökülməsini sevməm. Deyil ki, məxluqatın ən şərəflisi olan insanların, hətta zəif, aciz bir qarıncanınbelə qanına girmək, bəncə, əfv edilməz bir cinayətdir. Fəqət, tarixialəm bir dəfə gözdən keçirilsin... Şimdiyə qadar qansız, müharibəsiz hanki vəq’əyə rast gələ bilirsiniz? Birinci olaraq tarixi-müqəddəsi alın. Nə bulursunuz?.. İlk səhifədə Qabil kibi xain cəllad bir qardaş siyah nasiyəsilə qarşınızda dikilib durur. Sonra yapraqları çevirin! Dinisiyasi binlərcə qanlı səhifələr gözlərinizi qamaşdırır. Din və məzhəb bayrağı altında dökülən qanlar bir yana, siyasət naminə edilən məzalimi sayıb bitirmək için binlərcə, milyonlarca kitab lazım... Yalnız Çingizi, yaxud onun kibi bir-iki cihangiri haqsız görüb də başqalarını haqlı göstərmək, zənnimcə pək böyük bir haqsızlıqdır. B ə y p o l a d. Əvət, doğru, həm də pək doğru... Na d i r b ə y . Lakin yenə təkrar edərim, bəncə, əsil qəhrəmanlıq yara bağlamaqdadır, abad etməkdədir. Yoqsa həmcinsinə qıymaqdan, yaqıb-yıqmaqdan zevq alanlar, başqasının fəlakətində səadət arayanlar, birər adi cəlladdan başqa bir şey deyildir. Çingiz bəy (şiddətli qəhqəhələrlə). Öylə isə bütün insanlar, bütün təbiət, bütün kainat birər cəllad deməkdir. Bəypolad (saatına baqaraq ümuma). Əfsus ki, şərəfi-müsahibətinizdən məhrum olmaq zamanı yetişdi (Turxan bəyə). Müsaidə buyurulsa... T u r x a n b ə y. Nə əcələ ediyorsunuz, canım!.. B ə y p o l a d. Vəzifəm, rəsmi vəzifədir əfəndim, bir az daha geciksəm boynuma məs’uliyyət gəlir. Çünki şura bana müntəzirdir. T u r x a n b ə y. Bu şura niçindir, əcəba? B ə y p o l a d. Dəmiryol məsələsinə aiddir, əfəndim! T u r x a n b ə y. Pəki, bu gəlib-getməkdən biz nə anladıq?! B ə y p o l a d. Inşallah, yenə görüşürüz. Bu sırada Bayram şaşqın bir halda daxil olur, yenə ətrafı gözdən keçirir, bir daha ciblərini yoqlar. Boş qədəhləri toplayıb götürmək üzrə ikən bir-ikisini düşürür. T u r x a n b ə y. Nə olursun, bə!? Çıldırdınmı?! Bayram. Əfəndim, əfv edərsiniz... (Yaşarmış gözlərini silərək). Ah, bilməm çaldılarmı? Kəndimmi düşürdüm? Iki aylıq maaşım qoltuq cibimdə idi... (Hönkür-hönkür ağlayaraq). Getdi, əvət, getdi... Bütün əməyim hədər oldu, getdi... Bəypolad (kəskin və hiddətli bir tevr ilə Bayrama). Gəl buraya, oğlum! Bayram ona yaqlaşır və donuq bir vəziyyətlə baqıb dururkən Bəypolad sərt və atəşli bir sillə eşq edər, məclisdəkiləri dərin bir heyrət alır, Bayram da durduğu yerdə dona qalır. B ə y p o l a d (Bayrama). Qeyb etdiyin para nə qadardi? Bayram (titrək səslə). İki altın, əfəndim... Bəypolad cibindən iki altın çıqarıb Bayrama vermək istər. Turxan bəy (mane olaraq). Aman, rica edərim! Nə yapıyorsunuz? (Çantasını çıqarır). B ə y p o l a d. Xayır, əfəndim, bənimlə Bayramın arasına kimsənin girməsini istəməm. (Bayram əllərilə göz yaşını silər. Turxan bəyə baqaraq verilən parayı qəbul etmək istəməzsə də, Bəypolad zorla avcuna sıqışdırır və əlini onun omuzuna qoyaraq sərt və kəskin bir ahəng ilə). Bayram! Oğlum, Qulaqlarını eyicə aç! Sözümü, nəsihətimi dinlə!.. Sən bir baba yigitsən, bu hal sana yaraşmaz. Sən bir türk oğlusun, mərd oğul kökünü unutmaz. Ər oğlu ər ol, qəlbini dar tutma!.. Baq nə diyorum sana, sözlərimi unutma!.. (Qayət şiddətli və ağır bir ahəng ilə). Heysiyyətli bir baba yigit, nə oynar... nə gülər... nə də ağlar... Çünki oynamaq çingənələrin işidir, gülmək çocuqların payıdır, ağlamaq da dul qadınlara yaraşır... Anladınmı? İştə bu qadar! Haydı, get!.. -Bayram qədəhləri alıb çıqar.* B ə y p o l a d. Əfəndilər! Cəsarətimin əfv ediləcəyinə əminim, çünki səmimiyyətdən iləri gələn qüsurlar daima əfv edilir. Bir də bənim təbiətim bu!.. Nerdə boynu bükük və miskin bir erkəyə rast gəlsəm, dərhal sinirlərimə toqunur, baxüsus o adam türk qevminə mənsub olursa!.. Çingiz bəy (Bəypolada). Zatən bu böyük bir məziyyət, böyük bir fəzilətdir, əfəndim! B ə y p o l a d (Ümuma). Nə isə, təkrar əfvinizi istirham edər, Allaha ısmarlarım, qardaşlar! (Ağır adımlarla çıqar, məclisdəkilər də onu tə’qib edər). T u r x a n bəy (çıqdıqları sırada Bəypolada). Gəlişiniz bizi nə qadar məmnun etdisə... əmin olunuz ki, gedişiniz də bir o qadar məhzun ediyor. Bəypolad (qapı arasında). İnşallah, yenə görüşürüz. Artıq görünməz olurlar. Sonra Maral daxil olur, misafirlərin çıqdığı qapıya doğru iləriləyərək baqınıb düşünür. N a z l ı (gələrək). Getdilərmi? Ma r a l . Əvət, getdilər. (Yerdə sarı bir gül görüb alır. Nazlıya göstərərək yarı məhzun, yarı mütəbəssim bir halda). Baq!.. Bir baq, Nazlı bacı!.. Ayaqlar altında əzilən bu bədbəxt gülü, bu vərəmli çiçəyi görüyormusun?! Beş gün sonra, İştə bən də bunun kibi təvərrüm edərim! N a z l ı (mütəəssir və nəvazişkar bir səslə). Ah, yavrum!.. Ma r a l . Əvət, beş gün sonra, bən də bunun kibi sönüb gedərim. N a z l ı (masa üzərində bir cığara qutusu görüb alaraq). Bu nə? Bu gümüş qutuyu kim unutmuş? Ma r a l . Kim bilir!.. Bəlkə yeni gələn misafirindir. N a z l ı . Baqınız, İştə, yazısı da var. Maral (alıb oquyaraq). Bunu Arslan bəyə yadigar vermişlər... (Dərin bir ah çəkər). N a z l ı . Öylə isə Bayramı çağırayım da, tez qoşub kəndisinə versin. Ma r a l (dərin bir sükutla düşünür). N a z l ı . Çağırayımmı?.. Ma r a l . Pəki, çağır! -Nazlı sağ qapıdan çıqar. Maral məhzun bir nəzərlə qutuya baqıb düşünür. Bu sırada Arslan bəy sol qapıdan əcələ içəri girər.* Ma r a l . Ah!.. (deyə şaşırır, qutu əlindən düşü verir). A r s l a n b ə y . Aman, əfv edərsiniz... Qaliba sizi rahatsız etdim? Maral (məhcub). Xayır, xayır... (Qutuyu yerdən almaq istər). A r s l a n b ə y (çapucaq kəndisi alaraq). Aman, zəhmət etməyiniz!.. M a r a l (yarı naz, yarı məhcubiyyətlə). Xayır, nə zəhməti var. A r s l a n b ə y . Müsaidənizlə, sizə küçük bir rica etmək istərim, amma... Maral (sükut edər). A r s l a n b ə y . Şu əlinizdəki gülü bana verirmisiniz? M a r a l (süzgün bir baqışla uzataraq). Alınız!.. A r s l a n b ə y (gülü alıb qoqlayaraq). Ah, bilsəniz bu yadigara... əvət, əllərinizi öpmüş olan bu munis gülə, ömrüm olduqca pərəstiş edəcəyim. Həm də son nəfəsimdə bunu qoqulayaraq dünyadan gedəcəyim. (Pərəstişkaranə və məftunanə baqışlardan sonra, haman dışarı fırlar). M a r a l (qapıya doğru ilərilər, məhzun və yaralı bir səslə). Ah, Arslan, Arslan, Arslan!.. (deyə əli alnında, boynu bükük və dalğın bir halda qapıya dayanır). Pərdə * * * İkinci pərdə -Səhnə iki həftə sonra Barjomda səhər vaxtı, pək kənarda açıq və mənzərəli bir guşə ərz edər. Tək-tük sərv ağacları və iki-üç danə də bıçqı ilə kəsilmiş ağac kötüyü görünür. Cəmil bəy əlində bir kitab olduğu halda, Bəypolad ilə bərabər, ağır adımlarla yürüyərək gəlirlər. Uzaqda çoban düdüyü çalınır və bülbül şaqırtısı eşidilir.* B ə y p o l a d. İştə, hər zamankı yerimiz!.. Buracıqda oturub yorğunluğumuzu alsaq eyi olmazmı ya?.. C ə m i l bəy. Oturalım, əfəndim, burası qadar gözəl, baqımlı bir yer bu civarda pək az bulunur. (Hər ikisi ağac kötükləri üzərində otururlar). B ə y p o l a d (kötükləri göstərərək). İştə, böylə təbii yerlərin sandaliyələri də kəndinə məxsus!.. C ə m i l bəy. Allah eşqinə bir baqınız!.. Ormanları inlətən şu vəhşi musiqi, ruhumuzu güldürən şu bülbül nəğmələri nə qadar munis! Nə qadar dilbər! Hələ nəzərimizi oqşamaqda olan şu lətif mənzərələrə, şu təbii gözəlliklərə nerdə rast gələ biliriz?! B ə y p o l a d. Öylə ya... Cənnəti bu qadar tə’rif, tevsif edərlər, İştə burası da cənnətdən bir parça deməkdir. C ə m i l bəy. Şübhəmi var?! B ə y p o l a d (təqdiramiz). Amma sizin bağçanın çiçəklərindən də keçilməz ha! Turxan bəydən ayrıldığım gecə gözəl bir mehtab var idi, gözlərim bağçayı şənlətən çiçəklərə ilişdi, doğrusu, ailənizdəki hüsnitəbiətə heyran oldum. C ə m i l bəy. Xayır, əfəndim, o bağçayı keçən sənə görməliydiniz. Divarlarına varıncaya qadar rəngarəng çiçəklərlə bəzənmişdi. Tavus tükləri kibi hər baqışda insana başqa bir gözəllik ərz edərdi. (Məhzunanə). Fəqət zavallı anacığım vəfat edəli pək çoq deyil... onunçin bu yıl bağçaya eyi baqmadıq. Doğrusu, könül açıqlığı olmayınca, insandakı nəş’ə də alt-üst oluyor. Artıq hiç bir şeyə həvəs qalmıyor. B ə y p o l a d. E...yy, cavanlıqda insanın hissiyyatı pək daşğın, pək həyəcanlı olur. Baq, siz bu dərəcə məhzun olduğunuz halda, Turxan bəydə hiç öylə bir hal görünmüyordu. C ə m i l bəy. Onun qayğı ilə, sıqıntı ilə nə işi!? O, yalnız kəndini düşünür, kəndi keyfinə baqar. Hələ yazıyorlar ki, bu günlərdə evinə on altı yaşında bir gəlin də gətirmiş!.. B ə y p o l a d. Gəlin dedin də eyi xatirimə gəldi. Turxan bəydən ayrıldığım zaman, bəni bir tərəfə çəkib dedi ki: “Qomşumuzda milyonçu bir bəy var, kəndisi bənimlə əhbab... həm də gözünün ağıqarası bir danəcik qızı var. Şimdi Cəmili bəkliyorlar, söylə çocuqluq etməsin! Fürsət əldən çıqar, sonra peşiman olur. Çoq geciksə bir məktub yazsın, nişan yüzüyünü göndərəlim də, iş bitsin, getsin...” C ə m i l bəy (yarım qəhqəhə ilə). Amma da nə gözəl fürsət. Nə xoş xəbər!.. Demək ki, taleyimizin yıldızı doğmağa başlamış da, xəbərimiz yoq... (heyrətlə) Allah, Allah! Dünyada nə əcayib mühakimələr var imiş!.. Böylə qaranlıq dama daş atmaq, ya qeybdən səadət ummaq, əcəba hanki divanənin xəyalından keçər!.. (Qızğın və sinirli).Demək ki, bir qızı və ya bir oğlanı məhv etmək için yalnız ana-babasının rizası kafi imiş!.. B ə y p o l a d. Bu nə demək!.. Şükür Allaha, əqlin, kəmalın hər kəsdən ziyadə... Eyicə düşünüb daşınırsın, kəndi hissiyyatını dinlərsin... Sana zor edəcək deyillər, a!? C ə m i l bəy. Görünür ki, bizim yerin adətindən əsla xəbəriniz yoq... Zor etmək deyil, insanı qəhr etmək belə onlarca əhəmiyyətsiz bir iş. B ə y p o l a d. Sən bu xüsusda hiç məraq etmə!.. Sizin yerin adətini bilməsəm də Turxan bəyi görüb tanıdım... Zənnimcə o, böylə bir haqsızlığı əsla rəva görməz. C ə m i l bəy. Bəlkə bən yanılıyorum!.. Allah ağzınızdan eşitsin! (Ətrafa baqaraq). İştə, Səltənət xanım da gəldi. B ə y p o l a d. Pək gözəl, gəlsin baqalım, həmşirə xanımda nə xəbər var... S ə l t ə n ə t (gələrək). Yenə bir guşəyə çəkilib də nə həsb-hal ediyorsunuz? C ə m i l bəy (yerindən qalqaraq tə’zim ilə). Hiç... Öylə bir şey deyil; təbiətin gözəlliyindən, insanlardakı eyi-fəna hallardan bəhs ediyoruz. S ə l t ə n ə t (Cəmil bəyə). Otur, əzizim, otur!.. C ə m i l bəy (bir ağaca dayanaraq). Böylə daha eyi... B ə y p o l a d (Səltənətə). Humay nerdə... həmşirə? S ə l t ə n ə t . Nişanlısı Şahmar bəydən məktub almış. (Cəmil bəyin halı dəyişir). Zənn edərsəm ona cavab yazıyor. B ə y p o l a d. Pəki, Şahmardan nə xəbər? S ə l t ə n ə t . Bu günlərdə Qazandan Peterburqa getmiş... B ə y p o l a d. Amma bu zabit qısmı də pək tuhaf şey!.. Əqillisi gerçəkdən böyük bir fəzilətə malik olur, Şahmar kibilər də əsil timarxanədən başqa bir yerə yaramaz. Şimdi kim bilir, yenə hanki meyxanə bucağında sızıb qalmış... S ə l t ə n ə t. Hənuz gəncdir, qardaşım, yavaş-yavaş yumuşar, uslanır. B ə y p o l a d (heyrətlə). Kim!.. Şahmarmı?.. Yazıqlar olsun! Adam tanımaqda eyi məharətiniz var!.. Dünyanın bütün dəliləri uslanır da, inan ki, o yenə uslanmaz. Onun adı gəlincə, sanki Humayı qarşımda ağlar görüyorum. S ə l t ə n ə t . Nə yapalım? Şimdi hər hansı qıza baqsanız, ən birinci arzusu evlənəcəyi adamın zabit olmasıdır. B ə y p o l a d (acı qəhqəhə ilə). Ona şübhəmi var!.. Hər kəs bilir ki, zabit həyatı ən məs’ud bir həyatdır! Baxüsus, Şahmar kibi bir abdalın işi nə ola bilir?.. Qılıcını şaqırdataraq vaqtında maaş almaq, gecə-gündüz klublarda, teatrolarda boşboğazlıq etmək... Nerəyə getsə rəfiqəsi xanım əfəndi də bərabər... Böylə qayğısız bir həyatı əcəba hanki qız sevməz?! -Bu halda yaqında bir tüfəng açılır. S ə l t ə n ə t diksinir. Bəypolad və C ə m i l səsgələn tərəfə baqarlar.* Cəmil bəy (titrək və sinirli). Əcəba insanlıqda bu cəlladlıq, bu xunxarlıq nə vaqta qadar dəvam edəcək! (Əlilə işarə edərək). Bir şu avcıya, şu vicdansız hərifə deyən yoq ki, o günahsız quşcığazı məhvetməkdə nə mə’na var? Bir az əvvəl, zavallı daldan-dala qonaraq şaqırşaqır ötüyordu. Ah, mərhəmətsiz cəllad! Mədəni canavar! S ə l t ə n ə t (Cəmil bəyə). Tuhaf şey!.. Sən bunu birinci dəfəmi görüyorsun? Bəypolad (Cəmilin qolundan tutaraq). Bilirmisin, Cəmil! Sən bu əsr için deyil, bəlkə başqa bir zaman için yaradılmışsın. Hissiyyatın o qadar nəcib, o qadar ali ki, şu mühit sənin için pək dar, pək qaranlıqdır... (Əlilə göstərərək). Haydı gəl, bu tərəfdən şu qarşıkı təpəyə çıqalım; orası pək mənzərəli bir yer... S ə l t ə n ə t . Əvət, orası pək gözəl... Ətrafı gözdən keçirdikcə insanın könlü açılır. Fəqət Cəmil bəy azacıq zəif, fəzləcə yorğunluq vücudunu üzər deyə qorquyorum. Cəmil bəy. Əvət, doktor da öylə diyor. Hələ yoquş çıqıb kəndimi yormaqdan büsbütün mən’ ediyor. S ə l t ə n ə t (Cəmilə). Humay gəlib bizi soracaq olursa, yerimizi söylərsin. Arzu edərsə o da gəlir; istəməzsə buracıqda səninlə bərabər qonuşub gəzinir. C ə m i l bəy. Pəki, əfəndim, söylərim... -Bəypolad ilə S ə l t ə n ə t Cəmil bəyə yünül bir təmənna edərək yavaş-yavaş gedərlər*. C ə m i l bəy (bir-iki gəzinərək məhzun bir halda). Humay, Humay! Ah, o gözəl xilqəti düşündükcə bütün ruhum, bütün vücudum sarsılıyor. Yaşadığım müddətdə yalnız onun gül yüzünü görmək, onun lətif səsini eşitmək istərim. (Təbdili-tevrilə). Əvət, o bənim, yalnız bənim olacaq. (Azacıq düşünərək mə’yusanə). Ah, fəqət Şahmardan keçməzsə? Bu sırada yaralı və ağır bir ahənglə, şikəstə məqamında olaraq aşağıdakı türkü, ormanın namə’lum bir guşəsindən eşidilir. Cəmil bəy, dalğın və yorğun adımlarla azacıq səs gələn tərəfə doğru ilərlər. Əlindəki kitabı və şapkayı bir yana atar, səhnənin bir bucağında uzanıb məzkur səsi dinləməyə başlar. İŞTƏ TÜRKÜ Alagöz bir mələk gördüm, vuruldum, Dərdə düşdüm, ah çəkməkdən yoruldum, Hənuz cavan ikən sarardım, soldum, Eşq atəşi hər an yaqıb canımı, Əlimdən aldı səbrü imkanımı. Bulunmaz olmuş dərdimin dərmanı, Fəryadım inlətir vəhşi ormanı. Gəzib alt-üst etdim bütün cihanı, Bir ağ gün görmədim, səfa görmədim; Hiç bir gözəldə bir vəfa görmədim. H u m a y (düşüncəli bir halda digər tərəfdən çıqar, gəzindiyi sırada Cəmil bəy gözünə ilişir. Təlaş ilə). Cəmil! Qalq, əzizim, qalq... Soğuq alırsın da eyi olmaz. C ə m i l bəy (cavab verməz). H u m a y. Cəmil! C ə m i l bəy (Şaşqın). Kim o? Humay. Bənim, bən!.. Haydı, qalq, evə get, burası sənin için eyi deyil, vücudun pək zəif... Cəmil bəy (qalqaraq). Ah, Humay! Sevgili Humay! Nə zaman gəldin? H u m a y. Çoq deyil, əzizim, şimdicik... Cəmil bəy (heyrət və sevinc ilə). Ah, hər uyuyan oyandığı zaman başı ucunda sənin kibi bir mələk görəcəyini düşünsəydi, şübhəsiz uyumağı oyanıqlığa tərcih edərdi. Məzardan baş qaldırdığı zaman, insan səni ziyarət edəcəyini bilsəydi, haman bir an əvvəl ölümün pəncəyiqəhrinə atılırdı... H u m a y (gülümsəyərək). Cəmil! Səndə bir başqa hal görüyorum, bu gün sana bir şeymi olmuş? Cəmil bəy (sükut edər). H u m a y. Niçin cavab vermiyorsun? C ə m i l b ə y . Şimdi rö’yada gördüm ki... H u m a y (maraqla). Nə gördün? Allah eşqinə, söylə! C ə m i l bəy. Söyləməyə dilim varmıyor, Humay! H u m a y (heyrətlə). Nasıl?! C ə m i l bəy (düşünür, cavab verməz). H u m a y. Niçin susdun? Artıq, bəni məraqlandırıyorsun. C ə m i l bəy. Şimdi ki, məraq ediyorsun, dinlə! H u m a y. Dinliyorum, İştə söylə! Cəmil bəy. Humay! Gördüm ki, Barjom misafirləri yavaş-yavaş dağılıyor, hər kəs gəldiyi yerə gediyor... Humay (məraqlı və güləryüzlə). Sonra? C ə m i l bəy. Sonra biz də yol tədarükünə başladıq. Səndən ayrılacağımı sanki hiç düşünməmişdim, ayrılıq zamanı yaqlaşınca birdənbirə gözlərim yaşardı. Təhəmmül edəmiyərək öksüz çocuqlar kibi ağlayıb sızlamağa başladım. H u m a y (incə qəhqəhə ilə). Doğrusu, tuhaf təbiətiniz var! Pəki, ayrıldıqdan sonra təkrar görüşmək gücmü ya?! C ə m i l bəy (azacıq düşünərək, birdən-birə Humayın əlini əlləri içinə alır). Humay!.. Sən hiç bəni sevərmisin? H u m a y (yarım qəhqəhə ilə). Çocuqmu oldun, Cəmil! Pəki, şimdiyə qadar, sana qarşı hanki sevməməzlikdə bulundum? Cəmil bəy. Demək, bəni seviyorsun, deyilmi? H u m a y. Şübhəsiz... Cəmil bəy. Məsəla, nə kibi? H u m a y. Sevgili bir qardaş kibi. Cəmil bəy. Daha?.. H u m a y. Əziz bir arqadaş kibi, səmimi bir əhbab kibi... C ə m i l bəy (çocuqca). Daha? Daha? H u m a y. Dahası yoq, əzizim... Cəmil diz çökərək onun əlini öpmək istərsə də, Humay nazikanə bir tevrlə geri çəkilir. Cəmil bəy (sinirli və aşiqanə). Humay!.. H u m a y (heyrətlə). Cəmil!.. C ə m i l bəy (yalvararaq). Mərhəmət, Humay! Mərhəmət! H u m a y. Bugünkü halın pək qarışıq, Cəmil, nə demək istədiyini bilmiyorum. C ə m i l bəy (əfsürdəhal). Bilməz kibi görünmə, Humay, qəhr etmə bəni!.. Seviyorum, İştə seviyorum səni. Həm də bir Məcnun kibi seviyorum, anladınmı?! H u m a y (təzyif ilə). Lakin nişanlı bir qız olduğumu unutuyorsun... Həm də bu hərəkətini dayım bilsə, səninçin əsla xeyirli olmaz. C ə m i l bəy (acı-acı gülərək). Bir ölüyə Əzraildən bəhs etmək tuhaf deyilmi ya!.. Hiç ruhsuz bir iskelet parçalanmaqdan mütəəssir olurmu? Hiç quru bir heykəl e’dam ediləcəyi için təlaş edərmi? (Məhzunanə). H u m a y! Bən çoqdan əriyib bitmişim. Görüyorsun ki, bəndə həyatdan əsər yoq... Bəni yaşatacaq yalnız, yalnız sənin məhəbbətindir. İnan ki, səndən ayrılsam, yalnız ölümlə birləşirim. Əvət, sevdiyinə qavuşmayanlar, fəqət məzarıstana qavuşurlar. H u m a y (beş-üç adım uzaqlaşaraq). Lakin... Lakin!.. C ə m i l bəy (boynu bükük bir halda). Mərhəmət, Humay, mərhəmət!.. Humay (bir az daha uzaqlaşaraq). Xayır, Cəmil, xayır... Bu hal, əsla şayani-mərhəmət deyil, olsaolsa ancaq layiqi-nifrət ola bilir!.. C ə m i l bəy (qayət mütəəssir). Ah, nifrətmi?! (Qəhriz xəndə ilə). İştə bən də bunu bilmək istiyordum. Anlaşıldı, Humay, anlaşıldı... Əvət, bənim nə qadar alçaq, nə qadar şərəfsiz, nə qadar bədbaxt bir səfil olduğum anlaşıldı... (Sinirli). Nifrət! Nifrət! Nə tatlı mükafat!.. Humay (mərhəmətli). Cəmil, Cəmil! Niçin düşünmüyorsun? C ə m i l bəy (yaralı bir səslə). Yetişir, Humay, yetişir! Yaralı könlümə bıraqmış olduğun yanğını, əmin ol ki, dəryalar belə söndürəməz. (Sür’ətli və sərsəmcə adımlarla uzaqlaşıb gedər). H u m a y (Cəmilin getdiyi tərəfə baqaraq nədamət və təəssüflə). Ah, nə fəlakətli təsadüf!.. Zavallı xəstəlikdən büsbütün xərab olacaq... Bu sırada Bəypoladın xidmətçisi əlində bir telqraf kağızı bulunduğu halda, qoşaraq Humayın yanına gəlir. O nə? X i d m ə t ç i. Telqrafdır, xanım, Bəypolada yetişməlidir. H u m a y (kağızı alıb baqaraq). Kim bilir, o şimdi nerdə? X i d m ə t ç i. İştə gəliyorlar. H u m a y. Haydı, al da kəndisinə ver! (Humay gəzinmək bəhanəsilə bir tərəfə çəkilir). Bəypolad (Səltənətlə bərabər gələrək telqrafı alıb oxur. Qafasını oynataraq məmnun bir tevr ilə). Nə ə’la!.. Nə ə’la!.. S ə l t ə n ə t . Əcəba nerdən? B ə y p o l a d. Peterburqdan... S ə l t ə n ə t (məraqlı). Kimdən? Şahmardanmı? B ə y p o l a d. Xayır, Şahmardan deyil, fəqət ona dairdir... S ə l t ə n ə t . Pəki, nə var? Nə olmuş? B ə y p o l a d (kəskin və mə’nalı bir ahənglə). Şahmar bəy yeni sevmiş olduğu bir rus qızı için intihar etmiş!.. S ə l t ə n ə t . Nə? Intiharmı? B ə y p o l a d (soğuqqanlı). Əvət! S ə l t ə n ə t (sinirli). Nişanlısı olduğu halda, öyləmi? B ə y p o l a d. Əvət! S ə l t ə n ə t (həyəcanlı). Ah, rəzil! Alçaq!.. B ə y p o l a d (Səltənətin qolundan tutaraq mə’nalı bir təbəssümlə). Gəl, canım, gəl!.. Haydı, gedəlim də Humay xanıma baş sağlığı verəlim!.. (Gedərlər). Pərdə * * * Üçüncü pərdə -Vəq’ə bir ay sonra, gündüzün Barjomda vaqe olur. Sağ tərəfdə bir sofa (koridor), solda tək qapılı, iki pəncərəli, küçük, sadə bir oda. Pəncərə önündə bir çarpayı, bir masa, dörd-beş sandalya və masa üzərində bir sürahi, bir-iki qədəh və bir taqım ilac şişələri görünür. Təmmuz... ikindi çağı... Cəmil bəy xəstə olaraq yataqda uyur. Humay (sofada bət-bənizi uçmuş və məhzun bir halda düşünür. Yüzünü göy səmtinə tutaraq). Aman, yarəbbi! Bu nə fəlakətli hal!.. Cəmili azarladığım o mənfur saət, o məş’um dəqiqələr kaş ki, yaranmayaydı!.. Ah, gedib ayaqlarına qapanmaq istiyorum, fəqət, heyhat!..* S ə l t ə n ə t (Humaya rast gələrək). Nə düşünüyorsun, yavrum? H u m a y. Hiç!.. S ə l t ə n ə t . Niçin içəri girmiyorsun? Haydı, gəl, Cəmilin keyfini soralım... Humay. Doğrusu, onu bu halda görməyə qəlbimdə qüvvət bulamıyorum.(Gedər). S ə l t ə n ə t (dərin bir ah çəkərək). Yazıqdır... Allah köməyi olsun!.. (Qapıyı açıb içəri girər, Cəmil bəyə yaqlaşaraq). Cəmil! Cəmil!.. Nasılsın, oğlum?.. C ə m i l bəy (sayıqlayaraq soğuq bir tərzdə). Ha-ha-ha-ha... Bıraqın!.. Bıraqın, canım!.. Bən... Bən Allahı görmək istiyorum. S ə l t ə n ə t (gözləri yaşarır, məndil ilə silərək). Cəmil, yavrum!.. Bəypolad (daxil olaraq). Cəmil nasıl, həmşirə? S ə l t ə n ə t . İştə uyuyor, fəqət zavallı gözümə pək bihal görünüyor. Hələ sayıqlaması, sərsəm kibi söylənib durması, büsbütün bəni mə’yus edir. B ə y p o l a d. Doktor hənuz gəlmədimi? S ə l t ə n ə t . Xayır... Bir də doktorun gəlməsindən nə çıqar! Hər nə sorsa, sükutdan başqa cəvab alamaz. Yazdığı ilaclar da həp faydasız... (Göküs keçirərək). Cəmilin şəfası, bəncə yalnız həkimlər həkimi, bikəslər pənahı olan bir yaradana qalmış... B ə y p o l a d. Əvət, şu doktorlardan hiç bir şey çıqmaz... Zatən onların bütün düşüncəsi, yalnız işlək bir makinə kibi ötəyə-bəriyə qoşmaq, zənginləşmək için xalqın var-yoqunu soymaqdan ibarət... X i d m ə t ç i (daxil olaraq). Əfəndim, doktor gəliyor. B ə y p o l a d. Pəki, söylə gəlsin. -Xidmətçi çıqar.* D o k t o r (daxil olur, çapucaq şapkasını bir tərəfə qoyub görüşdükdən sonra yatağa yaqlaşır. Səltənətə). Bu gün xəstəniz nasıl? S ə l t ə n ə t . Nasıl olduğunu siz daha eyi bilirsiniz; iki-üç gündən bəri gözlərinə hiç uyqu girdiyi yoq idi, lakin şimdi bir saatdan ziyadədir ki, böylə uyuyor. D o k t o r (azacıq xəstənin göksünü dinlər, sonra nəbzini yoqlayaraq). Eyi, eyi... Bu gün pək gözəl!.. (Reçetə yazmaqla məşğul olaraq). Nəbzi də eyi atıyor, uyumaq onunçin pək faydalıdır. O şimdi istirahətə möhtac... saqın, oyandırmıyasınız! -Reçetəyi verir, haman şapkasını alıb çıxar. O çıqdıqdan sonra S ə l t ə n ə t və Bəypoladı dərin bir düşüncə alır.* H u m a y (doktoru sofada qarşılayaraq). Doktor əfəndi! Bu gün xəstəyi nasıl buldunuz? D o k t o r . Şükür Allaha, pək eyi... Artıq, məraq ediləcək bir şey yoq... H u m a y. Aman, rica edərim, əlinizdən gələni əsirgəməyiniz. D o k t o r . Xayır, xayır, əmin olunuz! (Əli şapkasında təmənna edərək çıqar). Humay. Əskik olmayın, əfəndim!.. (deyə çəkilib gedər). B ə y p o l a d (Səltənətə). Xayır, bu sərsəm hərifə inanmaq olmaz, başqasına müraciət etməli... S ə l t ə n ə t (usanmış bir halda). Eh...h, Allah həpsinin bəlasını versin!.. Bu sırada xidmətçi daxil olub Bəypolada bir vizit kağızı verir. B ə y p o l a d (kağıza baqaraq Səltənətə). Advokat Nadir bəy!.. Cəmilin əqrəbasından möhtərəm bir zat... (Xidmətçiyə). Haydı, oğlum, söylə buyursunlar, həm də bu odaya... (Xidmətçi çıqar). S ə l t ə n ə t . Pəki, bu odaya niçin?! B ə y p o l a d. Başqa adam olsaydı, misafir odasına qəbul etmək lazım gəlirdi. Fəqət o, ən əvvəl Cəmili görmək istəyəcək. Daha eyisi şimdidən buraya gəlsin... (Hər ikisi sofaya çıqar. Səltənət tez o biri odaya keçmək istər). B ə y p o l a d (Səltənətə). Həmşirə! Humayı da kəndinlə bərabər alıb gəlirsin... S ə l t ə n ə t . Pəki... (deyib çəkilir). N a d i r bəy (sofaya daxil olaraq Bəypolada). Əssəlamun əleyküm!.. B ə y p o l a d. Vəəleykum-əssəlam, əfəndim!.. Buyurun, buyurun, qardaşım! (Görüşürlər). Na d i r b ə y . Cəmilin xəstəliyi nasıl? B ə y p o l a d. Sizə kim söylədi? Na d i r b ə y . Bən buraya gecə varid oldum... bildiklərimdən biri bana öylə anlatdı. (Cəmilin odasına girərlər). B ə y p o l a d (xəstəyi göstərərək təəssüflə). İştə Cəmil, gördüyün Cəmil deyil... Büsbütün dəyişmiş!.. N a d i r bəy (Cəmil bəyin yatağına yaqlaşaraq heyrətlə). Aman, yarəbbi!.. Cəmil! Bu nə hal?.. (Gözləri yaşarır, dərin bir təəssüflə). Cəmil!.. Cəmil! Cəmil bəy (sayıqlar). Vəfasız mələk!.. Ah, cənnət quşu. N a d i r bəy (yeni bir şey kəşf etmiş kibi başqa bir vəziyyət alır və şaşqın bir halda). Cəmil, Cəmil! Of... Düşmanların belə səni bu halda görməsin!.. (Cəmil bəyin yüzgözünü öpər). Cəmil bəy (gözlərini yarı açaraq sayıqlar bir tevr ilə). Get... get!.. Ah, bəndən nə istiyorsun? -Nadir bəy düşünür.* B ə y p o l a d. Cəmil! Cəmil! Nadir bəy səni görməyə gəlmiş... Cəmil bəy. Ha... Kim?.. Nadir?.. (Diqqətlə baqaraq). Ah, Nadir!.. Rö’yamı görüyorum, Nadir! (Yataqdan qalqmaq istər). N a d i r b ə y (Cəmili qollarının arasına alaraq). Xayır, iki gözüm, xayır... Gördüyün rö’ya deyil... Bənim, bən!.. Səni canından ziyadə sevən Nadir... Talesiz Nadir... C ə m i l bəy (Nadir bəyi qucaqlayaraq). Gediyorum. Nadir, gediyorum. Eyi ki son nəfəsimdə bir daha görüşə bildik. Na d i r b ə y . Çocuq olma, Cəmil!.. Səndə hiç bir şey yoq. İnşallah, bu gün-yarın eyiləşirsin... C ə m i l bəy (acı təbəssümlə). Eyiləşmək ha? Bənim təbibim əcəl, istirahətgahım da məzarıstandır. Na d i r b ə y . Mə’yus olma, Cəmil, Allah böyükdür. C ə m i l bəy (qəhriz xəndə ilə). Bənim dərdimdəndəmi böyükdür? N a d i r bəy (Cəmili yatağına yatıraraq). Quzum, azacıq uzan da, rahatlan, yoqsa kəndini üzərsin... C ə m i l bəy (uzanır, fəqət bu sırada pəncərədən dışarı baqaraq birdən-birə). Ah, mələklərdən ölənmi var, nədir? Yenə göy yüzündə matəm əlaməti görünüyor!.. B ə y p o l a d və N a d i r bəy heyrətlə bir-birinə baqarlar, Cəmil də yüzünü divar tərəfinə çevirib yatar. N a d i r bəy (Bəypolada). Əfəndim, doktorlar nə diyor? B ə y p o l a d. Qorqulu bir xəstəlik olmadığını söylüyorlar, fəqət bana qalırsa xəstəliyin nə olduğunu eyi fərq edəmiyorlar. N a d i r bəy (qafasını oynataraq). Əvət, bilməzlər, həm də biləməzlər... çünki onların darülfünunlarda öyrəndikləri xəstəliklər başqa, bu isə daha başqa bir şeydir... -Bu sırada S ə l t ə n ə t ilə H u m a y daxil olur.* Bə y p o l a d (Nadir bəyə). İştə həmşirəm Səltənət! Bu da həmşirəzadəm Humay... N a d i r bəy hər ikisilə əl-ələ verib görüşür və Humayın ruhunu oqumaq için gözlərinə diqqət edər. S ə l t ə n ə t (Nadir bəyə). Xoş gəldiniz, səfa gətirdiniz, əfəndim! (Sandaliyəyə oturur). N a d i r b ə y . Doğrusu, sizləri ziyarət etdiyim için kəndimi pək bəxtiyar sanırım. S ə l t ə n ə t . Əskik olmayın, əfəndim, (Təəssürlə). Ah, lakin Cəmil bəyin xəstəliyi... Na d i r b ə y . Hiç məraq etməyin, inşallah keçər, gedər. S ə l t ə n ə t . İnşallah, bəyim, inşallah! Nadir bəy (Humaya). Niçin böylə ayaqda duruyorsunuz? H u m a y. Rahatsız etmək istəmiyorum. Na d i r b ə y . Burada rahatsız olacaq kimsə yoq... Humay (yaralı bir ahu baqış ilə Cəmilə doğru baqdıqdan sonra mütəəssir bir halda Nadir bəyə). Müsaidənizlə, əfəndim... B ə y p o l a d (Humaya). Otursan a!.. Pəki gedib də yalnız başına nə yapacaqsın? N a d i r bəy (Humaya nazikanə). Rica edərim. Nasıl arzu buyurulsa... H u m a y. Təşəkkür edərim. S ə l t ə n ə t . Haydı, yavrum, sən get, şimdi biz də gəliyoruz... Humay məhzun və düşüncəli bir halda çıqar. Na d i r b ə y . Doğrusu, Cəmilin bu halda bulunması bütün ailənizi mütəəssir etmiş desəm, xəta etməmiş olurum. B ə y p o l a d. Onda şübhəmi var, əfəndim? S ə l t ə n ə t . Ah, hələ Humay! Hələ Humay!.. Zavallı qızcığaz xəstənin xəstəsi olmuş... Nə yediyi bəllidir, nə içdiyi... Bir çocuq belə yüzünə baqacaq olsa, biçarənin çəkdiyi əzabları, keçirdiyi sıqıntıları anlamaqda əsla güclük çəkməz. Hətta Cəmili bu halda görməmək için, xəstə yatalı bəri odasına girməyə belə cəsarət edəmiyor. Na d i r b ə y Bu, təbii bir haldır. Insanlar arasında ülfət ziyadələşdikcə, şübhəsiz, könüldəki təəssürat və məhəbbət də o nisbətdə artmağa başlar. C ə m i l bəy (sayıqlar). Of... Gəl!.. Gəl.. (Gülüşəbənzər bir tərzdə, arası kəsilməksizin). Ha-ha-ha-ha-ha-ha... Hər üçü Cəmilə doğru baqıb düşünürlər. S ə l t ə n ə t (qalqaraq Nadir bəyə). Bəlkə Cəmili rahatsız ediyoruz, əfəndim, daha eyisi, o biri odaya keçəlim. Na d i r b ə y . Nasıl istərsəniz... B ə y p o l a d. Əvət, gedəlim, bir qədəh qəhvə içəlim, həm də bu xüsusda bir az ətraflıca qonuşalım. Na d i r b ə y . Daha eyi... (Səltənət ilk öncə sofadan keçib gedər, Bəypolad ilə Nadir də onu izlər. Nadir bəy sofada Bəypoladın qolundan tutaraq). Müsaidənizlə, əfəndim, sizə xüsusi bir-iki söz soracayım? B ə y p o l a d. Söylə, bəyim!.. Na d i r b ə y . Humay birisinə nişanlımı? B ə y p o l a d. Əvvəlləri öylə bir şey var kibi idi, fəqət şimdi, xayır... N a d i r bəy (düşünür). B ə y p o l a d. Lakin bu sual nədən icab ediyor? Na d i r b ə y . Bilirmisiniz? Bən Cəmilin xəstəliyi haqqında başqa şeylər hiss ediyorum. B ə y p o l a d. Nasıl? Na d i r b ə y . Ehtimal ki, diqqət etdiniz, bən Cəmili gördüyüm zaman pək müztərib idim... B ə y p o l a d. Əvət. Na d i r b ə y . Lakin o, sayıqlarkən: “Vəfasız mələk! Ah, cənnət quşu!” – derdeməz halını dəyişdi. B ə y p o l a d. Əvət, pək doğru... Na d i r b ə y . İştə, bən Cəmilin xəstə olmaqdan ziyadə, eşq divanəsi olduğuna hökm ediyorum. Bəypolad (heyrətlə). Fəqət şimdiyə qadar biz onun ağzından öylə bir şey duymadıq... Na d i r b ə y . Əfəndim! Dərin bir eşq, həqiqi bir məhəbbət daima dilsizdir... B ə y p o l a d. Bilməm!.. Lakin o kimi sevə bilir? Na d i r b ə y . Zənn edərsəm, Humayı... B ə y p o l a d. Nasıl?... Humayımı? Na d i r b ə y ... Əvət... hətta deyə bilirim ki, Humay da onu seviyor, fəqət ortada incə bir mani var; İştə onu kəşf edəmiyorum. Bəypolad (kəskin bir tevrlə). Əmin olunuz ki, Cəmilin sağalması için, nə mani rast gəlsə kökündən qaldırmağa hazırım, kaş ki, dediyiniz kibi olsa? Na d i r b ə y . Zənn edərsəm yanılmıyorum, çünki bir ay əvvəl Cəmildən aldığım bir məktubda “Humay cənnət quşudur” – deyə yazıyordu. Şimdi öylə sayıqlaması da apaçıq işin həqiqətini anlatdı. B ə y p o l a d. Bilməm... Bəlkə də öylədir... Na d i r b ə y . Humay isə, şimdi buraya gəldiyi zaman doğru Cəmilə baqmaq istəmiyordu, lakin ruhunda pək dərin bir iztirab var idi. Onun xəstəliyinə, fəlakətinə kəndisi səbəb olmuş kibi, böyük bir vicdan əzabı keçiriyordu... B ə y p o l a d. Əvət... Əvət!.. Na d i r b ə y . Sonra yaralı bir ahu nasıl baqarsa, İştə o da, Cəmil bəyə öylə baqdı. Nihayət, burada dayanamıyacağını düşünərək dərhal getmək istədi. -Bu sırada səhnənin işığı yavaş-yavaş azalır.* Cəmil bəy (sayıqlayaraq). Humay! Humay!.. ah... nerəyə gediyorsun? Hər ikisi heyrətlə dinlər. Na d i r b ə y . İştə! Eşidiyormusunuz? B ə y p o l a d. Eşidiyorum, əvət, eşidiyorum. Na d i r b ə y . Bəncə bu məsələnin həllinə tez baqmalı, yoqsa... B ə y p o l a d. Gedəlim, əfəndim, şimdi Cəmilə südünü içirmək için Humayı Səltənətlə bərabər göndəririz, həmşirəm hər ikisinə diqqət edib işi anlar. Na d i r b ə y . Siz bilirsiniz, əfəndim, lakin Humay ilə Cəmilin yalnız bulunması bəncə daha eyi... çünki, eşq, öksüz bir çocuq kibi daima yalnızlıqdan xoşlanır. B ə y p o l a d. Zərər yoq... Səltənət sofada bəklər. Gedərlər. C ə m i l bəy (yataqdan qalqar. Pəncərədən üfüqləri seyrə dalaraq təlaş ilə). Gəliyor... İştə gəliyor. Bana doğru gəliyor... (Təbdili-tevrilə). Ah, Humay! Gözəl mələk... Yanaqlarını gətir öpəyim də, şəfa alayım... Dodaqlarını ver əməyim də, həyat bulayım. Lütf et də, sevda pərisi kibi qucağıma gəl... Qəhr et də, ölüm mələyi kibi yatağıma gəl!.. (Usanmış bir halda). Off! Bəxtiyarlıq içində talesizlik, nə böyük fəlakət!.. Həm mərhəmət, həm istiğna! Nə gülünc həqarət... (Acı-acı gülərək əli alnında pəncərəyə dayanır. Bu sırada Səltənətlə Humay əlində bir qədəh süt olduğu halda sofada görünürlər). S ə l t ə n ə t . Haydı, yavrum!.. Nə olur? Yazıqdır, südünü içirirsin, yarım saat qadar də kəndisilə qonuşursun, bəlkə könlü açılır. H u m a y (mütərəddid). Pəki bir aydır odasına ayaq basdığım yoq... Şimdi nasıl gözünə görünə bilirim!? S ə l t ə n ə t . Zərər yoq, quzum, hiç zərər yoq... Əmin ol ki, səni gördüyü kibi sevinir. Haydı, elmasım, düşünmə!.. İştə bən gediyorum. (Gedir). -Humay bir-iki adım ilərlər. Mütərəddid bir cəsarətlə yarı açılmış qapıdan üsulluca içəri girər. Səltənət təkrar sofaya dönər, sonra N a d i r b ə y l ə Bəypolad da gəlir. Cəmili dinləyərək heyrətlə baqışırlar.* Cəmil bəy (yenə sinirli və çılğın bir səslə dəvam edər). Ah, aman!.. Aman, yarəbbi, uçuyor... Bana küsmüş də qaçıyor. (Böyük bir təlaşla). Humay! Humay!.. Uçma da, səbr et, bərabər uçalım. Bıraq ruh bədəndən ayrılsın da qol-qola uçalım, əl-ələ uçalım, dodaq-dodağa uçalım, şu fəlakət zindanından xilas olub da qaçalım... Ucubucağı yoq fəzalara qadar uçalım... (Humay həzin bir ah çəkərək Cəmilə doğru iki üç adım daha ilərlər. Cəmil bəy mə’yusanə bir fəryad ilə). Xayır, xayır, getdi! Uçdu, getdi!.. Ah, insafsız!.. Mərhəmətsiz! (Usanmış bir halda yüzü divara olaraq yatağa düşər. Humayın gözləri yaşarır, bir az daha ona yaqlaşaraq mütəəssiranə baqıb durur). C ə m i l bəy (bitab). Off! B ə y p o l a d (Nadir bəyə). Ah, Nadir! Sən nə ruhaşina həkim imişsin!? S ə l t ə n ə t . Öylə, ya!.. Bir baqışda dərdini bildi. Na d i r b ə y . Fəqət dərdi bilməklə iş bitməz. Dərmanını da bulmaq lazım... B ə y p o l a d. Artıq hiç məraq etməməli, həpsi düzəlir. H u m a y (titrək səslə). Cəmil! Cəmil! C ə m i l bəy. Ah, getdi! H u m a y (yaralı və mərhəmətli). Off, aman, yarəbbi! (Cəmil bəyə). C ə m i l! Qalq, südünü iç! C ə m i l bəy. Ha? H u m a y. Cəmil! C ə m i l bəy. Ha!.. (Deyə təkrar çevrilir, Humayı görür-görməz). Sənmi!? Humay, sənmisin?!. (Böhranlı). Ah, yıqdığın heykəli dikməyəmi gəldin? Yoqsa Isa kibi ölü diriltməkmi istiyorsun?! Haha-ha-ha-ha. Hiç ölü dirilirmi, ya?.. (Humayın əlindəki qədəh düşüb qırılır, daha da şaşqınlaşır. Cəmil bəy təkrar qəhqəhə ilə gülərək). Humay! Hiç ölü dirilirmi, ya?! H u m a y (bir söz söyləmək istər kibi). Cəmil! Niçin... C ə m i l bəy (bir Humaya, bir də qırılmış qədəhə baqaraq zəhrxəndə ilə). Zavallı qədəh! İştə bənim qəlbim kibi parça-parça oldu! (Humay getmək istər, Cəmil təlaş ilə). Humay! Nerəyə? Nerəyə gediyorsun? Ah, bəndən yenəmi nifrət ediyorsun? H u m a y. Xayır, Cəmil, xayır... Süt için gediyorum. C ə m i l bəy. Aman, getmə!.. Lazım deyil... Yalnız ver əllərini əməyim, iştə kafi!.. (Yataqdan düşəcək olur). H u m a y (onu tutaraq). Cəmil! Niçin kəndini üzüyorsun?.. C ə m i l bəy (Humaya sarılır, əlini-qolunu öpərək, titrək və mə’sumanə bir ahənglə). Söylə, Humay, söylə! Şimdi bəni seviyorsun, deyilmi? H u m a y. Əvət, Cəmil, seviyorum. S ə l t ə n ə t (sofada). Böyüksün, Ilahi! -Bəypolad və Nadir bəy məmnunanə baqışırlar.* C ə m i l bəy (böhranlı). Xayır, xayır, sən bəşər deyilsin, Humay!.. Ah! Sən əcəlin pənceyi-qəhrində mələyən, fəlakət zəncirində inləyən bir əsiri qurtarmaq için Allah tərəfindən göndərilmiş şəfqətli, mərhəmətli bir mələksin!.. (Hər ikisi məhzun və məmnun bir halda baqışırlar). B ə y p o l a d (sofadakılara mə’nalı bir ahənglə). Haydı, gedəlim... Məhəbbət Humay ilə Cəmili birləşdirdi. Gedirlər. Pərdə * * * Dördüncü pərdə -Səhnə birinci pərdədə olduğu kibi Turxan bəyin evini göstərir. Salonun bağçaya nazir pəncərələrindən bir-ikisi açıq bulunaraq şairanə bir mənzərə ərz edər. Eylül... Gündüz... Pərdəaçıldıqda Humay Cəmil bəylə bərabər salona daxil olur.* C ə m i l bəy. Baq, bir ay əvvəl nerdə idik, şimdi nerdə bulunuyoruz! Barjomda keçirdiyimiz o şətarətli, o dilbər həyatı hiç bir zaman unutmayacağım. Hələ oranın o çəmənli-çiçəkli mənzərələri nə qadar gözəl!.. H u m a y (gülümsəyərək pəncərədən bağçayı göstərir). Allah eşqinə, bağçamızdakı güllərin, çiçəklərin hanki birisinə orada rast gələ biliriz? C ə m i l bəy. Rica edərim, onu hiç söyləmə! Orada bənim əlimə öylə bir həmişəbahar gülü keçdi ki, inan, hələ mislini görmədim. H u m a y. Nə? Həmişəbaharmı? C ə m i l bəy. Əvət... H u m a y. Pəki, niçin onu bana göstərmədin? C ə m i l bəy (gülümsəyərək). İştə, ayinəyə baqsan, şimdi də görə bilirsin... H u m a y (gözlərini süzərək). Yenə şairliyin tutdumu? Haydı, gəl, bağçaya enəlim də, bir az gəzinəlim. C ə m i l bəy. Haydı, enəlim... (Qol-qola verib sol qapıdan çıqarlar. -T u r x a n b ə y eyni qapıdan içəri girər. Qızğın və düşüncəli bir halda beş-on adım gəzinir. Şimdi artıq saqalı tıraş edilməmişdir).* N a z l ı (sağ qapıdan daxil olur, onun halına diqqət edincə, təlaşla). Aman, əfəndim, bu gün sizdə başqa hallar görüyorum. Allah etməsin! Yenə bir şeymi olmuş? T u r x a n bəy (hiddətli). Daha nə olacaq! Cəmili məktəbə verdiyim gün, kaş ki, boynum qırılaydı... Bədbaxt! Gül kibi milyonçu qızı burda qoydu da, gör, getdi nə buldu?! Arsızlığı, divanəliyi para ilə satın almaq, İştə buna derlər. Hələ Humay!.. Hələ Humay! Aman, yarəbbi!.. Nədir o açıq-saçıq hallar?!. N a z l ı . Yaradana qurban olayım... Kiminə saleh evlad verir, sevindirir, kiminə də Cəmil kibi ağıllı bir dəli kəramət edər. Nə etməli? Bunlar həpsi Allah işidir, bəyim!.. T u r x a n bəy (acı-acı gülərək). Əvət, Allah işidir! (Ciddi). Bən qomşuya gediyorum, soracaq olurlarsa, dersin ki, bu saət gəlir... (Sol qapıdan çıqar). N a z l ı . Baş üstünə, əfəndim... Maral (gələrək). Dəf’ oldumu? N a z l ı . Əvət, getdi... M a r a l (Turxan bəyin çıqdığı qapıya yaqlaşaraq). Get-get, Allahın iki ayaqlı bəlası!.. Get ki, gözlərim o bürüşmüş, murdar yüzünü görməsin!.. Qulaqlarım o gönül bulandırıcı səsini eşitməsin (Qapıyı qapar). Ilahi!.. Bən nə günah işlədim ki, böylə işgəncələr içində məhv olub gedəyim!.. (Pəncərədən bağçaya baqaraq sinirli və mütəəssir). Ah, bəxtiyar Humay! N a z l ı . Yaradana qurban olayım!.. Kimini ağladır, kimini güldürür. Bayram (dışarıdan bağırır). Nazlı bacı! Ay Nazlı bacı!.. N a z l ı (Marala). Səbirli ol, qızım, əlimizdən nə gəlir?! (Sağ qapıdan çıqar.) Maral (məndilini çıqarıb göz yaşını silmək istərkən bir rəsim düşər, dərhal yerdən alıb həsrətlə baqar, halı dəyişərək). Ah, Arslan! Sevgili Arslan! (Öpərək). Bir daha səni görsəydim, ölməzdim. Əvət, hiç olmasa sənin qollarının arasında ölsəydim, yenə məs’ud olurdum. B a y r a m (daxil olaraq, məhrəmanə). Xanım, Arslan bəy gəlmiş... Ma r a l . Pəki, nə diyor. B a y r a m. Diyor ki, artıq hər şey hazır... Marala söylə ki, vaqtı qeyb etməsin, şimdi fayton gələcək... Ma r a l . Ah, pək gözəl... Fəqət saqın, kimsə duymasın! (Bayramın əlinə dörd-beş altın sıqışdıraraq). Al, İştə bunları da evinizə göndərirsin. B a y r a m. Təşəkkür edərim. Ma r a l . Bən şimdi kəndi odama gedirim, fayton gəldiyi kibi xəbər verərsin. B a y r a m. Baş üstünə, xanım... Maral (sağ qapıdan çıqaraq). Ah, şu bayquş yuvasından bir qurtula bilsəydim... -Humay ilə Cəmil əllərində birər çiçək dəməti olaraq sol qapıdan girərlər. Bu sırada eşik qapı çalınır.* C ə m i l bəy. Bayram, gör qapıyı çalan kimdir? Nadir bəy olsa gəlib söylərsin. B a y r a m (dışarı fırlayaraq). Pəki, əfəndim! H u m a y (Cəmil bəyə). Haydı, gedəlim, bu günkü qəzetəyə bir göz gəzdirəlim, baqalım nə var, nə yoq... C ə m i l bəy. Nə olacaq! Hər günkü saçma, hər günkü fəlakət!.. İştə hər tərəfdə haq naminə bir haqsızlıqdır gediyor... (Sağ qapıdan çıqarlar. -Bu sırada T u r x a n b ə y , N a d i r b ə y , Bayram sol qapıdan daxil olurlar).* T u r x a n bəy (Bayrama). Cəmil nerdə? B a y r a m. Odasındadır, əfəndim. T u r x a n b ə y. Yalnızmı? B a y r a m. Xayır, Humay xanım da yanında. T u r x a n b ə y. Ona şübhəmi var!.. Hiç o, Humaydan ayrılırmı? (Qızğın və sinirli). Canım, bu qız bir bəla olub da başımıza keçdi; artıq onun əlindən çarsuya, bazara çıqamıyoruz. Nerəyə getsən, xalqın ağzında “Cəmil-Humay” sözündən başqa bir laqırtı yoq. Eşik qapı təkrar çalınır, Bayram çıqar. Na d i r b ə y . Fəqət avam camaatın hər sözünə qulaq verilirmi, ya? T u r x a n bəy (hiddətli). Pək ə’la, avam camaata qulaq vermədik, lakin bu qızın yüzü-gözü açıq gəzməsinə nə dersin? Na d i r b ə y . Zatən o, ta çocuqluqdan bəri açıq və sərbəst olaraq böyümüşdür. T u r x a n b ə y. Pəki, bu hərəkət şəriətə müvafiqmi ya? Na d i r b ə y . Əlbəttə, ona şübhəmi var?.. T u r x a n bəy (acı qəhqəhə ilə). Yanılıyorsun, əzizim, yanılıyorsun... Na d i r b ə y . Bilməm!.. Fəqət bəncə: şəriət insanların nicat və səadəti için yapılmış bir qanundur. Xalqı təhlikəli uçurumlara yuvarlayan bir qanun isə pək çürük və mə’nasız bir əfsanə deməkdir. Bir də nə islam şüarı, nə türklük səciyyəsi qadınlara “örtün!” deyə, əsla məcbur etməz və bu hal yalnız e’tiyaddan doğma bir məhkumiyyətdir ki, o da er-gec zail olar. T u r x a n b ə y. Pək gözəl, bu şəhirdə Humaydan başqa qız-gəlin yoqmu ya? N a d i r b ə y (mütəbəssim). Dedim ya... bir az sonra həpsini Humaya arqadaş bulursunuz... T u r x a n b ə y. Nə demək istiyorsun, Nadir?! Sən dəmi şaşırdın? Na d i r b ə y . Doğrusu, dağ keçisi kibi vəhşi böyümüş bir qadına deyəcək yoq... Lakin sağlam bir tərbiyəyə, sarsılmaz bir əxlaqa malik olan xanımların açıq gəzməsində hiç bir məhzur görəmiyorum. Bununla bərabər əcnəbilərdə olan mə’nasız sərbəstliyə də əsla tərəfdar deyilim. Hələ onun-bunun qoltuğunda rəqs edən, hər rast gəldiyi adamla qol-qola gəzən bir xanım, bəncə qadınlıq namına böyük bir ləkədir. T u r x a n b ə y. Aldanıyorsun, Nadir, aldanıyorsun! Ah, qadınlara hürriyyət ha!? (Acı qəhqəhədən sonra, ciddi və həyəcanlı). Nadir! Nadir! Quyruqlu yıldızlar uğradığı yerləri nasıl zəhərlərsə, nasıl yaqıb-yıqarsa, əmin ol ki, sərbəst qadınlar da eyni rolu oynayacaq, eyni fəsadı törədəcəkdir. Na d i r b ə y . Fəqət eyicə düşünülürsə, tərbiyəli qadınların törətdikləri fəsad, yaratdıqları fəzilətə nisbətlə hiç dərəcəsindədir. T u r x a n bəy (istehzalı qəhqəhələrlə). Öyləmi?.. Öyləmi?! Na d i r b ə y . Öylə ya... Tariximizin ən şanlı qəhrəmanlarını, ən böyük dahilərini vücuda gətirən, əcəba qadınlar deyil də kimlərdir!? T u r x a n b ə y. Əfsus ki, dünyanın ən böyük qəhrəmanları yenə onların lətif vəyumşaq əllərilə məhv olub getmişlər... Na d i r b ə y . Lakin bir qaç istisna, hiç bir əhəmiyyəti haiz olamaz... T u r x a n b ə y . Bən onu-bunu bilməm. Ancaq şimdiyə qadar nerdə bir fəlakət, nerdə bir cinayət eşitdimsə, orda mütləq bir qadın parmağı olduğunu gördüm. Nadir bəy (qəhqəhə ilə). Doğrusu, fəna mühakimə deyil! Nədənsə qadınlardakı mə’sumanə və mələkanə xislətlər, onların bəşəriyyətə verdiyi ülviyyət və səadətlər, bir dürlü nəzərinizi cəlb edəmiyor da, daima əksini görüyorsunuz, öylə görmək istiyorsunuz... Q a z ı (başında qocaman bir sarıq, burnunun ucunda pək əski və böyücük bir gözlük olduğu halda, Bayramla bərabər daxil olaraq). Əssəlamu əleyküm... (Turxan bəylə Nadir bəy yerindən qalqaraq “əleyküm-əssəlam” – deyə salamlaşırlar). T u r x a n b ə y. Buyurun, qazı əfəndi, buyurun, baqalım... (Bayrama). Çapuq bir nargilə hazırla! Bayram tez çıqar. Qa z ı . Xayır, zəhmət etməyiniz! (Ara-sıra düşmək üzrə olan gözlüyünü əli ilə tutaraq düşməsinə mane olur). T u r x a n b ə y. Pəki, biz bu gəlib-getməkdən nə anladıq? Qa z ı . Fəqət şər’i bir məsələ için gəldim. Yoqsa oturacaq deyilim. T u r x a n b ə y. Nasıl məsələ? Xeyir ola!? Qazı (acı-acı gülərək, heyrətlə). Doğrusu, bu arifanə təcahülünüz pək mə’nidardır! T u r x a n b ə y. Əfv edərsiniz, sözünüzdən hiç bir mə’na çıqaramıyorum. Qa z ı . Sübhanallah!.. Şəhirdə bütün ünas-zükur, müslim, qeyrimüslim hər kəsin bildiyi bir işi, siz niçin bilmiyəsiniz?! T u r x a n b ə y. Nasıl, əfəndim? Nə imiş, əcəba? Q a z ı (qafasını oynataraq). Təəssüf olunur!.. Təəssüf olunur. Turxan bəy əfəndi!.. Atadan-babadan sizin namuslu, heysiyyətli bir xanədən olduğunuzu bütün vilayət bilir, lakin... lakin çoq təəssüf olunur ki, böylə şərəfli bir xanədanı siz ləkələmək istiyorsunuz! Turxan bəy (sinirli). Rica edərim, hər nə söyləmək istiyorsun, qısa və açıq söylə! Qazı (birdən-birə bağıraraq). Nə söyləyim ki, xalqın arasına yeni bid’ət qoyursunuz... Gəlinin islam qızı olduğu halda bir xıristiyandan seçilmiyor (Qayət sinirli). Ah... Ah!.. Müsəlmanlıq böylə gedərsə, çoq sürməz ki, ev-eşiyimiz Lut şəhri kibi yerin dibinə keçər! N a d i r b ə y . Əfv edərsiniz, qazı əfəndi!.. Əvvəla, bu, vicdani bir məsələdir. Saniyən, bunu siz bid’ət bildiyiniz halda ən böyük üləma tamamilə şəriətə müvafiq görüyor. Q a z ı . Kim? Üləmamı?.. (Zəhrxəndə ilə). Bir taqım şəriət xainləri üləma sırasınamı keçdi?.. Yoqsa sizin kibi sərsəmlərə alət olmuşlar da, onunçünmü?! N a d i r b ə y . Zənn edərsəm həddini çoq təcavüz ediyorsun, bu dərəcə tərbiyəsizliyin lüzumu yoq... Q a z ı (hiddətlə yerindən qalqaraq). Banamı? Ah, artıq banamı tərbiyəsiz diyorsun? N a d i r bəy (kəskin). Əvət, söylədiklərinə diqqət etsən, nə dərəcədə ağzı bozuq bir səfil olduğunu anlarsın!.. T u r x a n b ə y. Nadir! Rica edərim, artıq yetişir... Q a z ı (çılğın bir halda bağıraraq). Bir alimə bu dərəcə bihörmətlik ha?.. Nadir bəy (qəhqəhə ilə gülərək). Alimləri təhqir ediyorsun... Qa z ı . Ah, sapqınlar!.. Azğınlar!.. Şəriət xaini məl’unlar! (Qapıyı şiddətlə qapayıb çıqar). T u r x a n b ə y . Xayır, xayır, onda hiç bir qəbahət yoq... Bütün bu rəzalətləri törədən bənim o heysiyyətsiz, şərəfsiz oğlumdur (Hiddətli və sinirli bir halda bağıraraq). Ah, Cəmil, Cəmil! Allah sana xoş gün göstərməsin... C ə m i l bəy (şaşırmış bir halda daxil olaraq). Yenə nə var? Nə olmuş?.. T u r x a n b ə y. Daha nə olacaq!.. Daha nə olsun ki, dost-düşman içində bizi yerlərə soqdun! C ə m i l bəy. Bənmi! T u r x a n bəy (nifrətlə). Allahını sevərsən, söylətmə bəni!.. C ə m i l bəy. Əgər bənim bu şəhirdə oturmam sizi sıqıyorsa, dəf’ olub getməyə hazırım. Na d i r b ə y . Bu sözlərin nə lüzumu var, canım! T u r x a n bəy (Cəmilə). Uzun laf istəməm, bir həftəyə qadar ya o qız bu şəhirdən çıqmalıdır, ya bən... C ə m i l bəy (darğın). Xayır, bir həftə pək uzaq... Bu saət!.. Əvət, bu saət qulluğundan mürəxxəs ola biliriz. T u r x a n b ə y. Buyurun!.. Buyurun! Uğurlar olsun! Cəmil çıqmaq istər. N a d i r b ə y (yaqalayaraq). Nə yapıyorsun, Cəmil! Divanəmisin? C ə m i l bəy. Yetişir, Nadir, artıq yetişir... N a d i r bəy (israr ilə). Allah eşqinə, çocuqluğu bıraq! C ə m i l bəy. Əmin olunuz ki, bütün dünya bəni bu fikrimdən vaz keçirəməz. T u r x a n bəy (acı-acı gülərək, Cəmilə). Gerçəkdən gediyorsun ha!? C ə m i l bəy (küskün və sinirli). Əvət, gediyorum, babacığım! Sağlıqda qalınız!.. (Sağ qapıdan çıqar). N a d i r bəy (Turxan bəyə). Canım, sözü bir az mülayim söyləsəniz, olmazmı ya?.. T u r x a n bəy (qızğın). Nadir! Nadir! Artıq bən Cəmil adında evlad tanımıyorum, zərər yoq, dəf’ olub getsin!.. Baba sözündən çıqmaq nə olduğunu iştə sonra anlar!.. B a y r a m (sol qapıdan tez içəri girib Turxan bəyə). Əfəndim, şəhir hakimi polis göndərmiş, sizi əcələ istiyor. T u r x a n b ə y. Pəki, baqalım bu nə diyor? (Baqıb dışarı çıqar. Bayram da arqasınca gedər. Nadir bəy sinirli və düşüncəli bir halda odada bir aşağı, bir yuqarı gəzinib durur. Bu sırada sağ qapı nazikanə vurulur). N a d i r b ə y . Kim o? H u m a y (bənzi uçmuş bir halda daxil olaraq). Nadir! Cəmil sizi görmək istiyor, bən də Turxan bəyi vida etməyə gəldim... N a d i r b ə y (şaşqın). Allah, Allah... Nə münasibətsiz hallar! (Qayət qızğın və sinirli). Xocalarımız şöylə! Ixtiyarlarımız böylə!.. Gənclərimiz öylə!.. Insan düşündükcə qafası dönüyor... Hər tərəfə baqsan ya ifratdır, ya təfrit. Kimsə kimsəyi anlamıyor!.. Kimsə kimsəyi dinləmiyor!.. Nə vəhşilər kibi vəhşiyiz, nə mədənilər kibi mədəni!.. Humay (məhzunanə). Əvət, pək doğru, əfəndim!.. Lakin nə yapmalı!? (Sağ qapıdan çıqarlar). M a r a l incə, nimşəffaf bir şal örtünmüş olduğu halda N a z l ı ilə bərabər daxil olur. Böyük bir iztirab içində bir şey arar kibi baqınıb durur. N a z l ı (təlaş ilə). Yenə gözümə pək pərişan görünüyorsun? Nə var? Nə olmuş! Bət-bənizin niçin öylə uçmuş? Ma r a l . Bayram nerdə? N a z l ı . Nə yapacaqsın? M a r a l (müztərib). Ah! N a z l ı . Maral! Səndə bir xəbər var, fəqət bəndən gizliyorsun... Hər dərdinə şərik olduğumu bildiyin halda, niçin yürəyini bana açmıyorsun? Ma r a l . Of, hər dəqiqə yaqıcı xülyalar, vərəmli xəyallar beynimə hücum edib duruyor, nə söyləyəcəyimi kəndim də bilmiyorum. N a z l ı . Söylə, yavrum, söylə!.. Sənin yolunda əlimdən gələni əsirgəməm. Söylə, hiç çəkinmə!.. M a r a l (Nazlının qollarına sarılaraq, məhzunanə). Gediyorum, Nazlı bacı, getmək istiyorum. N a z l ı (heyrətlə). Nerəyə? M a r a l (məhcub). Ah... Arslan bəyə söz verdim, könül verdim... N a z l ı (şaşqın). Nasıl?! Qoşulub qaçmaqmı? M a r a l (titrək səslə). Əvət. N a z l ı (mülayimətlə). Maral! Maral!.. Həyat beş günlükdür, fəqət namu...s! Namus əbədidir! Maral (mütəəssir). Of, aman, yarəbbi! N a z l ı (kəskin). Maral! Yavrum! Allahın əmri... Peyğəmbərin şəriəti... ayaqlar altına alınmaz, qızım! Anlayormusun? Hələ bunu cəllad sifətli Turxan bəy duyarsa, inan ki, səni əsla sağ bıraqmaz! M a r a l (sinirli). Ah, şimdiyə qadar öylə bir nəzakətdə bulunsaydı, daha məmnun olurdum! N a z l ı . Uf, yavrum! Ma r a l . Söylə, Allah için söylə! Əcəba xain bir cəllad əlində qəhr olmaq, şəriətə itaətmi deməkdir? N a z l ı . Qızım, bir düşün!.. Kimsəsiz anan, o zavallı qadın ayaqda duracaq halı yoq ikən, şimdi böylə dəhşətli bir xəbər duyarsa, gör nə olur?! Ma r a l . Artıq təhəmmülüm qalmadı. Yetər! Ah, daha söyləmə! (Bu sırada “Nazlı! Ay Nazlı” deyə Cəmil bəyin səsi eşidilir). N a z l ı . Şimdicik gəliyorum, elmasım, məraq etmə! Allah kərimdir (Sağ qapıdan çıqar). Ma r a l . Allah kərimdir! (Mə’yus bir halda düşünür). Bayram (sol qapıdan içəri girər). Xanım, Arslan bəy gəldi, sizi bəkliyor. Ma r a l . Söylə ki, kefim yoq, bu gün gedəməm. B a y r a m (düşünür). Ma r a l . Haydı, get!.. Get, söylə! Həm də içəri gəlmək istəsə, saqın, bıraqma! B a y r a m. Hiç bu mümkünmü ya!.. Şimdicə getmək için söz vermədinmi? M a r a l (hiddətli). Sana nə söylərlərsə, ona baq! B a y r a m. Pəki... (Çıqar). Maral (şaşqın və sərsəm bir halda). Ah, aman yarəbbi! Hər iki tərəfim təhlikəli uçurum... Burada qalsam Turxan bəyin murdar nəfəsi, qoşulub qaçsam namus, iffət məsələsi bəni bitirəcək, bəni məhv edəcəkdir. A r s l a n b ə y sol qapıdan əcələ içəri girər, Maral ürkərək bir tərəfə çəkilir. A r s l a n b ə y . Maral! Ma r a l . Ah, Arslan! (Bir az daha çəkilir). A r s l a n b ə y . Maral! Bu nə kefsizlikdir? M a r a l . Hiç, Arslan! Hiç.. A r s l a n b ə y (Maralın əllərini yaqalayaraq). Öylə isə niçin duruyorsun? Haydı, gedəlim. M a r a l . Xayır, xayır, Arslan, daha gedəmiyəcəyim. Artıq bundan sonra... A r s l a n b ə y . Aman, nə demək istiyorsun?! M a r a l . Əvət, artıq bundan sonra bəni unut!.. Bu çarəsiz bədbaxtı unut! A r s l a n b ə y . Maral, Maral!.. Ah, nələr eşidiyorum!? Maral (müztərib). Aman, yarəbbi! A r s l a n b ə y . Maral!? Bu halda Turxan bəy gəlir, onları böylə görüncə şaşırıb durur. M a r a l . Ah, Arslan!.. Arslan!.. Turxan bəy (dərhal revolverini çıqarır. Maralın sözünü kəsərək acı qəhqəhə ilə). Ya!.. Səndəki vəfa bu imiş ha!? M a r a l (məzlumanə). Aman, bəyim! T u r x a n b ə y . Uzun söz lazım deyil... Al, İştə bu sənin... (Revolver patlar, Maral – “Ah” deyə düşü verir. Sonra Arslan bəyi nişanlayaraq). Bu da... (Revolver açılmaz). A r s l a n b ə y (hücum edərək). Ah, namərd! Alçaq! O, mələk kibi mə’sumdur (Haman xəncər ilə Turxan bəyi göksündən yaralar və dışarı fırlar). T u r x a n b ə y. Xain!.. Vicdansız!.. (Deyə Arslanı izlər) Maral (həzin və yaralı bir səslə). Uf... (Sofada bir-iki qurşun daha patlar). Humay (təlaş ilə daxil olaraq). Eyvah, bu nə fəlakət!.. (Maralı qucaqlayaraq). Maral!.. Maral!.. Maral (məhzun və acı təbəssümlə). Ah, Humay! Sənmisin?.. Humay. Sevgili Maral, hanki cəllad sana qıydı? Ma r a l . Hiç sorma!.. -Nadirlə Cəmil gəlir, mənzəreyi-faciəyi görüncə “ah” – deyə dona qalırlar. Eyni zamanda Turxan bəy də göksünü sağ əli ilə tutmuş olduğu halda geri dönər. Şaşqın və nadim bir cəllad tevri ilə baqıb durur.* Ma r a l . Humay!.. Əlvida!.. Ah, bəndən anama... salam! Unutma!.. Uf!.. Əl...vida!.. (Təslimi-ruh edər). H u m a y (yaralı bir fəryad ilə). Ah, Maral!.. Maral!.. Maral!.. (Deyə öpüb bağrına basar və şiddətli hıçqırıqlar içində boğulub düşər). -Lakin Humay ilə Maralın son sözləri dəvam etdiyi sırada Nadirlə Cəmilin sabit və əzici nəzərləri daima yuqarıdan aşağıya olaraq Turxan bəy üzərinə dikili qalır.* Pərdə SON * * * == Şeyx Sənan == Şeyx Sənan ƏŞXAS Şeyx Kəbir – fəzilət və irfanilə, irşad və ictihadilə məşhur, ağsaqal və nurani bir mürşid. Şeyx Əbuzər – Şeyx Kəbirin ailəsinə məhrəm, ev işlərinə nəzarət edər bir ixtiyar. Zəhra – Şeyx Kəbirin qızı. Əzra – Zəhranın rəfiqəsi, Şeyx Əbuzərin qızı. Şeyx Sən’an – otuz yaşında, xoşsima bir tələbə. Şeyx Hadi Ş e y x S ə d r a – Şeyx Sən’anın yaqın arqadaşları. Əbülüla Şeyx Mərvan – təkgözlü, orta yaşlı bir şəxs. Şeyx Nəim – Şeyx Mərvanın məsləkdaşı. Şeyx Əbülləhyə orta yaşlı, iki zahidməslək arqadaş. Fəqət Əbdülləhyə Şeyx Cəfər nin saqalı aşırı dərəcədə uzundur. Oğuz – iki gürbüz dəliqanlı Özdəmir – iki gürbüz dəliqanlı Dərviş – nurani bir ixtiyar. İki kor ərəb, dəvəçi, mələklər, sair şeyxlər və müridlər. Xumar (Tamara) – olduqca gözəl və mə’sum ruhlu bir gürcü qızı. Nina – Xumarın rəfiqəsi. Anton – şıq dəliqanlı. Simon – şıq dəliqanlı. P l a t o n – Xumarın babası. Serğo – Platonun xidmətçisi. Papas – sağlam vücudlu, mühib simalı bir keşiş. S a i r d ə l i q a n l ı l a r , q ı z l a r və ço c u q l a r ... Ş e y x l ə r və m ü r i d l ə r – ərəb qiyafətində; gürcülər isə əski gürcü qiyafətindədirlər. * * * Birinci pərdə -I SƏHNƏ** -Mədineyi-Münəvvərədə, Şeyx Kəbirin evində üləmayə məxsus bir qəbul odası... Odanın iki qapısı, üç-dört pəncərəsi var. Qapının biri Şeyxin hərəmxanəsinə açılır. Pəncərələrdən ikisi xurmalıqdan ibarət gözəl bir bağça ərz edər. Pərdə açıldıqda, Şeyx Əbuzər odanın bir guşəsində ikindi namazını bitirmiş, əlləri və yüzü göyə doğru duaya məşğul görünür.* Z ə h r a (Əzra ilə bərabər hərəmxanə qapısından daxil olaraq) Şeyx, ya Şeyx! Ə z r a Şeyx! Şeyx Ə b u z ə r (niyazkar) Ya Allah! Z ə h r a Bana baq... Şeyx Ə b u z ə r (mütəvəkkil) La ilahə-illəllah! Z ə h r a (yaqlaşaraq) Şeyx Əbuzər! Şeyx Ə b u z ə r (dönərək) Nədir, qızım? Z ə h r a Əl’an, Bir xəbər yoqmu Şeyx Sən’andan? Şeyx Ə b u z ə r İki-üç dəfə getdim evlərinə... Z ə h r a Əcəba xastalanmamış ki yenə? Şeyx Ə b u z ə r Qomşular söylüyor ki, həp gecələr Uyumaq bilmiyor sabahə qadar. Qoşuyor hər səhər biyabanə, Həm də əsla qarışmaz insanə. Halı pəjmürdə, sanki bir məcnun; Anlaşılmaz nədir məramı onun?! Şaşırır həp Mədinə əhli bütün Onu gördükcə müztərib, düşkün. Z ə h r a Nə olur? Bir də get, rica edərim. Şeyx Ə b u z ə r Pəki, gedərim. (Qalqıb gedər. Çıqdığı sırada mə’nalı bir baqışla Zəhraya baqaraq) Bunda bir sirr var, edilməz faş, Nə için, anlamam, əcəb bu təlaş!? Ə z r a Bu məraq İştə fəzlədir, Zəhra! Z ə h r a Sorma, hiç sorma, nazənin Əzra!.. Ə z r a Səndə bir öylə hüsnü cazibə var, Ki olur, hər görən pərəstişkar. Səni Sən’an arar da kəndi bulur, Daima eşq hüsnə mail olur. Z ə h r a Qalmamış bəndə zərrə səbrü qərar, Bana Sən’ansız olmuş aləm tar. Altı yıldır ki, zarü dərbədərim, Həp onundur məsərrətim, kədərim. Altı yıldır əsirü mədhuşim, Onun eşqilə məstü bihuşim. Azacıq bəndə varsa hüsnü cəmal, Onda həm hüsn var, həm elmü kəmal. Ə z r a Kimsəsiz bir zavallıdır Sən’an, Səndə vardır fəqət nəcabətü şan. Bir baban var, cihanda şöhrətgir: Fazili-binəzir, Şeyx Kəbir. Z ə h r a Doğru, pək doğrudur sözün, lakin, Bəncə mə’nası yoq həsəb-nəsəbin. Qara quldan da alçaq olsa, inan, Yenə bəndən şərəflidir Sən’an. Ə z r a (pəncərəyə baqaraq) Gəliyor, İştə, gözlərin aydın... Z ə h r a (şaşqın) Kim? O kimdir? Ə z r a (əlilə göstərir) Zavallı pək dalğın... Z ə h r a (baqaraq) Ah, Sən’an! Nasıl da halı fəna!.. Bizi yalnız bıraq da... (odadan çıqdığı sırada Əzraya) Sonra sana Söylənir, şübhəsiz bütün əhval. -Böyük bir təlaş içində qapıya yaqın bir guşədə bəklər. Şeyx Sən’an daxil olub baqınır. Zəhrayı görüncə halı dəyişir.* Söylə, Sən’an, nədir bu müdhiş hal? -Şeyx Sən’an sükut edər.* Nə bəla var başında? Söylə, nə var? -Şeyx Sən’an cəvab verməz.* Söylə, aç söylə... Şeyx S ə n’ a n Etmə gəl israr. Z ə h r a Səndə var bəlli, bir yığın əsrar. Söylə, aç söylə, bivəfa, qəddar! Nə qiyafət bu? Sanki ağlarsın? Şeyx S ə n’ a n Şimdi get, sonra, sonra, anlarsın. Z ə h r a Bəndə bilməm nədir bu taleyi-şum! Sana halım deyilmidir mə’lum? Altı yıldır sənin əsirin ikən, Şimdi biganəyimmi gönlünə bən? Nə təbiət bu səndə? Həm nə tuhaf! Yoqmudur səndə mərhəmət, insaf? Nerdə əvvəlki və’dlər əcəba? Əcəba yoqmu, yoqmu, səndə vəfa? O məhəbbətlə parlayan gözlər, Şimdi bir başqa macəra söylər. Qalmamış bəndə zərrə tabü təvan, Məni qəhr et də, lakin atma, aman!.. Şeyx S ə n’ a n Səni atmaqmı!? Bir düşün, əcəba Bu olur şeymi, nazənin Zəhra? Sən mələksin, sevimli afətsin... Z ə h r a (Şeyx Sən’ana sarılaraq) Ah, sən xaliqi-fəzilətsin. -Bu sırada səhnənin işığı çəkilir, ta ucda ikinci pərdə qalqar. Azacıq yüksəkdə, olduqca şairanə, cazibədar, behişti bir mənzərə görünür. Altın qanatlı mələklər əl-ələ, qol-qola olaraq incə qəhqəhələrlə gülüşüb gəzinirlər. Təbii, mələk qiyafətində olan Xumar da onların içində bulunur.* X u m a r Şeyx, gəl-gəl! Sevimli Sən’an, gəl! Sana layiq deyil o yer, yüksəl! Şeyx S ə n’ a n (şaşqın və həyəcanlı) Ah, o... Cənnət pərisi, nazlı mələk! Bana yüksəl diyor gülümsəyərək. Z ə h r a Söylə, Sən’an, nə var? Nə oldu yenə? Əcəba kim göründü gözlərinə? Şeyx S ə n’ a n Baq da gör, İştə cənnət, İştə mələk! Z ə h r a Nerdə? Şeyx S ə n’ a n Baq, dinlə, şimdi söyləyəcək. -Zəhrada dərin bir heyrət.* X u m a r (Şeyx Sən’ana) Durma, yüksəl, ənisi-ruhum, gəl! Mütərəddid görünmə! Gəl, yüksəl! Oqunur gözlərində nuri-dəha, Yüksəl, ey şeyx! Gəl, düşünmə daha!.. Şeyx S ə n’ a n Of, bəndən nə istiyorsun, get! Bəndə can qalmamış, bir insaf et. -Xumar qürur və istiğna ilə gedəcək olur. Şeyx Sən’an böyük bir təlaş və nədamətlə.* Gediyor... a-h... getmə, atma bəni! Mərhəmət qıl, aman, unutma bəni! Getdi, eyvah, getdi... Z ə h r a Sən’an, kim? Şeyx S ə n’ a n (Xumara) Getmə, gəl a-h, nazənin mələgim!.. X u m a r (çəkilərək) Qal, səlamətlə qal, böyük Sən’an! Ucdakı pərdə qapanır, səhnə aydınlaşır. Şeyx S ə n’ a n Getdi, eyvah, küsdü getdi... Aman! -Məcnunanə bir ıçqırıqdan sonra bayğın bir halda düşəcək olur.* Z ə h r a (dərhal tutar, başını dizi üstünə alaraq) Nə fəlakətli hal, aman, ya Rəb! Ə z r a (gələrək) Bu nə dəhşət! Nədir bu halə səbəb? -Bu sırada Şeyx Mərvan ilə Şeyx Əbuzər qapı arasında görünür.* Şeyx M ə r v a n (istehzalı bir tövr ilə) Şeyx Əbuzər! Baq, İştə seyr eylə. Hər nə gördünsə get də aç, söylə. Olmuş ağuşi-nərmi Zəhranın Bəstəri-nazi Şeyx Sən’anın. Ə z r a (bunları görüncə Zəhraya) Gəldilər a-h, aman, çabuq gedəlim. Durma, Zəhra!.. Z ə h r a Fəqət, yazıq!.. Ə z r a Gedəlim! -Hər ikisi çəkilib gedər. Şeyx Əbuzərlə Şeyx Mərvan haman Sən’anın üstünü alırlar.* Şeyx Ə b u z ə r Bu nə pəjmürdə hal... Aman, Sən’an! Şeyx M ə r v a n Büsbütün hiylədir, inan... Şeyx Ə b u z ə r Sən’an! Şeyx M ə r v a n Xain, alçaq! Nasıl da baq, susuyor? Sanki bir tilki seyd için pusuyor. Şeyx Ə b u z ə r Sus bə! Şeyx M ə r v a n Aldanma tilkidir, tilki. (acı-acı gülər) Şeyx Ə b u z ə r (hiddətli) Nə təbiət bu səndə, bilməm ki!.. Şeyx M ə r v a n (müstəhzi) Əhli-hal eşq için əvət, bayılır, Haydı, Zəhrayı get, çağır, ayılır. Şeyx Ə b u z ə r Sus, yetər, iştə gəldi Şeyx Kəbir. Şeyx M ə r v a n Gəlsin, etsin də barı bir tədbir... -Şeyx Kəbir digər şeyxlər və müridlər ilə daxil olur. Böyük bir heyrətlə ətrafı sararlar. Şeyx Hadi Şeyx Sən’anın başını qolları arasına alır.* Şeyx K ə b i r Bu nasıl bət-bəniz? Oğul, Sən’an! (Şeyx Əbuzərə) Su gətir, haydı qoş! Şeyx H a d i Gecikmə, aman! Şeyx Əbuzər gedər. Şeyx Kəbir Hiç səbəbsiz deyil bu müdhiş hal!? Şeyx H a d i Nə də bayğın!.. Yoq onda tabü məcal. Şeyx K ə b i r Şübhəsiz, burda bir fəlakət var. Ü m u m Şübhəsiz, şübhəsiz bir illət var. Şeyx M ə r v a n Şübhəsiz, var cəzası hər əməlin, Hiç zərər yoq, cəzasıdır çəksin. Şeyx K ə b i r (hiddətli) Söylə, Mərvan, nasıl cəza? Nə əməl!? Şeyx M ə r v a n Möhtərəm Şeyx! Altı gün əvvəl Vardı Sən’anla bir mübahisəmiz, Bağırıb söylüyordu pərvasız; “Olsa me’rac, olur da ruhani, Həp yalandır üruci-cismani. Bir bəşərdir, diyordu peyğəmbər, Hiç görülmüşmü çıqsın ərşə bəşər?” Ü m u m (heyrətlə) Allah, Allah! Şeyx H a d i Saqın, inanmayınız! Çünki Sən’anı söylətən yalınız Şübhədir... Yoqsa şübhədən başqa Yoq onun bir qüsuru, yoq əsla. -Su gəlir, həm Sən’anə içirir, həm də başını avuşdururlar.* Şeyx K ə b i r Şübhədir hər həqiqətin anası, Şübhədir əhli-hikmətin babası. Şübhə etməkdə haqlıdır insan, Çünki hər kəscə bəllidir: Yaradan Hər zaman, hər tərəfdə nurəfşan, Fərqsiz onca həp zamanü məkan... Ona məxsus yoqsa bir mə’va, Ərşə çıqmaqda varmı bir mə’na? Şeyx N ə i m Sadə me’racı etmiyor inkar, Hələ tövhid için də şübhəsi var. Söylüyor: “Görməyincə xaliqi bən, İctinab eylərim pərəstişdən”. Şeyx M ə r v a n Bu zəlalətdir İştə... Şeyx H a d i Sus, sən sus! Şeyx M ə r v a n Sanki bən susdum, öylədir, əfsus. Şeyx K ə b i r (böyük bir dalğınlıqdan sonra) Şübhə artarsa, həm yəqin artar, Mə’rifət nuru şübhədən parlar, Zənn edərsəm yanılmıyor Sən’an, Çünki xəllaq için şərəfli məkan Eyi, parlaq könüllər olsa gərək... Kim ki, Allahı istiyor görmək, Arasın qəlbi-tabnakində, Arasın kəndi ruhi-pakində, Hər kimin qəlbi, ruhu düzgündür, Daima hiss edər də haqqı görür. Feyləsufanə ruha malik olan Yaşamaz ayrı hərgiz Allahdan. -Şeyx Sən’an gözlərini açaraq donuq bir vəziyyətlə baqınır.* Şeyx K ə b i r “Və minəl mai külli-şey’ün hey” Şeyx H a d i Su ilə canlanır, əvət, hər şey. Şeyx S ə n’ a n Of... Şeyx H a d i Sən’an! Şeyx K ə b i r Nasılsın, evladim? Ü m u m Çoq şükür!.. Şeyx M ə r v a n (Sən’ana) Tutduğundan ol nadim, Bir də hiç şübhə etmə!.. Şeyx S ə d r a (Mərvana) Sus, yahu! Şeyx S ə n’ a n (oturaraq, bitab) “Vəhdəhu la ilahə illa hu” Şeyx K ə b i r (Şeyx Mərvana) Hiç utandınmı? Şeyx H a d i (hakəza) Var sözünmü yenə? Şeyx N ə i m Hələ “Şəqqülqəmər” hekayəsinə, Veriyor başqa dürlü bin mə’na. Şeyx K ə b i r (Nəimə) Yetişir, sən də sus!.. Şeyx H a d i (yana) Səfil, ədna!.. Şeyx M ə r v a n (Nəimə, xüsusi) Hələ, Zəhra!.. Şeyx N ə i m Nasıl? Şeyx M ə r v a n Tuhaf bir sirr, O da bambaşqa bir rəzalətdir. Şeyx K ə b i r (mırıldanmaqda olan Şeyx Mərvan ilə Şeyx Nəimə) Böylə dar ruha malik olduğunuz Hiç də layiq deyil... Yetər, susunuz! (dirsəklənib oturmaqda olan Sən’ana) Söylə, Sən’an, nə var? Nə oldu sana? Şeyx S ə n’ a n Möhtərəm Şeyx! Sorma, hiç sorma! Şeyx K ə b i r Nerdəsin? Üç gün oldu müntəziriz, Söylə, bir söylə... Şeyx S ə n’ a n (məhcub) A-h, əfv ediniz. Şeyx Kəbir Yaşamaqçin hicab qorquludur, Utananlar pək az müvəffəq olur. Bu sıqılmaqda bəncə yoq mə’na, Hər nə var, hiç çəkinmə, söylə bana. Şeyx S ə n’ a n Çünki dəhşətli gördüyüm rö’ya... Şeyx K ə b i r Söylə... Şeyx S ə n’ a n Hiç varmıyor dilim əsla. -Bu sırada Zəhra ilə Əzra yarı açılmış qapı arasında görünərək onları böyük bir məraq ilə dinləyib dururlar.* Şeyx H a d i (Sən’ana) Bu tərəddüd, inan ki, bicadır. Şeyx K ə b i r Bir həqiqət deyil bu, rö’yadır. -Şeyx Sən’an yerindən qalqaraq rö’yasını söyləməyə başlar. Şeyx Kəbir onun sözlərini dinləyərək yeri gəldikcə başını təhərrüklə təsdiq və dəvam əlamətləri göstərir.* Şeyx S ə n’ a n Ey böyük Şeyx! Gördüm ətrafi Sarıyor incə, xoş bir aydınlıq. Gecənin sanki xəndeyi-safi Saçıyor kainatə bayğınlıq. Ruhu təsxir edən gözəl məhtab, Dəmbədəm nəşr edərdi mevceyi-nur, Gəldi bir şeyx o dəm yüzündə niqab, Bəni ta gördü, oldu pək məsrur. Sanki bir tifl idim... Qucaqlayaraq Bir zaman öpdü, sevdi, hoplatdı. Sonra omzunda çoq atıb tutaraq, Gah gəzdirdi, gah oynatdı. Aqibət bən o möhtərəm şeyxin Sillələr endirib də yüz-gözünə, Əylənirdim... xilas edilmək için, Xeyli yalvardı, baqmadım sözünə. Azacıq keçdi, şeyxi-namə’lum, Bir də gördüm diyor ki: “Baq, Sən’an! Baq nə müdhiş, nasıl dərin uçurum. İştə son mənzil! İştə Gürcüstan!” Baqdım eyvah, atıb da boynundan, Bəni bir an içində məhv edəcək. Bağırıb Haqdan istəyincə aman Qoşdu imdadə bir ziyalı mələk... Şeyx K ə b i r Sonra? Şeyx S ə n’ a n Ta şeyxə eylədim diqqət, Bəni titrətdi bir dərin heyrət. Şeyx K ə b i r Əcəba kimdi şeyx? Şeyx S ə n’ a n Sorma!.. Şeyx K ə b i r Niçin? Şeyx S ə n’ a n Sən idin ah, o şeyx, əvət, sən idin. -Hər kəsdə böyük bir heyrət. Şeyx Kəbir isə mə’nalı bir tərzdə başını təhərrüklə, bir qadar sükut ixtiyar edər.* Bəni, şeyxim, bağışla, mə’zurim; Çünki məğdur, həm də mənfurim. Şeyx M ə r v a n (yarım səslə Nəimə) İştə gördünmü? Baq, nasıl xain!.. Şeyx N ə i m (Şeyx Kəbiri göstərərək, eyni ahənglə istehzalı) Baqalım, bir nə söylüyor kahin! Şeyx H a d i (Sən’anı təsliyətlə) Bunca dəhşət, inan ki, bicadır. Şeyx S ə d r a Hiç təlaş istəməz, bu rö’yadır. Şeyx K ə b i r (Sən’ana) Oğlum! Er-gec tutar cihanı adın, Söylənir ictihadü irşadın. Cahil-arif, böyük-küçük yeksər, Səni özlər, sevər, pərəstiş edər. Bəni bir gün gəlir də xalq unutub Sana həp əhli-hal olur məczub. Hər kəsdə qibtəli bir heyrət. Şeyx H a d i (arqadaşlarına) Bu nə tale, nasıl məziyyətdir?! Şeyx S ə d r a -Şübhəsiz ən böyük səadətdir.* Ə b ü l ü l a Kimsə bir böylə şanlı gün görməz... Şeyx K ə b i r Bu səadət fəqət uzun sürməz. (Sən’ana) Çünki rö’yada gördüyün uçurum Səni eylər bu feyzdən məhrum, Baş verir səndən öylə bir hərəkət Ki, bütün xalq edər həman nifrət. Alçalır, ruhun alçalır... Ancaq, Səni alçaldan ehtiras olacaq. Şeyx M ə r v a n (Nəimə) Bu, fəzilət deyil, rəzalətdir... Şeyx N ə i m (Mərvana) Bu, səadət deyil də, zillətdir. -Şeyx Sən’an məbhut bir halda azacıq düşünür. Sonra ağlayacaq dərəcədə bir tutqunluqla Şeyx Kəbirin ayaqlarına qapanır. Şeyx Kəbir onun qolundan tutub qaldırır və əlini omuzuna qoyar.* Şeyx K ə b i r Səni annən doğurdu Turanda, Yaşadın bir zaman da Iranda, Kəsbi-irfan için, fəzilət için Sonra Iranı tərk edib gəldin, Ərəbistanı ixtiyar etdin. Gənc ikən kəsbi-iştihar etdin. Lakin ən son yerin, zəki Sən’an! Olacaq son nəfəsdə Gürcüstan. Qapılıb hissə olmasan gümrah, Olacaq məqbərin ziyarətgah. Şeyx S ə n’ a n Şeyxim, əfv et, fəqət bir ərzim var. Şeyx K ə b i r Söylə, yavrum, sıqılma, yoq icbar. Şeyx S ə n’a n Hanki şeydir səbəb fəlakətimə? Onu mümkünsə, söylə, gizlətmə! Z ə h r a A-h!.. Şeyx K ə b i r O yalnız qadındır, İştə qadın! Şeyx M ə r v a n (istehzalı bir tövr ilə Şeyx Əbuzərə) Söylə Zəhrayə: “Gözlərin aydın!” Şeyx S ə n’a n (göyə doğru) Ey böyük Tanrı, ey böyük Yaradan! Hər qulun halı, fikri səncə əyan. Bəni səndən gözəl bilən, tanıyan, Varmı, ey xaliqi-zəminü zaman! (Şeyx Kəbirə) Bən otuz yıl cihanda zahidvar, Bilmədim qız-qadın nədir zinhar. Nə qadar bəndə varsa hissü həyat, Ehtirasatə düşmənim... heyhat! Bana biganə, zevqi-nəfsani, Sevdiyim yalnız eşqi-ruhani... Daha gönlümdə qeyri eşqə, inan, Yer bulunmaz, xayır... xayır... -Bu sırada təkrar səhnənin işığı azalır, ikinci pərdə qalqaraq ta ucda əvvəlki behişti mənzərə görünməyə başlar.* Xumar (sıtmalı bir ahənglə) Sən’an! Nə çabuq çıqdı xatirindən? Şeyx S ə n’ a n Aman!.. Bən şaşırdım. Saqın, inanma! X u m a r Yalan!.. Hər kəsdə böyük bir heyrət... Şeyx S ə n’a n Ah, gəl, gəl, qüsurə baqma... Şeyx K ə b i r Nə o? Nədir, oğlum? Şeyx S ə n’ a n Odur, o!.. Baq, yenə o! (Xumara) Bəni əfv et!.. X u m a r Sevimli Sən’an, gəl! Gəl, gəl!.. Oldunsa gər peşiman, gəl! (gedəcək olur) Şeyx S ə n’ a n (Xumara doğru qoşaraq şaşqın və məcnunanə) Gediyor... A-h, getmə! Şeyx K ə b i r Kimdir o, kim? İkinci pərdə yavaş-yavaş qapanmağa başlar. Şeyx Sən’an (yaralı və həyəcanlı) Getmə, dur!.. Getmə, nazənin mələgim! (qoşub Xumarı qucaqlamaq istər, lakin müvəffəq olamaz, bayılıb düşər.) Şeyx K ə b i r Allah-Allah, nədir bu əfsanə!? Şeyx M ə r v a n İştə divanədir o, divanə!.. -Şeyx Sən’anın qorqunc halını seyr etməkdə olan Zəhra pək həzin və dərin bir ah çəkərək, bitab bir halda Əzranın qolları arasına düşər; bu sırada pərdə yavaş-yavaş enməyə başlar.* Pərdə -II SƏHNƏ** -Məkkeyi-müəzzəmədə böyük bir yol... Yol kənarında bir taqım evlər, uzaqda böyük came’lər, bilxassə qara örtülü Kə’bə görünür. Vəq’ə on yıl sonra vaqe olduğu için birinci səhnədəki əşxas, simaca gözə çarpacaq dərəcədə dəyişmişdir. Pərdə açıldıqda əlində su dəstisi olduğu halda küçücük bir ərəb qızının yoldan keçdiyi görülür.* Şeyx Sədra ilə Əbülüla digər tərəfdən çıqarlar. Şeyx Sədra Bu nə müdhiş hava, susuzluqdan Adəta qavrulub yanar insan. Əbülüla (Kə’bəyi göstərərək) Şübhəsiz olmasaydı Beytullah, Məkkə olmazdı hiç iqamətgah. Burda ömr eyləmək fəlakətdir, Şimdi bildim Mədinə cənnətdir. Şeyx Sədra (yoldan keçən qıza) Gəl, qızım, bir içim su ver bana sən. (Qız məmnun bir tövr ilə gülümsəyərək dəstiyi verir) Əbülüla Baş-beyin çatlıyor hərarətdən. Şeyx Sədra (azacıq sudan içər, dəstiyi iadə ilə) Sana, yavrum, Xuda əcir versin. Əbülüla Su nasıldır? Sərinmi? Şeyx Sədra Sorma!.. Əbülüla Niçin? Şeyx Sədra İstiyorsan al iç də baq, qandır, Su deyil, adəta yapışqandır. Allah-Allah! Tənəffüs etdikcə, Ruhu təzyiq edər bir işgəncə. Halım, eyvah, pək müşəvvəşdir, Yudduğum həp alavdır, atəşdir. -Hər ikisi böyük bir intizar içində çəkilib gedər. Bu sırada Ş e y x Mə r v a n ilə Şeyx Nəim görünür.* Şeyx Nəim (Şeyx Mərvana) Düşünürsün də həp inildərsin, Söylə, Mərvan, niçin mükəddərsin? Həp dəyişdin Mədinədən çıqalı... Şeyx Mərvan Sorma, gönlüm yaralıdır, yaralı, Kor olaydı şu tək gözüm də bənim, Kaş ki, Zəhrayı görmiyəydi, Nəim!.. Şeyx Nəim Şu fəsahətlə sən niçin əcəba Onu ram etmədin!?. Şeyx Mərvan Xayır, əsla, Yoqdu əsla təşəbbüsümdə qüsur, Kim ki, mə’yub olursa, rədd olunur İştə çirkinlik öylə bir illət Ki, dəmadəm qazandırır nifrət. Şeyx Nəim Batinin əksidir fəqət zahir. Şeyx Mərvan Bir yalan sözdür İştə şöhrətgir. Şeyx Nəim Bunca əndişə bisəmər... zira Şeyx Hadi, Əbülüla, Sədra Bir-birindən zəki, gözəl insan; Yenə Zəhracə möhtərəm Sən’an! Şeyx Mərvan (hiddətli) Onu xəllaqi-eşqə sormalıdır. Şeyx Nəim Xayır, insanda tale olmalıdır. Şeyx Mərvan (yola baqaraq, usanmış bir halda) Əcəba nerdə qaldılar bunlar? Şeyx Nəim Baqalım, bəlkə başqa maneə var. -Hər ikisi geri dönər. Bu sırada i k i k o r ə r ə b görünərək, birinci suzişli və tutqun ahənglə ud çalar, ikinci də yaralı səslə hicaz məqamında olaraq aşağıdakı əbyatı oqur.* İ k i n c i k o r Nə eşq olaydı, nə aşiq, nə nazlı afət olaydı, Nə xəlq olaydı, nə xaliq, nə əşki-həsrət olaydı. Nə dərd olaydı, nə dərman, nə sur olaydı, nə matəm, Nə aşiyaneyi-vüslət, nə bari-firqət olaydı. Gönüldə nuri-məhəbbət, gözümdə pərdeyi-zülmət... Nə nur olaydı, nə zülmət, nə böylə xilqət olaydı. Nədir bu xilqəti-bimərhəmət, şu pərdəli hikmət? Bu zülmə qarşı nolur bir də bir ədalət olaydı. Tükəndi taqətü səbrim, ədalət! Ah, ədalət! Nə öncə öylə səadət, nə böylə zillət olaydı. -Qəzəl bitmək üzrə ikən dəvəçi qiyafətində bir ərəb sür’ətlə gəlib keçər.* B i r i n c i k o r Ey keçən arqadaş!.. Dəvəçi Nədir dərdin? B i r i n c i k o r Bizə Sən’anı göstər, Allah için. Dəvəçi Şimdi əl’an o, Məkkədən çıqıyor. B i r i n c i k o r Bizi bir dərdi-biaman sıqıyor, Ona Sən’an bulur da bəlkə dəva... Dəvəçi Nə imiş dərdiniz sizin əcəba? B i r i n c i k o r Biz eşitdik yığın-yığın kor, lal, Hər tərəfdən sağır, çolaq və topal, Şeyx Sən’anə iltica ediyor, Hər kəs ondan şəfa alıb gediyor. İştə kordur bizim də gözlərimiz, Yalvarıb biz də bir şəfa diləriz. Dəvəçi (acı-acı gülərək) Bu kəramətlə ya niçin Sən’an Şeyx Mərvanə eyləməz dərman?! Barı açsın onun da tək gözünü, Xalq seyr eyləsin də mö’cüzünü. B i r i n c i k o r Şeyxi göstər də, bəlkə çarə bilir... Dəvəçi Burda siz bəkləyin, o şimdi gəlir. -Dəvəçi gedər. Korlar mə’yus bir halda düşünür. Bu sırada Zəhra ilə Əzra erkək qiyafətində görünürlər. Zəhra şimdi pək dəyişmiş, bət-bənizi uçmuş... Adəta sarı bir gül yaprağı qadar solğun, daima düşüncəli və məhzundur.* Əzra Xastasn, xasta... Nazənin Zəhra, Səni er-gec xərab edər bu hava. Bu nasıl bət-bəniz? Deyilmi yazıq? Niyə bilməm Mədinədən çıqdıq. Zəhra Qalmamış bəndə ixtiyar əsla, Neyləyim, başqa çarə yoq, Əzra! Son nəfəsdir, düşün də qıl tədbir... Əzra Nə gəlir əldən a-h! Şeyx Kəbir Oldu mane sənin səadətinə, Oldu bais sənin fəlakətinə. Dedi Sən’anə: “Qafil olma, saqın! Sana düşman qadındır, İştə qadın...” Dinləyib şeyxi binəva o zaman, Dəyişib oldu başqa bir insan... Zəhra Daha bir çarə yoq, keçən keçmiş, Çünki Sən’an yürəklə and içmiş. Həp qadınlardan eyliyor nifrət, Başqa bir fikrə bəsliyor hörmət. (həzin bir ah ilə) Onu son dəmdə bir də görsəydim, Daha qalmazdı həsrətim, dərdim. Dəvəçi (getmiş olduğu tərəfdən evdətlə gəlib keçərək, korlara) Şimdi Sən’an müridlərilə gəlir, Sorunuz, bəlkə, bəlkə çarə bilir... K o r l a r Tanrı versin cəzayi-xeyr sana. Birinci kor udu torba içinə qoyub saqlar. Zəhra (Əzrayə) Bəni tut, a-h, bir şey oldu bana. Əzra Gəl də yoldan bir az kənar olalım. Zəhra Baq, fənalaşdı büsbütün halım. Əzra Üzülürsün, aman, aman, Zəhra! Zəhra (Əzranın yardımilə bir tərəfə çəkilərək) Bəndə can yoq, inan, inan, Əzra! Ayrı düşdükcə Şeyx Sən’andan, Bana guya cihan olur zindan. -Bu sırada ş e y x l ə r və m ü r i d l ə r görünməyə başlar* Şeyx Mərvan Nə səfərdir bu, anlamam ki?! Şeyx Nəim Əvət, Hiç də mə’nası yoq bunun, əlbət. Əbülüla Yalınız borcumuz itaətdir. Şeyx Sədra Başqa söz söyləmək cəhalətdir. Şeyx Əbülləhyə Nə çıqar böylə boş səyahətdən? Xəlqi məhrum edər ibadətdən. Şeyx Cəfər Bəncə hiç şübhə yoq ki, insilə cin Yaratılmış fəqət ibadət için. Şeyx Sədra Buna idrakınız varırmı sizin? Sizcə məchul... qədri şeyxinizin. Hər kimin qəlbi korsa, keçmiş ola!.. Şeyx Sən’anı anlamaz əsla. Əbülüla Şeyximiz sahibi-kəramətdir, Hər nə söylərsə eyni-hikmətdir. Dəvəçi (çabuq dönərək) Əcəba şeyx nerdədir?.. Dəvələr, Yük ağırdır, əzildilər yeksər. Şeyx Mərvan Pək təbii bu, yüklənən əzilir. Şeyx Sədra Hiç məraq etmə, şimdi gəlir. -Dəvəçi sür’ətli adımlarla gəldiyi tərəfə dönər.* B i r i n c i k o r Bizə imdad edin, aman! İ k i n c i k o r Hələ dur! Əbülüla (yola baqaraq, arqadaşlarına) Gəliyor, iştə şeyximiz gəliyor. -Hər kəs bir tər tərəfə çəkilib şeyxin vüruduna müntəzir olur; Ş e y x S ə n ’ a n , Şeyx Hadi və Şeyx Əbuzər sür’ətli adımlarla gəlirlər.* Şeyx Hadi (ümuma) Möhtərəm arqadaşlar! On sənədir, Tərk qılmış cihanı Şeyx Kəbir. Şeyx Sən’an ki, bəhri-hikmətdir, İştə ondan bizə əmanətdir. İctihadilə bəlli bir ustad. Bizi on yıldır eyliyor irşad. Şimdi əzm eyliyor də Turanə, Keçəcək sonra xaki-Iranə. Bu səfərdən məramı şeyximizin, Pək böyük, pək ağırdır, iştə bilin! Bən də yoldaşlarımla bir yandan, Hində əzm etmək üzrəyim əl’an. Pək böyükdür bu yolda niyyətimiz, Böyük olsun gərək də himmətimiz, Məqsəd ancaq Məhəmmədin dini Bürüsün az zamanda yer yüzünü, Yola gəlsin də bə’zi sapqınlar, Haq nədir anlasınlar azğınlar. Dini-islamə istəməz pərdə, Nəşr edilsin gərək o hər yerdə. Böylə haq yolda kim olursa fəda, Ona yardımçıdır rəsuli-xuda... Ş e y x l ə r Öylədir, öylə... Müridlər Şübhə yoq artıq. K o r l a r Şeyx, ya şeyx! Şeyx Əbuzər (korlara) Bəkləyin azacıq. Şeyx Sən’an (parlamaqda olan günəşi göstərir) Arqadaşlar! Şu parlayan günəşin, Feyzi birdir cihand hər kəs için. Türk, hindu, ərəb, əcəm bilməz, Nuru hər yanda artar, əksilməz. Mə’nəvi bir günəş də var: nəvvar – O da islam dinidir, parlar. Parlar, afaqı nurə qərq eylər. Həq, həqiqət nədirsə həp söylər. Pək müqəddəsdir, İştə məqsədimiz, Bunu lakin, saqın unutmayınız: Bir çoq alimnüma xəyanətkar, Dini-islamə rəxnə salmışlar. Bir yığın ictihadi-bimə’na. Qaldırır hər tərəfdə bir də’va. -Şeyx Sən’an söylədiyi sırada: göyə, Kə’bəyə, həmayilindəki Qur’ani-şərifə işarətlə birər-birər göstərir.* Xaliqi-kainat halbuki bir... İştə Qur’an və Kə’bə həp birdir. Əhli-islama həp şu birliyi biz Nəşrü isbata qeyrət etməliyiz. -Bu sırada Əbülüla, Şeyx Əbülləhyə və Şeyx Cəfər kəndi aralarında qonuşurlar. Şeyx Sən’an sözünə davam ilə* Arqdaşlar! Bu yolda zəhmət var; İstirahət deyil, əziyyət var. Cəbr yoq, zor yoq, istəyən qalsın, Kim ki, məmnun deyilsə ayrılsın. Əbülüla Şeyx Cəfərlə, Şeyx Əbülləhyə, Şeyxəna! Dönmək istiyor geriyə. Şeyx Cəfər (Şeyx Sən’ana) İxtiyarız da, şeyx! Mə’zuruz, Səfər etməkdən İştə qorxuyoruz. Şeyx Əbülləhyə İzn versən dönüb də hər ikimiz, Həp ibadətlə iştiğal edəriz. Şeyx Hadi (mə’nalı və istehzalı bir qəhqəhə ilə Şeyx Əbülləhyəyə) Əyilib qalqacaq, yeyib içəcək, Sonra qıl köprüdən qolay keçəcək! (hər ikisinə) İxtiyar, dul qadınların da bütün, Həp bu mərkəzdədir məramı bu gün! Əcəba!.. Həzrəti-Rəsulüllah, Cümlə əshab – Əli, Ömər həmrah, Daima hərbgahə qoşmuşlar, Haqqı təbliğ için vuruşmuşlar. Bu niçin? Söyləyin, niçin, əcəba? Yoqsa bir aldanışmıdır? (Şeyx Cəfər və Şeyx Əbülləhyə) Haşa!.. Şeyx Sən’an (hər ikisinə) Hiç zərər yoq, gedin Mədinəyə siz, Bunu lakin unutmayın hərgiz, Quru, boş səcdənin yoq aqibəti, Haq sevər yalnız əhli-mə’rifəti. K o r l a r Ey böyük şeyx, mərhəmət!.. Imdad!.. Şeyx Sən’an Siz nə istərsiniz? B i r i n c i k o r Fəqət imdad, Bizə imdad edib şəfa veriniz! Görmüyor kainatı gözlərimiz. Şeyx Sən’an Böylə e’cazkar bir insan, Xayır, əsla yaratmamış Yaradan. Bir qulum bən də pək həqir, aciz, Bu yalan iftirayə uymayınız. Həm də görməkdə bir məziyyət yoq, Kədər, işkəncə var; məsərrət yoq. Gərçi görmək də başqa ne’mətdir, Görməmək ən böyük səadətdir. B i r i n c i k o r Bizi rədd etmə, ah, inayət qıl! İ k i n c i k o r Nə olur, şeyx, bir kəramət qıl!.. Şeyx Sən’an Nə zamandan tutuldu gözləriniz? B i r i n c i k o r Anadan doğmadır bənimki təmiz. Şeyx Sən’an Həp cinayət!.. Qadın cinayatı! Həp qadın cürmi-ehtirasatı! Ah, bunlar niçin doğar-doğurur? Şu qadınlar, niçin doğar-doğurur? (ikinci kora) Anadan doğma kormusun sən də? B i r i n c i k o r Bəndə əsrarı həp onun, bəndə... Ağlamaqdan bu hal gəlmiş ona, Çünki aşiqdi bir gözəl qadına. Şeyx Sən’an Həp cinayət, qadın cinayatı! Həp qadın cürmi-ehtirasatı! (şeyxlərə və müridlərə) Hər səfalət doğar qadınlardan, Baş verir hər fəlakət onlardan. Öncə Həvva, o möhtəris nənəmiz, İşləyib bir cinayət, açdı bir iz. Bizi qovdurdu baği-cənnətdən, Qıldı məhrum qürbi-rəhmətdən, Qadın insanı haqdan ayrı salır. Həp qadınlar başa bəla sayılır. (Korları göstərir) İştə bunlar, zavallı insanlar, Nəyə sızlar, yanar?.. Səbəb onlar!.. B i r i n c i k o r Şeyx, ya şeyx! Görmək istiyoruz. İ k i n c i k o r Bizi mə’yus qılma, məğduruz. Şeyx Sən’an Nəyi görmək dilərsiniz, bilməm? Yanıyor zülm içində həp aləm! Görməməkçin şu çirkin işləri siz, Yalvarıb haqqa, həmdü şükr ediniz. Dəvəçi (gələrək) Buyurun, şeyx əfəndi!.. Şeyx Sən’an Pək gerçək, Gedəlim, haydı, yolçu yolda gərək... Gedərlər. Zəhra (Əzra ilə bərabər gələrək) Getdilər, ah, getdilər... Əzra Zəhra! Hiç təlaş etmə, gəl! Zəhra (niyazkar) Aman, Əzra!.. Əzra (əlilə göstərir) Döndü Sən’an, baq, İştə baq, gəliyor, Gəliyor, həm də baq, nasıl məsrur... Zəhra Ah, yarəbbi, çoq şükür!.. Lakin, Bu gəliş, kim bilir, əcəb nə için?.. -Şaşqın bir halda dörd-beş adım çəkilib bəklərlər. Şeyx Sən’an, Şeyx Əbuzər, Şeyx Əbülləhyə və Şeyx Cəfər bərabər dönüb gəlirlər.* Şeyx Sən’an Şeyx Əbuzər! Sənin də sinnin çoq, Həm vücudunda istitaət yoq. Sən də bunlarla şimdi bir yerdə Get, tapın rövzeyi-peyəmbərdə. Daima eylə Haqqa həmdü səna... Azacıq xastadır fəqət Zəhra. ( hər üçünə) Gecə-gündüz xəbər bilin ondan, Unutub qafil olmayın bir an. Həm nəzakət bu, həm səvab işdir... Əzra (Şeyx Sən’anə yaqlaşaraq) Səni Zəhra vidayə gəlmişdir. (Şeyx Sən’anda dərin bir heyrət... Zəhrayı göstərərək) İştə, qarşında titrəyir duruyor, İştə, solğun çiçək qadar məğdur!.. Şeyx Sən’an Ah, Zəhra! Zavallı, solğun nur! Səni Sən’an görüncə alçalıyor. Gəlməz əldən əyilməmək... Əlbət, Səndə var çünki başqa ülviyyət. Bəni əfv eylə, ey şikəstə həyat! Sən mələksin... Fəqət... Fəqət... Heyhat... Zəhra Ah, Sən’an!.. Aman!.. Böyük Sən’an!.. (Həmən bayılıb Əzranın qolları arasına düşər) Şeyx Sən’an (acı və dəhşətli bir sükutdan sonra) Şeyx Əbuzər! Müvazib ol... hər an Onu təskin için çalış... Zira Pək fəna xastadır... (Əzraya) Saqın, Əzra! Onu gözdən ayırmayın əsla. (dört-beş adım uzaqlaşaraq) Əlvida!.. Əlvida!.. Gözəl Zəhra!.. Pərdə * * * İkinci pərdə -I SƏHNƏ** -Qafqasyada, şimdiki Tiflis civarında küçük bir dağ ətəyində mənzərəli bir yer... Bir tərəfdə Kür nəhri, digər tərəfdə dağa doğru ucu görünməz əyri bir cığır nəzərləri oqşar. Qarşıda iki-üç çadır görünür. Müridlərdən bir qaç kişi çadırlardan çıqaraq əllərində dəsti Kürdən su gətirir. Bahar mevsimi... Gürcü yortusu. Ikindi çağı... Qürubə qarşı... Şeyx Sən’an Şeyx Sədra ilə bərabər gəzinərək ötüşməkdə olan bülbülləri dinlər və şaşqın bir baqışla ətrafı tamaşa edər...* Şeyx Sən’an (məczub bir halda) İştə Qafqas!.. Səfalı bir mə’va! Allah-Allah, nədir bu abü həva!? Nə qadar şairanə bir xilqət! Yerə enmişdir adəta cənnət. Bu tamaşayə qarşı hər insan, Bəncə biixtiyar olur heyran. Nə qadar dilrüba yeşil təpələr! Seyrə daldıqca ruhu cəzb eylər. Gülüşür pəmbə, al, bəyaz güllər, Ötüşür hər tərəfdə bülbüllər. Ninni söylər küçük sular xəndan, Görünür hər tərəfdə bir orman. Qarlı, qartallı bir yığın dağlar, Ta uzaqlarda bəmbəyaz parlar. O bulutlar nə, öylə rəngarəng!? Bu nə qüdrət! Nə dilfirib ahəng?! Burda qızğın günəş də pək munis Gecələr büsbütün nədimeyi-hiss... Hələ Kür nəhri başqa bir aləm! Gecə məhtabə qarşı pək həmdəm Gah olur bir dərin sükutə varır, Gah çağlar da bir fəğan qoparır; Çırpınır Kür boyunca pək dilbər Qoyu kül rəngi, gök güvərçinlər, İştə onlar: həp oynaşan, qoşuşan Dalğacıqlardır öylə xəndəfəşan... O da bir karivan, aqıb gediyor, Bir ədəmgahə doğru əzm ediyor, Bir səfərdir bu adəta məchul... Qayə məchul, ibtida məchul... İştə, insanların da halı budur, Anlaşılmaz niçin gəlib gediyor!? -Bu sırada aşağıdakı türkü eşidilməyə başlar, hər kəs dərin bir məczubiyyətlə dinlər, durur.* Yücə dağlar aşdım, ormanlar keçdim, Gözəllər içində bir gözəl seçdim, Bən o gündən yaradana and içdim, Dünya gözəl olsa, dönməm yarımdan. Bənim yarım al yanaqlı mələkdir, Tazə açmış sevimli bir çiçəkdir, Qəhr olsun o qəhrəman ki, dönəkdir, Dünya gözəl olsa, dönməm yarımdan. -Türkü söyləməkdə olan Özdəmirlə Oğuz görünməyə başlar.* Şeyx Sədra Bana baq, arqadaşlar! Özdəmir Əmr ediniz! Şeyx Sədra Hanki soydansınız? Nə dindəsiniz? Özdəmir Soyumuz türk, dinimiz islam... Şeyx Sən’an Pək gözəl... Şeyx Sədra Gəl, yaqın gəl, İştə tamam. Şeyx Sən’an Bu civarlarda çoqmu, azmısınız? Özdəmir Doquz-on köy qadar varız yalınız. Oğuz Şeyx! Təşrifiniz əcəb nerədən? Şeyx Sən’an Kə’bədən, Məkkeyi-mükərrəmədən... -Hər ikisi böyük hörmət və səmimiyyətlə Şeyx Sən’an və Şeyx Sədranın əlini öpərlər.* Şeyx Sən’an Arqadaş, isminiz nədir? Özdəmir Qulunuz Özdəmir... Şeyx Sən’an Pək gözəl, onunku? Özdəmir Oğuz... Şeyx Sən’an Əcəba, böylə şimdi siz nerəyə? Özdəmir Gediyoruz yaqında qomşu köyə. Oğuz (yola doğru baqaraq böyük bir məraqla) Özdəmir, Özdəmir! Baq, iştə odur, Dəli dərvişə baq, nasıl gəliyor. -Bu sırada ağ geyimli, nurani bir d ə r v i ş yol kənarında görünür. Heyrətli və kəskin bir nəzərlə baqınıb durur.* Şeyx Sən’an Əcəba!? Özdəmir Söylətib də bilməlidir. Oğuz Dəlidir, şeyx əfəndi, pək dəlidir. Şeyx Sədra Kim bilir, bəlkə hiylədir... Oğuz Əsla! Şu hərif bir bəladır, İştə bəla... Özdəmir Dinləməz hər nə söyləsən, yalınız Kəndi söylər də həpsi mə’nasız. Yeməz, içməz, yaqın-uzaq bilməz, Hələ insanə heç yaqın gəlməz. Şeyx Sən’an (dərvişə yaqlaşaraq) Baba dərviş! Qılmayın, lütfən, Bizi məhrum feyzi-söhbətdən. Dərviş sükut edər. Kimsiniz? Məsləkü təriqətiniz Nə imiş? Söyləyin, rica edəriz. Dərviş cəvab verməz. Şeyx Sədra (heyrətlə) Pək tuhaf!.. Ya sağır, ya dilsizdir. Şeyx Mərvan (gələrək) Xayır, aldanmayın, o həm sahir, Həm müzəvvirdir etsəniz diqqət. Şeyx Sən’an Kəcnəzərlər yanında öylə, əvət, Bəncə, lakin o çöhrə pək nadir, Pək böyük bir zəkayə malikdir. (Dərvişə) Sən niçin həp sükutə mailsin? Söylə bir, hanki dinə qailsin? Hanki məzhəbdəsin, nəsin, kimsin? Əcəba, hanki fikrə xadimsin? -Dərviş, dəşti məqamında laübali və məcnunanə bir ahənglə fəqət zənguləsiz olaraq, başlar; Şeyx Sən’an heyrətlə dinlər. Digər şeyxlər və müridlər də gəlib birər-birər ətrafına toplaşırlar.* Dərviş Saqın, hiç sorma! Bir divanəyim bən, Dəmadəm çırpınır pərvanəyim bən. Babam heyrət, anamdır şübhə... Əsla Bilinməz bən kimim, ey şeyxi-vala! Fəqət pəjmürdə bir səyyahi-zarim, Şəriətdən, təriqətdən kənarim, Həqiqət istərim, yalnız həqiqət! Yetər artıq şəriət, ya təriqət. Qulaq verməm bən əsla bir xitabə, Pərəstiş eyləməm hiç bir kitabə. Əvət, Qur’an, Zəbur, Incilü Tevrat Birər rö’ya ki, zor təfsiri, heyhat! Birər rö’ya bütün əlvahi-aləm, Birər əfsanə, cənnət, ya cəhənnəm. Şeyx Sən’an Təbii, səndə var bir xeyli əsrar, Niçin məxfi tutar, qılmazsın izhar? Nə var mərdümgiriz olmaqda bilməm, Nolur olsan bizə həmrah, həmdəm? Dərviş Birər əfsanədir hər bir sualın, Gözündən bəllidir fikrin, xəyalın, Gülər ruhunda bir yaldızlı xülya, Sənin bir başqa sevda var başında. Nədir yalnızlıq?! Anlarsın, düşünsən. Bu rəmzi get də sor, Allahdan ögrən! Əgər fevqəlbəşər olmaq dilərsən, Kənar ol daima cinsi-bəşərdən!.. (Acı və laübali bir qəhqəhədən sonra, müridləri göstərir.) Bu şaşqın xalqa əsla vermə zəhmət! Fəqət yalnız bulun, ey tifli-hikmət! (kəskin və mə’nalı bir baqışdan sonra uzaqlaşmaq istər.) Şeyx Sən’an (ona yaqlaşaraq) Aman, ey pir mürşid, mərhəmət qıl! Dərviş (uzaqlaşaraq, böyük bir istiğna ilə) Uzaq bəndən, uzaq, ey mərdi-qafil! Tərəddüd runüma həp gözlərində, Çəkil get! Yoq sədaqət sözlərində, Vəfa yoq səndə, şeyxim, tez cayarsın, Həmən, bir başqa xülyaya uyarsın. Şeyx Sən’an (iləriləyərək) Aman! Ey pakdamən pirim, əfv et! Aman! Səbr et, sözüm var... Dərviş (etinasız) İstəməm, get! -Dərviş “get!” mə’nasını anlatır bir tevr ilə əlini sallar. Feyləsufanə baqışlarla, məcnunanə adımlarla uzaqlaşıb gedər. Şeyx Sən’anı böyük bir şaşqınlıq və düşüncə alır.* Mə’yus olaraq bir tərəfə çəkilir. Şeyx Sədra (onu təskin ilə) Möhtərəm şeyx! Bir düşün... zira Sana layiq deyil bu hal əsla. Fəzlədir bəncə böylə bir təşviş, Sən böyük şeyx; o, sərsəri dərviş... İki mübhəm sözün nə qiyməti var!? Böylə sərsəm əqidədən nə çıqar? Şeyx Sən’an Məhv olub getdi həp düşüncələrim, Bəni yalnız bıraq, rica edərim. -Şeyx Sədra itaət və təslimiyyətlə geri çəkilir, Bu sırada uzaqdan incə və narin ahənglə çalğı səsi eşidilməyə başlar. Şeyxlər və müridlər heyrətlə baqışırlar. Şeyx Mərvan ilə Şeyx Nəim və müridlərdən bə’zisi barmaqlarıyla qulaqlarını tıxamaq istərlər.* Şeyx Sədra (heyrət və təzyiflə onlara) Pək əcayib şu halınız!.. Mutlaq, Burda lazımmıdır qulaq tıqamaq? Ürfü şər’ olmuyor bu fikrə şərik, Çəkilir şeymidir bu sərsəmlik! Musiqi, nəğmə ən gözəl sən’ət, Bunu hiç mən’ edərmi bir hikmət!? İştə, bülbüllərin təranələri, Nevbaharın nəsimi-nəğməgəri, İncə yapraqların öpüşmələri, Nazlı afətlərin gülüşmələri, Nəğmeyi-şuxi həzrəti-Davud, Yaxud ahəngi-şe’r giryeyi-ud, Həp birər musiqi deyilmi? Şeyx Mərvan (kinayə və istehza ilə) Əvət, Bu da bir ictihadi-pürhikmət. Şeyx Sədra Etsəniz ictihadə gər diqqət, O da bir başqa musiqidir, əvət!.. -Yan tərəfdəki cığırdan, öndə çalğıçılar olduğu halda, süslənmiş gürcü qızları, əlvan geyimli çocuqlar və dəliqanlılar görünməyə başlar. Şeyxlər və müridlər bir tərəfə çəkilib onları tamaşa edərlər.* Q ı z l a r və ç o c u q l a r (aşağıdakı şərqiyi çalğıya uyduraraq həp bir yerdə söylərlər) Əsər nəsimi-dilgüşa, Gülər bahari-nəş’əza. Çəmən, çiçək, günəş, hava, Cihanı xüldzar edər D ə l i q a n l ı l a r Səfalıdır çəmən, çiçək, Fəqət nə çarə eyləmək Ki, hər baqışda bir mələk Könülləri şikar edər. Q ı z l a r v ə ç o c u q l a r Məhəbbət əhli daima Olur bəlayə aşina. Cəfayə etməz e’tina, Nigarə can nisar edər. D ə l i q a n l ı l a r Gözəllərin vəfası yoq, Cəfası var, səfası yoq, Bu sözlərin əsası yoq, Nə etsə yarə, yar edər. -Dəliqanlılardan dört-beşi şeyxləri salamlar; birisi də çalğıçılara “çal!” deyə, bir qızla bərabər rəqsə başlar. Oğuzla Özdəmir də onlara yaqlaşıb əl çalar. Sonra dəliqanlılardan bir-ikisi Oğuza əl və göz işarətlərilə oynaması için rica edərlər. O da bir qızla bərabər ləzgicə rəqs eylər. Rəqs bitdikdə həpsi bir yerdə əvvəlki şərqiyi çalğıya uyduraraq oquya-oquya uzaqlaşıb gedərlər. Özdəmirlə Oğuz da şeyxlərə yünül bir təmənna edərək onları izlər.* Şeyx Mərvan (Özdəmirlə Oğuzu göstərib istehzalı qəhqəhə ilə) Şeyx Sən’anı şimdi gəl qandır, Sanki bunlar da bir müsəlmandır. Şeyx Sədra Onların baqmıyıb da zahirinə, Baq riyasız təmiz yürəklərinə. Var fəqət bə’zi şeyx bədbatin, Zahiri-halı xoş, yürək xain... Çəkməz əl şeytənətlə vəsvəsədən, Həp müzəvvirlik onca danişü fənn... Şeyx Sən’an (sərsəm bir halda dərvişin getdiyi tərəfə doğru iləriləyərək) A-h, o dərviş, o ruhi-müstəsna!.. Şeyx Sədra (Sən’ana yaqlaşaraq) Möhtərəm şeyx, halınız nə fəna?! Şeyx Sən’an Nerdə dərviş? O nerdə, göstəriniz? Şeyx Mərvan Dəlidir, şeyx, o həm də bir dinsiz. Şeyx Sən’an Dəlilik başqa bir fəzilətdir, Dinsiz olmaq da bir təriqətdir. Dəlidir, sözlərində mə’na var, Sərsəridir, başında sevda var. O deyil gərçi zahirən Mənsur, Həp “ənəlhəq” diyor da, çırpınıyor. Şeyx Sədra (çəkilməkdə olan Sən’anı izləyərək) Getdi, şeyxim, çəkildi, getdi inan, Hiç bilinməz o nerdədir əl’an? Şeyx Sən’an Başqa laf istəməm, xayır... yalınız Azacıq şimdi bəndən ayrılınız; Bir qadar Kür boyunca tək-tənha, Düşünüb gəzmək istərim... Şeyx Mərvan Əcəba! Əcəba biz də gəlsək olmazmı? Şeyx Sən’an Yenidən siz də deşməyin yaramı. Şeyx Nəim (gələrək) Şeyx!.. Şeyx Sən’an Get, get, düşüncəsiz budala! Şeyx Sədra Bən nasıl? Şeyx Sən’an (əlilə rədd edərək) İstəməm, xayır!.. Əsla!.. -Pək dalğın adımlarla uzaqlaşıb gedər. Hər kəsi dəhşətli bir heyrət istila edər və şeyxin getdiyi sırada pərdə enməyə başlar.* Pərdə -II SƏHNƏ** -Yol üzərində küçük bir balkon... Qarşıda havuzlu, çiçəkli bir bağça... Gündüz...* Serğo (aşğıdakı türküyü çağıraraq bağçayı sulamaqla məşğul olur) Uzaqlşdım gülümdən, sevgilimdən, Ayrı düşdüm vətənimdən, elimdən. Həp sızlarım, bir şey gəlməz əlimdən, Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlarım. Çoqdan bəri nazlı yarı görmədim, Öpmədim, gül yüzündən gül dərmədim, Gülər yüzlə hiç bir ömür sürmədim, Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlarım. Anton (əlində bir çiçək dəməti olduğu halda, bağça tərəfindən gələrək) Serğocan, Serğo!.. Serğo Vay, əfəndiciyim! Anton (bir bəxşişlə bərabər dəməti Serğoya verir) Şunu lütfən Xumara ver də... Serğo Bəyim! Daha bir başqa əmriniz? Anton Nə deyim! Söylə Antondur eyləyən təqdim. (Çəkilib görünməz bir guşədə bəklər) Serğo (balkona çıqıb da qapıya yaqlaşır, yarım səslə) Gəl, Xumar! Nerdəsin, Xumar, bana baq! Xumar (ağ geyim geymiş olduğu halda çıqar, Serğonun əlindəki dəmətə baqaraq) Şunu kim verdi? Serğo Anton... Xumar (hiddətli) Ay axmaq! Al, götür haydı, ver də kəndisinə. -E’tinasız bir tevr ilə içəri girər. Serğo dönüb təkrar çiçək dəmətini Antona iadə edər.* Anton Nə diyor? Serğo Rədd edib də atdı yenə... Sanki bilməzsiniz təbiətini? Allah alsın onun şu xislətini. Anton (dəməti yerə atıb çignəyərək, zəhrxənd ilə) Sən də biçarə taleyim kibi sol, Ayaq altında çignənib qəhr ol. (Mə’yus bir halda çıqıb gedər) Serğo (həm Antona, həm də balkona baqaraq heyrətlə) Qız deyil, bir bəladır İştə Xumar, O, bir atəş ki, həp cihanı yaqar. (çəkilib bir tərəfə gedər) Simon (şaşqın və düşüncəli adımlarla yoldan keçər. Gözü balkona ilişincə) İştə dilbər, sevimli bir mələyin, Qəsri-pürnuri!.. İştə xüldi-bərin! Dolaşıb gainatı seyr etsəm, Nerdə əyləncə varsa, həp getsəm, Yenə könlüm açılmıyor əsla. A-h, o!.. Yalnız o hüsni-müstəsna Qəlbimin aşinayi-giryəsidir. Ruhi-məcruhimin nədiməsidir. -Bu sırad Xumar əlində ipəkli işləmə olduğu halda balkona çıqar*. Simon (onu görür-görməz) Daha yoq bəndə zərrə səbrü qərar, Mərhəmət, mərhəmət!.. Sevimli Xumar! Xumar Fəzlə, həp fəzlədir bu istirham, Get, çəkil get, bütün o hissü məram Ki, sizin qəlbinizdə var əl’an, Bəndə yoq, yoq o hissə hörmət, inan! Şeyx Sən’an -(dalğın bir halda yoldan keçər, başını qaldırıb Xumarı görüncə mütəhəyyir)* O nə! Rö’yamı gördüyüm, eyvah! Omudur?.. Lailahə illəllah!.. (yenə mütərəddid və şaşqın adımlarla yoluna dəvam edər) Simon (bir qadar düşündükdən sonra, Xumara) Nə olur, a-h! Inadı, gəl, tərk et!.. Xumar Yetişir, get, get, Allah eşqinə get! P l a t o n (yarımsərxoş bir halda, içəridən çıqaraq) Yenə kimdir o, qeylü qal ediyor? (mütəəssir və pərişan adımlarla uzaqlaşmaqda olan Simonu görüncə) Yeni aşiqmi ərzi-hal ediyor? -Xumar başını aşağı dikər, bu sırada Platonun dostlarından qalın və qaba səsli bir papas yoldan keçər, Platonu görüncə* Papas Vay, əfəndim, nasılsınız? P l a t o n Buyurun, Buyurun, lütf edib bir az oturun. -Bir-birinin əlini sıqarlar, Xumar da papasın əlini öpər.* Papas (əli ilə Xumarın saçlarını oqşayaraq) Yenə bir başqa hal var səndə, Yoq məsərrət sevimli çöhrəndə. Haydı, lütfən, qızım, bir az su gətir, Hiç məraq istəməz, hər iş düzəlir. P l a t o n İstəməz, nəş’əsiz sudan nə çıqar! Gedəlim pək gözəl şərabım var. Həm də pək əski, altı yıllıqdır, İç də gör, padşaha layıqdır. Papas (Xumarı diqqətlə süzərək mə’nalı bir ahənglə) Bəncə qalsın o bir şərəfli günə, Sərf edilsin yarınkı bir dügünə. P l a t o n (qəhqəhə ilə) Bir xəyal İştə, bir xəyali-mühal, Həm bu sözlər Xumarca bir bəd fal, Çünki həp bəhs edər manastırdan, Ərə getmək ölümdür onca, inan!.. Papas İştə bir arizu ki, bəncə əbəs... Xayır, etməz Xumar o fikrə həvəs. (Xumara) Həp cavanlar sənin əsirin ikən, Böylə bir söz gülünc olur səndən. P l a t o n (papasın qolundan tutaraq) Gəl, canım, gəl!.. Bütün bu sözləriniz Fəzlədir onca, dinləməz hərgiz. (papasın köksündəki xaça işarətlə) İştə Məryəmlə, ruhi-Isayə, Şu böyük xaçə, həm kəlisayə, Əhd edib, bən yürəklə and içdim; İlk talib Xumar için hər kim, Hər kim olmuş olursa, rədd etməm, Bıqdım artıq, nədir bu cevrü sitəm? Papas Səni məcbur edənmi var əcəba! Niçin and içdin? A-h, İştə xəta!.. P l a t o n Ya xəta, ya səvab... haydı bıraq, Gəl, sözüm sözdür, etmə fəzlə məraq. -Papasla Platon içəri girər. Xumar əli alnında olaraq balkonda iskəmləyə oturub düşünür.* Nina (bağça tərəfindən gələrək) Yenə bilməm nədir bu küskün hal? Daima həmdəmin düşüncə, xəyal... Nə qadar qız yetirsə Gürcüstan, Sana bənzər mələk yetirməz, inan. Sana hər kəs, böyük, küçük məftun, Sən niçin böylə daima məhzun?.. Xumar Cümlə əhval əyandır İştə sana, Çarə yoq, çarə yoq, gözəl Nina!.. Tutmasam annəmin vəsiyyətini, Tutacaq sonda bəd duası bəni. Bana söylərdi daima: “Yavrum! Ərə getmək həyat için uçurum... Yoqdur erkəklərin vəfası, Xumar! Yerin olsun fəqət manastırlar”. Nina Neyləsin binəva qadın!.. Hər an Ona dünyayı tar edərdi baban. Baban olduqca içkidən sərsəm, Kədərindən zavallı oldu vərəm... Şeyx Sən’an (təkrar dönərək Xumarı görüncə) A-h, o, mütləq o!.. Gördüyüm rö’ya! (yaqlaşaraq) İştə, nazəndə heykəli-sevda!.. Xumar Söylə kimsin? Şeyx Sən’an Zavallı bir məftun... Nina Kim bilir... Bəlkə... Xumar Qaliba məcnun... Şeyx Sən’an Bəlkə məcnunim, eyləməm inkar, Bais ancaq o hüsni-əfsunkar... Serğo (Gələrək) Şu hərif kim?.. Nə söylənib duruyor? (Şeyx Sən’anın əbasından tutub bağıraraq) Söylə kimsin?.. Nə istiyorsun? P l a t o n -(əlində şərab ilə dolu bir qədəh olduğu halda papasla bərabər dışarı çıqaraq, hiddətlə Serğoya)* Dur! Bir misafir ki gəldi, ikram et, Şu bağırmaq nə? Haydı, dəf’ ol, get! (Serğo bir tərəfə çəkilir, Platon Sən’ana) Şeyx! Bir əmrinizmi var əcəba? Şeyx Sən’an Onu kəndim də anlamam əsla. P l a t o n Söyləyin, hiç çəkinməyin zira... Şeyx Sən’an A-h, rö’ya, o gördüyüm rö’ya! P l a t o n Şeyx, sözsüz deyilsiniz əlbət... Şeyx Sən’an (Xumara işarətlə) İstəyim yalnız İştə bir şəfqət, Bir təbəssüm o hüsni-dilbərdən, Bir nəvaziş o mavi gözlərdən... Papas (qaba bir qəhqəhə ilə) Aşiq olmuş Xumarə zənn edərim. Şeyx Sən’an (Xumara) Bən niçin böylə zarü dərbədərim? Söylə, ey nazənini-qönçədəhən! Söylə, ruhum, nə tez unutdun sən, Bana “gəl-gəl!” deyən nəvazişlə, Əcəba sən deyilmisin? Söylə.. P l a t o n (heyrətlə, Şeyx Sən’ana) Bu görüş oldu hanki mə’vadə? Şeyx Sən’an Gecə rö’yadə, ərşi-ə’ladə. Papas (zəhrxənd ilə) Şübhə yoq, şübhə yoq ki, məcnundur. P l a t o n Görünür həm Xumarə məftundur. -Bu sırada ş e y x l ə r və m ü r i d l ə r gəlirlər.* Şeyx Mərvan Burda şeyx... Şeyx Nəim İştə aqibət, bulduq. Şeyx Sədra Aman Allah, nasıl da halı bozuq. P l a t o n (papasa yarım səslə) Qaliba şeyx möhtərəm bir zat. Papas Fazil insana bənziyor... Şeyx Sən’an (şeyxlərə mə’nalı bir ahənglə) Heyhat!.. Şeyx Sədra Möhtərəm şeyx! Aqın-aqın insan Səni həsrətlə bəkliyor əl’an. Bütün islam həp ziyarət için Toplanıb gəlmiş... Şeyx Sən’an İstəməm, çəkilin! Bəndən olmaz bir istifadə sizə, Başqa mürşid bulun da kəndinizə, Şeyxiniz hər nə varsa tərk etdi. Getdi, həp əski bənliyim getdi, Şimdi bir başqa fikrə məftunim. (Xumarı göstərir) Onun eşqilə İştə məcnunim. Şeyx Mərvan Sən ki, əvvəl qadından ürkərdin, Şimdi fikrin niçin dəyişdi, niçin? Şeyx Sən’an (Şeyx Mərvanə) Onu seçməz sənin gözün əsla, O mələkdir, qadın deyil, haşa!.. (məczub bir halda ümumə) Seyr edin bir o hüsni-məbhuti, O baqışlar nasıl da lahuti! Oqunur gözlərində ülviyyət, Sanki bir heykəli-üluhiyyət! Şeyx Nəim Möhtərəm şeyx, unutma niyyətini, Bir düşün illəti-əzimətini! Eylədin Kə’bə qarşısında yəmin, O bu gün məhv olurmu bir qız için? Şeyx Sən’an Vətənim, cümlə niyyətim, Kə’bəm, Şimdi yalnız odur, o, vaz keçməm. P l a t o n (papasa) Kaş ki, and içmiyəydim əvvəldən, Çarə, bir çarə bul. Papas Əmin ol sən, Vaz keçər, şimdi vaz keçər... (Şeyx Sən’ana) Lakin, Qıza nisbətlə fəzlədir sinnin. Şeyx Sən’an Mə’nəvi eşqə qarşı hər insan Bir demək... birdir İştə pirü cavan. Papas O həmail nə öylə? Şeyx Sən’an Qur’andır. Papas Şimdi isbat edib də gəl qandır! Hiç bu mümkünmü isəvi bir qız Bir müsəlmanə varsın? Anlatınız... Şeyx Sən’an Birsə Haq, cümlə din də bir... naçar, Xalqı yalnız ayırmış azğınlar, Hər kəs uymuş cihanda bir hissə... -Papas şərab ilə dolu qədəhi Platondan alıb şeyxə verir.* Papas İçiniz bu şərabı öylə isə. Şeyx Sən’an Zatən onsuz da sərxoşum əl’an... Papas Xayır, al iç, sözün deyilsə yalan. -Şeyx Sən’an pərəstişkaranə baqışlarla Xumarı süzərək, həmən qədəhi alıb içmək istər, lakin bir dürlü cəsarət edəməz və bir taqım mütərəddidanə vəziyyətlərdə bulunur. Ən nihayət kəskin bir qərar ilə son damlasına varıncaya qadar içər. Şeyx Sədra dalğın bir halda baqınıb durur.* Ümum (Şeyx Sən’an şərabı içdiyi sırada) Şeyx, aman! Dur... Şeyx Mərvan (istehza ilə Şeyx Nəimə) Mürəvvici-islam!.. Şeyx Nəim (Sən’ana) Əcəba içdiyin deyilmi həram? Şeyx Sən’an Ürəfa məşrəbincə var miqyas. Papas (cibindən küçük bir xaç çıqarıb Şeyxə verir) Pək gözəl, şeyxim, al şu xaçı da as. Şeyx Sən’an (alıb asaraq, yarım qəhqəhə ilə) İbn Məryəm asıldı darə, fəqət Onu təkrarə varmıdır hacət? Bumu İsanın ərşə me’racı? Bən nəyim şimdi? Canlı dar ağacı... Şeyx Mərvan Sana layiqmidir bu iş, yahu? Şeyx Sən’an İştə bir parçacıq gümüşdür bu, Bunu asmaqla bir yüzük taxmaq Bəncə birdir, bir... anladınmı bunağ! Papas (Şeyx Sən’ana) Sus, çəkilməz bu dürlü istehza... Şeyx Sən’an Xayır, onsuz da həzrəti-Isa Bizcə ən möhtərəm, böyük sima... Papas Məqsədin anlaşıldı, pək rə’na, Şimdi Qur’anı al da yaq... Şeyx Sən’an Əcəba! Onu yaqmaqda varmı bir mə’na? Hər kəsdə həyəcan və heyrət... Papas Fəzlədir həp bəhanə, üzr ancaq, Yaqacaqsın... Şeyx Sən’an (Qur’anı çıqarıb verir) Al, İştə kəndin yaq! Ümum Şeyx, Qur’an yaqılmaz!.. Şeyx Sən’an İllət var. Şeyx Sədra Susunuz, bəlkə başqa hikmət var! Şeyx Sən’an Hökmi-Qur’an ilələbəd ucalır, Yaqılan həp kağız, mürəkkəbdir. -Bu sırada havayı bulut qaplar, şiddətli göy gurultusu başlar. Bu gurultu pərdənin sonuna qadar ara-sıra müdhiş bir halda dəvam edib durur.* Papas (Qur’anı almayaraq israr ilə) Onu atəşdə yaqmayınca, inan, Sana əsla olunmaz itminan. Şeyx Sən’an Hökmi-Qur’anı tutmuyan məğrur, Onu atəşdə yaqmış ədd olunur. Bir də bihudə etdiyin israr, Bunda İsa və Məryəmin adı var. Xumar və Nina A-h!.. P l a t o n Şeyx, istəməz, bıraq dursun. Ümum Tövbə, ya şeyx, tövbə, tövbə!.. Şeyx Sədra Susun!.. Şeyx Sən’an Eşqdən başqa hər nə varsa, əvət, Tövbə, bin tövbə!.. Eylədim nifrət. Şeyx Nəim Bir düşün, şeyx, unutma Kə’bəyi. Şeyx Sədra Dur! Şeyx Sən’an (Xumara işarətlə) İştə Kə’bəm də, cənnətim də budur. Papas (Platona) Daha bir çarə yoq, nə istərsən, O qaçırmaz boyun itaətdən. P l a t o n Şeyxim, ancaq bir iş də yapmalısın, İki yıl tam domuz otarmalısın. Hər kəsdə böyük bir qələyan. Şeyx Sədra (Şeyx Sən’ana) Xayır, artıq bu pək fəna təhqir, Səni ikrah için bu bir tədbir... Şeyx Sən’an (Platona) Onun eşqiylə bən ki dərbədərim, Hər nə əmr etsəniz qəbul edərim. -Şeyxlər və müridlər “ah” deyə mütəəssir bir halda geri çəkilər.* Gediniz, arqadaşlarım... Gediniz! Başqa bir şeyxə iqtida ediniz. İştə bən naili-vüsal oldum, Aradım nuri-həqqi, ta buldum. Seyr edib kainatı həp yorulun, Arayın, siz də nuri-həqqi bulun. Unutun həp zavallı Sən’anı, Unutun siz o sərsəm insanı. Şeyx Sədra Möhtərəm şeyx, bir təsəvvür edin... Şeyx Sən’an Yetişir, haydı, dəf’ olun da, gedin! Şeyx Mərvan Nerdə əvvəlki qayeyi-əməlin? Şeyx Sən’an (qəhramiz bir hiddətlə bağıraraq) Durmayın, haydı, dəf’ olun, çəkilin! -Şeyx Sədra dərin bir heyrət və dalğınlıq içində düşünüb durur.* M ü r i d l ə r d ə n b i r i n c i q ı s ı m (böyük bir təəssür və təəssüflə) Gedəlim, doğru Kə’bəyə varalım, Xaliqi-kainata yalvaralım. Bəlkə şamil olur da mərhəməti, Şeyxi eylər ihatə məğfirəti. İ k i n c i q ı s ı m (Mərvan və Nəimlə bir yerdə) Şeyximiz atdı hökmi-Qur’anı, Şeyximiz satdı dini, imanı, Öncə islamə bir mürəvvic ikən, Xaç asıb çıqdı dinü məzhəbdən. B i r i n c i q ı s ı m Gedəlim, Haqqa iltica edəlim, Gedəlim, şeyx için dua edəlim... İ k i n c i q ı s ı m Gedəlim, ta ki biz də sapmıyalım, Gedəlim, biz də xaçə tapmıyalım... Şeyx Sən’an Gediniz, gərçi hiylə ya təzvir Sizcə xoş... bəncə eşq yüksəkdir!.. -Bütün şeyxlər və müridlər çəkilməyə başlar. Yalnız Şeyx Sədra ən arqada qalaraq şaşqın və dolğun baqışlarla ağır və mütərəddid adımlarla uzaqlaşıb gedər.* Pərdə * * * Üçüncü pərdə -I SƏHNƏ** -Bir buçuq sənə sonra, son baharda mehtablı bir gecə... Səhnənin ucunda domuz yatırılmağa məxsus bir dam... Damın qapısı önündə 2-3 domuz yatmış, yan tərəfdə bir su dəstisi var. Içəriyi sönük bir işıq aydınlatır. Pək kənarda Xumarın odası gözə çarpar ki, pəncərəsindən saçılmaqda olan incə bir aydınlıqla nəzəri-diqqəti cəlb edər, ətraf ağaclıqdır. Serğo əlində şərab dəstisi, taxtadan yapılmış bir qədəh və 2-3 əkmək olduğu halda türkü çağıra-çağıra yarımsərxoş və laübali bir tevr ilə domuz damından çıqar.* Serğo (göyə baqaraq) Gökyüzünü bəzər parlaq yıldızlar, Yer yüzünü bəzər gülyüzlü qızlar, Gözəl eşqində gönül yanar-sızlar, İnsaf, mərhəmət yoq namərd fələkdə... (əlindəkiləri yerə bıraqıb qapının önündə oturur, şərabdan bir qədəh döküb içərək) Uf, ışıqlandı gözlərim ancaq. (Şeyx Sən’anı çağırır) Ey, çoban şeyx! Nerdəsin? Bana baq! Şeyx Sən’an (gürcü çobanlarına məxsus bir qiyafətdə, saçı-saqalı uzanmış olduğu halda bağça tərəfindən gələrək) Burdayım, Serğo!.. Serğo Gəl yeyib-içəlim. Şeyx Sən’an Sən ye-iç, arqadaş, bən ac deyilim. Serğo Gəl, canım, başqa bir şərabdır bu... Şeyx Sən’an Adətim səncə bəllidir, yahu! Serğo Əziz aqşamdır, İştə, gəl... Şeyx Sən’an Vaz geç! Serğo (qədəhi dolduraraq) Bir qədəh gəl Xumarın eşqinə iç! Şeyx Sən’an Allah, Allah! Şu zəhrimar əcəba İçilir şeymi? Serğo Söylənib durma, Gəl, düdük çal da, ya masal söylə, Ya gözəl bir hekayə nəql eylə. Şeyx Sən’an Yenə halım bir az fəna... Əfv et! (Bir tərəfə gedər.) Serğo (şərabdan bir qədəh içərək, qəhqəhə ilə) Pək gözəl, anlaşıldı dərdin, get!.. (daha bir qədəh döküb içərək türkü çağırmağa başlar) Coşqun şərab eşq odunu söndürməz, Yar saçından bir tel kəsib göndərməz. Tale bana göz verir, ışıq verməz, İnsaf, mərhəmət yoq namərd fələkdə... Bu sırada bağçanın bir guşəsindən köpək havlaması eşidilir. Əcəba başqa bir adammı? (Bağıraraq) Kim o? Özdəmir (əlində xurcun, Oğuzla bərabər gələrək) Biz idik, başqa kimsə yoq, Serğo. Serğo Vay, əfəndim, nasılsınız? Özdəmir Eyiyiz. Serğo Buyurun... Özdəmir Şeyx nerdə?.. Getməliyiz. Serğo Yalnız Allah bilir onun yerini. Özdəmir (xurcunu Serğoya verir) Bunu ver şeyxə; həm də şeylərini Tez boşaltın... həmən dönüb gedəriz. (Sür’ətli adımlarla çəkilib gedərlər) Serğo Hiç məraq etmə, cabəca edəriz. -Xumar Nina ilə bərabər əlində bir qab yemək olduğu halda odasından çıqıb gələrək.* Xumar Bana baq, Serğo!.. Serğo Söylə, sultanım! Xumar Şeyx yatmışmı? Serğo (heyrətlə) Hiç yatarmı, canım! İştə daim onun təbiəti bu... Hiç düşünməz nədir yemək, uyqu. Gecə yıldızla, ayla söhbət edər, Düşünür daima sabahə qadar. Xumar (yeməgi Serğoya verdiyi sırada) Mümkün olduqca hörmət eylə ona, Hər nə əmr etsə, gəl də, söylə bana. Nina Pək nəzakətli zat imiş Sən’an. Xumar (Nina ilə bərabər odasına doğru yürüyərək, onu təsdiq ilə) Əvət, ən möhtərəm, nəcib insan... Hələ dursun kəmalı, mə’rifəti, Onda var sanki evliya sifəti. Serğo dərhal xurcunu alır, boşaltmaq için domuz damına girər. Şeyx Sən’an (bir tərəfdən çıqar, Xumarın getdiyini görüncə) Gediyor İştə nazlı cananım, Gediyor aşinayi-vicdanım, Gediyor İştə dinü imanım, Gediyor səbrü taqətim, canım... (Məhzun və mütəəssir baqışlarla domuz damına yaqlaşır.) Serğo (çıqaraq) Arqadaş! Gəl, yemək gətirdi Xumar. Şeyx Sən’an İştahım yoq... Serğo Gəl!.. Şeyx Sən’an İstəməz israr, Yorğunum, sıtma var canımda bir az. (içəri girər) Serğo Azacıq yatsanız fəna olmaz. (ətrafa) Görünür dərdi tazələndi yenə, Çünki canan göründü gözlərinə. Simon (iki dəliqanlı ilə bərabər gələrək) Serğocan, Serğo! Serğo Vay, Simon, gəl... Simon Sus! Nerdə Sən’an! Serğo Zavallı pək əfsus, Daima qəmli, daima düşkün... Yatıyor, İştə xastalandı bu gün. Simon Sən nə dersin, şu dərbədər Platon Şeyx Sən’anə qız verirmi?.. Serğo Simon! O bir insan ki, pək fürumayə... And içib Tanrı oğlu Isayə, Basmış Incilə əl, inan, verəcək... Simon Şu hərif pək inadçıdır gerçək, Qızı bədbəxt edib də öldürəcək. Serğo (qafasını oynataraq) Burda zənnimcə səhvin olsa gərək, Çünki qız, başqa dürlü bir xilqət, Onu mütləq görən edər heyrət. Şeyxə pək başqa bir məhəbbəti var, Daim ikram edər də, hörməti var. B i r i n c i d ə l i q a n l ı Həp manastır deyib dururdu Xumar, Nə çabuq fikri döndü? Serğo (domuz damını göstərir) Maneə var; Bu uçuq dam Xumar için əl’an Daha qiymətlidir manastırdan. Bu onun səcdəgahı, qibləsidir, Şeyx onun heykəli-müqəddəsidir. İ k i n c i d ə l i q a n l ı (Simona) Şimdi fikrin nə? Şübhə qalmadı hiç, Qız demək şeyxin oldu, sən vaz geç! Serğo Şübhəsiz, bitmək üzrədir müddət, Şeyxi rədd eyləməz Xumar əlbət. Simon (qəhrxənd ilə) Diridir, ölməmiş Simon hala, Ona fürsət verirmiyim? (qayət həyəcanlı) Əsla!.. (Cibindən para ilə dolu bir kisə çıqarır; əlində atıb tutduqdan sonar Serğoya verərək) Doludur həp gümüşlə altın, al! Bu onun qan bahası olsun, al! -Öncə Simon, sonra arqadaşları xəncərləri çəkərək şeyxin yatağına hücum etmək istərlər.* Serğo (Simona) Nə imiş anladım, sənin əməlin. (hər üçünə) Şimdi olmaz, gedin də, sonra gəlin. Bu sırada Özdəmir gəlir, arqa tərəfdə pusub onları dinlər. Nina da Xumarın odasından çıqaraq dərin bir heyrətlə bu əhvalı tamaşa edər. B i r i n c i d ə l i q a n l ı (Simona) Doğru, pək doğru söylüyor, gedəlim, Gecə keçsin, gəlib də öldürəlim. Simon Bəncə fürsət qanatlı bir quşdur, Kim ki, əldən uçursa, sərxoşdur. -Həmən hücum etmək istər, Nina böyük bir iztirab içində baqıb durur. Özdəmir çarçabuq Simonun biləyini yaqalar, xəncər əlindən düşüverir. Dəliqanlılar isə hər biri bir tərəfdən Özdəmiri yaqalayıb qımıldanmasına imkan verməzlər.* İ k i n c i d ə l i q a n l ı (Özdəmirə) Məhv olursun, saqın, qımıldama, dur! -Bu sırada Oğuz gələrək ağır və məğrur bir baqışdan sonra arqadan hər əlilə bir dəliqanlının boğazından tutub şiddətlə sıqar. Hər ikisi boğulacaq bir hala gəlirlər, hər kəsi dəhşət alır.* Oğuz İştə xainlərin cəzası budur! Özdəmir (Simona) Bir düşün, bir utan, qızar, yahu! Səndə bilməm nasıl təbiət bu? Şeyx, o bir möhtərəm, zərərsiz adam, Həm misafir, qərib və aciz adam... Əcəba səndə yoqmudur vicdan? Böylə namərd olurmu hiç insan!? Oğuz Hanki xain bu nev edər rəftar? Ah, namusa küsmüş alçaqlar! Sizmi, Sən’anmı ölməyə şayan? Baq, şu xəncər verir cəvab əl’an. (Həmən xəncərini çəkərək Simona hücum edər) Özdəmir (Oğuzu tutaraq ağır bir ahənglə) Dur!.. Xayır, istəməz bu hiddətü kin, Pəki, ondan nə fərqin oldu sənin? Oğuz Qoy gəbərsin! Özdəmir Xayır, bu hiç olmaz, Güclü gücsüzdən intiqam almaz. (Simonla arqadaşlarına) Dəf’ olun, haydı, durmayın!.. Lakin, Lakin əsla unutmayın, şeyxin Qanını içmək istəyən alçaq Ən nihayət əlimdə qəhr olacaq. Hər üçü silahlarını alıb gedərlər. Şeyx Sən’an (domuz damından çıqaraq) Nə imiş? Söyləyin, nə var, əcəba? Özdəmir Öylə bir şey deyil, əfəndi baba!.. Oğuz (Serğonun əlindəki kisəyi alaraq) Bu nə? Serğo (kəkələyərək) Bilməm... əvət, bu kisə... xayır... Oğuz Şeyx için yoqsa qan bahasımıdır? (Sərt və atəşli bir sillə eşq edər) Şeyx Sən’an Allah, Allah!.. Oğuz, nə yapdın sən?.. Oğuz Sana qəsd etdirən şu xaini bən, Azacıq etmək istədim tə’dib. Şeyx Sən’an Pək yazıq!.. Bir düşün, zavallı qərib. (göyə doğru) Bu fəlakətlərin bütün səbəbi, Həp bənim, bən... bağışla, yarəbbi!.. Oğuz (Serğoya) Baqınıb durma, haydı, kisəyi al! Gəl, işim var səninlə, gəl, abdal! (Serğo kisəyi yerdən alıb Oğuzu izlər.) Özdəmir Şimdi fikrin nədir, böyük şeyxim? Zənn edərsəm olur nəticə vəxim. Səni bunlar epeycə incidəcək, Şübhəsiz, ən sonunda rədd edəcək, Halınız həm də xeyli qorquludur, Kim bilir, bəlkə bir cinayət olur. Qızı istərsəniz alıb gedəlim, Həm də kim qarşı çıqsa, məhv edəlim. Şeyx Sən’an Özdəmir! Parça-parça doğransam, Yenə bir böylə haqsız iş yapmam. Özdəmir Bir sözüm yoq bu rə’yə qarşı bənim, Lakin olduqca ehtiyat lazim... Şeyx Sən’an Gediniz, çünki pək uzaq yolunuz, Bəni Tanrım qorur, əmin olunuz! Özdəmir (xurcunu yerdən alır, şeyxin əlini öpərək) Bir qəza vaqe olsa, şeyxim, inan, Çıqarız həp yolunda var-yoqdan. Daima borcumuz itaətdir, Bizcə hər əmriniz səadətdir. (çəkilib gedər) Şeyx Sən’an Cümlə ikramü lütfünüz məlum, Sağ olun, əskik olmayın, oğlum. (Özdəmirin uzaqlaşdığını görüncə) Uçurum, İştə hər tərəf uçurum! Anlamam bən, nədir bu taleyi-şum!? Nə fəlakət!.. Nədir bu, yarəbbi!? Nina (Səssiz adımlarla çəkilir, Xumarın odasına girdiyi sırada) Serğodur iştə həpsinin səbəbi. Şeyx Sən’an (göyə doğru) Deyil əsla bir iştika, bu nida! Çünki ülvi Xumarın uğrunda Hər bəla bəncə bir səadətdir, Hər cəfa sanki bir məhəbbətdir. Qapının önündəki dəstiyi alır, su gətirmək için bağçanın bir tərəfinə gedər. Azacıq sonra Anton ağ geyimdə digər tərəfdən çıqar, əbus çöhrəli bir gürcü də əlində yaqıcı maye ilə dolu bir dəsti tutaraq onu izlər. Anton (yarım səslə) Serğocan, Serğo!.. Arqadaşı İstəməz, bir dur. (Domuz damına baqaraq) İştə Sən’an yataqda... Baq uyuyur. Anton Serğo!.. Arqadaşı Lazım deyil. Bıraq, gedərim Doğrayıb şeyxi, şimdi məhv edərim. (Dərhal içəri fırlar) Anton (qapıdan baqaraq) Daha vur! Bir də, bir də... (kəndi-kəndinə) Şimdi Xumar Bən kimim, ya nəyim, duyar, anlar. Arqadaşı (çıqaraq heyrət və dəhşətlə) Şu hərif anlamam nə sehr etmiş, Bir təsadüf ki, İştə pək müdhiş!.. Ona hiç xəncər etmiyor tə’sir, Yalnız icra olundu son tədbir. Qapıyı qapar, bu sırada içəridə alav parlamağa başlar. Anton Yoqsa atəşlədinmi? Arqadaşı Öylə, əvət; Yandı Sən’an, kül oldu, getdi... Anton Fəqət, Şimdi dilbər Xumarə müjdə gərək, Ta gəlib seyrə dalsın inliyərək. Xumar Nina ilə bərabər odasından çıqar, onları görür-görməz böyük bir heyrət və təlaş içində baqa qalırlar. Arqadaşı (Antona istehzalı qəhqəhə ilə) Şimdi Sən’an yatıb da rö’yadə, Zevqə dalmış behişti-ə’ladə. (təlaş ilə) Daha durmaq xatalı... Gəl, gedəlim... Gedəlim, haydı... Anton Pək gözəl, gedəlim. Sür’ətli adımlarla uzaqlaşırlar. Xumar Ah!.. Bunlar da bir cinayət arar. Nina Şübhəsiz, başqa bir fəlakət var. Bu sırada şiddətli yel əsməsi, gök gurultusu, yanğın çıtırdısı başlar. Ta pərdənin sonuna qadar davam edər. Xumar (Nina ilə bərabər şaşqın bir halda domuz damına yaqlaşaraq) Anladım, şimdi anladım, bildim. (hiddət və təlaş ilə) Serğo, gəl, Serğo! Nerdəsin? Serğo (görünərək) Gəldim. Xumar Haydı, qoş, durma!.. Gəl, tez aç qapıyı! Nina Xain, alçaq, ədəbsiz, aç qapıyı! Serğo qapıyı açdığı kibi yanğından hasil olan qızıl alav səhnəyi aydınlatır. Gir, çabuq gir, zavallı şeyxi çıqar! Xumar Durma, biçarə yandı, tez qurtar! Serğo içəri girmək istər, fəqət cəsarət edəməz. Qomşular (üç-dört kişi gələrək) Söyləyin bir, nə var? Nə olmuş?.. Xumar Aman!.. Yandı, məhv oldu binəva Sən’an... Qomşular Baqalım, bəlkə yanmamış... Nina (hiddətlə Serğoya) Cəllad!.. Xumar A-h, biçarə şeyx!.. Aman!.. Imdad!.. Bitab olaraq düşəcək olur. Nina həmən kəndisini dutar. Bu sırada Şeyx Sən’an əlində dəsti bir tərəfdən çıqar, hər kəs heyrətindən dona qalır. Şeyx Sən’an (pərəstişkaranə bir tevr ilə) Şeyxi məhv oldu sanmayın zinhar! İştə qarşındayım, sevimli Xumar! Kim ki, eşq atəşilə oldu hədər, Onu yandırmaz öylə atəşlər. Bəni öldürsələr də, bən yaşarım, Tərk edib xəlqi xaliqə qoşarım. Əbədiyyət bənim məzarımdır, Çünki sultani-eşq yarımdır. Eşq için can nisar edən ərlər Əbədi bir həyat içində gülər. Bəni həp parça-parça doğrasalar, Ruhum ölməz, səmayi-eşqə uçar. Uçar ən möhtəşəm fəzalər aşar, Yenə cənnətdə həp səninlə yaşar. Son beyt bitmək üzrə ikən həmən pərdə qapanır. Pərdə -II SƏHNƏ** Mədinədə həsir ilə döşənmiş bir oda... Ətrafda oturub dayanmaq için mindərlər və döşəklər... İki qapı... Bağçaya açılır iki-üç pəncərə... Günəş yeni doğmağa başlayır. Pərdə açıldıqda xidmətçi qara ərəb döşəkləri düzəltərək çıqar. Bu sırada Şeyx Hadi ilə Əbülüla daxil olur. Şeyx Hadi Çoq şükür Rəbbi-zülcəlalimizə, Oldu qİsmət yenə Mədinə bizə. (Pəncərələrdən birini açaraq) Nə müqəddəs havası var... hər an Nəfəs aldıqca qəşş olur insan. Adəta ruhə bir səfa gəliyor, Adəta qəlbə bir şəfa gəliyor. Əbülüla Şeyx Hadi! Nə dersiniz gerçək, İstərim bir çıqıb xəbər bilmək. Şeyx Hadi Soruşub bir nə var, nə yoq bilsən, Bixəbər qalmayız həvadisdən. (pəncərəyi qapayaraq) Yorğunum, bən də bir yarım saət Uzanıb olmaq istərim rahət. (Əbülüla çıqdığı sırada) Fəqət ilk öncə Şeyx Sən’andan Bir xəbər bil!.. Əbülüla Pəki! Şeyx Hadi Unutma, aman, Həm də Zəhrayı sor da, gör o nasıl? Xastadır bəlkə, get iyadət qıl. -Əbülüla gedər. Şeyx Hadi əbasını yüzünə çəkərək uzanır. Bu sırada səhnənin ışığı çəkilib ucdakı ikinci pərdə qalqar.* Şeyx Sən’an (atəşlər, alovlar içində görünərək yarı məhzun, yarı məmnun bir fəryad ilə) Yandım, Allah!.. Nədir bu işgəncə? Həm nə dəhşətli, datlı əyləncə!.. Atəşi-eşq bir səadət imiş, Bu da bir başqa dürlü cənnət imiş. Bəndə yoq iştika, fəqət, yarəbb! Yoqmudur səndə mərhəmət?! Ya Rəbb!.. Gəliyor həp bu hiylələr səndən, Bəni bilməm niçin yaratdın sən?! -Bə’zi mevhum əllərdə xəncərlər, qılıclar parlayaraq Şeyx Sən’ana hücum edildiyi görülür*. Bir mələk (göydən enər kibi gələrək) Hiç məraq etmə, möhtərəm Sən’an! Səni əsla unutmamış Yaratan. Sana xaliq olub yeganə pənah, Həm şəfaətçidir Rəsulüllah. Səni təqdis edər mələklər, inan, Hiç təlaş etmə, gəl, böyük Sən’an! -Şeyx Sən’anın əlindən tutub kənara çəkmək üzrə ikən ikinci pərdə enər. Səhnə aydınlaşır.* Şeyx Hadi (sərsəm kibi qalqaraq) Əcəba!? Lailahə illəllah! Bu nə dəhşətli hal!? Şeyx Əbuzər Ya Allah! Şeyx Əbülləhyə və Şeyx Cəfərlə bərabər daxil olur. Qucaqlaşıb öpüşürlər. Şeyx Hadi Buyurun! Şeyx Əbuzər Keyfiniz nasıl? Şeyx Hadi Eyiyim. Şeyx Əbuzər Parlasın ictihadınız daim, Sizə əcr eyləsin əta qadir. Şeyx Hadi Gördünüzmü Əbülülayı?.. Şeyx Əbuzər Xayır. Şeyx Hadi Söyləyin bir, nə var, nə yoq, Zəhra Eyiləşmişmi? Şeyx Əbuzər Halı xeyli fəna, Yaşıyor canlı bir cənazə kibi. Şeyx Hadi Sən böyüksün, Ilahi, yarəbbi! Şeyx Əbuzər Yeməz-içməz, zavallı pək düşgün... Ağlamaz, ağlatır cihanı bütün. Həm seçilməz o bir müqəvvadən, Ölüdür, köçməmiş bu dünyadən, Daima türbeyi-Rəsulə gedər, Yalvarıb Haqqa ərzi-hacət edər. Şeyx Hadi Daha kafi şu qəmli qissə, aman! Azacıq söylə Şeyx Sən’andan. Yoqmu hiç bir xəbər, gələn, ya gedən? Şeyx Əbuzər Yolçu var Məkkeyi-mükərrəmədən, Söylənən sözlər olsa həp gerçək, Şeyx Sən’an, demək yarın gələcək. Şeyx Hadi Çoq şükür, çoq şükür, böyük Tanrı! Şeyx Əbuzər Anlatıb sən də söylə bir barı, Pək uzun sürdü adəta bu səfər. Qardaşım, söylə bir nə var, nə xəbər? Şeyx Hadi Sormayın, sormayın nə halətdir, Bu səfər bir yığın fəlakətdir. Ah, əvət şimdi yalnız on kişidən Sağ qalan bir Əbülüla, bir bən... Hər üçü (böyük bir yə’s və heyrət içində ahəngi-məxsus ilə) “Inna-lillahi və inna-ileyhi raciun”. Şeyx Əbülləhyə (dərin bir sükutdan sonra) Nə fəlakətli hal, aman, ya Rəb! Şeyx Cəfər Nə imiş, kim bilir, bu halə səbəb? Şeyx Əbuzər Nə təəssüflü bir xəbər... Eyvah!.. (Şeyx Hadiyə) Hər nə keçmişsə eylə həp izah! Şeyx Hadi Kə’bədən biz o gün ki, ayrıldıq, Və’zü təbliğə başladıq artıq. Gəzdik az-çoq Yəmən diyarində, Azacıq sonra atladıq Hində. Edərək hər tərəfdə nitq irad, Xəlqi də’vətlə eylədik irşad. Eyləyib ərzi-ehtiramü səlam, Bizi alqışlıyordu həp islam, Başqa dinlərdə bir çoq insanlar Həp sorar, həp arardı bürhanlar. Çünki pək güc deyildi ilzamı, Həp qəbul etdi dini-islamı. Şeyx Əbülləhyə Əvət, islam yüksəlir, enməz. Şeyx Cəfər Nuri-həq daima yanar, sönməz. Şeyx Hadi O civarlarda İştə bir müddət Göstərib himmət, eylədik də’vət Nagəhan başlayıb vəba, taun Sardı ətrafı, xəlqi etdi zəbun. Çarəsiz, biz də Hindi tərk edərək, Geri döndük təəssüf eyləyərək. Bəhri-Ümmanda sonra bir tufan, Bir bəla qopdu, sarsılırdı cihan. Gecədən keçməmişdi bir o qadar, Oldu dəhşətlə runüma məhşər. Pək yaqındıq o dəmdə sahilə biz, Sarsılıb durdu nagəhan gəmimiz. Qocaman dalğalar hücum edərək, Çıldırıb ıçqırırdı kükrəyərək. Dəli yellər alay-alay qoşaraq, Gəminin yelkənilə çarpışaraq, Qıldı həp parça-parça bir anda, Hökm edib durdu yə’s hər yanda. Hər tərəfdən ucaldı ahü fəğan; Ağlayan, inləyən, düşən, bağıran, Bir yığın binəva, səfil insan Yalvarıb Haqqa istiyordu aman. Çırpınırkən xilas için həpimiz Daha dəhşətlənib qudurdu dəniz. Topa tutmaqla yıldırım hər an, Gurlayıb yolçularda qoymadı can, Bir tərəfdən də parlayıb şimşək, Xəlqi titrətdi həp qılınc çəkərək. Gök dənizdən seçilmiyor əsla; Yer bəla, gök bəla, mühit bəla... Çarpışır yolçularla fırtınalar, Hər kəsin gözlərində dəhşət var. Son nəfəs İştə, yoq ümidi-nicat, Gəmimiz batmaq üzrədir, heyhat! Şeyx Əbülləhyə Bir təsadüf ki, həp fəlakət imiş. Şeyx Cəfər Bir umulmaz qəza ki, dəhşət imiş!.. Şeyx Hadi (dəvam ilə) Yolçular çarəsiz qalıb nagah, İki-bir, üç-bir oldular həmrah. Gəmidən fırlayıb da çırpınaraq, İstiyorlardı həp xilas olmaq. Suda bir xeyli qol-qanat çaldıq, Həp yorulduq da duyğusuz qaldıq. Böylə müztər görüncə halətimi, Söylədim kəlmeyi-şəhadətimi, Çarpışırkən ümidü yə’slə bən, Gəldi bir səs bu anda sahildən, Səs gələn səmti izləyib buldum, Allahın yardımilə qurtuldum. Gecə bilməm nasıl keçib getdi. Ən nihayət günəş tülu’ etdi. Baqdım, əfsus, qurtulan bizdən Yalınız bir Əbülüla, bir bən... Şeyx Əbuzər Tanrı qərq eyləsin də rəhmətinə, Əfv qılsın rəsulu hörmətinə. Sizə səbri-cəmil edib ehsan, Ömrülər eyləsin əta Sübhan. Əbülüla (daxil olaraq) Şeyx Sədra yanında həp ixvan Gəliyor... Şeyx Hadi Pək gözəl, fəqət Sən’an?! Əbülüla Onu bən görmədim, xayır... Şeyx Hadi (təlaş və heyrətlə) Əcəba! Bir həqiqətmi gördüyüm rö’ya?! (pəncərəyi açıb göyə doğru baqaraq) Ah, tar oldu gözlərimdə fəza, Var imiş şeyximin başında qəza. -Mə’yus bir halda dalıb gedər. Şeyx Sədra öndə olaraq bütün şeyxlər və müridlər yorğun adımlarla daxil olurlar. Şeyx Hadi başını qaldırır. Gələnləri ağır və kəskin baqışlarla süzdükdən sonra Şeyx Sədrayə.* Söylə, Sədra, nə oldu şeyxinizə? Əbədi bir vidamı etdi sizə? Şeyx Sədra mütərəddid bir halda düşünür. Düşünüb durma böylə heyrətlə, Söylə, aç!.. Hər nə varsa aç, söylə!.. Şeyx Sədra Şeyxi bizdən ayırdı Gürcüstan, Şimdi artıq o, başqa bir insan... Şeyx Hadi Sağ ya? Şeyx Sədra Əlbəttə! Şeyx Hadi (göyə doğru) Çoq şükür, ya Rəb! (Şeyx Sədrayə) Niçin ayrıldınız, nə oldu səbəb? Şeyx Sədra sükut edər. Söylə, gizlətmə! Şeyx Mərvan (Şeyx Sədrayə) Söylə, həp söylə! Şeyx Hadi (Şeyx Mərvanə) Haydı, sən söylə, sən dəvam eylə! Şeyx Mərvan Şeyximiz satdı dini, imanı, Şeyximiz atdı hökmi-Qur’anı, Hökmi-Qur’anı atdı bir qız için, Həm şərab içdi, həm xaç asdı, bilin! O qadından qaçan böyük Sən’an, Domuz otlatmaq üzrə oldu çoban. Şeyx Hadi (mə’nalı bir ahənglə) Böylə gördükdə, şübhəsiz, həpiniz, Ona nifrətlə duyğu bəslədiniz! (Istehzalı qəhqəhə ilə) Gəldiniz?.. Həm də Şeyx Sən’ansız!.. Cümləniz bir cəsəd ki, həp cansız. Qaliba sizcə öylə bir ustad, Olunur şimdi lə’nü tə’nlə yad!? Şeyx Mərvan Onu təkfirə qalqışan vicdan Bir qəbahətmi işliyor? Şeyx Hadi (qayət hiddətli) Mərvan! Görmədim bən sənin qadar nankor, Bir gözün kor deyil ki, vicdan kor. Hər kəsdə dərin bir sükut. (ümuma) Sizdə insaf yoq, həmiyyət yoq! Mürşidi-binəzirə hörmət yoq. Çünki yoq ruhunuzda ülviyyət, Qəlbiniz həp zəbuni-süfliyyət... Tutsa afaqı şö’leyi-hikmət, Onu duymaz dumanlı gözlər, əvət. Şeyx Sən’an, o şəmsi-aləmtab Oldu kafir, xaç asdı, içdi şərab; Hər nə yapdisə, şübhəsiz, siz də – Siz də həp yapmalıydınız, siz də, Siz də həp olmalıydınız tərsa, Mə’siyətdənmi qorqdunuz yoqsa!.. Halbuki küfrü Şeyx Sən’anın. O fəzilətli piri-irfanın Sizin imanınızdan uladır, Haq bilir, həm də bin qat ə’ladır. Ümum Xeyli yalvardıq, iştə rədd etdi. Şeyx Mərvan Bizi nifrətlə tərk edib getdi. Şeyx Hadi Həpiniz çünki kəcnəzər, xain, Həm də zahirpərəst, bədbatin... Sizdə olsaydı şübhəsiz vicdan, Bilərək Şeyxi Kə’beyi-iman, Ona hiç söyləməzdiniz azğın, Onu zənn eyləməzdiniz sapqın. (Şeyx Sədrayə) Söylə, Sədra, yalanmı söylədiyim? Şeyx Sədra Doğru, pək doğru, möhtərəm şeyxim! (təbdili tevr ilə) Şübhə yoq, gərçi sizcə mənfuruz Lakin az-çoq bu işdə mə’zuruz. Şeyx Hadi Məsəla?.. Şərh edib də söylə nasıl? Şeyx Sədra Şeyxi tərk eyləyib tamam bir yıl Gəzib ətrafı olmadıq mə’yus, Dini təbliğə başladıq... Əfsus!.. Bir də döndük, bulunca Sən’anı, Gördük olmuş o bir domuz çobanı. İki gün yalvarıb rica etdik, Gecə-gündüz həp iltica etdik. Yenə rədd etdi... Baqdım olmuş əsir, Nə qadar yalvarılsa yoq tə’sir. Şeyx Hadi Pək gözəl, siz qalaydınız orada. Şeyx Sədra İştə həp arqadaşlarım burada! Qalalım söylədim də, baqmadılar, E’tiraz etdilər bütün... Naçar Bən fəqət qalmaq istədim tənha, Buldu Sən’an bu fikri pək bica. Ən nihayət şikəstəpər, mə’yus, Eylədik cümləmiz vida, əfsus. Şeyx Hadi Şeyx Sən’an, o bir böyük ümman, Onda yoq qə’rü ibtida, payan. Onu idrak için kəmal istər, Əhli-zevq istər, əhli-hal istər Ah, əvət, şimdi gördüyüm rö’ya Nə tuhaf levhə, bilsəniz... Şeyx Mərvan (Şeyx Nəimə müstəhzi) Əcəba?! Şeyx Sədra (Şeyx Hadiyə) Lütf edib söyləyin, rica edərim. Şeyx Hadi Gördüm əl’an ki, şeyxi-dərbədərim Yanıyor... halı pək müşəvvəşdir. Bütün ətraf alavdır, atəşdir. Parlar əllərdə həp qılıc, xəncər, Titrətib şeyxi zəhrəçak eylər. Hər kəsdə dərin bir heyrət. Nagəhan bir gözəl, sevimli mələk Endi göydən, təbəssüm eyləyərək. Şeyxi qaldırdı səmti-balayə, Ərşi-ə’layə, qürbi-mövlayə. Ümum Şeyximiz rəhnümayi-irfandır!.. Şeyx Əbuzər Şübhəsiz, lütfi-həqqə şayandır. B i r i n c i ş e y x Ya niçin öylə şeyxi tərk etdik? İk i n c i ş e y x Nə xəta eylədik, nə kəc getdik!? Şeyx Hadi Çünki siz korsunuz... O, mənbeyi-nur... Əbülüla Fəqət ən son nədamət əfv olunur. B i r i n c i ş e y x Yenə həp şeyxə doğru qoşmalıyız. İ k i n c i ş e y x Şübhəsiz, şübhəsiz, buluşmalıyız. Şeyx Sədra (qafasını oynataraq, istehzalı və mə’nalı bir ahənglə) Pək təbii deyilmidir, əcəba?! Azacıq tar olursa şimdi hava, Sevinir hər tərəfdə şəbpərələr Aldanıb qafilanə rəqs eylər. Zənn edərlər günəş üful etmiş, Büsbütün nuru məhv olub getmiş... Bir qadar sonra parlayıb təkrar, Bütün afaqı nuri-hüsnü yaqar. Ürkərək həpsi bunca şə’şəədən, Şaşırır, diksinir... Nə batil zənn!.. Şeyx Hadi Bir qəbahət bu, həm də pək müdhiş! Başqa bir çarə yoq, keçən keçmiş... Fəzlədir bəncə vəqti qeyb etmək, Şimdi fürsətdən istifadə gərək. Gedəlim türbeyi-rəsula, gəlin, Həm ziyarət, həm ərzi-hacət için. Edəlim ərzi-ehtiramü səlam, Edəlim həp şəfaət istirham. Qoşalım sonra Şeyx Sən’anə, Qoşalım rəhnümayi-irfanə. Ümum Gedəlim, haydı durmayın, gedəlim; Gedəlim, şeyxə can nisar edəlim. -Şeyx Hadi ilə Şeyx Sədra çıqar. Bütün şeyxlər və müridlər də onları izlər*. Şeyx Mərvan (çıqdığı sırada Şeyx Nəimə) Həpsi boş bir xəyalə aldanıyor, Zülməti-küfrü nuri-həq sanıyor!.. Əbülüla (ən arqada olaraq mə’nalı bir ahənglə, hər ikisinə) Bir həqiqətdir iştə, gözsüzlər Kor olur, nuri-həqqi görməzlər... Pərdə * * * Dördüncü pərdə -I SƏHNƏ** -İkinci pərdənin səhnəsində olduğu kibi, yol üzərində küçük bir balkon... Qarşıda çiçəkli bir baqça; mayıs... Pazar günü... Pərdə açıldıqda dört-beş dəliqanlı gürcü sərxoş bir halda yoldan keçərlər. Bunlardan biri öndə çalğı çalar, biri də tuhaf və gülünc vəziyyətlərlə oynar, digərləri isə əl çalarlar. Nina balkona çıqıb onları tamaşayə dalar. Dəliqanlılar çalıb oynadıqları halda uzaqlaşıb gedərlər. Bu sırada Xumar da çıqar.* Nina (Xumara) Daima evdə sanki bir dutsaq... Nə olur bir çıqıb hava alsaq!? Şimdi var hər gönüldə zevqə həvəs, Çalar, oynar da əylənir hər kəs. Baq, cihan həp gülümsüyor, bir baq! Sən fəqət, sən bu feyzdən pək uzaq... Xumar Bəni sən hiç məlamət etmə, gülüm! Hər nə yapsam açılmıyor gönlüm. Şu dilara, sevimli mənzərələr Artırır bəndə sanki hüznü kədər. -Bu sırada öncə əlvan geyinmiş qızlar və çocuqlar, sonra dəliqanlılar, nəş’əli, munis bir ahənglə şərqi çağıra-çağıra gəlib keçərlər.* Q ı z l a r v ə ç o c u q l a r Açmış mənəkşə, sünbül, Xəndan olur qızılgül; Ötdükcə, sanki bülbül Rəqs etdirir xəyali... D ə l i q a n l ı l a r Hərdəm günəş gülümsər, Süslər cihanı yeksər; Məczub edər sərasər Ənzari-əhli-hali... Q ı z l a r v ə ç o c u q l a r Dünya tərəblə dolmuş, Bir parça cənnət olmuş, Hər ruh nəş’ə bulmuş, Hər qəlb açıq, səfali... D ə l i q a n l ı l a r Hər gözdə bir məhəbbət, Hər yüzdə bir səadət; Həp əhli-zevqü işrət Sərməstü laübali... Bu anda sür’ətli bir surətdə kilisədə çalınmaqda olan çan səsi eşidilməyə başlar. Xumar Nina, baq, İştə dinlə çan səsini, Dinlə ömrün şikəstə naləsini. Xalq bir yanda şərqilər çağırır, Çalar, oynar da, həp gülər, bağırır, Başqa bir yanda bir zavallı fəqət Zevqi-dünyayə həp qalır həsrət. Sarsılır cümlə əqrəbası onun Daima yaslı, daima məhzun... Nina Sən məraq etmə, hiç sıqılma, Xumar! Çünki bir fərd ölür də, dördü doğar. Xumar Doğar, amma doğub doğurmaqdan Nə çıqar sanki!? Nina (yola baqaraq) İştə gəldi baban! Xumar (papası babası ilə bərabər görüncə, istikrahla) Şu papas, ah! Pək xəyanətkar, Yenə bəsbəlli bir xəyanəti var. Hər ikisi içəri girər, təkrar çan səsi eşidilir. Papas İştə baq, dinliyormusun, Platon? P l a t o n Yenə kimdir ölən? Papas Zavallı Simon. P l a t o n Ah, yazıq! Söylə bir, nə oldu? Nasıl? Papas Aşiq olmuş Xumarə tam iki yıl, Ağlayıb sızlamış... fəqət naçar, Aqibət vermiş intiharə qərar. P l a t o n Pək yazıq!.. Başqa bir yigitti Simon. Papas Hələ biçarə Anton, a-h, Anton!.. Sanki bitmiş də, yoq həyat onda, O da er-gec olur Xumarə fəda. P l a t o n Şeyx Sən’anı mütməin etdim, Çarə yoq, söz verib yəmin etdim. Papas Bulunur şeymi öylə bir evlad! Qızı bədbəxt edərsin, etmə inad! P l a t o n (laübali qəhqəhə ilə) Pək tuhaf!.. Kim? Xumarmı?! Pək yanılış... Fərq yoq, onca bir demək yaz-qış. Həp müsavidir, onca hüznü nəşat, Onca birdir əvət, həyatü məmat. Papas Anlamam bən nədir bu lafü gəzaf Platon, səndə yoqmudur insaf? P l a t o n (Papasın qolundan tutaraq) Pək gözəl... Anladım məramını, gəl! Dinləriz hər nə olsa hökmi-əzəl. -Hər ikisi içəri girər. Bu sırada Şeyx Sən’an zində və nurani bir sima ilə, fəqət saçı, saqalı büsbütün ağarmış, əlində bir çoban dəgnəgi olduğu halda bağça tərəfində görünür, ağır və düşüncəli adımlarla balkona doğru ilərləməyə başlar. Bu anda Xumar da balkona çıqar. Şeyx Sən’an Xumarın qarşısında duraraq mə’nalı və söz söyləyəcək bir baqışla baqıb durur.* Xumar Yoqsa bir xahişinmi var, Sən’an? Hər nə qəlbində varsa, eylə bəyan... Şeyx Sən’an Söylə, ey aşinayi-vicdanım! Söylə, sən söylə, nazlı sultanım. Söylə, sən söylə... bəndə taqət yoq, Bir də zənnimcə ərzə hacət yoq. Bəllidir çünki səncə hər halım, Çünki sənsin pəriyi-amalım... Xumar (nazikanə) Fikriniz pək dumanlı, pək mübhəm... Nə demək istiyorsunuz, bilməm?.. Azacıq sükut. Serğo (gələrək, Şeyx Sən’anə) Soruşub bir yığın sarıqlı adam, Səni, şeyxim, arardı biaram. Qaliba həpsi əski yoldaşlar, Azacıq sonra həp gəlir də çıqar. Şeyx Sən’an (hiddətli və usanmış bir halda) O domuzlar ki, otlatır Sən’an Şübhəsiz, fərqi yoqdur onlardan. İstəməm görmək, istəməm... Sən get, Yolda qandır, çevir, həmən dəf’ et! Serğo dərhal uzaqlaşıb gedər. (pərəstişkaranə bir vəziyyətlə) Bir düşün!.. Nazənin, sevimli Xumar! Bəllidir İştə səncə həp əsrar. Getdi uğrunda dinü imanım, Getdi həp fəzlü şöhrətim, şanım. Unutub cümlə hökmi-Qur’anı, Oldum axırda bir domuz çobanı. (başını açaraq) Saqalım, həp saçım ağardı bütün, İki yıldır ki, gülmədim bir gün. Bəni yalnız yaşatdı bir rö’ya, Öylə rö’ya ki, datlı bir xülya... Dərdi-həsrətlə daima yanaraq, Yaşadım bir xəyalə aldanaraq. Söylə, əmrin nədir, gözəl mələgim? Hədər olsunmu şimdi həp əməgim? Xumar (səmimi və mütəəssir) Möhtərəm şeyx!.. Ey böyük Sən’an! (artıq sözünə dəvam edəməz) Şeyx Sən’an Söylə, ruhum! Düşünmə, söylə, aman! Söylə, əsla çəkinmə, söylə, Xumar! Bəndə hər əmrə qarşı hörmət var. Məzhər olduqca hər xitabinə bən, Keçərim sanki kəndi-kəndimdən. Söylə, güldür bu ruhi-nalanı, Gül, sevindir bu qəlbi-giryanı, Bana səndən gəlirsə qəhrü itab, Yenə gönlüm edər qəbulə şitab. Sənin uğrunda məhv olub getmək Ən böyük bir səadət olsa gərək... Bu sırada P a p a s , P l a t o n və N i n a balkona çıqarlar. P l a t o n (Xumarə) Yenə Sən’an nə istiyor əcəba? Şeyx Sən’an Tək vəfa istərim də, və’də vəfa. Papas Nə demək istiyorsun? Izah et! Şeyx Sən’an (azacıq hiddətli və e’tinasız) Sana race deyil sözüm, keç get! Papas (Platona) Zənn edərsəm şu dərbədər məcnun. Şeyx Sən’an (zəhrxənd ilə) Xəlqi məcnunlar ədd edər məcnun. P l a t o n Soralım bir Xumarə... Papas Olmaz, inan, Xayır, əsla bu işdə yoq imkan. Şu hərif çünki tutmamış sözini, İzliyormuş həp əski yol-izini. P l a t o n Nə diyorsun, canım!? Papas Əmin olunuz, Görmədim böylə Tanrısız, yolsuz, Yenə Qur’an oqur, namaz qılar, Yenə islamə qarşı hürməti var. Şeyx Sən’an (Platona) Həp yalan, iftira!.. Inanma, saqın! Papas (hücum ilə şeyxin göksünü açaraq) Hanı, göstər nə oldu, nerdə xaçın? (xaçı bulamayınca, qayət hiddətli) İştə gördünmü? Sayğısız, xain! Varmıdır sanki səndə məzhəb, din? Şeyx Sən’an (zəhrxənd ilə) Arif ol, arif!.. Atma vicdanı, Ara qəlbində dini, imanı. (Papasın göksündəki böyük xaça işarətlə) Zahirin pək gözəl, fəqət nə çıqar? Oynaşır batinində şeytanlar. Papas (şaşqın və hiddətli) Ah, sus!.. Insan qılıqlı şeytan, sus! Şeyx Sən’an Sanki bən susdum, öylədir əfsus. Papas Haydı, get! Burda durma, get, dəf’ ol! Get! Əvət, başqa bir pənah ara, bul. Xumar A-h! P l a t o n (Papasa) Gəl, gəl!.. Zavallı şeyxi bıraq! Papas (Şeyx Sən’ana) Get, çəkil, durma!.. Sərsəri, alçaq! Şeyx Sən’an A-h, alçaqmı? Sərsərimi?!. Papas Əvət, Sana layiq cəza budur əlbət... Dərhal Xumar ilə Platonu yaqalar, bərabər içəri girərlər. Yalnız Nina dışarıda qalıb şaşqın bir halda düşünüb durur. Şeyx Sən’an (Xumarın getdiyini görüncə, suzişli və məcnunanə) Getmə, gəl!.. Nazənin Xumarım, gəl! Daha yoq səbrü ixtiyarım, gəl! Bitdi, məhv oldu bənligim, heyhat!.. Bəndə yoq qeyri arizuyi-həyat. Getdi, həp söndü, getdi hər əməlim, Gözəlim! Gəl də bir vida edəlim. Gəl!.. Aman, gəl!.. Gecikmə gəl, mələgim! (geri çəkilib yol üzərində münfəil və mütəhəssir bir halda baqaraq) Əlvida!.. Əlvida!.. Gözəl mələgim!.. (mütərəddid və məcnunanə adımlarla sağ tərəfdən çəkilib gedər.) Xumar (çıqaraq, Ninaya) Nerdə Sən’an? Nə oldu? Nina Getdi, Xumar! Getdi, məcnuni-eşqin etdi fərar. Xumar O böyük qəlbi qırdılarmı?.. Aman, Onu təhqir edən nasıl insan? (yola doğru enərək, şeyxin getdiyi tərəfə) Ey böyük şeyx! Ey böyük Sən’an, Azacıq bəklə, getmə, getmə, aman!.. -Həmən qoşaraq şeyxi izlər, Nina kəndisi də Xumarı izlər. Bu sırada Özdəmirlə Oğuz öndə olaraq Ş e y x H a d i , bütün şeyxlər və müridlərlə bərabər yolun sol tərəfindən çıqarlar*. Ümum (həyəcanlı bir ahənglə) Nerdədir? Nerdə rəhbəri-vicdan? Söyləyin nerdə qibleyi-iman? Şeyximiz nerdə, nerdədir Sən’an? Söyləyin nerdə Kə’beyi-irfan?.. Papas (Platonla bərabər balkona çıqaraq) Kimi istərsiniz? Nə var, nə xəbər!? Ümum Şeyx Sən’anı lütf edib göstər! Papas Kim bilir nerdə şeyxiniz? Əl’an Dəf’ olub getdi, burda yoq Sən’an! Ümum (həyəcanlı və sarsılmış bir halda papasa) Sana layiqmi böylə bir tə’bir, Şeyxi həddinmi eyləmək təhqir? Sana layiqmi böylə bir həzyan? Bir düşün, bir düşün, səfil insan. P l a t o n Arqadaşlar, qüsurə baqmayınız, Azacıq burda bəkləyin yalınız, Şimdi nerdəysə şeyxiniz Sən’an, Gəlir əlbət... gəlir çıqar əl’an. -Q ı z l a r , ç o c u q l a r və d ə l i q a n l ı l a r bir yerdə qarışıq səslə təranəsaz olaraq gəlirlər. Hər kəs onlara mültəfit olur.* Açmış mənəkşə, sünbül, Xəndan olur qızılgül, Ötdükcə sanki bülbül, Rəqs etdirir xəyali... -Bu sırada Nina böyük bir təlaş ilə sağ tərəfdən qoşub gəlir və hər kəsin nəzərdiqqətini cəlb edər*. Nina Getdi, eyvah, getdi, getdi Xumar, O da Sən’anə uydu, etdi fərar. P l a t o n (böyük bir hiddətlə papasa) İştə gördünmü? Sayğısız budala! Bəni aləmdə eylədin rüsva... Papas (yoldan keçən gürcülərə) Düşünün bir nə söylüyor Nina, Daha durmaqda varmı bir mə’na!? Gürcülər Fürsət əldən çıqar, həmən gedəlim. (Dərhal qoşub gedərlər.) Şeyx Hadi (yanındakılara) Gedəlim, biz də şeyxi dərk edəlim. Ümum Gedəlim, haydı durmayın, gedəlim! Gedəlim, şeyxə can nisar edəlim... -Onlar da həyəcanlı və sür’ətli adımlarla gürcüləri izlər. Artıq son beyt bitmək üzrə ikən pərdə qapanmış olur.* Pərdə -II SƏHNƏ** -Qürub zamanı, bir tərəfdə Kür nəhri, bəridə, Kür boyunca yalçın bir qaya... Kənarda,qayanın ta ötəsində bir ormancıq... Görünməz tərəfdən qayanın təpəsinə yol varsa da, səhnə tərəfi fəqət bir uçurumdan ibarətdir. Pərdə açıldıqda, uzaqlarda, səhrayi və məhzunanə bir çoban düdügü iniltisi ruhları məczub edər.* -Şeyx Sən’an əlində dəgnək, başı açıq, saçları dağınıq, düşüncəli və yorğun bir halda qaya başında görünür. Ağır-ağır nəfəs alır, bir qaç adım ataraq dönüb geri baqar. Bir-iki dərin ah çəkib yeniylə alnının tərini silər. Bu sırada ixtiyar, nurani Dərviş ağaclıqdan çıqar. Şeyx Sən’anı bu halda görüncə istehzalı bir baqışdan sonra laübali və ağır qəhqəhələrlə gülər. Şeyx isə ürkək bir tevr ilə Dərvişə baqmağa başlar.* Dərviş Nə qiyafət bu! Söylə, söylə nə var? Nerdə əvvəlki şeyxlər, xocalar? Söylə, ey şeyxi-dərbədər, bu nə hal? Nerdə əvvəlki ehtişamü cəlal? Şeyx Sən’an (yan tərəfə baqaraq, əlilə Dərvişə göstərir) Yalınız şeyxlər deyil, hətta Şimdi baq, izliyor papaslar da. Bana olmuş cihan pərəstişkar, Şimdi pək başqa bir cəlalım var. Sanma islamə rəhbərim tənha, Peyrəvimdir xıristiyanlar da. Dərviş (Şeyxin göstərdiyi tərəfə baqaraq, heyrətlə) Bu gəliş bir hücumu andırıyor, İştə baq, yoqmu səndə əqlü şüur!? Həpsinin yüz-gözündə qan coşuyor, Həpsi bir intiqam için qoşuyor. Şeyx Sən’an (diqqətlə baqaraq) A-h, əvət, həpsi bivəfa, qəddar... Qoşuyor, həm də önlərincə Xumar! Dərviş Bir səbəbsiz deyil bu hiddətü kin? Şeyx Sən’an İxtilaf, ixtilafi-məzhəbü din... Dərviş (yarım qəhqəhə ilə) İştə gördünmü din nələr doğurur? Nə bəlalar, nə fitnələr doğurur? Din bir olsaydı yer yüzündə əgər, Daha məs’ud olurdu cinsi-bəşər. Şeyx Sən’an (uzaq üfüqlərə doğru, dəhşətli və yaralı bir ahənglə) Şeyx, ya şeyx, gəl də seyr eylə, Yandım atəşdə kəndi rə’yimlə. Bən qulaq vermədim dəgərli sözə, Həp qadından gəlir nə gəlsə bizə. Dərviş (mütəbəssim) Şu xəyali xitab əcəb kimədir? Şeyx Sən’an Ah, sağ olsaydı şimdi Şeyx Kəbir, Ataraq seyr edərdi pək ələni, Kəndi mö’cüznüma kəramətini. Dərviş Baqma, şeyxim, şu hali-pürqəminə, Giriyorsun həqiqət aləminə. Fəzli-həqq runüma kəmalında, Parlıyor nuri-həqq cəmalında. Səndə bir əhli-hal əlaməti var, Səndə əl’an Xuda qiyafəti var. Şeyx Sən’an (usanmış bir tevr ilə) Söylənib durma, sən də get, dəf ol!.. Get də bir başqa sayğısız ara, bul! Əlverir, istəməz şu mevhumat, Getdi, məhv oldu bənliyim, heyhat!.. Bəni sən eylədin bu dərdə düçar, Get, çəkil, durma... (Xumarın gəldiyini görüncə) Ah, Xumar, Xumar! Niyə gəldin? Deyil bu illətsiz? Bəni məhv eyləməkmi niyyətiniz? Xumar (yaqlaşaraq) Şeyx, ya şeyx! Durma, gəl qaçalım, Gəl, aman, gəl qaçıb da qurtulalım. Şeyx Sən’an (sərsəmcə) Ah, bəndən nə istiyorsun? Get!.. Xumar (bir az daha yaqlaşaraq) Möhtərəm şeyx! Inadı gəl tərk et. Dərviş Fəzlədir, şeyxim, öylə bir təhqir, Daha kafi... Nədamət əfv edilir. Xumar Əvət əfv et, qüsurə baqma, aman! Səndədir könlüm, a-h, səndə... inan! Pək müqəddəsdir İştə bəncə sənin Hər şeyin, həp təriqətin, dinin. Şeyx Sən’an (Xumarın saçlarını oqşayaraq) Bəni xatırlayıb da gəlmişsin, Görünür bivəfa deyilmişsin. Dərviş (qafasını oynataraq, yarım qəhqəhə ilə) Bə’zi dilbər mələklərin, Sən’an, Halı bir kölgədən seçilməz, inan. Onu tə’qibə başlayınca qaçar, Yüz çevirsən, həmən peşincə uçar. -Təkrar mə’nalı bir tərzdə qafasını oynataraq laübali adımlarla çəkilib gedər. Şeyxi düşüncə, Xumarı heyrət alır. Bu sırada yan tərəfdən Özdəmirlə Oğuz, bütün şeyxlər və müridlər qoşaraq gəlirlər. Şeyx Sən’anı qayanın təpəsində görüncə.* Ümum İştə şeyx, İştə möhtərəm Sən’an! Sana çoq-çoq şükür, böyük Yaradan!.. Şeyx Sən’an (heyrətli və istehzalı bir təbəssümlə) Sərsərilər, zavallı şaşqınlar! Gediniz, haydı, haydı, azğınlar! Şeyx Hadi (Şeyx Sən’anın saç-saqalının ağardığına diqqət edərək) Həp dəyişmiş sevimli siması. Şeyx Sədra (Sən’anə) Şeyxim, en gəl, xətərlidir orası. Şeyx Sən’an Yüksələn məhv olur, fəqət enməz! Nuri-həqq daima yanar, sönməz! Şeyx Hadi Şu soğuqluq, şu iğbirar nədən? Şeyx! Unutdunmu yoqsa bizləri sən? En gəl, en gəl! Ziyarət eyliyəlim, Sana həp macərayı söylüyəlim. Şeyx Sən’an Xayır, alçalmam, istəyən gəlsin, Bəni hər kim sevərsə, yüksəlsin. Əbülüla Şeyxim, əfv eylə, çünki mə’zuruz, Qürbət eldir, yol-iz nə, bilmiyoruz. Şeyx Sən’an Kim yol-iz bilmiyorsa, dəf’ olsun, Bəni ancaq bu hal edər məmnun. Oğuz (Şeyx Hadiyə) Başqa bir yol da var, gəlin gedəlim. Şeyx Hadi Gedəlim, haydı, şeyxi dərk edəlim. Ümum (Oğuzu izləyərək) Durmayın, durmayın... Haman varalım, Gedəlim, bəlkə şeyxi qurtaralım. Qoşub gedərlər. Xumar (ətrafa baqaraq böyük bir təlaş ilə) Qaçalım, şeyx, gəldilər, qaçalım, Gəldilər həp bizimkilər, qaçalım. Şeyx Sən’an Baq, Xumar! İştə hər tərəf uçurum... Xumar İstəsən bən səninlə məhv olurum. -Papas və P l a t o n öndə olaraq, gürcülərlə bərabər qayanın üzərində görünürlər. Xumar “ah!” deyə Şeyx Sən’anın qolları arasına sığınır, gürcülərdən bir-ikisi hücum etmək istər.* Papas (gürcülərə) Azacıq səbr edin... (Xumara) Xumar! Xumar! Sana layiqmi böylə bir rəftar? Bir düşün, bir düşün, nə yapdın sən? Yüz çevirmişmidir Xuda səndən? (Şeyx Sən’ana işarətlə) Ah! O, insan qılıqlı şeytandır, Ayrıl ondan, o, xain insandır! Xumar Bu təmənnayı bir də etmə, saqın! Can cəsəddən rəvamı ayrılsın!? P l a t o n Qəhr olursun, Xumar, inan!.. Həm də Bəni bədnam edərsin aləmdə. Şeyx Sən’an (istirham ilə, Xumarə) Get, babandır, Xumar, itaət qıl! Hər nə əmr etsə dinlə, hürmət qıl! Xumar İstəməm, şeyxim, iltiması bıraq, İstəməm, sənsiz istəməm yaşamaq. Papas (batmaqda olan günəşi Xumara göstərərək) Baq, qızarmış günəş, səbəb var ya! Utanıb qaçmaq istiyor... Guya O da qızğın sənin zəlalətinə, O da küskün sənin bu halətinə. Xumar (acı təbəssümlə) Bən də əl’an əvət, enib gedərim, Başqa bir kainatə əzm edərim. Şeyx Sən’an (Xumarı qolları arasına alaraq) Enməyiz, enməyiz, xayır, yalınız Ərşi-ə’layə yüksəlib uçarız. Uçarız həqqə doğru bərqasa, Netəkim uçdu həzrəti-Isa. Papas (hiddətlə, gürcülərə) Nə durub bəkliyorsunuz əcəba? Daha baqmaqda yoq səmər əsla. -Gürcülərdən bir qısmı hücum etmək istər, bu sırada Şeyx Hadi yanındakılarla bərabər qoşub gəlirlər*. Özdəmir (hücuma hazırlaşan gürcülərə) Dur, dur, əl saqla!.. Oğuz Dur! Şeyx Hadi Nə var? Papas Sən’an Qızı tərk etmiyor... Şeyx Hadi (heyrətlə) Tuhaf vicdan!.. Şeyx Sən’an Xumarə talibdir, Xumar ondan ziyadə rağibdir. (Şeyx Sən’ana doğru yaqlaşaraq) Şeyx Sən’an Yaqlaşma, dur... Çəkil, asi! (Parmağilə xəyali bir dairə yaparaq) Çünki Beytülhəram demək burası, Daxil olmaq yasaqdır əğyarə. Sən ki, məhrəm deyilsin əsrarə! Şeyx Mərvan (bir adım iləriləyərək) Şeyx! Şeyx Sən’an Dəf ol, çəkil... Səfil, abdal! Papas Allah, Allah! Nədir bu müdhiş hal?! Şeyx Sən’an (Xumarə) Söylə, əmrin nədir? Xumar Xilas olmaq! Şeyx Sən’an (arqadakı nəhri göstərərək) Uçurumdur pənahgah ancaq. P l a t o n (təlaş və həyəcan ilə) Aman, Allah, bıraqmayın... Xumar (Şeyx Sən’ana) Qaçalım... Şeyx Sən’an (nəhrə doğru baqaraq) Uçalım, haqqa doğru, gəl uçalım! P l a t o n Ah, Xumar! Xumar Əlvida!.. Şeyx Sən’an Ya Allah!.. Hər ikisi əl-ələ verib nəhrə atılarlar. Gürcülər Getdilər... Ş e y x l ə r v ə m ü r i d l ə r Uçdular... P l a t o n Aman, eyva-h!.. (deyə biixtiyar nəhrə atılmaq istər. Oğuz mane olur.) Papas (hiddətlə) Platon! P l a t o n Ah! Getdi, getdi... Papas (soğuqqanlı) Bıraq! P l a t o n (çılğın bir halda) İştə sənsin səbəb... Rəzil alçaq! (Xəncərlə papasa hücum edər, gürcülər mane olur) Şeyx Hadi (nəhrə tərəf baqaraq) Gedəlim, bəlkə var ümidi-nicat... Ş e y x l ə r v ə m ü r i d l ə r Gedəlim... Gürcülər Haydı, durmayın!.. P l a t o n (məyus) Heyhat!.. Pərdə * * * İlavə -Aydın bir mayıs gecəsi... Kürdən azacıq kənarda çiçəkli yeşil bir dağ kəməri... Şeyx Sən’an Xumarı qolları arasında tutmuş olduğu halda pək güc nəfəs alaraq, yorğun adımlarla dağın təpəsinə çıqmaq istər, fəqət yürüməyə taqəti qalmadığından, Xumarın duyğusuz, hərəkətsiz vücudunu yerə bıraqır və başını dizi üstünə alaraq, dağınıq saçlarını oqşamağa başlar.* Şeyx Sən’an Ruhum, ey qönçeyi-bahar Xumar! Nazənin dilbərim Xumar, Xumar! Sən niçin böylə duyğusuz qaldın? Nə çətin yerdə uyquya daldın? (Böyük bir heyrət və məczubiyyətlə) Nə qadar şairanə, solğun nur! Aman, Allah, nasıl da xoş uyuyur. (alnından öpərək) Bu ilahi sükutə qarşı, Xumar! Həp mələklər olur pərəstişkar. Xaliqi-hüsnü eşq, xaliqi-hiss, Səni, hiç şübhə yoq, edər təqdis. (saçlarını oqşayaraq) Uyu, ey gülnihali-qüdsiyyət! Uyu, nazəndə heykəli-iffət! Uyu, ey yari-məhcəbinim, uyu! Uyu, ey tifli-nazəninim, uyu!.. Şeyx Hadi (sür’ətli adımlarla gələrək) Şeyx, ya şeyx! Qalq, aman, gedəlim. Şeyx Sən’an (məcnunanə) Nə diyorsun, nə?.. Söylə kimsin, kim? Şeyx Hadi Səni itlaf için qoşar cühəla; Gedəlim, başqa çarə yoq əsla. Şeyx Sən’an Ah! Sərxoşmusun, nasıl gedəlim!? Uyuyor İştə qayeyi-əməlim. -Şeyx Hadi daha yaqlaşaraq Xumarın nəbzinə baqmaq istər, Şeyx Sən’an ona sərt bir sillə eşq edərək, hiddətlə.* Xain, alçaq! Təcavüz etmə, saqın! Bir düşün sən nə yapdın, ah, azğın! Şeyx Hadi Şeyx, bihudə etdiyin israr, Çünki pək çoq uzaqda şimdi Xumar. Sana biganədir o tifli-əməl, Onu səndən, əvət, ayırmış əcəl. Şeyx Sən’an (çılğın) Nə diyorsun, nə! Hiç ölürmü mələk? Şeyx Hadi Möhtərəm şeyx, bir düşün... Şeyx Sən’an (pək hiddətli) Nə demək!? Varmı bir məqsədin, səfil insan! Bu sırada Şeyx Mərvan gələrək yaqlaşmaq istər. Şeyx Hadi (Şeyx Mərvanə) Gəlmə!.. Şeyx Sən’an Yaqlaşma, a-h, kor şeytan! (hər ikisinə) Bizi məhv eyləməkmi məqsədiniz? Gediniz, haydı, dəf’ olub gediniz!.. -Hər ikisi çəkilib bir tərəfdə durur. Şeyx Mərvan müğbər və hiddətli, Şeyx Hadi isə mütəəssif və mərhəmətli baqışlarla Şeyx Sən’anın halını seyrə dalar.* Oyan artıq, Xumar, oyan, gedəlim, Şu müləvvəs mühiti tərk edəlim. Hər tərəfdən hücum edər əğyar, Qalq, oyan, nazənin Xuma-r, Xumar! (Xumarın əllərini alıb öpər, lakin bıraqdıqda bihiss olaraq düşüverdiyini görüncə halı dəyişir, təkrar yüz-gözünü, saçlarını öpüb oqşayaraq, şaşqın və sarsılmış bir halda) Bizə düşmandır İştə həp aləm, Xumar, insaf et, of! Qılma sitəm. -(Bir qadar çılğın və sərsəmcə baqmaqda dəvam edər, sonra şiddətli, fəqət qorqunc bir qəhqəhə ilə)* Yeni gülmək dilərdi taleyi-dun, Ah, vəfasız mələk, niçin susdun? Bəni atmaqmı istiyorsun? A-h! Bana sənsin fəqət yeganə pənah. (təkrar zəhrxənd ilə) Bu sükutunda başqa mə’na var, Yenə küsdünmü? Söylə, söylə, Xumar! Nazəninim! Düşün, deyilmi günah, Atsa həmrahı yolda bir həmrah? (təbdili-tevr ilə) Qaçamazsın, xayır, xayır... hər an Səni izlər şu dərbədər Sən’an. (Azacıq məcnunanə baqışlarla Xumarı süzdükdən sonra bütün-bütünə sarsılaraq yaralı bir ahənglə) Qalq, oyan, dilbərim, aman, gedəlim, Xumar, insaf et! Ah, oyan gedəlim! (Xumarı qaldırmaq istər, fəqət büsbütün ruhsuz bir cəsəd olduğunu görüncə mə’yus və çılğın bir halda göyə doğru) Mərhəmət yoqmu? Ey böyük Yaradan! A-h ədalət!? (Xumarə) Xumar, ey afəti-can! (Yaralı və dərin ahlar çəkərək gah göyə, gah Xumara baqar. Sonra məcnunanə bir tevr ilə sırıtaraq həm gülmək, həm də ağlamaq istər, lakin hiç birinə müvəffəq olamaz. Gözləri dışarı fırlamış olduğu halda, Şeyx Hadi ilə Şeyx Mərvana hücum etmək istər. Birdən-birə dönüb Xumara baqar, təkrar sırıtaraq fələkzədə bir sərxoş kibi yarım səslə – “A-h!” deyə düşüverir.) Şeyx Hadi Getdi, Sən’an da söndü, getdi... əvət, Söndü, məhv oldu şö’leyi-hikmət. Şeyx Mərvan (yapma bir təlaş ilə qoşaraq) Baqalım, bəlkə var ümidi-nicat... Şeyx Hadi Hiç təlaş etmə, çarə yoq, heyhat!.. Onu yalnız bıraqmamışdı Xumar. O, Xumarsız nasıl cihanda yaşar? Bəllidir, ay günəşdən ayrılmaz, Günəş olmazsa, ay ışıq salmaz. Ş e y x l ə r v ə m ü r i d l ə r (qoşub gələrək ahəngi-məxsus ilə) Nə müdhiş səadət! Nə dilbər fəlakət! Oyan, qalq! Oyan, ey əsiri-məhəbbət! Oyan, şeyx! Oyan, şeyxi-sahibkəramət! Deyil şimdi əsla dəmi-istirahət. Oyan, şeyx, oyan, şeyx, oyan, Şeyx Sən’an! Ayıl xabi-rahətdən, ey piri-irfan! Gürcülər (gələrək ahəngi-məxsus ilə şeyxlərə) Nə oldu? Söyləyin, nə var? Nədir bu hali-pürfəğan? Bu levhə nuri-qəm saçar, Nədir bu xabi-naz, aman? (Xumarə) Oyan, ərusi-nevbahar! Ayıl, ey afəti-cihan! Oyan, Xumar, oyan, Xumar! Oyan, oyan, Xumar, oyan!.. Ş e y x l ə r v ə m ü r i d l ə r Qavuşdun, böyük şeyx! O dilbər Xumarə, Fələk vermədi fürsət amma... nə çarə. Bahari-ümidin dönüb son baharə, Nihayət vida etdin əğyarə, yarə... Oyan, şeyx, oyan, şeyx, oyan, Şeyx Sən’an! Ayıl xabi-rahətdən, ey piri-irfan! Gürcülər Xumar, oyan, gözəl mələk! Nə tez dəyişdi halətin! Pozuldu sanki bir çiçək, Təravətin, lətafətin. Visalə irmədin, demək Gönüldə qaldı həsrətin... Oyan, Xumar, oyan, Xumar! Oyan, oyan, Xumar, oyan! Dərviş (Dağın təpəsindən enərək, istehzalı qəhqəhələrlə) Əcəba nerdə şeyx? Nerdə Xumar? Allah, Allah, nə cahil insanlar? Nə için anlamam şu ahü fəğan? (cənazələrə işarətlə) Bunların fərqi varmı topraqdan? Müridlər (Dərvişə) Səndə bir söz var, aç, bəyan eylə. Gürcülər Nə demək istiyorsun? Aç söylə!.. -Ümum, böyük bir məraq ilə cənazələrin ətrafını sararlar*. Dərviş (ümumə) Pək tuhaf, bən nə söyləyim!.. Həpiniz Adəta canlı bir cənazəsiniz. Şeyx Sən’an Xumarı izləyərək, Rəqs edər göydə şimdi, sanki mələk. Sizdə yalnız gurultu, dəhşət çoq; Fəhmü idrak yoq, bəsirət yoq. Hər kimin kor deyilsə vicdanı, Görür əl’an Xumarı, Sən’anı. -Bu sözlərdən hər kəsə böyük bir şaşqınlıq gəlir. Dərviş sağ əli ilə üfüqlərə işarətlə*. Baqınız, ərşə yüksəlir onlar, Baqınız İştə Şeyx! İştə Xumar! -Hər kəs diqqətlə baqmağa başlar. Şeyx Hadi ilə Şeyx Sədra dalğın, Dərviş isə məğrur və laübali bir vəziyyət alır.* Şeyx Mərvan Həp yalan, saçma... Həpsi mevhumat... Şeyx Nəim Həm də əhməqcə bir yalan... Dərviş Heyhat! Hər kimin korsa qəlbi, vicdanı, Edəməz dərk o, nuri-yəzdanı. -Bu sırada səhnənin işığı çəkilir, ta ucda ikinci pərdə qalqar. Xumar ilə Şeyx Sən’anın qolqola olaraq bulutlar içində uçuşduqları görülür.* Dərviş (təkrar göstərir) Baqınız İştə!.. Gürcülər (təsdiq ilə) A-h, əvət, onlar... Müridlər Uçuyor iştə şeyx! Gürcülər İştə Xumar! Dərviş Uçuyorlar fəzadə sanki mələk. Ümum Uçuyorlar, əvət gülümsüyərək... Dərviş Allah, Allah! Nasıl də cazibədar? Axışır sanki göydə yıldızlar, İştə qeyb olmaq istiyorlar... Ümum A-h!.. Bu sırada papas gəlir, şaşırmış bir halda baqıb durur. Müridlər Ah! Qeyb oldular, əvət... Gürcülər Eyva-h!.. Dərviş Aldı ağuşə qaliba mələkut, İştə qeyb oldular, sükut, sükut! Ucdakı pərdə haman qapanır, səhnə təkrar aydınlaşır. Papas (iləriləyərək qalın və çılğın bir səslə, ahəngi-məxsus ilə, ümumə) Ey görgüsüz biçarələr! Aldanmayın hər kahinə. Ey duyğusuz avarələr! Aldanmayın hər xainə. Aldanmayın, aldanmayın! Əfsunçudur, divanədir. Aldanmayın, aldanmayın! Həp sözləri əfsanədir. Ümum (papasa) Sən bixəbərsin şübhəsiz, Qəlbində yüz bin şübhə var. Gördük fəqət biz cümləmiz, Yüksəldilər, qeyb oldular. Təqdisə layiqdir, inan, Həm Şeyx Sən’an, həm Xumar. Əfsus, edib əzmi-cinan, Qeyb oldular, qeyb oldular! Papas (hiddətli) Gümrah olan insan için Cənnətdə yoq əsla məkan, Aldanmayın, aldanmayın! Uçmaq yalan, qaçmaq yalan... Aldanmayın, divanələr! Mümkün deyil, uçmaz bəşər. Onlar nasıl bibalü pər, Göylərdə yüksəlmək dilər?.. Ümum (uzaq üfüqlərə işarətlə) Yüksəldilər Isa kibi, Işgəncədən qurtuldular. Ruhaşina rö’ya kibi, Qeyb oldular, qeyb oldular! Yüksəldilər, yüksəldilər, Cənnətdə rahət buldular Yüksəldilər, yüksəldilər, Qeyb oldular, qeyb oldular. SON * * * == Şeyda == Şeyda ƏŞXAS Məcid əfəndi – mətbəə müdiri. Əşrəf – onun oğlu. Şeyda Rəmzi – mühərrir. Rəuf – mühərrir Maks Müller – rəssam – alman. Roza – Müllerin qızı. Mariya – Rozanın anası. Mə s ’u d – baş mürəttib. Qara Musa – mürəttib. Y u s i f – mürəttib. Məzarçı, qara geyimli mələk, sair mürəttiblər, çalğıçılar, polislər və həbsxanə mə’murları... * * * Birinci pərdə -Mətbəəyə məxsus böyük bir müdiriyyət odası. Odanın bir qapısı ilə iki pəncərəsi – sağ tərəfdən caddəyə açılır. Digər qapısı da sol tərəfdə – mətbəəyə enmək üzrə daima açıqdır. Divarlarda təqvimlər, xəritələr, teleqraf kağızları və məktublar asılmış... Sağda və solda sandalyələr və bir neçə masa... Masalar üzərində idarəyə məxsus kitablar, risalələr, məcmuələr, qəzetlər və sairə... Qışın ikindi zamanı... Pərdə açıldıqda munis və zində çöhrəli Rəuf pəncərə önündəki masa qarşısında yazı yazmaqla məşğul görünür. Sarışın, həssas baqışlı Şeyda isə cığarayı dumanlataraq əli alnında düşünüb durur.* Rəuf. Şeyda! Yenə də düşünüyorsun? Şeyda. Hiç sorma, əzizim, halım pək fəna... poslayı şaşırmış bir gəmici kibi nə yapacağımı biləmiyorum. Rəuf (yarımqəhqəhə ilə). İştə gördünmü ya!.. Altı ay əvvəl sana nə söylədim? Mühərrirlik şaqa deyil a!.. Insan nə qadar qəhrəman olsa yenə ən nihayət yorulur, bıqır, usanır. Hələ bizim kibi gənc mühərrirlər, adəta çıldıracaq dərəcədə əsəbiləşiyor. Şeyda. Xayır, Rəuf, xayır... Nə mühərrirliyin verdiyi yorğunluq, nə müdirin usandırıcı əmrləri, nə sansor istibdadı, nə də məişətdarlığı əsla bəni düşündürmüyor, əsla bəni sıqmıyor. Bəni üzüb bitirən bir qüvvət var ki, o da yalnız həyatdakı boşluqdan, həyatdakı mə’nasızlıqdan ibarətdir (Yerindən qalqaraq son dərəcə sinirli və həyəcanlı). Allah eşqinə, bir düşün!.. Böylə heyvancasına yeyib-içmək, çalışıbçabalamaq niçin!? Usanmadan soyunub-geyinmək, yatıb-qalqmaq niçin!? Duyğusuz bir makina kibi düşünüb-daşınmaq, yazıb-pozmaq niçin!? Ah, şu mə’nasız “niçin”ləri, bu təməlsiz həyatın hiçliyini düşündükcə, adəta kəskin dırnaqlı bir qartal cigərlərimi qoparıyor, kinli bir əjdəha beynimi gəmiriyor. Gülmək istiyorum da güləmiyorum. Ağlamaq istiyorum da, ağlıyamıyorum. Daima ıssız bir qaranlıq, sisli bir durğunluq bütün bənliyimi sarsıyor. Daima əməlsiz bir boşluq, acı bir yorğunluq bəni boğuyor, bəni məhv ediyor. Könlümü sevindirəcək hiç bir hiss, hiç bir qüvvət yoq. Ruhumu güldürəcək hiç bir ümid, hiç bir təsliyət yoq... Xəyalımı oqşayacaq bir şö’lə, bir yıldız arıyorum da bulamıyorum. Intihar edib də qurtulmaq istiyorum, heyhat! Ona da müvəffəq olamıyorum. Rəuf. Nafilə, əzizim, həp nafilə... Çünki hər ümidsizlikdə bir ümid, hər qaranlıqda bir işıq yaşıyor, yalnız səbir və mətanət lazım. (Pəncərədən dışarı baqaraq). İştə ən füsunkar bir şö’lə! Ən parlaq bir yıldız!.. Həm də sən onu arayacağına, o səni arıyor. İştə alman çiçəyi! Rəssamın qızı, gözəl Roza gəliyor. Şeyda. Allahını sevərsin, bənimlə az əylən... Rəuf (yarımqəhqəhə ilə). Əvət, şaşqınlar daima əsəbi və bədbin olurlar. Bu sırada Roza, məktəbli qiyafətində daxil olur. Şeyda dərhal yerindən qalqır, pərəstişkaranə bir tevrlə ona doğru ilərilər. Rozanın uzun, qumral kirpikləri, cazibəli, mavi gözləri, mə’sumanə baqışları, mələkanə ədaları kəndisinə şayani-pərəstiş bir ülviyyət bəxş edər. Roza (nazikanə bir baş təmənnasilə Rəufu salamlayaraq, Şeydaya). Nasılsın, əzizim!.. Şeyda. Təşəkkür edərim. Roza. Babam nerdə? Şeyda. Hənuz idarəyə gəldiyi yoq... Məcid əfəndi (mətbəədən). Rəuf, Rəuf... Buraya gəlsənə... Rəuf. Bu saət, əfəndim (Haman mətbəəyə enər). Roza. Çoq şükür. Səni gə görmək olurmuş. İştə, bu ikinci dəfədir ki, səninçin, fəqət səninçin buraya gəliyorum. Şeyda. Ah, bu nəvazişə, bu alicənablığa qarşı sıqılmamaq qabil deyil... Böylə umulmaz bir səadətə məzhər olduqca, iztirab və sevinclə qarışıq bir duyğu, fevqəladə bir həyəcan adəta bəni çıldırtıyor, xəstə ruhimi rəqs etdiriyor. Roza (mütəbəssim). Pəki, onlar sonraya qalsın, bu aqşam dəniz qıyısına çıqalımmı? Şeyda. Madam ki, arzu ediliyor, əlbəttə çıqarız. Roza. Bu gecələri qəflətlə keçirmək nə böyük günahdır bilsən!.. Hələ məhtaba qarşı qayıq gəzintisi yapmaq nə qadar nə’şəli, nə qadar xəyalpərvər!.. Bu sırada şıq geyimli, pensneli Əşrəf daxil olur. Şeyda (təbdili-tevr etmiş olan Rozaya). Qaliba Əşrəf bəyi tanımıyorsınız?.. İştə mətbəə müdiri Məcid əfəndinin oğlu, kəndisi də Avropadan yeni gəlmiş... (Əşrəfə). Bu da rəssamımız almaniyalı Maks Müllerin qızı mademuazel Roza!.. Əşrəf (pərəstiş edərcəsinə əl verərək). Sizi tanımaqla kəndimi son dərəcə bəxtiyar sanırım. Roza. Təşəkkür edərim. Maks Müller (daxil olur, yarıağarmış enli saqalını oqşadığı halda). Roza! Sən buradamısın? Roza. Əvət, babacığım! Sənin için gəldim. Maks Müller. Pək gözəl, şu rəsimləri verəyim də bərabər gedəlim. (Qoltuq çantasından bir qaç rəsm çıqarıb, masa üzərinə bıraqaraq) Məcid əfəndi nerdə? Şeyda. Mətbəədədir, əfəndim. Maks Müller. Şeyda! Sana bir müjdə vermək istərim. Şeyda. Nasıl müjdə? Maks Müller. Sən bir həftədir ki, oda arıyorsun; bizim evdəki boşboğaz yəhudi dəllalı oturduğu odayı boşaltmış, Rusiyaya gediyor. Bu gün oraya köçərsin. Şeyda (onun əlini sıqaraq). Ah, bilsəniz bu xəbərdən nə qadar məmnun oldum. Bu aqşam əvət, bu aqşam köçərim. Maks Müller. Sabah aqşam çayını da Rozanın anası verir, bir evli kibi yaşarız, hiç sıqılmazsın. Bilirsin ya, bən səni pək sevirim: çünki səndə bütün mə’nasilə türk nəcabəti görüyorum. Şeyda. Təşəkkür edərim. Bu sırada şişmanca, ortaboylu, ciddi simalı Məcid əfəndi Rəuf ilə bərabər çıqar. Maks Müller. Əfəndim, İştə, həftəlik məcmuəniz için gətirdiyim rəsimlər. Məcid əfəndi (rəsimləri alıb baqaraq). Pək ə’la, pək gözəl!.. Eyi ki, gəldiniz, sizinlə xüsusi bir işim daha var, gedəlim də mağazada qonuşalım. Maks Müller. Pəki əfəndim, buyurun baqalım... Məcid əfəndi, Maks Müller, Roza çıqarlar. Məcid əfəndi (çıqdığı sırada Şeydaya). Mürəttiblər gəldikləri kibi işə başlasınlar, bu gün iş pək çoq, saqın, tənbəllik etməsinlər. Şeyda. Baş üstünə, əfəndim... Əşrəf (məczubiyyət və heyrətlə). Aman, Şeyda! Bu nə lətafət, bu nə cazibə? Haman, bir baqışda insanı təsxir ediyor. Faust mühərriri sağ olsaydı, əmin ol ki, gözəl Marqaritasını unutur da Rozaya pərəstiş edərdi. Həm də mevhum bir xəyal deyil, parlaq bir həqiqət qarşısında bulunmuş olurdu. Şeyda. Əvət, Roza gerçəkdən pək sevimli xilqət, pək nazlı afət... Ə ş r ə f . Doğrusu, bən hənuz böylə füsunkar bir gözələ təsadüf etmədim. (Bir cığara yaqıb da düşüncəli adımlarla çıqar). Rəuf (Şeydaya). İştə, sana müdhiş bir rəqib!.. Şeyda. Əvət, hərif pək mütəəssir oldu. Bu sırada Qara Musa ilə Y u s i f daxil olur. Musa, qara bənizli, ortayaşlı, ortaboylu, qorqunc simalı bir tipdir. Sol əli biləyinin yarısına qadar ağ bez ilə sarınmış, üzərindəki əlbisə olduqca əski və yamalıdır. Qardşı Yusif isə vərəmin son devrlərini keçirməkdə olan solğun bənizli bir gəncdir. Rəuf (onları görür-görməz). Gəl, baqalım. Musa əfəndi, nasılsın? Əlin eyiləşdimi? Mu s a . Xayır, əfəndim, biləks, gündən-günə fənalaşıyor. Rəuf. Otursana, niçin ayaqda duruyorsun? Musa (qardaşına). Otur, Yusif, sən otur... Bən Məcid əfəndiyi görür də şimdi gəlirim. Canın sıqılsa bəni bəkləməzsin, faytona oturur da evə gedərsin. (Rəufla Şeydayə) Müsaidənizlə, əfəndim, sizinlə sonar görüşürüz. (Çıqar.) Şeyda (Yusifə). Nerdən əcəba, doktordanmı gəliyorsunuz? Y u s i f . Əvət. (Bir-iki öksürür.) Şeyda. Kəndini nasıl hiss ediyorsun? Keçənlərə nisbətən eyisin, deyilmi? Y u s i f (acı və mə’nalı təbəssümlə). Şübhəsiz, əfəndim!.. Şimdi olmasa belə, azacıq sonra büsbütün eyiləşirim, həm də şu iztirablra vidayla əbədiyyən rahatlanırım. (Məndilini ağzına tutaraq bir qaç dəfə öksürür). Şeyda (mütəəssir). Yusif, niçin bir düşünmüyorsun? Böylə qara xülyalarə uymaqdan nə çıqar? Ah, sən nihayət kəndini xarab edəcəksin. Rəuf. Əvət, əzizim, hər işdə səbir və mətanət lazim... Hissiyyata qapılıb da hər şey için məraq edənlər təhlükəyi kəndi əlləri ilə də’vət etmiş olurlar. Inşallah, az bir zamanda sağalıb, eyiləşirsin, fəqət bir daha mətbəədə çalışmayacağına əminim. Y u s i f . Xayır, əfəndim, xayır... Hər ikiniz yanılıyorsunuz, yaxud öylə görünmək istiyorsunuz. Halbuki doktorların mə’yus baqışları, bildiklərin sönük təsəlliləri, Musanın, o bədbaxt qardaşımın iztirab və əndişələri, həp sönüb bitdiyimə birər aydın şahiddir. (Sürəkli və şiddətli öksürüklərdən sonra yerindən qalqaraq). Uf, uf! Hiç bir təsəlli istəməm. Ölüm bəncə ən sevimli bir təsəlli, ən dəyərli bir xilaskardır. Hər kəs ölümdən qaçar, fəqət, bən onu dört gözlə bəkliyorum. Çünki bən yalnız onun qara qanatları altında məs’ud ola bilirim. Əvət, yalnız onun ıssız qucağında rahat bula bilirim. (Yaralı öksürüklər içində boğularaq mə’yus bir halda). Uf... Əfv edərsiniz... Rahatsız etdim... Sağlıqla, əfəndilərim... Bəlkə bir daha görüşəmədik... Arası kəsilməksizin öksürərək, məndili ağzında çıqar. Ortalığı acı və dəhşətli bir sükut qaplar. Bu sırada mürəttiblər birər-birər, ikişər-ikişər, kirli iş əlbisəsində daxil olurlar. Kimi sağlam, kiminin bənzi solmuş, kimi qanburlaşmış; birisi də gözünü qara məndililə sarmış... Qalın gevdəli, gur səsli Məs’ud isə ən arqada gəlir. B i r i n c i m ü r ə t t i b (arqadaşlarına). Yusifi gördünüzmü? Allah, Allah, bu nə hal, bu nə qiyafət!? İnsan yüzünə baqmağa belə cəsarət edəmiyor. Məs’ud. Sən nə zənn etdin, paşam? Bu mürəttiblikdir, şaka deyil a! Hərif tam altı yıldır ki, məhbəsdən fərqi olmayan şu mənhus mətbəədə çalışıb durmuş... İ k i n c i m ü r ə t t i b . Zavallı!.. Hiç olmasa bir qadar parası olsaydı... Məs’ud (laübali). Çocuqmusun, yahu, mürəttibdə paramı bulunur? On iki yıldır ki, bu kargahialəmpənahda çalışıb çapalıyorum və kamali-iftixar ilə baş mürəttiblik vəzifəsini ifa ediyorum; halbuki cibihumayunumda bir fülus belə bayat para yoq. B i r i n c i m ü r ə t t i b (təəssüflə). İştə Qara Musa göz önündə!.. Qurşun tozu yutaraq, alın təri dökdüyü halda aldığı mükafat nə!? Bir danəcik mə’sum yavrusu sıtmalar içində qəhr olub gediyor, kəndisi də bin dürlü müsibət, bin dürlü fəlakət qarşısında çırpınıb duruyor. Zavallı!.. Ailəsini bəsləyəcək bir ələ, nasırlı, minnətsiz bir ələ güvənirkən, Tanrı onu da ona çoq gördü. İ k i n c i m ü r ə t t i b . Pəki, bundan sonra bədbaxtın halı nə olacaq? Dərmansız, ailəsini nasıl bəsləyəcək? Nasıl bəsləyə biləcək!? Məs’ud (acı təbəssümlə). Məraq etmə, orası pək qolay... Oturduğu ev Məcid əfəndinin yanında rəhn... həm də yarıfiatına... Şimdiyə qadar o paradan üçdə iki payını alıb xəstələrinə yedirmiş, qalan bir payını da, şübhəsiz, bu günlərdə alıb bitirir. İştə əsil fəlakət, əsil səfalət də bundan sonra başlar. B i r i n c i m ü r ə t t i b . Ah, insafsız, mərhəmətsiz!.. İ k i n c i m ü r ə t t i b . Xalqın qanına girdiyi yetişmiyormuş kibi bir də eveşiyinə, var-yoquna göz dikiyor. Şeyda. Əcəba qüsur kimdə?.. Məcid əfəndidəmi? Yoqsa ondan insaf, mərhəmət uman sadədillərdəmi? Bu dünya çəkişib-çarpışma dünyasıdır. Təbii, o sizin qanınızı sorub sümürmək istər: fəqət sizdə də himmət olmalı, əldən gəldiyi qadar kəndinizi müdafiə etməlisiniz, yoqsa insaf, mərhəmət xülyaları ilə sürünəcək olsanız; nəticədə zillət və səfalətdən başqa bir şey bulamazsınız. Bu gün Yusiflə Musanın boğazlandığını görüb də qoyun sürüsü kibi kənardan seyr ediyorsunuz; halbuki yarın həpiniz, əvət, həpiniz şu qanlı, şu uçurumlu keçiddən keçməyə məcbur olacaqsınız. Əfsus ki, son nədamət, son fəryad hiç bir fayda verməyəcək. B i r i n c i m ü r ə t t i b . Nə yapmalı, əfəndim, nə yapmalı? Həpimiz aciz, həpimiz gücsüz... İ k i n c i m ü r ə t t i b . Ah, şu istibdad qorqusilə keçinmək bəlası olmasaydı!.. Ş e y d a. Xayır, əzizim! Bəncə şu bəhanələrin hiç bir əhəmiyyəti, hiç bir mə’nası yoq. Yer yüzünü sarmış olan bütün əmələlər, bütün füqərayi-kasibə həp sizin kibi düşünsələr, bəşəriyyət bir çoq əsrlər daha ayaqlar altında əzilməyə məhkum olur. Halbuki bütün cihanı bəsləyən, bütün orduları silahlandıran, bütün sərmayədarları – bütün sahibkarları sərsəmlətən həp şu aciz sandığınız əmələlər, həp o nasırlı əllərdir. Bu gün yer yüzünün bütün səadət və fəlakəti yalnız o əllərə baqıyor. Əmin olunuz ki, o əllər bir gün çalışmaz olursa, bütün bəşəriyyət şaşırır, bütün dünya hərəkətsiz qalır. B i r i n c i m ü r ə t t i b . İştə yalnız qeyrət və cəsarət istiyor. İ k i n c i m ü r ə t t i b . Əvət, yalnız səbat və mətanət istiyor. Məs’ud (saata baqaraq). Artıq vaqt keçiyor. Haydı, iş başına, arş!.. Mürəttiblər gurultu ilə mətbəəyə enərlər. Musa (daxil olaraq, Rəufa). Yusif nə oldu, getdimi? Rəuf. Əvət, sən çıqdığın kibi getdi. Şeyda. Gəl baqalım, nə yapdın? Məcid əfəndiyi görə bildinmi? Mu s a . Xayır, əfəndim, mağazada yoq... Şeyda. Otur baqalım, nerdə olsa, şimdi gəlir, çıqar. Musa bir tərəfdə oturur, bu sırada mürəttiblər tərəfindən mətbəədə gurultulu, həyəcanlı bir ahənglə aşağıdakı marş söylənməyə başlar. Yaş zindanlar yuvamız, Fəlakət aşinamız; Ordular yıqan qurşun Olmuş bizim qidamız. Arqadaş, göz aç, aman! Qalq ölüm uyqusundan! Zülmə çoq əydin boyun, Çoq əzildin, qalq, oyan! -Marş başlandığı kibi Məcid əfəndi daxil olur. Şaşqın bir halda azacıq dinlər, haman hiddətlə mətbəəyə enər.* Rəuf (Şeydayə). Nədir bu yahu; hiç öylə bir yazı böylə abdallara, böylə sərsəm həriflərə verilərmi ya!? Şeyda. Nə yapalım, əzizim. Nə yapalım! Xəbərim olmadan dəftərlərimin arasından çalmışlar. Rəuf. Kağız ələ keçərsə pək fəna... Həm də Məcid əfəndi əsla yaqanı bıraqmaz. Şeyda. Artıq keçmiş. -Azacıq sükut.* Məcid əfəndi (mətbəədən çıqar, əlində tutmuş olduğu kağızı hiddətlə süzərək). Şeyda! Bunları sənmi yazdın? Şeyda (sükut edər). Məcid əfəndi. Mühərrirlər içində səndən başqa böylə yazı yazan yoq... (Qızğın.) Bunları sənmi yazdın?.. Şeyda (qısa bir tərəddüddən sonra). Əvət... Məcid əfəndi. Öylə isə, daha burada sənlik bir iş yoq. Ah, bəni Nikolayın candarmalarına təslim etməkmi istiyorsun? Söylə, sana burası mətbəəmi, yaxud inqilab ocağımı? -Şeyda düşünüb durur.* M ə c i d ə f ə n d i . Düşünmə, mətbəədə bir alacağın varsa, söylə!.. Şeyda. Xayır... M ə c i d ə f ə n d i . Daha bəkləyib durmaqda mə’na yoq... Haydı, gedə bilirsin. Şeyda (paltosunu alaraq sinirli və mütəəssir). Lakin... Lakin... Məcid əfəndi (sözünü kəsərək). Haydı, yavrum, haydı!.. Başqa laf istəməm. Şeyda (kinli bir baqışla Məcid əfəndiyi süzərək yarım səslə). Ah, əvət!.. (Deyə qapıyı qapayıb çıqar). Məcid əfəndi (Musaya). Pəki, sən nə istiyorsun? Mu s a . Əgər mümkün olsa... M ə c i d ə f ə n d i . Söylə, bitir! Bəkləyəcək vaqtım yoq... Mu s a . Əgər mümkün olsa bir qadar para veriniz, bir də... Məcid əfəndi (usanmış bir halda). Pəki, bir də?.. Mu s a . Mətbəədə bir iş veriniz. Tək əlimlə də olsa, çalışmaq istərim. Məcid əfəndi (para çantasını çıqarır, bir qaç qaimə verərək). Al, iştə bu da evinə biçilən qiymətin üçdə biri, son qisti... Daha bir alacağın qalmıyor... İki ay sonra evdən çıqıb da kəndinə başqa yer bulmalısın, anladınmı!? (Böyük bir dəftər açar. İki-üç söz yazaraq). Haydı, gəl də, imza et... Musa (imza edərək). Əfəndim, şu para da ancaq iki ay evi idarə edər. Lakin sonra... Ah, hər halda bana bir iş verməlisiniz. M ə c i d ə f ə n d i . İş yoq deyil, fəqət tək əldən səs çıqmaz. Mu s a . Pəki, bu əl ki, mətbəədə əzilmiş, o əl sahibinə burada da iş bulunmazsa, əcəba, nerdə bulunur? M ə c i d ə f ə n d i . Nə yapalım? Qüsur kəndində. Üsulluca hərəkət etməliydin. Mu s a . Əfəndim, bən hiç... Fəqət çoluq-çocuğumu düşünməlisiniz. M ə c i d ə f ə n d i . Yoq dedilər. Artıq bitdi. Musa (çıqmaq üzrə qapıya yaqlaşır, bir daha dönərək). Əfəndim! M ə c i d ə f ə n d i . Haydı, get, daha söylənib durma! Musa (sinirli). Əfəndim, bən sizdən yardım diləmiyorum, mərhəmət ummuyorum. Yalnız bir iş, bir vəzifə istiyorum. (Həyəcanlı.) Yalnız bir iş... yalnız bir vəzifə!.. Məcid əfəndi (son dərəcə hiddətlə). Dedim ya, saçma dinləməyə vaqtım yoq... Tək əl işə yaramaz, eşitmiyormusun? Musa (şaşqın və çılğın). Tək əl işə yaramaz, öyləmi!? (Acı qəhqəhələrlə.) Ah, alçaq, vicdansız!.. Pərdə * * * İkinci pərdə -Küçük, sadə bir oda... Sağda iki pəncərə, solda bir qapı, ucda bir yataq karyolası... Pəncərə önündə bir masa və bir qaç iskəmlə... Masa üzərində bir-iki qədəh, su və raqı sürahisi, qarmaqarışıq bir taqım qəzetlər, məcmuələr və kitablar... Divarda büyücək bir ayna, bir taqım şairanə rəsimlər və levhələr... Lampanın ölgün ziyası odayı aydınlatır. Odanın qapısı balkona, pəncərələr isə bağçaya açılır. Nisanın son gecəsi... Aydınlıq... Rəuf ilə Məs’ud bağça tərəfində görünərək pəncərəyə doğru yaqlaşırlar.* Rəuf (parmağilə pəncərəyə vuraraq). Şeyda! Şeyda! Məs’ud. Odasında yoq, gedəlim. Rəuf. Şeyda! Yahu, nerdəsin? Məs’ud (boylanıb odaya baqaraq). Xayır, burda yoq... Gedəlim, sonra bir daha gəliriz. (Gedərlər). Mariya (odaya daxil olur, lampayı aydınlataraq). Əşrəf bəy, Əşrəf bəy! Bəri gəlsənə!.. Əşrəf (gələrək). Nə imiş, Mariya? Şeyda buradamı? Mariya. Xayır, kəndisi yoq... yalnız ayinəyi-həyatı olan odasını seyr edə bilirsiniz. Əşrəf (yarımqəhqəhə ilə). Amma da oda ha, gerçəkdən pək tuhaf mənzərə!.. Hər tərəfdə bir qırıqlıq, bir pərişanlıq, hər guşədə bir öksüzlük, bir məhzunluq yaşıyor, həm də hər təklifdən, hər qeyddən azadə... (Pəncərədən bağçaya baqaraq.) İştə ən laübali, ən şairanə bir həyat!.. Mariya. Ah, bilməm ki, Maks Müller şu sərsəmi bu odaya niçin gətirdi. Böylə əsəbi qomşu hər halda insanı usandırır. Roza. Şeyda nerdə? Mariya. Kim bilir, yenə şimdi hanki meyxanədə qafayı dumanlatıyor. Roza (Əşrəfə). İnan, Şeydayı görsəniz, tanıyamazsınız, mətbəədən çıqalı bəri büsbütün dəyişmiş. (Masa üzərindəki raqı qədəhini göstərir). Həm içkiyə pək düşkün, həm də son dərəcə sinirli və bədbin olmuş... Mariya. Gecələr çılğın, sərsəm bir aktyor kibi həp çığırıb bağırıyor. Həyəcanlı və qorqunc gurultular ilə kimsəyə rahət vermiyor. Ə ş r ə f . Təbii, səbəbsiz deyil a!? Roza (təbəssümlə). Kim bilir! Mariya (çıqaraq). Nəmizə lazim, canım, haydı gəliniz bir qəhvə içəlim. Əşrəf (Mariya çıqdığı kibi Rozanın əlini öpər). Roza, yenə Şeydayı seviyorsun, deyilmi? Roza (heyrət və təbəssümlə). Sevməkmi!? Heyhat! Bən yalnız ona acıyorum, həm də bir zavallıya acır kibi acıyorum. Ə ş r ə f . Ah, nə qadar mərhəmətli, nə qadar alicənabsın! (Təkrar əllərini öpməyə başlar.) Mariya (dışarıdan). Əşrəf bəy! Roza! Roza. Gedəlim artıq, validəm bəkliyor. Ə ş r ə f . Şeydayə yazılacaq bir-iki sözüm var. Sən get, bən də şimdi gəlirim. Roza (çıqaraq). Saqın, çoq gecikmə... Ə ş r ə f . Bu saət gəlirim. (Masa üzərindən bir parça kağız alır, lakin bir şey yazamaz, cığarayı dumanlataraq ağır və düşüncəli adımlarla odada gəzinməyə başlar.) Şeyda (pərişan bir qiyafətdə daxil olaraq). Vay, əfəndim! Xoş gəldiniz, səfa gətirdiniz... (Əşrəfin əlini sıqaraq.) Nasıl oldu da birdənbirə dərvişləri yad etdiniz? Əşrəf (heyrətlə). Dərvişmi? Vallahı bən bu dərvişliyi sultanlığa tərcih edərim. Şeyda (acı təbəssümlə). Bəlkə!.. Ə ş r ə f . Lakin gözümə pək məhzun görünüyorsun. Şeyda. Orasını hiç sorma. Ə ş r ə f . Təbiətimi biliyorsun, Allah eşqinə söylə, qəlbində nə varsa həpsini aç, söylə! Şeyda (müztərib). Nə söyləyim, qardaşım, nə söyləyim! Tam iki aydır ki, tale, iqbal, ümid, ümidi-istiqbal, hər şey, əvət, hər şey bəncə məhv olub bitmiş... Lakin bunca ümidsizliklərə qarşı, yenə kəndimdə bir az mətanət, bir az müqavimət hiss ediyordum. (Həyəcanlı.) Əfsus, əfsus ki, o da qeyb oldu. Əvət, yalnız Rozanın eşqi ilə yaşıyordum, yalnız o qəddar afətlə təsəlli buluyordum; əfsus ki, o da bəni atdı, o da bəni unutdu. Bir binada yaşıyorkən həftələrlə gözümə görünmüyor. Ə ş r ə f . Xayır, Şeyda! Yanılıyorsun, çünki o son dərəcə lütfkar və mərhəmətli bir mələkdir. Şeyda (mə’yus). Əvət, ehtimal ki... Roza (daxil olaraq). Aqşamlar xeyir, Şeyda, nasılsınız? (Əlini Şeydaya uzatır). Şeyda (əl verərək). Təşəkkür edərim. Əşrəf (Şeydaya). Bilirmisin, yarın mayısın biridir. Onunçin mürəttiblər bir səhra gəzintisi, səhra ziyafəti yapıyorlar, bizi də misafir də’vət ediyorlar. Roza. Nerəyə? Əcəba hanki tərəfə gediyorlar!? Ə ş r ə f . Hanı ya, şəhərdən kənar, təpə başında mənzərəli bir bağça yoqmu ya? iştə oraya getmək istiyorlar. Roza. Çalğı taqımı da olacaqmı? Ə ş r ə f . Təbii, çalğısız bir ziyafət nəyə yarar? Roza. Nədənsə bilməm; Şərq musiqisi bənim son dərəcə xoşuma gediyor. Ə ş r ə f . Tənəzzül buyurulsa pək məmnun oluruz. Roza. Zatən, bən səhra gəzintisini pək sevərim, maneə çıqmazsa bərabər gedəriz. Ə ş r ə f . Baqalım, Şeyda nə diyor? Roza. Şübhəsiz, rədd etməz. Ə ş r ə f . (Şeydayə). Gələcəkmisin? Şeyda (yarı mütərəddid). Gəlirim, əfəndim. Mariya (dışarıdan). Roza! Nə oldunuz? Roza (qapı arqasından). Gəliyoruz, gəliyoruz. (Hər ikisinə). Haydı, birər qəhvə içəlim. Şeyda. Təşəkkür edərim. Əşrəf (Şeydayə). Haydı, baqalım... Şeyda. Azacıq rahatsızım, siz buyurun, bən də sonra gəlirim. Əşrəf (Rozaya). Zərər yoq, biz gedəlim. Mariya (dışarıdan). Roza!.. Roza. Gəliyoruz. -Əşrəflə bərabər çıqar. Şeyda alnını ovuşturaraq düşüncəyə dalar.* Məs’ud (dışarıdan). Müsaidə buyurulurmu? Şeyda. Kim o? Gəl baqalım. Məs’ud (birinci və ikinci mürəttiblə bərabər daxil olaraq.) Çoq şükür, nihayət bula bildik. Şeyda. Buyurun, əfəndilər, oturun... (İskəmlə və karyola üzərində otururlar.) Məs’ud. Nerdəsin, yahu? Bu aqşam bir kərə kəndim, bir daha Rəufla bərabər gəldik. Odada yoq idin... Şeyda. Azacıq hava almaq için dışarı çıqmışdım. Məs’ud. Yenə nə olmuş? Gözümə pək dalğın görünüyorsun. Şeyda. Canım sıqılıyor. Məs’ud. Fəqət niçin? Şeyda. Hiç kəndim də bilmiyorum. Məs’ud (yerindən qalqaraq arqadaşlarına). Haydı, gedəlim, rahatsız etmiyəlim. Yarın bağçada uzun-uzadıya qonuşuruz. B i r i n c i m ü r ə t t i b . Azacıq otursana, nə əcələ ediyorsun? Şeyda. Otur, otur, baqalım nə yapıyorsunuz. Işlər nə yolda? Məs’ud (arqadaşlarına işarətlə). Onu inqilabçılara sormalı... B i r i n c i m ü r ə t t i b (Şeydayə). Mə’lum ya, siz Məcid əfəndiyi daha eyi tanıyorsunuz. Bu hərif bizə göz veriyor da, işıq vermir. Birisi xəstə, ya səqət oldumu, əsla umurunda deyil; maaşlar həp əski halda, bir quruş artdığı yoq, lakin iş, vəzifə qucaq-qucaq... Həm də gündən-günə üstünə gəliyor da, əksilmiyor. Artıq bu rəzalət çəkilməz, bu istibdada təhəmmül edilməz. Şeyda. Pəki, çarə? B i r i n c i m ü r ə t t i b . Çarəsi pək qolay... (Kəskin bir ahənglə). İşdən çəkilmək, haqqımızı tələb etmək, iştə bu qadar!.. Şeyda. Pək gözəl... Tələbnamə yazılmışmı? B i r i n c i m ü r ə t t i b . Əvət, baqa bilərsin... (Qoltuq cibindən böyük qit’ədə bir kağız çıqarar). Şeyda (alıb baqaraq). Hər halda əl birliyi, dil birliyi ən böyük şərt. Həm də son dərəcə diqqət və ehtiyat lazımdır. İ k i n c i m ü r ə t t i b . Əmin ol, bəyim! Həpsi öncə düşünülmüş... Məs’ud. Fəqət şu tələblər son dərəcə ağır və kəskin... Bana qalırsa, azacıq yüngül və mülayim yazılmalıydı. B i r i n c i m ü r ə t t i b . Yanılıyorsun, Məs’ud, pək yanılıyorsun. Bir kərə düşün ki, biz tələb edəcəyiz; boyun büküb yalvarmıyacağız. Şeyda. Əvət, haqq alınır, verilməz. Məs’ud. Lakin o güclü, biz aciz... O halda nə yapa biliriz? Şeyda. Fir’onu qəhr edən Musa bir çobandan başqa bir şey deyildi. Lakin sarsılmaz bir ruh ilə meydana atıldı. Öylə qəddar, zalım bir imperatora qalib gəldi. Zöhhakı məhv edən Gavə yoqsul, arqasız bir dəmirçi idi. Fəqət atəşli bir qəlblə inqilaba başladı, öylə xunxar, məğrur bir hökmdarın taxtını başına çevirdi. Məcid əfəndi kimdir?... Yalnız o deyil, hətta onu qudurtan qocaman rus çarlığı belə bu günyarın yerin dibinə batır. Məs’ud. Pək ə’la, nasıl istərsəniz, öylə yaparız. (Saatına baqaraq). Getmiyəlimmi? Vaqt pək gec... B i r i n c i m ü r ə t t i b . Əvət, artıq mane olmayalım. Şeyda. Xayır, mane deyilsiniz... fəqət şu kağız bəndə qalsın, eyicə oqur, düşünürüm də, yarın kəndi fikrimi söylərim. İk i n c i m ü r ə t t i b . Daha eyi, daha eyi... Məs’ud. Haydı, gedəlim. B i r i n c i və i k i n c i m ü r ə t t i b . Allaha ısmarladıq... Şeyda. İzzət və səadətlə... -Onlar təmənna edib çıqdığı sırada Şeyda bağça tərəfə olan pəncərəyi açır. Əllərini göksündə çapraz edərək dalğın və düşüncəli bir halda bağçaya baqar.* Roza (gələrək). Şeyda! Niçin gəlmiyorsun? Babam səni bəkliyor. Şeyda (həzin bir ah çəkərək cəvab verməz). Roza. Əcəba, nə var, nə olmuş?.. Bu gecə səndə ağlar gözlü bir öksüz ruhu, pürşikəstə bir şair iztirabı var. Şeyda (ona yaqlaşaraq). Xayır, xayır... Olsa-olsa, bəndə ancaq sərsəri bir məcnun qəlbi, fələkzədə bir aşiq hissi ola bilir. Fəqət o qəlbi avutacaq bir nəzəri-şəfqət istər ki, o da yalnız sənin mə’sumanə baqışlarındır. O, hissi oqşayacaq bir şəhpəri-təsliyət istər ki, o da yalnız sənin nurdan dökülmüş əllərindir. Roza. Şeyda! Pək fəna hissiyyata qapılmışsın, həm də nafilə yerə üzülüyorsun. Şeyda (Rozanın əlini yaqalar, sinirli və həyəcanlı). Əvət... Lakin bir düşün ki, sən xırçın bir çocuq kibi şu müztərib qəlbimlə oynadın, həm də aylarca əlində atıb-tutdun, adəta onu bir çocuq oyuncağı zənn etdin... Ah, fəqət, nihayət, nihayət birdən-birə qırıb parçaladın, birdənbirə ayaqlar altında çignəməyə başladın. Roza (əlini çəkərək). Salonda bəkliyorlar, şimdi gedəlim də, sonra... Əşrəf (gəlir. Əvvəl Rozanın, sonra Şeydanın əlini sıqaraq). Müsaidənizlə, bən gediyorum. Roza. Niçin? Əcələ bir işinizmi var? Ə ş r ə f . Əvət, babam uşaq göndərmiş. Bir məsələ için bəni görmək istiyormuş. Roza. Hiç bu oldumu ya!? Həftədə bir gəlirsiniz, o da böylə... Ə ş r ə f . İştə talesizlik, bənim için böyük talesizlik. (Şeydayə) Sağlıqla, əzizim, yarın təkrar görüşürüz. (Təmənna edərək çıqar, Roza da kəndisini izlər). Maks Müller (dəxi çıqar, Əşrəfə). Əşrəf bəy! Evimizi tanıdınız, şübhəsiz tez-tez gəlirsiniz. (Şeydayə) Şeyda! Buyurun, qəhvə içəlim. (İçəri girər). Şeyda. Təşəkkür edərim. Mariyanın səsi (dışarıdan). Əşrəf bəy! Yarın aqşamlayın yenə bəkləriz. R o z a n ı n s ə s i . Saqın, unutma, gəl ha!.. Ə ş r ə f i n s ə s i . Pəki, əfəndim, pəki. -Şeyda qapıyı qapar. “Ah” deyə qısqanc və mə’yus bir tevr ilə əli alnında olaraq iskəmləyə oturur.* Pərdə * * * Üçüncü pərdə -Bağçada ətrafı yeşilliklər, güllər və çiçəklərlə süslənmiş fəvvarəli bir havuz... Kənarda çinarlar, sərvlər... oturmağa məxsus uzun sıralar... Ta uzaqlarda gözəl və şairanə mənzərələr...* -Mayıs, ikindi çağı. Açıq hava...* -Pərdə açıldıqda Şeyda yeşil çəmən üzərində, yanüstü olaraq uzanmış görünür. Cığarasını dumanlataraq, düşüncəli bir baqışla ətrafı seyrə dalar. Bu sırada Qara Musa sür’ətli adımlarla qarşı tərəfdən keçib gedər.* Şeyda (həmən yerindən qalqaraq). Musa əfəndi, Musa!.. Musa (istehzalı təbəssümlə). Xayır, əzizim, bən artıq bildiyin Musa deyilim. Şimdi bana səfillər kralı, sərsərilər sultanı derlər. (Yoluna dəvam etmək istər). Şeyda (bıraqmayaraq). Yahu, nerəyə? Bu sürətlə nerəyə? Mu s a . Gedəcək bir yerim yoq... Yalnız bir şikar izliyorum. Boğub parçalamaq için bir tilki arıyorum. Şeyda. Musa! Şu müəmmaları bıraq da, gəl azacıq qonuşalım. Mu s a . Şübhəmi ediyorsun?.. İştə isbat! (Yamaqlı paltosunun cibindən böyücək bir tabança çıqarır). Şeyda. Allah eşqinə, hiç tabança ilə şikar edilirmi ya? Mu s a . Zatən bənim avlayacağım şikarları bu daha gözəl nişanlaya bilir. Şeyda (onun sarıqlı əlinə işarətlə). Əlin nasıl? Hənuz sağalıb bitmədimi? Musa (acı-acı gülərək). Mətbəə yadigarı olan şu barmaqlara yürək qanı sürülmədikcə mümkün deyil, sağalmaz, həm də o qan yalnız zəngin, pək zəngin bir insan qanı olmalı, anlıyormusun? Şeyda (mütəəssir və mərhəmətli). Anlıyorum, əvət, anlıyorum. Mu s a . İştə bu qadar! (Uzaqlaşmaq istər). Şeyda. Musa, Musa! Musa (əli ilə rədd edərək). Daha vaqtım yoq. Haman sür’ətli adımlarla çəkilib gedər. Şeyda onun arqasınca bir qadar şaşqın nəzərlərlə baqmaqda dəvam edər. Bu sırada mürəttiblərin çalğı ilə həmahəng olduqları halda, marş söyləyərək yaqlaşdıqları eşidilir. Şeyda eyni tərəfə doğru ilərlər. Mürəttiblər tə’til günlərinə məxsus əlbisədə, əllərində birər qızılgül olaraq gəlirlər. Fəqət Şeyda onların arasında görülməz. M ü r ə t t i b l ə r i n s ö y l ə d i y i m a r ş : Yaş zindanlar yuvamız, Fəlakət aşinamız, Ordular yıqan qurşun Olmuş bizim qidamız. Arqadaş, göz aç, aman! Qalq ölüm uyqusundan! Zülmə çoq əydin boyun, Çok əzildin, qalq, oyan! Gözlərdə qalmamış nur, Könüllərdə yoq sürur; Qanı bitmiş cəsədlər Er-gec sönər, məhv olur. Arqadaş, ayıl bir an! Haqsızca olma qurban! Yetər, miskinlik yetər, Qalq! Oyan, oyan, oyan! -Marş bitdiyi sırada mürəttiblər iki-bir, üç-bir sıralara otururlar. Bir qaçı da gəlişi gözəl ot üzərinə uzanıverir. Xanəndə və sazəndələr isə çalğı taqımını bıraqıb bir tərəfə gedərlər.* B i r i n c i m ü r ə t t i b (arqadaşlarına). Yahu, Şeyda nə oldu? Rəuf. Nə olacaq?! Rozayı görməyincə mə’yus olub da bağçayı tərk etdi. Məs’ud. Doğrusu məhəbbət çəkilməz bir bəladır. Rəuf. Əvət, bəla... Fəqət ən sevimli bir bəla... B i r i n c i m ü r ə t t i b . Xayır, məhəbbət bulunmaz bir səadətdir. İ k i n c i m ü r ə t t i b . Əvət, səadət... Fəqət ən fəlakətli bir səadət! -Bu sırada mürəttiblərdən bir qaçı sağ tərəfdə, pək uzaqda məraqlı bir şey görmüş kibi baqışırlar. Haman sevinc və təlaş ilə arası kəsilməksizin ıslıq çalmağa başlarlar.* Məs’ud. Kim o? Yenə kimi çağırıyorsunuz? B i r i n c i m ü r ə t t i b . Musayı, Qara Musayı... Rəuf. Gerçəkdən omu? İ k i n c I m ü r ə t t i b . Əvət! Rəuf (diqqətlə baqaraq). Əvət, tam kəndisi... Məs’ud (mürəttiblərdən birinə). Haydı, onu buraya çağır. Bir mürəttib dərhal qoşub gedər. B i r i n c i m ü r ə t t i b . Fəqət tuhaf adam, bir kərə olsa da dönüb baqmaq istəmiyor. İ k i n c i m ü r ə t t i b . Bəlkə burada bulunduğumuzu bilmiyor. Rəuf. Kim bilir; zavallının başında yenə nə fəlakət var. Məs’ud. Allah etməsin, canım, yazıqdır. İki ay yoq ki, həm qardaşı Yusifi, həm də bir danəcik oğlunu qara topraqlara gömmüş. Rəuf. Fəlakət birmi ya! Var-yoq bir evi vardı, dün Məcid əfəndi onu da əlindən aldı. Həm də zorla, hökumət əli ilə... Məs’ud. Ah, insafsız, mərhəmətsiz!.. Rəuf. Hələ Əşrəf, hələ Əşrəf! Məs’ud. Pəki, o nə yapmış? Rəuf. Evi günündə boşaltmadığı için biçarəyi alçaqcasına təhqir etmiş, ağzına gələni savurmuş. B i r i n c i m ü r ə t t i b . İştə son mükafat! İ k i n c i m ü r ə t t i b . İştə bizim kibi səfillərin cəzası! Məs’ud. Əvət, bu gedişlə ki, biz gediyoruz, daima önümüz uçurumdur. Həm də öylə fəlakətli uçurum ki, əsla qurtuluş yoq, əsla çarə yoq... B i r i n c i m ü r ə t t i b (qoltuğundakı tələbnaməyi çıqarıb silkərək). İştə çarəsi pək qolay!.. Yalnız həmiyyət, qeyrət lazım... Yalnız erkəkcə mətanət lazım... Yoqsa, həşərat kibi yüzüstü süründükcə, əsla ağ gün görmiyəcəyiz. Həm də gündən-günə əzilib məhv olacağız. İ k i n c i m ü r ə t t i b . Daha düşünmək lazım deyil, yarın tələbnaməyi verməli, hüququmuzu tələb etməli! B i r i n c i m ü r ə t t i b . Əvət, ya dediyimizi yürütməli, ya mətbəəyi tərk etməli! İ k i n c i m ü r ə t t i b (yerindən qalqaraq). Həm də başqa söz istəməz. Ya əvət, ya xayır. Məs’ud. Bana qalırsa, bir az mülayim olmalı; hər işdə hiddətdən ziyadə mühakimə aramalı. B i r i n c i m ü r ə t t i b (hiddət və həyəcan ilə). Xayır, başqa laf istəməz. Ya əvət, ya xayır. Bu sırada Musayı çağırmaq için gedən mürəttib gəlir. Məs’ud. Nə oldu? Gəlmədimi? M ü r ə t t i b . Xayır, sür’ətli adımlarla aşağıki qapıdan çıqıb getdi. Rəuf. Eyi ki, gəlməmiş, Əşrəfi gördüyü kibi qanı xarab olacaqdı. B i r i n c i m ü r ə t t i b (ətrafa baqaraq). İştə gəliyorlar. Məs’ud. Haydı, əfəndilər! Keyf vaqtında keyf, iş vaqtında iş, anlaşıldımı? B i r i n c i m ü r ə t t i b (kağızı cibinə qoyaraq). Əvət, sözümüz sözdür. İ k i n c i m ü r ə t t i b . Öldü var, döndü yoq! Məs’ud (gələn çalğıçılara). Haydı, başlayın, baqalım, çoqdan bəri ruhumuza qida verilmədi. Onlar hazırlandığı sırada Roza ilə Əşrəf gələr. Rəuf. Maşallah, buyursunlar əfəndim. Hər kəs yerindən qalqar, təmənna edər. Ə ş r ə f . Aman, rica edərim, oturunuz, biz bir qadar gəzinmək istiyoruz. Roza. Şu tərəf daha gözəl deyilmi? Ə ş r ə f . Əvət (mürəttiblərə). Lakin bizi burada bəkləməyin, doğru çinar altına gedərsiniz, biz də şimdi oraya gəliriz. Rəuf (çalğıçılara). Haydı, bir segah çal, baqalım. Çalğı başlar. Əşrəf (Roza ilə bərabər uzaqlaşaraq). Çalın, oquyun! Biz də uzaqdan zevqinizə iştirak edəriz. Xanəndə (aydın bir ahənglə başlar). Yad eylədikcə vəslini, ey mahi-təl’ətim! Ağlar gözümdə qanə dönər əşki-həsrətim, Sənsiz füzun olur gecə-gündüz fəlakətim, Səbrim tükəndi, yoq qəmi-hicranə taqətim, Gəl, gəl! Bənim gözəl mələyim, nazlı afətim. Rö’yada bən keçən gecə eylərkən ahü zar, Sən vermədinmi bir əbədi vəsl için qərar!? İnsafə gəl, aman! Bəni məhv etdi intizar, Səbrim tükəndi, yoq qəmi-hicranə taqətim, Gəl, gəl! Bənim gözəl mələyim, nazlı afətim. Ruhum! Səadətim sana vabəstə hər zaman, Sənsiz cihanda bən yaşamaq istəməm, inan! Artıq bıraq sitəmləri, gəl, bağrım oldu qan, Səbrim tükəndi, yoq qəmi-hicranə taqətim. Gəl, gəl! Bənim gözəl mələyim, nazlı afətim. Bu sırada, mürəttiblər həpsi xanəndə ilə həmavaz olaraq, xüsusi ahənglə. Gəl, sevgili yarım, gözəlim, qönçə dəhanım! Gəl, ruhi-rəvanım! Vazehdir, əminim, sana hər razi-nihanım, Ey afəti-canım! Sən bir güli-xəndan, bən bülbüli-nalan, Biz hər ikimiz bir çəmənistanə şitaban. Məs’udun işarətilə hər kəs yerindən qalqaraq, oquya-oquya gedərlər. Sənsiz bana zindan görünür sanki bu aləm, Hiç könlüm açılmaz. Sarmış bütün ətrafımı qəm-qüssə, nə etsəm, Bir yanə qaçılmaz. Gəl, dönmə vəfadan! Vaz keç bu ədadan! Gəl, gəl, mələyim! Gəl, bəni qurtar bu bəladan. Onlar çəkildikdən sonra, Roza ilə Əşrəf qol-qola gəlirlər. Ə ş r ə f . Ah, şu gözəl mənzərələri seyrə daldıqca, insan cənnətin xəyaldan ziyadə həqiqət olduğuna inanmaq istiyor. Roza. Əvət, gerçəkdən bahar aləmi, başqa bir aləm... Bu sırada Şeyda, arqa tərəfdə, ağaclar arasında görünür. Mütəcəssis və qısqanc bir tevrilə onları dinlər. Əşrəf (Rozayı məftunanə bir baqışla süzərək). Roza, Roza, Allah eşqinə, baqmıyormusun!? Aman, yarəbbi! Şu bulutların bir-birinə sarılması, ta ötədə iki quşcuğazın baş-başa verib də həsb-hal etməsi, ətrafımızdakı çiçəklərin dodaq-dodağa öpüşməsi nə qadar munis, nə qadar şairanə! Küçük bir tərəddüd və sükutdan sonra hər ikisi aşiqanə bir nəzərlə baqışar və iki dodaq biixtiyar bir-birinə yaqlaşar, fəqət öpüşməzlər. Şeyda (məcnunanə bir fəryad ilə). Roza! Ah Roza! – deyə ilk öncə hücum etmək istər. Fəqət nifrət və hiddətlə geri çəkilir. Haman sür’ətli adımlarla uzaqlaşıb gedər. Roza ilə Əşrəf şaşırıb da nə yapacaqlarını bilməzlər. Şeyda çəkildiyi sırada qarşı tərəfdən qaba və qorqunc bir qəhqəhə eşidilir. Bu qəhqəhədən onlara daha böyük bir şaşqınlıq gəlir. Roza (müztərib). Əşrəf, Əşrəf! Artıq gedəlim. Musa (əlində tabança olduğu halda qarşıdan çıqar, amiranə bir tevrlə). Xayır, gedəmiyəcəksiniz. Əşrəf (şaşqın). Ah, Musa! Musa (zəhrxəndlə). Əfv edərsiniz, rahatsız etdim. Roza. Gedəlim, Əşrəf, gedəlim. Musa (tabançayı əlində sallayaraq). Dedim ya, gedəmiyəcəksiniz. Ə ş r ə f . Musa! Aqlını başına topla, yoqsa... Mu s a . Ya! Yoqsa... (Istehzalı qəhqəhələr ilə gülər.) Əşrəf (əlini sür’ətlə cibinə soqaraq təhdidamiz). Musa! Mu s a. Bəni təhdid ha!? (Qəhqəhə ilə tabançasını göstərir.) Hiç məraq etmə, əzizim! Bunda yalnız üç danəcik qurşun var. Onların ikisi Məcid əfəndiylə sana, biri də yalnız, yalnız kəndimə məxsusdur. (Müstəhzi.) Əvət, bən sizin kibi insafsız deyilim. Sizə rəva gördüyümü əsla kəndimdən əsirgəməm. Əşrəf (yanında silah olmadığı anlaşılır bir tərzdə, əlini cibindən çıqarır, yarıkinli, yarımülayim). Musa! Musa! Musa (sarılı əli ilə sağ əlini göstərir). Baq, bu tək əli görüyormusun? İştə, səni təlaşa düşürən də yalnız budur, bu! (Təbdili tevrlə). Tək əl işə yaramazmış, tək əldən səs çıqmazmış; öyləmi!? (Acı və şiddətli qəhqəhələrlə gülər). Əşrəf (müztərib). Musa! Mu s a . Tək əl işə yaramazmış, deyilmi? Tək əldən səs çıqmazmış, öyləmi!? (Məcnunanə qəhqəhə ilə). Halbuki bir danəcik yavrumu, vərəmli qardaşımı bununla, iştə bu tək əlimlə qara topraqlara gömdüm. Hətta bu gün səni də, kəndimi də, o vicdansız babanı da, yenə bu tək əlimlə rahatlandıracağım; həm də bu gün, anlıyormusun? Bu sırada hava tutulur. Ara-sıra göy gürləməsi dəvam edər. Roza (qorqu və iztirabla). Ah, aman, yarəbbi! Əşrəf (para çantasını çıqarıb açar, Musaya doğru bir-iki adım iləriləyərək). Musa! Bu işin sonu xeyirli olmaz. Al, nə qadar para istiyorsun, al! Lakin... Musa (zəhrxənd ilə). Xayır! Xayır. O paralara bir az sonra nə sənin ehtiyacın olur, nə bənim. Həm də bu gün sizə öylə bir cəza verməliyim ki, bundan sonra hər kəsə ibrət olsun (qəhramiz) və siz ruhda olan zənginlər, o vicdansız haydutlar, o e’tibarlı xırsızlar bir daha bənim kibilərin qanını içməsinlər. Bir daha gücsüzləri çegnəyib əzməsinlər, artıq anlasınlar ki, yalnız yaşamaq deyil, yaşatmaq da lazımmış! (Vəhşicə bir baqışdan sonra haman nişan alır.) Roza. Ah! Ə ş r ə f . Musa! Mu s a . Sus, daha kafi! Tabança patlar, Əşrəfin sol qolu yaralanır. Əşrəf (sağ əli ilə yaralı qolunu tutaraq). Ah!.. Sıraya oturur. Roza (Əşrəfə sarılaraq). Aman, yarəbbi! (Musaya). Cəllad! Mu s a . Xayır, bu olmadı. Roza (niyazkar). Musa! Musa (son dərəcə kinli və qızğın). Çəkil! Roza. Allah eşqinə... Mu s a . Çəkil, diyorum, sana! Tapança bir daha patlar. Əşrəflə Musanın arasında duran Rozanın köksünə isabə edər. Musa dərhal çəkilir. Roza. Ah, annəciyim!.. (Bitab olaraq sıra üzərinə düşər). Pərdə * * * Dördüncü pərdə Ətrafı sərvlərlə əhatə olunmuş bir xıristiyan məzarlığı, səhnənin ucunda, məzarçıya məxsus bir oda, hənuz günəş batmamış... Mariya matəm əsvabında olaraq, ətrafı, üzəri əklillərlə, çiçəklərlə süslənmiş tazə bir məzar qarşısında dalıb gedir. Müller isə mütəəssir bir halda düşünüb durur. Bu sırada aşağıdakı türkü – şikəstə havasında olaraq – yaralı və tutqun bir ahənglə ətrafdan eşidilməyə başlar. Türkü Fələk hər gün qıyar bir novcəvanə, Hər gün qılar bir aşiqi divanə. Hər tərəf məzarlıq, hər yer qəmxanə, Açılmadan solmuş çiçəkli bağlar. Bir gülən yoq şu qayğılı dünyadə, Çoqlar nakam olub irməz muradə, Kimsəni görmədim zevqü səfadə, Bülbül ağlar, sünbül ağlar, gül ağlar. Maks Müller. Artıq günəş batıyor, getmiyəlimmi? Mariya. Ah, bənim yeni doğmuş günəşim batdıqdan sonra, başqa günəşlərin batıb çıqmasında nə əhəmiyyət ola bilir!? (Gözləri yaşarmış olduğu halda). Ah, Roza, Roza, mələk Roza! Maks Müller (onun qolundan tutaraq). Gedəlim, Mariya, vaqt keçiyor. (Istirham və nəvazişlə). Haydı, qalq, Mariya! Mariya. Ah, bəni buracıqda, yavrucığazımın yanında bıraqıb getsən, daha məmnun olurum. Maks Müller. Mariya! Gedəlim; qalq, gedəlim, yarın yenə gəliriz. Mariya (qalqaraq). Gedəlim, of, gedəlim. (Müllerin yardımı ilə dörd-beş adım yürür, birdən-birə yaralı ahu baqışilə dönüb baqaraq.) Əlvida! Yavrum, əlvida! Hər ikisi məhzun və mütəəssir adımlarla çəkilir. Bu sırada Rəuf ilə Məs’ud gəlir. Rəuf (Mariyanın uzaqlaşdığı tərəfə baqaraq). Zavallı Mariya, bir an səbr və aramı yoq. Məs’ud. Nə yapsın? Gözünün işığı, yeganə ümidi, bir qızcığazı var idi, o da əlindən getdi. Əvət! Mariyanın halı pək acınacaq bir hal... Lakin şu Musaya nə dersin? Bir həftə var ki, hökumət hərifi arıyor da, bir dürlü bulamıyor. Rəuf. Doğrusu, bən onun sağ qaldığına əsla inanamıyorum. Allah Məcid əfəndinin bəlasını versin, hərifi durduğu yerdə bədbaxt etdi. Məs’ud. Hələ Şeyda, hələ Şeyda! Onu unutuyormusun? Rəuf. Onu hiç söyləmə! Şeydanın dərdi çəkilir dərdlərdən deyil... O, Rozanın məcnunu olmuş, bən də onun. Yoqsa şimdi bənim buralarda nə işim? Məs’ud. Nə etməli; əzizim, məhəbbət əsarətdir. Rəuf. Ən tuhafı bu ki, Şeyda Rozanın ölümünə əsla inanmaq istəmiyor. Məs’ud. Öylə isə onun burada nə işi?! Rəuf. Kim bilir, bəlkə... Məs’ud. Bəlkə biliyor da, sezdirmiyor, sezdirmək istəmiyor. Rəuf. Xayır, inan ki, Əzrail belə şəhadət eyləsə yenə inanmaz. Məs’ud. Haydı, kəndisini bulalım da, bən işin həqiqətini şimdi anlarım. Bu halda məzarçı odasından çıqar. Rəuf (məzarçıya). Arqadaş! Dünkü hərifi gördünmü? Məzarçı. Şıq bəyimi? Ixtiyarımı? Dağınıq saçlı dəliqanlıyımı? Hankisini soruyorsun? Məs’ud (Rəufa). Şu böylə ixtiyar kim imiş, əcəba? Rəuf. Bəy bizim Əşrəf, ixtiyar da babasıdır. Məs’ud. Pəki, onlar burada nə yapıyor? Rəuf (Rozanın məzarına işarətlə). Əşrəf bəy şu məzarın daimi mücavirlərindəndir. Babası da hər aqşam oğlunun arqasınca qoşub duruyor, kölgəsi kibi peşindən ayrılmıyor. Məzarçı (ətrafa). Əcaib şey! Nerdə bir şaşqın, sərsəri varsa həp buraya toplaşır. Məs’ud. Haydı, Şeydayı bulalım da evə gedəlim. Rəuf. Əvət, gedəlim, bəlkə şad bir xəbər duyarız. Məs’ud. Nə şad xəbər? Rəuf. Inqilab xəbəri... Məs’ud. Nasıl inqilab? Rəuf. Yəqindir ki, qocaman şimal ayısının dərisi parçalansın. Müstəbid rus zənciri üzərimizdən qalqsın və hər millət kəndi yurduna, kəndi hüququna qavuşsun. Məs’ud. Gəl canım, gəl... sən də Şeyda kibi xəyalpərəst olma!.. Gedərlər. Musa başında əski, yırtıq bir şapka, təbdili-qiyafət etmiş olduğu halda məzarçı odasından çıqar. Rəufla Məs’ud getdiyi tərəfə baqaraq məzarçıya. Mu s a . Onları tanıyormusun? İştə bizim əski arqadaşlar! Məzarçı. Aman, odaya çəkil; başqa bir adam daha gəliyor. Musa (müstəhzi). İştə o da bizim başımızın sahibi Məcid əfəndi! (Məmnun). Amma nə eyi təsadüf. Hiç şimdiyə qadar bir avın avçıyı izlədiyini eşitdinmi? Məcid əfəndi. Haydı, söylənmə, odaya get; bən də şuradakı odunları gətirəyim. Mu s a . Pəki, arqadaş, pəki... (odaya girər, məzarçı da bir tərəfə gedər). Məcid əfəndi (ağır adımlarla məzarçının odasına yaqlaşaraq). Bana baq! Orada kim var? Musa (çıqar. Tanınmayacaq bir səslə). Kimi istiyorsun? M ə c i d ə f ə n d i . Əşrəf buraya gəlmədimi? Musa (sükut edər). Məcid əfəndi. Hər aqşam buraya gələn dəliqanlıyı görmədinmi? Musa (cəvab verməksizin ona yaqlaşar). Məcid əfəndi (qorqu və hiddətlə). Sağırmısın, yahu? Niçin cəvab vermiyorsun? Mu s a . Əvət, alçaqca sözləri eşitməmək için sağırım. Məcid ə f ə n d i . Ah! (Deyə geri çəkilir). Mu s a . Al, İştə sana ən kəskin cəvab! (Dərhal revolverlə köksündən vurur). M ə c i d ə f ə n d i . Ah, ax... (Deyə arqası üstə düşər). Musa (vəhşiyanə). Gəbər!.. Gəbər, alçaq hərif, gəbər!.. Nihayət cəzanı buldun! (Müstəhzi). Tək əl işə yaramazmış, tək əldən səs çıqmazmış, öyləmi? (Çılğınca qəhqəhələrlə gülər). Məzarçı (qoltuğunda beş-altı odun parçası olaraq gəlir, heyrət və təlaşla). Aman, şu hərif kim? Buna nə oldu? Musa (acı qəhqəhə ilə). İştə sana yeni bir müştəri daha! Məzarçı (şaşqın). Nə yapdın? Yahu, nə yapdın? Mu s a . Başqa laf istəməz. (Cənazəyə işarətlə). Haydı, al da şuracıqdakı boş məzarə göm! (Təbdili-tevrlə). Amma şikar pək yağlı şikar! Saqın, ciblərini unutma! Məzarçı. Ah, sən başımızı bəlayə soqacaqsın! Mu s a . Haydı, çoq söylənmə! Şimdiyə qadar sən bana əmr etdin. Artıq bundan sonra sıra bənimdir. Cənazəyi ayağından tutub göstərdiyi tərəfə çəkər, məzarçı da odun parçalarını bıraqaraq baş tərəfdən yaqalar, bərabər götürürlər. Əşrəf (onlar çəkildiyi sırada, yaralı qolu ağ məndillə bağlı olaraq gəlir, yaralı- məhzun baqışlarla Rozanın məzarı qarşısında dalıb gedər, sonra məzarı tutaraq, sinirli və titrək bir səslə). Roza! Roza! Niçin bəni yalnız bıraqdın, niçin!? -Ani bir hiss ilə dönüb ətrafa baqar. Haman cənazə götürülən tərəfə getmək istər, bu sırada Şeyda başıaçıq, saçları dağınıq, solğun və pərişan bir halda yan tərəfdən qarşısına çıqar.* Əşrəf (bir-iki adım geri çəkilərək). Kim o? Şeyda. Ah, xain, mərhəmətsiz!.. Sənin burada nə işin? Yoqsa, yoqsa bəni məhv etmək içinmi gəldin? Əşrəf (müztərib). Şeyda, əmin ol ki... Şeyda (onun sözünü kəsərək). Tanıyorum, bən səni tanıyorum, bəhanə istəməz. Qəlbimi nasıl parçaladınsa, vücudumu da öylə parçala, bəlkə rahatlanayım. (Həyəcanlı) Fəqət sən!.. Sən yaşa! Roza ilə bərabər yaşa! Roza ilə bərabər məs’ud ol! Bu halda Əşrəfə doğru bir qurşun açılır. Hər ikisi şaşırıb durur. Fəqət hiç birinə dəyməz. Musa (gələrək Şeydaya). Xayır! Xayır! Yaşayacaq sənsin, sən... Yalnız xainlər gəbərməli, xainlər məhv olmalıdır. Ə ş r ə f . Nə istiyorsun, yahu, bəndən nə istiyorsun? Şeyda (ikisinin arasına girər. Istehzalı və məcnunanə bir baqışla Musaya). Çılğın hərif, səndəmi şaşırdın! Bəxtiyarların ölməsində, talesizlərin yaşamasında nə mə’na var? İştə məhv olacaq bənim, bən... Anlıyormusun?! Mu s a . Aldanıyorsun, Şeyda, aldanıyorsun... Çəkil önümdən, çəkil. Şeyda. Xayır, xayır! Bən bu intiqama razı deyilim. Baqsana, burası xıristiyan məzarlığı... şu xaçları görmüyormusun? Hiç isayı xatırlamıyormusun? İnan ki, əfv etmək, intiqam almaqdan daha müdhişdir. (Bu sırada Rozanın xəyalı görünür, təkrar çəkilir). Baq, baq, Rozayı görmüyormusun? İştə o da intiqamdan sıqılıyor, o da əfv etməni diliyor. (Qısa bir qəhqəhədən sonra) Əvət! “Düşmanlarını sev. Əgər bir kimsə sağ yanağına vursa, ona digər yanağını çevir!” Anladınmı? Hiç anlıyormusun? (İstehzalı qəhqəhələrlə gülər. Əşrəfin qolundan tutub itərək). Haydı, əfəndim, get! Get də, rahət yaşa, Roza ilə bərabər yaşa! Mu s a . Xayır, getməyəcək, gedəmiyəcək! Təkrar tapança ilə nişan almaq istər, bu sırada Rəufla Məs’ud bir tərəfdən, məzarçı da digər tərəfdən çıqar. Rəuf. Musa! Musa! Nə yapıyorsun? Məs’ud (Əşrəfin qolundan tutaraq). Bana baq, söyləyəcək sözüm var. Bir tərəfə çəkilirlər. Musa onları izləmək istər. Məzarçı (mane olaraq). Dur bə, şaşqın hərif! Hiç nə yapdığını düşünüyormusun? (Bu sırada bir qaç kərə ıslıq səsi eşidilir. Məzarçı təlaşla). Ah, şimdi polislər ətrafımızı saracaq. Mu s a . Fəqət yılanı öldürüb də yavrusunu bıraqmaq sərsəmlik deyilmi ya?! Məzarçı. Sus bə, yahu, çıldırıyormusun? Bəri gəl, səninlə işim var. (Musayı bir tərəfə çəkər). Rəuf (Şeydaya). Pəki, qalpağını nerdə bıraqdın? Şeyda (acı təbəssümlə). Ruzigarın xoşuna getdi də, alıb götürdü. Rəuf. Vaqt keçiyor, artıq gedəlim. Şeyda. Xayır, siz gediniz, bəncə burası daha eyi... (Məzarlara işarətlə). Çünki bunlar, bu cansız cəsədlər, bu duyğusuz biçarələr sizə nisbətlə daha səmimi, daha munis. Həm də bunlar sizlər kibi yalançı, xain deyillər; hiylə və şeytənət bilməzlər. Rəuf (mütəəssir və mərhəmətli). Şeyda! Şeyda! Məs’ud (gələrək). Daha nə bəkliyorsunuz? Haydı, gedəlim. Bu sırada Rozanın xəyalı təkrar Şeydaya görünür. Şeyda. Ah, gediyor. Roza gediyor, İştə sizin ölmüş bildiyiniz afət məzarları dolaşıyor, sevgilisini arıyor, Əşrəfi arıyor. Rəuf ilə Məs’ud şaşqın və mütəəssir bir tevrilə baqışırlar. Rozanın xəyalı, gözləri yerə dikilmiş olduğu halda, bir qaç adım yürür, sonra birdən-birə dönərək əzici və kəskin bir baqışla Şeydayı süzməyə başlar. Roza! Roza! Allah eşqinə! Bəni rahət bıraq! Rəuf. Şeyda! Niçin kəndinə acımıyorsun? Niçin kəndini üzüyorsun? Rozanın xəyalı, munis və əfsunkar bir təbəssümlə çəkilib gedər. Şeyda (səbirsiz). Ah! Bana darıldınmı? Aman, nerəyə gediyorsun? (Yaralı bir fəryadla). Roza! Roza! Roza! Sür’ətli adımlarla xəyala doğru ilərilər, arqadaşları da kəndini izlər, bu sırada iki polis əllərində silah olaraq qoşub gəlirlər. Bi r i n c i p o l i s . Ey, nə qaçıyorsunuz? İ k i n c i p o l i s . Qımıldanma, dur! Hər üçü durduğu yerdə dona qalır, polislər dərhal üçünün də əllərini kələpçə ilə bağlar. B i r i n c i p o l i s (barmağilə işarət edərək, amiranə). Haydı, buyurun! İ k i n c i p o l i s . Doğru qaraqola! Rəuf. Əfəndim, bizdə silah yoq.. Məs’ud (ciblərini, qoltuqlarını göstərərək). İştə baqa bilirsiniz. Bi r i n c i p o l i s . Söylənib durmaq fəzlə... İ k i n c i p o l i s . Haydı, qaraqola! Musa ilə məzarçı da əli bağlı olaraq, digər tərəfdən iki polislə bərabər gəlir, həpsi bir yerdə çəkilib gedərlər. Pərdə * * * Beşinci pərdə -Üst qatda həbsxanəyə məxsus büyücək bir oda... Odanın bir qapısı, üç-dört ufaq pəncərəsi var. Rəuf ilə Məs’ud bir tərəfdə yatıyor, Şeyda isə digər tərəfdə, pəncərə önündə, öksürüb inildiyor, hər üçü dutsaq qiyafətindədir. Lampanın donuq və qəsvətli işığı mart sabahına qarşı getdikcə sönük və ölgün bir tevr alır. Şeydanın solğun çöhrəsi, dağınıq saçları acınacaq bir levhə ərz edər.* Şeyda (sayıqlar). Bıraqınız, bıraqınız!.. Ah, bəndən nə istiyorsunuz? (Çevrilərək). Of... (Sinirli və darğın). Xayır, xayır, heyhat! Heyhat!.. Rəuf. Zavallı, zavallı çocuq! Məs’ud. Ya, ya... məhəbbət fəlakətdir. Rəuf (qalqıb oturur). Əvət, fəlakət, həm də ən dəhşətli bir fəlakət!.. Məs’ud (qalqar, bir-iki yutum su içərək). Allah həbsxanə müdirinin bəlasını versin. Bən böylə qaba ruhlu, mərhəmətsiz hərif görmədim. Bir dutsaq bu gün xəstələndimi, yarın onu xəstəxanəyə alırlar. Halbuki Şeyda bir aydır can çəkişiyor da kimsənin umurunda deyil. Rəuf. Məraq etmə, bu gün şübhəsiz alıb götürəcəklər, çünki doctor söz vermiş. Məs’ud. Eşit, inanma!.. Öylə tatlı sözlər pək çoq, fəqət əməl yoq, nəticə yoq; hanya? Bir zaman sən də kahinlik ediyordun, “bizi dört günlüyə həbs etmişlər” diyordun, nə oldu? O sözlər nə oldu? Şimdi doquz aydır burada yatıyoruz da hənuz qurtuluş ümidi yoq. Rəuf. Hiç təlaş etmə! Hər nasıl olsa, iki-üç gün sonra çıqarız. Məs’ud (istehzalı qəhqəhələrlə). Əvət, iki-üç gün sonra!? Rəuf. Yahu! Bir düşünməli ki, işin əvvəlində məzarçı ilə Musayı bizdən ayırdılar, həm də aşağı qatda qəsvətli və qaranlıq bir bodruma yerləşdirdilər. Demək ki, biz cinayətdə pək də müttəhim deyiliz. Məs’ud. Həp xülya, əfəndim, həp xülya!.. Rəuf. Əvət, xülya, sağlıq olsa, iki gün sonra anlarsın. Məs’ud (e’timadsız). Baqalım! Rəuf. Hələ tuhaf bir xəbər var ki, sən deyil, hətta bən kəndim də inanamıyorum. Söylənən sözlər doğru çıqarsa, yalnız biz deyil, bütün millət, bütün məmləkət qurtulmuş olur. Məs’ud (mütəbəssim). O nə imiş, əcəba!? Rəuf. Böyük və dəhşətli bir inqilab, müstəbid Rusiyayı alt-üst edəcək bir inqilab. Məs’ud. Əvət! Rö’yan fəna rö’ya deyil (Yorğun bir halda yatağına uzanır). Rəuf (sevinclə). Aman, rö’ya dedin də, eyi xatirimə gəldi. Şimdicə gözlərimi qapamışdım, bir də gördüm damın üstü yarıldı, göydən nurani bir zat endi. Onun küçük bir işarəti ilə, şu böyük divar havaya qalqdı; dərhal üçümüz də quş kibi qanatlanıb uçmağa başladıq. Fəqət biz ikimiz yuca bir dağ üzərinə endik; Şeyda isə uçduqca uçdu, yüksəldikcə yüksəldi. Nihayət bulutlara qavuşaraq büsbütün qeyb oldu. (Məs’udun yanı başında uzanıverir). Məs’ud (usanmış bir halda). Allahını sevərsən, şu rö’yaları bıraq da azacıq rahatlanayım, bu gecə gözümə uyqu girdiyi yoq... (Bu zaman Şeydanın yanındakı pəncərəyə parmaq ucu ilə vurularaq “Şeyda! Şeyda!..” deyə Rozanın səsi eşidilir). Şeyda. Xayır, xayır, gəlməm. Get, Allah eşqinə, get! Təkrar pəncərəyə vurularaq “Şeyda! Şeyda!” deyə əvvəlki səs eşidilir. Şeyda. Nə istiyorsun? Ah, bəndən nə istiyorsun? (Üzgün bir halda qalqıb oturur. Pəncərəyi açaraq bir qadar alıq-alıq dışarıya baqdıqdan sonra). Roza! Roza! Nerəyə getdin? Niçin gəldin də, niçin getdin? Ah, niçin bana rahət vermiyorsun? Qəhr olmuş bir zavallıdan nə istiyorsun? Rozanın xəyalı yaldızlı nurlar içində, mələk qiyafətində olaraq görünür. Süzgün və munis baqışlarla Şeydaya doğru ilərilər. Şeyda (dönüb baqınca). Ah, rö’yamı görüyorum? Roza (nəvazişlə). Şeyda! Şeyda (heyrətlə). Aman, yarəbbi! Roza (həsrətlə). Şeyda! Şeyda. Ah, nə istiyorsun? Roza (təbəssümlə). Şeyda! Şeyda (darğın). Roza, Roza! Allah eşqinə, get! Bu halda qəhrəman simalı, durğun baqışlı, qara geyimli bir mələk gəlir. Şeyda durmaz. Roza. Şeyda! Bəni unutdunmu? Şeyda (göküs keçirərək, sinirli). Xayır, xayır, sana pərəstiş etdiyim günləri, sana sarıldığım dəqiqələri hənuz unutmadım. İlk eşqimizlə süzülən baqışlarını, o mə’sumanə təbəssümlərini hala xatırlıyorum. Lakin, uf!.. Bəni atmış olan vəfasız Rozayı, o mərhəmətsiz afəti bir daha xatırlamam, bir daha görmək istəməm. Qarageyimli mələk (yarınəvazişkar, yarı-amiranə bir tevrlə). Nə söylüyorsun, Şeyda, nə söylüyorsun!? O sənin məftununsa, sən də onun məcnunusun. Şeyda (müztərib). Ah, sən kimsin? Qarageyimli mələk. Bən bənim, müstərih ol!.. Bən oyam ki, bütün ağlar gözlər, yaralı könüllər, bütün iztirablar və həyəcanlar həp bənim sayəmdə rahət bulur, həp bənimlə mütəsəlli olur. Şeyda (onun durğun və mə’nalı baqışlarından sarsılaraq). Uf, aman, yarəbbi! Qarageyimli mələk (mütəbəssim). Şeyda! Sən bəxtiyarsın. Əvət, şimdi, bəxtiyarsın. Şeyda. Xayır... xayır... Bən hiç bir təsəlli istəməm (təlaşla). Ah, o munis çöhrən nə qadar nəvazişkar isə, dərin və durğun baqışların da bir o qadar qorquncdur. Q a r a g e y i m l i mələk. Qorqma, hiç qorqma! Bən səni sıqmaq için deyil, yalnız könlünü almaq, acılarını unutdurmaq için gəldim. (Parmaqları arasında parlamaqda olan yüzüyü göstərir). İştə bu elmas yüzüyü görüyormusun? Əbədi bir nişan olmaq üzrə Rozaya təqdim ediyorum, sənin tərəfindən təqdim ediyorum. İştə, bu, qırıq könüllərinizi birləşdirir, küskün ruhlarınızı barışdırır. Şeyda (Rozaya işarətlə). Xayır, bən ona inanmıyorum, ah, inanmaq istəmiyorum. Qarageyimli mələk. Əmin ol, Şeyda, əmin ol! Bundan sonar hiç bir maneə, hiç bir qüvvət sizi bir-birinizdən ayıramaz. (Açıq pəncərəyə işarətlə). Baqsana! İştə bu ilahi eşqi yıldızlar da alqışlıyor, mələklər də təqdis ediyor. Şeyda (baqar, son dərəcə heyrət və sevinclə). Aman, yarəbbi! O incə bulutların toqquşması, şu parlaq yıldızların aqışması nə gözəl!.. Ah, o rəngarəng quşlar, şu al qanatlı mələklər nasıl da oynaşıyor, necə də uçuşuyor!.. Bu sırada Rozanın xəyalı ilə qara geyimli mələk haman qeyb olurlar. Rəuf (gözlərini ovuşdurub yerindən qalqar. Şeydayı bu halda görüncə təlaş və mərhəmətlə). Aman, nə yapıyorsun? Şeyda (mültəfit olmayaraq). Of.. şu behişti mənzərə nə qadar lətif, nə qadar ülvi... (Dönüb Rəufu yanında görüncə). Ah, onlar nə oldu? Onlar nerəyə getdi? Rəuf (heyrətlə). Kimi arıyorsun? Şeyda (səbirsizliklə). Allah eşqinə, onlar nə oldu? Rəuf. Kimi soruyorsun? Şeyda (sinirli). Roza!.. Ah, mərhəmətsiz mələk!.. Rəuf (Şeydanın açmış olduğu pəncərəni qapayaraq). Hiç bu olur şeymi ya!? Sən nihayət, kəndini xərab edəcəksin. Yatar. Bu sırada qomşu odadan yaralı bir ahənglə dəşti məqamı üzərinə söylənən aşağıdakı şərqi eşidilər. İlahi, biqərarım, biqərarım, Yanar ruhum, dəmadəm əşkbarım; Vuruldum bir vəfasız işvəkarə, Əsirim bən, əsiri-eşqi-yarım. Bu sırada qara geyimli mələk təkrar görünür. Şeyda. Uf, bu səs sanki bənim ruhumu tərənnüm ediyor (onu görüncə). Ah, yenəmi gəldin? Qarageyimli mələk. Əvət, gəldim də bərabər gedəlim. Şeyda. Pəki, nerəyə, nerəyə gedəcəyiz? Qarageyimli mələk. Başqa aləmlərə, daha yüksəklərə. Şeyda. Xayır, bən yalnız, yalnız Rozayı istərim. Qarageyimli mələk (Rozanın görünməkdə olan duvaqlı xəyalına işarətlə). İştə, gəliyor, həm də gəlin duvağında... Şeyda. Of, gəl, gəl də bərabər gedəlim. Qarageyimli mələk (Rozanın göksünü süsləməkdə olan pənbə gülü Şeydaya uzataraq). İştə cənnət fidanlarından dərilmiş bir qönçə... Al, al da qoqla, baq, nə qadar gözəl qoquyor. Şeyda (mütərəddid). Ah, xayır... xayır... Roza. Rədd etmə, al! Şeyda. Roza, Roza! Şu munis çöhrə könlümə dəhşət veriyor. Onun gözlərinə əsla inanamıyorum, sanki o bəni səndən ayırmaq istiyor. Qarageyimli mələk (mə’nalı bir təbəssümdən sonra). Əvət, bən çoq anaları yavrusuz, çoq yavruları anasız qoydum. Bir düyün, yas olursa bənim əlimlə olur. Bir məmləkət padşahsız qalırsa, yenə səbəb bənim. Əvət, bir çoqlarını eşindən ayırdım. Çoq aşiqləri sevgilisinə həsrət qoydum. Lakin, lakin sizi ayırmaq deyil, bil’əks əbədi bir eşqlə, sönməz bir məhəbbətlə qavuşturmaq istərim. Roza. Şeyda! Bütün səadət və fəlakətlər onun əlində... O, lətifə bilməz, həm də hər sözü dəyişməz bir qanundur. Şeyda (şaşqın və sarsılmış bir halda). Roza, Roza! Ah, fəqət, heyhat!.. Roza. Məraq etmə, hiç məraq etmə!.. Qarageyimli mələk (gülü Şeydanın burnuna tutaraq). İştə baq, nə müəttər çiçək! Nə gözəl rayihə! Şeyda (qoqladıqdan sonra, azacıq arqa tərəfə mail olaraq). Of... Əvət... Qarageyimli mələk (bir az daha yaqlaşaraq). İştə görüyormusun? Nə qadar sevimli, nə qadar ruhaşina!.. Şeyda (bir daha qoqlar, dərəcə-dərəcə arqaya mail olaraq sönükvə titrək bir səslə). Əvət, pək lətif, pək gözəl... Lakin, lakin (müztərib və bitab). Roza!.. Roza!.. Rozaya doğru qollarını açmış olduğu halda, arqası üstü düşər, təslimi-ruh edər. Bu sırada həbsxanə saəti bir kilisə çanı kibi vurmağa başlar. Sabah olur. Rəuf. Haydı, Məs’ud, qalq! Hər ikisi əcələ geyinib hazırlanır. Məs’ud. Artıq yatıb-qalqmaqdan usandıq, Allah Şeydayə insaf versin. Rəuf.Mə’yus olma, əzizim, mə’yus şeytandır. Bir gün gəlir ki, şu qaranlıq pərdələr qalqar. Zalımlar, müstəbidlər xudkam sərmayədarlar, həp əkdiklərini biçərlər, həp intiqam şərbətini içərlər. Bu sırada uzaqdan Marselyozu andırır gurultulu və həyəcanlı bir ahənglə aşağıdakı marş eşidilir. Hər ikisi son dərəcə heyrətlə pəncərəyi açıb dinlərlər. Marş Arqadaş! Əlverir bunca zillət, Bunca qəflət yetər, qalq, oyan! Qəhr olub getdi zülmü fəlakət, Artıq fürsət! Gözəl bir zaman... Çoq əzildin yetər, haydı doğrul, ər ol! Haq sənindir bu gün, arqadaş! Hazır ol! Haq sənin, çünki zəhmət sənin... Güc sənin, sə’yü qeyrət sənin... Rəuf. İştə inqilab marşı, inqilab nəğməsi! Of, nihayət istibdad heykəli devrildi. Rusiya çarlığı məhv oldu, qara bulutlar çəkildi. Məs’ud. Əvət, bu da başqa bir xülya, bu da başqa bir rö’ya! Rəuf. Yahu! Çoq keçməz, sən günəşi də inkar edərsin, hətta öz varlığına da inanmazsın. Dışarıda gurultulu səslər eşidilər. Qara Musa (şiddətlə qapıyı açar). Arqadaşlar, artıq zəncirlər qırıldı, haqq yerini buldu. İştə səadət günəşi parlıyor, hürriyyət pərisi gülümsüyor. İştə bu gün məzlumlar için şərəfli bir bayram, zalımlar için qorqunc bir intiqam günüdür (Şeydaya yaqlaşır). Şeyda!.. Şeyda!.. (Qolundan tutub qaldırmaq istər, hərəkətsiz bir halda yanına düşdüyünü görüncə heyrətlə). Ah, ölmüş... Şeyda... Şeyda... (deyə acı bir fəryad ilə qucaqlar). Pərdə * * * == İblis == İblis Əşxas İ b l i s. M ə l ə k. İ x t i y a r ş e y x — ağ saqal bir sovməənişin. X a v ə r — İxtiyarın torunu. A r i f — pərişan saçlı, sadə geyimli bir gənc. V a s i f — könüllü bir türk zabiti (Arifin küçük qardaşı). K ü ç ü k z a b i t — Vasifin arqadaşı. R ə n a — son dərəcə gözəl bir şəfqət həmşirəsi (türk). İ b n Y ə m i n — qırq beş yaşında qaraşın bir ərəb zabiti. Y a r a l ı z a b i t — rus ordusuna mənsub bir gənc. Z ə n c i ç a v u ş — İbn Yəminin xidmətçisi və bir nəfər məiyyət əsgəri. T e y f — Rənanın məqtul babasının xəyalı. E l x a n — zabit (əskəri qaçaq). Zabitlər, əskərlər, haydutlar, rəqqasələr (ərəb), çingənələr, teyflər, çalğı taqımı və sairə... * * * İlk pərdə -Bağdad civarında ağaclıq, mənzərəli bir guşə... Bir tərəfdə dışarısı yeşilliklərlə mühat bir çardaq, içərisi həsirlə döşənmiş sadə bir qülbəcik... Qülbənin iki pəncərəsi, sağda, solda və qarşıda birər qapısı var. Taqçada bir taqım kitablar nəzərə çarpar. Ağustos, ikindi çağı... Pərdə açıldıqda Arif bir tərəfdə, taxta bir karyola üzərində əlinə təkyə edərək, uzanıb düşüncəyə dalmış, səhnə qaranlıq, ətrafda göy gurultusu, şimşək çaqışı, tranpete sədaları, top, tüfək, bomba patlayışları... Qarşıda, səhnənin nihayətində iki böyük göz (pəncərə) atəşlər, alevlər içində dəhşətli bir müharibə təsvir edər. Bir qaç zabit əldə durbin müharibə komandasilə məşğul...Gözlərin birində İblis, digərində Mələk görünür.Gurultudan sonra sükut...* İblis (məmnun qəhqəhələrlə) Dəryalarə hökm etmədə tufan, Səhraları sarsıtmada vulkan, Sellər kibi aqmaqda qızıl qan, Canlar yaqar, evlər yıqar insan... (qəhqəhə) Mələk Yarəb, bu nə dəhşət, nə fəlakət? Yarəb, bu nə vəhşət, nə zəlalət? Yoq kimsədə insafü mürüvvət, İblisəmi uymuş bəşəriyyət?! -İblisin müstəhzi və sürəkli qəhqəhələrilə bərabər yenə göy gurultusu, top, mitralyoz sədaları başlar. Sonra sükut...* İblis (çılğın qəhqəhələrlə) Toplar veriyor aləmə dəhşət, Dəhşət!.. Qopiyor sanki qiyamət, Yağmur kibi göydən yağar atəş!.. Atəş!.. Qaralar, dalğalar atəş!.. Mələk Yarəb, azacıq lütfü inayət! Qəhr olmada artıq bəşəriyyət. Başdan-başa həp yer yüzü vəhşət, İblis ilə həmrəngi-siyasət. -Gözlər qapanır, səhnə aydınlaşır.* Arif (Uyqudan oyanır kibi alnını və gözlərini ovuşdurur. Yerindən qalqar, göyə doğru) Dünyaları yoqdan yaratan, ey ulu tanrı! Ey xaliqi-hikmət! Duyduqca, düşündükcə olur qəlbimə tarı Bin şübhəli illət. Duyduqca, əvət, pərdəli hikmətləri hər an, Bin dürlü həqiqət, Bin dürlü müəmmalı həqiqət bana xəndan, Həpsində də zülmət... Bülbüllərin əlhanı, çiçəklərdəki əlvan Ya şöleyi-əcram, Olmaz şu bənim çıldıracaq könlümə əlan Bir mənbəi-ilham. Ey varlığı yoq, yoqluğu vardan daha dilbər! Ruhum səni izlər. Lütf et, o gözəl çöhrəni bir an bana göstər, Könlüm səni özlər. Uydum da peyəmbərlərə, qanunə, kitabə, Duydum yenə qəsvət. Başdan-başa həp qəhrü qəzəb, tövbə-inabə, Həp zəfə əlamət... Hər fəlsəfə bir vəlvələ, həp tatlı xəyalat, Yoq rəhbəri-vicdan. Sənsiz doğamaz qəlbimə, vicdanıma heyhat, Bir şöleyi-irfan. En gəl bana, yaxud bəni yüksəklərə qaldır, Gəzdir qonağında. Yerlərdə süründüm, yetişir, göylərə qaldır, Dindir qucağında. Qaldır bəni, bir seyr edəyim xoşmu, gözəlmi Cənnətdə mələklər? Qaldır bəni, ta görməyim insandakı zülmi, Baq, yer yüzü inlər. Yarəb, bu cinayət, bu xəyanət, bu səfalət Bulmazmı nihayət? İnsanları xəlq etmədə var bəlkə də hikmət, İblisə nə hacət?! -Yorğun və düşüncəli bir halda iskəmləyə oturur. Dərhal səhnənin işığı azalır. İblis sürəkli və istehzalı qəhqəhələrlə yerdən — alevlər içindən çıqar. Yaldızlı və əflatuni ridasının ətəkləri hərəkət etdikcə atəşrəng sima və əlbisəsi parlar, durur.* İblis Arif! Bana baq, səndəmi evhamə qapıldın? Biçarə çocuq, səndəmi İblisə taqıldın? Dahilər, ululəzm nəbilər belə bəndən Hiç vəchlə təxlisi-giriban edəməzkən Daim bəni təhqir edərək əyləniyorsun... Həp söyləniyor, söyləniyor, söyləniyorsun... Bir gün gəlir, əlbəttə, şu izan ilə sən də Bazicə olursun qoca İblisin əlində. İblis, o böyük qüdrət, o atəşli müəmma Bir gün səni də kəndinə eylər kölə... amma Heyhat, olamaz dərdinə bir kimsədən imdad, İmdadə qoşar, qoşsa fəqət ah ilə fəryad. -Ridasının ətəklərini Arifin yüzünə sürər, laübali qəhqəhələrlə çəkilib gedər. Səhnə aydınlaşır.* Arif (şaşqın, sinirli bir tevr ilə saçlarını qarışdırır, içəri girməkdə olan İxtiyara həyəcanlı və müztərib) Gəl, gəl bana! Gəl, eylə bənim dərdimə çarə! İxtiyar Oğlum, yenə dərdin nə imiş, söylə, nə çarə? Arif (acı təbəssümlərlə) Yar beynimi, aç qəlbimi! Eyvah, açamazsın, Qaç bəndən uzaqlaş, xayır, əsla qaçamazsın. Bən çılğınım artıq, bana yaqlaşma, kənar ol, Gəl, qaçma, xayır, dərdimə lütf et də, dəva bul. İxtiyar Oğlum, mədəni aləmi nifrətlə bıraqdın, Gəldin şu cədəlsiz, bədəvi aləmə çıqdın. İnsandakı haqsızlığı, zülmü unut artıq, Qəlbindəki nifrətləri, vəhşətləri yaq, yıq. Yüz, bin deyil İblisə uyan... həp bəşəriyyət Etmiş bu gün ev yıqmağa, qan içməyə adət. Arif! Unut, oğlum, unut artıq bəni, dinlə, Sən kəndini məhv eyləyəcəksin bu gedişlə. Arif (acı qəhqəhələrlə) Mümkünmü unutmaq?! Dayanılmaz buna əsla, Əsla dayanılmaz şu böyük vəhşətə... zira, Yalnız deyil insanlara, vəhşilərə sorsan, Onlar belə insandakı vəhşiliyə heyran. (göyə doğru, sinirli və həyəcanlı) Bilməm şu cinayət, şu xəyanət, şu fəlakət Bitməzmi, ilahi! Bu qədər səbrə nə hacət? (çılğın ) Ver, bir buyuruq ver də cəhənnəmlər açılsın, Coşsun, bütün atəşləri dünyaya saçılsın. Yaqsın da, şu zalım bəşərin yurdunu yıqsın, Həp yer üzü bir ah olaraq göylərə çıqsın. -Bu sırada dəhşətli göy gurultusu başlar. Gurultu ilə bərabər İblisin şiddətli qəhqəhələri eşidilir. İxtiyar məyus və düşüncəli bir halda qülbədən çıqar. Arif əli alnında olaraq gurultu və qəhqəhələri dinlər. Eyni zamanda səhnənin işığı azalır. İblis Arifin qarşısına keçi verir.* Arif (fəsini qoyaraq, şaşqın) Kimsin, nəçisin? Söylə, nədir fikrü məramın? Nerdən gəliyorsun, nə imiş şöhrətü namın? İblis (məğrur qəhqəhələrlə) Bən şimdi bir atəş, fəqət əvvəlcə mələkdim, Həp xaliqə təsbih idi, təhlil idi virdim. İlk öncə mələklər bəni təqdis ediyordu, Adəm kibi bir sayğısız axır ləkə vurdu. Alçalmadı, yüksəldi fəqət şöhrətü şanım, Allah ilə bir zikr edilir namü nişanım. Arif Artıq yetişir, anladım, izahə nə hacət? Qarşımdakı İblis imiş, eyvah, nə dəhşət! Həp qəhr oluyorkən şu cihan xain əlinlə, Bilməm nəyə gəldin, nəyə gəldin, bana söylə! İblis Baqdım, əziyor ruhunu həp qeydi-əsarət, Gəldim edəyim ta səni hürriyyətə dəvət. Baqdım, səni məhv etmədə bin dürlü xəyalət, Gəldim verəyim qəlbinə bir nuri-həqiqət. Arif Uymam sana, hər mələnətin bəncə əyandır, Dəf ol da, get, azğınları, sapqınları qandır. Hürriyyətə əsla bəni sən irdirəməzsin, Bir zülmət ikən nuri-həqiqət verəməzsin. İblis (istehzalı qəhqəhələrlə) Lakin bu xəta... Atəşi zülmət sanıyorsun, Sən arif ikən, halbuki, pək aldanıyorsun. Zülmət deyilim, iştə bənim hər sözüm atəş... Atəş, özüm atəş, yüzüm atəş, gözüm atəş. Arif Bən nurə fəqət talibim, atəş nəmə lazim?! İblis Atəşsiz, inan, nur olamaz sabitü qaim. Atəş, günəş atəş, bəşəriyyət bütün atəş, Hər bir hərəkət, məbdəi-xilqət bütün atəş... Zərdüştü düşün, fəlsəfəsi, fikri, dəhası Həp atəşə tapdırmaq idi zümreyi-nası. Yalnız bunu dərk etdi o əllameyi-məşhur, Yalnız o böyük baş şu böyük kəşflə məğrur... Arif (sinirli) Məhv olsa da həp bənliyim uymam sana, dəf ol! İblis Durmam, gedərim... (qəhqəhə ilə çəkilir) Arif Haydı, çəkil, iştə açıq yol!.. (Fəsini bir tərəfə atıb əsəbi hallar keçirir. Səhnə aydınlaşır) Xavər (gəlir, həyəcan və təlaş ilə) Söylə, Arif! Aman nə oldu yenə, Yenə kimlər göründü gözlərinə? Arif Sorma, hiç sorma, nazənin Xavər, Bəni məhv etdi iztirabü kədər. (onu qolları arasına alır) Sən, əvət, sən də olmasan, heyhat! Bəni bir gün boğar şu qanlı həyat. Ah, o gözlər bilirmisin nə diyor? Xavər Nə diyor, söylə... Arif Ruhu cəzb ediyor, Söylüyor əski xatiratı bana. (ətrafa) Sanki qarşımdadır gözəl Rəna. Xavər Bana baq, səndə gizli bir söz var... Arif Onu hiç sorma, sevgilim! Xavər (ətrafa) Qəddar! -Bu sırada İxtiyar ilə bərabər İbn Yəmin, Rəna, zənci çavuş və bir əskər, əlində ufaq bir çanta daxil olurlar.* İbn Yəmin (səmimi bir tevr ilə əlini İxtiyarın omuzuna qoyaraq) Möhtərəm İxtiyar, nasıl keyfin? İxtiyar Hiç qəmim yoq, var olsun İbn Yəmin! İbn Yəmin (alnının tərini silər) Pək sıcaq, həm də yol bu gün pək uzaq. (əskərə) Çabuq ol, haydı, qoş da atlara baq. Əskər çantayı bir tərəfə bıraqıb çıqar. Arif (diqqət və heyrətlə ətrafa) Ah, o, Rəna, o nazənin afət! Xavər Yenə bir şeymi oldu, Arif? Arif Əvət. (Rənayə yaqlaşaraq) Söylə, Rənamı isminiz? Rəna (Arifin əlini sıqar, heyrət və sevinclə) Arif! İbn Yəmin (Arifi süzər, ətrafa) Bizə bir əngəl olmasın şu hərif! Arif Bu gəliş, əfv edərsiniz, nerədən? İbn Yəmin (məğrur və laübali) Səhneyi-hərbdən, mücadilədən. Arif (acı təbəssümlə) Bir fəzilətsə öldürüb-ölmək, Canavar bizdən əşrəf olsa gərək. İbn Yəmin (istehzalı qəhqəhə ilə) İştə bir söz ki, büsbütün yanlış... Yaşamaq istiyormusun, çarpış, Hərbə qoş, həp vuruş, ya əz, ya əzil! Onsuz irmək murada pək müşkül. Arif (istehzalı və əzici bir təbəssümlə) Doğru, pək doğru bir düşüncə... əvət, İştə hər əskər, iştə hər millət Bu gün olmaqda həp bu fikrə şərik, Hiç çəkilməz fəqət bu sərsəmlik. İxtiyar (onun qolundan tutaraq) Arif, oğlum, bıraq münaqişəyi Gəl, işim var səninlə... -Sağ tərəfdən çıqarlar.* İbn Yəmin (ətrafa) Ah, nə eyi... (Rənayə) Şu hərif feyləsofmu, ya dəlimi? Sanki həp cəhldir bunun elmi. Rəna Bəslənir hər könüldə bir duyğu, Nə yaparsın, onun da məsləki bu... İbn Yəmin Bu da məsləkmidir, nədir bilməm! İştə bir kəcnəzər, zəki sərsəm! -Xavərin yüzündə naməmnun hallar.* Rəna Bəncə sərsəm deyil, o pək huşyar, Neyləsin, hərbə qarşı nifrəti var. İbn Yəmin Onu nerdən tanırsınız, əcaba? Rəna Pək yaqın qomşumuzdu... İbn Yəmin (ətrafa) İştə bəla! Rəna Əsli İstanbul əhlidir, lakin Pək küçükkən zavallı dərbədərin Evi yanmış da, nəsli məhv olmuş, Bir küçük qardaşilə qurtulmuş. Onu da ən sonunda biçarə Qeyb edib, böylə qalmış avarə. İbn Yəmin (saatına baqar, Rənayə) Siz məhəbbət edin də biz çıqalım, Əcaba, bir nə var,nə yoq baqalım. (çavuşla bərabər bir tərəfə çəkilir) Rəna (karyola üzərində gözünə ilişən iki kitabı göstərir) Bu kitablar səninmidir, əcaba? Xavər Əvət, Arif keçən yıl aldı bana. (kitabların alt tərəfdə bulunan rəsmli yüzünü birər-birər çevirib göstərir) Hoca Nəsrəddinin lətifələri. Bu da “Bin bir gecə” hekayələri!.. Rəna (açıb yapraqlarını çevirərək) Bana lütfən bir az sərin su... Xavər Pəki. (dəstiyi alıb, sol qapıdan çıqar) İbn Yəmin (dışarıda pəncərə önündə, çavuşa) Pək düşündün, nə var? Çavuş Bəyim, hər şey, Bir bəla iştə gördüyün Arif, Çünki Rənayə pək yaqın şu hərif. Daha müdhiş bəla bizim əskər, Qorqarım, cümlə sirri faş eylər. Bizi görmüş də çünki Rənanın Babasın qətl edən zaman, xain! -Arif sağ tərəfdən daxil olur, onları dinlər.* İbn Yəmin (qafasını oynataraq istehzalı təbəssümlə) Bir böyük ordu, bir yığın insan, Bənim uğrumda oldu həp qurban. Keyfə sərf eylədim də milyonlar, Yenə devlətcə etibarım var. Bən kimim, bir ərəb... nə zənn etdin? Bir çocuqdanmı qorqar İbn Yəmin? -Gedərlər.* Arif (Rənaya yaqlaşır, vurğunca bir tevrlə) Nə səadət, nə xoş təsadüf, inan, Səni gördükdə bitdi tabü təvan. Gecə röyalərimdə özlərkən Bu gəliş böylə ansızın, bilsən, Nə qədər zevqü nəşə verdi bana, Haqlıdır hər könül tapınsa sana, Burda qalsan, səninlə birləşsək, Şubhə yoq, sisli taleyim güləcək. Rəna (mütərəddid) Bir xəyal iştə, kim bilir, qismət! Arif Bir sözüm var, qüsura baqma fəqət, Söylə, Rəna! Şu qanlı zabitlə Nerəyə, hanki səmtə, bir söylə? Rəna Şu yaqınlarda xəstələr varmış. Arif Saqın aldanma, pək böyük yanlış; İnanıb getmə, ah, o pək xain, Burda qal, getmə, həm də sorma niçin! Rəna Bəlkə həp söylədiklərin gerçək, Pək güc ama vəzifədən dönmək. -İşıq azalır, ağ saqallı, möhtəşəm simalı bir miralay xəyalı görünür. Rəna şaşqın və həyəcanlı.* Ah, babam, bir də anlı-şanlı babam! İntiqam almadan, inan yaşamam. Babasının xəyalı (mühib və ağır bir ahənglə) İntiqam! İntiqam!.. -çəkilir* Rəna (əllərini xəyala doğru açaraq müztərib) Aman, bu sual! İblis (xaricdən məmnun qəhqəhələrlə) İntiqam! İntiqam!.. Arif Aman, bu nə hal? Rəna Babamın kim bulursa qatilini, Ona bən səcdə eylərim ələni. Bəni çöllərdə gəzdirən duyğu, İntiqam eşqi... həp bu, yalnız bu. Arif Görünür, sizcə bəllidir qatil? Rəna Xayır, əsla bilinmiyor o səfil, Diyor İbn Yəmin: “İnan bana sən, Bulurum nerdə olsa qatili bən.” Arif Bəncə, bir hiylədir bu,dinləmiyin. Xavər (dəstiyi gətirir, töküb Rənayə verir) Buyurun, pək gözəl su, həm də sərin... İbn Yəmin (İxtiyar və çavuşla bərabər dönər, su içməkdə olan Rənayə) Gedəlim! Rəna (qalqar, qülbədəkilərə) Xeyli razıyım sizdən. -Çavuş çantayı alır.* İbn Yəmin Gər nəsib olsa, evdət eylərkən Qalırız burda bəlkə üç-beş gün. İxtiyar Ah, o günlər bizimçin ən xoş gün... -Hər üçü çıqar, İxtiyar ilə Xavər də onları izlər.* Xavər (Rənayə) Gəlişin pək gözəl, fəqət gedişin Umulur şey deyildi... Rəna Allah için, Yetişir, fəzlə zəhmət etməyiniz. Xavər Nə olur, mümkün olsa, getməyiniz! Arif Getmə, pək doğru, getmə sən, Rəna! (məhzun və sarsılmış bir halda iskəmləyə oturur) Xavər (geri dönər) Söylə, Arif, nə var, nə oldu sana? Arif Ah, o, Rəna, o nazlı heykəli-nur Sanki qarşımda çırpınıb duruyor. Ona bən yardım etməsəm, gerçək Bəni vicdan əzabı məhv edəcək. Xavər İki söz sormaq istərim sana bən, Əcaba, hiç sevərmisin onu sən? Arif Sevərim başqa bir məhəbbətlə, Əski, pək əski hissi-hörmətlə... Xavər Yoq, inanmam, xayır, bu pək yanlış... O nə halət, nədir o səs, o baqış? Sanki bir inqilab içində sənin Çırpınıb durmaq üzrə həp bədənin. Arif Sən də Arif qədər düşünsəydin Ki, nələr yapmaq istər İbn Yəmin, Büsbütün sarsılırdı vicdanın, Heyrətindən həmən donardı qanın. -Bu sırada Vasiflə arqadaşı küçük zabit, silahsız olaraq, yaralı bir rus zabiti gətirirlər.* Vasif (küçük zabitə) Daha dur, tabı qalmamış artıq. İxtiyar (onların arqasından yetişib, yardım edər) Yaralanmışmı? Ah, zavallı, yazıq... Gətirin, bir qədər rahatlansın. Arif Ya əsir olmalı o, ya qaçqın. Vasif Xəstə bir rus əsiri, həm yaralı. İxtiyar Gəl qızım, tez sarıb da bağlamalı. -İxtiyarla Xavər yaralının alnını və qolunu sarıb içəri odaya götürürlər.* Arif (Vasiflə küçük zabitə) Ah, nə munis, nə mərhəmətlisiniz; Nerdə rast gəldiniz şu zabitə siz? Vasif Pək yaqınlarda, yol kənarində, Baqdıq, əhvalı xeyli pəjmürdə. Küçük zabit Bir əsir iştə, düşman olsa belə, Yenə lazım müavinət edilə. Arif Həp şu xislətdə olsa cinsi-bəşər Hiç görülməzdi bunca vəhşətlər. (sol qapıdan içəri keçər) Küçük zabit Vasif! Düşünür, həp düşünürsün, bu nə halət? Məcnun olacaqsın bu təbiətlə nihayət. Vasif Bulmazsam əgər İbn Yəmin xaini, əlbət - Əlbət, qalır üstümdə şu çılğınca təbiət! Rəna, hələ Rəna!.. Onu iğva nə deməkdir? Bir alçağa layiqmi o gülqönçeyi-bakir? Küçük zabit Türk ordusu ətrafə bu gün həmlə edərkən, İranə və ya Qafqaza imdadə gedərkən, Rus ordusu durmaz, çəkilirkən önümüzdən, Vasif! Nə rəvadır ki, şu parlaq günümüzdən Feyz almayaraq, biz olalım qəflətə mail, Satmaz, satamaz milləti şəxsiyyətə aqil. Vasif Əfsus ki, hiçdir sonu, türk ordusu varsın, İstərsə bütün Hindi də, Əfğanı da sarsın, İstərsə bütün qarşı çıqan manei yıqsın, Turanı basıb bağrına Altaylara çıqsın, Mümkün deyil,əsla olamaz naili-amal, Etdikcə xəyanət əli bu milləti pamal. Küçük zabit Lakin saparaq başqası eylərsə xəyanət, Seyr eyləyərək, həp baqa dursunmu şu millət? Vasif Türk ordusu daim basaraq ölkələr almış, Ən sonra siyasətdə basılmış da bunalmış. İdrakı sönük başçıların qəfləti ancaq Etmiş, edəcək milləti həp əldə oyuncaq. (ani bir düşüncədən sonra kəskin və şiddətli) Turana qılıcdan daha kəskin ulu qüvvət, Yalnız mədəniyyət, mədəniyyət, mədəniyyət. (geri dönməkdə olan Arifə) Yahu, buradan kimdi bir az öncə keçənlər? Arif Bir atlı ərəb zabiti, bir qızla bərabər... Vasif Gördünmü? Gecikdik də qaçırdıq avı əldən. Küçük zabit İnsan nə qədər qaçsa da, qurtulmaz əcəldən. Vasif Gəl, durma, hənuz əldə bir az fursətimiz var. Küçük zabit (yarımqəhqəhə ilə) Artıq sən əmin ol, bu gün avcundadır onlar. -Hər ikisi yüngül təmənnalarla qülbədən çıqar və sürətli adımlarla İbn Yəmin hərəkət etdiyi tərəfə doğru yürürlər. Arif durduğu yerdə baqa qalır. Şaşqınlıqla qarışıq böyük bir hüzn və kədər ruhunu sarmağa başlar. Bu sırada səhnənin işığı azalır. İblis stehzalı və şiddətli qəhqəhələrlə qarşısına çıqar.* Arif Dəf ol, yenə gəldinmi? İblis ...Əzizim, çocuq olma! Arif! Bana baq, əczi bıraq, hissə qapılma. Çarpışmaq için lazım ikən mərdə cəsarət, Bilməm, niçin olmuş sana qalib əsəbiyyət? Bən həpsini duymaqdayım, inkar nə lazim; Rəna, o sənin şimdi bütün ruhuna hakim, Hakim o sənin hissinə, idrakinə... əfsus Ayrılsan izindən olur əğyar ilə mənus... Arif Qandırmaq için Arifi həp nafilə israr, Hər halda xainsin, inanmam sana, zinhar... İblis Lakin şu inadınla pərişan olacaqsın, Bir gün gələcəkdir ki, peşiman olacaqsın, Əfsus, nədamət sana verməz səmər əsla. (əlində bir tapança ilə bir kisə altın tutaraq) Al bunları... bas bağrına, Arif, eyi saxla! Bunlar edəcək etsə, nihayət, səni məsud, Al! İştə bu atəş, bu da ən sevgili məbud! (tapançayı bir kərə havaya boşaltaraq) Al! İştə bu atəşlə gəlir qəlbinə qüvvət, Yalnız bu verir qarşı duran xəsminə dəhşət. (kisədəki altınları səsləndirib oynadaraq, Arifə verir) Baq, səsləniyor, iştə sədayi-pəri-Cəbril! Bunsuz olamaz kimsə, inan, məqsədə nail. Arif (İblisin vermiş olduğu tapancayı və altınları yerə atar, son dərəcə qızğın və usanmış bir halda) Dəf ol, yetişir, eyləmə əsla bəni təltif! Möhtac deyil altına, ya qurşuna Arif. İblis Təkrar edərim, zəfi bıraq, aldanıyorsun, Həp aldanıyorsun, bana baq, aldanıyorsun! (qəhqəhələrlə çəkilir) Arif (tərəddüd və düşüncədən sonra) Heyhat, o mələk qəhr edilirkən, Layiqmi durub seyr edəyim bən? (kəskin bir əzmlə) Yoq, getməliyim, həm də bu saət, Bəndən ona hörmət və məhəbbət... (ridasını, “pelerin” və fəsini alıb həmən dışarı fırlar) İblis (gəlir, istehzalı qəhqəhələrlə) Get, lakin o hörmət və məhəbbət Bir gün doğurur qanlı ədavət. Get, bəllidir insandakı xislət; Sizlərdəki ülfət — sonu vəhşət, Sizlərdəki şəfqət — sonu nifrət, Sizlərdəki rəhmət — sonu lənət!.. (sürəkli qəhqəhələr...) -P ə r d ə* * * * İkinci pərdə Ərəb zevqinə uyğun süslü bir salon... Qarşıda, sağda və solda birər qapı və bir qaç pəncərə... İblis xidmətçi ərəb qiyafətində ötəyi-bəriyi düzəltir. İ b n Y ə m i n (qarşıdakı qapıdan gələrək) Bana baq, durma, əzizim, çabuq ol, Durma get, haydı, imamı ara-bul. Söylə gəlsin də nikah qıymaq için. İ b l i s Baş çavuş zənn edərim getdi dəmin. İ b n Y ə m i n Pək gözəl, gəlsə, həmən söylə bana. İ b l i s Söylərim, lakin əmin ol, Rə’na, Bir qadar göstərəcək istiğna. İ b n Y ə m i n Nə vəzifən, deyil aid bu sana. İ b l i s Əmrə borcumdur itaət, heyfa, Onu məcbur edəməzsin, zira Böylə bir cəbri hökumət duysa, Çəkəcəkdir başımız dürlü bəla. Çünki var başqa günahın da sənin, Orduya, devlətə çıqdın xain. İ b n Y ə m i n (mütərəddid, diplomatca bir təbəssümlə) İştə pək doğru və məntiqli cavab, Sən vəkil ol, nə dilərsən, onu yap! (gəldiyi qapıdan çıqar) İ b l i s (məğrur qəhqəhə ilə, yalnız) Əvət, İblis, o böyük sənətkar Həm yapar, həm də yıqar, qüdrəti var. Bu sırada V a s i f ilə küçük zabit sağ qapıdan daxil olur, ətrafı süzməyə başlarlar. Bu cəsarət nə demək? Ey, bana baq! V a s i f (istehzalı qəhqəhə ilə) Bir oteldir deyə sandıq bu qonaq. İ b l i s Əcəba!? Sahibi kimdir otelin? V a s i f Bir ərəbdir, adı da İbn Yəmin. İ b l i s (qızğın) Sayğısızlıq yetişir, haydı, gedin! V a s i f (silah çəkərək) Şımarıq abdala baq, dur! Nə dedin? K ü ç ü k z a b i t (mane olur) Vasif! Allahı sevərsən də bıraq! (geri çəkilməkdə olan İblisə) Dur, təlaş etmə, əzizim... V a s i f Alçaq! Nerdə Rə’na, onu göstər! İ b l i s (istehzalı təbəssümlə) Nə demək! Varıyor İbn Yəminə o mələk. V a s i f Onu qandırmış o xain, lakin Bən sağ olduqca bu iş namümkün! K ü ç ü k z a b i t (mülayim) Arqadaş, gərçi o sərsəm məğrur, (Vasifi göstərir) Qızın ən sevgili məşuqu budur. İ b l i s Ah, ayaq səsləri var, tez çəkilin, Çəkilin, sonra, bir az sonra gəlin. V a s i f (arqadaşına, xüsusi) Gedəlim, ən eyi yol: hər ikimiz, Azacıq sonra misafir gəliriz, Şu hərif çünki yaqın dostumdur, Bəlkə bir rənglə iş həll olunur. K ü ç ü k z a b i t (çıqarkən İblisə) Şimdi var bir sana ümmid ancaq, Çarə bul, yoqsa o qız məhv olacaq. İ b l i s (məğrur qəhqəhə ilə, yalnız) Bəndən imdad umuyor cümlə cihan, Biri zalım, biri məzlum insan. R ə’ n a (sol qapıdan daxil olur) Bu ziyafət nə demək, söylə niçin, Sana hiç açmadımı İbn Yəmin? İ b l i s (yarımqəhqəhə ilə) Bilmiyormuş kibi davranmaq nə!? Bu ziyafətdir əlamət dügünə. Səni təzvic ediyor İbn Yəmin, Şimdi əmr etdi nikah qılmaq için. R ə’ n a (Həyəcanlı və şaşqın) Sus, aman sus! Nə rəzalət!? (e’timadsız) Əcəba! Yoq, çəkilməz bu xəyanət əsla. Bəni bilməm ki, nə sanmış şu hərif, Ah, pək doğru diyormuş Arif. (son dərəcə təhdidkar) Hiç məraq etmə, duyar, şimdi duyar, Şimdi anlar ki, əvət, bəndə nə var. Gəldiyi qapıdan çıqar. Bu sırada Arif fəsli olaraq, yüzünü gözəlcə təraş etdirmiş olduğu halda, sağ qapıdan girər. Rə’nanın qapıyı qapayıb getdiyini görüncə büsbütün şaşırır. İ b l i s Bana baq, hey səni sərsəm, budala! Bu cəsarət sana nerdən əcəba? A r i f (Rə’na çıqdığı qapıya işarətlə) Ondan, ah, iştə o dilbər qızdan, Şimdi burdan süzülən yıldızdan. İ b l i s Söylə, dərdin nədir, aydın söylə! A r i f Mərhəmət qıl da, aman, lütf eylə, Söylə Rə’nayə ki, Arif gəlmiş. İ b l i s Anladım dərdini, lakin bu zor iş... Ona nail olur ancaq onlar Ki, avuclar dolusu altını var. A r i f Bəndə yoq altın, əzizim, zira Uymamış sərvətə könlüm əsla. İ b l i s (yarımqəhqəhə ilə) Altının yoqsa silahın var ya, Bəni öldür də qavuş sonra ona. A r i f Yoq, silahım da yoq, insaf eylə, Sanma vəhşi bəni sən bir öylə. İ b l i s (mə’nalı bir qəhqəhə ilə) Pək gözəl, anladım, ancaq Rə’na Qismət olmaz bu təbiətlə sana. Üzülüb durma, çəkil get, zira Qüvvətə, altına tabe dünya. (Arifdə mə’yusca bir dalğınlıq. İblis mülayim qəhqəhə ilə) Nəyə daldın, niçin oldun mə’yus? A r i f Çünki yoq bir şeyim, əfsus, əfsus! İ b l i s Bir şeyin yoqsa da könlün var ya, Bana ver könlünü... A r i f Əsla, əsla!.. Bunu hiç umma, saqın Arifdən, Vermişim könlümü yalnız ona bən. İ b l i s (ətrafa) İştə Şərqin mütərəddid cocuğu! Şaşqın, abdal, əsəbi yavrucuğu! A r i f (masa üzərindəki şərab qədəhini yaqalar) Ah, aman! Bir içim olsun, bana su! İ b l i s (sürahiyi alıb qədəhi raqı ilə doldurur) Al, iç! A r i f (yarıya qədər içər. Yüz-gözünü bürüşdürür) Eyvah, nə dəhşət, yahu! Su deyil, səmli bir atəşdir bu. İ b l i s (başqa bir şüşədən böyük bir qədəh dolusu ərğəvani şərab verir) Bu fəqət tatlıdır, al iç! A r i f Nədir o? İ b l i s İç də baq, sonra duyarsın nə imiş, Ən gözəl töhfə, keşiş göndərmiş... A r i f (bir qədər içər, qədəhi məmnun və nəş’əli bir baqışla süzərək) Ah əvət, sanki şəfəq dalğalı nur... (içib bitirdikdən sonra, niyaz ilə) Şimdi Rə’nayı çağırsan nə olur? İ b l i s Onu sən pəkmi sevərsin? A r i f (cibindən bir cığara çıqarır) Sorma, Sızlayan könlümə atəş vurma! (İblis cığarayı atəşlər) Ta çocuqkən seviyordum onu bən. İ b l i s (qapıya işarətlə) Gəliyor iştə o gülqönçə dəhən. A r i f Ah aman, halı nasıl hüznavər, Gözlərindən saçılır şimşəklər. R ə’ n a (əlində bir qaç parça kağız daxil olur, heyrətlə) Arif, Arif! Nə için gəldin sən? A r i f Sorma bəndən, onu sor qəlbindən. İ b l i s Şu kağızlar nə içindir, yavrum? R ə’ n a Onu bunlar edəcəkdir məhkum. A r i f Əcəba, kimdir o xain, miskin? R ə’ n a Səncə pək bəlli hərif: İbn Yəmin. A r i f (kağızları göz ucilə süzərək) Şu xəyanətləri sən əvvəldən Biliyorkən susuyordun, bu nədən? R ə’ n a Bəni qandırdı da sandım o dəni, Bulur əlbət babamın qatilini, Sonra baqdım ki, o bir başqa səfil!.. A r i f (ətrafa) Bəlkə həp kəndisi cani, qatil... (Rə’nayə) Bana ver onları, Rə’na! Bana ver. (kağızları almaq istər) R ə’ n a (İblisi göstərir) Hələ səbr et baqalım bir bu nə der. İ b l i s Ver, əvət, ver, o nə lazımsa yapar. A r i f Bana ver, şimdi o azğın canavar, Bulur əlbəttə cəza, qurtulamaz. (kağızları alır, sür’ətli adımlarla gəldiyi qapıdan çıqar) R ə’ n a (müztərib) Ah, lakin o hərif pək qurnaz... İ b l i s Hiç təlaş etmə, quzum, dinlə bəni, İki bildik soruyorlardı səni... R ə’ n a (sözünü kəsərək) Kimdi onlar? İ b l i s Biri olduqca yigit, Vasif ismində gözəl bir zabit. R ə’ n a (şad və və məmnun) Ah, gerçəkmi bu söz? İ b l i s Pək gerçək, Bana söz verdi, əmin ol, gələcək. İ b n Y ə m i n (daxil olur, İblisə) Əcəba sevgili Rə’na nə diyor? İ b l i s Bəyim, izhari-məsərrət ediyor. İ b n Y ə m i n (İblisin omuzunu oqşayaraq) Xeyli məmnunim, əzizim, səndən. R ə’ n a (kinayəli və acı təbəssümlə) Xəstəyə baqmaq için gəlmiş ikən, Bir ziyafətdə bulunmaq nə tuhaf! İ b n Y ə m i n Yoqmudur səndə, gülüm, hiç insaf!? Yaralı əskərə baqmaqsa məram, Əskərim bən də, böyük həm də yaram, Yar da aç, qəlbimə baq, sonra inan, Çünki hala aqıyor, kəsmədi qan. R ə’ n a (məhzun) Ah, təmin ediyordun da bəni; Bulacaqdın babamın qatilini. İ b l i s O da mümkün, o da mümkün, Rə’na! Bir düşün, bən nə dedim şimdi sana? Həp sevin, gül, mələyim, çünki bu gün Ələ düşməz... nə səadətli dügün!.. (mə’nalı qəhqəhə) Ç a v u ş (daxil olur) Gəliyor iştə misafirlərimiz. İ b n Y ə m i n (Rə’nayə) Get, gülüm, sonra məhəbbət edəriz. (Misafirləri qarşılamaq için qarşıki qapıdan çıqar). İ b l i s (Rə’nayə) Hiç məraq etmə, əmin ol, o bənim Ən itaətli qulumdur daim. Durma get, bəklə də fürsət dəmini, Bəlkə rö’yadə görür bir də səni. İstehzalı qəhqəhə... Rə’na sağ qapıdan çıqar. İbn Yəmin ilə bərabər V a s i f , arqadaşı və iki-üç zabit daxil olurlar. İ b n Y ə m i n (öndə olaraq tatlı qəhqəhələrlə) Hay, hay, buyurun, nə xoş təsadüf! (Vasiflə küçük zabiti misafirlərinə göstərir) Bir arqadaşımdır iştə Vasif, Aylarca əgərçi ayrı düşdük, Qismət bu, yenə bu gün görüşdük. V a s i f (İbn Yəminə) Xoşbaxt olaraq ziyarətindən Könlüm nə qədər sevindi, bilsən! İ b n Y ə m i n (misafirlərə) Bən hərb ediyorkən ordumuzda Gördümsə beş-on sevimli sima, Vasif, şu könüllü, şanlı zabit Bir yıldıza bənziyordu sabit. B i r i n c i z a b i t Dünyayı saran şu qanlı qavğa Bir xeyli yigitlər etdi peyda; Yoq şübhə, bu dürlü nevcavanlar Olduqca dəyərli qəhrəmanlar. İ b n Y ə m i n Qavğada qolay müvəffəq olmaq, Tale və cəsarət olsun ancaq. Otururlar. B i r i n c i z a b i t (yarımsərxoş, İbn Yəminə) Yahu, bu nasıl dügün, ziyafət!? Məscidmi bu, ya ki, bəzmi-işrət? İ k i n c i z a b i t Gerçək, bu nə? Oynayıb çalan yoq, Bir nəş’ələnib də zevq alan yoq. İ b n Y ə m i n Dur, həp olur, onsuz olmaz əlbət, İsmarlamışım, gəlir bu saət. Ç a v u ş (gəlir, əskərcə təmənna edər) Rəqqasələr əmrə müntəzirdir. İ b n Y ə m i n Gəlsinlər, əvət, həmən xəbər ver. Çavuş çıqar B i r i n c i z a b i t Gəlsinlər, əvət, dəyişsin əhval, Gülsün azacıq pəriyi-amal. İ k i n c i z a b i t Tam beş sənədir ki, rahib olduq, Ciddiyyət içində həp boğulduq. Rəqqasələr daxil olur İ b n Y ə m i n (çalğıçılara) Çal, haydı çal, etmə fevti-fürsət! Çal, durma, sənindir iştə nevbət. B i r i n c i z a b i t Çal, sızlayıb inləsin o tellər, Çırpınsın onunla həp könüllər. İ k i n c i z a b i t Çal, məclisə zevqü nəş’ə gəlsin, Çal, ta ölülər də rəqsə gəlsin. Çalğı başlar, rəqqasələr aşağıdakı şərqiyi həmahəng olaraq söylər və rəqs edərlər. Şərqi Hər şey sənindir, ey qafil insan! Gülgün şəfəqlər, rəngin çiçəklər. Hər şey sənindir, ey cahil insan! Parlaq günəşlər, dilbər mələklər. Yalnız sənin, yalnız sənin hər dürlü ne’mət; Gənclik, gözəllik, eşqü ülfət, hər səadət. Sür daima zevqü səfa, fevt etmə fürsət, Bir gün gəlir, əsla səmər verməz nədamət. Beş günlük ömrün rö’yayə bənzər, Dal eyşü-nuşə, hiç gəlmə huşə. Daim gül, əylən, olma mükəddər, İç badə, həp gəl cuşü xüruşə. Sərməsti-eşq ol, ey gözüm, qəsvət nə lazım, Bir gün gəlir, əldən çıqar zevqi-xərabat. Al nəş’ə hər şeydən, əvət, qəflət nə lazım, Bir gün gəlir, əldən düşər peymanə heyhat!.. Rəqs bitmək üzrə ikən A r i f l ə bərabər əli silahlı iki k a n u n n ə f ə r i daxil olur. B i r i n c i k a n u n (kəskin və amiranə bir tevr ilə rəqqasələrə) Sakit, dağılın!.. Musiqi susar, rəqqasələr ikişər, üçər salonu tərk edərlər. İ b n Y ə m i n (heyrətlə, kanunlara) Nədir bu rəftar? A r i f (İbn Yəmini göstərir) Tam kəndisi, iştə! Ah, qəddar! İ b n Y ə m i n Lakin çəkilirmi bu həqarət? (Silah çəkmək istər). B i r i n c i k a n u n Həp nafilə bunca qeyzü hiddət, Əl’an səni istiyor hökumət, Gəl!.. A r i f Bəllidir etdiyin xəyanət. İbn Yəmini alıb götürürlər, Ariflə misafirlər də bərabər çıqar. V a s i f (ən arqada qalır, küçük zabitə) Baq, şimdi də fevt edilsə fürsət, Daim qalırım visalə həsrət. Sol qapıdan girmək istərlər. Rə’na qarşılarına çıqar. Vasif pərəstişkar bir tevr ilə. Rə’na, Rə’na! Sevimli afət! Gəl, durma aman, edilsə qəflət Mütləq səni məhv edər şu xain, Olmaz daha qurtuluş səninçin. R ə’ n a (sevinc ilə) Vasif! Gedəlim... (mütərəddid) Fəqət bu müşkil, Heyhat, bulunmadıqca qatil... V a s i f (sözünü kəsərək) Sən gəl, bulunur o bir gün əlbət. İ b l i s (gəlir) Rə’na, daha durma, iştə fürsət! R ə’ n a Lakin babam!.. V a s i f Ah, gəl, aman gəl! Çıqarlar. İ b l i s Get, get, daha durma, artar əngəl. A r i f (daxil olur, son dərəcə məmnun) Xain yaqalandı ən nihayət. İ b l i s (yarımqəhqəhə ilə) Eşq olsun, əvət, böyük məharət! A r i f Rə’na hanı? Söylə gəlsin! İ b l i s Əfsus, Bir zabitə uydu getdi... A r i f (çılğın) Ah, sus! İ b l i s (əlilə onun omuzunu oqşar) Yahu! Bana baq, şaşırma əsla, Rə’na, o mələk əlində hala... A r i f (böyük bir təlaş ilə) Bir söylə, nə səmtə getdi onlar? İ b l i s (qapıdan onlar getdiyi tərəfi göstərir) Baq, qarşıda iştə xurmalıq var... A r i f (sözünü kəsərək) Bildim, yetişir, o bəlli bir yol. (Dərhal dışarı fırlar) İ b l i s Get, durma! (istehzalı qəhqəhə) Fəqət, yazıq! Əmin ol, Bəklər səni bir yığın cinayət, İzlər səni bir yığın fəlakət. (Qəhqəhə...) Pərdə * * * Üçüncü pərdə Səhnə ilk pərdədə olduğu kibi ixtiyar şeyxin çardağını – qülbəsini göstərir. Şeyx dışarıda, çardağın altında təsbih çəkərək dalıb getmiş... Son bahar, öylə, sisli hava... X a v ə r (yaralı zabitin alnındakı və qolundakı sarğıyı açar) Çoq şükür, iştə həp sağaldı yaran, Baq, nasıl mərhəmətlidir Yaradan. Y a r a l ı z a b i t Ah, sağaldıqca artıyor kədərim, Bəni məhv eyliyor düşüncələrim Yadə gəldikcə ailəm, yurdum, Sarsılır istirahətim, uyqum. Hələ sən, ah sən! Sənin kədərin Bəndə bir iz bıraqdı xeyli dərin; Çünki yalnız bənimlə uğraşaraq, Aqibət düşdün Arifindən uzaq. X a v ə r Hiç məraq istəməz, xayır, haşa Bana sən mane olmadın əsla. Şu qəza doğdu bir təsadüfdən, Bəni tale ayırdı Arifdən. Bu sırada iki türk zabiti gəlir. İ x t i y a r Mərhəba! B i r i n c i z a b i t Mərhəba, əfəndi baba! İ k i n c i z a b i t Qülbənizdə su varmıdır əcəba? İ x t i y a r Vardır, əlbəttə, həm də xeyli sərin, Buyurun, bir qədər də rahət edin. İçəri girərlər. Ixtiyar su döküb verir. Xavərlə yaralı zabit bir guşəyə sıqılıb durur. B i r i n c i z a b i t Pək sıcaq, qalmamış təvan artıq, Ayrılıb ordudan fəna susadıq. Alnının tərini silib sudan içər. İxtiyar ikinci zabit için də döküb vermək istər. İk i n c i z a b i t Dur, babam, dur, aman, rica edərim. (kəndisi döküb içər) B i r i n c i z a b i t (yaralı zabiti süzərək) Bana baq, ixtiyar, şu zabit kim? İ x t i y a r Bir əsir, iştə ordudan aralı. X a v ə r Kimsəsiz bir zavallıdır, yaralı. İk i n c i z a b i t Bir lehistanlıdır bu, ya bir rus. B i r i n c i z a b i t Kim bilir, bəlkə, bəlkə bir casus. Y a r a l ı z a b i t Əfv edərsin, xayır, nə bir rusum, Nə lehim bən, nə kirli casusum. Bir müsəlman, qazanlı bir türküm, Bəncə bir ya həyat, yaxud ölüm. B i r i n c i z a b i t Başqa millətdən olmuş olsaydın, Yenə mümkündü əfvin... Ah, azğın! Türk olub türkə atəş etmək için Yalınız bir cəzayə layiqsin. O da e’dam... X a v ə r (təlaş və həyəcan ilə) Aman, əfəndim, inan, O deyil öylə suçlu bir insan. İ x t i y a r Xayır, evladım, olmayın əsəbi, Başqa, pək başqadır onun qəlbi. Y a r a l ı z a b i t (acı qəhqəhələrlə) Nə tuhaf! Ta küçük yaşımdan bən Millətimçin zəfərlər özlərkən, Iştə tale! Bənim asılmam için, Şimdi siz hökm edərsiniz, lakin, Sizə bən vermək istəməm zəhmət... (Dərhal cibindən bir tabança çıqarır və kəndi qafasını nişan alır.) X a v ə r Ah, aman!.. İ k i n c i z a b i t (onun biləyini yaqalar) Dur, təlaşə yoq hacət. İ x t i y a r Ah, çılğın, bütün cihan çılğın! Bu günün arqasında yoqmu yarın? Bu sırada bir qara ə r ə b z a b i t i gəlir, məmnun və laübali qəhqəhələrlə gülməyə başlar. B i r i n c i z a b i t Nə imiş arqadaş, nə var, nə xəbər? Varmıdır yoqsa başqa fəthü zəfər? Ə r ə b z a b i t i (daha çılğınca qəhqəhələrlə) Bitdi artıq bütün səfərbərlik, Bitdi həp qəhrəmanlıq, əskərlik. İştə rahət zamanı gəldi bizə, Dönüyor ordu kəndi ölkəmizə. B i r i n c i z a b i t Niçin, anlat, niçin bu? (ətrafa) Ah, canavar! Ə r ə b z a b i t i Açıvermiş hüdudu bolqarlar, Kevkəbi-tale, eyləmiş də üful, İngilislərlə dolmuş İstanbul. (Hər kəsdə təəssür və heyrət). Y a r a l ı z a b i t Sus yetər, ah, xain alçaq, sus! Ə r ə b z a b i t i (istehzalı və məmnun qəhqəhə ilə) Sanki bən susdum, öylədir əfsus. B i r i n c i z a b i t Bu hərif iştə daima bayquş. İ k i n c i z a b i t Zənn edərsəm, o həm də pək sərxoş... Y a r a l ı z a b i t (sinirli və qızğın) Ah, ərəb, cismi, ruhu, qəlbi ərəb, Həm də məmnun... nədir bu halə səbəb? (acı qəhqəhədən sonra) Ya! O sərxoşmu? Yoq, inanma, xayır. İştə! Dərhal qəlbgahindən nişan alır, tabança açılır. Ə r ə b z a b i t i Ah! (Deyə sol əli ilə yarasını tutar, sağ əlilə cibindən tabançayı çıqarıb qarşı qoymaq istərsə də müvəffəq olamaz. Silahı hiddətlə bir tərəfə atar və iztirablar içində tərki-həyat edər) Y a r a l ı z a b i t İştə baq, nasıl ayılır? Bu sırada dışarıdan İblisin məmnun və sürəkli qəhqəhələri eşidilir. İ x t i y a r Sən nə yapdın, nədir bu hal, oğlum! Y a r a l ı z a b i t Sadə, bir bayquş ağzı susdurdum. (zabitlərə) Bir qüsur iştə, bulsanız haqsız, Bəni e’dama şimdi haqlısınız. (Əlindəki silahı təqdim edər) B i r i n c i z a b i t (silahı rədd ilə) Bu xəbərdən sevinci çoqdu onun, Ona layiqdi müjdə bir qurşun. İ k i n c i z a b i t (istehzalı təbəssümlə) Pək yorulmuşdu hərbdən, əlbət, Etmək istərdi bir qədər rahət. Y a r a l ı z a b i t Daha durmaq xəta, həmən gedəlim, Bu xəbər düz də olsa fərz edəlim, Bir mücahid dönərmi əzmindən? Ah, bən şimdi ölmək istərkən Yaşamaq istərim də bir müddət... B i r i n c i z a b i t Biz yaşarsaq, əvət yaşar millət. Bu halda dışarıdan aşağıdakı marş eşidilir. M a r ş Türk oğlu sözündən dönməz, Məhv olur da sürüklənməz. Həp yüksəlmək dilər, enməz, Çarpışır yaşar. Yurdumuzun arslanları, İzlər durur düşmanları, Fırtınalı dənizvarı Hər coşub daşar. Əngin fəza çardağımız Al şəfəqlər bayrağımız, Qorqu bilməz oymağımız, Haq için qoşar. İ k i n c i z a b i t (marşı dinlədikdən sonra hər ikisinin qolundan tutar) Gedəlim, yoq gecikmənin səməri. Y a r a l ı z a b i t Gedəlim, haqqa doğru, arş iləri! Gedərlər. İ x t i y a r (yoldan keçən bir nəfərə cənazəyi göstərir) Oğlum, bana yardım eylə bir an. X a v ə r (mərhəmətli və mütəəssir) Bir hiçlə zavallı oldu qurban. İ x t i y a r Yoq kimsədə mərhəmətlə vicdan, İnsanlığı həp unutdu insan. (cənazəyi qaldırıb götürürlər) X a v ə r (yalnız) İblisə uyub da əhli-aləm, Həp yer yüzü qanlı, cümlə sərsəm... İ b l i s (bir guşədə ağsaqal abid qiyafətində görünür, yarımqəhqəhə ilə) İnsandakı nəfsi-şumə daim İblis olur, ancaq olsa hakim. Bu sırada V a s i f l ə R ə ’ n a təlaş içində gəlirlər. R ə’ n a Allah için eyləyin inayət, İzlər bizi bir yığın fəlakət. V a s i f (e’tinasız) Yoq qorquya ehtiyac... R ə’ n a Aman dur! Tərk et də inadı, olma məğrur, Baq, arqadaşın çocuqluğundan Bir qurşuna oldu şimdi qurban. V a s i f Hər dürlü qəzayə razıyım bən, Qorqmam fəqət öylə bir dənidən. X a v ə r Kimdir əcəba o xain, alçaq? R ə’ n a Xavər, onu sorma, yer ver ancaq. X a v ə r Aldınsa da Arifi əlimdən, Hər yardıma iştə hazırım bən. (Qülbəyə daxil olurlar. Xavər onları daha içəri keçirmək istər) İ b l i s (bıraqmaz) Dur, getmə, saqın, o dürlü yerlər, Həp şübhəyi cəlbü də’vət eylər. (qülbədəki həsiri bir tərəfə çəkər, ufaq bir qapıyı qaldırıb da Rə’nayə) Gir, haydı qızım, şu yerdə saqlan! (Rə’na aşağı enər. İblis qapağı endirib təkrar üzərini həsirlə örtər, Vasifin qolundan dutub ormanı göstərir) İştə, sana da geniş bir orman! Bir tərəfə çəkilirlər. Qayb olduqları kibi A r i f fəssiz olaraq gəlir, Xavər ona doğru qoşar, yaqlaşdığı sırada birdən-birə küskün və şaşqın bir tevr ilə ürküb geri çəkilir. A r i f Xavər, bana baq, zavallı Xavər! Bir söylə, nədir bu hali-müztər? Ağuşuma qoşmaq istiyorkən Ürkdün nə için şu sərsəridən? X a v ə r Qoşdum sana sevdiyimdən, amma Baqdım ki, sevilməyənlər əsla, Layiq deyil olmağa həmağuş, Ürkdüm də, çəkildim iştə mədhuş. A r i f Artıq yetişir bu sərzənişlər, Əfv eylə, qüsurə baqma, Xavər! X a v ə r Xavər sana etsə də pərəstiş, Heyhat, dönərmi bir də keçmiş?! Oldun sənələrcə həp ənisim, Bəsləndi səninlə fikrü hissim. Kölgən kibi həp peşincə qoşdum, Eşqinlə qanatlanıb da uçdum. Lakin bəni bir nigahə satdın, Birdən-birə həp unutdun, atdın. Arif! Niyə susdun, ah, böylə, Bir söylə, düşünmə, söylə, söylə! A r i f Susmaq, o da başqa dürlü fəryad Həp bənliyim oldu sanki bərbad. X a v ə r Bən hiç, o zavallı ixtiyarı, Bir ləhzə düşünmədin də barı. A r i f Dur, qəlbimi bir də yaqma artıq, Arif fəqət intiharə layiq... Bəndən babana səlam edərsin, “Gəlmişdi də şimdi getdi”, dersin. (gedəcək olur) X a v ə r Lakin yenə hanki bir diyarə? A r i f Bir hiçliyə doğru, bir məzarə. X a v ə r (bir az yaqlaşır) Hiçliksə məramın iştə, Xavər! Qülbəm dəxi bir məzarə bənzər. Yoq, getmə, babam gəlir bu saət, Dur bir verəyim xəbər... (gedər) A r i f Nə hacət! Bən yerlərə keçmək istiyorkən, Bilməm ki, nə bəkliyor o bəndən. (cibindən yarıdolu bir raqı şişəsi çıqarır) Of! Qəmlərimə təsəlli ol sən, Hər dərdi unutmaq istərim bən. Son damlasına qədər içib şişəyi bir tərəfə atar. Ətrafı süzdükdə gözünə ilişən tabançayı yerdən alır, qurşunlarına diqqət edər. Bu halları kənardan seyr edən İblis isə məmnun və istehzalı qəhqəhələrlə gülər. Arif dalğın və sinirli bir tevrlə kəndi alnını nişan edər, yaqlaşmaqda olan İblisi görüncə şaşırıb durur. İ b l i s Yahu! Bana baq, nədir bu halət? Parlar kibi gözlərində dəhşət. Dur, səndə var iştə saqlı bir hal, Həm zənn edərim məraqlı bir hal. Aşiqmisin, oğlum, aç da söylə, Əlbət bulunur da bir vəsilə. (kəndinə işarətlə) Bir çarə arar şu piri-hikmət, Var bəndə, əvət, böyük kəramət. A r i f Hiç sorma, başımda macəra çoq, Dərdim, kədərim böyük, duyan yoq. Bir afətə, bir nigarə uydum, Bir qəmzəli işvəkarə uydum, Əfsus, o bənimlə könlü birkən Bir ləhzədə aldılar əlimdən. İ b l i s Lakin nə tuhaf, o nazlı afət Etmiş sana iltica bu saət. A r i f Ey mürşidi-pir, inayət eylə, Əylənmə bənimlə sən də böylə. Bən çəkdiyim iztirabü möhnət Yetməzmi, bu sözlərə nə hacət! Heyhat, o mələk, o şe’ri-pərran Mümkünmü ənisim olsun əl’an?! İ b l i s Bir yanda durub da bəklə, dərhal Parlar sana da pəriyyi-amal. (qülbəyə daxil olur, həsiri bir tərəfə atar) A r i f (bir guşədə bəklər) Görsəm onu bir də, bir də görsəm... İ b l i s Dur, söyləmə!.. (qapağı açar, başını qaldıran Rə’nayə) Ah, nuri-didəm! Halın nə qədər də qəmli, küskün, Bir şey yemək istəməzmi könlün? R ə’ n a Lütfən azacıq su ver... İ b l i s (boş dəstiyi alır) Pək ə’la, Yoq dəstidə hiç su, yoqmuş əsla. Saqlan, yenə haydı, görməsinlər, Saqla, baqalım, nə oldu Xavər. Qapağı endirir və üzərini həsirlə örtər, qülbədən çıqarlar. A r i f (İblisin ayaqlarına qapanır, son dərəcə həyəcanlı) Bir Xızrmı, ya mələkmisin sən? Yalnız bunu bilmək istərim bən. İ b l i s Hiç sorma, o sirri şimdi sorma! Gəl, gəl bəri, pək yaqında durma. Arif mütərəddid adımlarla bir qadar çəkilir. İblisin uzaqlaşdığını görüncə təkrar içəri girər, həsiri qaldırır, bu sırada Xavər gəlir. A r i f (səndələyərək) Gəldinmi? X a v ə r Əvət... A r i f (sərxoşca və istehzalı qəhqəhə ilə) Nə xoş təsadüf? X a v ə r Arif! Nə ararsın orda, Arif?! A r i f Saqlanmada burda bir mücevhər, Könlüm onu şimdi bulmaq istər. X a v ə r Hər söylədiyin birər müəmma... Yoq orda bir öylə şey, yoq əsla. A r i f Var, var o məzar içində bir hur, Zülmətdə yaşar o nəcmi-pürnur, Qumral saçı sanki şe’ri-mənsur İnsan oluyor görüncə məshur. X a v ə r Arif! Nə çabuq dəyişdi halın? Bilməm ki, nədir sənin xəyalın? (bodrum qapısının üzərinə çıqaraq mane olmaq istər) A r i f (sərxoşca bir qabalıqla itər) Çıq get, yetişir!.. X a v ə r (sinirli) Xayır, bu evdən Sən getməlisin fəqət, deyil bən. (təbdili-tevr ilə) Yoq, getmə, əvət qal, ah, lakin, Lakin onu həp unut!.. A r i f (sərxoşca qəhqəhə ilə) Namümkün! X a v ə r Yoq, yoq, onu hiç bıraqmam əsla. A r i f Sən əski inadın üzrə hala! X a v ə r Bir kərrə düşün də, ah, qəddar! A r i f (şiddətlə bağırır) Dəf’ ol, daha etmə fəzlə israr. X a v ə r Sərxoşmu, nəsin? Gəl, iştə əvvəl! Məhv et bəni, olmayım da əngəl. A r i f (son dərəcə hiddət və nifrətlə itər) Dəf’ ol dedim... 67 X a v ə r Ah, ədəbsiz, alçaq! A r i f (vəhşi bir hücumla boğazından yaqalayıb boğar, İblisdə alçaq və məmnun bir qəhqəhə...) Al!.. Iştə... budur cavabın ancaq... Xavər iztirab və dəhşətlər içində əbədi bir şükutə varır. Arif üzərini həsirlə örtər, ufaq bir düşüncə və tərəddüddən sonra bodrumun qapağını açar. R ə’ n a (heyrətlə başını qaldırır) Sənmisin, Arif?! A r i f (onun əlindən dutub çıqarır) Çabuq ol, durma gəl. R ə’ n a (arqası cənazəyə olaraq) Nerdə idin? A r i f (səbirsiz) Gəl, gedəlim, sorma, gəl! Gəl, çabuq ol, gərçi sən atdın bəni, Arif unutmaz səni, atmaz səni. Gəl gedəlim, gəlmədən İbn Yəmin... R ə’ n a (bodruma işarətlə) Gəlsə də zənnimcə bu yer pək əmin... A r i f Burda durulmaz, çəkilib qaçmalı, Qaçmalı, vəhşətdən uzaqlaşmalı... Hər ikisi təlaş və iztirab ilə uzaqlaşıb görünməz olur. İ b l i s (sürəkli və şiddətli qəhqəhələrlə) Qaçmalı, əlbəttə, uzaqlaşmalı, Başqa cinayətlərə yaqlaşmalı. (qəhqəhə) Siz nə qadar bəndən uzaqlaşsanız, Yer deyil, əflakə uçub qaçsanız, Qarşılaşıb birləşiriz daima, Ayrı deyil, çünki biriz daima. (İçəri girər, qapağı endirib üzərini həsirlə örtər). İ b n Y ə m i n (Qara çavuşla bərabər gəlir, alnının tərini silər. Kəndinə işarət edərək qəhqəhə ilə) Bir qocaman orduyu iğfal edən Aciz imiş sanki küçük hiylədən. (istehzalı qəhqəhə) Həbs edəcəkmiş bəni üç sərsəri!.. (qızğın) Dur bulayım bir şu ədəbsizləri, Anlatırım onlara cür’ət nədir, (cibindən beş-on altın çıqarıb oynataraq) Saçdığım altındakı qüvvət nədir. (dışarı çıqmaqda olan İblisə) Ey! Bana baq, nerdə bizim ixtiyar? İ b l i s Şimdi gəlir, yoqsa bir əmrinmi var? İ b n Y ə m i n Durma, həmən bul, ona var çoq sözüm. (qülbəyə girər, Xavərin cənazəsini görüncə) Ah, o nə? Yanlış görüyormu gözüm!? (İblisi yaqalayıb əlindəki silah ilə təhdid edər) Var şu cinayətdə yəqin bir səbəb, Söylə, onun məhvinə kimdir səbəb? İ b l i s (kəkələr) Bilməm, əfəndim, xayır, əfsus, əvət... (təbdili-tevr ilə) Həp şu dəni vəhşətə bais fəqət... (Sükut və tərəddüd) İ b n Y ə m i n Kim əcəba, kimdir o xain, rəzil? İ b l i s İşvəli Rə’nayə uyan bir səfil. İ b n Y ə m i n Nerdədir onlar? İ b l i s Savuşub getdilər, Şimdi, əvət şimdi fərar etdilər. İ b n Y ə m i n İştə bu dəhşətli xəbər pək fəna... (düşünür) İ x t i y a r (gəlir, Xavərin cənazəsini görüncə) Ah, o nə, eyvah, nə olmuş ona? (Mə’yus və şaşqın baqışlarla cənazəyə yaqlaşır, qollarını köksündə çapraz edər, titrək və acı bir fəryad ilə) Söylə, aman söylə, mələk Xavərim! Kim?.. Sana kim qıydı, aman, söylə, kim? (qucaqlayıb öpər) Döndü qaranlıq gecəyə gündüzüm, Uf, daha fərq etmiyor əsla gözüm. (təbdili-tevr ilə) Tərk edərək biz bütün insanları, Məskən edindik fəqət ormanları; Görmiyəlim ta mədəni vəhşəti, Zülmü, cinayətləri, süfliyyəti, Qaçdığımız qəhrü fəlakət izi Buldu, əvət, buldu nihayət, bizi. (sinirli və çılğın) Ah, köpürdükcə şu xain bəşər, Yer yüzü daim qusacaq zülmü şər. Məzbəhə dönmüş də bütün kainat, Qeyri çəkilməz şu müləvvəs həyat. (ətrafındakılara qızğın) Ya siz!? Ey insanlığı təhqir edən Duyğusu, vicdanı sönüklər!.. Həmən Dəf’ olun, artıq bana rahət verin! (göyə doğru) Nerdə?.. Fəqət Tanrıyı bir göstərin! Ah, ona var söylənəcək sözlərim... (cənazəyə acı fəryad ilə) Yavrum! Aman, nazlı, mələk Xavərim... Qülbədəkilər pərişan və mütəəssir adımlarla çıqarlar. Ixtiyar şiddətlə ağlar və Xavərin dağınıq saçlarını qoqlayıb da titrək əllərilə oqşar, sönmüş gözlərini öpər, hərəkətsiz başını qolları arasına alır. Çılğınca baqışlarla göyə doğru baqmaqda dəvam edər. Eyni zamanda pərdə ağır-ağır enməyə başlar. Pərdə * * * Dördüncü pərdə Ormanda bir cığır... Ətrafda iki-üç kötük, qüruba yarım saət var. Pək uzaqda həzin bir ahənglə bir qədər ney, yaxud çoban düdüyü çalınır. Sonra ağacların arasından silah və qurşunlar quşanmış köylü türk qiyafətində iki haydut çıqar. B i r i n c i h a y d u t Tale bizə hər nədənsə küskün, Bir av ələ keçmiyor bütün gün. İ k i n c i h a y d u t Qismət nə isə gəlir, əmin ol, Ətmək, yeyəcək, qəm etmə, pək bol... B i r i n c i h a y d u t Bilməm, bu da bir həyatmı, yahu? Bir gün bizə varmı rahət uyqu? İ k i n c i h a y d u t (istehzalı qəhqəhə ilə) Haydut və qaçaq olunca insan, Xoş görməli böylə halı hər an. (Uzaqdan ıslıq səsi eşidilir) B i r i n c i h a y d u t İslıq çalıyor, baq, arqadaşlar. İ k i n c i h a y d u t (yola baqar) Gəl, durma!.. Çəkil, çəkil, gələn var. Həmən ağaclığa çəkilirlər. A r i f l ə R ə ’ n a gəlir. A r i f Rə’na! Daha dur, yoruldun artıq; Acsın, bilirim, otur da azcıq, Rahət edəlim, düşünmə, gəl, gəl! (Bir kötük üzərinə oturur. Əlindəki ətməklə dolu məndili açar). R ə’ n a Pək qorquyorrum ki, arta əngəl. A r i f Bilməm ki, niçin təlaş edərsin? R ə’ n a Arif! Gedəlim, düşün nə dersin? Kənarda ıslıq çalınır, bir qurşun atılır. (Rə’na diksinir, təlaş ilə) Qurşun səsi!.. A r i f Şübhəsiz çobanlar... R ə’ n a Yoq, onlar inan ki, yol vuranlar... A r i f (laübali qəhqəhə ilə cibindən bir revolver çıqarır) Hiç qorqma, yanımda həm silah var, Həm altın... Əvət, nasıl da parlar!.. Bir avuc altın çıqarır, əlində oynatıb cibinə qoyar. H a y d u t l a r arqa tərəfdə, ağaclar arasında görünür. Heyrətlə onları dinlərlər. R ə’ n a Nerdən sana anlamam şu sərvət? A r i f (məğrur qəhqəhə ilə) Bir arqadaşımdan oldu qismət, Yoldaşdı bənimlə bir yəhudi, Pəncəmdə həlak olub boğuldu, Sərraf idi, həm də xeyli zəngin... Kənardan İblisin mə’nalı və istehzalı qəhqəhələri eşidilir. R ə’ n a Sus, bir ləkədir bu söz səninçin; Beş altına qarşı bunca vəhşət!? A r i f (sözünü kəsərək) Vəhşət deyil, iştə bir cəsarət, Lakin o da səndən, ah, səndən... (Rə’nayə sarılmaq istər) R ə’ n a (geri çəkilir, sərt bir baqışla) Dur, böylə nəvaziş istəməm bən. Haydutlar ortaya fırlar. B i r i n c i h a y d u t Bir tilkiyə baq bə! Hiç səninçin Layiqmidir öylə bir gövərçin? R ə’ n a Ah, iştə fəlakət! A r i f Etmə qəsvət! Silahını çıxarır, Rə’na qolundan tutub bıraqmaz. B i r i n c i h a y d u t (tüfənglə nişan alır) Altınları ver!.. İ k i n c i h a y d u t (istehzalı qəhqəhə ilə Arifə) Aman, nə cür’ət? A r i f Siz kimsiniz? B i r i n c i h a y d u t İştə boş suallar... Biz – çöllərə hökm edən krallar... Baş mərkəzimiz şu vəhşi orman, Bac verməli kim keçərsə burdan. A r i f İnsanlığı atdınızmı? B i r i n c i h a y d u t ... Kafi!.. Altınları ver, bıraq da lafi. A r i f (beş-on altın çıqarır) Al! Qaldı bir az bizimçin ancaq. İ k i n c i h a y d u t (xəncərini Arifin köksünə dayar) Ver həpsini! R ə’ n a Ah!.. – deyə mane olmaq istər. Birinci qolundan tutub şiddətlə bir tərəfə itər. Bu sırada omuzunda əski siyah pelerin-plaş, vüqarlı, müsəlləh, zabit qılıqlı, qalın bıyıqlı, gur, qara saqallı, zində və mühib simalı Elxan ağaclar arasından çıqar. E l x a n (haydutlara) Ədəbsiz, alçaq! (Hər ikisi geri çəkilib dona qalır. Elxan qızğın) Sizdən daha mərhəmətli qaplan, Yahu, utanın da bir şu qızdan. (Ariflə Rə’nayə) Əfv edin, onlar iştə pək canavar; (Ətrafda ıslıq səsi eşidilir, iki qurşun atılır, Elxan haydutlara) Durmayın, haydı, bir baqın da nə var, Bəkçilər zərrə qəflət eyləməsin. Ələ bir av keçərsə siz gətirin. Bana baq, kim dökərsə haqsız qan, (kəndinə işarətlə) Ən ağır bir cəza verir Elxan. R ə’ n a Ah, əfəndim, nə mərhəmətlisiniz, Sizə qəlbən təşəkkür etməliyiz. A r i f Parlıyor çöhrənizdə fəzlü zəka, Sizə haydut denirmi? Yoq, əsla! E l x a n (səmimi qəhqəhə ilə) Doğru, pək doğru... hiç yanılmadınız, Deyilim haydut, iştə bən yalınız Etdim isyan, bir əskəri-qaçağım, Yurdum orman, mağaralar yatağım. A r i f Bir səbəb var ya? E l x a n Var əvət, miskin Bir ərəb zabit, iştə bir xain... Bən açarkən onun xəyanətini, Baqdım asdırmaq istiyor o bəni. Bıraqıb ordugahı... ah, nə deyim Böylə haydutca gün keçirmədəyim. Bu sırada gedən haydutlar iki-üç çingənə ilə İbn Yəmini silahsız olaraq gətirirlər. Elxan onu görüncə tanır. Gəl, yaqın gəl! Adın nədir? Söylə! R ə’ n a Ah, əfəndim! E l x a n (Rə’nayə) Dur, etməyin əcələ. (İbn Yəminə) Söylə kimsin? Adın nə? İ b n Y ə m i n ... İbn Yəmin. E l x a n (Ariflə Rə’nayə yarımqəhqəhə ilə) Bəni asdırmaq istəyən şu ləin! İştə bir av ki, izlər avçısını. (İbn Yəminə) Oldu məmnun könül, görüncə səni. İ b n Y ə m i n (diz çökər) Aman, əfv et! Qüsurluyum, Elxan! E l x a n Hiç təlaş etmə, sayğısız qaplan! Çünki yoq üzrə ehtiyac artıq. (çingənələrə) Siz niçin gəldiniz? B i r i n c i h a y d u t Bəyim, azacıq Rəqs edərlər də könlünüz açılır. E l x a n Bən deyil, rəqs için o pək bayılır. (istehzalı qəhqəhə ilə İbn Yəminin qolundan tutub göstərir) Düşünür iştə, baq, nasıl qəmgin, Oynayın, nəş’ələnsin, əylənsin. Bir qız aşağıdakı sözləri oqur, oynar. Kanto Bən bir qızım, həp ruhumu yaldızlar Gündüz çiçəklər, gecələr yıldızlar. Qarlı dağlar bənim, Yeşil bağlar bənim, Bənsiz quşlar uçmaz, Bənsiz güllər açmaz. Dün bir çoban sevdim pınar başında, Bir əksiyi yoq gözündə, qaşında. Fələk ayrı saldı, Bən köçdüm, o qaldı, Şimdi bənsiz yaşar, İrmaq kibi coşar. Of, bir qayğı bilməz çingənəyim bən, Güldən-gülə uçan pərvanəyim bən, Unut, yavrum, unut, Baq, iştə hər bulut, Söylər unut onu, Çünki hiçdir sonu... Rəqs bitmək üzrə ikən şiddətlə göy gurlar. İblis ağaclar arasından çıqar. İ b l i s (Məmnun qəhqəhələrlə) Bir levhə ki, iştə pək bəyəndim. E l x a n Yahu, səni kim bıraqdı?.. İ b l i s (məğrur bir tevr ilə əlini köksünə qoyaraq) Kəndim! A r i f (Elxana) Bir mürşid o, sahibi-kəramət. (İblisin əlini öpər) Xoş gəldin, aman, nə mutlu saət!.. R ə’ n a (dəxi öpər) Yormuş sizi şübhəsiz bu yollar. İ b l i s (yarımqəhqəhə ilə) Yoq, zənn edərim ki, səhviniz var, Dağ, daş, uçurum, dəniz və orman Əngəl olamaz önümdə bir an, Bir şəhpər açıb da nagəhani, Bən teyy edərim bütün cihanı. E l x a n Kimsin, əcəba, səndə ki var böylə məharət? İ b l i s Bən hiçlə doğan bir ulu qüvvət, ulu qüdrət, Bir qüdrəti-külliyyə ki, aləm bana bədxah, Dünyadə əgər varsa rəqibim o da: Allah!.. (qəhqəhə) Hər din ilə, məzhəblə, siyasətlə cihanda Hər fırtına qopmuşsa, əvət, bən varam orda. Hər yerdə ki, vardır əzəmət, qəhr ilə dəhşət, Hakimdir o yerlərdə şu qarşındakı xilqət. E l x a n Çöhrəndə, əvət, nuri-dəha olmada məşhud, Derdim, bən əsatirə inansam, sana mə’bud. İ b l i s (laübali qəhqəhə ilə) Mə’bud deyil, aləmi sarsan ulu mevcud; Mevcud deyil, bəlkə vücudi-ədəmalud. E l x a n Olduqca müşəvvəşsə də əfkarü məqalın, Bir abidi pək andırıyor zahiri-halın. İ b l i s Röya kibi hər an olaraq zahirü qaib, Bən Şərqdə abid olurum, Qərbdə rahib. Bir qazi olub, gah edərim, fitnələr icad, Bir mürşid olub, gah edərim aləmi bərbad; Bə’zən olurum bir papa! Cənnət satarım bən, İsa dirilib gəlsə də qorqar qəzəbimdən. Xilqətdəki hər məsələ, hər nöqteyi-mevhum, Hər fəlsəfə, hər məzhəbü məslək bana mə’lum, Bə’zən olurum bir çoban, azadə bir insan, Bə’zən olurum zülmü fəsad aşiqi sultan, Bir piri-zəbun olduğum əsnadə dilərsən, Təbdili-qiyafətlə həmən gənc olurum bən. Səhnənin ışığı çəkilir, göy gurlar. İblis omuzundakı əbayı, başındakı sərpuşu və uzun, ağ saqalını qoparıb atar. Səhnə yarım aydınlaşır. İlk pərdədəki əzəmət və dəhşətilə, qorqunc və sürəkli qəhqəhələrilə hər kəsi heyrətdə bıraqmış olur. Ə t r a f d a k ı l a r (qorqu və heyrətlə geri çəkilərək) Ah, iştə fəlakət!.. O nə surət?.. Nə qiyafət?.. E l x a n (onlara) Yoq, zənn edərim, bunca təlaş etməyə hacət. A r i f Eyvah! Ona yaqlaşmayın əsla, odur İblis; İblis o, əvət, cümlə fəlakətlərə bais... (Getdikcə acı və əsəbi hallar keçirir) İ b l i s (heyrətli qəhqəhələrlə ətrafa) Şərqin əsəbi çöhrəsi bilməz ki, nə yapsın, Bilməz ki, sağır göylərə, yaxud bana tapsın. (Arifə) Sən həm əl öpər, həm də qaçarsın, bu nə halət? İlk öncə məhəbbət, fəqət ən sonda ədavət... (Xaricdən acı qəhqəhələr eşidilir) E l x a n Bu nasıl qəhqəhə? Kimdir o, baqın! B i r i n c i h a y d u t (yola baqar) Bir səfil iştə, o çılğın, şaşqın... Bu halda İ x t i y a r – Xavərin babası – başıaçıq olaraq pərişanhal və məcnunanə bir qiyafətdə ağacların arasından çıqar. İ x t i y a r (həyəcanlı və çılğınca bir fəryad ilə) Ah, bilməm ki, bu aləm nerəsi? Bana bir söylə, cəhənnəm nerəsi? Şu sönük qəlbimə atəş dilərim, Ağlamaq istər ikən həp gülərim. (çılğınca bir qəhqəhədən sonra) Ah, Xavər! Sana kim qıydı, gülüm! Bən dururkən sana layiqmi ölüm? Onlar, eyvah, o səfil insanlar, Qəlbi, vicdanı sönük qaplanlar!.. E l x a n (sözünü kəsərək) Söylə, aç söylə, bilinsin dərdin, O sönük qəlbi ısındırmaq için, Nə dilərsin yaparım, etmə kədər... İ x t i y a r İntiqam istərim, ancaq bu qədər!.. E l x a n Söylə kimdən? Əcəba kimlərdən? İ x t i y a r Tanrıdan, yırtıcı sərsəmlərdən, Şu batan qanlı günəşdən, göydən. Hiçliyin qəhqəhəsindən... (göyə doğru) Ey sən! Sən ki, fəxr etmədəsin ədlinlə, Bu nə xilqət, bu nə hikmət? Söylə! İ b l i s (mə’nalı qəhqəhə ilə) Fəzlə, həp fəzlə bütün qəhrü niyaz, Üzülüb durma, o hiç aldırmaz. Bir çocuqdur ki, o pək bipərva, Bir oyuncaqdır onunçin dünya; Həm yapar, həm də qırar əylənərək, (qəhqəhə) Bu da bir başqa məraq olsa gərək... E l x a n Bir xəyal iştə – mühal olsa da – bən Tanrı olsaydım əgər, gerçəkdən, Ya bu insanları xəlq etməz idim, Əgər etsəm, yaşatırdım daim Şadü məs’ud... o da olsaydı mühal, Yaqaraq həp kül edərdim dərhal. (qəhqəhə) Sanki sərsəm yaşayışdan nə çıqar!? Bəncə bilmərrə bütün insanlar Həp gözəl olmalı, yaxud çirkin, Həp fəqir olmalı, yaxud zəngin, Həp həkim olmalı, yaxud nadan, Həp mələk olmalı, yaxud şeytan. İ b l i s (yarımqəhqəhə ilə) Səni pək aldatıyor hissiyyat, Öylə yekrəng olaraq keçsə həyat, Bıqar insan, yaşamaqdan yorulur, Yaşayış bəlkə də mə’nasız olur. İ x t i y a r (müztərib) Bana imdad edin, eyvah, imdad! Əmr edin, şimdi bulunsun cəllad! İ b l i s Bulunub gəlsə o xain, əcəba, Nə yaparsın? İ x t i y a r Veririm dürlü cəza, Didərim, parçalarım, məhv edərim. İ b l i s (istehzalı qəhqəhə ilə) Bən sən olsam, onu həp əfv edərim, İbn Yusif diri olsaydı, əvət O da əfv etməni istərdi fəqət. İ x t i y a r Atdım insanlığı, oldum canavar, İntiqam istərim, ancaq bu qadar!.. X a v ə r i n x ə y a l ı (görünür və çəkilib gedər) İntiqam!.. İ x t i y a r İştə o, dilbər mələyim! Getmə dur, bən də bərabər gələyim. Çılğınca qəhqəhələrlə onu izlər. İslıq səsi eşidilir. E l x a n Gör o kimdir? B i r i n c i h a y d u t (yola baqar) O da bir başqa yigit, (İbn Yəmini göstərir) Buna düşman kəsilən bir zabit... V a s i f v ə İ b n Y ə m i n i n çavuşu iki nəfər başqa haydutla gəlir. E l x a n (Vasifə) Gəl, yaqın gəl!.. Əcəba söylə niçin Buna kin bəsləyərək izlərsin? Hiç məraq etmə, əzizim, burası İştə haydut və qaçaqlar yuvası!.. R ə’ n a Söylə, həp söylə! V a s i f (Rə’nayə) Şu zalım xunxar, Babanın qatili olmuş... R ə’ n a (İbn Yəminə) Canavar! V a s i f (yanındakı əskərə işarətlə) Bana anlatdı şu sadiq əskər, (cibindən iki məktub çıqarır) Bu kağızlar dəxi isbat eylər. R ə’ n a Ah, aman!.. E l x a n İstəməz artıq həyəcan, Yerdə qoymaz qanı adil Yaradan. İ b l i s (istehzalı qəhqəhə ilə) Əvət, əzsən də, əzilsən də, əvət, Yenə adildir o müdhiş qüvvət! R ə’ n a (qoynundan küçük bir xəncər çıqarır. İbn Yəmini yaralamaq istər) Qara əf’i!.. E l x a n (onun əlini yaqalar) Ona əl vurma, saqın! Daha xoşdur yara bağlarsa qadın. Onu öldürsə şu mə’sum əllər, Can çəkişdikcə, inan ruhu gülər. Azacıq bəklə, bulur şimdi cəza. İ b n Y ə m i n Ah, bəyim!.. E l x a n (növbətçiyə) Al bunu, söylətmə daha! İbn Yəmin növbətçinin göstərdiyi yerdə çəkilib durur. Bu sırada ıslıq səsi eşidilir. Müxtəlif qiyafətli dörd-beş qaçaq önlərində bir p a p a s , bir xaxam, bir iranlı şeyx və iranlı qiyafətində ixtiyarca, qara çarşaflı xəstə bir q a d ı n , on yaşında q a n b u r , qaşları tökülmüş, gözləri mə’yub, səqət bir çocuğun əlindən tutmuş olduğu halda gəlirlər. E l x a n (onları gətirən növbətçilərdən birinə) Şu həriflər əcəba kim? Söylə! N ö v b ə t ç i (birər-birər göstərir) Şu papas ermənidir, vaqtilə Ermənistanə daşırmış qurşun, Həm də Incil deyə!.. E l x a n (istehzalı qəhqəhə ilə əlini onun omuzuna qoyaraq) Ya!.. Eşq olsun, Nerədən aldın o hissiyyatı, Verdi Incilmi bu tə’limatı? P a p a s (xaç çəkərək) Ah, suçum varsa da, əfv eylə bəni. E l x a n Bəklə, dur, şimdi bulur haq yerini. Növbətçi onu da İbn Yəminin yanına götürür. Şu hərif kim əcəba? Həm nə əbus... N ö v b ə t ç i Bu, fransız tərəfindən casus... Ərəbistanı köpürdən şu adam Bir yəhudi... sanırım həm də xaxam... E l x a n (əlilə onun sırtını oqşar, acı qəhqəhə ilə) Bu da Tevratə uyan bir dəccal! X a x a m (ayaqlarına qapanır) Ah, əfəndim!.. E l x a n Yetişir, qalq, abdal! (O da qalqıb papasın yanına keçər. Elxan növbətçiyə) Bildik artıq, bu, siyasət güdüyor. (şeyxə işarəylə) Ya bu əmmaməli şeytan nə diyor? N ö v b ə t ç i İngilis dəllalıdır, Iranda Nəşri-əfkar ediyormuş... E l x a n Əcəba!? Şu dəni məsləki bir söylə, xocam, Hanki Qur’an sana etmiş ilham? Ş e y x (yalvarır) Bəni aldatdı, bəyim, nəfsi-həris, Çaldı vicdanımı xain İblis. İ b l i s (qızğın qəhqəhə ilə) İftira!.. Həm də nə abdalca yalan! Ş e y x (diz çökər) Ah, aman! E l x a n (çizməsilə rədd edər) Sus, yetər, ağ başlı yılan! (O da xaxamın yanına keçər) N ö v b ə t ç i (tüfəngi ilə şeyxin omuzundakı heybəyi göstərir) Doludur heybəsi altın, sərvət. İ b l i s (qəhqəhə ilə) Onların tanrısı altındır, əvət. X ə s t ə q a d ı n (qolundan tutduğu səqət çocuğu göstərir. Elxana) Bəyim! Allahı sevərsin, lütfən Bizə yol ver, gedəlim erkəndən. N ö v b ə t ç i Kərbəlayə gediyorlar bunlar, Şu qadın xəstə, səqət oğlu da var. (burnu sarılı çocuğu göstərir) Çürüyüb burnu dökülmüş yaradan, (inildəyən anasına işarətlə) Bu da həp öylə, inildər hər an. E l x a n Bunca zəhmət nə içinmiş əcəba? N ö v b ə t ç i Gediyorlar alalar bəlkə şəfa. E l x a n Yoqmu İranda həkim? X ə s t ə q a d ı n Var, pək çoq... Dərdimiz mühlik imiş, çarəsi yoq... E l x a n Var, gözəl çarəsi var, dur orada, Bulunur dərdinizə şimdi dəva. (onlar da əvvəlkilərin yanına keçər) İ b l i s (qafasını oynataraq heyrət və hiddətlə) Dərdə baq, millətə baq, niyyətə baq! Ölülərdən ölülər feyz alacaq! E l x a n (ətrafdakı haydutlara) Haydı, atəş!.. Tüfəklərin tətiyi çəkilir, papas xaç çəkər, şeyx ilə xaxam şaşqın bir halda gözlərini göyə dikər. Ş e y x (müztərib) Aman, Allah!.. X ə s t ə q a d ı n (təlaş ilə) Bir dur! E l x a n Xayır, ən kəskin ilac iştə budur, Yaşamaqdan daha xoşdur ölüm... X ə s t ə q a d ı n Ah!.. E l x a n Hazır ol! Bir, iki, üç... Nişançılar ortada sıraya duranları yaylım atəşilə qurşuna dizərlər. H ə p s i Ah, eyvah!.. (deyə yaralı fəryad ilə yerə sərilir) İ b l i s (istehzalı və atəşli qəhqəhələrlə) Xilqət atəşlə yaşarkən, heyhat! Bunlar atəşlə qılar tərki-həyat. E l x a n (Vasifə, İbn Yəminin cənazəsini göstərir) Bana baq, izləməsəydin də dəmin, Ələ keçməzdi, inan, İbn Yəmin. Xeyli məmnunim, əzizim, səndən, Söylə, yavrum, nə dilərsin bəndən? İ b l i s (Rə’nayı göstərir) O gözəl afətə məftun şu çocuq. E l x a n (Vasifə) İştə sən, iştə o... hiç maneə yoq... V a s i f (Rə’nayə yaqlaşır) Nerdəsin, söylə, nə oldun, Rə’na? Qurtaran kim səni? Bir söylə bana. R ə’ n a (Arifi göstərir) İştə, qarşında... V a s i f (Arifin əlini sıqar) Təşəkkür edərim. A r i f (soyuq bir tevr ilə əlini çəkər, müstəhzi təbəssümlə) O bənim kəndi vəzifəm... V a s i f Nə derim! Yapdığın bəncə böyük bir xidmət. A r i f Bu təşəkkürlərə hiç yoq hacət, O bənim Kə’bəyi-vicdanımdır. O bənim sevgili cananımdır; Bəndən ancaq qoy o olsun məmnun. İ b l i s (məmnun qəhqəhə ilə, ətrafa) Leyli birkən ikiləşmiş Məcnun. R ə’ n a (Vasifə xüsusi) Çünki sərsəmdir o, aldırma, bıraq! V a s i f (Arifə) İstəməz bunca çocuqluq, bana baq, Ya sənin olmalı Rə’na, ya bənim. A r i f (ətrafa) Şübhə yoq, ah, o gözəl dürri-yetim Bəndən ayrılsa həyatım bitəcək. (Vasifə) Onsuz ən tatlı təsəlli ölmək... (Revolverini çıqarır) E l x a n Hiç təlaş etmə, əzizim, bir dur! Baqalım sevgili Rə’na nə diyor. R ə’ n a (Arifə) Sən bənim əski pərəstişkarım, (Vasifi göstərir) Bu isə ən yeni bir dildarım; Haqqı əfsus, edəməm bən inkar, Çünki Tanrımla bənim əhdim var, Bulsa hər kim babamın qatilini, Bil ki, məmnun edər ancaq o bəni. İ b l i s (Vasifə işarətlə) Əvət, əlbəttə onundur Rə’na. A r i f (İblisə qızğın) Yetişir vəsvəsə, və’z etmə ona. (Rə’nayə) Nə demək!.. Sən bu çürük lafı bıraq! Yoq, bu mümkün deyil əsla, bana baq! Bir düşün, əldə dururkən şu silah, Böylə təhqirə dayanmam... İ b l i s Hah, hah!.. Söz qəvinindir, əvət. R ə’ n a Arif! A r i f Sus! (ətrafa, təhəssür ilə) Ah, bir Vasifi görsəm... əfsus!.. (həyəcanlı və müztərib) Qardaşım, sevgili Vasif, bana gəl! Səni görsəm, bəni qorqutmaz əcəl. V a s i f (e’tinasız bir tevr ilə revolverini çıqarır) Pək gözəl, qismətimiz hər nə isə, Yetişir Tanrıdan ancaq o bizə. İ b l i s (kinayəli qəhqəhə ilə göyə doğru) Qismət ondadır, əvət!.. V a s i f (ətrafa) Ah, fəqət, Qardaşım Arifə qaldım həsrət. (yaralı bir ahənglə) Nerdəsin? Gəl bana, Arif!.. Əl’an Kim bilir, bəlkə əcəl verməz aman. İ b l i s (acı qəhqəhə ilə ətrafa) Nə tuhaf! Bir ananın evladı, Bilmədən bir-birinin cəlladı. A r i f (silahını qaldırır, qızğın) Haydı!.. R ə’ n a (ortalığa girər, təlaş ilə) Eyvah! V a s i f Çəkil! A r i f Durma, çəkil! İ b l i s Hazır ol: Bir, iki, üç... (Silahlar açılır) V a s i f (düşər) Ah!.. İ b l i s (Arifə) ... Səfil! R ə’ n a Vasif! Eyvah!.. (Cənazə üzərinə qapanıb ağlar) A r i f (şaşqın) Nasıl? Vasifmi?! İ b l i s (acı qəhqəhə ilə) Öylə ya, Vasif!.. O Vasif ki, səni Eşqi yıllarca əsir etmişdi, Sana qurban oluyor, baq, şimdi. A r i f (Şaşırır, Vasifə yaqlaşır, dəlicəsinə tədqiq edər, son dərəcə həyəcanlı) Qardaşım ah, o əvət!.. (qucaqlar) Vasif! Oyan, Ah, visalın nə yaman oldu, aman! Şu vidain daha müdhiş... Vasif! Dur, bərabər gedəlim... (Əlindəki silah ilə intihar etmək istər). R ə’ n a (mane olur) Of, Arif! Biixtiyar silah Arifin əlindən düşər, Vasifə baqıb qorqar, geri çəkilir. İblisi sərsəmcə baqışlarla süzüb durur. İ b l i s (məğrur qəhqəhələrlə) Bir zamanlar cəbərut aləminə Həp uçar, həp öyünürdün də, bu nə? Vurulub bir qıza pabus oldun, Xırsız oldun, meyə mə’nus oldun. Haqqı, vicdanı bıraqdın, getdin. (İxtiyar getdiyi tərəfə işarətlə) O səfilin qızını məhv etdin. Dökülən qanlara həp düşman ikən, Oldun öz qardaşının qatili sən. A r i f (çılğın) Ah, bu sözlər bəni həp qəhr ediyor! Bu sırada həzin və rəqsavər bir musiqi səsi eşidilir və günəş batmağa başlar. İ b l i s Dinlə! Bir baq, şu həzin səs nə diyor! Ağaclar arasında bir taqım iskeletlər çıqar, kəfənpuş olduqları halda süzülərək, qıvrılaraq rəqs edərlər. Arif pək az sürən rəqsi seyr ilə, qorqunc baqışlar, məcnunanə və şaşqın qəhqəhələrlə ölülər arasında dolaşıb durur. Kənardan kəndinə doğru gəlib, geri çəkilən Xavərin xəyalını görüncə acı bir fəryad ilə. A r i f Eyvah, ölülər rəqs ediyor, iştə, fəlakət! Vasif belə, Xavər belə rəqs etmədə... heyrət! Hətta, şu üfüqlərdə sönən qanlı günəş də Həp rəqs edərək qeyb oluyor, seyr edin, iştə!.. Musiqi susar, rəqs bitər, ölülər səhnəyi tərk edər. İ b l i s (şiddətli və istehzalı qəhqəhələrlə) Həp rəqs ediyor qanlı günəş, qanlı üfüqlər, Həp rəqs ediyor halə qəmər, pənbə şəfəqlər. Rəqs etmədə həp şe’rü dəha, hüsnü lətafət, Rəqs etmədə yıldızlı fəza, ruhi-təbiət. Hər fəlsəfə, hər dinü təriqət, bütün adət Rəqs etmədə həp olsa xəyal, olsa həqiqət. Həp rəqs ediyor hüznü sürur, eşqü fəlakət, Həp rəqs ediyor xeyrilə şər, elmü cəhalət... Rəqs etmədə hətta o görünməz ulu mə’bud, Rəqs etmədə hətta o vücudi-ədəmalud. İblis sözlərinə dəvam etdiyi sırada Arif əsəbi, xırçın hərəkətlərlə, donuq və məcnunanə baqışlarla nəzəri-diqqəti cəlb edər. R ə’ n a Artıq yetişir... Söyləmə, İblis! Ü m u m (coşqun, İblisə) Sənsin bu cinayətlərə bais. B i r i n c i h a y d u t Səndəndir, əvət, cümlə xəyanət. Ü m u m Lə’nət sana... Lə’nət, sana lə’nət! İ k i n c i h a y d u t Ah, şimdi cəza bulmalı İblis! Ü m u m Qəhr olmalı, məhv olmalı İblis! Hər tərəfdən hücum etmək istərlər. İ b l i s (gah istehzalı və məğrur, gah çılğın və qorqunc qəhqəhələrlə) İblis!.. O böyük ad nə qədər calibi-heyrət! Hər ölkədə, hər dildə anılmaqda o şöhrət, Hər qülbədə, kaşanədə, viranədə İblis! Həp Kə’bədə, bütxanədə, meyxanədə İblis! Hər kəs bəni dinlər, fəqət eylər yenə nifrət, Hər kəs bana aciz qul ikən, bəslər ədavət, Lakin bəni təhqir edən, ey əbləhü miskin! Olduqca müsəllət sana, bil, nəfsi-ləimin, Pəncəmdə dəmadəm əzilib qıvrılacaqsın, Daim ayaq altında sönüb məhv olacaqsın. Bənsiz də, əmin ol sizə rəhbərlik edən var: Qan püskürən, atəş savuran kinli krallar, Şahlar, ulu xaqanlar, o çılğın dərəbəglər, Altın və qadın düşkünü divanə bəbəklər. Bin hiylə quran tilki siyasilər, o hər an Məzhəb çıqaran, yol ayıran xadimi-ədyan; Onlarda bütün fitnəvü şər, zülmü xəyanət, Onlar duruyorkən bəni təhqirə nə hacət?! Onlar, əvət onlar sizi çignətməyə kafi, Kafi, sizi qəhr etməyə, məhv etməyə kafi... Bən tərk edərim sizləri əl’an, nəmə lazim! Hiçdən gələrək, hiçliyə olmaqdayım azim. İblis nədir? – Cümlə xəyanətlərə bais... Ya hər kəsə xain olan insan nədir? – İblis!.. Şiddətli və sürəkli qəhqəhələr içində yerin dibinə çəkilir, Arif əlilə saçlarını yaqalar və məcnunanə bir tevr ilə baqıb durur. Ətrafdakılarda da eyni şaşqınlıq dəvam edər. Pərdə SON * * * == Peyğəmbər == Bisət BİSƏT Aydın və yıldızlı bir gecə. Məkkə yaxınlığında Hira dağı. Ətrafda mağaralar, yalçın qayalar, sarp enişlər, qorqunc uçurumlar...Peyğəmbər əli alnında dərin düşüncələrə dalmış... O, qırq yaşında, gözəl, veqarlı bir sima... Alnı, köksü, omuzlarının arası geniş; rəngi gül rənginə mail əsmərimsi və nurani... Saçları nə pək qıvırcıq, nə də pək düz; sağalı bir tutam, sıq və tam; biləklər, qollar qalın və qüvvətli... Böyük başlı, hilal qaşlı, çəkmə burunlu, dəyirmi çöhrəli, orta boylu, iri gəmikli; kirpikləri uzun, iki qaşının arası açıq, fəqət bir-birinə yaqın. Gözləri qara və büyücək... İştə o dalğın və müəmmalı gözlər... Gecənin sükutunu oqşayan həzin və bayıltıcı bir ud zümzüməsini dinləyərək, uyuyor kibi, kəndindən keçmiş. Bu sırada pənbə, mavi, mənəkşə nurlar içində altun qanatlı, füsunkar bir mələk göydən enər və ilahi bir ahənglə Peyğəmbərə xitab etməyə başlar. Mələk Ulu dahi, sən ey böyük rəhbər! Qalx, oyan İştə hər tərəf, hər yer, Həp təbiət dalıb da röyayə, Cəlb edər ruhu şerü sevdayə, Gecə, yıldızlarilə pürxülya, Səni dinlər sükut içində fəza... Peyğəmbər (başını qaldırır, heyrət və iztirab ilə) Yenə röyamı gördüyüm əcaba? Sən nəsin, söylə? Mələk Bənmi? Hiç sorma! Əzəliyyət şəfəqlərində açan Tazə bir qönçə, pənbə bir yıldız. Əbədiyyət üfüqlərində uçan Tanrı qoynunda bəslənən bir qız. Şerü hikmət, zəka ilahəsiyim, Ulu dahilərin nədiməsiyim. Ayrı olsaq da iştə hər ikimiz Bir rübabın inildəyən səsiyiz. Peyğəmbər Nə için gəldin anlamam yenə sən? Mələk (göyə doğru) Ona qaldırmaq istərəm səni bən. Peyğəmbər Ah, sən daima gəlir də bana Sonra həp göstərirsən istiğna. Bən kimim, söylə?!Sən nəsin?Göstər! Mələk Bən mələk, sən də, sən də peyğəmbər. Peyğəmbər (şaşqın, geri çəkilir) Ya! Demək sən mələkmisin? Heyrət! Mələk Bən sənim, sən də bən, şaşırma, əvət Bən sənin əqlinim, fəqət daim Şu qiyafətlə zahir olmadayım. Peyğəmbər Gəl, yaqın gəl, aman, nə dilbərsin! Yox, saqın, gəlmə, dur, nə söylərsin. Yenə sarsıldı müztərib ruhum, Dur, aman, sanki qəlbi-məcruhum Şövqü həsrətlə rəqs edər, sızlar, Onu bir qəhrxəndə yaldızlar. Qopuyor ta içimdə bir tufan, Beynim atəş saçıb durur hər an. Yanıyor bənliyim, düşüncələrim, Çarə bul, yoqsa məhv olub gedərim. Mələk Ən gözəl çarə: iştə əzmü səbat, Olma əsla əsiri-hissiyyat, Buraqıb aczi durmadan yüksəl, Yüksəl, ey şanlı qəhrəman, yüksəl! Ərşi-lahutə doğru aç şəhpər, Daima yüksəl, ey böyük rəhbər! Peyğəmbər Yoq, qanat yoq! Bən iştə bir aciz Yolçuyum kimsəsiz, təsəllisiz. Çevrəm issız mağaralar, yalçın Qayalar, sarp enişlər, ah azğın Uçurumlar, alev saçan ovalar. Ruhu qəsvətlə yıldıran havalar... Bir çəmən yoq, axar su yoq, heyhat! Göz, qulaq burda duymaz eşqü həyat. Mələk (göyə doğru) Baq, şu əngin fəza, şu quytu dəniz... Nə qədər xoş, nasıl gözəl, ləkəsiz... Uçuşur hər tərəfdə yıldızlar... Rəqs edər sanki nazənin qızlar. Həp birər şer, sən də bir şair, Hər tamaşası eşqə aiddir. Peyğəmbər Ah, şu elmasparələr sərpən Gecə çoq möhtəşəm...fəqət onu bən Seyrə daldıqca sanki məhv olurum. Qəlbim oynar da, çırpınır ruhum. Anlamam bir şu ölçüsüz, şu dərin, Bu qaranlıq, çiçəkli pərdə niçin? Bəni yalnız düşündürən şu məal. Həp bu, yalnız bu, daima bu sual. Şu siyah çarşaf ən böyük əngəl, Uça bilsəydim, iştə ən əvvəl Onu yırtar da, parçalar da həmən. Qavuşurdum o hüsni-mütləqə mən. Mələk Onu dərk eyləmək qolay...Ancaq Ver içindən gələn sədayə qulaq, Dinlə həp kainatı, seyr eylə, Hər günəş ondan iştə bir şölə... Hər ufaq zərrə, hər küçük yapraq Sənə söylər bu rəmzi pək parlaq. Peyğəmbər Bəncə dünyada ən sevimli dilək Ona qoşmaq, onunla birləşmək... Mələk O da mümkün, düşün də haq yolu tut, Atalardan qalan nə varsa unut! Yıq xurafatı, əski bütləri qır, Kim yol azmışsa haqqa doğru çağır. Mərdivənlər yapıb könüllərdən, Parla, yüksəl vücudi-mütləqə sən! Peyğəmbər Öylə bir əsr içindəyim ki, cihan Zülmü vəhşətlə qavrulub yanıyor. Yüz çevirmiş də tanrıdan insan, Küfrü haq, cəhli mərifət sanıyor. Dinləməz kimsə qəlbi, vicdanı, Məhv edən haqlı, məhv olan haqsız... Başçıdır xalqa bir yığın cani, Həp münafiq, şərəfsiz, əxlaqsız. Gülüyor nura daima zülmət, Gülüyor fəzlə qarşı fisqü fücur. Ah, ədalət, hüquq və hürriyyət Ayaq altında çignənib gediyor. Mələk Əlverir səndə olsun əzmü səbat Şu qaranlıq mühiti, get, parlat! Haqqı anlat da, olma hiç məyus. Peyğəmbər Bəni bir kimsə dinləməz əfsus. Mələk Tanrı fərmanıdır bu, get söylə! (göyə işarətlə) Söylə ancaq onun lisanilə. Peyğəmbər Hanki möcüzlə? Bən ki, pək aciz Bir qulum kimsəsiz, müdafiəsiz. Mələk (altın qablı bir kitab verir) Haqqı təbliğ için sənin ancaq Rəhbərin sənəti-kəlam olacaq. Saçma, həp saçma başqa möcüzələr, Şu kitab iştə ən böyük rəhbər: Bəhs edər busədən, məhəbbətdən, İncilər sərpər elmü hikmətdən. Bu sırada bir iskelet gah qorqunc və boğuq, gah müstəhzi və soğuq qəhqəhələrlə, torpaq rəngində bir ridayə bürünmüş olduğu halda Peyğəmbərin qarşısına çıqar. İskelet Nə qədər şairanə, tatlı xəyal, Həp çocuqluq, əvət, xəyali-məhal! (Ridasının altından sıyrılmış bir qılıc çıqarır.) İnqilab istiyormusun, bana baq! İştə kəskin qılıc, kitabı buraq. Parlayıb durmadıqca əldə silah, Əzilirsin qanın olur da mübah. Eyləməz yardım incə hikmətlər, Həp sönər busələr, məhəbbətlər. Əvət, ancaq qılıcdadır qüvvət! Bundadır haq, şərəf və hürriyyət! (Çəkilmək istər.) Peyğəmbər Sən nəsin? Söylə! İskelet Bənmi? Piri-nədim. Rəmzi-tarix, o feylesofi-qədim. Qucağım oldu hər dəhayə beşik, Səni bən etmək istərim təbrik. Əvət, alnında parlayan yıldız Bəni cəlb etdi, şimdi sən yalnız Dinləyib dərsi-hikmət al bəndən. Yoqsa könlündə yapdığın gülşən Açmadan həp solub xərab olacaq. Umduğun hər dəniz sərab olacaq... Acı qəhqəhələrlə çəkilir. Peyğəmbər sarsılmış bir halda düşüncəyə dalır. Mələk (tatlı təbəssümlərlə) Yenə bilməm niçin-niçin daldın? Nə düşündün, niçin şaşıb qaldın? Sevgidən xoşmu səncə atəşi-kin? Yoq, qılıc söz qədər deyil kəskin. Tanrı keçmişdə həp qan istərkən, Şimdi məmnun fəqət məhəbbətdən. Peyğəmbər Bən məhəbbət əsiriyim...hər an, Hər zaman özlərim bir öylə cihan Ki, bütün kainatı eşq olsun. Könül uçduqca etila bulsun. Rəqs edib orda möhtəşəm bir hiss, Yasa batsın da, ağlasın iblis. Qandan əsla görülməsin də əsər, Saçsın al qönçələr şəfəqli səhər. Orda yüz bulmasın işgəncə, kədər, Oqşasın ruhu pənbə röyalər. Bana gülsün də həp o nazlı xəyal, Ah, o, yalnız o qayeyi-amal... - Onu duymaq, düyurmaq istərkən, Gəririm hər bəlayə köksümü bən. Daş, dikən, oq, qılıc, tokat, yumruq Həpsi xoş, hər nə gəlsə dönmək yoq... Kin, qərəz fışqırırsa vulkanlar, Büğz, ədavət saçarsa tufanlar, Çarpışır, of deməm, əvət bəni sən Çəkinir sanma hiç mübarizədən. Çünki həp bənliyim, kəmalım onun, Hər düşüncəm, bütün xəyalım onun. Bəni həp cəzb edər o incə məal. Ah, o, yalnız o qayeyi-amal!.. Peyğəmbər son sözləri söylərkən əllərini köksündə çarpaz edərək diz çökər, məftun və məczub bir tevrlə başını göyə doğru qaldırır. Mələk isə ilahi bir baqışla, ağır və duyulmaz bir hərəkətlə yüksəklərə çəkilir. * * * Dəvət DƏVƏT Bir zaman sonra, Məkkədə geniş bir yol, uzaqda qara örtülü Kə’bə... Yol kənarında bütçü dükanı, qanbur bir ixtiyar əlində böyücük bir büt yonar. Dükanın önündə dəxi satış için bir qaç danə hazır büt qonulmuş... Qarşıda gözəl yapılı, böyük qapılı bir ev gözə çarpar. Evdən ud səsi eşidilir. İ x t i y a r (səsini eşidilən ud səsinə uyduraraq aşağıdakı şərqiyi söylər) Dün gənc idim, bu gün oldum ixtiyar, Hər zamanın bir hökmü, bir halı var; İnsanların ıssız ruhunda parlar Hər gün yeni bir büt, yeni bir tanrı... Dün bir səfil idim, bu gün bəxtiyar, Hər anın bir zevqi, bir məlalı var. Kəndi əlim, kəndi duyğum hazırlar Hər gün yeni bir büt, yeni bir tanrı... Ud susar. Bu sırada biri sadə geyimli T o p a l , digəri zəngin qiyafətli Nəim – iki müştəri gəlir. T o p a l Mərhəba, ixtiyar baba! İ x t i y a r Mərhəba, oğlum, mərhəba! Gəl baqalım nerdəsiniz? Artıq bizi tərk etdiniz. T o p a l (bütləri gözdən keçirir) Sorma, ixtiyar, hiç sorma, Könlüm pək darılmış sana. Səndən hər çeşit büt aldım, Uğursuz çıqdı, şaş qaldım. Oğul istədim, qız verdi, Ah, çəkilməz bu qız dərdi. N ə i m (məmnun qəhqəhəylə) Fəqət bil’əkis bənimki, Hiç bir zaman görmədim ki, Oğul istəyim, qız versin. Şükür, taleyim pək zəngin... Dört oğlum, tək bir qızım var. Qız deyil, bir ay parçası! Hər görən şaşırıb donar; Bir mələk, bir gül qonçası. Peyğəmbər dalğın və düşüncəli bir halda gəlir, onları dinlər. T o p a l Onunçin rəhmətli baban Nəim ad qoymuşdur sana. Bən adsız, səqət bir insan, Hər kəs Topal diyor bana. Pək uğursuz bənim tanrım, Hər yıl qız doğurdu qarım. Cümləsini diri-diri Gömdüm məzarə... Ah, biri Pək gözəldi, acımadım. Fəqət sonra oldum nadim. (Cibindən taxtadan yapılmış bir büt çıqarır, ixtiyarın önünə atar, sinirli və darğın) Hər kötülük iştə bundan, Şu bayquş bütdəndir, inan. İ x t i y a r Xayır, oğlum, küfr etmə, dur, Bənim əlim uğurludur. Həp qülbələr, kaşanələr, Ən müqəddəs bütxanələr Bən yapdığım sənəmlərlə Süslənmişdir... Bəni dinlə! (Əlində yonduğu bütü göstərir) Bunu al da, hiç bir zaman Bundan sana gəlməz ziyan; Oğul verir, sərvət verir, Tükənməz səadət verir. P e y ğ ə m b ə r (göyə doğru həyəcanlı) Ulu Tanrı, ey qüdrətli Yaradan! Bu sözlər həp sana qarşı bir isyan... Şu sayğısız azğınlara qorqu ver, Ah, acı da, bunlara bir duyğu ver. Bir göz ver ki, haq nurunu duysunlar, Bir könül ver, doğru yola uysunlar. (Ətrafındakılara) Vətəndaşlar! Yetər, sapqınlıq yetər! Yalançı kahinlər sizi məhv edər. Əcdadınız doğru yoldan sapmışlar, Daşdan, taxtadan büt yapıb tapmışlar... O mə’nasız yolu həp unutmalı, Unutmalı, haq yolunu tutmalı. Bütün mə’budların fevqində parlar Yalnız gözəgörünməz bir Tanrı var, Odur həp varlığın əvvəli, sonu, Bütün kainat təqdis edər onu. İ x t i y a r (sinirli) Yahu nə istərsin bəndən? Söylədiyin bütün saçma... Çəkil dükanın önündən, Müştəriyə əngəl olma! P e y ğ ə m b ə r Şu büt yapan əllərinlə Yarınki haq divanında Cavabın nə olur, söylə? T o p a l (istehzalı qəhqəhəylə) Görünməz allahı yanında Bizim əsla işimiz yoq, Çünki yüzümüz pək qara... P e y ğ ə m b ə r Əfv edər, onun lütfi çoq Peşiman olan qullara. N ə i m (sinirli) Ey, Abdulla oğlu! Artıq Dinləməkdən usandıq biz. P e y ğ ə m b ə r Günəş parlaqsa da, yazıq! Pərdələnmiş gözləriniz. N ə i m (qara örtülü evi göstərir) Yahu utan bir Kə’bədən, Kə’bədəki tanrılardan. Üç yüz altmış büt var ikən, Bir Tanrıya uymaz insan. P e y ğ ə m b ə r (Kə’bəyə işarətlə) Fəqət şu öydüyün məbəd Bir panayır qaynağıdır: Yoqsul ərəbçin müəbbəd Bir ticarət ocağıdır. Şu duyğusuz bütlər dəxi Dilsiz birər dəllal demək; Görünməz Tanrı halbuki Yersiz, yurdsuz olsa gərək. Bu sırada orta boylu, parlaq nasiyəli, qılıc quşanmış bir gənc Peyğəmbərə doğru gəlir. T o p a l İştə, Əbu Talib oğlu! N ə i m (Peyğəmbəri süzərək) Əvət, bunun əmoğlusu! (Əbu Talib oğluna) Yaqın gəl! Baban nüfuzlu, Şanlı bir nəslin ulusu... (Həyəcanlı) Məkkə xalqı: qadın, erkək Hörmət bəsliyordu ona. O da mərhəmət edərək, Böyük arqa oldu buna. Şimdi o ölmüş də bunun Yardımçısı, arqası yoq. Ögüt verin uslu dursun, Söylənib durmasın da çoq. Ə b u T a l i b o ğ l u Sizin duyğunuz həp sönük, Yarasa nurdan nə anlar? Tanrı elçisi pək böyük... Nə söylərsə hikməti var. N ə i m (qafasını oynataraq) Əvət, bildik sən də bunun Ayrılmaz bir kölgəsisin. Ar olsun sana, ar olsun! Gör kimsin, kimin nəsisin. Ə b u T a l i b o ğ l u (qılıcını yarıya qədər çəkər, qızğın bir tevrlə) Azğın hərif, sus! Yoqsa bu Qılıc həddini bildirir. P e y ğ ə m b ə r (qolundan tutub bir tərəfə çəkər) Gəl, ey Əbu Talib oğlu! Haq onlara cəza verir. Ə b u T a l i b o ğ l u (həyəcanlı) Ah, sanki beynimdəki qan Bir alevdir yaqar bəni, Şu cahillərdə yoq vicdan, Təhqir etdirmə kəndini. P e y ğ ə m b ə r Tanrı əmridir, əzizim, Alim, cahil eşitməli. İştə vəzifəmiz bizim Hər acıya səbr etməli... Ə b u T a l i b o ğ l u (əli qılıcının qəbzəsində titrər və qınına işarətlə) Lakin şu qılıc nə zaman Şu məhbəsdən qurtulacaq? P e y ğ ə m b ə r Bəklə, dur, böyük Yaradan Nə əmr etsə o olacaq. (Gedərlər) T o p a l Bən Əbu Talib oğlunu Bunca qəhrəman bilməzdim. Bir çocuq sanırdım onu, Cəsur deyilmi, ya Nəim?! N ə i m Cəsur, aslan kibi cəsur! Əvət, çoq ar olsun bizə, Biri çocuq, meydan oqur. Biri gülər dinimizə. T o p a l Görünür, yeni din için Az-çoq hörmət bəsləyən var. N ə i m Ona iman edənlərin Çoqu çocuqlar, qadınlar... T o p a l Əbu Bəkr için sözün nə? Can veriyor yeni dinə. N ə i m O da ağsaqal bir çocuq, Hiç kimsəyə tə’siri yoq... T o p a l (ixtiyarın əlindəki bütü göstərir) İxtiyar! Sən şunu yap da, Bən gedəyim, acıqmışım. İ x t i y a r Aqşam çağı uğrayıb da Alırsın, haydı, qardaşım! Gedərlər. Bu sırada yuca boylu, uzun və xurmayı saçlı, son dərəcə gözəl, məğrur və əzəmətli bir qız – Şəmsa kəndi həbəşi nədiməsilə gəlir, qarşıdakı evə daxil olur. İçəridən incə və həzin bir ud səsi eşidilməyə başlar. N ə i m (heyrətlə) Şəmsa-gözəl müğənniyə, İştə musiqi pərisi; Bəkliyəlim bir saniyə, Ah, nə xoşdur onun səsi. T o p a l Baş kahin diyor, mə’budlar O səsdən pək zevq alıyor. Həm nə gözəl əş’arı var, Lakin oqurmu? Pək məğrur. N ə i m (evə işarətlə) Baş rəisin qaynı burda Böyük bir dügün yapıyor. Zənn etməm ki, gözəl Şəmsa Bu məclisdə baqıb durur. Ş ə m s a n ı n s ə s i Bən istərim şəfəqlər çiçəklərdən, Ay günəşdən, insanlar mələklərdən. Nə gözəllik varsa, çalsın da birdən, Həpsi bir baqışda şikarım olsun! T o p a l Ah, bu təsadüf nə ə’la! (Çalğıyı dinlər) Aman, nə incə bir pərdə! N ə i m İştə gördünmü, bən əsla Yanılmam böylə şeylərdə. Ş ə m s a n ı n s ə s i Bən istərim hər nə var uzaq, yaqın; Böyük dahilərin, qəhrəmanların, Bütün ruhu bir çöhrədə parlasın, O da bənim pərəstişkarım olsun! N ə i m Qulaq verdinmi sözlərə, Şəfəqlərdən tac istiyor. Tuhaf qız! Sığmıyor yerə, Göylərdən də bac istiyor. Musiqi dəyişir, rəqs ahəngi başlar. T o p a l Bən acım, getmək istərim. N ə i m Çıldırdınmı? Dur, hələ dur, İş dəyişdi zənn edərim. Baq, misafirlər çıqıyor. T o p a l (diqqətlə baqar) Zəngin ixtiyarı, gənci; Görünür, pək kibar məclis... N ə i m Öylə ya, iştə birinci, İkinci, üçüncü rəis! Birinci, ikinci, üçüncü rəis və digər kibar qiyafətli misafirlər, yarım sərxoş bir halda, çıqmağa başlar. Çalğı taqımı da onları izlər. Ətrafdan səsə bir çoq qadın, erkək, çoluqçocuq toplaşır. Iki-üç qadın rəqs edər, hər kəs əl çalar. Rəqs bitdiyi sırada Peyğəmbər dalğın adımlarla bir tərəfdən çıqar. B i r i n c i r ə i s (orta yaşlı, top saqallı, Peyğəmbəri görür-görməz istehzalı qəhqəhələrlə) Şuna baq, halətü rəftarına baq, Göydən enmiş, sözü kəskin, parlaq! Əski adətlərə kin bəslər imiş! Tanrıdan gəlmiş o, peyğəmbər imiş! Çalğı susar. P e y ğ ə m b ə r (əzəmətli, kəskin bir ahənglə) Əvət, ondan bütün əsrari-nihan, Bana vermişdir o idrakü bəyan. Tanrının hikmətidir cümlə cihan, Varmı təkzib edəcək bir insan!? İ k i n c i r ə i s (gənc, silahlı, gözəl) Pək gözəl natiq imişsin, yahu! Bir masal söylə, beş-on ayət oqu! Ü ç ü n c ü r ə i s (ixtiyarca və kosa) Gəl bir az söylə çoban Musadan, Babasız, göydə uçan Isadan! (istehzalı qəhqəhə) Sən də uçdunmu?! Aman, lütf eylə, Hopla bir seyr edəlim. (Kəndi hoplar) Baq, böylə! (Düşəcək olur, təkrar sərxoşca qəhqəhələrlə doğrulur). P e y ğ ə m b ə r Bana az tə’n edin, ey əhli-fəsad! Ən böyük düşmanınız cəhlü inad. Yetişir zevqü səfa, çəngü rübab, Yetişir içdiyiniz qanlı şərab, Bu qadar uydunuz İblisə, yetər, Ayılın, qəflət ölümdən də betər... Ayılın, bir baqın aləmdə nə var? Sizi həp məhv edəcək şürbü qumar. Sonu hiçdir, uçurumdur bu yolun, Haq şərabilə bir az sərxoş olun! Fikriniz parlayaraq incəlsin, Ruhunuz rəqs edərək yüksəlsin. Tanrı eşqilə coşan tatlı şərab Böylə etməz sizi bədməstü xərab. Şimdi aslan kibi hər kəs qızğın, Sonra vəhşi canavardan azğın, Daha az sonra domuzdan miskin; Budur əhvalınız axırda sizin! İ k i n c i r ə i s (sinirli və həyəcanlı) Ah, o bilməm ki, nə sanmış da bizi, İştə təhqir ediyor cümləmizi. Ona hər gün beş-üç abdal qanıyor, Hər nə söylərsə həqiqət sanıyor. (Qılıcını çəkərək) Yetişir, xaini məhv etməliyiz, Sayğısız, həm də müzəvvir, dinsiz. Ü ç ü n c ü r ə i s (mane olur, yarımistehza) Dur, təlaş etmə, xayır, bəncə o bir Dəlidir, bəlkə də sərsəm şair. P e y ğ ə m b ə r (acı təbəssümlə) Şairim, bəslədiyim sidqü səfa, Çırpınıb izlədiyim nuri-dəha. Daima ruhumu oqşar cəbərut, Şe’rü ilhamımı dinlər mələkut. Bən fəqət hüsni-xuda şairiyim, Yerə enməm də, səma şairiyim. B i r i n c i r ə i s (istehzalı qəhqəhədən sonra) Ərəbistanda nə çoqdur şair, Sana uçmaqda deyil kimsə nəzir. Qorqarım şəhpərin axırda yanar, Azacıq sonra düşüncən də donar. P e y ğ ə m b ə r Bənzəməz şairə peyğəmbərlər, Onların hər sözü hikmət söylər. Bana ilham edər ancaq Tanrım, Onun eşqilə uçar duyğularım. O olurkən bana munis, rəhbər, Niyə yansın da qırılsın şəhpər? Ü ç ü n c ü r ə i s (arqadaşlarına) Yetişir, bən sizə qaç kərrə dedim, Xəstədir beyni, tədavi lazim. P e y ğ ə m b ə r Bana gülməkdəsiniz gərçi bu gün, Var yarın sizlər için qorqulu gün. O zaman iştə ölənlər dirilir Kim nə yapmışsa cəza çəkdirilir. B i r i n c i r ə i s Yaşamaq, ölmək?! O hər günkü oyun, Bir də ən sonda dirilmək nə cünun, Nə də axmaqca yalan, tatlı masal! Buna iman edər ancaq abdal. Ü ç ü n c ü r ə i s Səndən arif daha çoqlar var ikən, Səni seçmiş əcəba Tanrı nədən? P e y ğ ə m b ə r Çünki bən aşiqi-divanəsiyim, Bən o hüsnün dəli pərvanəsiyim. Gərçi tənqid edənim çoq, pək çoq, Bəni haqqilə duyan yoq, hiç yoq. İ k i n c i r ə i s Doğrudur bəlkə sözün, lakin biz Sənin allahını görmək diləriz. P e y ğ ə m b ə r Ən küçük zərrə, ən böyük aləm Tanrı eşqilə rəqs edib duruyor. İncə bir rəmzdir o, pək mübhəm, Hər böyük qəlb o rəmz için vuruyor. Yüksələn haqqa yaqlaşır ancaq. Onu duymaz sürüklənən həşərat. Bir günəşdir o, möhtəşəm, parlaq, Nuri hiç dərk edərmi kor, heyhat! Nerdə parlarsa haq, şərəf, vicdan, Eyilik, doğruluq, gözəllik, inan, Orda var sevgi, orda var iman: Orda var şübhəsiz böyük Yaradan! N ə i m (açıq bulunan böyük qapıdan baqar, Topala) İştə seyr et, baş rəisin Nüfuzlu məğrur hərəmi! Hiç əskik olmaz xalq için Onun ehsanı, kərəmi. T o p a l Gerçəkdən pək böyük qadın! Əli açıq bir rəisə... Dün böyük bir büt, saf altın Hədiyyə etmiş Kə’bəyə. Bu sırada içəridən dört nəfər çıplaq köləyə yüklənmiş bir təxti-rəvan çıqar. Üzərində Rəisə – Baş rəisin hərəmi oturmuş. Təxti-rəvanın sağ və solunda iki gözəl cariyə yürür. Arqada bir zənci əlindəki qırbacla çabuq yürümələri için ara-sıra kölələrin sırtına şatlatıb durur. Rəisə göründükdə hər kəs tə’zim edər. Peyğəmbər isə kəskin baqışlarla onu süzməyə başlar. R ə i s ə (məğrur və istehzalı təbəssümlə camaata) Nə var yenə, şu əfsunçu Yeni bir şeymi söylüyor? İ k i n c i r ə i s Əvət, şu qurnaz oyunçu Getdikcə tüğyan eyliyor. P e y ğ ə m b ə r (təxti-rəvana baqaraq) Bilməm atıb heyvanları, Omuzlarda gəzmək niçin? Şu zavallı insanları Yük altında əzmək niçin? Halbuki zənginlə yoqsul Bir topraqdan yaratılmış, Bir sultanla, bir qara qul Eyni çamurdan yapılmış. R ə i s ə (kəndi-kəndinə) Ah, o gözlər bir oq kibi Ta qəlbimə saplanıyor. O bir fəzilət sahibi... Xor baqanlar aldanıyor. (Peyğəmbərə) Ey, bana baq, söylənmə çoq, Satın aldım bunları bən. (Kölələri göstərir) Altın versəm, hiç şübhə yoq, Sən də əsirimsin həmən. Nasıl ki, altunla öncə Satın aldı qarın səni. Yaşı keçmiş dul Xədicə Söndürdü kəndi nəfsini. Hiç öyünmə, əvət, altun Sən deyil, susdurur hətta Sənin hiçdən uydurduğun O görünməz Tanrıyı da! P e y ğ ə m b ə r (həyəcanlı) Xayır, xayır... Saqın, əsla Aldanma! Parlaq vicdanlar, Böyük duyğular pək başqa... Altına satılmaz onlar. Haqdan keçib, altın deyə, Vicdanını satan səfil, Yəhudi köpəyindən də Alçaqdır, alçaq... eyi bil! İnsanları bir-birindən Ayıramaz altın, gümüş. İştə bizi ayırd edən Yalnız bilgidir, düşünüş... Bu sırada birisi arqa tərəfdən Peyğəmbərin başına xurma yapraqlarilə örülmüş dikənli bir tac qoyar. Ətrafdakılar istehzalı qəhqəhələrlə gülməyə başlar. R ə i s ə (əlindəki yelpazə ilə kölələrə “get” işarəti verir, gedərkən camaata) Nə məraqdır sizdə bilməm, Hər kəs gülər, həm də dinlər. Camaatdan bir qaç qadın və çocuq Peyğəmbəri daşa basar. C a m a a t (kin və nifrətlə) – Haydı, məcnun! – Haydı, sərsəm! – Haydı, yalançı peyğəmbər! P e y ğ ə m b ə r (dikənli tacı bir tərəfə atar, həyəcanlı, fəqət bir qədər mə’yus) Ah, insanlıq nasıl enmiş... Nasıl enmiş də, alçalmış!.. Vicdanların nuru sönmüş, Könülləri vəhşət almış. Peyğəmbər hənuz söyləməyə başlarkən camaat Birinci rəisin işarətilə çalğı çala-çala, oynaya-oynaya Rəisə getdiyi tərəfə doğru ilərilər və onun sözləri qurultuya qarışaraq anlaşılmaz olur. Çocuqlar və qadınlardan bir qismi yerdən daş parçaları alıb atar, qəhqəhələr, məsqərəliklər və kinayəli tevrlər ilə uzaqlaşıb gedərlər. Peyğəmbər əli alnında, mə’yus baqışlarla onların arqasınca baqıb düşünür. N ə d i m ə (geridə qalıb da şaşqın baqışlarla düşünüb duran Şəmsaya) Şəmsa! Pək düşündün, yavrum, Aman, gəl, nə olmuş sana? Ş ə m s a Anam, babam, qardaşlarım, Hər kəs kin bəslərkən ona. Ah, o gözlərdəki qüdrət Həp təsxir edər könlümü. N ə d i m ə Pək böyük ondakı cür’ət, İnan, yaqlaşmış ölümü. (Şəmsanın qolundan tutar, gedərlər) İ x t i y a r (bütləri toplayıb içəri qoyar. Qapıyı qapayıb gedərkən Peyğəmbəri süzər və istehzalı qəhqəhəylə) Uslanmadınsa, get, yenə Bildiyin saçmayı söylə. Kimsə uymaz sözlərinə, Mə’yus olursun həp böylə. Əmin ol ki, Lat və Üzza Bir gün həddini bildirir. Əlbət, sana layiq cəza Hər nə isə çabuq verir P e y ğ ə m b ə r (acı bir həyəcan ilə) Erkək, qadın, çoluq-çocuq Hər kəs əylənib gediyor. Sözlərimin tə’siri yoq, Hər rast gələn tən ediyor. Hər kəs gülər bana... Şaka Sanırlar Tanrı əmrini. Bir avuc əshabdan başqa Hiç kimsə dinləməz bəni. (Gedər. Şu halda hava qararmağa başlar. Nurani mələk tatlı təbəssümlərlə Peyğəmbərin qarşısına enər). M ə l ə k Ey, Tanrı elçisi, mə’yus olma, dur! Ümidsizlik sana hiç yaraşmıyor. Inan, ümiddir qayələr qayəsi, Acıdır ümidsizliyin meyvəsi. Ümidsiz bir insan, ümidsiz millət Səfil və bədbəxt olur ən nihayət. P e y ğ ə m b ə r Lakin bana qarşı həp kin bəslənir, Ah, münafiqlər həp gülər, əylənir. M ə l ə k Əvət gözlər kordur, qulaqlar sağır, Vicdanlar qabadır, tə’nələr ağır. Fəqət sağır qulaqları açmalı, Dikənli yollara güllər saçmalı. Əvət, açmalı kor olmuş gözləri, Əvət, dinlətməli acı sözləri. Yıldızlar oynarkən haq qucağında, Düşün, nə əhd etdin Hira dağında?! Ey böyük yalavac, inan ki, sussan, Bəsbəlli tarix görür böyük ziyan. P e y ğ ə m b ə r (məczub) O yüksək baqışlar, aman, Nə tatlı, həm nasıl məsrur! Ümidsiz könlümə hər an Qönçə əməllər sərpiyor. Sənin küçük bir lütfünə Layiq olan hiç susarmı? (Göyə doğru) Bir könül ki, uysun ona; Gülünc alaydan qorqarmı? M ə l ə k Hiç qorqma, haq sözü söylə, Durmuş yürəkləri çarpdır! İssız ruhları atəşlə, Yaq, çəkinmə! Yolun haqdır. Durma, get, acı olsa da Tanrı buyruğunu anlat. Hər qonaqda, hər qülbədə Söylə! Zülməti aydınlat! P e y ğ ə m b ə r (çəkilib gedən Mələyə qarşı diz çökərək) Xayır, susmam, gedər haqqı söylərim, Ölümdən çəkinməm, səni dinlərim. Çünki sən o şəfəqdən bir parçasın, O fidandan dərilmiş bir qonçasın. O günəşdən ayrılmış bir yıldızsın, Tanrı gülüşündən doğmuş bir qızsın. İ s k e l e t (bir guşədən qarşısına fırlar, şiddətli və istehzalı qəhqəhələrlə) Xayır, çəkinmə, get inandır, inan! İnanmaqla bəxtiyar olur insan. İnan! Fəqət tapdığın ulu Tanrı Sən kəndinsin, deyil o səndən ayrı. Əvət sən o küllün cüz’isin, inan! Əfsus cüz uzaqdır külli sarmaqdan. (Göyə işarətlə) O uzaqdır rənglərdən, sifətlərdən, Uzaq... həp dinlərdən, təriqətlərdən. Hər mühit onu bir çeşit yaratmış, Hər kəs qaranlıq dama bir daş atmış. Hər kəs ona bir ad qoymuşdur gerçək, O qaranlıq ışıq fəqət pək yüksək... Onu göstərmək istəyən də şaşqın. Rədd etmək istəyən sərsəm də azğın. Çırpınmamaq istərsən aldan, inan! Yazıq sana, yazıq, zavallı insan!.. (Acı qəhqəhələrlə çəkilir) Hava aydınlaşır. Peyğəmbər dalğın baqışlarla düşünür. Ş ə m s a (Nədimə ilə bərabər geri dönər. Peyğəmbəri o halda görüncə) İştə o, baq, dalmış yenə, Ah, nə həşmətli bir sima! Rəngi mail gül rənginə, Hər baqışı bir müəmma... N ə d i m ə Pək gözəl, qaməti mevzun, Köküs geniş, qollar qalın. Göz qara, kipriklər uzun, Böyük başda açıq alın... Ş ə m s a Çoq zaman diyorlar dalar, Baş dönmədən bayğın düşər. Sanki şimdi o halı var, Başqa aləmdə seyr edər. N ə d i m ə Nə çoq məraq etməkdəsin Könlün pəkmi sevər onu? Ş ə m s a Ah, nə sönük sənin hissin, Hər qadın onun vurğunu. N ə d i mə İştə baq, getmək istiyor, Həp düşünür, o həp dalğın. Ş ə m s a (yaqlaşır) Sözüm var sana, getmə, dur! P e y ğ ə m b ə r (başını qaldırıb baqar) Nə istərsin, gözəl qadın? Ş ə m s a (sarsılmış və sinirli) Qadınmı?! Ah, böyük təhqir... Hər kəscə bəllidir adım, Bən bir qızım, həm də bakir Hənuz kimsəyə varmadım. İncilər, altın, gümüşlər, Hər dürlü sərvət bir yana, Hər kəs məcnun kibi izlər, Məftundur həp gənclik bana. Könül vermədim kimsəyə Bir xilqətim iştə nadir... Düşün, bakir bir qönçəyə Qadın demək pək xətadır. P e y ğ ə m b ə r Halbuki o qönçə bikri Hər gün binlərcə göz əmər. Öyündüyün bikr, ey pəri, Sönər, hər gün bir az sönər. Evlad eşqilə çırpınan Bir qadın könlü, şübhəsiz, Sayğısız qızlarınkından Daha bakir, həm ləkəsiz... (Peyğəmbər gedər. Şəmsa onu izləmək istər) N ə d i m ə Bıraq, yüz vermə bir böylə. Ş ə m s a Ah, əvət məhv olmalıdır. (Bir az tərəddüd... sonra) Xayır, o bənim əlimlə Ölümdən qurtulmalıdır. (Nədiməyə) Sən çəkil, bir yanda bəklə! (Nədimə çəkilir. Kəskin bir səslə uzaqlaşan Peyğəmbərə) Getmə, dur! P e y ğ ə m b ə r Nə imiş, söylə? Ş ə m s a Qandırmış xalqı baş kahin, Hər kəs səni arar... P e y ğ ə m b ə r Niçin? Ş ə m s a Peyğəmbərə ölüm deyə Gözlər həp atəş saçıyor. P e y ğ ə m b ə r Sus, inanma hiç kimsəyə, Peyğəmbərə ölüm yoqdur. Onun üstündə göylərin, Yuca Tanrının gücü var. Daş bütlərə tapan kahin Bir gün gəlir haqqı anlar. Əvət, o cansız mə’budlar Bir gün gəlir ki, qəhr olur. Qəhr olur, devrilir, batar, Hər kəs onlardan qurtulur. Ş ə m s a (usanmış bir halda) Ah, sən bizim mə’budlardan Nə istiyorsun, bilməm ki?! P e y ğ ə m b ə r Çəkil, ey haq yoldan azan Vəhşi səhralar çiçəyi!.. (Yüzünü çevirib, sinirli adımlarla uzaqlaşır) Ş ə m s a (iki-üç adım izlər, qarşısına keçib getməsinə mane olur. Məğrur və amiranə bir tevr ilə) Getmə, dur! Aç gözlərini, Baq gör bən kimim, bən nəyim? Hiç düşündürməzmi səni Vurğun könlüm, gözəlliyim? P e y ğ ə m b ə r (başını qaldırır, diqqətlə süzər, pərəstişkar bir ahənglə) Əvət, gözəl!.. Şairlərin Tatlı xülyasından gözəl. İlk baharda səhərlərin Pənbə rö’yasından gözəl!.. Yıldızların sevdasından Yaratılmış bir çiçəksin. Gözəlliyin mə’nasından Daha dilbər bir mələksin. (Göyə işarətlə) Fəqət bir Tanrı ki, sana Böylə bir gözəllik vermiş. Nədən xor baqarsın ona, Niçin etməzsin pərəstiş? Ş ə m s a Ah, bilməm ki, şu qaranlıq, Şu əngin boşluqda nə var? O bir dərin hiçlik artıq, Sağır hiçlikdən nə çıqar? P e y ğ ə m b ə r Halbuki saysız ışıqlar O qaranlıqdan parlıyor. Görüb duyduğun varlıqlar O hiçlikdən feyz alıyor. Ş ə m s a Bən istərim qəlbindəki Tanrı eşqi unutulsun, Könlümdə çırpınan sevgi O eşqin yerinə dolsun. P e y ğ ə m b ə r Çəkil, artıq sərsəmlədin, Dəf’ ol da sus, ah, uğursuz! Mərmər köksündəki qəlbin Daş bütlər qədər şüursuz... (Çəkilmək istər) Ş ə m s a (önünə keçərək) Şimdi mələk derkən bana Bu təhqir bilməm ki, niçin? P e y ğ ə m b ə r Çəkil, bu da azdır sana, Çünki şeytan bir mələksin. (Gedər) N ə d i m ə (gəlir) Sən ona hörmət bəslərkən, Nifrətlə – sus, çəkil! – diyor. Qurtuluş yolu söylərkən, Səni həp təhqir ediyor. Ş ə m s a (kinli) Pək məğrur... Əvət, mütləqa Kəsməli onun dilini. (mülayim) Lakin... o gözlər daima Söndürür bəndəki kini. Ah, o gözlər daim qara Elmas kibi parlar durur. Arqasında hikmət, dəha Dənizləri həp mevc vurur, Bəni ən çoq əsir edən Onun parlaq sözləridir. Ah, insanı həcv edərkən Belə o pək zərif şair... N ə d i m ə O yalnız şairsə, düşün, Sən həm şe’rsin, həm şair. Hüsnün, gözəl səsin, bütün Hicaz ölkəsində nadir... Ş ə m s a Bən hiç... ən böyük şairlər Ona qarşı diz çökməli, imrüülqeys kibi ərlər Susmalı, boyun bükməli... Əvət, bizdə nə çoq şair, Onlara bir zənbil xurma, Ya şərab, ya bir altın ver, Mədh edərlər səni... Ama O, düşmandır yaltaqlığa, Həp kindən, qərəzdən qaçar. Geniş ruhu sanki fəza... Daim yüksəklərdə uçar. (Mə’yus və həyəcanlı) Əfsus bütləri, Kə’bəyi Həp rədd edər, iştə bəla! Həm pək sevər Xədicəyi, Bunu əfv edəməm əsla! N ə d i m ə (ətrafa baqar) Baq, gəldilər baş kahinlə Xəttab oğlu önlərində, Qızmış böyük, küçük, kölə, E’tidal yoq hiç birində. Öndə baş kahin, rəislər və orta yaşlı, yuca boylu, silahlı X ə t t a b o ğ l u olduğu halda camaat gəlir, hər kəs kinli baqışlarla ətrafı süzməyə başlar. B a ş k a h i n Nerdə, yahu, onu bir göstəriniz! Əcəba nerdə o xain dinsiz? X ə t t a b o ğ l u Kim bilir, bəlkə də qorqub qaçmış. Ş ə m s a (Nədiməyə) Yoq, o qorqaq deyil əsla, yanlış... İ x t i y a r (gəlir, dükanın qapısını açaraq) Burda dalmışdı o xülyayə dəmin. B i r i n c i r ə i s İştə qorqub da savuşmuş miskin!.. İ k i n c i r ə i s O fəqət bəncə bir aciz, sərsəm... Ü ç ü n c ü r ə i s Bən də əsla ona mə’na verməm. B a ş k a h i n (yola baqar) Baş rəis! Ah, nə qadar halı fəna, Baqalım bir o nə söylər əcəba? B a ş r ə i s gəlir. Hər kəs əyilir. Sükut... B a ş r ə i s (öndə duran rəislərə şiddət və həyəcan ilə) Arqadaşlar! Nə demək bunca sükut? Niyə baqmaqdasınız həp məbhut!? Pək küçük sandığınız bir miskin Bəsliyor bizdəki adətlərə kin. Hiçə endirmədə həp dinimizi, Gülüyor bütlərə, saymaz da bizi. Onun ancaq yuca göylərdə yaşar, Əl vurulmaz yeni bir Tanrısı var. Öylə bir Tanrı ki, gözlər görməz, Cismi yoqmuş da nə cevhər, nə ərəz... Doğurub doğmaz o bimislü şərik, Həm məkansız... Nə qadar sərsəmlik?! Söylüyor həp bir imiş şah və gəda. Bu səbəbdən uyaraq həp füqəra, Həp zəiflər, kölələr, cariyələr Onu dinlər, ona hörmət bəslər. Ah, o bir gün düşünüb yol bulacaq, Bizə qalib və müsəllət olacaq... X ə t t a b o ğ l u (istehzalı təbəssümlə) Bir xəyal iştə, əvət tatlı xəyal. (Hiddətlə qılıcını çəkər) Şu qılıc əldə dururkən, bu, mühal... Hörmət etdim də Bəni Haşimə bən, Öncə vaz keçdim onun qətlindən. Nə qadar olsa da əcdadı ulu. (Əlini köksünə vurur) Sağ bıraqmaz onu Xəttab oğlu. Qəhrəmanlar bana aciz qul ikən, O nasıl qurtulacaq pəncəmdən? Hiç məraq etməyin, əl’an gedərim, Onu bən parçalarım, məhv edərim. (Qılıcını qınına qoyub sərt və qızğın baqışlarla uzaqlaşır) B a ş r ə i s İbn Xəttabın, əvət, şöhrəti var, Qəhrəmandır nəyə əzm etsə yapar. (Kənarda duran orta yaşlı Səidə) Sən də get, durma, Səid! Göz-qulaq ol! Yardım et qaynına, Peyğəmbəri bul. Camaat dağılır. S ə i d (uzaqlaşan Baş rəisə tə’zim ilə) Pək gözəl... (Ətrafa) Ah, canavar, ah ədna... Görəyim qəhr olasın sən də, o da... Gedər. Nədimə ilə bərabər geridə qalan Şəmsa həyəcanlı hallar keçirir. Ş ə m s a Yoq, bu mümkün deyil əsla... əsla, Onu məhv etmədə yoq bir mə’na. N ə d i m ə Şimdi Peyğəmbərə kin bəslər ikən, Bu təlaşın əcəba söylə nədən? Ş ə m s a Ah, o şahincə baqışlar hər an Çırpınan ruhumun üstündə uçar. O gözəl səsdəki qüvvət, həyəcan Sızlayan könlümə bir şö’lə saçar. Seyr edərkən onu qarşımda dəmin, Söndü həşmət, əzəmət, söndü qürur. Onu sevdimmi? Bilinməz... Lakin Bəni bir duyğu əzib qəhr ediyor, O yanan qəlbə qavuşmaq dilərim, Ona qoşmaq dilərim. (Sinirli adımlarla Peyğəmbər getdiyi tərəfə doğru ilərilər, Nədimə də kəndisini izlər) * * * Hicrət HİCRƏT Eyni şəhərdə məzarlıq. Kənarda bir evciyəz, iki-üç xurma ağacı. İkindi çağı... Ev sahibi Səid təlaş ilə gəlir, qapıyı şiddətlə çalar. Qapı açılır. Onun 30 yaşını keçməyən qarısı – Xəttab qızı qarşısına çıqar. X ə t t a b q ı z ı Səid, yüz-gözünü saran Bu təlaş niçin, əcəba? S ə i d Əhd etdi qardaşın əl’an Dəhşətli bir qurultayda... Sükut... X ə t t a b q ı z ı Aman, nədir əhd etdiyi? Bu təlaş, bu susmaq niçin? S ə i d Xəttab oğlu and içdi ki, Peyğəmbəri məhv eyləsin! X ə t t a b q ı z ı (sarsılmış və qorqulu) Ah, bu qorqunc xəbər bəni Bir yıldırım kibi vurdu. Tanrı qurutsun əlini Yoq, o artıq pək qudurdu! S ə i d Bilsə hələ sən də, bən də O dinə iman etmişiz; Hiç sağ bıraqmaz, ilk öncə Bizdən öc alır şübhəsiz. (Uzaqdan Xəttab oğlu görünür) X ə t t a b q ı z ı İştə kəndisi! Şərrindən, Ya Rəb, sən saqla bizləri. X ə t t a b o ğ l u (kinli adımlarla yaqlaşır) Səid! Sizdən varmı görən Hiç o düzmə Peyğəmbəri? X ə t t a b q ı z ı Yoq bir kimsənin xəbəri. (Səidi göstərir) Nə zevcim görmüş, nə də bən. (Hər ikisi içəri girər) X ə t t a b o ğ l u (əli qılıcının qəbzəsində, qızğın) Xayır, əsla o sərsəri Qurtulamaz şu pəncəmdən. (Bu sırada Əbu Talib oğlu sür’ətli adımlarla gəlib keçər) Dur, ey Əbu Talib oğlu, Bu sur’ətlə sən nerəyə? Ə b u T a l i b o ğ l u Gediyorum Tanrı qulu Peyğəmbərlə görüşməyə. X ə t t a b o ğ l u Sizlərdəki həsəb-nəsəb Bəlli, hər kəscə möhtərəm. Ə b u T a l i b o ğ l u (onun sözünü kəsərək) Fəqət bəncə elm, ədəb Həsəb-nəsəbdən müqəddəm... X ə t t a b o ğ l u Sözlərimi kəsmə, dinlə! Ə b u T a l i b o ğ l u Dinliyorum, əvət, söylə. X ə t t a b o ğ l u Bəncə atıb yeni dini, Əcdadınla öyünməli... Ə b u T a l i b o ğ l u İnsan deyil əcdadını, Yalnız haqqı düşünməli. X ə t t a b o ğ l u Nə istərsiniz əcəba Gözə görünməz Tanrıdan? Ə b u T a l i b o ğ l u Görmədiyim bir Tanrıya Bən əyilməm hiç bir zaman. X ə t t a b o ğ l u Nerdə gördün onu, nerdə? Ə b u T a l i b o ğ l u Hər zaman iştə hər yerdə, Əvət, göstərir hər səda. Hər hərəkət onu daim, Bir şey görmədim ki, onda Tanrıyı görmüş olmayım. X ə t t a b o ğ l u (yarımistehza) Sən bu fevqəl’adə yolu Lütf edib də öyrət bana. Ə b u T a l i b o ğ l u (eyni ahənglə) Bir çocuq, ey Xəttab oğlu, Öyrətəməz bunu sana. X ə t t a b o ğ l u (mə’nalı təbəssümlə) Fəqət diyorlar Peyğəmbər Tapınırkən Tanrısına; Daim izhari-əcz edər, Heyrətlə der “ma ərəfna”... Ə b u T a l i b o ğ l u İzhari əcz edən arif Ən böyük idrak əhlidir. X ə t t a b o ğ l u (məğrur və istehzalı baqışlarla) Dursun! Xaliqini hərif Bu gün məzarda öyrənir. Ə b u T a l i b o ğ l u (əli qılıcının qəbzəsində titrər) Sakit ol, onun məzarı Deyil yerdə, göylərdədir. Ona yalnız uca Tanrı Öz qucağında yer verir. Həm də onu, inan bana, Hər yigit qılıcı kəsməz. Dünya dağılsa da ona Əsla ölüm yeli əsməz. X ə t t a b o ğ l u (istehzalı qəhqəhə ilə) Fəqət rəngin pək dəyişdi, Könlün qavğamı istiyor? Ə b u T a l i b o ğ l u Xayır, çünki qan dökməyi, Böyük Tanrı mən’ ediyor. X ə t t a b o ğ l u Bu bir yaldızlı hiylə ki, Həp qorqudan nəş’ət eylər. Ə b u T a l i b o ğ l u Saqın! O sevməz hiyləyi, Nə söylərsə doğru söylər. Abdulla oğlunu əsla Qorqutacaq bir qüvvət yoq, Hiç öyünmə, keçmiş ola; (əlini köksünə qoyaraq) Onun yardımçısı pək çoq... X ə t t a b o ğ l u İştə qəhrəman bir çocuq! Ərəbsin, eşq olsun sana! Inan, səndəki məğrurluq Ciddən xoş göründü bana! Lakin tutub öz əhdimi Bən məhv etməliyim onu. (İstehzalı təbəssümlə) Tanrıdan xəbər gəldimi, Ararsın Xəttab oğlunu. (Məğrur və əzəmətli adımlarla uzaqlaşır) Ə b u T a l i b o ğ l u (sinirli) Ah, Peyğəmbərin bu helmi Həp düşmanları güldürür. Yoq, bu dərd yaqar könlümü, Çoq sürməz bəni öldürür. (Kəskin bir əzm ilə) Xayır, bən Xəttab oğluna Yüz verməm tüğyan eyləsin. Bıraqmam şu cəllad ona Güldən ağır söz söyləsin. (Sür’ətli və kinli adımlarla eyni yolu izlər) Bu sırada digər tərəfdən azğın yüzlü, canavar gözlü bir ərəb hənuz beş-altı yaşına varmış qızının qolundan tutub qızğın adımlarla məzarlığa doğru yürür. Ə r ə b Artıq usandım, gəl, yetər! Q ı z (acı fəryad ilə) Annəciyim!.. Ah, nerəyə? Ə r ə b Sən də bacın kibi gəbər! Qızlar məhkumdur hiçliyə! Q ı z (yalvarır) Aman, babacığım, aman! Ə r ə b Gəl, yetər!.. (Hiddətlə sürüklər) Q ı z (qorqaraq çığırır) Ah, annəciyim! Ə r ə b Gəl, ölümdür sənin cəzan, Artıq yoq fəzlə ətməyim. Q ı z Ah, bıraq, anamı bir də Görəyim, sonra vur, öldür. Ə r ə b Haydı sən dəf’ ol, gəbər də, O da həsrətindən ölür. (Boş məzarın içinə atar) Q ı z Ah! Ə r ə b (məzarın üzərini iki-üç böyük daşla qapar) İştə... Sus, yetər, bana Qız evladı lazım deyil. Q ı z ı n s ə s i Annəciyim... Ə r ə b (mütəəssir) Bədbəxt ana... Şimdi yavrusundan qafil... (Peşiman və məhzunca bir tevrlə əli alnında düşünür, sonra) Ah, nə duyğusuzmuş Tanrım, Bir gün taleyim gülmədi. Niçin, bilməm, niçin qarım Qız doğururkən ölmədi?! (Qızğın və sinirli) Xayır, bən oğuldan başqa Evlad istəməm, istəməm. Qız və qadın insanmı ya? Yoq, bən qıza evlad deməm. (Kinli adımlarla çəkilib gedər. O getdiyi kibi, S ə i d ilə X ə t t a b qızı təlaş ilə qapıyı açıb çıqarlar) X ə t t a b q ı z ı (Səidə) Aman, durma, nerdə olsa Peyğəmbəri get, ara bul! Ah, qardaşım onu bulsa, Hiç sağ bıraqmaz, əmin ol! S ə i d Şaşırma, ey Xəttab qızı, Qardaşın gərçi qəhrəman. Peyğəmbər o imansızı Bir sözlə susdurur, inan! X ə t t a b q ı z ı Hər işdə ehtiyat eyi, Get, xəbər ver evlərinə. Həmən get bul Xədicəyi, Zevcəsidir, bilsin yenə. (Peyğəmbər uzaqdan görünür) S ə i d (baqar) Çoq şükür, iştə kəndisi! (Xəttab qızına) Saqın, bir şey söyləmə, dur... Qayıbdan bir səs Annəciyim... X ə t t a b q ı z ı Çocuq səsi. Ah, bu səs nerdən gəliyor? S ə i d (təlaş ilə Peyğəmbərə yaqlaşır, əyilib əlini öpdükdən sonra) Aman, ey Tanrı elçisi! Bir cəllad arıyor səni. Qayıbdan bir səs Annəciyim... P e y ğ ə m b ə r Çocuq səsi. Qayıbdan bir səs Annəciyim... P e y ğ ə m b ə r Bu səs bəni Xərab etdi, ah, nə həzin!.. A n a (acı fəryad ilə qoşub gəlir) Aman, yavrum, mələk yavrum, P e y ğ ə m b ə r (xarab olmuş bir məzara yaqlaşır. Üzərindəki böyük daşı bir tərəfə çəkib baqar) İştə bir qız! Yardım edin, Yardımı əmr etmiş Tanrım. Ah, görünür diri-diri Məzarə gömmüşlər bunu. A n a Əvət xain bir sərsəri Məhv etmək istiyor onu. Səid məzara enər, qızı yuqarı qaldırır, Peyğəmbər yardım edib çıqarır. Of, yavrum... Q ı z Ah, annəciyim... (Qucaqlaşırlar) P e y ğ ə m b ə r (anaya) Dur, yüksəltmə fəryadını, Söylə, bən bilmək istərim Şu mə’sumun cəlladını. A n a Cəlladı iştə pək aydın, Kəndi alçaq babasıdır. (Yaralı bir ahəng ilə) Onca bir qız, ya bir qadın Uğursuz baş bəlasıdır. P e y ğ ə m b ə r (müztərib və həyəcanlı) Qadın, qadın?! Onu duymaq, duyurmaq istərkən Yaqar düşüncəmi bir şö’lə, bir zəhərli dikən. Bütün həyatı çiçəkləndirən fəqət o... niçin, Niçin əzilsin o, bilməm niçin sürüklənsin?! Qadın – günəş, çocuq – ay... nuri ay günəşdən alır Qadınsız ölkə çabuq məhv olur, zavallı qalır. Qadın əlilə fəqət bəxtiyar olur şu cihan, O bir mələk... onu təqdis edər böyük Yaradan. O pək sevimli, gözəl, incə, nazlı bir xilqət, Onun ayaqları altındadır fəqət cənnət: Qadın gülərsə şu ıssız mühitimiz güləcək, Sürüklənən bəşəriyyət qadınla yüksələcək... A n a Haydı, gəl gedəlim quzum. Q ı z Ah, babamdan qorquyorum. P e y ğ ə m b ə r Allah əsirgəsin, aman! Vəhşiləri keçdi insan. A n a Qorqma! O hiç görməz səni! Q ı z Görsə öldürəcək bəni. A n a Evdə yoq, bizi tərk etdi, Şimdi yol kəsməyə getdi. Qorqma, annən dilənir də, Verməz səni o namərdə. P e y ğ ə m b ə r Tanrı yardımçınız olur, Azğın cəzasını bulur. (Evi göstərir) Baq, şu evdə yaşayanlar Pək mərhəmətli insanlar... Bunlarda qan var, vicdan var, Yuca Tanrıya iman var. Burda qalın hər ikiniz, O cəlladı görməyiniz. A n a (qızilə bərabər Peyğəmbərin ayaqlarına qapanır) Allah səndən razı olsun. Peyğəmbər qollarından tutub qaldırır. S ə i d Gəlin, bir az rahat bulun. X ə t t a b q ı z ı Gəlin, hiç məraq etməyin. P e y ğ ə m b ə r (mə’nalı bir baqışdan sonra) Məhəbbətdir ən böyük din. İçəri girərlər. X ə t t a b q ı z ı (Peyğəmbərə) Aman, buyursanız siz də... P e y ğ ə m b ə r Xayır, bən getmək istərim... X ə t t a b q ı z ı Bir az saqlanınız bizdə, Qəzəblənmiş bəradərim... P e y ğ ə m b ə r (sözünü kəsərək) Lakin Tanrının qəzəbi Onunkindən daha müdhiş... X ə t t a b q ı z ı Ah, qorqarım, pək əsəbi, Bəlkə doğar çirkin bir iş. P e y ğ ə m b ə r Sən get, şu kimsəsizləri Avut, barındır, əkmək ver. Böyük Tanrı Peyğəmbəri Hər an bəladan hifz edər. Qadın onun əlini öpər, müztərib baqışlarla içəri girər və qapıyı qapar. Bu mənzərəyi uzaqdan görünən Nəim ilə Topal seyr edərlər. N ə i m Yazıq şu Xəttab oğluna, Peyğəmbərə kin bəsliyor. Həmşirəsi uymuş buna, Din içində din bəsliyor. Peyğəmbər dalğın adımlarla məzarlıqda bir daş üzərində oturub düşünür. Bu sırada qız, oğlan bir yığın çocuq aşağıdakı şərqiyi söyləyərək gəlir və hər parça bitdikdə əl çalar, oynarlar. Ç o c u q l a r Diyor göydə bağçalar var, Orda çiçəklər nur saçar, İnsan mələk kibi üçar... İstəməm, masaldır onlar, Bən vuruldum yalnız sana Vətən! Ah, sevgili ana! Dün bir quş gördüm yaralı, Düşmüş yurdundan aralı. Dişlərdi köksünü çalı, Söylərdi sanki hər halı; Vəhşi qartal qıydı bana, Vətən! Ah, sevgili ana! Bir qaç çocuq ıslıq çalaraq yerdən daş parçaları alıb Peyğəmbərə atar, o çəkilib getmək istərkən Baş kahin yanında birinci, ikinci, üçüncü rəis və iki kahin olduğu halda qarşı tərəfdən çıqarlar. B a ş k a h i n (Peyğəmbəri göstərir, istehzalı bir tevrlə) İştə əngin fəzaların Qəhrəman nümayəndəsi! İştə Latü Üzzaların Böhtançı bir xanəndəsi! B i r i n c i r ə i s Görünür bizdən bıqmış da, Şimdi başqa yol gediyor. Diriləri bıraqmış da, Ölülərə və’z ediyor. İ k i n c i r ə i s Tuhaf!.. Bən Xəttab oğlunu Sadiq bilirdim əhdinə. Hənuz sağ bıraqmış bunu, Əski keyfindədir yenə. Ü ç ü n cü r ə i s Qüsur yoq onda, hər kəscə Bəllidir ki, o pək cəsur... (Peyğəmbərə işarətlə) Bəlkə hərif sehr etmiş də, Yalnız ona görünmüyor. P e y ğ ə m b ə r Sus! Allahın Peyğəmbəri Pək uzaqdır o işlərdən. Onun sehridir sözləri Varmı qarşılıq söyləyən?! B a ş k a h i n (son dərəcə qızğın) Bilməm niçin sarsılıb da Göylər yerə dökülmüyor? Bilməm niçin savrulub da Şu dünya alt-üst olmuyor? Ah, o mə’budlar ki, bizə Altın verir, şöhrət verir, O bütlər ki, ölkəmizə Həyat verir, qüvvət verir; Hiç rəvamı dünkü yetim Onları təhqir etsin də, Biz kənardan seyr edəlim, O sağ qalsın yer yüzündə?! Bu sırada ətrafda qadın, çoluq-çocuq toplaşıb dinlər. P e y ğ ə m b ə r Xayır, aldanma, ey zavallı bəşər, Səncə qalibmi xeyrə fitnəvü şər? Əlverir qəflət, istəməz tüğyan, Səni er-gec həlak edər isyan. (Yerdən bir avuc topraq alıb havaya savurur) Sən nəsin? Iştə bir avuc topraq! Baq, düşün! Kibri at, qüruru bıraq. Əyri yoldan çəkil, fəsadı unut! Əvət, ancaq düşün də haq yolu tut. (Məzarları göstərir, qızğın və həyəcanlı) Var, səninçin də böylə bir gün var, Bir gün əldən çıqar şu altınlar. Həp susar tapdığın sənəmlər, əvət Yardım etməz güvəndiyin şöhrət. Həp sönər duyduğun şərəf, iqbal; Tanrıdan başqa hər nə varsa, xəyal!.. Ü ç ü n c ü r ə i s Arqadaş, söylənmə artıq Biz dinləməkdən usandıq. Vaz keç də sən bu sözlərdən, Qarşılıq hər nə istərsən: Altın, riyasət, gözəl qız, Hər şey verməyə hazırız. P e y ğ ə m b ə r Yoqsulluq ən böyük sərvət, Qarşımda hiçdir rəyasət. Xayır, istəməm, gözəl qız, Sevgilim Tanrıdır yalnız. Çünki ən son pənah odur, Ona tapanlar qurtulur. Hətta günəşi sağıma, Ayı soluma qoysanız; Fikrimdən dönəməm əsla, Bir qul yaşarmı Tanrısız? (Gedəcək olur) B a ş k a h i n Getmə, bir dur, ah, nerəyə? P e y ğ ə m b ə r Haqq əmrini yetirməyə; Kim eşitsə nicat bulur. Kim rədd etsə həlak olur, Haq sevən arqamca gəlsin; Korlar qəhr olub əzilsin. (Saymazca və məğrur adımlarla uzaqlaşır) B a ş k a h i n Ah, şu uğursuz sabei Yaqar bəni atəş kibi. (Camaata heyrət və hiddətlə) Həp baqar, həp susarsınız, İsyan etməzmi qanınız? Məzarlıqda yatanlarla Yoq sizin fərqiniz əsla. C a m a a t d a n – Ah, o xain məhv olmalı! – Şimdi cəzayı bulmalı! – Haydı, yoldan çevirməli! – Susdurmalı, öldürməli! Qadınlar və çocuqlar yerdən daş parçaları alır, Nəim ilə Topaldan başqa hər kəs gurultu ilə Peyğəmbər getdiyi tərəfə doğru yürür. Eyni zamanda göy gürlər. T o p a l Haydı gəl, biz də bərabər gedəlim, Gəl şu Peyğəmbəri bir seyr edəlim. N ə i m Fəzlədir bəncə şu yersiz həyəcan, Nə imiş sanki o bədbəxt insan... Ş ə m s a (Nədimə ilə bərabər gəlir) Bu nə, yahu, bu nə dəhşət əcəba? Sarsılır həp təməlindən dünya. N ə i m (müstəhzi) Göylərin elçisi me’rac ediyor, O böyük baş içimizdən gediyor. Ş ə m s a Nə demək? Anlamadım, söylə, nə var? T o p a l Verdi hər kəs onu e’damə qərar. Göy gurultusu kəsilir. Ş ə m s a (Nədiməyə) Pək yazıq! Gəl baqalım bir bu nə hal, Ah, o layiqmi ki, olsun pamal? (Sür’ətli adımlarla camaat getdiyi tərəfə gedərlər) N ə i m (istehzalı təbəssümlə Şəmsayə) Hiç təlaş etmə, o artıq getdi, Çünki göylərdəki tufan bitdi. T o p a l (qarşı tərəfə baqar) Şuna baq!.. N ə i m Kimdir o? T o p a l Xəttab oğlu! N ə i m (baqar) Nə də qızğın! Gözü al-qanla dolu... (Kinli baqışlarla gələn Xəttab oğluna) Bunca hiddət əcəba, söylə, nədən? X ə t t a b o ğ l u Onu öldürməyə əzm etdim bən, Kimə sorsam, buradan keçdi diyor, Ararım, yoq, görünür sehr ediyor. N ə i m (istehzalı təbəssümlə qafasını oynatır) Onu öldürmə, xayır, başqası var, (evi göstərir) Burda bir zevc ilə bir zevcə yaşar... X ə t t a b o ğ l u Şu qadın bəlli, bənim həmşirəm. N ə i m İştə Peyğəmbərə onlar məhrəm, Çıqmıyor hiç birinin gərçi səsi. Yeni din aşiqidir hər ikisi; Öncə onlardır, əvət, məhv olacaq... X ə t t a b o ğ l u (qılıcını yarıya qədər çəkər, son dərəcə sinirli) Sus, Nəim! Ah, nə diyorsun, bana baq! Kə’bə mə’budlarına and olsun, Doğru çıqmazsa sözün, məhv oldun! N ə i m Xayır, əsla; bana layiqmi yalan? (İstehzalı qəhqəhəylə) Şanlı Peyğəmbəri əl’an buradan, Baq, şu evdən çıqıyorkən gördüm. (Topal ilə bərabər uzaqlaşır) X ə t t a b o ğ l u (çılğın) Ah, ölüm! Onlara dəhşətli ölüm!.. (Qapıyı çalmağa başlar. Içəridən gələn xoş ahəng bir qadın səsi diqqətini cəlb edər, durub dinlər) E ş i d i l ə n s ə s Ulu Tanrı, o görünməz yaradan Əmr edər yalnız ədalət, ehsan. O, fəna işləri, föhşiyatı Nəhy edər, varlığının isbatı Şu təbiət, şu məhabətli fəza... Onca birdir: ulu, zəngin, füqəra. Qapıyı bir daha şiddətlə çalar. S ə i d ilə r ə f i q ə s i çıqar. Xəttab qızı əlindəki yazılı bir parça dəriyi həmən qoltuğuna saqlar. X ə t t a b o ğ l u (Səidə) Bana baq, doğrumu, əcdadımızın Bıraqıb dinini oldun xain? (Sükut) Niyə susdun, niyə susdun böylə? Şaşırıb durma, cəvab ver, söylə! X ə t t a b q ı z ı Fəzlə israr ediyorsun, yetişir. X ə t t a b o ğ l u (Səidə) Səni zənn etməz idim bunca həqir. (Qılıc parlar) İştə, al! (Araya girən həmşirəsinin başı yaralanır, fışqıran qan alnını və köksünü boyar) X ə t t a b q ı z ı Ah, yaralandım, eyvah! X ə t t a b o ğ l u Söylə, həmşirə! Bu söz doğrumu, ah?! X ə t t a b q ı z ı Doğru, pək doğru, əvət, Peyğəmbər Bizcə ən şanlı, böyük bir rəhbər… Onun Allahına iman etdik, Duyğusuz bütlərə isyan etdik. Qorqumuz yoq, eyi bil, hər ikimiz Haq için can ilə başdan keçəriz. (Köksünü açar) İştə öldür! Acıdan qurtuluruz, Qavuşub Tanrıya məs’ud oluruz. X ə t t a b o ğ l u (əvvəlki mətanəti söndüyü halda, həmşirəsinə) Bir taqım ayət oqurdun da dəmin, Onu göstər bana! X ə t t a b q ı z ı Olmaz! X ə t t a b o ğ l u Bu niçin? X ə t t a b q ı z ı Etmədin bəlkə riayət, hörmət. X ə t t a b o ğ l u Edərim. X ə t t a b q ı z ı And iç! X ə t t a b o ğ l u İnan! X ə t t a b q ı z ı İştə! (Yazılı dəri parçasını çıqarıb verir) X ə t t a b o ğ l u Əvət! (Şaşqın və vurulmuşcasına oqur) “Ulu Tanrı, o görünməz yaradan Əmr edər yalnız ədalət, ehsan. O, fəna işləri, föhşiyatı Nəhy edər, varlığının isbatı Şu təbiət, şu məhabətli fəza... Onca birdir: ulu, zəngin, füqəra”. (Sarsılmış bir halda) Nə ilahi, nə müqəddəs ilham! Duyduğum yoq şu fəsahətdə kəlam. Bəni əfv eylə, mələk həmşirəm, Doğru din... qalmadı əsla şübhəm. (Həmşirəsini qolları arasına alır və əlindəki məndil ilə yarasının qanını silər) Yaranı şimdi sarıb bən gedərim, O böyük dahiyə iman edərim. (İçəri girərlər) Azacıq sonra Peyğəmbər qana boyanmış və başı sarınmış olduğu halda Şəmsa ilə Nədimənin yardımı ilə gəlir. Ş ə m s a (Nədiməyə) Daha dur, bir qadar etsin rahət. P e y ğ ə m b ə r (əlini ağzına götürür, acı bir fəryad ilə) Dişlərim! Ah, qırılıb oldu səqət. (Böyük bir daş üzərinə oturur) Ş ə m s a (əlini onun omuzuna qoyaraq) Ağrıdır, bəlkə bir az sonra keçər, Ölmədin, iştə bu dünyayə dəyər. P e y ğ ə m b ə r Səni pək başqa tanırdım, lakin Bir mələkdən daha munis qəlbin. Duyğusuz bütlərə vurğun cühəla Daha xoşdur sana aciz qul ola. Ş ə m s a Latü Üzza səni qurtardı dəmin, Yenə təhqir ediyorsun, bu niçin? P e y ğ ə m b ə r (sinirli) Latü Üzzamı? Çəkil, sus, dəf’ ol! Ş ə m s a Uçurum – izlədiyin qorqulu yol. P e y ğ ə m b ə r Qorqu yoq, izlədiyim haq yoludur, Yaradan, öldürən ancaq bir odur. Hər nə mevcud isə xilqətdə onun, (Şəmsaya işarətlə) Bu gözəllik, bu lətafət də onun. Ş ə m s a Bana baq! P e y ğ ə m b ə r (əlilə rədd edər) Haydı, çəkil get, yetişir. Ş ə m s a (məğrur və istehzalı təbəssümlə) Bir gözəl bunca edilməz təhqir. P e y ğ ə m b ə r Bən gözəllərdə gözəl ruh ararım, Ruhu düşkünləri çirkin sayarım. Bir gözəl levhə ki, yapmış rəssam, Daha xoşdur ona məftun olsam. Tanrı eşqilə yanan haq nuru Səndə yoq, durma, çəkil get!.. Doğru, Zahirin xoşsa da bədbatinsin, Bu gözəlliklə, əvət, çirkinsin. Ş ə m s a (pək fəna sarsılır) Yoq, bu təhqirə dayanmam əsla. (Nədiməyə) Gedəlim. P e y ğ ə m b ə r İştə açıq yol! Ş ə m s a (hiddət və nifrətlə ətrafa) Budala! (Peyğəmbərə) İstədim bən səni məs’ud edəyim, Duymadın qəlbimi, artıq nə deyim? P e y ğ ə m b ə r Bəni haq düşmanı məs’ud edəməz, Tanrısız bir qızın eşqində nə həzz? Ş ə m s a Düşman olsam da sənin Tanrına bən, Sana hörmət duyarım, ah, bilsən! P e y ğ ə m b ə r (sözünü kəsərək əli ilə rədd edir) İstəməm... öylə məhəbbət, hörmət Doğurur bəndə tükənməz nifrət. Ş ə m s a (acı təbəssümlə Peyğəmbərə) Nə könül varmış, əvət səndə, nə hiss. (Nədimə ilə bərabər uzaqlaşır) P e y ğ ə m b ə r Saçların pək uzun, əqlin naqis. Ş ə m s a (dönər, məğrur və sərt bir baqışla) Naqis olsam da kəmalın bəndən, Varlığın, həm də zəvalın bəndən. (Gedərlər) Hava qararmağa başlar, Mələk nurlar və təbəssümlər içində Peyğəmbərin qarşısına enər. M ə l ə k Ey ulu Tanrı elçisi! Göydən sana müjdələr var. Yüksək mələklərin səsi Həp birdən səni alqışlar. Mübarək alnında açan Eşqin qanlı qönçələri; Çiçəkləndirəcək, inan, Ən parlaq səhifələri. Böyük dahilərin payı Həp olmuş mızraq, qılıc, oq. Onlardakı fırtınayı Susdurmaz daş, dikən, yumruq. Qorqma, söylə! Şəfəq sökər, Bir gün qaranlıq sıyrılır; Hər kəs qarşında diz çökər, Xain silahlar qırılır. İzlədiyin pənbə yıldız İssız bir hiçlikdən gülər. Səndən insanlara yalnız Sevgili, tatlı busələr. (Çəkilir) İ s k e l e t (boş məzardan çıqar, qorqunc və istehzalı qəhqəhələrlə) Busə, həp busə! Iştə şe’rü xəyal, Busə, həp busə! Daima bu sual?! Busə pək tatlıdır mələklər için, Sevgi xoşdur duyan yürəklər için. Busədən həzz edərmi bir qaplan? Sevgi anlarmı hiç zəhərli yılan? Qaniçən, kinli, möhtəris qartal Kirli dırnaqlarilə bulsa məcal, Qoparıb parçalar, didər, əsəbi Şu məhəbbətlə çırpınan qəlbi. Busədən xoşlanırmı hiç canavar? Vəhşi insan da öylə həp qəddar! (Əlindəki sıyrılmış qılıcı oynataraq) Boş xəyal... Əldə parlamazsa silah, Tanımaz haqqı sayğısız gümrah. İştə hər ölkə, iştə hər millət Həp qılıcdan alır şərəf, qüvvət. Parlar ancaq onunla izzəti-nəfs, Qaplar onsuz həyatı hüznilə yə’s, Son sözüm: boş düşüncədən ayrıl, Busə istərmisin, silaha sarıl. (Sürəkli qəhqəhələrlə çəkilir) P e y ğ ə m b ə r (yalnız) Ah, nə dəhşət, nədir bu sisli xəyal? Yenə rö’yamı gördüyüm, bu nə hal? M ə l ə k (tatlı təbəssümlərlə enər) Hiç məraq etmə, ey böyük rəhbər! Oqu altın kitabı, etmə kədər; Zəfər istərmisin, bu şəhri bıraq, Köç!.. Həmən başqa yurda köç!.. Ancaq O zaman sözlərin qəbula keçər. Yoq çıqan yerdə bir mətaə dəyər. Hər dəha başqa bir cihan istər, Kimsə olmaz evində Peyğəmbər. (Çəkilir. Hava ışıqlanır) Ə b u T a l i b o ğ l u (sür’ətli adımlarla gəlir. Peyğəmbəri qucaqlar) Bu nə? Ey fəxri-kainat, eyvah, Gözlərim kaş ki, kor olaydı da, ah! Görməyəydim şu halı... Söylə sənin Düşmanın hanki duyğusuz, xain?.. P e y ğ ə m b ə r Düşmanım varsa Tanrı düşmanıdır, Şu aqan qan da, iştə haq qanıdır. Ə b u T a l i b o ğ l u (əli qılıcının qəbzəsində titrər) Daha səbrim tükəndi, söylə, aman, Hərb için hökm yoqmu Allahdan? P e y ğ ə m b ə r Bəklə, dur! Hiç təlaşa yoq hacət, Xainin bir cəzası var əlbət. Bu sırada X ə t t a b o ğ l u evdən çıqar. Peyğəmbəri görüncə heyrətdən dona qalır. Ə b u T a l i b o ğ l u (sarsılmış bir halda qılıc çəkmək istər) Sağ bıraqmam, xayır, şu azğını bən! P e y ğ ə m b ə r (sərt və kəskin bir baqışla Əbu Talib oğluna) Dur! Unutdunmu Tanrı hökmünü sən? (Xəttab oğluna) Gəl, yaqın gəl, durub şaşırma, əvət, Bəllidir bəncə etdiyin niyyət. X ə t t a b o ğ l u (yaqlaşır) Nə imiş niyyətim? P e y ğ ə m b ə r Bənim ölümüm! X ə t t a b o ğ l u Əcəba yoqmu səndə qorqu? P e y ğ ə m b ə r Ölüm, Bəncə bir cismin inqilabı demək Həm də pək fəzlədir məraq etmək. X ə t t a b o ğ l u Titriyorkən bütün cihan bəndən, Bu cəsarətlə pək böyüksün sən. (Qılıcını çəkərək) Söylə, hər kimsə düşmanın gedəyim, Öc alıb bir vuruşda məhv edəyim. Baq, şu elmas qılıc bu gün ancaq Sənin uğrunda parlayıb duracaq. P e y ğ ə m b ə r İstəməm başqa dürlü yardım bən, Etiqad eylə tək o Tanrıya sən. X ə t t a b o ğ l u Haqdır, əlbət, inandığın Yaradan, Ona qəlbimlə eylədim iman. (Tə’zim ilə Peyğəmbərin əlini öpər, o da qarşılıq olaraq kəndisini öpüb qucaqlar) P e y ğ ə m b ə r (böyük bir sevinc ilə) Cümlə dünya verildi sanki bana, Versin Allahım əcri-xeyr sana. X ə t t a b o ğ l u (Əbu Talib oğlu ilə qucaqlaşıb öpüşür) Pək böyükmüş güvəndiyin qüdrət, Bəni, ey şanlı qəhrəman, əfv et. P e y ğ ə m b ə r Öpüşüb birləşin ki, hər ikiniz Haq yolun ən dəyərli rüknüsünüz. Dini-islamə yoq zaval artıq, Haqqı təbliğə başlayın apaçıq. Səid ilə X ə t t a b q ı z ı çıqar. Peyğəmbəri o halda görüncə təlaş ilə kəndisinə yaqlaşırlar. X ə t t a b q ı z ı Nə qiyafət bu, ah, aman, ya Rəb? P e y ğ ə m b ə r (göyə işarətlə) Həp Onun eşqidir bu halə səbəb. Ə b u T a l i b o ğ l u (Peyğəmbərə pək həyəcanlı) Hər nə zülm etdilər durub baqdıq, Şimdi yoq səbrə ehtiyac... artıq Çırpınır intiqam için könlüm, Ya zəfər, haq və ya şərəfli ölüm!.. P e y ğ ə m b ə r Daha dur, öylə bir düşüncə əbəs... Bu günün hökmü başqadır: hər kəs Xəbər etsin də kəndi bildiyinə, Başlayın cümlə yol tədarikinə. Gecə erkən beşər-üçər həpimiz Buradan ayrı-ayrı köçməliyiz. X ə t t a b o ğ l u Hazırız cəngə, gəlsə həp dünya, Bu təlaş anlamam niçin əcəba?! P e y ğ ə m b ə r Tanrıdan çünki böylədir fərman, “Köç!” Əvət “köç” diyor böyük Yaradan. Göy gürlər, qaranlıq çökər. İ s k e l e t (acı qəhqəhələrlə Peyğəmbərin qarşısına fırlar) “Köç!” Əvət “köç!” Fəqət unutma, saqın, Ərəb evladı şimdi pək çılğın... Rəhbərin əldə həp kitab olsa, Sana olmaz zəfər nəsib əsla. (Ridasının altından çıqardığı parlaq qılıcı Peyğəmbərə uzatır) İnqilab istiyormusun, bana baq! Şu qılıcdır o fikri parlatacaq. Xəstə bir üzvə bənzər amili-şər. Kəs də, bulsun şəfa vücudi-bəşər. P e y ğ ə m b ə r (qılıcı alır, mə’nalı və kəskin bir ahənglə) Əvət, ən doğru, ən gözəl ayin: Əhli-vicdanə – busə, xainə – kin!.. * * * Nüsrət NÜSRƏT Səkiz yıl sonra. Məkkədə baş rəisin evi, altın şamdanlarda rəngarəng mumlarla donatılmış, Mısır və Şam qumaşlarıyla süslənmiş, sandaliya və xalılarla göşənilmiş böyük bir qəbul odası... Sağda və solda birər qapı, qarşıda girilmək için basamaqlarla enilir geniş bir qapı və iki böyük pəncərə... Gecə... Iştirak edən əşxasın sima və qiyafətlərində səkizyıllıq bir dəyişiklik gözə çarpar. Iki xidmətçi – qara qul – ötəyi-bəriyi düzəltərək qonuşurlar. B i r i n c i x i d m ə t ç i Bana baq, arqadaş! Nə var, nə xəbər? Yeni mö’cüzmü yapdı kahinlər? Bu tədarik niçin, nədir bu təlaş? Söylə, anlat, deyilmiyiz sirdaş? İ k i n c i x i d m ə t ç i Yolçu varmış Mədinədən, əl’an Gəliyor baş rəis Əbu Süfyan. Məkkə əşrafı həp qadın, erkək, Onu bəsbəlli görməyə gələcək. B i r i n c i x i d m ə t ç i Şu səfərdən nədir murad əcəba? Görünür bunda var böyük mə’na. İ k i n c i x i d m ə t ç i Ya, səbəbsiz deyil əvət, bu səfər, Bir düşün, qaç yıl oldu Peyğəmbər Gündə bir hərb için qiyam ediyor, Gündə bir başqa macəra güdüyor. Qurtulub qaçdı Məkkədən, o zaman Ona bir çoqlar etdilər iman. Oldu yardımçı həp mədinəlilər, Bütün ətrafa şimdi hökm eylər. Baş rəis iştə ehtiyat edərək Getmiş, etsin onunla bir dərnək. Yapa ta öylə bir müahidə ki, Qalqa düşmanlıq ortadan, bəlki... B i r i n c i x i d m ə t ç i Çoq yazıq baş rəis əfəndimizə, Yüz verir hər zavallı kimsəsizə. Bu tənəzzül rəvamı sanki ona, Gediyor, gör, kimin ayaqlarına. İ k i n c i x i d m ə t ç i Saqın, aldanma, kimsəsiz deyil o, Var onun arqasında bir ordu. Hər nə əmr etsə cümlə baş vuruyor, Bütün ətrafı titrədib duruyor. B i r i n c i x i d m ə t ç i (yarı açılmış sağ qapıdan baqar) Pək mükəddər, fəqət, rəisə xanım, Gəliyor iştə, baq! İ k i n c i x i d m ə t ç i Bıraq, a canım! Nəmə lazım, həmən vəzifənə baq, Çabuq ol haydı!.. Yoqsa çoq qızacaq. (Hər ikisi məşğul olur. Rəisə gəlir, əyilirlər) R ə i s ə (birinci xidmətçiyə) Bana baq, sən bulun fəqət burada, Hər nə lazımsa, yap, baqıb durma! (İkinci xidmətçiyə) Sən də çıq, bəklə, gör nə var, nə xəbər, Hər misafir gəlirsə ol rəhbər. Bir də Şəmsa gəlirsə ixbar et, Bana gəlsin... İ k i n c i x i d m ə t ç i Pəki, baş üstünə... R ə i s ə Get! Xidmətçi çıqar. Dışarıda bayquş ötməyə başlar. O ötdükcə rəisənin halı dəyişir, getdikcə həyəcan və qorqusu artar. O nə? Hər an ötüb durur bayquş... Söylüyorlar o pək uğursuzmuş. Şu yaman səs bəni xərab ediyor, Bənliyim sanki məhv olub gediyor. (Bayquş təkrar ötər) Ah, nə dəhşətli səs, nasıl mənhus, Bəni daim bu səs qılar mə’yus. (Sağ qapıdan çıqarkən) Baş rəisdən gəlirsə bir müjdə, Vaqtı qeyb etmə, gəl, həmən bana de. Xidmətçi itaətlə tə’zim edər. Rəisə çıqdığı kibi, öndə ikinci xidmətçi olaraq birinci, ikinci, üçüncü rəis daxil olur, otururlar. Xidmətçi yenə geri dönər, digəri isə şərbət gətirir. B i r i n c i r ə i s Nə qaranlıq! Aman, nə yaslı gecə! Sanki göy bir siyah ipəkli peçə... Saqlıyor bizdən öz çiçəklərini, Süzülüb parlayan bənəklərini. İ k i n c i r ə i s Pək tuhaf, böylə sisli bir gecədə Baş rəis anlaşılmıyor, nerədə? Şu gecikmək bilinmiyor ki, nədən? O gəlib çıqmalıydı pək erkən. Ü ç ü n c ü r ə i s Bəncə bunlar keçib gedən şeylər... Ah, o, yalnız o düzmə Peyğəmbər, Dün bəlirsiz, ufaq qıvılcım ikən, Bir böyük yanğın oldu... bir hiçdən Yaradıb anlı-şanlı bir ordu, Bizi təhdidə başlamaqdadır o. Qapılıb gah Ömər siyasətinə, Güvənir gah Əli şücaətinə. Dinləyib həp Mədinə əhli onu, Sardı ətrafı, kəsdi Şam yolunu. Soydu, öldürdü, yaqdı, yıqdı bütün, Hərb açıb oldu daima üstün. Qorqaraq, xeyrü mənfəət umaraq Ona yeltəndi bir yığın alçaq. Qara xalq uydu cümlə də’vətinə, Kimsə şəkk etmiyor rəsalətinə. B i r i n c i r ə i s Pək tuhaf! Bilgisiz, müəllimsiz Bir çocuqkən nasıl da parladı tez. İ k i n c i r ə i s Görünür Şamə eylədikdə səfər, Ona vermiş düşüncə rahiblər. Ü ç ü n c ü r ə i s (əlilə onları rədd edər) Yoq, Əbu Talibin geniş çadırı Bəncə darülülumdan yuqarı... Orda alim, həkim, ədib və zərif, Ən böyük şair, ən dərin arif, Hər tərəfdən aqıb gələn səyyah Söhbət eylərkən... İbn Abdullah Kəsbi-elm etdi həp ağızlardan, Oldu bir dahi iştə dünkü çoban. B i r i n c i r ə i s (təəssüflə) Onu kim öldürürsə yüz dəvəlik Bir böyük sərvət, iştə və’d etdik. Məkkədən qaçdı... qaçdı qurtuldu, Sonra getdikcə həp zəfər buldu. İ k i n c i r ə i s (əli qılıcının qəbzəsində, qızğın) Bəncə hiç kimsənin qəbahəti yoq, Ah, əvət, bir bənim suçum pək çoq... Hanı ya? Siz də vardınız, bir gün Bir məzarlıqda pək öyündü... düşün, Susayıb Məkkə xalqı həp qanına, Qadın, erkək hücum edərdi ona. Etmədim bən tənəzzül öncə... faqat Sonra atdım beş-on dəyərli toqat. (Qılıcını yarıya qədər çəkər, təkrar qınına soqar) Bitirirkən qılıcla həp işini, Gəldi Şəmsa o anda tutdu bəni. Öncə pək qızdı, sonra yalvardı, Onu pəncəmdən aldı, qurtardı. Ü ç ü n c ü r ə i s Şu gözəl afətin də halı tuhaf; Həm saçar lütf, mərhəmət, insaf, Həm də kin bəslər, intiqam izlər. Ona rast gəlsə şimdi Peyğəmbər, Şübhəsiz kəndi məhv edər də onu, Mərhəmət duymadan içər qanını. Bu sırada dışarıdan i k i n c i x i d m ə t ç i gəlir. Şəmsa əzəmətli və məğrur adımlarla onu izləyərək daxil olur. Məclisdəkilər təmənna edər, o da yünülcə səlamlar və ikinci rəisi yarım baqışla süzərək sağ odaya, hərəmxanəyə keçər. B i r i n c i r ə i s Baq, günəş izliyor siyah gecəyi, Bu təsadüf, aman, nə xoş, nə eyi... İ k i n c i r ə i s Sisli xülya peşincə rəqs edərək, Parlayan şe’rə bənziyor o mələk. Ü ç ü n c ü r ə i s Bəncə müzlim bulutlar arqasına Saqlanan bir pəri qadar Rə’na... (İkinci rəisə) O keçərkən səhər nəsimi kibi, Səni pək süzdü, yoqmu bir səbəbi? İ k i n c i r ə i s Qəlbdən qəlbə şübhəsiz yol var, O baqışlar, aman, nə cazibədar! Doğurur hər könüldə bir həyəcan, Görsə hər kim, həmən qalır heyran. Ah o, ağ pənbə bir gövərçin ki; (istehzalı təbəssümlə) Ulu Peyğəmbərin bənimsədiyi Yuca göylərdə, baği-cənnətdə Bir mələk yoq şu hüsni-surətdə... Bayquş ötər. B a ş k a h i n arqasında camaat – qadın, erkək daxil olur. Məclisdəkilər tə’zim ilə yerindən qalqar. Yenə bayquş ötməyə başlar. Sükut... B a ş k a h i n (həyəcanlı) Nə fəlakət, bu nə dəhşətli zaman?! Dağılıb məhv olacaq sanki cihan. Gördüyüm qorqulu rö’ya nə bəla! Bayquşun ötməsi ondan da fəna. B i r i n c i r ə i s O nə rö’yadır, əfəndim, əcəba? B a ş k a h i n Ah, dəmin uyquya daldım odada, Bir də baqdım qarışıb durdu hava. Sarsılır ta təməlindən dünya, Gürləyib göy, çaqaraq şimşəklər, Yıldırım Kə’bəyi alt-üst eylər. Devrilib bütlərimiz həp birdən, Kül olub göylərə savruldu həmən. Sükut... B i r i n c i r ə i s (ikinciyə) Şübhəsiz bunda böyük mə’na var. İ k i n c i r ə i s Bəlkə gördüklərinin əksi çıqar. Ü ç ü n c ü r ə i s (arqadaşına) Kim bilir, bəlkə də uydurmuş onu. (Baş kahinə) Uyqudur, xeyir olur əlbəttə sonu. Öndə baş rəisin hərəmi və Şəmsa olaraq bir qaç xanım və Nədimə sağ qapıdan girər. Hər kəs əyilir. Sükut... Bu sırada x i d m ə t ç i y l ə bir k a h i n təlaş içində daxil olur. Baş kahinə tə’zim edər. B a ş k a h i n Nə xəbər? Söylə çabuq, söylə, nə var! K a h i n Kə’bədən şimdicə büt çalmışlar! B a ş k a h i n Hanki bütdür? O nasıl büt əcəba? K a h i n Böyük altın büt, əfəndim, hanya? (Rəisəyi göstərir) Onu yapdırdı xanım qaç sənədir. B a ş k a h i n (çılğın) Dilin-ağzın qurusun, sus, yetişir, O bizim tanrıların ən gözəli... Onu kim çalsa yaqındır əcəli... R ə i s ə Bu xəyanət, bu cəsarət, nə ağır, Xain, əlbət ki, cəza bulmalıdır. B a ş k a h i n Yarın erkəncə edilsin təftiş, Kimsənin həddi deyil, bəncə bu iş. Yenə ondan, yenə Peyğəmbərdən. Çünki casusları var hər yerdən. Tam səkiz yıldır o tüyğan ediyor, Həm də getdikcə müsəllət, məğrur... Son zamanlar susuyor gərçi, bunun Sonu bir fırtınadır pək coşqun... Baqa dursun da Qureyş evladı, Yarın əlbət yucalır fəryadı. (Acı təbəssümlə) Latü Üzzayı bıraqdıq məmnun, Bizə ar olsun, əvət, ar olsun. B i r i n c i r ə i s Baş rəis iştə yaqındır, gəlsin, Baqalım fikri nədir bizlər için. B a ş k a h i n Ah, kör olsun fələyin gözləri, kör, Nəyə varmış da Qureyşin işi gör. Başçımız sülhü səlamət güdüyor, Gör gedib kimlə müdara ediyor. İşə baq! Dünkü yetim, dünkü çoban Saçıyor aləmə dəhşət, həyəcan. Ş ə m s a (cəsarət və mətanətlə) Lakin əfsus o deyil dünkü yetim, Şimdi bir şanlı komandan, hakim! Hər siyasətdə müdəbbir və müdir, Bir həkim iştə o, bə’zən şair. Şər’ü qanunda böyük qüdrəti var, Güclüdür çünki, nə istərsə yapar. Ona hər gün gəliyor hey’ətlər, Yeni mə’budunu təqdis eylər. Bütpərəstlərmi fəqət? Hər yerdə Isəvilər də, yəhudilər də Ona iman ilə ağuş açıyor, Kimi qorqub da təməllüq saçıyor. Onu ilk öncə küçük sandıq biz, Halbuki şimdi təlaş etmədəyiz. Sükut... B i r i n c i r ə i s (Şəmsayı məftun və möhtəris baqışlarla süzən ikinci rəisə, xüsusi) Ona az baq... İ k i n c i r ə i s (məczub) Nə lətafət!.. B i r i n c i r ə i s Yetişir. İ k i n c i r ə i s Ah, o artıq bəni etmiş təsxir. B i r i n c i r ə i s Baqıyor həp sana məclisdəkilər. İ k i n c i r ə i s Of! Bu aqşam nə gözəl! B i r i n c i r ə i s Baqma, yetər! İ k i n c i r ə i s O nə halət, nə məhabət, nə cəmal? B i r i n c i r ə i s Topla bir kəndini, yahu, bu nə hal? Bayquş ötər, göy gürlər, sükut... R ə i s ə Ah, yenə o bayquş səsi, Bir fəlakət var şübhəsiz! Ah, yenə göy gürləməsi, Bunlar deyil təhlikəsiz! Latü Üzzanın qəzəbi Dünyaları titrətiyor. Hiç altın büt çalınırmı?! (Bayquş ötər) Ah, yenə bayquş ötüyor. Ş ə m s a Hər fəlakət ölkəmizə Yalnız bir yerdən gəliyor. Əvət, hər nə gəlsə bizə Həp Peyğəmbərdən gəliyor. Əcəl qanat gərib onu Qəhr edərkən bən qurtardım. Dişləri qırıldı, alnı Yaralandı da, bən sardım. Ah, əvət, bir zərbə daha Vurulsaydı məhv olmuşdu. Bən razı olmadım, yoqsa O çoqdan haqqı bulmuşdu. Acımasaydım bən ona, Əvət, bu gün sağ qalmazdı. Bəyəndiyi qadınlarla Zevqə, cünbüşə dalmazdı... İ k i n c i r ə i s (əli qılıcının qəbzəsində titrər və hiddətlə bağırır) Ah, əvət, ar olsun! Bizə Bütün dost, düşman gülüyor. Böylə sürüklənməkdənsə, Qəhrəmanca ölüm xoşdur. Qureyş evladına yazıq. Həpsi durub baqmaq istər. Ya şərəf, ya ölüm! Artıq Yetər şu miskinlik, yetər. B a ş k a h i n Ah, şu müqəddəs yurdumuz Düşmanlara oyuncaqmı? Üç yüz altmış mə’budumuz Bir Tanrıdan qorqacaqmı? K a h i n (yanındakına) Baş kahin yanıldı sanki, Nerdə şimdi üç yüz altmış. Birini çıqmalı, çünki Böyük altın büt çalınmış. Ş ə m s a (çılğınca və sinirli) Vətəndaşlar! Onun qanı Yalnız bənim boynumadır. Hiç təlaş etməyin, onu Bir qız öldürməyə qadir. İki gənc qardaşım, babam Onun əmrilə məhv oldu. Hiç unutmam, bir yıl tamam Anam saçlarını yoldu. Əvət, Əbu Talib oğlu Onun sözlərinə uydu. Qılıcdan keçirib qutlu Bir evi erkəksiz qoydu. Bunca qavğa əl vermədi, Yenə qan salmaq istiyor. Gizli hazırlanır şimdi, Məkkəyi almaq istiyor. İnsafmı əkinçi, səfil Mədinə xalqı yüz bulsun. Cəngavər Qureyşin əsil Evladına qalib olsun? Yoq, bən istəməm yurdumda Uğursuz bayquşlar ötsün. Qarğa, quzğun yapıb yuva, Bacalar dərd, ələm tütsün. Onu ölüm pəncəsindən, Hər kəs bilir, bən qurtardım, Yenə bən məhv eylərim, bən, İstəməm kimsədən yardım. Bu sırada T o p a l , x i d m ə t ç i n i n arqasınca məmnun qəhqəhələrlə daxil olur. Hər kəs onu şaşqın və məraqlı bir halda dinlər. B a ş k a h i n Nə var? Baş rəis gəldimi? T o p a l Xayır, başqa bir xəbər var. B a ş k a h i n Sən də artırma dərdimi, Söylə nə var, nə diyorlar. T o p a l (istehzalı qəhqəhələrlə) Aydın olsun gözləriniz, Çıqmış göylərə Peyğəmbər. Şimdi cənnətdə şübhəsiz Mələklərlə söhbət eylər. B a ş k a h i n Bıraq artıq kinayəyi! Açıq söylə! T o p a l Mədinədən Gələn var, o söylüyor ki, Bu günlərdə düşünürkən Peyğəmbərin başı dönmüş, Bir bayğınlıq gəlmiş ona. Sonra bir mum kibi sönmüş, Qavuşmuşdur Tanrısına. (Hər kəs məmnun) Ş ə m s a (təlaş ilə) Demək ki, ölmüş, öyləmi? T o p a l Əvət, köçmüş yer yüzündən. R ə i s ə Şükür, çoq şükür! (Topala) Ən eyi Bir töhfə var sana bəndən. Ş ə m s a Xayır, xayır, bu şad xəbər Hiç sevindirmiyor bəni, Könül başqa yolda istər Peyğəmbərin ölməsini. İntiqam atəşi bənim Hala qəlbimi yaqıyor. Alevli beynimdə daim Kinli şimşəklər çaqıyor. Gərçi gördüm də arqasız, Öncə yeni həyat verdim. Lakin şimdi onu yalnız Kəndim öldürmək istərdim. İ k i n c i r ə i s Öylə bil ki, sən öldürdün Yoq təəssüfdə bir səmər. (İstehzalı qəhqəhələr ilə) Halbuki Peyğəmbər bu gün Cənnət bağlarında gəzər. Orda yaqut, zəbərcəddən Möhtəşəm köşklər varmış. Bütün ətrafı gül bədən, Gözəl fəriştələr sarmış. Rəqs etdikcə huri-qılman, O həp kəndindən keçiyor. Elmas qədəhlərdə əl’an Gülgün şərablar içiyor. O halda, bilməm biz niçin Böylə nəş’əsiz baqalım? (Rəisəyə baqar) R ə i s ə (bir qıza) Qızım! Söylə, şərab gəlsin! (Qız içəri odaya keçər) İ k i n c i r ə i s (nəş’əli bir tevr ilə məclisdəki şəxslərdən birinə) Nə bəkliyorsun, a zalım? (Ud çalınır) Məzkur şəxs (ərəb məqamlarına uyğun atəşli bir ahəng ilə oqumağa başlar) Of! Yaqar könlümü bir dərin sızı, Yaralamış bəni bir pəri qızı. Bən bir çoban, o bir çoban yıldızı. Hər gecə busələr yollarkən ona, Uzaqdan göz qırpıb gülümsər bana. Aman, yavrum, çabuq qədəhlər dolsun, Məclis güllər açıb bir cənnət olsun. Mey sun, nəş’ə gəlsin, dərd unutulsun. Bəlalı aşiqim elimdən ayrı, Yaralı bülbülüm gülümdən ayrı. Mey sun, gözəllər içsin qana-qana, Ruhlarda qopsun atəşli fırtına. Gözlər süzülsün, saçılsın hər yana İncə qəhqəhələr gül dodaqlardan, Çılğınca busələr al yanaqlardan. X i d m ə t ç i (gəlir, həyəcanlı bir tevrlə Rəisəyə) Əfəndim! Şəhrin hər yanı Atəş, alev püskürüyor. Xalqın işdən anlayanı Əhvalı müşkül görüyor. B i r i n c i , i k i n c i , ü ç ü n c ü r ə i s iztirab və təlaş ilə qarşıkı basamaqlardan çıqar, ətrafa baqarlar. R ə i s ə Ah, şu uğursuz xəbərlər Həp qəlbimi parçalıyor. Hər kəs gəlir, bir söz söylər, İnsan bütün şaş qalıyor. B a ş k a h i n Bəlkə Mısırdan, ya Şamdan Gələn karvan atəş etmiş. B i r i n c i r ə i s Bən pək şübhələndim ondan, Xayır, bu pək qorqunc bir iş. R ə i s ə Ah, bəlkə qızmış da bütlər Yaqmaq istər ölkəmizi? İçəri gedən q ı z əlində qədəhlərlə dolu bir təpsi və şərab dəstisi gəlir, rəisə əlilə rədd edər. Şərab istəməz, şu xəbər Sərxoş etdi artıq bizi! (Qız geri dönər) Ü ç ü n c ü r ə i s Hər halda bir qasid gedib Kəndi gözilə görməli. Pək yaqından diqqət edib, Doğru xəbər gətirməli. X i d m ə t ç i (gəlir, tə’zim edər) Baş rəis təşrif etdilər. (Çıqar) R ə i s ə Şimdi hər şey anlaşılır. B a ş k a h i n Öylə ya, ən doğru xəbər Hiç şübhə yoq ki, ondadır. Baş rəis gəlir, hər kəs kəndisinə qarşı ehtiram ilə əyilir. Sükut... B a ş r ə i s Bilin, agah olun, ey əhli-vətən! Sizə bir müjdə gətirdim həqdən. Bəni kim dinləsə izzət bulacaq, Kim ki, rədd etsə peşiman olacaq. (Ətrafı saran atəşi göstərir) Şu böyük yanğını bir seyr ediniz, İştə bir ordu ki, hiç görmədiniz. Həpsi “qan”, “qan” deyə müştaqi-zəfər, Onların rəhbəridir Peyğəmbər. Onun ilk əmri budur: xaricdə Dolaşıb durmayacaq bir kimsə. Çəkilib evlərə, ya Kə’bəyə biz Dini-islamı qəbul etməliyiz. Kim inad etsə həmən məhv olacaq, Mal və evladına həsrət qalacaq!.. R ə i s ə (son dərəcə həyəcanlı) Sana yas tutsun anan, sus, daha sus! B a ş r ə i s Sən bağır, haq budur, əfsus, əfsus... (Camaata) Çarə yoq, çünki iş-işdən keçmiş, Seyr edib gördüyüm aləm müdhiş... Gecə-gündüz o hazırlıq yaparaq Bir böyük ordu çıqarmış parlaq. Yedi gündür yola çıqmış... birdən Şəhri sarmış həpimiz qafil ikən, Şimdi təhdid ilə “Haq bəndə”... – diyor Hər nə təklif olunur, rədd ediyor. R ə i s ə Ah, nə dəhşətli, fəlakətli xəbər!.. B a ş r ə i s Sən hərəmxanəyə get, haydı, yetər! R ə i s ə (Topala çılğın) Hanı uydurduğun abdalca yalan?! T o p a l (kəkələr) Qomşumuz söylədi, and olsun, inan! B a ş r ə i s (onun sözünü kəsər, camaata) Fəzlədir bəncə tərəddüd, yalnız Çalışın məsələ bitsin qansız! B i r i n c i r ə i s Qan dökülməkdə, əvət, yoq məntiq. Q a d ı n l a r (Rəisə və Şəmsadan başqa) Ah, aman istəyəlim... İ k i n c i r ə i s (əli qılıcının qəbzəsində, onlara) Qorqaqlıq... Etməsin sizləri əsla mə’yus. (Camaata kəskin) Başqa yol yoq, ya ölüm, ya namus! Ü ç ü n c ü r ə i s Pək böyük qüvvət ikən şimdi ona Qarşı qoymaqda, xayır, yoq mə’na. Ş ə m s a Hiç məraq etməyin, əl’an gedərim Bən... onun şərrini bən dəf’ edərim. (Məclisi tərk etmək istər) B a ş r ə i s (mane olar) Xayır, aldanma qızım, ən eyi yol: O böyük dinə inan, təslim ol! R ə i s ə (çılğın) Sən inandınmı? Dilin lal olsun! B a ş r ə i s (sinirli) Əvət... öl, çatla! Canın qurtulsun. (Kəndi-kəndinə dalğın) Ah, siyasət bunu icab etmiş. R ə i s ə Baş rəis, iştə rəzalət, getmiş, Gör kimin dinini bulmuş məqbul, Latü Üzza bunu eylərmi qəbul? B a ş k a h i n Ah, demək Kə’bəyə – bütlərdən iraq! Başqa bir Tanrı müsəllət olacaq... B a ş r ə i s (baş kahinə) İxtiyar! Sən də mi uydun qadına? Açayım həpsini dur şimdi sana. Bən onun dininə uydumsa, demək Bunda bir başqa səbəb olsa gərək. Bəlli ya, pək sevərim bən vatanı, İstəməm məhv edə düşmanlar anı. Sizi qorqutdumu Peyğəmbər adı? O da əlbət şu vətən evladı. Burda hiç bir yeni şey varmı? Yenə Qonacaqdır Qaradaş büt yerinə. Büt də bir daş, o da, adlar başqa... (İstehzalı qəhqəhədən sonra) Dünkü bütxanə bu gün beyti-xuda!.. Ərəbin var-yoqu dün nəysə, bu gün Olacaqdır daha yüz qat üstün. Bir Hicaz əhli deyil, hər millət Tökəcək Kə’bəyə altın, sərvət. Bıraqıb yurdunu həp ac, çıplaq, Sizə kor, duyğusuz ellər qoşacaq... Şimdi kərtənkələ yerkən bir ərəb, Sürəcək ömrünü püreyşü tərəb. Yurdumuz başqa səadət bulacaq, Səbəb ancaq şu böyük din olacaq... R ə i s ə (sinirli və qızğın) Şu böyük din?! Əvət ac bir yalavac Olacaqmış da bütün başlara tac. Alacaq həftədə bir tazə qadın, Sən də seyr eyləyəcəksin... şaşqın! Ş ə m s a Ah, o, “örtün” deyə əmr eyləyəcək, Həp qadınlıq qara çarşaf geyəcək... B a ş r ə i s Bu xəta doğdu gözəl Ayişədən, Ona isnad edilən bir ləkədən. Söylüyorlar ki, o sapmış da bir az, Əmr olunmuş ki, açıqlıq yaramaz. R ə i s ə Nə demək? Ayişə etmişsə xəta, Həp qadın aləmi batsınmı yasa? B a ş r ə i s İştə qanun! Nə vəzifən?! R ə i s ə Məcnun! Ş ə m s a (acı və istehzalı təbəssümlə ətrafa) Qəhrəman ol da, nə yapsan, qanun! R ə i s ə (qızğın) Zeydə “oğlum” der ikən, Zeynəbini Boşatıb alma da bir qanunmu? B a ş r ə i s O da qanun, o da qanun... daha sus! Şübhəsiz hikməti var... R ə i s ə (çılğın) Ah, mənhus! (Dışarıdan gurultu səsi eşidilir) B a ş r ə i s (birinci xidmətçiyə) Bu nə səs? Çıq da sorub anla, nə var! Görünür Kə’bəyə girmiş onlar. Birinci çıqarkən, ikinci xidmətçi sür’ətli və şaşqın adımlarla gəlir, əyilir. Nə için böylə şaşırdın? Nə xəbər? X i d m ə t ç i İştə təşrif ediyor Peyğəmbər. B a ş r ə i s Çabuq ol, söylə buyursunlar... (Xidmətçi tə’zim edib çıqar) R ə i s ə (sinirli) Əvət, Bayquşun ötməsi haqdır əlbət. B a ş r ə i s (ona) Sən hərəmxanəyə get, çıq, dəf’ ol! Rəisə öncə mütərəddid, sonra kinli baqışlarla sağ qapıdan çıqar. B a ş k a h i n (mə’yus, ətrafa) Daha yoq qurtulacaq hiç bir yol. Ş ə m s a (ətrafa kinli) Yoq, bu mümkün deyil əsla, əl’an İntiqam almalıyım bən ondan. B a ş r ə i s (camaata) Borcumuz yalnız itaət, təslim, O böyük qüvvətə hörmət, tə’zim... (Dörd-beş adım qapıya doğru yürür) Peyğəmbər belində qılıc, həmailində altın qaplı kitab, sağında Əbu Talib o ğ l u , solunda X ə t t a b o ğ l u , arqada iki mücahid bulunduğu halda daxil olur. Şəmsa ilə ikinci rəisdən başqa hər kəs ikiqat əyilir. B a ş r ə i s (tə’zim ilə) Mərhəba, ey ulu, haq Peyğəmbər! Sana gülsün əbədi fəthü zəfər. Məkkə səndən şərəf almaqda bu gün, Yeri var göylərə fəxr etsə bütün. Sükut... P e y ğ ə m b ə r O böyük Tanrıya binlərcə səna... Lütf edib əqlü zəka qullarına. Bəni qılmış sizə ən son rəhbər, O fəqət haq düşünən xalqı sevər. Etsə bir ləhzə təfəkkür birisi, Bəncə bin yıllıq ibadətdən eyi. Düşünün, oldunuz əvvəl qafil, Uydunuz bütlərə alim, cahil, Sarıb atəşli bəla şəhrinizi, Gəldi haq ordusu tə’dibə sizi. Qırılıb bütləriniz oldu hədər, Şimdi yoq Kə’bədə onlardan əsər. Dəyişib dünkü sənəmlər yatağı, Oldu Allah evi, vəhdət ocağı. Etsə yardım edəcəkdir əl’an Sizə yalnız o görünməz Yaradan. Qapanın səcdəyə hörmətlə bütün, O böyük eşqilə daim ögünün. Şəmsa ilə ikinci rəisdən başqa hər kəs səcdə edər. X ə t t a b o ğ l u (hiddətlə onlara) Əcəba varmı şu kibrin səbəbi? P e y ğ ə m b ə r Halbuki şəxsə şərəfdir ədəbi. B a ş r ə i s İştə gənclik, dəlilik... Əfv ediniz! Ə b u T a l i b o ğ l u Xayır, əsla bu deyil hikmətsiz. (İkinci rəisə) Sən cavab ver, nə demək bunca qürur? İ k i n c i r ə i s (istehzalı təbəssümlə) Səni bilməm ki, nə etmiş məğrur? P e y ğ ə m b ə r Bana baq, fikrini aç, söylə bana. İ k i n c i r ə i s Yoq sözüm, bən nə deyim şimdi sana, İştə, sözdən daha kəskin şu silah. (Qılıc çəkib Peyğəmbərə hücum edər, Əbu Talib oğlu dərhal biləyini yaqalar və qılıcı Peyğəmbərin ayaqlarına atar, Xəttab oğlu isə onu mücahidlərə təslim edər.) Ə b u T a l i b o ğ l u Sayğısız! Şimdi qanın oldu mübah! P e y ğ ə m b ə r Xain er-gec bulur əlbəttə cəza. X ə t t a b o ğ l u Haydı, çıq! Alçaq, ədəbsiz, budala! Mücahidlər götürürlər. B a ş k a h i n (Peyğəmbərin ayaqlarına qapanır, Şəmsaya işarətlə) Əfv edin, gərçi qəbahətli şu qız. P e y ğ ə m b ə r (onun qolundan tutub qaldırır) İxtiyarsın, səni qırmam, yalınız Sana hörmətlə qanından keçdim. Ş ə m s a (baş kahinə məğrur və acı təbəssümlə) Hiç təlaş etmə, əfəndim, şeyxim! Doğru... borcumdu gözətmək ədəbi, Şaşırıb durduğumun var səbəbi. P e y ğ ə m b ə r Nə səbəbdir o, məraq etdim bən. Ş ə m s a Səni gördükdə qanım dondu həmən, Qaldım artıq hərəkətsiz, bihal, Adəta qalmadı tə’zimə məcal, Nə için gizlətəyim hər kəsdən Daha ə’la tanıyorsun bəni sən. Ah, deyil Tanrına, hətta sana da Hazırım etməyə bu canı fəda! (Peyğəmbərin ayaqlarına qapanır.) P e y ğ ə m b ə r (göyə işarətlə) Səni əfv etdi o hüsni-əzəli, O, gözəldir, sevər əlbət gözəli. Şəmsa qalqar, təkrar tə’zim edib geri çəkilir. B a ş r ə i s (xidmətçiyə) Haydı, bal şərbəti təqdim ediniz. Ş ə m s a (Nədiməyə) Gəl də, yardım edəlim hər ikimiz. (Onlar da xidmətçilə bərabər sağ qapıdan çıqarlar.) B i r i n c i r ə i s (üçüncüyə) Ah, bu qız iştə bir afət, fitnə... Uymuyor sözləri hiç bir-birinə, Gah kin, gah pərəstiş... bu nə iş?! Ü ç ü n c ü r ə i s Bəlli, Peyğəmbərə dil vermiş imiş, Gərçi həp gənclər onun məftunu, O fəqət bəklədi yıllarca bunu. Uzaqdan dəhşətli gurultu və çarpışma səsləri eşidilir, sonra susar. P e y ğ ə m b ə r (Əbu Talib oğluna) Bən ki, hərb etməyə əmr eyləmədim, Bu nə çarpışma, nə səs? Baq gör o kim? (O çıqmaq istərkən bir mücahid içəri girər, tə’zim edər.) Nə imiş, söylə, bu hay-huy nə demək? M ü c a h i d Ordumuz Kə’bə önündən keçərək Yürüyorkən, bizə qırq-əlli nəfər Qılıc əllərdə hücum eylədilər. P e y ğ ə m b ə r Sonra!? M ü c a h i d Biz qarşı durub çarpışdıq, Onların həpsi əzilmiş artıq. P e y ğ ə m b ə r (göyə doğru) Ən gözəl, Tanrı nə istərsə odur, (Mücahidə) Get, saqın, olmayın əsla məğrur, Ediniz əfvi-ümumi e’lan. Dökməyin qan, veriniz xalqa aman. B a ş r ə i s Kəssə hər kim dökülən qan izini, Qurtaran dahi odur yer yüzüni. B a ş k a h i n Ən böyük din, əvət, eylər fərman: Daima ədlü məhəbbət, ehsan. B i r i n c i r ə i s (açıq duran sağ qapıdan baqar, üçüncü rəisə) İştə bir sirr... Ü ç ü n c ü r ə i s O nasıl şey əcəba!? B i r i n c i r ə i s Baqsana, gizlicə, dilbər Şəmsa Bir ilac atmada altın kasaya. Ü ç ü n c ü r ə i s Kim bilir, bəlkə zəhərdir, olur a... B i r i n c i r ə i s Bəlli!.. Peyğəmbəri təsmim edəcək. Ü ç ü n c ü r ə i s Şimdi duydum o pərəstiş nə demək. Xidmətçi təpsidə bir altın və bir qaç gümüş kasada şərbət gətirir. Ş ə m s a (altın kasayı Peyğəmbərə təqdim edər) İştə bal şərbəti! P e y ğ ə m b ə r (kasayı alır, mə’nalı bir baqışla süzər) Var bunda şəfa, Lakin əfsus, ətəşim yoq, əsla... (Şəmsaya) Bunu sən iç, daha məmnun olurum. B a ş r ə i s Bu şərəfdir sana, al, iç, yavrum! Ş ə m s a (kasayı alıb təpsiyə qoyar) Sonra içsəm eyi olmazmı? Ə b u T a l i b o ğ l u Xayır, Şimdi içməkdə nə mane vardır? Ş ə m s a İçəməm. Ə b u T a l i b o ğ l u (qızğın) İçməlisin! Ş ə m s a Ah, vaz keç! X ə t t a b o ğ l u (ətrafa şübhəli) Bir səbəb var... (Şəmsaya kəskin) İçəcəksin, al iç! Ş ə m s a İçəyim... ah, içəyim... (Əvvəl mütərəddid... sonra cəsarətlə içər. Bir qədər halı dəyişir.) P e y ğ ə m b ə r Dur, bu nə hal? B a ş r ə i s (Nədiməyə) Yardım et! Nədimə bir qızla bərabər Şəmsanın qolundan tutub sağ qapıya doğru götürürlər. Ş ə m s a (qapı yanında ölgün səslə) Söndü ümid, istiqbal... B i r i n c i r ə i s Daha biçarədə yoq hiss, idrak. Ü ç ü n c ü r ə i s (birinciyə xüsusi) Edəcək zəhr onu bir anda həlak. Ş ə m s a Of... aman... (Bayılıb təslimi-ruh edər. Xidmətçilərin yardımı ilə sağ qapıdan çıqarılır.) N ə d i m ə Bitdi... X ə t t a b o ğ l u Bu pək qorqulu sirr. P e y ğ ə m b ə r Bütün əsrarı fəqət Tanrı bilir. Sükut. Təpsidəki şərbətlər geri götürülür, xidmətçi girib əyilir. B a ş r ə i s Nə xəbər? X i d m ə t ç i Girmək için izn istər, Üç xaxam, üç də papas. B a ş r ə i s Gəlsinlər! Xidmətçi bir-iki adım yürür, dışarı tərəfə baqaraq əlilə “gəliniz” işarəti verir. Üç yəhudi, üç nəsara rəisi ruhanisi daxil olur. Peyğəmbərə tə’zim edərlər. B a ş x a x a m Yaşa, ey şanlı, böyük Peyğəmbər! Tanrı versin əbədi fəthü zəfər. Ordunuz saçdı bütün gözlərə nur, Musəvilər sizi təbrik ediyor! B a ş p a p a s İsəvilər daha məmnun, daha şad, Həpsi hörmətlə edərlər sizi yad. Çünki dökdürmədiniz zülmilə qan, Verdiniz xalqa ədalətlə aman. P e y ğ ə m b ə r Sizi, ey qövmi nəsara və yəhud! Əski dinlər edəməz pək məs’ud. Çünki xudkam idi Musayi-bənam, Məryəmin oğlu da pək digərkam. Biri güdməkdə mə’nafe, iqbal, Birinin dutduğu həp şe’rü xəyal. Biri əzməkdə bulur zevqü səfa, Biri həp duydu əzilməkdə şəfa. Bəncə əzmək də, əzilmək də, xəta, Haqqı sev, haqsızı dəf’ et! Zira Yaqışır haqqa məhəbbət, hörmət, Kinli cəllada ədavət, nifrət. (Bir əlində sıyrılmış parlaq qılıcını, digər əlində həmaildən çıqarılmış kitabı tutar.Kəskin bir ahənglə bütün camaata) Şu qılıc! Bir də şu mə’nalı kitab! İştə kafi sizə... Yoq başqa xitab. Açar ancaq şu kitab el gözüni, Siləcəkdir şu qılıc zülm izini. Haq, vətən, zevqi-səadət, cənnət Həp qılıc kölgəsi altında, əvət. O da bilgiylə fəqət qiymət alır. Bilgisiz bir qılıc er-gec qırılır. Kəsbi-irfan için erkək və qadın, Çalışın, qəbrə qədər həp çalışın. Gərçi xilqətdə bəşər birsə, yenə Eş deyil bilməyən əsla bilənə. Kişi irfan ışığından parlar, Şübhəsiz, bilgidə Allah gücü var. Əvət, arif düşünür, haqqı bulur, Aqibət kəndisi bir Tanrı olur. (Bu sırada billurin və ilahi bir ahənglə dışarıda əzan oqunur. Peyğəmbər qılıca dayanıb əzəmətli bir tevr ilə dinlər və məclisi dərin bir sükut qaplar.) Ə z a n s ə s i Allahu əkbər... Allahu əkbər... Allahu əkbər... Allahu əkbər... Əşhədu ən la ilahə illəllah... Əşhədu ən la ilahə illəllah... SON Qeyd – Şu əsərdə bə’zi cümlələr tırnacıq arasına alınıb da qailləri göstərilmək icab edərdi. Fəqət məzkur cümlələr bəlli şəxslər – yə’ni əsil qailləri tərəfindən söyləndiyi için fəzlə izahata ehtiyac görülmədi. H.C. * * * == Topal Teymur == Topal Teymur ƏŞXAS I T o p a l T e y m u r... D i l ş a d – Teymurun hərəmi. D i v a n b ə y i – baş vəzir. A q b u ğ a – Teymurun sərdarlarından. O r x a n – binbaşı. E l m a s – Divan bəyi qızı, Orxanın rəfiqəsi. Əsmər bənizli, şahin baqışlı... Ş a i r K i r m a n i – “Teymurnamə” müəllifi. O l q a – rus prenseslərindən sarışın və işvəkar bir qız. S o b u t a y – gənc zabit. Q a r a q u ş – təşrifatçı, çevik bir dəliqanlı. D ə m i r q a y a – qalın gevdəli, qalın səsli bir əskər. İki mühib simalı, qalın yapılı nevbətçi və sairə... II Y ı l d ı r ı m B a y a z i d. M e l i ç a – Yıldırımın hərəmi. Ə l i p a ş a – sədri-ə’zəm. Ş e y x B u x a r i – fazil bir zat. C ü c ə – qısa boylu, küçük yapılı bir masqara. N a z i m a ğ a – arıq, ucaboylu, qara ərəb (hərəm ağası). Köylü qadın, iki masqara, şamlı qızı (rəqqasə), digər rəqqasələr, cəllad və sairə... * * * Birinci pərdə Səmərqənddə, Əmir Teymur sarayında Şərq zevqinə uyğun süslü bir salon... Salonun içi Türküstan, Iran və Hindistan məfruşatilə döşənilmiş... Dört guşədə gümüşdən yapılmış birər qartal, ortada altın sütunlar, yaldızlı masalar və sandaliyələr... Qarşıda böyük bir pəncərə, pəncərədən görünən son dərəcə baqımlı və çiçəkli gözəl bir bağça nəzərləri oqşar. O l q a pəncərə önündə ətrafı seyrə dalmış görünür. Dışarıda əskəri marş çalınır. Or x a n (Gəlir. Olqayı görür-görməz arqası sıra gələn D ə m i r q a y aya). İştə prenses Olqa!.. Iştə yeni açmış Moskof çiçəyi!.. D ə m i r q a y a (daima laübali və qalın səslə). Tuhaf şey? Hiç insandan çiçəkmi olur? Moskof qızı desənə... Or x a n . Ah, o çiçəkdən də lətifdir. D ə m i r q a y a. Tutalım ki, lətifdir. Nəmə lazım, bən qarışmam. Or x a n . D ə m i r q a y a! Sən bir tərəfə çəkil. D ə m i r q a y a. Niçin? Or x a n . Çünki onunla qonuşmaq istərim. D ə m i r q a y a. Pəki, bən sənin kölgən deyilmiyim? Səndən nasıl ayrıla bilirim? Or x a n . İnsan bə’zi vaxt kölgəsini deyil, kəndisini belə unutur. D ə m i r q a y a (istehzalı gülümsəyişlə). Yoqsa şimdi kəndini unutdunmu? Or x a n . Haydı, çoq söylənmə, çəkil. D ə m i r q a y a. Çəkil dersin, çəkilirim. Nəmə lazım, hiç qarışmam. (Çəkilir). Or x a n . Yenə gözəl Olqa nə düşünüyor? O l q a. (Orxana doğru gəlir). Ah, Orxan sənmisin? Or x a n . Əvət, Orxan kəndisi səninlə bərabər deyilsə də, daima qəlbi, ruhu səninlədir. O l q a. Allah eşqinə şu əskərlər nerəyə gediyor? Bu hazırlıq niçindir əcəba? Or x a n . Yeni bir müharibə varmış. O l q a. Ah, müharibə, daima müharibə!.. Əcəba nerəyə, kiminlə? Or x a n . Onu yalnız Qızıl Qaplan bilir. Əvət’ Əmir Teymurun planını bizim kibi küçük yaradılmışlar biləməzlər. O l q a. Halbuki onun yüzündə hiç bir şiddət və həyəcan izi yoq... Hər zamanki vəqar və ciddiyyəti, hər zamankı halı üstündə. Or x a n . Böyük qəhrəmanlar şiddət və qəzəb zamanlarında daha mülayim və həlim görünürlər. O l q a. Orxan! Sən dəmi gedəcəksin? Or x a n . Əlbəttə, hiç onsuz olurmu? Biz türklər çadır altında doğar, açıq səhralarda, qanlı müharibələrdə ölürüz. O l q a. Rica edərim, yetişir, şu müharibədən, ölümdən çoq söyləmə! Or x a n . Müharibədə ölənlər evdə ölənlərdən sayca daha azdır. Bəncə mübarizəsiz bir ömür, ömür deyil... Biz türklərə qürur və nəş’ə verən bir şey varsa o da müharibə, o da qalibiyyətdir. Unutma ki, sən kəndin də fəth və zəfər səhralarında bulunmuş bir çiçəksin. O l q a. Ah, sən bəni Moskofdan buraya niçin gətirdin niçin?! Teymur sarayında həbs etmək içinmi? Or x a n . Xayır, sən burada məhbus deyilsin, bəlkə şahzadə xanımlar qadar hörmət və izzətə maliksin. Daha doğrusu böyük xaqanın möhtəşəm sarayını bəzəyən ən parlaq bir yıldızsın. O l q a. (ətrafa). Ah, mərhəmətsiz... (Orxana) Demək bəni yalnız bıraqıb da gedəcəksin, öyləmi? Or x a n . Nə olur? Başqa qadınlar nasıl, sən də öylə... O l q a. (ətrafa). Ah, duyğusuz!.. Dur, bən sana şimdi anlatırım. Or x a n . Pək düşünüyorsun, Olqa. Sana bir şeymi oldu? O l q a. Daha nə olacaq? Sən bəni düşünmüyorsun, sən bəni sevmiyorsun. Or x a n . Xayır! Aldanıyorsun. Səni sevməmək, gözəlliyə qarşı kor olmaq deməkdir. Ah, nazlı gövərçinim! Nə qadar xırçın və sinirli imişsin. Gəl! Gəl də şu mavi göyləri andıran cazibəli gözləri, şu al şəfəqləri utandıran füsunkar dodaqları öpəyim. (Qolları arasına alıb öpmək istər. Olqa geri çəkilir). O l q a. Xayır, istəməm. Or x a n . Niçin? O l q a. Çünki gönül verdiyim bir qəlbə xəyanət etmiş olurum. Orxan (heyrətlə). Gönül verdiyin bir qəlbəmi? O l q a. (kəskin). Əvət. Orxan (onun əlini yaqalar, sarsılmış bir halda). Söylə, o nasıl qəlb, o kimin qəlbi imiş? O l q a. Xayır, söyləməm. (Ətrafa.) Iştə bu söz onu qısqandırmaq için kafi... Orxan (qızğın). Söylə diyorum sana, o kim, bana qarşı çıqan o cəsarətli rəqib kimdir? O l q a. Səndən daha böyük, səndən daha qəhrəman... Or x a n . Adını söylə! O l q a. Xaqanlar xaqanı Topal Teymur... Orxan (həyəcanlı və qızğın). Olqa, Olqa!.. Moskofdakı halını nə çabuq unutdun? Düşün ki, biz Moskofa girdiyimiz zaman hər tərəf kinli, amansız bir atəş içində yanıyordu. Ordumuz qaçanları izlərkən bən kanatlarımı yalnız sənin üzərinə gərdim, yalnız səni ölümdən qurtardım, əvət. Sən o zaman mə’sum bir qızcığazdın. Vəqtini xoş keçirib də eyi tərbiyə alman için Teymur sarayına gətirdim. İştə sən böyüdükcə bənim arzularım da çiçəklənməyə başladı. Əfsus ki, bu gün bəslədiyim visal ümidləri yerinə, qarşıma acı bir ümidsizlik çıqıyor. O l q a. O da səndən, sənin vəfasızlığından. Or x a n . Nasıl vəfasızlıq? Anlayamadım. O l q a. Orxan, Orxan! Sən baş vəzirin qızı Elmasa uyduqca, o qısqanc və məğrur hərəmindən ayrılmadıqca, aramızdakı sevgidən bəhs etmək yersizdir. Or x a n . Niçin insaf etmiyorsun, o şimdi anadır. Bununla bərabər Elmas bizim sevgimizə əsla mane olamaz. O l q a. (gülərək). Xayır, yanılma, əzizim. O pək dəhşətli qadın... Or x a n . Qadınların incə təbəssümləri, dəhşətlərindən daha güclüdür. (Olqanın əlini yaqalar.) Şimdi bən ona mərhəmət ediyorum, fəzlə qısqanclıq edərsə kəndisi zərər görür. O l q a. Demək bəni daha çoq seviyorsun, öyləmi? Or x a n . Olqa, səni sevməməkmi olur? Unutma ki, Orxan sənin əsirindir. Q a r a q u ş (D ə m i r q a y a ilə bərabər pərdə arasında görünür). Ah, xain!.. (Dəmirqayaya). İştə gördünmü, get də Elmas xanıma xəbər ver. D ə m i r q a y a. Gəl bəri, canım, nəmə lazım, bən qarışmam. Çəkilirlər. Or x a n . Teymur son səfərində, Hindistana hücum edərkən Səmərqənd inzibatını gözətmək için bəni burada bıraqdı. Ehtimal ki, yenə qalırım, o zaman istədiyimiz kibi zevq və səfaya baqarız. O l q a. (ətrafa baqar). Iştə Topal gəliyor. Yarın aqşam səni çinarlı bağçada havuz kənarında bəklərim. Or x a n . Yaxşı... (Gedir). O l q a. (yalnız). Xeyr, Orxan bənimdir. Onu kimsəyə verməm. (Azacıq tərəddüd). Ah, fəqət Elmas, baş vəzirin qızı Elmas!.. O bəni pək düşündürüyor. Əli alnında məhzun bir tevr ilə düşüncəyə dalar. Bu sırada Ə m i r T e y m u r gəlir. O, ortaboylu, qəvi bünyəli, yüksək alınlı, iri başlı, rəngi ağ, yüzü azacıq qanlı, omuzları geniş, parmaqları yuvarlaq, qalçaları uzun, əzəlatı qayət sağlam bir şəxsiyyətdir. Vücudunun düzgünlüyündən ayağındakı aqsaqlıq bir o qadar gözə çarpmıyor. Səsi güclü və gurultuludur. Asya üsulu geniş və açıq ətəkli ipək kaftan (çapan) büründüyü halda baş örtüsü keçədən yapılma məxruti bir külahdan ibarətdir. Külahın təpəsində inci və sair mücevhərat ilə süslənmiş uzunca bir yaqut püskül bulunur. T e y m u r. Yenə Moskof ərməğanı, gözəl rus qızı nə düşünüyor? O l q a. (məhzun təbəssümlə). Böylə möhtəşəm bir sarayda bənim nə düşüncəm ola bilir? T e y m u r. O halda yüzünü saran şu kədər bulutları nə demək? Bən solğun çiçəkləri hiç sevməm. Daima yeni açmış güllər kibi, daima gül bənizli şəfəqlər kibi nəş’əli olmanı istərim. Əvət, söyləyəcəyin sözləri hər zamankı şətarətilə gülərək, nazlanaraq söylə!.. O l q a. Bənim şətarətim böyük xaqanın qəzəbinə səbəb olur deyə əndişə ediyorum. T e y m u r. Pəki, əndişə niçin? O l q a. Çünki qəlbi hərb atəşilə alevlənən bir hökmdara qarşı gülümsünmək cəsarəti həddim deyil... T e y m u r. İştə pək yanlış düşüncə... Müharibə hazırlığı Teymuru qəzəbləndirməz, bil’əkis bayram tədariki qadar xoşhal və məmnun edər. O l q a. (şux və cazibəli bir əda ilə). Lütf ediniz əfəndim, iki aydır ki, Səmərqənd şən və şatır bir hal keçiriyor. Zərəfşan çayının oynaq dalğaları gönüllərə nəş’ə sərpiyor və xoşahəng ninnilərilə Bingül dərəsi şənliyini alqışlıyor. Fəqət nədənsə birdən-birə bu şənliklər kəsildi. İştə onunçin azcıq məraq etdim. T e y m u r. Nasıl, Bingül dərəsi pək xoşmu? O l q a. Ah, Bingül dərəsi başqa bir aləm... Adəta rö’ya qadar gözəl, cənnət qadar parlaqdır. Əvət, Bingül dərəsindəki zevq və səfa məclisləri, yeşil ovalar içində qurulmuş çadırlar, Ərəbistan və İrana məxsus sırapərdələr görülür şeylərdən deyil... Hələ Hindistandan gəlmə canbaz və oyunçular, mizahçı və lətifəçilər, rəqqas və rəqqasələr... Bir taqım cirit oyunları. Pəhləvanların güləşməsi, yeşil-qırmızı rənglərlə boyanmış fillərin oynadılması, hər dürlü xanəndə və sazəndə, hər çeşit yarış və əyləncə gerçəkdən insanı sərxoş ediyor. Hələ bu şənliyə əmir və şahzadələrin hərəmləri və bütün türk-tatar qızlarının iştirakı, hər tərəfdən gələn əcnəbi səfirlərin belə nəzərini cəlb ediyor. Və hər kəs böyük Teymurun dəbdəbə və ehtişamını seyr etdikcə heyrətdən kəndini alamıyor. T e y m u r. İştə məftunu olduğun şu mənzərələr, Səmərqənddəki möhtəşəm saraylar və ali mədrəsələr, böyük məbədlər və abidələr həp qalibiyyət əsərləri, həp fəth və zəfər tarixidir. (Təbdili-tevr ilə.) Bana baq, Olqa! Sən səyahətdən zevq alırmısın? O l q a. Şübhəsiz, səyahət insanın gönlünü açan şeylərdən biridir. T e y m u r. O halda səni kəndimlə bərabər götürəcəyim. O l q a. Nerəyə, müharibə meydanınamı? T e y m u r. Öylə ya! Görüləcək mənzərələrin ən gözəli hərb və qalibiyyət səhnələridir. O l q a. Əvət, Orxan da öylə söylüyor. T e y m u r. (mə’nalı təbəssümlə). Ya!? Orxan pək gözəl düşünüyor. Demək bənimlə bərabər gedərsin, deyilmi? O l q a. Böyük xaqanın arzusuna itaət və hörmət ən böyük səadətdir. T e y m u r. Səndəki idrak və zəkadan pək məmnun oldum. Hərəmxanəyə get, şimdi hökumət adamları buraya gələcək. Olqa tə’zim edib çıqar. T e y m u r. (əl çalar. Qaraquş gəlir). Qaraquş! Orxan nerdə? Q a r a q u ş. Dəmin buradaydı, Olqa ilə görüşüyordu. T e y m u r. Onu buraya çağır. Bir də Divan bəyi yaxud Aqbuğa gəlirsə xəbər ver... (Gedər.) Q a r a q u ş (tə’zim ilə). Baş üstünə... (Çəkilmək istərkən ətrafa baqar.) İştə Elmas gəliyor, şimdicə qəlbinə bir qıvılcım atarım. (Gələn Elmasa.) Əfv edərsiniz, Orxan nerdə? E l m a s. Bən də sana sormaq istərim, dəmin burada imiş... Q a r a q u ş. Əvət, Olqa ilə bərabər idi, fəqət getdi. Dilşad gəlir, duymazlar. E l m a s. Nə qonuşuyorlardı? Q a r a q u ş (azcıq sırıtaraq). Mə’lum a, eşq aləminə əğyarın qarışması eyi bir şey deyil... E l m a s. Nasıl eşq, nasıl eşq!? (Ətrafa.) Ah, çıldıracayım... Q a r a q u ş. Hər halda Orxan sizin ərinizdir. Onu siz bəndən daha eyi tanırsınız. Lakin bən yenə onda qüsur görmüyorum. Bütün qəbahətlər qızda... Çünki Orxana dəli kibi sarılıyor. E l m a s (ətrafa). Ah, xain Orxan, dur, bən sana göstəririm. Q a r a q u ş. O öylə bir bəla ki, beş gün sonra Əmiri də məftun edər. D i l ş a d . Nasıl? Əmiri də mi? Q a r a q u ş (şaşqın bir halda kəkələr). Xayır, xanım! Əmir... D i l ş a d (həyəcanlı və qızğın). Qaraquş! Q a r a q u ş. Əfv edərsiniz... D i l ş a d . Düşün ki, bana Qəmərəddin qızı Dilşad derlər. (Ətrafa.) Ah, sayğısız Olqa!.. Q a r a q u ş. İştə Əmir gəliyor, bən Orxanı çağırmalıyım. D i l ş a d . Get! (Gedər.) Elmas! Sən şimdi Əmirə bir söz söyləmə. T e y m u r. (gəlir, əyilirlər). Dilşadı pək həyəcanlı görüyorum. D i l ş a d . Xayır, həyəcana bir səbəb yoq... T e y m u r. Gözlərin daha başqa mə’nalar anlatıyor. D i l ş a d . Ətraf qəzalardan ixtiyar bir köylü gəlmiş, bana şikayət ediyordu. Pək sıqıldım da halım bir az dəyişdi. T e y m u r. Əcəba köylünün şikayəti nə imiş? D i l ş a d . Bu yılkı buğday məhsulu az olmuş, hökumətə vergi verəməmiş, onunçin qəza hakimi Mamay xan zavallını qırbacla döydürmüş. T e y m u r. (heyrət və şiddətlə). Nasıl, nasıl!? İxtiyar köylüyü qırbacla döydürmüş ha!.. Ah, qudurğan, şaşqın!.. O düşünmüyor ki, əhaliyi incidən bir hakim yavrusunu parçalayan bir heyvan qadar şüursuzdur. Zərər yoq, yarın məsələ aydınlaşır, bu söz doğru çıqarsa, sayğısız hərifə ən şiddətli cəza verilir. (Kəskin) Əvət, qırbacı qadar nüfuz və idarəsi olmayan bir hakim, hökumət namına ən çirkin və silinməz bir ləkədir. D i l ş a d . Köylünün dediyinə görə əkdiyi yer təcrübədən çıqmamış bir səhra imiş, onunçin də eyicə məhsul alamamış. T e y m u r. Zavallı Mamay xan, zavallı!.. Bən yarın onun kor gözlərini açarım. Görünüyor ki, o məmləkət qanunlarını unutuyor. D i l ş a d . Halbuki qanunca bir adam məhsulsuz bir səhrayı şənlətirsə, ya bir kəhriz çıqarırsa, yaxud yeni bir bağça salıb bir viranəyi abad edərsə, o şəxs birinci yıl büsbütün vergidən azad olur. İkinci yıl kəndi istəyilə bir şey verirsə verir, verməzsə məcbur deyil. Üçüncü yıl, yalnız üçüncü yıl qanuna müvafiq vergi verməlidir. T e y m u r. Xayır, Mamay xan aldanıyor. O düşünəmiyor ki, rəncbərlər sıqıldıqca devlət xəzinəsi boşalır, xəzinə boşalınca ordunun halı pozulur. Və şu pozuqluq da məmləkətin pərişanlığına səbəb olur. Hiç məraq etmə! Yarın, əvət yarın haq yerini bulur. D i l ş a d . Əskik olmayın... (Elmasa.) Gedəlim. (Getmək istərlər.) T e y m u r. Bana baq, Dilşad! Daha dur, sözüm bitmədi. Səni pək sarsılmış və həyəcanlı görüyorum. Unutma ki, sən Teymur hərəmisin. Söylə, açıq söylə, yüz-gözünü saran şu fırtınalı bulutlar nədən iləri gəliyor? D i l ş a d . Ah, şu aşiftə qız... Olqa!.. T e y m u r. Nə var, nə olmuş? D i l ş a d . Zavallı Elmasa göz veriyor da, ışıq vermiyor. Hər gün yeni bir sevgi, hər gün yeni bir təranə. Bilməm ki, Orxandan nə istiyor? E l m a s. Hətta, əvət hətta!.. (Sözünü bitirəməz.) D i l ş a d . Ah, hər halda Olqa buradan dəf’ edilməli... T e y m u r. Hiç sıqılma, Elmas, səni üzən düşüncələr pək çapuq gedər. Sən Divan bəyi qızı və Orxan hərəmisin. Bən onların hər ikisini sevərim. Hələ səndəki vəqar, səndəki vəqar və əzəmət! E l m a s (xəfif baş əyintisilə). Təşəkkür edərim. Q a r a q u ş (gəlir, əyilir). Orxan əmri-hümayuna müntəzirdir. T e y m u r. Gəlsin. (Qadınlara). Siz çəkilin. (Gedərlər. Orxan gəlir, əyilir.) Orxan! Yaqın gəl... (Əlini onun omuzuna qoyar). Sən həm qəhrəman bir cəngavərsin, həm də siyasəti pək gözəl bilirsin. Səni bir işə təyin etdim, yarın yola çıqmalısın. Or x a n . İtaət borcumdur. T e y m u r. Osmanlı sultanı Yıldırım Bayazidə elçi göndərdik, hənuz ondan bir xəbər yoq. Hər halda bizim Bursada, Yıldırım paytaxtında bir gözçümüz bulunmalı; sarayın iç və dış yüzünü öyrənib hər ay bizə xəbər verməli. Divan bəyi lazım gələn vəzifəyi sana söylər. Ordumuz bir həftə sonra Mısır-Şam tərəflərinə hərəkət eyləyəcək. Sən də doğru, Bursaya gedərsin. Orada kəndini bana düşman göstərirsin, Yıldırıma məhəbbət bəslədiyin için buradan qovulduğunu söylərsin. Hətta bizimkilər də öylə bilməli... Çünki şəhrimizdə casus bulunur da tədbirimiz boşa çıqar. Or x a n . Yıldırım sözlərimə inanmazsa? T e y m u r. Hiç məraq etmə, inanır; çünki o çoq məğrurdur. Məğrurlar isə həqiqəti görəməzlər. Diyorlar, o, gözdən pək zəifdir, məgərsə qəlbi və düşüncəsi də kor imiş... (Kəskin.) Əsla düşünmə, get, yarın için hazırlan, Dəmirqaya da səninlə bərabər bulunsun. Or x a n . Lakin o, pək sadə adam... İşlərimə əngəl olur deyə ehtiyat ediyorum. T e y m u r. Ehtiyat lazım deyil. O, təcrübədən çıqmış sadiq bir əskərdir. Haydı, oğlum! Vəzifə və ciddiyyət! Or x a n . Böyük xaqanın əmri hər şeydən yüksəkdir. (Əyilir, çıqar.) Q a r a q u ş (gəlir, əyilir). Divan bəyi, şair Kirmani, sərdar Aqbuğa hüzura izn istiyorlar. T e y m u r. Buyursunlar. (Qaraquş gəldiyi tərəfə ehtiramkar bir işarət edər. Hər üçü gəlir, əyilirlər. Teymur nəvazişkar bir tevr ilə.) Divan bəyinin əhvalı? D i v a n b ə y i. Təşəkkür edərim. T e y m u r. Şair Kirmani nasıl? Ş a i r. Əskik olmayın. T e y m u r. Ordumuzun qəhrəman sərdarı Aqbuğa nə halda? A q b u ğ a. Aqbuğa hər an yılmaz ordu ilə bərabər sarsılmaz xaqanın əmrini bəklər. T e y m u r. Pək gözəl, oturun. (Otururlar). Aylarca Bingül dərəsində böyük şənliklər yapdıq, epeycə zevq və səfayə daldıq, bir qadar da müharibə şənliyi yapsaq eyi olmazmı? A q b u ğ a. Bəncə müharibə meydanı dügün dərnəklərindən, eyşü-nuş məclislərindən daha xoş, daha ruhaşinadır. T e y m u r. Buna sən nə dersin, şair? Bu gün gözümə pək nəş’əli görünüyorsun. Ş a i r. (laübali və yarımsərxoş bir qəhqəhəylə). Şənlik... o da şənlik, bu da şənlik... Qavğa... o da qavğa, bu da qavğa... Yalnız, əvət yalnız arada bir fərq var ki, siz cəngavərlər insan qanına hərissiniz, biz şairlər gülgün şərabə... Onda vəhşət və dəhşət var, bunda zevq və şətarət. Sizin hərb nə’rələriniz yürəkləri qoparır, insanları parçalatır, anaları ağlatır. Şairlərin eyş-nuş təranələri isə kinləri, kədərləri öldürür. Yüzləri, gönülləri güldürür. Siz insan qafalarını qırarkən, biz də o qafalardan yapılma qədəhləri bir-birinə vururuz. Siz hərb və dəhşət qalibi, biz eşq və məhəbbət məğlubu. Fəqət bizim şu məğlubiyyətimiz o qalibiyyətdən daha üstündür. T e y m u r. Bəxtiyar şair! Səni sərməst edən tatlı xəyal, yalnız xoş bir təsəllidir. Bununla bərabər sən pək böyüksün, əvət, sənin kibi dəyərli simaların qədr və qiyməti anlaşılsaydı, bənim kibi topallar soldakı sıfır qadar mə’nasız qalırdı. Siz yarasalar ölkəsində, korlar məmləkətində parlayan bir günəşsiniz. Əfsus ki, insan adını daşıyan ikiayaqlı həşərat pək qaba və pək səfil bir şey... Iştə şu qaba və miskin həşəratı uslandırmaq için, onların pas tutmuş kirli vicdanlarını yıqamaq için yalnız Teymur qılıcı lazım... Əvət sevgili şair! Insanlar mərhəmət və məhəbbətdən ziyadə dəhşət və qüvvətə tapınırlar. (Aqbuğaya). Demək, ordu tamamilə hərbə hazır, öyləmi? A q b u ğ a. Əvət, həpsi bir fərd kibi əmrə müntəzirdir. T e y m u r. Iştə kafi... Ş a i r. Şimdi nerəyə, əcəba? T e y m u r. Mısır və Şam üzərinə. Ş a i r. Fəqət bu siyasəti əsla düşünəmiyorum. T e y m u r. Sən “Teymurnamə” müəllifi ikən bənim siyasətimə yabançı görünmək tuhaf deyilmi ya? (Həyəcanlı.) Ah, Savə!.. Fazil Şeyx Savənin qətli nə çabuq unutuldu. Bən onu Ərəbistana elçi göndərdim. Mısır hökmdarı alçaqcasına öldürtdü. Əcəba elçi də öldürülürmü? Xayır, xayır, Şeyx Savənin qanı yerdə qalmaz. Ş a i r. Fəqət azcıq istirahət də lazım. (Teymurun taxtı önünə sərilmiş qaplan dərisini göstərir.) İştə Hindistanda Qanq nəhri kənarında avladığın qaplanların dərisi hənuz qurumamış, Sultan Mahmud ölkəsində aqıtdığın qanların izi hənuz topraqdan silinməmiş... T e y m u r. Bən məğrurları əzmək için yaradılmış bir Allah bəlasıyım. Tökdüyüm qanlar da yalnız haq və ədalət namınadır. Ş a i r. Açıq söyləmək lazım gəlirsə, bən qan tökülməkdə hiç bir haq və ədalət görəmiyorum. T e y m u r. (məğrur təbəssümlə). Əvət haqlısın, çünki... şairsin. A q b u ğ a. Şairlər də mənəvi həkimlərdir. Qan aqıtmaqdansa yara bağlamağı daha xoş görürlər. T e y m u r. Baqalım Divan bəyi nə diyor? D i v a n b ə y i. Bana qalırsa xeyir və şər ikizdir. Məhəbbətlə ədavət bir-birinə bağlıdır. Lüzumundan fəzlə məhəbbət nifrət doğurduğu kibi, həddən aşırı qan tökülməkdə də bir fəzilət yoq. T e y m u r. Divan bəyi daha başqa düşünüyor, o daha etidalçı. Fəqət unutmamalı ki, hər səciyyə və şəxsiyyət birər qanun deməkdir. İştə bu gün şəxsiyyətim bana nə əmr edərsə, onu yapmaqdan çəkinməm. Bununla bərabər bən şimdiyə qadar qurultaysız, şurasız bir şey yapmadım, çünki şurasız bir məmləkət cahil bir şəxsə bənzər ki, tutduğu işlər, söylədiyi sözlər həp nədamət və fəlakət doğurur. Bən daima həkim və aqil şəxsləri dinlədim, böyük sərdarlar ilə müşavirə yapdım. Yalnız hərb ilə mübarizəyi deyil, sülh mə’nafeyini də düşündüm. Əvət, bən şu nihayətsiz ölkələri gah tədbir və siyasətlə, gah sülh və məhəbbətlə, gah təhdid və şiddətlə, gah əfv və mülayimətlə idarə etmək istərim. Bən hər işdə səbat və istiqaməti sevdiyim kibi, həzm və ehtiyatdan da xoşlanırım, lazım gəlirsə, bə’zən düşmanlarıma qarşı səbr və təhəmmül göstəririm, bə’zən də qafil və cahil görünməkdən zevq alırım. D i v a n b ə y i. Baqalım, şura nə qərarə gəlir. T e y m u r. Əminim ki, Ərəbistan səfərinə kimsə etiraz etməz. Çünki Bingül dərəsində devlət kişilərindən pək çoqunu dinlədim. Hər kəs bənim fikrimə iştirak ediyor. Bu xüsusda tərəddüd göstərən varsa, o da yalnız şair Kirmani ilə sənsin. Şübhəsiz ki, iki gün sonra siz də əksəriyyətə tabe olursunuz. Q a r a q u ş (gəlir, əyilir). Sobutay hüzura izin istiyor. T e y m u r. Hanki Sobutay? Q a r a q u ş (Aqbuğaya işarətlə). Böyük sərdarın küçük qardaşı, Yıldırım Bayazidə göndərilən elçi... T e y m u r. Gəlsin, baqalım nə cəvab gətirmiş. (Qaraquş kənara işarət edər. Sobutay gəlir, əyilir.) Xoş gəldin, oğlum, nasılsın? S o b u t a y. Böyük xaqanın kölgəsi əskik olmasın. T e y m u r. Osmanlı sultanından nə xəbər? S o b u t a y. İştə göndərdiyi cəvab... (Məktubu təqdim edər.) T e y m u r. (məktubu Divan bəyiyə verir, elçiyə.) Məktubu Divan bəyi oqur, söylə, baqalım qəhrəman Sobutay! Sən nə gördün, sən nə eşitdin? S o b u t a y. Yıldırım daima eyş-işrət düşkünü... Götürdüyüm məktuba qarşı acı qəhqəhələrlə güldü; həm də son dərəcə saymazlıq, soğuqluq göstərdi. T e y m u r. Demək bənim düşmanım Qaraqoyunlu əmiri Qara Yusifi yenə himayə etmək istiyor, öyləmi? S o b u t a y. Yalnız Qara Yusifi himayə etmiyor, hətta Bağdad Sultanı Əhməd Cəlayiri də ittihadə cəlb etmiş, həm də bizim əleyhimizə... T e y m u r. (acı qəhqəhəylə). Demək düşmanlarımız ilə itilaf yapıyor, bizi hiçə saymaq istiyor, öyləmi? (Başını məktubdan qaldıran Divan bəyiyə) Pəki nə yazıyor? D i v a n b ə y i. Təkrarə nə hacət?! Iştə Sobutayın söylədiyi kibi: saymazlıq və soğuqluq... Başqa laf yoq. T e y m u r. (kinli). Saymazlıq və soğuqluq... Nə gülünc həqarət! (Hiddətlə yerindən qalqar.) Ah, saymazlıq və soğuqluq... Nə böyük cəsarət!.. Bən ondan qardaşca məhəbbət bəklərkən iştə aldığım cəvab! Qara Yusiflə Əhməd Cəlayir bəni gözəl tanıyorlar, fəqət Yıldırım!.. Yıldırım isə şərab düşkünü... Zərər yoq, o da ayıldıqdan sonra tanır. Bən İrana ayaq basdım, ən böyük cəngavərlər qarşımda duramayıb Mazandaran çaqqalları kibi ormanlara qaçdılar. Moskofa hücum etdim, rus knyazları qorqudan şimal ayıları kibi ürküşüb dağılmağa başladılar. Hindistana yürüdüm. Sultan Mahmud ordusu Qanq nəhri kənarındakı qaplanlar kibi oqlarıma şikar olub diz çökdülər. Əvət bir gün gəlir ki, məğrur Yıldırım da paytaxtı Bursada Topal Teymuru qarşılar və o zaman... iştə o zaman sərxoşluğun nəticəsini və bənim kim olduğumu haqqilə anlar. Pərdə * * * İkinci pərdə Gözəl bir köşk... Ortada fəvvarəli bir havuz, havuz kənarında Kişmir və İsfahan səccadələrilə ipək döşəklər, qədifə (məxmər) yasdıqlar və balışlar, masa və sandaliyələr... Bağça başdan-başa dürlü çiçəklərlə bəzənmiş, ta uzaqlarda sıra ilə ulu çinar ağacları nəzərləri oqşar. Kənardan eşidilən həzin bir kamança səsi ruhlara nəş’ə səpər. Bir tərəfdə şərabla dolu sürahi və bir qədəh, soyulmuş və soyulmamış alma və şaftalı, digər tərəfdə qələm, dəvat, bir taqım dəftər və kitablar bulunur. Ş a i r K i r m a n i yastığa yaslanaraq yazı ilə məşğul görünür. O l q a əlində böyük bir gül dəməti gəlir. Arqa tərəfdən qədəh içərisinə bir gül bıraqıb geri çəkilir. Ş a i r. (başını qaldırır, dolu qədəhi alıb içmək istərkən heyrətlə.) Əcəba bu gül nerdən? (Ətrafa baqar, Olqayı görüncə qələmi bıraqır.) Ah, nə böyük səadət!.. (Ahəngiməxsus ilə.) Badə, gül, bir də gül bənizli mələk!.. (Yerindən qalqıb sandaliyəyə oturur.) O l q a. Sizi rahatsız etdim, deyilmi? Ş a i r. Bil’əkis, şairləri rahatsız və müztərib edən bir şey varsa, o da gözəllərdən uzaq bulunmaqdır. O l q a. (əlindəki dəməti təqdim ilə). Iştə şu gülləri yalnız şair için topladım. Ş a i r. (alır). O halda şair son dərəcə bəxtiyardır. (Olqaya işarətlə.) Müsaidənizlə şu qədəhi təbiətin ən canlı şe’ri şərəfinə içmək istərim. (İçər). O l q a. Nuş olsun! Şu dəftərlər nə? Yoqsa yeni bir ilhammı var? Ş a i r. Xayır, “Teymurnamə” yazıyorum. O l q a. Pək gözəl. Böyük xaqanın tarixini yazmaq şərəfi hər kəsə nəsib olmaz. Ş a i r. Halbuki, eşq və gözəllik tarixi yazan şairlər daha yüksəkdir. O l q a. (gedəcək olur). Müsaidənizlə... Ş a i r. Gediyormusunuz? O l q a. Əvət. Ş a i r. Nədənsə bu gün sizi pək düşüncəli görüyorum. Səbəbini sora bilərmiyim? O l q a. Səbəbi böyük bir haqsızlıq. Ş a i r. Nasıl haqsızlıq!? O l q a. Allah eşqinə, söyləyin, Orxan gerçəkdənmi Yıldırım mühibbi? Sizcə o, Teymura xəyanət edərmi? Ş a i r. Hiç ümid etməm. O l q a. Iştə Orxanın xəyanəti hər ağızda söyləniyor. Ah, nə qadar böyük bir iftira, nə qadar fəna yanlış... Aman, əfəndim, Teymur sizə qarşı böyük hörmət bəslər. Lütfən Orxanı müdafiə ediniz. Ş a i r. Hiç təlaş etməyin, əlimdən gəldiyi qadar çalışırım. O l q a. Əskik olmayınız. (Xəfif baş əyintisilə çəkilir). Ş a i r. İzzət və şərəflə... (Ətrafa). Bəxtiyar Orxan! Səadət pərisi üzərində qanat çalıyor da əsla xəbəri yoq. (Qədəhi şərabla doldurur. Bu sırada Teymurla Divan bəyi gəlir). T e y m u r. Yenəmi şərab, möhtərəm şair? Yenəmi şərab? Ş a i r. Böyük cihangirin qanlı müharibələri ancaq qanlı şərabla yazıla bilir. T e y m u r. Kinayəmi, yenə kinayəmi? Əylənmək istədiyin cihangirin qəzəbi səni qorqutmuyormu? Ş a i r. (laübali və tatlı təbəssümlə). Hökmdarların hiddət və qəzəbi böyük bir məmləkəti alt-üst edər, fəqət küçük bir şairi qorqutamaz. Əvət, bən yalnız gözəllərin itab və sərzənişlərindən mütəəssir olurum. Bəncə işvəkar bir qaşın çatılması, parlaq bir qılıcın çəkilməsindən daha mə’nalı, daha kəskindir. T e y m u r. Sən çoq içiyorsun, halbuki məmləkət qanunu və türk adəti bunu şiddətlə mə’n edər. Ş a i r. Şairlər isə, adət və qanun çərçivəsini qırıb parçalamaqdan daha çoq zevq alırlar. T e y m u r. (məmnun qəhqəhəylə). İştə səni bana sevdirən də şu rindanə xislət, şu qürur və əzəmətdir. D i v a n b ə y i. Şair Kirmani böyük ruhşinasdır. O, pək gözəl biliyor ki, Teymur hökumətləri yıqar, məmləkətləri yaqar; ən məğrur hökmdarları əzər, ən şücaətli qəhrəmanları qəhr edər, fəqət dəyərli şair və ədiblərə, alim və fazil şəxslərə qarşı da o nisbətdə hörmət və məhəbbət bəslər. Iştə Səmərqəndin evləri, misafirxanələri deyil, şəhər ətrafındakı köşklər və bağçalar belə uzaqdan gələn fən və sənayeyinəfisə ərbabına kafi gəlmiyor. Yalnız Şərq devlətləri deyil, hətta Qərb hökumətləri də elçi və ticarət nümayəndələri göndərməkdən geri durmuyorlar. T e y m u r. Tüccar və sənətkarlara daha çoq sühulət və hörmət göstərməli. Çünki cihan, ancaq ticarət və sənaət sayəsində rifah bulur. D i v a n b ə y i. Əvət dün Ispaniya səfiri də bu nöqtəni qeyd ediyordu və böyük xaqanın fəzilət və məharətlərini saydıqca dili ağzına sığmıyordu. T e y m u r. Avropalıların dilləri başqa, yürəkləri daha başqadır. Hər halda məmləkətimiz arslanlar yurdu, qartallar yuvası olaraq qalmamalı. Bəlkə dünyada ən parlaq maarif və mədəniyyət ocağı, ən zəngin sənaye və ticarət mərkəzi olmalıdır. Əvət, qoy düşmanlarımız görsünlər ki, türk evladı yalnız basıb-kəsməkdən deyil, yaşamaq və yaşatmaqdan da zevq alır. Yalnız yaqıb-yıqmaq deyil, yapmaq və yaratmaq da bilir. Bununla bərabər yapdıqlarımız hiç bir şey deyil. Bu, yalnız mədəniyyətə doğru bir adım, gələcək için bir başlanğıcdır. Bizim başladıqlarımızı gələcək nəsil ikmal etməli. Yalnız beş-on şəhər deyil, bütün məmləkət tərəqqi və gözəlliklər için birər nümunə olmalı. Əvət, biz təməl daşı atıyoruz. İştə bu təməl üzərində möhtəşəm binalar qurmaq və bu şüarı çiçəkləndirmək... ancaq yeni nəslə, ancaq sarsılmaz gəncliyə aiddir. D i v a n b ə y i. (yazılan dəftərə baqaraq). Əcəba şair imdi hanki vəq’əni qələmə alıyor? Ş a i r. İştə son səfərlər... Türküstan ordusunun Kişmir səhrasındakı müvəffəqiyyətləri və sarsılmaz xaqanın Hindistanı fəth etməsi... T e y m u r. Ümidvaram, bu gün-yarın Mısır və Şam zəfərlərimiz də yazdığın tarixin ilavələri sırasına keçər. Məğrur Yıldırım inadında dəvam edərsə, o da tariximizə yeni bir fəsil artırmış olur. D i v a n b ə y i. Fəqət bən bil’əkis, Yıldırım məsələsinə əsla tərəfdar olmaq istəməm. Çünki hər ikiniz Turan aləminin birər qütbüsünüz. Şu iki qütb bir-birilə çarpışırsa, ortada fəlakətli bir uçurum açılmış olur. Və bu nifaqdan istifadə edərək ətrafı saran əcnəbi devlətlər türk dünyasına saldırmağa fürsət bulur. Bir də ordumuz bütün cihanı saracaq deyil a... Alınan ölkələri haqqilə idarə etsək daha böyük müvəffəqiyyətdir. T e y m u r. (məğrur qəhqəhəylə). Allah bir olduğu kibi, padşah da bir olmalı, şan və şöhrət izləyən bir hökmdar qarşısında cihan... nədir? E l m a s (müztərib adımlarla gəlir). Böyük xaqan! Sana şikayətim var. T e y m u r. Kimdən? E l m a s. Ədalətdən dəm vuran Teymurdan. T e y m u r. Niçin, yavrum, Teymur bir xətamı işləmiş? E l m a s. Əvət! Teymurun xətası kəndisi qadar böyükdür. T e y m u r. Nə imiş əcəba? E l m a s. Sən qəhrəman bir mücahidi məhv ediyorsun. D i v a n b ə y i. (Elmasın qolundan tutaraq). Şaşırdınmı, qızım, nə söylüyorsun? T e y m u r. Söylə, Elmas, hiç çəkinmə, o qəhrəman kimdir? E l m a s. Bəni söylətməkmi istiyorsunuz? Əcəba Orxan nə yapmış ki, Səmərqənddən sürgün ediliyor. T e y m u r. O asılmalıydı, yalnız sənin ərin olduğu için sürgünə qərar verildi. E l m a s (həyəcanlı). Niçin, ah, niçin? T e y m u r. Çünki hökumətə xaindir. Yıldırıma qarşı məhəbbət bəsliyormuş... E l m a s. Yalan, iftira!.. D i v a n b ə y i. Elmas! T e y m u r. (Elmasa). Bən qürur və cəsarəti pək sevərim, hər halda hörmətə layiqsin. E l m a s. Xayır, bən hiç bir nəvaziş istəməm. Yalnız ədalət istərim, ədalət! Ş a i r. (acı təbəssümlə, ətrafa). Mə’sum bir maral yırtıcı qaplandan ədalət umuyor. (Teymura). Əfəndim, Elmas bəyimə mərhəmət ediniz. Orxan xain olamaz. T e y m u r. Siyasət başqa, mərhəmət daha başqa bir şeydir. Siyasətdə mərhəmət yoq! Əvət, Orxan sürgün edilməli. E l m a s. Ya bən! Ya qucağımdakı yavrucığaz nə olur? Ah, qəlbiniz daşdanmı yapılmış? D i v a n b ə y i. (qolundan tutaraq). Qızım, sus! T e y m u r. (kəskin). Orxan asılmalıdır. E l m a s (çılğınca). O halda bəni də asdır, bəni də... (Bihal olurcasına Divan bəyiyə sarılır). Ah, babacığım!.. D i v a n b ə y i. Üzülmə, yavrum, Əmir əfv edər. D i l ş a d (gəlir. Mənzərəyi görüncə, heyrətlə). Elmas! Bu nə hal? Ah, səni pək müztərib görüyorum. E l m a s (mə’yus). Xayır, hiç bir şey yoq... T e y m u r. Dilşad! Elmas təsəlliyə möhtacdır. E l m a s. Təsəllilərin ən gözəli ölümdür. Q a r a q u ş sür’ətlə gəlir, əyilir. T e y m u r. Nə xəbər? Q a r a q u ş. Sərdar Aqbuğa orduya rəsm-keçid yapdırıyor. Bütün ə’yan, əşraf hazır. Əcnəbi elçi və nümayəndələri də təşrifinizə müntəzirdir. T e y m u r. (Divan bəyi ilə şair Kirmaniyə). Əvət, gedəlim, beş dəqiqə bulunsaq, kafi. Ş a i r. Qaraquş! Bunları topla, kütübxanəmə götür. Qaraquş kitab və dəftərləri toplar, onları izlər. D i l ş a d . Elmas! Çocuqmu oldun, niçin kəndini üzüyorsun? E l m a s. Ah, Orxan məhv oluyor, ona xain deniliyor... D i l ş a d . Xayır, o xain deyil. Ona hiç bir şey olmaz. Burada yalnız bir anlaşılmaz bir səbəb var. E l m a s. Iştə bu anlaşılmaz səbəblər bəni bəhr ediyor. D i l ş a d . İnan, burada bir sirr var. Bən Teymuru eyi tanıyorum, o böylə qaranlıq bilməcələrdən pək xoşlanıyor. Sən Orxandan əmin ol və əsla düşünmə!.. E l m a s (ona sarılaraq). Ah, nəcib ruhlu Dilşad! Bən yalnız sana inanıyorum. Bu sırada “Yaşasın Teymur! Yaşasın Teymur!” deyə Teymur uzaqlaşdığı tərəfdən gurultu və alqış sədaları eşidilir. O l q a qarşıdakı evdən çıqar. Dilşada doğru gəlir. E l m a s (onu görüncə sarsılır, sinirli bir tevr ilə) İştə!.. İştə bütün fəlakətlərə səbəb şu aşüftə prenses, şu xain afətdir. D i l ş a d . Elmas! Onu bıraq. E l m a s. Rica edərim bəni qınama. Ah, keçən gün Qaraquşun söylədiklərini unutdunmu? (Olqaya yaqlaşır, çılğınca). Bana baq, Olqa! Sən bizdən nə istiyorsun? Artıq yetişir, dəf’ ol! Türküstan ovalarında, Səmərqənd bağçalarında yabancılara yer yoq... Eşidiyormusun? (Daha kinli). Ah, bən bu sayğısız fitnəyi kəndi əlimlə boğmaq istiyorum. (Boğazına sarılmaq istər). D i l ş a d (mane olur). Elmas, düşün ki, bu hal Əmirin sönməmiş qəzəbini daha ziyadə alevləndirir. E l m a s. Alevləndirsin, kimsədən qorqum yoq... O l q a. Rica edərim, Elmas, bəni təhqir etmə! Bən də sənin kibi əsil bir ailəyə mənsubim. Həm də buraya kəndi ixtiyarımla gəlmədim, sevgili ərin gətirdi. Bu sözləri bana söyləməkdənsə ona və Əmir Teymura söylə. E l m a s. Ah, sən getdikcə şımarıyorsun. (Sinirli və qızğın). Xayır, bən kimsəyə söz söyləməm. Sən Teymurun da, Orxanın da əqlini çalmışsın. Bən sana kəndim cəza veririm, kəndim... Bana baq, ya ana yurduna getməlisin, ya məzaristana... Eşitdinmi? Ah, sərsəri məxluq! D i l ş a d . Elmas! Artıq yetişir, gedəlim. (Qolundan tutub götürür). O l q a. (yalnız). Gedərim, əvət gedərim, fəqət yürəyində sağalmaz bir yara açıb da öylə gedərim. (Sinirli adımlarla köşkə doğru yürür. Bu sırada Orxan qarşısına çıqar.) Or x a n . Olqa! O l q a. Ah! Or x a n . Nə oldun, səni qorqutdummu? O l q a. Xayır, qorqutmadın. Sən bəni öldürdün, bəni məhv etdin... Or x a n . Olqa! Nə demək istiyorsun? O l q a. Ah, Elmas bəni rüsvay etdi, o bəni rəzil etdi. Or x a n . Fəqət niçin? O l q a. Səni sevdiyim için... D i l ş a d ağaclar arasında görünür, dinlər. Or x a n . Olqa! Bən şimdi Səmərqəndi tərk ediyorum. İstərsən hazırlan bərabər gedəlim. O l q a. Xayır, istəməm. Or x a n . Niçin? O l q a. Çünki sən də məhv olursun, bən də... Or x a n . Teymurdanmı ehtiyat ediyorsun. O l q a. Ah, əvət. Or x a n . Təlaş istəməz, sən bəni dinlə; Gürcüstandan gətirdiyim ağ əlbisəyi geyərsin, kim görürsə erkək zənn edər. Daha durma. Şimdi gəlirim, bərabər çıqarız. D i l ş a d (ətrafa). İştə ən gözəl fürsət! (çəkilir) O l q a. (mütərəddid). Ah, Teymurun qəzəbi bəni pək qorqutuyor. Yenə kənardan gurultu və alqış sədaları eşidilir. Or x a n . Hiç məraq etmə, qiyafətini dəyişdir də, ötəsi qolay... D ə m i r q a y a (gəlir). Əmir təşrif ediyor. Orxan (Olqanın qulağına). Daha durma, çabuq ol. O l q a. (müztərib). Ah, Orxan! Or x a n . Haydı, çəkil... Bəkliyorum. (Olqa çəkilir. Dəmirqayaya). D ə m i r q a y a! Yol hazırlığı nasıl? D ə m i r q a y a (alnının tərini silərək). Hər şey yolunda... Bu saət çıqa biləriz. Or x a n . Gündüz pək sıcaq. Bəncə mehtablı gecədə səfər etmək daha xoş. Çünki hava bir qadar sərinləmiş olur. D ə m i r q a y a. Nasıl istərsən öylə yaparız. Orxan (yola baqar). Haydı, sən azcıq kənarda dur. D ə m i r q a y a. “Dur” dersin dururum, nəmə lazım... (Çəkilir). T e y m u r l a D i v a n b ə y i gəlir. T e y m u r. Oğlum, sən buradamısın, işlər nə halda? Orxan (tə’zim ilə). Bir az sonra çıqmaq istiyorum. T e y m u r. Saqın xəbərlər gecikməsin. Para lazım olduqca bildir və Yıldırım ölkəsinin hər tərəfində casuslar bulundur. Haydı, eyi yol, uğurlar olsun! Or x a n . Hər xüsusda əmin olunuz. (Tə’zim ilə çəkilir). D i v a n b ə y i. Sağlıqla, oğlum, Elmas için məraq etmə! T e y m u r. (Divan bəyiyə). Yıldırıma bir məktub daha yaz, yarın Sobutay götürsün. Fəqət onun məktubu nə qadar qaba isə, bizimki də bir o qadar nəzakətli olsun. D i v a n b ə y i. Bən də öylə düşünüyorum. (Yola baqar). İştə Sobutay kəndisi də gəliyor. Ş a i r K i r m a n i, A q b u ğ a və S o b u t a y gəlir, əyilirlər. T e y m u r. Qəhrəman Sobutay! Yarın bir məktub daha götürməlisin. Qoy Yıldırım anlasın ki, biz hər şeydən əvvəl barışıq və məhəbbət tərəfdarıyız. S o b u t a y. Xayır, o pək məğrur, pək inadçı adam. T e y m u r. Bizim borcumuz itmami höcətdir. İnad edərsə, kəndisi zərər görür. Şimdi get, hazırlan, yarın həm məktubu, həm də lazım gələn tə’limatı Divan bəyidən alırsın. S o b u t a y. (tə’zim ilə). Itaət, xaqanım! (Gedər). T e y m u r. (Aqbuğaya). Cəsur Aqbuğa! Ordudan pək məmnun oldum. Biz də bir qaç gün sonra Mısıra doğru hərəkətə başlarız. Oğullarımızdan Pir Məhəmməd Mirza Hindistanı, Şahrux Mirza Xarəzm və Türküstanı, Miranşah isə Azərbaycan və Gürcüstanı idarə edər. Digər sərdarlar da hökumətimizə tabe olan başqa ölkələrə baqar. Sandaliyəyə otururlar. Q a r a q u ş (gəlir, əyilir). Azərbaycandan, oğlunuz Miranşahdan Divan bəyiyə məktub. T e y m u r. Pəki, kəndisinə ver. Məktubu verir çıqar. Divan bəyi açar oqur. A q b u ğ a (şairə). Bu məktubda bir sirr var. Ş a i r. Şübhəsiz. T e y m u r. (ətrafa). Xayır, bu məktub uğurlu bir şeyə bənzəmiyor. Kim bilir yenə nə uyğunsuzluq var. D i v a n b ə y i. Məktubun məalını ərz etməyə müsaidlə buyurulurmu? T e y m u r. Söylə! D i v a n b ə y i. Yenə isyan!.. Yenə azərbaycanlılar oğlunuz Miranşaha qarşı isyan etmişlər. T e y m u r. Səbəb!? D i v a n b ə y i. Səbəb Miranşahın gevşəkliyi... idarəsizliyi. T e y m u r. (qızğınca). Ah, Miranşah, Miranşah! Əvət, onda azcıq tədbir və siyasət bulunsaydı, kimsə izindən çıqmazdı. Orasını idarə edəcək sağlam və düşüncəli bir baş lazım. Heyhat ki, Miranşah kibi şaşqınlar o düşüncədən pək uzaqdırlar. Ş a i r. Azərbaycan eşsiz bir cənnət bucağı, tükənməz bir sərvət ocağıdır. Lakin əfsus, binlərcə əfsus ki, Miranşahlar oyuncağıdır. D i v a n b ə y i. Bəncə Azərbaycan xalqı yabancılara kölgə olmaqdan pək zevq alır və xarici tə’sirə daha çabuq qapılırlar. T e y m u r. Pəki, burada xarici tə’sir nə ola bilir? D i v a n b ə y i. Bir taqım qara qüvvələr... T e y m u r. Məsəla, nə kibi? D i v a n b ə y i. Qaraqoyunlu əmiri Qara Yusif kibi... T e y m u r. Nədən bəlli? D i v a n b ə y i. Məktubda örtülü işarətlər var. Ətrafdan gələn bə’zi casuslar orada Teymur nüfuzunu qırmağa çalışıyor və xalqı Yıldırım dostu Qara Yusif tərəfinə çəkmək istiyormuş. Hətta bu da kafi deyilmiş kibi Qara Yusif çeteləri Türküstan ilə Ərəbistan arasındakı karvanların gediş-gəlişinə və ticarət işinə əngəllər çıxarırmış... Teymur hiddətlə yerindən qalqır, yanındakılar da ona tabe olur. T e y m u r. Ah, öyləmi, öyləmi!? Hiç zərər yoq, biz səfər üstündəyiz. Er-gec həpsinin halı sorulur, hər kəs kəndi azğınlığına görə cəza bulur. Xayır, Qara Yusifdə bir tilki qadar cəsarət yoq. Şübhəsiz ki, o həp Yıldırıma güvəndiyi için şu fitnələri qaldırıyor. (Divan bəyiyə). İkinci məktubu gecikdirmə. Hər halda Yıldırım onu bizə təslim etməli. (Qızğın). Ah, Yıldırım! Yıldırım! Bən səninlə xoş keçinmək istərkən, sən çaqqalları, tilkiləri bənim üzərimə şımartıyorsun. Yoq, bən hər sərsəriyə qarşı əyləncə olamam. Qara Yusif təslim edilməlidir, təslim! Yoqsa ikinci məktubunda da saymazlıq və soğuqluq göstərirsə, o halda Yıldırımın kəndisilə hesablaşmalıyım. (Bir-iki adım yürür, təkrar dönər: kəskin və atəşli). Əvət, Topal Teymuru saymayanlar, kəndi əllərilə kəndilərinə məzar qazmış olurlar. (Gedər, onunla bərabər səhnədəkilər də çəkilir. Havanın ışığı bir qadar azalır). D i l ş a d (Elmasla bərabər gəlir. Onun omuzunu oqşayaraq). Elmas! Sən uslu və düşüncəli bir qadınsın. Fəqət pək gənc, pək sinirlisin. İnan ki, çoq sürməz yenə Orxanı Bingül dərəsində zevqi səfa məclislərində görürsün. E l m a s. Ah, bu gediş nə içinmiş? Yalnız onu bilsəydim. D i l ş a d . Xayır, sən onu hiç bilmə! Hökumət sirrini bilənlər, yaxud bilib də açanlar Teymurun qəzəbindən əsla qurtulamazlar. E l m a s. Orxan ləkələnməsin də, bən hər şeyə razıyım. D i l ş a d . Hiç məraq etmə, sən Orxanı bəndən istə! E l m a s (ona sarılaraq). Ah, nə qadar alicənab və böyük ruhlusunuz. Orxan (gəlir. Dilşada qarşı əyilir). Manemi oldum? D i l ş a d . Xayır. Or x a n . Elmas! Ümid edərim ki, bənim şu səfərimdən sıqılmazsın... Orxan xain deyil. E l m a s. Xayır, artıq sıqılmam. Nəcib Dilşadın iki sözü bənim iztirablarımı susdurdu. Orxan (Dilşada işarətlə, ehtiramkar). O, daima pərəstişə layiq bir fəzilət heykəlidir. D i l ş a d . Elmas da, sən də bənim gözümdə qardaş qadar əzizsiniz. H ə r i k i s i (əyilir). Təşəkkür edəriz. D i l ş a d . Saqın, çoq gecikmə. (Mə’nalı təbəssümlə). Həm də səndən bir şey istəriz. Or x a n . Nə arzu buyurulur? D i l ş a d . Elmas yalnızdır. Gönlünü ona bıraqıb da öylə getməlisin. Or x a n . Onun əksini düşünsəniz, Orxanı təhqir etmiş olursunuz. D i l ş a d (ətrafa). Nə yaldızlı yalan. (Orxana). Baqalım, təcrübə həqiqətlərin həqiqətidir. Or x a n . Hər halda vücud ayrılığı gönül ayrılığı demək deyildir. Artıq bana müsaidə... D i l ş a d . Yalnız Elmas içinmi gəldin, minimini oğlunu görməyəcəkmisin? Or x a n . Hiç onsuz olurmu? Buyurun gedəlim. D i l ş a d . Gerçəkdən pək sevimli çocuq. Bənim də görəcəyim gəldi. Gedərlər. Gün batar, ay ışığı ətrafı sarmağa başlar. D ə m i r q a y a (gəlir; onların uzaqlaşdığım görüncə). Yahu, şu Orxan da hiç yol adamı deyil, sanki Elması hiç görməmiş. (Dışarı çıqıb da təkrar içəri girən O l q a y ı görür, heyrətlə). O kim? Nə gözəl də geyinmiş. Sanki gürcü knyazıdır, kim bilir, bəlkə Gürcüstandan Teymura yeni misafir gəlmiş. Nəmə lazım, kim olursa-olsun bən qarışmam. O r x a n (çabuq geri dönər). Dəmirqaya! D ə m i r q a y a. Buyur. O r x a n . Burada erkək qiyafətində bir dəliqanlı görmədinmi? D ə m i r q a y a. Əcayib şey! Dəliqanlı qadın qiyafətində olmaz a!.. Təbii erkək qiyafətində olur. O r x a n . Nə isə şaşırdım. Gürcü qiyafətli bir şəxs görmədinmi? D ə m i r q a y a. Əvət, şimdi buradan çıqdı. O r x a n . Atlar hazırmı? D ə m i r q a y a. Əlbəttə, hazır. O r x a n . Haydı sən get, bən də gəliyorum. D ə m i r q a y a. Pəki (Bir-iki adım yürür, ətrafa). Görünür yenə Elması bəkliyor. (Omuzlarını ataraq). Bəkləsin, nəmə lazım. (Gedər). O l q a. (çıqar). Orxan! Getmiyəlimmi? Or x a n . Əvət, gedəlim. (Mütərəddid bir düşüncədən sonra, onun əlini yaqalar). Bana baq, Olqa! Sən qal... İstərsən qal... O l q a. Peşimanmı oldun? Orxan. Xayır. O l q a. Pəki, bu tərəddüd niçin? Or x a n . Çünki yol pək uzaq, həm də təhlikəsiz deyil... O l q a. Xayır bən nə yoldan qorquyorum, nə də sənin düşündüyün təhlikələrdən. Artıq qərar verdim, geçdi. Parça-parça doğrasalar da geri dönməm. Dilşad ağaclar arasında görünür. Or x a n . O halda gedəlim. O l q a. Ah, əvət, gedəlim. Sür’ətli adımlarla uzaqlaşırlar. D i l ş a d (məğrur və məmnun). Zavallı Olqa! Kəndi əlinlə kəndini fəlakət uçurumlarına yuvarladın, iştə bənim aradığım da bu idi. (Şiddət və həyəcan ilə). Əvət get, get də, dəf’ ol! Fəqət heyhat, çoq sürməz ki, tatlı arzuların gözündə qalır. Qoca Teymurun dəmir pəncəsi köksünü didər, hiylə və xəyanətlə çarpan qəlbini Türküstan qartallarına yedirir. Pərdə * * * Üçüncü pərdə Bursada Yıldırım Bayazid sarayında süslü bir salon. Gecə... hər tərəf mumlarla donatılmış... Bir guşədə çini saqsıda... hənuz açmamış hərdəmbahar gülü gözə çarpar. Yeni doğmuş ayla yıldızlar da uzaqdan görünərək şairanə bir mənzərə ərz edər. Yucaboylu hərəm ağası qara ərəb N a z i m əllərini köksündə çapraz edərək düşünüb durur... Sultanın nədimlərindən qısaboylu, ufaq cüssəli bir masqara Cücə Əmir Teymur qiyafətində daxil olur. Səssiz adımlarla arqa tərəfdən hərəm ağasına yaqlaşır. Ayaqlarınıyerə vuraraq hoplar, ta ənsəsinə (peysərinə) tatlı bir sillə eşq edər. N a z i m (diksinir, qızar, Cücəyi yaqalamaq istər). Ah, azğın Cücə! Sapqın Cücə! C ü c ə (qaçar, bir guşədə istehzalı qəhqəhələrlə hoplayaraq). Əfv edərsin, Nazim ağa! Bən Cücə, sən qara qurbağa... N a z i m (daima sözləri ərəb şivəsinə uyğun bir tərzdə çəkərək, qızğın bir tevr ilə). Allah, allah! Sən artıq hədyan ediyorsun. C ü c ə. Rica edərim ağzını bozma! Qarşındakı Cücə deyil, bəlkə cihangir bir xaqandır. N a z i m. İstər xaqan ol, istər şeytan. Ancaq həddini aşma, anladınmı? C ü c ə (sırıtaraq). Bağışla, Nazim ağa, azcıq sapıtdım. N a z i m. Allah, allah! Bir boyuna baq da, utan, adəta mətbəx davşanlarına bənziyorsun. C ü c ə. Əfəndimiz həzrətləri də tam mə’nasilə kəlisa mərdivəni... Qamətinə qurban olayım, bir az da uzansan Allahdan xəbər gətirəcəksin. N a z i m. Allah, allah! Sən nə zəvzək hərifsin, hiç Məhəmməd ümməti də kəlisa mərdivəninə bənzətilirmi? C ü c ə. Bağışla, bilmədim. Sən müsəlman bir ərəbsin, minarəyə daha çoq bənzərsin; çünki başının boşluğu, boyunun yucalığı, qəlbinin əyriliyi minarədən seçilməz. N a z i m. Allah, allah! Sən kafir oldun, dinə sataşdın. C ü c ə (eyni ahənglə). Vallah-billah, ey ərəb qardaş, sən də pək şaşdın. N a z i m. Vay, sərsəm hərif, vay, dur bir səni yaqalayım. (Yaqalamaq istər). C ü c ə (qaçıb bir tərəfdə durur, qəhqəhəylə). O sənin işin deyil, çünki səni yaratırkən Tanrı əqlini boyunun üstünə qoymuş. Əvət, sən əqli topuğunda bir qazsın, qaz... N a z i m. Sən nəsin, sən? Çoq bildiyindən yastılaşıb qalmış bir tilkiyə bənziyorsun. C ü c ə (sırıtaraq). Bağışla, daha səninlə alay etməm. Ver əlini, barışalım. (Yaqlaşıb əlini uzatır). N a z i m. İstəməm, rədd ol! (Ətrafa baqır, təlaş ilə). Ah, iştə Sultan əfəndimizləhərəmi Meliça!.. C ü c ə (baqar, istehzalı gülüşlə). Əvət, Serb kralının həmşirəsilə itaətli qulu Yıldırım Bayazid! N a z i m (şaşqın və qızğın). Allah, allah! Hiç Sultan əfəndimizə qul denirmi? Halbuki o, yer yüzündə zilli-allah sayılır. C ü c ə. Əvət, sənin kibi uzunqulaqların bərəkətindən... İstehzalı qəhqəhələrlə çəkilir. Nazim arqasınca heyrətlə baqıb durur. Şu halda Y ı l d ır ı m l a M e l i ç a gəlir. Nazim əyilir. M e l i ç a. Aman əfəndim, yenə nə olmuş? Pək rahatsız görünüyorsun? Y ı l d ı r ı m. Bu gün yemək yeyirkən fəzlə şərab içdim də qafam bir dağ qadar ağırlaşmış... M e l i ç a. Başdakı şərab ağrısını yenə şərab çıqarır. (Ərəbə). Nazim ağa! Bir az şərab gətir. Hanı ya, Serbistandan bənim adıma göndərilmiş şərablardan olsun. Y ı l d ı r ı m. Bir də sədri-əzəm paşa gəlmişsə, xəbər ver! N a z i m. Baş üstünə. (Əyilir çıqar). Y ı l d ı r ı m. Bən Serbistan şərabını pək sevərim, çünki səni bəsləyən abü hava ona da başqa bir lətafət vermiş. M e l i ç a. Serbistan bana ana qucağı isə, Yıldırım məmləkəti də mə’şuq ağuşu qadar munis və ruhaşinadır. Y ı l d ı r ı m. Sevgili Meliça! Sözlərin də vücudun kibi lətif və zərifdir. N a z i m (gəlir). Sədri-ə’zəm Əli paşa hazır. Əmri-hümayuna müntəzir. Y ı l d ı r ı m. Söylə, buyursunlar. (Nazim çıqar). Əli paşa gerçəkdən dəyərli bir zat. Həm dindar bir hökumət adamı, həm də bir ailə ə’zası kibi saraya məhrəm və bizimlə həmpiyalə... M e l i ç a. Əvət, o pək eyi adam. Ona qarşı bir qardaş kibi hörmət bəslərim. Ə l i p a ş a (gəlir, nəş’əli birp tevr ilə təmənna edərək). Səlam və ərzi-ehtiram! Y ı l d ı r ı m. Əleykümsəlam! Buyurun, baqalım niçin gecikdiniz? Ə l i p a ş a. Topal Teymurun dünkü məktubuna cavab yazıyordum. Y ı l d ı r ı m. Nasıl yazdınız? Ə l i p a ş a. Əmr etdiyiniz kibi. Əvvəlki məktubumuza nisbətlə daha soyuq, daha qızğın. (Qoltuq cibindən çıqarır, təqdim edər). Mütaliəsi arzu buyurulursa, iştə! Y ı l d ı r ı m. (məktubu açır, aşırı dərəcədə gözlərinə yaqlaşdırır). Əvət, pək gözəl. Ə l i p a ş a (ətrafa). Hərif gerçəkdən kor. Az qalır ki, məktubu gözlərinə yapışdırsın. (Yıldırıma). İnsaf eyi bir şeydir, əfəndim, gör bizdən kimi istiyor. Hiç Qaraqoyunlu əmiri kibi xeyirxah bir şəxs ona təslim edilirmi? Halbuki Qara Yusif, yaxud Sultan Əhməd Cəlayir bizim ən yaqın dostlarımızdır. M e l i ç a (heyrətlə). Aman, ya rəbbi! Şu Teymur da pək şımarıq hərif. Y ı l d ı r ı m. (mütaliəyə dəvam ilə). Zərər yoq, nə qadar şımarırsa o qadar ağır cavablar alır. M e l i ç a (ətrafa). Zavallı Yıldırım! Kor olduğunu bütün cihana e’lan edəcək. (Yıldırıma). Aman, əfəndim, gözlərinizi mə’nasız şeylərlə yormayınız. Y ı l d ı r ı m. (Əli paşaya). Pək xoşuma getdi, əvət Teymura layiq bir cəvab. Bu sırada N a z i m digər bir xidmətçiylə bərabər üzəri şərab, məzə və gül dəməti ilə süslü bir masa gətirir. Xidmətçi çıqar. Ə l i p a ş a. Rica edərim Teymuru bıraqınız, bunları buraya niçin gətirdilər? Y ı l d ı r ı m. Təbii, içilmək için. Ə l i p a ş a (qədəhləri doldurur, Meliçaya). Müsaidənizlə, yarım sərxoş isəm də, şövkətli Sultanımın ən sevgili hərəmi şərəfinə bir qədəh içmək istərim. Var olsun Meliça həzrətləri! İçərlər. M e l i ç a. Doğrusu səmimiyyət və nəzakətiniz bəni heyran ediyor. Y ı l d ı r ı m. Əvət, Əli paşa əmsalsız bir vücuddur. (Əli paşaya). İşrət xüsusunda sevgili Meliça bana ilk rəhbər isə, sən də ikinci müəllimsin. Nə yapalım, şərab dinimizcə günah isə də, amma nəş’əli bir günahdır. Ə l i p a ş a. Bəncə ibadət də lazım, işrət də. Tövbə qapısı daima açıqdır. (Təkrar qədəhləri doldurur). M e l i ç a. Siz diplomatlar şərabı da şəriətə uydurub öylə içərsiniz.. Bana qalırsa şərabda hiç bir günah yoq; baxüsus Serbistan şərabı olursa! Ə l i p a ş a (nəş’əli və mə’nalı bir tevr ilə). Əvət, baxüsus Serbistan şərabı olursa. (Qədəhi qaldırır). Yaşasın şanlı Yıldırım Bayazid!.. Y ı l d ı r ı m. Var ol, paşa həzrətləri! (İçərlər. Meliça bir yutum içər, qədəh dolu qalır). Ə l i p a şa. Hanı ya, bizim Cücə nerdə? O hər aqşam məşhur bir hökmdar qiyafətində çıqardı. Y ı l d ı r ı m. Nazim ağa! Cücə nerdə? N a z i m. Bu saət. (Əyilir, çıqar). Y ı l d ı r ı m. Gəlsin, baqalım, nə oyun çıqarır. Ə l i p a ş a. Bən istərdim ki, İspaniya kralı Üçüncü Genrix qiyafətində gəlsin, çünki o Teymura qarşı pək yaltaqlıq ediyor. Hətta elçilər göndəriyor, onunla ticarət müahidələri yapıyor. Y ı l d ı r ı m. Zənnimcə Teymurun kəndisini yansılarsa daha xoş, daha məqbul... C ü c ə kəndisini izləyən iki m i s q a r a q i y a f ə t li a r q a d a ş i l ə bərabər Teymur qiyafətində daxil olur. Ağır və komikcə adımlarla aqsayaraq onlara doğru ilərilər və bir heykəl kibi qarşılarında dikilib durur. M e l i ç a (gülməkdən kəndini alamıyaraq, heyrətlə). Ah, qorqdum, nə əcayib şey! Əcəba bu kim, bu nə qiyafətdir? Y ı l d ı r ı m. Dur, kəndisinə soralım. Ə l i p a ş a. Topal Cücə? Sən kimsin və nəçisin? C ü c ə (məğrur və əzəmətli). Bana xaqanlar xaqanı, Turğay oğlu Teymur derlər. Bən Yeşil şəhərdə dünyaya atıldım, Səmərqənddə nəşvü nüma buldum. Babam Barlas qəbiləsinin hökmranı, kəndim Gürkan nəslinin baş qəhrəmanı... (Yanındakı masqaralarda sürəkli qəhqəhələr...) Y ı l d ı r ı m. (istehzalı təbəssümlə). Eşq olsun, eşq olsun! C ü c ə. Bən on iki yaşında ikən kəndimdə bir fərasət və böyüklük duymağa başladım. Bənimlə görüşənləri ciddi bir vəqar və hörmətlə qəbul edərdim. On səkiz yaşımda binicilik və avçılığa həvəs etdim. Vəqtimin çoqunu Qur’an oqumaqda, şahmat oynamaqda və at oynatmaqda keçirdim. Sonra Əmir Qazana yanaşdım, Hüseyn Kürd ilə savaşdım. İlyas Xocaya qoşdum, vəzirilə pozuşdum. Oradan uzaqlaşdım, türkmanlara əsir düşdüm. Sonra bir çoq arqadaşla buluşdum. Bəlucistanla vuruşdum. Gah qalib gəldim, gah məğlub oldum. Ayaqdan bir yara aldım, iştə böylə aqsaq qaldım. (Aqsayaraq yürür, kəskin bir ahənglə) Əvət bənim yaralı arslan, bənim Topal Qaplan. Yanındakı masqaralar istehzalı, narın və sürəkli qəhqəhələrlə gülər. N a z i m (heyrətlə, sözləri çəkərək, ətrafa). Allah, allah!.. M e l i ç a. Aman, nə gözəl natiq!.. Ə l i p a ş a. Əvət, dəhşət, dəhşət! Y ı l d ı r ı m. Sonra nə oldu? Söylə, baqalım, sonra? C ü c ə. Sonra Cetləri boğdum, Cığatay elini Mavəraünnəhrdən qovdum, Səmərqəndə girdim, xalqdan hörmət gördüm. Qurultay çağırdım, sözümü keçirdim. Bəlx şəhrinə vardım, Əmir Hüseynin işini bitirdim. Təkrar Səmərqəndə döndüm. Əmir e’lan olundum. Qəmərəddinlə çarpışıb qalib gəldim; qızı Dilşad ağayı aldım. Xarəzmə girdim, qələlərini devirdim. Azərbaycan qucağıma atıldı, Kürdüstan təslim olaraq qurtuldu. Ermənistan və Gürcüstan xəracgüzarım oldu. Qaraqoyunlular isyan etdi, ayaq altında əzildi. Şah Mənsur tüğyan etdi, bir anda başı kəsildi. (Son dərəcə məğrur). Əvət bənim cihangiri dahi!.. Bənim hərb allahi!.. Masqaralarda istehzalı qəhqəhələr. N a z i m (şaşqın, ətrafa). Allah, allah! Y ı l d ı r ı m. Əvət, iştə Cücə bir dahi! Ə l i p a ş a. Daha doğrusu dahi bir Cücə. Y ı l d ı r ı m. Sonra... Daha sonra? C ü c ə. Bən devlətimi təhəmmül və mürüvvətlə idarə etdim. Xəlqi ümid ilə qorqu arasında tutdum. Bir çoq nifaqlara rast gəldim, əziyyət və möhnətlər çəkdim, acı sözlər vətöhmətlər eşitdim. Fəqət bəni tənqid edən şımarıq, qəlbi kor cahillərə əhəmiyyət belə vermədim. Yalnız çalışdım, təşəbbüs və fəaliyyətimlə hər kəsi susdurmağa müvəffəq oldum. Hər işdə vətəndaşlarımla müşavirə etdim. Xain və fitnəçi vükəlayı yanıma uğratmadım. Daima məiyyətimdə əsalət və nəcabət, əqil və kəyasət aradım. Daima ordu və rəiyyətin əhvalını eyiləşdirməyə çalışdım. Y ı l d ı r ı m. Ya şu tökdüyün qanlara, şu qopardığın tufanlara nə mə’na verəlim? C ü c ə. Bən həqq və ədalət nümayəndəsiyim. Əgər bir məmləkətdə zülm və istibdad güclənirsə, kənardan baqıb duramam. Xəlqin əmniyyəti için zülmün kökünü qazımaq və o məmləkəti uslandırmaq istərim. Iştə buna görədir ki, Xorasana girdim, bütün Iranı devirdim, Moskof tərəflərini sardım, Hindistana vardım. Əvət, bənim böyük Teymur... Bənim sarsılmaz imperator!.. Masqaralarda istehzalı qəhqəhələr. N a z i m (ətrafa). Allah, allah! Ə l i p a ş a. Dəhşət, dəhşət! M e l i ç a (qalqar). Artıq bən gediyorum. Y ı l d ı r ı m. Niçin? Cücənin sözləri səni qorqutdumu? M e l i ç a. Xayır! Lakin bu masqaralıqlardan içimə fənalıq gəliyor. Saydıqları yalan olsa belə, acı və dikənlidir. Y ı l d ı r ı m. (Cücəyə). Haydı, rədd ol, həmən şu biçimdə qiyafətini də dəyişdir. Cücə və arqadaşları məclisi tərk edərlər. Ə l i p a ş a. Aman, əfəndim! Cücə bu aqşam dəhşətdir, dəhşət! M e l i ç a (oturur). Bıraq, dəf’ olsun, insanın sinirlərinə doqunuyor. Y ı l d ı r ı m. Pəki, şimdi nə istərsiniz? Ə l i p a ş a. Müsaidə edilirsə, Şamdan gələn ərəb qızını, gözəl rəqqasəyi seyr edəlim. M e l i ç a. Bən də eşitdim, hənuz görmədim. Y ı l d ı r ı m. Nazim ağa! Şamlı qızı... N a z i m. Hazır! (Əyilir, çıqar). Ə l i p a ş a. Pək mədh ediyorlar. Ərəblərin rəqsləri də iqlimləri kibi atəşlidir. Y ı l d ı r ı m. Əvət, gerçəkdən pək atəşli. M e l i ç a (istehzalı təbəssümlə). Saqın, Paşa həzrətlərini yaqmasın! Doğrusu, pək şaşırıyorum. Sarayda serb və macar, rum və bolqar rəqqasələri dururkən bir də şamlı qızına nə ehtiyac vardı? Y ı l d ı r ı m. Sənət və gözəllik hər kəsin kəndi zevqilə ölçülür. Saray rəqqasələri başqa, şamlı qızı isə daha başqadır. Ə l i p a ş a. Əvət, gönül nəyi sevərsə, o, gözəldir. (Ərəb musiqisilə ərəb rəqsi başlanır, şamlı qızının gəldiyini görüncə.) İştə atəşli baqışlar! N a z i m (rəqs bitdikdə rəqqasənin süzülüb getdiyini görüncə kəndini alamıyaraq şaşqın və coşqun bir səslə.) Allah, allah! Bu nə məlahət! Bu nə lətafət! Y ı l d ı r ı m. (mültəfit olaraq gülər). Nə oluyorsun, yahu! Pəkmi xoşuna getdi? N a z i m (niyazkar). Aman, sultanım, qüsurə baqmayınız. M e l i ç a (yarımqəhqəhəylə). Zavallı adəta kəndindən keçmiş. Ə l i p a ş a. Nə yapsın? Iştə ərəb ruhu, ərəb zevqi! Yalnız o deyil, bən belə bayıldım. M e l i ç a. Ya, öyləmi? (Incə və nəş’əli qəhqəhədən sonra). Aman, doktor çağıralım. Y ı l d ı r ı m. Xayır, doktora hacət yoq, o getdiyi kibi Paşa həzrətləri ayıldı. Ə l i p a ş a. Əvət, gerçəkdən öylədir. (Meliça qalqır.) Nə oldu, niçin qalqdınız? M e l i ç a. Artıq gedirim. Y ı l d ı r ı m. Əli paşa da yeməkdə bərabər bulunacaq. M e l i ç a. Pək məmnun olurum. (Gedir). Ə l i p a ş a. Əfəndimizin şu dərin səmimiyyətləri, bana bəxtiyarlıqdan daha yüksək bir nəş’ə verir. Bu sırada C ü c ə hoplayaraq, mayallaq vuraraq əsil masqara qiyafətində girər. Y ı l d ı r ı m. Yenəmi sən? C ü c ə. Nə yapayım, məclis boş qalmaz a... Bu yerdən mələk çəkilincə şeytan girməli. Ə l i p a ş a. Əhsən, əhsən! Cücə bu aqşam dəhşətdir, dəhşət! Y ı l d ı r ı m. Haydı, al, mələyin içdiyi şu qədəhi yuvarla! C ü c ə (qədəhi alır). Yaşasın həşmətli Serb kralının həmşirəsi Meliça! (Şərabı burnunun üzərindən dökü verir.) Y ı l d ı r ı m. Nə yapıyorsun şaşqın hərif! Sən hənuz şərab içməsinidəmi öyrənəmədin? C ü c ə (Yıldırımı mə’nalı baqışlarla süzərək). Bən əşirətdən yetişmə bir çoban oğluyum. Nə etməli, şimdiyə qadar ancaq qımız və ayran içməsini öyrənə bildim. Y ı l d ı r ı m. (ətrafa). Acı bir kinayə! C ü c ə. Şu yaqınlarda bir serb qızı alacayım, iştə o zaman şərab içməsini də ondan öyrənirim. (Əli paşayı mə’nalı bir baqışla gözdən keçirir.) Hətta bir taqım siyasilər kibi, namaz qılarkən belə sərxoşluqdan vaz keçməm. Ə l i p a ş a (ətrafa). Ah, bəni təhqir ha? (Cücəyə, sinirli) Şımarıq hərif, sən artıq həddini aşıyorsun. Y ı l d ı r ı m. Zərər yoq, o bu gün pək nəş’əlidir, xatirini qırma! Yalnız səninlə deyil, bənimlə də əyləniyor (Cücəyə.) Bana baq, Cücə! Bənmi eyi hökmdarım, Teymurmu? C ü c ə. Aman verilirmi? Y ı l d ı r ı m. Söylə! C ü c ə (sırıtaraq Yıldırımın qucağına). O, dəlidir, sən də abdal! (Qəhqəhəylə gülər). Y ı l d ı r ı m. Sus, ədəbsiz! O halda sən nə olursun? C ü c ə (sədri-ə’zəmə işarətlə). Bən də sənin quyruğunun quyruğu... (Qəhqəhə) Y ı l d ı r ı m. Pəki, sənin quyruğun? C ü cə (Nazimi göstərir). Iştə! Seyr edə bilirsiniz. (Qəhqəhə) N a z i m (ətrafa). Allah, allah! Şu hərif çıldırmış. (Salonu tərk edər.) Y ı l d ı r ı m. Haydı, yetişir, dəf’ ol! Sən bu aqşam zəhərli bir dikən, sərsəm bir eşək arısı, quduz bir köpəksin. C ü c ə (bayılırcasına qəhqəhələr qoparır, əlilə qarşıdakı pərdəyi göstərir və açar). Əvət, bən zəhərli bir dikənim, iştə mayıs çiçəkləri! Bən bir eşək arısıyım, iştə serb və macar kələbəkləri! Bən quduz bir köpəyim, iştə rum və bolqar mələkləri! Qəhqəhələrlə çəkilir. Alafranqa musiqi başlanır. Rəqqasələr oynarlar. Rəqs bitdiyi sırada N a z i m a ğ a sür’ətli adımlarla gəlir, Yıldırımın qulağına bir-iki söz söylər. Y ı l d ı r ı m. (rəqqasələrə, hiddətlə). Kafi! (Qızlar çəkilir. Nazim ağaya). Bunları al da, söylə, hər üçünü gətirsinlər. Nazim kəndisini bəkləyən xidmətçilə bərabər dərhal işrət masasını alıb götürür. Ə l i p a ş a. Gələn kimdir əcəba? Y ı l d ı r ı m. Teymurun adamlarından üç nəfər casus yaqalamışlar. Ə l i p a ş a. Kim bilir, bəlkə casus deyil də əhli-namusdur. Y ı l d ı r ı m. Zənn etməm, hiç zənn etməm. (Qızğın.) Ah, azğın hərif, bir tərəfdən elçi göndəriyor, bir tərəfdən casus... Bu sırada iki silahlı y e n i ç ə r i mühafizəsi altında Orxan, O l q a və D ə m i r q a y a daxil olur. Y ı l d ı r ı m. Teymur casusları sizmisiniz? Or x a n . Əvət, öylə diyorlar. Y ı l d ı r ı m. Buraya niçin göndərildiniz? Or x a n . Göndərilmədik, kəndi arzumuzla gəldik. Y ı l d ı r ı m. Bu gəlişdən məqsəd? Or x a n . Məqsəd Topal Teymuru atmaq, ulu cultanı tutmaq. Y ı l d ı r ı m. Unutma ki, yalançıların cəzası ölümdür. Or x a n . Bizcə yalançılıq ləkəsi ölümdən daha çirkindir. Y ı l d ı r ı m. (Olqaya). Pəki, sən söylə, yavrum, Teymurdan niçin qaçdınız? Or x a n . Çünki Teymur xudkamdır. Y ı l d ı r ı m. Bıraq kəndisi söyləsin. Or x a n . O, dilsizdir. Y ı l d ı r ı m. (D ə m i r q a y aya). Adın nədir? D ə m i r q a y a (qalın səslə). D ə m i r q a y a. Y ı l d ı r ı m. Sən söylə baqalım, niçin gəldiniz? D ə m i r q a y a (laübali, Orxana işarətlə). Orxan gəl, dedi, gəldik. Y ı l d ı r ı m. Bir səbəb yoqmu ya? D ə m i r q a y a. Əlbəttə var, fəqət gizli bir səbəbdir. Y ı l d ı r ı m. (məraqlı). Gizli səbəbmi? O nə imiş? D ə m i r q a y a. Onu Orxan bilir. Nəmə lazım, bən qarışmam. Y ı l d ı r ı m. Ya! Qarışmazsın, öyləmi? Artıq anlaşıldı, əvət xəyanət. Cəllad, cəllad! (Nazim çıqarkən). Dün Teymurdan gələn elçi də hazır olsun, onun da boynu vurulmalı! Ə l i p a ş a. Aman, Sultanım, əcələ ediyorsunuz? Y ı l d ı r ı m. Xayır, həpsinin boynu vurulmalı! Artıq Topal həddini keçiyor. Ə l i p a ş a. Rica edərim, hiç elçi boynu vurulurmu? Y ı l d ı r ı m. (qızğın). Əvət vurulur, bən əmr edərsəm vurulur. Ə l i p a ş a. Hiç olmasa bu hökmün icrasını yarına bıraqmal. Y ı l d ı r ı m. (daha qızğın). Yetişir, iltimasa hacət yoq... Bu sırada N a z i m gəlir, c ə l l a d və i k i y e n i ç ə r i l ə bərabər S o b u t a y daxil olur. Y ı l d ı r ı m. (Sobutaya). Bana baq, bunları tanıyormusun? Doğru söylə, yoqsa ən yüngül cəza ölümdür. S o b u t a y. Sobutay nə yalan söylər, nə də ölümdən qorqar. Y ı l d ı r ı m. (sinirli və qızğın). Sözümə cəvab ver, bunları tanıyormusun? S o b u t a y. (kinli və əzəmətli bir baqışla Orxanı süzərək). Türküstanda tanırdım, fəqət osmanlı paytaxtında xayır... Y ı l d ı r ı m. Niçin? S o b u t a y. (Orxana işarətlə). Çünki şu hərif vətən xaini. Bunlar da onun kölgəsi... O l q a. (qalpağını qaldırır, saçları dağılır). Aman, Sultanım! Mərhəmət! Orxan xain deyil, yalnız Teymur gözündə ləkəlidir; çünki sizə qarşı məhəbbət bəslərdi, onunçün də Türküstanı tərk etdi. Or x a n . Olqa! Sən sus! Y ı l d ı r ı m. Şu qadın kimdir? Or x a n . Moskof tərəflərinə hücum edərkən ölümdən qurtardığım bir qızcığaz. S o b u t a y. (acı və istehzalı təbəssümlə). Daha doğrusu Teymur sarayını süsləyən bir çiçək və sənin qandırıb da uçurduğun şux bir kələbək... (Kəskin.) Lakin nerdə olursa olsun xəyanət cəzasız qalmaz. Y ı l d ı r ı m. (Sobutaya). Sən sus! (Yeniçərilərə.) Şunu kəndi odasına götürün. (Əli paşaya.) Dəminki məktubu da ver, Teymura götürsün. Sobutay verilən məktubu alır, yeniçərilərlə bərabər çıqar. Ə l i p a ş a. Artıq məsələ aydınlaşdı. Y ı l d ı r ı m. Xayır, daha var. (D ə m i r q a y aya.) Sən söylə! Dəmin gizli səbəb diyordun, o nə imiş? D ə m i r q a y a. Daha gizli bir şey qaldımı ya? (Olqaya işarətlə.) Zatən həpsini açıb dökdü. Y ı l d ı r ı m. Gizli səbəb yalnız onun dediklərimi? D ə m i r q a y a. Daha nə olacaq, hiç qadınla səfərə çıqılırmı? Nəmə lazım, kəndi işləri... Y ı l d ı r ı m. (qızğın). Nəmə lazım, nəmə lazım! Südəmər çocuqlar kibi iki sözdən fəzlə bir şey bilməz. (Cəllada.) Haydı, ilk öncə bunu dəf’ et. (Cəllad hazırlanır.) O l q a. Ah!.. Orxan (kəskin). Xayır. Bu həqsizlikdir. O dilsiz və düşüncəsiz bir zavallıdır. Əsil e’dam ediləcək bənim, bən... Y ı l d ı r ı m. Cəsarət səni məğrur ediyor (Cəllada.) Pəki, əvvəl onu susdur. O l q a. Aman, əfəndim, mərhəmət, mərhəmət! (Şiddətli ıçqırıqlarla ağlar, Sultanın ayaqlarına qapanır.) O r x a n (şiddətli və istehzalı qəhqəhələrlə gülərək). Zavallı qızcığaz! Sən həqli imişsin. Ah, Teymur, Teymur!.. Y ı l d ı r ı m. (vəzifəsini bitirmək istəyən cəllada). Dur, əl saqla! (Orxana). Niçin güldün, niçin Teymuru xatırladın? O r x a n . O bənim biləcəyim iş, sən yalnız e’dam etdirə bilirsin. Ə l i p a ş a. Xayır, bu səbəbsiz deyil. O l q a. (başını qaldırır. Göz yaşını silərək.) Ah, səbəbini bən söylərim. O r x a n Qalq! Hiç bir şeyə ehtiyac yoq. Söyləmək lazımsa kəndim söylərim. (Olqa qalqar). Y ı l d ı r ı m. Pəki, kəndin söylə! Şu qəhqəhələr niçindir, əcəba? O r x a n . Şu qəhqəhələr acı bir fəryaddan başqa bir şey deyil. Bütün dünya dəli Teymura səcdə edərkən, yalnız bən isyan etdim. Halbuki onun küçük bir təhqirinə dayansaydım, şimdi e’dama layiq görülməzdim. Sükut... Y ı l d ı r ı m. (mülayim). Bu sözlərin nə dərəcə doğru olduğunu bilmək istəməm. Bən hər ikinizi şu qızın göz yaşlarına bağışladım. O l q a. Ah, kölgəniz əskik olmasın. Ə l i p a ş a. Əvət, göz yaşları mə’sumiyyəti isbat için ən parlaq şahiddir... Or x a n . Lakin, bir rica etmək istərdik. Y ı l d ı r ı m. Söylə. Or x a n . Məsələ yalnız bağışlanmaqla bitmir. Biz artıq Teymur məmləkətinə dönəməyiz, sədaqətimizə qarşı şübhə edildiyindən təbii burada qalacağımız da şübhəli. Əgər müsaidə buyurulursa Mısır-Şam tərəflərinə keçəriz. Orda bizi himayə edənlər bulunur. Y ı l d ı r ı m. (məmnun təbəssümlərlə yerindən qalqar). Xayır, hiç bir yerə getməyəcəksiniz. Siz bənim oğlum, bu da qızımdır. Hər üçünüzün sədaqətinə şübhəm qalmadı. Haydı, Nazim ağa! Söylə, bir dairə ayırsınlar, misafirlərə ehtiram lazım. Nazim cəllad ilə bərabər çıqar. O r x a n (arqadaşlarilə bərabər əyilir). Təşəkkür edəriz. Y ı l d ı r ı m. Sədaqətiniz dərəcəsində mükafat görəcəksiniz. (Əli paşa ilə məclisi tərk edir). O r x a n (ətrafa). İştə ilk fəlakəti atladıq. O l q a. Ah, pək qorquyorum. Sobutay Səmərqənddə işlərin üstünü açacaq. Teymurun qəhrü qəzəbi bəla yıldırımı kibi üzərimizdə patlayacaq. Ah, o bəni niçin gördü? O r x a n . Hiç məraq etmə, bən Sobutayı görürüm.. O pək nəcib qəhrəman. Kimsəyə bir şey söyləməz. Hətta Teymur duysa belə əhəmiyyət verməz. D ə m i r q a y a (bir tərəfdə). Nəmə lazım, bən qarışmam. Ölürlər ölürüm, qalırlar qalırım. O l q a. (Saqsıda gördüyü yeşil fidancığazı göstərir). Ah, o nə xoş, nə təravətli gül fidanı. Or x a n . İştə həmişəbahar gülü, baq, hənuz yeni-yeni qönçə verməyə başlıyor. O l q a. Əvət, pək gözəl... O r x a n . Bir gün gəlir ki, şu yeni qönçələr açar, bizim arzularımız da onunla bərabər çiçəklənməyə başlar. N a z i m (gəlir, əyilir). Buyursunlar. (Önlərincə gedər). O r x a n . Gedəlim. (Nazimi göstərir.) İştə bu gecə qiyafətli məxluq bizi uğurlu və parlaq bir sabaha də’vət edir. (Gedirlər). Pərdə * * * Dördüncü pərdə Eyni səhnə... Gündüz... Qarşıki böyük pəncərədən saray bağçasını süsləyən yeşil ağaclar, rəngarəng çiçəklər nəzərləri oqşar. Salona qonmuş saqsıdakı fidanın dal budaqları əvvəlkinə görə daha böyümüş və tam mə’nasilə açılmış gülləri aradan bir xeyli zaman keçdiyini xatırlatır. Orxan bir tərəfdə əski osmanlı yavərləri qıyafətində olaraq əli alnında düşünür. O l q a. (saray xanımlarına məxsus bir qiyafədə gəlir. Orxanı bir qədər süzərək). Orxan! O r x a n . Sənmisin, Olqa? O l q a. Nə düşünüyorsun, mane oldum, deyilmi? O r x a n . Xayır... O l q a. Niçin böylə dalıb gediyorsun? O r x a n (gül fidanını göstərir). İştə hər tərəfə gözəl qoqu və nur saçan şu gülləri görüyormusun? Baq, nə qadar dəyişmiş. Bunlar bir zaman yemyeşil tumurcuq halında idilər. O l q a. Əvət, xatırlıyorum, casus deyə tam bizi yaqaladıqları gecəydi. O r x a n . Bən o gecə, açmamış qönçələri gönlümüzdəki arzulara bənzətmişdim, deyilmi? İştə bu gün bütün istədiklərimiz yerini buluyor, onlar kibi çiçəklənməyə başlıyor. O l q a. Pəki, o halda bu düşüncələr nə? O r x a n . Olqa! Biz artıq burayı tərk etməliyiz. O l q a. Niçin? Halbuki burada səadət var. O r x a n . Xayır, bil’əkis səadət bizi başqa aləmdə gözlüyor. O l q a. Fikrini hiç anlıyamıyorum. Sən Yıldırım kibi böyük bir padşah sarayında... Kəndin də ən sevgili yavərlərdən birisin. Daha nə istiyorsun? (Gül fidanına yaqlaşır, qoqlamağa başlar.) O r x a n (ətrafa). Ah, Teymur ordusu tərəfindən Sivas qələsi altüst edilmiş, Yıldırımın oğlu öldürülmüş... Daha burda durulurmu? O l q a. Orxan! Səndə bir sirr var; hər ay gizli məktublar yazıyorsun, əcəba onlar kimə və nerəyə? O r x a n . Sonra anlarsın, şimdi çabuq hazırlan! Nə olursa-olsun buradan çıqmalıyız. O l q a. (təlaş ilə). Allah eşqinə, nə olmuş, Yıldırımdan bir fənalıqmı gördün? O r x a n . Xayır. Fəqət bir taqım padşahlar, hələ Yıldırım kibi sərxoşlar o dərəcə qorqunc ki, əsla inanılmaz. Əvət, kəndi qardaşını vəhşicə parçalatan bir hökmdar, yarın ufaq bir bəhanə ilə bizə də qızar, bizim də qanımızı döktürür. O l q a. Bən şu şübhələrə hiç bir mə’na verəmiyorum. Or x a n . Dedim ya, sonra anlarsın. Hazırlan, ehtiyat için bir çarşaf da al, yolda lazım olur. O l q a. Pəki, lakin... O r x a n . Sus, iştə gələn var. O l q a. (baqar). Əvət, sultanın hərəmi Meliça. (Məmnun təbəssümlərlə o gələn tərəfə doğru yürür.) O r x a n (yalnız). Vəzifə hər şeydən müqəddəsdir. Artıq sırası gəldi, Teymur mütləq hücuma başlayacaq. M e l i ç a (Olqa ilə bərabər gəlir). Ah, Olqa, Olqa! Sizin bana munis olmanız, bilsən nə qadar gönlümü açıyor. O l q a. Fəqət bən... Bənim gönlümdəki sevinc daha böyük, daha dərindir. M e l i ç a. Sən nə qadar nəcib isən (Orxana işarətlə), yoldaşın da bir o qadar qəhrəman və nəzakətlidir. O r x a n . Təşəkkür edərim. M e l i ç a (ətrafa diqqətlə). Iştə Yıldırım. Aman nə qadar halı pərişan... O l q a. Əvət, bu günlər əfəndimiz pək düşünüyor. O r x a n . Nasıl düşünməsin?! Hiç Teymur ordusunun qabalığı çəkilir şeymi? Y ı l d ı r ı m. (gəlir, tə’zim edərlər. Yanındakı Nazim ağaya). Əli paşa nerdə? Çabuq buraya çağır. (Nazim əyilir çıqar. Yıldırım sinirli). Ah, Teymur! Teymur! Bən sənin bu dərəcə sayğısız olduğuna inanmazdım. (Daha qızğın). Lağımlar vasitəsilə kərastələri tutuşdurmaq, Sivas kibi bir qələyi yandırıb havaya savurmaq sənin həddinmi? Ah, əsirlərin, qələ mühafizələrinin qafasını kəsdirməkmi? Ərtoğrul kibi bir evladı əlimdən almaqmı? Nə böyük cəsarət! Xayır, xayır... Bu dikənli zərbə, bu acı təhqir əsla unutulmaz. Ah, duyğusuz cəllad. O r x a n . Ehtimal ki, bu hərəkət onu saymadığın için bir ixtar, tə’bir caizsə bir guşmaldır. Bu sırada uzaqda aşiqanə bir ahənglə çoban qavalı-düdüyü çalınmağa başlar. Y ı l d ı r ı m. (çılğın). Nasıl? Bir ixtarmı, bir guşmalmı? Ah, nələr, eşidiyorum! O r x a n . Əvət, ixlas və sədaqətim şu acı həqiqəti söyləməyə bəni məcbur ediyor. Y ı l d ı r ı m. Bən üzərimə gələn qocaman Səlib ordularını qəhr etdim. Fransa və Almaniya cəngavərlərini püskürtdüm. Lehistan, Avstriya və Italiya əskərlərini bir hücumda əzdim. Hətta qorqusuz Jan kibi məşhur bir qəhrəmanı belə hiçə saydım. Şimdi Teymur kibi bir sərsərimi bəni qorqutacaq? Ah, kor olsun fələyin gözləri. Gör kimlər bana meydan oquyor. M e l i ç a. Aman, xaqanım! Kəndinizi pək üzüyorsunuz, vücudunuz bir qadar istirahətə möhtac. Y ı l d ı r ı m. İstirahətmi!? Zəhərli dırnaqlar qəlbimi parçalarkən istirahətmi? (Çılğın). Ah, canavar! (Meliçaya.) Bizi yalnız bıraq. (Meliça Olqa ilə bərabər çəkilmək istərkən.) Söylə o çobanı susdursunlar. M e l i ç a. Pəki. (Getmək istər.) Y ı l d ı r ı m. İstəməz, bıraq çalsın. M e l i ç a. Pəki... (Salonu tərk edərlər.) Y ı l d ı r ı m. (pəncərəyə yaqlaşır, çobanı dinlər. Həzin və yaralı bir ah çəkərək.) Çal!.. Çal!.. Əvət, bəxtiyar çoban, çal!.. Nə Sivas kibi şəhrin əlindən getmiş, nə də Ərtoğrul kibi oğlun... Əlipaşa gəlir, düdük susar. Ə l i p a ş a (yapma bir təlaş ilə). Əfəndimizi bir qadar kefsiz görüyorum... Y ı l d ı r ı m. (acı təbəssümlə). Əvət, kefli vəzirlərin sultanı daima kefsiz olur. Ə l i p a ş a. Hər halda şevkətli xaqanın mərhəməti çakərlərinin qüsurundan daha böyükdür. Y ı l d ı r ı m. Bana baq, sən Sivas vəq’əsinə nə dersin? Ə l i p a ş a. Yalnız çocuqca bir təcrübə. Mə’nasız bir təcrübə... Y ı l d ı r ı m. (qızğın.) Açıq söylə, nasıl mə’nasız?.. Ə l i p a ş a. Çünki Teymur Sivas qələsinə təcavüz etməklə bərabər müharibəyi uzatmaqdan çəkinmiş... Görünür ki, əskərlərimizin şücaətini görmüş, eyicə bir dərs almış. Cəsarəti olsaydı, Sivası bıraqıb da Mısır-Şam tərəflərinə keçməzdi. Y ı l d ı r ı m. Sən sərxoşsun, bu gün-yarın Mısırı da alt-üst edər, Şamı da. O r x a n . Zatən etmiş. Y ı l d ı r ı m. Ah, nə söylüyorsun? O r x a n . Hətta geri belə dönmüş və Aras çayını keçib Azərbaycana daxil olmuş. Əvət, o şimdi Qarabağın sərin yaylalarında, otluçiçəkli ovalarında istirahət və şənliyə məşğuldur. Ə l i p a ş a (müztərib, ətrafa). Ah, dəhşət, dəhşət!.. Y ı l d ı r ı m. (Əli paşaya). Pəki, bu xəbəri sən niçin şimdiyə qadar bana söyləmədin? Ə l i p a ş a. Çünki həm xəstəsiniz, həm də əhəmiyyətsiz bir şey... Y ı l d ı r ı m. (pək həyəcanlı və qızğın). Nasıl!? Əhəmiyyətsizmi?! Xayır-xayır. Hiç də öylə deyil. Sən Teymura qarşı Mısır-Şam hökumətlərilə ittifaq yapacağına, Bursa meyxanəçilərinə şərab ısmarlamağa məşğul olmuşsun. N a z i m (gəlir, əyilir). Şeyx Buxari həzrətləri. Y ı l d ı r ı m. Gəlsin. (Nazim çıqar, Yıldırım ətrafa). Şeyx fazil və möhtərəm bir zat. Onun bu gəlişi hiç də mə’nasız deyil. Ş e y x B u x a r i (köylü bir qadınla daxil olur. Tə’zimdən sonra). Əfv edərsiniz, əfəndim, cəsarət ediyorum. Lütfən şu köylü qadını dinləyin. Anadolunun şu yoqsul anasına qulaq verin də, görün nələr söylüyor. Y ı l d ı r ı m. (qadına). Söylə! Q a d ı n. Qocamla oğlum xaç qavğasında öldü, ah, ölürkən yüzlərini görmədim, məzarlarına belə həsrət qaldım. Bəni yaşatan ancaq bir təsəlliydi; onlar vətən uğrunda şəhid olmuşlardı. Y ı l d ı r ı m. Dərdin nədir, onu söylə?! Q a d ı n. Yetişmiş bir qızım vardı, adı Lalə idi, onu yaşatmaq için hər zəhmətə qatlanırdım. Tarlamızı sürərkən bir tərəfdən alaca öküzü, bir tərəfdən də kəndimi qoşaraq heyvanla bərabər çalışıyordum. Laləciyimə, bir danəcik yavruma yeyəcək-geyəcək tədarik ediyordum. Y ı l d ı r ı m. (azacıq sərt). Sonra? Q a d ı n (həyəcanlı). Sonra azğın yeniçərilər, sənin o qaba və sərxoş əskərlərin öküzümü aldılar. Bıraqmaq istəmədim, incitdilər. Yalvardım, döydülər. Bən hiç... Əvət bən hiç... (Yaralı fəryad ilə.) Qızım! Ah, yavrum! Canavarlar yardımsız bir quzuya hücum edər kibi onu sardılar, ağlamasına, çırpınmasına baqmadılar, cəllad kibi alıb götürdülər. (Çılğınca.) Ah, Laləciyim! Ah, yavrum. (Yıldırımın ayaqlarına qapanır). Y ı l d ı r ı m. (son dərəcə qızğın). Cəvab ver, Əli paşa cəvab ver! Q a d ı n (çılğın). Ah, sərxoşlar! Canavarlar! Ş e y x B u x a r i (ətrafa). Sərxoş bir amirin məmurları da ancaq sərxoş olur. Y ı l d ı r ı m. (kəskin). Bulunsun, şu qadının qızı bu saət bulunsun! Or x a n . Gəliniz, validə. Q a d ı n (göz yaşını silərək). Ah, yavrum... mələk yavrum! (Təkrar hıçqırıqlarla ağlar). Or x a n . Gəliniz, xəyanət cəzasız qalmaz. (Qadınla bərabər çıqar). Ş e y x B u x a r i (ətrafa). Zavallı qadın! Bilməz ki, yalvardığı padşahın içdiyi şərablar, yalnız yoqsul köylünün dökülən al qanlarından, qanlı göz yaşlarından tədarik olunur. N a z i m (gəlir, əyilir). Teymur elçisi! Y ı l d ı r ı m. Gəlsin! (Sinirli). Yenəmi elçi! Yenəmi Teymur elçisi! S o b u t a y. (yazlıq əlbisədə gəlir, əyilir, məktubu verir). Y ı l d ı r ı m. (Əli paşaya). Al, oqu! (Sobutaya) Bu məktub nerdə yazılmış? S o b u t a y. Azərbaycanda, Qarabağ yaylasında... Y ı l d ı r ı m. Çıq bəklə, cəvabını şimdi alırsın. S o b u t a y. İtaət! (Əyilir, çıqar). Ə l i p a ş a (qısa bir mütaliədən sonra, heyrətlə ətrafa). Dəhşət, dəhşət! Y ı l d ı r ı m. Nə yazyor, şimdi nə yazıyor? Ə l i p a ş a (oqur). Tanrı qulu Teymurdan Sultani-Rum Yıldırım Bayazidə. Y ı l d ı r ı m. Uzun laf istəməm, yalnız məktubun məalını söylə! Ə l i p a ş a. Yazıyor ki, bən sizi bir türk xaqanı olaraq sayarım və zatınıza qarşı hörmət bəslərim, fəqət siz bəni saymazsanız aramız soğuyar və bu soğuqluğun nəticəsi pək acı olur. Orxan gəlir. Y ı l d ı r ı m. Sonra? Sonra? Ə l i p a ş a (yarımbaqışla məktubu süzərək). İştə bu bənim son məktubum və son təklifimdir. Qaraqoyunlu əmiri Qara Yusif ordan uzaqlaşmalı... Şahzadələrinizdən biri mə’murən yanıma göndərilməli. Bən ona evlat kibi baqacağımı şimdidən və’d eylərim, fəqət məktubuma müvafiq cəvab gəlməzsə, hücum edəcəyim şübhəsizdir. Ona görə də hazırlanmanızı ixtar edərim. Y ı l d ı r ı m. Müharibəmi? Ah, müharibəmi? (Acı qəhqəhəylə.) Gör bizi nə ilə qorqutuyor. Zavallı Topal! Görünüyor ki, qarşısındakını unutuyor. (Pək qızğın). Xayır, onun cəvabı müharibədən başqa bir şey deyil. Ş e y x B u x a r i. Zənnimcə qəzəb və hiddət əfəndimizi yanlış mühakimələrə sevq ediyor. Teymur da sizin qadar qəhrəman, sizing qadar cəsur və sarsılmaz bir hökmdar... Boş yerə türk evladının qanını dökdürməyin və ətrafınızı saran düşmanları kəndi fəlakətinizə güldürməyin. Y ı l d ı r ı m. Xayır, mirim! Bən şimdiyə qadar sənin acı nəsihətlərini dinlədim. Əfsus ki, bundan sonra dinləmiyəcəyim, çünki şu məktubun məalı təhqirlərin ən acısıdır. Ş e y x B u x a r i. Əvət, biliyorum acıdır, hətta bənim sözlərim ondan da acıdır. Fəqət onunla çarpışacağına, kəndi nəfsinlə mübarizə et. Cəsarət ediyorum, mümkünsərəqqasələrə uyma! Serbistan prensesi nüfuzuna qapılma! Və sərxoş vəzirlərə alət olma! Ə l i p a ş a (ətrafa). Ah, bu nə həzyan? Y ı l d ı r ı m. Əvət, şeyxim! Acı da olsa, sözlərində bir həqiqət var. Lakin Teymura qarşı susmaq əsla əlimdən gəlməz. Çünki o bəni tanımıyor, yaxud tanımaq istəmiyor. Hər halda bən kəndimi ona tanıtmalıyım. Əli paşa cəvab yaz. Əli paşa kağız-qələm hazırlar. Orxan (tə’zim ilə). Müsaidə buyurulursa, bən də iki söz söyləmək istərim. Y ı l d ı r ı m. Söylə! Or x a n . Əfəndimizin iradəsi əlbəttə bir həqiqətdir. Şeyx həzrətlərinin tevsiyəsi isə daha xeyirxahanə bir məsləhətdir. Y ı l d ı r ı m. Bən həpsini düşünüyorum, artıq bizimki məsləhətdən keçmiş. (Qızğın). Cəvab yaz! Ə l i p a ş a. Əmrinizə müntəzirim. Y ı l d ı r ı m. Yıldırım Bayaziddən kəlbi-əqur Teymura! M ə c l i s d ə k i l ə r (heyrət və dəhşətlə ətrafa). Nasıl? Kəlbiəqurmu?! Y ı l d ı r ı m. Yazdınmı? Kəlbi-əqur Teymura. Ə l i p a ş a. Əvət, kəlbi-əqur Teymura. Y ı l d ı r ı m. Yaz, müharibəmiz müharibədir. Hər kim sözündən qaçarsa, qadını üç təlaq ilə boş olsun. Ə l i p a ş a (yazır, ətrafa). Ah, fəlakət! Dəhşət! Y ı l d ı r ı m. Ötəsini kəndin bilirsin, iştə bənim deyəcəyim şu! Ş e y x B u x a r i (müztərib və həyəcanlı). Əfəndim! Əfəndim, müsaidə buyurun. Bu cəvab adabi-münazirəyə əsla müvafiq deyil. Həm də hiç bir hüsni-tə’vil qəbul etməz. Əvət, bu bir xəta, bu bir təcavüz ki, hiç bir hökmdarın şanına yaqışmaz. Y ı l d ı r ı m. Artıq yetişir, rica edərim, kimsə qarışmasın. Ş e y x B u x a r i (yerindən qalqar, getmək istər). Pəki, sultanım, qarışmam, lakin şu cəvabınızla böyük bir məs’uliyyəti-tarixiyyə altında qalacaqsınız. Bana müsaidə... Y ı l d ı r ı m. Buyura bilirsiniz. (Şeyx Buxari çıqar. Yıldırım istehzalı təbəssümlə qafasını oynatır.) Əvət, bu məktubla Yıldırım böyük bir məs’uliyyət bir məs’uliyyətitarixiyyə altında qalacaqmış!.. O r x a n . Hər halda Şeyx bədxah bir şəxs deyil. Y ı l d ı r ı m. Nə olursa-olsun, bənim iradəm qətidir. (Qalqar). Bana baq, Orxan! Sən bu vəqtə qadar bizdən hörmət və məhəbbət gördün... və o sayədə Anadoluda yaşayan tatar-türkmən qəbilələrinə böyük nüfuzun var. O r x a n . Əfəndimizin lütfündən. Y ı l d ı r ı m. Iştə onlara icrayi-tə’sir etməli. Yarın orduya səfərbərlik əmr edəcəyim. Baqalım Teymur bizə qarşı nə yapar? Fəqət saqın, vəzifəndə müsamihə etmə! (Çıqmaq üzrə bir neçə adım yürür). O r x a n . Bəncə vəzifə hər şeydən müqəddəsdir. Amirim uğrunda başdan keçməyə hazırım. Y ı l d ı r ı m. Haydı, arslanım, iş başına! Unutma ki, səni daha böyük rütbələr bəkliyor. Əli paşa! Sən də məktubu elçiyə ver, bəndən son hədiyyə olaraq Teymura götürsün. Ə l i p a ş a. Baş üstünə! Ç ı q a r l a r. O r x a n (yalnız). Ah, Teymur, kəlbi-əqur! (Acı və istehzalı qəhqəhəylə). Əvət, daima sərxoşların təsəllisi həzyan, aciz və zəiflərin silahıisə söyüş və qarğışdır. (Yıldırımın getdiyi tərəfə kinli və qızğın). Fəqət, ey məğrur və əyyaş sultan! Əmin ol ki, yarın, əvət yarın o qoca qəhrəmanın dəmir pəncəsində bir yılan kibi qıvrılacaqsın. Həm də umulmaz bir məğlubiyyətlə zəbun və pərişan olacaqsın. Pərdə * * * Beşinci pərdə Anqara ovası, Teymur çadırı... Gündüz. Çadırın önündə qalın gevdəli, gürbüz, yaylıoqluiki nəfər növbət bəkliyərək qonuşurlar. B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Yahu bütün dünya çarpışıb vuruşmaqdan yoruldu da, şu Topal bir dürlü yorulmaq bilmiyor. İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Yenə şikayətmi? Nə çabuq usandın, əzizim?! B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Mısır və Şamda dökdüyümüz qanlar hənuz qurumamış. Şimdi də Anqara qavğası, Anqara bəlası!.. Nə demək? Beş gün rahatlanmaq yoqmu ya? İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Pəki, Qarabağın çiçəkli ovalarında, Azərbaycanın o cənnət qadar gözəl ruhlu bir guşəsində sürdüyün zevq və səfalar yetişmədimi? B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Nə demək! Biri üç ay yaşayışdan zevq alırsa, altı ay da hərb etməlimi? İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Şuna baq, müharibə kəndisi də bir zevq deyilmi ya? B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Bıraq Allahı sevərsin. (Bir neçə adım aqsayaraq yürür.) Şam ətrafında vuruşurkən ayağıma bir ox dəydi də hala aqsıyorum, hala gecələr ağrıdan uyuyamıyorum. İ k i n c i n ö v b ə t ç i (gülərək). Zərər yoq, saf mal sahibinə bənzər. Teymur da aqsaqdır, sən də... Yalnız aranızda bir fərq var ki, sən qarğasan, o qaraquş... B i r i n c i n ö v b ə t ç i (qızğın). Sus bə, sərsəm hərif! İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Pək gözəl, o qarğa olsun, sən qaraquş. B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Xayır, onu da istəməm. İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Pəki, o halda nə istərsin? B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Nə istəyəcəyim, baq şu Anqara müharibəsi bənim hiç xoşuma getmiyor. Nə var, nə yoq, Teymur Yıldırımı yenəcəkmiş... Pəki, bənim xeyrim nə olur? Mısırda, Şamda hiç olmazsa əlimizə paradan-maldan bir şey keçdi. Burda qalib gəlirsək. (Əlini avucuna vuraraq.) Söylə, baqayım, şu avcuma nə girəcək? Anqaranın quru, boş səhrasımı? İ k i n c i n ö v b ə t ç i (istehzalı qəhqəhəylə). Vay, yəhudi dəllalı, vay! Sən müharibəyə yəğma içinmi gəldin? B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Nə demək! Topal ad qazansın da arada bənim canım getsin, öyləmi? İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Sus, artıq yetişir; şu sözlər bir türkə yaraşmadığı kibi, bir əskərə hiç yaraşmaz. B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Nə demək? Sanki əskər insan deyilmi ya? (Sinirli). Əvət, nədemək! Ölüb-öldürən biz, gülüb-əylənən onlar! Çarpışıb-vuruşan biz, ad-san qazanan onlar! Ac-çıplaq qalan biz, zevqü səfayə dalan yenə onlar! İ k i n c i n ö v b ə t ç i (gülərək). Yahu, sayıqlıyormusun, onlar kimdir, əcəba? B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Onlar, iştə saraylarda keyf sürən azğın padşahlar, dəli xaqanlar... Sərvət və səadət içində gülümsəyən qurnaz vəzirlər, yaramaz vəkillər... Eyşü nuş ilə vəqt keçirən hoppa şahzadələr, çılğın dərəbəylər... İ k i n c i n ö v b ə t ç i (məğrur qəhqəhəylə). Anlaşıldı, əvət anlaşıldı. Bu düşüncələr həp qorqaqlıqdan iləri gəliyor. (Əlilə onun omuzuna vuraraq.) Bana baq, hiç məraq etmə, bu gün-yarın Yıldırım basılır, yenə Səmərqəndə dönəriz. B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Xayır, bu qavğadan gözüm hiç su içmiyor. Yıldırımı pək qəhrəman diyorlar. İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Əcəba, onun nəsi qəhrəman imiş? B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Nə demək! İştə qaç gündür yüz-yüzə duruyoruz. Hərif müharibəyi bıraqıb da şikara çıqmış. Pəki, bundan nə çıqar? Demək o qadar məğrur ki, bizi saymaq belə istəmiyor. İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Zərər yoq, o bizi saymazsa biz onu sayarız. (Boru səsi eşidilir.) İştə Əmir gəliyor. (Baqar, heyrətlə). O nə? Sanki yüz-gözündən atəş saçılıyor. T e y m u r müharibəyə məxsus qiyafətdə gəlir. D i v a n b ə y i, ş a i r K i r m a n i və A q b u ğ a onu izlər. T e y m u r. (son dərəcə kinli və qızğın bir ahənglə). Teymur - kəlbi-əqur! Teymur - kəlbi-əqur! Öyləmi, ah, öyləmi? 295 Ş a i r. Ehtimal sərxoş imiş. Yoqsa qoca bir sultanın ağzından öylə söz çıqmaz. D i v a n b ə y i. Əvət, ehtimal ki, sərsəm və xasta imiş, yoqsa şu hədyan əqli başında olan bir zata yaraşmaz. T e y m u r. (çılğın). Əvət, ehtimal ki! Ehtimal ki?! Lakin bana da Turğay oğlu Teymur derlər. Onu sərxoşluqdan ayıltmaq, sayğısız qafasını uslandırmaq pək qolay... Ah, Yıldırım, Yıldırım! Nə qadar dəhşətli olsan, Hindistanda avladığım qaplanlardan müdhiş deyilsin. Ş a i r. (ətrafa). Əvət, qaplan yırtıcıların ən vəhşisidir, fəqət qaplanları parçalayacaq daha böyük vəhşilər var ki, o da insanlardır. T e y m u r. Qaraqoyunlu əşirəti Isfahan civarında bizə şəbxun yapdılar, əskərlərimdən üç bin kişi öldürdülər. Kəllələrdən qüllələr yapdırdım. Zərər yoq, bir az sonra Yıldırım da bəni tanır. (Pək kinli və sinirli).. Ah, kəlbi-əqur! Kəlbi-əqur! Nə həzyan... nə cəsarət!.. Ş a i r. Əfsus ki, cəsurların həzyanı, həzyançıların cəsarəti qadar gülünc və mə’nasızdır. T e y m u r. O həzyanlar hiç... hərifdəki azğınlığa baq ki, şimdi də bəni saymıyor, hərbə girişəcəyinə şikarə çıqıyor. A q b u ğ a (istehzalı təbəssümlə). Əvət, gerçəkdən pək sayğısız... pək məğrur... Ş a i r. Fəqət məğrurlar pək çabuq sərnigun olur. S o b u t a y sür’ətli adımlarla gəlir, əyilir. T e y m u r. Nə var, Sobutay? S o b u t a y. Böyük xaqanın əmrilə ava çıxan on beş min nəfər Yıldırım əskəri bizimkilər tərəfindən ortaya alınmış və bir saldırışda həpsi əzilib dağılmış. T e y m u r. Yıldırımdan nə xəbər? S o b u t a y. Yalnız Yıldırım qəhrəmanca bir çevikliklə aradan çıqmış və beş-on nəfər məiyyətilə qaçıb qurtulmuş. T e y m u r. Bən qəhrəmanları pək sevərim. S o b u t a y. Bir də Yıldırım şikarda ikən su yollarını da kəsdik, təbii ordu susuz qalınca daha çabuq təslim olur. T e y m u r. Pək gözəl tədbir. Bunu kim düşündü? S o b u t a y. (Aqbuğayı göstərir). Böyük sərdar Aqbuğa. T e y m u r. Zatən hərb zamanı hiylə də müvəffəqiyyət vasitələrindən biridir. Ş a i r. (ətrafa). Bən yalnız Kərbəladakı ərəb Şimirini tanırdım, məgərsə türkdən dəŞimir çıqarmış! T e y m u r. Aqbuğa! Daha durmaq lazım deyil, ordu hücuma keçməli. Saqın Yıldırımı yaralamasınlar. Ona söyləyəcək sözlərim var. Yigid Sobutay! Sən də qafil olma! Hər kim onu diri yaqalarsa, kəndisini böyük mükafat bəkliyor. A q b u ğ a. Xətti-hərəkətimiz nə yolda olacaq? T e y m u r. Onların sağ cinahı açıqdır. İştə oradan bizim sol cinah mərkəzi əhatə etməli. Onların sol cinahı isə pək zəif. Əminəm ki, bizə qarşı duramayıb çabuq pozulur. Haydı, arslanım! Cəsarət və mətanət!.. Aqbuğa və Sobutay əskərcə təmənna edər, sür’ətli adımlarla gedərlər. Ş a i r. (ətrafa). Qardaş qardaş qanı içiyor. Iştə siyasət və rəyasət bəlası! T e y m u r. Orxan gəlmədi, bu bəni pək düşündürüyor. Hər halda o, bu gün bizim tərəfə keçməliydi. D i v a n b ə y i. Kim bilir, bəlkə keçmiş də bizimkilər tərəfindən yaqalanmış... T e y m u r. Hər tərəfə buyruq ver, ona ilişməsinlər. (Şair Kirmaniyə). Gəl, baqalım, şair! Sən də bir tərəfdə seyr et, müharibəyi yaqından tamaşa etmənin zevqi daha başqadır. (Gedərlər.) E l m a s şaşqın və müztərib adımlarla gəlir. Teymur getdiyi tərəfə baqar. E l m a s (ətrafa). Orxan, ax, Orxan! Sən Elması unutdun, fəqət Elmas səni görmək için hərb səhnələrində dolaşır. (Teymur getdiyi yolu izlər). B i r i n c i n ö v b ə t ç i (arqadaşına). Bu Divan bəyi qızı da pək tuhaf. Səmərqəndin gözəl köşklərini bıraqıb da Anqara çöllərindən nə istiyor, bilməm ki? İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Səncə qavğa meydanı yalnız erkəklərə məxsusmu? B i r i n c i n ö v b ə t ç i (istehzalı qəhqəhəylə). Nə demək! O da mı qavğa etməyə gəlmiş? İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Gülərsən ya... Hiç atalardan eşitmədinmi?! Çingizin anası bir qadın ola-ola at belinə bindi. Bütün qomşu ölkələri sıqışdırdı və qocaman bir səltənət qurdu. B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Nə demək, bu da Çingizin anasımı? İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Nə fərqi var, qadın qadındır. Bu da o cinsdən, bu da o nəsildən. Arslanın erkəyi, dişisi olur? B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Fəqət bana qalırsa, öydüyün şu dişi arslan müharibə için deyil, başqa bir av için gəlmiş olmalı... (Yola baqar.) Gözün aydın, iştə D ə m i r q a y a gəliyor. İ k i n c i n ö v b ə t ç i . O ki, Orxanla bərabər Yıldırım yanına qaçmışdı. B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Nə demək! Orada yaşamamışlar da geri dönmüşlər. E l m a s (Dəmirqaya ilə gəlir). Allah eşqinə söylə, Orxan nə oldu? Nerdə qaldı? D ə m i r q a y a (qalın və yonulmamış səslə). Onun yanında... E l m a s. O kimdir? D ə m i r q a y a. Kim olur-olsun, nəmə lazım, bən qarışmam. E l m a s. Ah, nasıl?! Orxan gəlmədimi? Səninlə bərabər deyilmi? D ə m i r q a y a. Hiç Teymurun qorqusundan gələ bilirmi? Moskof qızını qaçırıb da Topala görünə bilirmi? E l m a s. Yoq, Teymur onu bağışlar. D ə m i r q a y a. Zənn etməm, hiç zənn etməm. E l m a s. Sus, Allah eşqinə sus! Bütün qanım başıma toplanıyor, beynim alevlər içində yanıyor. Demək o buraya gəlmiyəcək, öyləmi? D ə m i r q a y a. Bən ki onun qəyyumu deyilim, istər gəlsin, istər gəlməsin. Nəmə lazım, bən qarışmam. E l m a s. Nasıl olursa-olsun bəni Orxanın yanına götür. D ə m i r q a y a. Dedim ya, bən qarışmam. E l m a s (ətrafa). Aman, ya Rəbbi. Şu hərifin qəlbi daşdanmı yapılmış. (Dəmirqayaya) Bən buraya yalnız Orxan için gəldim. Nerdə olsa onu bulmalıyım. D ə m i r q a y a. Acım, bir az yemək yeyəlim də, sonra... E l m a s. Zərər yoq, gəl ye-iç, saqın, yaqanı bıraqacaq deyilim. D ə m i r q a y a. Nəmə lazım, hiç bıraqma! (Gedərlər). Bu sırada kənardan boru və çarpışma səsləri eşidilir. B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Demək müharibə qızışdı, iştə çarpışıb vuruşuyorlar. İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Əvət, gurultu getdikcə artıyor. B i r i n c i n ö v b ə t ç i . Iştə, Orxan da Əmir ilə bərabər gəliyor. İ k i n c i n ö v b ə t ç i . Görünür D ə m i r q a y a Elması aldatıyormuş. Kənardan eşidilən gürültü, çarpışma səsi azalır. T e y m u r , D i v a n b ə y i , ş a i r Kirmani və O r x a n gəlirlər. T e y m u r. Söylə, Orxan, nə yapdın? Or x a n . Bənim ilk yapdığım böyük bir qəbahətdir. T e y m u r. Hanki qəbahət? Or x a n . Olqayı Türküstandan qaçırdım, ona görə boynum vurulmalıdır. T e y m u r. Onu sonra mühakimə edəriz. Bana Yıldırımdan, Yıldırım ordusundan xəbər ver! Or x a n . Bursadakı işlər mə’lum. Hər ay xəbər yazıb göndərmişəm. Son həftələrdə isə Anadoludakı bəylərə gözəl rütbələr və’d etdim, həpsini tərəfimizə keçirdim. Oradakı tatar və türkmənlərin başçılarını çağırdım, məhəbbətlərini qazandım. Bütün Anadolu əskəri bizim tərəfdə, şimdicə təslim olurlar. Yalnız Rumeli sancak bəyləri, yeniçərilər və serb əskərləri Yıldırım itaətində. Fəqət, orduda pozuqluq olunca, onlar da bir şey yapamazlar, çabuq şaşırırlar. E l m a s (D ə m i r q a y a ilə bərabər gəlir. Orxanı görüncə, şaşqın bir sevinclə). Ah, Orxan!.. Divan bəyi əlilə sükut işarəti verir. Elmas çəkilib bir tərəfdə durur. T e y m u r. (Orxana). Pək məmnun oldum; şimdi söylə baqalım, gözəl prenses nerdə? Or x a n . Iştə qarşıda bəkliyor. Fəqət dəmin hüdudu keçərkən bizimkilər tərəfindən yaralanmış. E l m a s (ətrafa). Əvət, bu da yeni bir hiylə. T e y m u r. Orxan! Sən bir əskərsin, fəqət işlədiyin xəyanət bir əskərə yaqışmaz. Əcəba xəbərsiz olaraq qızı qaçırmaq və bəni saymamaq böyük bir nankorluq deyilmi? Bunu yaparkən Teymurun hiddət və qəzəbini düşünmədinmi? Orxan susur. Niçin susdun, söylə? Or x a n . Böyük xaqanın mərhəməti bənim qəbahətimdən daha böyükdür. T e y m u r. (sərt). Xayır, qəbahəti mə’zur görmək, fənalığı tərvic etməkdir. B i r i n c i n ö v b ə t ç i (arqadaşına). Iştə Topal yenə çıldırıyor. D i v a n b ə y i. (Teymura). Orxan gəncdir, yigitdir. T e y m u r. (kəskin). Xayır, böylə bir qəbahət için ən böyük cəza ölümdür. E l m a s. Ah, ölümmü? T e y m u r. Əvət, Orxan yalnız e’dama layiqdir. E l m a s. Mərhəmət, ah, mərhəmət!.. (Teymura yaqlaşır). T e y m u r. (çılğın). Çəkil! D i v a n b ə y i. Ah, gerçəkdənmi e’dam? T e y m u r. Əvət, e’dam, e’dam..! Bıraq, hər kəs için ibrət olsun! Ətrafda böyük şaşqınlıq və qorqunc bir sükut... Or x a n . Xayır, xaqanım, xayır... Ölüm hər kəsi qorqutsa da Orxanı qorqutmaz. Bən vəzifə uğrunda bin dəfə ölüb-dirildim. Yıldırım bəni öldürtmək istərkən belə qəhqəhələrlə güldüm. Şimdi isə gülmək deyil, yalnız heyrət edərim. Həm də başqa əlləri qanımla ləkələndirmək istəməm. (Belindəki xəncəri çıqarır. Kəndini vurmaq istər). Ah, sən bəni alçaltdın, fəqət bən... iştə! T e y m u r. (gur və kəskin səslə). Orxan! Əcələ ediyorsun, bən səni alçaltmaq deyil, yalnız imtihan etmək istədim. (Şən qəhqəhəylə). Unutma ki, Teymur şahmat oynarkən belə, taxtadan yapılmış küçük bir piyadayı qeyb etmək istəməz. Halbuki sən cəsur və eşsiz bir qəhrəmansın. (Yaqlaşıb Orxanın omuzunu oqşar). Əvət, sənin məharət və cəsarətin işlədiyin qəbahətdən daha böyükdür. Olqayı, o dəyərli yadigarı mükafat olaraq sana bağışladım. Fəqət qəlbin onun, düşüncə və biləklərin bizim olsun. Bu sırada O l q a gəlir və örtündüyü çarşaf omuzlarına sarqaraq baqıb durur. E l m a s (çılğın bir tevr ilə Teymurun qarşısına keçərək). Xayır, xayır! Sən bunu əsla yapamazsın. Əvət, sən böyüksün, bütün dünyaya hökm edə bilirsin; fəqət Orxanın qəlbinə deyil! Unutma ki, bən anayam. Ş a i r. (ətrafa). Əvət, ana qəlbi hər şeydən güclü və məhabətlidir. O l q a. (köksünü sıqaraq, ətrafa). Ah, bu oq yarası bəni məhv edəcək... T e y m u r. Elmas! Səbr və mətanət lazım. E l m a s. Xayır, xayır. (Olqayı göstərir). Sən ona bütün aldığın ölkələri bağışlaya bilirsin, fəqət bana verilən bir qəlbi əsla! Əsla! (Orxana). Niçin susdun, Orxan, cəvab ver?! Or x a n . Xaqan hüzurunda ədəb gözətiyorum. E l m a s. Halbuki həyat yoldaşına xəyanət eyləmək daha böyük ədəbsizlikdir. O l q a. (Teymur qarşısında diz çökərək). Böyük xaqan! Bənim varlığım bir çoqlarının hissiyyatını zəhərliyor, bəni öldür də, hər kəs iztirabdan qurtulsun. T e y m u r. (onun qolundan tutub qaldırır). Xayır Moskof çiçəyi, xayır... Bən yalnız qızğın arslanları, azğın qaplanları şikar edərim. Bənim oqum yalnız vəhşi qartalların qanilə boyanır. Sən şətarətli bir güvərçinsin, halbuki Teymur əsla güvərçin qanı tökmədi. E l m a s. Güvərçinləri də şahinlər parçalar. (Qoynundan ufaq bir xəncər çıqarıb vurmaq istər). D i v a n b ə y i. Elmas! Orxan Elmasın biləklərini yaqalar, xəncər düşər. O l q a. (qırıq səslə, acı təbəssümlə). Hiç təlaş etmə... Elmas!.. (Qanlı köksünü açaraq). Bən... iştə yaralanmışım... Artıq kimsəyə... zəhmət vermiyəcəyim. Ah, ah, ahh... (Bayılıb düşər). T e y m u r. (növbətçilərə). Yardım edin! Olqayı qaldırırlar. Elmas çəkilir. Ətrafda gurultu və çarpışma səsləri yüksəlir. Teymur Divan bəyiyə. Baq gör nə var? D i v a n b ə y i. (yola baqar). Iştə, Sobutay gəliyor. S o b u t a y. (gəlir, əyilir). Böyük xaqana müjdələr. T e y m u r. Nə olmuş? S o b u t a y. Yıldırım ordusu bozuldu. T e y m u r. Nasıl? Ətraflı söylə! S o b u t a y. Onların sol cinahı az bir zaman bizə qarşı dura bildi. Sonra birdən-birə şaşırıb dağıldı. Şahzadə Məhəmməd də kəndi ehtiyat firqəsilə Amasya yolunu tutmuş. T e y m u r. Yıldırım kəndisi nə halda? S o b u t a y. Onu hiç sormayınız! Yıldırım gerçəkdən böyük qəhrəman. Hər kəsdən ziyadə çarpışıb vuruşdu. Ətrafındakı sipahilər və yeniçərilər də son dərəcə yigit... Bununla bərabər həpsi əsir. Həpsi təslimə məcbur oldu. T e y m u r. (Divan bəyiyə). Əmr et, qaçanları qovmasınlar. Saqın, Yıldırıma bir şey olmasın. Həm də ehtiramda qüsur edilməsin. D i v a n b ə y i. Itaət, xaqanım. (Sobutayla bərabər gedər). Ş a i r. (ətrafa). Qəhrəmanlardakı fəzilət dəhşətləri qadar böyükdür. T e y m u r. (volta vurur, qızğın və sinirli). Kəlbi-əqur!.. Kəlbiəqur! Nə böyük cəsarət! Ah, məğrur!.. Idraksız! Teymurun təhəmmül və nəzakəti sənin kibi çoqlarını aldatmış. Lakin atəşli bir toqat həpsini sərxoşluqdan ayıltmış. (Çılğın). Yıldırım, ah, Yıldırım! Kəndini dev aynasında görüb də şımardın. Fəqət düşünmədin ki, sirkə nə qadar tünd olursa, qabı daha çabuq çatlar. Ş a i r. Əcəba böyük xaqanın bir-iki sözlə əsəbiləşməsi tuhaf deyilmi? T e y m u r. İki sözmü? Iki sözmü? Ah, şu həzyan zəhərli bir oq kibi rö’yada da beynimi dəliyor. Kəlbi-əqur! Kəlbi-əqur! Ah, nə sayğısızlıq! Xayır, böyük nəhrləri yataqlarından çıqaran, sarsılmaz və keçilməz dağları yaran Teymur hər acıyı unutur da, fəqət şu iki sözü əsla! Əsla! Ş a i r. Hər-halda Yıldırım sənin can qardaşın, qan qardaşındır. T e y m u r. Əfsus ki, qardaş yarası daha acı, daha qorqunc olur. S o b u t a y. (gəlir, əyilir). Yıldırım hüzurunuza gəliyor. T e y m u r. Buyursunlar. Y ı l d ı r ı m iki nəfər Teymur əskəriylə gəlir. A q b u ğ a i l ə D i v a n b ə y i də bərabər bulunur. D i v a n b ə y i. İştə, Osmanlı sultanı Yıldırım Bayazid! A q b u ğ a. Yalnız sultan deyil, həm də cəsur bir komandan! T e y m u r. (yer göstərir, təvazölə). Buyurun, şevkətli Sultanım! Tanrı qulu Teymurdan daima ikram və ehtiram görəcəksiniz. Yorğunsunuz, rica edərim oturun. (Oturmaz, Teymur ona cibindən bir kağız çıqarıb verir). Lütfən şu məktubu oqurmusunuz? Y ı l d ı r ı m. (məktubu alır, aşırı dərəcədə gözlərinə yaqlaşdırır və Teymura iadə edər). Zatən yazıldığı zaman oqunmuş. T e y m u r. İştə, bən şu məktubdakı sözlərinizi unutdum və sizi əfv etdim. Yalnız əfv etmək deyil, hətta məhəbbətinizi də qazanmaq istərim. Əvət, məhəbbətinizi də qazanmaq istərim. (Mə’nalı və məğrur bir tevr ilə şair Kirmaniyə baqar). Əcəba, buna şair nəsöylər? Ş a i r. (səmimi və coşqun bir ahənglə). Məhəbbət! Məhəbbət!.. Əvət, bütün bəşəriyyəti xilas edəcək yalnız məhəbbətdir. Məhəbbətlə çırpınan bir çoban qəlbi, kin və ədavət püskürən bir sultan qafasından daha şərəflidir. Əgər dünyanın şanlı çarpışmaları, qanlı vuruşmaları nəticədə bir məhəbbət, fövqəlbəşər bir məhəbbət doğurmayacaqsa... bütün həyata, bütün kainata nifrətlər olsun. T e y m u r. Əcəba, məğrur Yıldırım nə düşünüyor? Y ı l d ı r ı m. Düşünəcək bir şey yoq. Əvət, sən qalibsin. Lakin bu qələbə türk əqvamını deyil, yalnız fürsət bəkləyən qomşu hökumətləri məmnun etdi. (Acı bir köküs keçirdikdən sonra, çoq mütəəssir və şiddətli). Ah, daha doğrusu, Islam aləmini başsız qoydu. T e y m u r. (iki-üç adım aqsayaraq Yıldırıma doğru yürür, məğrur və gur bir səslə). Hiç məraq etmə, xaqanım! Sən kor bir abdal, bən də dəli bir topal! Əgər dünyanın zərrə qadar dəyəri olsaydı, yığın-yığın insanlara, ucu-bucağı yoq məmləkətlərə... sənin kibi bir kor, bənim kimi bir topal müsəllət olmazdı. Pərdə SON * * * == Knyaz == Knyaz Ə Ş X A S K n y a z – yucaboylu, qarasaçlı, məğrur baqışlı, möhtəşəm bir gürcü tipi, 40 yaşında. J a s m e n – Knyazın ikinci hərəmi, 22 yaşında. L e n a – Knyazın qızı, əvvəlki hərəmindən, 19 yaşında. S o l o m o n – Knyazın dayısı, 60 yaşında. A n t o n – Bağçavanın oğlu, texnik, 27 yaşında. M a r q o – Antonun anası, ağsaçlı, milli qıyafətdə, Knyazın xidmətçisi, 50 yaşında. Ş a k r o – Knyazın yaqın adamlarından, müxalifətçi sosialist, kösə, 35 yaşında. İ x t i y a r a l m a n – 70 yaşında, bir qolu yoq. A l m a n q a d ı n ı – 45 yaşında. S a r ı ş ı n a l m a n q ı z ı – Onun qızı, 19 yaşında. B i r i n c i i ş ç i I k i n c i i ş ç i K ö y l ü K i n t o X ə f i y y ə M i s a f i r İşçilər, milislər, xidmətçilər, musiqiçilər, misafirlər, müştərilər və başqaları. * * * Birinci pərdə -Tiflisdə ətrafı yeşillik, çiçəklərlə süslü geniş bir qəməriyyə. Yıldızlı bahar gecəsi… Üstü içki və məzələrlə dolu bir masa, üzərində elektrik lampası… K n y a z ağ əlbisə geyinmiş, milli qıyafətdə, ağ qalpağını sandaliyə üzərinə bıraqmış alafranqa geyimli Solomonla qarşı-qarşıya oturub içərlər. Hər dəfə də uzun saplı qədəhləri bir-birinə vurub cınqırdamasından zevq alarlar. Şıq geyimli xidmətçi qız şərab və məzə gətirir. Milli qıyafətli Ş a k r o ilə M a r q o da bəzən yardım edər. Bağçanın uzaq guşəsində kamanda həzin və lirik nəğmə çalınır, Knyaz xidmətçi qızın doldurduğu qədəhi qaldırır, nəşəli bir tövrilə Solomona.* K n y a z İştə gülgün qədəh, ey xanəxərab! Bulunur şey deyil əsla bu şərab. Şimdi fürsət var ikən iç!.. Bir gün Görəcəksin bu sönük ömrü sərab. S o l o m o n İçəlim, bəlkə təsəlli buluruz, Bəlkə qəmdən, acıdan qurtuluruz. Bir günün zevqinə dəyməz dünya. İçəlim, sonra peşiman oluruz. İçərlər, təkrar qədəhlər dolur. K n y a z Həp düşündükcə boğar ruhu soğuq, Qaba, ıssız və dərin bir boşluq. O dərin boşluğu bir dolduracaq Varsa… yalnız əbədi sərxoşluq… S o l o m o n İştə xilqət dolu bin dürlü təzad. Hər sevincin sonu müdhiş fəryad… Badə ver, badə, şu divanə könül Coşaraq qayğıdan olsun azad. M a r q o (gəlir, Knyaza) Beş nəfər var, sizi bəklər qapıda. K n y a z Nə için? M a r q o İşləri varmış. K n y a z Əcəba?! (Şakroya) Şakro! Çıq, gör nə diyorlar. Ş a k r o Bu saət. J a s m e n ağaclar arasından çıqar. Onları qumral saçlı başı ilə salamlar. J a s m e n Nə qadar nəş’əli rindanə həyat. Knyaz və Solomon qədəhlərini qaldırırlar. K n y a z Yaşa, afət çiçəyim! J a s m e n Nuş olsun! (Gedər.) S o l o m o n Bu nə səfvət, nə məlahət, nə füsun! Taleyin varmış, əzizim, Jasmen Daha dilbərdir ölən zevcəndən. K n y a z Tale əfsanə, cəsarət lazım, Bir az altunla məharət lazım… S o l o m o n Orta az erməni xalqında… ya pək Soyuq, ölgün oluyorlar gerçək, Yaxud ən işvəli, cazib, tənnaz, Başqa, pək başqadır onlardakı naz. K n y a z Çoq adam var ki, çiçək toplar ikən, Qanatır səmli dikən əllərini. Çalılıqlarda gəzirkən birdən Cəzb edib durdu bu tər qönçə bəni. Əvət, üç yıldı ki, ölmüş zevcəm, Qızım olmuş bana yalnız həmdəm. Anıyorkən o sönən annəsini, Bənzədirdim neyə titrək səsini. Bir mayıs də’vət edildim Batuma, Keyfə daldım səhər-aqşam… amma Yenə gönlümdə yetimlik vardı, Bəni Jasmen acıdan qurtardı. Kəndi mülkümdə dolaşmaqda ikən, Sərxoş oldum duyulan bir səsdən. O gözəl səs bəni məftun etdi, Yeni bir eşq ilə məcnun etdi. Gərçi qız erməni… adət gürcü, Söyləyiş gürcü, təbiət gürcü. O zamandan ki, sevişdik, bilsən Yenidən bir daha gənc oldum bən. Bə’zi avropalı bilgic qafalar Bəlli, gəncləşmək için çarə arar. Pək qolay çarəsi, yalnız, yalnız Olsa həmdəm sana şən bir yıldız. S o l o m o n Bana baq, altmışa varmaqda yaşım, Sana bən həm dayı, həm arqadaşım! Gördüyüm təcrübələr pək qarışıq, Hər qaranlıqda gülümsər bir işıq. Hər qadın cilvəsi bir tatlı xəyal, Başqa, pək başqadır onlardakı hal. Şən, gözəl bir qadının xoş baqışı, Bir mayıs göstərir ən sisli qışı. Qadın istərsə dikənlər gül açar, Qızacaq olsa; ölüm, fitnə saçar. K n y a z Jasmenin fitnəsi yoq, hiyləsi yoq, Bil’əkis, işvəsi çoq, nəş’əsi çoq. Incə bir köylü müəllim qızıdır, Qafqazın cilvəli bir yıldızıdır. S o l o m o n Şu sürəksizcə ömürdən ancaq Sana tək nəş’əli dəmlər qalacaq. Xoş keçin, zevqinə baq hər yerdə, Dünkü çarlar və krallar nerdə? K n y a z Solomon! Nəş’ə kədərdən daha az… S o l o m o n Yenə ən nəş’əli sənsin, Knyaz. Knyaz dolu qədəhi əlinə alaraq qafasını oynatır. K n y a z Hər gələn bir yeni tüğyan ediyor, Gündə bir səltənət əldən gediyor. Bəkliyorkən şu qədəhlər küskün Bizə, yoq şübhə ki, divanə diyor. S o l o m o n Hər baharın sonu matəmli xəzan, Hər visalın sonu ıssız hicran. Bir həqiqət deyə tapdıqlarımız Yarın, əfsus, olacaq süslü yalan. -İçərlər. J a s m e n daha şux qıyafətdə gələr, əlindəki qızılgül dəmətini masa üzərinə bıraqaraq incə qəhqəhələrlə.* J a s m e n Mey sonulduqca doqar zevq, nişat, Ölülər içsə bulur tazə həyat. (Qədəhləri kəndisi doldurur.) K n y a z İçəlim, badə verir ruha qida, Varsın, olsun, məzəmiz işvə, əda! Çınlıyırkən şu qədəhlər, sanırım Əks edər könlümə çılğın sevda. S o l o m o n Badə xoşdur, ola saqi yalnız Nəş’ələr yavrusu şaqraq bir qız. Içəlim, baq, şu üfüqlər nə gözəl, Bizi həsrətlə süzər ay, yıldız. Jasmenin şərəfinə içərlər. Sağ olun, həp var olun! J a s m e n Nuş olsun! K n y a z (Jasmeni süzərək) Yaşasın hüsn, füsun! J a s m e n Nuş olsun! Bu zaman bağça tərəfdən kaman səsi ilə həmahəng olaraq qarşıkı nəğmə söylənilir. İ n c ə s ə s Vəhşi bir gül olsam, ətrafım dikən, Həsrətlə süzərdi hər görən bəni. Q a l ı n s ə s Bən bir yolçu olub yoldan keçərkən, Qoparıb köksümə taqardım səni. İ n c ə s ə s Bən ağ bir güvərçin olsaydım, əngin, Irişilməz üfüqlərdə yaşardım. Q a l ı n s ə s Bən bir şahin olub səni seyd için Ən keçilməz fəzaları aşardım. K n y a z İncə səs, iştə qızım Lena. J a s m e n Əvət. S o l o m o n Şimdidən bəlli, xoş elhan afət. K n y a z Şu qalın səsli də Anton. S o l o m o n Əcəba? İxtiyar bağçavanın oğlumu? K n y a z Ya… Pək çocuqkən biz ədəb verdik ona, Oqudub xeyli əmək verdik ona. Adam olmuş, dəyişib baş-qulağı, Şimdi bir adlı mühəndis yamağı. -Qafasını oynatıb gülər. L e n a ilə A n t o n gələr. Anton qəhvə rəngli üst kömləyi geyinmiş, əlində kaman bulunur. Lena məktəbli qıyafətindədir.* S o l o m o n Afərin! Iştə böyük iste’dad. J a s m e n Nə zərif, incə təzad… K n y a z Lena pək başqa… əzizim Solomon. S o l o m o n Hələ Anton!.. Anton!.. J a s m e n Saray artisti demək pək uyğun. L e n a Çoq təşəkkür… A n t o n (istehzalı təbəssümlə) Var olun! Biz saraylarda deyil, hər ikimiz Xalqa xidmət diləriz. S o l o m o n (boş bir qədəhi doldurub sərxoş hərəkətlə Antona) Pək gözəl, haydı, gəl iç sən də bir az. A n t o n Etmədim bən buna adət, Knyaz Biliyor halımı… S o l o m o n Zevqin yoqmuş. A n t o n Neyləyim… bəncə ayıqlıq daha xoş, Mümkün olsaydı da yurdumdakı meyxanələri Həp kütübxanə yapardım. S o l o m o n (istehzalı qəhqəhələrlə) Çocuq əfsanələri!.. K n y a z Onu söylətmə ki, yoq çərçivəsi, Söz güləşdirməyə çoqdur həvəsi. A n t o n Bəncə hər çərçivə dar bir zəncir. K n y a z (dumanlı qafasını oynataraq əli ilə rədd edər kibi) Yetişir, sus daha, artıq yetişir. A n t o n (ətrafa) Derlər insan yaranıb maymundan, Yenidən maymuna dönmək nə yaman. (Marqo Antona çay gətirir.) K n y a z (içəri girən Şakroya) O gələn kim, nə diyor? Ş a k r o Saçma bir iş… Bir nəfər köylü qəzadən gəlmiş. Dolu vurmuş da üzüm bağlarını, Pək qaranlıq görüyormuş yarını. K n y a z O bizim bağmı? Ş a k r o Əvət, vergi ağır… Söylüyor, endirəlim tam yarıya. K n y a z Gəlir olsaydı da milyon, əcəba Bir quruş fəzlə verirmiydi? Ş a k r o Xayır! K n y a z (qızğın) Həp gəbərsinlər acından, bizə nə, Onların verdiyi girsin gözünə. S o l o m o n Mərhəmət etməli, Knyaz! A n t o n Əfsus… Gücsüzün haqqı əzilmək. K n y a z Sən sus! Ş a k r o Daha bir başqa şikayətçi də var. K n y a z Kim o? Ş a k r o Dörd işçi. K n y a z Nə istər onlar? Ş a k r o Söylüyorlar ki, sizin zirzəmilər Yaş və ıslaq, bizi həp məhv eylər. Bəlli, var boş odalar, həm deyil az, Bizə üst qatda yer etsin Knyaz. K n y a z (istehzalı qəhqəhələrlə) Başlamışlar, demək, onlar da naza, Bir bu qalmış minələr boynumuza. (Qızğın.) Tilkilər, ah, şımarıq abdallar!.. S o l o m o n Knyaz! Əlbəttə bir az haqları var. Ş a k r o Bir də çoqmuş kira, endirməliyiz. K n y a z Bu nə həzyan, çabucaq dəf’ ediniz! S o l o m o n Yenə ifrat ediyorsun, Knyaz! Bahalıqdır, qatı sözlər yaramaz. Ş a k r o Şübhəsiz, hiylə, müdara daha xoş. K n y a z (Şakroya) Sən də onlar kibi sapğın başıboş. Get, xəbər ver, yarın erkən həpsi Tərk edib evləri dəf’ olsa eyi. Şakro çıqar. A n t o n (Knyaza) Ah, sönüb məhv olacaqdır onlar, Mərhəmət yoqsa da bir qanun var. K n y a z (bir cığara yaqaraq) Yetişir, bana dərs verməyiniz, Biz o qanunları ə’la biliriz. -Bu sırada dışarıda gurultu qopar, dörd işçi və bir köylü ortaya fırlar* B i r i n c i i ş ç i (əlində çəkic, sağlam, başı açıq, göy kömləkdə olan bir işçi Şakronun yaqasından tutub bir tərəfə fırlatar) Bıraq!.. İ ş ç i l ə r Alçaq!.. K n y a z Bu nə? B i r i n c i i ş ç i (Şakroya) Haydut, yaramaz! Sosialist cildinə girmiş canbaz! Nikolay taxta çıqıb gəlsə yarın, Ona candarma olurdun… İ ş ç i l ə r (hücum edər kibi) Azğın! L e n a (Jasmenə qısılaraq) Gedəlim, qorquyorum, ah, Jasmen. J a s m e n Gedəlim… (Gedərlər.) K n y a z Söyləyiniz, haydı, bu nə? İ k i n c i i ş ç i (alaca saçlı, ortayaşlı, arıq…) Biz qarışdıq ölülər aləminə… B i r i n c i i ş ç i Xayır, əsla, deyilik biz ölülər, Bizi kim sıqsa, məzarlıqda gülər. İ k i n c i i ş ç i İştə bən! Altı qız-oğlan babası, Bəni məhv etdi tütün fabrikası. Zevq alıb içdiyiniz tatlı siqar, (Əlini ağ cigərinə vuraraq.) Bu cigərdən süzülən qanla qoqar. (Kömləyini aralayıb əli ilə müqəvvayı andıran köksünə döyərək.) Baq, zəhərdən qurumuş iskeletim, Bən ölərsəm sönəcək altı yetim. -(Cibindən bir məndil çıqarıb göz yaşlarını silər.)* B i r i n c i i ş ç i (sinirli) Yetişir! Sızlama, abdal, başıboş, Ağlamaqdansa gəbərmək daha xoş. Qüvvətin yoqsa əzil, sus, qəhr ol! -(Kinli bir qəhrlə yumruğunu göstərərək.)* Yaşamaqçın budur ən kəskin yol! (Daha coşqun.) Qardaşım nerdə? O cansız cəsədi Bən də topraqlara gömdüm əbədi. Bitərək söndü günəşsizlikdən; -(Knyazı sərt baqışlarla süzərək)* Bu fəlakətlərə bais həp sən! K n y a z Boşboğazlıq yetişir, sus! B i r i n c i i ş ç i (çəkicini oynataraq) Yaramaz!.. Bizi hiç kimsə, xayır, susduramaz. A n t o n (knyaza) Knyaz! Yetişir, həddini bil! K n y a z (hiddətlə bağırır) Anton! S o l o m o n (Knyaza) Sən bir az kəndinə gəl… K n y a z Yoq, Solomon! (Antonu göstərir.) Onların başçısı yalnız bu səfil!.. (Antona.) Yapdığın şöbədələr gizli deyil. A n t o n Bizi qorqutma, yetər gürlədiyin, Dinlə, baq gör nə diyorlar… K n y a z (Antonu nifrətlə süzərək) Miskin!.. A n t o n (kəskin) Fəzlədir bəncə bu nifrət, hiddət, Hər nə istərsə, verin onlar… K n y a z (istehzalı) Əvət. Əmr edərsən veririz… A n t o n Kəndini bil! Haq verilməz, alınır… K n y a z Haydı, çəkil! Uzaqda ıslıq çalınır. Antonun fikrini cəlb edər. A n t o n (iki-üç adım çəkilir) Burda dursam da bir əldən nə gəlir? (Knyaza, şiddətlə.) Eyi bil, er-gec əzənlər əzilir. -Uzaqlaşır. Jasmenlə Lena yenə bir tərəfdə görünüb tamaşa edərlər. Təkrar ıslıq səsi eşidilir*. S o l o m o n Yenə ıslıq səsi!.. K n y a z Hər günkü oyun… İ k i n c i i ş ç i (Knyaza) Nə diyorsun bizə? K n y a z (mə’nalı bir tərzdə) Hay-hay, buyurun! Paranız yoqsa əgər, üst qatda Yer verilməz sizə əsla, əsla… İ k i n c i i ş ç i Para azdır, gözü dar fabrikaçı Bizə bir haqmı verir?.. K n y a z (istehzalı gülüşlə) Ya… pək acı… B i r i n c i i ş ç i (İlərilər, masaya gumburtu ilə bir yumruq vurur.) Fərqi yoqdur, sən osan, ah, o da sən!.. İştə çalmaqdasınız bir teldən. K n y a z Yenə coşdunmu? B i r i n c i i ş ç i Əvət!.. S o l o m o n Knyaz can! İstəməz bunca gərəksiz həyəcan. B i r i n c i i ş ç i (sərt və qızğın) Bizi aciz və küçük sanma, xayır, Biz bizik, sən də sən! Aldanma, xayır. (Əlinin nasırlarını göstərir.) Bunu gördükdə bir insan utanır? Bu nasırlar sizə ətmək qazanır. -(Üstündəki kömləgi iki parça edib bir tərəfə atar, beldən yuqarı çıplaq qalır. Köksünü və qollarını göstərir.)* İştə köksüm! Bu qolumdur, bu əlim… J a s m e n (şaşqın) O nə? L e n a Ah, pək qaba insan. J a s m e n Gedəlim. (Çəkilirlər.) B i r i n c i i ş ç i Yara, başdan-başa hər yer yaradır, İştə, bunlar, sizi bunlar yaşatır. Hərb edib qarpışırız sizlər için! Çalışıb-çarpışırız sizlər için!.. (Təkrar gumburtu ilə əlini masaya vuraraq.) Ah, fəqət siz bizi təhqir ediniz!.. K n y a z Yetişir, anladıq artıq, gediniz!.. İ k i n c i i ş ç i Gedəlim, haq sözü haqsız nə qanır. İ ş ç i l ə r Gedəlim. Haydı, əvət, haqq alınır. (Gedərlər.) B i r i n c i i ş ç i (Əlindəki çəkici oynataraq çıplaq vücudu ilə çəkilir.) K n y a z (şaşıb duran köylüyə) Şimdi sən söylə! K ö y l ü Üzüm bağlarını… K n y a z (onun sözünü kəsərək) Dolu vurmuş… biliriz, sən yarını Pək qaranlıq görüyormuşsun. K ö y l ü Əvət. K n y a z Hiç zərər yoq… Var ədalət əlbət. Hər nə lazımsa gəlir Şakro yapar. Daha bir başqa sözün varmı? K ö y l ü Xayır. (Bir az düşünür.) Lütf edin, halımız olduqca ağır… K n y a z Pək gözəl, get, səni məmnun edəriz. K ö y l ü Var olun! (Baş endirib gedər.) K n y a z (Solomona) Baq, bu deyil tərbiyəsiz, Yenə var köylüdə insan sifəti. İşçilər; ah, o səfillər nə qatı Adəta yırtıcı, azğın canavar. S o l o m o n Şübhəsiz, haqları var, haqları var. K n y a z Dayı can, sən də şaşırdınmı? S o l o m o n Xayır! Onların halı ağırdan da ağır. K n y a z Bəlli… knyaz qanı yoq səndə… S o l o m o n (qafasını oynatır, acı təbəssümlə) Babam Köydə bir katib imiş, hiç danmam. K n y a z (sözü dəyişdirərək) Zalım oğlanları şaş qoydu bizi, Pozdu bir anda bütün nəş’əmizi. (Bağçaya doğru yürüyərək uzaqlaşırlar.) M a r q o (onlar çəkildikdən sonra gəlib qabları toplamaq istər, ətrafa) Hey fələk… gör necə günlər gördük, Azdı hər kəs, nə böyük var, nə küçük… -Bu sırada A n t o n yan tərəfdən çıqar. Ayaqda olaraq bir loqma ətmək kəsib yeyər, çayını qarışdırıb içərək, kəndi-kəndinə yarımsəslə beynəlmiləl marşı oqur, sağa-sola gedir.* M a r q o Xalq acından qırılır, sən yalınız… Marş oqur, əyləniyorsun, arsız. A n t o n İnqilab iştə doğar aclıqdan. M a r q o Nə için nankör olursun? Bir utan! Bu soyuq marşı duyarkən Knyaz Sana qaç kərrə demiş sus, yaramaz. A n t o n Saqın, aldırma, nə istərsə desin, Bən başımdan keçərim məslək için. M a r q o Bu da məsləkmi, qudurğanlığa baq, Bunca Knyaz eyiliklər yaparaq, Bəsləmişkən səni, sapmaq nə için, Ya… onun ətməyidir həp yediyin. Tək deyil sən, bən, o rəhmətli baban Mərhəmət görmüşüz ancaq ondan, Şimdi nankör olub azmaq nə fəna!? A n t o n Bil’əkis, mərhəmət etdik biz ona, Onu biz bəslədik. M a r q o Ah, sus, nə yalan!? A n t o n Ana! Sən aldanıyorsun… M a r q o (sinirli) Nə zaman? Nə zaman sən ona verdin ətmək? Nə zaman sən ona sərf etdin əmək? A n t o n Bu saraylar da, bu sərvət də bizim. M a r q o Xastasın, ah, sana doktor lazim. A n t o n Neyləyim, pərdəlidir gözləriniz, Anlamaqdan bəni siz pək aciz… (İslıq səsi eşidilir.) M a r q o Yenə ıslıq səsi, kimdir əcəba? A n t o n Arqadaşlar. (Getmək istər.) M a r q o Nerəyə? A n t o n Fabrikaya! (Şakro gəlir.) M a r q o Getmə, oğlum! Nə olar, dinlə bəni, Sağ bıraqmaz bu inad iştə səni. Bilirim, Şakro da sizdən… Lakin Aşmıyor həddini əsla… A n t o n (Şakronu nifrətlə süzər) Miskin! (Anasına.) Bir müdaraçı hərifdir o, inan, Yardım olmaz bizə hər alçaqdan. Ş a k r o (sinirli) Nə demək, sən bəni təhqir etdin?! A n t o n Məsləkin hiylə, müdara ki, sənin. Bu nə yaltaqlıq? Ədəbsiz canavar! Səncə yoqsulları əzməkmi şüar? Söylüyorlar ki, baban dəllal imiş, Görünür səndə də vardır o baqış. Ş a k r o Boşboğazlıq yetişir, coşma, düşün, Bizi məhv etdirəcəksin bir gün. Duysa Knyaz köpürüb çıldıracaq. A n t o n Ya… timarxanə deyil burdan uzaq. M a r q o Yenə sən çıldırıyorsun, yavrum, Tutduğun yol uçurum, ah, uçurum. (Göz yaşını silər.) Sarmış ətrafını məhbəs və ölüm, Nasıl olsun buna razı könlüm. A n t o n (sinirli) Annə! Göz yaşları versəydi nicat, Bən də ağlar, üzülürdüm, heyhat… Yoqsa əzmində mətanət, er-gec Boğacaqdır səni azğın bir heç, Gönül istərsə geniş hürriyyət, Bir dügün zevqi verir hər dəhşət. Hər bəla gəlsə köküs gər də bir az; (Dörd-beş adım yürüyərək.) Bizi məhbəs və ölüm qorqutamaz! (Gedər.) Pərdə * * * İkinci pərdə -Tiflisdə botanika bağçası. Yuxarıda hər dürlü nümunəlik ağaclar. Aşağıda ətrafı əlvan çiçəklərlə süslü bir havuz… Yüksəkliklərə doğru sarı qumlu cığırlar gözləri oqşar. Ötədə-bəridə bülbül şaqırtıları eşidilir. Mayıs… gündüz…* L e n a (Marqo ilə bərabər gəlir, ətrafı süzərək) Bülbülləri seyr eylə, nasıl şən, Şaqraq səsə məftun olurum bən. -(Havuz kənarına yaqlaşır. Əlindəki kağızda bükülü ətmək parçasını ufaltaraq balıqlara atar)* Baq, oynaşıyor dürlü balıqlar, Ən nəş’əli munis ufacıqlar. M a r q o Heyrət!.. Nə gözəllik, nə şətarət!.. Hoplar, sevinirlər, nə səadət!? L e n a (təkrar ətmək parçaları ataraq) Altın kibi parlar sarı çapqın. M a r q o Baq, baq, şu qızıllar daha sapqın. L e n a Pək xoş o yosundan süzüləndə, Bir lalə kayar sanki çəməndə. -Bu sırada yandakı görünməz məzarlıqda həzin və xəfif bir ahənglə çoban düdüyü çalınmağa başlar*. (Lena məczub.) Ya Rəb, nə həzin səs, nə füsunkar? M a r q o Baq, burda məzarlıqda çalırlar. L e n a (çevrilib baqar, mütəəssir olur, əlini köksünə qoyaraq həsrətli baqışlarla) Ah, annəmi xatırladım iştə… M a r q o Almışdır onu Tanrı behiştə. L e n a Anton bana anlatdı ki, guya Cənnət yalan, əfsanədir Isa. M a r q o Hiç dinləmə, yavrum, onu ah, sus! Dinsizlərə uymuşdur o mənhus. (Ətrafa baqaraq.) Jasmen hanı? L e n a Daim o çıqar da, Ətrafı dalar seyrə yuqarda. (Aşağı yola baqaraq.) Anton gəliyor, gözləri dalğın… M a r q o İnsanmı, bıraq sən də, o çılğın!.. A n t o n (əlində qəzetə gəlir) Sən burdamısın, Lena? L e n a Əvət, sən… Ürküb qaçıyorsun yenə bizdən. A n t o n (havuz kənarındakı sıraya oturur) Məşğul idim azcıq. L e n a (əli ilə yuqarı çıqmağa də’vətlə) Gəl, oturma! A n t o n Yorğun kibiyim. M a r q o (Lenanın qolundan tutaraq, darğın və kinayəli) Kəndini yorma, Gəl, daş daşımış, bəlli ki, yorğun… (Oğluna.) Ah, sən bəni həp qəhr ediyorsun. Tək bir gecə yatmaz da yataqda, Həp başda daşırsın dəli sevda, Izlər səni bin dürlü fəlakət… (Gedərlər.) A n t o n (əli ilə rədd edər kibi) Söylənmə, yetər, haydı, çəkil get! (Əlindəki qəzetəyi mütaliəyə başlar.) Ş a k r o (bir az sonra aşağı tərəfdən çıqar. Antona yaqlaşır) Sən nerdə idin dün gecə, yavrum, Susmaq nə için? Həp bana mə’lum! A n t o n Dəf’ ol, yetişir… Ş a k r o Dur, bəni dinlə, Bən arqadaşım iştə səninlə. A n t o n Hər xainə yoldaş olamam bən. Ş a k r o Xainmi? (qoltuq cibindən bir dəftərçə çıqarır.) Bu dəftər nə imiş? A n t o n (əlindən alır) Sən Həm firqəyə, həm kəndinə xain… (Dəftərçəni yırtıb parçalar, yüzünə çırparaq.) Al! Dərs olur əlbət bu səninçin, Binlərcə sənin eşlərin ancaq Yoqsulları etməkdə oyuncaq. Ş a k r o Bilməm ki, şaşırdınmı, nədir bu? Zənnimcə yolun pək uçurumlu… Bir arqadaşın dün gecə qaçmış, Həp firqənizin sirrini açmış. Çıq get, acırım halına… Ən son Bir məsləhətimdir sana, Anton! A n t o n (acı qəhqəhəylə) Binlərcə ac, işsiz əzilirkən, Yalnız acıyorsun bana həp sən. Məhbəs kəsilib yoqsula dünya, Qarunlar edər hökmünü icra. Layiqmi durub seyr eləyim bən, Bir gün belə çıqmam bu şəhərdən. Anton deyil azğın, deyil alçaq, Acizlərə yardım dilər ancaq. Ş a k r o (gülərək) Şən Tiflisi atmazsın, əvət sən, Cəzb etmədə hər gün səni Jasmen. A n t o n Həp saçma, yalan… Ş a k r o (gülərək) Bəlkə həqiqət, Kim qılsa sizin gözlərə diqqət, Aydın görünür girdiyiniz rol. A n t o n (qafasını oynataraq, laübali) Bən istəmiş olsaydım, əmin ol, Çoqdan bana həmdəmdi o afət, Kəndim onu atdım… Ş a k r o (sərsəm gülüşlərlə) Nə məharət!? (İki-üç adım uzaqlaşaraq, ciddi.) Bin təhlikə izlər səni hər gün, İstərsə də Jasmen sana küssün, Çıq get də, bıraq Tiflisi… A n t o n Alçaq!.. Ş a k r o Yardımçı bənim bir sana ancaq. (Çəkilib gedər.) A n t o n Knyazlara get, yardımı qoş… Bən Yardım diləməm av köpəyindən. J a s m e n yuqarı tərəfdən gəlir. J a s m e n Anton yenə dalğın, yenə tənha. A n t o n (hörmət və sevinclə) Sən nerdə idin? J a s m e n İştə yuqarda, Yüksəklərə çıq, gör də nələr var. Xoş mənzərələr ruhunu oqşar. Tiflis ayaq altında gülümsər, Göz qırpar uzaqdan sana hər yer. Ətrafı tamaşayə dalırkən, Dünyayı yaratdım sanırım bən. A n t o n Bir yanda coşub-daşsa da varlıq, Bir yanda sırıtmaqda məzarlıq. Bir yanda gülümsər mədəniyyət, Bir yanda amansız, acı dəhşət! J a s m e n Seyr etdim o hiçlikləri bən də, Çırpındı könül matəm içində. A n t o n Knyazlara həp əmr ediyorkən, Bilməm niyə bədbin olasın sən?.. J a s m e n (istehzalı təbəssümlə) Anton, yenə Jasmenlə alaymı? A n t o n Jasmenlə alay, sanki qolaymı? J a s m e n Sən köydə nəzakətli bir eşdin, Aç, söylə, niçin böylə dəyişdin? A n t o n Sənsiz yaşıyorkən qabalaşdım, Həm Jasmenə, həm kəndimə şaşdım. J a s m e n Yoq, Jasmen o Jasmendir, əmin ol. A n t o n Bambaşqa bu gün oynadığın rol. Bən fabrikalar, paslar içində! (Jasmenin üstündəki elmasları göstərir.) Sən incilər, elmaslar içində! Bən köydə sənin, sən də bənimdin, Üstün gələrək yoqsula zəngin, (İstehzalı təbəssümlə) Altınla sönüb səndəki hər hiss, Oldun ulu knyazlara munis. Sərxoşlara uydun, bəni satdın… J a s m e n Ya… sən nə için Jasmeni atdın? Ayrılmayaraq fabrikalardan, Etdin bəni həp məsləkə qurban. A n t o n Yoq şübhə, anardım səni hər gün, Məslək və vəzifəm daha üstün. J a s m e n Yoq səndə günah, iştə bu aydın, Sən Jasmeni əvvəl hiçə saydın. Baq, şimdi də bəndən qaçıyorsun, Kinlər və dikənlər saçıyorsun. Könlümdəki çarpıntını bilsən, Bilsən ki, nələr çəkmədəyim bən… A n t o n (istehzalı qəhqəhələrlə) Könlünmü?! İnanmam buna əsla! J a s m e n (onun əlini köksünə qoyaraq) Baq, çırpınıyor, susmadı hala. -Knyaz qarşıdan çıqar, bu mənzərədən fəna halda sarsılır. Jasmen onu görüncə kəndini toplar.* K n y a z Jasmen! Hanı Marqo? Hanı Lena? J a s m e n Yoq, bəncə, təlaş etmədə mə’na. Çamlıqda gəzib əyləniyorlar, Baq, iştə bərabər eniyorlar. (Antona.) Anton! Çağırın onları lütfən. A n t o n Baş üstünə! K n y a z (Jasmenin ruhunu oqurcasına kinli və qısqanc baqışlarla süzərək) Jasmen! Bu nə, Jasmen?! Təbrik edərim eşqini, ah, sən… (Sözünü bitirəməz.) J a s m e n Bilməm ki, niçindir bu kinayən? K n y a z Sən Knyazı divanəmi sandın, Yoq, yoq, görünür bəndən usandın. Əğyar əli köksündə, nə zillət! Bir sözlə, niçindir bu xəyanət? Anton sana munis ki, deyildi, Birdən-birə doktormu kəsildi?! J a s m e n Knyaz! Sanırım, fəzlə bu şübhən. Sür’ətlə yürürkən, ürəyimdən Dəhşət dolu bir vəlvələ qopdu. Sandım qara bir zəlzələ qopdu. (Knyazın əlini köksünə qoyar.) Baq, şimdi də çırpınmada… K n y a z (şiddətlə əlini rədd edər) Alçaq! Hər sapqına oldummu oyuncaq? Yeltənmə, saqın, hiyləyə, Jasmen! Hər azğına əyləncəmiyim bən?! (Barmağı ilə getməsi için yol göstərir.) J a s m e n Knyaz! Bəni vur, parçala, öldür! Böhtan demə, qəhr et, bəni güldür. Anton soyuq erkək, qaba insan, Ürküb qaçıyor cümlə qadından. Hər kəs tanıyorkən onu, söylə, Təhqirə nə hacət bəni böylə? K n y a z Ah, sus! Bu nə yoldur gediyorsun, Sən hiç, bəni bədnam ediyorsun… Sapdırdı əminim səni Tiflis, Ah, dünkü mələk, şimdi bir İblis. Solomon təlaşla gəlir. S o l o m o n Knyaz! Xəbərin yoqmu? K n y a z Nə varmış? S o l o m o n Düşman yenə coşmuş da qabarmış. Gürcüstanı bir hiç sanıyormuş, Çarpışmağa hazırlanıyormuş. K n y a z (acı gülüşlə) Həp nafilə, çarpışma nə lazim? Er-gec oluruz onlara təslim. Bə’zən alınır qəl’ə içindən; Anton kimilər burda dururkən, Dəhşət bizi məğlub edəcəkdir, Var-yoq bütün əldən gedəcəkdir. S o l o m o n Anton nəçidir? K n y a z Ən qaba insan! Ən sayğısız, ən qorqulu düşman!.. S o l o m o n Zənnimcə bir az səhv ediyorsun. J a s m e n (təlaş və həyəcanla) Ah, sən onu həp məhv ediyorsun. K n y a z (çılğın) Jasmen! Bəni söylətmə, yetər, sus! Anton, o, yılandan daha mənhus… Bir x ə f i y y ə i k i s i l a h l ı m i l i s l ə gəlir. X ə f i y y ə Anton deyə, Knyaz, biri varmış, Duyduq ki, sizin evdə yaşarmış… K n y a z Pək doğru, nə olmuş? X ə f i y y ə Dəmin evdən Sorduq, dedilər, çıqdı o erkən. K n y a z Anlat, nə içindir bu soruşmaq? X ə f i y y ə Bir sirr ki, hökumət bilir ancaq. K n y a z (yuqarı tərəfi göstərir) Anton gəliyor, iştə! Milislər gedir. Rəzalət! S o l o m o n Yapmış, görünür, gizli xəyanət. K n y a z (qızğın) Yoqsul deyərək tərbiyə etdik, Göstərdi fəqət tərbiyəsizlik. L e n a (qoşaraq gəlir) Ah… Yardım edin siz ona, yardım! K n y a z Kimdir o, qızım? L e n a Antona yardım! K n y a z Yoq qorquya hacət, yaqalansın, Nankör və ədəbsizdir o çapqın. Çıqmaz gecələr fabrikalardan, Tə’lim ediyor hər kəsə isyan. J a s m e n (Lena ilə) Knyaz!.. K n y a z (sinirli) Bəni söylətmə, çəkil, get! Milislər A n t o n u gətirər. M a r q o (həyəcanlı halda gəlir, ağlayaraq) Knyaz! Bu ağarmış saça rəhm et, Oğlum gediyor, ah, bana yardım. L e n a (babasına yalvarır) Anton ki, bizimdir, ona yardım! K n y a z Yavrum, bu hökumət işi, söylə, Əldən nə gəlir? M a r q o (ağlar gözlə Knyazın qarşısında diz çökər) Mərhəmət eylə! A n t o n Yalvarma, bıraq! Məhv olalım biz. (Knyaza) Sərxoş olaraq zevqə dalın siz! M a r q o (xaç çəkərək, göyə doğru) Ya Rəb, bizə imdad! A n t o n O eşitməz… M a r q o (mütəəssir) Ah, sus! A n t o n O fəlakətdən edər həzz. M a r q o Ah, mərhəmət! Ey, sevgili İsa! Qurtar onu, bin cürmü də olsa… A n t o n Olsaydı onun qüdrəti, əfsus, Çarmıxda bunalmazdı… K n y a z Yetər, sus! Azğındakı həzyanlara bir baq! Məhv olmağa layiqdir o ancaq. X ə f i y y ə Artıq gedəlim. A n t o n Haydı. Gedərlər. M a r q o (sinirli fəryad ilə) Səfillər!.. Dur, getməliyim bən də bərabər… (Oğluna yaqlaşır.) X ə f i y y ə (onu qolundan itərək) Dəf’ ol! M a r q o (Knyaza) Bəni məhv et, onu qurtar! (E’tinasız görüncə) Qatillər, amansız canavarlar! -Yaralı hıçqırıqlar içində bayılıb düşər. Jasmenlə Lena yüzünə su səpərək ayıltmağa çalışırlar.* Ş a k r o (həyəcan və təlaşla gələr) Knyaz! Yetişin yardıma!.. S o l o m o n Nolmuş? Ş a k r o Yanqın sarıyor evləri… S o l o m o n (ətrafa) Bayquş! K n y a z Kimdən bu cəsarət, bu xəyanət?! Ş a k r o Dün qovduğunuz işçilər əlbət. S o l o m o n Bir başqası yapmaz bunu… K n y a z Lakin, Bir gün də yaşatmam onu… Miskin! Yüz buldu da hər baldırı çıplaq! Kimlər bana meydan oquyor baq! Kin püskürən azğınlara yalnız, Dəhşətli ölüm vardır amansız!.. Kinli və sür’ətli adımlarla gedər. Solomon və Şakro da onu izlərlər. M a r q o (gözlərini açıb başını qaldırır) Anton hanı, məhv etdimi cəllad? Ah, yavrum!… Aman, yavruma imdad!.. (Təkrar bihal olub düşər.) Pərdə * * * Üçüncü pərdə -Tiflisdə gürcü zevqinə uyğun xalça və mebellərlə süslü bir salon. Ortada yarıaçılmış ipək pərdəli qapıdan misafir dolu ikinci oda görünür. Içəridə kamançada "şur" çalınar. Şubat gecəsi… Ş a k r o yarımsərxoş olaraq içəridən salona keçər. Digər qapıdan dalğın M a r q o əlində boş təpsi gələr.* Ş a k r o Marqo! Sən pək kədərlisin bu gecə. M a r q o Bana matəm gəlir bu əyləncə. Könül ağlarsa üz gülərmi, düşün! Qanlı məhbəsdə Antonum çürüsün, Siz ziyafət yapıb da sərxoş olun. Ş a k r o Neyləyim, həp inad edər oğlun. Ona çoq yalvarıb-yaqardım bən, Bəhs edər daim əski məsləkdən. M a r q o (kinayəli) Siz ki, məsləkcə birdiniz?! Ş a k r o Nə yalan! Bunu kim söylüyor? M a r q o Rəzil insan! Səndə bir zərrə yoq şərəf, əxlaq. Ş a k r o Bənim ən doğru məsləkim ancaq Yaşamaq zevqi… Başqa şey bilməm, Dəyişir məsləkim zərər görsəm. Bən sanırdım ki, inqilab er-gec Saracaq yurdu… Sonra baqdım heç… (Əli ilə rədd edir.) M a r q o Gündə bir rəngə, gündə bir yola gir, Batsa dünya, düşünmə… Ş a k r o Sus, yetişir!.. Çabuq ol, haydı, boş qədəhləri al. Şimdi Knyaz qızar… (İçəri girər.) M a r q o (onu izləyərək) Səfil, abdal!.. K n y a z (pək sərxoş olaraq Solomonla qol-qola içəridən çıqar. Daşqın və coşğun qəhqəhələrlə) Bunu kim zənn edərdi, hey, gidi, hey! Dəyişərmiş cihanda, baq, hər şey… İştə gördünmü, qəhrəman ordu Güldürür sətvətilə şən yurdu. Bolşevik ordusilə çarpışaraq Göstərir, bizdədir zəfər ancaq. (Məğrur və həyəcanlı.) Yaşasın gürcü xalqı! Bin yaşasın!.. S o l o m o n Daha dur, gürləyib öyünmə, saqın! K n y a z Nə demək?! S o l o m o n Kim bilir, yarın nə olur?! K n y a z Nə olur? S o l o m o n Başqa bir xəbər duyulur. K n y a z (istehzalı qəhqəhəylə) Nə xəbər? Gürcü xalqı iştə cəsur, Çarpışıb hər hücumu dəf’ ediyor, Səndə lakin nədənsə yoq iman. S o l o m o n Nə yaparsın ki, sisli bir böhran Daima bəndə şübhələr doğurur, Sən fəqət həp fərəhli, həp məğrur. K n y a z (şən gülüşlərlə) Bunca bədbin olub da sızlama, dur, Kim sinirdən qəvisə, qalib olur! -Yan odaya keçərlər. Bu sırada yarımsərxoş bir halda bir kinto əlində böyük bir gül dəməti salona soqulur. Onu izləyən Ş a k r o isə mane olmaq istər.* Ş a k r o Dur da, sərsəm hərif!.. K i n t o Bıraq! Ş a k r o Rədd ol! K i n t o Dəli şeytan diyor, bu tükləri yol. (Şakronu saqalından yaqalamaq istər.) Ş a k r o Dəf’ ol artıq. K i n t o (gülərək) Yoq orda bir qopacaq, Həpsi üç tük ola ya yoq ancaq. Ş a k r o Haydı, çıq, haydı! K i n t o Nerdədir Knyaz? Ona bən gül gətirmişim. Ş a k r o (mane olur) Yaramaz! K i n t o (yan baqaraq) Kösə gördüm, fəqət sənin kibi yoq. Ş a k r o Sus da, azğın hərif! K i n t o Sayıqlama çoq. Ş a k r o (gül dəmətini göstərir) Bu niçin? Burda yoq düyün, bayram, Bir gəlin köçmüyor… K i n t o (ətrafa) Sarsaq adam!.. (Şakroya) Knyazın halı bəllidir, daim Ona bən güllər etmişim təqdim. O da bol-bol hədiyyələr vermiş, Olma əngəl, saqın, bu pək güc iş. Bu sırada şaşqın, bənzi uçmuş bir m i s a f i r gələr. Şakroya M i s a f i r Zənn edərsəm bizim xanım burada. Onu lütfən çağır… Ş a k r o Nə var, əcəba? M i s a f i r Vacib işlər var evdə… Ş a k r o Hiç yaramaz, Hiç bıraqmaz, əmin olun, Knyaz. K n y a z (çıqar) Buyurun, pək gecikdiniz. Əl verərlər. M i s a f i r (təlaşla) Müdhiş… Duyduğum pək fəna xəbər. K n y a z Nə imiş? M i s a f i r Vaz keçin siz bu eyşü işrətdən. K n y a z Nə için pək təlaş edərsin sən? M i s a f i r Nə qadar inqilabçı varsa; bütün Toplayıb şimdi etdilər sürgün. Sanki Tiflisdə yoqdu yer, ancaq Kutais məhbəsində saqlanacaq. K i n t o (arqadan) Ya hökumət nə istiyor, daha xoş. K n y a z Öylə ya, doğru söylüyor… M i s a f i r (Kintonu süzərək) Sərxoş! K n y a z Nə zərər var sürülsə azğınlar. M i s a f i r Hiç zərər yoq, bıraq asılsınlar, Daha əngəlli bir xəbər var, əvət. Bizi sarmış da kinli bir qüdrət. Söylənənlər həqiqət olsa, yarın Bolşevik pəncəsindəyik, aydın. Söylüyorlar uzaqda dəhşət var, Arabir patlayıb durur toplar. K n y a z (qolundan tutaraq) Gəl canım, kim nə dersə həpsi yalan, Bunu uydursa, uydurur düşman. K i n t o Həp çürük, boş laqırtı… Doğrusu az. K n y a z İştə gördünmü, afərin! K i n t o Knyaz! Sizə güllər gətirmişim… K n y a z (Şakronu göstərərək) Ver ona. (Kinto gül dəmətini Şakroya verər.) İştə al, keyf için yarar bu sana. (Para verər.) K i n t o (paraları alar) Knyazın əskik olmasın kərəmi, Var olun!.. (Knyazın verdiyi paraları Şakroya göstərər.) İştə, çatla, öl, eyimi? (Gedər.) K n y a z (misafirə) Gəl, canım, ordu var, hökumət var, Keyfə baq, boş quruntudan nə çıqar? Şakro qurnaz, gedər də doğru-yalan, Hər nə var, öyrənib gəlir əl’an. Şakro çıqar. Dışarıda, pək uzaqda iki top atılar. L e n a ilə J a s m e n salona keçər. Bə’zi m i s a f i r l ə r də onları izlər. B i r i n c i m i s a f i r Bu nə? Düşmanmı? İ k i n c i m i s a f i r Bolşevik topumu? K n y a z Sanırım bir manevra olmalı bu… S o l o m o n Xayır, əsla, saqın, inanma, xayır… K n y a z (istehzalı təbəssümlə) Dur, canım… S o l o m o n Yoq, lətifə sanma, xayır. -Knyaz Solomonla bərabər çıqar. Salondakılar da dışarı fırlar. Içəridə çalqı ilə bərabər gənclər tərəfindən "Corciaşvili" nəğməsi oqunur. Bir az sonra Jasmenlə Lena geri dönər.* L e n a (həyəcan və təlaşla) Bu nə?! J a s m e n Corciaşvili. L e n a Ah, Jasmen! Gir də, susdur bu sayğısızları sən. J a s m e n Nə için? L e n a İnqilabçı nəğməsi bu. J a s m e n Sadə bir şeydir, istəməz qorqu. L e n a Sadə bir şeymi?! J a s m e n Get də, sən söylə. (Geri dönən Şakroya.) Bir xəbər bildinizmi? Ş a k r o Yoq, öylə Bəlli, aydınca bir xəbər yoqmuş. (Oquyub-çalanlara işarətlə.) Bu nasıl nəğmə? J a s m e n İştə həp sərxoş… Ş a k r o Görsə, yoq şübhə, çıldırır Knyaz. L e n a Durma, gir söylə, böylə şey yaramaz. Şakro içəri fırlar. Jasmen və Lena da çıqar. K n y a z (Solomonla bərabər gələr. Şaşqın və qızğın) Nə rəzalət, nədir bu azğınlıq!? Başqa bir nəğmə yoqmu? (Girib susdurmaq istər.) S o l o m o n (qolundan tutaraq) Dur azacıq, Görüyorsun dumanlıdır qafalar… Bu halda içəridəkilər susar. İştə baq, susdular. K n y a z Fəqət nə çıqar… Sayğısızlıq bu, həm də bir təhqir, Kimdir onlar? S o l o m o n Bıraq, canım yetişir. Marqo əlində qırıq qədəhlərlə dolu bir təpsi misafir odasından çıqar. L e n a (onu tə’qib və təsəlli edərək) Marqo can, hiç sıqılma, hər qırılan Qədəh olsun… Deyil bu öylə ziyan. K n y a z (onu görüncə qızğın) Gözlərin kormu? Sayğısız bayquş! M a r q o (sarsılmış və sinirli) Kor deyil, bəlkə, bəlkə bir sərxoş… K n y a z Sus, ədəbsiz, kinayə söyləmə, sus! Sən də Antonmu oldun, ah, mənhus! Sana artıq bu evdə yoq ikram, Yediyin əkmək iştə fəzlə, haram… M a r q o (dolu təpsiyi hiddətlə yerə çırparaq) Gedərim, girsin ətməyin gözünə. (Acı və yaralı səslə.) Yavrum, ah, Antonum! Sənin sözünə E’tina etməyib də etdim inad. Bana insan göründü hər cəllad. (Knyaza kəskin və həyəcanlı.) Ya bu saçlar! Ağartdığım saçlar! Düşünüb bir utan, qızar, canavar!.. S o l o m o n Daha kafi!.. L e n a (ətrafa) Rəzalət, ah, dəhşət!.. M a r q o Sizə nifrət! Yığın-yığın nifrət!.. (Çılğınca adımlarla çıqıb gedər.) Ş a k r o (Jasmenlə bərabər gurultuya çıqar) Bu nə səsdir? J a s m e n Aman, nə oldu, nə var? M a r q o (içəridən) Mərhəmətsiz, şərəfsiz alçaqlar! Şakro Lena ilə bərabər yerdəki qırıqları təpsiyə toplar. Marqo çıqdığı qapıdan çıqarlar. S o l o m o n (yerində büt kibi dona qalmış Knyaza) Umulur şey deyil, bu, əlbəttə, Baxüsus böylə bir ziyafətdə. J a s m e n Nə imiş? K n y a z (kinayəli) Əkdiyin toxumlardan Yeşərir tazə-tər çiçəkli fidan. J a s m e n Bənim əkdiklərimmi? K n y a z Bəlli… yetər! S o l o m o n Susalım, duymasın misafirlər. -Knyazla Solomon içəri girər. Musiqi dəyişərək "Tamara" rəqsi ahəngi çalınar. B i r q ı z , b i r o ğ l a n oynayaraq salona keçər. M i s a f i r l ə r də onları izlər. İ k i c ü t daha rəqsdə iştirak edər. Anton yarımsaqallı olaraq dış qapıdan gələr. Jasmenlə yaqlaşar.* J a s m e n (diqqət və heyrətlə) Sənmisin, Anton!? A n t o n İştə gəldim, əvət. J a s m e n Kim xilas etdi, kim? A n t o n (məğrur) Silah, qüvvət! J a s m e n Knyaz olduqca kinlidir bu gecə, Çıldırır, badə sərsəm etdikcə… Sən çəkil, görsə saldırıb duracaq. A n t o n (yumruğunu göstərər) Ona qüvvət verir cəvab ancaq. J a s m e n Durma artıq, çəkil. A n t o n Anam nerdə? J a s m e n Şimdi burdaydı. A n t o n İstəməz pərdə. Onu Knyazmı qovdu? Ah, alçaq! (Məclisi əyləndirən Şakronu süzərək, kinli və qızğın.) Sərsəri, şarlatan, dəni, yaltaq!.. Ş a k r o (məclisi əyləndirir, ona-buna soqularaq oqur) Hər aqşam keyf içində gülür Müctəhid bağı, Quş qanilə qızarmış xanımların dodağı, Bənim nazlı yarımın pudralı cəmalı var, Boyalıdır saçları, iki yapma xalı var. Həm cavan, həm gözəldir: əlli səkiz yaşında? Dərman için bir tük yoq kirpiyində, qaşında. Xoşlanmadım bən əsla bülbülün nəğməsindən, Məst olur dəli könlüm qarğaların səsindən. A n t o n (Şakronu süzərək) Gah "sağ" ol, gah "sol", iştə tatlı oyun, Sana layiq, denilsə buqələmun… K n y a z (səsə çıqaraq) Sayğısızlıq yetər, yetər həzyan, Çıq, ədəbsiz, həmən çəkil buradan. A n t o n Nerdə annəm? K n y a z O dəf’ olub getdi, Sən də dəf’ ol ki, hevsələm bitdi, İkiniz bir yılansınız, nankör. A n t o n (acı qəhqəhəylə) Nankör olduqsa əfvə layiq gör. K n y a z Həp bu həzyan içinmi gəldin sən?! A n t o n Xoş xəbər vermək istədim sana bən. K n y a z Nə xəbər? A n t o n Durma, yol tədarükü gör, Bil ki, Anton deyil də pək nankör. Bu sırada pək uzaqda iki zəif top patlar. M i s a f i r l ə r Ah… B i r i n c i m i s a f i r Aman, gəldilər. İ k i n c i m i s a f i r Nə çirkin hal… S o l o m o n (başını sallar) Həp xəyal oldu, getdi istiqlal. A n t o n (cibindən teleqraf xəbərlərinə məxsus qəzetə əlavəsi çıqarıb verər) Burda sən zevq içində məst-xumar, Gurluyor hər tərəfdə, baq, toplar. Var ikən əldə qaçmaq imkanı, Savuşur həp hökumət ərkanı. Iştə fürsət!.. Nə varsa topla da qaç! Qafil olsan qalırsın ac-yalavac. Yarın artıq öyündüyün sərvət, Sana yalnız qazandırır lə’nət. Qüdrətin varsa çıq vuruş, çarpış! (Məğrur qəhqəhəylə.) Nə için, anlamam, bu kinli baqış? Bəlli, yoq sizdə öylə bir cür’ət, Burda yalnız yigitlik istər, əvət. Həpiniz sayğısız, rəzil, alçaq, Həpiniz tilki, tilkidən qorqaq, İştə meydan! Ər ol, ya əz, ya əzil! (Cibindən məndilini çıqarıb uzatar.) Ağlamaq istəsən, buyur məndil! Başqa bir qurtuluş yoq… Ən eyi yol Qaçmaq… K n y a z (oquduğu xəbərdən mütəəssir olaraq çılğın) Ah, sus, yetər, çəkil, dəf’ ol? (Cibindən revolveri çıqarır.) Söylənib durma, haydı, çıq, yoqsa Çıqarırlar həmən cənazəni… A n t o n Ya… Hanı, göstər də bir cəsarətini, Görəlim barı son məharətini. (İki-üç adım ilərilər) K n y a z İştə al!.. Revolver patlar. A n t o n Ah, şərəfsiz, ah, cəllad!.. (Aldığı yaradan bihal olub düşər.) K n y a z Baq, nasıl susdun? A n t o n (son nəfəsilə) Ah… J a s m e n Aman, imdad!.. -Əllərini dəhşət və heyrətlə qaldırıb Antonun üzərinə qapanmaq istər. Knyaz qolunu yaqalar. Durduğu yerdə dona qalar.* M a r q o (şən və həyəcanlı adımlarla gələr, qapı yanında duran Jasmenə) Söylə, ah, nerdə Antonum? J a s m e n (Həzin və müztərib) Marqo! Onu hiç sorma… M a r q o Nerdə, nerdədir o? (Ətrafa baqıb Antonu görür, sarsılır.) O nə!? Ah, sənmisin!? A n t o n Zavallı ana… Bana gəl! M a r q o (acı fəryad ilə) Yavrum, ah, nə oldu sana? Sana kim qıydı? A n t o n (Knyaza işarətlə) Ən dəni məxluq!.. M a r q o (pək sinirli və çılğın) Antonum! Yavrum, ah zavallı çocuq! -Yaralı hıçqırıqlarla üzərinə qapanır. Bu sırada iki top daha atılar, içəri salonun pəncərəsindən baqıldıqda uzaqlarda yanğın əlaməti görünər.* K n y a z Yenə toplar!.. Ş a k r o Aman, böyük yanğın! B i r i n c i m i s a f i r Gedəlim, iştə hərb… İ k i n c i m i s a f i r Əvət, dağılın! Misafirlər qarışıq halda salonu tərk edər. S o l o m o n (pəncərədən baqar) Ah, alev dalğa-dalğa yüksəliyor… A n t o n (dirsəyinə dayanıb iztirab və sevinc ilə) İştə… onlar!.. Bizimkilər… gəliyor!.. (Yenə arqası üstə düşər.) Pərdə * * * Dördüncü pərdə -İki yıl sonra, Berlində üst qatda, alman zevqinə uyğun süslü bir salon. Sağda, solda və qarşıda balkona açılır birər qapı. Balkon qapısının iki tərəfində birər böyük pəncərə… Balkon və pəncərələrin ətrafında rəngarəng çiçəklər gözləri oqşar. Sağ və sol divarlarda Şiller və Hötenin böyük rəsmləri asılmış. S o l o m o n bir guşədə masa başında yazı ilə məşğuldur. Önündəki kitab və dəftərləri qarışdırıb bir qeyd yapar, həzİranın son günləri. Aqşam… Uzaq qomşuda pianoda lirik parçalar çalınar.* -K n y a z alafranqa qıyafətdə olaraq balkonda ətrafı seyrə dalar. Salona keçib Solomona yaqlaşar.* K n y a z İştə Berlin! Mədəniyyət ocağı, Hər yeşil səhnəsi cənnət bucağı… Hər tərəf dalğalı, hər mənzərə şən, Fərqi yoqdur gecənin gündüzdən. Hər salondan uçuşur zümzümələr, Qadın-erkək gülüşüb rəqs eylər. Gecə Berlində çalışmaq bəncə Sofuluqdur, var ikən əyləncə. S o l o m o n Bəndə əyləncəyə yoq meyl artıq, İki yıldır ki, usandıq, bıqdıq. İki yıldır ki, gedib var-yoqumuz, Bəklədik, həp daşa dəydi oqumuz. K n y a z Hiç sinirlənmə, yoruldun, enəlim, Musiqi dinləyərək əylənəlim. (Yazılan dəftərləri süzərək.) Bu nə, bilməm, səni həp cəzb eylər… S o l o m o n Vətən əhvalına aid şeylər… -Dəftərləri toplayıb çəkməcəyə qoyar. Bu sırada yüzü təraş edilmiş, alafranqa geyimli Ş a k r o, knyazın panama-şlyapasını və bastonunu gətirər. Solomon ona bir paket uzadar*. Bunu ver postaya… K n y a z Məktubmu? S o l o m o n Əvət. K n y a z Nerəyə? S o l o m o n Tiflisə. Ş a k r o (dərin bir ah çəkərək) Qaldıq həsrət. S o l o m o n (Şakroya) İki gündür yenə daşmış kədərin, Düşünür, həp düşünürsün, bu niçin? Ş a k r o Özlərim Tiflisi hətta gecələr, Doğduğum ev bana rö’yadə gülər. Cənnət olsun da bu Berlin, nə çıqar, Vətənin başqa gözəllikləri var. K n y a z Hiç məraq etmə, yaqınlarda səni Yenə Kür nəhri öpər… (Baston və şlyapasını alar.) Dinlə bəni! Lena dərs aldımı? Ş a k r o Zatən bitdi, Dəmin almanca müəllim getdi. (Sol qapıdan çıqar.) S o l o m o n Nerdə Jasmen? K n y a z Görünür süsləniyor. S o l o m o n Süs nə lazımdır, o bir işvəli nur, İncə bir halı, ufaq qıvrılışı, Qara kirpikləri, cazib baqışı Məstü heyran ediyor hər salonu, Berlinin gözləri alqışlar onu. (Şapkasını, bastonunu alar, çıqarkən Knyaza) Bana baq, Şakro sapıtmış da bir az, Ona zənnimcə inanmaq yaramaz. Onda Isayı satan Yuda kibi Bir baqış var ki, bilinməz səbəbi. K n y a z Səhviniz var… S o l o m o n Xayır, əsla! (Sağ qapıdan çıqarlar.) Ş a k r o (Qapı arasında görünər) İblis! Sezdi həp fikrimi bir anda xəbis. (Salona keçər, saçlarını qarışdırıb düşünər.) J a s m e n (eyni qapıdan gələr) Yenə dalğın kibisin, söylə, nə var? Ş a k r o Anton ölmüş də, sıqıldım… J a s m e n (ətrafa) Canavar! Ş a k r o Kim bilir, bəlkə də sağdır. J a s m e n (ətrafa) Budala! (Şakroya) Anmadım bən onu bir an əsla! Ş a k r o (Ətrafa) Soğumuşdur bilirim Knyazdan, Bəni sevməzmi şu afət bir an? (Ansızın əlini yaqalar, öpər.) Nə gözəl, ah, nə gözəlsin! J a s m e n (e’tinasız, məğrur bir tevrlə əlini çəkər, istehzalı qəhqəhələrlə) Bu nə hal? Ş a k r o Bana yoq, könlümə sor!.. J a s m e n Sus, abdal! Duysa Knyaz səni məhv eylər, inan. Ş a k r o Şimdi artıq o, sönük bir insan… İçki etmiş onu sərsəm və səfil… (Öz qəlbini göstərər) Fəqət atəşli könül öylə deyil… J a s m e n (tatlı qəhqəhələrlə) Qorqarım səndəki atəşlə yarın Bütün Avropayı sarsın yanğın. Ş a k r o Yetişir bunca həqarət, Jasmen, Bəkliyorsun, bilirim Antonu sən. J a s m e n O ki, ölmüş… Ş a k r o Ölü məktubmu yazar? J a s m e n Kimə yazmış? Ş a k r o Sana. J a s m e n Xain, qəddar! Böylə həzyanlara yol vermə, saqın! Ş a k r o Sən mələk çöhrəli bir şeytansın, Gecə-gündüz bəni həp sıtma yaqar. Səndə yalnız acı istehza var. J a s m e n (gülərək balkona çıqar) Xastasın, get, azacıq yat! Ş a k r o (sol qapıdan çıqaraq, kinli və qızğın) Mənhus! Gül!.. Yarın ağlayacaqsın, əfsus! L e n a sağ qapıdan əllərini bir-birinə çarparaq gülə-gülə gələr. J a s m e n Həp gülürsün, bu nə? Mə’sum İblis! L e n a Xoş xəbər!.. Berlinə gəlmiş Tiflis. J a s m e n Söylə anlat, nə imiş? L e n a Müjdəmi ver. (Yenə gülüb durur.) J a s m e n Qız, nə olmuş? L e n a Səni Anton bəklər. J a s m e n Əcəba nerdə buluşdun? L e n a Əl’an, Bana rast gəldi geçərkən qapıdan. J a s m e n Ah, fəqət görsə, əmin ol, Knyaz Çıldırıb kökləyəcək bir yeni saz. L e n a Kimsə duymaz, çabuq söyləşiniz, Bəklərim burda… Yarın hər ikimiz Çıqarız seyrə, "Göy orman" eyidir. J a s m e n (Lenayı öpər, sol qapının açarını çevirib qapar) Burda pək az da görüşsək yetişir. L e n a (sağ qapını açaraq) Buyurun!.. A n t o n (şıq alafranqa qıyafətdə görünər. Lenanın saçlarını oqşayaraq) Ah, nə gözəlsin, bilsən… L e n a Gəlirim, şimdicik… (Çıqar.) J a s m e n Anton! A n t o n (onun əlini sıcaq busələrə qərq edərək) Jasmen! J a s m e n Bu səfa yurduna sən xoş gəldin, Ah, nə parlaq, nə gözəldir Berlin. İştə qüdrət və mətanət ocağı, Hər tərəf nəş’ə, səadət bucağı. A n t o n Bil’əkis, fabrikalar, mə’dənlər Ac və möhtac olaraq həp inlər. J a s m e n Öylə şey görmədim əsla… A n t o n Nə həzin!? (Təbdili-ahənglə) Pək küçük şeyləri, əlbəttə, sizin Görəməz gözləriniz… Yoq ki, məraq… J a s m e n Yenə həp əski təbiət!.. Bana baq, Söylə bir, söylə nasıldır Marqo? A n t o n Şimdi pək başqa bir aləmdədir o, Hoppa knyazlara xidmət yerinə Baqıyor şimdi çocuq evlərinə, Gürcü öksüzlərinin annəsidir. J a s m e n Nə gözəl!.. Ah, onu görsəydim bir… (Bir az düşünər, Antonun əlini əlləri içinə alaraq.) Söylə, anlat ki, niçindir bu gəliş? A n t o n Knyazın qurşunu azğın, müdhiş… Cigərimdən onu dəf’ etmək için Bəni cəlb etdi uzaqdan Berlin. (Cibindən bir qurşun çıqarır.) Nerdə Knyaz, bunu ver kəndisinə… J a s m e n Yenə sən əski inadında, bu nə!? Həp unut keçmişi, gəl, söz ver də, Yarın erkən buluşub bir yerdə, Çıqalım seyrə… (Bir az düşündükdən sonra.) "Potsdam" eyidir!.. Möhtəşəm mənzərələr var, nadir… A n t o n Ya? J a s m e n Fridrix sarayı pək dilbər, Bir zaman orda yaşarmış Volter. Nə böyük şöhrəti varmış!.. A n t o n Bıraqın!.. Böyük olsaydı küçülməzdü, saqın! J a s m e n Küçük olsun, nəmə lazım… Əməlim, Məqsədim bir görüşüb söyləşəlim… Bəni yıllarca unutdun… Var-yoq İki məktubunu aldım… A n t o n İş çoq… Səni ansam da, inan, yoq vəqtim. J a s m e n (dərin bir ah çəkərək) Bilirim, ah, nə qadar bədbəxtim, Bəni bir ləhzə düşünsən nə çıqar? A n t o n Səni məs’ud edəcək yollar var… J a s m e n Ya xilas et bəni, ya məhv eylə, İstəməm başqa təsəlli, söylə, Nə zaman Berlini tərk etməlisin? A n t o n Kim bilir, bəlkə yarın… J a s m e n Ah, nə için? A n t o n Fikrim İsveçrəyə olmaq azim, Bir çoq alati-sənaye lazim. J a s m e n Nə olur, söylə, bənim halım o gün, Nə olur, Jasmeni bir kərrə düşün! A n t o n Şərqdən qərbə uçan bir tavus Şərqə uçmazmı? J a s m e n Qanat yoq, əfsus!.. A n t o n Sana Anton qanat olsun… J a s m e n (sevinclə) Nə gözəl! A n t o n (bir kart-vizit verər) İştə adres, yarın erkən bana gəl… J a s m e n Gəlirim. A n t o n Gəl də, könül şənlənsin. J a s m e n (onun əllərini yaqalar, süzgün baqışla) Sən!? A n t o n Bənimsin, gözəlim. J a s m e n Bən də… A n t o n Sənin. (Çılğınca busələrlə öpüşürlər) J a s m e n (dərin bir ah çəkərək) Altı yıldır, yetər, oldum dutsaq! Bəni Knyaz bir oyuncaq yaparaq, Şən saraylarda zəhər yutdurdu, Bıraqıb gəldim o munis yurdu. Dayə oldum da şu sərxoş çocuğa, Gündə bir qavğa çıqar ortalığa. Şimdi pək başqa, fəqət bəndə məraq, Dilərim canlı bir atəş olaraq, Çalışıb zevq alayım sə’yimdən, Rəhbər olsan bana sən, yalnız sən!? A n t o n (onu qolları arasına alır, pək məmnun və həyəcanlı) Nə səadət!.. Nə səadət, bilsən, Həmdəmim olsan, əvət, gerçəkdən. Uysa məfkurəmə dilbər Jasmen, Öyünür, göylərə sığmam belə bən. J a s m e n Tutduğun yolları həp izləyərək, Sana Jasmen olacaq həmməslək. L e n a (qapını açaraq) Gəldilər. A n t o n (şapkasını alar) Bən gedəyim… J a s m e n Sağlıqla. L e n a Yenə təşrif ediniz. A n t o n (hər ikisinə əl verib çıqar) Pək əla. J a s m e n (təlaşla) Onu Knyaz çıqıyorkən görəcək, Yenə dəhşət və alev püskürəcək. L e n a O qolay… qandırırım Knyazı bən. J a s m e n Lena! Ah, sən nə mələksin, bilsən. Knyaz əlində gül dəməti sağ qapıdan girər. L e n a (ona yaqlaşır, gülləri heyrətlə süzərək) Kimə aldın bunu? K n y a z (Dəməti kin və hiddətlə Jasmenin yüzünə çırparaq.) Baq, iştə ona! J a s m e n Ah, yapılmaz şu həqarət qadına. K n y a z Söylə, burdan çıqan oynaş kim idi? Bana düşman, sizə yoldaş kim idi? Dağıdıb yurdumu məhv eylədilər, Söylə bir, səndən o çapqın nə dilər? L e n a Bir günah yoq sanırım Jasmendə, Bən çağırdım da, qəbahət bəndə. K n y a z (qızının qolundan tutub nifrətlə itər) Haydı, dəf’ ol, bana dərs öyrətmə, Bir çocuqkən, sapa yollar getmə! (Lena sol odaya yaqlaşar, açarı verib çıqar, Knyaz bunu görüncə daha çılğın.) İştə, həp bəlli qapanmış qapılar, Görünür pərdəli hikmətlər var. J a s m e n Yetişir, qəhr ediyorsun bəni sən, İftira, bən uzağım hər ləkədən. K n y a z Əvət, əxlaqı sönüklər, bəlli, Göstərir kəndini ismət modeli. Bir düşün, sən nə idin köydə ikən? Nə idin, sonra nə oldun, Jasmen!? Kimsəsiz bir qız idin ac, möhtac, Gəlib oldun öyünən başlara tac. Səni sevdirdi də ismət az-çoq… Şimdi, əfsus, o da yoq, ah, o da yoq… J a s m e n Həp yalan… ən qara, ən kirli yalan!.. (Əlləri ilə yüzünü qapar, acı və sinirli bir halda ağlar durur.) L e n a (həyəcanlı fəryadla gəlir) Getdi, həp var-yoqumuz getdi… Aman! Qırılıb çəkməcələr, sandıqlar, Aşırılmış paralar, hər nə ki var. K n y a z Nerdə baq, gör şu ədəbsiz Şakro? L e n a Evdə yoq… K n y a z Hanki cəhənnəmdədir o? L e n a Onu görmüş dəmin ev sahibəsi, Əldə bir çanta… tıqanmış nəfəsi, Savuşub bağça tərəfdən getmiş… K n y a z Bitdik artıq, bu xəbər pək müdhiş. İştə! Oynaş güdən azğınlar için Bu fəlakət belə azdır… (Jasmeni nifrətlə süzərək.) Miskin. Bu xəyanətlərə bais həp sən!.. Hər bəla səndən, əvət, həp səndən… (Kinli adımlarla sol odaya keçərək) Sarmış ətrafımı vicdansızlar, Ah, səfillər, qaniçən qansızlar! J a s m e n (göz yaşlarını silərək, Lenanı həsrətli baqışlarla qucaqlar) Şimdi bildim ki, səadətmiş ölüm, Öpəyim, gəl, səni son dəfə, gülüm! (Öpər, palto və şapkasını alıb getmək istər.) L e n a (önünə keçərək) Söylə, Jasmen, nerəyə, ah, nerəyə? Yoq, bıraqmam səni… J a s m e n Dönməm geriyə. Yetişir dinlədiyim son təhqir, Bəni bıqdırdı şu altın zəncir. Knyazın yapdığı vəhşi qabalıq, Bir nəvaziş ki, çəkilməz artıq. (Yerdəki gül dəmətindən birini alır.) İştə bir xatirə… qalsın bəndə, Bu da çignəndi, əvət, Jasmen də. Bu gülün yoq deyil, əlbət, dəyəri, Bir dikəndən daha kəskin zəhəri. (Gedəcək olur.) L e n a Getmə, dur, mərhəmətin yoqmu bana? Lena həmşirə qadar bağlı sana. J a s m e n Sən deyilsin bana həmşirə, xayır, Taleyim çünki ölümdən qaradır. Sən səadət və əsalət çiçəyi, Bən fəlakət və səfalət böcəyi… Bəni qoynunda böyütmüş boralar, Kin və atəş savuran fırtınalar. Olsa, həmşirəm olur həsrətlər, Acılar, faciələr, dəhşətlər. Əlvida!.. Artıq unut Jasmeni sən, Unut artıq bəni… (Sağ qapıdan çıqar.) L e n a (arqadan yaralı və ümidsiz bir halda) Jasmen!.. Jasmen!.. K n y a z kinli adımlarla gələr. K n y a z Nerdə Jasmen? L e n a Savuşub getdi… K n y a z Əvət, Bu da bir başqa xəyanət, dəhşət!.. Niçin uydum da, inandım ona bən!? Sağ qalır sanma nə Jasmen, nə də sən! (Sinirli bir halda bütün vücudu və səsi titrəyərək Lenaya hücum edər.) Ah, rəzillər, yüzü ağ fahişələr! L e n a Yetər, ah!.. (Acı fəryadla başı dönüb yerə yıqılar.) K n y a z İştə cəza! Haydı, gəbər!.. Pərdə * * * Beşinci pərdə -Berlində bir kafe-restoran… Sağda, solda birər qapı… ucda küçük bir səhnə… Səhnənin bir tərəfində beş-altı nəfərlik orkestra. Ən ortada rəqsə məxsus yer… Ətrafda müştərilərə məxsus masa və sandaliyələr… Mayısın ilk günü… Solomon bir yanda, bufet qarşısında qəzetə oqur. Xidmətçi q a d ı n l a r və q ı z l a r masaları silib təmizlər. Qadınlar şişman ikən qara gündən avurdları batmış, qızlar isə zəif solğun görünürlər.* K n y a z (içəridən dəhşətlə bağırar) Onlar, yenə onlar, yenə onlar!.. S o l o m o n (xidmətçi qızlardan birinə) Çıldırdımı Knyaz, nə xəbər var? Get, Lenaya anlat ki, usandıq, Susdursun o divanəyi artıq. (Qız sağ tərəfdən çıqar. Solomon yerindən qalqıb masaları silib təmizləyən qadınlara.) Diqqət edəlim, hər şeyə diqqət! Pək başqadır almandakı xislət, Bir yerdə əgər yoqsa nəzafət, Yaqlaşmaz, edər bəlkə də nifrət. -Bu sırada saçları ağarmış K n y a z bir əldə əsa, bir əldə ağ qalpağı, əski ağ milli qiyafədə qapıdan girər. Bahar olduğuna baqmayaraq boynu xəzli qalın paltosu da üstündə bulunur. Hənuz görünmədən səsi eşidilər. İçəri girincə əlini köksünə vurub komanda edər kibi gürlər.* K n y a z Knyaz! Bu nasıl ad? Hər seyhəsi isyan, acı fəryad!.. Yoq şübhə ki, dünya dolu knyaz. (Əli ilə köksünə işarət edər.) Lakin bana derlər, ulu Knyaz! Hər, baldırı çıplaq bəni duymaz, Yoq, anlayamaz qartalı hər qaz. (Birdən-birə mütəəssir) Nəslim ulu bir nəsl idi əvvəl, Bən şimdi nəyim? Bir quru heykəl! Hər an gəmirir qəlbimi bir kin, Gündən-günə dəhşət daha kəskin. (Ətrafındakılara.) Lə’nət, bana lə’nət, sana lə’nət, ona lə’nət! (Nifrətlə ətrafa tükürür.) Kor şeytana lə’nət! Bir vulkan idim, mum kibi söndüm, Bir aslan ikən tilkiyə döndüm. (Qadınlara şaşqın baqıb.) Bir bənmi? O qızla şu qadın da Bambaşqa yaşarlardı yaqında. (Birinə hücum edər kibi.) Dün sən nə idin? Sahibeyi-tac! Ya şimdi nəsin? Ətməyə möhtac. (Bir başqasına.) Dün göydə uçan cilvəli tavus, Baq şimdi tavuqdan belə mənhus. (Xidmətçi qadınlara hücumla tükürür.) Fu! Kirli böcəklər!.. Azğın kələbəklər. (Bir başqasına.) Gəl, gəl bana, vurğun sana Knyaz, Sən yağlı bir ördək, o da bir qaz. (Təkrar gülər, ansızın halı dəyişərək.) Eyvah! O nə? Dəhşət!.. İnsanları sarmış qara vəhşət. Dünya yanıyor, sarsılıyorkən, Yalnız gülərim bən. (Qəhqəhələrlə gülər, sonra mütəəssir.) Ha-ha-ha-ha!.. Yalnız onu, yalnız o gözəl Jasmeni görsəm. Bilsən o nə sərsəm; Bir hiçlə bir aqşam bəni atdı, Əğyarə uyub yarını satdı. Ah, qalmadı bir kimsədə hörmət və sədaqət. (Göyə doğru) Ya Rəb, bu nə zillət, nə rəzalət?! Artıq yetişir bunca fəlakət, Dinsizləri qəhr et! (İsyan və həyəcanla.) Yoq, yoq, o da aciz, o da xamuş… Yoq, Tanrı da həp onlara uymuş. Anton, qara bayquş!.. Jasmen nə çiçəkdir onu duymuş… (İstehzalı qəhqəhə ilə) Kərtənkələnin zevqi də varmış!.. (Kinli və sinirli) Ah, bəslədiyim bir quzu azğın canavarmış. Yoq, həzm edəməm bən bunu əsla. Knyaz yaşıyor, ölmədi hala. Ölmək yaşamaqdır, Sərsəm yaşayış ömrə yamaqdır. (İçəri qapıya doğru yürür və geri çəkilər. Gözünə qorqunc yanğınlar görünərək şiddətlə bağırar.) Eyvah, o nə dəhşət?! Dəhşət! Dəhşət və fəlakət. Yanğın! Yanğın!.. Tutuşub yandı bütün var-yoqu xalqın. Həp çökdü saraylar. Ah, nerdə alaylar? Kaşanələrim yandı kül oldu, Jasmen belə atəşdə, dumanlarda boğuldu. Yardım!.. Ona yardım!.. Yardım!.. Bana yardım!.. (Həmən gözünə yanğın görünər, sağ qapıdan dışarı fırlar.) S o l o m o n (Qapını kilidlər. Xidmətçi qızlardan birinə) Durma, qoş doktora, söylərsən ki, Bağçadan gəlsin… o görmüşdür evi. -Qız çıqar. Son moda ilə geyinmiş alman müştəriləri… Qadın və erkək olaraq ikişərüçər gəlir, oturarlar. Kəndilərinə yanaşan xidmətçilərinə ufaq-təfək yemək, çay, qəhvə, bira, limonata kibi şeylər ısmarlayar, öz aralarında qonuşarlar. Bu sırada Anton yolçu qıyafətində gəlir, boş bir masa qarşısında oturub cağara yaqar. Bütün xidmətçilər məşğul olduğundan S o l o m o n ona külqabı gətirir. Anton onu görüncə tanır, həmən qalqar, əlini sıqaraq.* A n t o n Əfv edərsin, Solomon, ah, Solomon! Pək dəyişmişsin… (Bir-birinin əlini sıqaraq bərabər oturarlar.) S o l o m o n (başını sallayaraq) Əzizim, Anton! Bən deyil, sən də dəyişdin… hətta Ulu Knyaz da dəyişmiş… Lena Naz edər, sıqmaz ikən göylərə dün, Hər kəsin nazını çəkməkdə bu gün. Bir yıl əvvəl onu oqşardı qürur, Şimdi ac… Ətmək için rəqs ediyor. (Bir qadın qəhvə gətirir, Solomon onu və masaları silib düzəldən digər iki qadını göstərər) Şu qadınlar da dəyişmiş hətta, Həpsi keyf əhli ikən Moskovada; Çıqdı sərvət və səadət əldən, Şimdi xidmətlə yaşarlar… şu gedən Bir qraf zevcəsi!.. Baq, onlar da Milyoner ailəsindən… A n t o n Əcəba!? Knyazın halı nasıldır, nerdə? S o l o m o n (yan qapını göstərər) Burda bir qülbəsi var: pəjmürdə… Qara saçlar ağarıb bir yılda, Şimdi görsən tanımazsın əsla! İştə çılğın kibi bir xastadır o, Onu məhv eylədi nankör Şakro… A n t o n (gülərək) Knyazın sərvəti zəhr olmuş ona, Biri İsveçrədə anlatdı bana. Uyaraq işvəli bir aktrisə, Buradan gizli savuşmuş Parisə. Qız aşırmış da bütün var-yoqunu, Tam səfalətdə bıraqmışdır onu. Ac, ümidsiz qalaraq bir aqşam İntihar eyləmiş… S o l o m o n Ah, sərsəm adam!.. (Başını mə’nalı bir tevrlə sallar.) Məhv edən məhv olur, əlbət, bir gün, Bəncə Anton da bir az suçlu… düşün, Şakro çaldıysa onun sərvətini, Sən də saydın hiçə heysiyyətini. A n t o n Bən nə yapdım ona? S o l o m o n Jasmen, Jasmen!? O küçük şeymi? A n t o n İnan, köydə ikən Biz bərabər sevişirdik… heyfa Bən çalışmaqda ikən fabrikada, İştə altın, para saçmış da bir az, Onu bəndən çalı vermiş Knyaz. Sonra həp sərvəti əldən getdi, Çıldırıb Jasmeni təhqir etdi. O da ayrıldı həmən nifrətlə, Bunda bən suçlumuyum, sən söylə? S o l o m o n Əcəba nerdə o afət, nerdə? A n t o n Gələcək şimdi, yaqın bir yerdə… S o l o m o n Yoq, saqın, gəlməsin əsla, yaramaz, Çıldırır bir daha çılğın Knyaz. A n t o n Knyazın bildiyi Jasmen başqa, Onda yoq əski kokotluq əsla. Atılıb şimdi əmək cəbhəsinə, Səs verir həp əzilənlər səsinə. Lena səhnədə görünür, musiqi ilə həmahəng olaraq şərqi söylər. L e n a Ey sallana-sallana Uçan qərib durnalar! Bən doydum şirin cana, Binlərcə həsrətim var: Uğradınız bəlkə bizim ellərə, Bəndən səlam edin coşqun sellərə, Sorsa bəni Gürcüstanın ipək telli qızları, İncə belli qızları, Şirin dilli qızları… Dersiniz ki, bən qurbanım süzgün, ala gözlərə, Yosma, dilbər yüzlərə, Şux ədalı sözlərə. Ey süzülüb oynaşan, Mini-mini yolçular! Bənim sizlərdən aşan Küçük bir diləyim var; Uğradınız bəlkə çoq uzaqlara, Səlam edin bizim şən ırmaqlara. Sorsa bəni Gürcüstanın səfalı ormanları, Yeşil xiyabanları, Vəfalı ceylanları… Dersiniz ki, bən qurbanım sarı, vəhşi güllərə, Sevdalı bülbüllərə, Çırpınan könüllərə. Lena çəkilər. Hər tərəfdən alqışlar. Təkrar görünər, şərqi söylər. L e n a Bilmədim də gönül verdim hər gülə, Yaraladı acı dikənlər bəni. Yan baqıb süzdülər bin bir naz ilə Həsrətlə nazımı çəkənlər bəni. Ömrümün baharı matəmlə doldu, Diləklərim sərab içində soldu, Halımdan ürkərək tanımaz oldu, Uğrumda göz yaşı dökənlər bəni. Boğdu ümidimi ıssız bir gecə, Hilalə bənzədim dərd içə-içə, Taleyim dönüncə saydılar hiçə, Hər gün önümdə diz çökənlər bəni. -Şiddətli alqış… Lena son iki misrayı təkrar edər, "ah" deyə bayğınca bir halda arqadakı sandaliyəyə oturur. Içəridən gələn bir xidmətçinin yardımı ilə qalqıb gedər. Kafedəki seyrçiləri acı bir sükut qaplar.* A n t o n (təlaşla qalqar) Görünür pək acıdır halı onun. S o l o m o n (qolundan tutaraq) Hiç məraq etmə, bu hər günkü oyun… A n t o n Əcəba, xastamı? S o l o m o n Qansız, cansız… O çalışmazsa bütün ac qalırız. A n t o n Ona yardım edəlim… Ah, nə yazıq!.. (Antona yemək gəlir.) S o l o m o n Sən ye, iç!.. Şimdi keçər bayğınlıq. (Sağ qapıdan çıqar.) İ x t i y a r a l m a n (öksürür, qalın səslə, yanındakı qadınla sarışın qıza işarətlə) Qızcığaz bir daha çıqmaz, gedəlim. Q a d ı n Kim bilir, bəlkə çıqar, səbr edəlim. İ x t i y a r a l m a n (öksürür) Bəlli şey, halı pərişan, çıqamaz. Q a d ı n (sarışın qızı göstərir) Qızımız rəqs edəcək, bəklə bir az. İ x t i y a r a l m a n (öksürür, soğuqqanlı) Nə çıqar? Rəqs edəcəkmiş qızımız!? Q a d ı n Siz gedin, biz də bir azdan çıqarız. İ x t i y a r a l m a n Pək gözəl… Siz deyən olsun, qalınız, Hoplayıb rəqs edərək, zevq alınız. Bu sırada yalnız olaraq çalğıçılardan birisi fleytada təcrübə için bir "çarlston" çalıb susar. Nə rəzalət, nə rəzalət!.. Ən son… Xalqı həp sapdıracaq "çarlston". (Qalqıb gedər) S a r ı ş ı n q ı z İştə əmcəm darılır, annəciyim, Gedəlim biz də… Q a d ı n Düşün bir, çiçəyim! Baban ölmüş də cihan hərbində. Qolu yoq… İştə səqət əmcən də. Məmləkət etdi də iflas… Artıq Yeyəcəksiz, geyəcəksiz qaldıq. Qız da pək bol… sana bir ər lazim… Rəqsdən məqsədimiz iştə bizim, Eyi bir eş bulalım yavrumuza, Borcumuz çıqdı bu günlər boğaza… S a r ı ş ı n q ı z Bilirim… Ah, nə qadar miskin rol!.. Q a d ı n Sıqılıb durma, saqın, nəş’əli ol! Bu sırada bütün orkestra "çarlston" çalmağa başlar. Salondakı erkəklər qomşu masalardakı qızlara yanaşır, baş əyib rəqsə də’vət edərlər. O cümlədən sarışın qız da kəndisinə yanaşan bir gəncin qoluna girib iştirak edər. Rəqs getdikcə canlı və həyəcanlı bir hal alır. Səhnədəki kamançı rəqs dəvam etdikcə həm ayaq üzərində kaman çalar, həm də rəqs edənləri komikcə hərəkətlə təqlid edər, məclisi nəş’ələndirməyə çalışır. Kənar masada oturmuş şişman bir alman narin hərəkətlərlə omuzlarını, əl-qolunu oynatır, nəzərləri cəlb edər. Solomon geri qayıdır. S a r ı ş ı n q ı z (orkestra susarkən sinirli və sarsılmış bir halda anasına yaqlaşır) Gedəlim… Q a d ı n Söylə, nə olmuş?! S a r ı ş ı n q ı z Artıq Həzm olunmaz qaba əxlaqsızlıq… Q a d ı n Qız! Nə olmuş, nə demişdir o sana? S a r ı ş ı n q ı z Gedəlim, ah, gedəlim, sorma bana… Q a d ı n Föhşə də’vətmi? S a r ı ş ı n q ı z Yetər, sorma, yetər! Bu həyat iştə ölümdən də betər… -Nifrətli adımlarla dışarı çıqar, qadın da gələn xidmətçiyə para verib kəndini izlər. Çalğıçılar səhnədən çəkilir. Digər müştərilər də ikişər-üçər hesab kəsib salonu tərk edərlər. Le n a gələr. Solomon ciğarasını yaqaraq ayaqda gəzinir.* A n t o n Lena! L e n a Ah, Anton! (Düşünərlər.) A n t o n Əzizim, gəl, gəl! Səni görmək nə səadət, nə gözəl… Lenanın əlini sıqar. O bir az soyuq və e’tinasız görünər. Solomon cığara içərək düşüncəyə dalar. L e n a Kim bilir, bəlkə!? A n t o n Müəmmalı sual!? Pək dəyişdin, bu nə surət, bu nə hal? L e n a İnqilab iştə dəyişdirdi bizi, Ayırıb durdu həmən cümləmizi. A n t o n Sadə bir bizmi?.. Dəyişməkdə cihan, Qaçıyor şimdi oğullar babadan. Ana qızdan, bacı qardaşdan uzaq… L e n a (onun sözünü kəsərək) Həp qarın qavğası, yoq başqa məraq. A n t o n Doğru, hər qavğa qarından doğuyor, Bilərək qardaşı qardaş boğuyor. Masqalar yırtılaraq; hər məslək Sönüyor, hakim olan yalnız əmək… Bir düşün, sən nə idin şimdi nəsin, Bu gözəl, tatlı, məhabətli səsin Bir əməkdir ki, verir ruhə qida, Sən bu sən’ətlə əgər yurdunda Oqşasan zevqini şən gürcülərin, Daha məqbul olur, əlbət, hünərin. L e n a Bən gedərsəm nə olur xəstə babam? Bən ki, bir an belə onsuz duramam. A n t o n Nə olur, sən get, o qalsın burada, Öylə sərxoşlara yer yoq orada. L e n a (sarsılaraq) Ah, nə çirkin, nə çəkilməz qabalıq! O ki, yapmış sana az-çoq babalıq. (Sinirli adımlarla içəri odaya keçər.) S o l o m o n O təsəlli umuyorkən səndən, Müztərib qəlbini qırdın yenidən. A n t o n (yarımqəhqəhə ilə) Bəndə zənnimcə qüsur yoqdu, xayır, İncə bir tərbiyə!.. Hiçdən darılır. Bu sırada dışarıda beynəlmiləl marşı çalınar, Anton pəncərəyə qoşub dinlər. İştə beynəlmiləl ahəngi… S o l o m o n Əvət. A n t o n Nə gözəl!? S o l o m o n (ona yaqlaşaraq) İştə budur hürriyyət, Burda hər məsləkə vardır hörmət. A n t o n (onun sözlərini aldırmayaraq, məczub bir halda) Bu nə sətvət, nə şətarət! (Solomona) Seyr et! İşçilər, iştə qızıl cəbhəçilər!.. "Bir mayıs"dır deyə parlar, gürlər, Qadın-erkək gülərək, rəqs edərək, İzləyib durmada bir şanlı dilək. Bəni əfv eyləyin, azcıq gedəyim. Yeni dünyayı tamaşa edəyim. Şapkasını alaraq sol tərəfdən çıqar. Lena ürkək bir halda geriyə dönür, həyəcan və təlaşla Solomona. L e n a Ah, gəldi bıraqma, Çıldırmış, o pək qorqulu sima… -Bu sırada K n y a z pərişan bir halda içəri girər. Paltosunu atmış, bir əlində parıparçalanmış qalpağı, bir əlində də əsa gürləməyə başlar. Didilib parçalanmış əlbisəsi, dağınıq saçları, qorqunc qıyafəti çıldırmış olduğuna şübhə bıraqmaz.* K n y a z (Lenanı qolları arasına alır) Jasmen! Gözəl afət, Jasmen! Bu nə halət, nə qıyafət!.. Gəl, gəl, nə səadət! Gəl, qəlbimə gir, ver bana rahət. Bilsən nə mələksin, Bilsən nə gözəlsin, nə çiçəksin. Anlat, sana kim eylədi yardım? Ah, bən səni məhv oldu sanırdım. (Lenanı öpmək istər, o geri çəkilir.) S o l o m o n (Lenaya) Doktor hanya? L e n a Yoq, gəlmədi hala… K n y a z Doktormu? Saqın gəlməsin əsla! Yoq bəndə bir ağrı… Təyyarə verin, bir uçayım bən, Allahı bulub sirr açayım bən. Yoq, yoq, o da ölmüş, Ölmüş də fəzalarda gömülmüş… (Pəncərəyə yaqlaşır, şiddətlə vurub açar, şaşqın qəhqəhələrlə göyə doğru baqar.) Bir baq, nə dərindir, nə genişdir də məzarı!? Yoq, uyquya dalmış, ayılıb gülsə də barı… Ah, gülsə o pək şən Binlərcə günəş parlayacaq hər gülüşündən… L e n a (mütəəssir) Knyaz, ulu Knyaz! Halın nə fəna, gəl, uyu bir az. K n y a z (qızı yaqalar, başdan-aşağı süzər, sərsəmcə bir gülüşlə) Sənsiz uyumam, ah, nə qadar işvəli dilbər! Aqşam uyuruz, həm də bərabər. L e n a (sarsılıb geri çəkilər, ətrafa) Ya Rəb, nə olur kəndinə gəlsə, Fırlatdığı hər saçmayı bilsə!? (babasına sarılaraq) Bir kərrə düşün, ah, qızınım bən, Bən Lenayım, əfsus!.. K n y a z Ah, sus! Aldatma xayır, sən qaçıyorsun yenə bəndən. L e n a Knyaz! Ulu Knyaz! Yoq, Lena yalan bilməz, əmin ol. K n y a z (qızğın və çılğın) Dəf’ ol! Bu da bir rol… Sən baldırı çıplaqlara uydun. Hər kəs sana məftun… Bəklər, yenə bəklər səni oynaşların əlbət. Qaçmaq, yenə qaçmaqmı?.. Rəzalət! Şakro hanı? Altınları versin, Versin də gəbərsin!.. L e n a (mütəəssir) Knyaz! Ulu Knyaz! K n y a z Yoq, getmə, bıraqmam səni əsla! Knyaz seviyor Jasmeni hala. Zənn etmə ki, Berlindəki Knyaz Tiflisdəki Knyaz kibi qurnaz… Bən şimdi o sapqınlığı atdım, Çapqınlığı atdım. Gönlüm yeni məfkurələr özlər. (Qızının saçlarını oqşar, gözlərini süzərək heyrətlə.) Gözlər, hələ gözlər, hələ gözlər!.. Göylər kibi xamuş, Göylər kibi əsrar ilə dolmuş… Sən bir düri-saf, iştə gözəllik sana heyran, Sən heykəli-naz!.. İştə sənin hər baqışından, Hər şən gülüşündən deyil insan, Quşlar belə zevq almada hər an. Ah, nazlı gövərçin! Dilbər hərəmim, sən nə gözəlsin. (Niyaz ilə.) Yoq, yoq, bəni atma, Gəl, Knyazı satma! L e n a (titrək səslə) Knyaz, Ulu Knyaz! K n y a z Bən gönlümü verdim sana ancaq, Gəl, işvəli afət, bəni sən etmə oyuncaq. Bir busə ver ancaq şu dodaqdan, Güldən daha nazik o gözəl pənbə yanaqdan. Aqşam da bərabər uyuruz, nazlı gövərçin, Əlbət, bu xoş əyləncə səninçin. (Qaba və möhtəris bir tərzdə qucaqlayıb öpmək istər.) L e n a (geri çəkilir, nifrətlə) Knyaz!.. K n y a z Bu nasıl naz? S o l o m o n (ortaya girir, sinirli) Knyaz, yetişir köklədiyin saz, Yoq, yoq, buna əsla dayanılmaz. Bir kərrə düşün, baq nə diyorsun, Hər an qızı təhqir ediyorsun?! L e n a Bir Knyaza layiqmi bu rəftar!? K n y a z (istehzalı təbəssümlə) Zənnində xəta var. (Bu sırada dışarıda alman milli marşı çalınır. Knyaz heyrətlə dinlər. Məğrur və möhtəşəm bir baqışla qızını üstdən aşağı süzər, çılğın qəhqəhələrlə.) Knyazmı dedin sən bana… Sərsəm, dəli, axmaq, Knyaz nə imiş sanki! O bir rütbə ki, alçaq… Haylaz qızı, haylaz! Bir qeysərə Knyaz demək olmaz. (Qalpağını yırtıb atar, saçları dağılır. Qarşıdakı pəncərəyi yumruqla qırıb açar, gürləyən marşı və xalqı seyr edir, məğrur qəhqəhələrlə) Əsgər keçiyor, orduya gəl, baq! Qeysər kibi həp şanlı və parlaq… Baq, baq! Mədəniyyət buna derlər! Millət və cəsarət buna derlər! Gəl baq, nə yigitlər, nə tosunlar! Əmrimlə girər atəşə onlar. (Əlindəki qırıq əsasını havaya qaldırır, komanda ilə.) Dəhşət!.. O nasıl marş, Qoş, durma, yürü, arş iləri, arş! Sağdan-sola, soldan-sağa kəs, parçala, Yaq, yıq, Top patlasın artıq, Top patlasın, əflakı donatsın, Evlər yıqılıb yerlərə batsın. Onlar, əvət, onlar, Qeysərdəki dəhşətləri görsün, qurusunlar. Qeysər adı bəlli!.. Basdımsa ayaq hər yerə ən şanlı təsəlli… Bu sırada marş susar. Həp susdular, iştə! Bəsbəlli, səbəb var bu gedişdə… Bənsiz bütün aləm susar, əlbət, Yoq kimsədə bir zərrə cəsarət. Onlar kimi bəklər? Yoq şübhə, bənim əmrimi bəklər. Vilhelmi zaman etdi oyuncaq. Qeysər, ulu qeysər bənim ancaq! Bən qeysərim amma, (S o l o m o n a) Hiç kimsəyə bildirmə, saqın, kimsəyə açma! (Birdən halı dəyişər, Solomonu şiddətlə silkələr.) Vilson, gidi Vilson! Bir söylə, nədir bunca fırıldaq, bu nə olsun? Ah, sən nə inəksin, Qorqaq və dönəksin. (Dəhşətlə bağırır.) Tacım hanı, ver tacımı?! S o l o m o n (yerdəki parçalanmış qalpağı göstərər.) İştə! (Sinirli.) Tacınla bərabər yerə keç bə!.. K n y a z (qalpağı yerdən alar) Bir qeysərə layiqmi bu? Haşa! (Təkrar yerə çırpar…) S o l o m o n (ətrafa) Dəhşətli tamaşa!.. Lena yüzünü qapayaraq şiddətlə ağlar, Knyaz ona yaqlaşaraq. K n y a z Yoq, ağlama əsla! Söz verdi dəmin Həzrəti-İsa, Annən dirilib şimdi məzardan çıqacaqdır, Göylərdə günəşlər yaqacaqdır. L e n a (Solomona sarılaraq) Məhv oldu babam, ah, ona yardım, ona rəhm et. (Çocuqca hönkürtülərlə ağlar.) S o l o m o n (qolundan tutub qapıya doğru aparır) Yavrum, üzülürsün, bəni dinlə, Sən get! Doktor gəlicək gəl bana söylə. Lena çıqmaq istərkən, Jasmen sadə yolçu qıyafətində Antonla bərabər gəlir. Knyazı o halda görüncə dona qalar. L e n a Heyrət! A n t o n Nə qıyafət!? S o l o m o n (Knyaza) Jasmen dediyin iştə şu afət! K n y a z (nifrət və həyəcanla) Yoq, yoq, o süpürgə, Ağ bir ləkə… yaxud qara kölgə!.. J a s m e n (ətrafa) Ya Rəb, bu nə halət, nə qıyafət! (Knyaza) Knyaz, bəni əfv et! K n y a z Sən kimsin? Əcayib şu nə xilqət!? Dəf’ ol da, çəkil get! A n t o n Jasmen! J a s m e n Gedəlim… K n y a z Dur! (Hər ikisi şaşırır. Knyaz tatlı gülüşlərlə Antona yanaşır, omuzlarını oqşar.) Şakro bana istəkli oğuldur Xoş gəldin, əzizim, nə xəbər var? Onlar hanı? A n t o n Kimlər? K n y a z Canavarlar! Anton… o vəfasız Klopatra Xırsızla o nazəndə dilara… A n t o n (sarsılmış və kinli) Knyaz! Bizi təhqir ediyorsun. K n y a z (hiddətlə bağırır) Sus!.. Qeysərə knyazmı diyorsun!? A n t o n (acı qəhqəhəylə) Qeysər qara qaplan… Knyaz da onun kölgəsi əl’an… Bu sırada dışarıda beynəlmiləl marşı çalınır. K n y a z (geri çəkilərək, qorqaq və həyəcanlı) Dəhşət! Yenə dəhşət! Onlar gəliyor, iştə, fəlakət! (İçəri tərəfdə açıq qapıdan yanğın əlaməti görünür, təlaş ilə.) Yanğın savurur aləmə vulkan! Sarmış didişən yüzləri al qan. (Cibindən revolverini çıqarır. Hücum ilə.) Yoq, yoq, duramam, getməliyim bən, Düşmanları qəhr etməliyim bən. (Yanğına doğru bir qurşun atar.) Al, iştə!.. Bu atəş sizi uslandırır ancaq! Qeysər sizə olsunmu oyuncaq? Atəş!.. Yenə atəş!.. Yenə atəş!.. (hücum əmri verir kibi bir qurşun daha atar, içəri fırlar, içəridə üçdörd qurşun açılır. Lena başını əlləri arasına alıb ağlar.) J a s m e n Heyrət! S o l o m o n Bu nə zillət! A n t o n Nə səfalət!.. S o l o m o n Yardım, ona yardım? K n y a z (çıqar) Lazım deyil əsla bana yardım, Məhv olsa da Jasmen… Yoq, onlara təslim olamam bən. (Əlindəki revolveri süzərək.) Atəş!.. Yenə atəş!.. Yenə atəş!.. (kəndi alnını nişan alır, qurşun açıldığı kibi düşər.) L e n a Eyvah!.. (Acı göz yaşları ilə cənazənin üzərinə qapanır) S o l o m o n Nə dəhşət!?.. J a s m e n Nə fəlakət!? K n y a z (can çəkişərək son nəfəsində) Ah, onları… məhv etməli… S o l o m o n Heyhat!.. A n t o n (məğrur) Qeysərlərə, knyazlara ən şanlı mükafat!!! Pərdə SON * * * == Səyavuş == Səyavuş ƏŞXAS Keykavus — Kəyan tacdarı, bir qədər ixtiyar. Südabə — Suriya kralının qızı, Keykavus hərəmi. Rübabə — Südabənin süd anası, ağ saçlı. Səyavuş — Keykavus oğlu, əvvəlki hərəmindən, çox gənc. Rüstəm — məşhur pəhləvan, Zal oğlu. Vəzir Münəccim Münəccimbaşı Tus Bəhram Yavərlər Əfrasiyab — Türk xaqanı, ortayaşlı. Gərşivəz — onun qardaşı. Firəngiz — Əfrasiyab qızı. Piran — Divanbəyi, ixtiyar. Tosun — Gərşivəzin yavəri. Çin elçisi, rəqqasə, Kosa lələ, pişxidmət, cariyələr, cəngavərlər, köylülər və sairə... Vali, müşavir, Altay, Yalçın, təzə gəlin... nədimələr, saray qızları, yavərlər, əsgərlər və üsyançılar... * * * Başlanğıc -Zabilistanda təlim meydanı. Səhər erkən… Coşğun muzika. Sadə qiyafəli, qumral saçlı Səyavüş bir köy d ə l i q a n l ı s i l ə qılıc təlimi yaparaq vuruşur. Bir yanda Z a l oğlu Rüstəmlə başqa cəngavərlər, bir yanda səmimi çöhrəli, ağsaçlı bir q a d ı n l a k ö y l ü q ı z l a r və dəliqanlılar tamaşa edərlər. Səyavüş arqadaşına üstün gəlir. Ümumi alqış.* R ü s t ə m Afərin, Səyavüş! K ö y l ü l ə r Yaşa, bin yaşa! S ə y a v ü ş Ər gərək ər meydanında çarpışa. R ü s t ə m Kim istərsə, gəlsin! İ k i n c i d ə l i q a n l ı Bənimdir sıra. S ə y a v ü ş Sən də gəl, ər istər bana saldıra. Qılıclar parlar, vuruşurlar. Səyavüş üstün gəlir. Alqış… K ö y l ü l ə r Yaşa! S ə y a v ü ş Kim gəlirsə gəlsin, çəkinməm. R ü s t ə m Yalnız eşdir ona Zal oğlu Rüstəm. S ə y a v ü ş Bən səndən öyrəndim qəhrəmanlığı, Yenilsəm də yoqdur peşimanlığı. R ü s t ə m Durmayın, çalın da gurlasın davul. S ə y a v ü ş Aydın olsun kimdir qəhrəman oğul. (Çarpışırlar, hiç biri yenilməz.) R ü s t ə m Nə sən, nə bən! Biz ər oğlu ərləriz, Gücdə, saldırışda həp bərabəriz. Ətrafdan əskəri muzika eşidilir. Rüstəm əlini alnına qoyub baqar. B ə h r a m Kimdir onlar? İştə önlərində Tus! R ü s t ə m Bəlli, göndərmişdir onu Keykavus. T u s bir bölük cəngavərlə gəlir, təmənna edər. H a m ı Salam Zal oğluna Kəyan şahından. T u s Salam Səyavüşə!.. Al, iştə fərman! (Bir məktub verir.) Bu gündən atmalı köy mühitini, Möhtəşəm saraylar bəkliyor səni! S ə y a v ü ş (məktubu gözdlən keçirir, Rüstəmə) Azadə dirliyə alışdım artıq, Ağır gəlməzmi ya bana ayrılıq? R ü s t ə m Madam ki, əmr etmiş bizə şah baban, Çıqmalıyız yola günəş doğmadan. S ə y a v ü ş (ağsaçlı, köylü qadına yaqlaşır, əlini öpər). Sağlıqla, ey böyük, möhtərəm ana! Sən anadan daha yaqınsın bana! Q a d ı n (onun alnından öpərək) Quzum! Er-gec parlar adın cihanda, Diz çökərlər sana qarşı hər yanda. Zalimlə məzlumu, saqın, bir tutma, Yediyin ətməyi, duzu unutma! Hər ölkəyə varsan, bizi anarsın, Nasırlı əllərə acır, yanarsın. (Dərindən ah çəkərək.) Şən saraylar məğrur etməsin səni, Düşün daim yoqsulların dərdini. Uyma evlər yıqan kinli şahlara, Acı! Köyüsləri yaqan ahlara! (Səsini yüksəldərək.) Biz səni bəslədik, çalış, adil ol! Haydi, yavrum, şanlı yol, uğurlu yol! Coşqun muzika… Uzaqlaşırlar. R ü s t ə m Şanlı yol, uğurlu yol! K ö y l ü l ə r Şanlı yol, uğurlu yol! (Deyə onların izilə gedərlər.) Pərdə * * * Birinci pərdə -I SƏHNƏ** -Keykavus sarayında son dərəcə parlaq bir salon… Bağçaya baqır, əlvan camlı, ipək pərdəli böyük pəncərələr… Coşqun musiqi ətrafı çıplatır. Gənc, əsmər, cazibəli, möhtəris baqışlı Südabə kölələr omuzuna yüklənmiş taxt-rəvan üzərində i k i c a r i y ə ilə bərabər gəlir. Açıq pəncərədən dışarıdakı ziyafəti seyr edər. Palabıyıq bir pişxidmət qapı önündə ayaqda durub baqır* B i r i n c i c a r i y ə (gənc… bağçeyi göstərir) Nə parlaq ziyafət, nə şanlı bayram! Keykavus sarayı rəqs edər tamam. İ k i n c i c a r i y ə (daha gənc) Nazlı məlikəmiz Südabə, əfsus, Hər sevincə qarşı kədərli, məyus. S ü d a b ə Nəş’ədən bayılsa bütün kainat, Sevda bulutları gülərmi? Heyhat! B i r i n c i c a r i y ə İştə, qədəhlər doldu. İ k i n c i c a r i y ə Yenə meylər sunuldu. M u z i k a. S ü d a b ə Səyavüşün sağlığına içdilər, O həm gənc və gözəl, həm də cəngavər. B i r i n c i c a r i y ə Əvət, çeviklikdə bənzər qaplana. İ k i n c i c a r i y ə Qəhrəmandır, üstün gəlir arslana. S ü d a b ə Gücsüz tanrıdansa güclü qəhrəman Səcdəyə, hürmətə layiq hər zaman. B i r i n c i c a r i y ə Baqsana! Səyavüş gəliyor sana. S ü d a b ə Siz çəkilin! (Pişxidməti göstərir.) O da getsin bir yana. Hər üçü gedər. Qumral saçlı, başı açıq S ə y a v ü ş gəlir. S ə y a v ü ş Südabə! S ü d a b ə Səyavüş! S ə y a v ü ş Şah babam bəni Göndərdi ki, də’vət eyləyim səni. S ü d a b ə Söylə, məraqlımı saray həyatı? S ə y a v ü ş Məraqlı olsa da köy xatiratı Könlümü daima cəzb edib durur. S ü d a b ə Səncə o yaşayış daha xoşmudur? S ə y a v ü ş Çocuqluqdan bəri alışdım köyə, Zal oğlu Rüstəmdən aldım tərbiyə. Dağlarda yaşadım, ceyran avladım, Böylə şənliklərə mənus olmadım. S ü d a b ə (onun əllərini yaqalar) Könül, sən söylədikcə, Anar əski çağları. Canlandı gözlərimdə Həp Suriyə dağları. S ə y a v ü ş (getmək istər) Babam səni bəkliyor. S ü d a b ə Bəkləsin, istəməm, dur! Orda bütün gözlər səni süzərkən, Qısqanmağa başlıyorum bən həmən. Qəlbim çırpınıyor dodaqlarımda, Gəl, öpəyim səni… (Öpərək başını onun köksünə dayar.) Bəni bağışla! S ə y a v ü ş Anam ölmüşsə də, bu gün sən bana İkinci annəsin ısındım sana. S ü d a b ə Deyil ana, sən yalnız Bana Südabə söylə! Unutma, bir yaşdayız, Eş kimiyiz səninlə. (Bir daha öpmək istər.) S ə y a v ü ş (geri çəkilir) Bıraq!.. S ü d a b ə Çəkinmə, ah, dur! S ə y a v ü ş Bən gedəyim. (Gedir.) S ü d a b ə Nə məğrur! Pusuda duran pişxidmət son mənzərəyi görür, çəkilir. R ü b a b ə (gəlir, təlaş ilə) Nədir gözlərində coşan fırtına? S ü d a b ə Dərdim böyük, sorma, Rübabə, sorma! R ü b a b ə Sən Suriyə kralının yavrusu, Yaraşmıyor bu hal sana doğrusu. S ü d a b ə Nə söyləyim, gəlməz dilə, Bəni üzən fırtınalar. Gəncliyimi gülə-gülə Xırpalayan bir kabus var. Könlümdəki atəşləri Parlatamaz sönük yanğın. Çəlik qollar istərim ki, Bəni didsin, parçalasın. R ü b a b ə Söylə, hər nə dərdin olsa aç bana, Süt anası deyilmiyim bən sana?! S ü d a b ə Qoymadı Səyavüş artıq bəndə can. R ü b a b ə Keykavus duyarsa çıldırır, inan! S ü d a b ə Əgər bütün saray yanıb tutuşsa, Vaz keçəməm onun aşqından əsla! M u z i k a. R ü b a b ə Çocuqluq yetişir, topla kəndini! S ü d a b ə Ah, şu sönük tale məhv edər bəni, Könlümü zorluyor sevmədiklərim, Sevdiyimdən bilməm nələr bəklərim!? (Salonu tərk etmək istər.) K e y k a v u s (qarşı gələrək) Niçin Səyavüşü qırdın, gəlmədin? S ü d a b ə Rahatsız kibiyim… K e y k a v u s (onun gözlərini süzərək) Nə olmuş, niçin O şən yıldızları öpər bulutlar? Bilirsin ki, sənsiz nəş’ələr susar. Nerdə rəqqasələr? Gəlsin, oynasın! Nəş’ə dalğaları coşub qaynasın. -Pişxidmət digər salona işarə eylər, rəngarəng tüllərə bürünmüş rəqqasələr əllərində birər gülgəlir. Südabənin ayaqlarına ataraq oynarlar. Sonra bir qismi ona qarşı pərəstişkar bir ahəng ilə şarqı söyləyərək rəqsə dəvam edər. Sonra yenə sözsüz olaraq oynar və bayğınca bir işvə ilə çəkilirlər. Bu sırada pişxidmət bir məktub gətirir, vəzirə verir.* K e y k a v u s Nə yazmış? V ə z i r Türk ordusu Keçmiş bizim hüdudu. Atılaraq iləri, Talamışlar köyləri. K e y k a v u s (sarsılaraq qalqıb oturur) İranda Rüstəm kibi Pəhlivanlar dururkən; Nə cür’ətdir bilməm ki, Oh, bu azğınlıq nədən!? R ü s t ə m Xayır, şahim, aldırma, Yersizdir bu iztirab. Rüstəm dursun, onlara Səyavüş verir cəvab. T u s Səyavüş var olsun, bəla görməsin, Sayğısız düşmana aman verməsin. B i r i n c i c ə n g a v ə r Səyavüş bu yurdun fəxri, şanıdır. İ k i n c i c ə n g a v ə r Kəyanın sarsılmaz qəhrəmanıdır. S ə y a v ü ş Yurdumuzu çignəyən Sayğısız hər kim olsa. İnan ki, çoq sürmədən, Diz çökəcək qarşıda. Bizdə dəmir biləklər, Çəlik qollar az deyil; Saldırıcı, hünərvər Mərd oğullar az deyil. K e y k a v u s (qızğın bir tevr ilə qalqaraq) Yoq kimsədən qorqumuz, Hazır olsun ordumuz. Həp parlasın qılıclar, Görülsün kimdə güc var. M ü n ə c c i m (gəlir, sola doğru yürür, pişxidmətə) Gözlərin həp parıldar, Yoqsa bir xəbərmi var? P i ş x i d m ə t Var yeni bir sevişmə. M ü n ə c c i m Nasıl, anlat, kim-kimə? P i ş x i d m ə t Südabəni gördüm bən Səyavüşü öpərkən. K e y k a v u s Türk ordusu Keçmiş bizim hüdudu. Atılaraq iləri, Talamışlar köyləri. M ü n ə c c i m Şahim! Bıraq təlaşı! Qulun – münəccimbaşı Yıldızları süzərkən; Keçən gecə duydum bən, Bu səfərdə ən parlaq Zəfər bizimdir ancaq. S ü d a b ə Təkbaşına Zal oğlu Üstün gələr onlara. K e y k a v u s Ya Səyavüş? S ü d a b ə Xayır, o Getməsin bu qavğaya. K e y k a v u s Niçin? S ü d a b ə Çünki əqrəba! Dönüklük etməzmi ya? Anasıdır turanlı… K e y k a v u s (əlini köksünə vuraraq) Babası da İranlı, Cihan xain çıqsa da, Çıqmaz Səyavüş əsla! (Sağ tərəfdən çıqar.) M ü n ə c c i m (pişxidmətə) Südabəni gördün sən Səyavüşü öpərkən? Gözdən qaçırma, diqqət! (Bir kisəcik para atar.) Al iştə, sus! (Gedir.) P i ş x i d m ə t İtaət! (Altınları avıcında oynataraq, şən qəhqəhə ilə.) Altın, altın!.. O hər dərdin dərmanı, Altın pəncəsindən qurtulan hanı? Çalış cibin dolsun, cihan sənindir, Ad şahın olsa da, fərman sənindir. (Kisəni öpərək.) İştə Yəzdani-pak, iştə Əhrimən! Həp budur ağlatan, budur güldürən!.. Bu göstərir divi mələkdən incə, Gündüz bunsuz olar qaranlıq gecə. B i r i n c i c a r i y ə (təlaş ilə gəlir) Ah, fəlakət!.. P i ş x i d m ə t Nə var, nə olmuş sana? B i r i n c i c a r i y ə Şahın çılğınlığı varmışdır sona, Südabə getdi də, o fürsət buldu, Həmən bizim odamıza soquldu, Pəncəsində qaldı küçük cariyə, Qızcığazı sürüklüyorr heçliyə. P i ş x i d m ə t (alayçı gülüşlə) Yoq, canım, şahımız öylə səfilmi? Qolundan tutaraq) Sarsaq! Bütün qızlar onun deyilmi? B i r i n c i c a r i y ə (geri çəkilir, kinli) Yerə batsın tacı, gülməsin yüzü! (İç qapıya baqar.) İştə o! Parlıyor canavar gözü, Qurtar bəni, aman, gəldi… P i ş x i d m ə t (yan pərdəyi göstərir) Gir, saqlan! (Gizlənir.) Kim vaz keçər sənin kibi maraldan. K e y k a v u s (sərxoş adımlarla ikinci cariyəyi izləyərək gəlir) Getmə, dur, qaçma, gəl! (Pişxidmətə.) Saqın, bıraqma! P i ş x i d m ə t (qızın önünə keçib yaqalar) Şaşırma! K e y k a v u s Baq, böylə! İ k i n c i c a r i y ə (şaha qarşı diz çökərək) Qüsura baqma! Bir çocuğum, hənuz yetişmədim bən… K e y k a v u s Könül həp zevq alır tazə qönçədən, Unutma ki, hər gün nazlı bir sona, Yavru bir gövərçin qismətdir bana. (Qolları arasına alır.) İ k i n c i c a r i y ə (əlində çırpınır) İstəməm, istəməm, öldürün bəni, Lakin toqunmayın! K e y k a v u s Pək ey, gəl səni, İncitməm, sevərək öpüb oqşarım. İ k i n c i c a r i y ə İstəməm… K e y k a v u s Sözümdən çıqsan, doğrarım. (İçəriyə doğru sürüklər.) P i ş x i d m ə t (soyuq gülüşlə) Gözəl töhfə! Budur nəsibin ancaq! Qurtuluş yoq sana… B i r i n c i c a r i y ə (pərdə arqasından çıqar, Keykavusun getdiyi tərəfə) Şərəfsiz, alçaq! P i ş x i d m ə t Ağzını yum, bu söz çəkilməz artıq, Şaha qarşı nədir bu sayğısızlıq!? B i r i n c i c a r i y ə Yetər, o həris bir canavar kibi Hər gün parçalayıb durur bir qəlbi Beş gün əvvəl, ah! O qanlı hökmdar Bənimlə də etdi bu dürlü rəftar. İsmətimi aldı ayaq altına, Yalvardım, çıqmadı səsim bir yana. P i ş x i d m ə t Qurtuluş yolu yoq deyildir sana. B i r i n c i c a r i y ə Söylə, hanki yoldur o, göstər bana! P i ş x i d m ə t (mə’nasız gülüşlə) Şah keyfini sürdü, bu gündən sonra (əli köksündə) Onun kölgəsinə gəlmişdir sıra. B i r i n c i c a r i y ə Anlamadım… P i ş x i d m ə t Ondan artan yosmalar, Bənim yatağımda nəş’əyə dalar. Fəqət çoq sürmədən keçər fırtına, O qız varır şanlı bir komandana. B i r i n c i c a r i y ə (fəna halda sarsılır) Yetər, sus, yetər, ah, duyğusuz kölgə! Bən istəməm ləkə üstündən ləkə. (Getmək istər.) P i ş x i d m ə t Getmə, dur! B i r i n c i c a r i y ə Doqunma, yetər, rəzalət! Göylərəmi uçdu haq və ədalət? -Bu sırada Səyavüş belində qılıc, başında yarımtac olaraq onları görüncə heyrətlə dinlər.* P i ş x i d m ə t (qıza yaqlaşır) Haq və ədalətmi?!.. O bir quş olsa, Şahın sarayında yapamaz yuva. (Alaycı qəhqəhə ilə.) Haq və ədalət!.. Nə gülünc əfsanə! Bu lafdan xoşlanır ancaq divanə. Çocuqluq yetişir, gəl bu aqşam da, Vaqtını xoş keçir bənim odamda. (Qızın qolundan tutaraq) Unutma ki, sənin kibi yüzlərcə, İsmətlər pozulur burda hər gecə. B i r i n c i c a r i y ə Bıraq, demək sən də Keykavus kibi, Hiçliyəmi gömdün vicdanı, qəlbi? P i ş x i d m ə t Söylənmə, gəl bəri! B i r i n c i c a r i y ə (geri çəkilir) Yetər quduzluq. P i ş x i d m ə t (qucaqlar) Sən bir oyuncaqsın, bən də bir çocuq. S ə y a v ü ş (sərt və kinli) O bir quzu, sən bir quduz canavar. (Hər biri şaşqın adımlarla bir tərəfə gedər.) Ah, nə qadar çirkin, vəhşi duyğular!.. Hiç yalan deyilmiş anamın sözü, Başqa imiş sarayların iç yüzü. O da bu çirkablar içində sönmüş, Gənc yaşında ömrü sərabə dönmüş. Sarmış da hər yanı bayquşlar səsi, İştə, gülünc faciələr səhnəsi! S ü d a b ə (gəlir. Darğın baqışla ona yanaşar) Səyavüş! Səyavüş! Küskünüm sana. S ə y a v ü ş Kəyan şahı nerdə? Sözüm var ona. S ü d a b ə Nə söz? S ə y a v ü ş Hərbə aid… S ü d a b ə Şaşırdınmı sən? Niçin qavğa sözü düşməz dilindən? Cəlladmısın, səndə gönül yoqmudur? S ə y a v ü ş Bəndəmi? S ü d a b ə Öylə ya… S ə y a v ü ş Niçin? S ü d a b ə (əli köksündə) Aman, dur! Səbr edəməm qavğa sözü gəlincə. S ə y a v ü ş Yuca ruhlu annə, qəlbin nə incə!? S ü d a b ə Bir yaşdayız, insaf edib baqsana, Ana deyil, yalnız vurğunum sana. (Birdən-birə sarılır) S ə y a v ü ş (şaşqın bir halda geri çəkilir) Sən xastasın… S ü d a b ə Söylə, təbibim hanı? S ə y a v ü ş Səndə vardır azğın bir əqrəb qanı, Ehtiras alavı yaqmasın səni. S ü d a b ə Söndür o atəşi, sevindir bəni! Yoqsa… o atəşdə kəndin yanarsın, Məhv olurkən bu xoş günü anarsın. S ə y a v ü ş Ölümdən qorqmuyor Keykavus oğlu, Xəyanət ləkəsi daha qorqulu!.. S ü d a b ə (diz çökərək) Bir busə ver bana!.. S ə y a v ü ş (qolundan tutub qaldırır) Yetər bu zillət! S ü d a b ə Sənin, həp varlığım sənin… S ə y a v ü ş Rəzalət! S ü d a b ə Gözəlliyə qarşı kordur gözlərin, Baq, eyi baq!.. (Sinəsini açar.) S ə y a v ü ş Əvət, gözəl hər yerin, Lakin, əfsus, bənim gözümdə çirkin!.. S ü d a b ə Təhqir etsən belə bıraqmam səni. (Sarılır) S ə y a v ü ş (itələyər) Çəkil, ehtirasın qara yelkəni! Sən nəsin? Bir heç, bir şərəf xırsızı, Vəhşi Suriyənin uğursuz qızı! -Pişxidmət bu levhəyi görür, çəkilir. * S ü d a b ə (incə ipək kömləyini yırtıb paralar, köksü tamamilə dışarı çıqar) Gözəlliyə qarşı kordur gözlərin. (Çılğınca bir ahəng ilə bağırır.) Sən xainsin, əvət, duyğusuz xain! Ax, yetişin, bəni məhv etdi xain! K e y k a v u s (səsə çıqar) Kimdir xain? S ü d a b ə Oğlun! K e y k a v u s Nə kirli təhqir! S ü d a b ə "Babam nerdə?" – deyə gəlib söz atdı, Bana xəyanət əlini uzatdı. Baq, iştə kömləyim!.. K e y k a v u s Əvət, bəllidir. S ü d a b ə Bu çirkin ləkədən xilas et bəni! (Hönkürtü ilə ağlayaraq pərdə arqasına keçər.) K e y k a v u s (səsə gələn pişxidmətə) Çağır münəccimi! Səyavüş! Səni Yolundan sapdıran hanki duyğudur? S ə y a v ü ş Oğlun nə sapqındır, nə də suçludur. K e y k a v u s Bir həqiqət yoqmu bu sözdə? S ə y a v ü ş Əsla! Ləkəm varsa təmizlərim qanımla. M ü n ə c c i m Nə olmuş? P i ş x i d m ə t Südabə etdi iftira. M ü n ə c c i m Şahim! Əmr ediniz! K e y k a v u s Var bir macəra, Acı bir sirr!.. Onu kəşf et sən bizə! M ü n ə c c i m (qafasını sallayaraq) Təlaş verir gözəl bir qadın sizə. K e y k a v u s Səyavüş nasıldır, o suçsuzmu, ya? M ü n ə c c i m Yoq bir düşüncəsi qavğadan başqa. K e y k a v u s Çarə bul, seçilsin doğru əyridən. M ü n ə c c i m Əmr ediniz atəş yaqılsın həmən; Keçsinlər üstündən, diqqət eyləriz, Yanan suçlu olur, yanmayan təmiz. K e y k a v u s Yanan suçlu olur, yanmayan təmiz. (Qızğın) Atəş, atəş!.. Çabuq atəş yaqılsın! Pərdə -II SƏHNƏ** -Atəş ətrafında oquyaraq Zərdüşt ayini icra edərlər.* M ö’ b i d l ə r Əmr etmiş yaradan, Bir sınaqdır iştə! Günahsız bir insan Yanmaz bu atəşdə. Qızlar rəqs edərlər. K e y k a v u s Nerdədir məlikə? B i r i n c i c a r i y ə O şimdi bayğın!.. K e y k a v u s Bayılsa ayılsın, ölsə dirilsin! C a r i y ə gedər. M ü n ə c c i m İştə, atəş! K e y k a v u s Bıraq Südabə gəlsin. M ö b i d l ə r Müqəddəs alavdan Keçənlər qurtulur. Əyri yollar gedən Həp yanar, kül olur. -Qızlar təkrar edərlər. Münəccim Səyavüşün tacını və qılıcını alır, ağ və uzun bir kömlək geyindirər, Südabə saçları dağınıq, bənizi uçmuş olduğu halda cariyələri ilə gəlir.* K e y k a v u s Yaqın gəl! S ü d a b ə Əmriniz? K e y k a v u s Girin atəşə! S ə y a v ü ş Bən hazırım. S ü d a b ə Yazıqdır Səyavüşə. K e y k a v u s Öncə sən girərsin. S ü d a b ə Bu xoşdur bana, Könlümdə yanğın var, başda fırtına. (Acı gülüşlə.) Tə’sir edərmi hiç atəş atəşə? Vuruldum yanaraq bən Səyavüşə… K e y k a v u s (əl çalaraq) Cəllad!.. (Südabəyi kinli baqışla süzərək.) Nə sayğısız, nə düşgün qadın. (İki təbərdar ilə cəllad gəlir.) Alın şu azğını, həmən asılsın! Hər kəs ibrət alsın cənazəsindən. S ü d a b ə (acı və şaqraq qəhqəhə ilə) Nə dəhşətli qərar!? Gözəl düşünsən, Sevgisiz yaşayan canlı bir məzar! Sevərkən ölənlər daha bəxtiyar. (İki-üç adım uzaqlaşaraq dönər.) Səyavüş, Səyavüş! Sənin bir busən Dəyərlidir Kəyan tacından… S ə y a v ü ş Ah, sən!.. S ü d a b ə Əlvida, əlvida… eşsiz qəhrəman! Gedərlər. K e y k a v u s Oh, ipəkli yılan, sevimli qaplan! S ə y a v ü ş Lütf ediniz! K e y k a v u s Söylə! S ə y a v ü ş Niçin asılsın? K e y k a v u s Ya nə olsun? S ə y a v ü ş Məhbəslərə atılsın, Bəlkə Yəzdani-pak edər mərhəmət, Tutduğundan peşiman olur… V ə z i r Əvət, Oğlunuz hiç yanılmıyor, əfəndim! Bu gözəl tədbiri bən də bəyəndim. K e y k a v u s Xayır, bu mümkünmü? V ə z i r Niçin olmasın? K e y k a v u s Niçinmi? Niçinmi? İştə, o sapqın Çirkin bir ləkədir Kəyan tacına. S ə y a v ü ş Şaşırmış qadındır, acıyın ona! V ə z i r Baş hərəmdir, əvət, e’dam etsəniz; Müztərib olacaq bundan ölkəmiz. K e y k a v u s Get, söylə, o vəhşi dağlar pərisi, Duymamalı artıq bir insan səsi. R ü s t ə m Şah sağ olsun, iştə ordumuz hazır, Bütün qəhrəmanlar əmrə muntazır. K e y k a v u s (münəccimlər çıqırlar, oğluna) Səyavüş! Qalmadı bir şübhəm sana, Vuruldum səndəki parlaq vicdana. Bir ləkə var bəlkə ayda, günəşdə, İncə bir iz belə yoq Səyavüşdə. Əvət, südün təmiz, açıqdır alnın, Sapdıramaz səni hər oynaq qadın. Haydi, yavrum! Gözü yollarda ordun, Get, zəfər tanrısı yardımçın olsun! Keykavus əli ilə işarə edər, Rüstəm, Səyavüş, Tus, Bəhram və cəngavərlər gedər. Pərdə * * * İkinci pərdə -I SƏHNƏ** -Yaqında bir köy, uzaqda Bəlx qəl’əsi görünür, səhnədə İran köylüləri daş, çamur daşıyaraq yeni qəl’ə yapmaqla məşğuldur. İçlərində qız və qadınlar da çalışır. Ətrafda iki çadır qurulmuş. Pərdə musiqi ilə açılır. İki zəbtiyyə mə’muru ağır yürüyən işçiləri qırbaçla vurub sür’ətli hərəkətə məcbur edər. İki bənna divar üstündə türkü söyləyərək çalışır.* B i r i n c i b ə n n a Gəl, quzum, tez ol da gəl! Gözüm qaldı yolda, gəl! Çamur gətir, daş gətir! Durma, arqadaş, gətir! İ k i n c i b ə n n a Haydı, quzum, kərpic at, Kirəc gətir, az su qat! Gecikmə, gəl, durma, gəl! İşə zərbə vurma, gəl! B i r i n c i m ə’ m u r (aqsayan bir qulu itələyir) Çapuq yürü, aqsama, Çox qalmadı aqşama. İ k i n c i m ə’ m u r (İxtiyar köylüyü vurur) Haydi, şaşqın ixtiyar! Tənbəllərə qırbaç var. İ x t i y a r Vurma, sönmüş qüvvətim, Yoqdur daha taqətim. İ k i n c i m ə’ m u r Başqa laf istəməm, sus! Əmr eyləmiş Keykavus: Bu qəl’ə hər nə olsa Bitməlidir bir aya. B i r i n c i m ə’ m u r Hər kim boyun qaçırsa, Ölümdür ən son cəza. İ k i n c i m ə’ m u r Əvət, bu möhkəm qəl’ə Yüksələcək göylərə. (Uzaqdakı Bəlx qəl’əsini göstərir.) Bəlxə qarşı daima Olacaq hökümfərma. B i r i n c i b ə n n a Gəl, quzum, tez ol da gəl! Gözüm qaldı yolda, gəl! Çamur gətir, daş gətir! Durma, arqadaş gətir! İ k i n c i b ə n n a Haydı, quzum, kərpic at, Kirəc gətir, az su qat! Gecikmə, gəl, durma, gəl, İşə zərbə vurma, gəl! B i r i ş ç i q ı z (əlində boş çamur tabağı, təlaş ilə gəlir) Gəldilər, ah gəldilər. B i r i n c i m ə’ m u r Kimlər? İ ş ç i q ı z Bir xeyli əskər. B i r i n c i m ə’ m u r Bəlli, şah nəfərləri. İ k i n c i m ə’ m u r (baqar) Əvət, durma, gəl bəri! Gedərlər. Çalışan köylülər bir yerə toplanır. A l t a y Qızmış demək yenə saray qurtları, Çiynəyəcək həp keçdiyi yurtları. İ x t i y a r Altay, Altay, coşma, saqın, duyarlar, İsyançı, qaçaqçı deyə qıyarlar. A l t a y Bütün ölkə inləyirkən aclıqdan, Şu vicdansızların qidası həp qan. İ x t i y a r Bitmədi də xalqı üzən qırbaçlar, Parlayacaq şimdi oqlar, qılıçlar. İ ş ç i q ı z Şah da bərabərmi? İ x t i y a r Kim bilir! İ ş ç i q ı z (Çocuqca bir sadəliklə) Baba! Şah da bizim kibi bir insanmı ya? İ x t i y a r Əvət, o da bir nev insan sayılır. A l t a y Yalnız onun iki buynuzu vardır. İ ş ç i q ı z (ixtiyara) Bən hiç buynuzlu şah eşitməmişdim, Bu söz doğrumu ya? İ x t i y a r Doğrudur, cicim! B i r i n c i b ə n n a Keykavusun olmasaydı buynuzu Baş hərəm saymazdı bir uğursuzu. İ x t i y a r Əvət, sanmayın ki, o pək şanlıdır. B i r i n c i b ə n n a Qulağının dibi zə’fəranlıdır. İ ş ç i q ı z Bu hiç olur şeymi? İ x t i y a r Yavrum, ən düzü, Bütün sarayların budur iç yüzü. O sapqın böcəklər föhşə mə’nusdur, Həya, namus ancaq bizə məxsusdur. B i r i n c i m ə’ m u r (arqadaşı ilə bərabər geri dönər) Nə var yenə, yoqsa fürsət buldunuz? Haydi, iş başına! (Aqsağa bir qırbaç ilişdirir.) Biçimsiz donuz! B i r i n c i b ə n n a Çamur gətir, daş gətir! Durma, arqadaş, gətir! İ k i n c i b ə n n a Haydi, babam kərpic at, Kirəc gətir, az su qat! B i r i n c i m ə’ m u r (düşünüb duran ixtiyar köylüyü şiddətlə vuraraq) Haydi, baqıb durma, bunaq ixtiyar! İ x t i y a r Ah! D ə l i q a n l ı (qolundan tutub qaldırır, mə’mura) Vicdansız!.. B i r i n c i m ə’ m u r (Dəliqanlıya bir sillə vurur) Aşma həddini, mırdar! D ə l i q a n l ı Bir də vur! B i r i n c i m ə’ m u r (bir daha vurur) İştə, al! D ə l i q a n l ı (onu yaqalar, dizi altına alaraq) Şımardın, yetər! Baq, adamı böylə rəzil edərlər. İ k i n c i m ə’ m u r (çalışan köylülərin içindən fırlayaraq) Bıraq! K ö y l ü l ə r (ona hücum ilə) Saqın, coşma! (Mə’muru yaqalayırlar.) B i r i n c i m ə’ m u r (boğuq səslə) Bıraq! D ə l i q a n l ı (birinci mə’muru ayağı ilə itərək) Sus, alçaq! Yetər, biz deyiliz sizə oyuncaq. Bu ilk ibrət olsun, unutma əsla, Azğınlara qarşı yoq deyil cəza! -Şaşqın bir sükut… Bu sırada əskəri muzika ortalığı çınlatır. T u s ilə bərabər İ r a n c ə n g a v ə r l ə r i ətrafı sarır.* B i r k ö y l ü (təlaş ilə gəlir, çalışanlara) Zavallılar! Burda siz Qan-tərlərə batarkən, Köydəki hər qülbəniz Batmış yasa içindən. T u s Nə olmuş? K ö y l ü Aqınçılar, Həp var-yoqu aldılar. İ ş ç i q ı z (Tusun əskərlərinə) Yardım edin bizlərə, Ümid ancaq sizlərə! T u s Haydi, çabuq getməli, Həpsini dəf’ etməli! Ə s k ə r l ə r Durmayın, arş iləri! Çevirəlim həp geri. Əskərlərin bir qısmı, mə’murlar və köylülər gedər, muzika… T u s (başqa tərəfə baqar) Baqın, şu yoldan keçən Adamlar hanki eldən? B i r i n c i c ə n g a v ə r Bəhey, yolçu! Getmə, dur! T u s Yabançıya bənziyor. Kibar qıyafətli bir çinli onlara yaqlaşır. B i r i n c i c ə n g a v ə r Gəl bəri! T u s Siz kimsiniz? E l ç i Çindən gələn elçiyiz, Gətirmişiz xaqandan Keykavusa ərməğan. T u s Yoldaşların nerəli? E l ç i Bəlli, bizim ölkəli. B i r i n c i c ə n g a v ə r Kim bilir, bəlkə casus!? T u s Yetər, sus! B i r ə s k ə r (gəlir, təmənna edər.) Qəhrəman Tus! Çoq uzaqda, yoldan bir toz yüksəldi. T u s Görünür Rüstəmlə Səyavüş gəldi. (İki-üç əskərlə uzaqlaşır.) B i r i n c i c ə n g a v ə r (elçiyə, gəldiyi tərəfi göstərir.) Dəmin orda incə bir qız da gördüm… B i r ə s k ə r Qız demə, bir nazdır etmiş təcəssüm. E l ç i Çin xaqanı onu göndərmiş şaha. B i r i n c i c ə n g a v ə r Gətir bana! İ k i n c i ə s k ə r Bıraq, Səyavüş duysa, Nə azğınlıq!? – deyə həmən saldırır, Babamızı məzarından qaldırır. B i r i n c i ə s k ə r (alayçı gülüşlə) Gözəllərə baqmaq könül qidası, Sən hiç təlaş etmə, çıqmaz qavğası. B i r ə s k ə r (çinli rəqqasəyi gətirir. Arıq, çirkin və yüzü bürüşük bir kösə də onları izlər) İştə, yad ellərin incə töhfəsi! B i r i n c i c ə n g a v ə r Bəhey! Sən nəçisin? K ö s ə (qızı göstərir) Onun kölgəsi! B i r i n c i c ə n g a v ə r (elçi ilə kösəyə) Siz gedin, çadırda bəkləyin bir az. Haydi! Elçi gedər. R ə q q a s ə (həyəcan ilə) Ah! K ö s ə Bən, xayır. B i r i n c i c ə n g a v ə r Xayırmı… haylaz! (Ayağını hiddətlə yerə vurar.) K ö s ə Nasıl ayrılayım yosma qızımdan? B i r i n c i c ə n g a v ə r Bu mümkünmü?! O bir mələk, sən şeytan! K ö s ə Ən parlaq gündüzlər gecədən doğar. B i r i n c i c ə n g a v ə r Sus! K ö s ə Lələyəm ona, əməklərim var. -Köyə yardıma gedən mə’murlar və əskərlər əllərində piyalələr, şərab dəstiləri və talan edilmiş şeylər gəlirlər.* B i r i n c i c ə n g a v ə r Nə tez? İ k i n c i c ə n g a v ə r Savuşmuşlar, yoqdu bir nəfər. B i r i n c i c ə n g a v ə r (dəstiləri göstərir) Bunlar nə? İ k i n c i c ə n g a v ə r Ən nəfis, içimli şeylər! (Çirtik çalar.) Ortaq olduq köylü vətəndaşlara, Böylə gözəl şərab görmədim asla. B i r i n c i c ə n g a v ə r Bu mümkün… (Rəqqasəyə) Haydi, sən bizə şərab ver! K ö s ə Bən verəyim, o pək gözəl rəqs edər. İ k i n c i c ə n g a v ə r Onun sonduğu mey daha nuş olur. K ö s ə Siz nə dilərsiniz əlbət xoş olur. -Qız şərab paylar, ağır ahəng ilə musiqi çalınır. Kösə dürlü hərəkətlər və hoppalıqlarla oynar.* B i r i n c i c ə n g a v ə r (ikinciyə rəqqasəyi göstərir) İştə Çin ahusu, görmədinsə gör! Nur gəlir gözünə ona baqsa kör. İ k i n c i c ə n g a v ə r (Kösənin qolundan tutub kənara fırlatır) Qız oynasın, sən də şərab ver bizə! K ö s ə Pəki, baş üstünə, can qurban sizə. -Musiqi dəyişir, qız rəqs edər. Kösə qoynundan kağıza bükülü bir qadar bəng çıqarır, dəstiyə dökər. Sonra piyalələri doldurur. İçərlər. Kəndisi də dodaq altından zəmzəmə eylər.* Bəngi qatdım şərabə, Dəniz döndü sərabə. İçərlər, həp içərlər, Qayğıdan vaz keçərlər. Nəş’ələndir həyatı, Qalındır yerin qatı; Çəkər səni kamına, Ağu qatar camına. Varkən əlində fürsət, Qoyma könüldə həsrət. Ömrün hər sevincindən Bir busə al da əylən! H a m ı Ömrün hər sevincindən Bir busə al da əylən! N ö v b ə t ç i (ətrafa baqar, təlaş ilə) Bəhey, orda bir qaraltı var. B i r i n c i c ə n g a v ə r Şübhəsiz, aqınçılar! İ k i n c i c ə n g a v ə r Əvət, bıraq gəlsinlər, Gücümüzü bilsinlər. B i r i n c i c ə n g a v ə r Haydi, saqlanalım gizli bir yerdə. İ k i n c i c ə n g a v ə r Şərablar nə olsun? B i r i n c i c ə n g a v ə r Qoy içsinlər də, Sərxoş ikən qollarını bağlarız. (Kösəyə) Al şu qızı, rədd ol! Unutma yalnız, Ağzınızdan bir söz belə çıqarsa, Batacaqdır evdə ananız yasa. K ö s ə Xayır, xayır, bizim ağzımız bütün. (Rəqqasə ilə bərabər gedirlər.) B i r i n c i c ə n g a v ə r (arqadaşlarına) Haydi, qorqunc olur hücumu türkün. İ k i n c i c ə n g a v ə r Saqın, hiç şaşırma, hanki düşmana Saldırsa ordumuz, dönər davşana. B i r i n c i c ə n g a v ə r Gurlama, düşmanı küçük görənlər, Küçük göstərənlər çoq sürməz inlər. Dikbaşlar ansızın həp diz çökərlər, Qaliblərə qarşı boyun bükərlər. İ k i n c i c ə n g a v ə r (alaycı gülüşlə) Gəl, canım, görünür çocuqkən anan Yıldırmış gözünü yabançılardan. -Çəkilirlər, muzika… Türk pişdarlarından beş-altı nəfər gəlir. Dəstiləri yoqlar, qədəhlərdəki içkiləri içərlər.* B i r i n c i d ə l i q a n l ı Dəstilər doludur, amma kimsə yoq. İ k i n c i d ə l i q a n l ı Qorqub savuşmuşlar. Ü ç ü n c ü d ə l i q a n l ı Öyünməyin çoq. B i r i n c i d ə l i q a n l ı Az içəlim… İ k i n c i d ə l i q a n l ı Gözəl şərab, baqsana! Ü ç ü n c ü d ə l i q a n l ı Umulmaz bir nəş’ə verir insana -Təkrar doldurub içərək coşğun bir ahənglə türkü söylərlər.* B i r i n c i d ə l i q a n l ı Qılıclar parlasın, yer-göy çınlasın. H a m ı Çınlasın, çınlasın, ho, çınlasın, çınlasın. B i r i n c i d ə l i q a n l ı Dost ya düşman bizim gücü anlasın. H a m ı Anlasın, anlasın, ho, anlasın, anlasın. B i r i n c i d ə l i q a n l ı Oq atmayız qorqub qaçan davşana. H a m ı Davşana, davşana, ho, davşana, davşana. B i r i n c i d ə l i q a n l ı Nerdə qəhrəmanlar? Çıqsın meydana! H a m ı Meydana, meydana, ho, meydana, meydana! B i r i n c i d ə l i q a n l ı (qılıcını çəkərək) Arş iləri, hücum, hücum! İ k i n c i d ə l i q a n l ı Bıraq bəni, sərxoş oldum. B i r i n c i c ə n g a v ə r (arqadaşları ilə bərabər sıyırmaqılıc pusqudan çıqar) Bəhey, qoçaq, siz kimsiniz? B i r i n c i d ə l i q a n l ı Qorqu bilməz yigidləriz. B i r i n c i c ə n g a v ə r Öylə isə gəl baqalım. B i r i n c i d ə l i q a n l ı Haydi, haydi çarpışalım. -Hər iki tərəf sərxoşca hərəkətlərlə çarpışırlar. Bir qısmı yaralanıb, digər qısmı səndələyir. Bu sırada bir yandan Gərşivəz, bir yandan Bəhram və Tus kəndi əskərləri ilə onlara qarışır, qavğa daha qızışır. Ən sonra R ü s t ə m l ə S ə y a v ü ş gələr.* R ü s t ə m (məğrur və amİranə bir səslə bağırır) Bəhey! Durun, sayğısızlıq yetər! S ə y a v ü ş Aqan qanlar artıq yetər. İ k i n c i c ə n g a v ə r Bən ayıldım, şərab verin! B i r i n c i d ə l i q a n l ı Yay gətirin, oq gətirin! (Əlindəki yaya oq qoyur.) S ə y a v ü ş (düşən yaralıları göstərər) Bunca xalqı əzib bitirmək niçin? Hər tərəfdən çəlik qollar seçilsin. Çarpışsın yigitlər həp birər-birər, Kim üstün gəlirsə ondadır hünər. R ü s t ə m Əfrasiyab hanı? Çıqsın meydana! Büksün qollarımı, ər deyim ona. G ə r ş i v ə z O yoqsa da qarşındadır Gərşivəz. R ü s t ə m Rüstəm hər qəhrəman ilə döyüşməz. G ə r ş i v ə z Öyünmə çoq, ağlar öncə gülənlər. S ə y a v ü ş (Bəhrama) Umulmaz bir təhqir, bunu kim dinlər!? R ü s t ə m Unutma ki, o yılmaz bir qəhrəman! S ə y a v ü ş Ər deyilim ona verirsəm aman. G ə r ş i v ə z (alaycı gülüşlə) Çocuqlarmı çıqmaq istər qarşıma?! S ə y a v ü ş Nə cür’ət!.. Çocuqmu söylədin bana? Ucuz oturmaz bu gülünc söz sana. G ə r ş i v ə z Bir düşün, anana yazıq deyilmi? S ə y a v ü ş Boş öyünməkdənsə vuruşmaq eyi. Qılıclar parlar, bir qədər vuruşurlar. R ü s t ə m İran güvəndikcə böylə arslana, Gülünc olmaz hiç bir dosta, düşmana. G ə r ş i v ə z (qalqar, yenə hücuma başlar) Böylə boş yaralar vız gəlir bizə. S ə y a v ü ş Bən hazırım. P i r a n (xızlı adımlarla gəlir, hayqırır) Durun! Nə olmuş sizə? R ü s t ə m (Tusa, xüsusi) Kimdir şu ixtiyar, hanki qəhrəman? T u s İştə Əfrasiyab vəziri Piran! P i r a n Bu dəhşətlər niçin, bu qan niçindir? R ü s t ə m Onu sərdarınız Gərşivəz bilir G ə r ş i v ə z Bənsiz alavlanmış bu kinli qavğa. R ü s t ə m (türk əskərlərini göstərir) Bunları coşduran hanki qasırğa? G ə r ş i v ə z Bən göndərdim doğru xəbər bilsinlər, Gərginlik sirrini duyub gəlsinlər, Sonra baqdım ki, parlıyor qılıçlar. P i r a n Fəqət niçin? Bəlli ki, bir səbəb var. R ü s t ə m (cibindən çıqardığı kağıza ona uzatır) İştə məktub, oqu! P i r a n (oqur) Bu bir fitnədir. R ü s t ə m Ya o talanlar, o basqınlar nədir? P i r a n Basqınmı? Hər zaman bildiyin oyun… Sizinkilər çalar qaramal, qoyun, Bizimkilər ərzaq için saldırır, Məs’ulmu ya buna hökumət?.. Xayır! -Coşqun muzika… Bu sırada yarımçıplaq və yaralı bir yığın erkək köylü gəlir. Köylülər əllərindəki dəyənək, yaba, oraq və baltaları sallayaraq isyançı bir ahəng ilə.* İ x t i y a r İştə onlar, iştə onlar! Tüğyan edən şu azğınlar! Həp əzildik, həp soyulduq, Xain əllərdə məhv olduq. R ü s t ə m Göstər, hanı o xainlər? Cəza görsün birər-birər. A l t a y (Həyəcan içində həm uzaqları, həm də İran əskərlərini göstərir.) Bir yandan Turanın qaçaq elləri, Bir yandan İranın azğın əskəri. Qanımızı içib-içib doydular, Qız-gəlini soyub çıplaq qoydular. İ x t i y a r Yüzlər soluq, gözlərdə fər qalmamış, Çökmüş göküslərdə cigər qalmamış. R ü s t ə m (ətrafındakılara) Ar olsun sizlərə, ar olsun, əvət! Əsla ummadığım alçaq xəyanət. Sizdən uğurludur taun, qasırğa, Xayır, yol verilməz bu azğınlığa. P i r a n İştə, ən silinməz qara bir ləkə, Hiç də yaraşmıyor bu, əskərliyə. A l t a y Lə’nət bu varlığa, yetər, usandıq, Kəndi yaqdığımız atəşdə yandıq. İ x t i y a r (köylüləri göstərir) Baqın bunlara, bir baqın bunlara! Nifrət sizə, sizdəki qanunlara! A l t a y Taun da, vəba da uğurlu sizdən, Ölüm belə qaçar işgəncənizdən. S ə y a v ü ş (sarsılır, qızğın və coşğun) Ötər keçdiyiniz yerdə bayquşlar, Qəhrəman cildinə girən sərxoşlar! Məzlumlara qarşı duyğusuz qalan Bir insandan daha şərəfli qaplan!.. Biz gəldik ki, çignənməsin yurdumuz, Məgərsə çignəyən kəndi ordumuz. Qıtlıq, aclıq, tufan, ölüm, fırtına… Cümləsi bir yana, sizlər bir yana. A l t a y And olsun vicdana, bu gündən sonra, Hər kim yan baqarsa şu yoqsullara, Yıldırımlar patlayacaq başında, Adı yazılacaq məzar taşında. Pərdə -II SƏHNƏ** -Keykavus sarayında başqa bir salon… Südabə taxt üzərində yaslanmış, cariyələr ətrafını sarmış. Rəqqasə – çinli qız incə və lirik musiqi ilə həmahəng olaraq şarqı söyləyib oynar.* R ə q q a s ə Qayğısız baharın ılıq busəsi Tellərimə qondu zülmət uçarkən. Sərxoş bülbüllərin o bayğın səsi Oqşadı ruhumu güllər açarkən. Yasəmən, nilüfər, sümbül, mənəkşə Mey sundular bana elmas jalədən, Günəş üryan vücudumu əmdikcə, Bir tülə büründüm sanki lalədən. (Salonu tərk edər.) S ü d a b ə (qalqıb oturur, coşğun baqışlar və şən qəhqəhələrlə) Pək tühaf! Səyavüş öylə sandı ki, Zindan olur məzarım. Zülmətləri yaran böcəklər kibi Sönmək için parlarım. B i r i n c i c a r i y ə Halbuki bir quldur sana Keykavus. S ü d a b ə Çoq da bəni öymə, sus! İ k i n c i c a r i y ə Sənsiz bütün cihan məhbəsdir ona. S ü d a b ə Xayır, inanmam buna. İ k i n c i c a r i y ə İnan, səhər yıldızına and olsun! B i r i n c i c a r i y ə Suriyənin şən qızına and olsun! S ü d a b ə (həzin bir ah ilə) Qarşımda diz çöksə bütün yer yüzü, Yenə Səyavüşdə könlümün gözü. Məhbəsdə inlərkən düşündüm onu, Aşqımın həp odur əvvəli, sonu. R ü b a b ə (gəlir, son cümlələri dinlər) Yazıq!.. Bunca zəif bilməzdim səni, Öpsün zəfər dalğaları çöhrəni. S ü d a b ə Xayır, bu gün bənim halım başqadır, Könlümdəki çarpıntılar pək ağır. Bir diləyim varsa, onun visalı, Gözlərimdə yalnız onun xəyalı. Səyavüşün o dik, o məğrur başı Əyilməz olursa sevgimə qarşı; Onu al qanlarda görmək istərim, Saçlarından çələng örmək istərim. Muzika. K e y k a v u s (gəlir, Südabəyi məhzun görüncə) Niçin dalmış yenə bahar günəşi? R ü b a b ə Anarkən sıqıldı mənhus keçmişi. K e y k a v u s Keçmişdən nə çıqar, yarın xoş olsun. R ü b a b ə Lütfünüzə qarşı Südabə məmnun. P i ş x i d m ə t (gəlir, əyilir) Çin elçisi! K e y k a v u s Gəlsin! (Südabəyə) Səninlə sonra!.. (Onlar çıqar, elçi gəlir. Ona yanında yer göstərir.) Buyur! E l ç i (oturur) Son görüşçün gəldim hüzura. K e y k a v u s Əfrasiyab haqqında fikriniz nə? E l ç i O bir təhlükədir İranə, Çinə, Gündən-günə aşıb durur həddini, Həm sizə, həm bizə qarşı var kini. K e y k a v u s Qorqutamaz bizi öylə fırtına, Məndən səlam edin Çin xaqanına! Dostluğumuz sağlam, təməlli olsa, Altay üfüqləri batar həp yasa. E l ç i Əlbir olsaq, əvət, onlar tez susar. S ü d a b ə (rəqqasə və kösə ilə bərabər gəlir. Keykavusa.) Rəqqasənin sizə bir ricası var. K e y k a v u s Nədir? S ü d a b ə Diyor: lələm Çinə getməsin, Çocuqluqdan bəri alışmış ona, Ayrılıq yük olur incə ruhuna. K e y k a v u s Qalsın. K ö s ə (əyilərək) Təşəkkürlər!.. K e y k a v u s (elçiyə) Həp gətirdiyin Töhfələr bir yana, şu qız bir yana. S ü d a b ə O pək sevimli bir munisdir bana, Parlaq bir incidir, misli yoq onun. K e y k a v u s Pək gözəl, adı qoy Dürdanə olsun. S ü d a b ə Qurnaz ixtiyar da zərif bir insan! (Digər salona keçərlər.) K e y k a v u s Pək tühafdır, əvət. P i ş x i d m ə t (gəlir, təmənna edər) Rüstəm pəhləvan! K e y k a v u s Çağır gəlsin. E l ç i Bən gedəyim. (Təmənna edib çıqar.) K e y k a v u s İzzətlə!.. (Ətrafa.) Nə tez? Niçin geri dönsün o böylə?! R ü s t ə m (Bəhramla girər, əskərcə təmənna edərək.) Səlam!.. K e y k a v u s Nə yapdınız? Nə oldu qavğa? R ü s t ə m Ordular vuruşdu qarşı-qarşıya. K e y k a v u s Sonra? R ü s t ə m Birər-birər başlandı döyüş, Gərşivəzə üstün gəldi Səyavüş. K e y k a v u s (məğrur və məmnun) Həlal olsun ona qəhrəman adı. R ü s t ə m Dostlar deyil, düşman da alqışladı. K e y k a v u s Sonra? R ü s t ə m Piran gəldi, xəbər verdi ki, Onlarda olmamış qavğa istəyi. K e y k a v u s (sinirli) Ya kimlərdir basqın yapan alçaqlar? R ü s t ə m Bir yığın ac, başı pozuq qaçaqlar. K e y k a v u s Sonra? R ü s t ə m Haqsız qanlar aqmasın deyə, Səyavüşlə Piran gəldi bir rə’yə. K e y k a v u s Nasıl? R ü s t ə m Barışdılar. K e y k a v u s (qızğın) Barışdılarmı?! R ü s t ə m Yersiz vuruşmanın mə’nası varmı? K e y k a v u s Xəyanət! Xəyanət!.. Alçaq xəyanət! Əfrasiyabdandır bu hiylə əlbət. R ü s t ə m Hiç də öylə deyil, basqın yapanlar; Həpsi yol vuranlar, yoldan sapanlar, Yalnız onlarmı ya, bizimkilər də Dirlik qoymadılar qomşu köylərdə. K e y k a v u s Köylər dağılsa da ağrıtmaz bəni, Ancaq Əfrasiyab bilsin həddini. R ü s t ə m Bir səbəb yoq ikən, bəncə bu qavğa Ağır bir zərbədir qəhrəmanlığa. K e y k a v u s (acı və alaycı qəhqəhə ilə) İştə, hər ikiniz qorqaq və miskin! Səyavüş də xain, Rüstəm də xain!.. R ü s t ə m (sərt və kinli) Qorqaqmı, xainmi?! Çirkin iftira! Dayanmaz insan bu təhqirə əsla! K e y k a v u s (bağırır) Rüstəm! R ü s t ə m (eyni ahənglə) Həddini bil, nə sandın bəni? K e y k a v u s Sus! Şöhrətin məğrur etməsin səni. R ü s t ə m Saqın, güvənmə çoq təxtü tacına! K e y k a v u s (sinirli adımlarla gəzinərək) Səyavüş də söz yoq, uymuşdur sana, Hər ikiniz asi! Azğın bir asi! Layiq sizə ancaq ölüm cəzasi!.. (Salonu tərk edər.) R ü s t ə m (sarsılır, Bəhrama) Eşitdinmi böhtanları? Eşitdinmi həzyanları?! İştə quduz bir canavar, Başda ölüm xülyası var. B ə h r a m Çıldırsa da farqı yoqdur, Sənin gücün daha çoqdur. R ü s t ə m Artıq bana oldu əyan; Cənnət imiş Zabilistan. Dönməliyim əski yurda, Namus, şərəf həpsi orda!.. (Südabə pərdə arqasından görünür və geri çəkilir.) B ə h r a m Ya Səyavüş! R ü s t ə m Hiçdir sonu, Çabuq, yoldan çevir onu! Gördüyünü söylə, həmən Uzaqlaşsın bu ölkədən. Gedərsiniz sən də, o da Əfrasiyab hüzuruna. Dayısıdır, hiç olmazsa Orda qiyam olmaz ona. (Sinirli və qızğın.) Bıraq, burda Südabənin Zevci dalsın da işrətə; Ədalət və qanun desin Hər zülmə, hər cinayətə. Gəl gedəlim, nifrət olsun Şu yıldızlı vəhşətlərə! Artıq yetər, lə’nət olsun! Ölüm qoqan şəhvətlərə!.. Gedərlər. S ü d a b ə (pərdə arqasından çıqar, acı qəhqəhə ilə) Get, Südabə çoq inlətdi Sənin kibi arslanları. Önümdə çoq sönüb getdi Dəhşət, zəfər vulkanları. (Vurğun baqışla, uzaqlara.) Ya Səyavüş!? Həp könüldə Çınlar durur onun səsi. (Son dərəcə kinli.) Bəndən qaçsa belə, əldə Gəlməlidir cənazəsi!.. Pərdə * * * Üçüncü pərdə -I SƏHNƏ** -Ətrafda yalçın qayalar və yeşil ovalar… Uzaqda çoban düdüyü çalınır.* S ə y a v ü ş (Bəhramla bərabər gəlir. Başında tunc dəbilqə var) İştə ana yurdu, Turan ovası! Yalçın qayalarda qartal yuvası! B ə h r a m Böylə mənzərələr İranda azmı? Daha üstün desəm doğru olmazmı? S ə y a v ü ş Lakin Südabənin vəhşi ədası, Kinli bir babanın ölüm cəzası Qaçaq kibi etdi bizi dərbədər. B ə h r a m Unut, nə olmuşsa, həp keçər, gedər. (Cibindən bir kağız çıqarır.) Hiç aldırma, Əfrasiyab var olsun, Məktubunu oqu, nasıl da məmnun! O da saray, bu da!.. Nə farqı varmış, Bəklər səni burda həp sevgi, alqış. S ə y a v ü ş Saray aləminə bəndə yoq həvəs, Həpsi qanlı məhbəs, parlaq bir qəfəs. Dayım gömdürsə də bizi altına, Qoltuğa sığınmaq ağırdır bana. -Bu sırada kənardan qızların türküsü eşidilir.* Q ı z l a r Bəyaz, pənbə, nazlı bir quş Yalçın qayalıqda durmuş, Boynunu, baq nasıl burmuş? Kimi gözlər gövərçinim? Bənim dilbər gövərçinim! B ə h r a m (heyrətlə göstərir) İştə, gözəl, yosma qızlar! Yayları var, oqları var. S ə y a v ü ş Həpsi ava çıqmış bəlli, Bir az yoldan çəkilməli… B ə h r a m Nə gözəldir qadın səsi, Könül açar şən nəğməsi! S ə y a v ü ş (mə’nalı ahəng ilə) Əvət, qadın incə xilqət, Alçalırsa, hiçdir fəqət. -Əfrasiyabın qızı Firəngiz və nədimələr türkü söyləyərək gəlirlər.* Q ı z l a r Gövərçinim qanat açar, Yüksək bulutlara uçar. Rəqs edərək uçar, uçar, Qayğı bilməz gövərçinim, Enib gəlməz gövərçinim. Zaman olur atar bəni, Bir gülüşə satar bəni, Birdən gözü tutar bəni, Həmən qoşar gövərçinim, Ruhu oqşar gövərçinim. B i r i n c i n ə d i m ə Firəngiz! Diyorlar Səyavüş gəlir İ k i n c i n ə d i m ə Bən də eşitmişim, fəqət kim bilir? F i r ə n g i z Diyorlar yenilməz qəhrəman imiş, Adı-sanı dillərdə dastan imiş. B i r i n c i n ə d i m ə Diyorlar Südabə vurulmuş ona. F i r ə n g i z Demək, annə aşıq oğlum oğluna. B i r i n c i n ə d i m ə (ətrafa baqır) Dur, o nə? Baqsana, maral yavrusu! İ k i n c i n ə d i m ə (nişan alır) Ürkütmüşdür onu ölüm qorqusu. F i r ə n g i z (yayına oq qoyaraq) Durun, diri tutmalıyım bən onu. (Gedər.) Şaşırdı, baq, dəyişdirdi yolunu. Xızlı adımlarla gedərlər. S ə y a v ü ş (Bəhramla çıqaraq) Həpsi bir-birindən sevimli dilbər!.. B ə h r a m Şübhə yoq, saraya məxsus pərilər… S ə y a v ü ş O incə səslərin dalğalı şe’ri Xatırlatdı bana anam Xubçehri. Burda rast gəlib də avçılar ona, Armağan götürmüş İran şahına. T o s u n (yaylı, oqlu bir dəliqanlı, əlində davşan ölüsü gəlir) Gün aydın! S ə y a v ü ş Xoş bulduq, sənin adın nə? T o s u n Tosun… S ə y a v ü ş Əfrasiyab payi təxtinə Yol çoq uzaqmıdır? T o s u n Xayır, pək yaqın. (Yana baqaraq, məraqla) O nə? Çevrəsini sarmışlar avın. (İlərilər.) S ə y a v ü ş Dur, baqayım, gülərmi tale bana? (Yayına oq qoyaraq qaya dibinə çəkilir, görünməz olur.) T o s u n (Bəhrama bağırır) Afərin, afərin! B ə h r a m Nə var? T o s u n Baqsana! Yoldaşın devirdi avı bir oqla. B ə h r a m (ilərilər) O bir məharətmi? T o s u n Deyilmi? B ə h r a m Asla! S ə y a v ü ş Ah!.. (Səsi eşidilir.) B ə h r a m (qoşar) O kimdir? T o s u n Arqadaşın vuruldu. B ə h r a m (gəlməkdə olan Səyavüşün qoluna baqaraq) Yaranmı var? Ver baqayım, nə oldu? S ə y a v ü ş Oqla vurdu avçı qızlardan biri. B ə h r a m Hanki? S ə y a v ü ş (nədimələr ilə gələn Firəngizi göstərir) Öndə gələn şu oynaq pəri! F i r ə n g i z (yaqlaşır, əlindəki vurulmuş maralı Səyavüşə uzatır) Al, şu sənin!.. Bən ki, qıymazdım ona. S ə y a v ü ş İştə, əlverir bu mükafat bana. F i r ə n g i z (təlaş ilə nədimələrə) Sarğı verin, çabuq! S ə y a v ü ş Bir şey deyildir. T o s u n (verir) Al! F i r ə n g i z Gətir sarayım… S ə y a v ü ş İstəməz. F i r ə n g i z Gətir! (Dərman qoyub yarayı sarar.) T o s u n (yardım edər, mə’nalı ahəng ilə) Həm yaralar bizim qızlar, həm sarar. S ə y a v ü ş Onda cürət də var, mərhəmət də var. F i r ə n g i z (süzgün baqışla) Avcığazı diri tutmaq istərkən Bıraqmadın… S ə y a v ü ş Suçum çoqdur gücümdən. B ə h r a m (bir az sərt, Firəngizə) Qarşılıq görürdün qız olmasaydın. S ə y a v ü ş Bəhram! Zəifliyin sözündən aydın. F i r ə n g i z (gülümsər) Zəiflər daima gücdən bəhs edər. S ə y a v ü ş (Bəhrama) Bu ən kəskin cəvab! Düşünsən, yetər. T o s u n İştə, Əfrasiyab da çıqmış ava, Kimsə qalmamışdır bu gün sarayda. F i r ə n g i z Av için yararmı öylə dəbdəbə? Qarşı çıqmış onlar həp Səyavüşə. B i r i n c i n ə d i m ə Əvət, doğru… İ k i n c i n ə d i m ə İştə, gəldi Piran da. F i r ə n g i z Haydi seyr edəlim biz də bir yanda. (Çəkilmək istərlər.) P i r a n (gəlir) Səyavüş? Sənmisin? Xoş gəldin, oğlum! (Qucaqlar öpər, Bəhrama əl verər.) F i r ə n g i z (heyrətlə) Səyavüşmü?! P i r a n (sarğıya baqar) O nə? S ə y a v ü ş Çizilmiş qolum. T o s u n Həm yaralar bizim qızlar, həm sarar. B ə h r a m Öylə bir şey deyil, keçər… P i r a n (gələnləri Səyavüşə göstərir) Baqsana! İştə, bütün saray çıqmış qarşına. S ə y a v ü ş Təşəkkür!.. Az deyil lütfünüz bana, Bilməm ki, layiqmi Səyavüş buna? P i r a n Hər könüldə sana hürmət bəslənir, Adın Altay dağlarında səslənir. (Əfrasiyab hökumət ərkanı ilə gəlir.) P i r a n (Səyavüşə) Dayın Əfrasiyab, o şanlı xaqan! (Əfrasiyaba) Oğlumuz Səyavüş, adlı qəhrəman! Ə f r a s i y a b (Səyavüşü qucaqlar, öpər) Xoş gəldin, bu yurda gətirdin səfa, Qəhrəman Səyavüş! H a m ı Var ol, bin yaşa! Ə f r a s i y a b (ətrafındakılara) İştə, həmşirəmin şahin yavrusu! Parlar gözlərində zəfər duyğusu. S ə y a v ü ş Çocuq babasından qaçarsa, bəlli Ana qucağında bulur təsəlli. Ə f r a s i y a b Əvət, İran sana baba ocağı, Bu yurtda bulursun ana qucağı. Şübhəsiz xor baqsa baba oğluna, Ana köksü daim açıqdır ona. G ə r ş i v ə z Bu ölkənin qorqu bilməz elləri, Kişnəyən atları, coşğun selləri, Qartal yavruları səni gözlüyor, Həp səninçin şanlı günlər özlüyor. Pərdə -II SƏHNƏ** Əfrasiyab sarayında türk zevqinə uyğun bir salon. Ə f r a s i y a b Afərin Səyavüşə, dün vuruldum bən ona, Vaqif imiş gerçəkdən bütün hərb üsuluna. P i r a n Bəsləmiş qucağında onu sənin həmşirən, Sonra almış tərbiyə Rüstəm kibi yigitdən. Ə f r a s i y a b Çalış, mümkün olduqca, al da onun könlünü, Unutsun keçənləri, xoş keçirsin beş günü. P i r a n Bəncə Səyavüş qızın Firəngizlə birləşsə, Birləşir iki ölkə… G ə r ş i v ə z (son sözləri dinlər, alaycı tərz ilə) Əvət, gözəl vəsfəsə!.. Ə f r a s i y a b Firəngizlə Səyavüş görüşdülərmi? P i r a n (əli ilə rədd edər) Asla! Ə f r a s i y a b O halda sən onların fikrini sor da, anla! G ə r ş i v ə z (acı və alaycı gülümsəyişlə) Tezdir daha, bəkləyin, çocuq sanmayın onu, Bir siyasət olmasa, atmaz baba yurdunu. Ə f r a s i y a b Yersiz şübhə!.. Bu səndə ikinci bir təbiət… P i r a n Səyavüşdən uzaqdır, hər hiylə, hər siyasət. Əfrasiyabla Piran çıqar. G ə r ş i v ə z Gör bəndən daha əvvəl kimlər vəliəhd olur!? Xayır, yaşatmam onu, umulmaz cəza bulur. (Çıqar.) Firəngiz nədimələrlə girir. B i r i n c i n ə d i m ə Firəngiz, Firəngiz! Nə olmuş sana? Söylə, səni üzən hanki fırtına? İ k i n c i n ə d i m ə Bayğın gözlərində acı bir hal var, Səyavüşdənmidir bu iztirablar? F i r ə n g i z O bir yıldız kibi aqdı könlümə, Atəşli bir çiçək taqdı könlümə. Əlimdən aldı səbrimi, uyqumu, Alav dalğaları sardı ruhumu. Çırpınan qəlbimə yardım eyləyin! Dərdimi siz açın, ona söyləyin!.. İstəməm, istəməm, açmayın, xayır, Bəlkə onun könlü başqasındadır?! B i r i n c i n ə d i m ə Xayır, sənsin onun dilək pərisi. İ k i n c i n ə d i m ə (qapıya baqar, arqadaşına) Biz gedəlim, gəldi iştə kəndisi! B i r i n c i n ə d i m ə (Firəngizə) Əmin ol ki, ələ düşməz bu fürsət. F i r ə n g i z Bilməm nə söyləyim? İ k i n c i n ə d i m ə Haydi, cəsarət!.. (Pərdə arqasına çəkilirlər.) F i r ə n g i z (əli alnında, şaşqın) Uf, yadımdan çıqdı bütün sözlərim. S ə y a v ü ş (gəlir, vurğun bir ahəng ilə) Sənmisin?.. Nihayət, güldü gözlərim. F i r ə n g i z Yaran nə haldadır? S ə y a v ü ş Həp sağalmamış. F i r ə n g i z (qoluna baqar, şübhəli gülümsəyişlə) Hanı? Ondan bir iz belə qalmamış… S ə y a v ü ş Qəlbimdədir izi, görünməz gözə, Sızlar, durur, gəlincə biz yüz-yüzə. Bir kərrəcik səni avlaqda gördüm, Sonra həp gözümdən iraqda gördüm. Bütün qızlar bana yaqın olduqca, Sən ürküb qaçırsın, səbəbsizmi ya? F i r ə n g i z (süzgün baqışla) Qaçmaq da yaqlaşmaq için bir yoldur. S ə y a v ü ş Səyavüş o halda bəxtiyar olur. F i r ə n g i z Bəxtiyarmı!? S ə y a v ü ş Əvət, bir anlat bana, Sənin də nisbətin varmı xaqana? F i r ə n g i z Bən bir misafirim bu aşiyanda, Köçmək üzrəyim ən yaqın zamanda. S ə y a v ü ş Hanki bir diyara? F i r ə n g i z Kəndim də bilməm!? S ə y a v ü ş Tühaf bilməcədir! Almaz düşüncəm, Hanki səyahətə çıqsa bir durna, Bir gövərçin uçub qaçsa hər yana, Yenə aqşam üstü bulur bir yuva… F i r ə n g i z (gülümsər, mə’nalı bir tevr ilə) Şübhəlidir bənim için o mə’va. S ə y a v ü ş Sözlərin başqadır, gözlərin başqa… (Əllərini yaqalamaq istər.) F i r ə n g i z (pərdə arqasına keçər) Dur, gələn var, görüş qalsın sonraya. S ə y a v ü ş (gözləri ilə onu izlər, həyəcan içində) Bən uymadım hər dilbərin kamına, Uğradım çoqunun intiqamına. Bilmədim ki, bir gün bənd olur könül O şahin gözlərin ehtişamına. Yürürkən sanki naz edər göylərə, Səcdə etməyimmi xoş xuramana? -Ə f r a s i y a b , P i r a n , G ə r ş i v ə z və Tosun girir.* Bir gövərçin əsir etdi qartalı Gözəllik namına, sevgi namına. Ə f r a s i y a b Nədir bu dalğınlıq, nə olmuş, oğlum? S ə y a v ü ş Saray həyatından artıq yoruldum. P i r a n Dayın həp şən görmək istiyor səni, Burdan evləndirmək istiyor səni. S ə y a v ü ş Hər nəyə əmr etsə xaqan haqlıdır, Lakin Səyavüşün qəlbinə, xayır… G ə r ş i v ə z Bəlkə İranda var başqa sevdiyi. S ə y a v ü ş Asla!.. Ə f r a s i y a b (Tosuna) Firəngizi çağırsan eyi, Uzlaşsalar, düyün başlanır yarın. P i r a n Firəngiz gözüdür bütün qızların. S ə y a v ü ş Kimsəyə bən könül vermədim daha, Yalnız bir avçı qız gördüm avlaqda. Həmən könlümü bir baqışda çaldı, Yadigarı iştə qolumda qaldı. Ə f r a s i y a b Bütün qızlar gəlsin! P i r a n (işarə eylər) Olur, pək ə’la. G ə r ş i v ə z (ətrafa) Ah, sevdiyi birdən Firəngiz olsa!? Dəhşət daha kəskin olur şübhəsiz. Q ı z l a r gəlir. Ə f r a s i y a b (Səyavüşə) Hankisidir? S ə y a v ü ş İştə!.. (Firəngizi göstərir.) Ə f r a s i y a b (məmnun) Qızım, Firəngiz! S ə y a v ü ş Bən misafir sandım onu sarayda. Ə f r a s i y a b Yanlış da bir naxış!.. P i r a n Əvət, öylə ya, Həyat səhnəsində həp misafiriz. Ə f r a s i y a b (Firəngizə) Sən də könlünü aç! F i r ə n g i z Siz vəkilsiniz. Ə f r a s i y a b Afərin, pək gözəl cəvab, afərin! (Qolları arasına alır. Sonra vəzirə.) Piran! Uğurludur sənin əllərin, Dəyişdir bunların bazubəndini, İcra olunsun da nişan ayini. P i r a n (Səyavüşün bazubəndini Firəngizin qoluna, onunkunu da Səyavüşün qoluna taqar.) İştə, ruhlardakı duman savuşdu, İki yıldız bir-birinə qavuşdu. G ə r ş i v ə z (Tosuna, kinli) Xayır, xayır, mümkün deyil bu asla, Gərək dağılsın şu uğursuz yuva!.. T o s u n Fikrin nədir? G ə r ş i v ə z Onu göstərir zaman. P i r a n İştə, alqışlara layiq bir nişan! Ə f r a s i y a b Səyavüşə tac və xəl’ət verilsin. S ə y a v ü ş İstəməm, sadəlik xoşdur bənimçin, İranda da vardı tacım, xəl’ətim, Həp bıraqdım, həzz etmədi xislətim. Ə f r a s i y a b Niçin bıraqdın? Pək uğursuz şeymi? S ə y a v ü ş Sıqdı bəni altın bir zəncir kibi. Ə f r a s i y a b Haydi bəndən böyük bir rütbə istə! S ə y a v ü ş Gözüm yoqdur bənim hiç bir rütbədə. P i r a n Cəngavərlik daha xoş gəlir ona. Ə f r a s i y a b Göndərəyim səni Çin hüduduna; Böyük bir vilayət isyan içində Həp çırpınıb durur al qan içində. S ə y a v ü ş Al qan içindəmi? Səbəbsizmi ya? Ə f r a s i y a b Yasamızı kimsə almıyor saya. S ə y a v ü ş (məğrur) Bir ay belə sürməz o qanlı dalğa. G ə r ş i v ə z (ətrafa) Cənazən gömülər orda toprağa. P i r a n (əlini Səyavüşün omuzuna qoyaraq) Səyavüş söndürür onu şübhəsiz. Ə f r a s i y a b (qızını süzərək) E’tiraz etməzmi buna Firəngiz? F i r ə n g i z İki könül birsə, diləklər də bir. Ə f r a s i y a b Gedin, birlik sizə səadət verir. Gedirlər. B i r i n c i v ə z i r Fikrin nədir? İ k i n c i v ə z i r Onu göstərər zaman. G ə r ş i v ə z İştə alqışlara layiq bir nişan, Xayır, xayır, mümkün deyil bu asla, Dağılsın gərək şu uğursuz yuva. Pərdə * * * Dördüncü pərdə -I SƏHNƏ** -Çin hüdudunda türk və çin zevqi ilə süslənmiş vali qonağı…* V a l i (qalın bığlarını eşər. Barmaqlarını gur saqalı içinə daldırıb düşünür. İçəri girən qurt baqışlı müşavirə) Nə var, nə yoq? M ü ş a v i r Vali sağ olsun, bütün Ölkədə bir sevinc izi var bu gün. V a l i Afərin, səndəki zəka bəllidir, Yoqdur sənin kibi qurnaz müşavir. M ü ş a v i r Xayır, sanma bizə uymuş cəmaət, Hər kəs Səyavüşə edər itaət. Qaçaq Altay belə fürsət bulub da Xain asilərə edər komanda. Bütün qaçaqları taqmış ardına, Atar bizim mə’murları zindana. V a l i Bilməm bu haqqı kim vermişdir ona? M ü ş a v i r Bəlli, arqalanmış xaqan oğluna, Onu Səyavüşmü şımartdı, yoqsa Bu cür’ətlə atılmazdı ortaya. İsyan yatırmağa gələn bu sərsəm, Meydan oqur bizə, nədənsə bilməm! V a l i Gəlsin, onu tatlı dilə basmalı, Bir səbəb bulub da həmən asmalı!.. M ü ş a v i r Xayır, asmaq doğru deyil, bir gecə Yataqda məhv etməlidir gizlicə. -Bu sırada silahlı zəbtiyyə mə’murları, üstü, başı yırtıq isyançı köylüləri gətirirlər. İçlərində iki qadın da bulunur. Yalnız önlərincə gələn və kinli baqışla bir tərəfdə duran gənc Yalçın təmiz geyinmişdir.* M ə’ m u r Gəlin, haydi! (Yalçının yaqasından tutub çəkər.) Sən də!.. Y a l ç ı n (qızğın) Bıraq!.. Z ə b t i y y ə m ə’ m u r u Azğınlar! İ s y a n ç ı l a r Azğın biz deyilik. M ə’ m u r Ya kimdir? İ s y a n ç ı l a r (mə’murları göstərir) Onlar! V a l i (qadınlara işarətlə) Bunlardamı isyançıdır? Y a l ç ı n Şibhəsiz, Taun, vəba qarşısında həp biriz. V a l i Taunmu? Y a l ç ı n Siz taundan da uğursuz, Ölümdən də zalım və qorquncsunuz. V a l i Bu kim? M ə’ m u r Yalçın! Tazə gəlinin əri!.. V a l i Zəncirsiz dururmu böylə sərsəri! Y a l ç ı n Deyil bana, zəncir yaraşır sana! V a l i Söylətməyin, haydi, atın zindana! Y a l ç ı n Vicdansız canavar! V a l i Susdurun! M ə’ m u r Sonra? V a l i Həpsi birər-birər çəkilsin dara. Y a l ç ı n Alçaq! (Valiyə) Yarın sən də izlərsin bizi. Z ə b t i y y ə m ə’ m u r u (qırbacla vurur) Haydi! (Onları aparır) Öncə onun silinsin izi! (Müşavirə) Nə var? Gözlərinə bir qayğı doldu, Yalçının gəlini əcəb nə oldu? M ü ş a v i r (yana baqaraq) İştə… Baqışları olduqca kəskin! V a l i (ona yaqlaşır) Nədir gözlərində bu hiddət, bu kin? Düşün, təslim olmadıqca sən bana, Həsrət qalacaqdır nişanlın sana. G ə l i n Bənim duvağımı sən deyil, ancaq Yalçın açmalıdır. V a l i (qolundan tutar) Yaqın gəl! G ə l i n (geri çəkilir, nifrətlə) Bıraq! M ü ş a v i r Yavrum, hər gəlin ki, yeni köçərsə, Bikri ancaq nəsib olur rəisə. Şərəfdir bu sana, düşünsən bir az, Valinin diləyi hiçə sayılmaz. V a l i Bu bir qanun! Hər kim boyun qaçırsa, Eli, əqrəbası batar həp yasa. Qatlandım nazına bütün bir gecə, Qırma bəni, yaman olur nəticə. G ə l i n Bənim könlüm hər qülbəyə, Nəş’ə sərpən atəş deyil. Bənim aşqım hər kölgəyə Gülümsəyən günəş deyil. Gülünc taleyimdən bana Bu gün sönük bir ah qaldı, Qopdu zalım bir fırtına, Gənc ömrümü həsrət aldı. (Ağlar.) V a l i İstər gül, istər ağla, Bana ram olmadıqca, Qurtulamazsın, saqın! Nə sən, nə də nişanlın. G ə l i n (sərt) Mümkün deyil bu əsla! Namus deyil paçavra! V a l i (bağırır) Tərbiyəsizlik yetər! (Müşavirə) Bu pərdəyi aç, göstər! Bəlkə bir az uslansın. Açar. Uzaqda dəniz və yelkən gəmisi, bir tərəfdə dağlar, ən yaqında isə dar ağacında yüzü arqaya ağ kömləkli bir cənazə görülür. G ə l i n (onu nişanlısı zənn edərək) Ah, o Yalçınmı!? Yalçın! Aman nədir bu dəhşət!? Sənsiz həyata nifrət!.. (Hıçqırıqlar içində bayılıb düşər.) M ə’ m u r Xayır, o Yalçın deyil, Sənin nişanlın deyil. O, məhbəsdə inliyor, Hiçlikləri dinliyor. V a l i Zavallı!.. İştə bitdi, Bir anda söndü, getdi. -Cənazəyin üzərinə bir örtü çəkirlər. Dışarıda qorqunc və gurultulu səslər eşidilir* S ə s l ə r Hanı xırsızlar bəyi? Yetər tüğyan etdiyi. Nerdə, göstərin onu, Gəlmiş ömrünün sonu. V a l i Kimdir onlar? M ü ş a v i r Səfillər! Səndən öc almaq dilər. V a l i Bu azğınlıq yararmı? Yoqsa çıldırdılarmı?! -Türk və çinli qiyafəsində bir yığın isyançı xalq gurultu ilə içəri soqulur. Sadə geyimli Səyavüşlə Bəhram da bir tərəfdə durur. Qarayanız Altay isə qabağa gəlir.* A l t a y İştə, o xain burda! İ s y a n ç ı l a r O düşmandır bu yurda. A l t a y Həmən cəza bulmalı! İ s y a n ç ı l a r Bir anda məhv olmalı! V a l i Azğın! Şaşırdınmı sən!? M ü ş a v i r İştə o pək sərsəri! V a l i Bu sayğısızlıq nədən!? M ü ş a v i r O, bunların rəhbəri. A l t a y Artıq yetər, səbrimiz həp tükəndi. İ s y a n ç ı l a r Səbrimiz həp tükəndi. A l t a y Hüququmuz, namusumuz çignəndi. İ s y a n ç ı l a r Namusumuz çignəndi. V a l i Bən ayrılmam ədalətdən, qanundan. İ s y a n ç ı l a r Yalan!.. Çəkilməz yalan! A l t a y (əlilə göstərir) İştə, ədalətin dar ağacları! Boğazlatdın acları. Quraqlıq bir yandan, sən də bir yandan, Xalqa yutturdunuz qan. Ölkə vİran oldu, çıraqlar söndü, Evlər məzarə döndü. Vergi deyə hər gün bizi soydunuz, Yaman günə qoydunuz. V a l i Gəlirsiz hökumət təməldən bitər. İ s y a n ç ı l a r Bitsin yoq olsun, yetər! B i r n ə f ə r ç i n l i Yetər, sandınız bu xalqı oyuncaq, Xalqı xırpalayır hökumət ancaq. Y a l ç ı n İştə bən!.. V a l i Səni kim bıraqdı? Y a l ç ı n (İsyançıları göstərir) Şaşqın! Səncə əyləncəmi şu yılmaz aqın? V a l i Sus, bu, hökumətə qarşı isyandır! Y a l ç ı n Sənin azğınlığın bizə əyandır. A l t a y (önünə keçər, qızğın) Yetər çıldırdınız hökumət! – deyə, Evləri yıqdınız, ədalət! – deyə. Məzlumlar qanından badə sondunuz, Qarğa-quzğun kibi leşə qondunuz. Qanun deyə doğruluqdan caydınız, Xalqın namusunu hiçə saydınız. Aldıqları nəfəs – zəhərli ahlar, Qidasız çocuqlar ot yeyib yaşar. Söylə, öyündüyün ədalət bumu? Hökumət dediyin rəzalət bumu? V a l i Kimsə böylə təhqir etməmiş bəni, Sən nəçisin, kimsin? Aşma həddini! A l t a y Zülmətləri yaran bir şimşəyim bən, Doğdum məzlumların diləklərindən. V a l i (qafasını sallar, acı gülüşlə) Bildim ki, Altaysın, bəlli şöhrətin, Şübhəsiz böyükdür, gücün, qüdrətin. (Camaatı göstərir.) Əfsus, güvəndiyin bu sərsəmlərin Cümləsi isyançı, cümləsi xain. S ə y a v ü ş Bu adlar yaraşır ancaq Valiyə. V a l i Bən kimlərə isyan etdim? S ə y a v ü ş Hər şeyə; Haqqa, ədalətə, insaniyyətə, Namusa, vicdana və heysiyyətə. V a l i Demək sən də uyub şu xırsızlara, Qıymaq istiyorsun böyük sərdara. Türk və moğol dursun, çinlilər belə Şımardı da əlbir oldu səninlə. O çinlilər ki, dün bizə əsirdi, Qarşımızda bu gün dodaq gəmirdi. A l t a y Həpsi məzlum, ya türk olsun, ya çinli. S ə y a v ü ş (acı gülüşlə) Tilki baqışların nasıl da kinli!? V a l i (sinirli) Qəhrəmanlıq səni məğrur etməsin, Qorqunc olur cəzan… S ə y a v ü ş Söylənmə, miskin! (isyançılara) Bağlayın qolunu, susdurun onu! -İsyançılar Yalçınla arqadaşının yarıbağlı qolunun zəncirini açıb Vali ilə Müşavirin qolunu bağlarlar.* Ç i n l i İştə haq bağıran haqsızın sonu! Y a l ç ı n (Valiyə dar ağacını göstərir) Çoq alçaldın, şimdi sənindir sıra, Bir az yüksəlirsin, çəksələr dara. S ə y a v ü ş Xayır, saqın! Onu asmış olsalar, Zəhərlənir leşə qonan qarğalar. Bəncə layiq ona bir dəmir qəfəs, İbrət alsın görüb keçdikcə hər kəs. Ç i n l i Altay! Sən bu yurda yeni can verdin, Zülmün qaba heykəlini devirdin. Y a l ç ı n Alqış sana, alqış doğduğun soya! Alqış bəslədiyin böyük duyğuya! A l t a y Siz çox inlədiniz zəncir altında; (Valiyə işarətlə) O zevqi tapmalı bizim şaşqın da, Şu qayğısız ovalara, dağlara Xəyanət uğramaz bu gündən sonra. Susdu hər bucağa qonan bayquşlar, Bir də çignəməz bu yurdu sərxoşlar. Zülmə qarşı dikbaş və məğrur olun! Hürriyyət uğrunda pək cəsur olun! Səadət pərisi gülməz qullara, Munis olur ancaq dəmir qollara. Pərdə -II SƏHNƏ** -Keçən səhnə… Aqşam üstü… Qarşıdakı pərdələr qalqmış, dar ağacı üzərinə iri fanar qonulmuş, dışarıda gözəl geyinmiş t ü r k , m o ğ o l , ç i n qızları və dəliqanlıları coşğun bir sevinclə rəqs edərlər. F i r ə n g i z nədimələri ilə bərabər iri, açıq pəncərədən onlara tamaşa eylər.* S ə y a v ü ş (gəlir) Gözün aydın! F i r ə n g i z Nə var? S ə y a v ü ş İştə əmcəniz! F i r ə n g i z Gərşivəzmi? (Qapıya doğru ilərilər, içəri girən Gərşivəzə.) Xoş gəldiniz! G ə r ş i v ə z (qucaqlayıb alnından öpər) Firəngiz! F i r ə n g i z Babam niçin bizi anıb gəlmədi? G ə r ş i v ə z Bu gün bayram olduğunu bilmədi, Zərər yoq, o gəlməz, siz gedərsiniz. (Ətrafı süzər) Nə xoş mənzərələr, nə parlaq dəniz!? S ə y a v ü ş Dənizsiz bir ölkə çıqılmaz qəfəs, Havasız bir məhbəs, alınmaz nəfəs. G ə r ş i v ə z İştə həp erkəklər, yosma gəlinlər Daşqın sevinc ilə rəqs edib gülər. S ə y a v ü ş Əvət, şanlı bir gün, uğurlu bayram. F i r ə n g i z Xalq için qurtuluş günü – şu bayram. B ə h r a m Bir yıl əvvəl isyan qopardı burda, Səyavüş tazə ruh verdi bu yurda. G ə r ş i v ə z Duydum şöhrətini bütün ellərdə, Zəfər dastanların gəzər dillərdə. Mümkünsə, dinləmək istərdim əl’an Olub keçənləri kəndi ağzından. S ə y a v ü ş Bən şu yurda yeni vardığım zaman, Sarmışdı hər yeri aclıq və isyan. Xain mə’murlara cəza verildi, Qarğaşalıq bitdi, köylər dirildi. Bunu görən qomşu çinlilər belə, Yığın-yığın əlbir oldu bizimlə. G ə r ş i v ə z Aşq olsun, əzizim, böyük məharət! Var ol, bin yaşa, ən gözəl siyasət! (Əlini sıqar, şübhəli baqışla.) Çin xalqına çoq da inanmaq olmaz, Onlar siyasətdə olduqca qurnaz. S ə y a v ü ş Xayır, həpsi Çin xaqanından qaçan, Yoxsul əkinçilər… G ə r ş i v ə z Hiylədir, inan! Onlar yabançıdır bizə, unutma! Hər azğını türkə bərabər tutma! S ə y a v ü ş (sərt və kəskin) Bən bu düşüncəyə qarşıyım… G ə r ş i v ə z Saqın! Er-gec qıyar sana o məzlum aqın. -Q ı z l a r yemək və şərab gətirir. Bu sırada dışarıdan gurultulu səslər eşidilir.* Y a l ç ı n Yetər, verilsin cəza, O vicdansız xırsıza! A l t a y Xain qaçsa hər yana, Qurtuluş yoqdur ona. -A l t a y və Y a l ç ı n camaatla bərabər yaqaladıqları V a l i və M ü ş a v i r i gətirirlər.* S ə y a v ü ş Nə olmuş? A l t a y Bu alçaq həriflər dəmin Qaçmaq istiyormuş… Y a l ç ı n (Valiyi üstdən aşağı süzərək) Zavallı miskin! S ə y a v ü ş Durun! A l t a y Bu xainlər asılsın gərək! C a m a a t Asılsın, asılsın! A l t a y (Valiyə) Oh, quduz köpək! V a l i (Səyavüşün ayaqlarına qapanır) Bir yıl cəza kafi deyilmi? S ə y a v ü ş Asla! G ə r ş i v ə z Səyavüş! Onları bana bağışla. S ə y a v ü ş Zalim bağışlansa daha çoq azar, Məzlum için qazar ən dərin məzar. G ə r ş i v ə z (Səyavüşə) Onun cəzasını bıraq bizlərə! F i r ə n g i z Əmcəmin sözünü salmayın yerə! S ə y a v ü ş Düşün, yaralanmış kinli bir yılan Sağ qalırsa… Y a l ç ı n Xayır, buna yoq imkan. A l t a y (Yalçına) Bağlayın qolunu şu azğınların! G ə r ş i v ə z Xaqan hüzuruna gedərlər yarın, Qanun qarşısında rəzil olurlar, Umulmaz, amansız cəza bulurlar. A l t a y Xayır, inanmayın! F i r ə n g i z (Səyavüşə) Susdur Altayı! S ə y a v ü ş Haydi! Y a l ç ı n Gəl, xaqan da bunların tayı. A l t a y Səyavüş də şah nəsli, xaqan nəsli, Onun hər kəslə var başqa bir dili. Gedirlər. G ə r ş i v ə z (Səyavüşün əlini sıqaraq) Var ol, xalq içində qırmadın bəni, Sağ bıraqmam inan öylə xaini. Nədimələr qədəhləri doldurur. F i r ə n g i z (kəndisi doldurduğu böyük qədəhi Gərşivəzə verir) Yorğunsunuz, gözəl şərabdan için! S ə y a v ü ş (nədiməyə) Çin elçisi nerdə, çağır da gəlsin. B i r i n c i n ə d i m ə (qapıya doğru baqır.) Gəldilər. S ə y a v ü ş Buyurun! Eyicə geyinmiş K ö s ə, B ə h r a m l a bərabər gəlir, otururlar. F i r ə n g i z (Gərşivəzi Kösəyə tanıtaraq) İştə əmcəmiz. K ö s ə (Gərşivəzə) Məmnun etdi bizi böylə gəlməniz. S ə y a v ü ş (qədəhi qaldırır) Var olsun Gərşivəz!.. B ə h r a m (içərək) Yaşa, bin yaşa! G ə r ş i v ə z Çoq təşəkkür!.. R ə q q a s ə girər. O kim? F i r ə n g i z (gülümsəyərək) Canlı bir əda! K ö s ə O, Çin sarayında eşsiz bir inci, Həm oynamaqda, həm səsdə birinci! G ə r ş i v ə z (Firəngizə baqaraq) Nəş’əmizə yeni bir nəş’ə qatsın. F i r ə n g i z (rəqqasəyə) Şaqraq səsin duyğuları oynatsın. Gərşivəz bir də içər. R ə q q a s ə (həm şarqı söylər, həm də rəqs eylər) Doğurdu annəm bəni matəmli bir dügündə, İblis ilə tanrının öpüşdüyü bir gündə. Gözlərimdə o gündən məstanə cilvələr var, Ağlasam yüzüm gülər, gülərsəm ruhum ağlar. Bən istərim hər könül bənim aşqımla dolsun, Kimsə bana yar deyil, ancaq əsirim olsun. Rəqqasə çəkilir, Gərşivəz dərin ah çəkər. S ə y a v ü ş "Ah" niçindir? G ə r ş i v ə z Bunu o cəllada sor! (Əlini şiddətlə masaya vurub qalqır.) Xayır, bu hiç vicdanıma sığmıyor. S ə y a v ü ş Nə oldu? G ə r ş i v ə z Hiç!.. S ə y a v ü ş Kimə qarşıdır bu kin? F i r ə n g i z Vali içinmidir? G ə r ş i v ə z Sormayın! S ə y a v ü ş Niçin? G ə r ş i v ə z Çünki Vali onun yanında bir hiç! S ə y a v ü ş O kim? Daha qorqunc insanmı? G ə r ş i v ə z Vaz keç! Alav dalğaları yaqar beynimi, Hiç bir qüvvət susduramaz kinimi. S ə y a v ü ş Yorğunsunuz, bir az yatın, dinlənin. (Yan odaya götürür.) G ə r ş i v ə z (qolunu Səyavüşün boynuna keçirir) Bilinmədi əfsus qiymətin sənin. F i r ə n g i z (Bəhrama) Daim onda böylə gülünc hallar var, Bir qədəh içdimi, qiyamət qopar. B ə h r a m Xayır, bu coşğunluq səbəbsiz deyil. Həpsi çıqar. Kösə ilə rəqqasə qalır. K ö s ə (təlaş ilə qıza yaqlaşır.) Tam fürsətdir! Hanı o zəhri-qatil? R ə q q a s ə Yolda düşürmüşüm… K ö s ə Yalan söyləmə! R ə q q a s ə (ciblərini göstərir) Yoqdur, inan! K ö s ə Çıqar, həzyan eyləmə! (Ciblərini arar və boğazını yaqalar, bu sırada Firəngiz qapı arasından görünür, dinlər.) R ə q q a s ə (bükülü bir kağız çıqarır) Buyur! Südabənin bu hiyləsində Sən də məhv olursun, inan ki, bən də. K ö s ə (kağızı açar, gülərək) Bu bir zəhir ki, ilk öncə güldürür, Güldürür, güldürür, sonra öldürür. Səyavüşə məxsus qədəh iştə bu! Bizdən ona tatlı, sürəkli uyğu!.. R ə q q a s ə (həyəcanlı) Həp o, həp Südabə!.. K ö s ə (dalıb gedən rəqqasənin qolundan tutar, odadan çıqarmaq istər.) Gəl, yetər sükut! R ə q q a s ə (zəhərli qədəhi alıb yerə çırpar) Parçalanmalıdır bu qanlı tabut… K ö s ə (kinli) Səyavüşə sən dəmi aşiq oldun? R ə q q a s ə Sən nəsin? İştə bir duyğusuz odun! K ö s ə (cibindən küçük bir xəncər çıqarır) Baq, bu xəncər daha zəhirli, kəskin! R ə q q a s ə (əlindən xəncəri qapar) Sən canavar südiyləmi bəsləndin!? K ö s ə Xəncəri ver bana!.. R ə q q a s ə (ətrafa) Zavallı şaşqın! Öylə qəhrəmana qıyılmaz, saqın! K ö s ə Ver diyorum… (Xəncəri almaq istər.) R ə q q a s ə Xayır! (Xəncəri arqaya atar.) K ö s ə (qızı yaqalar, boğar) Ver! R ə q q a s ə (acı fəryad ilə) Bıraq, bıraq! K ö s ə Xəncəri ver, yoqsa… F i r ə n g i z (Xəncəri yerdən alıb Kösənin böyrünə saplar) Al, iştə, alçaq! K ö s ə (yıqılaraq) Ah, bən… ölsəm belə… sizə… aman yoq… F i r ə n g i z Sus! S ə y a v ü ş (içəridəkilərlə bərabər gəlir) Nə olmuş? F i r ə n g i z Bunda asla vicdan yoq; Hərif Çindən gələn elçi deyilmiş. R ə q q a s ə Südabə göndərmiş, səninçin gəlmiş. S ə y a v ü ş Hiç şübhə yoq ki, var gizli bir səbəb. R ə q q a s ə (göstərir) Qədəh də, xəncər də zəhərlidir həp. F i r ə n g i z Pozmaq istiyorkən şən həyatını, Firəngizdən aldı mükafatını. S ə y a v ü ş (rəqqasəyi süzərək) Bu qız da şübhəsiz yoldaşdır ona. R ə q q a s ə Fəqət yoldaşlığım varmadı sona, Biz səni öldürməkçin gəlmişkən, Nədənsə həp fikrim dəyişdi birdən. S ə y a v ü ş Söylə, niçin dəyişdi? R ə q q a s ə Hiç sormayın! Çırpınan qəlbimə yara vurmayın! Bən çocuqkən saraylara satıldım, Rüzgar kibi eldən-elə atıldım. Öc izlərkən, birdən sana tuş oldum, Fəqət məzlumlara yardımçı buldum. (Cənazəyə baqar, kinli) Qıymaq istiyorkən bu miskin sana. Mane oldum iştə!.. B ə h r a m Afərin sana! F i r ə n g i z Qız məhv olmuşdu bən yetişməsəydim. (Rəqqasəyi qucaqlar, öpər.) İnan, səni bütün ruhumla sevdim. (Nədimələrə.) Alın, rahatlansın, o pək üzüldü, Sisli taleyimiz onunla güldü. Rəqqasəyi yan odaya aparırlar. S ə y a v ü ş (yanındakılara) Alın cənazəyi!.. Qaldırırlar. Nə dəhşət!? Əgər Cihandakı bütün kinlər, fitnələr, Bütün ihtiraslar olsa həp gəbə, Bir afət doğardı, o da Südabə! G ə r ş i v ə z (dərin ah çəkər) Doğrusu, pək uğursuzmuş taleyin, Bilməm nə gündə sən cihana gəldin? Zülmətlə nur qarışdığı andamı? Xeyr ilə şər barışdığı andamı? Sanma bir Südabə azmışdır yolu, Əfrasiyab ondan daha qorqulu! S ə y a v ü ş Bən nə yapdım ona? Tühaf müəmma!? G ə r ş i v ə z Diyor ki, göz tikmiş taxtü tacıma. F i r ə n g i z Səyavüşmü? G ə r ş i v ə z Əvət! S ə y a v ü ş Çirkin iftira! G ə r ş i v ə z Diyor: "Qarşı durur o, qanunlara"! S ə y a v ü ş Hanki qanunlara? G ə r ş i v ə z Kim bilir!? F i r ə n g i z Asla!.. Sapdığımız yoqdur qanunsuz yola. G ə r ş i v ə z Xayır, bu şübhələr sıqmasın sizi, Yoqdur Səyavüşdə xəyanət izi. (Digər odaya keçər.) S ə y a v ü ş Gedib görmədikcə Əfrasiyabı, Qalqmaz ortadan bu fitnə dolabı. F i r ə n g i z Saqın, getmə, ona bir şübhə gəlsə, Yalnız sana deyil, qıyar hər kəsə. S ə y a v ü ş Yoq, dayanılmaz bu çirkin böhtana, Ən küçük bir ləkə ölümdür bana. (Sinirli və coşqun.) Kimə inanmalı!? İştə hər diyar Bana qarşı kin və intiqam duyar. İran xəyanət və hiylə ocağı, Turan iftira və dəhşət qucağı!.. Çinə getsəm, onlar daha amansız! Saray böcəkləri yaşarmı qansız? Lə’nət olsun, uymam bu gündən sonra Elmasla parlayan qanlı taclara! Pərdə * * * Beşinci pərdə -Dağ ətəyində bir ova… İki-üç çadır qurulmuş, ikindi çağı, bulutlu hava, ətraf qayalıqdır. Çadır önündə Vali, Müşavir və Tosun əskəri qiyafədə olaraq qonuşurlar. Əskərlərdən kimi nevbət bəklər, kimi ətrafı süzərək dolaşır.* V a l i (kinli adımlarla gəzinir) Oh, Səyavüş, Səyavüş! Bilməm nə sandın bəni!? Bir gün didib parçalar dəmir biləklər səni. M ü ş a v i r Gərşivəz olmasaydı, hər ikimiz bitmişdik, Gedər-gəlməz diyarə ziyarətə getmişdik. V a l i İnan ki, sağ qaldıqca böylə vatan xaini, Sönməz Əfrasiyabın alav püskürən kini. M ü ş a v i r Diyorlar ki, qorqudan Çinə qaçmış… T o s u n Həp yalan. V a l i Xayır, o qorqaq deyil. M ü ş a v i r Fəqət, xain bir insan. T o s u n (ətrafa) Bütün bu uydurmalar Gərşivəzin hiyləsi! (Onlara.) Xain deyil Səyavüş… M ü ş a v i r Sus bə, şeytan köləsi! V a l i (ətrafdakı əskərlərə) Haydi, baqın yollara, o sapqın nerdə olsa, Burdan keçər şübhəsiz, həmən alın ortaya! M ü ş a v i r Bulutlara uçsa da qurtuluş yoqdur ona. (Üç-dörd nəfərlə uzaqlaşır.) T o s u n (ətrafa) Məraqlıdır tilkilər saldırırsa arslana. Bu sırada göy gurlar, şimşək çaqar. V a l i Kişnər də yıldırımlar, qılıc çəkər bulutlar, Göylər səltənətində qavğamı, şənlikmi var!? R ü b a b ə (qıyafətini dəyişdirmiş olduğu halda, tacir qıyafətli pişxidmətlə gəlir. Acı fəryad ilə.) Ah, aman! T o s u n Dur, nə olmuş? R ü b a b ə Dəhşət aldı cihanı, Şaşırmış bir yolçuyuz, yoqdur səfər imkanı. P i ş x i d m ə t Biz nerdəyiz? Bu yollar çıqar hanki bir yana? T o s u n O yol Çinə, baq bu da Əfrasiyab yurduna. Boru çalınır, G ə r ş i v ə z bir neçə cəngavərlə gəlir. R ü b a b ə Gələn kimdir? T o s u n Gərşivəz! (Arqadaşlarına.) Hazır olun, səla…m dur! (Tə’zim için qılıc çəkərlər.) P i ş x i d m ə t (təmənna edər, Rübabəyi Gərşivəzə təqdim ilə) Əfəndim! Qadıncığaz sizi görmək istiyor. G ə r ş i v ə z Nerdənsiniz, kimsiniz? R ü b a b ə Keykavusdan elçiyiz, İştə məktubumuz var. G ə r ş i v ə z Öyləmi? Xoş gəldiniz. (Bir tərəfə çəkilib məktubu oqur.) "Ey könlümün sevinci, çəlik qollu Səyavüş! Tam fürsətdir, hazır ol, hər tədarük görülmüş. Sən bir yandan hücum et, Çin xaqanı bir yandan, Tus ilə Zal oğlu da saldıracaq İrandan. Alt-üst edin Turanı, orduları əzilsin, Əfrasiyab hüzura qolları bağlı gəlsin. İmza: baban Keykavus". (İblis qəhqəhəsilə.) Baq, bunu pək bəyəndim. (Tosuna.) İkram edin bunlara! T o s u n (soyuq) Buyursunlar, əfəndim! (Hər ikisini çadıra aparır, ətrafda boru çalınır.) Ə f r a s i y a b (Piranla bərabər gəlir) Bu çadırlar burda niçin qurulmuş? P i r a n Yol pək uzaq, bəlli, əskər yorulmuş. Ə f r a s i y a b Saqın, fürsət bulub Səyavüş qaçar, Sonra başımıza fəlakət açar. G ə r ş i v ə z Hər tərəfdən iştə tutulmuş yolu, Yoqdur ona asla qurtuluş yolu. Ə f r a s i y a b Hər kim o sapqını əsir edərsə, Mükafat alacaq hər nə istərsə. P i r a n Səyavüşə sapqın demək doğrumu? (Çin yoluna baqar, heyrətlə.) O kim, Səyavüşmü? Gerçəkdən omu? Ə f r a s i y a b Kəndisi, iştə! Rəzil, ədəbsiz! G ə r ş i v ə z Sağ-solunda Bəhram ilə Firəngiz! Ə f r a s i y a b Haydi, bir az rahatlansın çadırda, Xainləri bəklər ən ağır cəza. P i r a n Hiç bir zaman, Zaval yoqdur doğruya. Gedirlər. G ə r ş i v ə z (alaycı gülüşlə, ətrafa) Er-gec sərab olur o tatlı rö’ya, Sevin, sevin!.. Əvət, uzaq deyildir, O, başbuq olacaq, sən də baş vəzir. Ə f r a s i y a b Bəncə suçlu deyil o şanlı əskər. G ə r ş i v ə z Aldatmasın səni gözəl nəğmələr, Hələ dağlardakı isyan sönməmiş, Altay da əzmindən hələ dönməmiş. Ətraf kəntlər hər gün ona qoşulur, Gün-gündən ordusu həp qüvvət bulur. Səyavüşün əli çatsa Altaya, Salır bizi daha qorqunc qavğaya. İştə Keykavusun əli var hələ, İstər Səyavüşlə versin əl-ələ. Ə f r a s i y a b Xayır, Səyavüşdə hiç bir hiylə yoq. G ə r ş i v ə z (kinayəli) Sazın tellərində əfsanələr çoq! Ə f r a s i y a b Yetər, yetər, artıq usandıq, yetər! G ə r ş i v ə z Hər halda ot kökü üstündə bitər. Ə f r a s i y a b İnanmam, o xain deyildir, xayır. G ə r ş i v ə z (məktubu verir) İştə oqu! Bu hər sirri anlatır. Ə f r a s i y a b (oquyaraq sarsılır) "… Çəlik qollu Səyavüş Sən bir yandan hücum et, .Hər tədarük görülmüş ... Çin xaqanı bir yandan, Tus ilə Zal oğlu da Saldıracaq İrandan. Alt-üst edin Turanı, Orduları əzilsin. Əfrasiyab hüzura Qolları bağlı gəlsin!" Nə dəhşət?! G ə r ş i v ə z Nə cəsarət! Ə f r a s i y a b Çəkilməz bu xəyanət! (Tosuna) Çağır gəlsin, o sapqın cəvab versin. T o s u n İtaət! (Çadıra girər.) Ə f r a s i y a b (Gərşivəzə) Bir az suçlu çıqdımı? Həbsə alınsın həmən, Bir bəhanə bulub da üz başını cəsəddən. (Məktubu əlində bürüşdürür.) İlk görüşdə bən sənin haq sözünə baqmadım, Səyavüşün bir casus olduğunu çaqmadım. S ə y a v ü ş ü gətirirlər. F i r ə n g i z Ah, sevgili babaciyim! Ə f r a s i y a b Yaqlaşma! (Sərt və kəskin tevr ilə ona və Səyavüşə.) Sən də, o da düşmansınız tacıma. F i r ə n g i z Bizmi? Ə f r a s i y a b Əvət, yapdığınız haqsızlıq, Qanunsuzluq deyildir əfvə layıq. Gəl, yaqın gəl! S ə y a v ü ş Əmriniz? Ə f r a s i y a b İştə məktub var sana, Baban çağırmış səni, yenə əski yurduna. S ə y a v ü ş Xayır, istəməm, xayır, İran bir cənnət olsa, O yurda sanma bir də Səyavüş ayaq basa, Hind ormanlarındakı qaplanlara qoşulsam, Himalaya başında qartallara eş olsam, Nildəki timsahların atılsam qucağına. Mümkün… Amma tutulmam örümçəklər ağına. Südabələr bəsləyən uğursuz bir ölkənin Uğramam hüduduna, bundan əmin ol, əmin! Ə f r a s i y a b Öylə isən güclü ordu verəyim sana, Alt-üst edib İranı saldır Kəyan şahına! S ə y a v ü ş Xayır, o alçalsa da bən alçalmaq istəməm, Aqıtsa da qanımı, bən öc almaq istəməm. Ə f r a s i y a b (alaycı gülüşlə) Aranızda, şübhəsiz, qırılmayan tellər var, Şu məktubu al oqu, baq gör nələr sayıqlar!? (Məktubu Səyavüşə verir, Səyavüş gözdən keçirir.) G ə r ş i v ə z (Əfrasiyaba yanaşır, kinayə ilə) Bizim şanlı qəhrəman siyasətdən də anlar, Həmən cəvab bulur da işin içindən çıqar. S ə y a v ü ş (həyəcanlı) İştə bənim için ölüm fitvası! Südabənin yeni bir iftirası! Ə f r a s i y a b Yazan Südabəmi? S ə y a v ü ş Xayır, Keykavus. G ə r ş i v ə z Gizli tədbirlərin hiç oldu, əfsus! S ə y a v ü ş (sinirli) Gərşivəz! Sən dəmi dil açdın bana? Sən dəmi, sən dəmi küsdün vicdana? Ə f r a s i y a b Sus, bənim qardaşım təhqir edilməz! Gərşivəz iftira, dəsisə bilməz. S ə y a v ü ş Haqlısınız, əvət, anladım işi, Sadəlik də abdallığın bir eşi. (Gərşivəzə.) Düşün, əgər xain olsaydım, asla, Silahsız, ordusuz çıqmazdım yola. Tatlı dillərinə uyub gəldim bən, Əsirgəmə, hər nə gəlsə əlindən. Ə f r a s i y a b Yetər, çoq şımardı, həmən susdurun! Bağlayın qolunu! F i r ə n g i z (babası önündə diz çökərək) Mərhəmət! S ə y a v ü ş (kəndisini yaqalamaq istəyənlərə) Durun! F i r ə n g i z Lütf edin, acıyın, o, xain deyil! S ə y a v ü ş Üzülmə, yalvarma! Ə f r a s i y a b (qızının qolundan tutub itələr) Çəkil! S ə y a v ü ş Oh, səfil! Lə’nət o günə ki, sığındım sana, Nifrət güvəndiyim qanlı xaqana! Bən atıb da gəldim Kəyan tacını. (Firəngizi göstərir.) Şərəf bildim onun izdivacını, Düşünmədim, babam kimi sənin də, Əqrəblər yaparmış yuva beynində. Bu bir suçmu, söylə, yalnız qəhr olan Ölkələri xilas etdim aclıqdan. (Vali ilə Müşaviri göstərir) Haq tanımaz zalımlardan öc aldım, Bilmədim ki, buna qızarmış dayım. Əvət bilmədim ki, dumanlı başlar Haqqı deyil, haqsızlığı alqışlar. Səncə xoşmu xalqın acı fəryadı? (Həyəcanla.) Ah, babam da, sən də məzlum cəlladı!.. Ə f r a s i y a b Dəf’ edin, görməsin onu gözlərim. S ə y a v ü ş Bu siz, bu bən!.. Bitdi artıq sözlərim. (Səyavüşü əskərlər aparırlar.) F i r ə n g i z (babasına) Ah, səndə mərhəmət, vicdan yoqmudur? Səyavüş, Səyavüş!.. Aman, getmə, dur! Gedirlər. B ə h r a m İştə boynum, iştə qılıc, xaqanım! Qurtar onu, sana halaldır qanım. Ə f r a s i y a b Xainin cəzası ölümdür ancaq! P i r a n Sağın, öylə şanlı bir gəncə qıymaq Qəlbindən yaralar bütün dünyanı, Anıldıqca ağlar qoyar Turanı. D ə l i q a n l ı (təlaş ilə gəlir) Dəhşət!.. O kimsəyi saya salmıyor. Ə f r a s i y a b Səvavüşmü? D ə l i q a n l ı Əvət, təslim olmıyor. G ə r ş i v ə z İştə, o dönmüş bir dəli qaplana, Saldırıyor sağa-sola hər yana. -Coşğun muzika… Çarpışma və gurultu səsi… S ə y a v ü ş sıyırma qılıc gəlir. Önündə qaçan V a l i y ə, M ü ş a v i r ə hücum edər, başqa cəngavərlər onun ətrafını sarar, qılıc-nizə baqırtısı ortalığı çınlatır. Bəhram da silah çəkib Səyavüşə yardım edər.* Ə f r a s i y a b Acımayın, vurun, həmən susdurun! S ə y a v ü ş Al, bu sənin! (Valiyi yaralar.) G ə r ş i v ə z (ətrafdakılara.) Hücum! P i r a n Ah, aman, durun! G ə r ş i v ə z Baq böylə! (Arqadan vurur.) S ə y a v ü ş (yıqılır) Uğursuz, alçaq! Ə f r a s i y a b Xainlərin budur cəzası ancaq! G ə r ş i v ə z Nihayət qırıldı zəfər şəhpəri! S ə y a v ü ş Səndən şərəflidir av köpəkləri!.. Ə f r a s i y a b Yazıq!.. Keykavusa etmədin imdad! S ə y a v ü ş Keykavus bir cəllad, sən də bir cəllad!.. (Susar, qolları yanına düşər.) Pərdə SON * * * == Məqalələr == Urmiyədən məktub Aparır külək hər gün gülüstandan bir gülü, Ürəyi dağlı, məhzun edir yazıq bülbülü. Rusiya dövlətində Qafqaz şö’bəsində mütəməddini-möhtərəm və əşxasi-sahibiqələmdən məhsub olan maarifpərvər və sədaqətgüstər vücudların birisini də cənab mərhum və məğfur məşhədi Təqi Sidqi Ordubadidi ki, filhəqiqə o gunə ərbabi-kəmal və əshabi-məqal şəxslərə Qafqaz toprağı bu az zamanda çətin pərvəriş vermiş olur, belə ki, ələl-iqtisal müşarünilehyin pişrəft və rövnəqi-mədəniyyətdə sə’y və ehtimamı kamil dərəcədə olub tə’lim və tərbiyə ilə əbnayi-vətənin yüzlərinə beş-altı sənə zərfində mə’rifət qapılarını açıb təhsili-maarifə nə dərəcədə tərğib və təşviq qıldı, amma o vücudi-ali və məs’udun şəvval ayının ğürrəsində dünyayi-fanidən aləmi-cavidani tərəfinə rehlət buyurmağı filvaqe ərbabi-təməddün və əshabi-maarifdən ötrü mayeyihüzn və məlal oldu. Xəllaqi-mütəal o mərhumun qəmi-firqətində rüfəqa və aşinalarına səbri-cəmil əta buyursun; həqiqət o cənabın vəfati-möhnət-ayatı məsmu’ olduqca nari-məhəbbət şö’ləvər olub bu neçə kəlmə əbyatın yazılmasına səbəb oldu: Dünyadan köçüb getdi hörmətli böyük Sidqi! Min təəssüf ki, bizdən belə şəxsiyyət getdi! Dağladı ürəkləri o, öz fərağı ilə, Könlümüz munisindən bizləri məhrum etdi. Səməndər kimi qeyrət oduna düşüb yandı, Rus dövlətində o, belə nöqtəyə çatdı. Yazaraq nəşr etdiyi maarif yayımilə Həyat verdi xalqına, qaranlıqdan çıxartdı. Xalq inkişafı üçün çox çalışdı, can atdı, Heç ağla sığmaz ki, o, bunca imkan yaratdı. Gözəl nəğmələr qoşan bülbül artıq oldu lal, Həyatdan məhrum olub, Fəna həbsində yatdı. Onun vəfatı ilə yenə cəhalət artdı, Ucaldı şum nəğmələr, şənlik, sevinclər ötdü. Həsrət ilə hamının ürəyi doldu qana, Fəraqilə onların həyat ümidi itdi. Tövhid gülüstanının gülçini olmuşdur o, Müqəddəs yol yolçusu olub, o yola getdi. (“Şərqi-Rus” qəzeti, 23.01.1904, M.T.Sidqinin vəfatı münasibətilə) * * * Urmiyədən O kəs kim elmdən məhrum, cəhlilə “fanatik”dir, Demə insan o nadanə ki, bir heyvani-natiqdir. Rəsuli-Sadiqə min üç yüz il sabiq deyib Xaliq Ki, bielm olsa insan cinsi-heyvanata lahiqdir. Nə şər’ə aşina, nə ürfə danadır o nabina, Ona bir yaxşı palanilə bir əfsar layiqdir. Təkəllumdən səva bielm insanın nə tərcihi Ki, hər halətdə heyvanilə hər halı müvafiqdir. Kürreyi-ərzdə bəni növi-bəşərin nisbəti heyvanata nə dərəcədə olursa, əhli-elmin şərafəti əvamünnasə dəxi o mənzilədə məhsub olur; necə Qur’ani-mübində Xudavəndicahanafərin buyurur: “Avamlar heyvana oqşar, bəlkə ondan da azğın olar”. Bəlkə elmsiz kimsələrin heyvanatdan dəxi əskik və gümrah olmağına işarə olunur; pəs bu surətdə elmişərif təvəssütilə insan yer yüzündə cəmi’i-şərafət və səadətə malik olub sair bielm qardaşlarından imtiyaz tapır. Elmdir ki, ətfali-xürdsali növnihal vəz’ilə gülşəni-kamalda cuybarizülali-maarif vasitəsilə sirab etdirib, abü həvayi-insaniyyətlə nəşvünüma verib, gunəgun ülum və fünun əsmarilə cilvələndirib, sayədar və pürbar ağaclar kibi dərəceyi-fəzl və kəmalata yetirir. Elmdir ki, insanı zülməti-cəhalətdən kənar edib ənvari-hidayətlə qəlbini rövşən qılıb ixtiraati-cədidə və tərəqqiyyati-mütəəddidə sahibi edir. Məzmuni – “Beşikdən qəbrədək elm tələb edin!”, bu barədə bir dəlili kafidir; əgərçi bu tə’kidat biz müsəlman qardaşlara yetişib, amma diqqət nəzərilə mülahizə buyurulanda bu hədisi-şərifə məhz miləli-xaricə və düvəli-mütəməddinə amil olub günbəgün sə’y və ehtimam edib Məqalədəki şeir parçalarının əsli farscadır. mütəəddid ülum və fünun təhsilinə rövnəq verib hər dəqiqə cəmi tərəqqiyyat və kəmalatə malik olmağa çalışıb bir an ğəflətdə bulunmayırlar. Belə uzaq şəhərlərdən iki-üç aylıq məsafəni teyy edib, qürbət ixtiyar qılıb təhsili-elm etmək həvasilə uçub “Elm Çində də olsa, tapıb öyrənin!” məzmuni – dürər məşhuninə rövnəqəfza olub leylü və nahar səməndərvar nari-qeyrət və mədəniyyətdə yanmaqdadırlar. Əvvəla bu müəyyən və müsəlləm ki, həzrəti-Rəsuli-Əkrəm zamanında Mədinə ilə biladi Çin arasını üç-dörd ay zərfində teyy etmək məhal və mümtəne’ bir əmr imiş (coğrafiya elminə rücu edilsə mə’lum olur), pəs bu kəlamimübarəkdə olan israr və tə’kiddən məqsud filhəqiqə məhz tələbi-elmə təşviq və tərğib etməkdir. Və saniyən bu məzmuni-alidən hansı elmin təhsil olması, nə dildə və nə lisanla olmağına işarə olunub şərh və bəst verilməyib ki, aya bu elmi ingilis lisanında öyrənmək və ya Fransa dilində əxz etmək lazımdır və yaxud ərəb lisanından əlavə dildə olsa günah və qeyri-caizdir. Əstəğfürullah! Heç bu barədə, əlsineyimütəəddidə xüsusunda istisna olunub özgə bir irad varid olmayıbdır. Pəs əsri-haliyyəmizdə olan müsəlman qardaşların ğəflətindən və ülumi-mütənəvvi’ə füyuzatından bibəhrə olmaqlarından məqamiəfsusda bulunuram ki, nasıl bədbəxt və nadan olmuşuq! Belə ki, İranda gözəl şəhərlərdən məhsub olan və abü həva və seyrü səfadə sair biladdan imtiyaz tapan şəhərlərdən birisi də sükunət etdiyimiz “Urmiyə” şəhridir; bir tərəfdə imperator canibindən rus şkolası, bir səmtdə ingilis məktəbxanəsi, bir mövqedə Fransa məktəbi güşad olunub ki, hər birində mütəəddid dillərdən əlavə bir müsəlman müəllimi ərəb, fars və türk dillərinin tə’limindən ötəri tə’yin olunub, hər üç məktəbdə məccanən tə’lim və tərbiyəyə talib və rağib olub tərəqqiyi-millət yolunda sə’y edir. “Əcəb deyil ki, ovçu qaçar ovunun dalınca, Məzəlidir ki, ov qaçar ovçunun dalınca”. Necə ki, məsdəri-vilayətdən yetişibdir: “Mən əlləməni hərfən qədyəsyərəni əbdən”, yə’ni “hər kəs mənə bir hərf tə’lim etsə məni özünə əbd etmiş kimidir!” Amma bu biçarə məktəbdarlar ahü dad çəkib bu cahil və bihimmət camaatla bu fərmayişin əksinə əməl edib deyirlər ki: hər kəs bizdən bir hərf öyrənsə həqiqət bizi özünə əbd Əsli farscadır edib və sərəfraz qılıbdır. Lakin bu tə’kidatla yenə əlacpəzir olmayır; məgər bir neçə nəfər xanzadə bu məktəblərdə təhsil edirlər ki, bir para dövləti işlərdən ötəri gələcəkdə lazım olmağını təsvir edib Parij, London və Peterburq yollarını teyy etmək zəhmətini nəzərə alıb burada təhsili-elmə məşğul olublar. Bir neçə nəfər xanzadəyi çıxandan sonra bəqiyyəsi tamam erməni, yəhudi və nəsara uşaqları ki, bunlar ülum və fünunə, əlsineyi-gunaguna tərvic verib və kəmali-şövq və rəğbətlə rövnəqəfza olublar. Hətta fars və türk dillərini danışıb yazmaqlarını müsəlman yoldaşlarından artıq dərəceyi-təkəllümə yetiriblər. Və illa tüccar və sair əsnaf ətfalı bu xüsusda əlləddəvam kənarəculuq edib bu mətləbə əbədən iqdam qılmayıb və pak-pakizə olan ağızlarını, firəng və ingilis lisanında təkəllüm etməklə murdarlığa tənəzzül etməyə razı olmayırlar. Və ədəmi-tə’lim və tərbiyə cəhətilə nə məsailişər’iyyədən bir məsələ qanıb və nə əhkami-Qur’andan bir mətləb anlayıb və nə lazım olan fars və türk dilindən kəma hüvə həqqüh bəhrəyab olublar. Bu biçarə uşaqlara bu barədə yenə məzəmmət yeri yoxdur, çünki bunların ataları hənuz 70 yaşında bisavad olmaq səbəbinə təkalifi-şər’iyyə ittilaində bilmərrə qasir olub, ancaq məs’əleyitəharəti yüz məşəqqətlə öyrənib babi-nəcasətdə ğərq olub məbhut və mütəhəyyir qalıblar. Pəs bu hal üzrə ki, nə üsul və füru’ə dana və nə əhkami-məsailə aşinadırlar, nə də zamana görə lazım olan elmi-sənaət, ziraət, ticarət, tibb, hikmət, həndəsə və hey’ətdən xəbərdardırlar. Heyhat, heyhat! “Çe nisbət xakra ba aləm-e pak”. Filhəqiqə mülahizə edəndə beş günlük dünyadır, heç bu zəhmət və məşəqqətə dəyməz ki, müsəlman qardaşlar firəngiməab – “yevropeyski” olub öz dininə vəfa qılmayıb bilmərrə bidin və laməzhəb olsunlar?! Əgər müsəlmanlıq budur ki, bizim müsəlmanda var, Vay onun sabahına ki, bu günün arxasınca gələcək! Filvaqe, diqqət nəzəri ilə baxanda əcnəbilər “balon” vasitəsilə neçə günlük məsafəni bir saat zərfində, elmi-sənaət təhsili qüvvəsilə, teyy etməyə qadir olurlar; bunlar bizim üçün böyük mətləblər deyil ki, şayani-təəccüb və mayei-təhəyyur olsun! Hətta elm sayəsində insan Əsli farscadır. nəinki kürreyi-ərzi səyahətdə aciz və qasir, bəlkə tamam əflak və səmavatı bir anda seyr etməyə mühit və dara ola bilirmiş, bizə nə?.. Pəs bu surətdə zəhəmati-müşkiləyə mütəhəmmil olub sərfiövqəti-şərifə qılıb kəsbielm və sən’ət etmək bihudə və bimə’na bir iş olmağı bizim indimizə aşkar və hüveydadır! Və bundan qət’i-nəzər bəsirət gözilə baxan biz müsəlman milləti Rəsuli-Əkrəm həzrətlərindən yetişən o əmri-nəvahinin hansı birisinə amil və peyrəv olmuşuq ki, əlavə bir tə’kidati-elmiyyə və sənaiyyəsinə də rövnəqəfza olub, təməddün və tədəyyün xüsusunda buyurduğu fərmayişata himmət və sədaqətlə əməl edib, kəmali-sə’y və ehtimamla çalışıb, tainki miləlimütəməddinə nəzərlərində mövhun və sərnigün olmayaq! (“Şərqi-Rus” qəzeti – 21.-V.-1904) * * * Naxçıvandan təbsirə Uzaq deyil, əzizlər, vərəqlər dönər, Həyatımız dəyişər, dünya çevrilər! Bəyani hal: Ərbabi-kəmal və əshabi-məqal həzrətlərində müəyyən və müsəlləmdir ki, qədəm qoyduğumuz əsri-haliyyə islamiyyət aləminə on dördüncü qərn məhsub olur. Və vüsuli-ərbəə tibqində şühur sənaviyə kimi füsulli qürun tərtib vermək və hər üç qərni maarif aləminə fəsl məlhuz etmək ələs-səbilül-icəmal mütabiqi-hal və müvafiqiməqal görünür və cəmi əşxas təvarixşünas nəzərində mə’lumdur ki, sərvəri-nas Peyğəmbər axirüz-zəmanın bi’sət zamanından üç qərn keçmişə kimi filhəqiqə aləmi-islamiyyət və gülzari-mə’rifət üçün bahari-bəhcətşiarimiş. Belə ki, məzmundur məşhun kəlam, hikmət nizam həzrəti-xeyrül-ən’am ki, “Xeyrülqürun qərni” buyurmuşlar, icmalən bu barədə bürhani-qate’dir. Bir mərtəbədə ki, Rəsuli-mədəni dünyayi-dənidən rihlət buyurandan sonra üçüncü qərnin axırına kimi cəmi bilad içrə məkatib və mədaris tə’mir edilib hər yerdə bəqədriülüm və nəşri-kəmalat olub elm təhsilində sə’y ehtimam edib maarif kəsb etməkdə əsla təkahül və təsahül etməyib bir an ğəflətdə bulunmadılar. Lakin dördüncü və beşinci qərnə ayaq qoyanda arai-müxtəlifə və əqaidi-mütəfərriqə islam içində müntəşir olub, tərəqqi və pişrəft aləminə böyük bir mane vaqe oldu. Yavaş-yavaş gülzari-maarif solub və şəm’i-mədəniyyət xamuş olub doqquz qərn dəxi tabistan və xəzan və zimistan təbəqində cəhalət və ğəflət ilə keçib on ikinci qərnin axırına kimi bu minval üzrə qaldı. On üçüncü qərn islamiyyət aləminin ikinci baharının əvaili məhsub olduqda “Yevropa” tərəfindən gülşəni-təməddünə bəhəsəb zahir ixtisarən bir nəsimi-həyatbəxş əsüb puç və fəna olmuş gül və giyahə tazədən hərəkət verib fəqət nəşvü nüma məqamına götürdü, yə’ni xabi-nazə getmiş xumar gözlərə bəsirətəfza olub ibdaatiədidə və ixtiraati-cədidəni görməyə mülzəm və pambuq tıqılmış qulaqları açıb nəğəmatimövzun və əsvati-gunagunu eşitməyə məcbur etdi. Həmin bu beşdən bir hissəsini teyy etdiyimiz 14-cü qərnə ki, maarif baharının və təməddün gülzarının ikinci qərni məhsub olur, qərni-tərəqqiyat və əsri-kəmalat deyilir ki, ənvari-maarif yer yüzünü mütləq əhatə qılıbdır, belə ki, qət’əati-ərzin bə’zi şö’bələrində ələlxüsus Qafqazda vaqe olan müsəlmanlar sükunət etdiyini bəldədə rus lisanında növbənöv məktəblər tə’sis olunub yeddi-səkkiz yaşında balaca balalar gunagun ülum və fünun təhsil etməyə talib və rağib olub, pərvanəsifət şəm’imə’rifət dövrəsində kəsrəti-iştiyaqdan məqami-ehtiraqdadırlar. Lakin bu nəşvünüma edən gülüstani-səfadə tazə pərvəriş tapmış növnihalları və şaxeyi-elm və ədəbdə tərbiyə hasil etmiş qönçə gülləri və müəttər çiçəkləri gülşəniislamiyyətə kənardan vaqe olan ülum və əlsineyi-düvəli-xaricəni kəsb edib dərəceyitəkmilə yetirməkdən və xarü xəs misal miləli-əcnəbiyyənin əqaid və arainin tazə göyərib səbz olmuş gül və giyahə istilasını hər halda nəzərdə tutub müharisət və mühafizət etmək lazım, bəlkə vacibdir. Tainki cüz’i tərpətməklə gülşəni-islamiyyət və mədəniyyətə xələl yetişib bilmərrə ayaq altında paymal olmasın. Şeyx Sə’dinin bir neçə əbyatı münasibi-hal görünür: Təzə kök atan ağac bu gün çox zəif olar, Azacıq güclü bir əl onu yerdən qoparar. Başına buraxsan bir müddət, fikir verməsən, Dünya yığılsa belə kökdən çətin sarsıdar. Suyu başdan bel ilə kəsmək heç çətin deyil, Su artsa fillə keçmək olmaz, hər keçən batar. Filvaqe’ mülahizə məqamında əvvəl tühuliyyətdən göz açmamış vino, pivə, süd, su içkidir deyib təhsilə məşğul olan müəllimin əvvəlcə şəriətdən müttəle olmamaq səbəbinə axırda şürb-əlyəhud olub islamiyyət aləmindən bixəbər qalmağına heç məzəmmət və məlamət yeri yoxdur: Bu gün öldür düşməni, bacarığın əgər var, Qığılcım alov olsa bir dünya onda yanar. Pəs bu surətdə əbnayi-vətən üçün lazımdır ki, əvvəlcə vətən dili olan türk dilini bə’zi ruznaməcat və məktubat oxumaqdan ötrü öyrənmək və saniyən fars dilini bir para əhadis və əxbarın məzmununa aşina olmaqdan ötrü oxumaq, salisən ərəb lisanını Qur’animəcidin mə’nasına müttəle olmaqdan ötrü təhsil etmək və rabeən rus dilini ki, dövləti əliyyeyi-imperatoru da təfhim və təfəhhümdən ötrü bə’zi məvariddə həqiqət cümleyiləvazimatdan ədd olunur, kəsb etmək lazım və dərkardır. Və əgər nəzərə alınsa cədidül-ixtira elmlər Qafqas şö’bəsində rus dilindən maəda məzburətül-fövq dillərin heç birində yazılıb dərc olunmayıb, fəqət fikri-bihudə və xəyalibimə’nidir, çünki türk dilində osmanlıca nəzərdə olan ülumi-mütənəvveə kəmayənbəği mütəəddid kitablarda mündəric və məzbutdur. Pəs bu halda layiqi-insaf və şayanimürvətdir ki, on il, bəlkə ziyadə təhsil etmiş əşxas görürsən türk dilində yazılmış “Şərqi-rus” ruznameyi-mübarəkəsindən iki sətir oxuyub məzmunundan müttəle olmaqdan aciz və bir neçə kəlmə vətən dilində mətləb əda etməkdə qasirdir. Və gah-gah əzruyitəfənnün güzarları məsacid və mə’nabirə düşüb üləmayi-ə’lamdan bə’zi mətalib və təhqiqat eşidib mə’nasını anlamayan surətdə babətindən könlündə islamiyyətə olan cüz’i şövq və rəğbəti də kəsilir. (Əl-mər’ü ədüvvün lima cəhiləhd – kişi bilmədiyi şeyə düşməndir) Və bə’zi bisavad mollalardan sadə ləfzlər ilə əqlimizə sığışmayan zəif rəvayətlərdən eşidib məsciddən çıxanda əsnai-söhbətdə onun sözlərini özü üçün əsbabiməzə və mayeyi istehza qərar verir və bir para müridlərə bu müsəlman oğlu müsəlman, müsəlman millətinin və əbnayi-vətənin halına yanıb tərəqqi və təməddün fikrində olur. Bir surətdə ki, islamiyyət nə deməkdir, əbədən ittilai olmayıb əsla məqamie’tinada bulunmayır. (“Şərqi-Rus” qəzeti, 27 avqust 1904) Rasizadə * * * Naxçıvanda nə gördüm? I Naxçıvanlılara Rəvayət olunduğuna görə Naxçıvan əski yarımtanrılardan məşhur “Daqyanos”un mərkəzi-səltənəti imiş. Demək ki, pək də küçük yer sayılamaz. Tarix səhifələrində bir taqım qəraib təsadüf olunur ki, əsrlər keçsə də kəndi əhəmiyyətini qeyb etməz, nasıl ki, Zərdüşti məzhəbində cari olan bir çoq işlər, şimdi belə təbdili-məzhəb etmiş bə’zi müsəlmanlar arasında hökmfərmadır. Yuqarıdakı rəvayət doğru olmasa belə Naxçıvanın şimdiki əhvaliruhiyyəsi bunu gözəlcə isbat etməkdədir. Şəhər, əksəriyyətlə ikiyə bölünür: bir qismi qul təbiətində yaşar, miskinliyi sevər. Bir payı da təkəbbür və xudkamlıqdan xoşlanır, daima öz nüfuzunu işlətmək istər. Orta yerdə hürriyyəti-vicdan, bəyani-rə’y etmək haqqı kimsəyə verilməmişdir. Müstəsna olaraq bir qaç zat var isə də məəttəəssüf sayları üç cüt bir təki aşmaz, hər nə qədər çığırıb-bağırsalar da səsləriünləri bir yerə yetişməz. Naxçıvan on beş il əvvəl cəhalət uyqusundan diksinmək ehtiyacını duydu, maarif dairəsinə girmək istədi. Milli məktəb tə’sis etdi, mərhum Sidqi sayəsində çalışıbçabalamağa həvəsləndi, gündəngünə arş iləri!.. Hərəkət etməyə başladı. Sidqi vətənpərvər idi, həmiyyətli idi, məslək sahibi idi, millətini sevərdi. Hər adım başında məşhur Napolyonun (dünyada olmaz olmaz) düsturi-cəsuranəsi sərməşq ittixaz edilmişdi. Öyrənmək, bilmək, dev adımları ilə iləriləmək, əfkari-milliyyəyi aydınlatmaq ən birinci məqsəd sayılırdı. Bu hal beş-altı il qadar dəvam etdi. Sonra zavallı Sidqi getdi, məktəbin məktəbliyi də onunla bərabər bitdi. Şimdi beş-üç gözüaçıq cavan bulunsa, şübhəsiz ki, o beş-altı ilin məhsuludur. Sonra nə oldu... Məktəb qapandımı? Xayır, qapanmadı... Lakin nə zərər verdi, nə xeyir gətirdi. Zira qapansa idi, gözəl bir təhəssür, həzin bir arzu ruhu oqşar idi, insanı məşğul edərdi. Məktəbin bu uyğunsuz yaşaması hər kəsi iyrəndirdi. Xalqa böyük bir dərd oldu. Məktəbdə əvvəldən hökumət barmağı var idi. Fəqət Sidqi dövründə əsla əl vurulmadı. O zavallı sönər-sönməz istibdadın qara bulutları hər tərəfdən məktəbin üzərinə çökməyə başladı. İş büsbütün dəyişdi. Nihayət işin sonu bir hiçdən ibarət qaldı. İki-üç ay sonra qiraətxanə də fərağətxanəyə təbdil etdi, onunla bərabər bütün həvəslər də bitdi getdi. Və öylə olmaq da icab edərdi, zira bu ani hərəkət, bu mə’kusi-tərəqqi ciddiyyət və mühakimədən ziyadə şaklabanlığa, nümayişə aid bir vəziyyət idi. Nümayiş için qabaran hissiyyat dəniz köpüyündən çoq da fərqli olamaz. Qabarması ilə sönüb getməsi bir olur. Hər işdə səbat və istiqamət ən birinci şərt sayılır. Mətin və paydar bir iş için kəskin bir düşüncə, dərin bir mühakimə lazımdır. Yoqsa halva-halva deməklə ağız şirin olmaz. Bu son zamanda bir qaç zat himmət buyurmuşlar, digər bir-iki məktəb daha tə’sis etmişlər. Doğrusu fəna bir təşəbbüs deyil. Lakin bu da əsassızdır. Kökü çürükdür. Çünki əvvəla hücrələrdə “Üsuli-cədid” məktəbi ayaq tutmaz, tutsa da yürüməz, saniyən əvvəlki məktəbi o hala qoyan hökumət barmağı oldu. Şimdi də bu yeni məktəb və müavinət olsun deyə yenə bir rusca müəllimi ilişdirildi, fəqət müsəlman imiş, bə’s yoq. Bir də məktəb açan zat ən əvvəlcə hər məsrəfi nəzəri-diqqətə almalı, sonra işin kökünə əl vurmalıdır. Zira təməlsiz (əsassız) divar iki gün yaşar, üçüncü gün uçar, yıqılır, sahibini sevindirəcək yerdə büsbütün məhcub edər, kədərləndirər; son nədamət isə heyhat... faidə verməz. Qız məktəbinə gəlincə, azacıq ehtiyatlı davranmaq icab edər. Şimdilik müstəid bir türk xanımı ana dilini tədris etməkdədir. Ondan ediləcək istifadə mühəqqəqdir, həm də günəş qədər parlaqdır. Lakin rusca müəllimlərinin əxlaq və iste’dadına bir az diqqət lazım. Məktəb binası olduqca sihhi, gözəl və havadar bir yerdə vaqe olur, hər xüsusda bu məktəb digərlərindən şərəflidir və onlara tərcih olunmalıdır. Çünki oğlan-qız bütün vətən yavrularının tərbiyeyiibtidaiyyəsi ancaq onların ağuşi-şəfqətində hüsulpəzir ola bilər. (“Həqiqət” qəzeti, 4 yanvar, 1910, № 3) * * * Naxçıvana nə lazım? 2 Əvət, Naxçıvanda görülən işlər keçən nömrədə görüldü. Şimdi kökünü araşdırmaq lazım. Çünki hökumət əski məktəbi öz əlinə aldı. Ondan bir çoq adamların şübhəyə düşmək ehtimalı var. Şübhəsiz, ana dili nə qədər lazım isə, hökumət dili də o qədər vacibdir. Lakin Əli aşını, Vəli aşına qarışdırmamalı. “Qorodskoy” məktəblər başqa, milli məktəblər daha başqa bir şeydir. Burada yalnız iki sual nəzərə çarpıyor: məktəbdən məqsəd nədir? Və kimlər hanki məktəblərə getməlidirlər? Elm hər dildə birdir. Elmdə təəssüb yoqdur. Ancaq bir para şərtlər vardır ki, nəzəri-diqqətə almaq faydasız olmaz. Elmdən edilən istifadə yalnız mə’nəviyyata münhəsir deyil. Maddiyyat ilə də münasibətdar olmalıdır. Ən əvvəl məktəbdən məqsəd yazıb-oqumaqdır ki, ibtidai məktəblər bunun içindir və hər millətin bütün əfradına vacib bir vəzifədir. Nasıl ki, Avropa hökumətləri bunu məcburi bir qanun şəklinə qoymuşlardır. Üç-dörd il zərfində istər qız olsun, istər oğlan olsun ibtidai təhsil görməlidir. Lakin bu məktəblərə gələn çocuqlar əksəriyyətlə fəqir, kasıb çocuqları olur ki, məktəbi ikmal edər-etməz iş arqasınca qoşacaq, özünə bir kəsbü kar arayacaq, atasına yardım edəcək. Şimdi azacıq yazı-pozu bilməlidir ki, işlərini idarə etməkdə güclük çəkməsin, hər günkü həvadisi anlamaq için bir-iki sətir qəzetə oquya bilsin. Əcəba şu qısaca mə’lumata bu məktəblərdə nail olmaq mümkünmüdür? Ə s l a!.. Hər gün üç dərs rusca, bir dərs türkcə oqunsa, o yarım-yanlış türkcədən hiç bir fayda hasil olmaz. İki gün içində tamam unutulur gedər. O qarışıq yazılar, o pərişan imlalar, o qəliz kəlmələr ilə əsla bir şey anlaşılmaz. Ruscaya gəlincə bir-iki qiraət kitabı ilə, hesab qəvaid və sairə ilə uğraşılır ki, həpsi “nəqş bər ab” qəbilindən bir şey olur. Çocuq məktəbdən çıqdığı kibi o qeyri-mə’nus kəlmələr də zavallının başından çıqı veriyor. Lakin ata-anası da qüvvəsiz. Şimdi biçarə taleyin nəsinə məmnun olsun, çəkdiyi dört illik zəhmət hədər oldu getdi. Şübhə edilsə, nümu- Suya naxış vurmaq nə istənilsə hazır, həm də yüzlərcə. Lakin işi bil’əks təsəvvür edəcək olursaq daha çoq istifadə edilmiş olur. Bə’zi hər gün üç dərs türkcə, bir dərs rusca oqudulursa bir iş sahibi, ticarət və sənətcə lazım olan işlərin beş-üç kəlmə yazıb söyləşmək ilə yoluna qoya bilər. Fəqət rus dilindən küçük bir xatirə qalır ki, yavaş-yavaş zaman qulağını buraraqdan öyrənməyə məcbur edər. Üç il yalnız ana dilinə məxsus qalmış oluyor ki, bir il ancaq əlifba ilə uğraşılır, iki il də ərəb, fars qəvaidindən lazım olanları, sonra hesab, coğrafiya, tarix, açıq olmaq şərtilə sair fünundan da bir para səthi mə’lumat əldə edilmiş olur. Lakin tərzi-tədrisdə həmiyyətlə elm qarışdırılmalıdır ki, çocuğun gözünü açmaqda güclük çəkilməsin. Bunun için də karaşina müəllimlər lazım ki, elmi-tərbiyəyə və lisana hiç olmazsa səthi surətdə vaqif olmuş olsun. Yoqsa papağan “tuti” kibi təqlidi və gevşək bir proqram tə’qib etmək eyi bir nəticə verməz. “Vətən dili” ya “Bəsirəti-ətfal” bilənlərdən müəllimlik iddiasına düşənlər hiç də az deyil. Bunlar kəndiliklərini bilmədikləri kibi, onlardan istifadə umanlar da yoq deyil, bir kitabi bu gün öyrənib yarın öyrətmək xəyalına düşmək çürük bir xülyadan başqa bir şey deyildir. Diqqət buyurulsun? Bir gündə əlifba dərsi vermək ixtiyarını haiz olmaq istəyən hər bir rusca müəllimi mütləq on bir il çalışıb darülmüəllimin (seminariya) ikmal etməlidir. Şimdi bu müəllimlər haradan bulunsun? Deniləcək ki, doğru bir sual olduğu şübhəsizdir. Həm də böylə müəllimlərə yalnız Naxçıvan deyil, Ordubad, Irəvan və onların təfərrüatı kibi yerlər həp bir dərəcədə möhtacdır. Lakin bu öylə bir məsələ ki, həll edilməsi pək qolaydır. Dağa-daşa düşmək lazım deyil. Gəncə pək yaqındadır. Həm də əlin içində... Gəncə məktəb ruhanisini bilməyən yoq kibidir. İştə oraya gedilib az bir zaman çalışılır isə hər arzuya nail olmaq mümkündür. Bakıda bir-iki məktəb müstəsna olmaq şərtilə, Gəncə məktəbi Qafqasiyanın ən birinci və ən parlaq məktəbidir. Ancaq, burası şayaniheyrət ki, ana dilində təhsili-elm için məsafələr teyy edib, məsarifə qatlanmaq şimdilik bizə pək ağır gəliyor. Lakin pək yanlış bir xəyal... Oraya müraciət edənlər çoq vaqt qeyb etməzlər. Azacıq mə’lumatiibtidaiyyəsi olanlar bir-iki ildə naili-məqsəd olub geri dönə bilər. Ehtimal ki, az bir zamandan sonra məktəbin özünə məxsus pansionu da olur. O zaman on üç-on dört yaşında çocuqlar da göndərmək mümkündür. Hər yerdən üç nəfər göndərilsə zənnimcə ikisi tamam və yarı məsrəf ilə qəbul edildiyi kibi, biri də büsbütün məccani qəbul edilə bilər. Gəncə məktəbi böyüyəcək, artacaq, yüksələcək, geniş bir proqram tə’qib edəcək, səbatlı bir darülmüəllimin olacaq. Çünki sahibləri yalnız maddətən deyil, mə’nən də geniş bir mühakimə, təmiz bir məslək sahibləridir. Məktəb həm şəriətə, həm məişətə əlverişli bir məktəbdir. Dünya və axirət orada cəmdir. Sahibləri və müəllimləri şayani-təbrikdir. İbtidai məktəblər haqqında bu qadarcıq yetişir, həm insan için o bir başlanğıcdır, yeganə bir vəzifədir. Bir də sənət ya məslək için məktəblər vardır ki, onlar dəxi “qorodskoy”lar, gimnaziyalar, realnilər, seminariyalar və sair bir taqım məktəblərdir. İqtidarı, varı, həvəsi olanlar için həm münasib, həm də istifadəlidir. O xüsusda hiç bir deyəcək yoq. Hər kəs kəndi hissiyyatını dinləməli, öz yorğanına görə ayaq uzatmalıdır. Lakin bə’zi şəhərlərdə müsəlmanlar bu xüsusda da qafil davranmışlar. Azacıq e’tinasız olmuşlar. Məsələn: bir çoq bu qisim məktəblərdə gürcülərin, ermənilərin həm şəriət, həm lisan müəllimləri olduğu halda, müsəlmanların yalnız şəriət mollası var. Lisan müəllimindən məhrumdur. Onun içindir ki, bir çoq məktəb şagirdləri az bir zamanda kəndilərini unutuyorlar. Özlərini, sözlərini bilmiyorlar. Tarixlərindən, köklərindən xəbərsiz qalırlar. Bu da bir millət için pək böyük qəflət, pək böyük tədənnidir. Dilsiz bir millət yaşamaz, çabuq münqəriz olur. Bir millətin lisanı, mevcudiyyətinin ən parlaq bürhanıdır. (“Həqiqət” qəzeti, 5 yanvar 1910, № 4) * * * Həsbi-hal (1) 1 Bir millətin tərəqqi və tədənnisini bilmək için o millətin məktəblərini, daha doğrusu ibtidai məktəblərini görmək kifayət edər. Avropaya meydan oquyan Almaniyanın, qoca Rusiyayı həyəcana düşürən Japoniyanın bütün bu tərəqqiyyati-ciddiyyələri həp ibtidai məktəblər sayəsindədir. Türkiyədə əsnayi-inqilabda vüquə gələn müvəffəqiyyətlər, qılıc parıltısından, qol zorundan ziyadə məktəb tərbiyəsinə və o məktəbləri idarə edən müəllimlərə mədyundur. Demək ki, bir millətin hər halını tədqiq etmək için ən doğru me’yar, ən kəsdirmə yol o millətin məktəbləridir. Dünyada hər iş, hər hərəkət bir qanuna, bir rəhbərə möhtacdır ki, o rəhbər də olsa-olsa yenə məktəblər ol bilir. Hər kəs yaşamağa möhtacdır. Rahat və məs’ud yaşamaq için də xüsusi bir məslək, bir iş tutmaq iqtiza edər. Lakin hər iş sahibi öz işini layiqilə becərə bilmək için bəhərhal qüsurlarını anlayıb, sənətində mahir olmalıdır, o məharəti bizə öyrədən şey isə elmdir, məktəbdir. Zira elmi-iqtisad bilməyən bir tacir mənfəət yerinə zərər görür. Tarixi-ədyan, fəlsəfeyi-din bilməyən bir xoca hidayət, şəriət yerinə səfsətə, zəlalət toxumu saçar. Elmi-ziraətdən başı çıqmayan bir mülkədar, yaxud əkinçi buğda əkərsə çavdar biçər, həndəsə bilməyən bir me’mar qübbə ilə uğraşırkən divarları çatlamış bulur. Tə’lim və tərbiyədən anlamayan bir müəllim tənviri-əfkar edəcək yerdə fəsadi-əxlaqa bais olur. Fəzilət yerinə rəzalət öyrədir, elm yerinə cəhalət törətmiş olur. Məktəb təbiətin bir mə’kəsi-həqiqisidir. Aləmi-təbiətdə hər nəyə təsadüf etsək onun ən mükəmməl tarixini, ən gözəl nümunəsini məktəb sıralarında görə biliriz. Hasili hər hanki məsləkə süluk etsək məktəb otağını ziyarət etməkdən müstəğni ola bilməyiz. Lakin məktəb də “məktəb” nami-məcləbəsinə haqqilə layiq olmalıdır. Şimdiyə qadar məktəblərimiz bir ətalətxanədən başqa bir şey deyildi. Hətta nafiz bir nəzərlə tədqiq edəcək olsaq, o pərişan hal şimdi belə hökmfərma olmaqdadır. Bir çoq məktəblərdə müəllimlər vaqt öldürməkdən başqa bir şeyə yaramıyorlar. Daima şagirdlərdən miskinanə bir inqiyad, cahilanə bir itaət istərlər. Dərsləri hərfi-hərfinə tutuquşu kibi əzbərlətməyi kəndilərincə üsuli-cədid zənn edib öz-özlərini aldatıyorlar. Ciddi müəllim pək şərəfli, pək böyük bir adamdır; əgər üsulitə’limi və öz vəzifəsini bilirsə. Cahil müəllim pək bayağı, pək aşağı bir insandır, əgər həddini aşıb tə’lim və tərbiyə meydanına atılırsa... Qafqasiyanın yedi, səkiz yıl bundan əvvəlki halı xatirdədir. Məktəb naminə iki-üç evcik ya var, ya yoq idi. Allaha şükür, bu son zamanlarda ötədəbəridə beş-üç məktəbə təsadüf etmək mümkündür ki, bu da şayani-təbrik bir haldır. Lakin təəssüf ediləcək bir nöqtə varsa, o da bu məktəblərin nasıl idarə olunmasıdır. Hey’əti-idarənin kimlərdən və nə nev ə’zalardan mütəşəkkil bulunmasıdır. Məsələn: bir köydə, qəsəbədə, ya bir şəhərdə bir məktəb tə’sis etmək için ilk öncə bir seçki vüqu bulur. Təbiidir ki, seçki işi ümumə aid və əksəriyyətiaraya tabedir. Rə’yə iştirak edilir isə yüzdə doqsan beş payı təcrübəsiz, elmsiz, onunbunun ağzına baqanlardır. Açıq tə’bir ilə fanatizm əsirləri, cəhalət qurbanlarıdır. Yerdə qalan beş nəfər isə az-çoq tə’lim və tərbiyə işinə vaqif olsa belə, nə yapsınlar! Əksəriyyəti-araya malik olamayıb yoq hökmündə qalırlar. Ən nihayət seçki xitam bulur, bir taqım mühafizəkarlar ə’zalığa səlahiyyət qazanıb mükəmməl bir idarə vücudə gəlmiş olur. Şimdi hey’əti-idarə bu səlahiyyət və müvəffəqiyyətlərində həqirmi? – Əsla... Həqiqəti-hal nəzər diqqətə alınır isə həpsi nüfuzlu, mö’təmid, xalq arasında özünə məxsus bir heysiyyətə malik olan adamlardır. Yalnız işin uyğunsuzluğu məzkur hey’ətin dəröhdə etdikləri və mübaşir olduqları iştə həqqilə dərin bir vüquf və təməyyüzə malik olmamalarıdır. Onun için də tə’sis edilmiş məktəbə lazım olan fədakarlıqlar ifa ediləmiyor. Tə’lim və tərbiyədə haizi-əhəmiyyət olan nüqtələr bütün nəzəridiqqətdən qaçırılıyor. Sadə “üsuli-cədid” ünvanilə iktifa edilib, əski, pozuq müəssisələrdən daha bərbad bir surətdə qarışıb gediyor. Yarımyamalaq bir nümayişdən başqa hiç bir sağlam nəticəyə müvəffəq olunamıyor. Hey’ətin ədəmi-isabətindən istifadə edərək bir taqım cahil, təcrübəsiz, fənni-tərbiyəyə biganə adamlar da dürlü-dürlü yaltaqlıqlar, iltimaslar sayəsində dərs işlərinə daxil olub ortalığı zirü zəbər ediyorlar. Yarınkı gün qəzetə sütunlarına göz gəzdirirsən; filan məktəb bağlandı, filan qiraətxanə Allahın rəhmətinə getdi, filan müəssisə qapadıldı. Fəqət niçin? Cəhalət! İran məclisi-milliyyəsinin bugünkü halı hər kəsə mə’lumdur. Hər işdə bir tərəddüd, hər təşəbbüsdə bir qətiyyətsizlik görünməkdədir. Biçarə millət də müvəffəqiyyətsizliklərini düşünərək yürək oğuşdurmaqdan başqa bir şey yapamıyor; Fəqət bais kim?.. Yenə millət kəndisi. Səbəb nə?.. Yenə cəhalət! İranlı arqadaşlarımdan birilə Iran intixabatı haqqında dərdləşirdik. Diyor ki, haman intixabat başlar-başlamaz, görürsən ki, filan şəhərdə, ya filan gündə xalq bir-birinə girib çıqıyorlar. Kimi seçəlim? Seçmiyəlim? Nihayət, ya qolu zorba nüfuzlu, fəqət cahil bir xanı, yainki günü keçmiş, qaimülmeyl, saimün-nəhar ağsaqal bir xocanı məclisimilliyyəyə doğru fırlatıyorlar. Şimdi bu müstəbid, cahil xan, yaxud şu mö’min, zahid xoca ingilis, rus politikasının qarşısında nə yapa bilir? Təbii hiç... Yapacaqları bir iş varsa, o da biçarə millətdən ayda bir qaç yüz tümən məb’usluq haqqı naminə cib xərci almaqdır. Bu hal 34 sənə əvvəl Türkiyə məclisiməb’usanında da vüqu buldu. Lakin son inqilabda, yə’ni iki yıl əvvəl “Ittihad və tərəqqi” cəmiyyəti hürriyyəti istirdad edər-etməz, seçki məsələsini əsla nəzəri-diqqətdən çıqarmadılar. Məmləkətin hər tərəfinə dağılıb cəmiyyət şö’bələri tə’sis etdilər. Söz ilə, dil ilə, qorqu ilə, xülasə bir istibdadi-əhraranə ilə xalqı, avam camaatı huşlu, başlı, qanlı, canlı, zəki, fəal məb’uslar intixabına vadar etdilər. Bu üsulun nümunəsini İstanbulda belə görmək mümkün idi. Fəqət onların bu təşəbbüsatı sayəsində məb’usların üçdə iki payı ancaq məb’usluq naminə layiq zatlar ola bildi. Üçdə bir payı isə yenə “əski tas, əski hamam!” tə’birinə ləyaqət qazananlardır ki, onlar da bir taqım dişi düşmüş paşalardan, nüfuzlu mülkədarlardan, ağlı qaçmış xocalardan və Ərəbistan yadigarlarından ibarətdir. Məclis işə başladığı zaman diqqət edəcək olsan, görürsən ki, kimi dışarıda cığara içməklə məşğul, kimi də məclisin müzakirəsinə ağıl irdirə bilməyib uyumağa amadə kibi görünür. Gənc qəhrəmanlar isə hər tərəfdən peydərpey od yağdırıyorlar, odlu fikirlər saçıyorlar. Mevzui-bəhs edilən maddələrdə hər kəs kəndi hissiyyatını dinləyib iste’dadına görə sözə iştirak ediyor. Hər biri təcrübəli, mühakiməli, diplomalı olduğu halda yenə söyləyəcəyi sözlərdə ixtisas “ispetsializm”ə riayət etməkdən çəkinmiyor. Biri elmi-iqtisadda mütəxəssis və təcrübəkar isə iqtisad məsələsinə ən çoq bəyani-fikir edən o olur. Biri siyasi isə o da siyasiyyata aid bir çoq mütaliat sərf ediyor. Hasili, müxtəlif işlərdə, müxtəlif əfkara malik olduqları halda “təqsimi ə’mal” qanununa riayət edər, hər kəs öz iste’dad və ixtisasına görə söz söyləyər, onun için də bütün Avropanın nəzəri-diqqətini cəlb etdilər. Hürriyyət və heysiyyətə malik bir millət olduqlarını isbat elədilər. Lakin bu müvəffəqiyyətlərin başlıca səbəbi ittihad və tərəqqi cəmiyyətinin əl altından yapdığı istibdadihürriyyətpərvəranədən başqa bir şey deyildir. Bir qətiyyəti-riyaziyyə ilə müsbətdir ki, Asiyada, Japoniyadan başqa hər tərəfə baqsan yüzdən 99 pay avam, bir pay ancaq iş bilir, maarifdən anlar adamlardır. Rə’y məsələsinə gəldikdə təbiidir ki, qələbə avam, cahil tərəfində olacaqdır. Cühəla isə elmin fəzilətini və nə yolda iləriləməsini təqdir edəməz, çünki cahildir. Maarif sevən adam hiç bir zaman cahil qalmaz idi, şübhəsiz, təhsil edib alim olmuş olurdu. Fəqət şimdi nə yapmalı? Hər işimizə müdaxilə edən də yenə onlar... Yeganə bir çarə varsa hər kəs, daha doğrusu, gözü açıq adamlarımız insafı araya qoymalı, şəxsiyyətdən, qərəzkarlıqdan vaz keçməli, hər işi iş sahibinə tapşırmalı, hər seçkidə də yuqarıdakı istibdadiəhraranəyi unutmamalı və hər işdə, hər təşəbbüsdə ixtisas və iste’dadı nəzəridiqqətə almalıdır. Sözümüz pək uzun sürdü. Nerdən başladıq, nerdə bitirdik. Yazmış olduğum şu dağınıq fikirlər xəyalımda belə yoq idi. Tə’lim və tərbiyəyə aid bir qaç sətir yazmaq istərkən dağdan-daşa, dərədən-təpəyə düşdük. Fəqət hər məktəbin ilk əsası onun tə’sisindən və hey’ətiidarəsindən başladığı için yenə faydasız çıqmaz zənn edərim. İnşallah gələcək nömrələrdə bir qaç dəfə tə’lim-tərbiyə haqqında həsbi-hal edəriz. * * * Həsbi-hal (2) 2 Tə’lim və tərbiyə haqqında veriləcək atidəki mə’lumat bir taqım mevsuq mənbələrə istinad edər. Onlar için mütaliəsi faydasız olmaz zənn edərim. Tərbiyə (pedaqogika) nədir? Və nə yapmalıdır? Alman hükəmasından filosof Kant diyor: “Tərbiyə, təbiəti-bəşəriyyənin bütün qabiliyyətlərini müntəzəmən və mütənasibən təməniyyə etdirməli və bütün insanları qayeyi-müqəddərinə isal eyləməlidir”. İngilis hükəmasından Lokk da diyor ki, “Tərbiyə insanları fəzilətli, cəmiyyətə faydalı və kəndi məsləklərində məharətli bir hala gətirmək için ən qolay və qısa olan üsuldur”. Filosofi-şəhir Herbert Spenserə gəlincə, o da: “Tərbiyənin qayəsi bizi mükəmməl surətdə yaşamağa hazırlamaqdır” deyir. Şimdi bu cümlələri vücudə gətirən kəlmələr bir-birinə pək bənzəmiyorsa da nəticə və qayə bir olduğu dərhal nəzərə çarpıyor. Fənnitərbiyənin insanları bəxtiyar edəcəyi, parlaq və məs’ud bir həyata nail eyləyəcəyi hər kəscə müsəlləm bir həqiqət olsa gərək. Lakin tərbiyənin eyi bir nəticəyə vasil olması mürəbbiyələrin, müəllim, əfəndilərin səviyyeyiirfanına, təşəbbüsati-ciddiyyəsinə bağlıdır. Onun için müəllim “elmihəyat”, “elmi-ruh”, “elmi-əxlaq” kibi tərbiyə xüsusunda lazım olan şərtlərə vaqif olmalıdır. Kamilən olmasa belə səthi surətdə bilməsi faydadan xali deyildir. Elmi-həyat, məktəb şagirdlərinin yeyib-içmək, gəzib-oturmaq, zəif və qüvvətli olmaq kibi hallarından bəhs edər. Bədənin və bədəndə olan nəşvü nümanın hanki tə’sir ilə və nə səbəblə dəyişə biləcəyini göstərir. Elmi-ruh, çocuqların fikrini, hissiyyatını, əxlaqını öyrənib bilmək için böyük bir vasitədir. Onunla (elmi-ruh ilə) şu təbii halların təcəlli və təhəvvülünü, hanki tə’sirlər ilə dəyişdiyini və nə surətdə tərbiyə və islah ediləcəyini bir dərəcəyə qədər bilmək mümkündür. Elmi-əxlaq isə xeyir və şərin nədən ibarət olduğunu, tərbiyədə nasıl bir qayə tə’qib edildiyini və həyatın nə tərəfə sürükləndiyini öyrətir. Xülasə, bu üç elm fənni-tərbiyə için birər mühüm əsas təşkil eder. Bir məktəb otağına girilsə, orada olan şagirdlərin çöhrələrinə (fizyanomiya) diqqət edilsə bir-birinə bənzəmədikləri dərhal gözə ilişər, çöhrələri müxtəlif olduğu kibi, əxlaq və təbiətləri də müxtəlif olacağı şübhəsizdir. Bə’zi çocuqlar inadcı, söyüşən, bə’ziləri həlim, dalğın, kimisi haylaz, yaramaz, kimisi də çin fikirli və zərif olur. Onların təbiətlərində bu ixtilaf olduğu halda bə’zi vaqt da birdənbirə bu əxlaqlar dəyişməyə yüz tutar, biri inadcı ikən yumşaq, biri miskin ikən zəki və fəal olur. Bu səbəblərə məbni yekrəng bir tərbiyə daima mənfəət yerinə zərər verir. Bir müəllim elmi-ruh yardımilə bu müxtəlif təbiətlərin cərəyanını nəzəri-diqqətə almalıdır ki, çəkdiyi zəhmətlər hədər olmasın. Bir müəllim bir artist qadar ruhaşina və təbiətşünas olmalıdır. Lakin bir çoq həriflər də var ki, məzkur şəraiti öyrənir də tətbiq edəməz, yenə zəhmətləri nəticəsiz qalır, çünki hər məsləkdə olduğu kibi, tə’lim və tərbiyə için də hər müəllimdə azacıq iste’dad bulunmalıdır. Nəzəriyyat pək də fayda verməz. Bir çocuq anadan doğduğu gündən e’tibarən yedi-səkiz yaşına qadar ata-anası yanında yaşar, qoşar, ev tərbiyəsi, ailə tərbiyəsi alır, sonra da məktəb otağını ziyarət edər; arzusuna, istəyinə görə beş, on, on beş il də məktəbdə keçirir. Şimdi ev tərbiyəsi ilə məktəb tərbiyəsinin hər ikisi çocuqlarda dürlü-dürlü tə’sirlər bağışlar, bir çocuq evdə ata-ana tərbiyəsi sayəsində xəluq, çalışqan, mütəşəbbis bir qəhrəman olduğu halda məktəbə dəvam edər-etməz əxlaqı, təbiəti büsbütün dəyişir, fəna, uyğunsuz bir hal kəsb etmiş olur. Bu halı törədən xassə isə yoldaşlarından, arqadaşlarından aldığı əxlaqlar, müəllimlərdə, mürəbbilərdə gördüyü əhəmiyyətsizliklərdir və bu tə’sirlərin ən əhəmiyyətlisi də yenə müəllimlərə racedir. Müəllimlər tərbiyədən anlayanlardan olsalar, şübhəsiz ki, nə məktəbdə, nə də məktəblilərdə (məktəb şagirdləri) müzürr əxlaq, fəna təbiətlər bulunmaz; bulunsa da pək səthi, pək tə’sirsiz qalır. Şimdi bu məsələnin bir də əks tərəfi var, nasıl ki, bir çocuq evdə pək sırtıq və əxlaqsız olduğu halda bir məktəbə girər-girməz də haman dəyişir, inanılmayacaq dərəcədə zəki və uslu olur. Ailə, məktəb tərbiyəsindən başqa bir də tərbiyeyi-ümumiyyə vardır ki, məktəb təhsili ikmal edildikdən sonra 35, 40 yaşına qadar insanda dəvam edər. Bu tərbiyə yalnız mühitiümumiyə race bir tərbiyədir. Çoq zaman mühiti-ümumi, insanın ailə içərisində, məktəblərdə aldığı tərbiyəyi büsbütün dəyişdirib başqa bir aləmə, başqa bir cərəyana tabe edər. Bu xüsusda maddi və mə’nəvi bir taqım tə’sirat insanın aldığı tərbiyələri zirüzəbər edəcək dərəcədə məsləkinə müğayir hallara sevq edə bilir. Azacıq muşikafanə bir nəzərlə baqılsa deyilə bilir ki, bütün bu tərbiyələrin ən əhəmiyyətlisi, ən müqəssiri olsa-olsa yenə tərbiyeyiümumiyyə (tə’siri-mühit) ola bilir. Yalnız mühiti-ümumi tə’sirindən yaqayı qurtaracaq bir müəssir var ki, ona da (nəfs) deyilir. Nəfs əksəriyyən iləriki tərbiyələrə tabe olmaqdan varəstə ola bilməz, lakin mətanəti-fevqəladəyə malik olan insanlarda isə daima qabili-təhəvvül, daima qabiliislahdır. Ailə tərbiyəsi və vücud sağlamlığı (səhhəti-bədən) həyatibəşəriyyənin ən mühüm əsasını təşkil edər. Vücudun sağlam olmasının yeganə səbəbi və müəssiri isə ata-anadır. Bir çoq çocuqlar anadan xəstə doğar. Xəstə yaşar və xəstə bir vücud ilə tərki-həyat edərlər. Bu xəstəliyi icad edən ata-anadan başqa kimsə deyildir. Çünki bir çoq xəstəlikləri irsi olaraq evlada intiqal edər. Çocuğun atası anasına nisbətlə pək az irasi-məzərrət etmiş olur. Çocuqlara sirayət edən xəstəliklərdə ən dərin fəlakətlərə yol açan analardır. Çünki çocuq ana rəhminə düşdüyü zamandan başlayaraq doqquz ay qadar qanından, təvəllüddən sonra da sütündən bir çoq müzürr səhhəti-təcdiyat ilə illətlənir və mühlik mərəzlərə düçar olur. Biçarə mə’sum böyüdükcə vücudundakı təhlükəli xəstəliklər də onunla bərabər böyüməyə başlar. Bir çocuq ilə dünyaya gələn xəstəliklər ata-anasının irtikab etdiyi naqabili-əfv bir günahdan başqa bir şey deyildir. İştə, Herbert Spenserin ata-analara xitabən söylədiyi şu qısa cümlə şayani-təəmmüldür: “Qəvaidi-səhiyyəyə hər bir müxalifət, bir günahimaddidir”. Bir çoq çocuqlar da olur ki, ata-anasından hiç bir vəchlə məasir olmadığı halda yeyəcəyi, içəcəyi, geyəcəyi yüzündən xəstələnir, tənəffüs etdiyi hava, hərəkətsizlik, valideynin qeydsizliyi bütün-bütün səhhətini ixlal edər. Çocuqları təmiz, saf bir havada yaşatmaq, sihhi bir surətdə bəsləmək, sıq-sıq yıqamaq, oynamaqdan, o yan-bu yana qaçmaqdan mən’ etməmək, müzürri-səhhət libas geydirməmək, sərbəstliyinə mane olmamaq... ata-ana için boyun borcu qadar mühüm birər vəzifədir. Hər şeydən əvvəl çocuqların yeyib-içəcəkləri nəzəri-diqqətə alınmalıdır. Çoq yemək (xörək) müzürri-səhhət olduğu kibi, az yemək də faydalı deyildir. Yeməklərdə ən çoq diqqət ediləcək nüqtə bəsləyici (müqəddi) olmasıdır. Yemək, qarnı doldurmaq, yaxud ləzzət duymaq için də deyildir. Bəlkə həyatı idarə etmək, vücudu bəsləmək içindir. Bir də ən çoq diqqət ediləcək şey yeməklərin müqərrər, müntəzəm bir saətdə, bir zamanda olmasıdır. Yoqsa hər saətdə, hər yarım saətdə ağızda (saqqız çeynər) kibi bir şey yuvarlamaq, bütün-bütün müzürrisəhhətdir. Çünki bu hal həzmi, mə’dəyi xərab etməkdən başqa bir şeyə yaramaz. Fəqət bu qaydayı gözətəcək, nəzəri-diqqətə alacaq kimlərimiz var!? Qafqasiyada çocuq tərbiyəsindən anlayan qaç anaya təsadüf edə biliriz? Çocuq tərbiyəsinə diqqət etmək için tərbiyə görmüş analar lazım deyilmi? Hanı ana yetişdirəcək məktəblərimiz? Hər hanki qəzetəyə baqsan millət böylə? Vətən şöylə? olmalı kibi bir çoq məqalələr, xülyalar görünür. Lakin xülya ilə, boş xəyal ilə iş aşarmı? Vətəni, vətənin qiymət və əhəmiyyətini, tərəqqi və səadətini kimdən bəkləyə biliriz? Beli bükülmüş, ətəh və ətalətə uğramış ixtiyarlardanmı? Bir taqım biqeyd, laübali gənclərdənmi? Yaxud saf, təmiz, mə’sum, ləkəsiz nevzadlardanmı? Şübhəsiz ki, vətənə, millətə, millətin gələcəyinə ağlayacaq, tərəqqisinə çalışacaq olsa-olsa, ancaq ana qucaqlarında, məktəb sıralarında çırpınan mə’sumlar ola bilir. Fəqət bu nevzadların yeyib-içməsinə, geyinib gəzməsinə, tə’lim və tərbiyəsinə diqqət edəcək analar nerdə? Erkək qisminin maddi surətdə doğub böyüməsinə qadınlar səbəb olduğu kibi, mə’nəviyyatca da münəvvərəlfikr, tərəqqipərvər olmalarına yenə yeganə vasitə qadınlardır, demək ki, tərəqqinin ilk vasitəsi qadın və qız məktəbləridir. * * * Həsbi-hal (3) 3 Ayşə Sədiqə xanım “Tə’lim və tərbiyə” adlı kitabında diyor ki: “Çocuqlara hər kim olsa dərs verir, fəqət tərbiyə və əxlaq dərsini hər kəsdən eyi validə verir. Çocuğun birinci mürəbbiyəsi validədir. Validəsi olmayanlara yenə bir qadın mə’mur edilir. Çünki zəmanisəbavətdə çocuqlara xidmət edə biləcək qadınlardır. Demək oluyor ki, bir qövmün səadəti və tərbiyəsində qadınların böyük tə’siri vardır. Bunun için hər şeydən ziyadə qadınların tərbiyəsinə e’tina edilməlidir. Tərbiyəli validələr yetişdirməyə qeyrət edilməlidir”. Qadınların cəmiyyəti-bəşəriyyədəki qiymət və əhəmiyyətləri yalnız bir cümleyi-həkimanə ilə gözəlcə isbat edilə bilir ki, o da şudur: “Cənnət anaların ayaqları altındadır” – buyurulmuşdur. Qafqasiya türklərindən şu kəlami-müqəddəsi bir qaç kərə eşidib duymamış bir nəfər təsəvvür olunmaz zənn edərim. Müsəlmanlıq bir avropalının dediyi kimi quru bir lafdan ibarət isə... Hiç! O əmriqüdsiyyəyə itaət isə... Hanya! O nerədə? Japoniyalılar islamiyyəti qəbul etmək fikrində imiş! Diyorlar islamiyyətin erkək-qadın haqqındakı təhsili-elm, hörməti-mütəqabilə, müsavat kibi bir çoq şeyləri o kitabdan, bu kitabdan oquyub duysalar, ehtimal ki, təbdili-məzhəbə həvəslənərlər, lakin bir qaç müdəqqiq, müfəttiş göndərib də göz-gözə tədqiq etsələr, müsəlmanların əf’al və hərəkatına göz qoysalar şaşıb qalmazlarmı? Əcəba?! Qızlar, oğlanlara nisbətən maddiyyatda ikidə bir həqqivərasətə malikdirlər. Rəsuli-əkrəm tə’lim və tərbiyədə hiç fərq Məhəmməd peyğəmbər qoymadığı halda təhsili-elmi kişiyə, övrətə müsavi bir surətdə fərz buyurduğu təqdirdə, nasıl olur da ki, böylə bir əmri-müqəddəsi hiç məsabəsində tuturuz. Əcəba, səkiz-doquz yaşında bir qız yalnız ibtidai, yaxud rüşdi təhsil görürsə, şəriətə müxalifmi zənn olunur? Bir çoq mübarək ağızlar, qadınların tərbiyə görür-görməz itaətsiz olacaqlarını söyləməkdən çəkinmıyorlar, əcəba məktəb, tə’lim və tərbiyə insana itaətsizlikmi öyrətir? Yaxud insaniyyət, şəfqət, mərhəmət, nəzafət – evlada məhəbbət, böyüklərə itaət nə olduğunumu tə’lim edər? Sadədillik xoş bir şey olsa da, bu qadarı, bu dərəcəsi sevilir bir şey deyildir. Bugünkü gün ehtimal ki, bir taqım səfsətəamiz quruntular ilə, boş xəyallar ilə kəndimizi mütəsəlli edəlim... Fəqət yarın? Yarın hər işimizdə olduğu kibi, qız tərbiyəsi haqqında da başımıza, gözümüzə vuracayız, kor-peşiman olacayız, lakin nəticə bir yana çıqmayacaq. On yıl əvvəl oğullarını məktəbə verməyən, tərbiyəyi sapqınlıq ədd edənlər şimdi nerdə? Hər tərəfə baqarsın eyi, fəna, istər-istəməz hər kəsdə evladını tərbiyə etmək məraqı qabarmaqda, coşmaqda!.. Hər şəhərdə, hər qəsəbədə oğlanlara məxsus iki-üç ibtidai məktəb açılmaqdadır. Lakin üç-dört illik yarım-yanlış məktəblər səkiz-doquz sənəlik ev tərbiyəsini təbdil və islah edə biləcəkmi zənn olunur? Heyhat!.. Biçarə çocuq iki-üç yaşından başlayaraq məktəb otağına girincəyə qadar xurafat uçurumlarında yuvarlanır gedər. Bir otaqdan digər otağa girəcək olsa “damdabaca”lar ilə qorqutulur. Başı açıq dışarı çıqacaq olsa göydən başına adamcıl qurt dərisi düşər. Qaranlıq bir yerə getsə cinlər, divlər ilə təhdid edilir. Hasili ənvai-mevhumat ilə zavallının mə’nəviyyatı alt-üst olur. Otuz yaşına gəlsə belə o qorqunc kölgələr bir dürlü başından çıqamaz olur. Ev tərbiyəsinin doğurduğu ən gözəl tərbiyə, ən xoş əxlaq, yalançılıq, kindarlıq, bədnəfslik, arsızlıq, itaətsizlik, qorqaqlıq kibi bir taqım rəzil, murdar əxlaqsızlıqlardan ibarətdir. Binəva çocuq sabahdan aqşama qadar küçədə, bacada, toztopraq içində yaşar, qoşar, nihayət bir yeri səqətlənir, yaxud ordanburdan dürlü-dürlü müsri xəstəliklərə hədəf olur gedər. Bir ana oğluna “Yavrum! Quzum! Get qardaşını çağır da gəlsin, yeməyini yesin” deyəcəyi yerdə, “Partdamış! Gəbərmiş! Get o qan qusmuş cönənbəri çağır da gəlsin, zəhrimarını zoqqumlansın” – diyor. Şimdi böylə vəhşi, cahilanə bir həyatdan, ölçü-biçisi olmayan bir mühitdən, pozuq, uyğunsuz bir tərbiyədən nə fayda hasil ola bilir? Təbii hiç... Bir gavur çocuğu ana qucağında hənuz bir yaşında ikən yediyi qaletlərdən əlifbayı öyrənməyə başlar, ev divarına baqsa hesab cədvəlləri görür, ə’mali-ərbəəyi üç-dört yaşında gülə-gülə, sevə-sevə öyrənir. Beş-altı yaşına varır-varmaz məktəb həvəsilə əlayaq vurmağa, çırpınmağa başlar, məktəbə girdiyi zaman əxlaqı, dərsi, zəkası, həvəsi yerində olub, fəal mütəşəbbis, qəyur bir insan olmağa çalışır, bir azdan sonra qarşınızda iyirmi yaşında universitetdən mə’zun fazil bir əfəndi bulursunuz, bir çoq heyrətamiz baqışlar ilə süzdükdən sonra, o bəyənmədiyiniz gavuru alqışlamağa məcbur olursunuz. Şimdi, o iste’dad, o fevqəladəlik ona nerədən gəldi? Göydən zənbil iləmi endi? Yaxud Allah-təala o zəka və iste’dadı onlaramı münhəsir etmişdir? Təbii, bunların hiç birisi deyil! Yalnız qələbə və müvəffəqiyyət çalışanlarındır və çalışmaq yolunu bilən ərlərindir. Lakin bu nöqtəyi eyicə nəzərdə tutmalı ki, təbiət kimsəyə yüz görməz, kimsənin əlində baziçə olmaz. Cənabi-Həqq təbiətə öylə bir qüvveyi-qahirə, öylə bir qüdrəti-qalibə vermiş ki, daima qalib gəlir, məğlub olmaz. Kəndisinə qarşı durmaq istəyənləri pənceyiqəhrində əzər, örsələr, məhv edər, yaşatmaz. Uzağa getmək lüzumsuz, yalnız on yıl bundan əvvəlki halımızı düşünsək nə dərəcə dəyişdiyimizi, sevmədiyimiz, ürkdüyümüz halda, bir çoq nöqteyi-nəzərdən təbiətə nasıl boyun əydiyimizi apaçıq görüb anlarız. Bu gün azacıq təbiətə qarşı durub evladını tərbiyədən məhrum bıraqanlar, yarınki gün cigərguşələrinin zillət, fəlakət odunda yanıbqavrulduqlarını ağlaya-ağlaya seyr edəcəklər... Çocuqlar mə’sumdurlar, onunçin yapdıqları işlərin hiç birindən məs’ul deyildirlər, onların hal və hərəkətlərindən məs’ul olacaq yalnız ata-analarıdır. Qızını, oğlunu tərbiyə etməkdə müsaməhə valideyn qanun və əxlaq nəzərində şiddətlə məs’ul tutulmalıdır. Çünki cəmiyyəti-bəşəriyyə için müzürr bir adam hazırlamış olurlar. Xeyirsiz, xain, ədəbsiz evlad yetişdirib onları tərbiyə və islaha çalışmayan ata-analar, şübhəsiz ki, gələcəkdə namuslu, vicdanlı, heysiyyətli insanlara müsəllət olmaq için bir sürü əxlaqsız, bir yığın sərsəri yetişdirmiş olurlar. Böylə qeydsiz, tərbiyəsiz ata-ananın nə dərəcə məs’ul olacağı, nə müdhiş cinayət işlədiyi hər kəscə mə’lum, aydın bir həqiqətdir. Bu il olmasa belə bir qaç il sonra təhsili-ibtidainin istər qız, istər oğlan için məcburi tutulacağı şübhəsizdir. Lakin bizim istədiyimiz kibi deyil. Ümumrusiya türklərinin səmimi dostu (?) “Pruşkeviç”lərin istədiyi kibi olacaq, şimdi xanım qızlar milli məktəblərdə ana dilini oquyub öyrənməsələr, yaxud ata-anaları tərəfindən məhrum edilsələr, bir-iki il sonra zor ilə, qəhr ilə oqumağa məcbur olacaqlar. Bir də cəbrə, təzyiqə nə hacət, artıq iyirmi ilə otuz hesab etmək için anaların təsbihlər ilə, qızların barmaqlarilə komediya çıqarmaları çəkilir bir dərd deyildir. Azacıq da utanıb qızarmalıyız. * * * Həsbi-hal (4) 4 Tə’lim və tərbiyə məsələsində ilk nəzəri-diqqətə alınacaq nöqtə məktəblərdir, məktəb otaqlarıdır. Məktəblər, səhhəti ixlal etməyəcək dərəcədə havadar, yuca yerlərdə yapılmalıdır. Pis, murdar, üfunətli yerlərdən uzaq olmalıdır. Xəstəxanə, həbsxanə, məzarıstan kibi yapı (bina)lara yaqlaşmamalıdır. Xırıltı, gurultu çoq olan mövqelərə yanaşmamalıdır. Məktəb binası mümkün dərəcədə günəş yerlərdə vaqe olmalı, rütubəti çoq olan yerlərdən həzər edilməlidir. Günəşə mane olacaq kölgələr ilə mühat bulunmamalıdır. Çünki pək çoq xəstəliklərin günəşsizlik və rütubət yüzündən vücudə gəldiyi aydın bir həqiqətdir. “Günəş girməyən yerə təbiblər girər” məsəli məşhuri-aləmdir. Buracıqda bir az haşiyə çıqmaq istərim. “Rütubət” sözilə “tərbiyə” kəlməsini düşündükdə Naxçıvandakı “Məktəbi-tərbiyə” ilə onu istila edən müzürri-sıhhat rütubəti xatırlamamaq bir dürlü əldən gəlmiyor. Naxçıvanın şu milli məktəbi, – fəqət şimdi deyil, ilk açıldığı zaman öylə idi. Nilimübarək üzərində, yə’ni, “Bazar çayı” üstündə vaqe bir məktəbdir. Məzkur məktəb məscidi-camein qoltuğuna sığınmış dar bir yerə təsadüf edər. Xaricdən şəhərə varid olmuş bir səyyahi-zavallı məktəbin divarlarına göz gəzdirəcək olsa (yarım arşın qədər) xəcalətdən tərləmiş olduğunu müşahidə edər. Fəqət məscidi-came? Naxçıvanın gözbəbəyi məsabəsində olan o böyük bina? On beşiyirmi bin manata mal olan o mə’bəd nə oldu? İştə, o da məzkur çayın nəmli, vərəmli öpüşlərilə söndü, getdi, doğuş ilə ölüşü bir oldu. Bir qaç yerdən rəxnədar oldu, qübbəsi çatladı, qapısı bağlandı. Zatən məzkur məktəbin də orada vaqe olması məscidə mücavir olmaq için idi. Şimdi bu məktəbin günəşsizlik, darlıq, rütubətə mə’ruz olmaqdan başqa digər qüsurları da var ki, onlar da qismən güzərgah olması, məzkur çayın şırıltısı, bazarın gurultusu kibi bir çoq müğairifənni-tərbiyə maneələrdən ibarətdir. Lakin bu məktəbin ilk tə’sisini və niçin orada yapılmasını eyicə anlamaq için bir az da təfsilata ehtiyac var. Bu məktəb on beş-on altı yıl əvvəl tə’sis olunmuş. Şəhər qlavası Cəfərqulu xan Naxçıvanski cənabları ilə şəhər hakimi Slavaçinski bu xüsusda pək fədakarlıqda bulunmuşlar. “Cidilli bağ” adlı geniş, havadar, gözəl bir yerdə məktəb tə’sisini xalqa təklif etmişlər isə də kimsə razı olmamışdır. Bazardan, məsciddən uzaq bulunduğu, həm də vəqf yer olduğu bəhanə tutulmuşdur. Şəhər hakimi, xan və bir qaç gözüaçıq əfəndilər məktəbin orada yapılmasına nə qədər təlaş etmişlər isə də bir çoq mühakiməsiz həriflərə məram anlatamamışlardır. Səkiz, doquz bin rübləyə dəyən o gözəl yeri şəhər duması parasız, pulsuz məktəbə hədiyyə etdiyi halda, kimsə təqdir etməmişdir. Lakin orayı bir qaç yıl sonra bir xristian pək ucuz, pək dəyərsiz bir qiymətə almış; o vəqf (?) yerdə geniş, gözəl, bağlı-bağçalı bir klub yapdırmışdır. Şimdi anlaşılır ki, vəqf olan bir yerdə məktəb deyil, klub yapmaq belə mümkün imiş!.. Lakin yeni yapılan zaman bağda vaqe qız məktəbi isbat ediyor ki, xalq işin əhəmiyyətini azacıq təqdir etməyə başlayor. Çünki burası da Məktəbi-tərbiyə için intixab edilmiş bir qadar gözəl və havalı bir yerdir. Zənn edərsəm burası da vəqf olmalı, lakin hər nədənsə bir kərə yapılıyor yer deyildir. Hər nədənsə əgər bugünkü duyğular, görklər, bilgilər on beş yıl əvvələ təsadüf etsəydi, təbii o dürlü çürük xülyalara, mevhumatlara yol açılmazdı, o vaxt işin həqiqəti düşünülməmişdi, şimdi artıq düşünülüyor, düşünülməyə başlıyor. Qomşu kirvələrimizdə məşhur bir məsəl var ki, o da “Musurmanın sonki ağlı bənim olaydı” cümləsidir. Həqiqətdə gözəl tədqiq edilsə pək təcrübəli, pək mə’nadar bir söz olduğu dərhal anlaşılır. Bunca təfsilatdan məqsəd, Naxçıvan işlərini təsvir etmək deyil, bəlkə Qafqasyada sakin bütün türklərin hər şəhərdə, hər qəsəbədə (vəqf yeri) köhnə məzarıstan kibi bir çoq qiymətli, əhəmiyyətli yerləri əldən çıqarıb mevhumata sapmalarını ərzi-ixtar etməkdir. Bu dürlü uyğunsuzluqlara deyil bir şəhərdə, Qafqasyanın hər şəhərində təsadüf etmək mümkündür. Bir az diqqət edilsə bir çoq “bulvar”ların, şəhər bağçalarının, kilisələrin həp öylə “məzarlıq, vəqf yeri” dediyimiz yerlərdə inşa olunduğu nəzərə çarpar. Biz, vəqf yeridir, günahdır deyib qorqmuş, çəkilmişiz, bir arşın qədər hasar çəkməyi belə əsirgəmişiz. Hökumət isə bu cəhalətdən istifadə edərək yağlı-yavan, yaqşı-yaman gözünə ilişəni kəndi mal etmişdir. Mevzui-bəhsi aşdıq, söz cığırından çıqdı. Artıq haşiyəyi kəsib də yenə sözümüzə, bəhsimizə gələlim. Əvət, mümkün dərəcədə məktəb binası günəş işığından məhrum olmamalıdır. Lakin işıq bir tərəfdən gəlməlidir. Zira iki yaxud bir qaç tərəfdən gələcək olsa, müxtəlif kölgələr bıraqır ki, o da göz için müzürdür. İşığın sol tərəfdən gəlməsi daha faydalıdır. Çünki, sağ tərəfdən gələcək olsa, yazı yazarkən sağ əl dəftər üzərində öz kölgəsilə şagirdləri rahatsız edər. Sınıfın (klasın) pəncərələri də olduqca çoq və aydınlıq olmalıdır. Məktəbin dört-beş arşın (rus arşını) enində günəş bir dəhlizi (koridoru) və tənəffüsxanəsi olmalıdır. Hər məktəbin mümkün dərəcədə kəndinə məxsus bir də gözəl bağçası bulunmalıdır ki, çocuqlar orada sərbəst gəzinə bilsin, saf, təmiz hava ala bilsin. Rəf’i-ehtiyac için qədəmxanələri olduqca uzaq bir guşədə bulundurmalı, qulluqçulur nəzafət haqqında pək ziyadə diqqətli olmalıdır. Sınıflarda nəzəri-diqqətə alınacaq şeylərin ən mühümmü sıra “skameyka”lardır. Sıraların ölçüsündə çoq diqqət lazımdır. Əldən gəldiyi qadar onları sıhhı, fənni bir ustaya ismarlamalıdır. Yoqsa şagirdlərin boyuna görə olmayıb da fəzləcə yuca ya alçaq olursa pək məzərrətlər iras etmiş olur. Bir də müəllimlər daima çocuqların sıra üzərində aldıqları vəziyyətə diqqət eyləməlidir. Fəna vəziyyətlər boyun, kürək, bel gəmiklərini əyər, gəmiklər əyildikdə ə’zayi-daxili də böyük zərərlər görmüş olur. Bu zərərlər bədənin xarici, daxili ə’zasından başqa, fikir üzərində də tə’siribəxş olur. Fikrin müstərih və oyanıq olması için bəhər hal baş şaquli (dik) bir vəziyyət almalıdır. Öylə olmazsa təbii qan dimağ (beyin)də sərbəstcə cəvəlan edəməz. Beyin qanın cərəyani-sərbəstanəsindən məhrum olunca fikirlər, duyğular da məhdud və əqim qalmış olur. Çünki dimağ qan ilə, əfkar və ehtisasat da dimağ ilə ərzi-fəaliyyət edər. Bir də bir sırada iki çocuqdan ziyadə oturmamalıdır. Çünki bir sırada dört-beş tələbə oturacaq olsa ehtimal ki, biri müsri bir xəstəliyə tutulmuş olur da ondan digərlərinə də sirayət edər. Amerikada, Avropanın bə’zi yerlərində hər tələbəyə bir sıra təxsis edən məktəblər pək çoqdur. Sınıfda dərs müddəti pək uzun sürməməli və 45 ya 50 dəqiqəyi aşmamalıdır. Hər dərs arasında sınıfların havasını dəyişdirməlidir. Çünki tələbənin tənəffüs etdiyi zaman havaya hamizi-qarbon dağılır, tər və yağ ifrazatı təbəxxür edərək sınfın havasını olduqca zəhərlər, bərbad edər. Sınıf süpürüldüyü zaman quru süpürgə ilə süpürülməməlidir. Zira müzürr mikroblar ilə havaya qalqıb uçuşan tozlar bir azdan sonra sıraların taxtaları üzərinə enər, qonar, sonra tənəffüs edildiyi zaman məzkur tozlar ilə bir taqım mikroblar hiss edilməyəcək dərəcədə çocuqların nəfəsləri ilə ta cigərgahlarına qədər yol bulub bir çoq qorqulu xəstəliklərə səbəbiyyət vermiş olur. Bir çocuq təhlükəli bir mərəzə, keçici bir xəstəliyə düçar olmuş olursa məktəbə gəlməyə, dərsə dəvam etməyə məcbur edilməməlidir. Müvəqqət bir zəman için evlərinə göndərilməlidir. Tədavi edib sağlamlaşdıqdan sonra təkrar qəbul edilməlidir. Bə’zi çocuqların xəstəliyinə diqqət etməyib də ata-anası başından atmaq niyyətilə, müəllim də qeydsizlik və e’tinasızlıqla sınıfa qəbul etməkdən çəkinməz isə, şübhəsiz ki, bir çoq biçarə mə’sumların da fəlakətinə yol açılmış olur. Bir də aşı, (çiçəyi döyülmək) şəhadətnaməsi olmayan bir çocuq əsla məktəbə alınmamalıdır və məktəbə alınan çocuqların yaşlarına da pək ziyadə əhəmiyyət verməlidir. Yedi yaşdan aşağı olanları pək də qəbul etməməlidir. Çünki pək küçük çocuqlar, cır ağaclar kibi cılız, zəif bir vücud ilə dərsə başlayınca sıqılır, zəhmət çəkər, həm vücudca, həm də fikircə zəif qalır, iləriləyəməz, atidə də pək çoqları təhlikəli bir surətdə zərərdidə olur. Çocuqların əlil, miskin bir şey olmaları arzu edilməzsə, dərs arasında, baxüsus böyük tənəffüslərdə (cimnastik) və bir taqım oyunlar oynamağa müsaidə etməlidir. Xayır, sadə müsaidə deyil, təşviq və tərğib eyləməlidir. Cimnastikdə tələbəyi bir komanda altında müntəzəmən hərəkət etməyə alışdırmaq məktəblərin inzibatını tə’min edər. Bir çoq oyunlarda da müəllim çocuqları sərbəst bıraqır kibi görünməlidir, lakin sezdirməksizin əl altından nəzarəti də unutmamalıdır. Cimnastik və sairəyi layiqilə ifa etmək için ya o xüsusda mütəxəssis bir müəllimə, yaxud ona dair yazılmış əsərlərə müraciət etməlidir. Herbert Spenser diyor ki, “əgər istiqbalda hal-hazır mədəniyyətimizə vaqif olmayan bir asari-ətiqə məraqlısı məktəblərimizdə oqunan kitabları, proqramları, xüsusi imtahan kağızlarını bulacaq olursa, bunların sahiblərinin qətiyyən çocuq sahibi, yə’ni bir baba (ata) olması ehtimalının mevcud olmadığına qail olacağı kibi, his şübhəsiz ki, “bunlar monastra aid tərzi-tədris olsa gərək” deməkdən kəndini alamayacaqdır”. İştə bu sözün sahibi qoca bir ingilizdir. Bu mütaliəyi yalnız ingiliz mühitinə, məktəblərinə baqaraq yürütmüşdür. Lakin müşarileyh bizim bu məktəb, mədrəsə nami verdiyimiz səfalətxanələri, bu ətalət ocaqlarını görəcək olsaydı nə söylərdi əcəba! Yuxarıkı sözlərə diqqət edilsə, təbii, daha şiddətli, daha şayanitəkdir bir təşbih qullanacağı dərhal nəzərə çarpar. Məktəblərimizin proqramları eyicə düşünülsün; dərslərin ən mühüm qismini təşkil edən və ən çoq rol oynayan maddələr, bir taqım səfsətələrdən, ruhsuz gəvəzəliklərdən başqa bir şeymidir? İyirminci əsr mədəniyyəti bu uyğunsuzluqlara əsla təhəmmül etməz. Zira tə’lim və tərbiyə saf dimağları (beyinləri), ləkəsiz vicdanları ləkədar edəcək bir alət deyildir. O tərbiyə – bəşəriyyəti qaplayan çirkinlikləri, paslı beyinləri silib təmizləmək için mə’nəvi bir seyqəl kibi tələqqi edilməlidir. Mümkün olsa gələcək həsbi-halda şu məsələyi səthi surətdə təhlil edəriz. Qafqasyanın hal-hazırı ancaq həqiqətpərvər qəzetələr ilə, ciddi, mütəşəbbis müəllimlər ilə kəsbi-səlah edə bilir. Bunların hər ikisi həyati-ictimaiyyəmizi bizə əks etdirən islahata təbdil edib çalışan bir ayineyi-təbiətnüma müşabihəsindədir. Müəllimlərin vücudə gətirəcəyi təbdil isə digərinə nisbətlə daha əhəmiyyətlidir. Fəqət müəllim öyrənib, öyrətdiyi kitablara iktifa etməməlidir. Bir çoq tərbiyəyə, ictimaiyyatə, təbiiyyatə, əxlaqiyyətə aid kitablar da mütaliə eyləməlidir. Və mütaliəsindən bir nəticə, bir mühakimə çıqarmalıdır. Olduqca kəndi mə’nəviyyatını, kəndini, vicdanını təsfiyə və islaha çalışmalıdır, tainki söylədiyi sözlər, verdiyi nəsihətlər hüsninəticə verə bilsin. “Söyləyənə baqma, söylədiyinə baq” dəsturunu əldə sərmayə ittixaz edənlər bu xüsusda çoq yanlışdırlar. Hər söz sahibinin sözü ilk öncə ruhilə və vicdanilə uzlaşmalı, müvafiqət etməli, sonra müxatibə söylənməlidir. Bir ərəb ədibi diyor ki, “Qəlbdən çıqan sözlər, daima qəlbə nüfuz edə bilir. Qəlbin xəbəri olmayıb da ağızdan fırlayı verən sözlər, dinləyənin bu qulağından girib o birindən çıxıb gedər”. Demək ki, sözün tə’sirbəxş olması için, söz söyləyənin eyi bir qəlbə, parlaq bir vicdana, gözəl bir əxlaqa, həqiqi bir mə’lumata malik olması icab ediyor. Bir müəllim öz-özünü bir riyazəti-mə’nəviyyə ilə islah etdikdən sonra, şübhəsiz ki, hər sözü, hər duruşu, hər halı bütün şagirdlər nəzərində böyük bir əhəmiyyətlə tələqqi olunur. Kəmali-sür’ət və mətanətlə hər kəsin ruhuna nüfuz edə bilir. Bir də müəllim yalnız məktəbdəki şagirdləri tərbiyə etməklə qalmayıb, mümkün dərəcədə kəndi nüfuzunu – sözlərinin əhəmiyyətini tə’mim və tövsiə çalışmalıdır. Şimdi bizim yalnız məktəblərimiz deyil, bütün həyati-ictimaiyyəmiz belə saf, parlaq bir tərbiyəyə möhtacdır. Müəllimlərimiz azacıq muşikafanə, durbinanə hərəkət edəcək olsalar, şübhəsiz ki, bütün mühitimizi islah etmiş olurlar. Sınıf (klas)da hər iki gündə bir, çocuqların əlbisəsinə, yüzünə, əllərinə baqıb kirli və ya təmiz olduqlarına diqqət edilməlidir. Müzürri-səhhət hallar, işləklər büsbütün mən’ olunub əsbabı yumşaq, tatlı bir dil ilə tələbəyə anladılmalıdır və təkrar edilməməsini şiddətlə tənbih etməlidir. Bir müəllimin, çocuğun anlayacağı tərzdə eylədiyi pədəranə tövsiyələr və tənbihlər, əmin olmalı ki, pək gözəl nəticələr verir. Hər fənalığın, pisliyin, pintiliyin səbəbləri tələbəyə anlatıldıqca, şübhəsiz ki, ata-anaları, qövm və əqrəbaları, hətta yaşadığı mühit belə mütənnəbih olub kəndilərini islah etməyə çalışırlar. Xalq şimdi məktəbi, ondakı tərbiyəyi azacıq hüsni-tələqqi etməyə başlamış. Müəllim əgər uslu, namuslu, həlim, səlim bir əfəndi olursa, təbii, dört-beş sənə zərfində yalnız bir ibtidai məktəbi deyil, məktəblə əlaqədar olan böyük bir köyü (kəndi), köy xalqını tamamilə islaha müvəffəq olur. İbtidai məktəb proqramı olduqca təmiz, qullanışlı, aydın, qolay və mənfəətli olmalıdır. Xurafata, mevhumata aid süprüntüləri mümkün mərtəbə sınıflara bıraqmamalıdır. Əvvəldən girmiş olsa da süpürüb təmizləməyə diqqət və qeyrət etməlidir. İbtidai məktəb için türk dilində müxtəsərcə qiraət, kitabət, elmiəşya, coğrafiya, hesab, türk tarixi və islam tarixi kibi şeylər kifayət edər. İkinci ildən e’tibarən rus dili də təbii ilavə edilməlidir. Çünki onsuz da iş aşmaz. Fəqət müəllim, bunlar ilə iktifa etməyib bir çoq həqaiqi-fənniyəni, bir taqım hadisatitərbiyəni xülasə edərək ağızdan, açıq, müəssir bir üslubla tələbəyə təlqin etməlidir. Həftədə bir-iki dərs yalnız bu işə münhəsir edib tələbənin gözünü açmalıdır. Bir çoq təbii levhələr ilə məktəb otağı təzyin edilməlidir, çocuqlar zəhmət duymayacaq dərəcədə bir taqım xoş mevzulardan bəhs edilməlidir. Kor-koranə “sür dərəyə” qanununu əsla tələbəyə hiss etdirməməlidir, çünki təşəbbüsişəxsidən bütün-bütün məhrum qalmış olur. Qafqasyada müəllimlər Qafqasyanın ibtidai məktəblərində türkcə dərs verən müəllimlər təqribən üç qismə bölünür: Birinci qısım; Aras aşırı qoşub gələn fanatizma dəllalları. İkinci qısım, seminariyada (darülmüəllimin) ikmali-təhsil etmiş əfəndilər. Üçüncü isə yeni üsulda tərbiyə görüb müəllimliyə həvəskar olan gənclərdir. Birinci qısmı təşkil edənlər müəllimdən başqa hər şeydirlər. Həzarpeşə və pək qurnaz hərifdirlər. Buqələmun kibi hər saətdə bin rəngə girməyə müstəiddirlər. Aras kənarına varır-varmaz hərif bir kərə düşünür, hər şeydən əvvəl kəndisi için bir sərmayə arar. Bir yerə baqar, bir göyə baqar, aradığı sərmayəyi iki arşın göy bezdə bulur. Marağada darğa şagirdi ikən, Aras suyu içər-içməz anadan doğma seyid olur. Sonra ağa mübarək qədəmləri ilə Qafqasyanın şu otlu, sulu toprağını müzəyyən buyurur. Beş-on gün yüz suyu tökər, yalvarır-yaqarır, amma fırıldağı işləməz, fəryadı bir yana çatmaz, çünki cəmaət həpsi e’tiqadsız, seyidə baqan yoq!.. Bir də baqarsın ki, hərifin ağlına bir şey gəldi. Belindən göyü açıb bir yana fırlatdı. Özünü bir əttar dükanına verdi. Beş-altı şahılıq həbdən, tozlu-topraqlı otdan-filandan aldı, şələsinə cibləşdirdi. Ya Əli, ya mədəd önünə gələn qəsəbələrdə köylərə yüz qoydu. Şimdi köyün hər tərəfinə qulaq versən təbibbaşı (?) cənablarının seytişöhrətşüarı təninəndaz olmaqdadır. Lakin iş, təbibliklə də bitməz. Bir ucdan öldürdüyü, tələf etdiyi zavallıları öz əlilə kəfənlər, öz əlilə məzara qoyar. Sonra icab edərsə mərsiyəsini də özü oqur, hasili para çıqacaq yer bulundumu? Yəhudi bəzzazı kibi sağına-soluna, eninəboyuna, hər tərəfinə ölçər-biçər, yeri gəldikdə fala da baqar, dua da yazar, cin də tutar. Fəqət... Fəqət xudanəkərdə bu işlərin həpsində bir rəvacsızlıq, bir e’tinasızlıq görürsə büsbütün məsləkini dəyişdirir. Kitabçılarda “vətən dili” çoq, tuhafiyəçilərdə vorotnik, qalstuk bol... “Vorotnik”, “qalstuk” boyuna keçirildikdən sonra məzadçılardan, genə mal satanlardan bir dəst də gözəl kostyum alıb əyninə taqar. Bir məktəbə dəvam etməyə başlar. İştə sana yeni fabrikadan çıqmış qanlı-canlı “arpazovannı” bir müəllim!.. Yalnız bircə diplomu (attestatı) əskik... Lakin orası da qolay, zira çənəsi gevşək bir taqım cahil mühafizəkarlara qarşı beş-on gün boyun büküb yaltaqlıq edərsə, hər saçmasına bəli, bəli deyərsə şübhəsiz ki, ən zəki, ən təcrübəkar müəllimlər sırasına keçmiş olur. Fəqət ədəbsiz imiş, əxlaqsız imiş baş yoq, keçərgedər, yalnız hacı əfəndinin, yaxud kərbəlayi kişinin boş damarını buldumu? Artıq əsrin əflatunlarına şıllaq atmağa başlar. İşi yoluna qoyduqdan sonra həmiyyət, qeyrət qanı coşub-daşaraq qızğın, dəhşətnak nitqlər söyləməyə başlar, iştə küçücük bir nümunə: “Cəmahət, cəmahət! Vətən, məmləkət xərab oldi. Bahəme bunnan belə piş əzvəqtdən irəli, əqsami-mütənəvviə məktəbxanələr açmaq lazimdir. Qazutlərin dilsuz və yürəkyandıran həvadisati insanın qulağində guşzəd olanda dər həqiqətdə vətən dər həqqində nə eyliyəcağını bilmiyüb, gözlərinin sirişki abi-nisanın suyu kimi axır”. Bu bir. (?) İkinci qısım də rusca təhsil edib türkcə dərs verən əfəndilərdir ki, dəröhdə etdikləri dərslər əksəriyyətlə ibtidai məktəblərə münhəsir kibidir. Muşikafanə bir nəzərlə baqılsa sair müəllimlərə nisbətən onlar pək eyidirlər, pək faydalıdırlar. Hissiyyati-milliyyəyə azacıq biganə olmaqla bərabər bir taqım çürük, təhlikəli mevhumata aşina deyillər ki, bu da pək böyük qazancdır. Onlarda olan fəzilətlər və qüsurlar ayrı-ayrı nəzəri-diqqətə alınmalıdır. Onların seminariyalarda və sair məktəblərdə görüb öyrəndikləri şeylər həp müntəzəm, mürəttəb (sistematik) bir tərzdə olmuşdur. Onların təhsilində çürük və faydasız şeylərə pək az təsadüf edilir. Gördükləri fənn ilə, elm ilə bərabər fənni-tərbiyə “pedaqogika”yə də eyicə diqqət ediyorlar. Bir çoq dəfələr nümunə için müdirlər, nazirlər tərəfindən onlara dərslər verilib gözəlcə tənqid olunuyorlar. İştə on-on iki illik təhsil və təcrübə sayəsində hər nasıl olsa müəllimlik için bir istihqaq qazanmış olurlar. Onun için Qafqasyanın pək çoq yerlərində ən ciddi çalışanların qismi-küllisini onlar təşkil ediyorlar. Hətta bir çoq ufaq-təfək yeni təb’ olunmuş əsərlər belə onların həmiyyətilə meydani-intişara atılıyor ki, bu da xalqı mütaliəyə alışdırmaq için böyük bir müvəffəqiyyətdir. Lakin, bə’zi əfəndilər müstəsna olmaq şərtilə, bir çoqları azacıq sapıyorlar ki, o sapqınlıq da bir taqım yanlışlıqlar, uyğunsuzluqlar doğurmuş olur. Nümunə olmaq üzrə bir qaç sətir yazı bu yanlışlığı isbata kafidir. İştə rusca oqumuş, türk dilində müəllimlik edən arqadaşlardan birisinin məktubundan bir parça: “Əfəndim, mən istiyorum getmək iyunun on beşində mineralnı sulara, hansı ki, olar çoq mənfəətli məndə olan cüz’i naxoşluğa. ...bəy də gedəcəkdir mənilə bərabər, ancaq qalmaq üçün orada iyirmi beş gün hərgah siz də istərsiniz gəlmək, olar mənim üçün çoq yaqşı və çoq xoşbəxtlik...” Bu da iki. (?) İlk nəzərdə insan, şu cümlələrin türk dilində olduğuna əsla şübhə etməz, çünki hər kəlməsinə diqqət etsə düzgüncə, türk sözləri olduğunu təsdiqdən kəndini alamaz. Lakin cümlələrdəki ahəngə, o qarışıq mübtəda, xəbərlərə bir musiqişünas sameəsilə qulaq versə, dərhal “xaxol” ruhilə düşünülmüş, türk kəlmələrilə vücuda gəlmiş bir əcubə olduğunu anlar. Bu hal, bu qarışıqlıq yalnız bə’zi müəllimlərə məxsus deyildir. Şəhərlərdə iqamət edən, ruscaya azacıq aşina olan tüccar və kəsəbəyi dəxi ifsad etməkdədir. Elmsiz, saf bir köylüyü (kəndli) qonuşdurunuz, onunla həsbi-hal ediniz, eyicə diqqət edəcək olursanız, şəhərlilərə nisbətən onları türk ləhcəsinə, türk ruhuna daha yaqın, daha munis bulursunuz. Şimdi yuqarıda yazılmış iki qısmı bir arada müxtəsərcə xülasə edəlim. Əvvəlinci qısımda göstərilən budalaların nə fikri, nə duyğusu, nə lisanı, nə də əxlaqı ki, əxlaqsızlıqdan başqa bir şey deyildir, bizə gəlməz, Qafqasya için lüzumsuz və bimə’nadır. Hələ lisanları, ədəbiyyati-atiyəmizi rəxnədar edəcək dərəcədə müzürr və təhlikəlidir, onun için də şayani-ehtirazdır. İkinci qısım isə fikircə, əxlaqcə, maarifcə şayani-istifadədirlər. Hələ türk lisan və ədəbiyyatını azacıq nəzəri-diqqətə alsalar, türk sərf və nəhvinə beşon ay qədər göz gəzdirsələr, şübhəsiz ki, vətənə, millətə çoq, həm də pək çoq xidmət etmiş olurlar. Fəqət əhəmiyyətsiz bir vəziyyət alacaq olsalar, təbiidir ki, lisanımızı bərbad etməkdə əvvəlinci qısımdan geri qalmayacaqdır. * * * Həsbi-hal (5) Şimdi üçüncü qısma gələlim. Üçüncülər: “yeni üsulda tərbiyə görüb, yaxud görmək istəyib, müəllimliyə həvəskar olan gənclərdir” demişdik. Bunların – bu müəllimlərin bir payı ibtidai türkcə, rusca təhsil görüb bir fəaliyyəticavanmərdanə ilə çalışanlardır ki, sayları pək az, xidmətləri isə pək çoqdur. Bir payı da vaqtilə yalnız mədrəsələrdə uğraşıb yorulmuş əfəndilərdir ki, şimdi işin mahiyyətini anlayıb candan, yürəkdən, gecəligündüzlü çalışıb iləriləmək istiyorlar. Bir tərəfdən türkcə tarixə, ədəbiyyata, lisanə diqqət edib, bir tərəfdən də xüsusi olaraq az-çoq ruscaya həvəs ediyorlar. Onların bu dürlü açıqgöz olmaları ciddən şayani-təqdirdir. Fəqət bunlardan bir taqım gənc xocacıqlar da var ki, yaşadığı əsrin mədəniyyətini bilməyərək, yaxud bilmək istəməyərək, azacıq e’tinasız kibi görünüyorlar. Fəqət onlar da işin əhəmiyyətini biləcəklər. Lakin az deyil, pək çoq peşimançılıq çəkəcəklərdir. Maarifpərvər zatların borcudur ki, hər yerdə onları şirin dil ilə, məhəbbət ilə çalışıb iləriləməyə təşviq etsinlər. Təşviq etsinlər də həmonları, həm də kəndilərini qayeyiməqsədə nail etsinlər, edə bilsinlər. Məhəbbət bəşəriyyətin ən dərin, ən ülvi bir təcəlligahıdır. Məhəbbət anlı-şanlı ordulardan, vulkanlı toplardan daha ziyadə qələbə və müvəffəqiyyət ehraz edə bilir. Qafqasyanın bə’zi yerlərində, daha doğrusu hər yerində az-çoq bir münazieyi- şəxsiyyə cərəyan etməkdədir. Bu münaziəyə yol açan da bir taqım xüsusi məhəbbətsizlikdən başqa bir şey deyildir. Bir mühafizəkar bir təcəddüdpərvəri, açıqgöz bir gənci uzaqdan görüncə, yaxud ona aid bir söz eşidincə dərhal sinirləri (ə’sabı) oynamağa başlar. Görməyə gözü olmaz, lakin haqqı da var... Yeniyetmə bir gənc, yaxud tərəfdari-təcəddüd bir əfəndi də mühafizəkara, əski fikirli bir xocacığa təsadüf edərsə, əsla ona yaqınlaşmaq istəməz. Yaqınlaşsa da müstəhziyanə suallar ilə zavallıyı xırpalamaq, qızartmaq istər. Əvvəlki quşqulanmasında, yaqın durmamasında, nifrət və məhəbbətsizlik etməsində ikinciyə nisbətən azacıq haqlıdır. Çünki həqiqətdən uzaqdır. Həqiqi elm, fəzilət nə olduğunu eyicə kəsdirəmiyor. Onun için də bu tərəfə məhəbbətsizlik göstəriyor. Fəqət ikincilər, yə’ni münəvvərəlfikr olanlar isə, bir çoq nöqteyinəzərdən yanlışdırlar. Və sataşmaq, təkdir etmək kibi bir taqım hərəkətlərindən məs’uldurlar. Zira aldıqları vəziyyət əksəriyyətlə onları islah edəməyib ədavətlə qarışıq bə’zi darğınlıqlara yol açır. Şimdi bu iki qüvvət uzaqdan bir-birinə yan baqarsa, biri havaya, biri suya çəkmək istərsə arabanın (məqsədin) olduğu yerdə qalacağına şübhə edilməməlidir. Yaxud bir araya gəlib də bir-birinə yaqlaşmaq istərsə və yaqlaşıryaqlaşmaz bir şiddəti-mexanikiyyə ilə çarpışır isə – tə’sir-əks tə’sir qanununca hər ikisi zəhmət duyar. Hər ikisi zərərdidə olur. Hər ikisi şiddəti-müsadimə ilə geri fırlayıb ayrı, qeyri yaşamağa, küsgün bir vəziyyət almağa məcbur olur. Bu vəziyyət isə büsbütün tərəqiyyatimədəniyyətimizə mane olub daima ənvari-həqiqətə qarşı bir zülmətitəhəmmülgüdaz hazırlanmış olur. Bir də təfsilə nə hacət... Pisliyi qurcalamaq, qarışdırmaq, xasseyişaməyi incitməkdən başqa bir şeyə yaramaz ki! Mədəniyyətdən məqsəd rifahiyyət və səadətə nail olmaq isə, təbii, onu hər kəs alqışlar, hər kəs sevər, hər kəs istər. Bir mədrəsənişin tələbə, bir gənc xoca ki, yeni-yeni xocalığa hazırlanıyor, şübhəsiz ki, məs’ud yaşamaq için sairlərdən daha ziyadə daireyi-mədəniyyətə girmək istər. Xar və zəbun qalmaq istəməz. Daha açıq tə’bir ilə – onlar Molla Nəsrəddinin “tavlamıxda bağlanıb qalmış buzovuna bənzər”, mıxdan açılınca dört əlli, dört ayaqlı qaçmaq istərlər. Onları həyati-mədəniyyəyə alışdırmaq için beş-altı aylıq rəhbərlik kifayət edər. Lakin şu rəhbərlikdə mülayimət və məhəbbətdən əsla uzaq bulunmamalıdır. Onları inadla, məzəmmət ilə deyil, qardaş kibi sevə-sevə daireyi-ittihada çağırmalıdır. Mümkün dərəcədə hər şəhərdə, hər qəsəbədə bir qaç ə’zadan mürəkkəb bir cəmiyyət təşkil edilməlidir. Bə’zi şəhərlərimizdə olan nəşri-maarif cəmiyyətləri kibi vaqt qaib etmədən qəflət, cəhalət uçurumlarında yuvarlanan o biçarələri müəllimliyə təşviq etməli, çalışdırmalı, bə’zi ufaq-təfək məsarifi dəröhdə etməlidir. Müxtəsərcə qiraət, hesab, türk tarixi, islam tarixi, coğrafiya, qəvaidi-lisan kibi bir taqım mühüm, fəqət qolay şeyləri az bir zamanda öyrədib pərvaz eyləməlidir. Keçən həftələrdə Ə.T. əfəndilərinin bu məsələyə dair yürütdükləri mütaliəyi hər kəs oquyub, görmüşdür. Onun için pək də təfsilə hacət yoq zənn edərim. Fəqət burasını bilməli ki, bu hal inqilabi bir haldır. Bu üsul dəvam etsə-etsə ancaq iki- üç sənə dəvam edə bilir. Pək ziyadə uzanması arzu ediləcək dərəcədə fayda verməz, çünki bu qısım müəllimlərin beş-on aylıq təhsili ibtidai məktəbləri yarım-yamalaq idarə edə bilir, çocuğu az-çoq qiraət, kitabət, tarix, lisan... və sairə kibi şeylər ilə müstəfid edərsə də, fəqət bir çoq nöqteyi-nəzərdən nəticə qüsurlu çıqa bilir. Beş aylıq təcəddüd, iyirmi beş illik mevhumat ilə paslanmış dimağları (beyinləri) hiç də silib təmizləyəməz. Bəhərhal əski küp yenə az-çoq sızmağa başlar. İcab edən fəzali- əxlaqiyyəyi, hissiyyatimilliyyəyi tələbəyə təlqin edəməyib, xoş bir qayəyə varamazlar. Çünki o kibi fəzilətlər tədrici təkamül bir təhsilə möhtacdır. Sür’ətlə alovlanan hər şey, hər əməl, hər duyğu səbat göstərməzsə pək çabuq sönər, yaşayamaz, sür’ətlə münqəriz olur, yarım-yırtıq, qırıq-tökük işlər daima nəticəsiz qalır. Təcrübəkar müəllimlərə, həqiqətaşina xocalara malik olmaq için er-gec iki böyük müəssisəyə ehtiyacımız var ki, biri milli bir darülmüəllimin, digər də ruhani bir darülelmdən ibarətdir. Bu xüsusda fəzilətpərvər şeyxülislam həzrətlərinin keçənlərdə “Həqiqət”də bir məqalələri də var idi. O məqalə, Qafqasyada ciddi və həqiqi bir darülelm tə’sisini tövsiyə ediyordu. Və orada tə’qib ediləcək proqramı da ayrıca göstəriyordu. Məzkur proqramı bəyənənlər pək çoq oldu. Fəqət öylə bir mütaliəyi-haq bəyanına tə’qib edilmədi. Cavabsız qaldı, əqim qaldı, nəticəsiz qaldı... Bəli, bin dürlü hava və həvəsə qarşı pərəstiş edən milyonlar, bir çoq rəzilanə, səfilanə işlərdə kül olub gedən altınlar, öylə bir nidayihəqiqətə qarşı susdu, qaldı. Səs vermədi, lal oldu. İllərcə ərz olunduğu kibi hər şey öz yerində, öz vaqtında yapılacaq. Qış keçib gedəcək, yüzü qaralıq kömürə qalacaqdır. Lakin anlaşıldığına görə bu iki darülelm, şimdilik ayrı-ayrı açılamıyacaq. Camaatda az-çoq həvəs varsa da para (?) cənabları pək də aldırmıyor, müsaidə etmiyor, daha doğrusu, məsləhət görmüyor. Zatən Ərdəbil dəlləkləri baş ucunda hazır; kəndini zəhmətə, məşəqqətə, məsrəfə soqmaq fəzlə deyilmi ya? Bununla bərabər hər halda bizim için alim və müəllim yetişdirəcək müntəzəm və mürəttəb bir müəssisə lazımdır. Azacıq himmət, qeyrət edilərsə bu iki arzunu bir nöqtədə birləşdirərik. İki bostanı bir ırmaqdan sirab edə bilərik. Müntəzəm bir darülmüəllimin tə’sis edilsə müəllim qıtlığı çəkməkdən qurtularıq. Sınıflar tə’qib edildikcə edilir. Səkiz-doquz sənə dərsə dəvam olunur. Müəllimliyə istihqaq qazanıldığı təqdirdə tə’lim və tədrisə həvəskar olanlar müəllimliyinə gedər. Axund (alim) olmaq arzusunda olanlar isə iki-üç sənə dəxi ayrıca darülmüəllimin proqramına ilavə olunmuş, ilahiyyat şö’bəsinə dəvam edər. Dünya və axirət elmlərini mükəmməlcə təhsil etmiş olur. Və həqiqi, mühakiməli, doğru bir mə’lumata malik olunur. İştə o zaman haqqilə alim adına layiq alimlər görərik. Və müəllim qıtlığı çəkməkdən də azad olarıq. * * * Həsbi-hal (5) 5 Şimdi üçüncü qısma gələlim. Üçüncülər: “yeni üsulda tərbiyə görüb, yaxud görmək istəyib, müəllimliyə həvəskar olan gənclərdir” demişdik. Bunların – bu müəllimlərin bir payı ibtidai türkcə, rusca təhsil görüb bir fəaliyyəticavanmərdanə ilə çalışanlardır ki, sayları pək az, xidmətləri isə pək çoqdur. Bir payı da vaqtilə yalnız mədrəsələrdə uğraşıb yorulmuş əfəndilərdir ki, şimdi işin mahiyyətini anlayıb candan, yürəkdən, gecəligündüzlü çalışıb iləriləmək istiyorlar. Bir tərəfdən türkcə tarixə, ədəbiyyata, lisanə diqqət edib, bir tərəfdən də xüsusi olaraq az-çoq ruscaya həvəs ediyorlar. Onların bu dürlü açıqgöz olmaları ciddən şayani-təqdirdir. Fəqət bunlardan bir taqım gənc xocacıqlar da var ki, yaşadığı əsrin mədəniyyətini bilməyərək, yaxud bilmək istəməyərək, azacıq e’tinasız kibi görünüyorlar. Fəqət onlar da işin əhəmiyyətini biləcəklər. Lakin az deyil, pək çoq peşimançılıq çəkəcəklərdir. Maarifpərvər zatların borcudur ki, hər yerdə onları şirin dil ilə, məhəbbət ilə çalışıb iləriləməyə təşviq etsinlər. Təşviq etsinlər də həmonları, həm də kəndilərini qayeyiməqsədə nail etsinlər, edə bilsinlər. Məhəbbət bəşəriyyətin ən dərin, ən ülvi bir təcəlligahıdır. Məhəbbət anlı-şanlı ordulardan, vulkanlı toplardan daha ziyadə qələbə və müvəffəqiyyət ehraz edə bilir. Qafqasyanın bə’zi yerlərində, daha doğrusu hər yerində az-çoq bir münazieyişəxsiyyə cərəyan etməkdədir. Bu münaziəyə yol açan da bir taqım xüsusi məhəbbətsizlikdən başqa bir şey deyildir. Bir mühafizəkar bir təcəddüdpərvəri, açıqgöz bir gənci uzaqdan görüncə, yaxud ona aid bir söz eşidincə dərhal sinirləri (ə’sabı) oynamağa başlar. Görməyə gözü olmaz, lakin haqqı da var... Yeniyetmə bir gənc, yaxud tərəfdari-təcəddüd bir əfəndi də mühafizəkara, əski fikirli bir xocacığa təsadüf edərsə, əsla ona yaqınlaşmaq istəməz. Yaqınlaşsa da müstəhziyanə suallar ilə zavallıyı xırpalamaq, qızartmaq istər. Əvvəlki quşqulanmasında, yaqın durmamasında, nifrət və məhəbbətsizlik etməsində ikinciyə nisbətən azacıq haqlıdır. Çünki həqiqətdən uzaqdır. Həqiqi elm, fəzilət nə olduğunu eyicə kəsdirəmiyor. Onun için də bu tərəfə məhəbbətsizlik göstəriyor. Fəqət ikincilər, yə’ni münəvvərəlfikr olanlar isə, bir çoq nöqteyinəzərdən yanlışdırlar. Və sataşmaq, təkdir etmək kibi bir taqım hərəkətlərindən məs’uldurlar. Zira aldıqları vəziyyət əksəriyyətlə onları islah edəməyib ədavətlə qarışıq bə’zi darğınlıqlara yol açır. Şimdi bu iki qüvvət uzaqdan bir-birinə yan baqarsa, biri havaya, biri suya çəkmək istərsə arabanın (məqsədin) olduğu yerdə qalacağına şübhə edilməməlidir. Yaxud bir araya gəlib də bir-birinə yaqlaşmaq istərsə və yaqlaşıryaqlaşmaz bir şiddəti-mexanikiyyə ilə çarpışır isə – tə’sir-əks tə’sir qanununca hər ikisi zəhmət duyar. Hər ikisi zərərdidə olur. Hər ikisi şiddəti-müsadimə ilə geri fırlayıb ayrı, qeyri yaşamağa, küsgün bir vəziyyət almağa məcbur olur. Bu vəziyyət isə büsbütün tərəqiyyatimədəniyyətimizə mane olub daima ənvari-həqiqətə qarşı bir zülmətitəhəmmülgüdaz hazırlanmış olur. Bir də təfsilə nə hacət... Pisliyi qurcalamaq, qarışdırmaq, xasseyişaməyi incitməkdən başqa bir şeyə yaramaz ki! Mədəniyyətdən məqsəd rifahiyyət və səadətə nail olmaq isə, təbii, onu hər kəs alqışlar, hər kəs sevər, hər kəs istər. Bir mədrəsənişin tələbə, bir gənc xoca ki, yeni-yeni xocalığa hazırlanıyor, şübhəsiz ki, məs’ud yaşamaq için sairlərdən daha ziyadə daireyi-mədəniyyətə girmək istər. Xar və zəbun qalmaq istəməz. Daha açıq tə’bir ilə – onlar Molla Nəsrəddinin “tavlamıxda bağlanıb qalmış buzovuna bənzər”, mıxdan açılınca dört əlli, dört ayaqlı qaçmaq istərlər. Onları həyati-mədəniyyəyə alışdırmaq için beş-altı aylıq rəhbərlik kifayət edər. Lakin şu rəhbərlikdə mülayimət və məhəbbətdən əsla uzaq bulunmamalıdır. Onları inadla, məzəmmət ilə deyil, qardaş kibi sevə-sevə daireyi-ittihada çağırmalıdır. Mümkün dərəcədə hər şəhərdə, hər qəsəbədə bir qaç ə’zadan mürəkkəb bir cəmiyyət təşkil edilməlidir. Bə’zi şəhərlərimizdə olan nəşri-maarif cəmiyyətləri kibi vaqt qaib etmədən qəflət, cəhalət uçurumlarında yuvarlanan o biçarələri müəllimliyə təşviq etməli, çalışdırmalı, bə’zi ufaq-təfək məsarifi dəröhdə etməlidir. Müxtəsərcə qiraət, hesab, türk tarixi, islam tarixi, coğrafiya, qəvaidi-lisan kibi bir taqım mühüm, fəqət qolay şeyləri az bir zamanda öyrədib pərvaz eyləməlidir. Keçən həftələrdə Ə.T. əfəndilərinin bu məsələyə dair yürütdükləri mütaliəyi hər kəs oquyub, görmüşdür. Onun için pək də təfsilə hacət yoq zənn edərim. Fəqət burasını bilməli ki, bu hal inqilabi bir haldır. Bu üsul dəvam etsə-etsə ancaq ikiüç sənə dəvam edə bilir. Pək ziyadə uzanması arzu ediləcək dərəcədə fayda verməz, çünki bu qısım müəllimlərin beş-on aylıq təhsili ibtidai məktəbləri yarım-yamalaq idarə edə bilir, çocuğu az-çoq qiraət, kitabət, tarix, lisan... və sairə kibi şeylər ilə müstəfid edərsə də, fəqət bir çoq nöqteyi-nəzərdən nəticə qüsurlu çıqa bilir. Beş aylıq təcəddüd, iyirmi beş illik mevhumat ilə paslanmış dimağları (beyinləri) hiç də silib təmizləyəməz. Bəhərhal əski küp yenə az-çoq sızmağa başlar. İcab edən fəzaliəxlaqiyyəyi, hissiyyatimilliyyəyi tələbəyə təlqin edəməyib, xoş bir qayəyə varamazlar. Çünki o kibi fəzilətlər tədrici təkamül bir təhsilə möhtacdır. Sür’ətlə alovlanan hər şey, hər əməl, hər duyğu səbat göstərməzsə pək çabuq sönər, yaşayamaz, sür’ətlə münqəriz olur, yarım-yırtıq, qırıq-tökük işlər daima nəticəsiz qalır. Təcrübəkar müəllimlərə, həqiqətaşina xocalara malik olmaq için er-gec iki böyük müəssisəyə ehtiyacımız var ki, biri milli bir darülmüəllimin, digər də ruhani bir darülelmdən ibarətdir. Bu xüsusda fəzilətpərvər şeyxülislam həzrətlərinin keçənlərdə “Həqiqət”də bir məqalələri də var idi. O məqalə, Qafqasyada ciddi və həqiqi bir darülelm tə’sisini tövsiyə ediyordu. Və orada tə’qib ediləcək proqramı da ayrıca göstəriyordu. Məzkur proqramı bəyənənlər pək çoq oldu. Fəqət öylə bir mütaliəyi-haq bəyanına tə’qib edilmədi. Cavabsız qaldı, əqim qaldı, nəticəsiz qaldı... Bəli, bin dürlü hava və həvəsə qarşı pərəstiş edən milyonlar, bir çoq rəzilanə, səfilanə işlərdə kül olub gedən altınlar, öylə bir nidayihəqiqətə qarşı susdu, qaldı. Səs vermədi, lal oldu. İllərcə ərz olunduğu kibi hər şey öz yerində, öz vaqtında yapılacaq. Qış keçib gedəcək, yüzü qaralıq kömürə qalacaqdır. Lakin anlaşıldığına görə bu iki darülelm, şimdilik ayrı-ayrı açılamıyacaq. Camaatda az-çoq həvəs varsa da para (?) cənabları pək də aldırmıyor, müsaidə etmiyor, daha doğrusu, məsləhət görmüyor. Zatən Ərdəbil dəlləkləri baş ucunda hazır; kəndini zəhmətə, məşəqqətə, məsrəfə soqmaq fəzlə deyilmi ya? Bununla bərabər hər halda bizim için alim və müəllim yetişdirəcək müntəzəm və mürəttəb bir müəssisə lazımdır. Azacıq himmət, qeyrət edilərsə bu iki arzunu bir nöqtədə birləşdirərik. İki bostanı bir ırmaqdan sirab edə bilərik. Müntəzəm bir darülmüəllimin tə’sis edilsə müəllim qıtlığı çəkməkdən qurtularıq. Sınıflar tə’qib edildikcə edilir. Səkiz-doquz sənə dərsə dəvam olunur. Müəllimliyə istihqaq qazanıldığı təqdirdə tə’lim və tədrisə həvəskar olanlar müəllimliyinə gedər. Axund (alim) olmaq arzusunda olanlar isə iki-üç sənə dəxi ayrıca darülmüəllimin proqramına ilavə olunmuş, ilahiyyat şö’bəsinə dəvam edər. Dünya və axirət elmlərini mükəmməlcə təhsil etmiş olur. Və həqiqi, mühakiməli, doğru bir mə’lumata malik olunur. İştə o zaman haqqilə alim adına layiq alimlər görərik. Və müəllim qıtlığı çəkməkdən də azad olarıq. Hüseyn Cavid * * * Qafqasyada müəllimlər Qafqasyanın ibtidai məktəblərində türkcə dərs verən müəllimlər təqribən üç qismə bölünür: Birinci qısım; Aras aşırı qoşub gələn fanatizma dəllalları. İkinci qısım, seminariyada (darülmüəllimin) ikmali-təhsil etmiş əfəndilər. Üçüncü isə yeni üsulda tərbiyə görüb müəllimliyə həvəskar olan gənclərdir. Birinci qısmı təşkil edənlər müəllimdən başqa hər şeydirlər. Həzarpeşə və pək qurnaz hərifdirlər. Buqələmun kibi hər saətdə bin rəngə girməyə müstəiddirlər. Aras kənarına varır-varmaz hərif bir kərə düşünür, hər şeydən əvvəl kəndisi için bir sərmayə arar. Bir yerə baqar, bir göyə baqar, aradığı sərmayəyi iki arşın göy bezdə bulur. Marağada darğa şagirdi ikən, Aras suyu içər-içməz anadan doğma seyid olur. Sonra ağa mübarək qədəmləri ilə Qafqasyanın şu otlu, sulu toprağını müzəyyən buyurur. Beş-on gün yüz suyu tökər, yalvarır-yaqarır, amma fırıldağı işləməz, fəryadı bir yana çatmaz, çünki cəmaət həpsi e’tiqadsız, seyidə baqan yoq!.. Bir də baqarsın ki, hərifin ağlına bir şey gəldi. Belindən göyü açıb bir yana fırlatdı. Özünü bir əttar dükanına verdi. Beş-altı şahılıq həbdən, tozlu-topraqlı otdan-filandan aldı, şələsinə cibləşdirdi. Ya Əli, ya mədəd önünə gələn qəsəbələrdə köylərə yüz qoydu. Şimdi köyün hər tərəfinə qulaq versən təbibbaşı (?) cənablarının seytişöhrətşüarı təninəndaz olmaqdadır. Lakin iş, təbibliklə də bitməz. Bir ucdan öldürdüyü, tələf etdiyi zavallıları öz əlilə kəfənlər, öz əlilə məzara qoyar. Sonra icab edərsə mərsiyəsini də özü oqur, hasili para çıqacaq yer bulundumu? Yəhudi bəzzazı kibi sağına-soluna, eninəboyuna, hər tərəfinə ölçər-biçər, yeri gəldikdə fala da baqar, dua da yazar, cin də tutar. Fəqət... Fəqət xudanəkərdə bu işlərin həpsində bir rəvacsızlıq, bir e’tinasızlıq görürsə büsbütün məsləkini dəyişdirir. Kitabçılarda “vətən dili” çoq, tuhafiyəçilərdə vorotnik, qalstuk bol... “Vorotnik”, “qalstuk” boyuna keçirildikdən sonra məzadçılardan, genə mal satanlardan bir dəst də gözəl kostyum alıb əyninə taqar. Bir məktəbə dəvam etməyə başlar. İştə sana yeni fabrikadan çıqmış qanlı-canlı “arpazovannı” bir müəllim!.. Yalnız bircə diplomu (attestatı) əskik... Lakin orası da qolay, zira çənəsi gevşək bir taqım cahil mühafizəkarlara qarşı beş-on gün boyun büküb yaltaqlıq edərsə, hər saçmasına bəli, bəli deyərsə şübhəsiz ki, ən zəki, ən təcrübəkar müəllimlər sırasına keçmiş olur. Fəqət ədəbsiz imiş, əxlaqsız imiş baş yoq, keçərgedər, yalnız hacı əfəndinin, yaxud kərbəlayi kişinin boş damarını buldumu? Artıq əsrin əflatunlarına şıllaq atmağa başlar. İşi yoluna qoyduqdan sonra həmiyyət, qeyrət qanı coşub-daşaraq qızğın, dəhşətnak nitqlər söyləməyə başlar, iştə küçücük bir nümunə: “Cəmahət, cəmahət! Vətən, məmləkət xərab oldi. Bahəme bunnan belə piş əzvəqtdən irəli, əqsami-mütənəvviə məktəbxanələr açmaq lazimdir. Qazutlərin dilsuz və yürəkyandıran həvadisati insanın qulağində guşzəd olanda dər həqiqətdə vətən dər həqqində nə eyliyəcağını bilmiyüb, gözlərinin sirişki abi-nisanın suyu kimi axır”. Bu bir. (?) İkinci qısım də rusca təhsil edib türkcə dərs verən əfəndilərdir ki, dəröhdə etdikləri dərslər əksəriyyətlə ibtidai məktəblərə münhəsir kibidir. Muşikafanə bir nəzərlə baqılsa sair müəllimlərə nisbətən onlar pək eyidirlər, pək faydalıdırlar. Hissiyyati-milliyyəyə azacıq biganə olmaqla bərabər bir taqım çürük, təhlikəli mevhumata aşina deyillər ki, bu da pək böyük qazancdır. Onlarda olan fəzilətlər və qüsurlar ayrı-ayrı nəzəri-diqqətə alınmalıdır. Onların seminariyalarda və sair məktəblərdə görüb öyrəndikləri şeylər həp müntəzəm, mürəttəb (sistematik) bir tərzdə olmuşdur. Onların təhsilində çürük və faydasız şeylərə pək az təsadüf edilir. Gördükləri fənn ilə, elm ilə bərabər fənni-tərbiyə “pedaqogika”yə də eyicə diqqət ediyorlar. Bir çoq dəfələr nümunə için müdirlər, nazirlər tərəfindən onlara dərslər verilib gözəlcə tənqid olunuyorlar. İştə on-on iki illik təhsil və təcrübə sayəsində hər nasıl olsa müəllimlik için bir istihqaq qazanmış olurlar. Onun için Qafqasyanın pək çoq yerlərində ən ciddi çalışanların qismi-küllisini onlar təşkil ediyorlar. Hətta bir çoq ufaq-təfək yeni təb’ olunmuş əsərlər belə onların həmiyyətilə meydani-intişara atılıyor ki, bu da xalqı mütaliəyə alışdırmaq için böyük bir müvəffəqiyyətdir. Lakin, bə’zi əfəndilər müstəsna olmaq şərtilə, bir çoqları azacıq sapıyorlar ki, o sapqınlıq da bir taqım yanlışlıqlar, uyğunsuzluqlar doğurmuş olur. Nümunə olmaq üzrə bir qaç sətir yazı bu yanlışlığı isbata kafidir. İştə rusca oqumuş, türk dilində müəllimlik edən arqadaşlardan birisinin məktubundan bir parça: “Əfəndim, mən istiyorum getmək iyunun on beşində mineralnı sulara, hansı ki, olar çoq mənfəətli məndə olan cüz’i naxoşluğa. ...bəy də gedəcəkdir mənilə bərabər, ancaq qalmaq üçün orada iyirmi beş gün hərgah siz də istərsiniz gəlmək, olar mənim üçün çoq yaqşı və çoq xoşbəxtlik...” Bu da iki. (?) İlk nəzərdə insan, şu cümlələrin türk dilində olduğuna əsla şübhə etməz, çünki hər kəlməsinə diqqət etsə düzgüncə, türk sözləri olduğunu təsdiqdən kəndini alamaz. Lakin cümlələrdəki ahəngə, o qarışıq mübtəda, xəbərlərə bir musiqişünas sameəsilə qulaq versə, dərhal “xaxol” ruhilə düşünülmüş, türk kəlmələrilə vücuda gəlmiş bir əcubə olduğunu anlar. Bu hal, bu qarışıqlıq yalnız bə’zi müəllimlərə məxsus deyildir. Şəhərlərdə iqamət edən, ruscaya azacıq aşina olan tüccar və kəsəbəyi dəxi ifsad etməkdədir. Elmsiz, saf bir köylüyü (kəndli) qonuşdurunuz, onunla həsbi-hal ediniz, eyicə diqqət edəcək olursanız, şəhərlilərə nisbətən onları türk ləhcəsinə, türk ruhuna daha yaqın, daha munis bulursunuz. Şimdi yuqarıda yazılmış iki qısmı bir arada müxtəsərcə xülasə edəlim. Əvvəlinci qısımda göstərilən budalaların nə fikri, nə duyğusu, nə lisanı, nə də əxlaqı ki, əxlaqsızlıqdan başqa bir şey deyildir, bizə gəlməz, Qafqasya için lüzumsuz və bimə’nadır. Hələ lisanları, ədəbiyyati-atiyəmizi rəxnədar edəcək dərəcədə müzürr və təhlikəlidir, onun için də şayani-ehtirazdır. İkinci qısım isə fikircə, əxlaqcə, maarifcə şayani-istifadədirlər. Hələ türk lisan və ədəbiyyatını azacıq nəzəri-diqqətə alsalar, türk sərf və nəhvinə beş- on ay qədər göz gəzdirsələr, şübhəsiz ki, vətənə, millətə çoq, həm də pək çoq xidmət etmiş olurlar. Fəqət əhəmiyyətsiz bir vəziyyət alacaq olsalar, təbiidir ki, lisanımızı bərbad etməkdə əvvəlinci qısımdan geri qalmayacaqdır. * * * Nakamlıq Böyük bir ziya’i-əbədi Bu gün qara topraq əcəlin pənceyi-qəhri Qafqasiyanın Rusiya türklərinin, daha doğrusu, bütün türk ünsüri-nəcibinin yorulmayan, qəhrəman və çalışqan bir evladını ağuşi-əbədisinə alıyor. Mirzə Abdulla Məhəmmədzadə, A.Sur, Abdulla Tofiq imzalarını qəzetə sütunlarında görüb bilməyən pək az qare bulunur zənn edərim. İştə o fəal gənc getdi. Nakam olaraq tərki-həyat etdi! Gəncədə məbadiyi-ülumu təhsil etdikdən sonra üç sənədən ziyadə İstanbulda ikmalitəhsil ilə məşğul olub tarix və ədəbiyyatda böyük bir ləyaqət göstərmiş olan bu dəyərli cavan əfsus! binlərcə əfsus ki, dünyadan kam almayaraq, arzularına yetişməyərək millətinə, vətəninə lazım olan ən qiymətli bir zamanında millətini, vətənini tərk etdi, yalnız və yalnız ailə və arqadaşlarının, əhibba və vətəndaşlarının yürəyinə unudulmaz bir həsrət qoyub getdi. Mərhum müşarileyh yaşasaydı ədəbiyyatımıza pək böyük mənfəətlər, pək qiymətli əsərlər bəxş edəcəkdi. Zatən göstərdiyi nümunələr istiqbalının nə dərəcədə parlaq olduğunu müdəqqiq qarelərə təslim etdirmişdir zənn edərim. Fazili-hünərvər, ədibi-siyasətpərvər İbrahimov Sənətullabəy əfəndinin mərhum (A.Sur) haqqında yazmış olduğu mütaliatı hər kəs oquyub düşünmüşdür zənn edərim. Onun türk dilinə, türk ədəbiyyatına olan xidmətləri pək parlaq olacaqdı, əfsus ki, kəndisi söndü, getdi... Əvət, şu bir sənə zərfində Qafqas, ulu Qafqas, sevgili evladlarından üç qiymətli vücud qayb etdi. Birincisi möhtərəm şair mərhum Sabir həzrətləri idi. Mirimumileyhi Tiflisdən Şamaxıya, yə’ni məzari-ədəmə doğru yollandığı sırada görmüşdüm. O lətif və düşgün sima hala gözümün önündə təcəssüm edib duruyor. Qafqas öylə nadir vücudə bir də pək çətinliklə malik ola bilir. İkincisi vətənpərvər üləmamızdan hacı molla Ruhulla həzrətləri idi ki, ziyayitəhəmmülgüdazı islam ruhilə bəslənmiş hər bir vətəndaşını məhzun və dilxun etdi. Üçüncüsü isə şu iki mərhumun hiç birilə qabili-qiyas olamaz. Çünki onlar kamilən olmasa belə yenə az-çoq yaşayıb və istədikləri qədər millət və vətənlərinə ifayi-xidmət edə bilmişlərdir. Bu isə (A.Sur), hənuz yeni-yeni qol-qanat açıb, təşəbbüsatda bulunub vətən yavruları için, onların tərəqqiyatı için çalışıb-çabalamaqda ikən, ölüm, o acı həqiqət, o müdhiş qüvvət fürsət vermədi. Biçarəyi aldı götürdü, şu mütəşəbbis, gənc ədibimizin səbəbiirtihalına gəlincə Tiflisdə iki ay zərfində xəstəxanədə bir qaç dəfə əməliyyaticərrahiyyə (operatsiya) icra edildikdən sonra qurtulmayaraq nihayət, əcəlin ağuşi-dəhşətnakına qovuşmuşdur. Cənabi-Həqq validəsinə, qardaşlarına və arqadaşlarına, dostlarına və vətəndaşlarına səbri-cəmil əta eləyə... Hüseyn Cavid İdarə: Bu xəbər dünkü qəzetimizin təb’ makinasına verildiyindən sonar əlimizə düşdüyünə görə bir gün tə’xirə düçar olmuş isə də, cənnətməkan Abdulla Tofiq haqqında bə’zi xatirat və təfsilatı havi olduğuna görə, dərci əlzəm bilinmişdir. “İqbal”, 14 may, 1912, № * * * Mirzə Abdulla Məhəmməd yaxud (A.Sur) – Abdulla Tofiq Mərhumun təşyini-cənazəsi mərasimi May ayının on birinci günü gündüzün saat on birdə Gəncə vağzalının önündə bir qutu (tabut) nəzərə çarpıyordu ki, içində (A.Sur), o nakam cavan, o qəyur ədibimiz xabiəbədisinə varmışdı. On dörd gecəlik ayı ihatə edən yıldızlar kibi mədrəseyi-ruhaniyyə tələbə və müəllimləri cənazənin ətrafını sarmışdı. Hər kəs qayb olmuş bir fəzilətin, əldən çıqmış bir ne’mətin yadi-həsrətilə mütəəssir olduğunu göstəriyordu. Hazırun, böylə fəal və mütəşəbbüs bir cavanın, böylə natiqəpərdaz bir qəhrəmanın sükuti-həzinini düşündükcə heyrət və təfəkkürdən kəndini alamıyordu. * * * Mədrəseyi-ruhaniyyə müdiri Axund Hüseyn Pişnamazzadə cənabları tərəfindən mərhumun ruhu üçün dua oqunub fatihə söyləndikdən sonra hər kəs birər həmdü surə oquyub, sonra namurad ədib və müəllimimizin tabuti-müəllası müəllimlərin və tələbə əfəndilərin yardımilə bir faytona qoyuldu. Mərhumun beş-üç qövm əqrəbasilə bərabər doctor Həsənbəy Ağayev, Bağbanlar məktəbinin naziri Həsənbəy, şəhər məktəbinin türkcə müəllimi Ismayılzadə Mirzə Hüseyn cənabları da bu hey’ətə daxil idi. Tabut faytona qoyulduqdan sonra hazırun kimi faytona, kimi tramvaya binib bir qədər yola dəvam etdilər. Şəhərə hənuz çoq məsafə var ikən, cənazəyi istiqbal edənlər həp tramvay (qonka) və faytonlardan enib cənazəyi ta mərhumun evlərinə qədər çiyinlərində gətirdilər. Söz yoq, şəhərə daxil olduqda ötədən-bəridən toplanmış adamlar da nəzərə çarpıyordu. Cənazəyə yardım etmək istiyorlardisə də, müəllimlər və tələbələrin yardımı onların zəhmətinə hacət bıraqmadı. Cənazə evlərinə daxil olur-olmaz şurüi-şivən sədası qulaqları çınlatmağa başladı. “Cavan oğul vay”, “namurad qardaş vay” səsləri, “qəyur yoldaş vay”, “nakam arqadaş” iniltiləri hər kəsi sızlatdı, hər kəsi ağlatdı. Bu sırada mədrəseyiruhaniyyənin mə’sum balaları qapının önündə məş’umlu bayatılardan oquyurlardı: Cavan öldün, dünyadan kam almadın, Çoq çalışdın, zəhmətdən hiç doymadın, Əfsus ki, fikrinə qail olmadın, Ağla, qardaş! Ağlamalı günündür! Çıqarmıyaq yaddan biz tiz onları, Həp vətənə qurban olmuş canları, Tanrı qəbul etsin bu qurbanları, Ağla, qardaş! Ağlamalı günündür! İlaxir... Bu sırada Sisyanov, Voronsov, bir də Tofiq məktəbinin nazirləri, müəllimləri, tələbələri dəstə-dəstə qapının ətrafında kamali-nizam ilə səf bağlayıb durdular. Ətrafdan başqa adamlar da tək-tük bu cəmiyyətin içində görünürdü. Bir çoq saət qədər ağlaşma, qüsl, təkfin ilə iştiğal edilib sonra zavallı cavanı anasından, bacı-qardaşından ayırmağa başladılar. Tabutun üzəri tirmələr, şallar, ipəklərlə bəzənmişdi. Məktəb tələbəsi tərəfindən ilk baharın yeni açmış gül-qönçələrilə süslənmişdi. Cənazənin üzərində mərhumun adilə bərabər Namiq Kamal mərhumun bu beyti də yazılmışdı: Yüksəl ki, yerin bu yer deyildir, Dünyayə gəliş hünər deyildir. Cənazə evdən məscidə qadar, yenə qaralar daşıyan tələbə və müəllim əfəndilərin omuzunda gəldi çıqdı. Məscid həyətində (havlısında) mədrəsə müdiri Pişnamazzadə və sair həzərat tərəfindən namaz qılınıb məzarıstana doğru hərəkət edilməyə başladı. Pək qarışıqlıq, nizamsızlıq olmasın deyə Əliəkbər bəy Rəfibəyovun və müəllim əfəndilərin təsvibi ilə Sisyanov şagirdləri əl-ələ verib cənazə ətrafında gedən müəllim və tələbələri ortaya aldılar. Tainki xaricdən cənazəyi təşyi edən, ya təşyi etmək həvəsində olan Gəncə cəmaati-islamiyyəsilə çocuqlar qarışmayaraq ayrı və müntəzəm bir surətdə yola dəvam etsinlər və çocuqlar da sıqıntı çəkməsinlər. Mə’lum ya! Bu gün cümə günüdür. Bütün müsəlman dükanları qapalıdır. Ehtimal ki, cənazəyi təşyi için qoşub gələn vətənpərəst dindaşların kəsrət və izdihamından sıqıntı çəkilir. Iştə bu səbəbdən ya nə, böylə bir qərar verilmişdi. Lakin əfsus! Binlərcə əfsus ki, məsciddən məzarlığa qadar gördüyümüz əşxas yenə müəllimlər, yenə onların dört-beş yüzü mütəcaviz şagirdləri idi. Mədrəseyi-ruhaniyyə şagirdanı yuqarıda yazılmış: Cavan öldün dünyadan kam almadın – mənzuməsini ta Səbzikar məzarıstanına qadar oquya-oquya getdilər. Səbzikar məzarıstanlara başqa məzarıstanı görə qayət təmiz və gözəldir. İştə orada mərhum A.Suru dəfn etdilər. Yuqarıda məzkur məktəblərin nazir, müəllim və tələbəsindən maəda Gəncə şəhəri-əzimindən orada gözə çarpan zat yalnız Əliəkbər bəy Rəfibəyov, məxdumları doktor Xudadat bəy Rəfibəyov, doktor Həsən bəy Ağayev, doctor Fərrux bəy, məşhədi Əli ağa Rəfiyev, məşhədi Qasım ağa, Cavad bəy Cavarlinski, bir də beş-üç nəfər mərhumun qövm və əqrəbası idi. Məzkur Cavad bəy, Həsən bəy və Mirzə Hüseyn cənabları isə hey’ətimüəlliminə daxil deməkdir. Əvət cənazə dəfn edildi, təlqin verildi. Sonra Voronsov məktəbinin türkcə müəllimi Isi əfəndinin tə’limilə məzkur məktəb şagirdləri bu sözləri təğənni etməyə başladılar: Cümlə millətin ruhinin ruhi, Cümlə millətin qəlbi-məcruhi. Öz müəllimi, öz ədibidir, Öz mühərriri, öz ədibidir. Çox yaşa ədib, fikri-millətdə, Keçdi günlərin xeyli zəhmətdə. Qəbrdə rahət uyu, ey cavan, Məskənin sənin rövzeyi-rizvan. Şu matəmi tərənnümdən sonra mədrəsə müdiri Pişnamazzadə həzrətləri nitqə şüru etməyə başladı. Lakin müdir əfəndinin yaxud sair natiqlərin söylədiklərini kamilən yazacaq olsaq pək çoq vaqt, pək təfsilat istər, bən də ancaq hər nitqin xülasətü xülasəsini yazıb ixtisar etmək istiyorum. Pişnamazzadə cənabları mənbəyi-fəzl və irfan, əmiri-mö’minan Əli ibn Əbitalib “kərəməllahu vəchəhum”nun buyurmuş olduğu (mən əlləmni hərfən qədtəyərin əbdən) kəlami-hikmət-insicamını mevzui ittixaz edərək mərhum Abdulla Tofiq əfəndinin mədrəsə şagirdləri boynunda olan haqqını, müəllimlərin məziyyətini, şagirdlərin və camaatın onlara olacaq ehtiramatını, qara topraqlara tapşırdığımız cavan müəllim və ədibimizin mədrəseyi-ruhaniyyədəki təşəbbüsatını, lisana, imlaya, ədəbiyyat və tarixə dair mücahidatını birər-birər sayaraq, xətmi-kəlam elədi. Sonra mədrəsənin riyaziyyat müəllimi Rza bəy Qaraşarov cənabları başlayaraq tərcümeyi-halına dair bir uzun nitq söylədi: Mərhum Abdulla əfəndi 1877 tarixində təvəllüd etmiş və 1896-cı sənəsində açılan məktəbi-xeyriyyədə təhsilə şüru etmiş. Sonra məzkur məktəbdə müəllim tə’yin edilərək tədris etməyə başlamış. 1900 sənəsində məzkur milli məktəb şəklindən çıqıb rusmüsəlman məktəbi olmuş. Bir qaç yıldan sonra bu qəyur cavan Tiflis şəhərinə getmiş, orada “Şərqi-Rus” qəzetəsinə mühərrir və müsəhhih olmuş, sonra Bakıya gedib beş-altı ay qədər də orada iqamət edərək, oradan doğru İstanbula getmiş. Üç sənədən ziyadə fəqr və fəlakət içində, orada fəna və ucuz lokanta (restoran)larda yemək yeyərək, gecə-gündüz təhsil ilə uğraşıb durmuş. Mərhumun böylə üful etməsinə əsl səbəb də İstanbulda keçirdiyi günlər olsa gərək... Çünki onu məhv edən bu xəstəlik orada ikən başlamışdır. Mərhum İstanbulda ən çoq lisan, tarix və ədəbiyyat ilə iştiğal etmişdir. İkmali-təhsil etdikdən sonra doğru Gəncəyə gələrək mədrəseyiruhaniyyədə millət yavrularının gözünü, fikrini açmağa başlamışdır. Mərhumun lisana, osmanlı ədəbiyyatına dair tətəbböatı var, eyi əsərlərdir, hənuz təb’ olunmamışdır. Kərbəla vaqiəsinə dair də tətəbböatı var, qəzetdə nəşr olunmuş. Ruscadan bir coğrafiya kitabı tərcümə etmiş, Şinası mərhumun “Şair evlənməsi” ünvanlı vodevilini Azərbaycan türkcəsinə təhvil etmiş və üç cild üzrə şüəranın gözəl mənzumələrini toplayıb müntəxəbat (xrestomatiya) etmək istiyordu ki, vəfat etdi. “İqbal” 16 may, 1912 Mərhum (A.Sur) təqribən iki ay var ki, Tiflisdə xəstəxanədə yatıyordu. Mərəzi “kor bağırsağ”ın iltihab etməsi idi. Bir-birinin arqası sıra üç dəfə əməliyyati-cərrahiyyə (operasion) icra edilmiş. Nihayət bu mayın səkkizinci günü tərki-həyat etmişdir. Rza bəy əgərçi pək həyəcanlı və fəzlə bir taqım sözlər söylədisə də bən də bitiriyorum. Sonra Ağayev doktor Həsən bəy cənabları, mərhumun İstanbuldakı üsrətli həyatına, fəaliyyətinə, təşəbbüsatına, südü təmiz bir türk oğlu, türk aşiqi, türk məftunu olduğuna dair və çalışıb-çapalayıb yazmış olduğu məqalat və tətəbböatına aid kəskin bir nitq söylədi. Burada uzatmayaraq iki-üç sətir ilə iktifa edildi. Doktor Həsən bəy əfəndidən sonra Əmirov Hacı bəy cənabları ki, doquz-on yaşlarında qayət sevimli və çalışqan bir çocuqdur, əlindəki dəftəri açaraq şu sözləri söyləməyə başladı: Həzərat! Simasından insaniyyət yağan, danışığından ruh aşinalığı mə’lum olan bu mərhumu bir-iki ildən bəri tanıyordum. Müəllim olduğundan uşaqlara olan məhəbbətinə görə bə’zi vəqtlər olurdu ki, bənim ruhumu tərbiyə etmək için bana ibrətli hekayələr söylərdi. Ona görə Abdulla əfəndiyə, bu qürbətdə qardaşıma olan məhəbbətim qadar, qəlbimdə bir böyük məhəbbət bəslənmişdi. Bir gün, bir yaz sabahı onun vəfat xəbərini eşidən və onu sevən bir çocuq nə hala düşər? Vəfat xəbərini eşitdikdə tüklərim ürpərdi, kədər qəlbimi sıqdı. Doğrusu hiç inanmaq, onun cavanlığına ölüm yaraşdırmaq istəmədim. Heyhat! Getdi... O vücudi-müəzzəm getdi. O namusi-mücəssəm getdi... Ey möhtərəm atalarım! Böylə sə’yli, millətdost müəllimin, müəllimlər zümrəsindən adının silinməsi camaatımıza, ələlxüsus biz məktəb çocuqlarına nə böyük müsibətdir. Zira biz uşaqların ruhunu tərbiyə edib məişət və səadət yoluna salik edən böylə qeyrətli müəllimlər deyilmi? Türklük və islamiyyət hisslərini bizim qəlblərimizdə caygir edən, böylə millətpərvər müəllimlər deyilmi? Böylə ruhani atanın əldən getməsi ümum uşaqların, xüsusən mədrəseyi-ruhaniyyədə oquyan şagird arqadaşlarımın müsibət günü olduğundan bütün əqrəbasilə bərabər, mütəəllim qardaşlarıma səbricəmil əta olunmasını Baritəala həzrətlərindən niyaz edərim. Bu zəki və məhzun çocuqdan sonra gənc və nəcib şairimiz Cavad əfəndi həzin və ahəngdar bir tövrlə yazmış olduğu gözəl və yanıqlı əş’arı söyləməyə başladı: Ey qardaşlar! Bir zamanlar elmsizlik dumanı, Cəhalətin gur pəncəsi qaplamışdı hər yanı. O zəhərli havalardan gül yanaqlar solmuşdu, O gün xain, pis əllərdən vətən xərab olmuşdu. Göylər bizə işıq deyil, yıldırımlar saçırdı, Günəş, yağmur, sular, sellər bizdən dönüb qaçırdı. Allah belə qəbul etməz oldu bizim qurbanı, Bizi o gün boğuyordu azğınlığın tufanı. Qur’an nədir, anlamazdıq, vətən nədir, bilməzdik, Qarşımızda yetimlərin göz yaşını silməzdik. Ağlanacaq bir hal idi kəndimizdə görürdük, Dilimizin, dinimizin getməsinə gülürdük. Bu vətənin bunu görən südü təmiz evladı, Bir qaç kişi o gün bizim qara günü anladı, Ağladılar, sızladılar, yalvardılar Allaha, Ulu Haqqın rəhmi gəldi könlü sınıq qullara, O gün bizim dağlarımız bir az güldü, şənləşdi, Bacarıqlı bir qaç qullar zülmətlərlə əlləşdi. Ey qardaşlar! Yurdumuza günəş yeni doğmuşdu, Bir azacıq, demək olar, dostlar deyən olmuşdu. Ancaq dünən başımıza kölgə salan bir bulut, Önümüzdə!.. Haqqın varsa, ey daş yürək, gəl unut!.. Yoq... Yoq... Sizin məzarınız qəlbimizin ən dərin, Bir yerində saqlanmışdır, sənin o pak ruhunçin. Bütün dünya alt-üst olsa, bən ki, səni unutmam, Ay qardaşlar (amin) deyin, Allah bunu əfv etsin. Cavad əfəndidən sonra sözə başlayan Sisyanov məktəbinin türk lisanı müəllimi Əli bəy əfəndi oldu. Miri-mumileyhin sözlərini, nitqini ancaq iki-üç sətirdə ixtisar edib keçmək istiyorum. Çünki kəndisi müfəssəl surətdə ayrıca olaraq qəzetəyə yazacağını bana söylədi. Əli bəy: Külli nəfsin zaiqət əl-məvt (Əlbəttə, gedər gələn cihanə). – sözlərilə başlayaraq A.Sur mərhumu bir çırağa, işıqlı bir elm çırağına bənzətdi. Məktəb çocuqlarını da onun (o çırağın) ətrafında dönüb dolaşan pərvanəyə təşbih etdi. Və cavan ədib və müəllimimizin ruhunu şad və qədrini ə’la etmək yalnız tələbə əfəndilərin himmət və qeyrətinə bağlı olduğunu uzun-uzadıya izah etdi. Və Gəncə camaatının böylə qiymətli bir cavanın cənazəsinə etmiş olduqları e’tinasızlığı ima ilə anladıb təəssüflər etdi. Cənazəyi Tiflisdən Gəncəyə gətirmək için gedən əfəndilərin dediyinə görə, dost olmaq münasibətilə yalnız Mirzəcamalov Hüseyn bəy əfəndinin, o aliqəlb və həssas arqadaşımızın bu müddətdə çəkdiyi zəhmətlər, mərhumun haqqında ibraz etdiyi insaniyyət və nəcabətlər Gəncə camaatının ixtiyar, gənc, mühafizəkar təcəddüdpərəst (intelligent) həpsinin mərhum Mirzə Abdulla haqqında olan e’tina və ihtimamatına bin dəfə faiqdir. Artıq Əli əfəndidən sonra mədrəsə müdiri Pişnamazzadə cənabları dua və fatihə oquduqdan sonra, hazırun həmdü surə oquyaraq yavaşyavaş məzarıstanı, o baharıstanicavidi mütəfəlsəfanə bir vəziyyətlə vida və tərk etməyə başladılar. Bu sırada adam dağıldıqda nasıl olmuşsa Sisyanov məktəbinin balaca şagirdlərindən, yedi yaşında sevimli, mini-mini bir çocuq Cahangir Təqizadə fürsəti qaçıraraq oquyacağı mə’sumanə nitqini oquyamamış, bunu görüncə nitqinin surətini əlindən aldım. İştə buraya dərc ediyorum. Atalarım! Qardaşlarım! Qabağımızda yüzü qibləyə həmişəlik rahət uyuyub ilələbəddə uyuyan məşhur, möhtərəm müəllimlərimizdən Abdulla əfəndidir. Böylə elm və mə’rifət atalarının vəfatı yüzlərcə qardaşlarımın bədbəxtliyinə dəlil deyilmi? Yaşın cavan olduğu halda bu hadisəyi-müəllimənin yüz verməsi biz çocuqlara nə qadar tə’sir etdiyini dil ilə söyləməyə hiç iqtidarım yoq. Ələlxüsus zavallı ruhani məktəbi qardaşlarımın bu gündə istədikləri müəllimlərinin əldən çıqması için olan qəmi-qüssələrinə nasıl şərik olmayalım ki, atalarımızdan artıq biz çocuqların tərbiyəsinə bunlar, bu ruhani atalar diqqət ediyorlar. Ancaq əlimizdən gələn bir şey varsa, o da qövm və qardaşına, validəsinə Allah-təaladan səbr və təsəlli tələb etməkdir. Möhtərəm müəllimlərimizlə bərabər məktəb qardaşlarımın tərəfindən mütəvəffanın validəsinin kədərlərinə müştərək olduğumuzu bütün hissiyyatımızla söyləriz. O böyük Allah bu cavan mərhumun günahlarından keçib öz rəhmətini ondan diriğ etməsin, amin! * * * Əvət, məzarıstandan dağıldıqdan sonra şəhərdə adət olduğu kibi, küçük şagirdlər müstəsna, mərhumun evlərinə gedərək hər kəs, qardaşlarına ibrazi-təsliyət elədi. Və meyli olan zat əksəriyyətlə oturub layiqli dərəcədə ehsan və mərhumun ruhuna fatihələr oqundu. “İqbal” 17 may, 1912. * * * Möhtərəm qarelərin əfvini istirham edərək bir-iki sətir, səddin xaricinə çıxmaq istiyorum. Məzarıstandan dönərkən bütün müəllim əfəndiləri bir yə’s, bir fütur əhatə etmişdi. Hər kəsin simasında bir darğınlıq, bir küskünlük oqunuyordu. Mühitimizin müəllimlər haqqında, bilxassə böylə gənc, nakam, qəyur və həmiyyətli bir müəllim haqqında göstərdiyi himmət və nəzakət (!) həp gönülləri müğbər etmişdi. Həqiqətən bir kərə düşünəlim: Müəllim nədir?! Japoniyanın qəyur və qəhrəman milləti Mikadonun şərəfinə deyil, Japoniya müəllimlərinin şərəfinə idareyi-əqdah etdilər, həm də insanı sərsəm edən, əql və şüurunu məhv edən şərab, rakı (vodka) içməyib, cənabi-Həqqin mən’ etmədiyi ən təmiz, saf və gözəl su içdilər. Onlarca Japoniyanın tərəqqisi, oyanıqlığı, maarifpərvərliyi həp, həp müəllimlər sayəsində olmuşdur. Almaniyada da hakəza (prins Bismark) bütün alman ünsürünün tərəqqisini müəllimlərdə görüyor və onlardan bəkliyor. Xüləfayi-Abbasiyədən Harun ər-Rəşid bir müəllim için, əvət yalnız bir hikmət və riyaziyyat müəllimi əldə etmək için Bizans (əski İstanbul) hökumətilə boğaz-boğaza gəlmiş, böyük müharibə etmiş, qalib olduqdan sonra təzminati-hərbiyyə olaraq yenə məzkur müəllimi əldə etmişdir. Lakin bizlərdə, mühitimizdəki müəllimlərin qədri, heysiyyəti, halı, məişəti nəzəridiqqətə alınırsa insan ağlamaqdan kəndisini alamaz. Biçarə müəllim nə yapsın? Beş-on manat maaşla nə yapa bilir! Ucuz olsun deyə hifzüssihhəyə muğayir rütubətli odalarda yaşar. Əski, bayat lokanta (restoran) yeməkləri yeyər. Getdikcə əsəbiyyəti artaraq vücudunu bəsləyəməz. Ata-anası bir-iki çocuğun nazını çəkə bilmədiyi halda – zavallı müəllim yüzlərcə millət balasının – müxtəlif ruhlarda yaradılmış, müxtəlif tərbiyələr görmüş, yaxud əsla tərbiyə görməmiş bir sürü çocuğun nazını çəkib, zırıltı-gurultusuna təhəmmül ediyor. Bununla bərabər aldıqları mükafat nə? Bir çoq pis, mühlik xəstəliklər, cangüdaz vərəmlər (çaxotkalar) yığın-yığın səfalət və fəlakətlərdən başqa bir şey olmasa gərək... Şimdi böylə müdhiş, taqətfərsa uçurumlar qarşısında bulunan biçarələr kəndi millətindən bu fədakarlıqlarına görə bir də haqnaşünaslıq, heysiyyətsizlik görürsə daha hanki cəsarətlərlə, kimə güvənərək işə girişə bilir? Əfəndilər! Möhtərəm qarelər! Müəllimlərə hörmət ediniz, onları seviniz, onları pək böyük görünüz, əvət, onlara pərəstiş ediniz, onları kəndinizə əfəndi biliniz! Mövlayi-müttəqiyan həzrəti-Əli (Kərəmullahu vəchuhu) müəllimlər haqqında nə tövsiyə buyursa ona əməl ediniz! (Mən əlləmni hərfən qəd səyyərni əbdən) kəlamihəkimanəsini unutmayınız! Lakin, ey müəllimlər! Ey möhtərəm əfəndilər! Sizlər, sizlər əsla millətimizin, mühitimizin bu e’tinasızlığına e’tina etməyiniz. Daima çalışın, çabalayın! Millət, vətən uğrunda canınızdan keçmək belə icab etsə saqınmanız! Əsla cəsarətsizlik göstərməyiniz. Mühitimiz sizi təqdir etmiyor, edəmiyor. Zərəri yoq. Lakin əlinizi, qolunuzu qırmadıqlarından, sizi zindanlarda çürütmədiklərindən yana bu millətə darılmaq, küsmək deyil, təşəkkür etməliyiz, həm də binlərcə təşəkkür etməliyiz. Bir dəfə tarixi göz önünə gətirin, o zaman baqınız və qərib işlər görürsünüz. Şimdiki qəhrəman (!) və nəcib (?) italyanların əski babaları, yə’ni romalılar məmləkətlərinin ətrafına, qomşu hökumətlərə təcavüz və hücum edərək aldıqları əsirlər içindən ən alim və zəki zatı kəndi çocuqları için müəllim tə’yin edərlərmiş. Çocuq azacıq dərsdən sıqılınca, müəllimə darılıb qızdığını, müəllimdən xoşlanmadığını atasına, babasına söylər-söyləməz, dərhal biçarənin, yə’ni zavallı müəllimin, qol-qabırğası, köksü, qafası xəncərlər, baltalar ilə parça-parça olunub məhv edilirmiş. Şükür Allaha, biz ki, millətdən müəllimlərimiz haqqında böylə bir haqsızlığa təsadüf etmədik. Bu gün təqdir etmiyorlarsa da, əmin olunuz ki, yarın mütləqa, mütləqa edəcəklər. Cənabi-Haqq çalışqanların, doğruların, fədakarların hamisidir. Əsla mə’yus olmamalı... * * * Yenə sözümüzə gələlim: Əvət, mərhum A.Sur pək çalışqan, pək sahibməslək, pək himmətli bir müəllim idi. Həm də pək durbin, pək münəqqid bir ədib idi. Qafqas toprağı bir də pək güc öylə cavanlar yetişdirə bilər. Onun haqqında beş-üç sətir deyil, tərcümeyi-hal olmaq üzrə yüzlərcə səhifə yazıb doldurmaq icab edər. Abdulla Tofiq ölmədi, öləməz. O yaşar, tarixin ağuşi-səmimiyyətində, millətin qəlbində yaşar. Pişnamazzadə həzrətləri, doktor Həsən bəy, Yusifbəyov Nəsib bəy və sair arqadaşları, dostları tərəfindən onun əsərləri, tətəbböatı nəzəri-diqqətə alınmalı və təb’ edilməlidir. * * * Bu gün sübhdən aqşama qadar mərhumun cənazə mərasimində bulunaraq, bir para ötə-bəri ilə iştiğal edərək, günəşin qızğın zərbələri altında əzilib yorulduğumdan, möhtərəm qareləri yormayıb qısa kəsmək istiyorum. Qafam öylə fəna bir halda dönüyor ki, nə yazdığımı və nə yazacağımı kəndim də bilmiyorum. Ehtimal ki, yazılarımın içində artıqəskik, nəzəri-diqqətə çarpacaq pək çoq qüsurlar bulunur. Möhtərəm qarelərdən əfvi-rica etməyi kəndim için bir vəzifə ədd edərim. Cənabi-Haqq öz birliyi hörmətinə bu nakam cavanın cənazəsi üzərində paralanan sinələrə, qoparılan saçlara, tökülən göz yaşlarına, sızlayan yürəklərə mərhəmət buyurub da onu, o namurad bəndəsini dəryayi-ehsan və kərəminə qərq eyləsin. Əgər günahı var isə, öz lütfilə, öz böyüklüyilə bağışlasın. (Ami n...) 11 mayıs 1912 sənə Hüseyn Cavid “Iqbal”, 18 may 1912 * * * Teatr yaxud sən’əti-tamaşada təbəddül və tərəqqi Oktyabrın dördüncü aqşamı Namiq Kamal bəyin “Akif bəy” adlı faciəsi “Tiflis türk dram dəstəsi” tərəfindən mevqeyi-tamaşaya qoyuldu. Bu əsəri Qafqas şivəsinə təbdil edən Axundov cənablarıdır. Məzkur faciə beş pərdədən ibarətdir. İlk pərdədə Akif bəy (gənc bir gəmi komandanı) pək vəfalı zənn etdiyi hiyləgər zevcəsindən ayrılaraq dəniz müharibəsinə gedər, binbaşı Şahin bəyə də bir vəsiyyətnamə verib İstanbulda oturan babasına göndərməsini və şəhid olursa rəfiqəsi Dilrübayı yanına almasını tövsiyə edib gedər. İkinci pərdədə Akif bəyin ölüm xəbəri eşidilir, Dilrüba fürsətdən istifadə edərək, iki yalançı şahidlə ölüm xəbərini qəzavətxanədə təsdiq etdirib çabucaq Əsəd bəy adlı başqa bir zevc ixtiyar edər. Kəndi evində onunla eşqə, izdivacə dair söyləşdikləri sırada, oğlunun vəsiyyətini icra etmək için gələn Süleyman bəyi nifrətlə rədd edər. Süleyman bəy də yanındakı Şahin bəylə bərabər küskün və münkər bir halda çıqıb gedir. Üçüncü pərdədə Əsəd bəyin düyün ziyafəti başlar, misafirlər gəlir, içki və çalğı ilə əyləndikləri halda birdən-birə Akif bəy meydana çıqar. Bu sırada babası da gələr və məsələni oğluna anlatır. Akif bəy həyəcanlı və qorqunc bir vəziyyət alır. Əhli-məclis və çalğıçılar birər-birər dağılır. Bir-iki dəqiqə keçincə Akif, sonra babası və Şahin bəy çıqıb gedərlər. Dördüncü pərdədə Akif bəy meyxanədə sərməst olaraq intiqam hissilə söylənib durur, sonra uyumaq için uzanar. Çoq keçməz ki, atası və dostu Şahin bəy gəlib onu oyadırlar. Akif bir-iki söylənərək çabuq gəmiyə getmək bəhanəsilə savuşub çıqar. Atası da onu tə’qib edər. Beşinci pərdədə Akif bəy Əsəd bəydən intiqam alır və kəndisi də tərki-həyat edər. Bu sırada pusquda duran Süleyman bəy də içəri girərək, hiyləgər, yüz könüllü Dilrübayı bir xəncər zərbəsilə cəzalandırır. İştə vəq’ə bundan ibarət... Şimdi artistlərə gələlim. Akif bəy rolunu ifa edən Kirmanşahski cənablarının tərzitələffüzü aydın, səmimi və aldığı vəziyyətlər tamamilə yerində olub, hiç bir qüsur nəzərə çarpmıyordu. Müşarileyh hənuz gəncdir. Məsləkində daha ziyadə ciddiyyət göstərəcək olursa, Qafqasiyamız ciddən qiymətdar bir artist qazanmış olacaqdır. Dilrüba rolundakı Tərlan xanım isə inanılmayacaq dərəcədə məharət göstərdi. Onun böylə bir qarışıq rolu bu qədər gözəl oynaması gerçəkdən şayani-təbrikdir. Əbülfət Vəli cənabları isə hər bir təqdirin fövqündə idi. Almış olduğu ixtiyar vəziyyəti, baxüsus əlaimi-vəcihəyi və bütün hərəkatı pək az artistə nəsib olan xassələrdən idi. Əsəd bəy rolunu ifa edən Abbasov cənablarına gəlincə mumileyh sənəti-tamaşada ibraz etdiyi iqtidardan başqa, tələffüzündəki ahəng və üslubda öylə bir səlasət vardı ki, adəta İstanbul artistlərini xatırlatıyordu... Şahin bəy rolundakı Ələsgərov cənabları da vicdanlı bir mə’mur, xeyirxah bir arqadaş qədər ifayi-vəzifə edirdi. Hələ meyxanaçı – M.X.Quliyev cənabları Türkiyənin çüstü çalak rum meyxanaçılarından əsla seçilmiyordu. Yüzbaşov cənablarının sərxoşluqdakı məharəti, Əliyevin tərəddüdlü və qorqxaqca vəziyyəti, İsmayıl Həqqi əfəndinin şətarətli halları və laübali qəhqəhələri ayrı-ayrı birər qiyməti haiz idi. H.Qasımov, B.Əlizadə... əfəndilər də xoş bir surətdə oynayorlardı. Rejissorluq vəzifəsi Vəli əfəndinin öhdəsində idi. Dekorasiya qayət mükəmməl və çalğı da Tiflisdəki osmanlı musiqi dəstəsi tərəfindən çalınırdı. Bir sözlə, bu aqşamkı səhnə qüsursuz deyiləcək dərəcədə gözəl idi. Təəssüf olunacaq bir qüsur, bir nöqsan var idisə, o da ancaq camaatın azlığı və böylə ciddi və qiymətdar bir tamaşaya qiymət verməməsi idi. Mə’nasız bir komediyaya hər kəs ötüşdüyü halda, nədən isə böylə həqiqi və mə’nidar tamaşadan qaçıyorlar. Tiflisdəki teatr maraqlıları bu aqşam təşrif etsələrdi, şübhəsiz keçən səhnələri unutaraq teatrın nə olduğunu görərlərdi. Bu pyes hər kəsi sıqacaq dərəcədə uzun olduğu halda, hazirundan məmnun qalmayacaq bir zata təsadüf ediləməzdi... Müxbir “İqbal”, 9 oktyabr 1913 * * * Tiflisdə “İttifaq” məktəbi 1905-ci ildə Tiflisdə iranlılar tərəfindən güşad olunan “İttifaq” mədrəsəsi bu gün mə’nəvi bir böhran içərisindədir. Hər nə qədər mədrəsənin dərsləri vazeh, işləri müntəzəm bir surətdə cərəyan edir isə də, fəqət əhalinin maarifə rəğbətsizliyi və e’tinasızlığı yüzündən bir müəssisəyimaarifin hali-ixtisarda olduğu kəmali-təəssüflə görülməkdədir. Əgər belə gedərsə bu gələcək sentyabrda mədrəsənin açılmaq ehtimalı yoqdur. Əgər xudanəkərdə, mədrəsə açılmayacaq olursa, yüz nəfər qərib müsəlman çocuqlarının halı nə olacaq? Başqaları bizə nə deyəcək? Qomşularımızın nəzərində nə surətlə cilvə edəcəyiz? Doquz yıldan bəri çəkilən zəhmətlər nə kibi nəticəyə iqraz edəcək, bu mədrəsənin bəqa və dəvamı xüsusunda maldan, candan keçən, həyatını, şərəfini bu uğurda fəda edən bir taqım fəal, fədakar adamlarımızın şimdiyə qadar təhəmmül etdikləri əziyyətlər, məşəqqətlər nə yolda bir fayda verəcəkdir? İştə burasını düşünərək mədrəsənin vəz’i-hali-hazirini göz önünə gətirdikcə yalnız “İttifaq” məktəbinin halına deyil, bəlkə dolayısilə bütün iranlıların halına qan ağlamamaq qabil deyildir. Çünki müsəlmanlar arasında təbiət qanunu hökmünə keçən nifaq, ədavət, rəyasətpərəstlik kibi bir taqım məş’um adətlər iranlılarda daha şiddətli bir surətdə hökmfərma olduğu içindir ki, bu gün yüz nəfər qərib müsəlman çocuqlarının tərbiyəgahı olan bu mədrəsə bir taqım şəxslərin iqrazi-şəxsiyyətlərinə qurban oluyor. Tiflis kibi bir məmləkətdə ayda yüz əlli, iki yüz manata qərib, cüz’i əhəmiyyətsiz bir para binlərcə iranlıdan bu mədrəsənin məxaricinə sərf olunmaq için toplanmıyor. Halbuki binlərcə manatın qeyri-məşru yerlərə sərf olunduğu kibi, binlərcə rüblənin dəxi faydasız yerlərə xərc olunduğu görünməkdədir. Hal-hazırda “İttifaq” mədrəsəsi ayda iki yüz əlli, üç yüz manat ilə idarə olunmaqdadır. Bu paranın nisfi İran konsulxanası tərəfindən tədarik olunur. Digər nisfi isə əhalidən alınması lazım gəlir. Fəqət camaatın iqrazi-şəxsiyyəyə hədəf olması yüzündəndir ki, ayda yüz əlli manat kibi əhəmiyyətsiz bir para nəhayət dərəcədə çətinlik, güclük ilə cəm edilir. Şimdi isə iki aydan bəridir ki, kimsə aylıq və ianə vermək istəmiyor. Hətta müəllimlərin tə’til maaşlarını vermək için mədrəsə daimi sərmayə (kapital)dən beş yüz rüblə vermişdir. Təəssüflər olsun ki, doquz illik bir maarif müəssisəsi bu kibi mevqelərdə hiç olmazsa bir yıl kəndini idarə edəcək bir nəqdi-mevcudu yoqdur... Artıq bu əsrdə, bu zamanda elm və mə’rifətin lüzumundan, mənafeyindən bəhs etmək mə’lumi-e’lam qiyasından olduğu için biz bu xüsusda bir şey söyləməyiriz. Ancaq istədiyimiz bir şey varsa, mədrəsənin bəqa və dəvamı için lazım gələn himmət və qeyrətin sərf olunmasıdır. Müxbir “İqbal”, 25 iyul 1914 * * * “İttifaq” məktəbinə bir nəzər “İqbal”ın 696-cı nömrəsində “İttifaq” məktəbinin bugünkü halını həmiyyət sahiblərinin ixtiyarına ərz etmişdik. Əcəba, fəryadımızın nə kibi tə’siri oldu? Məktəb haqqında nə yapıldı? Maliyyə cihəti tə’min edildimi? İanələrin daima müntəzəm bir surətdə alınması təəhhüd olundumu?.. Bunları bilməyoruz. Bildiyimiz bir şey varsa o dəxi bu xüsusda kəndilərini əlaqədar bilən kimsələrin e’tinasızlığı və laqeydliyidir ki, ciddən şayani-təəssüfdür! Hələ “Simurğ” və “Kimya” tə’birinə şayəstə olan cəmiyyəti-xeyriyyə ə’zasının saiqeyi-nifaq və ədavətlə – hiç bir gunə təşəbbüsdə bulunmamaları hissiinsaniyyə ilə mütəhəssis olan bütün ərbabi-vicdanı dilxun etsə gərəkdir. Vaqtilə mədrəsə üzviyyətinin öz ailələri arasında kəndilərinə mədari-iftixar bilən möhtərəm kimsələr əcəba nədəndir ki, böylə mevqelərdə yaqalarını sıyırırlar. Mədrəsənin maddi və mə’nəvi ehtiyacına müavinət etmək öylə dursun, qapısından belə keçmək istəmiyorlar. Rəyasət həvəsilə uçan zəvat niçin öhdələrinə tərtib edən vəzifənin ifasında müsamihəkar davranırlar? Doquz illik bir maarif müəssisəsi qapanıb yüz nəfərə qərib, mə’sum çocuqlar pərişan, səfil olunca bu vicdani məs’uliyyətin qarşısında bulunanlar əcəba nə kibi bir mə’zirət bəyan edə bilərlər? Məcmui bin üç yüz rublədən ibarət olan sərmayeyi-təvəkkül (kapital)dən tə’til maaşlarını və bir taqım müsarifati-sairəyi tə’diyə etmək için iki təqsit etmək üzrə beşər yüz rublə, cəm’ən bin rublə mədrəsənin sandığından alınmışdır. Bu gün mədrəsənin sərmayəsi naminə ancaq üç yüz rublə sandıqda mevcudu vardır ki, o dəxi mədrəsənin altı aylıq bədəli-icarı deməkdir. Əmsalı arasında hissiyyati-maarifpərvəranəsilə mümtaz olan Tiflis konsulu general Saidülmülk cənablarının bu xüsusda lazım gələn iqdamati-məcdanədə bulunaraq evladivətənin ikinci tərbiyətgahı olan bu müqəddəs binanın əhyasına çalışmaları ümididir ki, şimdilik bizi mütəəsəlli edəyor. Şübhəsizdir ki, bu mühüm, əhəmiyyətli qadar da faydabəxş olan vəzifənin icrası xüsusunda bir məs’uliyyəti-vicdani qarşısında olduqlarını unutamayacaqlardır. Növrəs “İqbal”, 31 avqust 1914 * * * Müharibə və ədəbiyyat Tuhaf şey!.. Nerəyə getsən, hər nəyə baqsan, bir sarsıntı, bir pərişanlıq hökmfərma... Bütün könüllər iztirabda, bütün ruhlar həyəcanda, bütün gözlər intizarda... Kürreyi-ərzin, şu canavar yatağının bir bucağı, bir nöqtəsi yoq ki, duyduğumuz saldırışlardan, eşitdiyimiz gurultulardan mütəəssir olmasın! Yanardağlardan seçilməyən toplar, insanları deyil, səhraların vəhşilərini belə dəhşətlər içində bıraqıyor. Dünyamız, şimdiyə qadar hənuz böylə qorqunc bir bəlayə rast gəlməmiş, böylə müdhiş bir inqilab görməmiş. İskəndər, Napaleon kibi cihangirlər, Çingiz, Teymur kibi bahadırlar məzarlarından baş qaldırıb da şu müharibəyi seyr etsələr, şübhəsiz ki, heyrət və təəssürdən kəndilərini alamazlar. Zatən bu müharibə, bir müharibə deyil də, müsri bir bəladır, bir taundur, aləmşümul bir fəlakətdir... Fəqət bu fəlakət hər kəsi bir dərəcədə düşündürmiyor, hər ölkədə bir tə’sir bıraqmıyor. Birini güldürürkən, digərini ağlatıyor. Birini mə’yus və müztərib ediyor da, digərini qəhqəhə və müzəffəriyyətlə sevindiriyor. Bütün dünya gözdən keçiriləcək olursa, hər şeyin dəyişdiyini, hər halın başqalaşdığını görməmək mümkün deyildir. Bu dəyişmənin, bu başqalığın yeganə səbəbi isə, əlbəttə, içində bulunduğumuz müharibədir. Müharibəyin hazırdakı müvəffəqiyyəti, bir çoqları texnikada, texnikanın mükəmməlliyində görüyorlar. Halbuki bu qalibiyyətləri yalnız texnikada deyil, başqa qüvvətlərdə də aramalıdır. Çünki yalnız yaqıb-yıqıcı toplar, növicad çəpəllinlər, boğucu qazlarla iş aşmaz. Bunlar ilk baqışda gözə çarpdığı için hər kəsi düşündürüb duruyor. Halbuki bu müdhiş silahlardan daha müdhiş almanların müharibədəki yeni nəzəriyyələri, yeni planları, əskərindəki kəskinlik və bütün məmləkət xalqındakı əhvali-ruhiyyədir. Bu ölkənin əhvali-ruhiyyəsində isə, fənni-tərbiyənin, ədəbiyyat və fəlsəfənin tə’siri inkar olunmayacaq şeylərdəndir. Rus-Japon müharibəsində, bə’zi mütəfəkkirlər, japonların qalibiyyətini onların komandanlarında, zabitlərində deyil, ibtidai məktəblərdə, məktəb müəllimlərində, müəllimlərin xalqa vermiş olduğu tərbiyədə aramışlardı. Şübhəsiz ki, bu nəzəriyyə almanlara, alman ordusuna daha ziyadə şamil olsa gərək... Bizdə – Rusiyada ibtidai, orta və ali məktəblərin azlığı bir nöqsan təşkil etdiyi kibi, bu məktəblərdə keçilən bütün elmlər, bütün fənlər də olduqca səthi və nəzəridir. Halbuki almanlarda böylə olmayıb da bütün-bütünə bunun əksinədir. Orta və ali məktəblər kənara dursun, ibtidai köy məktəblərində belə hər elm, hər fənn son dərəcə səmimi bir tətbiqat və əməliyyat ilə keçilir. Yalnız darülfünunlar deyil, köylərdə də səyyah bir professora təsadüf edilir. İctimai, fənni, ədəbi konfranslar verilir. Fənni həqiqətlər olduqca tətbiqi bir surətdə göstərilir. Və ona görə də hər bir alman yalnız dinləməklə qalmaz, dinlətmək də istər. Görməyi kafi bulmaz, göstərməyi də arzu edər. Hələ onlarda ibtidai məktəblərin məcburi olması, oğlan-qız, kimsənin müstəsna tutulmaması, daha başqa bir feyz, daha başqa bir fəzilətdir. İştə böylə bir mühitdə böyüyən, böylə bir ölkədə yaşayan tələbə və talibələr ikmalitəhsildən sonra, bir də kəndi filosofları, ədibləri tərəfindən yazılmış əsərləri mütaliəyə başlarlar. Şübhəsiz ki, ən faydalı düşüncələr, ən ciddi mühakimələr də yalnız fəlsəfə və ədəbiyyat vasitəsilə əldə edilə bilir. Çünki düşünməyə başlayanlar, xilqət və təbiətdə bir qayə, bir nəticə arayan gənclər, yalnız mütaliə sayəsində kəndi məsləkini tə’yin edə bilir, kəndi aradığını bulur. Əgər bir millətin fəlsəfə və ədəbiyyat kitabları həssas, xəyalpərvər, laübali qələmlərlə yazılmışsa, şübhə yoq ki, o millət, o nəsil cərəyana qapılıb da həp o yolda hərəkət edər və mümkün deyil, aqıntıya qarşı bir dürlü kürək çəkəməz. Məsəla, bir gənc bir şe’r, bir hekayə, bir roman, bir tarix, bir faciə oquyacaq olursa, dərhal kəndisinə ruhdaş, məsləkdaş olmaq üzrə bir qəhrəman seçər, bir tip bəyənir və o ruhda yaşamağa yeltənir və o məsləkdə yaşamaq istər və bu yazılan əsərlər isə, adəta, aləmşümul bir müəllim yerinə keçər, qarelərin ruhlarına nüfuz etməyə başlar. İştə məzkur əsərlər zəhərli, əxlaqsız, gevşək bir mevzu tə’qib edərsə, er-gec bütün oqucularını da zəhərləmiş olur. Kəskin, ciddi və mətin bir yolda yazılmışsa, şübhəsiz, qaredə də eyni fikri, eyni duyğuyu oyandırmış olur. Ədəbiyyat, bir millətdəki əhvali-ruhiyyənin in’ikası deməkdir. Gələcək nasıl isə, şimdiki ədəbiyyat və fəlsəfənin tə’sir və nüfuzuna qapılır və hiç bir dürlü də qurtuluş imkanı bulamaz. Şimdiki iranlılar, bilxassə farslar, göz önünə gətirilsin, bütün İranın əhvali-ruhiyyəsi təhlil edilsin, bütün şəhərlər, bütün köylər, əfyunçuluq, şürbilik, səfsətə və laübalilik içində yuvarlanıb gediyor. Müstəsna olaraq az bir qismi çıqdıqdan sonra, hər kəsdə, hər qafada bir ətalət, bir məskənət görülüyor. Əcəba ruhları əzməkdə olan bu gevşəklikləri, bu səfaləti doğuran kimdir, nədir, hanki səbəblərdir? – Şübhəsiz ki, ədəbiyyat... Ruhanilər və hakimlərin korluq və bəcəriksizliyi də tə’sirsiz deyil, amma eyicə diqqət buyurulsa ən mühüm səbəb, yenə ədəbiyyat və mətbuatdır. Firdevsi, Sə’di, Nizami, Hafiz, Xəyyam kibi nadireyi-fitrətlər müstəsna; onlardan sonra gəlib də dünyayı beş quruşa almayan zahidməslək ədiblər, laübali və məsxərəçi şairlər, əxlaqsız və yaltaq məddahlar, əcəba hanki rəzalət qaldı ki, yapmadılar? Nə saçmalar, nə əfsanələr uydurmadılar?! Bu hal Türkiyədə də əskik olmamış... Bir kərə tarixi-ədəbiyyat gözdən keçirilsə, Ruhi kibi laübali məşrəblər, Nəf’i kibi yayqaraçılar, Nabi kibi ölgün bir fikir daşıyan fəlsəfəçilər, Nədim kibi səfahətpərvər xərabatilər kəndi yazıları ilə türklərin sağlam və sarsılmaz ruhlarını pozub gevşətdilər. Şinasi devrinə gəlincəyə qadar, bəlkə ondan da sonra həp bir diziyə əcəm ruhu, əcəm fəlsəfəsini izlədilər. Avropa yolunu tanır-tanımaz, bir də fransız müqəllidliyi meydan aldı. Həm də fransızların az-çoq ciddi və məharətli ədəbiyyatı deyil, hoppa, dəgərsiz və çürük əsərləri tə’qib olundu, tərcümə edildi və kəndiligindən xüsusi əsər yazanlar belə, bir dürlü təqliddən yaqayı sıyıramadılar. Həm də əskilik ilə yeniliyi, əcəmilik ilə fransızlığı qarışdıraraq iki çürük, iki əxlaqsız uçurum arasında qaldılar. Yalnız Rza Tevfiq, Əbdülhəq Hamid, Tevfiq Fikrət kibi məşahir, bir də milli ən’ənələri, milli duyğuları dinləyən bə’zi gənc ruhlar, gənc qələmlər köhnəlikdən, müqəllidlikdən sıyrılmağa başladılar. Namiq Kəmal kibi özünü hər kəsə sevdirə bilən böyük bir hünərvəri belə pək küçük, pək darruhlu buldular və haqları da var... “Açıq söz” 25 oktyabr 1915 İştə, türk-fars ədiblərinin kəndi millətinə, millətin əhvali-ruhiyyəsinə olan tə’sir Ingiltərədə, Fransada, İtaliyada, Almaniyada, Rusiyada və sair məmləkətlərdə də eyni dərəcədə şamil və hökmfərmadır. Məsəla ingilizləri alalım: onların ötədən bəri, cihangiranə bir əməl arqasınca qoşmaları, hər yerdə nüfuz qazanıb da hər ölkədə rol oynamaları, siyasi qüvvətlərə mədyun olduğu kibi, fəlsəfi, ədəbi tə’sirlərdən də varəstə deyildir. İngilizlər məğrurdur, soğuqqanlıdır, düşüncəli və durbindir. Əlbəttə bunlar, bu sifətlər, mühitə, milli ruha, milli tərbiyəyə race sifətlərdir. Lakin Şekspir kibi dahilərin əməlpərvər, aləmşümul əsərləri, Herbert Spenser kibi böyük filosofların nüfuzlu, mətin, sarsılmaz və kəskin fəlsəfələri, şübhəsiz ki, hər ingilizdə, bütün xalq ruhunda böyük və səmimi bir tə’sirə malikdir. Fransanın da Jan Jak Russo kibi həssas və məriz bir ruha malik olan filosofları, bir taqım xəyalpərəst, hoppa şairləri bə’zi əxlaqsız, modaçı romançıları, şübhəsiz ki, fransız həyatına, fransız mühitinə tə’sir etməmiş deyildir. İtaliyaya gəlincə, əski italyanlarla işimiz yoq... Biz şimdiki italyanları yalnız musiqiçi – çalğıçı tanıyoruz. Çalğının bəslədiyi ruh və əxlaq hər yerdə, hər kəscə bəlli olduğundan, onlardan, onların oynayacağı roldan bəhs etmək lüzumsuz görüldü. Rus-alman mühitinə gəlincə, bu mühitdəki həyat və ədəbiyyat daha başqadır. Rusalman sözü araya gəlir-gəlməz, həm ədib, həm filosof olmaq üzrə iki böyük sima, iki nüfuzlu mütəfəkkir qarşımızda dikilib durur. Onların biri məşhur Tolstoy, biri də alman filosofu Nitşedir. Son zamanlarda bu iki müqtədir dahinin Rusiya və Almaniyada oynadığı müvəffəqiyyət, inkar edilməyəcək bir nüfuz və qüvvətə malikdir. Tolstoy qocaman və möhtəşəm romanlarilə, ufacıq, sadə risalələrilə, munis bir qayeyi-əməl, məsihapəsəndanə bir məslək izləmiş, izlədiyi qayeyi-əməli, düşündüyü məsləki, rusiyalılara, bilxassə ruslara bəyəndirmiş, milyonlarca qarelərini, İncili-şərifin əvfedici tə’limatilə yaşatmağa çalışmış, az-çoq müvəffəq də ola bilmişdir. Məzkur Nitşeyə gəlincə o, daha başqa bir yol, daha başqa bir qayeyiəməl tə’qib etmiş. Onun əsərlərində, Tolstoyun düşündüyü “mərhəmətlərdən” əsər yoq... O, zəiflərin əzilməsini qayət təbii bulur. Məhəbbət, mərhəmət kibi duyğuların xəyalpərəstanə, mə’nasız şeylər olduğunu isbata çalışır, həm də isbat etməkdən aciz qalmaz. Ona görə də Tolstoy Nitşeyə yarımdəli alman – deyə tənqid və müaxizə edir və onun məcnunanə əsərlərinin Rusiyada təb’ və nəşrinə, tərcümə edilməsinə, nüfuz qazanmasına qızmaqdan bir dürlü kəndini alamaz. Və onun yürütməkdə olduğu fəlsəfənin yaqıcı zəhərdən başqa bir şey olmadığını da ilavə edir. Lakin eyi düşünülürsə Nitşe fəlsəfəsinin batini pək də zahirinə bənzəməyərək, daha səmimi bir mərhəmət və məhəbbətlə nəticələnir. O, Tolstoyun düşündüyü nüqtəyə acı olmaqla bərabər, daha kəskin və həqiqi adımlarla iləriləmək istər: “Hər kəsin məqsudu bir, amma rivayət müxtəlif...” Rusiyada Nitşenin qareləri az deyildir. Rusiyanın məşhur ədiblərindən, mətin üsluba, dərin düşüncəyə malik olan Dostoyevski – o böyük dahi və ruhşünas belə Nitşe yolunu, Nitşe ideyasını daha əvvəl ortaya sürmüş. Şimdiki bərhəyat ədiblərdən Leonid Andreyevin faciələrində də az-çoq Nitşe ruhu görülməkdədir. Iştə bunun için Tolstoy Nitşeyə qızdığı kibi Andreyevə yazdığı bir məktubda diyor ki: “Leonid! Leonid! Sən bəni qorqutuyorsun, fəqət bən səndən qorqacaq deyilim!” Demək ki, qoca Tolstoy bu cümlə ilə məslək və fikircə kəndinə müxalif sayılan, Nitşe ruhuna yaqınlaşan Andreyevi bir dürlü düşündürmək, müaxizə etmək istiyor. Hər halda Tolstoyun ən ziyadə nüfuz qazandığı bir Rusiya olduğu kibi Nitşenin də ən çoq rol oynadığı məmləkət, şübhəsiz Almaniyadır... İştə, demək olur ki, bu böyük mütəfəkkirlərin ən səmimi tə’sirləri hər yerdən ziyadə kəndi məmləkətlərinə olmuşdur. Bu iki məmləkətdən hər birini gözdən keçirəcək olsanız təbii, binlərcə, on binlərcə darülfünunlara, rüşdi, e’dadi məktəblərə rast gələrsiniz və milyonlarca tələbə və talibənin elm arqasınca qoşulduğunu, məzkur məktəblərə dəvam etdiyini görürsünüz. Bəlli bir həqiqətdir ki, hər məktəbdə bir çoq dərslər oqunduğu kibi ədəbiyyat, fəlsəfə, tarixi-fəlsəfə dərsləri də keçiliyor və hər məmləkətin ən məşhur ədibinin, ən nüfuzlu filosofunun əsərləri və əsərlərində qayə də birər-birər təhsil və tənqid edilir. Eyni zamanda bütün gənc dimağlar (beyinlər) birər fotoqraf kibi duyub bəllədiyi həqiqətləri böyük bir məraq ilə alır və o həqiqətlər get-gedə inkişaf edərək ümumi bir duyğu, ümumi bir düşüncə, ümumi bir əhvali-ruhiyyə təşkil edər. İştə bu gün müharibə meydanında seyr etməkdə olduğumuz yigitlər, qalibiyyət arqasınca qoşan qəhrəmanlar, həp məzkur məktəblərin məhsulu, həp məzkur darülfünunların pərvərdeyi-irfanıdır. Demək ki, bugünkü müharibədə yalnız toplar, tüfənglər deyil, hər məmləkətin ədəbiyyat və fəlsəfəsilə bəslənən beyinlər də ayrıca haiziəhəmiyyətdir. Fəqət bugünkü müharibənin gələcək ədəbiyyata icra edəcəyi tə’sir keçmiş ədəbiyyatın bugünkü müharibəyə verəcəyi tə’sirin qatqat fevqində olsa gərək... Əvət, bugünkü müharibənin hazırlamaqda olduğu zərbə, pək qorqunc, pək təhlikəlidir. Şu müdhiş inqilabdan hiç bir qüvvət qurtulamayacaq. Bütün elmlər, fənlər umulmaz dərəcədə sarsılacaq, dəyişəcək. Şübhəsiz ki, ədəbiyyat da bu aqıntıya qapılmaqdan kəndini alamıyacaq. Bəlkə daha kəskin, daha sağlam adımlarla yürüyəcək, daha doğru, daha mətin bir yol izləyəcək... Və şimdiyə qadar qaraladığımız saçmalar, bugunkü parçatikə ala-bəzək ədəbiyyatımız da büsbütün alt-üst olacaq. Gənc münəqqidlərin nəzəriistehzasına uğrayacaq. Həm də insafsız, mərhəmətsiz, e’tinasız bir surətdə yırtılıb atılacaq. Heyhat!.. Son nədamət isə fayda verməyəcəkdir. “Açıq söz”, 26 oktyabr 1915 * * * M.Qurbanəli Şərifzadə Nekroloq Səmimi millət xadimlərindən biri də tərki-həyat etdi. Əvət, M.Qurbanəli Şərifzadə həzrətləri də sönüb getdi, həm də bəlirməsini, parlamasını sezdirməyən bir qıvılcım kibi söndü. Qafqasyanın bir çoq mühərrirləri, ədibləri, sənətkarları və millət xadimləri mərhumu yaqından tanır və tatlı müsahibələrindən xoşlanırdı. Halbuki camaatımız ümumiyyət e’tibarilə müşarileyhi pək də layiqilə tanımazdı. Mərhum vaqtında bir çoq qəzetələrdə iştirak edər, bə’zi səmimi cəmiyyətlərdə çalışır, həqiqi bir millətsevər ruhu ilə kəndi irqdaşlarını düşünüyordu. Lakin bir dürlü səsi çıqmazdı, çünki gurultudan, nümayişdən, alqışdan pək də xoşlanmazdı. “Sağ əlinlə verdiyini sol əlin duymasın!..” – üsuluna ən çoq riayət edən sadiq, fədakar həmiyyətli bir sima idi. O, məktəb görməmişdi, fəqət həvəskar bir alim idi, böyük bir müəllim idi, camaat müəllimi idi, həm də müəllimlərdən artıq mə’lumata malik idi. Hiç bir mədrəsə tərbiyəsi görmədiyi halda, mərhum kəndi himmət və qeyrətilə, kəndi səbat və mətanətilə türkcə, farsca, rusca oqur-yazardı; tətəbbö və mühakimələrdə bulunardı. Bir an, əvət, bir an belə elm və maarif günəşinə pərəstiş etməkdən geri durmazdı. Onda son dərəcə böyük bir iste’dad və məziyyət var idi. O da böyük bir mübəlliğ, qəhrəman bir rəhbər olması idi. Bu gün Naxçıvanda açıq fikirli, milliyyət və insaniyyəti düşünən, ülum və maarifi təqdir edən bir çoq gənclər gerçəkdən də mərhum müşarileyhə qarşı mədyuni-şükran olmalıdır. Çünki hər biri onun birər mə’nəvi şagirdidir. Naxçıvan kiçik bir şəhərdir. Kəndisi də maarif hissinə olduqca biganə və əskidən bəri səfsətələr ilə vaqt keçirən bir mühit olduğundan daima xalqın gözünə qara pərdə çəkməkdən zevq alan bir taqım gevşək ruhlu, qara fikirli, kor idraklı əşxasın əlində oyuncaq ola gəlmişdi. Lakin az bir zamanda naxçıvanlılar, Naxçıvandakı gənc simalar yalnız və yalnız Şərifzadə və onun kibi bir qaç həqiqətpərvər zəvat sayəsində cəhalət qaranlığından qurtuldu, qurtula bildi, qurtulmağa çalışdı, həqiqət işığını dərk etməyə müvəffəq oldu. Və bugünkü Naxçıvan, demək olar ki, Qafqasyanın digər şəhərlərinə nisbətən pək də geridə olmayıb, az-çoq düşüncəli, mühakiməli, ziyalı similar yetirmək ümidini bəsləməkdədir. Mərhum zəngin bir ailəyə mənsub deyildi, yoqsul gənc ikən Naxçıvanı tərk etmiş, Bakıya gəlmiş, Türküstana keçmiş, yeni işlədilməkdə olan dəmir yollarında çalışmış, biriki sənə zərfində kəndi e’tibar və səbatı sayəsində mə’ruf bir mütəəhhid kəsilmiş və böyük rollar ifa etməyə başlamışdır. Mumileyh beş arşın yeri ölçər, onu islah və tənzim etdirməklə məşğul olarkən, yanındakı mühəndislərdən istifadə etməyi də əsla unutmaz. Cəbr, həndəsə, müsəlləsat, kosmoqrafiya və sair ülumi-riyaziyəyi təəllümlə, mühakimə və tətəbbö’lə uğraşır, eyni zamanda həm əmələ, həm mühəndis, həm də mütəfəkkir bir alim həyatını yaşardı. Qazandığı paralarla müvəffəq olaraq evdə istirahətə çəkilir, bir taqım elmi, ədəbi, tarixi kitabları mütaliə və mühakimə ilə iştiğal edərdi. Və aldığı, topladığı mə’lumatı həqiqi bir el müəllimi kibi bu cəmiyyətdə, o məclisdə uzun mübahisələrlə ətrafındakılara duyururdu, duyurmaq istiyordu. İştə ondan Naxçıvana, Naxçıvan gənclərinə toqunan istifadə də böylə, tə’til zamanlarında vüqu buluyordu. Mərhum təqribən altmış yaşlarında gənc ruhlu, gənc fikirli bir piri-möhtərəm idi. Mütəvəffa, sərətan (xərçəng) xəstəliyindən tərkihəyat etmiş... Şübhəsiz, bu cangüdaz xəstəlik, bu qorqunc dərd pək də çəkilir dərdlərdən deyildir. Lakin bu dərdi-biamandan daha böyük, daha dəhşətli bir dərd var ki, o da böylə inqilablı və məraqlı bir zamanda əbədiyyən cihana, cihani-hürriyyətə vida etməsidir. Uzun illərlə həbsxanə guşəsində, işgəncələr altında çırpınan, müdhiş və qaranlıq zindanlardan qurtulmaq həvəsilə uçan bir məhbus, fədakar bir mücahid həbsxanənin qapıları açılıb da hürriyyət və inqilab ağuşuna atılacağı sırada tərki-həyat edərsə, əcəba nələr duyar, nasıl müztərib olur! Nə vəziyyətdə bulunur, nasıl mütəəssir olur?! İştə mərhum müşarileyhin halı da eyni məhbus halını xatırlatır. Cənabi-Haqq ruhi-nəcibinə rəhmət, evlad və ailəsinə, əhibba və əqrəbasına səbr və mətanət kəramət eyləyə... Hüseyn Cavid “Açıq söz”, 9 iyun 1917 * * * == Xəyyam == Xəyyam Dram – 6 pərdə Əşxas Xəyyam – məşhur filosof, şair Sevda – onun sevgilisi XacəNizam – Nizamülmülk Əbülqasim – Xəyyamın həmdərsləri Sabbah – Həsən Rəmzi – Xərabati- Xəyya mın hərami Vəfa-} – Rəmzi ilə Xərabatinin könüldaşları Səfa AlpArslan – əsrin xaqanı Məlikşah – xaqanın oğlu Yusif – isyançı bir dəliqanlı Hacib – Xacə Nizamın qulamı ƏbuTahir – Sabbahın xidmətçisi Saqiyə – gənc, yosma bir saraylı qız Müqtədibillah – Bağdad xəlifəsi ƏbuŞüca – onun vəziri Köylüerməni – şərabçı Müfti, Saib, Naib, başqa tələbələr, müridlər, çadırdaşlar, çömləkçilər, alverçilər, müştərilər, rəqqasələr, hökumət mə’murları, qulamlar, yavərlər, məzarçılar, əskərlər, saray qızları, sair qızlar və dəliqanlılar. * * * İlk pərdə Nişaburda mədrəsə yaşayışı... Tələbələrə məxsus bir oda. Ətraf taxçalarda kitablar, üstürlab və sair həndəsə alətləri, sağda qapı başqa bir odaya, solda qapı dışarı açılar. Qarşıda iri pərdələr asılmış. Xəyyam həmpiyalələri olan Rəmzi ilə Xərabati ilə bərabər şərab içərlər, hər üçü gəncdir. Birinci – ciddi, səmimi, kəskin baqışlı və coşğun, ikinci – arıq, həssas, üçüncü isə bir az dolğun, yağız çöhrəli və laübalidir. Qədəhlər boşalırkən musiqi “Hicaz” çalar. Ətrafda isə minacat səsi yüksələr. Ey fəzalarda gülümsər əbədi şe’rü xəyal! O nə qüdrət, o nə həşmət, o nə ahəngü cəlal!? Hər dəha çırpınaraq səndə arar feyzi-kəmal, Yenə yoq kimsədə əsla səni idrakə məcal. Xəyyam (heyrət və həyəcanla) İştə, bir səs ki, edər göylərə şaşqınca xitab, O sağır göy, əcəba, kimsəyə vermişmi cəvab? O dərinliklərə, boşluqlara uçduqca xəyal, Sanki çırpınmada bir şəhpəri yanmış qartal. Xərabati (alaycı qəhqəhə ilə) Hər gələn bir yeni əfsanə satar, O qaranlıq dama hər kəs daş atar. Saqın, aldırma, həmən zevqinə baq, (qədəhi göstərər) Hər həqiqət buradan parlayacaq. Rəmzi Yoq deyildir o qaranlıqda işıq, Bəşərin əczinə binlərcə yazıq. (Xərabatinin uzatdığı qədəhi alıb içindəki şərabı süzərək) İçəlim, iştə, bütün varlığımız, Al şəfəqlərdə gülümsər yalnız. Xəyyam “Xilqətin sirri müəmmadır, əvət, Ürəfa saçsa da yüz bin hikmət. Burda cənnət yapalım badə ilə, Nəmə lazım o varılmaz cənnət” Xəyyamın dırnaq arasına alınmış rübailərini H.Cavid tərcümə etmişdir. (İçərlər, hər üçü sərxoşca oqur) Hərüçü Saqi, aman, mey ver bana, Doldur, peyapey ver bana. Bən abi-kövsər istəməm, Mey ver bana, hey ver bana... İçdikcə ruhum şad olur, Hər qayğıdan azad olur. Mey ver – gözəlsiz, nəş’əsiz, Hər duyduğum fəryad olur. Yenə qədəhlər dolur, bu zaman Xəyyamın oda arqadaşları Xacə Nizamülmülk ilə Sabbah gəlir, birinci – vüqarlı və həlim, ikinci isə titiz və qurnazdır. Sabbah (Xəyyamı əzici baqışlarla süzərək) İştə, seyr et, bu nə sapqınca oyun. Xəyyam Buyurun siz də için... Sabbah (qızğın və kinayəli) Eşq olsun!.. Bir düşün, hiç sana layiqmi bu hal? Xəyyam Gəl də sızlanma, otur, bir nəfəs al. Sabbah Kimdi bunlar? Xəyyam (laübali gülüşlə birər-birər göstərər) İki dostum – Rəmzi, Şən Xərabati anıb gəldi bizi. Qayğı bilməz, içərək əyləniriz, Ayrı olsaq da həqiqətdə biriz. Xərabati (kinayəli qəhqəhə ilə) Şimdi anlat, baqalım, bunlar kim? Xəyyam İştə, bunlar da bənim həmdərsim; Biri Sabbah, o biri Xacə Nizam. Rəmzi Sən nəsin? Xəyyam Bən də sapıtmış Xəyyam. (Gülüşürlər) Sabbah (Rəmziyə) Bu gülüşlər nə demək? Hey, sarsaq!.. XacəNizam (bir kitab alaraq oqumaq için yan odaya keçərkən, Sabbaha) Bəri gəl, onları asudə bıraq. Sabbah (Xəyyama) Nə olur, böylə azıb getsə bəşər, Səncə əfsanəmidir xeyr ilə şər? Xəyyam Bizə gülməzsə həqayiqdəki sirr, Sərxoş ol, ya ayıq ol, fərqi nədir? Sabbah (coşaraq, Xərabatini göstərir) Sana bir eşmi o divanə səfil? Bir düşün, mədrəsə meyxanə deyil! Xəyyam Kaş ki, olsaydı... İçib sən də bir az İncəlirdin... Sabbah Yetişir... Sus, yaramaz! Xəyyam Bumu zevq əhlinə layiq ikram? Rəmzi Gedəlim, içdiyimiz oldu haram. Sabbah Ramazan aqşamı, hər dildə niyaz, Sizə İblis olur ancaq dəmsaz. Xərabati Bən ayıldım... Rəmzi Gedəlim, saçma yetər... Sabbah (bağırır) Sayğısız... Xəyyam Həddini çoq aşma, yetər... XacəNizam (gələr) Dur, nə olmuş? Sabbah (Rəmzini göstərər) Bəni təhqir eylər. Xəyyam Nə yazıq... Rəmzi Gəl, gedəlim... (Xərabati ilə bərabər çıqarlar) Sabbah Haydı, yetər. (İçəri girən xidmətçiyə şərab sürahisini və qədəhi göstərir) Durma, al, bunları rədd et buradan, Al da qır həpsini... Əbu Tahir çıqar. Xəyyam (Sabbahı yan baqışla süzərək gülər) Bədbaxt insan!.. XacəNizam Çoq təəssüf, umulur şeymi bu hal? Düşünün, hər ikiniz əql-kəmal. Yaşadıq bunca zamandır gülərək, Bu qırıqlıq, bu soyuqluq nə demək? (əllərini bir-birinə verir) Barışın, son gecəmizdir barışın, Hər kimin yıldızı parlarsa yarın, Arqa olsun da gərək bir-birinə, Çıqalım bəlkə səadətli günə. And içək! Xəyyam Anda nə hacət, söz bir. Sabbah Razıyım bən də, gözəl bir tədbir. XacəNizam Bunu vaqtilə sən açdın gerçək, Yüksələn düşkünə yardımçı gərək. ƏbuTahir (xızlı addımlarla girər) Gəliniz, minbərə çıqmışdır imam, Saray ərkanı bu gün burda tamam. XacəNizam Gedəlim camiyə. Xəyyam Camidənsə, Musiqi məclisi xoşdur bəncə. (Bərabər çıqarlar) Sabbah Biri vaiz, biri sazəndə arar, Bən sükut istərim, ancaq bu qadar. (Taxçadan bir şüşə alar, su töküb çalqar) ƏbuTahir O nədir? Sabbah İştə, əcaib dərman, Bir yudum içdimi bundan insan, Bütün aləm görünür cənnət ona, Bunu hind alimi öyrətdi bana. ƏbuTahir Cənnət istərsin əgər, camiyə var, Çoq saray qızları gəlmiş... Sabbah (e’tinasız) Nə çıqar?.. Bu sırada qapı barmaq ucu ilə vurulur. Baq, gələn kimdir? ƏbuTahir (qapını açıb baqar, heyrətlə) O işvəli nur Qız deyil, sanki şəfəq yavrusudur. Çıqar, dalğın baqışlı Sevda girər, əyilər. Buyurun, kimsiniz?.. Sevda İsmim Sevda... Sabbah Əmriniz? Sevda Lütf edin, imkan varsa Baqınız taleyimin yıldızına, Açınız həp gələcək ömrü bana. Sabbah (məmnun gülümsəyişlə) Bəni hardan tanıyor heykəli-naz? Sevda Şanlı Xəyyamı, əcəb, kim tanımaz. Sabbah (ətrafa) O nə həşmət, nə gözəl, şux əndam, Şübhə yoqdur, bəni sanmış Xəyyam. (taxçadan üstürlabı götürər) Cəbrə, ya hikmətə vaqif bir adam, Səncə bir falçımı ya?! Anlayamam. Sevda Xayır, əsla!.. Bilirim, şairsin, Elmi-hey’ətdə ki pək mahirsin. Nə olur, göydəki yıldızlara baq, Bir xəbər ver bana. Sabbah Dur, etmə məraq. Sevda O nədir? Sabbah Aləti-kəşf, üstürlab, Bizə yalnız bu verir bəlli cavab. (barmağı şaqağında düşünür, ani bir hərəkətlə şüşədəki dərmandan bir az qədəhə töküb Sevdaya verər) Hələ ilk öncə bu şərbətdən için. Sevda Bu niçindir əcəba, söylə, niçin? Sabbah Evliya türbəti var bunda, inan, İçsə hər kim olur azad acıdan. Dəyişər taleyi, iqbalı gülər. Sevda İçəməm. Sabbah (sinirli) Hiç bu olur şeymi, yetər, Varsa qəlbində bir az şübhə, niçin Bu qadar vaqtımı aldın... Sevda Lakin... Sabbah Sana əyləncəmiyim bən, söylə?! Sevda Pək gözəl, ver içəyim... (Alıb içir. Sabbah məmnun qalır) Sabbah Baq, öylə. Bu sırada işıq azalır, ikinci pərdə qalqar, dönməkdə bulunan elektrik kürəsi vasitəsi ilə rəngarəng qıvılcımlar görülür. Sevda gözlərini ovuşdurar. Sevda Dəhşət, bu nə əfsanəli türbət, Bilməm ki, alavdanmı bu şərbət? Sarmış bəni atəşli böcəklər, Bir baq, nə qıvılcımlı çiçəklər. Sabbah Aldırma, keçər həpsi. Sevda Xayır, baq, Canlandı, dumanlandı su, topraq. Başındakı ağ ipək örtünü bir yana atar, Sabbah onun üstündəki atlas urbani də alır, yalnız incə kömləkdə qalır. Dağınıq, qumral saçları omuzları üzərinə dağılar. Sabbah (gözlərini onun gözləri içərisinə dikərək) Aldırma, sönər şimdi o zülmət, Hər yanda gülümsər yeni cənnət. Səhnənin işığı artar. Ətrafda iri çiçəklər və kələbəklər görülür. Sevda (çocuqca sevinclə) Ya Rəb, nə lətafət! Sabbah Baq, doğdu günəş, güldü çiçəklər, Seyr et, nə gözəl şən kələbəklər. Sevda Dur, rəqs edəcəklər. Rəqs ahəngi başlanır. Çiçəklər və kələbəklər pəri qiyafətli qızlar olub oynayaraq, qıvrılaraq, süzülərək Sevdayı araya alarlar, Sevdada heyrət və həyəcan Sevda Oh... Bən bu tamaşaya vuruldum, Gəl, gəl bana, ruhum. (qızlar onu oqşayaraq uzaqlaşırlar. Sevda qollarını açaraq) Dur, getmə, aman, köksümə yaslan, Gəl, qaçma yanımdan. Sabbah Baq, başladılar cünbüşə. Sevda (əlilə) Sakit... Söylənmə, çəkil, get. (qızlara tamaşa edərək söylədikləri şərqini dinlər. Bu sırada Sabbah onun yelpazəsini alaraq onu yellər) Qızlar (Sevdaya yaqlaşarlar) Ey sevgili afət! Bu nə halət, nə qiyafət? Nerdən bu lətafət? Dan yıldızı qoynunda böyütmüş səni guya, Yoq bənzərin əsla!.. Bir busə dilər gözlər o süzgün baqışından, Aləm sana heyran. Hər yosmayı qısqandıracaq işvələrin var, Xoş cilvələrin var. Sevda (yerindən qalqaraq) Heyrət!.. Nə gözəllik, nə şətarət, Seyr et! O nə daşqınca bəkarət. (qızlara) Siz kimsiniz, ey qafiləyi-naz, Olmaq dilərim bən sizə həmraz. (Sabbah yarımqəhqəhə ilə gülür) Qızlar Bir rəng ilə ahəngə büründük, Qarşında göründük, Qoşduq da, aqışdıq sana bir an. Gəl, nazına qurban! Uç, gəl bizə, ey sevgili dilbər, Gəl sən də bərabər. Qızlar süzülərək uzaqlaşarlar. İkinci pərdə qapanar. Sevda təlaşla ilərilər. Sevda Ah, iştə qayıb, getdilər, eyvah!.. Sabbah (öpmək istər) Gəl, gəl bana... Sevda (geri çəkilər) Etdim sana ikrah. Sabbah Nazlanma, deyil könlüm oyuncaq. (Qolları arasında sıqar) Sevda Rədd ol, yetişir, sayğısız alçaq. XacəNizam (gələr) Kimdir bu? Niçin, böylə sayıqlar? Sabbah Bir qız ki, gəlib baxtını yoqlar. (Sevdayı geyindirər) Al, urbani gey, haydı, gələn var. Sevda Onlar hanı? Ah, nerdədir onlar? XacəNizam Bir söylə saraydanmı o? Sabbah Bilməm... XacəNizam (açıq qapıdan dışarını göstərər) Gəl, baq, onu izlər bütün aləm. Sabbah Dəhşət!.. Duramam burda... (Çıqar) XacəNizam Çəkil, sus... (Sevdayı diqqətlə süzər, ətrafa) Girmiş də bəşər cildinə tavus. Sevda Ah, nerdə o dilbər kələbəklər, Burdan süzülən canlı çiçəklər. XacəNizam Bilməm... Sevda (sinirli) Əcəba, səndəmi sapqın? Xəyyamı çağır, nerdə o çapqın? XacəNizam Əfv et onu, pək suçlu da olsa. Bu sırada əskəri musiqi... Hacib, eşikağası və hökumət mə’murları girərlər, saray qızları da onları izlər. Sarayqızları Sevda?! Bu nədir, Sevda?! Etdin bizi sən rüsva. Layiqmi adın gəzsin Nifrətlə dodaqlarda... Sevda Sevda pək uzaqdır ləkələrdən, Ah, uydum o əfsunçuya birdən. (qədəhi göstərər) Şərbətdən içib sanki bayıldım, Siz gəldiyiniz anda ayıldım. Hacib (kinli) Aydındır, əvət, mədrəsələr həp, Hər kərpici altında bir əqrəb. (Xacə Nizamı yaqalar) Gəl, xain, ədəbsiz, nə cəsarət?! (Qolunu bağlayıb götürürlər) Sevda Yoq, onda xayır, zərrə xəyanət. Sarayqızları Sevda, gedəlim, Sevda, Durmaq yaramaz burda. Gəl, gəl, ulu xaqanın Qalmış gözü yollarda. Yoqdur bir eşin əsla Ən şanlı saraylarda, Bir yosma gövərçinsin, Ardınca uçar dünya. Xəyyam gələr, onları tamaşa edib dinlər, coşğun bir ahənglə Xəyyam Alqış, bu nə aləm, bu nə tufan? Çarpışmada ahəng ilə əlvan. Yıldızları göylərdə ararkən, Hücrəmdə gülümsər bana birdən. (Sevdayı süzərək) Ah, sən, hələ sən... Başqa çiçəksin, Bilməm, kimi xoşkam edəcəksin. Bir tanrıya lazımsa tapınmaq, Zevq əhli tapınsın sana birdən. Hacib Divanəmi? Şairmisin? Xəyyam Əsla!.. Peyğəmbər idim, ümmətim olsa. Hacib Gəl, saçma bütün sözləri... (gedərlər, Sevda dönüb Xəyyamı vurğunca baqışlarla süzər, Hacib isə qolundan tutaraq) Gəl, gəl... Sevda (ətrafa) Ox, hər kəs olur könlümə əngəl. (Sevda iki-üç adım yürür, təkrar dönüb baqır) Xəyyam Gəldin də, niçin pənbə bulutlar kibi aqdın, Bilməm, niyə getdin, niyə döndün, niyə baqdın? Şimşək kibi çaqdın da, niçin könlümü yaqdın, Bilməm, niyə getdin, niyə döndün, niyə baqdın? (Sevda gülümsər və süzgün baqışlarla uzaqlaşar. Sevda getdiyi sırada Xəyyam onu izləyərək) Sərpildi alev ruhuma süzgün baqışından, Sarsıldı da həp bənliyim, ey afəti-devran. Gəl, gəl, olayım səndəki hər cilvəyə qurban, Bilməm, niyə getdin, niyə döndün, niyə baqdın?! Pərdə * * * İkinci pərdə Bazar... Qarşıda çadırçı və çömləkçi dükanları vardır. Taxçalarda hər dürlü çömlək və saqsı sürahi qoyulmuş, işçilər bir yanda çadır toquyurlar, bir yanda çamurdan çömlək, sair saqsı qablar yoğurub yaparlar. Yaşıl dalları ətrafa sarqan iri püsküllü söyüd (bidiməcnun) altında şərbətçi sıra iskəmlə üzərində oturan müştərilərinə şərbət verir. Ortalıqda başqa şeylər də satılır. Xoca, tacir, köylü və sairə alış-verişlə məşğuldurlar. Birincisatıcı (məxsusi bir ahənglə) Sərin şərbət... Gəl iç, gül şərbətindən. İkincisatıcı Gözəl halva, doyulmaz ləzzətindən. Üçüncüsatıcı Qızarmış tazə əkmək, tazə qaymaq, Çabuq gəl, durma gəl, fürsətdir ancaq. Neydə “dəşti” çalınar, gənc çadırçı eyni ahənglə oqur. Gəncçadırçı Bahar olmuş dedim, xülyayə uydum, Haman bir gözləri şəhlayə uydum. Adım Məcnun deyilkən dərdə düşdüm, Vəfasız, yosma bir Leylayə uydum. Çömləkçilər (başqa ahənglə) Çamurdan xəlq olunmuş derlər, insan, Qədəh yapdıq biz insan torpağından. Sunub mey ta xərabat əhli ondan, Unutsun dərdi, gülsün ömrü bir an. Xərabati ilə Rəmzi bərabər gəlirlər. Xərabati (ortayaşlı, qarasaçlı çadırçıya) Bana baq... Ey, bana baq, ustabaşı, Gördüyün varmı bizim arqadaşı? Çadırçı Kimi?! Rəmzi Xəyyamı... Çadırçı Xayır, görməmişiz. Xərabati Bəlkə evdən buluruz. (İki-üç adım yürür) Çadırçı Getməyiniz. Köçmüş ordan, sataraq var-yoqunu, Altı aydır ki, görən yoqdur onu. Rəmzi Görünür, ruhunu sıqmış bu diyar. Xərabati Başqa bir ölkəyə varsın, nə çıqar?! Rəmzi ilə Xərabati yavaş adımlarla getmək üzrə ikən Xəyyam sarıqsız və əbasız olaraq, saçları dağınıq, arıq və solğun çöhrə ilə qarşıdan çıqar. O tanınmayacaq dərəcədə dəyişilmişdir. Satış için əlində tutmuş olduğu kitabları uzadaraq onlara göstərir. Xəyyam Alın, əsla ələ keçməz bu kitab. Xərabati O kitabdan eyidir bizcə şərab. Xəyyam (kəskin) Al dedim, al!.. Yeyəcək əkmək için Para lazım... Xərabati (para verir) Al da rədd ol, miskin!.. Xəyyam (almaz və qızğın) Sana qalsın sədəqən. Xərabati (əli ilə rədd edər, usanmışcasına) Haydı, yetər! Rəmzi Baqayım bir, nə kitabdır, göstər? Xəyyam İbn Sinayı eşitdinsə, oqu, İştə Şərqin o böyük feyləsofu. Baq, yaratmış nə böyük xariqələr, Bir dəha nuri ki, daim parlar. (kitabları birər-birər göstərir) Baq, şu “Məntiq”, bu da “Qanuni-şəfa” Bunların qədrini anlar ürəfa. Rəmzi (şübhəli məraqla ətrafa) Omu!.. Gerçək omudur?.. Lütf ediniz, Varmı Xəyyamə bir az nisbətiniz? Xəyyam Doğmuşuz hər ikimiz bir anadan. Rəmzi (Xərabatiyə) Şübhə yoq, sevgili Xəyyamdır, inan. (qucaqlayıb öpər) Nə qiyafət bu, əzizim, bu nə hal? Xəyyam Sorma, hiç sorma ki, oldum pamal, Ac qalıb iştə qabıqdan çıqdım. Bu uğursuz yaşayışdan bıqdım. Rəmzi Öncə bir çoq tələbən vardı sənin? Xəyyam Həpsi “azmış” deyərək, bəslədi kin, Uğrayan olmadı bir kimsə bana, Uyudum çoq gecələr acqarına. Xərabati Sən ki, bir şair idin pək rəna, O da bir faidə verməzmi sana? Xəyyam Şairmi? Saqın, duyduğum ilhamə uyan yoq, Şe’rimdəki əsrarı duyan yoq. Yoq oqşayacaq ruhumu bir nuri-səadət, İzlər bəni hər dürlü fəlakət. Elmimdəki nöqsan ilə cəhlimdəki irfan Hər an doğurur bəndə bir isyan. Uydum da xəyalatə, sanıb kəndimi bilgic, Baqdım ki, yaqar beynimi bir hiç. Bir hiç ki, bütün şübhəli hikmətlərə asi, Uydurma fəzilətlərə asi. Gənc ömrümü atəşli dikənlər gəmirirkən Həp varlığa isyan edərim bən. İsyan!.. Ölü adət və təriqətlərə isyan! Yaldızlı həqiqətlərə isyan! Rəmzi Hiç məraq etmə, keçər, həpsi keçər, Əsrinin öksüzüdür dahilər. Xərabati (Xəyyamın qolundan tutar) Haydı, gəl, etməyəlim ömrü hədər, İçəlim badə, bütün qayğı gedər. Xəyyam Qorqarım, bəndəki bədbin əhval Sizə versin də məlal. Rəmzi Bil’əkis, səndəki xoş söhbətlər Bizi dilşad eylər. Çadırçıusta (Xəyyama yaqlaşaraq) Buna baq, halına, ətvarına baq, Sanki zəncirini qırmış dustaq. Bizə yoldaşdı o rəhmətli baban, Bir çadırçıydı o da. Görmədik öylə təmiz bir insan, Sən nəsin? Bir budala!.. Bazar xalqı çadırçı ustanın sözlərini dinləyərək sinirli və coşğun Bazarxalqı Saqın, aldanmayınız, qanmayınız, İpi qırmış şu hərif, Saçmadır sözləri, yalınız, yalınız Adı çıqmış arif. Çadırçıusta Başı boş, cibləri boş, qarnı da boş, Kədərindən sərxoş... Çömləkçi O, nücum elminə vaqif kibidir. Birincisatıcı Ya, təbabət də bilir. İkincisatıcı (Xəyyamın omuzunu oqşayaraq əylənir) Söylə bir göydəki yıldızlardan, Süzülən qızlardan... Üçüncüsatıcı Yeri almış bir öküz buynuzuna, Hiç inandınmı ona? Xəyyam “Ülkər ismilə, diyor, göydə yaşarmış bir öküz, Bu bir əfsanə, yer altında da varmış bir öküz. Arif olsaq bu öküzlər arasından bişək Görürüz bir yığın ipsiz və yonulmaz eşşək”. Bazarxalqı Bir baqın, sayğısız abdal nə diyor, Bizi təhqir ediyor. (Rəmzi ilə Xərabatini göstərirlər) Arqadaşdır ona həp əyyaşlar, Dəli, azğın başlar. Çömləkçi usta toqatlayıb yoğurduğu çamurla çömlək yaparaq, Xəyyama Çömləkçiusta Yüksəlib arqadaşın Xacə Nizam, Buldu parlaqca məqam. Oldu Alp Arslana ən şanlı vəzir, Sən nədən böylə fəqir? Xəyyam Bir düşün, varsa əgər səndə bir az əqlü kəmal, Bu çamur bir yığın insan ki, edərsin pamal. O həqarətlə, toqatlarla yapılmış qablar, Dünkü şahlar və vəzirlər ki, bu gün həpsi xəyal. Çömləkçiusta Biz də az-çoq biliriz, etmə məraq, Hər kəs er-gec yeyəcək böylə dayaq. Xəyyam uzun boğazlı və qulplu bir sürahi alaraq diqqətlə süzər Xəyyam “Görünür bən kimi olmuş bu da bir aşiqi-zar, Bağlamışdır onu zəncirinə bir zülfi-nigar. Gördüyün qulpu çamur parçası zənn etmə, saqın, Bir gözəl boynuna keçmiş qola çoq bənzəri var!” Bu sırada Sabbah ilə əli heybəli ƏbuTahir yolçu qiyafətində gəlirlər və Xəyyamın son sözlərini dinlərlər ƏbuTahir İştə, Xəyyam. Sabbah Omu, gerçəkdən omu?! Öylə bir şairin iqbalı bumu? (Xəyyamı qucaqlar) Xəyyam Səni ürkütdü bu halım yoqsa. Sabbah Nə səfalət, umulur şeymi bu ya?! Baş vəzir iştə bu gün Xacə Nizam, Get də anlat, edər az-çoq ikram. Xəyyam Qapısından keçər olsam, yaltaq, Sivri dişlər vuruşub saldıracaq. Sabbah Bəri gəl, bən bulurum çarə buna. Xərabati Dur, canım! Qalsın o işlər yarına. (Ney çalınır) Rəmzi Gəl şu püsküllü söyüd kölgəsinə, Könül uysün da bir az ney səsinə. Xəyyam (heyrətlə) İşləmiş ruhunu sən’ət və hünər. Xərabati Gəliniz. (şərbətçiyə) Ey, çabuq ol, şərbət ver. Püsküllü söyüd altında oturub şərbət içərlər. Gəncçadırçı (ney ilə bərabər oqur) Keçənlərdən bizə əfsanə qaldı, Sönüb Cəmşidi-Cəm, peymanə qaldı. O parlaq, möhtəşəm kaşanələrdən, Bu gün ıssızca bir viranə qaldı. Çömləkçilər də eyni sözləri işçi ahəngilə təkrar edib çalışırlar. Bu sırada Qulam əlində qırbac gəlir. Qulam Haydı, yoldan çəkilin, haydı... Çömləkçiusta Nə var? Qulam Seyrə çıqmış da saraydan qızlar, Haydı yüzlər divara! Xəyyam Oldumu ya?! Göz niçindir əcəba? Qulam Sus, budala!.. Qırbacla vurar. Sabbah yola baqar. Sabbah (təlaşla) İştə, Sevda... Bəni birdən tanısa Qızaraq verdirir əlbəttə cəza. Sabbah çadırların arqasına keçər. Bu sırada Sevda qara qulların daşığı təxt-rəvanda gələr, ətrafında saray qızları coşğun bir sevinclə şərqi söylərlər. Qızlar Alqış təbiətə, Alqış bu sən’ətə Dönmüş də cənnətə, Hər yer gülümsüyor. Sərməst olub bahar, Hər səmtə gül saçar, Yüzlər gülümsüyor, Yüzlərdə nəş’ə var. Qızlar əllərindəki çiçəklərdən birər-birər ayırıb Sevdanın ayaqlarına atarlar. Xəyyam əskin baqışlarla onları süzər. Xəyyam Bu gözəl yosmaların çiynədiyi, Hər çiçək bir gözəlin göz bəbəyi. Sevda Bana munis kibidir iştə bu səs. (Xəyyama) Söylə, kimsin? Nəçisin? Xəyyam Bir bikəs. Sevda Hanki sən’ətlə məraq etdin sən? Xəyyam İzlərim göydəki yıldızları bən, Lakin onlar pək uzaqdan daha şən, Daha dilbər və gözəldir, bilsən, Bizə yaqlaşdımı, bəsbəlli, yaqar, O alav səndəki gözlərdə də var. Sevda (nədimələrə) Bəni titrətdi bu coşqun sözlər. Xəyyam (ətrafa) Nə qadar işvəli, süzgün gözlər. Qızlar Sevda, gedəlim, Sevda, Xaqan darılır duysa. Şaşqındır o divanə, Gəl, gəl, oluruz rüsva. Sevda Sus, onda fəzilət var, Qüdrət və cəsarət var. Çarpınmada, baq, könlüm, Bilməm ki, nə hikmət var. Sevda və qızlar gedərlər, Xəyyam onlar getdiyi tərəfə baqaraq, coşğun. Xəyyam Nədir, bilməm, günahım, məst ikən gözlər visalından, Bənim məhrum olan, ey nazlı afət, gül cəmalından; Dəmin ilham alırkən şe’rə bənzər hər məqalından, Keçər yıllar, xəbər tutmam sevincindən, məlalından. Könül sənsiz səfa duymaz şəfəqlərdən, çiçəklərdən, Bütün ruhumda, vicdanımda sənsin, ah... yalnız sən... Sənin eşqinlə ruhum çırpınırkən, sızlar, inlərkən, Pərişan, xəstə halım hiç keçərmi bir xəyalından?! Bu sırada əskəri musiqi ətrafı çınlatır. Sabbah çadırın arqasından çıqaraq yola baqar. 37 Sabbah Bu nə? Rəmzi Alp Arslan, o məğrur insan Geri dönmüş sanırım Ceyhundan. Orda etmişdi əhali isyan, Görünür, susmuş o qızğın tufan. Xərabati (Rəmzinin qolundan tutub) Nəmə lazım, baqalım keyfimizə, zevqimizə, (Xəyyama) Gedəlim, haydı!.. Sabbah Saqın, şimdi sizə Verəməm sevgili Xəyyamı. Rəmzi Niçin? Sabbah Çünki fürsət çıqar əldən. Hacib (iki qulamla gələr) Çəkilin! AlpArslan ətrafını saran saray ərkanı və ordu ilə bərabər gəlir. Yavər Yaşasın qutlu, yenilməz xaqan! Camaat Yaşasın Alp Arslan! Yavər Parlayıb bəxti, səadət bulsun! Camaat Yaşasın!.. Bu sırada qolları zəncirli Yusif adlı bir dəliqanlı arqadan gələrək nifrətlə bağırar. Yusif Rədd olsun!.. AlpArslan Susdurun! Kimdir o? Yavər Yusif məl’un. Camaat Yaşasın! Yusif (daha kəskin) Məhv olsun! Yavər Səni Ceyhunda niçin asmadılar? Yusif Şimdi asdır! AlpArslan Bu nə, miskin canavar! (Yavərə) İki gün sonra asılsın o dara! İbrət olsun bütün isyançılara. Gedirlər, Yusifi də bərabər aparırlar. Sabbah Xacə Nizama yaqlaşır. Sabbah Yaşasın xaqan! Qulam Sus! XacəNizam O kimdir, əcəba? Sabbah Möhtərəm Xacə, vəfa, əhdə vəfa. XacəNizam (qulamlara) Çəkilin, haydı! (Sabbahın əlini sıqaraq) Əzizim Sabbah. Nerdəsin? Sabbah Bir qadar oldum səyyah. XacəNizam Nerdə Xəyyam? O, Nişaburdamı ya? Sabbah (kənarda durmuş dalğın Xəyyamı göstərərək) Sizi görmək diliyor iştə o da. XacəNizam Ah, o Xəyyammı? Nə pəjmürdə xəyal... (qucaqlayıb öpər) Bir böyük şairə layiqmi bu hal?! Xəyyam Varlığım bir hiçə bənzər mübhəm, “Hiç var olmaz, buna yoqdur şübhəm”. Bana yan baqsa əgər anlamayan, Sanma eylər buna ruhum isyan. Anlayanlar belə yan gözlə süzər, O baqışlar bəni üzdükcə üzər. XacəNizam Saqın, aldırma kor olsun da cihan, Günəşin nuruna gəlməz nöqsan. Sən küçülsən də böyüksün, hətta Qopsa zülmət, yenə parlar o zəka!.. Pərdə * * * Üçüncü pərdə Alp Arslan sarayında qəbul odası... Aqşamüstü, Hacib düşüncəyə dalmış. Bu sırada Xacə Nizam gəlir, Hacıb baş əyər. XacəNi za m Haydı, Sabbah ilə Xəyyamı çağır. Hacib Bu saət. (qapıya çıxar) İştə, əfəndim, hazır. Sabbah və Xəyyam kübarca geyinmiş və yüzləri təraş edilmiş gəlirlər. XacəNizam (yer göstərir) Buyurun, kimsə düşünməzdi ki, biz Yenə bir gün görüşüb birləşiriz. (Sabbaha) Söylə, sən nerdə idin bunca zaman? Sabbah Qaçaraq mədrəsədən qorqumdan, İsfahan səmtini etdim məskən. Bəni cəlb etdi Nişabur yenidən. XacəNizam Bən də bir xeyli üzüldüm o gecə, Etdilər öncə bir az işgəncə. Sonradan məhkəmə suçsuz buldu; Gülərək taleyimiz yar oldu. Sabbah O səadət günəşindən az-çoq Parlarız biz də əminim... XacəNizam Söz yoq, Edilən əhdimizi tutmalıyız. (Xəyyamı hörmətlə süzər) Şairindir sıra, anlat yalınız, Hanki bir rütbəyə meylin varsa, Hökmü bir anda olunsun icra. Xəyyam Yaşamaqçin bana, mümkünsə əgər, Bir əkin tarlası, bir bağça yetər. XacəNizam Bir də kaşanə gərək məsrəf için, Hər nə lazımsa edərlər tə’min. Xəyyam Çoq təşəkkür, bu səadət yetişir, Bu da olmazsa yetər nan-pənir. XacəNizam (Sabbaha) Sən nə istərsin, əzizim, söylə. Sabbah Bir vəzifəylə sərəfraz eylə. XacəNizam Sana hər dürlü böyük rütbə yarar, Bilirim, səndə siyasi başı var. (Sabbahda sevinc) Sabbah Dilim aciz, nə deyim bilməm ki, Ah, diriltdin bəni. XacəNizam (ətrafa) Qurnaz tilki. Bu sırada pərdə arqasında incə bir musiqi çalınar. Xəyyam O nə mahir, nə gözəl barmaqlar. XacəNizam Sarayın iştə böyük aləmi var, Şanlı bayramdır, əzizim, bu gecə. Var ziyafətlə geniş əyləncə, Bu gün Alp Arslan için xoş bir gün, Qeysəri-Ruma o gəlmiş üstün. Xacə Nizamın işarəti və Hacibin toqunması ilə ortadakı pərdə qalqar, son dərəcə parlaq və süslü bir aləm görülür. AlpArslan, sarayərkanı, saraylıxanımlar və yavərlər önlərində şərab qədəhləri olaraq zevqə dalmışlar. Musiqi dəyişər, qalqıb xaqanın şərəfinə içərlər. Məclisdəkilər Binlərcə yaşa, ey yılmaz, Şevkətli, böyük xaqan! Binlərcə yaşa, Alp Arslan! Binlərcə yaşa, Alp Arslan! Qarşında aman bulmaz Ən qorqulu bir düşman. Binlərcə yaşa, Alp Arslan! Binlərcə yaşa, Alp Arslan! XacəNizam (şaha) İştə Sabbah və şair Xəyyam. AlpArslan (yer göstərir) Oturun. (XacəNizama) Bunlara lazım ikram. XacəNizam (Xəyyama işarətlə) İştə, hikmətdə böyük qüdrəti var Cəbrü-hey’ətdə də çoq şöhrəti var. İbn Sina kibi Şərqin yüksək Bir dəhasından o almış örnək. Yapacaq olsa rəsədxanə bizə, Şan verir fənnilə tariximizə. AlpArslan Burda yoq şübhə ki, Xəyyam ikidir, Biri alim, biri parlaq şair. Şimdi yalnız o böyük şairdən İki söz dinləmək istərdim bən. Xəyyam (coşğun qalxar) “Bir böyük quş qonaraq bürcünə gördüm Tusun, Süzərək kəlləsini pəncədə Keykavusun; Sanki söylərdi: hanı dünkü o həşmət, o cəlal? Hanı keçmişdəki avazeyi-təblü kusun?” AlpArslan Ah, bu sözlər nə qadar incə, dərin, Böylə kəskinsə də, xoşdur şe’rin. Xəyyam “Uğrayıb dün gecə bir ustaya oldum həmraz, Badə ibriqinə gördüm ki, yapar qulp, boğaz. Baq, dedim, bunlar ölən şahü gəda ə’zası, Nə şahın dəhşəti qalmış, nə gədalərdə niyaz”. AlpArslan Pək həkimanə, əvət, sözləriniz. XacəNizam (Saqiyə Xəyyamı göstərir) Ona mey sun. Sabbah Bana şərbət veriniz. AlpArslan Buyurun, xurma şərabından için, Yeni bir nəş’ə verir şair için. Xəyyam Bəncə Bağdadə Nişabur üstün, Xurmadan fərqi böyükdür üzümün. Saqiyə Xəyyama üzüm şərabı verir. AlpArslan (qədəhini qaldırır) İçəlim, iştə var olsun şair! XacəNizam Öylə şair sanırım pək nadir. Hər kəs içərək Xəyyama qarşı əyilər. Bu sırada rəqs ahəngi başlar. Bir yığın tüllərə və ipəklərə bürünmüş qızlar (Rum qızları) gəlir və oynarlar. AlpArslan Baqınız, incə zəfər qönçələri, İştə, Rum qeysərinin töhfələri. Qızlar Rum ahənginə uyğun oqur və oynarlar. Qızlar Bu bəlkə süslü bir yalan, Diyorlar, iştə hər zaman Çıqar Olimpə şadman, Ən işvəkar ilahələr. Gülər gülür, gülür gülər, Həyat için səfa dilər. Gəlincə rəqsə əl-ələ, O incə nazlı qafilə Aqıb coşan sevinc ilə Həyat için səfa dilər. Gülər gülür, gülür gülər O bəxtiyar ilahələr. Bu sırada Sevda cariyələri ilə bərabər gələr. Rəqqasələr onu qarşılayıb çıqarlar. AlpArslan Sevda nə qadar nazlı bu aqşam, Yalnız o verir şairə ilham. (Sevdayı vurğunca baqışla süzər) Sevda (oqur) Bir vəhşi gövərçin kibi bən də, Şən könlümü azadə dilərdim. Seyrana çıqıb dağda, çəməndə, Güldükcə günəş bən də gülərdim, Şən könlümü azadə dilərdim. AlpArslan Alqış o gözəl şe’rə ki, şair Bir söz bulamaz vəsfinə dair. Sevda (dəvam edər) Qəlbimdə sönər incə həvəslər, Dişlər bəni altınlı qəfəslər, Ruhumda qopar ən acı səslər, Bən bir quzu olsam da mələrdim, Şən könlümü azadə dilərdim. AlpArslan (həyəcanla yerindən qalqar) Alqış sana, Ceyhun qızı, bəndən nə dilərsin? Şaqraq dodağın susmasın, Allahı sevərsin. Aç könlünü, layiq sana hər dürlü mükafat. Sevda! Nə dilərsin, gözəlim, aç bana anlat?! Ölkəmdə aqışmaqda bu gün Dəclə və Ceyhun, Fərmanımı dinlər qoca Ümman ilə Quzğun. Var iştə, xəzinəmdə yığınlarla cəvahir, Hər hankisi parlaqsa, əmin ol ki, sənindir. Sevda Yoq bir şeyə könlümdə məhəbbət. AlpArslan Aç söylə, yetər fəzlə nəzakət. Sevda Mümkünsüz olur bəlkə, nə hacət. AlpArslan Bir söylə, nə istər gözəl afət? Sevda Bir istəyəcək varsa da... lakin... AlpArslan Aç könlünü, Sevda, nə dilərsin?! Sevda Xəyyamı edin əmrimə tabi, Zəncirlədiniz, iştə bu, kafi. (Hər kəsdə heyrət) AlpArslan Lakin suçu nəymiş, onu göstər? Sevda Bilməm, könül ancaq bunu istər. Xəyyam Xəyyamə nə lazımdı ki, zəncir, Onsuz da köləndir, bu nə təhqir? Sevda (Xəyyamə işarətlə) Şair nə qadar olsa da mahir (Sabbahı göstərir) Məhv olmalıdır şimdi o sahir. Sabbah (fəna halda sarsılır, ətrafa) Yoq şübhə ki, sanmış bəni Xəyyam, Əldən nə gəlir, etsə də e’dam? AlpArslan Sevda, bunu gəl istəmə bəndən, Xəyyamı bıraq, hər nə dilərsən, Rədd etməyəcəkdir səni xaqan. Sevda Rədd etsə?! AlpArslan Xayır, yoq buna imkan, Qırmam səni, aç söylə, nə dersin? Sevda (Xəyyamı göstərir) Şən könlünü şair bana versin. AlpArslan Gerçəkmi?.. Sevda Əvət, bən ona vurğun, Mə’şuqum ikən aşiqim olsun! AlpArslan Heyhat, olamam rəddinə qadir. Sevda Əmr et, bənim olsunmu o şair? AlpArslan (bir qədər düşüncədən sonra) Olsun! (ətrafa) Nə müəmmalı tamaşa... (Sevdaya) Zəncirlədirdin onu... Sevda Haşa!.. Xəyyam dediyim iştə o qurnaz. (Sabbahı göstərər) Sabbah (şaşqın) Sabbahdır adım. Sevda Öyləmi? (ətrafa) Canbaz!.. AlpArslan Sevdayı, dilərdim, gedə Bağdadə hədiyyə, Qismət bu imiş, oldu böyük şairə töhfə. XacəNizam Şən taleyi Xəyyamın, əvət, hər şeyə üstün, Biz istərik ilhamı da Sevda kibi gülsün! Xəyyam (laübali və coşğun, yerindən qalqar) “Bən ömrümü sərməst olaraq şən dilərim, şən, Bir dindəyim, azadə bütün küfr ilə dindən. (Sevdayı süzər) Sorduqda ki, mehrin nə? – Gülüb dəhrin ərusu, Mehrim, dedi, şən könlünü yalnız bana versən”. XacəNizam (Alp Arslana) Birləşdi, demək şe’r ilə şair. AlpArslan Bir cift ki, haman eşləri nadir. XacəNizam (Hacibin gətirdiyi məktubu oquyub dərin sevinclə) Aydın gözünüz, cümlə səadət bizə həmrah, Bağdadı atıb gəlməyə amadə Məlikşah. AlpArslan Oğlummu!.. Vəliəh dimi görmək nə xoş iqbal, Dolsun da qədəhlər, içəlim eşqinə dərhal! (İçərlər) Məclisdəkilər Urra!.. Yaşasın! AlpArslan Baq, bunu olduqca bəyəndim. (Hacibə) Gəlsin şu ərəb qızları! Hacib Hazırdır, əfəndim. (Çıqar, Xəyyam qalqar) Xəyyam Xaqana ricam var. AlpArslan Nə imiş? Xəyyam Dünkü əsirin Əfv et, suçu olmuşsa da. AlpArslan (Yavərə) Get, söylə gətirsin. Yavər təmənna edib çıqar. Xəyyam Binlərcə şəhər ya qala almaqdan, əmin ol, Bir sadə çoban könlünü almaq daha məqbul. Bu sırada ərəb ahəngi ilə çalğı başlar. Şux və işvəkar ərəbqızları gələr və xaqana əyilirlər. AlpArslan Baq, töhfədir onlar bana, göndərdi xəlifə. Xəyyam (alaycı gülüşlə) Din pərdəsi altında nə xoş, incə lətifə. Rəqqasə ərəb qızları oynar və ara-sıra oqurlar. Rəqqasələr Doğduq günəşin busələrindən, Al pəmbə şəfəqlərdə yıqandıq. İçdikcə alav kasələrindən, Hər yıldızı bir şəbpərə sandıq. Nadir bulunur bizdə bulut, sis, Şən ruhumuzun üfqü kədərsiz. Atəşli dodaqlar bizə munis, Atəşli könüllər diləriz biz. Rəqs bitər, Yusifi gətirirlər. AlpArslan Zəncirini açdır, ola azad, Bayram günü ta etməyə fəryad. Zəncirini açarlar, iki adım ilərilər. Yusif Əfvinlə sevinməz könül, əfsus, Zalım yenə zalımdır. Sabbah Aman, sus! AlpArslan Sən həddini aşdın da, rəzalət! Nerdən sana, bilməm, bu cəsarət? Yusif Sən iştə, zəhər kasələrindən səhər-aqşam Sundun bizə badə. Evlər təməlindən yıqılıb qalmadı bir dam, Sən etdin iradə. Var-yoq soyulub getdi o bayquş xüləfayə, Qoydun bizə minnət. (acı qəhqəhə) Onlar nə verirlər sana: əfyunlu hədiyyə – Zəm-zəm suyu, cənnət. Yıprandı xurafat ilə başlarda beyinlər, Sənsin buna rəhbər. Xırsızlara olduq kölə, yetməzmi səfalət, Yetməzmi bu zillət! AlpArslan (çılğın) Cəllad!.. Hanı cəllad? (Hacib gedir) Sevda (təlaşla) Əfv et, ulu xaqan. AlpArslan Yoq, yoq buna imkan! Xəyyam Əfv etmə də bir dürlü cəzadır, Qıymaq ona, əlbəttə, xətadır. Layiqmi o bir mum kibi sönsün, Hiçdən silinən kölgəyə dönsün? AlpArslan Xaindir o, azğınlığı mə’lum. (girən cəllada Yusifi göstərir) Vur boynunu! Cəllad (dönüb şaşqınca və həyəcanla) Oğlum! Əvət, oğlum!.. (silahı əlindən düşər) Yıllarca qalıb bən sana həsrət, Qürbətdə buluşduq, nə səadət. (Qucaqlamaq istər) Yusif Rədd ol, deyilim bən sana evlad! Cəllad Yusif... Yusif Baba olmaz bana cəllad! Cəllad Pək suçlu isəm, görməli mə’zur, Aclıq bəni etmiş buna məcbur. Qatil deyilim, aləti-qətlim. Xəyyam Məzlumdur, əvət, olsa da zalim. AlpArslan (bağırır) Vur boynunu! Cəllad (diz çökər) Xaqan, ulu xaqan! Əfv et onu, ver qətlimə fərman! AlpArslan (Yavərə) İlk öncə bunun boynu vurulsun! Cəllad (qalqar, köksünü açaraq) Öldür də, qanın bəlkə durulsun. Yusif (acı qəhqəhə ilə) Qansız yaşamaz sevgili xaqan, Qan, saçdığı qan, içdiyi həp qan! AlpArslan (Yavərə) Susdur onu!.. Yavər Azğın, bu nə cür’ət!? Yusif (qoynunda saqladığı ufaq xəncəri xaqanın köksünə saplar) Al, iştə gəbər! AlpArslan Ah!.. (Deyə yıqılır) Sabbah Bu nə dəhşət. XacəNizam Çıldırdı, həmən susdurun! Sevda Eyvah... Təlaşla Xəyyamın qolları arasına sıqılır. Ara qarışar, hər tərəfdən saldırıb Yusifi yaralarlar. Xəyyam Çılğın bəşər İblis ilə həmrah. Cəllad Əfv et bəni, yavrum, bəni əfv et! Yusif Cəlladlara, zalımlara nifrət!.. (Ölür) AlpArslan (uzaqlara işarətlə) Oğlum, bəni məhv etdi bu ərzəl... (Ölür) XacəNizam Məhv oldu o səndən daha əvvəl. Xəyyam (cənazələri süzərək) Bir anda sönüb getdilər onlar, Yoq artıq o kinlər, həyəcanlar. Heyrət!.. Nə amansız şu təbiət, İnsan nə qadar saçma həqiqət... Pərdə * * * Dördüncü pərdə I səhnə Xəyyamın iş odası... bir yanda hey’ət elminə aid rəsədxanə alətləri, bir yanda kütübxanə. İbn Sinanın əl məhsulu olan böyük rəsmi divardan asılmış. Tələbələr çalışır. Kimi pərgar ilə həndəsi şəkillər çəkər, kimi durbinlə yan pəncərədən günəşə baqar, kimi üstürlabla və bə’ziləri də kitab oxumaqla məşğuldurlar. Birinci tələbə durbini gözündən çəkərək. Birincitələbə Nə tuhafdır bu günəş, baqdıqda Gözlər ən kəskin işıqdan yorulur. Ləkə varmış, – deyə Xəyyam onda Yeni şeylər düşünür, doğrumudur? İkincitələbə (həndəsi rəsm cızar) Zevq alınmaz Günəşin seyrindən, Gecə yıldızlara baqmaq daha xoş. Saib (üçüncü tələbə) Dün rəsədxanəyə varmışdım bən Seyrə daldıqda olurdum sərxoş. Naib (dördüncü tələbə əlindəki kitabları göstərir) Bu cəbr, həndəsə, bilməm nə demək? Uğraşan beynini incitmiş olur. Cəbrə hər kim verəcək olsa əmək, Sanırım nəfsinə cəbr etmiş olur. Saib (kitabları Naibə verir) Çoq yoruldunsa bıraq, bunlara baq, İştə, ruh avlayacaq şeylər var. Naib (alıb baqar) İstəməm, bunlara yoq bəndə məraq, Quru, boş fəlsəfələrdən nə çıqar? Saib Biliriz, müftiyə naibsin, əvət, Səni əyləndirəməz hər hikmət. Naib Sən də Saibsin, inandıq, adına Yaraşır fəlsəfə... Bir söylə bana. (kitabları göstərir) Nə imiş sanki Ərəstu, Sokrat? Saib Yucadır hər biri bizdən bin qat. Xəyyam qapı dalında dinlər. İbn Sinaya qapılmış Xəyyam, O da uymuş qoca yunanlılara; Bizdə çoqdur sanırım fazil adam. Qalmamış gizli həqiqət əsla. Xəyyam (girər) “Fəzli, irfanı tanınmış neçə dahi başlar, Ürəfa bəzminə fanus olaraq parladılar. Birər əfsanə deyib getdilər, əfsus, əfsus, Bu qaranlıq gecədən çıqmağa yol bulmadılar”. “Kiminin fikrinə hakim görünür məzhəbü din, Kiminin saplanaraq qaldığı həp şəkkü yəqin, Ansızın bir də baqarsın ki, çıqar bir nadi, Bağırır: Hey, nə odur yol, nə bu, qafil miskin!” Naib (yerindən qalqaraq qızğın) Dini təhqirə nə hacət, yetişir. Xəyyam Bunca kəskin həyəcan yersizdir. (Xəyyam arqadakı odaya keçər, Naib kitabları qoltuğuna vurar) Naib Böylə boş sözlərə uymam, uymam, Qılavuzdur bizə ancaq islam. Birincitələbə (onun qolundan tutaraq) Gəl, sinirlənmə, yetər. İk incitələbə Kəndinə gəl. (İç odada alçaqdan musiqi çalınar, içərini göstərib kinayəli) Naib Gedəlim, olmayalım ta əngəl, Bəkliyor şimdi qədəhlərdə şərab, Olacaq rəhbərimiz məstü xərab. (Gedərlər) Pərdə Iı səhnə Son dərəcə süslü və şairanə bir oda... Ortada ufaq və yuvarlaq masalar və sandalyalar. Ətrafda nimtaxtalar üzərində səccadələr, balışlar və döşəklər. Masa üzərində şərab dəstiləri, qədəhlər və məzələr, çini saqsılardakı dürlü çiçəklər gözlərə bədii zevq verir. Xəyyam ayaqda gəzinir. Saqiyə ötə- bərini düzəldir. RəmziiləXərabati iki çarşaflı gənc qadınlarla gəlirlər. Birinci – Vəfa Rəmzinin... ikinci – Səfa isə Xərabatinin sevgilisidirlər. Saqiyə çarşafları alıb bükər. Rəmzi ilə Xərabati əba ilə sarıqlarını bir tərəfə qoyar. Hər ikisinin saçı Xəyyamda olduğu kibi bir qədər uzadılmış. Xəyyam Buyurun. Rəmzi Arzuladıq iştə səni. Xəyyam Bu gəliş xeyli sevindirdi bəni. Vəfa Nerdə Sevda? Xəyyam Oturun, şimdi gəlir. Səfa Onu çoq özləmişiz, Tanrı bilir. (yan odaya baqar) Gəldi, baq, iştə şətarət çiçəyi. Vəfa O, əvət, könlümüzün şən diləyi. Sevda (gəlir, heyrət və sevinclə) Nə səadət, yenə yad etdi Vəfa, Yenə xoş gəldi Səfa, gəldi vəfa. Hər ikisi ilə öpüşür. Hər qadın öz sevgilisinin yanında oturar. Xərabati (Xəyyama) Yenə yorğun kibisin? Xəyyam İşlər çoq. Rəmzi Çoq üzülməkdə də bir mə’na yoq. Xəyyam Gəldiniz, bir qadar aldım da soluq, Silinib getdi bütün yorğunluq. Saqiyə qədəhləri doldurub paylar. Xərabati çalınan neydən coşaraq. Xərabati İştə mey, Saqiyə, süzgün gözlər, Daha bilməm ki, könüllər nə dilər? Rəmzi Söylə, cənnətdəki əfsanəli Kövsərmi gözəl? Bu gözəl Saqiyənin sunduğu sağərmi gözəl? Xəyyam “Toz olurkən bən əcəl pəncəsi altında yarın, Çamurumdan içilən badəyə peymanə yapın. Doldurur bəlkə o peymanəyə zevq əhli şərab, Dirilib bən olurum bəlkə xərabatə yaqın”. Xərabati İçəlim iştə, var olsun Sevda! Xəyyam Yaşasın incə Vəfa, nazlı Səfa. (İçərlər) Rəmzi Bizə bunlardır, əvət, türfə ənis. Xərabati Hiçdir, əlbəttə, qadınsız məclis. Xəyyam Şən, gözəl bir qadın azadə gərək! Əldə gül qönçəsi ya badə gərək. Hanki məclisdə ki, yoq cinsi-lətif, Nəş’ədən zevq alamaz bir arif. Saqiyə (gələr) Sizi görmək diləyir Xacə Nizam. Xəyyam Pək gözəl. Sevda (Saqiyə ilə yan odaya keçərkən) Onlara lazım ikram. (Xəyyam, Xacə Nizamla Sabbahı qarşılar. Sabbah şimdi vəzir qiyafətindədir) Xəyyam Nə əcəb sizdən, əzizim, nə əcəb? Böylə bir lütfə nə hal oldu səbəb? XacəNizam Səni görmək dilədik. Xəyyam Var olunuz. Kaş ki, hər gün bizə düşsün yolunuz. Sabbah Səni hər gün belə görmək azdır. Xəyyam Bu gəliş doğru saraydanmı? XacəNizam Xayır... Cümədir, iştə məzarlıqda idik. Qəbri-xaqanı ziyarət etdik. (başını sallayır) Sanki yoqmuş o, nə səs var, nə səda. Sabbah (Xəyyama) Səni hiç görmədik, əfsus, orada. Xəyyam (gülərək) Uğrarım bir dəfə ancaq, eyi bil, O da rə’yimlə, məraqımla deyil. XacəNizam (Rəmzi ilə Xərabatini süzər) Əski dostlarmı? Xəyyam Əvət, hər ikisi Qayğısız könlümüzün sevgilisi. (qadınları tanıtır) O Vəfa, Rəmziyə munis dildar, Bu Səfa, rind Xərabatiyə yar. Çiynədik yıpramış adətləri biz, Böylə azadə ömür sürmədəyiz. XacəNizam Ya, demək, keçdimi bədbin əhval? Xəyyam Başqadır şimdi, əvət, bəndəki hal, Bən təzad elçisiyim, hər qayğı Bana saçmaqda səadət işığı. XacəNizam Nerdə Sevda? Xəyyam Baqınız gəldi. Sevda (gələr) Salam! Bu gəliş bəncə umulmaz bayram. XacəNizam Keyfiniz? Sevda Pək gözəl. Sabbah (Xəyyamla Sevdayı göstərir) Eşq olsun ona Ki, yetişmiş bu səadət quşuna. Sevda (Sabbahı süzüb yapma gülüşlə) Yapma Xəyyam onu sevdirdi bana. Xəyyam (Sabbahı göstərir) Baisim bən də onun varlığına. Saqiyə iki dolu büllur qədəh gətirir. Sevda birini Xacə Nizama, digərini Sabbaha verir. Sevda Bu şərabdır, bu da gül şərbətidir. (Sabbaha) Sana şərbət daha çoq nəş’ə verir. Sabbah Çoq təşəkkür. (ətrafa) Yenə kəskin tə’riz. Sevda Bən eşitdim ki, sizin gözləriniz Bir çoq insanlara tə’sir eylər. Daldırıb uyquya təsxir eylər. Sabbah Saçma sözlər. (ətrafa) Gərək ölsün bu qadın! (Qədəhləri qaldırırlar) Xəyyam Var olun! XacəNizam (Xəyyama) Parlasın aləmdə adın! Sabbah Onu parlatdı böyük Xacə Nizam! Kimsə bilməzdi ki, varmış Xəyyam. Xərabati (Xəyyama) Hakim olduqca yer üstündə şərab, Anacaqdır səni hər rindi-xərab. Rəmzi Əski yunanda müqim olsaydın, Nəş’ə mə’budu tanınmışdı adın. Xəyyam “Ayıq olsam uçaraq nəş’ə, çökər ruha duman, Sərxoş olduqda gəlir ağlıma az-çoq nöqsan. İki halın arasından gülər ən xoş bir hal, İştə, könlüm bayılır, zevq alır ancaq ondan”. İçərlər. Sevda lirik musiqi ilə bərabər bir parça oqur. Sevda Badə gözəldir, məzə həp naz ola! Saqiyə dilbaz ola, tənnaz ola! Gül sarılıb bülbülə, bülbül gülə, Ney coşaraq onlara dəmsaz ola! Vəfa, S e v d a, S ə f a (hər üçü birlikdə) Güldü bahar, oldu çəmən laləzar, Avladı hər aşiqi bir işvəkar. Hər gözəlin başqa bir ilhamı var, Xoşdur o afət ki, xoşavaz ola! Xərabati (sərxoş bir ahənglə oquyub qadınları göstərir) Olmaya dünyada amansız cəfa, Çıqmaya bir ləhzə könüldən Səfa, Oqşaya hal əhlini Sevda, Vəfa, Hər üçü həmbəzm ola, həmraz ola! Xəyyam (qədəh qaldırar) Əldə şəfəq dalğalı peymanələr, Gülsə də xoşdur bizə divanələr. Zahidin olsun quru əfsanələr, Bəlkə o dünyada sərəfraz ola! İçərlər. Bu sırada qara, gur saqallı bir sıra müridlər və xocalar içəri soqulurlar. Naib (onların arasında, Müftinin qulağına kinayəli) İştə, sevinc elçisi Xəyyam odur. Müfti (kinli) Oh, nə səfalət, bu da bir yolmudur? Naib (ətrafa) Fürsət ikən tez savuşub getməli. (Haman geri çəkilib aradan çıqar. Qadınlar təlaşla yan odaya keçərlər) Xocalar (coşğun) Xaini məhv etməli, qəhr etməli! Müfti Hər kəsi yoldan çıqarıb sayğısız, Dini də əyləncə sayar, qayğısız! XacəNizam Coşma əfəndim, bu nə? Səbr eyləyin, Hanki yel əsmiş sizə bir söyləyin? Müfti (Xəyyamı və qədəhləri göstərir) İştə, rəzalət yeli, bid’ət yeli, Anlatınız kimdir o bilgic dəli?! Sərxoş olub aləmi sərsəmlətir, Anlayamam bən, şu səfahət nədir? Xəyyam (gülər) “Həzrəti-müfti, sizə nisbətlə biz, Həm ayığız, həm deyiliz nəş’əsiz. Biz içiriz badə, siz insan qanı, Hankimiz, anlat, daha çoq vəhşiyiz?” Müfti Sus, bu cəsarət nə, bu tüğyan nədir?! Kimlərə uydun da, bu isyan nədir?! Xəyyam Şeyx rəis, iştə, o parlaq dəha Bizlərə hikmətdə böyük rəhnüma. İçsə o, bir suçmu bizim içməmiz, Qorqusu yoq, sən də gəl iç, ey əziz! Müfti Sus bə, şaşırdınmı, köpək sərsəri, Azma, düşün bir gələcək günləri. Burda həqiqət sana aydın deyil, Bəlkə qiyamətdə olursun xəcil! Xəyyam Xilqətin əsrarını bilsən əgər, Bəlkə ölümdən də bilirdin xəbər. Bən sağ ikən anlamadım haq nədir, Bir ölü, bilməm ki, nə duymaq dilər? Rəmzi (gülərək Müftini göstərir) Azmı bilir bağçamızın bülbülü, İştə, həqiqətlərə vaqif ölü! Müfti (çılğın) Sən dəmi, ah, sən dəmi güldün bana, Tanrı cəhənnəmdə verir yer sana. Xərabati (qorqulu, yapma təlaşla) Öyləmi, ah, öyləmi? Müfti Ya, öylə ya! Yoqdur aman haqtanımaz qullara! Zift ilə zəqqum içəcəklər tamam. Xərabati Bən dəmi, ah! Bən dəmi? Lütf et, xocam. (qədəhi yerə atar) Tevbələr olsun, daha içməm, yetər, Bən bilirim orda nələr var, nələr?.. (Ağlayaraq Müftinin ayaqlarına qapanar) Rəmzi Nerdə, cəhənnəmdəmi? Müfti Ya, öylə ya! Xərabati Dün gecə, ah, dalmış idim uyquya, Bir də nə gördüm ki, yanar kainat, Hər yanım atəş, bana yoqdur nicat. (Hönkürtü ilə ağlar) Müfti Baq, hələ bu uyqu, həqiqət deyil, Doğru cəhənnəm nə olur anla, bil! Xərabati Sardı bütün çevrəmi əqrəb, yılan, (xocaları ayrı-ayrı süzərək) Hər biri bir vəhşi öküzdən yaman. Həpsi alav püskürüb, atəş saçar, Onları div görsə uzaqdan qaçar. Müfti Söz yoq, azanlar bulacaqdır cəza. Xərabati Sonra haman gurladı bir əjdəha, Ah... dilim-ağzım qurusun, söyləməm. Rəmzi Söylə, nədir? Xərabati Müftiyə bənzər desəm, Çıldıracaq, saldıracaqdır bana. Müfti Sus, qəzəb etsin ulu Tanrım sana. (xoca və müridlərə) Oh, gedəlim, burda durulmaz daha, Bunlara Xaliq verəcəkdir bəla! XacəNizam Son gediş olsun!.. Müfti Daha gəlməm, xayır, Duydum, əvət, haq sözü duymaz sağır. (Çıqarlar) Xəyyam (Xərabatiyə) Müftini incitməməliydin, saqın, Cənnətə əsla bizi qoymaz yaqın. Qadınlar gəlir. Sevda Ah, şu həriflər nə qadar sayğısız. Rəmzi (Xərabatini göstərir) Onları susdurdu bizim qayğısız. Xəyyam Versə də bayquşlar əgər səs-səsə, Qayğı yaraşmaz bu gülər məclisə. XacəNizam Etməyiniz zərrə qadar e’tina! Onların azğınlığı varmaz sona. Saqiyə qədəhləri doldurur. Sevda (çalınan lirik musiqi ilə bərabər oqur) Durma, gülüm, Saqiyə! Sən badə ver, Gözləri öpsün yenidən nəş’ələr. Şairin ilhamı açıb balü pər Yüksələ ta göylərə, pərvaz ola! Hərüçqadın Gülsə günəş, gülsə çəmən, laləzar, Sanma könüllərdə şətarət doğar, Arif odur gülsün içindən bahar, Ta ona hər zümzümə bir saz ola! Xərabati Sabbahın şərbət içdiyini görüncə Rəmziyə baqar. Xərabati Bəncə əbəsdir mey olan yerdə su, Badə verir qəlbə səfa duyğusu. (barmaqlarını şaqlatır, gülərək) Eşq ola bir xalqa ki, haq yolçusu Həzrəti-müfti kibi canbaz ola! Dışarıda əskəri musiqi eşidilir. “Urra” səsləri ətrafı çınlatır. XacəNizam (təlaş ilə içəri girən Hacibə) Söylə, bu alqış nə? Hacib Məlikşah gəlir. Xacə Nizam Sabbahla bərabər qalqar, məclisdəkilər də onlarla bərabər qalqar XacəNizam Böylə xəbərsiz nə için? Sabbah Kim bilir. XacəNizam Başqa siyasətmi, nədir? Anlamam! Gəl baqalım, ta ola aydın məram. Sabbah (Xəyyamın qolundan tutaraq) Şairi alsaq eyi olmazmı ya? XacəNizam Zevqinə baqsın, gedəlim. (Çıqarlar) Xəyyam Öylə ya!.. Xacə bənim halımı rə’na bilir. (Onları yola salır) Rəmzi (Xərabatiyə) Keyfinə baq, sanki bu dünya nədir? Məskəni olmuş ulu xaqanların, Mədfənidir qorqulu sultanların. Xərabati (alaycı qəhqəhə ilə) Dün qara topraqda uyurkən biri, İştə bu gün taxta çıqar digəri. Xəyyam (geri dönər) Yoq işimiz şah ilə, sərdar ilə, Xoş keçər ancaq günümüz yar ilə. Gülsə Vəfa, işvəli Sevda, Səfa, Biz güləriz, batsa da şahlar yasa. Birsə məzarında gəda, padşah, Cami-Cəm olsun bizə ən son pənah! Qədəhləri qaldırıb içərlər. Pərdə Iıı səhnə Sevda odasında geyinmiş olaraq taxtın üzərində uyumaqdadır. Aqşam mumlar yaqılmış. Sabbah Əbu Tahirlə bərabər avçı qiyafətində gəlirlər. Sabbah (Sevdayı öylə görüncə heyrətlə) Çocuq xəyalı, mələk ruhu, bir mayıs səhəri Təcəssüm eyləyərək, Gülər o çöhrədə şən xilqətin o şah sehri, Qadınmıdır gerçək. Sevda qımıldanır. ƏbuTahir İştə az qaldı oyansın, gedəlim. Sabbah Sən uzaqlaş. (Əbu Tahir çəkilir) Sevda (gözlərini ovaraq) Kim o? Sabbah Əfv et, gözəlim, Ansızın böylə izinsiz girməm Səni ürkütməsin əsla. Sevda (qalqaraq ətrafa) Sərsəm!.. Sabbah Nerdə Xəyyam, onu tez görməliyim, Acı bir sirri xəbər verməliyim. Sevda Evdə yoqdur, gələcək, söylə bana, Hanki dəhşətlə gəlir qorqu sana? Sabbah Öylə dəhşət ki, çəkilməz, ancaq Çarə Xəyyam ilə səndən olacaq. Sevda Nə imiş söylə?! Sabbah Məlikşah gələli Parlayıb bən onun oldum sağ əli. Bunu gördükdə qızıb Xacə Nizam Eyliyor qətlimə hər ləhzə qiyam. Diyor, Alp Arslanı öldürmək için Sən də Yusiflə şəriksin. Sevda Lakin... Bunu isbat edəcək əldə nə var? Sabbah Xacə yoqdan belə yüz hiylə yapar. Sevda İştə, bir şübhə ki, uydurma, yalan, O deyil hiç də fəna bir insan. Səni qurtardı ölümdən Xacə, Yoqsa məhv etdirəcəkdim o gecə. Sabbah Şimdi məhv et, daha məs’ud olurum, Duyduğum hər acıdan qurtulurum. (ətrafa) Ah, o gözlər bəni öldürdü, yetər! Dışarıdan əskəri musiqi eşidilir. Əbu Tahir təlaşla içəri soqulur. ƏbuTah ir Gəldilər, gizlənəlim. Sabbah (Sevdaya) Bir yer ver. Sevda Keçiniz! (Yan odayı göstərir) Sabbah Yalnız ümidim sanadır. Aradan çıqarlar. Sevda (gələn Saqiyəyə) Sən nə yapdın? Saqiyə Nə dilərsin hazır. Qarşıdakı pərdəyi bir yana çəkər. Çiçəkli yaşıl bağçanın döşənilmiş olduğu görülür. Süfrədə badə ibriqi yaxud dəsti-sürahi və boş qədəhlər, məzələr vardır. Ağaclardan fənərlər asılmış. Üfüqdə üçgecəlik ayla yıldızlar parlar. Xəyyam, Məlikşah və Xacə Nizam ilə bərabər gəlirlər. Xəyyamın saçı daranmış, saqalı bir az uzadılmışdır. Xəyyam Buyurun. (Sevdaya) İştə, Məlikşah... Sevda Əcəba, Nerdə rast gəldiniz? Xəyyam Əl’an yolda, Baqdı ilk öncə rəsədxanəmizə, Sonra lütf eylədi kaşanəmizə. Məlikşah (Sevdaya) Halınız? Sevda Siz var olun, çoq eyidir. XacəNizam (birdən köpürür) Nə xəyanət o? Nə cür’ət? Məlikşah (onu sükuta də’vət edər) Yetişir... Xəyyam Yeni bir şeymi var? XacəNizam Azğın Sabbah Şimdi avlaqda ikən biz, nagah Pusaraq az qala qıymışdı bana. Xəyyam Ehtimal, öylə görünmüş bu sana. XacəNizam Hər nə olmuşsa, bən etməm təhrif, Son zamanlarda sapıtmış o hərif. Yeri gəldikdə, inan, çıldıracaq, O da Yusif kibi bütlər qıracaq, Sanma yalnız bəni izlər, hətta Qıyacaqdır o şərəfsiz sana da, Bəsliyor gizli fədin çətəsi, Qıyacaq hər kəsə ta var nəfəsi. Onca ərkani-hökumət bir-bir Yer üzündən silinib getməlidir. Məlikşah Baqarız, məhkəmə var, qanun var. XacəNizam Məhv edilməzsə o nankör canavar... Məlikşah (onun sözünü kəsərək) Dur, bir az dinləyəlim şairi biz. Xəyyam Ərzi-şükranə yetişməz dilimiz. Məlikşah Gəlməz oldun bu yaqınlarda bana. Sevda Çoq zaman dostları həsrətdir ona. Xəyyam Son zamanlarda başım pək qarışıq. Sevda (kinayəli gülümsəyişlə) Arayır çünki qaranlıqda işıq. Saqiyə qədəhlərə şərab doldurur. Xəyyam Buyurun, seçmə şərab. Məlikşah Siz içiniz. Xəyyam Ya siz? Məlikşah Avlaqda ikən içdik biz. (Saqiyəyə) Bir qədəh, varsa, limon şərbəti ver. Xəyyam (yalnız içərək) Var olun!.. Məlikşah Nuş ola! Bilsən nə qadar Özlədim şairi Bağdadda ikən. Xəyyam Orda xoşdur yaşayış gerçəkdən. Məlikşah Səni sıqmazmı Nişabur, əcəba? Səfər et, baq nə genişdir dünya... Çoq olur feyzi xəyal aləminə, Gedəlim bizlə Hicazə, Yəmənə, Dəclə sahilləri bilsən nə gözəl, Hələ məhtabı gözəldən də gözəl. Bir rəsədxanə yaparsın orada, Sanırım hiç sözün olmaz burada. XacəNizam Sizi rədd etməz, əminim. Məlikşah Nə tuhaf... Görünür, müftidə yoqmuş insaf. Söylüyor, hər şeyi atmış Xəyyam, Olmuş ən sərxoş, uğursuz bir adam. Xəyyam Doğru, var içkiyə az-çoq meylim, Söylənənlər kibi düşkün deyilim. Çoq zaman özlədiyim neylə şərab Fikri təbliğ için ahəngi-rübab. Edərim əski xurafata hücum, Yeni bir fəlsəfə izlər ruhum. Xalqı gördükcə səfalətdə həmən Içərək vaz keçərim kəndimdən. Içərim həp sevərək, sevməyərək, Uğramaz fikrimə keçmiş, gələcək. Avutur könlümü ancaq Sevda, Versə yalnız o verir ruha qida. Musiqi... Sevda Xəyyama cavab olaraq bir parça oqur. Sevda “Bilməz yarının sirrini bir kimsə cihanda, Baq zevqinə tale sana yar olduğu anda. Məhtabə çıqıb könlünü şad eylə ki, bir gün Özlər də qəmər bizləri, bulmaz şu məkanda”. (Həsrətli baqışla yeni doğmuş ayı göstərir) Məlikşah Söylə bir parça da, lütfən, nə olur? Xəyyam Söylə, gəlsin bana eşqinlə qürur. Sevda (oqur) “Bir gün dedi gül bülbülə: bən böylə gözəlkən Zevq almada hər kəs nə için əşki-tərimdən? Bülbül dedi: dünyada o kimdir gülə bir gün, Yıllarca zəbun etməyə şən könlünü şivən!” Bu sırada ağaclar arasında bir bülbül ötər. Məlikşah İştə, bülbülləri inlətdi səsin. XacəNizam Sözlərindən yenə Sevda bədbin. Sevda Söylənən şe’ri yaratmış Xəyyam, Könlüm ancaq alır ondan ilham. Saqiyə şərbət gətirir. Təpsini qapı yanında iskəmlə üzərində qoyub içəri girər, bir qədəh daha gətirər. Sabbah qapı arasında görünür, Xacə Nizamın qədəhinə zəhər qatar. Geri dönən Saqiyəyə Sabbah Bu qədəh, söylə, kimindir əcəba? Saqiyə Baş vəzirin... Niyə sordun? Sabbah Olur a... (Şübhəli baqışla uzaqlaşan Saqiyəni süzüb yanında duran Əbu Tahirə) Dur, bizim Xacə bulur şimdi cəza. ƏbuTahir (şaşqın) Nə imiş? Sabbah Sonra duyarsın, sonra... XacəNizam (qədəhi alar) Buzlu şərbətmi? Xayır, bən içəməm. Sevda (onunkunu alıb önündəki qədəhi ona verir) Bunda buz yoq, alınız. Onlar şərbət, Xəyyam şərab içər. Sabbah (Sevdaya işarətlə) Vay, sərsəm!.. Şimdi bir anda o gül yüz solacaq, Solacaq, inləyərək məhv olacaq. ƏbuTahir Niçin, anlat? Sabbah Var o şərbətdə zəhir. ƏbuTahir Ona qıymaqmı olur? Sabbah Fərqi nədir?! Bəni öldürdü onun işvələri, O da olsun, bəri gəl, haydı bəri. Çəkilib gedərlər, bu sırada yerdəki dəsti bir tərəfə yuvarlanıb qırılır. Xəyyam acı gülümsəyişlə göyə doğru. Xəyyam “Badə ibriqimi qırdın, ya Rəb! Dərdimi başdan aşırdın, ya Rəb! Bən mey içdimsə, əcaib bir hal, Məst olub sənmi şaşırdın, ya Rəb”. Məlikşah (Sevdaya) Dinləmək istiyoruz bir də səni. Sevda ağır hallar keçirir, qədəhi alıb yoqlar. Sevda Bu qədəh, iştə, xərab etdi bəni, Gəmirir köksümü binlərcə böcək Həpsi atəşli zəhər püskürəcək... Xəyyam Sevdanın başının əllərinə alır. Xəyyam Ah, nədən söndü səadət günəşi. XacəNizam (ətrafa) Bən əminim, bu da Sabbahın işi. Xəyyam Nazlı Sevda! Sana kim qıydı, gülüm? İlk baharında nə layiq bu ölüm? Söylə, ey sevgili, eşsiz diləyim. Kim zəhər qatdı gülər ömrünə, kim?! (Ağlar) Saqiyə Onlar... onlar... XacəNizam (təlaşla) Nə dedin? Saqiyə Ah, onlar... (Yan odayı göstərirkən zəlzələ başlar, Saqiyə yıqılır, bağça kənarında görünən çardağın bir qismi parçalanıb düşər) Məlikşah Bu nə dəhşət, köpürür tufanlar?! (Ətrafda qarğaşalıq və cığlıq qopar) XacəNizam İştə hər yanda böyük vəlvələ var. Qomşuqızlar (bağçada qaçışaraq) Ah, aman zəlzələ var, zəlzələ var. Son sözlər təkrar olur, məclisə pərişanlıq gəlir. Xəyyam (kinli və acı fəryadla cənazəyə) Qalq, oyan!.. Ah, niyə susdun, gözəlim?! Həp təbiət, bəşəriyyət zalim... Söylə, kimdən diləyim bən imdad?.. Həp təbiət, bəşəriyyət cəllad!.. Pərdə * * * Beşinci pərdə I səhnə Məzarlıq... İmamzadə günbədi... Onun yanında namaz qılınmağa məxsus bir oda. Ətrafda məzarlar, yeşil bir çinarla iki-üç sərv ağacı. Ötədə-bəridə vəhşi güllər. Daha iləridə yaşıl bir təpəcik. Buludlu səhər, uzaqdan həzin-həzin çoban düdüyü çalınır. İki məzarçı məzar qazımaqla məşğuldur. Birincisi – ixtiyar, ikincisi – gəncdir. Birinci məzarçı qalın səslə oqur. Birinciməzarçı Biri ölməzsə dirilməz birisi, Hiçdir ömrün sonu yaxud gerisi. Olsa qurnaz nə qadar bir tilki, Boğazından çıqacaqdır dərisi. (topraqdan çıqardığı qafa tasını süzərək bir yana atar) İk inciməzarçı (bəzəkli bir məzarı birinci məzarçıya göstərərək) Bu qəbir, söylə kimindir, əcəba? Birinciməzarçı Bu hərif varlı bir axmaqdı, xəsis, Nazlı bir yosmaya olmuşdu ənis. Yetişib var-yoqu oynaq qadına, Yedirir hər gecə oynaşlarına. (İkinci məzarçı qazdığı məzardan bir əyri sümük çıqarıb gülərək) İk inciməzarçı Bu çürük qozbelə baq bir, bu bunaq Topraq altında da qozdur, sarsaq. (Yandakı çuqura atır) Birinciməzarçı Qomşumuzdur, o da bir rəngə girən, Daima söz götürüb, söz gətirən Bir uğursuz ki, bu gün susmuşdur. İk inciməzarçı (ətrafa baqaraq) Kimdir onlar? Birinciməzarçı İki qızğın mə’mur. İki əskəri mə’mur təlaş içində gəlir. İk incimə’ mur Bana baq! Ey!.. Birinciməzarçı Nə imiş? Əmr ediniz! Birincimə’ mur Söylə, Sabbahı, Əbu Tahiri siz Burda görmüşmüsünüz? Birinciməzarçı Yoq, əsla! Birincimə’ mur (arqadaşına İmamzadə ilə namazgahı göstərir) Haydı, sən durma, bu ətrafı ara. (məzarçılara) Öylə xainləri kim saqlarsa, Görəcək ən qaba, dəhşətli cəza. İk inciməzarçı Onların məskənidir şimdi məzar. Birincimə’ mur Nə məzar? Hanki məzar? Birinciməzarçı (ikinci məzarçının ətəyindən çəkərək) Sus, murdar!.. Sana əyləncəmi bir cəngavər. (ətrafda yeni suvanmış məzarı mə’mura göstərir) Baqınız, burda gömülmüş ölülər. Birincimə’ mur Kimə lazım ölülər, heyvana baq?! İk incimə’ mur (gəlir) Kimsələr yoq. Birincimə’ mur Gedəlim. (iki-üç adım gedər, təkrar dönərək) Ey bana baq!.. Yoq o xainlər için qurtulacaq. Kim tutub versə, mükafat alacaq. Az deyil, iştə yüz altın... Düşünün, Bunca sərvət ələ düşməz hər gün. (Gedərlər) İk inciməzarçı Böylə fürsət ələ keçməz gerçək. Birinciməzarçı (onun başına bir yumruq vurur) Sən öküzsün, buna yoq bir deyəcək, Bizə altınmı verirlər? Şaşqın! Dağılıb cinləri xaqanımızın Yenə Sabbahı bağışlar er-gec, O zaman sən yaşamaqdan vaz keç. Sabbah (Əbu Tahirlə arqadakı boş məzardan) Kimdir onlar? Birinciməzarçı İki azğın mə’mur... Sabbah Nə diyor? Birinciməzarçı Sizləri izlər də durur, Söylüyor, onlara yoq qurtulacaq. İk inciməzarçı Görsələr məhv edəcəklər. ƏbuTahir Sarsaq... Sabbah (hər birinə ikişər altın verər) Al, saqın, kimsəyə bildirmə bizi. Birinciməzarçı Bu nə mümkün... Bilirik həddimizi. ƏbuTahir Gedəlim. (Uzaqlaşırlar) Sabbah Gəl, buradan qurtulsam, Bəni haqqilə tanır Xacə Nizam. Birinciməzarçı (qafasını sallayaraq oqur) Biri izlər, biri dəhşətlə qaçar, Biri dovşan, biri qızmış canavar. Üç qarış topraq ikən son yatağın, Bu didişmək nəyə lazım bu qadar. Pərişan qiyafətli, başı açıq, saçları dağınıq, yarım sərxoş, əlində bir dəsti – Xərabati onlara yaqlaşır. İk inciməzarçı İştə, bir səndələyən canlı məzar, Hər gün etməkdə bizim səmtə güzar. Qaldırıb dün o şərab dəstisini, Sayğısız az qala vurmuşdu bəni. Birinciməzarçı Saqın, əsla ilişib durma, qızar, Onda çılğınlığa bənzər hal var. (Çalışırlar) Xərabati (yeni məzarlara yaqlaşır) İştə Rəmzi, bu da biçarə Vəfa, İştə Sevda, bu da nazəndə Səfa. Beş gün əvvəl gülüşürkən xoşkam, Susdular zəlzələdən bir aqşam. (hər məzar üzərinə bir avuc şərab sərpər) Bu sənin, baq, bu sənin, al, bu sənin, Bu da Xəyyamın əməl qönçəsinin. (bir avuc da ətrafdakı məzarlara sərpər) Sizin olsun bu da, ey əhli-qübur! Abi-Kövsər denilən badə budur! (Bir qədər də özü içər) İk inciməzarçı Yenə sərxoşdur o, pozmuş qafayı. Birinciməzarçı Durma, qaç, gəldi cənazə alayı. Müftimüridlərilə gəlir. Bir yanda durub Xərabatini dinlər. Cənazəyi namazgaha gətirirlər. Xərabati avcunu şərabla doldurub göyə doğru sərpər, alaycı qəhqəhə ilə. Xərabati Bu da göylərdə gülən sultanatın, Sən də iç, bəlkə açılsın qanatın. Uç fəzalarda, yorulsan bizə gəl, Evdə küplər dolu, yoq bir əngəl. Gəl, bərabər içəlim, nəş’əyə dal, Verməsin könlünə hər qayğı məlal. Sərxoş ol, bunca ağır faciələr Səni ürkütməsin əsla!.. Desələr Çökdü evlər, qırılıb ailələr, Sən haman zevqinə baq, etmə kədər. Müfti (kinli və sinirli) Sus, yetər, sus, bu nə yersiz həzyan. Xərabati (dəstiyi Müftiyə uzadır) Al bir az sən də iç. Müfti (əsa ilə vurur) Azğın heyvan! (camaata) Qətli vacibdir, o tüğyan eylər, Çıldırıb Tanrıya isyan eylər. Naib Küfr edib dursa, əvət, məl’unlar, Yağacaq zəlzələlər, taunlar. Müfti Böylə mürtəddi yaşatmaq yaramaz. Naib Vurun ölsün! Xərabatinin boğazını yaqalar. Xərabati Bıraq!.. Camaat Alçaq, haylaz! (Vurub yandakı uçuruma düşürərlər) Naib (yerdən bir daş alıb atar) İştə al! Camaat Sus da, gəbər! Müfti Oh, miskin! Bu da az böylə ədəbsizlər için. Namazgaha keçərlər, içəridə “Allahu əkbər” səsi yüksəlir. Birinciməzarçı (arqadaşına) Haydı, gəl, gəl bəri, başlandı namaz. İk inciməzarçı Gedəlim, feyz alalım biz də bir az. Əldəki qazmaları bıraqıb onları izlərlər. Xəyyam dalğın bir halda Saiblə bərabər gəlir. Sevdanın mərmər daşlı məzarı qarşısında durur. Saib saqsıdakı yeni açmış “həmişəbahar”ı məzar üzərinə qoyub geri çəkilir. Xəyyam (ətrafı süzərək) İştə, ən sevgili şən dostlarımız Qara topraqda uyur yapyalınız. Gülməz artıq o gülümsər yüzlər, Bizə küskündür o munis gözlər. Hanı Sevda, o bənim göz bəbəyim? O bənim sevdiciyim, şən çiçəyim? (fidandakı qönçələri oqşayaraq) O yetişdirdi bu tər qönçələri, Bunlar olmuş onun əyləncələri, Bu çiçək solsa da bir gün güləcək, Nazlı Sevdaya nə mümkün gələcək?! Uyuyub qaldı, onun həsrəti çoq, Bu amansız gecənin gündüzü yoq! Parlayıb söndü qaranlıqlarda, Bir xəyal oldu, nə səs var, nə səda. Saib Pək gecikdik, gedəlim. Xəyyam Azca dayan. Saib Sizi üzməkdə təəssür, həyəcan. Xəyyam Bəni üzmüşsə təəssür, həyəcan, Onu didməkdə məzarında çiyan. (göz yaşını silərək) Bana göz yaşları işgəncə verir, Onu əqrəb və yılanlar gəmirir. Bəni boğmaqda qaranlıq bir hal... Gəmirir beynimi bin dürlü xəyal. Qaradır gördüyüm əlvan əşya... Qara yer-göy, qaradır rəngi-ziya. Of, qaranlıq şu bəyaz mərmər də, Nazlı, məqbərdə yatan dilbər də. (göyə baqaraq) Yaslı gəlməkdə bulutlar da bana, Bənziyor sevgilimin saçlarına. Baq, günəş daldı qaranlıqlarda, Sanki məqbərdə gülümsər Sevda. O fəzalar belə müzlim pərdə, Bir ədəm dalğası var hər yerdə. Həp qaranlıqdır, əvət, sirri-həyat. Qoca Xaliq də qaranlıq, heyhat!.. Düşüncəyə dalar. Müfti yanındakılarla çıqar, dinlər. Müfti İştə, Xəyyam, o sapıtmış insan, Püskürür göylərə nifrət, isyan. Naib O da ölsünmü? Müfti Xayır, şimdi xayır... Öncə Bağdad ilə uzlaşmalıdır. Az deyil çünki tərəfdarı onun, Həm Məlikşah ona az-çoq məftun. Naib Böylə fürsət bulunur sanma, xocam. Müfti Dur, gələn vardır. Naib (dönüb baqar) Əvət, Xacə Nizam. Uzaqda karvan çanları səslənir, bir taqım hökumət ərkanı ilə Xacə Nizam yaqlaşırlar. XacəNizam İştə Xəyyam, o xəzandidə bahar... Xəyyam Çoq gecikdimmi? XacəNizam Əvət, şübhəmi var? Bəkliyor çünki Məlikşah, əl’an, Yola düşməkdə Hicazə karvan. Xəyyam Gedəlim, bəncə bu təbdili-həva Verəməz könlümə bir zərrə səfa. (gələnlərin arasında Saqiyə də bulunur) Əcəba sən niyə gəldin, çiçəyim? Saqiyə Gəlmişim bən də bərabər gedəyim. Xəyyam Yol uzaqdır, üzülürsün, yavrum. Saqiyə Etməyin söhbətinizdən məhrum. Xəyyam Evə dön, qayğıya yol vermə yenə, Munis ol bağçamızın güllərinə. Oqşa ən sevgili həmşirə kibi, Yaşar onlarda da Sevda qəlbi. Gözü yaşlar dolu hər tazə çiçək Səni, yoq şübhə, salamlar gülərək. Seç, bəyən hansına etdinsə məraq, Hər səhər incə dəmətlər yaparaq, Bu yatan sevgili nakama gətir, Söylə, öksüzlərinin töhfəsidir. Saqiyə Öksüzüm bən də, qırılmış qanatım, Getmə mümkünsə. (Ağlar) Xəyyam Aman, evladım! Gözlərindən saçılan incilərin Qalacaq izləri qəlbimdə dərin. Ətrafda coşğun musiqi XacəNizam İştə, xaqan yola çıqmış, gedəlim. Xəyyam (Saqiyənin alnından öpər) Əlvida... Ağlama, yavrum, gözəlim!.. (Uzaqlaşırlar) Pərdə Iı səhnə Bağdadda xəlifə Müqtədibillah sarayında bir salon. Birinci qulam nevbət bəklər. Əbu Şüca dalğın bir halda düşünər. İk inciqulam (girib əyilər) Gəlmək istər hüzurə bir müfti. ƏbuŞüca Söylə gəlsin. İk inciqulam (qapıya) Buyurun! ƏbuŞüca (birinci qulama) Çəkil, haydi!.. Müfti (girər) Əssəlamün əleyk, seyyidina. ƏbuŞüca Və əleyküm səlam. Müfti (heyrətlə) Söyləyin, Əcəba siz Əbu Şücamısınız? ƏbuŞüca (Müftini qucaqlar) Əski bir dost, əvət, şaşırmayınız, Baş vəzirəm bu gün xəlifəyə bən. Söylə nerdən xatırladın bizi sən? Müfti Olmasaydı o yolsuzun dərdi, Bəni Bağdadə kim sürüklərdi?.. ƏbuŞüca Söylə kimdir o? Müfti Sayğısız Xəyyam, Onu hiçdən şımartdı Xacə Nizam. ƏbuŞüca O, Hicazdan dönüb, keçən aqşam Vardı Bağdadə, görüb çoq ikram. Müfti İki gün sonra, şübhəsiz gənclik Olacaqdır onunla küfrə şərik. Gəlmişim bən fəqət şikayət için, Həbsə layiqdir öylə bir xain. Dışarıdan gurultu və salavat səsləri gəlir. ƏbuŞüca İştə, baq, gəldi şanlı rəhbərimiz, Hiç məraq etmə, sonra dilləşiriz. Musiqi... XəlifəMüqtədibillah Mə likşahla bərabər gəlir. Ərəb şeyxləri və Məlikşahın saray ərkanı onları izlər. Sabbah ilə Əbu Tahir də qiyafətlərini dəyişdirmiş olduqları halda arqa sırada görünürlər. Xəlifə (camaata) Əyyuhənnas! Xaliqil-əqvam Bəni qılmış xəlifətül-islam. (əlini köksünə qoyar) Rəhbər olduqca Müqtədibillah, Sanmayın bir nəfər qalar gümrah. Qavuşub haqqa getdi Alp Arslan, Bizə yardımçıdır böyük xaqan. (Məlikşahı göstərir) O, xilafət lehində çarpışaraq Qeysəri-Rumi əzdi pək parlaq. Xəyyam gəlib yanda dinlər. Məlikşah (xəlifəyə cəvabən) Daima bən xilafət uğrunda Hazırım cəngə... Xəyyam (ətrafa) Ən çocuqca xəta. Xəlifə (əlləri yuqarıda, Məlikşahçin dua edər) Xaliqi-ləmyəzəl, böyük mə’bud. Camaat Amin! Xəlifə Ulu xaqanı eyləsin məs’ud. Camaat Amin! Xəlifə Tul ömr eyləsin kəramət ona. Camaat Amin! Xəlifə Varsın iqbalı, ehtişamı sona. Camaat Amin! Yeşlı bir ərəb də “amin”də iştirak edər, gülünc və tuhaf səsi mə’lum olur. Xəlifə Kamiyab etsin əhli-imanı. Camaat Amin! Xəlifə Əhli-Turanı, əhli-Iranı. Camaat Amin! Xəlifə Bizi altın-gümüşlə ansınlar. Camaat Amin! Xəlifə Dini-islamə arqalansınlar. Camaat Amin! (Dua bitər, hər kəs əlini endirir) Xəlifə (Məlikşaha) Ərəbistana bəzl edin sərvət, Sizə Xaliq nəsib edər cənnət. Xəyyam (yanındakı yavərə) Nəqdi ver, nisyə al, nə abdallıq. Yavər Dur, yetər. Xəyyam Ah, yazıq, bu xalqa yazıq. Xəlifə (yenidən coşaraq) Orda, cənnətdə başqa aləm var, Nazlı hurilər oynaşıb da coşar. Zümrüd, elmas qədəhdə sizlər için Ən nəfis içkilər sunar... Bədəviərəb (yersiz sevinclə) Amin! Xəlifə Əvət, onlar, o incə afətlər Sizi vurğun baqışlarilə süzər. Bədəviərəb (heyrətlə) Allah... Allah... Xəlifə Mələklər oynaşaraq, Sizə gülbusələr verir coşaraq. Bədəviərəb Nə səadət! Xəyyam (ətrafa) Nə tatlı mevhumat!.. Bədəviərəb Bana qismət olurmu öylə həyat? Xəlifə Niçin olmaz? Bədəviərəb Yaşım bir az keçgin. Xəlifə Yenidən gəncləşirsin. Bədəviərəb (dərin sevinclə) Ah, amin!.. Xəlifə Gənclik, əlbəttə, başqa ne’mətdir. Bədəviərəb Ən umulmaz böyük səadətdir. Xəlifə (Xəyyama baqar) Yeni bir şəxsə bənziyor o adam. Məlikşah Öylə ya! Iştə, möhtərəm Xəyyam. Həccə getmişdi... Xəlifə Pək gözəl, əcəba Yeni şeylər nə gördünüz orada? Xəyyam (mə’nalı ahənglə) Dəvələr... Oynaşıb qoşan dəvələr... Dəvələr... Sadə hoplaşan dəvələr... Dəvələr... Cift ayaqlı mərkəblər... Müfti Susdurun, gör nə saçmalar söylər. Xəlifə Bəlli, Xəyyamın e’tiqadında Şübhələr yoq deyil... Məlikşah Əvət, onda... Son zamanlar acıqlı bir hal var. Titiz olmuş da, hər nə görsə qızar... Bu səyahət də bir bəhanə idi, Unutulsun dedik bir az dərdi, Bil’əkis yapdı pək fəna tə’sir. Müfti O sapıtmış... Məlikşah (bağırır) Saqın, yetər təhqir! Hər sözün bir məqamı var. Müfti Nə məqam?! Xəlifə (yumşaq və qurnazca) Bəlli, yoq yer yüzündə suçsuz adam. Məlikşah (əlini bögrünə qoyar) Ah, aman, doğranıb durur cigərim... Xəlifə Bir səbəbsiz deyil, bu, zənn edərim. Məlikşah Soyuq aldım keçən gün avda ikən. Xəlifə (qulama) Baş təbib nerdə? Durma, söylə həmən. (camaata) Toplayın siz də xalqı camidə, Yalvarın haqqa, bəlkə yardım edə. Eylərim bən də şimdi razi-niyaz, Onda bir zərrə xastalıq qalmaz. Məlikşah (əlini köksünə qoyar) Gedəlim, çırpınıb durur qəlbim. Əbu Şüca və yavərlər yardım edib aparırlar. Xəlifə Sana versin şəfa böyük Rəbbim. Camaat məhzun və pərişan ahənglə “amin” deyə məclisi tərk edirlər. Xəlifə yan odaya keçər. Birinci qulam da bərabər çıqar. Sabbah ilə Əbu Tahir də bir guşədə saqlanır. Sabbah O sönər şimdi, qaldı Xacə Nizam. ƏbuTahir Sağ bıraqmam, onun da ömrü tamam. Birinciqulam (geri dönüb onları görüncə) Bana baq, ey! ƏbuTahir (qulamı arqadan yaqalar) Saqın, qımıldanma, dur! Birinciqulam Sən də kimsin? ƏbuTahir (xəncərini onun köksünə dayayır) Cavabın iştə budur! Birinciqulam Coşma! Aciz qulun günahı nədir? ƏbuTahir Eyi baq, bən kimim? Birinciqulam (sevinclə) Əbu Tahir. ƏbuTahir Tanıdın? Afərin!.. (Bir-birinin əllərini sıqarlar) Birinciqulam (Sabbahı göstərir) O kim? ƏbuTahir Yoldaş... Birinciqulam Gedəlim, istirahət eylə... ƏbuTahir Yavaş, Bana anlat ki, nerdə Xacə Nizam? Birinciqulam Biləməm. ƏbuTahir Bir baqın nə qafil adam. (Sabbahı qulama göstərir) O, Məlikşaha qarşı pək küskün, Bəlkə, uzlaşdırır xəlifə bu gün? Birinciqulam Vaqtı yoqdur xəlifənin əsla, Eyliyor şanlı padşaha dua. Bu sırada pərdə arqasında lirik musiqi çalınır. Sabbah Nə gözəl musiqi... Fəqət, əcəba Hiç görülmüşmü musiqilə dua? ƏbuTahir Burda, baq, pərdə arqasında. (Pərdəyi açmaq istər, qulam bıraqmaz) Birinciqulam Aman! Bizi məhv etdirir xəlifə, inan. ƏbuTahir Əski dostuz, bıraq da seyr edəlim, Sən bilirsin ki, boşboğaz deyilim. Birinciqulam Söz verin, hər nə görsəniz, ancaq Qalacaq qəlbinizdə, sirr olaraq. ƏbuTahir Aç! Çocuq sanma həmvilayətini. Birinciqulam İştə, seyr et xəlifə cənnətini... Birinci qulam pərdəyi açar. Səhnənin işığı çəkilir, bağça görünür. Xəlifə çiçəkli bağçada, fəvvarəli bir havuz kənarında zevq aləminə dalmış, yarımçıplaq qızlar rəqs edər, onu əyləndirirlər. Sabbah Nə rəzalət... Bu bir ibadətmi? Nə səfalət... Bu bir xilafətmi? ƏbuTahir (kinayəli) Buna baq, zevqə baq, şətarətə baq!.. Birinciqulam Haydı, rədd ol! (Pərdəyi qapamaq istər) ƏbuTahir Aman, bir az da bıraq... Birinciqulam Hiç zərər yoq, doyunca baq, lakin Saçma sözlər niçin? Lətifə niçin? ƏbuTahir Nə olur? Bilmədik. Birinciqulam Bu hiç yaramaz... S ab bah Bana, lütfən, bir az su. Birinciqulam Bəklə bir az. Yan odaya keçər. Qızlar rəqs edir və şərqi oqurlar. Qızlar Uçaraq hər tərəfdə bir kələbək, Yanaşır ən sevimli bir çiçəyə. Öpüb oqşar, əmib doyar, gülərək, Qapılır sonra başqa bir diləyə. Bana gəl, uçma, dur, gözüm kələbək, Sana var gizli bir sözüm kələbək. Al çilənmiş qanatlarında sənin, Rəngi solmuş çiçəklərin qanı var. Üzmə şən bir həyatı sevgin için, Şübhəsiz onların da bir canı var. Bana gəl, qaçma, dur, gözüm kələbək, Səni incitməsin sözüm, kələbək. Əbu Tahir qapıya baqaraq pərdəyi qapar. Səhnə bir az aydınlaşır. ƏbuTahir Dur, gələn var. Sabbah Əvət o... Xacə Nizam. ƏbuTahir Sən çəkil! Sabbah Pək gözəl. (Yan odaya keçər) ƏbuTahir (ətrafa) Gəl, iştə tamam. XacəNizam gəlir. ƏbuTahir (ona yaqlaşaraq yalvarıcı baqışla) Möhtərəm Xacə! Bizdən olsa xəta, Sizdən əlbəttə, əskik olmaz əta. XacəNizam Söylə, kimsin? ƏbuTahir Qulun – Əbu Tahir. XacəNizam Nə dilərsin? ƏbuTahir (bir məktub verir) Buyur da baq! XacəNizam Bu nədir? ƏbuTahir Namə. XacəNizam Kim yazdı? ƏbuTahir Bildiyin Sabbah. XacəNizam (oqur) Əvət. Onun məktuba daldığını görüncə Əbu Tahir xəncəri böyrünə soqar. XacəNizam (yıqılar) Ah... ƏbuTahir İştə sus, gəbər... XacəNizam Eyvah... Ölür. BirinciqulamSabbah ilə bərabər gələr. Birinciqulam (şaşqın) Sən nə yapdın? ƏbuTahir Budur cəzası onun. Sabbah (içdiyi su qədəhini bir yana bıraqaraq) Gedəlim, haydı... ƏbuTahir Gəl, bıraq uyusun... (Çıqarlar) Birinciqulam Bu nə dəhşətli hal, aman, ya Rəb! (cənazəyi yoqlar) Sönmüş artıq, bənəm bu qətlə səbəb. İk inciqulam (gələr, təlaşla) Bunu kim yapdı? Birinciqulam Qanlı xırsızlar, Şimdi burdan qaçan uğursuzlar. İk inciqulam Bir cinayət ki, bunda sən məs’ul. Birinciqulam Bən niçin? Bən niçin? İk inciqulam Kim etdi qəbul? Birinciqulam Sus, yetər! İk inciqulam Ah, xəlifə görsə bunu, Qaçırır həftələrcə uyqusunu. Birinciqulam Yardım et, sonra bir səbəb buluruz, Bir yalan uydurub da qurtuluruz. Cənazəyi yan odaya keçirirlər. Xəyyam gələr, musiqini dinlər. Xəyyam Kimsə yoq, bəklə burda. (pərdəyi bir yana çəkər) Eşq olsun! Hər könül şən, nədənsə bən məhzun. Çırpınır nəş’ə, musiqi inlər, Oynaşır qayğısız gövərçinlər. Qızlar havuzda hoplaşıb gülüşürlər. Xəlifə havuz kənarında qızlardan ikisini yaqalamış, öpüb sıqışdırır. Xəlifə (birinci qumral qıza) Sən gözəlsin, sevimli afətsin. (ikinci sarışın qıza) Sən isə bir içim lətafətsin. (birincini qucaqlar) Səndə var coşğun ehtiras alevi, Yaqar atəşlərin sönük bir evi. (qəhqəhələrlə gülən ikinci qıza) Səni Tanrım yaratdı gülmək için, Sadə gülmək deyil, öpülmək için. (Öpər) Xəyyam (ətrafa) Əvət, onlar birər gülümsər naz, Sən də şəhvət əsiri bir qurnaz. Birinciqulam (gəlir, qızğın) Çəkil ordan, nə sayğı bilməz adam. Xəyyam Söylənib durma, nerdə Xacə Nizam? Birinciqulam Burda yoq... Xəyyam Burda. Birinciqulam Gəlməmiş. Xəyyam Gəlmiş! Birinciqulam Sana əsla yaraşmayan kötü iş. (yaqalamaq istər) Xəyyam Çəkil, azğın! Birinciqulam (bağırır) Şaşırma, haydı! Xəlifə (dönüb baqar. Xəyyama) Bu nə?! Sən qarışdın xilafət işlərinə... Hər şeyin bir hüdudu var, əcəba Sayğısızlıqda varmı bir mə’na? Qızlar utanıb şaşırırlar. Xəyyam (acı və alaycı gülüşlə) Ey müqəddəs, sevimli rəhbərimiz! Gülmək istər bizim də gözlərimiz. Şairim, az da olsa ruhum var. (qızları göstərir) Bəni cəzb etdi, baq, o şaqraqlar, Gəldim alqışlayım məharətini, Bəyənər Tanrı görsə cənnətini. Yıqanır Kevsərində hurilər, İştə, ürkək baqışlarilə gülər, Görmədim böylə şairanə həyat, Səndə varmış pək incə hissiyyat. (ciddi və kəskin) Etməsin sözlərim fəna tə’sir, Sən deyilsin şərəfli bir tacir. Xalqa cənnət verib o dünyadə, Özün aludəsin bu dünyadə. Səni aldatmasın o göz-qaşlar, Bu səadətdə qanlı gözyaşı var. Bataraq bir yığın alın tərinə, Nəş’ə sərpər sənin diləklərinə. Qızları ağacların ardında görər. Kimdir onlar? Zavallı qurbanlar! Sən də bir duyğusuz, quduz canavar. Xəlifə Nə cəsarət, nədir bu azğınlıq?! Küfrün aydın, yetər, yetər artıq. Xəyyam Verin e’dam için haman fərman. Xəlifə Dur, Məlikşahə söylərim əl’an. Səni məhv etdirir. ƏbuŞüca (gəlir, son sözləri dinləyərək) Fəqət, heyhat... Xəlifə Nə xəbər var? ƏbuŞüca O etdi tərki-həyat... Pərdə * * * Altıncı pərdə Nişaburda ilk baharın coşğun və gözəl günü, bağçada yeşilliklər və çiçəklər. Bir tərəfdə sarmaşıqla sarılı bir qülbə. Qülbənin önündə bir taxt qoyulmuş. Saçları, saqalı ağarmış, ağ geyimli Xəyyam taxt üzərində oturub, əllərini və alnını əsaya dayayaraq düşünür. Kənardakı yol ilə taxt arasında iki sərv ağacı və iki püsküllü söyüd vardır. Uzaqda İmamzadə günbədi və zəlzələdən xarab olmuş, bulutlara yüksələn möhtəşəm bir qəsr görünür. Ətrafı ney səsi inlətir. İki qomşu qız əllərində birər gül dəməti gəlirlər. Xəyyama yaqlaşırlar. Birinciqız İştə Xəyyam uyuyur. İk inciqız Sus, dalmış... Birinciqız İxtiyardan quru bir can qalmış. Ya, nə olsun bu çiçəklər? İk inciqız Gəl də, Bıraqıb getməli taxt üstündə. Dəmətləri yastıq üzərinə bıraqıb səssiz adımlarla uzaqlaşırlar. Bət-bənizi solmuş, qiyafəsi dəyişmiş Saqiyə bir qədəh şərab gətirir, taxtın yanındakı iskəmlə üzərinə bıraqaraq, çəkilib gedən qızlara tamaşa edər. Xəyyam başını qaldırır, Saqiyəni süzər. Xəyyam (mə’nalı bir ahənglə) Hey fələk, keçdi zaman dalğa kibi, Öylə bir dalğa ki, qorqunc, əsəbi. Bir əsər qalmadı şən gənclikdən, Kimsələr yoq, nə gələn var, nə gedən... Pozulub eyşü-tərəb, va əsəfa: Nə Vəfa qaldı, nə Sevda, nə Səfa. Söndülər həpsi keçən zəlzələdən, Bir qalan biz, o küçük qafilədən. Dəyişib soldu sənin gül yanağın, Bən də bir atəşi sönmüş yanğın... (uzaqdakı xərabə qəsri göstərir) “O saraylar ki, bulutlarla öpüşməkdə bu gün, Yüz sürərlərdi keçən şahlar onun xakinə dün, İştə gördüm, qonaraq bürcünə bir qumru ötər, Sanki der: hey gidi, hey! Nerdə o gün nerdə o gün?” Saqiyə (qədəhi verir) Badə iç, anmağa gəlməz keçəni. Xəyyam Görünür, sözlərim incitdi səni. Saqiyə Saqın, aldırma. Xəyyam (içər, ətrafı heyrətlə süzər) Təbiət nə gözəl!.. İxtiyarlıq nə uğursuz əngəl. Nə tuhaf, yetmişə gəlmiş də yaşım, Zevqə düşgün yenə sevdalı başım, (ətrafa baqar, dəmətləri görər) Bu çiçəklər nə? Saqiyə (alıb qoqlayaraq Xəyyama verir) Birər tazə dəmət. Xəyyam Qomşu qızlarmı gətirmişdir? Saqiyə Əvət. Bu sırada ətrafı musiqi dalğaları oqşar, gözəl geyinmiş qızlar və dəliqanlılar taqımla yoldan keçərlər. Saqiyə Nə şətarətli bahar, iştə, baqın, Sarmış ətrafı bədii bir aqın... Qalmamış kimsə bu gün evlərdə, Bir sevinc aləmi var hər yerdə. (Qədəhi alıb içəri götürür) Xəyyam Yenidən parladı qarşımda həyat, Anırım keçmişi, lakin... (köks ötürür) Heyhat... Taxt yzərində uzanır, uyquya dalar. Bu sırada pək ixtiyarlaşmış Müfti, qiyafətini dəyişmiş Naiblə bərabər Imamzadə ziyarətindən gəlirlər. Müfti Ah, yoruldum. Naib (yol üzərindəki iri daşı göstərir) Bu daş üstündə otur. Müfti (oturaraq) İxtiyarlıq ölümün qomşusudur. Bu halda ortayaşlı köylü erməni yoldan keçər. Erməni A xocam! Burda yaşarmış bir adam. Naib (sözünü kəsər) Nə adam? Kimdir o? Erməni Şair Xəyyam. Müfti Nə içindir bu görüş? Erməni Nəzrim var. Müfti (şaşqın və sinirli) Nə qadar qafil imiş insanlar. Naib (erməniyə) O İmamzadə, bu müfti varkən Nə umarsın o sönük bilgicdən? Varsa nəzrin, bizə ver. Erməni (əli ilə rədd edər) Lafı bıraq, Nerdə Xəyyam? Onu göstər ancaq. Müfti (sinirli) Ona yer vermədilər Bağdadda, Üləma küfrünə vermiş fitva. Naib Kimsə əl’an bu Nişaburda belə Ona yaqlaşmaz, inan, hörmətlə. Erməni Nəmə lazım, a gözüm. Naib Sən kimsin? Erməni Bağçı bir erməni. Müfti (qızaraq yerindən qalqar, Naibə) Rədd et, getsin! Naib Qızma, şeyxim, o da bir əhli-kitab, Baqalım, nəzri nədir? Erməni (torbadan ağzı qapalı bir dəsti göstərir) İştə şərab. Ən gözəl seçmə üzümdəndir bu, Başqadır həm dadı, həm xoş qoqusu. Müfti Sus, yetər, oh, nə ədəbsiz!.. Erməni (mə’nalı baqışla) Əcəba, Sən nə sandın? Kötü bir töhfəmi ya?! Naib O bir atəş ki, qiyamətdə səni Yaqaraq məhv edəcək. Erməni (gülümsər) Dinlə bəni! “Bir balıq qavrulub ördəklə yanarkən tavada, Dedi: anlat, geri dönməzmi aqan sel əcəba? Ah çəkib söylədi ördək: biz ölürkən birdir, Bu cihan cümlə sərab olsa, ya tufan olsa”. Müfti Buna baq, bir buna baq, zəvzək adam. Gör nələr saçmalıyor... (Əsası ilə şərab dəstisini qırmaq istər) Erməni (təlaşla) Etmə, xocam. Bəni vursan olur, amma bunu yoq, Ehtiram et, bu şərabın yaşı çoq. Müfti (yenə əsasını qaldırıb bağırır) Haydı, söylənmə, çəkil! Naib (Müftiyə) Gəl, bəri gəl! (Gedərlər) Erməni (qafasını oynatar) Gör nə qurtdur ki, qaçar ondan əcəl. (qülbədən çıqan Saqiyəyə) A bacım, nerdə o Xəyyam? Saqiyə (Xəyyamı göstərir) Uyuyur. Erməni (dəstiyi verir) Uyusun, al, bu onundur. Saqiyə Gəl otur, Gəl, rahatlan azacıq. Erməni Getməliyim. Saqiyə Sorsa kimdir gətirən? Bən nə deyim? Erməni Nəyə lazım, a gözüm, söylə ki, bir Əhli-hal erməninin töhfəsidir. Gedər. Saqiyə dəstiyi içəri götürür. Bu sırada qaranlıq çökər, şimşəklər çaqar, rəngarəng qazlara bürünmüş rəqqasələr şən və incə gülüşlərlə Xəyyama yaqlaşıb, rəqs edib oqurlar. Rəqqasələr Gəldik sana, gəldik sana, ey piri-xərabat, Yetməzmi xəyalat? Keçmişləri özlər düşünürsün hər adımda, Atmaz səni Sevda. Güldükcə təbiət, gülər azadə diləklər, Hər kəs səni bəklər. Sevda belə gəlmiş sana versin yeni ilham. Ey sevgili Xəyyam! Sevda gəlinlərə məxsus pəmbə tüllər içində olaraq gəlir. Sevda Vurğun sana bir tazə gəlin, yosma gövərçin, Sevdim səni, sevdim səni, lakin Oqşarmı gəlin ruhunu ağ saçlı bu aşiq? Bir xarə bu gülqönçə nə layiq. (Gedəcək olur) Xəyyam (sayıqlarkən) Sevda! Birincirəqqasə (Sevdaya) O nə? Özlər səni Xəyyam, Özlər səni, gözlər səni Xəyyam. Sevda (Xəyyama) Yalvarma, bənim gərdəyim, əfsus, Pək dar və qaranlıq, bana məxsus. Almaq dilərim qoynuma, lakin İssız və rütubətli səninçin. (Uzaqlaşar) Birincirəqqasə Dur getmə, səadət quşu, bir dur, Bas bağrına mə’şuqunu, susdur. Xəyyam (uyquda olaraq titrək və yalvarıcı bir səslə) Sevda?!. Sevda Bəni söylətmə, çəkil git! Bir aşiq olur sevgidə sabit. Sən nerdə bir afətlə görüşsən, Ruhun bayılır cilvələrindən. (dəmətləri göstərir) Bir söylə, niçindir bu çiçəklər? Hər qönçəsi bir busəni bəklər. Bir busə ki, ta qəlbimə işlər, Hər an bəni bir oq kibi dişlər. Xəyyam (sayıqlar) Sevda!.. Birincirəqqasə (alaycı gülüşlə) At yüzdən ipək tülləri bir an, Olsun o gözəl gözlərə heyran. Sevda (üzündəki duvağı atar, qorqunc iskelet meydana çıqar) Baq! İştə bənim hüsni-camalım. Xəyyam (həzin fəryad ilə) Dəhşət!.. Sevda Səni ürkütdümü halım? Keçmişdə, xayır, böylə deyildim. Bilsən nə gözəl, ah nə gözəldim... Gözlər bəni həsrətlə arardı, Hüsnümdə səhər cilvəsi vardı. Birdən-birə soldum da, dəyişdim, İssız, əbədi hiçliyə keçdim. Cismim qarışıb toprağa, ondan Güllər və dikənlər bitər əl’an. Yemdir dəvələrçin o dikənlər, Güllər də köküslərdə gülümsər. (alaycı gülüşlə) Çirkinliyim etdirməsin ikrah Könlüm səni öpmək dilər... (Yaqlaşıb Xəyyamı öpər) Xəyyam (usanc ilə) Eyvah!!! Birincirəqqasə Qısqandıq, aman busə, nə busə... Sevda Baq, küsdü, inan. Rəqqasələr Busə, nə busə!.. İncə qəhqəhələrlə uzaqlaşırlar. Bu sırada yağmur yağmağa başlar. Gəzintiyə çıqan qızlar geri dönüb qaçışaraq, gülüşərək ağacların altında və qülbə ətrafına toplaşarlar. Yağmur kəsildiyi kibi oynaq bir ahənglə şərqi söylərlər. Qızlarınşərqisi Səhər çəməndə lalələr, Sunardı al piyalələr. Gülərdi incə bir günəş, Uçardı incə jalələr. Sular başında hər böcək Arardı tazə bir çiçək. Gülərdi yavru quşların Ötüşməsilə hər dilək. Xəyyam (oyanıb qalqar) Bu nə tale, o nə rö’ya, nə xəyal?! Onların teyfimi bunlar? Bu nə hal?! Bir az əvvəl çiçək gətirən qızlar Xəyyama yaqlaşırlar. Birinciqız (arqadaşına) İştə, Xəyyam, o böyük şanlı baba. İk inciqız Bən kimim, söylə o kimdir əcəba? Saqiyə (onlara yaqlaşır) İxtiyardır, sizi nerdən biləcək? Xəyyam (diqqətlə süzərək) Bir yığın canlı çiçək, şən kələbək. (birinciyə) Alagöz, bəlli, Vəfanın qızıdır. (ikinciyə) Bu da yoq şübhə, Səfa yıldızıdır. Birinciqız Mane olduq babanın uyqusuna. İk inciqız Qovdu yağmur bizi, gəldik də sana. Xəyyam Pək gözəl, burda çalıb oynayınız, Bu küçük bağçayı səhra sayınız. Qızlar (birlikdə oqurlar) Bulut, duman çökər həmən, Susar o qayğısız çəmən. Susar o şən təranələr, Nə bir gələn, nə bir gedən. Bir yığın dəliqanlı keçər. Xanəndə “dəşti” oqur. Xanəndə Könlümün başqa bir öksüzlüyü var, Çırpınan ruhumu bir şö’lə yaqar. Bəni oqşarkən o süzgün gözlər, Yağdırıb göz yaşı qısqandı bahar. Yol keçənlər arasında Saib də var. O, qiyafətini dəyişmiş, yanındakılara bağçayı göstərir. Saib İştə, Xəyyam, o böyük sən’ətkar! Sarmış ətrafını şən yıldızlar. Kəhkəşan saçların əsrarı nihan, Açdı irfan ilə bambaşqa cihan. Onu duymaz, duyamaz hər şaşqın, Bir dəniz şişəyə sığmışmı? Saqın! Suç deyildir bu günəşçin, yarasa Ürkərək batsa qaranlıqda yasa. Gün dəyişdikcə o həp gənc olacaq, Şən könüllərdə pərəstiş bulacaq. Xəyyam (əli ilə onları çağırır) Gəliniz, yavrularım. Birinciqız (təlaşla) Biz gedəlim. Xəyyam Bu olur şey deyil əsla, gözəlim. Birinciqız Ayırır bizləri adət, qanun. İk inciqız Gedəlim, tez gedəlim. Birinciqız Haydı! (getmək istərlər) Xəyyam Durun! (kəskin və coşğun) Uydunuz bunca xurafata, yetər! Bu həyat iştə ölümdən də betər. Əlverir paslı, sönük adətlər! Şən təbiət sizi azadə dilər. Qarışıb birləşin, iffət də budur, Şeyxin uydurduğu cənnət də budur. (ətrafına toplaşırlar) Dinləyin, bir də bulunmaz Xəyyam, İştə, bəndən gələcək nəslə pəyam; Xilqətin şənliyi, hər rəngi sizin, Parlayıb gurlayan ahəngi sizin, Gömməyin hiçliyə fürsət dəmini, Xoş görün zevqü səfa aləmini. Dün bir əfsanə, yarındır xülya, İki hiç... Hər biri müzlim rö’ya. Geri dönməz bu şətarətli zaman, Qıyaraq bir gün əcəl verməz aman. Bir nəfəsdir bu sürəksizcə həyat, Bir nəfəs!.. Getdimi? Gəlməz... (əlini ürəyinin üstünə qoyaraq titrək səslə) Heyhat!.. Saqiyə (yardım edib başını yastığa dayar, şaşqın) Yenə qəlbinmi! Xəyyam Təlaş etmə, gülüm. Saqiyə (ətrafdakılara) Xastadır. Xəyyam (xanəndəyə) Sən oqu, gülsün könlüm. Xanəndə (Əbu-əta üzrə oqur) Beş gün ömrün necə əfsanəsi var, Eşqi var, badəsi, peymanəsi var. Sonu həsrətlə bitərkən, əfsus, Yenə dünya dolu pərvanəsi var. Xəyyam Ah... (Deyərək ansızın ölür) Saqiyə Aman... Birinciqız Soldu o, birdən soldu. Saqiyə Nə fəlakət!.. (Ağlar) İk inciqız Acı bir hal oldu. Həzin bir musiqi başlar. Əllərdəki çiçəklər cənazə üzərinə qonulur. Saib Getdi, eyvah!.. O fəzilət, o zəka! Əbədi susdu o qüdrət, o dəha... Söndü bir anda o sönməz atəş, Fərqi yoq, batsa da parlaq o günəş! Pərdə * * * == İblisin intiqamı == İblisin intiqamı Dram – 5 pərdə Əşxas İblis Arif – sülh aşiqi R ə’ n a – onun rəfiqəsi Sima – sülh pərisi... Zərif bir qız... Tuncər – tunc geyimli qəhrəman. (Spartak qiyafətli) Ema – şəfqət bacısı, şən və oynaq qız... (ispaniyalı) Kastilyo – Emanın nişanlısı... (ispaniyalı) Natella – gənc, həssas qadın... (ispaniyalı) Xalid – mərakeşli ərəb dəliqanlısı... GeneralMiaxa – xalq komandanı... (ispaniyalı) GeneralFranko – faşist komandanı... (ispaniyalı) Sovetnümayəndəsi –... Fransız, ingilis, italyan, yapon, alman nümayəndələri... Şeytanlar, qaraçılar, könüllü işçilər, şəfqət bacıları, yaralılar, İspaniya, Mərakeş, İtaliya, Almaniya zabitləri və əskərləri... Dürlü qiyafətli əməkçilər, rəqs edənlər, qara geyimlilər və başqaları... * * * İlk pərdə Yanda bir köşk... Qarşıda gül, yasəmən fidanları, sərv ağacları... Ortada fəvvarəli bir havuz... Arif bir masa yanında əli alnında uyquya dalmış. Gecə aydınlığı... Coşğun muzika... Şən və oynaq parçalar çalınır. Qızıl qiyafətli şeytanlar ağaclar arasından ortaya fırlar. Arifin çevrəsində gülüşərək, itişərək, çığırışıb bağırışaraq rəqs edərlər. Bir az sonra ətrafda qorqunc gümbürtülər eşidilməyə başlar. Birincişeytan. (şaşqın və maymunca hoplayışla). Aman, bu nə gurultudur? Sanki yanar dağ patlıyor. Görünür İblis oyandı. Yenə hər yanı atəşlər, alavlar saracaqdır. (Hava tutulur, göy gürlər, şimşəklər çaqar) İb lis. (atəşli qiyafətilə qarşıdakı təpəcikdən dışarı fırlar. Çılğın və qorqunc ahəng ilə). Eyvah, alavlar içində tutuşub yandım. Yenə ərzin mərkəzində yeni tufanlar, yeni yanğınlar var. Aman durmayın! Ürəyim, beynim dəmirçi kürəsinə dönmüş. Şərab gətirin! Şərab!.. Şərab!.. Öylə şərab ki, könlümə yeni alavlar saçsın, qarşımda yeni-yeni pəncərələr açsın. (Şeytanlar altın piyalələrdə şərab gətirirlər. İblis içib piyalələri atar. Ətrafdakılar havada tutarlar) Mənə Epikürləri, Xəyyamları coşduran şərab lazım deyil. Yalnız Atillaları, Neronları tutuşduran kəskin şərablardan istərəm. Əvət, öylə şərab istərəm ki, onu içərkən şair Dantenin sönməz cəhənnəmi gözlərimdə canlansın. Və o cəhənnəmdə yanıb qıvrılan böyük başlar, böyüklük düşgünü ulu dahilər yenidən qarşıma çıqsın. Həm də cümləsi alavlar içində çırpınaraq mənə sığınsın. Öylə şərab istərəm ki, insan qanilə bəslənmiş olsun. Hər dalğasında yeni bir zəfər, yeni bir qalibiyyət şö’ləsi parlasın və bütün cihanı qanlı tufanlara qərq etsin. (Bir piyalə də içər) Afərin! Afərin!.. Bu şərab daha meyxoş, daha kəskindir. (Piyaləni havaya fırlataraq). Haydı, əski yunan və Roma ilahələri, Şərq pəriləri gəlsin. Rəqs edərək gözləri, könülləri oqşasın. Bəlkə dəhşət püskürən beynimdəki sislər, dumanlar silinsin. Birincişeytan. (əyilərək). Şanlı və qüdrətli rəhbərimiz! Əsrimizdə pərilər və ilahələr, yaşamayır. Könlünüzü açmaq için yalnız gözəl aktrislər və rəqqasələr var. Bu sırada oynaq şərqi və çalğı səsləri eşidilir. İb lis. Söylənib durma, baq gör o nə səsdir? Birincişeytan. (iləriləyib yola baqaraq). Şən və gözəl qaraçılar! Bu tərəfə gəlirlər. İb lis. Gəlsinlər, bir az dinləyəlim. (Gəlib keçmək istəyən əlvan geyimli qaraçılara) Durun, keçməyin, çalın, oynayın. Bizi əyləndirin! Birqaraçı. Göz üstə, ba...ş üstə! (Yoldaşlarına) Haydı baqalım. Hamısı bir yerdə şərqi söylər, rəqs edərlər. Şərqi İnsan ömrü dalğa kibi keçər, gedər, Hər gələn bir sevgi yolu seçər, gedər. Dərdi bıraq, zevqinə baq, unutma ki, Hər kəs əcəl badəsini içər, gedər. Biz sevdalı quşlar kibi güldən-gülə Uçub qaçar, əylənərik sevinc ilə. Əyilmədik hiç bir qanun qarşısında, Bağlanmadıq hiç bir yurda, hiç bir elə. İb lis. Nə şaqraq və sevimli qızlar!.. Nə çevik dəliqanlılar!. Onların qara gözlərində mənim atəşimdən alınmış alav dalğacıqları parlayır. O süzgün baqışlar, o ədalı gülüşlər könlümün incə tellərini oynatdı. Alqış təbiətin şən yavrularına! Haydı azadsınız. Bir avuc altın atar, qaraçılar yerdən toplar. Sevinc ilə çalıb-oquyaraq uzaqlaşırlar. Gəliş muzikası... İb lis. Kimdir bu gələn? Birincişeytan. Yaponiya sularına gedən yoldaşlarımızdan biri! İk incişeytan (yapon siyasi qılığında gəlir). Səlam böyük rəisə, qocaman İblisə!.. İb lis. Xoş gəldin, hardaydın? İk incişeytan. Uzaq Şərqə vardım, imperatorlar və generallar mühitində dolaşdım, bütün gözlərə və beyinlərə kin və intiqam alavları saçdım. İb lis. Nə gördünsə açıq söylə! İk incişeytan. Yapon diplomatları hər gün yeni fitnələr uydurub qonşu hökumətlərə rahatlıq verməyir. Bir yandan Mancuriya ilə Moğolstana soqulur, bir yandan Çini parça-parça bölməyə çalışırlar. Minlərcə, yüz minlərcə insan qanı aqır, kimsə səsini çıqarmayır. Xalqın var-yoqu yanıb kül olur da, tüstüsü, dumanı çıqmayır. İb lis. Nə demək!? Hiç dumansız yanğın olurmu? Buna başqa hökumətlər nə deyir? İkincişeytan. Nə deyəcək, oğru oğrunun ayağını basarmı? Hamısı paylaşmaqda, av bölüşməkdə şərikdirlər. Yalnız ayaq altında əzilənlər, çörək yerinə torpaq yeyənlər, əlsiz-ayaqsız qadınlar və çocuqlar ara yerdə məhv olub gedirlər. İb lis. Onun zərəri yoq, daha nələr var? İk incişeytan. Mənim tədbirlərim baş tutarsa, o yerləri daha qorqunc yanğınlar və tufanlar saracaqdır. İb lis. Afərin, sən hər mükafata layiqsən. Gəliş muzikası... O kimdir? Birincişeytan. İtaliya və Həbəş diyarına gedən yoldaşımız!.. Üçüncüşeytan (İtaliya qiyafətində gəlir, əyilir). Səlam şanlı komandana! İb lis. Anlat səndə nə xəbərlər var? Üçüncüşeytan. Mən sosializm qabığından çıqmış faşizm beşiyinə vardım, Roma generallarına qoşuldum, pərəstişkarınız Mussolini ilə görüşdüm. Müqəddəs Papa ilə kral beynində yuva yapdım, bir kibritlə bütün başları alavlandırdım. Hamısı qan-qan deyə cahangirlik xülyasilə, əzəmət sevdasilə müharibəyə girişdilər, atəşli makinalarilə yerdən-göydən Həbəş ölkəsini yaqıb yıqdılar. Zəhərli qazlar ilə hər tərəfi dəhşətlər içində bıraqdılar. Yalnız insanlar deyil, böcəklər, quşlar, nəhrlərdəki timsahlar belə zəhərlənmiş, havalarda və sularda tələf oldular. İb lis. Həbəşlər nə yapdılar? Durub baqdılarmı? Üçüncüşeytan. Xayır, bütün qadın-erkək silaha sarıldılar, İtaliyanın azğın ordusilə qəhrəmanca vuruşdular. Lakin... çoq sürmədi ki... İb lis. Nələr oldu? Söylə! Üçüncüşeytan. Son texnikaya qarşı bütün cəsarətlər qırıldı, bütün cəbhələr yarıldı. Ərəb mücahidləri al qanlar içində can çəkişirkən Həbəş hökmdarı ölkəyi bıraqıb qaçdı. İb lis. Çoq gözəl, sonra? Üçüncüşeytan. Əlimdən gələn budur. Zəhmətim az olsa da, tökülən qanlar çoqdur. İb lis. Afərin! Hər ikinizdən məmnun oldum. (İkinci ilə üçüncünün çiyinlərinə əl çəkər, birinci ilə ətrafdakılara) Əcəba sizlər nə yapdınız? (Qızışaraq) Oh, içi boş dəyənəklər!.. Arsız köpəklər!.. Burada əsnəyə-əsnəyə yatıb uyquyamı qaldınız? Yeyibiçərək cünbüşəmi daldınız? Birincişeytan. Nə etməli. Bizdə günah yoq, bugünkü diplomatlar hiç də köhnələrə bənzəmir. Keçmişdə ufaq bir qıvılcım, küçük bir cinayət bütün cihanı bir-birinə qatardı, indi isə əksinədir. Hökumətlər hər söz ilə yerindən oynamaz. Hər kəs boş tüfəng daşıyan adamlar kibi həm özündən, həm özgəsindən qorqar. Diplomatlar bazaar dəllalları kibi söz güləşdirməkdən zevq alırlar. Hər ölkə öz başını qorumaq istər, hər devlət öz gələcəyindən şübhə edər. İb lis (qızıb bağırır). Yetər, başımı ağrıtma! Bir yığın bəcəriksiz hoppalarsınız. Böylə boş laqırtılardansa iş görməli, hər gün yeni fitnələr düşünüb yeni fırtınalar qoparmalı!.. Yoqsa cümləniz xain köpəklər kibi işdən qovulacaqsınız. Mənim səltənətim qansız yaramaz. Haydı, rədd olun, dağılın! Kimsəyə aman verməyin! Yaqın, yıqın! Yer yüzünü başdan-başa yanğın yerinə çevirin! Şeytanlar. İtaət (Deyə əyilib dağılmaq istərlər. Gəliş muzikası...) İb lis. Bu kimdir? Birincişeytan (yola baqar). Yeni bir yolçu! İb lis. Baqalım bu nə deyir? Dördüncüşeytan (İspaniya faşistləri qılığında gəlir, əyilir). Böyük ustaya müjdələr! İb lis. Söylə nə var, nə xəbər? Dördüncüşeytan. Ispaniya getdikcə qarışır. Hər könüldə kin və dəhşət, hər ağızda qan qoqusu var. Ölkə və xalq ikiyə bölünmüş. Bir yanda cümhuriyyətçilər ilə inqilabçılar, bir yanda faşizm generalları ilə qiyamçılar!.. (Öksürdükdən sonra) Lakin... İb lis (qızğın). Lakin!.. Lakin!.. O nə deməkdir? Dördüncüşeytan. Biz faşistlərə yardım etməsək yanğın tez sönəcək. Getdikcə artan xalq ordusu üstün gələcəkdir. İb lis. Sus, başarıqsız yaramaz! Ona bir çarə bulunmadımı? Dördüncüşeytan. Əlimdən gələni əsirgəmədim. Tək əldən səs çıqmaz. İb lis (şat! – deyə yüzünə bir sillə vurur). Al iştə baq, çıqarmı? Çıqmazmı? Dördüncüşeytan. Uf yüzüm yandı, gözlərim alavlandı. Sanki bu da bir mükafatmı? İb lis. Mükafat ancaq yenilməz və dönməzlər içindir. Dördüncüşeytan (titrək səslə). Əvət haqlısınız. İb lis (birinci şeytanın qulağından çəkərək). Bəhey! Sərsəm! Birincişeytan (bağırıb hoplar). Vay aman! İb lis. Məni dinlə! Böylə boş-boşuna baqıb durmaq yaramaz. Haydı sən alman toprağına var. (Üçüncüyə) Sən də İtaliyaya dön! Hər ikiniz siyasi dairələri ayaqlandırın. (Dördüncü şeytanı göstərir) Həm də bu şaşqın tənbələ yardım edin. Hərikisi. İtaət! (Deyə yoldaşları ilə bərabər uzaqlaşırlar) İb lis. Unutmayın ki, yaramaz və gevşəklərin yeri cəhənnəmin dib bucağıdır. Arif (ayılır. Əlini alnından çəkər. Ağaclar arqasında saqlanan İblisi görməyərək həyəcanlar içində yerindən qalqar). Uf, ey mənim alavlı beynim! Sən vulkanlar içindəmi bəsləndin? Ey yaralı quş kibi çırpınan qəlbim! Sən qızıl mərmərdənmi yapıldın? Ey mənim həssas sinirlərim! Ey həyatımın incə telləri! Siz nə qadar qatı və duyğusuzsunuz. Əcəba sizi dəmirdənmi, poladdanmı yaratdılar? Uuf, bilməm ki mən bu cihana niçin gəldim? Göz yaşlarını silmək içinmi? Yanğınları söndürmək içinmi? Oh, nə alçaq mühit, nə qorqunc əsr!.. Əcəba mədəniyyət maskasında gizlənən vəhşilər nə zaman qan içməkdən doyacaqlar? Çin və Həbəşistan fəlakətləri bitməmişkən İspaniya dəhşətləri başlayır. Diplomatlar zəhər püskürən ilanlar kibi ölkədən-ölkəyə soqulur. İnsan qanı aqıtmaq için hər gün yeni bəhanələr, yeni fitnələr uydurulur. Daimi sülhü özləyə-özləyə hər gün hərbi zavodlar tikilir. Suçsuz və dinc əhaliyi qırmaq için hər gün yeni planlar çəkilir. İb lis (ağaclıqdan çıqar. Kinayəli qəhqəhə ilə). Arif! Zavallı Arif! Sən yenəmi uslanmadın?! Yenəmi hissiyyata qapıldın? Unutma ki, insanları yeniləşdirib canlandıran ancaq müharibədir. Arif. Yalan!.. Bu vəsvəsələr faşizm düşüncələrində parlayan qara şimşəklərdir. İb lis. Saqın, coşub-daşma! Daimi sülh arzusu yaldızlı xülyadan başqa bir şey deyil. İsa devri çoqdan keçmiş. Mərhəmət fəlsəfəsi bu gün için büsbütün yıpranmış və çürümüşdür. Arif. Mən qan içənlərə nifrət bəslərəm. İb lis. Halbuki qan aqması hər zaman insanlara zərər verməz. Bə’zən də səhhət və şəfa vasitəsi olur. Arif. Çəkil önümdən! Sən xain və alçaq bir məxluqsun. İb lis. Sən də mühakiməsiz və şaşqın bir filosofsun. Arif. Öylə isə al, bu qurşunun aqıdacağı qan sənə də şəfa versin. (Revolverlə ona atəş açarsa da dəyməz) İb lis. Zavallı!.. Baq, cılız bir qurşun da sənə itaət etməyir. Həm də nə çocuqca sayğısızlıq!? Sən vulkanı qıvılcımlamı söndürmək istəyirsən? (Qoltuğundan çıqardığı ufaq bir makinadan Arifin üzərinə dumanlı alav püskürür) Al, bu bəndən sana bir dərs olsun. Arif. Ah nə dəhşət!.. (Bayılıb havuz kənarındakı sıra üzərinə yıqılır) İb lis. Saqın, bir də həddini aşma! Imdi bayılsan bir də qiyamətdə ayılacaqsın. (Uzaqlaşır) Köşkdə həzin və şikayətli musiqi çalınır. Bu halda gözəl qiyafətli, munis baqışlı Sima izindən ayrılmayan tunc geyimli, yağız çöhrəli Tuncərlə bərabər ağaclıqdan çıqar. Təlaş ilə yaqlaşır. Sima. O nə?.. Aman Tuncər! Durma, su ver! Adamcığaz bayılmışdır. (Arifin burnuna dərman qoqlatıb su sərpərlər) Arif (gözlərini açaraq). Ah, mənə nə oldu? Rö’yamı görürəm? Sima (onun qolundan tutub qaldırır). Əvət, həyat bir rö’ya, insanlar da rö’yada parlayıb sönən kölgələrdir. Arif. Sənin kim olduğunu bilmək məraqsız deyildir. Sima. Bən məhtablı mayıs gecələrinin ilıq busələrindən yaratılmış bir qızcığazım!.. Arif. Əvət yüzündəki saflıq mayıs səhərindən tatlı və sevimlidir. Gözlərindəki süzgünlük və cazibə sevdalı gecələr kibi munisdir. Səsindəki lətif ahəng hər musiqidən gözəldir. Səndəki bu vüqar və əzəmət, bu incəlik və şətarət ən böyük sən’ətkarların ilhamını süsləyə bilir. Rica edərim, sən kimsin? Sima. Mən bir çoq şairlərin, filosofların könlünü avlayan, ən yüksək və dərin düşüncələrdə qanat çalan bir dilək pərisiyim. Arif. Adın nədir? Sima. Sima! Arif. Sən əski zamanlarda gəlsəydin, sevgi və gözəllik tanrıları qarşında diz çökərlərdi. Sima. İmdi insanlar tanrılara inanmadıqları için səcdə etmək də istəməzlər. Arif. Səni dünyada ən çoq məraqlandıran nədir? Sima. Yalnız sülh və məhəbbət!.. Mən bəşəriyyət için çırpınan, qan izlərini silməyə çalışan sülh pərisiyim. (Munis və gülümsər baqışla uzaqlaşmaq istər) Arif. Aman dur! Ta çocuqluqdan bəri könlüm sənin həsrətinlə çırpınır. Yalnız ayıqlıqda deyil, rö’yalarımda belə səndən ilham almaqdayım. Sima. Təşəkkür edərim. (Yanındakı cəngavərə) Tuncər, gedəlim. Arif (heyrətlə). Gerçəkdən Tuncərmi? Mən onu çoqdan tanıyıram. (Tuncərin əlini sıqar) Söylə, imdiyə qədər haralarda idin? Tuncər. Başıma gələnlər uzundur. Bir zaman tarlalarda, fabrikalarda çalışan əməkçilərə qoşuldum, bir zaman da cihangirlərə qarşı duran inqilabçılara yardımçı oldum. Lakin bu cəsarətim əfv olunmadı. İstibdad jandarmaları məni zəncirlədilər, kirli zindanlara atdılar. Nəhayət qarşındakı parlaq sima məni ağır üzüntülərdən qurtardı. İmdi izlədiyim yalnız bu gözəl pərinin diləkləridir. Arif. Nə böyük səadət!.. Nə uğurlu inqilab!.. Sima (Tuncərə). Gedəlim. Arif. Xayır getmə, sənin eşqinlə çarpan könlümü öksüz bıraqma! Sima. Məni sevən izimdən ayrılmaz. (Uzaqlaşır) Arif (heyrətli baqışlardan sonra). Ah, o bir yıldız kibi aqıb getdi. Bir xəyal kibi, bir rö’ya kibi süzülüb getdi. Xayır, mən onsuz yaşamam, onsuz yaşamam. (Simayı izləmək istər) R ə’ n a (uzun saçları omuzlarına dağılmış olduğu halda gecə kömləyində gəlir). Arif! Sana nə olmuş? Bu sözlər kimin içindir? Arif. Hiç sorma. R ə’ n a. Gecə yarıdan keçmiş, niçin gəlib uyumayırsan? Arif. Məni yalnız bıraq! R ə’ n a. Rə’naya qarşı bu soyuqluq nədir? Yenə gözlərinə kimlər göründü? Söylə, könlünü çalan hanki afətdir? Söylə! Arif. O yosma bir qız, sevimli bir idealdır. Mən ona heyran oldum, ondakı yuksəkliyə vuruldum. (Sür’ətli adımlarla gedər) R ə’ n a (həyəcanlı). Nə sayğısızlıq!.. Məni yalnız bıraqdı, öksüz və kimsəsiz bıraqdı. Xayır, o məni atsa da mən onu təkbaşına bıraqmam. (İzlər) İb lis (yandan çıqaraq). Şaşırma dur! Sən gecə kömləyilə onu izləyəməzsin. Yolda soyuq alıb məhv olarsın. R ə’ n a. Zərər yoq, onlar da məhv olmalıdır, mən də. İb lis. Bu həyəcanlar yersizdir. R ə’ n a. Xayır, bu sayğısızlıq, xəyanət intiqamsız qalmaz. İb lis. Əvət, intiqam ən müqəddəs bir vəzifədir. Gəl, mən bu yolda hiç bir yardımı səndən əsirgəməm. (Rə’nayı ridasının qanatları altına alır, qaranlıq çökər) Pərdə * * * İkinci pərdə Madriddə yüksək və möhtəşəm bir yapı... Sağda başqa evlər, solda güzlük ağaclar... İkindi çağı, bulutlu hava... Göy gürlər, şimşəklər çaqar... İb lis ixtiyar professor qiyafətində – yağmurluğa bürünmüş olduğu halda – Rə’na ilə bərabər gəlir. Ara-sıra əli silahlı qadın, erkəklər yoldan keçər. R ə’ n a. Aman, nə dəhşətli səfər!? Biz haraya gəldik, bura hansı şəhərdir? İb lis. Biz Madriddəyik,İspaniya paytaxtındayıq. Baq, bu qocaman, möhtəşəm yapı ən böyük universitet, ən parlaq mədəniyyət ocağıdır. R ə’ n a. Xayır, baqsana orada yataqlar və şəfqət bacıları var. İb lis. Görünür, müharibədə yaralı düşənlər çoq olduğundan universiteti xəstəxanaya çevirmişlər. Hava aydınlaşır. Bir yığın silahlı-silahsız ispanyol qızları və dəliqanlıları şaqraq və oynaq bir çalğı ilə gəlib keçərlər. İki qızla iki dəliqanlı da rəqs edər. Bu sırada uzun, ağ kömləkdə şux, gözəl bir ispanyol qızı Ema şəfqət bacıları ilə bərabər xəstəxanədən çıqar, tamaşa edərlər. Sonra Ema yoldan keçən tüfəngli, patrondaşlı bir dəliqanlıyı yumşaq və zərif ahəng ilə səslər. Ema. Kastilyo!.. (Qapı arqasında gizlənir) Kastilyo (dönüb baqar, heyrətlə). Kim o? Mənimi çağırdılar!? Bu, gözəl Emanın səsinə bənzəyir. (Bir də düşündükdən sonra) Xayır, onun burada nə işi? (Uzaqlaşmaq istər) Ema (çıqar, yenə səslər). Kastilyo!.. Kastilyo!.. Kastilyo (dönər, sevinc ilə). Ema, sən burdamısın? Ema. Əvət, xəstələrə baqıram. Sən haraya? Kastilyo. Aşağıda köprü başında gecə növbətçisiyim. Ema. Sənidəmi əskərliyə aldılar? Kastilyo. Xayır, könüllü yazıldım. Ema. Yaşa, var ol! Bilsən nə qadar sevindim. Gəl!.. Gəl!.. Səni... (Qucaqlayıb öpər) baq böylə!.. Kastilyo. Qız! Şaşırdınmı? Kənardan baqıb görürlər. Ema (incə qəhqəhəylə). Görsünlər, nə olur? (Bir daha öpər) R ə’ n a (İblisə). Aman, nə sayğısızlıq, nə utanmazlıq!? İb lis. Bunlar sizlərə bənzəməz. Avropalıların sevişiböpüşmələri daha azaddır. Bu sırada tüfəngli Xalid, mərakeşli ərəb yoldan keçər. Onların öpüşdüklərini görür. Xalid. Kastilyo! Kastilyo! Gecikmiyəlim. Ema (diksinərək). Uf, əsmər ilan! Bu haradan çıqdı? Kastilyo. Saqın, Xaliddən ürkmə, o, çoq namuslu adamdır. Başqa ərəblər yurdumuzu taladıqları halda o, faşistləri bıraqdı, bizim tərəfə keçdi. Həm də bu saat mənimlə bərabər növbətə duracaq. Ema. İnanma, yabançılar xain olur. Kastilyo. Xayır, onun könlü bizimlədir. (Dönərək) Xalid gedəlimmi? Xalid. Gedəlim. (Kastilyonun qulağına) Ee gördüm, öpüşdüyünüzü gördüm. Kastilyo. Necədir? Bəyəndinmi? Xalid. Barəkallah! Maşallah! Oynaqdır, şaqraqdır. Kastilyo. Başqası deyil, nişanlımdır. Bu yaqınlarda evlənəcəyik. Xalid (Emaya gülümsəyərək). Çoq mübarək, gözəl qızdır. İşvəlidir, nəş’əlidir. Kastilyo. Öz aramızdır, Emayı bir az diksindirdin. Xalid. Niçin? Mən adam yeyən deyilim. Ema. Necə? Adam yeyənmi? (Şaqraq gülüşlə...) Xalid. Sözlərim tuhafmı göründü? Bütün dünya bir-birini yeməyirmi? Ema. Əvət haqsız deyilsiniz. Kastilyo. Xalid çoq incə adam!.. O, gözəl ud çalar, gözəl şərqi də söylər. Ema. Hanya, mən görmədim. Kastilyo. Haydı, bir-iki ağız söyləsənə! Xalid. Ba...ş üstünə (ərəb ahəngilə oqur) Səni ürkütdümü halım, çiçəyim! Öylə yan baqma, aman sevdicəyim! O baqışlar, o duruşlar, o əda Qoparır fırtınalar ruhumda. Gözlərin qoymadı taqət məndə, Bir daş olsam da gözüm var səndə. Edəməm könlümü əsla məcbur, Səni kim görsə xəbərsiz vurulur. Kastilyo (əlilə onun omuzunu oqşayaraq). Bravo!.. Bravo!.. Haydı sən yavaş-yavaş yürü, mən də gəlirim. Xalid (başını oynadıb gülümsər). Əvət, məsələ mə’lum! (Qulağına) Iş vaqtı öpüş yasaqdır. Gecikmə, tez gəl! (Uzaqlaşır) Kastilyo. Bu saət əzizim, bu saət. Ema (əlilə nişanlısını itələr, darğın). Get, get, sən də bərabər get! Kastilyo. Ema! Yetər, aradan nələr keçdi? Nə oldu sana? Ema. Nə olacaq? Qarayı gördün də ağı unutdun. Anlat görüm üç gündür haradasın? Kastilyo. Gecə-gündüz qışlada məşq edirik. Ema. Olsun, bir gəlib aramaq, sormaq yoqmu? Kastilyo. Sən bilirsən ki, vətən eşqi və vətən qurtuluşu hər şeydən yüksək və müqəddəsdir. Ema. Olsun, mən də vətənin bir üzvü, bir parçası, bir yavrusu deyilmiyim? Kastilyo. Vətən anadır. Bütün sevgilər ana məhəbbəti qarşısında sönük qalır. Ema. Bilirəm, məndən soğumuşsun. (Əlilə itər) Get, get, yolundan qalma! R ə’ n a. Nə tuhaf!.. Həm sevişir, həm çəkişirlər. İb lis. Baqma, çəkişmək də sevişmənin bir nevidir. (Ağac dibindəki sıra üzərində otururlar) Kastilyo (xəstəxanəyə girmək istəyən Emaya). Getmə, dur! Ema (nazlanır). İstəməm, xayır. Kastilyo (qolundan tutaraq). Bəri gəl! Çocuqluq, dəlilik yetər! Ema (cibindən kiçik bir revolver çıqarır). Sus, bir də böylə təhqir etsən, özümü öldürrəm. Bilirsən ki, imdi insanların bir qurşun qadar dəyəri yoqdur. Kastilyo. Anladım, əvət, anladım. Çocuq da mənim, dəli də, oldumu? Ema (şən və oynaq). Baq böylə!.. Bu cəvab xoşuma getdi. Kastilyo (onun əlini sıqaraq). Bağışla, çoq gecikdim. (Getmək istər) Ema. Dur, sözüm daha bitmədi. Nevbətdən sonra anamın yanına uğrarsın, saqın unutma! Kastilyo. Niçin? Gərəkli bir işmi var? Ema. Səninlə toy haqqında danışacaqdır. Kastilyo. Bilirsən ki, yerimiz dardır, geniş oda bulayım da sonra. Ema. Lazım deyil, bizə köçərsin, bu günlərdə evlənməliyik, vəssalam! Kastilyo. Nə olmuş canım, dünya dağılmadı ki!? Ema (ayağını yerə vuraraq). Mən öylə istərəm, eşitdinmi? Anam kimsəsizdir, tək başına bıraqmaq olmaz. Kastilyo. Çoq gözəl, haydi gəl səni bir daha qollarım arasına alayım. (Qucaqlayıb öpür. Xızlı adımlarla uzaqlaşır) Bu sırada qucaqları – kağızlara sarılmış konserv, şəkər, çay, bisküvi və başqa şeylərlə dolu bir yığın qadın, erkək qarşıdakı evdən çıqarlar. Ema. Natella!.. Natella!.. (Deyə, onların arasındakı gənc qadına doğru qoşar, öpüşürlər) Natella. Ema! Necəsin, gülüm? Ema. Yaqşıyım, sənin keyfin? Natella. Çoq şükür. Ema (uzaqlaşan nişanlısını çağırır). Kastilyo, Kastilyo! Kastilyo (geri dönər). Nə var, Ema? Ema. Yolunuz birdir, Natellaya yardım et! Natella. İstəməz, zəhmət çəkməyin. Kastilyo. Ver, ver! Hiç bir zəhməti yoq. (Şeylərin yarısını alır) Ee... e nə bolluq canım!? Bunları sizə kim paylayır? Ema. Kim paylayacaq?.. Bizimkilər! Kastilyo. Yenə müəmma söyləyirsən. Natella. Xayır, müəmma deyil. Bu şeylər cihan proletarları tərəfindən bizə hədiyyədir. Həm də çoq qismi böyük Sovetlər İttifaqından göndərilmiş. Ema (şən və öyünürcəsinə). Əvət biz yardımsız və kimsəsiz deyilik. (Natellaya) Bağışla, unutdum. Çocuq hanı? Evdə yalnızmı bıraqdın? Natella. Xayır, yalnız deyil, anamla xəstə qardaşım bizdədir. Kastilyo. Ərin harda? Natella. Madrid altında pulemyot başında. İb lis. Acıyın bizə, Allah eşqinə yardım edin. Ema. Siz kimsiniz? İb lis. Talesiz bir professor!.. Gözlərim zəhərli qaz və başqa kimya təcrübələrində kor olmuş. Natella. Uf, bilməm bu alimlər zəhərli qazlarilə, yaqıcı makinalarıyla insanlardan nə istəyirlər. Kastilyo. Onların bir çoq kəşfiyyatı bəşəriyyəti umulmaz vəhşiliyə, qorqunc fəlakətlərə sürükləyir. İb lis (dərindən ah çəkərək). Əvət, yavrum, bizim elmimiz cəhalət qadar iyrənc və uğursuzdur. Ona görə də Allah məni öz əlimlə cəzalandırdı. Uf, lə’nətlər olsun mənim taleyimə! Natella. Keçmiş artıq, üzülmək yersizdir. (Rə’nayı göstərir) Bu kimdir? İb lis. Qızımdır. Bizə sığınacaq yer verin. Kastilyo (gülərək). Yerimiz olsaydı toyumuzu beş gün əvvəl yapardıq. Ema (sinirli). Sözü çeynəmə, dedim a, bizə köçərsin, vəssəlam! Natella. Gedəlim, çocuq acdır. Kastilyo. Haydi, haydi! (Sür’ətli adımlarla uzaqlaşırlar) Ema. Uğurlar olsun! (Əlini dodaqlarına götürür) Natella! Unutma, körpəciyəzi mənim yerimə də öpərsin. Natella. Yaqşı, gülüm, yaqşı. R ə’ n a. Uf, səbrim tükəndi, Arif harda? İb lis. Üzülmə, bu saat gəlib çıqar. Ema (beş-altı adım yürür, yana). Bəlkə bunlar acdır. (Dönüb yaqınlaşır) Professor! Yeyib-içməyə ehtiyacınız yoqmu? İb lis. Xayır. (Rə’naya) Bəlkə sən bir şey istərsin. R ə’ n a. Bir parça əkmək olsaydı... Ema (onu xəstəxanəyə götürür). Gəliniz, yaqşıca makaron şorbası da var. İb lis. Get, qızım, mən burdayam. (Gedərlər) Birinci, ikinci, üçüncü və dördüncü şeytan ortaya fırlayaraq İblisə qarşı əyilirlər. Hamısıbirdən. Salam böyük ustamıza! İb lis (qıvılcımlar saçan gözlərini açaraq). Nə var, nə xəbər? Birincişeytan (alman tipli). Ən parlaq müjdələr!.. Mən Hitler Almaniyasını dolaşdım, özümüzə bir çoq məsləkdaş qazandırdım. Oradakı əməkçilərdən başqa hər kəs qan-qan – deyə qızmış canavar kibi dünyaya meydan oquyurlar. İb lis. Alqış sana, alqış səndəki baş-qulağa! Birincişeytan. Halbuki sən mənə başarıqsız, yaramaz deyirdin. İb lis. İncimə, quzum, pişik balasını sevdiyindən dişlər. Birincişeytan (əyilir). Təşəkkür edirəm. Çoq lütfkarsınız. İb lis. Haydi, sən yenə Almaniya tərəflərinə dön, hiç bir zaman iş başından ayrılma! Birincişeytan. Göz üstə, baş üstə! (Hoplayaraq uzaqlaşır) İb lis (yapon qılıqlı ikinci şeytana). Ehe, sən burada nə gəzirsən? İk incişeytan. Təcrübəmi artırmaq istəyirəm. İb lis. Nə sarsaqlıq!? Niçin Mancuriya və Çin tərəflərini bıraqıb gəldin? Oralarda az işmi var? İk incişeytan. Məraq etmə, oradakı yapon generalları, yapon diplomatları fitnəkarlıqda bizdən daha açıqgözlü və mahirdirlər. Hər gün yeni bir fırıldaqla çinliləri bir-biri üzərinə saldırırlar. Hər gün yeni qırğınlar törədib soyğunçuluqdan, qan içməkdən doymayırlar. İb lis. Saqın, o cəbhəyi unutmaq olmaz. Həmən oraya uçmalı! Həm də radio kibi, elektrik kibi, eşitdinmi? (Ayağını yerə vurur) Haydı, rədd ol! İk incişeytan. Bu saət. (Əyilib gedər) İb lis (italyan tipli üçüncü şeytana). İmdi sən söylə! Üçüncüşeytan. Mən Italiyada girib çıqmamış bir yer bıraqmadım. Ordakı başçılar sizin iltifat və mükafatınıza layiq insanlardır. Onlar gecə-gündüz almanlarla bərabər tanklar, aeroplanlar, zəhərli qazlar, yaqıcı bombalar göndərib Ispaniya faşistlərinə yardım edirlər İb lis. Çoq gözəl. (İspanyol tipli dördüncü şeytana) Səndə nə xəbərlər var? Dördüncüşeytan. Hər şey yerində. Bütün faşizm çetələri general Frankoya, o da mənim göstərişlərimə tabedir. Bu saət Madrid üç tərəfdən araya alınmış. Xalq ordusu, milis və işçi alayları qorqu altındadır. (Uzaqda iki-üç top patlar. Təyyarə uçuşları eşidilir) İb lis. Bu nə? Dördüncüşeytan. General Franko gecə hücumuna başlayır. İb lis. Daha durmaq yaramaz. Siz də onlara yardımçı olun! Hər tərəfdən bombalar, güllələr yağdırılsın, gözəl paytaxt yanğın yerlərinə dönsün. Üçüncüşeytan. Əmin ol, daş daş üstündə qalmayacaq. Dördüncüşeytan. Gedəlim. (Qoşaraq gedərlər, səhnə işıqlanır) R ə’ n a (gəlir). Nə oldu Arif? Gəlib çıqmadımı? İb lis (qarşıda görünən əli sarılı Ariflə həmşirə qiyafətli Simayı göstərir). İştə yeni vurulduğu Sima ilə bərabər! R ə’ n a (sinirli). Uf, bütün vücudum sarsılmağa başladı. Məndə qüdrət olsaydı, hər ikisini əlimlə parçalardım. İb lis. Səbirsiz olma, yeri gəldikdə hər ikisindən intiqam alarsın. (Bir yana çəkilib görünməz olur) R ə’ n a (Simayı qısqanc və kinli baqışla süzərək). Ah, nə qadar nazlı və məğrur!.. O, Püsküllü yıldız qadar zəhərli və şairanədir. (Kəskin adımlarla ona yaqlaşaraq) Gözəl qız! Məni dinlə!.. Sən kimsin? Şeytanmısın? Pərimisin? Cəlladmısın?.. Söylə, məndən nə istəyirsən? Arif (şaşqın). Rə’na! Səni buraya kim gətirdi? Hansı duyğular sürüklədi. R ə’ n a (nifrətlə). Söylətmə məni, çəkil! (Simayı yaqalar) Ah, sən məndən nə istəyirsən? Söylə, mənim suçum nədir ki, zəhərli dırnaqlarınla könlümü parçalayırsın? Sima. Bil’əks, mən yaralı gönüllərə hörmət bəslərəm, kimsəsiz və öksüzləri sevindirmək istərəm. Arif. Əvət, o, insan üzüntülərinə şəfqət nuru sərpən yüksək və nəcib bir simadır. R ə’ n a. Sən sus, yaralarımı yenidən qanatma! Sima. Rə’na! Könlünü mənə açsaydın, bəlkə bir təsəlli, bir çarə bulurdum. R ə’ n a. İstəməm. Mən mərhəmət dilənçisi deyilim. Arif. Saqın! Yersiz şübhələrə qapılma! Sima insaniyyət sevgisilə, mərhəmət duyğusuyla çırpınan bir xilqətdir. Yalnız deyil mən, hər vicdan sahibi, hətta hissiyyata qapılan Rə’na belə, bir çocuq kibi ona sarılmalıdır. Sən bugünkü İspaniyayı başdan-başa gəzib görsəydin, bizim nə acılar, nə üzüntülər çəkdiyimizi anlardın. (Bu sırada sədyələr üzərində universiteyə daşınan yaralıları göstərir) İştə, gözlərini aç da seyr et! Bu ölkədə yüz minlərcə yaralı döyüşçülər, yoqsulluq içində çırpınan xəstə qadınlar, kimsəsiz çocuqlar qəhr olub getməkdədir. Onlara yardım əlini uzatmaq bir günah isə, gerçəkdən Sima da, mən də suçluyuq. Niçin düşünməyirsən? Bütün dünya əməkçiləri hər yerdən, hər diyardan buraya yeyəcək, geyəcək göndərirlər. Hər yandan yığın-yığın könüllülər kömək için aqışırlar. Yalnız bizmi bu yüksək duyğulardan məhrum olacayıq? Yalnız bizmi amansız qırğınlara seyrçi qalacayıq? Sima (kömləyinin qolunu yuqarı çəkərək sarılı yeri göstərir). Baqsana! Bu mənim qolum, o da Arifin əli!.. Iştə bizim mükafat! Qanlı faşistlərdən aldığımız mükafat!.. R ə’ n a (ah çəkər). Əvət hqlısınız, mən xain İblisə uydum. (İblisi göstərmək için arqaya baqaraq) O mənim yüksək duyğularımı zəhərlədi, həm də bir anda hiçliklərə gömülüb yoq oldu. Sima (onun əlini əlləri içinə alaraq). Hiç zərər yoq, keçən yanlışlar için üzülmə! Bir həqiqət gec anlaşılsa da, yenə həqiqətdir. Gəl sən də, mən də bir həmşirə kibi uca diləklər uğrunda çalışalım. Baq bütün evlər başdan-başa yaralıdır. Gəl, o fədakar qəhrəmanlara, onların xəstəlik və aclıq pəncəsində qıvrılan ailələrinə yardım edəlim. (Qoltuğundakı ağ, uzun kömləyi ona geydirir) Al, bu da sənin. Baq, nə gözəl yaraşır. R ə’ n a. Təşəkkür edirəm. Sima. Gəliniz, Rə’na bir az rahtlansın. (İçəri girərlər) Muzika. Silahlanmış zabitlər, əskərlər, işçiqadınlarvəerkəklər, dürlü qiyafətli avropalıgönüllülərTuncərlə bərabər gəlir. Ema (şəfqət bacılarilə bir yerdə tamaşaya çıqar, ən sonra gələnləri əlilə göstərir). Baqsana, o zabitlərlə gələn baş komandan general Miaxadır. (Yanındakılara) Dinləyəlim. Görünür, nitq söyləyəcək. Miaxa (kəskin və kinli ahəng ilə). Vətəndaşlar! İsyançı faşizm ordusu getdikcə azmağa başlayır. Gecə-gündüz vəhşi hücumlardan vaz keçmirlər. Inkvizisyon cəlladları kimi önlərinə gələni yaqıb-yıqmaqdan çəkinmirlər. Universitetlər, muzeylər, xəstəxanələr tiyatrolar top güllələrilə dağılır. Bütün mədəniyyət ocaqları alman və italyan bombalarilə yanıb külləri göylərə savrulur. Vaqtilə keçmiş ərəblər Tariq ibn Ziyad ordusilə bu ölkəyi sardılar. Lakin mevhumatçı papaslarquyruğunda sürünən xalqımızı tənbəllik və cəhalət uyqusundan diksindirdilər. Onların göstərişilə sən’ət və əkin işlərimiz ilərilədi. Tibb və fəlsəfə fakültələrimiz yüksəldi. Halbuki, imdiki mərakeşlilər faşistlərə uyaraq qadın və çocuq tanımayırlar. Yaqıb-yıqmaqdan başqa bir şey bilməyirlər. Tuncər. Qəhr olsun oğrular, quldurlar! Camaat (yumruqlarını havada sallayaraq). Qəhr olsun! Miaxa. Almanlar, italyanlar hüququmuzu ayaqlar altında çignəyir. Biz bu vicdansız, bu amansız soyğunçuları ölkəmizdən qovmalıyıq. Tuncər. Rədd olsun qanlı cihangirlər! Camaat. Rədd olsun! Miaxa. Asi generallar ölkəyi aclıqdan qırmaq istəyirlər. Camaat. Məhv olsun! Natella (saçları dağınıq, başı alavlı, köksü yaralı olduğu halda gələrək dəhşət və həyəcanlar içində bağırır). Ah, eyvah! Onlar bizi qəhr etdilər. Yurdumuzu, yuvamızı dağıtdılar. Onlar!.. O yırtıcı haydutlar evimizə benzin səpib atəşlədilər. General Miaxanın əsir düşmüş ailəsini məhv etdilər. Miaxa (yana). Oh... Alçaqlar!.. Rəzillər! Natella. Onlar mənim ağsaçlı anamı, xəstə qardaşımı süngü altında parçaladılar. Südəmər çocuğum, o mə’sum yavrucuğum beşikdə qaldı, alavlar içində külü havaya savruldu. (Çılğınca fəryad ilə) Ah, yavrum! Talesiz yavrum!.. (Hıçqırıqlar içində bayılıb düşər, alıb içəri götürürlər) Bu sırada pulemyot və təyyarə səsləri eşidilir. Ətrafda bombalar patlar, alav dalğaları yüksəlir. Miaxa. Vətəndaşlar! Erkək-qadın, sosialist-bitərəf, bütün cümhuriyyətçilər bilməlidir ki, mənim həlak olmuş ailəmin acı sərgüzəşti vətən fəlakətləri qarşısında hiçdir. Hər kəs ölkə müdafiəsi uğrunda, hüquq və hürriyyət yolunda birləşməli, Ispaniya faşizm məzarı olmalı, haydi, arş iləri! Camaat. Ya zəfər, ya ölüm! Coşğun muzika... Kinli adımlarla savaş meydanına doğru hərəkət edərlər. İb lis (qızıl qiyafətdə görünür, daşqın sevinc ilə). Aman, nə dəhşətli yanğınlar! Nə parlaq mənzərələr!.. Artıq qəsvətli qaranlıqlardan əsər yoq. Gecə-gündüzdən seçilməyir. İki dəniz, iki tufan bir-birilə çarpışır. İki aqın, iki sinif qarşı-qarşıya gəlmiş. Oğul babayı, qardaş qardaşı tanımayır. Bir yanda əmək qəhrəmanları, bir yanda faşizm cəngavərləri birbirini boğazlayır. Kimsə kimsəyə aman verməyir, kimsə kimsəyə acımayır. Neron sağ olsaydı bu parlaq mənzərəyə məftun olurdu. Həm də özünü yeni əsrin neronları yanında pək küçük bulurdu. Gurultu və çarpışmalar getdikcə qızışır, top güllələri bir-birinin ardınca patlar. Ətrafdakı pəncərələrdən, divarlardan bir neçəsi devrilir. Üçüncü və dördüncü şeytan qoşaraq gəlir, İblisə qarşı əyilirlər. Üçüncüşeytan. Aman, nə qorqulu döyüşlər!.. İb lis. Cümhuriyyət ordusu nə halda? Üçüncüşeytan. Dəhşət!.. İçlərində öylə qəhrəmanlar var ki, tanklar üzərinə atılmaqdan çəkinməyirlər. Dördüncüşeytan. Buna baqmayaraq, faşistlər bu saət onları geri püskürtdülər. İb lis. Niçin? Bu olur şeymi? Dördüncüşeytan. Onlar texnika və silahca daha güclüdür. (Əlilə göstərir) Baqsana, xalq alayları geri çəkilməkdədir. İb lis (iləriləyib baqar). Əvət, doğru, haydi bir yana çəkiləlim (Uzaqlaşırlar) Xalq ordusu və gönüllülər çarpışa-çarpışa səhnəyə çəkilir. Vuruşan erkək və qadınlardan yaralanıb düşənlər olur. Birinciyaralı (qadın... yıqılaraq). Ah, xainlər, alçaqlar! İk inciyaralı. Hər şey bitdi, gözəl vətən ayaqlar altında çignənib getdi. Miaxa. Haydi geriyə, nizam ilə geriyə!.. Düşmanı hər tərəfdən araya almalı, daha kəskin və ağır zərbə endirməli!.. Səhnədən çəkilirlər. İspanyol, mərakeşli, alman və italyan qiyafətli qiyamçılar atışaraq ilərilər. General Franko da onların arasında görünür. Birispanyol. Çəkilin, yol verin! Mərakeşli. O kimdir? Ispanyol (əlilə göstərir). Baş komandan general Franko! Franko (gəlir). Qəhrəman silahdaşlar! Xalqı sosializmaya və kommunizmaya doğru sürükləyənlər əzildi. Tanrının yardımilə cümhuriyyətçilərə üstün gəldik. Ordumuzdakı almanlar və italyanlar böyük cəsarət göstərdilər. Yigit mərakeşlilər də qaplan kibi çarpışdılar. Biralmanzabiti. Yaşasın birlik və yenilməz qüvvət! Franko. Yaşasın müzəffər ordumuz! Tuncər (kənarda durub dinlədikdən sonra sərt və kəskin). Xayır, bu zəfərlər sizi öyündürməsin. Bu sərxoşluq və sevinciniz çoq sürməz. Sizin yardımçınız bir yığın cihangirlərsə, bizim arqamızda bütün cihan əməkçiləri durmuş. Franko. Bu nə azğınlıq, bu nə cəsarət? Almanzabiti. Onun gözlərində kin və xəyanət dalğalanır. Tuncər. Sizə xain olsam da sınıfdaşlarıma xain deyilim. Franko (qızğın). Sən kimsin? Tuncər. Mən əmək dünyasının yenilməz bir əskəri, inqilab cəbhəsinin sarsılmaz bir nəfəriyim. Mən qabarlı əllərin, tərli alınların yılmaz bir rəmzi, sarsılmaz bir nümayəndəsiyim. Franko. Bu hərif susdurulsun. Ətrafdakılar. Oh!.. (Deyə hücum edərlər) Tuncər. Durun! Mənə qulaq verin. Əcəba sərxoşmusunuz, kormusunuz? Xain generallara uyub da qardaş qanına susamaqda bir şərəfmi var? Niçin ana-bacılarınızı, qadın və çocuqlarınızı düşünməyirsiniz? Əcəba siz də bizim kibi əmək yavruları deyilmisiniz? Qırıb-çatdığınız qurbanlar öz yurtdaşlarınız deyilmi? Yaqıb-yıqdığınız bu gözəl vətən sizin deyilmi? Franko. Bizimdir. Lakin bıraqmarıq ki, hər baldırı çıplaq bu ölkədə ixtilal çıqarsın, hər gün yeni bir tufan qoparsın. Biz yalnız vətənin səadət və istiqlalını istəyiriz. Natella (xəstəxanədən çıqar, son sözləri eşidərək çılğınca ahəng ilə). Aman o xaini dinləməyin! Onu izləyən cəlladlara qulaq verməyin! Onlar taundan, vəbadan qorqulu, qıtlıqdan və ölümdən dəhşətlidir. İt alyanzabiti. Sus, bir cılız qurşun səni susdurar. (Revolverini çıqarır, atarkən açılmaz) Natella (önə atılaraq xəncərlə onu köksündən yaralar). Haydı gəbər! Xain canavar!.. (Natellayı boğazından yaqalar) Tuncər. Bıraq onu, şərəfsiz (Revolverlə atəş açar) İt alyanzabiti. Ax, axx... (deyə yıqılır) Tuncər. Qardaşlar! Bu qanlı cənazələrdən ibrət alın! O vəhşi komandanlardan, o vicdansız qatillərdən uzaqlaşın! Franko. Yetər, bu xain cəzasına yetirilsin. Birdəliqanlı (faşist zabiti). Xayır, o xain deyil. Birbölük (Zabitin əskərləri). Xayır, o xain deyil. Franko. Sapqın sənsin!.. Dəliqanlı. Yetər, biz bundan sonra hər alçağa qul olmayacayıq. Bölük. Biz cəllad deyilik. (Dəliqanlı ilə bərabər Tuncər tərəfinə keçərlər) Dəliqanlı. Biz qardaş qanı aqıtmayacayıq. Vətən xainlərinə uymayacayıq. Bölük. Yaşasın vətən! Yaşasın istiqlal! Bu sırada Sima ilə R ə’ n a xəstəxanədən çıqar, onları dinlərlər. Franko (yanındakı əskərlərə). Gözləriniz kormu? Qulaqlarınız sağırmı? Haydı, yaylım atəş!.. (Tüfənglər nişan alır) Sima. Durun, siz dəli olmuşsunuz. Siz insanlıq şərəfini ayaq altında çignəyən vəhşilərsiniz. Sizdə vicdan yoqsa, düşüncə dəmi yoqdur? Almanzabiti. Al, bu sana ən parlaq cəvab (Revolver patlar) Sima (yaralanıb düşər). Ah, alçaq! Tuncər. Barbarlar! Vicdansızlar! R ə’ n a. Onlar çıldırdılar. Natella. Yardım et, içəri götürək. Simayı qaldırıb xətəxanəyə götürürlər. Tuncər (bölüklə bərabər silaha sarılaraq). Rədd olsun cəlladlar! Bölük. Rədd olsun! Franko. Haydı atəş!.. Hər iki tərəf hücuma keçərək atışırlar, coşğun muzika... Miaxa (gur səslə). Xırsızlar!.. Uğursuzlar!.. Deyə xalq alayları və könüllülərlə bərabər arqadan hücum edər. Kastilyo ilə Xalid də onların arasında görünür. Faşistlərdən bir neçəsi yaralanıb düşər. Birinciyaralı. Ah, dəhşət!.. Məhv olduq. İk inciyaralı. Bizi aldatdılar. Xəyanət bizi məhv etdi. Bu sırada qaçanlardan biri Kastilyoyu qurşunla köksündən yaralar. Kastilyo (yıqılaraq). Ah, namərd! Məni namurad qoydun. Ona... Sevgili Emaya... Həsrət qaldım. Ema (çıqıb onun vurulduğunu görür. Söylədiyi sözlərdən mütəəssir olaraq yaqınlaşır. Yaralı fəryad ilə). Ah, Kastilyo! Məni yalnız bıraqma! Mən sənsiz yaşayamam. (Onun başını qolları arasına alıb hönkürhönkür ağlar) Kastilyo. Xayır, sən yaşa!.. Düşmanlardan mənim... qanımı... al. Ema!.. Ağlama!.. (Ölür) Ema. Ah, o susdu, bir şam kibi parlayıb söndü. (Kinli) Xayır Kastilyo, xayır, mən daha ağlamayacayam. (Kastilyonun tüfəngini qaparaq) Sənin qanını öz silahınla alacayam. Miaxa. Haydı vətəndaşlar! Bu qız sizə örnək olsun! Hücum!.. İləriyə hücum!.. Coşğun muzika... Hərtərəfdən. Urra, urra, urra!.. Deyə Emayı izləyərək qaçanları qovarlar. Pərdə * * * Üçüncü pərdə Belçikada sülh qurultayı... Salonun sağ tərəfində rəyasət hey’ətinə məxsus masa və qoltuqlar qoyulmuş. Hey’ət ə’zaları dürlü millətlərə mənsubdur. Yanlarda mühərrirlər və katiblər yerləşmiş. Ortadan sola doğru nümayəndələr oturmuşlar. Sədr (ingiliz lordu ayağa qalqaraq). Həzərat! Mən Avropanın mərkəzində qurulan böyük sülh qurultayını açıq e’lan edirəm. Buraya hər dövlətdən nümayəndələr gəlmiş, hər kəsin mə’lumu olduğu üzrə son zamanlardakı müharibə qorqusu 1914-cü ilə görə daha ağır, daha dəhşətlidir. Biz sülh uğrunda yaqşı mübarizə etmək için millətlər məclisinə tə’sir göstərməliyik və beynəlxalq tərk-silah məqsədilə tərtib olunmuş plan əsasında hərəkət etməliyik. Imdi hörmətli Sovet nümayəndəsinə söz verilir. Alqışlar. Sovetnümayəndəsi (xitabət kürsüsünə çıqaraq). Möhtərəm cənablar! Bizə aydındır ki, yer yüzündə sülh istəyənlər müharibə tərəfdarlarından qüvvətlidir. Çünki onların arqasında hərbə qarşı kin və nifrət bəsləyən xalqlar durmuşdur. Lakin bu yetərmi?.. Xayır. İçimizdə öylə hökumətlər var ki, yeni əsrə qan və dəmir əsri – deyə dodaq gəmirməkdədirlər. B ə’ zinümayəndələr (yerlərindən). Rədd olsunlar. İb lis (kibar qiyafətli, ortayaşlı, qurnaz baqışlı bir papas... Papa vəkili rolunda olaraq, yanında oturan nümayəndə qılıqlı üçüncü, dördüncü şeytana). Bu təcavüzdür. Üçüncü və dördüncüşeytan (yüksəkdən). Bu təcavüzdür. Birincialmannümayəndəsi (yerindən qalqaraq). Əvət, təcavüz!.. Başqalarının hüququna təcavüz!.. Arif (yerindən). Xayır, deyil. Sədr (zilə basaraq məclisdəkilərə). Oturun! (Natiqə) Sözünüzə dəvam edin! Sovetnümayəndəsi. Əvət, “qan! qan!” deyən bu hərbcular imdiyə qadar millətlər cəmiyyəti tərəfindən ciddi bir qarşılıq görmədi. Öylə hökumətlər var ki, bu zəifliyə qarşı susmaq istəyir. Bu isə acınacaq bir haldır. Biz keçmiş cihan müharibəsinin qanlı qurbanlarını və doğurduğu millətlər ayrılığını unutmamışıq. Bə’zi dövlətlər Şərqdə və Qərbdə yeni fitnələr törətməkdən çəkinmirlər. Hər gün sülhə tərəfdar olduqlarını söyləyərək, yeni hücumlar hazırlayırlar. Üçüncüşeytan (yerindən). Kimdir onlar? Kimdir onlar? Dördüncüşeytan. Açıq söylə, kimdir onlar? Çinnümayəndəsi. Çin ölkəsini parçalayan quldurlar!.. Həbəşnümayəndəsi. Həbəşistanı yaqıb-yıqan azğınlar!.. Yaponnümayəndəsi (diplomat... qalqaraq). Bu kinayələr yersizdir. Almannümayəndəsi. Natiq susdurulsun! İt alyannümayəndəsi. O yenə təcavüzə başlayır. Sədr (zilə basaraq). Həzərat!.. Sükut!.. Hər kəs öz sırasında söylər. (Sovet nümayəndəsinə) Buyurun! Sovetnümayəndəsi. Əvət, bir çoqları təhlükəsizlikdən bəhs etdikləri halda, gecə-gündüz silahlanırlar. Dünyanın hər bucağına ədavət toxumu səpməkdən utanmırlar. Biz buna baqmayaraq daha sarsılmaz bir qüvvətlə çalışmalıyıq. Bütün ölkələrə, bütün insanlara qurtuluş yolları göstərməliyik. O yol da ancaq işçi sınıflarının, dünya əməkçilərinin birləşməsilə olur. Yaşasın həqiqi sülh və əmək birliyi!.. (Gurultulu alqışlar altında xitabət kürsüsündən çəkilir) Sədr (sol tərəfi göstərir). Həzərat! Gözləriniz aydın! Sülh pərisi gözəl Sima məclisimizi şərəfləndirdi. Arif (qalqar, əl çalaraq ilərilər). Alqış sevgi və dilək pərisinə! Nümayəndələr. Yaşa, var ol! Yaşa, var ol! Deyə hər yandan Simayı alqışlayaraq sədrin yanına qadar gətirirlər. Tuncər də onun ardınca gəlir. Qollarını köksündə çapraz edərək bir yanda durur. Sovetnümayəndəsi. Ona söz verilsin. Fransıznümayəndəsi. İspaniya haqqında Simaya söz verilsin. Nümayəndələr. Söz verilsin. Sədr. Buyurun, sizi dinləmək istəyirlər. Sima. Nə söyləyim mən? İspaniyadakı qan fırtınalarını, dəhşət yanğınlarını təsvirə sözmü bulunur? Bu bədbaxt ölkə fəlakət pəncəsində qıvrılaraq hər gün yeni-yeni faciələrə şahid olmaqdadır. Yurtsuz qadınlar, ac və kimsəsiz çocuqlar ayaqlar altında çignənib getməkdədir. Faşizm cəlladları şübhələndikləri işçilərə, onların öz əllərilə məzar qazdırırlar, sonra yüzlərcə, minlərcə yaylım atəşi altında məhv edirlər. İmdi o gözəl diyar bir xərabəzardan başqa bir şey deyildir. (Göz yaşını silərək, titrək səslə) Ah, ispanlar çoq alçaldılar, çoq alçaldılar. Sizlər bəxtiyarsınız ki, o vəhşiləri görmədiniz. Uf, kaş ki, mən də görməyəydim, mən də!.. (Hönkür-hönkür ağlayaraq yerindən çəkilir. Hey’ətə məxsus sandaliyələrdən birinə oturur) Arif. Gözəl Sima! Ağlama! Bəşəriyyəti hiç bir zaman göz yaşları qurtarmamışdır. İb lis. Mənə söz veriniz, lütfən söz veriniz. Şeytanlar. Ona söz verilsin. Sədr (zilə basar, sükutdan sonra, İblisə). Buyurun. (Nümayəndələrə) Bu cənab Roma papası tərəfindən göndərilmişdir. Arif (yana). Əvət, bu da müqəddəs bir tilki!.. Baqalım nələr söyləyəcək. İb lis (xitabət kürsüsünə çıqaraq Simaya). Alqış sana yavrum, alqış səndəki həzin çırpınışlara! Alqış gözlərindən saçılan inci yaşlara. (Nümayəndələrə) İştə həzrət-İsa yolunu izləyən şəfqətli və mərhəmətli bir mələk!.. Mən hər kəsin bu könüldə olmasını dilərdim. İncilişərif bizləri sülhə çağırmış, hiç bir fənalığa qarşı qoyulmamasını göstərmişdir. Arif (yerindən). Sən bu sözləri bizə deyil, kilisə divarlarına söylə. İb lis. Mən bu acı kinayəni bağışlayıram. Cənab Haq bağışlayanları sevər. Siz məni dinlərsəniz, zalimlərə qarşı durmazsınız. Arif. Yetər, hədyan dinləməyə vaqtımız yoqdur. İb lis. Mən sənin bu qaba çıqışlarını cəvabsız bıraqmaq istəyirəm. Sədr. Sözünüzə dəvam edin. İb lis. Ulu Tanrı insanları sevgi için yaratmışdır. Vəqta ki, Adəm evladı doğru yoldan sapar, onlara umulmaz bir bəla müsəllət olur. Arif (yana). Sonra!? İb lis. Vəqta ki, İspaniya xalqı kilisələrə və din rəhbərlərinə xor baqdılar, göylər səltənəti onları cəzasız bıraqmadı. Mən əminəm ki, dinsizlər yer yüzündən qaldırılmadıqca sülh arzusu yersizdir. Üçüncüşeytan (yerindən). Doğrudur. Dördüncüşeytan. Əvət, doğrudur. Arif (İblisə). Əcəba bu yüksək ilhamları sana hanki “dahi” verdi? İb lis. Təbii, papa həzrətləri!.. O bəni buraya qarışdırmaq için deyil, barışdırmaq için göndərmiş. Hər kəs bilir ki, papa yer yüzündə ən şanlı və müqəddəs bir rəhbərdir. Arif. Əvət, öylə müqəddəs rəhbər ki, bir yanında qanlı Mussolini, bir yanında cihangir kral!.. Sən də onların püskürtdüyü yanğınlara neft sərpən müqəddəs bir dəllal!.. İb lis. Hiç zərər yoq. Mən bu təhqirlərə dayanıram. Sağ yanağıma sillə vursalar, solunu çevirməyə hazıram. Sədr. Vaqt azdır, məsələyə keçəlim. İb lis. Biz əgər ümumi və daimi sülh istəyirsək, yalnız iki yol var: əvvəla hiç bir yerdə inqilabi hərəkata yol verməmək, ikinci müharibə qızışdıranlar ilə yumşaq rəftar etmək... Sovetnümayəndəsi (qızğın). Xayır, bizə əl uzadanların dişləri qırılacaqdır. Sədr (zilə basaraq). Rica olunur, natiqi kəsməyəsiniz! (İblisə) Cənab, bitirin! İb lis. Daha nə söyləyim? Anlayanlar için bu qadar kafidir. (Mə’yus adımlarla yerinə keçər) Üçüncüşeytan. Ah, onu incitdilər. Dördüncüşeytan. Bu mədəniyyətsizlikdir. Sədr (zilə basaraq). İmdi söz Almaniya nümayəndəsinindir. Nümayəndə xitabət yerinə keçər. Üçüncüşeytan (yanında oturan İblisə). Bu nə? Sən dəmi sülh istəyənlər sırasına keçdin? Sən dəmi hissiyyata qapıldın? Dördüncüşeytan. Öküz! Sən o incəliyi anlamazsın. İb lis. Əvət, öylə tərs adamlar var ki, sülhə çağırsan hərb istər. Üçüncüşeytan. Bağışla, imdi anladım. Dördüncüşeytan. Göz dəyməsin, baş var ha!.. İb lis. Susunuz! Birincialman (məğrur və sərt bir ahəng ilə). Həzərat! Hər kəs kibi Almaniya xalqının da sülhə böyük ehtiyacı var. Lakin bizim ölkədə yaşayış getdikcə ağırlaşır. Bu acı həqiqəti bilməyən yoqdur. Burada sevgidən, mərhəmətdən bəhs etdilər. Bu bir xəstəlikdir. Həqiqi sülhü əldə etmək için hər kəsin haqqı tə’min olunmalıdır. Bizə hüquq və topraq verilmədikcə, barışıqdan söz açmaq yersizdir. Birinci İt alyan. Doğrudur, doğrudur. İk inci İt alyan (işçi). Hiç də öylə deyil. Birinciyapon. Natiq yanılmayır. Hər ölkənin ehtiyacı ödənilməlidir. İk inciyapon (işçi). Fəqət başqasına təcavüz edilməməli! Sədr (zilə basaraq). Yerinizdən söyləməyin. Birincialman. Biz tə’min olunmadıqca, Avropa divlətləri sülh və əmniyyət görəməyəcək. Kommunizm qorqusu, inqilab hərəkatı hər ölkəyi titrədəcək, hər kəsi düşündürəcəkdir. İk incialman (işçi... yerindən). Xayır, səni qorqudan bu üzüntülər, alman əməkçilərini qorqutmayır. Onların kimi işsizlikdən bunalmış, kimi zəncirlər altında inləyir. Birincialman. Boşboğazlıq yetər. Almanlıq şərəfini itirənlərlə mənim işim yoqdur. İk incialman. Mən də hitlerçilər izilə sürünməkdə hiç bir şərəf görməyirəm. Birincialman. Bu cəsarət sənə ucuz oturmaz. İk incialman (ortaya fırlar, yumruğunu sıqaraq). Biz kimsədən qorqmayırıq. Sədr (zilə basaraq). Həzərat! Harada olduğunuzu düşünməlisiniz. Birincialman. Mən düşünürəm. Yalnız ipsizlər, sayğısızlar düşünə bilməyir. İk incialman. Sayğısız olsam da cəllad deyilim. Sədr (zilə basaraq). Mən kimsəyə söz verməyirəm. İntizamı pozanlar məclisdən çıqarılacaqdır. Birincialman. Onsuz da mən çıqmaq istəyirəm. Burada durmaq qan qaraltmaqdan başqa bir şeyə yaramaz. Birinci İt alyan (yerindən qalqar). Əvət, sıra-sayğısı olmayan məclisdə oturulmaz. Birinciyapon (qalqar). Haydı, mən də sizinlə bərabər. Hər üçü kinli baqışlarla çıqıb gedər. Sədr. Cənablar! İclası bitirmədən əvvəl sizə bildirməliyim ki, bu yersiz çıqışlar təəssüfə layiqdir. Arif. Onlar buraya sülh için deyil, çəkişmək için gəlmişlər. Fransızsosyalist. Bu çəkişmələrin önü alınmazsa, bütün ölkələr üzərində qara bulutlar oynaşacaq, milyonlarca insanlar qan və ölüm tufanında qol-qanat çalacaqdır. Sima (qalqaraq). Vəhşi heyvanlar belə sevgi və mərhəmətdən anlarkən, niçin insanlar bu qədər alçalır? İb lis. Çünki vəhşilərdən də vəhşidirlər. Həqiqi insan hər fənalığı əfv etməlidir. Sovetnümayəndəsi (kinayəli və qızğın). Əvət, əgər hər kəs insanlıq şərəfini anlasaydı! Anlaya bilsəydi!? Halbuki, faşizm cəlladları insan kəmikləri üzərində özlərinə heykəl yapdırmaq istəyirlər. Əcəba, quduz bir canavar, şahə qalqmış bir ilan əfvə layiqmi?.. Xayır, əsla!.. Nə olursa-olsun o canavarların dişləri qırılmalı, o ilanların başları qoparılmalıdır. Pərdə * * * Dördüncü pərdə İsveçrədə parlaq və möhtəşəm bir salon... Səhnədə üstü içki və məzələrlə dolu üç masa görünür. İçəridə daha geniş salon, masalar və dans yerləri var. Sol Masada ArifləRə ’ n a... Sağda alman, italyan və yapon nümayəndələri... Ortada ingiliz lordu yalnız oturmuşdur. Arif. Nə məraqlı bir səyahət! Gör təsadüf bizi haralara gətirib çıqardı. Bir yandan Ispaniya faciələrini seyr etdik, bir yandan sülh qurultayını dinlədik. Imdi Isveçrənin parlaq salonlarındayıq. (İçəriyi göstərir) Baqsana, onların çoqu cəmiyyəti-əqvam ə’zalarıdır. R ə’ n a. Təəssüf ki, bu adamlar sülh için az iş görmüşlər. Arif. Məncə bu cəmiyyətə diplomatlar birjası demək daha doğrudur. (Qapıya baqaraq) İştə Sovet və fransız nümayəndələri!.. (Gələnlərə yer göstərir) Buyurun, bərabər oturalım. Sovetnümayəndəsi. Rahatsız olmayın. Arif. Rica edirəm. Fransıznümayəndəsi. Çoq gözəl. (Əl verib otururlar) İb lis (gəlir, ingiliz lorduna yaqlaşır). Müsaidə buyurulurmu? Lord. Sizinlə görüşmək böyük səadətdir. İb lis. Düşüncəlisiniz, gözlərinizdən intizarlıya bənzəyirsiniz. Lord. Gözəl Simayı bəkləyirəm. İb lis. Möhtərəm lord! Siz dəmi ona vuruldunuz? Lord. Təbii deyilmi a? İb lis (kinayəli gülüşlə). Əvət, anlayıram. Lord. Söylə baqalım, siyasət aləmində nələr var? İb lis. Dünya getdikcə qarışmaq üzrədir. Hər halda ayıq davranmalısınız. Lord. Məraq etmə, ingilizlər hiç bir zaman siyasi müvazinəyi gözdən qaçırmaz. İb lis. İnanıram cənab lord! Sizdəki zəka bəllidir. Lord (soğuq gülüşlə). Biz gərək sülh, gərək hərb zamanlarında fürsətdən istifadə edilməsini gözəl bilirik. (Qədəhləri konyakla doldurur) Şərəfinizə! İb lis. Təşəkkür. (İçərlər) SimaTuncərlə bərabər gəlir Lord. İştə gözəl Sima! Onun hər duruşu, hər baqışı, hər süzülüşü, hər qıvrılışı gönlümdə dərin izlər bıraqır. Lakin, bu Tuncər dedikləri əsla məni açmayır. İb lis. Əvət, o sanki inqilab mə’nasını təcəssüm etdirən bir heykəldir. Lord (Simaya qarşı əyilərək yer göstərir). Buyursunlar. Sima. Xayır, biz ayrı oturmaq istərik. Sovetnümayəndəsi (yaqlaşır). Bizimlə oturun. Fransıznümayəndəsi. Lütfən... Arif. Rica edirik. Sima. Çoq gözəl. (Əl verib otururlar) Fransıznümayəndəsi. İsveçrə mühiti sizdə nə kibi tə’sirat bıraqdı? Sima. Burada az-çoq gönlüm açılmağa başladı. Bu ölkənin gözəlliyi və sülhpərvərliyi məraqsız deyildir. Sovetnümayəndəsi. O halda bizim Sovet mühitini daha çoq sevərsiniz, çünki orada sizi sevənlər çoqdur. Sima. Təşəkkür edirəm. Arif (xüsusi). Sən bir günəşsin ki, səmimi könüllər ancaq sənin kölgəndə ısına bilir. Sima. Çoq lütfkarsınız. Arif. Daha doğrusu pərəstişkarım. R ə’ n a (yana). Oh, mənə qarşı nə sayğısızlıq!.. Yaralı gönlümü yenidən qanatmaq istəyir. (Qalqır, yanındakılara) Bağışlayın, sizdən ayrılmalıyım. Sima. Nə oldu? Kefsizmisin? R ə’ n a. İstirahətə ehtiyacım var. Arif. Yalnız gedə bilirmisin? R ə’ n a (soyuq). Əvət. Tuncər. Müsaidənizlə mən də bərabər gəlirim. R ə’ n a. Zəhmət etməyiniz. Tuncər. Hiç bir zəhməti yoq. (Gedərlər). Muzika... Salonun hər tərəfindən erkəklər, qadınlar rəqs etməyə başlar. Almannümayəndəsi (Simayı rəqsə də’vət edər). Rica edirəm. Sima. Bağışlayın! İt alyannümayəndəsi (yaqlaşır). Lütfən! Sima. Xayır, oynayamam. Yaponnümayəndəsi (əyilərək). Təbii məni rədd etməzsiniz. Sima. Çoq yorğunum. Hər üçü iç salona keçib başqa xanımlarla rəqs edərlər. Lord (İblisə). Məğrur qız, hər üçünü rədd etdi. İb lis. Zənnimcə sizi rədd etməz. Lord. Kim bilir!? (Doldurduğu qədəhi qaldırır) Yaşasın gözəllik və sülh pərisi! İb lis. Xayır, hərb ilahının şərəfinə içəlim. Lord. E’tiraz yoq. İçərlər. Getdikcə muzikanın səsi alçalır, qaranlıqlar içində rəngarəng qıvılcımlar uçuşmağa başlar. İb lis (yerindən qalqaraq yüzünə düşən qızıl alav parıltısı altında, coşğun və sərxoşca ahəng ilə). Alqış sevda gecələrini oqşayan qaranlıqlara! Alqış qaranlıqlar içində süzülən sevimli işıqlara! Alqış ipəklər içində qıvrılan qanatsız quşlara! Alqış oynaq və incə ayaqlardakı nazlı uçuşlara! Alqış vurğun gönülləri avlayan süzgün elmaslara! Alqış qönçə dodaqlardakı meyxoş ehtiraslara! Alqış sevinc dalğalarında qopan gizli tufanlara! Alqış tatlı busələrdə çırpınan dəli həycanlara! Alqış odlu küməslərə sığınan bayğın tavuslara! Alqış incə bellərə sarılan çılğın kabuslara! Alqış yer yüzünü sarsıdan qorqunc ilhamlara! Alqış ölüm və cəhənnəm püskürən kinli intiqamlara! Rəqs bitər, alman, italyan və yapon diplomatları son sözləri dinlər. İblisə qarşılıq söyləyərək ayrı-ayrı qucaqlaşıb öpüşürlər. Almannümayəndəsi. Eşq olsun dəmir və qan şüarilə köpürən al qanlara! Eşq olsun zəfər və qalibiyyət için patlayan vulkanlara! İt alyannümayəndəsi. Eşq olsun sana!.. Səndəki qüdrət və bəlağətə! Yaponnümayəndəsi. Eşq olsun bizə qarşı bəslədiyin sədaqətə! Sovetnümayəndəsi (nifrətlə qarışıq kinayəli ahəng ilə yanındakılara). Eşq olsun intiqam və ölüm sərxoşlarına! Eşq olsun dəhşət və kin bayquşlarına! Arif. Eşq olsun fəlakətlərdən səadət umanlara! Eşq olsun məzlum qanilə bəslənən kor vicdanlara! Sima (sarsılmış bir halda qalqaraq). Ah, bu acı kinayələr gönlümdə zəhərli izlər bıraqdı. Savaş meydanlarında gördüyüm vəhşətlər gözlərimdə canlandı. Bu şən və parlaq salon məni bir zindan kibi, bir məzar kibi sıqmağa başladı. (İblis ilə diplomatları göstərir) Hələ onlar!.. Onların dikənli sözləri, atəşli qırbaclar kibi beynimi yaqdı. Sovetnümayəndəsi. Rica edirəm, öylə həzyanlara qulaq verməyin. Sima. Xayır, getməliyim. Mən o çirkin hərəkətləri soyuq qanla tamaşa edəməm. Arif. Yerimizi dəyişdirəlim. Fransıznümayəndəsi. İçəriyə keçəlim. Sima. Rahatsız olmayın, bir az təkbaşıma hava almaq istəyirəm. (Əl verir) Arif. Yalnızmı? Sima. Tuncər gəldi, bərabər çıqarıq. Sovetnümayəndəsi. Çoq təəssüf!.. Bu hiç yaqşı olmadı. Sima. Zərər yoq, sonra görüşərik. (Çıqarlar) Lord (heyrətli baqışla Simayı arqadan süzərək). Aman nə qadar cazibəli, nə qadar şairanə!.. Fransıznümayəndəsi (lordun yanına keçərək). Əvət, o bir cənnət quşudur. Almannümayəndəsi. Mən onu bir qartal kibi pəncəmdə xırpalamaq istərdim. İt alyannümayəndəsi. Xayır, o eşsiz gövərçin mənim könlümdə yuva yapmalıdır. Yaponnümayəndəsi. Məncə ən parlaq gözəllər də yalnız qüvvətə qarşı əyilirlər. Fransıznümayəndəsi. Sima o qadar yüksək ki, hiç bir qüvvətə qarşı əyilməz. Almannümayəndəsi (yumruğunu şiddətlə masaya vurub bağırır). Xayır, əyilər, əyilməzsə məcbur edərik. Lord. Cənab! Bir az centlmen olmalı!.. Bu hərəkət yüksək cəmiyyətlərə yaraşmaz. İb lis. Əvət, qüvvət və qalibiyyətdən bəhs edənlər hünərlərini salonlarda deyil, müharibə meydanlarında göstərməlidir. Almannümayəndəsi. Biz gücsüz və aciz deyilik. İb lis. Əfsus ki, bir əngəliniz var, o da ölkə daxilindəki işçi və əməkçilərinizdir. Onları qandırıb aldatmadıqca müvəffəqiyyət çətindir. Almannümayəndəsi. O xüsusda sənin yardımına böyük ehtiyac var. İb lis. Xayır, o işlərdə cənab Trotski məndən daha mahirdir. Əməkçilər və işçilər arasında olmasa da, kapitalistlər və imperialistlər yanında az-çoq nüfuzu var. Lord. Gözəl tanıyırıq, iste’dadsız adam deyil. İt alyannümayəndəsi. O bizim əziz və dəyərli dostumuzdur. Yaponnümayəndəsi. Həm də bir çoq düşüncələri bizim siyasətə uyğundur. Almannümayəndəsi. O, qoca və təcrübəli bir sosiyalistdir. Arif. Fəqət ordusuz bir komandan!.. Gəmisiz bir kapitan!.. Sovetnümayəndəsi (Ariflə bərabər getməyə hazırlanaraq, kinli və qızğın). Xayır, xayır... O, sosyalizm üfüqlərini ləkələyən qara bulutdan başqa bir şey deyil. O, məsləkini şöhrətə satan bir dəllal, əmək dünyasını aldatan nankör bir zavallıdır. O, faşizm qapılarında sürünən yaltaq bir casus, cihan proletarlarına yeni zəncir hazırlayan şərəfsiz bir məxluqdur. Pərdə * * * Beşinci pərdə İsveçrədə yüksək və möhtəşəm üslub ilə süslənmiş böyük bir oda... Qarşıda ipəkli pərdə arqasında yataq odası bulunur. Sima ən zərif bir qiyafətdə olaraq masa yanında, əli alnında düşüncəyə dalmış. Gecə... Xidmətçiqız (əlində bir gül dəməti girər). Müsaidənizlə Arif sizi görmək istəyir. Sima. Gəlsin. Xidmətçiqız (qapıya). Buyurun. Arif (girər, əl verir). Aqşamınız xeyir. Sima. Xeyrə qarşı. Arif. O nə?.. Gözlərinizdə həyəcanlı izlər var. Sima. Onlar məni rahat bıraqmayırlar. (Sinirli) Ah, onlar. Onlar... Arif. Lütfən söylərmisiniz? Kimdir onlar? Sima. Keçən aqşamki həriflər!.. Alman, yapon və italyan diplomatları! Arif. Burayamı gəlmişlərdi? Sima. Əvət, öncə müsaidə istədilər, qəbul etmədim, həyasızcasına içəri soquldular, yüz vermədim, sevgidən söz açdılar, yüzümü çevirdim. Qorqutmaq istədilər, aldırmadım. Nəhayət qızğın və kinli adımlarla çəkilib getdilər. Arif. Nə ədəbsizlik, nə tərbiyəsizlik!.. Xidmətçiqız (bir kart-vizitilə gəlir). Sima (baqar). İngiliz lordu! (Qıza) Söylə rahatsızdır. (Qız çıqar, Arifə) Mən o soyuq və məğrur hərifin ikiyüzlü siyasətində, ikimə’nalı sözlərində hiç bir səmimiyyət görmədim, o daima ciblərini sülh eşqinə üstün tutmaq istər. Arif. Əvət, haqsız deyilsiniz. (Bu sırada qapı barmaq ucilə vurulur) Sima. Gəliniz. Tuncər (girər). Müsaidənizlə, bizim əməkdaşlar sizi görmək istəyir. Sima. Gəlsinlər. Tuncər (qapıya). Haydı, yoldaşlar! Təyyarəçi, topçu, tankçı, bəhriyyəli, əskər, başıbozuq hər rütbəyə, hər vəzifəyə, hər milliyyətə mənsub çeşit qiyafətli işçilər və əməkçilər içəri girər. Sima. Əhvalınız? Əməkçilərdənbirqismi. Təşəkkür! Tuncər. Bunlar inqilab yavruları, əmək qəhrəmanlarıdır. Hamısı bir nəfər kimi sizə hörmət bəslər. Sima. Var olun, mənim gönlüm daima sizinlədir. Tuncər. Sülh uğrunda candan-başdan keçməyə hazırız. Bizi sıqmaq istəyənlər bulunursa dəmir pəncəmizdə ilan kibi qıvrılacaq, məhv olacaqdır. Hamısı (yumruqlarını sıqaraq). Əvət, məhv olacaqlar! Tuncər. Yetər, biz bu gündən sonra kölə olmayacayıq, hiç kimsəyə əyilməyəcəyik. Hamısı. Xayır, əyilməyəcəyik. Sima. Təbii, dəmir biləklərə, bükülməz qollara zəncir yaraşmaz. Bütün bəşəriyyətin səadət və qurtuluşu ancaq nasırlı əllərdə, ancaq dünya əməkçilərinin birləşməsindədir. Tuncər. Yaşasın birlik, məhv olsun xainlər! Hamısı. Məhv olsun! Tuncər (yoldaşlarına). Gedəlim. Sima. Haraya? Tuncər. Aşağıda mənim odamda müşavirəmiz var. Sima. Nə müşavirə? Tuncər. Faşizm Almaniyasilə Yaponiya imperatorluğu, Sovetlər İttifaqına qarşı yeni hərb müahidəsi bağlamış, hər iki tərəfdən inqilab yurdunun coşğun alavlarını söndürmək istəyirlər. Sima. Ah demək daha qorqunc yanğınlar, daha qanlı səhnələr hazırlanır, öyləmi? Tuncər. Zərər yoq, onlar bizə taqmaq istədiyi zəncirləri er-gec öz qollarında görəcəklər. (Yoldaşlarına) Gedəlim. Sima. Gediniz, sizə uğurlu günlər dilərim. (Onlar çəkildikdən sonra, Arifə) Lütfən mənə yardım et. Arif. Aman nə oldu? (Təlaş ilə qolundan tutar) Sima. Bu acı xəbər sanki qəlbimin tellərini qırdı, yenə gözlərimi qan və ölüm dalğaları sarmağa başladı. (Məndil ilə gözlərini silər) Arif. O nə, ağlayırmısın? Sima. Xayır, bir az mütəəssir oldum. (Başını Arifin köksünə dayar) Arif. Aman, sinirlərin nə qadar zəif!.. Səndə çocuqca bir həssaslıq var. R ə’ n a (qapı arasında görünür. Arifin sözlərini dinlər. Yana). Səndə də umulmaz bir sapqınlıq var. Arif (Rə’nayı görür). Niçin gəldin? Sən buraya niçin gəldin? R ə’ n a. Sənin eşqini, xəyanətini alqışlamaq için. Arif. Bir az özünə gəl! Sən həqiqəti görməkdən acizsin, qısqanclıq səni kor etmişdir. R ə’ n a. Bil’əks, ehtiras dumanı sənin gözlərinə pərdə çəkmişdir. Ona vurulduğun gündən bəri mənə gün verməyirsən. Sima. Xayır, Rə’na, Arif sənindir. Daima sənin olacaqdır. R ə’ n a. İstəməm, uf istəməm. Hiç bir nəvaziş istəməm. (Çıqıb gedər) Sima. Arif! Sən də get, onu yalnız bıraqma! Arif. Çoq gözəl, gedərəm, lakin harada olsam gönlüm səni özləyəcəkdir. (Onun əlini öpər, həsrətli baqışla) Əlvida!.. Sima. Gülə-gülə... Sizə sevincli gönüllər dilərəm. (Arif çıqar. İşıq azalır) İb lis (alavlı qiyafətilə pərdə arqasından çıqar). Müsaidə varmı? Sima (diksinərək). Ah, sən buraya haradan girdin? İb lis. Hər yerdən. Hiç bir qapı və divar mənim qarşımda əngəl olamaz. Mən bir anda Çin səddindən Eyfel bürcünə uçaram. Gözlərini yumub-açınca, Himalaya dağlarını aşaraq Mühit dənizlərini keçərəm. Mən əngin fəzalara dalıb, bir nəfəsdə günəşləri, kəhkəşanları dolaşaram. Sima. Sən əfsanələrdənmi doğdun? Yoqsa hər gün bir rola girən artistmisin? İb lis. Əvət, öylə bir artistim ki, hər rolda dahiyanə məharətlə şöhrət buldum. Hər səhnədə daima qalib və müvəffəq oldum. Hər işvəkar mənim alavlı pəncəmdə qıvrıldı. Bütün gözəllər mənim qucağıma atıldı. Lakin sənin gönlün, sənin sevgin hər gün mənə, mənim möhtəris duyğularıma üzüntü verməkdədir. Səni qollarım arasında görmədikcə səadətin varlığına inanamayacayam. Sima. Sənin gözlərində xəyanət qıvılcımları parlayır. Əllərində qan ləkəsi var. Çəkil buradan, məni yalnız bıraq. İb lis. Nə fərqi var? Mən çəkilsəm başqası gələcək. Hiç bir gönül sənə pərəstişkar olmaya bilməz. Sima. Mən sənə nifrət edirəm. İb lis. Nifrətlə məhəbbət bir-birinin əksi olsa da, ifadə etdikləri mə’na birdir. Sima. Sən hər gün rəngini dəyişdirən canbaz bir feyləsofsun. İb lis (gülərək). O hansı fəlsəfədir ki, daimi və sabit olsun? Dünyada hər şey dönüb dolaşır, biz də bərabər. Bütün həyat aqıb dəyişir, biz də içində. Sima. Sən şər elçisi, fəlakət bayquşusun! İb lis. Unutma ki, hər şərri bir xeyir izlər. Hər səadət bir fəlakətlə qiymətlənir. Təzad həyatın ahəngidir. Bizə gülümsəyən hər bahar dəhşətli bir qışdan doğar. Qaranlıq gecələr olmasaydı, gözləri oqşayan yıldızlar bunca sevilməzdi. Şübhə yoq ki, sən də o parlaq yıldızların ən sevimlisi, ən gözəlisin. Sima. Yetər! Bu sözləri şairlər o qadar çeynəmiş ki, artıq qulaqları tırmalayır, eşidənlərə usanc verir. İb lis. Əvət, hiç yanılmayırsan, munis və səmimi hərəkətlər şairanə sözlərdən daha dəyərlidir. (Qollarını açaraq yaqlaşır) Gəl, yaqın gəl, bir kərə də olsa... Sima (onun sözünü yarıda kəsərək). Yaqlaşma! Sənə baqdıqca qəlbimə atəşli dikənlər sancılır. İb lis. Atəşsiz yaşayış olmaz. Mən öz atəşimlə səni aşılamaq istəyirəm. Sima. Uf, yürəyim patlayacaq, haydı, çıq buradan! Çıq, gözüm görməsin. İb lis. Təlaş etmə! Mən çıqsam da başqası girər. Günəş batdığı yerdə yalnız qaranlıqlar çökər. (Masa arqasında durduğu halda yavaşyavaş enərək görünməz olur) Sima (şaşqın). Nə dəhşətli mənzərə!.. Mən rö’yamı görürəm? Bu sırada başdan-ayağa qara örtünmüş, əlləri silahlı dört adam girər. Birinciqarageyimli. Gəliniz, o burada. Sima. Ah, siz kimsiniz? Nə istəyirsiniz? İk inciqarageyimli. Sənin ölümünü! (Əllərində revolver nişan alırlar) Üçüncüqarageyimli. Durun, o mənim əlimdə həlak olacaq. Dördüncüqarageyimli. Xayır, o bizimlə bərabər gedəcək. Birinciqarageyimli. Haydı, fürsəti qaçırmayalım. (Hücuma hazırlanır) Sima. Toqunmayın, mənə toqunmayın! Birinciqarageyimli. Bağırma, sus! İk inciqarageyimli. Sənin hər parçan bir əldə olacaq. Dördüncüqarageyimli. Incitməyin, o təslim olacaq. Üçüncüqarageyimli. Mərhəmət zəiflikdir. Xidmətçiqız (qapı arasından baqar, təlaş ilə). Ah, dəhşət!.. (Geri dönər) Üçüncüqarageyimli (əlindəki iri bıçağı Simanın köksünə saplamaq istər). Onu mən susdurmalıyım. Dördüncüqarageyimli (mane olurkən). Toqunmayın, yazıqdır. Gözilə “Vur” işarəti verir, hər yandan hücum edərlər. Sima. Alçaqlar, vicdansızlar!.. Birinciqarageyimli (revolverlə qorqudur). Kəs səsini! (Deyə yaqalayıb boğmaq istərlər) Sima (acı fəryad ilə). Ah, can qurtaran yoqmu? Tuncər (yoldaşlarilə bərabər içəri soqularaq). Oh, qatillər! Uğursuzlar!.. Durun, kimsə yerindən tərpənməsin!.. Hiç birinizə qurtuluş yoqdur. (Simayı əllərindən alaraq) Sima! Sevimli dilək pərisi!.. (Yoldaşlarına) Açın bunların kirli maskalarını! (Birər-birər açarlar. Tuncər kinayəli səslə) Əvət bəlli, bu italyan dostumuz!.. Bu da yopon nümayəndəsi!.. Bu da əli bıçaqlı alman!.. Bu da... sülhü sevən ingiliz lordu!.. (Onları üstdən-aşağı süzərək) Nə şərəfsizlik! Hiç utanmadınızmı? İnsan böylə mə’sum qıza qıyarmı? Sizdə nə mərhəmət var, nə də vicdan. (Yanındakılara) Haydı! Bağlayın qollarını! (Bağlarlar) Bu halda Sovet nümayəndəsi qapı arasında görünür. Kimsə onun gəldiyini sezməz. Lord. Bağlayın, məndə bir suç yoq. (Yoldaşlarını göstərir) Bunların tə’sirinə qapıldım. Tuncər. Onu sonra mühakimə edərik. Lord. Simaya sorunuz, mən onu qorumaq istədim, qurtarmaq istədim. Tuncər. Sonra baqarıq, eşitmədinmi? Lord. Öylə isə protesto edirəm. Tuncər. İmdi protestoya baqan yoqdur. Sima (təlaş ilə). Tuncər! Bunlara nə cəza veriləcək? Ölümmü? Tuncər. Ölümdən daha ağır, daha dəhşətli bir cəza varmı? Sima. Saqın, hiç birinə toqunulmasın. Mən yalnız o könüllərə vurğunum ki, qan izini yer yüzündən silsin, silə bilsin. Açın qollarını, hamısını azad bıraqın. Tuncər. Əsla mümkün deyil. Biz bunlara öz əllərimizlə cəza verməliyik. Sovetnümayəndəsi (iləri gəlir). Xayır, siz deyil, onlar... Bəli onlar... Hər ölkənin əzənləri və əzilənləri var. Bizim intiqam təktək insanların deyil, milyonların intiqamıdır. (İtalyan diplomatının qolundan tutaraq italyan qiyafətli bir işçi ilə bir təyyarəçiyə verir) Alınız, bu siz italyanların!.. (Alman diplomatını alman tipli bir əskərlə, bir topçuya verir) Bu da siz almanların!.. (Yapon diplomatını yapon qılıqlı bir işçi ilə bir balıqçıya verir) Bu da siz yaponların!.. (Lordu da ingiliz matroslarına verir) Bu da siz ingilizlərin!.. (Tuncərlə yoldaşlarına) İştə bunlara, bu qara yüzlü kabuslara biz deyil, ancaq öz vətəndaşları, öz əməkçiləri cəza verməlidir. Bütün dünya bilir ki, biz hər şeydən əvvəl sülh tərəfdarıyıq. Lakin bu maskalı xainlərlə əlbir olan faşizm generalları yeni bir yanğın, yeni bir müharibə hazırlarsa, əmək qəhrəmanlarımız bu həyasızlığa qarşı seyirci qalmayacaq. Yıldırım sür’ətilə mübarizə meydanına atılacaqdır. Həm də döyüş səhnəsi inqilab yurdunda deyil, faşizm ölkələrində olacaqdır. (Tuncərlə yoldaşlarına) Əvət, sizlər!.. Sizinkilərlə bərabər bütün cihan əməkçiləri əmin olmalıdır ki, sülh düşmanlarının bulanıq, qanlı dalğaları bizim hüdudun pulat divarlarına çırpılıb qırılacaq, azğın orduları da er-gec sərab olmuş ümidlər kibi sarsılıb məhv olacaqdır. Pərdə * * * == Məktublar == M.T.Sidqiyə məktublar (Farscadan tərcümə) 1 Naxçıvan. Tərbiyə məktəbində mərhəmətli və hörmətli Ağa Məşədi Tağı Sidqi cənablarına çatacaqdır. 21 cümadi-yüssani. Rəhmli, böyük kimsədən alasınız salam, Layiq deyiləm mən Sizə salamımı çatdıram. Məktubunuzun çatması haqqında: xeyirxah və yüksək mərhəmətli cənab! Bu ayın 15- də cümə axşamı günü məni başıuca edən məktubunuz Ağa məşədi Əsgər Ordubadlı vasitəsilə çatdı. Onu aldıqda işıqsız gözümə nur və kədərli könlümə sürur gəldi. Mən kiməm ki, yol tapım o mərhəmətli könlünə, Başımın tacı – ayaq torpağın, gözüm lütfünə, Məhəbbətli məktubun məni göylərə yüksəltdi, Duaçıların içrə bir daha başıuca etdi. Daha sonra nəzərinizə çatdırılır ki, yazdığınıza görə indiyədək bu taqsırlı qulunuzdan iki məktub almış və bir məktub əlinizə çatmamışdır. Mən bu məktubun çatmamasına xeyli təəccüb edirəm. O məktubda mən bir neçə xəbərlərlə yanaşı sel əhvalatından da yazmış, çox israrla Hacı Həmzə Ağa cənablarına tapşırmışdım ki, onu Sizin adresinizə göndərsin. O da söz vermişdir ki, tezliklə onu yola salsın. İndi ümid edirəm ki, məktubun yazılması haqqında sözsüz heç bir güman, tərəddüd qalmamışdır. Çünki mən öz sözümü etiraf edir və ikinci məktubda da yazmış idim ki, inanmasanız, onun yazılmasında şübhə etsəniz, Hacı Mirzə Ağaya yazıb soruşun. Mən öz sözümün üstündə durmuşam, inanmırsınız yazıb soruşmaq da istəmirsinizsə, onda artıq mənim əlacım nədir? Allaha and olsun, nə edəcəyimi bilmirəm. Bədbəxtliyə dözməkdən və danlağa qatlaşmaqdan savayı fikrimə bir şey gəlmir. Bir də sizin rəftarınıza təəccüblənir və heyran qalmışam. Yazırsınız: “İndi hər iki məktubu stol üstünə qoyub, tarixlərini yoxlayıram”. Heç Fascadan tərcümələr İsmayıl Şəmsindir. fikir etmirsiniz ki, bu, məktubdur, onda səhv ola bilər, tarixi düzgün yazılmaya bilər. Bəlkə də poçtda, çaparxanada itdi, necə ki, Sizin keçmiş məktubunuz itmişdir. Indi o məktub haqqında Məşədi Ağadan soruşduqda deyir – ustadından sənin adına məktub çatmamışdır. Poçtdan soruşanda cavab verir ki, çaparxana sənin adına məktub almamışdır. Nəhayət Siz özünüz fikir etsəniz, görərsiniz ki, bu məktubun itməsi nə Sizin ucbatınızdandır, nə də kiçiyiniz məktub göndərməkdə müqəssirdir. Bunların hamısı İran poçtasının intizamsızlığındandır ki, itibbatan şeyin məs’uliyyətini məhz öz üzərinə götürən yoxdur. Yazmışdınız ki, məşədi Əsgər Ağa Ordubadlı tacirdən xahiş edim mənim adıma Naxçıvana artıq qəzet göndərilməyəcəyi haqqında Sizin və mənim sifarişimi “Nasiri” qəzeti redaksiyasına çatdırsın. Lakin mən cənabınızın bu xahişini nə filankəslərə yetirdim, nə də o sifarişi o cənaba çatdırdım. Səbəbi budur ki, bu günlərdə həmvilayətlilərdən biri bizim hücrəyə gəlmiş idi. Bizim Naxçıvana gedəcəyimizdən söz açıldı. O belə məsləhət gördü ki, bu ayın axırınadək, ya rəcəb ayının birinci on gününün ərzində Naxçıvana gedək. İndi biz də belə qərara gəldik ki, elə edək. Buna görə də mən sifarişiniz haqqında xahiş etmədim, çünki biz on günədək Naxçıvana getməliyik. Mə’lum olur ki, Siz də qəzetin pulunu ödəmisiniz. İndi nə üçün qəzetin pulu aradan getsin? İndiyədək faydasız mənim adıma gəlmişdir. İndi nəyə laxımdır ki, Naxçıvana gedəcəyimiz vaxtda xahiş edək göndərməsinlər. İnşaallah Naxçıvana gəldikdən sonra əgər mənim adıma yazılmış olarsa, müvəqqəti olaraq poçtdan alıb oxuyaram. Sizin məktubunuz çatan kimi beş cild “Təshihül-hesab” kitabı və bir şüşə əla mürəkkəb bazardan aldım. Lakin iki-üç gündür ki, nə arxayın, nə də qeyri-arxayın adam tapmıram ki, onları göndərəm. Hətta karvansaralarda da axtarmışam, tapa bilməmişəm. Yuxarıda dediyim söhbətdən sonra bu qərara gəldim ki, onları özümlə gətirim, çünki kitablardan biri köhnə və cildi yırtılmışdır. Onları bu vəziyyətdə Sizə göndərsəm xəcalət olaram, Sizə göndərmək üçün layiq deyildir. İnşaallah Naxçıvana gəldikdən sonra cilidçiyə verərəm, yaxşı cildlə Sizə təqdim edərəm ki, layiqli olsun. Bir də yazmışdınız ki, mənim keçmiş məktublarım çox qısadır. Indi onların qısalığına əvəz olaraq, Sizə yazacağım məktubu o qədər uzadacağam ki, onu oxuyub qurtarmaq üçün iki saat əziz vaxtınızı sərf edəsiniz, axırda da mə’nasız və boş olduğuna görə heç bir nəticə almayıb bir xəbər əldə etməyəsiniz və beləliklə keçmiş məktublarıma şükr edəsiniz. Yenə də məktubumun pozğun xəttindən və hərfləri bir-birinin ardına qoşmağımdan danışmışdınız. Digər yerdə isə mürəkkəb sözlər və çətin ibarələr işlətdiyimə işarə etmişdiniz. Nə edim, Mirzə! Xəttimin pozğunluğu vaxtın darlığındandır, necə ki, bu məktubu dar vaxtımda yazmışam. Çətin ibarələrə gəldikdə mənə elə gəlirdi ki, o ibarələr xoşunuza gələcəkdir, yoxsa mənə çətinliyi yoxdur ki, başqa cür yazım. (Kiçiyiniz Hüseyn Rasizadə, cavab lazım deyildir) 2 Müəllim cənabları! Allaha şükür ki, sağlam və səlamətsiniz. İkinci, dəyərsiz qulunuz keçmişdə cənabanıza bir məktub göndərmiş idim. Bir neçə müddətdir ki, cavabı yoxdur. Bilmirəm səbəbi nədir? Buna bais kimdir? Böyüklər az biliklilərə e’tinasız olurlarmı? Şagirdlərə qayğıkeşlik böyüklüyü əskiltməz. Süleyman o cəlalı ilə qarışqanı belə nəzərindən qaçırmazdı. Bundan əlavə: Doğru deyil ki, ürəkdən ürəyə yol gedər, Ürəyim qüssədən yanır, ürəyində yox heç bir xəbər. Didarını görməyə ürəyimdə olan şövqü, Ürəyim bilir, mən bilirəm, bir də bilir ürəyim. İstəmədi bizi qəlbin sevmədi, bilməm neçin sevmədi. Bizə qəlbin yanmadı, bilmirəm neçin yanmadı. Allaha şükür ki, göz ağrısı rədd olub. Allahın ən böyük nemətlərindən biri olan sağlamlıq vardır. Yüksək cənabınızın nəzərinə çatdırılır ki, bu qısa, həqir məktub əlinizə çatdıqda cavabını göndərəsiniz, buna görə ki, həddən artıq mənə nigaranlıq üz vermişdir. Düzgün yolu izləyənlərə, Sizə və Sizinlə olanlara salam göndərirəm. Məşədi Səfər babaya və gözünüzün işıqlarına salam söyləyirəm. Vaxt dardır. Şagirdinəm mən hər zaman diləyirəm, O şən dodaqlarından bir təbəssüm öyrənəm. Ümidi-əfv 3 Böyük ustad və cəlallı atamız! Birinci, Sizin sağlamlığınız həmişə bizim diləyimiz və arzumuz olmuşdur. İkinci, nəzərinizə çatdırılır ki, bu fani və sədaqətli kiçiyinizin ürək məhəbbətini və mə’nəvi münasibətlərini mənim tərcümeyi-hal və şərhi-əhvalımda qeyd edərək, öz tükənməz mərhəmətinizlə məni yad edəsiniz. Bir aydır ki, qiymətsiz qulunuz cənabınıza poçtla bir məktub göndərmişəm, cavabını almamışam. Səfər ayının onunda idi ki, bu məktubu yazdım, onda dəhşətli sel əhvalatından da xəbərlər yazmışam. İndi bilmirəm, bu uzaq düşmüş qəribdən incimişsiniz ki, lütfünüzü azaldıb, artıq yad etmirsiniz, ya da işinizin çoxluğundan unutmuşsunuz. Halbuki, mən öz sədaqətimi mümkün qədər göstərmiş və məhəbbətimi bildirmişəm. Əvəzində isə xüsusi bir mərhəmət görməmişəm. Var mənim çoxlu gileyim səndən, Bilməm nə şikayət edim səndən. Hər halda mən öz taleyimdən şikayətlənməliyəm. Baharın şənlikləri şoranlıq yerdə hasil, səmər verməz və o hər daşın üstündə dayanmaz. Hər şeyin cövhərində qabiliyyət olmaq şərtdir. Ümid və arzu bəsləyirəm ki, itkin və uzaq düşmüş bu qəribə hər axşam və səhər mərhəmət nəzərinizi salasınız. Könlünü könlüm kimi əgər etsən, Məndəki möhnəti sən dərk edərsən. Tox çörək qayğısını bilməz belə, Ac yavan çörək yeyər çox həvəslə. Yazdığınız məsələ haqqında xəbər verirəm ki, “Nasiri” qəzetini abunə ilə alıb oxumaq artıq lazım deyildir. Çünki üç gün bundan əvvəl buraya gələn bir seyid həkim ara-sıra məktəbə yolu düşür, qardaşımla dostdur. Ona hər on gündən bir “Nasiri”, “İzzət”, “İttila” qəzetləri ayrıca olaraq verilir, o da gətirib məktəbdə oxuyur. Mən isə ondan alıb oxuyuram. İndi artıq abunə olmaq lazım deyildir. Başqa məsələlər haqqında görüşəndə danışarıq. Səfər yoldaşlarım Ağa Mir Hüseyn ağaya və Ağa Məşədi Əli cənablarına, gözümün işığı Mirzə Məhəmmədəliyə, Mirzə Məhəmməd Hüseynə və Mirzə Məhəmməd Sadığa salam yetirin, vəssəlam. Sizə məhəbbət bəsləyən Hüseyn Rasizadə. 1315 (1893)-cü il səfər ayının 10-da. Yenə nəzərinizə çatdırılır ki, səfər ayının birindən səkkizinədək “Əmsilə” və “Şərhi- Amil” kitablarını oxuyub, bitirdim. Ayın səkkizindənbəri “Sərfi-Miri” oxuyuram. İnşaallah axırınadək “Sərfi-Miri” də bitirib, “Təsrif” kitabını oxuyacağam, vəssəlam. Bundan artıq nəzərinizə çatdırılacaq mətləb yoxdur. Hüseyn Rasizadə 4 Naxçıvanda. Yüksək mərtəbəli, hörmətli böyüyüm Məşədi Tağı Sidqi cənablarına (onun yüksək sədaqəti əbədi olsun) çatacaqdır. Orucluq ayının 11-də Dost-aşnalarımızdan ummuşduq biz yoldaşlıq, Düzgün olmadı bu fikir, görünür ki, biz çaşdıq. Ruhum sənə qurban olsun! Salamdan sonra, mərhəmətli cənabınızın nəzərinə çatdırıram ki, uzun müddətdən bəri və çoxdandır ki, fədakar qulunuzu mərhəmətli nəzərinizdən çıxarıb, lütfünüzü əksiltmisiniz. Məni təəccübləndirən, heyrətə salan budur ki, belə e’tinasızlığınıza və məktub yazmamağınıza səbəb nə ola bilər? Bizə qarşı könlün... Xülasə: Gileylənir sadiq könlüm o mehriban cənabından, Nə qədər bir ovuc torpaq dözə bilər artıq bundan. Başınızı ağrıtmayım, məqsədim budur ki, mən Urmiyaya daxil olduğum ilk günlərdə cənabınıza bir neçə məktub yazıb göndərmiş və qəzetin gecikməsini də orada bildirmiş idim. İndi görürəm ki, taqsır xaraba qalmış Iran poçtundadır. Çünki mən dəfələrlə poçtdan soruşmuşam ki, Hüseyn Rasizadə Naxçıvanlı adresinə qəzet varmı? Cavab veriblər – yox, Məhəmməd Hüseyn Abdullazadə... adına vardır. Hər həftə onun yanına gedib soruşmuşam, məndən üzr istəyib deyibdir ki, başa düşmədən və bilmədən poçtdan mənə vermişlər, mən də alıb oxuyuram. Qəzet oxumağa çox həvəsim olduğu üçün deməmişəm. Eybi yoxdur, biz buna sevinərik ki, xaraba qalmış İranda qəzet oxumağa həvəskar tapılsın, qoy bizə çatmasın. Bundan əlavə, xaricə göndərilən hər məktubda, ya qəzetdə göndərilən şəhərin adı mə’lum olmazsa sahibinə çatmaz. Xülasə, təqsir adres verəndə, yazanda, çatdıranda və onu alandadır, yoxsa burada heç kim günahkar deyildir. Allaha şükür iki həftədir poçtdan qəzeti alıb oxuyuram. Qabaqkı qəzetləri də almışam, arxayın olun. Hörmətli cənabınızdan bir xahişim də var. O bundan ibarətdir ki... Özünüzün əhvalınız və xəbərləriniz haqqında geniş mə’lumat mənə göndərib, məni minnətdar edəsiniz. Əgər hal-hazırda Əlirza cənabınızın yanında oxuyursa heç, yox isə təkrar sizdən xahiş edirəm onu öz yanınıza çağırıb gündə bir-iki saat onunla fars dilində məşğul olasınız. Zəhmət haqqında nəzərdə neçə tutsanız mən ödəməyə hazıram. Buna görə ki, o da mənim kimi avara-sərgərdan qalmasın və bir-iki ildən sonra onu İrəvana, ya nəsihət gördüyünüz digər yerdə məktəblərin birinə qoyaq, elmini təkmil etsin, insaniyyət bulağından, heç olmasa, bir qurtum dadsın. Ümid edirəm ki, xahişimi yerinə yetirməkdə səyinizi əsirgəməzsiniz. Təmənna edirəm xəttimin pisliyini bağışlayasınız. Mürəkkəbin olmaması və gecə yarı özümü pis hiss etməyim xəttimin pozğunluğuna və mətləbin pərişanlığına səbəb olmuşdur. Məktubla başınızı ağrıtdığıma görə əfvinizi diləyirəm. Həmişə Sizə xidmət üçün tapşırıqlarınızı və təsadüfi müraciətlərinizi gözləyirəm. Hörmətli Ağa məşədi Qurbanəli Ağa Şərfiov cənablarına salamım var, vəssəlam. Kiçiyiniz Hüseyn Rasizadə 5 Naxçıvanda. Hörmətli ağa, izzətli başçı Ağa Məşədi Tağı Sidqi cənablarının (Allah onun yüksək mərhəmətini əbədi etsin) nəzərinə çatacaqdır. 2 cəmadiyələvvəl 1321 (1903) Ruhum sənə qurban olsun! Birinci, ümid edirəm ki, cənabınızın yüksək iqballı varlığınız tam sağlığa malikdir. İkinci, Sizin nəzərinizə çatdırıram ki, mən rəbiul-əvvəl ayının 13-də (21-ci il) Urmiyəyə çatdım. Poçtdan keçəndə istədim ki, kəlmə yazıb başınızı ağrıdım və bir qədər qiymətli vaxtınızı alım. Çapar vaxtı keçirdi və vaxt dar idi. Buna görə də məktub yazmaq mümkün olmadı. Bu gün fürsətdən istifadə edərək, heç olmasa, bu neçə kəlməni yaza bildim: Bu qiymətsiz qulunuz Urmiyəyə çatdıqda yüksək dərəcədə seçinc, şadlıq və fərəh mənə üz verdi, ürəyim açıldı. Doğrudan da Urmiyə Rim ölkəsi qitələrindən biridir. Şəhər özü səfalı, cəmaaəti saf ürəkli, sadəlövh, hamısı sənaye və kənd təsərrüfatı işlərində məharət sahibi, kəsbkarlıqda, ticarətdə qabiliyyətli olaraq, ölkənin və mədəniyyətinin inkişafına rəğbət göstərəndirlər. Lakin minlərlə təəssüf olsun ki, ingilis və rus kilsələri zənglərinin gurultusu ünsiyyətsiz müsəlmanların və iranlıların azan səslərinə üstün gəlir. Onların müsəlmanlıq aləminə qətiyyən e’tinaları yoxdur. Gündən-günə öz işlərinin irəli getməsinə çalışır, millətlərini artırmağa və başqa işlərinə sə’y göstərirlər. Şəhərin hər tərəfində, ortada yerləşən geniş sahələri, o cümlədən eni və boyu azı üç-dörd verst olan “Dilgüşa” bağını ingilislər əlinə alıb orada geniş layihələr üzrə gözəl binalar, xəstəxanalar, xoşa gələn məktəblər tikmiş, kilsəyə oxşar möhkəm qalalar çəkmiş, şəhər əhalisi içərisində onlara kilsə kimi şöhrət qazandırmışlar. Eləcə də burada rus kilsələri Naxçıvanda olan kilsələrdən on dəfə artıq geniş və böyükdür. Bunlar eyni halda möhkəm qaladır ki, adını kilsə qoymuşlar. Adres:Urmu, Hüseyn Rasizadə * * * Q.Şərifzadəyə məktublar 1 Naxçıvanda cənab məarifşüar və fəzilətasar, qəmküsari-millət və cannisarimədəniyyət, əfəndim Məşədi Qurbanəli ağa Şərifov damə lütfəhü həzrətlərinin hüzurialilərinə vüsul olan 1428 rəbiül-əvvəl Dərsəadət. Maarifpərvər əfənlim həzrətləri! Əvvələn ümid və rica ediyorum ki, ricali-himmət və ərbabiqeyrət həpsi səlamülmizac olub kəmali-sihhət və istiqamətdədirlər. Və saniyən lillahi-həmd vəlminnə, fədəvi sayeyi-mərahim-vayeyihəzrətixülafətpənahdə kəmali-əmniyyət və məmnuniyyətlə seyrü səyahət və kəsbi-mə’rifət edib, dürlü-dürlü istifadələr edirəm. İnşaallah təala, bundan sonra bə’zi əhvalati-layiqə və İttifaqiyyət lüzum peyda edirsə, müsamihə etməyib, təfsilən xidməti-aliyənizə mə’ruz edirəm. İştə artıcaq müzahimi-Övqat olmayıb, bir parça ixtisarən şərhi-hal ünvanilə ifadeyi-məram edəlim. Fəzilətli əfəndim! Haman gün ki, fədəvi cənabınızla xudahafiz edib şimendifer mövqifinə rəvan oldum, gömrük qabağında beş arqadaş bir faytona minib əsnayi-rahda bir zavallı bəlayə uğradıq, böylə ki, fayton yüzüqoylu olub bizim həpimizi altına aldı və qayət rahatsız etdi; pərişanhal və pəjmürdəhal mövqifə varıb kəndimizdə yaman bir fənalıq müşahidə etdik. Sonra artıq zəhmətlə bilet götürüb şimendiferə minib gecə saət 9- da Uluxanlı mövqifinə varıb, bir qaç saət orada istirahət edib, sonra Batuma yeksərə bir bilet aldım; Tiflis mevqifində arqadaşlarım maraqlanıb iki gün onlarla Tiflisdə qalmağımı xahiş etdilər. Bəndə təmərrüd etməyib şeylərimi “xraneniyə” kantoruna ısmarlayıb faytonla “Axundov” mehmanxanəsinə gedib də qərar tutduq. Haman gün bir parça səyahət edib kəndi obamıza evdət eylədik. Yarınki gün bir ofitserə bomba atılmasını eşidib kəndimizdən dolayı bir parça və fənalıq müşahidə etdik. Şimendifer biletinin vaqtının bitməsini və biri gün dəxi artıq bir fənalığa uğramağı məddi-nəzər edib də aqşam çağı şürişli və fəna bir zamanda kəndim fərdi-xeyir dışarda Şeytanbazarı keçdikdən sonra bir nəfər müsəlman bulunmaz ikən labüd və naəlac qalıb, Tanrıya pənah edib mevqifə yanaşdım. İçərisinə varıb da dəxi bir müsəlman görəmədim. Canım dəxi ziyadə sıqıldı, çünki hər bir tərəfdən fənalıq və darlıq görüb də ziyanlı bir kötülük müşahidə olunurdu. Qərəz, tuli-kəlamə mübtəla olmayalım. Batum şimendiferinin vaqtı yaqınlaşdıqda qəbzi nasilşikə verdim, şeylərimi eyi bir kupedə cəm edib bizi rahatlandırıb getdi. Üç nəfər gürcü bənə Batuma kibi arqadaş oldu. Bir buçuq saət qədər onlarla alışdıqda bə’zi mətləblərdən: kəndilərinin məzlumiyyətindən ermənilərin cinayət və xəyanətindən və Qəlyanovun zülm və şəqavətindən nəql edib, atəşparə kibi yanıb yaqılırlar idi. Sonra həpimiz uyquya nail olarkən yekdigərimizdən istizan edib gecə saət 11-də uyuduq. Səhər sübhdən uyqudan qalqarkən, şimendifer yolunun ətrafını seyr etmək ünvanilə baqarkən, gözümüz zavallı gürcülərin yanıb yaqılmış, qarət və yəğma olmuş dam və daşlarına düşdü: çe quyəm ki, nəqoftənəm behtərəst. Qərəz, Batuma varid olub, bir qaç gün iqamətdən sonra “zaqraniçnı pasport” alıb azçoq yol tədarükü mühəyya edib və bir dəst “alafranqa” əlbisəsi və bir eyi fəs və başqa bir taqım şeylər cəm edib, “Paqi” adlı fransız vaporilə aprelin 19-da aqşam Dərsəadət tərəfə azim oldum və vaporda dört nəfər osmanlı türklərilə arqadaş olub, bir parça ümur oruşdum, çünki əfəndilər Moskovdan gəlmiş mali-fəturə taciri və oqumuş, dünyanın şimdiki əhvalü evzanından xəbərdar həriflər idi. Ayın iyirmisində sübh vaporumuz Trabzona yanaşdı. Altı saət orada yük alacağını bilib, ufaq qayıqlara minib də bir qaç saət bə əzmisəyahət Trabzonda dolaşdıq... Trabzon çoq eyi və səfalı, ruhpərvər və nəş’ətgüstər bir bəldədir. Əvvəl dənizdən ufaq bir qəsəbə kibi görünürdü. Seyr edib gəzəndən sonra mülahizə etdim, böyük bir bəldə və kəndisi də vilayət (quberniya) məhsub olunur. Naxçıvana ordan bir açıq məktub da yazıb yolladım. Altı saatdan sonra vapora evdət edib rahət olduq. Vaporda iki nəfər dəxi arqadaş artdı. Birisi məktəbi-tibbiyyeyimülkiyyə mütəəlimlərindən və digəri dəxi məktəbi-tibbiyyeyinərbiyyə şagirdlərindən idi. Çoq zəki və kamallı çocuqlar idi. Bir-iki saat söhbətdən sonra uyuyub, sübh səhər çağı uyqudan qalqıb da kəndimizi Samsuna yetişmiş gördük və orada dəxi vaporun tə’viq etməsini sorub bildikdən sonra qayıqlarla altı arqadaş iskələyə yanaşıb doquz saət yeyib-içib səfalanıb hər bir soqaq və caddələri səyahət etdik və rüşdiyyə məktəbinin həyətinə gedib çocuqların jimnastik məşq etmələrinə tamaşa etdik və postaxanə qarşısından keçdikdə bir açıq məktub dəxi Naxçıvana yazdım. Vapora evdət edib, bir sutka dəxi yol getdik. Vaporumuz üç iskələyə yanaşdı, lakin çoq qalmadığından və küçük qəsəbələr olduğundan, düşüb getmədik. Axırıncı iskələ ki, Anapoldan ibarətdir, üç saət ora yanaşıb, sonra bir buçuq sutka – 36 saət birbaşa yol gəlib gecə saat üç buçuqda İstanbulun boğazına daxil olduq. Öylə ki, sübh açıldı, tamaşa etdik. Boğaz nə Boğaz!!! Allah zaval verməsin... Cayi-həmə yaran və əzizan xali! Müxtəsər, üç saət gözətləmədən sonra topçu əskərlərdən və iki nəfə kaptan təşrif gətirib, vaporu müayinə edib, sonra icazə verdilər. Bir buçuq saət Boğazın içi ilə yol Nə deyim, danışmasam yaqşıdır! Bütün dostların və əzizlərin yeri mə’lum! (farsca) gəlib aqibət köprüyə yanaşdıq və Boğazın əvvəlindən köprüyə kibi hər bir tərəf imarət, məscid, bulvar, səyahət etməli və səfalı yerlər idi. Sərriştə əldə getməsin qayığa minib rıxtıma çıqdım. Amma Boğazın içində silah və bir para yazıdan dolayı bizi aradılar, lakin hiç bir şey bulamadılar. Haydı, yavrum, haydı, oğlum, Allaha ısmarladım – deyib bıraqdılar. Gömrükxanəyə çıqdıqda şeyləri açmağa və pasportları pişnihad etməyə paşalar əmr verdilər. Pasportu təqdim edib, şeyləri də açıb hazır məddi-nəzərdə qoydum. Bir çert tütünə səkkiz quruş cəza aldılar. Ələl-icmal qaydalı və pakizə zakonlar icra edirlər, amma əfsus, on bir tanə səccadəmin gömrükləməkdə 25 quruşa kibi bəndən yazıçılar rüşvət aldılar. Əhvalım yenə digərgun oldu, fəfəndim. Cümleyi-mö’tərizə: “Mərhəmətli əfəndim! Əgərçi fədəvi şu səhifələri belə bir tulani yazmaqda kəndimə zəhmət bilmiyorum, amma sizin oquyan vaqt bıqmağınızı, yə’ni təngə gəlməyinizi təsəvvür edib də sizin fikrinizə qalıyorum. Barı Sirkəcidə Babi-ali caddəsinin qarşısında “İzmir” otelində 13 gün iqamət edib, dünkü gün Validəxanda bir oda qonuşdum da, təğyiriməkan etdim... Səyahət etməli yerləri tədricən bir qaç günlər gəzib tamaşa etdim. Böyük məscidlər və bə’zi əntiqanələr, tramvaylar və yeraltı maşınları və bə’zi vaporlar və qeyrə və qeyrə. Qafqasyadan təhsilə gəlmiş ağaları, əfəndiləri bir-bir arayıb aqibət bir qaçını buldum və hər iki gündən bir bir yerdə olub, söhbət ediriz. Yeddi-səkkiz nəfərə kibi Beyruta dəxi təşrif aparıblar, amma hansılar ki, azca mə’lumatı var, bə’zi alçaq məktəblərə qəbul eyləyirlər, bu şərtlə ki, sinni az ola. Amma onlar ki, bir parça mə’lumat sahibidirlər, onlar hiç biri məktəblərə qəbul olunmaq istəmiyorlar, fəqət qabil ədiblər və fazil, zəkilər indində qeyri-rəsmi surətdə kəndilərinin maraqınca hansı bir elmə talib isələr, təhsil etməyə şüru ediyorlar. Bəndə də əvvəl həvəsləndim ki, hər bir işdən sərfi-nəzər edib fəqət təhsilə məşğul olum. Sonra mülahizə etdim ki, bənim param bənim xərcimi ancaq bir buçuq sənə görə bilir. Ondan sonra hardan para bulacağam? Mütəhəyyir qaldım və boşladım. İştə bənim əfkarım: bən, inşaallah-təala, əgər mümkün olursa, bütün müxtəsər partiya ilə olan bir iş və ticarət nəzərdə qoymuşam ki, gündə altı saət vaqt itirsin, fəqət sonra həm osmanlı üsuluca, həm də fransızca kəndi qomşumdan Şeyx əfəndi ki, qabil və zabitəli və ezvairuzgara xəbərdar bir müəllim və ədibdir, gündə üç saət kəndi əfkarımca təhsil edim. Müxtəsər, nerdə olursam, oqumaqda müsamihə etməyəcəyim. Və inşallah təala, təhsil etməyə gəlmiş əfəndilər ilə Qafqasyaya evdət etdikdə eyicə mə’lum olunar ki, onlar nə təhsil qılıb və bən nə kəsb etmişim. Qərəz, baş ağrısı oldu. Bən ölüm, əfv ediniz! İstanbulun havası gözəl, Boğazının havası pək gözəl və qarşısının havası dəxi gözəl və eyicədir. Vəssəlam. Ərzi-səlam məxsusi bəxidəmati-aliyeyi-mütai Əsədağa Kəngərli, səlləməhumullahi ənilhədəsan və ümdəttüccar Kərbəlayı Nəsrullah və Mirzə Nəsrullah ağa Əmirov və cənab Nəsirbəyov və Bektaşov və Şeyxov, E.Sultanov və Məhəmmədov və Məşədi Məhəmməd ağa Şərifov və hər ki, başəd zi hali-mən pürsan yək bə yekra duayi-mən bərəsan və əziz və ərcüməndim Əbdüləziz və Əbdüləzim və Əli əfəndiyə dəxi məxsusi salamım var. Digər, əfəndim həzrətlərindən übeydanə rica ediyorum ki, məktubumun mütəvvəl və xəttinin müşəvvəş və kəlimatının mütəfərriq və hərcümərc olmasını əfv buyurub və üyubatından iğmazi-nəzər etsinlər. Əgərçi bə’zi əhvalatlar da qaldı, lakin nasıl edəlim, vaqta müsaidə yoq. Yoqsa təfsilən yazacaq oluyorum. Və illa xakpayınızdan təvəqqe ediyorum ki, cənab Şeyx əfəndiyə hər vəqt “Həblül-mətin” ruznaməsini oquyandan sonra verəsiniz və görəndə təməddünə qarşı təşviq və tərğib edəsiniz. Əl-əqəll Hüseyn Salik Rasizadə Naxçıvani, Dərsaədətdə, Validəxanda”. 2 Naxçıvanda. Səmahətli və fəzilətli əfəndim Məşədi Qurbanəli ağa Şərifov damə iqbaləhu həzrətlərinə vüsul olacaq bir məktub. Dərsəadət. 26 şə’ban 1324 mütabiq 2 təşrini-əvvəl, yaxud oktyabr 1906 Əsalətli əfəndim həzrətləri! Ümüdvarım ki, Naxçıvanın əhvali-hazirəsi rifahiyyət və əmniyyət üzrə olub vücudiməs’udunuz səhhət və e’tidal ilə bərdavamdır. Kim halımı soruşsa, bir-bir dualarımı çatdır (farsca). Mə’zirəti-məxsusə: zati-alilərinizdən şu məktubun səhvü nisyan və qələtatitəhəkkümisindən sərfi-nəzər edib əfv buyurmağınızı rica ediyorum. Bəyani-hal və şərhi-əhval: mərhəmətli əfəndim! Əgərçi kəndimə dair xüsusi əhvalatımı İstanbula varid olan kibi hüzuri-mərhəmət zühurunuza müfəssələn yazıb təqdim etmişdim və ondan daha şimdiyə kibi hənuz cəvab da almamışım; zati-alilərinizin kəsrəti-məşğələsindən naşi imiş, yaxud nədən nəş’ət etmişsə, eyicə fərqinə varamıyorum. Ancaq bəndəniz yenə müsamihə etməyib mücəddədən müzahimievqati-şərifə oluyorum. Nasıl ki, iləricə mə’ruzi-xidmət olunmuşdu, İstanbula varid olan kibi hiç bir yerə aşina olmadığımdan, əvvəlcə “İzmir” otelində on, on iki gün iqamət edib qafqasyalı qardaşlarımız ilə buluşub tapışdıqdan sonra mükəmməl surətdə İstanbulun bə’zi yerlərini səyahət edib layiqincə bir parça mə’lumat aldıq; amma oteldə və s. apartmanlarda olan arqadaşlarımızda bir parça bə’zi sıqıntılar mülahizə edib, Validəxanda bir oda kəsrətiməşəqqətlə icarə edib ələ gətirdim, çünki Validəxanda sakin olanlar həp əcəmlər, iranlılar olduğundan devlət nəzərində o qədər mütənabeh deyil, amma dışarılarda olan arqadaşların mənzillərində bir qəzetə, yaxud istiqlala dair bər’əks bir söz oquması və qonuşulması həp məmnu olub artıcaq mühalətdandır. Belə ki, müşarileyhimdən hiç biri istiqlal ziddinə dair bir mətləbin oquyub yazmasına iqdam edəməyorlar və yenə edəməzlər, amma Validəxan və qarşıki İstanbulun ötə tərəfinə, yə’ni köprünün o biri səmtinə təsmiyə olunur, “kürr və hürrdür”, bə’zi quyudat və can sıqıntısından azaddır. Validəxanda iranlılıq nöqteyi-nəzərincə və qarşıda əcnəbilər sakin olduğu cəhətə, amma hər bir əhraranə qəzetələr gətirmək əcnəbi postaları təvəssütü ilə pək qolay və pək asandır. Odur ki, şimdi qafqasyalıların və qazanlıların çoqusu qarşıda və bir-ikisi də Validəxanda və civarında oluyor. Fəlihaza fədəvi də müəllimin Validəxanına yaqın olduğundan, Validəxanını kəndimə məskən etdim... Amma mədəniyyətimiz və təhsilimiz: Rəbiüs-saninin əvvəlindən bəndəniz dərs və təhsilə şüru edib gündə bir saət fransızca və iki saət də türk lisanında bə’zi ədəbiyyat və tarixə dair elmlərdən oxuyorum və üç-dört saət də gündə məzkur dərsləri hazırlamağa məşğul oluyorum. Əlhasil, başqa bir şüğl və iş yapmağa daha vaqtım olmıyor. Həftədə ancaq cümə günü ki, tə’til edib, istehmam və qeyri bir ləvazimatı ələ gətirib dört-beş saət də arqadaşlarımız qafqasyalıların məiyyətilə Boğaz içinə və bə’zi hissiyyat artıran yerlərə gedib bir nev təğyiri-hava ediyoruz və Validəxanında bir qaç Iran tələbələrilə şərakətən “Həblül-mətin” gətirdiriz və “İrşad” da Mirzə Abdullaha gəliyor. Qafqasın möhnətəngiz xəbərlərini oquduqda pərişanhal olmağı nəzərə alıb, bə’zi sıqıntıları rəf’ etmək için “Molla Nəsrəddin” əmiyə də yazdım ki, qış gecələrindən ötrü fəna deyil deyə, bir müddət Rusiyanın İstanbuldakı postasına yollasınlar. Müxtəsər, tuli kəlama mübtəla olmuyalım. Hər dürlü xaricə qəzetələrində olan əhvalatlardan hər gün mə’lumat alıyoruz və cümə günlərində də bə’zi qiraətxanalarda, gah-gah da Kütübxaneyi-ÜmumiyiOsmanidə bir qaç saət əyləşib, əhvali-daxiliyyəyi layiqincə mülahizə ediyoruz. Əlhasil, bekar və asudə bir vaxt bulamıyorum ki, həm zatialilərinizə, həm də əhbabdan bə’zisinə bər səbili-ixtisas və iradət ərizənigar olub, lüzumunca izhari-həyat edəyim. Ümidvarım ki, həpsi elm təhsilini başqa bir məhəbbət və məvəddətə tərcih verib, daini mə’füvv buyuralar. Miriş ağa der ki: “Söz çoq, vaqt yoq”. Nə yapalım?! Naxçıvanda təhsil edib məktəbdən qurtarandan sonra müddətlərcə fevt etdiyim fürsətlərin və vaqtların təlafiyi-mafatına burada çalışmalıyım. “Mala yədriku vəla yətrik külləhu”. Məzmununca mümkün olduğu qədər bə’zi əvalimi dərk edib anlamağa və lüzumunca aşina olmağa məcburum; keçdi cəhalət zamanı!.. Gəldi hürriyyət zamanı... Bahəmeyi-in şu müddətləri fevt etməyimə yenə bais gözlərimin bir parça zəif olmasıydı ki, əlhəmd İstanbula yetişən kibi “Ziya əfəndi ki, Almaniyanın göz dokturluğunun məktəbini ən birinci imtiyaz ilə bitirmiş diplomantlarındandır” yanına gedib, gözümü göstərdim. Bir dava və ilac verib, sonra bir gözlük nömrəsi yazdı ki, arayıb İstanbulda bulamadım. Parisə yollayıb on dört gündən sonra aldım. Şimdi onun vasitəsilə bu səadətə müvəffəq oldum. Əgərçi bu xüsusda üç lirə məsrəf qoydum, amma, şükür gecə-gündüz təhsili-elmə lap eyicə dəvam edə biliyorum... ...Boğaz içinin havası pək lətif olduğundan, Qara dənizə qarışana kibi həp gözəl-gözəl köylər və seyfiyyələr tə’min etmişlər və altmışa qədər şirkət vaporu, amma ufaq vaporlar ki, ancaq 500 adama havi ola bilir, məhəllə vaporu ismilə və ucuz fiyatla minikləri şurayaburaya Hamısını dərk edə bilməsən də hamısını tərk etmə (ərəbcə). taşımaqdadırlar, keçən gün “Iqdam”da oqudum ki, yenə iki böyük və çoq iti yol gedən vaporlar gəlmiş, biri “Tiri-müjgan” və digəri “Feyzialəm” ismində ki, Bəhri-Səfiddə qullanmalıdırlar. İstanbulda var dört tramvay yolu ki, hər birində 24-ə qədər vaqon oluyor, qarşıda köprünün o biri tərəfində daha bir tunel yolu vardır ki, on dəqiqəyə qədər yenişdən yoquşa qalqıyor. İstanbulda çox böyük qiraətxanə və kütübxanalar var, amma layiqlərincə kitabları və qəzetələri yoqdur, çünki hər bir eyi mündəricat və mətbuat yasaqdır. Böylə anlaşılır ki, dörtbeş sənə bundan əqdəm Türkiyədə hürr əsərlər var imiş və camaata da belə dəhşətli surətdə sıqı tutulmazmış, ələlxüsus KütübxaneyiÜmumiyi- Osmaninin bir tərəfində yedi-səkiz sandığa kibi kitab vardır ki, beş sənə bundan əqdəm yasaq və məmnu deyilmiş, amma şimdi yasaq olmuş... ...İstanbulda mütəəddid və gunagun teatrolar var; ələlxüsus ramazanda büsbütün kəsəbə və çoq əsnafın dükanları gecələr açıq olub, məfhum olduğuna görə, teatrolar daha ziyadələşir və türklər də o gecələrdə teatroya getməyə artıcaq talib və rağib oluyorlar. Qarşıda kı, köprünün o biri tərəfidir və səkənəsinin də çoqusu əcnəbi olduğundan içkiyə əcnəbilərə mümaniət yoq, ama müsəlmanlara həp yasaqdır, kimsə ələzzahir içki içəməz. Amma İstanbulun bu biri nisfində ki, peyğəmbərin əbası, əmmaməsi və sancaği-şərif və sair mütəbərrikə şeylər oluyor, hiç bir tanə dükanda açıq içki satılamaz və bu biri tərəfdə o şeylər səbəbilə qarşıdan devlət və camaat indində möhtərəm və əzəmətli məhsub olunur, böylə ki, kərrat süfəra və konsullardan bu səmtdə sakin olmağa talib olublarsa da, devlət kimsəyə izn verməmiş. Kart vərəq bil’ümum yasaqdır... Ünas firqəsi, büsbütün xanımlar üzüaçıq və hürrdürlər, amma namünasib bir şey yapamazlar. Xilafişər’, bir iş nəş’ət ediyorsa, devlət çoq sıqı tutuyor. Amma bə’zilərinin də müxtəsər bir yüz örtüyü vardır. Türkiyədə muzey sənətinə tərəqqi verməyə çox təlaş və sə’y olunur. Keçən günlərdə bir teatroya getmişdik. İran hüriyyətxahlarının fransızca şəbehini çıqarırlardı. İstanbulda dəbistani-iraniyan olduğu kibi, Trabzonda da olub, İzmirdə də yeni bu günlərdə müşiri-hüzur təvəssütü ilə tə’sis olundu... ...Gecə yarısıdır. Əfəndim, ibarələrin yekdigərindən birəbt olmasını əfv ediniz. Daha vaqt qalmadı. Səlame-mən bə anan ki, bəhəqq təkəllüm gərdənd, bəhəqq qoftənd, bəhəqq xoftənd. Əbdüləziz əfəndiyə bəndən məxsusi səlam. Xudahafiz. Əgərçi bə’zi sözləri yazmağa yer qalmadı, amma nə yapayım?! Daha vicdanımda halət və vaqtda da müsaidət yoqdur. Yenə xudahafiz. Hüseyn Rasizadə Naxçıvani. İstanbul 3 Naxçıvanda. Mə’rifətli, mərhəmətli və tə’rifə sığmaz Məşədi Qurbanəli ağa Şərifov cənablarına çatacaqdır (müvəffəqiyyətləri daha artıq və mərhəməti daha daimi olsun. 2 rəməzan 1324, mütabiq 16 təşrini-əvvəl oktyabr 1906. Ruhum fədası olduğu cəvahir! Birinci, ümid edirəm ki, Naxçıvanın indiki vəziyyəti rifah və əminamanlıqdır. Sizin yüksək dərəcədə bəxtiyar varlığınız da sağlam və səlamətdir. İkinci, qısaca o böyük Ağanın nəzərinə çatdırıram ki, keçən həftə hörmətli cənabınıza məktub yazıb, imkan daxilində geniş mə’lumat vermişəm və yenidən başınızı ağrıtmağa ehtiyac yoxdur. Lakin nə deyim ki, deməməyim daha yaxşıdır. Bu gün naxçıvanlılardan bir-birinin ardınca iki məktub Şeyx Məhəmməd ağadan və gözümün işığı Əlirzadan aldım. Birinci məktubu oxuyub sevindim. İkinci məktubun məzmunundan isə kədər dəryasına cumdum. Əlirzanın məktubu onun təəssüflü əhvalını bildirirdi. Ürəyim kəbab oldu, əhvalım iztirabla doldu. Mən İstanbul səfəri fikrinə düşdükdə cənabınıza bildirdim. Siz də məni bu işə təşviq etdiniz. Sonra isə anamın halını düşünüb məndən ayrı qaldıqca halı necə olacağını təsəvvürünüzə gətirdiniz və yenə getməyimi məsləhət bildiniz. İndi Sizin mərhəmətinizdən ürəyim istədiyi kimi arzularıma nail olmuşam. Lakin!.. Lakin məni asudə öz halıma qoysalar: Bu ölkədə ürəyim min yerə parçalanmış, Hər biri min nazənin dilbər əlində qalmış. Bu, bir işarədir. Mədəniyyətə həsr edilmiş bu əsrdə hamı elm əldə etməyə rəğbət və hər kəs mə’rifət qazanmağa qeyrət göstərir, heç Mənim salamımı haqq danışanlara və haqq yolunda ölənlərə yetirin. (farsca) insafdır ki, biz bəsirət gözümüzü yumaq, qəflətə, cəhalətə cumaq? Bu, bir fürsətdir ki, halhazırda əlimə çatıb, tale üzümə səadət qapısı açıbdır. Lakin təəssüf, min təəssüf! Bu qədər çoxlu məşğələlərlə bərabər, Əlirzanın məktubları ürəyimi solğun və əhvalımı pozğun edir. O, arası kəsilmədən yazır ki, beş-altı aydır qardaşım Şeyx məni nə oxumağa göndərir, nə də bir işə düzəldir! Bilmirəm nə edim, nə çarə qılım? Nəyin dalınca gedim?! Az qalır ki, qüssədən həlak olum. Xülasə, bu dərdə nə edim, nə çarə qılım, tutulmuşam, vəssəlam. Mənə bir çarə yolu göstərin ki, işsizlikdən ciyərim qana dönmüşdür, ya bir tədbir görün İstanbula gəlim, ya da haraya məsləhət bilirsiniz, oraya gedim? Cəvab. Mənim ağam! Başınızı ağrıtsam da, cənabınıza mə’lumdur ki, onun nə İstanbula getməsinə, nə də başqa yerə getməsinə mən qısqanmıram. Lakin Siz bildiyiniz kimi, əgər o da mənimtək oxumaq üçün qürbət vilayətə gedərsə, anam ikimizin ayrılığına tab gətirməyəcək, “Həyat” qəzeti kimi diri-diri vəfat edəcəkdir. Sözün qısası, Sizə bu baş ağrısı verməkdən məqsəd budur ki, öz yüksək mərhəmətinizlə məni minnətdar edib, lütf qılıb ya Şeyx Məhəmmədi yanınıza çağırasınız, ya da özünüz onun yanına gedib, Əlirzanın oxuması haqqında onunla bir-iki saat məsləhətləşəsiniz. Hər növ ilə olursa, Naxçıvanda onu inspektoriya nəzdində qorodskoye uçilişşenin iste’dadlı müəllimlərindən birinin, ya Mirzə Abbasın, ya da cənabınızın məsləhət gördüyünüz hər kimin yanına qoyasınız oxusun. Aylıq nə olarsa, Şeyx cənabları bankda onun öz pulundan götürüb ödəyər. Xülasə, əgər onu bir işlə məşğul etsəniz, bu qiymətsiz qulunuzu sevindirir və məni kədərli xəyallardan xilas edərsiniz. Onun sinə qəfəsi çox dardır və bə’zi hadisələr ürəyinə sığmaz. Onun haqqında bir qədər də ehmalkarlıq və e’tinasızlıq olarsa, özünü itirər. Gümanım budur ki, ürəyini ələ almağa nail olacaq və boş xəyalları başından çıxaracaqsınız. Rus dilini təkmilləşdirməyi ona tövsiyə edin. Mümkün olarsa, fars və türk dillərini də təkmilləşdirsin. Vaxtı imkan verməzsə, mən Naxçıvana qayıdandan sonra özüm onu bu işə təşviq edərəm, vəssəlam. Məndən ağzını haq sözlərlə açan və həqiqət danışmış olanlara salam. Ən kiçik duaçınız Hüseyn Rasizadə Təsadümi-əfkardan bariqəyi-həqiqət parlar. Ümidim fəqət Sizin lütfünüzədir, əfəndim! 4 Naxçıvanda. Miri-möhtərəm, vətəndusti-müəzzəm Məşədi Qurbanəli ağa Şərifov həzrətlərinə təqdimeyi-acizanəm. Eydi-əzha 1326. Əfəndim! Məktubunuzu – o səmimiyyətpərvər məktubu keçən gün postadan aldım (Xeyir, kantordan aldım). Bəndənizi məs’ud Türkiyənin böyük bayramı ilə, Məclisiməb’usan güşadı ilə təbrik ediyorsunuz. Filhəqiqə məs’ud kibiyim, bəlkə də məs’udum, fəqət bəhərhal bu məs’udiyyət, bu şərəf şərifovların, sidqilərin tərbiyeyi-nikbinanələrinin nəticeyi-şə’şədarı ilə təşviqati-qiymətdarına racedir. Sizlər ülüvv cənablarınızla pəriyihürriyyət və mədəniyyətin yüzünü qaplamış o müciç pərdələri, o qaranlıq örtüləri yırtdınız, parçaladınız da, təhsili-mə’rifət, ülüvvü əzəmət, məhəbbəti-hüriyyət nə olduğunu bana anlatdınız, yoqsa... ilələbəd zəlalət uçrumlarında, cəhalət bataqlıqlarında məhv olub gedəcəkdim. Bən daima sizə minnətdarım, əfəndim! Unutulmasın da, “bayram təbrikiylə əllərinizi sıqar, ərzisəmimiyyətə müsaraat edərim”. On beş gündə bir Hacı Baba ağa kantoruna getməklə mö’tadam. Hacının Süleyman bəy ismində bir böyük oğlu var. Qayət nazik və düşüncəli, fəzilət və kəmalata malik bir zati-möhtərəmdir. Bə’zən məktub üçün kantorlarına getdiyim zaman (xüsusi) və başqa bir odada müşarileyhlə bir-iki saat söhbət və məhəbbətə baqarız. Keçən gün də bər mö’tad və bayram təbriki için kantora getdim, əfəndilərin həpsilə birər-birər görüşdüm. Sonra Süleyman bəy Ağa Zeynal ilə bəndəni görüşdürdü və məktubu da verdi. Oquduqdan sonra ixlasım Ağa Zeynala bin qat ziyadə artdı, səlamınızı ərz etdim. Sonra Süleyman bəyin nəzakəti-muşikafanəsilə ikinci odaya keçdik, bol-bol, geniş-geniş söhbət etdik. Maşallah, eyi cavandır. Pək çapuq islah olunur. Hasili, bizə həmməslək (?) bir zatdır. Tərəqqiyə müstəidd, həqiqətə müştaq bir gəncdir. Bir-iki saət həsbi-hal etdikdən sonra vida edib, Hacı Rəsul ağaya getdim, odada yoq, kart bıraqdım. “Müşarileyhi şimdiyə qədər ancaq iki-üç dəfə xüsusi görə bilmişəm. Əksəriyyən getdiyim zaman odada bulamam, bulduğum zaman da bir qaç həşəratül-ərzlə bulurum Miladi 1908 ki, işimizə gəlmiyor, quru-boş lafdan başqa bir şey zikr olunmuyor. Mümkün olsa bir daha sizin səlamınızı yetirmək için görəcəyim”. Sonra Tağızadə Mir Cavad ağaya da bir kart bıraqdım. Sonra bir evə getdim ki, orada İran əhrarından Naci bəy ismində bir zatı ziyarət edəcəkdim. İçəri girdim, məgərsə Hacı Rəsuldan maəda bildiyim gənc İran əhrarının ən həmiyyət pərvərlərindən yeddi-səkkizini orada buldum. Eyicə söhbət etdik, yemək yedik, sona doğru Boğaz içi vaporlar ilə həpimiz bir yerdə Kazı köyü ismində bir köyə getdik ki, Mirzə Məhəmmədəli xan (Seyid Həsənin yoldaşı) orada iqamət ediyor. Müşarileyhlə bir qiraətxanədə buluşduq, kəmaliməhəbbət və səmimiyyətlə iki-üç saət qədər söhbətə məşğul olduq. Bən də Mirzə Məhəmmədəli xanın yanında oturmuşdum. Söhbətlərimizin nisfi zatialinizə dair oldu. Və müfəssəl surətdə sizin başınıza gələn bəlaların (daha doğrusu, vicdan və insaniyyət naminə yapdığınız alicənablıqdan dolayı çəkdiyiniz üzüntülərin, düçar olduğunuz sıqıntıların) həpsinin birər-birər yanaraq nəql etdi. Doğrusu, bən bir az eşitmişdim. Fəqət, bu dərəcə bilmiyordum. Nə qədər mütəəssir olacağımı, qəlbimin və qəlbimizin nə böyük alan və ikdara hədəf olacağını kəndi qəlbinizə müraciətlə pək eyi bilə bilirsiniz. Minəl qəlb iləlqəlb... fəqət, şimdidən sonra quldurlara, haydutlara – bir az olsun – e’timaddan çəkinəcəkmisiniz? Haşa! Qabil deyil, imkan xaricində bir şey. Bu hal, bu vicdan, bu ülüvv cənab sizdə (ba şir əndərun şod və ba can bə dər rəvəd). Hər şey dəyişsə, təbiət dəyişməz. Nə isə, miri-müəzzəmileyhdən də kəmali-təhəssürlə ayrıldıq. İstanbula gəldik. Qürubun o hüznalud bulutları, o kədərnümud qaranlıqları arasında, yuvarlana-yuvarlana doğru otelimizə gəlib, odamızın xəfagah sükununa çəkildik. Və bir-iki kəlmə ilə sizi tə’ciz və təsdi etmək için yorğun bir halda şu ərizəyi qaralamağa qərar verdik. İştə bir günlük ruznaməm. Və bunu da unutmuyalım ki, Məmmədovların, Mirzə Məhəmmədəli xanın və s. əhrari-İraninin zati-vətənpərvəranələrinə xüluskaranə səlamları, səmimanə ərziehtiramları var... Səid Səlmasi isə bir qaç gün bundan iləri o tərəfə əzimət etmişdir. Şimdi, – arzu buyurduğunuz vəchlə, – bir qaç kəlmə də öz məişətimə dair yazım. Ürəkdən ürəyə (ərəbcə) Südlə gəlib, canla çıqar (farsca). Əfəndim! Bəndəniz ta Ramazana qədər beş-altı ay (e’dadi) proqramını ikmala çalışırdım və hər həftə də məşhur filosof Riza Tevfiq bəydən bə’zi həqayiqə dair bir-iki dərs proqram xaricində oquyurdum. Sonra hürriyyət alınır-alınmaz Riza Tevfiq bəy Ədirnə məb’usu intixab edildi. Bə’zi asari-nafiə nəşrinə başladı, darülfünunun ədəbiyyat şö’bəsinə professor tə’yin edildi. İttidad-tərəqqi cəmiyyəti tərəfindən millət vəkalətinə namizəd oldu. Xülasə, iş iş üstündən aşdı, daşdı, bizə vaqt qalmadı. Sonra Ramazanda darülfünuna istida təqdimilə ədəbiyyat şö’bəsinə qeyd və qəbul olundum. Şimdiyə qədər də davam ediyorum. Şimdilik bənim tə’qib etdiyim dərslər: ədəbiyyati-osmani, ədəbiyyatifarsi, tarixi-ədəbiyyat, məbadiyi-fəlsəfə, tarixi-ümumi və siyasi, coğrafiyayitarixi, təbii və ümrani, həftədə on dörd dərs birinci sınıfda oquyorum. Fürsəti fevt etməmək için yeddi dərs də ikinci sınıfa dəvam ediyorum. Məktəbimiz üç sənəlik və üç sınıfdən ibarətdir. Əgər bu sənə birincidən imtihan verəcək olursam və keçinəcəyim biəyyi nəhvin kanə yolunda olursa, gələcək sənə də, həftədə yeddi dərs ikincidə və on dörd dərs üçüncüdə istima edib mə’lumati-laziməni əldə etmiş olurum. Fəqət ikincidən şəhadətnaməyə müvəffəq olsam belə, ehtimal ki, üçüncüdən olamam. Fəqət, bə hər hal hər üç sənəlik mə’lumata dəstrəs olurum. Çünki hər sənənin dərslərini çocuq kibi əzbərləmək lazım (madam ki, bana elm lazımdır, şəhadətnamə lazım deyil), o surətdə əgər müqtədir olursam, ikisini çocuqcasına imtihana hazırlanırım, fəqət üçüncüsünü bilib öyrənərim. Zəhəmati-məşaqqəsinə paybənd olmam. Bu proqram ustadi-möhtərəm Riza Tevfiq bəyin səlah gördüyü bir proqramdır (Şəb abistənəst, ta çi zayəd səhər). Demək ki, bərhəyat olursam və keçinəcəkdə zorluq çəkməzsəm, topu-topu bənim İstanbuldakı övqati-təhsiliyyəm bir buçuq sənə qədər küçük bir müddətdən ibarət olacaqdır. Fəqət?! İştə məsələnin ən yaralı nöqtəsi bu istifhamlı, bu heyrətli “fəqət?!”dən ibarətdir: çünki bu fəqət bəndənizi çocuqluğumdan bəri görmədiyim, bilmədiyim, sevmədiyim, sevmiyəcəyim o qorqunc, o müdhiş hiçliyə... (dilənçilik) denilən o quduz illətə yalvartmaq istiyor. Fəqət əfsus, həzar əfsus, bənim təbiətim, yaradılışım bütün-bütünə bu Keçmişdə olduğu kimi. Gecə boyludur, kim bilir səhər nə doğacaq. illətdən qaçar, bu zillətdən qorqar. Bən hamallığı, xidmətkarlığı pək ziyadə sevərim. Fəqət böylə bir devri-hürriyyət və zəmani-səadətə bənliyimi satmaq, əsir almaq istəməm (əsir olduğum bir şey varsa o da həqiqət və məhəbbətdir). Əsarət zəncirinə bağlanmaq, o müləvvəs qeydi çəkməyə razı olamıyorum. Səbəbi isə ağır yük taşımaq, məğruranə bir minnət çəkməyə bir dürlü könlüm qane olamıyor. Məşhur Kəmal bəy demiş ki “kimsənin lütfünə olma talib, – əvəzi cevhərihürriyyətdir”. Bilməm hiç ki, ömrünüzdə özgələrə ehtiyac hissilə mütəhəssis oldunuzmu? Bəndəniz sizin Tiflisdən yazdığınız məktubu aldıqdan sonra Rəhim xana iki məvəddəti məktub yazdım. Fəqət para, filan için bir işarət etmədim, ba həmeyi-in yazdığım məktub guya bəni əzir, bəni boğuyordu. (Sonra Tiflisdən Hacı Seyid Bağır ağadan üçər-beşər rublələrlə toplanan məbləğin surətini istədim. Ondan da bir cəvab alamadım. Pək ziyadə sıqıldım) Çünki siz bana iqraz deyə yazmışdınız, onun için bilmək istədim, mütəəssif ki, biləmədim. Sözün ən qısası bəndəniz şimdilik əlimdə olan beş-üç lirədən yemiyə-yemiyə (daha doğrusu, həftələrlə penir-əkməklə qənaət edərək) kamalisəfalətlə artıra bildiyim cüz’i bir məbləğlə bir qaç ay kəndimi idarə edə bilirim. Yalnız burası bilinməli ki, həyatım fəlasifeyi-kəlbiyyun ki, yaşayışları kəlb yaşıyışından təfriq olunmaz – həyatından pək fərqli deyil. Lakin keçən sənə yazdığınız proqrama tevfiqən və o təəhhüdata istinadən yapdığım ən böyük yanlış üç sənəlik geniş bir proqramdan iləri gəlmə bir xəta oldu ki, onu təhvil etmək imkan xaricində ədd olunacaq qədər gücdür. Fəqət bununla bərabər şu müddəti-mə’luməyi hər dürlü fəlakətə köks gərməli olsam belə dəvam etdirəcəyim, bu xüsusda hər məşəqqəti biryolluq gözə aldırmışım. Hacı Rəsula şimdiyə qədər bir söz söyləmədiyim kibi – yazdığınıza rəğmən – Təbrizə də əsla bir kəlmə işarət etmədim və etməyə də cəsarətim gəlmədi, çünki cavanmərdanə təəhhüd edilən bir sözə – bir və’də – istər iqraz, istər həmiyyət olsun – təkrar-təkrar biz batırmaqdamı lazım?! Bu bəncə bir zilldir. Həqiqətən, dünyada hər bir şeyin də bir qanunu var. Əgər iqraz məsələsi isə, ona kəfil, zamin lazım, ac, biilac tələbədən nə bəklənir. Əgər həmiyyət və üxüvvətə məbna bir təsəvvür isə tələbəlik naminə isə, o da seyiddən, molladan bir şey olmalı ki, o təhsilin dünyasına mənffəti olmasa belə, axirətini abad edər ki! Deyilmi? Mühəqqəq böylə! Nə isə, bu dərəcədə kədərli və sıqıntılı bir zamanınızda mə’mulunuzun xaricində olaraq tə’ciz və təsdiq ediyorum isə də (Cormi ke mirəvəd bəomid-e ət-ye tost) misrası istinadgahımdır. Bütün vətəndaşlara səlam və ərzi-ehtiram, baqi xülus və səmimiyyət. Müntəziricəvabım. H.Rasizadə İlk istid’ayi-acizanəm xəttimin çirkinliyini əfv etmənizdir, çünki bir dəfə sür’ətlə yazmağa alışdıqda, sonra tərki gücdür. 5 Naxçıvanda.Cənab məxdum və möhtərəm ağayi-Şərifzadə Qurbanəli həzrətlərinə ərizeyi-acizanəmdir. 23 şubat – fevral 1909 Eydi-səidi-novruzunuzu bilxassə təbrik edərim. Həqayiqpərvər əfəndim həzrətləri! Şərəfsüdur buyurulan iltifatnamənizi iki gün əvvəl günortadan aldım. Oracıqda açıb oqumağa başladım. Süleyman və Zeynal bəylərə səlamınızı söylədim, hər ikisi izhari-təşəkkür etdilər. Sonra oradan odama gəldim, məktubu çıqarıb bir daha kəmali-diqqət və əhəmiyyətlə nəzəri-tədqiqdən keçirdim. Oqudum, bir daha oqudum. Oquduqca məsrur və məmnun oldum, məmnun olduğum qədər də məhzun oldum. Məktubunuz qevsi-qüzehli hava kibi bir anda, bir baqışda həm bahar çiçəklərini tənzirə qalqışır, gözəl və mütəməvvic əlvan sərpiyordu, həm də o rənglər, o qevsiqüzehli, o ləm’ədar və fərəhli rənglər arasında bir rəngi-matəm, bir levheyi-nürələm, bir barani-sitəm sisləri yağdırıyordu. (Fəqət heyhat!.. İnsan daima aldanmağa məhkumdur) Əfəndim! Başqalarına məktub yazdığım zaman nasıl isə hiç özənməm, xeyir, yanlış söylədim, hiç düşünərək yazmam, yə’ni düşünüb də yazmaq istəməm. Fəqət sizə gəlincə, bir yapraq kağız əlimə aldımmı? Dərhal geniş-geniş sahələr, parlaq-parlaq ülviyyətlər, acı-acı həqiqətlər, xüsusən təsvir və təsəvvürü güc bir çoq fikirlər alay-alay gözümdə təcəssüm edər kibi olur. Nə qədər mə’nalı bir şey yazmağı arzu ediyorum isə də ən sonunda hiç bir şey yazamadığımı görərək, hiddətləniyorum, çünki sizə məktb yazarkən, düşünüyorum ki, kaş mümkün olaydı da bir səhifədə, bir sətirdə, bəlkə bir kəlmədə fikrimi, Sizin bağışlayacağınızı ümid edərək, təqsirə yol verirəm. duyğumu, məhsulati-təcrübiyyəmi sizə ərz edə biləydim, heyhat, olmuyor, olamıyor ki! Fəqət, bir həftə yan-yana, diz-dizə oturulsa, yenə bir dürlü kəşfi-həqiqətə doğru bir qədəm, bir addım atılmaq ehtimalı var. Əfsus ki, o da şimdilik namümkün!.. Bə’zən vicdanınızın nazik və pak səhifələrini oquyorum da, dərin bir inşirah, geniş bir səfvət aləmində yaşıyorum, zənn olunur. Fəqət o saf vicdanın bir az daha ifratını hiss etdiyim zaman tüklərim ürpəşiyor. Sonra bütün-bütün safdərunluğun əleyhində bulunacağım gəliyor. Daha doğrusu, bulunuyorum da. Məsələn, “əmmamə”, “came”, “məsəleyixilafət”, “mədəniyyət”, “həmiyyət” və “tərəqqi” kəlmələri bir-birinə qarışaraq, bir mühəssələ təşkil edəcəyini, yaxud edə biləcəyini düşünürkən, bütün-bütün bir xəyal, bir kölgə, bir namütənahilik, bir hiçlik qarşısında bulunduğuma hiç şübhə etmiyorum. Və möhtəşəm bir filosofi-kəbirin dediyi kibi: “təbiətdə hiç bad-hava (müftə) bir şey olmadığını, qeyri-təbii olaraq, şö’ləpaş olan həqiqətlərin puç bir xəyaldan ibarət olduğunu” göz önünə gətirərək, hiç bir şeyə dərhal etimad edərək, göydən zənbil ilə nazil olduğuna etiraf edəmiyorum. Hasiliəhbablıq, mədənilik, gözəllik, hissi-mərhəmət, ruhaniyyət həp birər incə teldən, şəxsi və adi, qırılacaq qədər çürük bir teldən asılıdır ki, tədqiq və təcrübəyə qalxışsan, dərhal qarılır! Dərhal pozulur, dərhal sönər... (Mən günğixabdidəvü aləm...) Nə isə, əfv edərsiniz. Dilimin pəltəkliyindən, kəkələməsindən naşi sükutu daha mürəccəh görüyorum. Bən sözlərimdən mə’na çıqaramadığım kibi, ehtimal ki, siz də düşünməyə, özənməyə məcbur olacaqsınız. Artıq yenə kəndimizə, kəndi əhvalımıza dair qonuşalım. Əfəndim! Hacı Rəsulun məktubunu yapışdırılmamış bulduğum için kəndi-kəndimə müsaidəkaranə bir hiss duydum, sonra zərfin yapışqanına diqqət etdim, yerində, yə’ni əvvəlindən yapışdırılmamış... Sonra sizdən istizan edər kibi bir vəziyyət alaraq, məktubu oqudum. Ayrı, qeyri bir şey bulamadığım için sərbəst bir məktub olduğunu anladım. Fəqət kəndimə aid olan qismini bütün-bütün qələmlə cizdim və lüzumsuz bir adi dilənçilikdən fərqsiz olduğuna hökm edərək, naqabilli-təsəvvür bir halda müğbərr oldum, çünki bəndəniz məktəbitərbiyəyə girdiyim zaman “əməleyi-mevtalıq” təbiətini kəndimdən atmışdım və şimdiyə qədər də o hal ilə, yə’ni o saf və pak vicdanla yaşıyorum və yaşadım. Halbuki hal-hazırkı vəziyyətim bütün-bütün Bən yuxu görmüş bir lalam, aləm isə... (farsca) bəni şaşırtdı. Şu vəziyyətlə yaşamağı hiç bir surətdə, hiç bir zaman sevməm, sevəməm. Və sonra təcaribi-tüccariyyəmdən də bana çoq istifadələr olmuşdur. Ən birincisi isə hər şeyə, əvət, hər adi bir şeyə, hətta çürük soğan qabığına belə bir fiyat, bir qiymət vardır. Qiymətsiz bir şey olmaz. Olsa-olsa, Kuhkəmər seyidləri ilə Nəcəf mollalarının məzhəbində, məsləkində olur. Iştə bu qədər!.. Doğrusu, həm Hacı Rəsulun məktubunda, həm bənimkindəki əsəfamiz, sıqıntılı sözləriniz və “qələm inca rəsid sər beşikəst!..” kibi mərhəmətpərvərliyiniz mükəmməl bir makina (maşın) təzyiqilə bəni sıqdı, sıqdı və ruhumu, hissiyyatımı parça-parça etdi. Ciddən sizin bu qədər məhviyyətinizə mütəəssif oldum... Bən kəndim o qədər əczaizm bir hal ilə ianə tələbinə qalqışsam, buracıqda bilmədiyim və bildiyim osmanlılardan istədiyim qədər istianə edə bilirim, yə’ni dilənə bilirim. Sözün açığı, şu rəzalətdən bu qaç gündə bütün-bütün kəndimi şaşırdım. Üç-dörd sənələr ilə hər sənə altmış-yetmiş lirə sərf edən sair Qafqaz tələbləri şimdiyə qədər bizim bu dibsiz, hiçahiç rəzalətimiz qədər böyük və çirkin bir zillətə hədəf olmadılar. Şimdi bən, ən lazımlı təhsilimə bitmiş nəzərilə baqıyorum. Bundan sonrası isə darülfünün dərsləri peydərpey məcmuə surətində nəşr olunacaqdır. Ha məktəbdə xocadan dinləmək, ha dəftərdən, məcmuədən tədqiq və tətəbbö etmək – hər ikisi bəncə müsavidir. O da həm burada mümkün, həm Qafqazda. Şimdi bu təslimdən məqsəd bu ki, artıq xalqa boyunduruq olmaq istəməm və istəmiyəcəyim və ianə torbasını da yırtdım, parçaladım ki, bir də həm gözüm görməsin, həm də hissiyyatım xırpalanmasın. Biz istiqraza talib idik, ianəyə isə talib olmadığımı təkrar ərz edərim. Bir də xulasə olaraq, acizanə, həm də pək acizanə rica edirim və pak vicdanınıza and veririm, bir daha nə Rəhim xana, na Hacıyevə, nə Hacı Rəsula, nə cəmiyyəti-xeyriyyəyə, nə də cəmiyyəti-şəriyyəyə müraciət etməyəsiniz, edəcək olsanız, həm sizdən inciyərim, həm də qəbul etməm. Burada qalmaq iqtidarım bitdikdən sonra orada ərzi-vücud edərim. Bütün qardaşlara salam. Ələlxüsus Əzizimin əllərini sıqarım. Xüluskari-bimiqdarınız Hüseyn Cavid Rasizadə P.S.Bəndəniz bə’zi xüsusatda açıqca izahat verməkdən çəkiniyorum. Binaənileyh rica edərim məktubi-acizanəmi kimsəyə oqumayın. Buraya çatanda qələmin ucu sındı (farsca). 6 Möhtərəm Şərifzadə həzrətlərinə xülusnameyi-acizanəm. 10 mart, sənə 1909 Səmimiyyətpərvər əfəndim həzrətləri! Keçənlərdə müfəssələn təsdiə cəsarətyab olmuşdum. Bu gün fəzilətpərvər qardaşım Şeyx Məhəmməd ağa cənablarından bir məktub aldım. Lüzumu icabında sıqınmama razı olmadığını və təmdidi-təhsil için xərclik göndərəcəyini tə’min ediyordu. Üç-dört gündür ki, bir-iki tələbəyə dərs verib onlardan da əlli-altmış quruş həqqi-tədris alıyorum. Demək ki, istiqbalımız bir dürlü eyilənəcək kibi ədd oluna bilir. Binaənileyh keçən məktubumda qələyani-hissiyyatımdan təvəllüd edən bir fikri şimdi xalisanə bir surətdə təkrarə lüzum hiss etdim. Zatınızdan pək ziyadə rica edərim ki, bir daha kimsəyə para xüsusunda əsla, əsla bir şey yazmıyasınız. Həm sizin, həm bənim şimdiyə qədər sıqıldığımız yetər... Keçən məktubunuzda Naxçıvana dair səthi bir mə’lumata nail oldum. Bu dəfəki məktubunuzda da əgər mümkün olsa, İrəvanda türkcə təhsil haqqında və maarifiislamiyyə naminə hiss olunan təşəbbüsat və iqdamata dair bir şey yazmanızı rica edərim. Diriğ buyurulmayacağını səmimanə ümid edərəm. Keçən məktubumda unutdum isə, şimdi, uğurlu bayramınızı acizanə təbrik edərim. Lütfdidəniz Rasizadə Hüseyn Cavid Naxçıvani 7 Naxçıvanda hüzuri-həmiyyətməndanələrinə. 14 həziran – iyun, 1909 (Yalnız kəndiniz oquyacaqsınız...) Əfəndim! 20 mayısda mühərrər məktubunu (yaxud məktubunuzu) keçən həftə Hacıbaba ağanın kantorundan aldım. Bidayətindən nihayətinə qədər iki-üç dəfə təkrarələttəkrar oqudum. Gah məsrur, gah məmnun, gah məhzun oldum. Şu mütənəvvəri, müxtəlif əhvala mə’ruz oluşum da məktubunuzda mündəric müxtəlifülməal cümlələrdən irəli gəliyor. Məktubun bir tərəfi güldürüyor, digər tərəfi ağlatıyor, bir tərəfi gah giryələr, qəzəblər içində xəndələr saçıyor, gah ümidlər, təbəssümlər içində ruhu, vicdanı titrətiyor, müəzzib ediyor. Bununla bərabər şu cümlələr, şu girislər, şu düşüncələr hər nöqteyi-nəzərdən olursaolsun həpsi gözəldir, həpsi mühakiməlidir, həpsi həqiqətdir. Məktubun ilk səhifəsi hər şirindillinin, hər insaniyyətpərvər qiyafəsinə girənin iddialarını boş və şarlatanlıqdan ibarət kibi göstəriyor. Və sonra da “xud qələt bud ançe ma pəndaştim” misrai-mütəəssifanəsilə o məsələyə xitam veriliyor. Bu xüsusda ciddən pək haqlısınız, əfəndim! Lakin eyicə düşünməli ki, “təbiət”də bad-həva hiç bir şey olamaz. Hər şeydə, hər məsləkdə, hər xüsusda bir tərbiyeyi-müntəzəmə, bir mümariseyiməxsusə vardır ki, insan o tərbiyə ilə tə’qib edəcəyi məsləkdə kəsbi-ixtisas etməlidir, böyük bir nüfuzi-nəzərə malik olmalıdır. Bizim milləti-nəcibədə bu ixtisasa, bu iqtidara təsadüf edilməz. İranın (həzarpişə, kəmmayə!) sənətkarlarına məxsus buqələmun bir iste’dada malikiz ki, ciddən nəzəri-mühakiməyə alınsa, hiç birimizdə iki paralıq fikir olmadığı təbyin edər. Hələ Naxçıvana dair yazdığınız mütaliatı mühakimə edərkən pək ziyadə mükəddər oldum. Sonra düşündüm ki, bu da bənim bu məhzun oluşum da boş bir şey... Niçin? – deyəcəksiniz. Çünki naxçıvanlılardakı hissi-milli, əcəba, bir tərbiyeyi-mədəniyyə məhsulumudur, yaxud nagahani bir ətiyyə, bir ilham nəticəsimidir? Təbiidir ki, ilhammilham nəticəsi deyil, o bir qələyani-müvəqqət, bir həyəcanihəvayidən başqa bir şey deyildir. Mə’lumunuzdur ki, “Hay ilə gələn huy ilə gedər”. Çünki ani bir həyəcan ancaq ani bir həvəskarlıq tevlid edə bilir, fəzlə edəməz. Tərbiyeyi-mədəniyyəyə gəlincə ki, əsas odur – əlhəmdülillah, o, külliyyən məfquddur. Bu səbəbə bəndəniz iranlıların və Qafqasın hənuz mədəniyyətə yaqlaşmamış tərəflərinin atisini iyirmi, otuz sənəyə qədər pək zəhmətli və qaranlıq görüyordum. Niçin? – deyəcəksiniz... Çünki əsas yoqdur, əfəndim, əsas!? Əsası, kökü bərkitmək için yalnız “evolyusion” – qanuni-təkamülə ehtiyac vardır. Cüz’i və səthi bir idman və mümarisə istər, yoqsa işdə əsas olmaz isə, inqilab hiç bir Bizim düşdüklerimizin həpsi yanlış imiş (farsca). fayda verməz. Fəqət məmafih mən Qafqasyanın istiqbalını – İrana nisbətlə – daha ziyadə parlaq görüyorum... Bizə yalnız məktəb lazımdır, bütün inqilabati-mədəniyyə həp məktəb məhsuludur... Sonra kəndimizə dair də bir-iki sətir yazmaq istiyorum. Əfəndim! Keçən aylarda Hacı Rəsul ağaya yazdığınız məktubu – açıq olduğu için – oxuduqdan sonra müşarileyhə təqdim etmişdim. Fəqət bana dair yazılmış olan yedi-səkiz sətirlik istirhamati-məskənətpərvəranəyi çizdikdən sonra... çünki bənim kəndim cahil olmaqla bərabər, hər nasılsa qəlbim pək çoq həssas yaradılmışdır. Hər bir incə şeydə, bir iğbirar tuyuyordum və hər bir hərəkatımı hissiyyatıma uydurmağa məcburum. Baxüsus ki, Türkiyədən də əl öpmək, ətək öpmək mərasimi çoqdan bəri qalqmışdır?!! Bəncə təməllüq, müdahənə bilməyən və qeydi-minnətdaridən varəstə olan bir çoban Sultan Rəşad kibi hürr bir padşahdan daha hürrdür, daha heysiyyətlidir. Şimdi burada bir adama tə’riz etmək istəmiyorum. Bəlkə bəncə bu hal bir dəsturi-səmimidən ibarətdir. Şərəfi-ziyarətinizə nail olacağım zaman pək uzaq deyil, o zaman uzun-uzadıya qonuşuruz. Əvət, sözümüzə gələlim: Hacı Rəsul ağanın ailə və bəradəri İstanbula gəldikdən sonra başı çoq qarışıqdır. Ziyarət etmək pək mümkünsüzdür. Şimdiyə qədər odasına bir qaç dəfə getmişim, təşərrüf edəməmişdir. Keçən gün də uğradım, yenə yoq... Fəqət məsəleyi-ətiqədən bütünbütün vaz keçmənizi təkrar rica edərim... Keçən gün Mirzə Məhəmmədəli xan cənabları ilə müfəssəl surətdə görüşdük. Zati-alilərinə pək ziyadə ərzi-ehtiram ediyorlar... Zeynalabdin Səfvətə gəlincə, onunla da iyirmi gün əvvəl öpüşdük, vidalaşdıq. O, şimdi Təbrizdə, təbii şimdiyə nə vəchlə olursa-olsun, bilmiş olursunuz. İstanbula dair hiç bir şey yazmaq istəmiyorum. İdareyi-ürfiyyə qalqmış, sükunət və əmniyyət hökmfərma, ciddiyyət və fəaliyyət azacıq görünməyə başlıyor. Ingiltərəyə hey’əti-məxsusə göndəriliyor. Zatən vüquati-hazirəyi siz bə bizimlə bərabər biliyorsunuz, yazmaq fəzlə... Qaldı kəndim. Kəndimə dair sizə bir məsləhət etmək istiyordum. Öylə bir məsləhət ki, ən lüzumlu və əhəmiyyətlidir. Bən kəndim bə hər hal istədiyim kibi düşünüyorum. Əfəndim! Bən, sağlıq olsun, marta qədər Qafqasyayı ziyarət edəcəyim, ziyarətinizə ki, bəncə, ən böyük səadətdir, nail olacağım. Lakin İstanbuldan yavaş-yavaş soğumağa başlıyorum. Səbəbi isə məsləkimizə aid səfəhatı qismən – yə’ni bizə lazım olacaq dərəcədə görmüş kibi oldum və qüvveyimaliyyə də zatən yan baqmağa başlıyor, hətta qüvveyi-maliyyəyə malik olsam belə, yenə İstanbula vida etməyi məsləhət görüyorum. Şimdi mükəmməlcə bir əcnəbi lisanına ehtiyacım var ki, iki-üç sənə uğraşmaq lazım, ona da para yoq. Ən məsləhəti bu ki, ruscayı öyrənməyə çalışarım. Əgərçi ingiliscə, almanca, fransızca lisanlardan birini layiqiylə öyrənmək vacibdir, fəqət na çarə ki: “Dəsti-biçarə çün bə camə nəhəd, çarə cöz pirəhən dəridən nist”. Lakin burası da var ki, gələcək sentyabrda rüşdi məktəblərindən birində ayda üç lirə qədər, bəlkə daha ziyadə maaşla tədris edə bilərim. Çünki əsnayimüzakirədə bildiklərimdən bir-ikisi bana söz verdilər. Zatən sözə nə hacət. Darülfünün və e’dadi müəllimlərinə (farsi tədrisatı) nöqteyi-nəzərindən faiq olmasam belə, bərabər olacağıma hiç bir şübhəm yoq. Şimdi bən düşünüyorum ki, əgər bir əcnəbi lisanını, o millətin kəndisi kibi, yə’ni layiqiylə bilmək arzu etsəm, laəqəlli üç sənə hiç bir şeyə baqmadan onunla uğraşmalıyım. Şimdi burada hər zəhmətə mütəhəmmil olub da aldığım maaş ilə, fəqiranə bir güzəran ilə burada üç-dört sənə qədər dəxi həm tədris, həm də tədərrüs edə bilirim. Lakin, lakin... validəm, vətənim, vətəndaşlarım bütün-bütün unutulacaq bir hala gəlir. Şimdi burada binlərcə iş başında sahibi-heysiyyət tatar, türküstanlı, qafqaslı, kırımlı vardır ki, hər təhsilini ikmal etdikdən sonra İstanbullu olmağı da onlara zəmlə, bir osmanlı olub getmişdir. Bu bəncə pək güc... Şimdi bənim son nöqteyi-nəzərim rusca qayət mükəmməl bilmək və ən birinci düşüncəm də budur. Zənn edərsəm, eyi çalışsam, iki sənədə müvəffəq olurum. Əlsineyisəlasəyə gəlincə, onlardan birini ruscadan sonra, ehtiyac hiss edəcək olsam qırq yaşımda belə oqurum. Şimdi Qafqasyaya döndükdən sonra Naxçıvan ilə hiç işim yoq. Səbəbini anlatmağa qalqışsam, on yapraq daha yazmaq lazım. Bəlkə siz yek nəzərdə o əsbabı mühakimə ilə anlarsınız. Şimdi əsil məqsəd vətənə xidmət, həm də layiqiylə xidmət etməkdir. Bakıda kafi dərəcədə müəllim var. Gəncədə hakəza. Şimdi bəndəniz əgər mümkün olsa, əvvəl Tiflis, sonra İrəvan. Bunlardan hər hankisini məsləhət görürsəniz, bəncə də məqbul olur. Bən dərs verəcəyim yerdə gecələri bir tərbiyəli rus ailəsi içində yaşamaq arzu ediyorum ki, həm tədrisatımda istədiyim kibi ciddi çalışırım, həm də dörd sənəlik Çarəsiz adam ətəkdən tutduqda, köynəyi yırtmaqdan başqa çarə yoxdur (farsca). zəhmət və məsaiyi iki sənədə bitiririm. Əgər rus evində qalmaq mümkün olmasa da, başqa nöqteyi-nəzərdən yenə arzuma nail olurum. Fəqət Naxçıvanda yaşamaq bəncə ən məhalatdandır. Lakin Naxçıvanda da hər yazın tə’til zamanları istədiyimiz projeləri tərtib edər, ziyalı gənclərin gözünü açmaqdan geri durmarız. Əgərçi bir naxçıvanlı bir məsələyi mühakimə edərkən – bəqeyri həqq – maaş, para kibi xəyalata da qapılır, fəqət bizim yeganə məqsədimiz xidmət, həm də səmimanə xidmətdir. Bənim düşündüyüm qazanc-ziyan: iki sənə evlənməmək, hər gün dört-beş saət dərs oqutmaq, iki-üç saət də rusca çalışmaq. Nə bir qəpik artırmaq, nə bir qəpik borclu qalmaq. Bir qəsəbə, bir köydə olsa da olur. Bən bu hesaba razıyım, vəssəlam. Məktubun cəvabını bəklərim. Bir az da bu xüsusa dair mə’lumat. Baqi buseyi-müxalisət. H.Cavid 8 5 mart, 1910 Hüzuri-həmiyyətpərvəranələrinə... Əfəndim, çoqdan bəridir ki, ərzi-səmimiyyət və ibrazi-məhəbbətdən məhrum qaldıq. Buüsamihəyi sizə həml edəməm, olsa-olsa yenə bənim tənbəlliyimdən nəş’ət edər bir haldır, daha doğrusu, səmimi bir qüsurdur. Fəqət əfv edərsiniz, deyilmi? Bir çoq zamanlarımı bilməyərək kor-koranə keçirdiyim için şimdi böyük bir inqilab içindəyim, keçmiş boşluqları doldurmalıyım, bir an qayib etmədən təlafiyimafatə çalışmalıyım... Bir kitab mütiliə edərkən, sizinlə qonuşmuş kibi bir hiss duyurum. Onun için mə’zur görüləcəyimə əminim. Çünki qəlbiniz pək genişdir. Əfəndim, yıl başını – şətarətli bayramınızı, təbəssümnüma baharınızı təbrik edərim. Cəsarəim əfv olunsun, bayram vizitlərində ruhlarımız arasında səmimi bir münasibət olan dostlara, məsləkdaşlara, mümkün olsa bənim tərəfimdən də təbriki-eyd edərsiniz. Baqi, əlinizi sıqar, ağzınızdan öpər, ehtiramatımın qəbulunu acizanə rica edərim, əfəndim... Küçük qardaşınız – Rasizadə Hüseyn Cavid 9 28 avqust, 1912, Tiflis Hüzuri-alilərinə: Möhtərəm və müəzzəz əfəndim, yenə sizi bir az təsdi etmək istiyorum. Bəndə sizdən ayrıldıqdan sonra Aqaraya, Faiq əfəndinin yanına getdiyimi biliyorsunuz. Orada bir ay qədər həm gəzib, həm də bağçada işləyib məmulun xaricində saf və sağlam bir hala gəldim. Sonra Qurcavaniyə gəlmək tstədim, fəqət bir-iki ofitser osmanlı türkcəsi öyrənmək için rica ilə bəni Tiflisdə saqladılar, nə sizin yanınıza gəlmək, nə də Naxçıvana getmək bana mümkün olmadı. Şimdi yavaş-yavaş məktəblər açılmağa başladı. Bir həftə əvvəl oraya gəlib sizin işlərdə işləmək için məktub yazmaq istədimsə də, iki ay əvvəl “Payızda iş başlanacaq, o zaman gələrsin” – dediyinizi xatırlayaraq, birdən-birə gəlmək arzusunda bulundum. Lakin məktəbdən əl çəkərək, xaric bir işlə məşğul olmaq qeydi bir az bana vicdan əzabı veriyordu. Nihayət, bu gün Gəncədən bir məktub aldım ki, məktəbi himayə edən ə’zayi-möhtərəmə yorulduğu! münasibətlə – hökumət mane olmadığı halda – məktəbiruhaniyyəyi bağlamağa qərar vermişlər, Bakının Səadət məktəbi də proqramı rus lisanında tə’qib etməyi müqərrər qılmış. Tiflisdəki İttifaq məktəbinə gəlincə, bunlar da Səadət planında yol getmək istiyor. Demək ki, milli lisana o qədər ehtiyac hiss edilmiyor. Şimdi bu təfsilatı əldə etdikdən sonra bənim nə yolda hərəkət edəcəyimi düşününüz. Artıq hərçi badabad, işçiliyə – çornı raboçiliyə – qərar verdim. Daha bəndə vicdan əzabı olmaz. Bən də atamın proqramilə böyüsəydim, şimdi kim bilir nə məsləkdə idim? Sidqinin məktəbinə, İstanbula bəni təşviq edən siz oldunuz, başqalarının və kəndi paralarımı sərf edərək şimdiki hal və mə’lumata dəstrəs oldum. Naxçıvanda bir gün bizim evdə məvaciblə yaşayanlar haqqında söylədiyiniz təcrübələri xatırlayaraq, bir müddət də o yolda hərəkət etmək istiyorum. Bəni iki yola sevq etdiniz. Haydı, üçüncüsünü də imkan ediniz, baqalım nə çıqır. Bir zaman rütubətli, havasız xanımlara məxsus odalarda vaqt keçirdik, bir zaman da qoy tozlu, topraqlı, yağmurlu, tufanlı səhnələrdə dolaşalım. Allah kərimdir, zənn edərsəm, fəna nəticə verməz. İşin nihayətində büsbütün zərərli çıqsam da, yenə kəndimi qazanclı ədd edərim. Və böylə sizin yanınıza gəlməyimdə də əsla sizə məmariət etməyəcəyim. Əgər xoşlansanız, bir az yaqın bulunurum. Yoqsa, bir asuri işçisi kibi, işimə məşğul olurum, vəssəlam. Yalnız sizin bana eyiliyiniz küçük bir sərriştə vermək, iki gün yol göstərmək olacaqdır. Həndəsənin nəzəriyyatını gördük, əməliyyatını görmək də fəna deyil. Rus lisanında da az-çoq söyləmək və xırda-mırda işləri yazmaqda zəhmət çəkməm. Əgər təşəbbüs edəcəyim işdə az-maz para lazım olursa, borc-xərc onu da düzəldə bilirim. Hasili hər nə şərt icad etsə, çöl həyatına qarşı bəndə bir arzuyi-şədid var. Və böylə yazıb da sizi tə’ciz etməkdən məqsəd budur ki, siz də kəndi məmnuniyyətinizlə gəlməyimə cəsarət verəsiniz, bir də gətirilməsi lazım olan əşya varsa, mə’lum edəsiniz. Aqarada qaldığım bir aylıq çöl həyatı bəni öylə diriltdi ki, mədəni həyatdan bütün-bütünə sıqılmağa başladım. Məktubumu aldıqdan sonra bir-iki saət düşünərək əvvəlimci postadan cəvab vermənizi acizanə rica edərim. Fəqət soyuq cəvab versəniz?! Çox sıqılacağım. Qardaşım Əzizə səlam, Cavadı öpürüm. Baqi ərzi-ehtiram. Hüseyn Cavid * * * Məhəmmədəli Sidqiyə məktublar 1 8 iyul, 1913 Əzizim Məhəmmədəli! Cənabınızdan etdiyim xahişi, ehtimal ki, unutmamışsın. Bu bir neçə gün zərfində şübhəsiz rahatlanmış və oğuluşağı yan-yön eləmişsiniz. İyulun iyirmi-iyirmi beşinə qədər mümkün olsa uşaqlardan birinə zəhmət verib, “Şeyx Sən’an”ı yazdırıb göndərsəniz bəni pək ziyadə məmnun etmiş olursunuz. Hüseyn Minasazov cənablarına məxsus ərzi-ehtiram... Naxçıvan siz getdikdən sonra pək çoq təbəddülata uğramış. İnsan hava yerinə adəta od-alav tənəffüs ediyor. Baqi müntəzirim. Adres: Naxçıvan Hüseyn Cavid Rasizadə 2 8 sentyabr, 1913 Möhtərəm Məhəmmədəli! Lütfnamənizi aldım. Iltifatınıza təşəkkür edərim. Lakin və’d etmiş olduğunuz kitabçanın tə’xirindən yana cəzaya müstəhəqsiniz. Üzr və bəhanəniz yerində isə də, tənbəlliyinizi də inkar etməmək mümkün deyil. Nə isə, canın sağ olsun. Bu gün olmasın, bir həftə sonra, bir ay sonra olsun... Tiflisə aid uzun-uzadıya yazmaq arzu ediyorumsa da, məktəbimizin qarmaqarışıq işləri müsaidə etmiyor. Bir də tənbəllikdə bən də səndən geri qalmam. H.Minasazov həzrətlərinə səlam. Həmşirə və validə xanımlara, uşaqlara məxsus ərzi-ehtiram. Kitabçayı Paşadan istərim. Hüseyn Cavid 3 28 oktyabr, 1913 Möhtərəm Məhəmmədəli! Əvvələn, bayramınızı təbrik edərim. Saniyən, sizə ismarladığım dəftərçədən bir xəbər yazmanızı rica edərim. Nə oldu, bəradər? Bu məsələ İskəndərin zülmətdən abi-həyat bulmasını keçdi! Şübhəsiz meyliniz, fikriniz olsa, onu ələ gətirmək bir o qədər də güc bir şey deyil, zənn edərim. Yazılışına gəlincə bir-iki rublə ilə hər kəs yazıb Sizə təqdim edər. Bə hər hal bu dəfə cəvab olaraq məktub-filan bəkləmiyorum. Yalnız dəftərdən, ağızdan, nerdən olsa məzkur dəftərçəyi istərim, əzizim. Anana, həmşirə xanıma və uşaqlara məxsusi səlam. Hüseyn Cavid Əziz şərifə məktublar 30 mayıs, 1916 Əziz! Məktubunu aldım, təşəkkür edərim. Keçmiş günlərdə, qəzetələrdə bir xəbər var idi: “Bakı ətrafındakı köylərin birində bir çocuq oynarkən, elektrik qüvvəsi daşıyan bir dirəyə dırmaşıb çıqar. Fəqət bir-iki dəqiqə keçməz, bir ana çocuğunu qucağında nasıl atıb-tutarsa, elektrik telləri də zavallı çocuğu öyləcə atıb-tutmağa başlar. Seyr edən küçük arqadaşları, onun havada teldən-telə atılıb böylə mahiranə rəqs etməsini görüncə, qəhqəhə ilə gülməyə başlarlar. Fəqət o halda çocuğun yanmış vücudu yerə düşüncə, hər kəs böyük bir heyrət içində qalır”. İştə, məktubunu oqurkən məzkur çocuğu xatırladım. Elektrik telləri onu nasıl havada rəqs etdirmişsə, sənin məktubun da son dərəcə gevşəklik və durğunluq keçirən ruhumu, öyləcə rəqs etdirməyə başladı. Fəqət bir fərq var ki, elektrik telləri diri və şətarətli çocuğu yandırıb məhv etmiş, sənin məktubun isə ölü və yorğun könlümü diriltdi, fərəhləndirdi. Məktubunda diyorsun ki, “ümidvarım, köhnə dostluğumuz, yaqınlığımız yadından çıqmayıb, yoqsa bu məktubu yazmağa və səni narahat etməyə cəsarət (?) eyləməzdim”. Əvət, dünyada bir çoq əzizlərə təsadüf etmək mümkün olsaydı, bəlkə tez unutulurdun, fəqət əfsus ki, təsadüf edilmiyor. “Məktub yazıb bəni narahat etmək cür’ətinə” gəlincə, sana qızmamaq, darılmamaq mümkün deyil... Çünki bu kəlmələrdə bir qədər rəsmiləşiyorsun. Əziz! Məktubunu Rzaya da oqudum. Bə’zi tə’birlərin bizi çoq güldürdü. O da bənim qədər sevindi, bənim qədər elektrikləndi. Yenə Rzanın təbiətindən bəhs etmişsin. Sana, bana qarşı olmasa da, inan, başqalarına qarşı haqsız deyil... Gözəl və müəttər bir gül dikənsiz olmadığı kibi, fəzilətli, müstəid bir insan da qüsursuz olamaz. Fəqət bu qüsur, bəncə sənətkaranə bir rəsmin ətrafında gözə çarpan ləkələr qədər təbii görülə bilir. Deyəsən çoq uzun getdim, ancaq burasını bilməlisin ki, ya bən, ya Rza hər nə zaman səmimi və ruhani bir söhbətdə bulunmuşsaq, o söhbət Əzizsiz keçməmiş, keçəməmiş və keçəməz də... Ehtimal ki, bu sözümü cunbulument (kompliment) hesab edərsin. Xayır, doğrusu da budur. Istərsən, qəlbinə sor, o sana söylər. Atanı təqdis ediyorsun – “böyük ruhlu qoca”... – deyə, ən səmimi hissiyyat ilə kəndisinə qarşı hörmət bəslədiyini söylüyorsun. Haqsız deyilsin, əzizim, çünki o, düşündüyündən daha böyük, daha alicənabdır. Hətta yalnız sən deyil, bən və bənim kibi Naxçıvan mühitində yetişmiş gənclər həp ona qarşı mə’nəviyyatca mədyuni-şükran olmalıdır, iştə bu qədər... Evlənmək məsələsinə gəlincə: fəna şey deyil... şübhəsiz, kəskin bir mühakimə və səmimi bir hiss ilə birləşən iki könül daima məs’uddur. Şimdi bir az da kəndimdən yazım: “Şeyx Sən’an”ı vaqtsız nəşr etdim. Daha münasib vaqtda bıraqmalıydım, çünki o, nəşr edildiyi günlərdə siyasət aləmi həyəcanlı dəqiqələr keçiriyordu. Xalq da, təbii, bütün ruhuyla müharibəyi tə’qib ediyordu. Zatən bu bir qanundur: siyasət rol oynarkən, ədəbiyyat susar. Təbii, susmalıdır da... Əgərçi məşhur ədiblər və tənqidçilərimiz tərəfindən bir çoq təqdirlər eşidildi, sükut ilə keçmədi, fəqət bən çoq arzu edərdim ki, yalnız təqdir ilə qalmasın, qüsurları da göstərilsin. Şübhəsiz, “İstiqbal” er-gec onu da yapar. Keçən sentyabrdan bəri hiç bir iş gördüyüm yoq, yalnız dərslər ilə məşğul oluyorum. Lakin bir ay var ki, mənsur olaraq “Şeyda” adlı bir faciə, sadə bir şey yazmağa başladım. Yazın narahat olmazsam, bəlkə yazar, bitiririm. Bədənim qüvvətcə fəna deyil, fəqət ciyərimdəki xəstəlik keçən yıla nisbətlə yarıya enmiş kibidir. Baqalım, sonu nə olur. Yazın hər halda tədavi etməliyim. Iştə onun için də, əfsus, çox əfsus ki, Naxçıvana gələmiyəcəyim. Sənin və Məşhədinin o ruhaşina söhbətlərindən uzaq olacağım. Ehtimal ki, Rza da gəlməz. Kəndisi sana kağız yazar. Pədəri-möhtərəminə, validən həmşirə xanıma səmimi ərziehtiram... Həmsöhbətin olan arqadaşlara məxsusi səlam... Səni və Cavadı dərin bir səmimiyyətlə öpər, əllərinizi sıqar, Allaha ısmarlarım, qardaşım!.. Qardaşın Hüseyn Cavid Məktub yazmaqda son dərəcə tənbəl olduğumdan Məşhədiyə qarşı pək məhcubum. Qısa, qırıq, mə’nasız bir məktub yazmağı pək mə’nasız buluyorum. Onun için də şimdiyə qədər bir şey yazdığım yoq. Hər halda onun ruhu böyükdür, qəlbi genişdir. Təbii, əfv edər, mə’zur görər. Bəndən ona təkrar səlam... Adres: Bakı, “Açıq söz” idarəsi Hüseyn 2 Bakı, 22 iyun, 1916 Əziz! Keçən məktubun bəni nə qədər məsrur etdisə, şu məktubun da bir o qədər məhzun və mütəəssir etdi. Sana təsəlli vermək istəməm, çünki bənim düşündüklərimi, şübhəsiz, sən də düşünmüşsün. Ancaq qısacıq bir sözlə deyə biliyorum ki, İbrahim mühit və əqrəbaca, dost və aşinalarca pək böyük bir itkidir. Əvət, İbrahim yazıq və məzlum oldu. Məşhədiyə, ata və anasına səmimi ərzi-təsliyət. Hüseyn Cavid 3 13 yanvar, 1917 Əzizim! Məktubunu aldım. Şahbəyim xanım tərəfindən yazılacaq məktubu yazıb idarəyə verdim. Məzkur məbləğ hənuz postadan alınmamış, şübhəsiz, alındıqda məktub ilə bərabər təb’ və e’lan edilir. Məşhədinin xəstəliyi bəni nə dərəcədə sıqdığını təsvir edəməm, qardaşım! Dəhşətli bir fəlakətdən qurtulduğum sırada böylə qorqunc bir xəbər bəni daha ziyadə dəhşətləndirdi. ...Əziz! Ilk postadan Məşhədiyə dair qısaca bir məktubunu gözlərim, saqın, unutma. Məşhədiyə məxsusi ərzi-ehtiram... Adres: Bakı, “Təbriz” mehmanxanası, otaq №21 Qardaşın Hüseyn Cavid 4 Bakı, 24 yanvar, 1917 Möhtərəm Əziz! İkinci məktubunu aldım. Məşhədinin səhhətinin iadə edilməsindən son dərəcə məmnun və məsrur oldum. Məzkur əlbisə cəmiyyəti-xeyriyyəyə verilməlidir. Lakin sən bana göndərdiyin 410 rublənin 10 rubləsi qəzetə üçündür deyə, hiç bir şey işarə etməmişdin, şübhəsiz o da başınızın qarşıqlığından nəş’ət etmə bir hal olsa gərək. “Açıq söz” idarəsinə söylədim, idarə on rublə geri alaraq bu günlərdə xanımın qəzetəsini göndərəcəklər. Məşhədiyə və bildiklərə məxsusi ərzi-ehtiram... Qardaşın Hüseyn Cavid 5 4 mart, 1923 Pək hörmətli və dəyərli qardaşım Əziz! Lütfən yazmış olduğun məktubu dün ikindi çağı möhtərəm Artaş bana verdi, kəndisini bozbaş yeməyə də’vət etdimsə də, qəbul etmədi, yalnız məktubun cəvabı için gələcəyini bildirdi. “Sən’an” və “Uçurum” haqqındakı yazılarını bana söylədilər, fəqət oquyamadım. “Yeni fikir” bizim məktəbə martın 28-dən bəri gəlməyə başladı. Mümkün olsa, məzkur nömrələri bulub oqurum. “Uçurum” haqqında məktubən yazacaqlarını arzu edərim. “Şeyx Sən’an”ın mənzum oynanmasını bən də arzu edərim. Lakin keçən sənələrdə aktyorlar mənzum pyesdən qorqduqlarından həpsini nəsrə və yerli şivəyə çevirmişdim. Şu sonlarda ehtimal ki, onu da “İblis” kibi nəzmən islah edərim, gələcək sonbahar için aktyorlarımıza veririm. “Plamya” jurnalı münasibətilə əsərlərimi istəmişdiniz. Əziz, ehtimal ki, inanmazsın, əfsus, hiç birindən yoqdur. Mətbu mevcud olmadığı kibi, qeyri-mətbular da qurşun qələmilə pozulmuş, bərbad bir haldadır. Təmiz yazılmışını teatroya verdiyim için bəndə hiç yoq... Basılmış əsərlərimdən yalnız 25 danəsi və hər birindən 100-ə yaqın kitabçılar aldıqdan sonra səkkiz bin kitabça 1918 mart hadisəsində bir saatda mətbəədə yandı. Onun için də deyil bəndə, hətta kitabçılarda da bulunmaz. Bulunsaydı, şübhəsiz, satın alıb göndərirdim. Yalnız ümidim bir Naxçıvana gəliyor. Çünki Şeyx Məhəmməddə hər birindən bir qaç nüsxə var idi. Naxçıvana yazarsınız, mevcudu qalmış olsa, şübhəsiz, göndərər. Mişkinaz və Toquş səlamətdirlər. Sana, anana, rəfiqənə, qardaşına ərzi-ehtiram edərlər. Bənim halıma gəlincə, pək durğun və donuq bir haldayım. Yeni yazmış bulunduğum “Peyğəmbər”i islah edib ortaya çıqarmağa vaqtım yoq... Çünki qardaşım Əlirza üç aydır ki, vodyanka xəstəliyilə yatıyor. Pək zəifdir. Başım bir qədər onunla məşğul, həm də fəzləcə yoruluyorum. Baqalım, sonu nə olur. Rzaya səlamını söylədim... ...Əziz, yenə təkrar edərim: kitabçaları göndərəmədiyimdən pək mütəəssifim, təbii, əfv edərsin... Qardaşın Hüseyn Cavid 6 16 nisan, 1923 Pək möhtərəm Əziz! Nisan 12-də yazdığın məktubu aldım. Fəqət, gətirəni hənuz gördüyüm yoq. İkinci məktubu gətirən bəndən cavab istəmədiyindən yazmadım. Bilməm, bunu gətirən də cavab için gələcəkmi? Yazdığına görə “Şeyx Sən’an”ın bütününü tərcümə etməni arzu ediyorlarmış. Orasını sən bilirsin. Bəni rus qəzetəlrində tə’rif ediyormuşsun? Çoq nahaq... Bir şey ki, səni məhcub edə bilir, niçin yapıyorsun? Bir də, bən o qəzetələrin hiç birini ziyarət etmədim. Yalnız “Yeni fikir”də “Uçurum” haqqında yazdığını oqudum. Pək nakafi buldum. Bə’zi mühüm məqalələr yazdıqda, onların basıldığı qəzetəyə məcmuədən birər danə göndərmək çətin bir iş olmasa gərək... “Uçurum” haqqında xüsusi məktubunu gözlədimsə də, şükür, bir mə’lumat alamadım. Üç-beş mühüm nöqtəsinə işarət etsəydin, istifadə edərdim və dikənli nəvazişlərinə də bir az haq vermiş olurdum. “Şeyx Sən’an”ın ya bir pərdə, yaxud bütün tərcüməsinə gəlincə, əlbəttə, tək-tük zəif yerlərini bıraqıb keçə də bilirsin. Lakin bunu bilməlisin ki, məs’uliyyət boyunduruğunun bir ucu bənim boynunda olduğu kibi, biri də sənin boynunda olacaq. Ona görə də diqqətli və ehtiyatlı davranmalısın. Əhəmiyyət verəcək olsan, bəni də adamlar sırasında saydırmış olursun, cızma-qara yapacaq olsan, həm kəndini, həm də bəni saldat bazarına göndərmiş olursun. Sən hər halda bəndən təcrübəli və mə’lumatlısın. Fəqət bir tərəfdən azacıq nigaranım, bə’zi tərkib və tə’birləri incədən-incəyə mə’na və ruhlarına kəsbi-nüfuz edərcəsinə təhlilə qoyulmalısın ki, ən birinci şərt də iştə budur. Bir də rəsmimi istəmişdin. Kəndimdən o qədər bezarım ki, hənuz adamağıllı bir rəsm aldırdığımı xatırlamıyorum. Hətta teatronun əlli illiyi münasibətilə istənildi, yenə rədd etdim, çünki nə həvəsim, nə də fəzlə pulum var idi. Lakin sənin israrına uyaraq, dün rəsmimi aldırdım və haqsız olaraq kəndimi zərərə soqmuş oldum. Və bu gün sabahleyin birini aldım, məktubu gətirəni bəkliyorum. Gəlsə, qulluğuna gətirər... ...Bir də çıqan jurnaldan və bə’zi qəzetə nömrələrindən birər nömrə göndərsən fəna olmaz. ...Səni öpürəm. Qardaşın Hüseyn Cavid 7 7 iyul, 1923 Pək möhtərəm Əziz! Bu günlərdə bir qaç kərə türkcə “Kommunist” qəzetəsi idarəsindən bəni çağırıb diyorlar ki, “Plamya” bizə yazmış ki, əsərlərindən bir-ikisini göndərəlim. Həm sən həqqi-tə’lif alırsın, həm də “Plamya” idarəsindəki mütərcimlər. Ondan başqa Bakıda bir rus şairəsi bir türk tələbə ilə küçük mənzumələrimdən bir qaçını, başqa şairlərinki ilə bərabər tərcümə etdiklərindən şimdi əsərlərdən bə’zilərini tamamilə tərcümə edib əsil müəllif haqqı da vermək istiyorlar. Şimdi bu başağrısından məqsəd bu idi ki, “Plamya” əgər yalnız tərcümə edəcəyin yazılarda sana həqqi-zəhmət verib də müəllifi (yə’ni bəni) haqsız, hüquqsuz bıraqacaq olursa, o zaman bir sətir belə yazılıb zəhmət çəkilməməsini rica eylərim. İştə bu qədər!.. Bu xüsusda fikrini yazıb bildirməni istərim. Əgər zəhmət lazım gəlirsə zərər yoq, bən əsərlərimdən “Kommunist” vasitəsilə doğru “Plamya”ya göndərərim. O da bənim hüququmu tə’min etməklə bərabər istədiyi kibi tərcümə etdirər. Baqi ərzi-ehtiram... Hüseyn Cavid * * * Mişkinaz xanıma məktublar 1 24 həziran 1927. Kislovodsk Əziz sevgili Mişkinaz! Şimdiyə qadar dörd-beş açıq məktub yazmışım. Ərtoğrolun otkrıtkasından başqa bir məktub alamamışım. Bilmiyorum, cavab yazmıyorsun, yaxud postaxanamı vermiyor? Hər halda bu qədər tənbəllik yaramaz. Desəm ki, vannalar və erektrik bəndə hal qoymamış, nəinki uzun məktub yazmaq, hətta qısasına da ərinirim. Daha doğrusu, Məşədi İbad kibi adımı da özgədən soruşuyorum. Vannalar bütün-bütünə ə’sabı və hafizəyi bərbad ediyor. Az qalmış ki, tədavi proqramımı yarılayım. Bu gün-yarın qulluğunuzdayım. Çocuqlardan muğayat ol! Ərtoğrola söylə ki, gözü Turancığın üzərində olsun, savaşmasınlar, yoqsa acıq edib biryolluq Mərdəkana gəlmərim. Çocuqları bənim tərəfimdən öpərsin... Hüseyn Cavid 2 30 iyun, 1927. Kislovodsk Mişkinaz! Bu gün üçüncü məktubunuzu aldım ki, Ərtoğrol ilə bərabər yazmışdınız. Çoq məmnun oldum. Keçən gün doktorun yanında idim. Üçüncü dəfə müayinə etdi. Yenə narzan və elektrik və digər ilaclar yazdı. Doktorun fikrincə iyulun 20-ə qadar tədavi bitər, sərbəst olarım... Bən bir də doktora gedəcəyim. Proqrama bir şey ilavə etməsə, ayın 23-də çıxacağım, çünki qəribsəməyə başladım, tanış da çox az... Pənah bəy də dünən yoq srağa gün gəldi. Kislovodskın yağmurları dad-bidad eyliyor. Dışarı çıqmaq mümkün deyil. Yenə beş-altı girvənkə kökəldim. Professor, qətiyyən yaramaz, – deyə ac bıraqıyor. Gündüz yatmağa hiç qoymuyor. Gələn dəfə Ərtoğrola şəkilli otkrıtka yazacağam, bu dəfə bağışlasın. Çocuqları şapır-şapır öpərim. Ərtoğrol Həlimənin də dərslərinə baqsın. Pək müəzzəz Fəramuş xanıma ayrıca məktub yazmadığım için məhcubim, təbii, qüsurə baqmaz. İdris və Şaiqə ərzi-ehtiram... Şahzadə xanıma səlam... Baqi ehtiram, səni öpərim. Cavid Pənah bəy Qasımov görkəmli maarif xadimi olmuşdur. O zaman Bakı darülmüəlliminin müdiri idi. H.Cavidin ailəsi Kommunist (indiki İstiqlaliyyət) küçəsindəki №-li evin 3-cü mərtəbəsində yaşadığı zaman qoqşu idilər. Həlimə – o zaman H.Cavidin ailəsində xidmət edən qız. Əlavələr Dəli knyaz Libretto Birinci pərdə Tiflisdə Dəli Knyaz (əksinqilabçı). Öz dayısı S o lomon ilə balkonda eyşü işrətə məşğuldur. Dayısı kənd katibinin oğlu imiş. Özü də liberal düşüncəli bir ziyalıdır. Knyazın gənc qadını gözəl Jasmen gələr, onları salamlar və söhbətdə iştirak edər. Knyas Jasmenin tərcümeyihalını söylər. O, qız ikən Batum tərəflərində bir köylü erməni müəllim qızı imiş. Knyaz o tərəflərə öz mülkünə baqmağa gedərkən onu almış (bu, ikinci arvadıdır). Əvvəlki ölən arvadından Lena adlı bir qızı var. 15 yaşındadır... 20 yaşında Anton isə Knyazın evində xidmət edən anası Marqonu görməyə gəlmiş. Antonun ölən babası da Knyazın bağbanı imiş. Anton kommunist və mühəndis-texnikdir. O, daima Knyaza zidd gedər. Məclisin ortasında bağlarını dolu vurmuş bir köylü, rütubət zirzəmilərdə yatan və tütün fabrikasında çalışıb xəstələnən beş-altı işçi gəlir. Yaşadıqları podvalların rütubətli olduğundan və maaşların azlığından bəhs edərlər və Knyaza dikanlı sözlərlə hücum edərlər. Knyaz onları təhqir edər. Anton işçiləri müdafiə edər. Nihayət Knyaz onları qovar və bütün ehtiyac və istəklərini rədd edər. Onlar da, Knyaz da məclisi tərk edər. Antonun anası Marqo oğluna məsihət edər. O isə İnternasional marşını zümzümə edər, anasını dinləməz. Bu sırada dışardan ıslıq (fit) səsi eşidilir. Anton yoldaşlarının çağırdığını söyləyərək gizli iclasa gedər. Pərdənin əvvəlindən sonuna qadar Şakro adlı yalançı və satıcı bir sosialist də iştirik edər. Hər adımda Antonun təhqirlərinə rast gəlir. İkinci pərdə Botanik bağında, havuz kənarında. Tiflis Jasmen, Lena və Marqo bağ seyrinə çıqmışlar. Anton, onlar bir tərəfə getdikdən sonra gəlir, fikirli halda qəzetə oqur. Şakro gəlir, Antona yanaşır və deyir ki, Tiflisdən qaç, səni tutacaqlar. Firqənizin sirrini öyrənmişlər. Anton işçiləri və yoldaşlarını bıraqmayacağını və getməyəcəyini söylər. Onu qorqaq olduğu için təhqir edər. Şakro gedər, Jasmen gəlir. Antona örtülü sözlərlə məhəbbətini söylər. Anton isə istehza ilə gülərək söylər ki, bu mümkün deyil. Bən fabrikalar, paslar içində, sən incilər, elmaslar içində... Bunlar ikisi köydə ikən sevişmişlərsə də Anton illərlə onu görməyə vaqt bulamamış, nihayət, Knyaza getmiş. Jasmen iztirabdan qəlbim içəridə çırpınır, – deyə Antonun əlini köksünə, ürəyinə qoyar, Anton əlini şiddətlə çəkər. Fəqət bu sırada Knyaz gəlir, görür və qısqanclığı artar. Anton gedər, Knyaz Jasmeni təhqir edər, Solomon gəlir. Qızıl ordunun Gürcüstana olan hücumlarını söylər. Knyaz daha çılğınlaşır. Polis və xəfiyyələr gəlir, Antonu yaqalar, qolu bağlı götürür. Anası fəryad edər, düşər, bayılır. Üçüncü pərdə Knyazın evi. Süslü salon Ad günü, şən bir ziyafət. Qonaqlar sərxoş... Gürcü rəqsləri oynanır. Qonaqların bir qismi gənclər inqilabi marş oqur. Knyaz və Şakro qızar. Marqo həbs edilmiş oğlu Anton için qəmlər içində. Knyaz Antonun anasını təhqir edər, o da qədəhlə dolu padnosu yerə çırpar, Knyazı təhqir edib çıqar. Bir ziyalı qonaq gəlir, arvadını aparır və Knyaza der ki, bolşeviklər Tiflis ətrafını sarmış, inqilabçılar coşmaqda, ətrafda top səsi eşidilməkdədir. Bir az sonra Anton saqallı olaraq gəlir, anasını soruşur və həbsxanadakıların xilas olduğunu söylər. Və istehza ilə Knyaza: artıq sizin devran bitdi, – der. Höcətləşib sözləşirlər. Knyaz onu yaralar, düşər. Tiflisin alındığı top səslərilə bilinir. Qonaqlar qaçışar. Knyaz da Avropaya qaçar. Dördüncü pərdə Berlində otel pansionunda bir salon... Knyaz Berlində Solomonla Tiflisi xatırlar, gəzmək için dışarı çıqarlar. Şakro Jasmenə e’lani-eşq edər və Knyazın içkidən sərsəmləşdiyini söylər. Jasmen isə onu rədd və təhqir edər. Anton Hamburq şəhərinə sənaye alətləri almaq için gələr. Oteldə Knyazın qızı Lenaya rast gəlir, Lena Jasmenə xəbər verir, görüşürlər. Marqonu soruşarlar. Anton, çocuqlar evində müdirə olmuş deyərək Gürcüstanın başqa müvəffəqiyyətlərindən bəhs edər. Jasmen peşiman olduğunu və zor ilə Knyazın onu gətirdiyini söylər, təkrar Gürcüstana dönməyini və proletar quruluşunda çalışmaq istədiyini söylər. Anton gedər. Knyaz onu gördüyü için Jasmeni və qızını təhqir edər. Jasmen çıqar gedər. Qızı Lena Knyaza xəbər verər ki, Şakro bütün var-yoqumuzu aparmış. Sandıqları sındırıb pul, cəvahirat nə varsa əldən çıqarmışdır. Knyaz büsbütün şaşırır və buradan dəliliyin müqəddəməsi başlanır. Beşinci pərdə Berlində kafe-restoran. Knyazın dayısı Solomon – müdir Bu səhnədə keçən cihan müharibəsində bir qolunu itirmiş zabit də bulunur. Qardaşı cihan hərbində öldüyündən bəhs edər. Və qardaşı qızı müsyölər ilə rəqs edərkən onu pis yola də’vət edərlər. Nifrətlə məclisdən çıqar, gedərlər. Şura ölkələrindən qaçmış qraf, fabrikant qız və qadınları restoran xidmətçisi vəzifəsində... Knyaz dəli qiyafəsində gəlir. Özünün və bunların keçmişincə sərsəmcə sözlərlə bəhs edər. Solomon Knyazın içəri odaya getdiyini görüb qapıyı qapar. Qadın və erkək müştərilər gələr. Solomon özü gah qəzetə oqur, gah küçük xidmətlər edər. Hamburqdan dönmüş Anton da gəlir. Solomon ona külqabı gətirərkən tanır, qonuşurlar. Knyazın halını təsvir edər. Jasmen Gürcüstana qaçmaq için Antonla buluşmuş... Bir az sonra oraya gələcəyini Anton söylər və dalınca gedər. Müştərilər Çarlston rəqsi ilə məşğul olur. Knyazın qızı Lena rəqqasəlik vəzifəsi ifa edər və iki lirik parça ilə Gürcüstana aid şərqilər oqur. Knyaz yenə çıqar. Dəli sözü ilə coşar. Müştərilər dağılır. Daşarıda Rot-front marşı eşidilir. Knyaz onları əksiqilabçı ordu zənn edər, coşar, gülər, ağlar, yardım istər. Silah çəkib hərbə hazır olduğunu söylər. Niyahət, bizimkilər basıldı – deyə özünü vurub ölər. Qeyd: Əsər mənzumdur. Lazım gəlsə, təbii, bə’zi yerlərinə xorlar ilavə edilir və son pərdədə rəqs bitmək ikən bugünkü Berlinin işsiz işçiləri də gələr və burjuaziyanın rəqslərinə qarşı e’tirazlar, aclıq marşları və kinli çıqışlarla e’tiraz edərlər. Bu xüsusda rejissor və bəstəkarın tevsiyələrini dinləmək lazım gələcəkdir. Telli saz Anam Mişkinaz Cavid 1945-ci ildə Hüseyn Cavidin əlimizdə olmayan “Telli saz” pyesinin məzmununu mənə diqtə etmişdir. İndi mən onu oxuculara olduğu kimi təqdim edirəm. Turan Cavid İştirak edənlər: Q u r b a n – Məcnunşah – xalça fabrikinin işçisi L a l ə – onun arvadı – xalça fabrikinin işçisi Q u m r a l – onların qızları, Bakıda konservatoriya bitirmiş B a x ş ı – Lalənin qardaşı – xalça fabrikinin işçisi F ə r m a n – Baxşının oğlu, elektrik mühəndisi, ali təhsilini Bakıda almış, Qumralın nişanlısı M ü n ş ı z a d ə – maarif naziri B ö y ü k a ğ a – xalça fabrikinin sahibi B a l a c a x a n ı m – onun arvadı P ü s t ə – onların xidmətçisi Ş ə p p ə r ə x a t u n – ümumxana sahibəsi və başqaları ...Hadisə Təbrizdə baş verir. Xalça fabrikinin sahibi Böyükağa fabrikdə fəhlə işləyən Qurbanın arvadı Laləni ələ gətirmək istəyir. Lakin o, buna nail ola bilməyir. Laləni müdafiə edən Qurbanı Böyükağanın adamları bərk döyür, başına ağır zərbələr endirirlər. Qurban çox pis vəziyyətdə ordan baş götürüb qaçır. Bütün bunlardan sonra Lalə qızı Qumral ilə, qardaşı Baxşı da oğlu Fərmanla birlikdə Bakıya gəlirlər. Lalə Bakıda tikiş fabrikində işləməyə başlayır. Uşaqlar da burda təhsil alırdar. Qumrad konservatoriyanı bitirərək musiqiçi, Fərman isə elektrik mühəndisi ixtisası alırlar. Bakıya gələn Təbrizin maarif naziri Münşizadə Baxşı ilə görüşüb, Təbrizdə mütəxəssislərə böyük ehtiyac olduğunu söyləyərək, Qumral ilə Fərmanı orda işləməyə dəvət edir. Hər iki gənc vətənləri Cənubi Azərbaycanda çalışmaq təklifini böyük həvəslə qəbul edirlər. Qumral Təbrizə gələndən sonra həm məktəbdə, həm də Böyükağanın arvadı Balacaxanıma evdə dərs verir. Böyükağa tərbiyəli, ağıllı, gözəl Qumrala “aşiq” olur, nə yol ilə olursa olsun onu ələ gətirmək istəyir. Ona bahalı brilyant bilərzik bağışlayır. Qumral isə qaşların “ləkəli” olduğunu söyləyərək rədd edir. Böyükağa Qumralın nəyə işarə etdiyini belə anlamır. Böyükağa Qumrala nail olmaq məqsədilə Fərmanı həbs etdirir. Məcnunşah adını qazanmış Qurban qızı Qumralı tanıyır. Onu, kənardan hər addımını izləyərək qoruyur. Böyükağagilə dərs verməyə gedəndə də, onu həmişə kənardan müşayiət edir. Qumralı ərinə qısqanan Balacaxanım, qulluqçusu Püstənin vasitəsilə onu aldadaraq, guya Böyükağanın həbs etdirdiyi Fərmanı azad etmək üçün adam görmək məqsədilə Şəppərəxatunun ümumxanasına apartdırır. Burda Qumral... bir neçəsini nifrətlə rədd edir. Həmişə Qumralı izləyən Məcnunşah nəhayət onun burda olduğunu öyrənə bilir və Münşizadəyə xəbər verir. Münşizadənin vasitəsilə Qumral buradan azad olur. Lalə ilə Baxşı vətənlərini və uşaqlarını görmək məqsədilə Təbrizə gəlirlər. Lalənin gəlişi ilə hər şey açılır. Qurban – Məcnunşah qəzəblənib Böyükağanı boğub öldürür. Lalə Qumrala Məcnunşahın onun atası olduğunu bildirir. Ailə yenidən birləşir. “Telli saz” əsərindən əlimizdə qalan üç şeir parçasına görə qardaşım Ərtoğrol Cavidə minnətdarıq. O, adətən xoşladığı şeir parçalarını özünə məxsus dəftərinə köçürərdi. Xoşbəxtlikdən həmin dəftərlərdən biri – 1933-cü ilə məxsus olanı bu gün əlimizdədir. Mən həmin şeirləri oxuculara təqdim edirəm. I Gönül vuruldu o şuxun mənəkşə gözlərinə, O nə halət, o nədir işvə əda? Bən uymadım bu diyarın hər incə dilbərinə, Sanma oxşar xəyalı hər sevda. Ipəkli bir gecə məhtaba qarşı yıldızlar Hiç unutmam, solub-sararmışdı, Çiçəklərin arasından gülümsəyən qazlar Sevdiyim pəmbə nuru sarmışdı. Süzüldü keçdi o bayğın, o möhtəris gözlər, Pək yaqından gülümsiyordu bana. Gülümsədikcə o, sandım gülümsüyor hər yer, Bən də uydum o nəş’ə yavrusuna II Bir gövərçin uçdu qondu Qaraçalı budağına. Halı bana pək toqundu, Gəldim onun sorağına. Gönül xain avcılardan Hər gün yeni bəla gözlər. Bəni yalnız, ağlar qoyan Ala gözlər, ala gözlər. Altın qəfəs cənnət olsa, Qırmalıdır tellərini. Cəllad yüz bir tövbə qılsa, Kəsməlidir əllərini. Duydunuzmu, parlaq günəş Ürküb qaçar yarasadan? Bilməz ki, yoq bəndə atəş, Sönüb getdin parlamadan. III Nerdəsin, telli qız, kimdir ənisin? izlər hər adımda fəlakət səni. Gəl, yüzünü xain gözlər öpməsin, Yaqar həsrət bəni, xəyanət səni. Keçdiyim yoq əsla bu viranədən, Ala gözlərinə uyub gəldim bən. Gönlümü dinləsən, bənimlə getsən, Üzməz qucağında səfalət səni. Təxminən 1931/32-ci il mövsümündə Bakı Türk işçi Teatrında tamaşaya qoyulması nəzərdə tutulan “Telli saz” tamaşasında Məcnunşah rolunu ifa etmək üçün opera tertrında çalışan Azərbaycanın xalq artisti H.Q.Sarabski dəvət olunubmuş. Müəyyən səbəblərə görə baş tutmayan bu tamaşada oynayacağı Məcnunşah rolunu aktyor çox böyük həvəslə məşq edir və deyirmiş ki, bu mənim yaradıcılığımda tamamilə yeni bir obraz olacaqdır. Mən çalışacağam ki, qayğılı insan taleyinin rəmzi olan Məcnunşahın obrazını tamaşaçılara olduğu kimi göstərə bilim. * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/cavid İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1941). Public domain (author died 1941). Original text only.