Yusif Vəzir Çəmənzəminli. Əsərləri Yusif Vəzir Çəmənzəminli (1887–1943) == Hekayələr == Millətpərəstlər Məşədi Qasım günorta vaxtı bazardan evə qayıdanda gördü küçədən əli kitablı bir balaca qız gəlir. Çox zənn ilə baxıb Məşədi gördü ki, qızın müsəlman qızına çox oxşarı var. İrəli yeriyib soruşdu: – Qızım, sən kimin qızısan? Qız qızarıb, başını aşağı saldı. Məşədi Qasım diqqətlə qıza baxıb dedi: – Barakallah, qızım, yaxşı oxu, səni oğluma alacağam! Sonra Məşədi iki barmağı ilə qızın yanaqlarından tutub, bir də soruşdu: – Qızım, sən kimin balasısan? Qız cavab verməyib, atılıb qaçdı. Məşədi Qasım da yolu ilə rəvan oldu. Sabah tezdən qız məktəbə gedəndə dabbağ Kərbəlayı Babaşa rast gəldi. Kərbəlayı Babaş bir az gedib, bir az qıza zənn elədi. Axırda lap ayaq saxlayıb durdu və iki barmağı ilə qızın yanağından tutub dedi: – Buy, ədə bu kimin balasıdır?.. De görüm, ay qız, sən kimsən? Qız başını aşağı salıb, dönüb getdi. Günorta vaxtı qız məktəbdən qayıdan zaman keçəl Vəliquluya düçar oldu. Vəliqulu baqaidə qızın yanağından iki barmağı ilə tutub dedi: – Bala, sən kimin balasısan? Qız Vəliquluya acıqlı baxıb getdi. O biri gün çayçı Kərbəlayı Ramazan baqqal Hacı Qənbərlə fatihə verib qəbiristanlıqdan qayıdanda gördülər qız məktəbə gedir. Doğrusu, ikisi də lap mat, məhbut qaldılar. Xülasə, özlərini qıza yetirib soruşdular: – Ay qız, balam, kimincə qızısan? Qız qorxa-qorxa qızarmış üzünü bunlara çöndərib, döyükmüş baxanda kərbəlayı və hacı kəmali-səliqə və millətpərvərliklə iki barmaqlarını uzadıb, qızın yanağından tutub dedilər: – Barakallah, bala! Qız atılıb qaçdı. Günorta qız məktəbdən qayıdanda küçədə bir sürü “millətpərəst” kişilər durub, müzakirəyə məşğul idilər. “Hara gedir? Nə təhər qızdır?” kəlmələri danışıqlarından anlaşılırdı. Qız bunlara yavıqlaşanda hamısı üzünü qıza çevirib, onu mehriban sözlərlə yad-bud elədilər və hamısı növbət ilə barmaqlarını uzadıb, qızın yanağından tutub dedilər: – Barakallah, qızım! Qız bu səfər acıqla ağlaya-ağlaya qaçıb gəldi evə. Anası işdən xəbərdar olanda qızın kitablarını götürüb səpdi evə; məktəb libasını çıxardıb atdı sandığa və qıza bir köhnə arxalıq geydirib, oturtdu yun darağının dalında. O gündən “millətpərəstlərin” dövlətindən qız elm təhsilini ikmala yetirib, yun daramaq şəhadətnaməsini aldı. Yaşasın qırmızısaqqal “millətpərəstlər”! * * * Vətən Mənsur şeir Pəncərədən baxıram. Pəh-pəh! Nə gözəl mənzərə, nə dadlı hava!.. Başmaq seyrinə çıxmaq meylindəyəm. Paltarımı geyirəm; papağım yoxdur. Ora papaq, bura papaq?.. Papağı (eyib olmasın) bizim uşaqlar aparıb, zibil arabası qayırıblar. Xülasə, geyinib evdən çıxıram. Pəh-pəh! Nə gözəl hava!.. Həzin-həzin əsən külək ruhuma ləzzət verir, bülbül, gül... – Ay!.. Dədə!.. Çığırtı nəzərimi küçənin timçəsinə cəlb eləyir. Bir ağsaqqal o birini yaxalayıb deyir: “Atayın sümüklərini çıxardaram bacımın talağını verməsən. Bu saat ver talağı”. Vuruşma düşür, bu ona bir qapaz, o buna birini, bu da ona birini. Börklərdən toz qalxır, çuxaların büzmələri cırılır... Xülasə, gedirəm. Hava mənə bilməzsən nə ləzzət verir. Rəngbərəng yarpaqlar ağacdan üzülüb, havada min naz və qəmzə ilə fırlananda bilməm könlüm nələr diləyir. Pəh-pəh! Nə dilfirib mənzərə! Az qalıb təbim də gəlsin, indicə şer də deyəcəyəm... – Hay! Vay!.. Vay fayton!.. Dönüb görürəm qırmızısaqqal bir kişi hamamın qabağında yumurtası tərs gəlmiş toyuq kimi oyan-buyana vurnuxub çığırır. – Nə olub? Cavab verirlər ki, bəs arvadı həcəmət altında qəşş eləyib. Xülasə, gedirəm. Pəh! Göyün rəngi, səf-səf durmuş buludların günəşin qızıl rəngi ilə münəvvər olmaqları bilməzsən ürəyimdə nə... – Adə qoyma!.. Vur! Tut!.. – sözlərini eşidib, dik atılıram. – Nə olub? Bəs oğul atanın təzəcə kürkünü aparıb qumara qoyub uduzub; ata da onun qoparağını götürüb, istəyir bir az əzikləsin. Gedirəm, ətrafın gözəlliyi yadımdan çıxmır: gün dağın arxasında gizlənməkdədir, sərin hava, həzin külək... Pəh-pəh! Nə məlahətli... – Vay!.. Aman! Necə olacaq?.. – Nə olub? Bəs orucluqda azarlı üstə rus həkimi gətiriblər, evdə qab-qaşığı murdarlayıb... Xülasə, gedirəm qaranlıq düşür, toyuq, xoruz dimdik-dimdiyə verib tut ağacının budağında yatıblar, itlər çəkiliblər hinlərinə, eşşəklər ağacın dibində uzanıb sükuta varıblar. Pəh-pəh! Nə gözəl ömür, nə sadəlik, nə... – Vay öldüm! Adə öldüm! Çığırtı küçə ilə bir oldu. Başmaqları qoyub yüyürürəm. Bir də görürəm bir ağsaqqal cavan arvadının saçından yapışıb, çomaq ilə şapbarlayır. Tez-tez ovcuna tüpürüb çomaqdan çırpır, ovcuna tüpürüb vurur. Xülasə, hava çox gözəl idi. Göyün buludları azca qalmışdı məni ilhamat aləminə çəksin, azca qalmışdı... – Part, part... Bir cavanı güllə ilə vurub yıxdılar. – Balam, bunun günahı nə idi? – soruşduqda cavab verdilər: – Nə olacaq, bunun babası iyirmi il bundan qabaq vurub Məşədi Hüseynin əmisi nəvəsini öldürmüşdü. İndi öldürən də Məşədi Hüseynin nəvəsidir. Kişi qana qan elədi, qisas ki, qiyamətə qalmayacaq idi. Tər məni basır. Çünki mənim də ulu babam, deyirlər, bir adam öldürmüş imiş. İndi, dedim, bir adam da çıxıb onun əvəzini mən yazıqdan alacaq. Qorxumdan yıxılıram, ürəyim gedir. 1909 * * * Hərrac Böyük sərvət və mülk sahibi Hacı Kərim iki gün əvvəl vəfat etmişdi. Arvadı Gövhər dörd qızını və beş yaşındakı oğlunu başına toplayıb, Hacının ortalığa tökülmüş paltarlarına baxaraq ağlayırdı. Ağıçı da hərdəm yanıqlı bir ağı dedikdə evi hönkürtü götürürdü. İki cilo ağlaşıb, ağıçı uzaq məhəllələrdən gəlmiş arvadlara mərhumun səxavət və kəramətindən rəvayət etmədə idi ki, birdən həyətə üç-dörd cavan girdi. əvvəl cavanların gəlməsinə əhəmiyyət verilmədi, lakin onların qız qaçırmaq meylində olduqları göründükdə arvadlar bir-birinə dəydi! Gövhər özünü qızların üstünə atıb, dəhşətli səslə çığırdı. Əlləri tapançalı cavanlar otağa girdilər, qaba bir surətdə Gövhəri kənar edib, böyük qızı götürmək istədilər. Qız anasına sarılıb çığırdı. Gövhərin əllərini tutdular, qızı ondan zor ilə aralayıb, qapıya doğru sürüdülər. Qara saçları bir-birinə qarışdı. Köynəyinin bir tərəfi cırılıb, vücudu çölə çıxdı. Cavanlar qızı qaldırıb, birinin arxasına qoydular. Qışqırıq hönkürtüyə qarışdı. Apardılar. Qız uzaqlaşdıqca səsi də yavaş-yavaş qulaqlardan çəkilməyə başladı. Gövhər özünü küçəyə atdı, qızdan bir nişanə görmədi. Başından yapışıb, hissiz bir halda yerə yıxıldı. Bir də qalxdı: – Ay qardaşlar, balamı kim apardı? – deyə soruşduqda, qızı aparan dabbağ Cavadın oğlu “dələduz” Həsən olduğu bəlli oldu. Bu hadisə şəhərin hər bir guşəsində danışılanda Şırım Ballı cəhrə üstə əllərini göyə qovzayıb, Allahdan belə istiğasə edirdi: – Pərvərdigara, deyirlər “kor leyləyin yuvasını allah tikər”; bəs mənim bu oğlumun yuvasını niyə tikmirsən? Ağsaqqal vaxtında dükanların qabağında boşbikar dolanıb işə getmir. Şırım Ballının duası müstəcəb oldu: gedib Hacı Kərimin yerdə qalan qızlarından birisini götürüb, qaçmağı Allah-təala ona təlqin etdi. Ballının oğlu “Vicə” Qasım bir neçə arqadaşları ilə bərabər hücum edib, Hacı Kərimin qızını qaçırdılar. Gövhər küçəyə çıxıb, qızı çox izləməmişdi, bir də eşitdi ki, üçüncü qızını şirni ilə tovlayıb aparmışlar. Günorta vaxtı Gövhərin qohumları yığılıb dərdləşirdilər, “olacağa çarə yoxdur” deyə fəlsəfə yürüdürdülər. “Qismətdən artıq yemək olmaz” deyirdilər. Bir də hacının bacısı Mina sükutdan aralanıb, başını dik qovzadı: – Vallah, bu mənə qardaş dərdindən də artıq oldu, – dedi, – xalqın fikri budur ki, mənim arzum gözümdə qalsın!.. Yox!.. Burada Minanı yaş boğdu, gözlərini yaylığı ilə qurutdu, özünü bir az toxdadıb, sözünə davam etdi: – Gözümü böyük qıza dikmişdim, o qismət olmadı. Deməli, qismət bu imiş! – deyə kiçik qızı qucaqladı. Hər kəs onu heyrətlə nəzərdən keçirdi. Minanın hərəkətini dəli olduğuna həml etdilər. Lakin Mina dəli olmamışdı; qızı qapıdan çıxardarkən deyirdi: – Qardaşımdan mənə bir pay da düşməz? Apararam, böyüdərəm, oğluma alaram... Hacı Kərim iki gün idi ki, vəfat etmişdi. O günü qazı onun dörd qızına da əqd oxuyub, ruhunu şad etdi. O biri gün “yaxa bağlama”dan sonra təzə yeznələr hacının evinə yığılıb, cehiz davası edirdilər. “Vicə” Qasımın tərəfindən anası gəlmişdi. 1910 1905-ci İL Köhnə imarətin yuxarı mərtəbəsinin pəncərəsindən uzun bığlı və zəhmli bir baş çıxıb, neçə dəfə “Alı, Alı” deyib çağırdı. Səsə artırmanın altında at axurlarının qabağında uzanan nökər Alı öz-özünə belə cavab verdi: – Boğazına biləyim, ay Məhəmməd Səfi ağa! Elə bilirsən qədimki zaman kimi, çağıranda səsinə baş üstə gələcəyəm?! Xeyr, o zaman getdi! İndi bəyin sözünə bir qəpik verən yoxdur!.. Alı bu fikirləri başından keçirib, saman çuvallarının üstə o yan-bu yana çöyrükdükdə Məhəmməd Səfi ağa bir də başını pəncərədən çıxarıb çığırdı: – Alı, Alı! Axmaq oğlu axmaq, haradasan, səni çağırmıram? Alı yenə bəyin səsinə etina etməyib, öz-özünə deyirdi: – Daha indi mən də ayılmışam, boğazını cırsan də gəlməyəcəyəm... Bizi xam tovlamışdın, il uzunu işlədib, bir qəpik də vermirdin; kefinə də yaramayanda baş-gözümü əzirdin... Daha indi bəy-zad dəbdən düşdü!.. Məhəmməd Səfi ağa bir az səbir eləyib, xidmətçi qızı onun dalınca göndərdi. Alı qıza da cavab verdi ki, mən bəy-məy tanımıram, özüm də elə bir bəyəm! Məhəmməd Səfi ağa bunu eşitcək yerindən dik atılıb, əvvəl otaqda dəli kimi o yanbu yana yüyürdü və sonra divardan tüfəngi götürüb, qapıdan ildırım kimi çıxdı. Güllü xanım ərinin nökəri öldürmək xəyalında olduğunu gördükdə bərk qışqırıq saldı və səsə qonşu otaqlardan bəyzadələr çıxıb, Məhəmməd Səfi ağanın əlindən tüfəngi aldılar: – Ay kişi, nə olub, Alı nə edib? Bircə de, biz özümüz onu öldürək! Məhəmməd Səfi ağa bəyzadələrə cavab vermədən boğunuq səslə “buraxın!” deyə dartındı. – A kişi, axır nə olub? – Heç zad! Alını öldürəcəyəm! – Bəy dartınmaqdan əl çəkmədi. Güllü xanım bəyzadələri işdən xəbərdar elədi. Cavan bəylər Alının “nəməkbəharam”lığını bilib, cəld pilləkəndən aşağı düşdülər. Bir dəqiqədə Alının belinə on yerdən təpik döşəndi, o qədər döydülər ki, ağzının-burnunun qanı bir-birinə qarışdı, baş və gözündə sağ yer qalmadı. Alı gördü ki, bunu “xurd-xəşil” etməmiş əl götürməyəcəklər, yalvarmağa başladı: – Ay bəy, atam sənə qurban! Qələt eləmişəm, başımı daşın yekəsinə döymüşəm, günahımdan keç. Məhəmməd Səfi ağa “Bundan ürəyim soyumayacaq, kəndir gətirin!” – deyib, qamçını əlinə aldı. Kəndir gətirdilər. Alını ağa həyətə çəkdirib, tut ağacına bağlatdı. Alı yenə: – Ay bəy, vallah, məni yoldan çıxartmışdılar, daha indi çıxmaram. Məhəmməd Səfi ağa Alının sözlərinə etina etməyib, qamçı ilə onu doyunca döydü və bir də oğlanlarına döydürdü, bir də dübarə özü döyüb, qayıdıb evə gəldi. Alı qanına bələşmiş o günü ağacdan asılı qaldı, gecə də qaldı, sabah da orada idi. Axırda necə oldu onu bilmirik. Ancaq ondan sonra şəhərdən kəndə oxumuş cavanlar gəlib bəy və ağaların əleyhinə sözlər danışıb, rəiyyəti “yoldan çıxardanda” rəiyyət cavanlara belə cavab verirdi: – Qardaş, qoyun yerimizdə rahat oturaq, siz Allah, bizi də Alı yolu yollandırmayın! 1910 * * * Ağ buxaqda qara xal Çağırram hay da verməz, Bədəsil fayda verməz; Ağ buxağın altından Bir öpüş pay da verməz. Bayatı Məşhəd məscidlərinin birindən camaat dəstə-dəstə çıxıb dağılırdı. Yolun o tay-bu tayında hasar təşkil edən dilənçilər, kor və şillər, qolları kəsilmiş cahıl və ahıllar camaatı əhatə edərək sədəqə diləyirdilər. Dilənənlər arasında bir çox rübəndli qadınlar da vardı. Bunların bəzisi kişiləri: “Ağa, siğə mixahi?” – deyə yan küçələrə doğru izləyirdi. Kimi qadınların təkliflərinə razı olaraq, arxalarınca gedir, kimi məna verməyib, onlardan uzaqlaşmağa çalışırdı. Kənardakı hovuzun yanında uca boylu, ağ rübəndli bir qadın durub, gözlərini məscidin qapılarına dikmişdi. Yenə xalq məsciddən axın-axın çıxıb, yan küçələrə yayılırdı. Bir də, məscidin qapısında qara xətli, ipək cübbəli, gənc bir mərsiyəxan göründü. Məğrur bir halda sağ tərəfə yönəlib, nəleynini geydi və iki əli ilə tirmə sarığını düzəltdi, sonra gümüş başlı əsasını müceirdən alıb, yavaş addımlarla məscidin səkisindən aşağı enməyə başladı. Hovuzun kənarında duran qadın bunu görər-görməz arxasınca getməyə başladı. Mərsiyəxan dar və əyri küçələri birər-birər keçərkən qadın da onu təqib etdi. Tənha bir timçədə qadın mərsiyəxana yanaşıb durdu. Mərsiyəxan da ayaq saxladı. – Bacı, mənə görə qulluq? – dedi. Qadın titrək və narın bir səslə: – Ağa, qulluq deyil, şəriəti-peyğəmbərdir. Məni özünə siğə etməni xahiş edirəm. Təklif mərsiyəxanı heyrətə gətirmədi–siğə və mütə İranda kök atmış ən adi bir dini adətdir. Buna baxmayaraq mərsiyəxan “yoxsa məni lotular əlinə salmaq istəyir” – deyə düşündü. Qadın bir az da cəsarətli: – Ağa, məni Xorasanın başqa qadınları kimi gündə neçə kişiyə mütə olan qadınlardan bilmə. Xeyr! Mən bu gün səni mənbərdə ağlayan gördüm. Məhz imam yolunda kirpiklərindən axan yaşların məftunu olaraq sənə siğə olmaq istədim. Bəlkə bunun səbəbinə Allah təala günahlarımı bağışlaya! Mərsiyəxan xanımın sözlərinin doğru və şəri olduğunu bilirdi, lakin getməyə cəsarət edə bilmirdi, çünki lotular əlinə keçmək ehtimalı qüvvətli idi. – Nəcibə xatun, mənim siğəyə ehtiyacım yoxdur, şəhərimizdə həm əyalım, həm də siğə kənizlərim var – deyə mərsiyəxan əslifikrini gizlədərək xanımın məramını anlamaq istəyirdi. Qadın ciddi səslə: – Ağa, bir günlüyə siğə et, yarım günlüyə et, bunu da istəməsən, nə eyib edər, bircə saatlığa et ki, tutduğum və qıldığım halala çıxsın! Xanımın şirin və etimadkar səsi mərsiyəxanın mühakimələrinə qələbə çalmağa başladı. Çırpınan ürəyi əqlin zəncirindən qurtararaq mərsiyəxanın əndişələrini pərdələdi. Artıq bir söz əlavə etmədən xanımın arxasınca düşüb getdi. Çox çəkmədən xanım böyük bir darvazanın önündə durdu. Darvaza açıldı, mərsiyəxanı əlvan çiçəkli bağçanın rayihəsi qarşıladı. Gözəl xiyabanlardan keçib, əndərun dairəsinə gəldilər. Xidmətçilər bunlara nəzakətlə təzim edərək, nəqşkar bir otağa gətirdilər. Pəncərələrin rəngarəng şüşələrindən içəri düşən işıq gözəl xalılara, ipək püştə və mütəkkələrə xarüqələr bəxş etmişdi, lumu ağacları və çiçəklər bu mənzərəni bir qat daha süsləmişdi... Xanım rübəndini qaldırmayaraq, mərsiyəxana yer göstərdi. Bir də qapı açıldı, xidmətçi qadın əlində aftafa-ləyən içəri girdi. Mərsiyəxan əllərini yuyub, silindi. Bu gedər-getməz bir xədim zənci gəldi, bürünc sinidə mavi bir gülabdan gətirdi, mərsiyəxanın önündə diz çökərək, büt kəsildi. Mərsiyəxan gülabdanı alıb ətirləndi. Zənci nəzakətlə çıxıb getdi. Xanım qapını qapayıb yerində durdu. Mərsiyəxan xanımın məramını anlayaraq siğə duasını oxumağa başladı. “Qəbultü!” – deyər-deməz xanım rübəndi və çarşabı atıb, mərsiyəxanın qarşısında cilvələnməyə başladı. Qara çatma qaşları, uzun kirpikləri, ağ buxağındakı qara xalı... ox olaraq mərsiyəxanın ürəyinə batmağa başladı. O, heyrətindən içini çəkərək: – Xudaya xudavənda! Bu nazənin sənəm huriyi-rizvanmı?.. Bu sərv qamət, bu cazibəli gözlər, siyəh danə... Bunlar röyamı? – deyə məst oldu. Xanım arxasında qoşa hörüklərini oynadaraq qapıya doğru getdi və iki dəfə: – Bəşir! Bəşir! – deyə çağırdı. Zənci qapının arxasında hazır durmuş kimi haman içəri girdi. İri bir məcməi gətirib mərsiyəxanın önünə qoydu və cəld yox oldu. Mina kuzənin altına çiçəklər və yarpaqlar döşənmişdi, yanında iki büllur qədəh, dürlü məzələr və çərəzlər vardı. Xanım mərsiyəxanla yan-yana oturub, şam kimi barmaqları ilə kuzəyə yapışdı. Şiraz şərabı qədəhlərə doldu. Eyş nəşəsi mərsiyəxanı qanadlandırdı. Sarığını çıxarıb kənara qoydu və yaldızlı araqçınını düzəldib, büllur qədəhə yapışdı. “Guşeyi-xərabata” sadiq bir “pir müğan” kimi qədəhi minnətdar bir hal ilə qaldırdı və: “Bibadə bəhar xoş nə başəd, Bigül ruxi-yar xoş nə başəd... – deyə beytin sonunu bitirməmişdi ki, xanım: “Baqi gülü mül xoşəst, leykin Bi söhbəti-yar xoş nə başəd!” – deyə beyti tamamladı. Sonra dodaqları ilə qədəhin kənarına yanaşıb daddı və qədəhi mərsiyəxana verib, onunkunu alıb içdi. Şərab ətrindən məst olmuş dodaqlar bir-birinə qovuşdu. Dadlı bir yoxluq müvəqqəti olaraq onları dari-fənadan ayırdı... Qədəhlər yenidən doldu. Eyş məclisi canlandı. Xanımın tar çaldığını mərsiyəxan heç də gözləməzdi; tar gəldi, xanım köksünə basdı, mərsiyəxan da zümzüməyə başladı... Şərab, musiqi və incə dilbər nəşəsinə bir də lumu və çiçəklərin rayihəsi qarışıb, mərsiyəxanı məst etmiş, səhər bülbülü kimi nalələri ilə otağı doldurmuşdu. Arabir susur, alovlu gözləri ilə qadını süzür, gülgün badə ilə qurumuş dodaqlarını isladırdı. Xanım da şərab ətri saçan dodaqlarını ona uzadır – qəlb çırpıntıları busələr qucağına atılıb onlar da məst olurdu... Dəqiqələr keçir, sanki qərinələr dolanır. Günəş rəngin şüşələrdən içəri əlvan zolaqlar buraxır, xalılar min bir rəng çalır... Mərsiyəxanın titrək əli xanımın hərarət saçan belini qucur, o biri əli naşı ovçu kimi, mərmər sinədə dolaşır, məst dodaqlar ağ buxaqdakı qara xala qovuşur... Yenə dəqiqələr illərə, illər qərinələrə qarışıb itir, iki qəlb, iki vücud dadlı bir yoxluğa dalır... Ayılırlar. Mərsiyəxan xumarlanmış gözləri ilə xanımı süzür... – Xanım – deyir, – bu nə sirdir, anlat görüm?.. Sən kimsən, nəkarəsən? Hansı əfsanənin pərisisən? Anlat, hüsnünün əsiri olub bitirəm. Xanım totuq əli ilə pərişan zülflərini qızarmış üzündən dağıdıb, ona həsrətlə baxır, susur. Uzun kirpikləri arasında odlu yaşlar parlayır: – Sən əsir deyilsən – deyir, – mən əsirin olub yanıram. Sənin ilk mərsiyəni dinlədikdə gözəl səsin bütün varlığıma hakim oldu, sızıltılı bir saz kimi təranələrini daşıyıb durdum. Səsin gecələr yuxumu, gündüzlər rahatlığımı əvəz edirdi. Yer, göy, bütün kainat bir xoş səda olaraq məni oxşayır, eyni zamanda da için-için inlədirdi... Nəhayət, cəsarətləndim; mənə xudbin hisslər gəldi, o səs mənim olacaq dedim. Mərsiyəxan özünü xanımın qucağına atdı... Xanım sona kimi sıçrayıb, mərsiyəxanın qucağından qaçdı və qəhqəhə ilə: – Molla, məni günaha batırdın: siğənin müddəti çoxdan tamam olmuşdur. Tez ol, geyin, get! Mərsiyəxan dizi üstə sürünərək, xanımı otaqda izləməyə başladı: – Gözəlim, günah nə deməkdir – mənəviyyatın ən dadlı nemətlərindən deyilmi?.. Buralar bir cənnət, qədəhlərdə abi-kövsər, sən hurim, ağ buxağın bir kitabi-şərif səhifəsi, xalın ismi-əzəm!.. Qoy o xalı bir də öpüm, qoy doyunca öpüm!.. Mərsiyəxan irəlilədikcə gözəl ondan uzaqlaşıb, qəhqəhəsində davam edirdi: – Olmaz! Qırxıq baş kişi, olmaz! Eşqində məni yandırdın, odladın; uzun gecələrimi göz yaşları ilə bəzədim, həsrətdən bağrım lalə bağrı kimi yandı... İndi qoy səninki də yansın! Eşq dərdini asanmı sandın? Mərsiyəxan sıçrayıb xanımı qucdu, lakin xanım yenə ondan buraxılıb qəhqəhə ilə kənara çəkildi. Mərsiyəxan hirsindən gözlərinin yaşını töküb yalvardı: – Ayüzlü gözəl, zalimlikdən nə çıxar? Eşqin yolunda can verirəm, ağ buxaqda qara xalın dəlisi, divanəsiyəm. Vallah, billah, dəlisi olmuşam! – Ol, molla, ol, bəlkə qəlbimdən çıxıb məni eşq odundan qurtarasan!.. Mən də sənin yolunda az can verib, az göz yaşı axıtmamışam!.. Gözəl sözlərini qurtarmamış hönkürüb ağladı. “Allah-əkbər, bu nə qəribə iş!” – deyə mərsiyəxan heyrətə daldı. Yalvarırdı, ağlayırdı, ayağına yıxılırdı, yenə xanıma təsir bağışlaya bilmirdi. – Gözəlim – dedi, – bu əmmaməm, bu quranım – hamısını o qara xalın yolunda ayağına tökürəm! Göz yaşlarımla qədəm qoyduğun torpağı isladıram... Rəhm qıl, məni eşq sevdasına yandırma! – Yox, olmaz! Mən yanan kimi sən də yanacaqsan!.. Görürsənmi bu qara zülfü, xalı, bu şux sinəmi... Bunları bir daha görüb bağrına basmayacaqsan; öpüb göz yaşları ilə islatmayacaqsan!.. Get, get! Ağ buxaqda qara xalın illərcə həsrətini çəkərək, mən odlanan kimi, sən də odlan! Sən xal de, buxaq de, ağla; mən da mərsiyəxan, xoş səsli mərsiyəxan deyib ağlayım. Ağlayaq da, bir-birimizi yad edib, həsrətdə yanaq... * * * Ağarmış saçları çiyninə tökülmüş, pərişan saqqallı bir qoca yalın ayaqları ilə toz qopararaq, dar küçə ilə gedirdi. Əynindəki paltar solmuş, yıpranmış, qiyafəsindən hansı silkə mənsub olduğu belə sezilmirdi. Qoca gedir, ayaq saxlayır, əllərini ölçə-ölçə düşünür, göz-qaşını oynadır və özözünə “yuxu idimi?” deyə sual verib, yoluna davam edirdi. Qoca bu yolları illərdən bəri dolaşır, bu yollarda illərdən bəri dəyişiklik olmayan kimi, qocanın da hərəkətində dəyişiklik yox idi. Yalnız getdikcə qocalıb, beli bükülürdü. Qoca yavaş-yavaş gedib bir darvazanın qabağında durdu. Yenə illərdən bəri gördüyü kimi qapalı idi. Ağacların budaqları darvazanın tağının üzərindən sallanaraq sakit durmuşdu. İllərdən bəri şahidi olduğu hal. Ancaq bəzən bu ağaclar yarpaqlı, bəzən yarpaqsız olurdu. Yazda çiçək açırdı, hədsiz arılar onun başına fırlanıb, vızıltı qoparırdı. Bu qədər. Bu neçə ildə o darvazadan bir adamın girib-çıxdığını görməmişdi. Adəti üzrə qoca saatlarca bu darvazanın qarşısında gözlərdi. Bu dəfə də gözlədi. Lakin girib-çıxan olmadı. Yenə əllərini ölçərək düşündü, qaş-gözünü oynatdı və öz-özünə “Yuxu idimi?” – deyə sual verib, yoluna davam etdi. Axşam qoca hücrəsinə qayıtdı. Bu dəfə hücrənin havası onda soyuq bir ümidsizlik doğurdu: ürəyi sıxılır, gözlərindən yaş süzülürdü. Başını divara söykəyib oturdu. Onda tühaf bir nəşə oyandı – uzaq keçmiş gözlərinin qarşısında canlanmağa başladı. Sanki hücrənin küncünə göydən bir nur endi, ətraf işıqlandı, mina bardaqlar və büllur piyalələr düzüldü; hər yer çiçəklərlə bəzəndi, incə tar səsi eşidildi... “Yuxumu?” – deyə qoca yerində qımıldandı: – Gəl, gəl, sənəmim, gəl! Göz yaşları olub yollarına səpildim! həsrətdən alov olub yandım!.. Ağ, incə geyimli gözəl küncdə dayanmışdı. Qara saçları ağ gərdənini qaplamışdı. İri gözləri hüzn saçırdı, sanki: “Bilirmisən, molla, eşq dərdində yanıram, odlanıram!” – deyirdi. Qoca dəli kimi sıçrayıb, gözəlin ayaqlarını qucaqladı. – Eşqimlə yan, dedin, yandım! Həsrətlə dolandım. Xal dedim, buxaq dedim, odlandım. Bütün həyat və nəşəmi göz yaşlarında boğdum. Axırda səni tapdım... İndi yenə o səfalı dəqiqələr gəldi, yenə nazlı gözələ qovuşdum. Yenə ağ buxaqda qara xal ruhumu oxşayır... Bilirmisən, gözəl, qara xalın dəlisiyəm, dəlisi, divanəsi! Rəhm qıl, qoy bir də o xalı öpüm, qoy doyunca öpüm!.. Qoca gözəlin ayaqlarını qucub hərəkətsiz qalmışdı. O biri səhər onu hücrədə bu vəziyyətdə də buldular. Soyuq meyit əllərini qoynuna qoyub, dizi üstdə küncdə qalmışdı. 1910 * * * Həkim – Ay həkim, başına dönüm, bizdə bir azarlı var, tez gəl, bir ona bax! Deyəsən, allah eləməmiş, lap qarışıb. – Nəyidi? – Həkim, dünən üç-dörd girvənkə noxud-kişmiş yeyib, ondan bəri lap tirtap uzanıb. – Yəqin tox qarına özünü soyuğa verib. Yeri gedək görüm, haradadır? Həkim başmağının nalını daşa vurub taqqıldada-taqqıldada ortaboy, papağının qırağı getmiş bir kişinin yanına düşüb bazar aşağı sallanıb getdi. İrəliki gün həkimə arvadı tapşırmışdı ki, toyuqlar həyətdə xoruzsuz qalıb, onlara nə təhər olsa bir xoruz tapsın, bir də düşsə hananın qabağında taxt qurmaq üçün bir-iki tirbaşı alsın. Həkim arvadının sözünü yaddan çıxartmamışdı – gedə-gedə bazara zənlə baxırdı ki, görsün harada xoruz, ya tirbaşı gözünə dəyər. Yaxşı oldu ki, kəndlilərin yüklərində həm xoruz, həm də tirbaşı tapıldı. Həkim arvadının tapşırığını yerinə yetirə bildi. Tirbaşının birini yanındakı kişiyə verib, birini də özü çiyninə aldı və xoruzun da ayaqlarından sallayasallaya yola düşdü. Həkim azarlı olan otağa girəndə tirbaşıları və xoruzu küncə qoyub, köhnə keçənin üstə salınmış döşəkçədə əyləşdi. Naxoş bərk iztirabda idi. Qurumuş dodaqlarını açıb, ağır-ağır nəfəs alırdı. Həkim əvvəl onun başına baxdı, istisini yoxladı, sonra əlini yorğanın altından uzadıb azarlının qarnını əlləşdirdi və dedi: – Özünü soyuğa verib, üstünə yorğan-döşək tökün, tərləsin, sabah da bir dəst müshil verərəm qurtarar. Papağının qırağı getmiş kişi indiyə kimi əllərini çuxasının qoluna qoyub, divarın dibində durmuşdu və həkim danışdıqca başını tərpədirdi. İndisə yerindən cəld sıçrayıb, cır səsi ilə çığırmağa başladı: – Xoruz qaçdı! Odu, vallah, indicə rəfə atılacaq! Həkim ağzını yuxarı tutub, kişinin cır səsinə və xoruzdan gözlənməyən hünərə şaqqıltı ilə gülməyə başladı: – Zəmanə elə dəyişilib ki, xoruzlar da bijləşib! – deyə qəhqəhəsində davam etdi. Papağının qırağı getmiş kişi ilə bərabər xoruzu otağın bu küncündən o biri küncünə qovaladıqda xoruz atılıb rəfdəki qabları tökdü. İçəri, qırılmış qabların cingiltisinə üzü örtülü bir arvad girdi və qabları parça-parça otağa səpilmiş gördükdə əvvəl bir az mırıldandı, sonra onları yığışdırıb, naxoşun başına fırladı və “azar-bezarını aparsın” deyə eşiyə atdı. Xoruzu tutdular və ayaqlarını əriş ilə bağlayıb, yenə küncə qoydular. Həkim getməyə hazırlanırdı. Ev sahibləri həkimdən çox razılıq etdilər: – Qədəminə qurban olum, ay həkim, qoy gədə yaxşı olsun, gör sənin xəcalətindən necə çıxacağıq; ömrümüz olanı sənə qulluq edəcəyik! Üzü örtülü arvad divarın dibindəki sandığı zınqıltı ilə açdı və bir cüt dolaq, bir tumanbağı və bir araqçın çıxarıb, həkimin qabağına qoydu. Bu da həkimin həqqəlqədəmi idi. Həkim şeyləri cibinə qoyanda gülümsündü–görünür paydan razı qalmışdı. Razılığını bildirmək üçün barmağını xəstəyə tərəf uzadıb dedi: – Heç zadı yoxdur, üstünü basdırın, tərləsin, sabah da gəlib baxaram. Həkim əbasının qolunu geydi və iki əli ilə uzun börkünü başına basıb, tirbaşının birini bir çiyninə aldı, o birisini qoltuğuna vurdu və xoruzun da ayaqlarından tutub, sallaya-sallaya otaqdan çıxdı. Əyri küçələrin birində bir çarşablı qadına rast gəldi. Qadın onu görcək yoldan kənar çıxıb durdu: – Həkim, başına dönüm, bir bizə buyurun, azarlım var – dedi. Getdilər. Bir aralıqdakı qapı açıldı, həyətə girdilər. Böyük tut ağacları baş-başa vermişdi, kənarda ləbədə, keşniş, kəvər və tərxun ləkləri gözə çarpırdı. Uçuq pilləkənlə çıxıb otağa girdilər. Qazanlar, qablar səliqə ilə üst-üstə qoyulmuş, ortadan pərdə çəkilmişdi. İkinci otaq olduqca döşəli və bəzəkli idi. Həyətə baxan pəncərənin qabağında bir yataq salınmış, üstündə 25–26 yaşlarında solğun sifət, dolğun bir qız oturmuşdu. Yanında başqa bir qadın da vardı. Qadın həkimi görcək yaşmanıb ayağa qalxdı, qız isə çəkinməyərək, həkimə diqqətlə tamaşa edirdi. Həkim tirbaşıları və xoruzu küncə qoyub, gülümsünərək xəstənin yatağına yanaşdı: – Heç bir şeyin yoxdur, yəqin anana nazlanırsan, – dedi; qızın nəbzinə baxdı, əlini başına qoydu: – Bir şey görmürəm, nəyidir? Heç kəsdən səs çıxmadı. Qız əvvəlki kimi, gözlərini həkimin üzündən çəkmirdi. Baxışı həkimə olduqca qəribə görünürdü; dəyişməyərək hüzn və həsrət saçırdı. Həkim küçədə rast gəldiyi qadına tərəf yönəldi: – Ana, – dedi, – harası ağrıyır? Qadın bir şey deməyə utanırmış kimi, bir az da yaşmandı və yavaş səslə: – Həkim, başına dönüm, bu elə azardı ki, hərdən bir tutur... görürsən, başladı özünü döyəşləməyə, qollarını, əllərini dişləməyə... Bilmirəm, qız haradan bu bəlaya rast gəldi?.. Həkim xəstəni diqqətlə süzdü–baxış yenə həmin baxış idi. Qızın dolğun, ağ biləyindən yapışıb, bir az əlində saxladı. Qız bu dəfə diksindi, rəngi daha da soldu, bütün vücudu əsdi. – Ərə getmişmi? – On günün gəlini olub. Sonra qayınana yola verməyib... Həkim qıza eşitdirməyərək: – Ana, – dedi, – qız sazandama olub, ərə getməlidir. Ortalığı dərin bir sükut bürüdü. Hamı yerə baxıb düşünürdü. Yalnız qız həkimi süzərək, əvvəlki baxışında davam edirdi. Həkim bu baxışın fərqinə varıb, artıq kefli kimi idi. Qızın biləyini əlindən buraxmayaraq həyəcan içində düşünürdü: “Nə olar ki, peyğəmbərin şəriətidir– biri var, biri də olsun...”. Həkim düşüncədən ayrılıb, oynaq bir səslə: – Ana, – dedi, – qızını lap yaxşı elərəm. Arxayın ol. Ancaq bir şərt var... Bunun cəmi ixtiyarını mənə verəcəksən! Qadın məmnun bir halda: – Nə deyirəm, ay həkim, bunu bu dərddən sağalt da... – Arxayın ol! – deyə anaya ürək verdi və qızın əlində saxladığı biləyini o biri əlilə oxşayaraq: – görürəm, anana naz eləyirsən, qorxma heç bir şeyin yoxdur. Həkim küncdəki xoruzu qadına verərək zarafatla: – Ana, bu xoruz dualı xoruzdur, axşama plov bişirib, bu xoruzu da başına qoyarsan. Axşam sizə qonaq gələcəyəm, qızın məsələsini təfsilatilə danışarıq. Hələ ki, sağ olun! Hamı məmnun qalaraq həkimə baş əydi, qız isə heç də dəyişilməyən əvvəlki baxışı ilə həkimi təşyi edirdi. 1911 * * * Dərdli Züleyxa Yarımişıq bir otaqda çarpayıdan on altı-on yeddi yaşlarında bir arvad qalxdı. Zarıldaya-zarıldaya çırağa doğru gedib, işığını çoxaltdı və sonra həyətə tərəf pəncərədən zəif və sızıltılı bir səslə çağırdı: – Sənəm bacı, ay Sənəm bacı. Ay qız, vallah, ölürəm, bircə gəl! Qonşu Məşədi Həsənin arvadı səsə oyanıb, durdu: – Yenə nə olub, ay Züleyxa, başına dönüm, yoxsa azarın qalxıb. – Ay qız vallah, sancıdan ölürəm! Sənəm söylənə-söylənə gəldi: – Pis oğul əkənin atası zirbəzir olsun! Degilən, köpək oğlu, arvadı azara salandan sonra yalnız damların altında atıb gedəcək idin, niyə evlənirdin? Züleyxa dolmuş gözlərini Sənəmə döndərib yenə: – Ay qız, axır ölürəm. Vallah, bax, ölürəm, nəfəs ala bilmirəm. Sənəm Zuleyxanı bu halda görüb, doluxsundu və ağlamağını bildirməmək üçün üzünü divara döndərib, əlinin dalı ilə göz yaşlarını sildi. – Ay başına dönüm, mən nə qayırım, a tifil, axır mən başıma nə kül töküm... Yenə gətir dalını ovum, görüm nə təhər olur. Sənəm Züleyxanın dalını ovmağa başladı. Sonra çəkib, başını dəsmal ilə bağladı. İkisi də pəncərənin qarşısında durub, sükuta daldılar. Bir az keçmiş Züleyxa zarıldaya-zarıldaya: – Ay qız, Sənəm bacı, vallah, ölürəm, sancı öldürür. – Başına dönüm, mənim əlimdən nə gələr? Azarı həkimə göstərərlər, hər dərdin bir davası olar, mənim, bacı, əlimdən nə gələr? Yenə bir az sükuta getdilər, yenə Züleyxanın zarıltısı yeni bir söhbətə səbəb oldu: – Canımı azara saldığı bəs deyil, tək-tənha damlar altına tullayıb, gecə sübhə kimi də gəzir, il uzunu dərd çəkirəm. – Ay qız, kiri, sən allah! Yaxşı kişinin etibarına... İndi bu zəmanədə kişi hayanda idi?! Qadam hamısının ürəyinə! Adamın öz canı. Səninki köpək oğlunu görmürsən, gələn kimi canını azara salıb, davadərman da eləmək istəmir. Deyəndə ki, köpək oğlu, azarlısan, özünə müalicə elətdir, bir kişinin qızını da bədbəxt eləmə, acığı da tutur ki, mən hayandan azarlı oldum... – Ey, ay Sənəm bacı, nəyi qoyub, nəyi danışırsan, azarı gözünə girsin, döyməsin, söyməsin, damlar altında atıb getməsin, qoysun öldüyüm yerdə ölüm. Züleyxa sözünü qurtarıb, gözlərini doldurdu. Sənəm hirsli: – İraq canından, başına dönüm, ölür özü ölsün, xoryat yosunlu. Sən nə günahın yiyəsisən, tifil, fəqir. Bir ildir gəlin gəlmisən, hələ səni şad görməmişik, həmişə azar ilə əlləşmək, Allahın yazığı, dərd çəkməkdən gül kimi solmusan. Burada Sənəmi yaş boğdu, özünü saxlaya bilmədi – Züleyxanı qucaqladı və hönkürtü ilə gözünün yaşını axıtdı. Züleyxa da başını onun sinəsinə söykəyib, rəngsiz yanağından odlu damcılar töküldü. Bu hal neçə dəqiqə davam etdi. Xoruzlar banlaşdılar. Gecə saat üçü vurdu. Sənəm Züleyxanın əlindən tutub, çarpayıya yaxın gətirdi. Bacı, – dedi, – axır yenə yatmasan rahat olmayacaqsan. Züleyxa Sənəmin cavabında zarıltı ilə: – Ölürəm... bir tərəfdən qızdırma, bir tərəfdən sancı, ölürəm, vallah!.. – Ölməzsən, qurban olum, yat, rahat ol, mən də yenə lazım olsa gələrəm. Züleyxa hıqqıldaya-hıqqıldaya yatacağın üstə yıxıldı. * * * İnsan həyatında güclük çəkirsə, onda həmişə keçmişi xatırlar, unudulmuş vəqələri, hafizədən silinmiş nöqtələri zehnində canlandırmağa çalışıb, ondan bir xoşluq duyar, təsəlli tapar. Keçmiş ağır olsa belə, yenə hal-hazıra üstün tutular. Züleyxa da çarpayıda uzanıb, əzab çəkərkən keçmişlə məşğul idi. Unudulmuş günləri xatırlayır, hər bir nöqtəsini təhlil edir və qibtə ilə düşünürdü. “Nə gözəl günlər varmış” – deyə köksünü ötürürdü... Bir tikə qız vaxtından evin cəmi işləri Züleyxanın üstə tökülmüşdü, sübhdən axşamadək işlərdi. Yun darardı, cəhrə əyirər, xana toxuyardı, su daşıyar, ev süpürüb, bişmiş bişirərdi, paltar yuyub, uşaq saxlardı... Gecə də olcaq yavandanyağlıdan yeyib, dinməz-söyləməz, ağrısız-acısız başını qoyub, yatardı. İl uzunu beləcə işlər, evdən çölə çıxmazdı. Həftədə bir dəfə anası ilə cümə hamamına gedərdi. Bu gün Züleyxa üçün böyük bir əyləncə günü idi. Hamamda qızlar ilə görüşər, bol-bol danışar, hər kəsin geyiminə, üzərindəki zinətlərə diqqət edər və evə gəldikdə təfsilatı ilə söylərdi. Hamam onun üçün tükənməz bir mövzu təşkil edərdi: gördüklərini anladarkən nəşələnər,parlaq bir təbəssüm üzünə yayılardı... Adətən bayram qabaqları işləməzdilər. Cəhrə və yun daraqları yığılar, bir tərəfə qoyulardı, ev tökülər, palazlar çırpılar, anası ilə bərabər evin divarlarına şirə çəkib ağardardılar. Hələ novruza və axır çərşənbələrə hazırlanmaq daha da böyük bir maraq təşkil edərdi. Züleyxa tonqal qalayıb, “ağırlığım, uğurluğum tökül” deyərək üzərindən atılardı. Sonra bir əlində bir cam su, o birində yeddi açar darvazanın arxasında durub çərşənbə deyişərdi. Ötüb keçənlərin söylədiyi ilk sözləri eşidər-eşitməz qaça-qaça anasının yanına gələr, yozdurardı. Bir gün küçədəkilərin biri müsahibinə söz arasında “yaman günün ömrü az olar” demişdi. Züleyxa bu sözləri eşidərkən nə qədər sevinmişdi. Özü ilə bərabər bütün ailəsi də bu cümləni fali-xeyir bilib sevinmişdilər... Zatən anası Züleyxanı “sayəli” hesab edərdi. Odur ki, təzə ay çıxanda gözlərini yumub, Züleyxanı yanına çağırar, əvvəl onun üzünə, sonra aya baxıb salavat çevirərdi... Anası sınamışdı, belə edərkən, o ayı başdan-başa xoş keçirərdi. Bir dəfə axır çərşənbə axşamı bir badya su qoyub, “vəsfi-hal” saldılar. Anası badyanın başında oturub, çocuqlarından nişanə aldı. Züleyxa nişana olaraq mücrüsünün açarını vermişdi. Anası nişanələri badyaya salıb dedi: “Güzgünü atdım bayıra, Şövqi-şəfəqi çayıra. Yığılın, qohum qardaşlar, İşimiz dönüb xeyirə”. Bu bayatıdan sonra arvad əlini badyaya saldı, ilk əlinə gələn Züleyxanın açarı oldu. Hər kəs heyrət ilə onun üzünə baxıb, səadətinə qibtə etdi... O gecə sabahadək Züleyxa sevincindən yatmamışdı... Bir də Züleyxa sancıdan ilan kimi qıvrılıb, yatağında o üz-bu üzə çevrildi. Başını qaldırıb, ətrafa qulaq verdi – heç bir yerdən hənirti gəlmirdi. Qaranlıqda ürəyinə vahimə çökdü. Bir də kilsə zəngi saat dördü vurdu. Xoruzlar banlaşdılar. Züleyxa yatağından qalxıb, çırağa tərəf gəldi. Yenə xodunu qaldırıb, hıqqıldamağa başladı. Dağınıq fikirli gözlərini ətrafa gəzdirdi, masanın üstündəki güzgüyə rast gəldi... Sifətinin dəyişilməsinə heyrət etdi: bənizi qaçmış, dodaqları qansız, çökəyə düşmüş gözlərinin dörd tərəfi qapqara yanmışdı. Bir də sancı şiddətləndi. Yenə pəncərəyə doğru yüyürüb, həzin bir səslə çağırdı: – Ay Sənəm bacı, ay qız, axır, vallah, yenə sancı məni öldürür... Sözlərini qurtarmamış Züleyxa başını qollarının üstə salıb, bihiss qaldı.. * * * Qapı döyülərkən günəş çoxdan çıxmışdı. Züleyxa qapıya yanaşdıqda arxasından ərinin mırıltısı eşidilirdi: – Gərək qapını iki saat döyək ki, gəlib açasan. Züleyxa ərinin sözlərinə etina etməyərək qapını açdı və hiddətli üzünü yerə dikib, geri dönmək istədi. Əri bundan dilgir olub qaba əli ilə Züleyxanı itələdi: – Köpək qızına bax, – dedi, – mənə elə bil qatır satıb. Züleyxa hirslə döndü: – Yox, sən mənə qatır satmısan! Azara saldığın bəs deyil, damlarda yalqız qoyub gecələr sabaha kimi gəzirsən, hələ üstümə də çığırırsan!.. Allah bu zülmü götürməz!.. Dərd çəkməkdən çərləmişəm. – Dilinə bax, dilinə! Bihəya köpək qızının ağzını cırsam ürəyim soyumaz! – deyə kişi irəli yürüdü, arvadı küncə basıb, o ki, var döydü. Günəş yuxarılara çıxmışdı. Züleyxa otağın bir küncünə qısılıb, zar-zar ağlayırdı, əri də uzanıb, qeydsiz bir halda xoruldayırdı. 1911 * * * Yuxu – Get yat, bədbəxt fəqir! Sənin dərdin məni lap çərlədib! – deyə ana, qızı Fatmanın arxasınca zənn ilə baxıb, başını mütəkkəyə söykədi: – Get, yat, aşıb daşmış fəqir! Hamı ərə gedib, ev-eşik sahibi oldu, bircə sənin bəxtin bağlandı. Döşün-başın çıxıb, ata dönmüsən!.. Niyə də çıxmasın, azacıq yaşın yoxdur ki, – bu orucluq da gəlsə on doqquza girirsən... Xudaya-xudavənda, şükür!.. Fatma yatacaqda uzanıb anasının sözlərinə qulaq verdikcə, ah çəkib yastığı islatdı. Öz-özünə deyirdi: Şükür Allaha, hayana çıxıram, deyirlər sən kimdən pissən ki, dindirib, danışdıranın yoxdur?–Ay Allah, məni yaradınca bir qara daş yarada idin!.. Fatma öz-özünə çox deyindi, ağladı. Axırda yoruldu. Gündüzün yorğunluğu da bir tərəfdən kədərlərinə qələbə çaldı: gözləri yavaşyavaş yumulmağa başladı. Bahar idi. Fatma alaqaranlıqdan durub, yun daramadan əvvəl həyətə getdi. Bədmüşk açmışdı, gözəl qoxuyurdu. Fatma budağın birini əyib qoxuladı. Sonra günəşin ilk şöləsindən parlayan üst budaqlara tamaşa etməyə başladı. Bu əsnada çəpərin arxasından bir səs gəldi: – Ay qız, ay yaxşı bala, bircə bura bax! Fatma dönüb, məşşatə Anaxanımı yolda gördü. Anaxanım güləgülə Fatmanı çəpərə çağırdı: – Qızım, mənim kimi xanan yoxdur ki, niyə belə tezdən durmusan. – Biz də xana qayırırıq. Bu həftə quracağıq. Anam yatıb, dedim, durum bir az yun darayım. – Qızım, maşallah, yetişmisən, anan səni niyə ərə vermir? Saxlayıb nə edəcək? Fatma qızarıb, başını aşağı saldı. Məşşatə bir az da çəpərə yanaşdı: – Bacı, – dedi, – adamın ağlı başında olmalı. Bilirsən, ana özü üçün, ata özü üçün, qardaş da yad bəxtidir. Ortalıqda qalan həmişə qız uşağı olur. Ata adama həmişə çörək verməz – özünə gün ağlamalısan. Fatma qızarmış üzünü qovzayıb, məşşatəyə zənn ilə baxdı və yavaş səslə dedi: – Xala, mən nə qayıra bilərəm... Onlar gün ağlamalıdır... Son sözləri Fatma ürək çırpıntısı ilə söylədi. Bacı, görürsən onlar gün ağlamırlar. Gəl mən səni padşah balası kimi bir oğlana ərə verim, get, vaxt ikən ev-eşik sahibi ol. Qalmaqdan nə fayda? Fatma məşşatənin üzünə bir də baxıb, fikrə getdi... * * * Axşam çağı idi. Fatma anasından gizli yuyunub, geyinmişdi. Məşşatə qısıla-qısıla çəpərin altına gəldi və bir-iki dəfə bərkdən öskürüb keçdi. Fatmanın ürəyi döyündü. Bu iş ona tühaf görünürdü. İçində bir tərəddüd hüsula gəldi – istədi yüyürüb anasına bütün sirri açsın, digər tərəfdən cazibəli bir qüvvə onu qapıya doğru sürükləyirdi. Bir dəqiqə çəkmədi, Fatma evdən çıxıb, məşşatəyə qoşulub getdi. Fatmanın atası qızının qoşulub qaçdığını eşitcək pristavı götürüb, qız aparılan evin qapısını kəsdi. Fatmanı qapı qonşudan yığma qızıllarla bəzəmişdilər: araqçının qabağında qızıl pilək, boynunda mərcan, inci, qızıllı şəvə, döşdə gərdənbənd, yaxalıq; kürdisində düymələri və ətəyində qırx əşrəfisi var idi. Fatma bunları özününkü zənn edirdi. Öz-özünə düşünürdü: “Bir qız bir oğlanındır” deyirdi: “qismətdən artıq yemək olmaz” – mənim də qismətim pis çıxmadı: evi, qızılı, dövləti, özü subay bir oğlandır. “Kor nə istər – iki göz, biri əyri, biri düz”. Odur ki, pristav gəlməsin, ondan böyüyü gəlsin, Fatmanı zor ilə gətirməmişdilər, özü gəlmişdi. Fatma atasına da bu cavabı verib, geri qaytardı. Kəbin kəsilib, toy oldu... Fatmanı bir uçuq daxmaya gəlin gətirdilər. Heyhat, kişinin burada bir ayrı arvadı da var imiş! Elə ilk gecədən evdə dava-şava başlandı. Yengələr hərdən bir sevinə-sevinə zifaf otağına yüyürür, bir də üzlərini turşudub, geri qayıdırdılar: “Biz elə bildik görəsən nə olub, demə hələ dava eləyirlər” deyirdilər. Xülasə, “duvaq qapma” gününədək gəlinin üç dişini saldılar. Ay ötdü, il dolandı, Fatmanın cəmi qızılları çəkilib sahiblərinə getdi. Ona qalan bircə günü, bir də boş damlar oldu. Kişi bazara gedəndə günülərin əlinə fürsət düşürdü: bir-birinin cıbırığını çəkirdilər. Kişi axşam evə qayıdanda arvadları üzləri cırılmış, başları yolunmuş görürdü. Bir gün “fələk Fatmaya kəm baxdı”, biçarə azarladı. Altı ay davam edən xəstəlik Fatmanın üzünü soldurdu. Bütün gənclik təravətini qaib etdirdi. O gündən etibarən gününün dili uzandı: “Bicins idi, tez xarab oldu” deyə hər an, hər dəqiqə ərinə qandırdı: – Görürsən, mən şirin nar köküyəm, döyürsən də, söyürsən də, yenə gün-gündən kökəlib, necə yaxşılaşıram?! Kişi baxdı gördü, doğrudan da, əvvəlki arvad gün-gündən yaxşılaşır: ağ-çağ olur. Məhəbbəti tamamilə ona keçdi, Fatma bilmərrə nəzərdən düşdü: hər gün ikitərəfli döyülüb söyüldü. Belə bir həyatın davamı qabil olmayacağını Fatma gözəlcə bilirdi. Evdə qulluqçuluqdan başqa bir vəzifəsi olmayan, ən adi hörmətdən məhrum olan Fatma çıxacaq yolu aramağa başladı. Atası evinə qaçmağa cürət etmirdi: atası onu çoxdan qızlıqdan çıxarmışdı. Fatma babasının yanına qaçdı; babası onu görər-görməz ağzına gələni söylədi: – Sənin namusun olsa mənim qapıma gəlməzsən, itil gözümün qabağından, çəngi! – deyə qovdu. Fatma babasının sözündən incimədi. Qərib bir quş bir budağa sığınan kimi, sığınıb qaldı. Dindirmədilər, turş sima göstərdilər, acı və tənəli sözlər söylədilərsə də hamısına səbir elədi. Dinməz-söyləməz bir halda öz işlərinə qurşandı. Bir gün Fatma hamama paltar yumağa gedərkən ərinə rast gəldi. Bir dəqiqədə bədəninə qorxu çöküb, yerindən tərpənməz oldu. Əri onun qolundan yapışıb dartdı, apardı. Fatma çığırdısa da səsinə gələn olmadı. Evə girər-girməz kişi xəncəri divardan aldı. Sonra bir az düşünüb, yerə atdı. Fatmanı saçlayıb, yerə yıxdı və bihuş olana qədər döydü: – Ərini bəyənməyən arvadı belə edərlər! – dedi, – bu sənə dərs olsun! Fatma əvvəlkindən daha fəna günlər keçirməyə başladı: günüsü zadəgan xanımları kimi oturub, əmrlər verir, Fatmanı işlədirdi. Səhərdən axşama qədər çalışan Fatma doyunca yeməz, lazımınca geyinməzdi; aylarca hamam görməyib, kir içində çürüyürdü. Belə bir həyata davam edər və səbir kasası dolduqda ərinin ayaqlarına yıxılıb, göz yaşları axıdar, yalvarardı: – Mən evdə bir şey yiyəsi deyiləm: döyülürəm, söyülürəm, arvadlığım yox, məni niyə buraxmırsan? Axır, yazığam, bu qədər zülm olmaz ki, mən çəkirəm!.. Allah xatirinə, məni qul hesab elə, başına dolandır, azad elə! Fatma yalvardıqca əri hiddətlənirdi, onu yenidən incitməyə başlayırdı. Fatmanın faciəsindən anası xəbərdar idi. Tez-tez gəlib xəlvətcə Fatmanı qapıya çağırır, yemək, paltar gətirirdi: – Qızım, – deyirdi, – ananın əlindən ah-zardan başqa nə gələr? Allah dədənə insaf versin! Dədə dədə olsa, ərin səni incidərmi? Həmişə yiyəsizin başına dünya dar olar!.. Bir də Fatma özünü qazının qapısında gördü. Gözlərindən yaş süzərək deyirdi: – Ay ağa, başına dönüm, məni balalarının başına çevir, kağızımı al! Ağa, qulun olaram, qapının iti olaram, məni bu kafirin əlindən qurtar. Qazı fikirdə idi. Fatmanın göz yaşlarını görüb halını anlayırdısa da, şəriətin rəsmi hamisi olduğunu da unutmurdu. – Qızım, – dedi, – ər arvadın sahibidir. O izin verməyəndə, məndə nə ixtiyar var. Yenə ərinin yanına dönməkdən başqa bir çarə yoxdur... Fatma yenə ərinin yanında idi. Ömrü yenə əvvəlki qaydada keçirdi. Günü yeyir, geyir, gəzir; Fatma da evi idarə etmədə, günüsünün çocuqlarını saxlamaq kimi zəhmətlərə davam etmədə idi. Tay-tuş içinə çıxmaz, şad gün gördüyü yox, ev adamları ilə də deyib danışmazdı, söyüş, qarğış, danlaq mühitində can çəkişdirirdi. Onu əri ayda bir dindirməzdi, günü də belə. Onların hər bir arzularını Fatma özü dərk edərək, vücuda gətirməli idi –bişmiş vaxtında bişməli, ev vaxtında yığışılmalı idi, – yoxsa Fatmanın sümükləri əzilirdi. Fatma bir də gördü əri onun başını yarıb, qanı axır. Gecənin yarısı çıl-çılpaq küçələrə düşüb, özünə sığınacaq yer arayır. Hərdən əlini başına sürtüb, al qana bulaşmış bir halda ay işığına tutur, şikayətlənirdi: – Ay Allahı sevənlər, – deyirdi, – mənə bir yazığı gələn yoxmu? Vurun ölüm, bəlkə yaman kişidən qurtarım! Gecənin tənhalığında Fatmanın səsinə səs verən yox idi. Qan yalnız alnında deyil, sanki sınıq qəlbindən də için-için axır, bütün varlığını qərq etmədə idi. Ruhiövzanın tərcümanı olan göz yaşları qana qarışaraq yanağı aşağı tökülürdü... Fatma bir də gördü əri xəncər əlində yüyürür, biçarənin nəfəsi kəsildi, taqətsiz bir halda divara söykənib qaldı... Bir axşam Fatma qaçıb evlərinə təpilmişdi, atasının ayaqlarını qucaqlayıb deyirdi: – Dədə... yemişəm! Qələt eləmişəm! Günahımdan keç! Məni öldür, bir də ərə vermə. Qoy öz qapımızda ölüm. Bax, sümüyüm yanıb, on ildir cəhənnəm çəkirəm!.. Kişi qəbul etmirdi: – Get, – deyirdi, – mənə it-qurda qoşulan namussuz qız lazım deyil! Fatma ağlayır, anası da bir tərəfdə yaş töküb, qəşş eləyir... Fatma bir də görür yenə əri evindədir. Yenə eyni həyat: döyüş, söyüş, göz yaşı, qüssə... Yenə əri vurub dişlərini salır, başını yarır. Fatma qocaldığını duyur, başı ağarıb, üzü qırışıb... “vay cavanlıq!” deyə qışqırır... Fatma qışqırıb, dəli kimi yataqdan qalxdı. Dan yeri sökülürdü. Ətrafında yatmış ata-anası xoruldayırdılar. Fatma gördüyü yuxunun təsirindən hələ yenə də titrəmədə idi. 1911 * * * Mərsiyəxan Pəncərədən düşən işıqdan məsciddəkilərin başları işıldayırdı. Möminlər börklərini yerə qoyub, yaşlı gözlərini mərsiyəxana dikmişdilər. Mərsiyəxan bir də bir neçə nərə çəkib, tutqun səsi ilə çığırdı: – Hələ çox ağlayacaqsan! Gərək gözləriyin təvşehi kəsilə! Bu sözlərdən xalq kövrəlib, daha da ağladı, səs məscidin tağlarına düşüb, dəqiqələrlə cingildədi. Sonra yavaş-yavaş sakitlik düşdü. Möminlər dəsmallarını gözlərinin qabağından götürüb qaldırdılar və turş sifətlərini yenə mərsiyəxana çevirdilər. Mərsiyəxan əlini qurşağına uzadıb, cəld bir torba çıxartdı. Məscid ərəsati-məhşərə döndü... Hamı ağlayır, hamı başına yumruq döşəyir, dizlərinə çırpır. Mərsiyəxan mənbərdə ayaq üstdə durub, möminlərin başına saman yağdırırdı, zəngulə ilə mərsiyə deyir, kiriz verirdi. Hönkürtüdən qulaq tutulurdu – müsəlmanlar ağlamaqdan yarımcan olmuşdular, oruc da bir tərəfdən ürəklərini üzmüşdü. Bir də məscidi dərin bir sükut qapladı: mərsiyəxan qəşş eləyib, mənbərdən aşağı diyirləndi... Möminlər mərsiyəxanı çevrələmişdilər: hacılar mübarək barmaqları ilə onun yaxasını açıb, döşünə su səpirdilər, mülkədarlar ayağını ovurdular; kərbəlayı və məşədilərə növbət yox idi. Axşam yavaş-yavaş düşürdü. İftar yaxınlaşırdı. Xalq məsciddən çıxıb, evlərinə gedirdi. Hacılarsa mərsiyəxandan əl çəkməyib, onu qonaq çağırırdılar. Dərd burasıdır ki, mərsiyəxan kimə qonaq gedəcəyini kəsdirə bilmirdi. Hərə öz tərəfinə çəkirdi – bu günün savabından məhrum olmağı heç kəs istəmirdi, çünki mərsiyəxan bu gün olduqca sədaqətlə mərsiyə demiş və sədaqət, səmimiyyətdən də qəşş edib, narahat olmuşdu. Müamiləçi Hacı Vəli əlini sinəsinə qoyub, səmimi bir səslə: – Ağa iftara bizə təşrif buyuracaqsınız! Ağa Əkbər etiraz edərək: – Yox, vallahı, qoymayacağam ayrı yerə getsin! – Ağa çoxdan bizim çörəyimizi yeməyib. Məşədi Qəzənfər: – Bizim çörəyi heç yeməyib! – deyə istədi mərsiyəxanın qolundan yapışsın, hacılar macal vermədi, bəlkə bir az da ona acıqları tutdu: bura “məşədi girəsi kol deyil idi”. Çox söhbətdən sonra xoşbəxtlik Hacı İmamverdiyə üz verdi. Yola düşüb getdilər. Mərsiyəxan, neçə molla, ümdə müridlər, qapıçılar, fanus götürənlər, v sahibi Hacı İmamverdi və başqaları yerə salınmış böyük süfrənin kənarında oturub, azanı gözləyirdilər. Hərənin əlində bir xurma, yanında qəlyan, çubuq, ya papiros dinməzsöyləməz gözlərini yerə ikmişdilər. Hövsələlərinin təng vaxtı idi – aclıq bir tərəfdən, tütün ə tənbəki nəşəsi də başa vurmuşdu. Möminlər tez-tez saata baxıb, ğızlarını marçıldadırdılar. Göyün qızartısı çəkilirdi. Müəzzinin nazik səsi eşidildi. Haman ibritlər alovlandı – çubuqların, papirosların tüstüsü qalxdı, qəlyan xoruldadı. Yavaş-yavaş gümüş qaşıqlar da stəkanlara dəyib cingildədi. Mərsiyəxan qəlyanı qurtarıb, çaya şüru etdi; hazirunun gözü onda idi – nəyə meyli olduğunu bilmək istəyirdilər... Duydular: neçə yerdən ona fətir təqdim olundu; ətrafına qaymaq, bal, pəşmək, qorabiya, paxlava və başqa şirnilər düzüldü. Mübarək əllər fətiri kəsdi, pak dodaqlar aralanıb, onu içəri ötürdü. Hil, mixək, zəfəran və sair ədviyyənin qoxusu damağına çökdü. Mərsiyəxan ləzzətdən bihuş oldu. Hacı İmamverdi nökəri çağırıb, əmr verdi: – Niyə bişmiş gətirmirsən? Tez ol, ağanın iştahası qaçar! Qapılar açıldı, behişt nemətləri içəri daşındı: ceyran kababı, qırqovul çığırtması, qəlyə, bozbaş, işgənəkabab, qaysava, tərək; alma, armud, üzüm, heyva, nar, əzgil... Hacı İmamverdi doğadan bir boşqab töküb, mərsiyəxana uzatdı: – Mən iftarı doğasız aça bilmirəm, buyurun meyl edin, görün nə yeməli şeydir. Qırqovul suyunda bişmişdir. Mərsiyəxan ədəblə yerindən bir az qalxdı, doğanı alıb, yenə oturdu: – Bəh! Bəh!.. Əhsən! Doğrudan da qışın bu vədəsində doğa çox türfəndə şeydir. İltifatınız artıq olsun! – Ağa, qırqovuldan meyl buyurun, onu maxüsus sizin üçün tapdırmışam. Özünüz bilirsiniz ki, xatiriniz mənim yanımda necə mənzurdur. Mərsiyəxan yenə yarı qalxıb, qırqovulu aldı. Hacı ixlaskarlığında davam edərək: – Vallahı, hərgah cənabınıza canım, malım, ya balalarımın canı lazım olsa, müzayiqəsi yoxdur! Mərsiyəxan gülümsənib, xeyir-dua verdi... İftar davam edirdi, yenə nökər cürbəcür bişmişlər daşımada idi. Sanki hər şey yerində, heç bir qayğı gözə çarpmırdı. Lakin dışarıdan gələn bir səs ahəngi pozdu. Hacı İmamverdi qulağını şəklədi, nökər gəlib ona bir şeylər pıçıldadı, yenə dışarı çıxdı. Səs daha da şiddətlə eşidildi. Nökər gəlib yenə Hacıya bir şeylər pıçıldadı, Hacı həyəcanlanıb qalxdı. Lakin Hacının getməsi də səsin önünü ala bilmədi – səs daha aydın eşidilməyə başladı, mərsiyəxanın adı tez-tez çəkilir və töhmətli sözlər belə qollanırdı. Bir az sonra Hacının da səsi ucaldı: – Rədd ol buradan, həyasız! Sən düz-əməlli arvad olsan iftar vaxtı qapılara düşməzsən! – Mən sənin iftarına möhtac deyiləm. Mən o imansız mərsiyəxanın yanına gəlmişəm. Mən onun kəbinli arvadıyam, bu uşaq da onundur. Mərsiyəxanın rəngi qaçıb, boğazı qurumuşdu. Dərin bir sükuta dalıb düşünürdü. Məclisdəkilər də yeməkdən əl çəkib, heyrətə dalmışdılar. Qovğa səsi getdikcə yavıqlaşırdı. Bir də qapının ağzında qucağı uşaqlı bir arvad göründü, çarşabının bir ucunu dişlərinə tutub, gözləri ilə məclisi seyr etdi; mərsiyəxanı görüb qışqırdı: – Ay imansız köpək, adam da arvadı aldadıb qaçarmı? Bildir orucluqda məni aldın, dedin özümlə səni aparacağam. Sonra xəlvətcə İrana qaçırsan, məni də burada avara qoyursan? Arvad hirslə irəliləyib, qundaqlı uşağı süfrənin ortasına atdı və elə bir sürətlə dönüb getdi ki, hər kəsi yerində dondurdu. Məclisi dərin bir sükut qaplamışdı. Hər kəs nə edəcəyini şaşmışdı. Bu əsnada yalnız əli doğaya bulaşmış çocuq, barmaqlarını əmərək gülümsəyirdi. Çocuğun bu laqeyd vəziyyəti Hacı İmamverdinin istehzasına səbəb oldu; o, mərsiyəxana tərəf yönəlib dedi: – Amma, öz aramızdır, bu vələdizina çox bic uşağa bənzəyir! Hacının sözləri məclisə nəşə gətirdi. 1912 * * * Yeni bir aləm Həsən çəkməsini ayağından dərin bir iztirabla çıxardıb, altına diqqətlə baxmağa başladı: gönü daş tamam aparmışdı; daban da əldən düşmüşdü. Həsən çəkməni o biri üzünə çevirdi: üst tərəf də vecdən çıxmışdı; neçə yerdən çatlamışdı. Tələbəni fikir apardı – “Evdən aldığım 25 manatın səkkizi otaq, səkkizi nahar; qalanı sabah və axşam xörəyi, kitab pulu və xırda xərclər... Çəkmənin yırtılması hesabı dolaşdırır...” dedi. Həsən baxıb gördü çəkmənin yamanması azından iki manat edəcək, iki manatı da tapmaq qeyri-mümkün idi. “Müsibət adama üz verəndə hər tərəfdən verər” – deyə Həsən düşündü. Qorxdu. Qulaqlarında bir cingilti hüsula gəldi; qeyri-şüuri bir halda əlini şalvarının arxa tərəfinə ehmalca uzatdı... Heyhat!.. burada da əli çilək kimi nazilmiş mahuda dəydi. Tələbənin iztirabı bir az da artdı – oturub bir müddət dinməz qaldı. Dayanmaq yeri deyil idi: Həsən küncdə divara sancılmış iynəni götürdü, masanın qutusundan sap çıxardıb sapladı və barmağına üskük taxıb, şalvarın arxasını diqqətlə büzələməyə başladı. Bir iynə vurdu, boşa çıxdı – mahud nazilmişdi, sapı saxlamırdı. Həsən ikinci iynəni bir az geridən vurdu və deşiyi yavaş-yavaş büzüb daraltdı. Axırda Həsən şalvarı bir az özündən uzaq tutub baxdı; pis deyil idi – qara sap gözə çarpırdısa da, yırtıq tutulmuşdu. Məsələnin bir tərəfi, müvəqqəti də olsa, həll olundu. Həsən bir az sakit olmuşdu, bir də gözü təkrar çəkməyə sataşdı; ürəyi yenidən xarab olmağa başladı. Həsəni yenə fikir götürdü: yamaq pulunun tədarükü mühüm bir məsələ olaraq qarşısında durdu. Həllini düşündü, yollar aradı. Dərs tapmaq mümkün deyildi, qulluq yox idi; qazanc yolları hər yerdən bağlı idi. Evdən də 25 manatdan artıq gözləyə bilməzdi. Çəkmə də mülahizələrə tabe olası deyildi. Tez yamanmalı idi; yoxsa daha da çox xərc istəyəcəkdi. Öz-özünə: “Çəkmə yamanmalı, – dedi, – buna söz ola bilməz, ancaq dərd pul dərdidir. 25 manat balalamaz; bu təğyirə uğramaz bir mənbədir. Yalnız bunu başqa cür sərf etməlidir... Yeməyi bir az azaltmalı. Sabah çayının pendirindən vaz keçməlidir... Başqa çarə yoxdur”. Məsələ həll olunmuşdu – Həsən çəkmə pulunu iki aya qədər ödəyə biləcək idi. * * * Yan küçədə sınıq-sökük darvazaya çəkmə şəkilli iri bir lövhə çalınmışdı. Həsən darvazadan içəri gircək gözləri sağ tərəfdəki ikimərtəbə evin taxta sütununa vurulmuş və zirzəmini göstərən bir kiçik dəmir parçasına sataşdı; üzərində qaba çəkilmiş bir çəkmə şəkli var idi. Həsən irəlilədi. Toz və zibilli həyətdə köhnə god və paslı tənəkələr arası ilə keçib, üfunətli pilləkənə yanaşdı. Həsən çürük və laxlaq pillələrlə aşağı endikcə rütubət iyi damağına çökməyə başladı. Bir az sonra ümumi üfunətə bir də qovrulmuş soğan qoxusu qarışdı. Qaranlıq koridora girdikdə qoxu daha da artdı. Sol tərəfdə alçaq bir qapı var idi, çatlaqları solğun cındırlarla tutulmuşdu. Dəstək əvəzinə bir kəndir qırığı asılmış qapını açıb içəri girdikdə Həsəni tüstü və üfunət bürüdü. Yarıişıq, dar bir otaqda beli əydənli, geniş dazlı çəkməçi alçaq masasının arxasında oturub, yamaqla məşğul idi. Küncdə həmli bir arvad sobanın üstündə xörək bişirirdi. İki çəlimsiz körpə çirkli çarpayının üstündə oynaşırdı... Rəngi qaçmış və güclə nəfəs alan qadın hərdən bir çocuqlara çəmkirirdi. Sınıq şüşələrinə kağız yapışdırılmış kiçik pəncərənin qarşısında uca bir divar olduğu üçün otağa az işıq düşmüşdü və çöldən gəlib, qaranlığa hələ alışmamış Həsən ilk dəfə heç şeyi açıq görə bilmədi və çəkməçiyə yanaşmaq istərkən ayağı döşəmənin üzərindəki köhnə çəkmələrə ilişdi. Çəkməçi gözlüyün üstündən Həsənə baxdı və gülümsünərək, salamını aldı; yer göstərdi. Həsən oturdu və dərdini deməmiş çəkməçi adəti üzrə onun ayaqlarını nəzərdən keçirdi. – Çıxardın, baxım, – dedi. Həsən cırıq corabını göstərməmək üçün çəkməsini masanın kölgəsində çıxartdı və ayağını cəld gizlədi. Çəkməçi çəkməni aldı, çöndərib, o tərəf-bu tərəfinə baxdı, baş barmağı ilə altını və yanlarını sıxdı, dedi: – Altı dəyişilməli, yanlarına kiçik yamaq lazım; içi də sökülüb, tikilmək istər. Çəkməçi söylərkən Həsən iztirabla hesabladı və edam qərarı gözləyən bir müqəssir kimi çəkməçinin son sözlərini gözlədi. Çəkməçi sözlərinə daha bir şey əlavə etmədi: çəkməni masanın üstünə qoyub susdu. Həsən özünü zorlayaraq: – Neçə edəcək? – deyə sordu. Çəkməçi ehmal səslə: – Səkkiz abbası, – dedi. Həsənin ürəyindən bir ağırlıq düşən kimi oldu; nədənsə həm sevindi, həm də cəsarətləndi; bazarlıq yapmağa qalxışdı: – Altı abbası olmazmı? – dedi. Çəkməçi başını işindən qaldırmayaraq, mehriban bir təbəssümlə dedi: – Olmaz. – Yeddi olsun. Çəkməçi cavab vermədi, gözlüyünün üstündən tühaf bir nəzərlə tələbəyə baxdı, sankı “imkan yoxdur” demək istəyirdi. Həsən də israr etmədi; anlaşdılar. – İndi qoysanız, axşam hazır olar. – İndi qoya bilmərəm, çünki geyməyə bir şeyim yoxdur. Çəkməçi yenə gülümsündü: – Yaxşı, oturun qayırım. Həsən təbiətən bədbin və hövsələsiz bir adam idi, çəkməçinin yanında keçirdiyi bu yarım saatda müşahidə etdiyi mənzərə onu bədbinliyin bir az da dərinliyinə tulladı. Fikrini acı-acı mülahizələr məşğul etməyə başladı: “Dünyada anlamadığım hikmətlər var: qarşımda oturan bu çəkməçinin yaşamaqdan nə məqsədi olduğu da bu hikmətdən biridir. Bu zindanda doğulmaq, bu zindanda da ölməkdən məna varmı? Həmişə ac, həmişə çılpaq, həmişə zəhmətdə can vuruşdurur. Divara hopan rütubət vücuda çökmüş, rəngini saraltmış; yəqin fikir və zəkasını belə çürüdüb, kiflətmiş”. Həsənin hövsələsi daraldı. Quş qəfəsdə çırpınan kimi çırpınıb qalxdı. Başı hərləndi, bir də oturdu. Çəkməçi müvəqqəti olaraq işdən aralandı, yenə adi təbəssümü ilə gözlüyün üzərindən tələbəyə baxıb gülümsündü. – Sıxıldınız, deyilmi? – dedi. Həsən bu suala heyrət etdi, lakin çəkməçini məyus etməmək üçün cavab arasa da, tapa bilmədi. Bir az düşündü və hikmətini anlamadığı məsələlər onu rahat buraxmadı. İstər-istəməz dilləndi: – Bağışlayın, – dedi, – dünyada anlamadığım bir çox məsələlər var. Bunların ən başlıcası həyatın məqsədidir. Çəkməçi gülümsündü və işini tərk edərək, ciddi bir sima ilə dedi: – Həyatın məqsədi böyükdür, çox böyükdür. Lakin bu məqsəd əlan güclülərin əlində əsirdir. Əsarətdən qurtarılarsa, nə qədər gözəl və böyük olduğu hər kəsə bəlli olar. Həsən çəkməçinin fikrinə etimad etmir kimi: – Əsarət qurtararmı, deyirsiniz? Həyat hər kəs üçün əlverişli olarmı? Çəkməçi böyük bir inamla: – Olar! – dedi, – lakin mübarizə lazım. Dünyada mübarizə qarşısında heç bir şey dura bilməz! – Hansı vasitələrlə? Hər şey onların əlində. – İman vasitəsilə!.. Bu gün sizə möhtəşəm görünən çar istibdadı çürük əsaslar üzərində qurulmuş; bu durmaz, yıxılar! Həsən gülümsədi, cavabdan aciz qaldı. Çəkməçini süzdü: dodaqlarındakı xoş təbəssüm imanla parlayırdı. Çəkməçinin imanı tələbəyə yabancı gəldi. Çəkməçi başını qaldırdı. Gözlüyün üzərindən həlim baxışla tələbəni nəzərdən keçirdi və mətanətli səslə: – Əməkçilər çoxdur, “onlar”? – deyə sordu. Tələbə qeyri-şüuri: – Əməkçilər! – dedi. Çəkməçi həlim, lakin inamlı səslə: – Gec-tez əməkçilər qələbə çalacaqlar! Az çoxa ağalıq edə bilməz! Həsən zirzəmidən çıxdıqda özündə başqa bir ruh, anlaşılmaz bir nəşə duydu. Geniş həyətin qaranlıq zirzəmilərində qarınca kimi əlləşib çırpınan adamları gözdən keçirib, çəkməçinin son sözlərini xatırladı. Həsən yol uzunu bu məsələ ətrafında fikir yürütdü – qarşısında yeni bir aləm açılırdı. 1912 * * * Nahaq qan – Mənim namusumu yerə soxub; daha bazara da çıxa bilmirəm. Məgər buna bir təhər çəkilməz?! Ortaboy kişi cavab verdi: – Əşrəf, daha kifayət elər! – Yox, kifayət eləməz! Bir oğul ki, sənin adını batırır, o gərək ölsün! Sən öldürməsən də mən öldürəcəyəm: mən də olmasam, bir ayrı qohum bu işi əmələ gətirəcək. Xülasə, pis övlad gərək ortalıqdan götürülsün. – Əşrəf, səbir elə! İkicə gün mənə möhlət ver, gör necə öldürürəm. Əşrəf acıqlı: – Mən səbir edə bilmərəm, çünki elədiyim bəsdir. Bir ildir sənə deyirəm: “Zeynal, oğlun pis gəzir, gecələr çayxanalarda yatır” qulaq asmırsan. Axır on beş yaşında uşağa belə işlər nə yaraşır. Zeynalın rəngi üzündən götürülmüşdü, bütün bədəni titrəyirdi. Əşrəf danışdıqca halı da fənalaşırdı. Lakin onun dediyi Zeynal üçün təzə bir əhval deyil idi, Əşrəf söyləyənlər buna çoxdan məlum idi. Ancaq övlad eşqi hər şeyə üstün gəlmişdi. Bu eşq dənizində çocuğun bütün günahı bir qətrə kimi qarışıb ərimişdi. Əşrəfin təhriki dənizi dalğalandırmağa başladı. İndiyədək etidaldəmlik göstərən Zeynal indi diqqətlə onu dinləyib, sözlərini bir-bir təhlil vadisindən keçirirdi. Küçəni başa çıxdılar. Əşrəf dərin bir əqidə ilə: – Mən deyib, təklifimdən çıxıram: Əlini sən öldürməsən, namusu mən dayısına düşür. Gərək mən öldürəm. Zeynal hirsindən dili dolaşa-dolaşa dedi: – Sən məni lap binamus hesab eləyirsən, deyirəm iki gün möhlət ver, Əli sağ qalmayacaq! – Qohumlar aralanıb getdilər. * * * Arvad Zeynalı bu axşam kefsiz gördü, lakin bu kefsizliyə ayrıca məna vermədi. Zatən kişi evdə ələləksər acıqlı olardı; çox danışmaz, gülməz, heç bir şeydən nəşələnməz bir təbiətə malik idi. Odur ki, evi yığışdırıb, adəti üzrə yatağına uzandı. Zeynal çubuğu damağına alıb, ocağın qırağında oturdu. Neçə dəfə çubuğunu təzələdi, yenidən çəkdi. Əli evdə yox idi. Atası onu düşünür, gah hiddətlənir, gah da rəhmə gəlib yumşalırdı. Əli onun yeganə övladı idi, həm də əzizliklə tapılmışdı. Evləndikdən beş il sonra balaları kiçik ikən ölmüşdülər. Əli sağ qalmış və Zeynala böyük nəzirsədəqə və ehsana mal olmuşdu. Tək olduğu üçün ər-arvad onu oxutmamağa, sənətə qoymamağa qərar vermişdilər. Əli “əziz böyümüşdü”. İndi bu “əziz” övlad özbaşına yaşayır, istədiyini eləyir, fəna mühitə qapılıb gedirdi. Zeynal bunları düşünərək hiddətlənir, coşur, bir də “dağılmış” zəmanəyə dəlalət edərək rəhmə gəlir və dəhşətli fikrindən daşınmaq istəyirdi. Zeynal çubuğu bir də təzələdi. Birdən Əşrəfin sözlərini xatırladı... Namus deyilən qüvvə bütün şiddəti ilə vücuduna hakim olub, zəlzələlər qopardı. Bir saniyədə ağlı və hissləri qüvvətdən düşdü, qanı soyudu. Çubuğu bir tərəfə atıb qalxdı, taxçadan bıçağı götürdü. Zeynal bıçağı çırağın qabağına tutub, o üz-bu üzünə baxdı. Sonra itiliyini nümunə etmək üçün barmağı ilə tiyəsinə təmas etdi. Bıçaq iti idi. Zeynal onu ocağın qırağındakı döşəyin altına qoydu, o biri otağa keçdi. Arvad yatmışdı. Dönüb ağır həyəcan içində həyətə getdi. Qapıqonşuya qulaq verdi – hamı yatmışdı. Ayağının ucu ilə yavaş-yavaş addım ata-ata darvazaya yetişdi. Uzaqdan bir ayaq tappıltısı gəlirdi. Qonşulardan yalnız birisinin pəncərəsi işıq idi. Xoruzlar banlaşırdılar. Həmişə kəmetina Zeynal bu gecə hər şeyə diqqətlə baxıb, hər bir hənirtiyə məna verməyə başladı. Çox şeydən ehtiyat elədi, çoxundan qorxub titrədi. Tappıltı yavıqlaşdı. Darvaza döyüldü. Zeynal cürətlə yürüyüb, qapını açdı. Əli girdi, Zeynal oğlunu görcək qanı bədənində cuşə gəldi. Lakin səbir edib evə qayıtdı. Qapıları ehmallıca örtüb, otağa girdi: Əli yatağının üstündə paltarını soyunurdu. Əli atasının halını görcək bərk qorxdu, saraldı. Zeynal tutqun səslə: – Bu vaxta kimi haradasan? – deyib, daha oğlunun cavabını gözləmədi. Bir dəqiqədə boğazından tutub, ocağın qırağına yıxdı. Əli çığırdı, amma səsini atası eşitmədi. Kişinin hirsindən bütün hissləri qüvvədən düşmüşdü. * * * Qonşu otaqda qadını səsə oyandı, durdu. Dürüst qulaq asdı, heç bir yerdən səs gəlmirdi. Arvad öz qulaqlarına inanmamağa başladı. Ürəyinin sıxılmasını hiss etdi. Elə bil bir adam bunu qonşu otağa çağırıb, yeni bir hadisəyə rast gələcəyini vəd edirdi. Soyuq tər bütün bədənini bürüdü. Biçarə yorğanı üstündən hövlnak atıb, özünü qapıya çırpdı. Birdən qışqırıb, bihiss yerə yıxıldı. Əlləri övlad qanı ilə boyanmış Zeynal meyidin üstə oturmuşdu. * * * Günəş çıxmadan məfrəş yüklü bir eşşək şəhərdən çıxdı. Acı düşüncəli Zeynal uzaqdan eşşəyi təqib edirdi. Cinayət işləmiş bu adamın halı o qədər qərib idi ki, peşmanlıq qara boğanaq kimi birdən onu bürüyüb sıxmağa, incitməyə və işgəncə verməyə başlayırdı. Bir də aydın bir nikbinlik nərədənsə ruhunun dərinliklərində zühur edib, yavaş-yavaş bədəninə yayılır və əcaib bir təbəssüm dodaqlarının guşələrini büküb, gözlərinin ətrafında oynayırdı. Birdən nəzəri eşşəyin üstündəki məfrəşə sataşdı. Əvvəl heç bir şey hiss etmədən gözləri oraya yamandı, qaldı. Sonra yavaş-yavaş bəbəkləri böyüməyə başladı və vahimə vücudunu ağzına aldı. Məfrəşin gözəyi tərpəndi və kənarından bir əl çıxıb dimdik qaldı. ”Günəşin ilk şüasında körpə, rəngsiz, qana bulaşmış bu əl o qədər əsrarəngiz idi ki, fövrən Zeynalı ildırım kimi çarpdı, getdi, dondurdu. Zeynal gözlərini yumdu, üzünü döndərdi. Yolun aşağısı uçurum idi, dibində çay axırdı. O tərəf yal və meşə idi. Yüzlərcə körpə və rəngsiz əllər ətrafa səpilmişdi. Zeynal gözlərini təkrar yumdu. İnsan səsinə bənzəməyən bir nərə ilə bağırdı. Sonra elə bir qəhqəhə çəkdi ki, adəmdən xatəmə ətraf meşələr belə qəhqəhə eşitməmişdilər. 1913 * * * Ayrılıq axşamı Otağımıza girdikdə Şəfiqəni orada görmədim. Murad uzanmışdı, rəngi üzündən büsbütün götürülmüşdü. Yenidən xəstələndiyini zənn edərək, təlaşa düşdüm. Çarpayısına yaxınlaşdım, əlimi başına qoydum: qızdırması artmışdı. – Qonaqlar çoxdanmı getmiş? – dedim. Dinmədi. Halını anladım: “Şəfiqə ilə yəqin yenə sözləşmiş” – deyə fikrimdən keçirdim. Kefini pozmamaq üçün marağımı susdurdum. Soyunub yatağıma girdim. Murad əlini gözlərinin üstündən götürüb, ələmli bir nəzərlə mənə baxdı; yalmandı – dodaqları qurumuşdu. – Bəs sən haraya getdin? – deyə soruşdu. – Mən çıxdım ki, sizə mane olmayım, – dedim. Murad vaysılanaraq qanı qaçmış əlini döşəyə çırpıb dedi: – Aramız dəydi... Həmişəlik dəydi. Marağım artdı, yoldaşımın halı məni də dərdləndirdi. Yarı qalxıb, yasdığıma dirsəkləndim. – Söylə görüm, necə oldu? – dedim. Murad istəməməzlik göstərdi. Təkrar rica etdim: – Canım, mən sənə yad deyiləm. Bilirsən ki, sənin onunla evlənmən birinci məni şad edəcəkdi. Murada yavaş səslə: – Mən ölüm, burada qalsın. Bu əhvalatı heç kəs bilmir və bilməyəcək də. Xəstəlikdən bir az qurtaran kimi çıxıb Qafqaza gedəcəyəm. Dərviş kimi başımı ətəyimə büküb, tərki-dünya olacağam. Murad ürək-dirək verdim: – Qardaş, – dedim, – özünü möhkəm tut. Uşaq deyilsən, otuz beş yaşın var. Sən hissə deyil, hiss sənə əsir olmalıdır. Murad işgəncə əzabı çəkən bir məhkum kimi yerində qıvrıldı və əlini döşəyə çırpıb dedi: – Ay qardaş, sən işləri dürüst bilmirsən. Səninlə bir otaqda yaşadığımız cəmi bir aydır. – Murad duruxdu, dili ilə dodaqlarını isladıb, sözlərinə davam etdi: – İl yarımdır ki, Şəfiqənin avarasıyam. Onu sevirəm. Ömrümdə eşqin nə olduğunu bilməzdim. Necə gəldi, necə bəlaya tutuldum – xəbərim yoxdur... İnsan yatmaz imiş, insan əzab çəkərmiş, insan məhv olub bitərmiş... Bunların hamısı Şəfiqənin yolunda imiş!.. Qəribədir, bu ailəyə ilk gedən günü Şəfiqənin otaqda olub olmamasını heç də hiss etmədim. Böyük bacıları ilə deyib-danışardıq, gülüşərdik, bu da anasının yanına sıxılıb, heyran-heyran mənə baxardı. Bilmirəm, necə olmuş da qəlbim buna bağlanmış. Ora gedirəm, həmişə gözlərim onu axtarır, evdə olmayanda darıxıram. Artıq o mənim üçün bir hava idi – qəlbimin çarpıntısı, ciyərlərimin qanadlanması, bütün diriliyim ondan asılı idi. Bir gün gedərkən onu evdə tək gördüm. Qarşı-qarşıya oturduq. Baxdım, baxdım, sifətində məlakə paklığı vardı. “Sən bir məbəddə oturaydın, bütün həyatımı ayaqlarının dəydiyi yerə qurban gətirəydim!” – deyə öz-özümə düşündüm... Şəfiqə qoşa saçlarını əllərində oynadaraq: – Nə düşünürsünüz? – dedi. – Sizi düşünürəm! – dedim, öz cürətimə heyrət edib, şaşdım. Şəfiqə də diksindi, qızarmış üzünü yerə dikdi. Bir müddət ikimiz də lal kimi bir-birimizin üzünə baxdıq. Sonra Şəfiqə sıçrayıb, balkona çıxdı. O zamandan aramızda bir anlaşılmamazlıq oldu. Mən kədərli, o düşüncəli. O məndən ürkən kimi oldu... Bir müddət ayrıldıq. Bir gün ondan məktub alıram, neçin bizi unutdunuz deyə şikayətlənir... Yenə getdim. Yenə əzab... Xəstələndim... Bu gün məni yoluxmağa gəlmişdi. Fikrini anlamaq istədim; “Mən səni qardaş kimi sevirəm, başqa hissim yoxdur” – deyir, özü də ağlayır... Murad sözlərini bitirdi. Gözlərindən yaş sel kimi axırdı. Bir ay sonra Murad klinik təcrübəsini yarımçıq buraxıb, Bakıya getdi. İki il görüşmədik. Bir yay yolum Bakıdan düşdü. Muradı soruşdum. Evlənib, dedilər. Çox da xoşbəxt yaşayırmış. Görüşmək istədim. Buzovnada istirahətdə imiş. Fayton tutub getdim. Həyətin qapısından içəri girər-girməz məni görüb qoşdu. Qucaqlaşıb, öpüşdük. Əncir ağacının altına qoyulmuş ağ örtülü masanın yanına gəldik, məni yoldaşı Badisəba xanımla tanış etdi. Təqribən otuz yaşlı, iri gövdəli, qarayanız bu qadın çox mülayim və nəzakətli idi. Xidmətçi qız su gətirdi, yuyundum, sonra masaya oturduq. Tələbə həyatının əyləncəli xatirələri başlandı. Badisəba xanımın çox xoşsöhbət və zarafatcıl olduğu meydana çıxdı. Bundan istifadə edərək necə evləndiklərini sordum. Xanım qəhqəhə ilə güldü: – Çox sadə, – dedi, – bir məclisdə görüşdük, o mənə o saat işarə etdi, mən də işarə ilə razılığımı duydurdum. Vəssəlam. Sonra neçə illik dost kimi yuva tədarükünə düşdük, ha-ha-ha!.. – Heç bir eşq fırtınası olmadı? – deyə zarafatla soruşdum. Badisəba xanım yenə qəhqəhə ilə: – Heç! Sakit dəniz yolçuları kimi, iztirabsız, arxayın... Zatən, təbiətimiz bir-birinə uyğun gəldi: mən də fırtına keçirməyi sevmərəm. Axı əzab çəkmənin lüzumu varmı? Onsuz da xoşbəxt olmadıqmı? Badisəba xanım danışarkən Muradın üzünə baxdım. Gülər gözləri yoldaşının şən simasında dolaşırdı. O qədər məsud idi ki... Xanım sözlərinə davam edirdi: – Ancaq mən istərdim ki, Muradın gəncliyində bir fırtına olaydı. Təəssüf ki, bütün xatirələrində buna rast gəlmədim. Muradın yeganə nöqsanını bunda görürəm, başqa qüsuru yoxdur, ha-ha-ha!.. – Olsaydı, qısqanmazdınızmı? – deyə sordum. – Heç də yox! İnanınız, doğru sözümdür! Eşqi fırtına, məncə, mərdlik nişanəsidir, bu kişilərə zinət verir. Son sözlərini söylərkən qadının üzü olduqca ciddi idi. – Onda, – dedim, – müsaidə edin, sizə öz həyatımda başıma gəlmiş bir macəranı oxuyum. Xanım böyük bir məmnuniyyətlə razı oldu. “Ayrılıq axşamı”nı oxumağa başladım. Murad məsələni anlayıb, gülümsəyir, xanım isə həyəcanlanaraq aram tapa bilmirdi. Hekayə bitdikdə Murad qəhqəhə çəkib güldü. Badisəba xanım düşüncədə idi; nəhayət, qibtə andıran bir səslə: – Sizin yoldaşınız dünyanın ən xoşbəxt qadını olacaq! – deyib, köksünü ötürdü. Murad şaqqıltı ilə güldü, mən də özümü saxlaya bilmədim. Xanım döyükdü: – Nə olub? – deyə gah ərinin, gah mənim üzümə baxdı. Xanımı bu vəziyyətdən qurtarmaq üçün dedim: – Badisəba xanım, bu eşq fırtınası həqiqətdə sizin Muradın başına gəlmişdir. Xanım yarı sevinc, yarı şübhəli bir halda üzümə baxdı. – Namusum haqqı, doğru söyləyirəm! – deyə onu şübhədən çıxardım. Badisəba xanım şən və məsud bir təbəssümlə Muradı süzdü və əlini kürəyinə vuraraq: – İndi səni kişi gördüm! – dedi. 1913 * * * Şair Evə qonaq gəlmişdi. Kəblə Namaz dayı balaca oğlu Cənnətəlini qonaqlara göstərmək üçün otağa səslədi. Bir neçə dəqiqədən sonra içəri iri başlı, pərtdö gözlü bir uşaq girib, burnunu çəkə-çəkə qapının yanında durdu. Uşağı görcək qonaqlardan biri gülə-gülə Namaz dayıya dedi: – “Arım var, arım var–eşşək arısı”, tərif elədiyin oğul budur? Qonaqlar gülüşdülər və sonra Kəblə Namazla zarafatlaşmağa başladılar. – “Tərifli motal qıllı çıxar” buna deyiblər. Kəbləyi gülə-gülə oğlunu yanına çağırdı və ətəyi ilə onun burnunu silib, uşağın çirkli börkünü çıxartdı: – Ay qanmazlar! – dedi. – Siz belə uşağın qədrini nə bilirsiniz. Bircə bunun başına baxın. Bu baş ki, bundadır, Allah qoysa, şair olacaq. Hamı qəhqəhə çəkib gülüşdü. Başıaçıq uşaq qonaqların qabağında dolandı və hər kəs onun arxası yastı, qabağı yumru başına baxıb, uşağa və atasına bir latayır söylədi; deyirdilər: – Balam, eşşəyin də başı yekədir, amma eşşəkdən hələ şair olduğu görünməyib. Qonaqlar ev sahibi ilə zarafatyana söhbət edib gülüşdükdə, uşaq börkünü başına qoyub, yavaşca otaqdan “cırdı”. * * * Bu əhvalatdan tamam otuz il keçdi. Kəblə Namaz ölüb getmişdi. Oğlu Cənnətəli də atasının baqqal dükanında ticarətə məşğul idi. Bir gün nə təhər oldusa, atasının dediyi sözlər gəldi onun yadına düşdü: “Bu baş ki, bundadır, şair olacaq” deyə fikrindən keçirdi. Öz-özünə “yəqin məndə bir istedad varmış ki, atam bu sözləri deyib, yox, mən şairəm; bəli, mən şairəm”. Belə öz-özünə təlqinetmə kifayət etdi. Sabahı gün Cənnətəli dükanı satdı. Özünə “şairanə” bir şlyapa və bir qalstuk alıb ortalığa düşdü. Hər axşam şam işığında oturub, ilham gözləməyə başladı. Gözlərdi, axırda bir şey çıxmayanda durub yatardı və hər kəs də dinsə idi “vəfasız” təbin də acığını ondan alardı. Birdən, görürdün, gecənin yarısı yataqdan qalxıb, çırağı yandırdı, tez qələmə əl atdı və bir az fikirləşib, “təbi kazib imiş zəhrimar” deyə-deyə yenə yatdı. Bazara çıxdıqda Cənnətəli gimnazistləri başına toplardı: – Cavanları sevirəm, – deyərdi, – gedək, bir qəhvə içək. Qəhvəxanada Cənnətəli danışmağa heç kəsə macal verməzdi, özündən başlardı. – Qardaşlar, mən bunu sizə xəlvətcə deyirəm, heç kəsə söyləməyin, şer yazmaqda tayım, bərabərim gəlməyib. Təbim mövzundur, yazılarım da pürməna. Mənim şerimdəki abdarlıq heç bir şairin sözündə görünməyib... Mütəəllimləri qulaq verirdilər: mürgü basınca dinləyirdilər. Bir də “şair” yerindən qalxdı: – Qardaşınız böyük ədibdir, bu dəqiqə sizə irticalən bir şer söyləyim. Amma qarandaş götürün, cəld yazın, sonra tərcümeyi-halımı yazan şəxsə bunları nağıl edərsiniz, sizin də adınız tarixə düşər. Cavanlar dəftərə və qələmə yapışdılar. Cənnətəli də minnətqoyucu bir təbəssümlə qəhvəxananın ortasına yeridi. Gözləri çanağından çıxırdı. Yumruğunu qıcayıb, ayağını yerə bərk vurdu. – Mey budeh... mey budeh... Bu cümləni heybətli bir səslə bir neçə dəfə təkrar edib, qəhvəxananı dolandı. Bir şey çıxmayacağını duyduqda gəlib oturdu, dedi: – Təbi-kazib imiş zəhrimar. Cənnətəlinin qəribə hərəkətinin, məzəli hoppanmalarının bəxş etdiyi təsir sayəsində cavanlar bir müddət sükuta getdilər. Bu sükutu yenə ilk əvvəl pozan “şair” oldu. – Bir təbisadiq var, – dedi, – bir də təbi-kazib. Təbi-kazib aldadar. Təbi-sadiq... Bunun nə olduğunu deməklə bilməzsiniz. Mən ki, gecələr şamın işığında yazıram, təbi-sadiqdə nə qədər həzz olduğunu yalnız mən duymağa müstəidəm. Baxın, bir şer oxuyum, görün nə gözəl şeydir, bunu təbi-sadiq gələndə demişəm: Zəni-xubruyun-xali-siyəhi Çün zaği-siyəh çəpər üstə əst. Gördünüzmü, nə gözəl şeydir. Söz yox ki, qandınız, başa düşdünüz. Mənim cəmi şerlərim belə abdar, belə sadəcədirlər. Mən ölüm, bu iki misra ilə aranız necədir? Hələ dalı da var. Onlar bundan da gözəldir... Cənnətəli o biri şerlərini də bir-bir söyləməyə başladı. * * * Həmişə şəhərə qayıdanda Cənnətəli şerləri ilə məni də “feyzyab” edər, tərcümeyi-halından, fövqəladə istedadından nağıl edər və o qədər danışar ki, bir vaxt baxıb görərəm gecə olub, yuxu məni basır. Axır dəfə şəhərə gəldikdə Cənnətəlini orada görmədim, dedilər: üç-dörd fərdi havi bir bənzətmə yazıb, neçə qəzet idarəsinə göndərib, çap eləməyiblər. Axırda qəzetlərə bir qədər müştəri toplayıb, Bakıya gedib ki, görsün onun kəlamını niyə çap eləməyiblər. Üç gün keçmiş ona bazarda rast gəldim. Bakıdan gəlmiş imiş. “Ya Allah” deyə əlini mənə uzatdı, görüşdük. Məni çəkə-çəkə qəhvəxanaya apardı, dedi: – Şair üçün təati-əfkar böyük səadətdir. Bunsuz mən yaşaya bilmərəm. Ülvi bir təbiətə malik olan bir şairə kərbəlayılar ilə müsahibə etmək nə böyük əzab olduğunu təsəvvür ediniz. Təəssüf ki, bu əzaba qatlaşmaq məcburiyyətindəyəm. Şerimin də qədrini dərk edə bilmirlər. Bir çox axmağı da var, məni təbsiz və hətta küyə düşüb özündən müştəbeh olmuş bilir. Əlbəttə, siz ziyalılar mənim qədrimi bilib, mövzun təbimdən istifadə edərsiniz. Cənnətəlinin sözlərinə qulaq verirdim, dinmirdim. Daha doğrusu, dinməyə də aman vermirdi. Qəzet və məcmuələrdən topladığı alayarımçıq məlumatları ortaya tökürdü. Allahı inkar etmək kimi modda olan söhbətlər edirdi, deyirdi: – Avropanın məşhur şüərası da mənim kimi Allah-zad tanımazlar. Şairlərdə zatən təbii qüvvə olur ki, hamısının tutduğu hərəkətlər birbirinin eyni olur. Məsələn, bilmirəm o necə alman şairidir, deyirlər, yazanda həmişə çürük alma yeyərmiş. Mən də həmişə şer yazanda qax yeyirəm. Bir qax vurdummu, qələmin ucundan axır. Qaxsız bircə misra da yaza bilmirəm. Ya gərək qax olsun, ya da ki,... məhbubixubru. Özün arifsən, bilirsən ki, mən nə deyirəm. Həmişə şer deyib, mey içib, cavan sevərik. Ziyadə felə bizim irtiqabımız yoxdur. * * * Sabah iki rükət hacət namazı qılıb, məni bu gün şair dırnağına salmasın deyə allahdan istiğasə elədim. Çünki Cənnətəli dünən gecənin yarısına kimi məni əldən qoymayıb, eyzən öz fəzailindən nağıl etmişdi. Bu gün də belə olsa idi, işdəngücdən büsbütün avara qalacaq idim. Xülasə, evdən çıxıb bir-iki addım getməmişdim, bir də... Cənnətəli böyürdən çıxdı. Ürəyim ayağımın altına düşdü. – Pa, yaallah!.. Salamına cavab verdim. Məni çəkə-çəkə apardı. Yenə qəhvəxanaya getmək istədi. Razı olmadım, dedim: – Qəhvəyə heç meylim yoxdur. Cənnətəli cibindən bir kağız çıxardıb, sevincli bir halda: – Onda sənə bir şer oxuyacağam, dünən gecə demişəm. Şer adı eşidəndə cəmi vücudum keyidi, başım fırlanmağa başladı. Cənnətəli zövqlə oxuyurdu: Zəban dəhənində vurdi-ənbəri-bar sənsən, Əbrun kaman, müjgan ox sənsən, Ala gözlü səbəti-giranbar sənsən. Dəftərxaneyi-dili-pərişanımın kari-pərdazı sənsən. Şair oxudu. Sonra döndü qandırmağa və mədh eləməyə: – Mən ölüm, bu şerlə aran necədir? Dünən gecə şam işığında demişəm. Bir qax yedim, təbi-sadiq gəldi. Bircə gör nə pürmənadır. O “səbəti-girənbara” diqqət ver, gör orada nə qədər dahilik işlənib, ala gözləri səbətə oxşadıram. Axır, ala gözlər parıldayanda lap səbət çubuqlarının arasından gələn işığa bənzəyir. Mən ölüm, bunu hansı şair deyə bilər? Tofiq Fikrət adını şair qoyub, mən onun şerlərini ayaq üstə deyirəm. Məndə təb var, mən onlar kimi özümü zarafata qoymamışam. Mənə Nobel mükafatı verməlidirlər... Mənim təbim mövzundur... Yenə dünənki sözlər başlandı, şerlər oxundu, qara qeyd canımı aldı ki, bu gün də işə gedə bilməyəcəyəm. Küçənin ortasına çatdıq. Cənnətəli sözlərində davam edirdi. Mən də, ölüm cəzasına məhkum olmuş kimi mat və məəttəl gözlərimi bunun ağzına dikmişdim. Dedim nə deyir, qoy desin, daha mənimki keçib, bunun əlindən qurtarmaq üçün, şəhəri bilmərrə tərk etməli idim. Bir də yadıma bir yaxşı fikir düşdü. “Burada vacib işim var”, – deyə Cənnətəlidən aralanıb, özümü yad bir həyətə saldım. Cənnətəli arxamca gəlib, qapıda dayandı, dedi: – Burada sizi gözləyirəm. Məlumdur ki, qayıtmalı təhərim yox idi. Arxa qapıdan çıxıb, evimizə qaçdım. Bu halda Cənnətəli hələ qapıda durub, dalandara şer oxuyurdu. 1913 * * * Nitq Mirzə Mehrəli nəticəsindən qorxurdusa da, qubernatoru qarşıladıqda nitq söyləməyi qət etmişdi. Cözlüyün uclarını qulaqlarına keçirdi, sonra tütün qutusunu çıxardıb, iri bir papiros lülələdi və gilas ağacından qayrılmış uzun müştüyünü üfləyib, papirosu ucuna qondardı. Mirzə Mehrəli bir neçə dəfə qələmi mürəkkəbə batırıb, fikirləşdi. Lakin nitqin başlanacağı Mirzəyə çətin gəldi. Bir iki papiros çəkdikdən sonra sanki Mirzə Mehrəlinin qələminə qüvvət gəldi. Kağızı dizinin üstə sıxışdıraraq, gözlüyün üstdən baxabaxa yazdı: – Ey sərkari-sərnişini-hümayun!.. Mirzə burada bir az duruxdu; gözlərini taxçadakı aftafa-ləyənə zilləyib, fikrə getdi. Yazdığını bir də oxudu. Qələmin ucunu papağına çəkib, mürəkkəbə batırdı. Cümləni təkrar gözdən keçirib, bir neçə söz də əlavə etdi. Yenə duruxdu. Gözlüyün üstdən taxçaya baxıb fikirləşdi. Cümlə gözəl başlanmışdı, ancaq sanki ibarələr xoşuna gəlmədi. Üzərinə bir qələm çəkib, qələmi yerə qoydu. Qutusunu çıxardıb, bir papiros eşdi. Papirosun tüstüsü damağına çökdükdə təkrar qələmi ələ aldı. Yazdığı “sərkari-sərnişini-hümayun” cümləsini bir də bərkdən oxudu. Bu dəfə “sərnişin” sözü ona şübhəli göründü; belə ləfz qollanılarmı, qollanmazmı? – deyə düşündü. Bu sözü də qaraladı. Mirzə Mehrəli papirosu damağına aldı. Yenə fikrə getdi – qubernatora müraciət üçün layiqli bir söz tapa bilmədi. Durdu, otaqda gəzindi. Arvadı cəhrə əyirirdi və cəhrənin qəmli cırıltısından hissə gəlib, ağı deyir, ölənlərini birbəbir yadına salırdı. Mirzənin nəzəri cəhrəyə sataşdı. Birdən, “Görəsən Firəngistanda da cəhrə varmı?” – deyə maraqlandı – “Varsa onlar nə təhər əyirirlər? Hesab ilə gərək firənglər cəhrəni masa üstə qoyub əyirələr” – dedi. Cəhrə məsələsi Mirzə Mehrəlini bir zaman məşğul etdi. Otağı dolandıqca xəyal meydanı genəldi və axırda bu yerə gəldi ki, cəhrəni firənglər qayıra bilərlərsə, kirişini qayıra bilməzlər. Birdən öz-özünə dedi: “Canım, kiriş nəmənədi ki, onu firəng qayıra bilməsin; göyəqalxan qayıra bilən kirişi niyə qayırmasın?!”. Bu qənaətdən sonra Mirzə sakit oldu. Bir balaca fışdırıqlamaq istədi, lakin dişlərinin olmaması onu məyus etdi. Qayıdıb döşəyinə tərəf gəldi: – Gecə keçir, – dedi, – nitq yazmalıdır. Bu sözlərdən sonra mirzənin bütün nəşəsi sönüb getdi. Mirzə papirosu yandırdı; nitq yazmağa heç meyli yox idi. Bir gərnəşdi. Qələmi götürdü. Onu fikir apardı. Dedi: – Görəsən bu nitq söyləməyi kim qayda qoymuş. Allah urusu da kəssin, onun qaydasını da. Bizlərdəcə yaxşıdır–şəhərə bir əziz adam gələndə qabağında qurban kəsirlər, çıxır gedir... Nitq nədir?! Bəlkə birisi nitq söyləyə bilmir... Mirzə Mehrəli çox götür-qoy etdisə də, çarə tapmadı – nitq söyləməli idi. Şəhər camaatı da qubernatoru qarşılamağa onu vəkil etmişdi... Yenə qələm ələ alındı: – Sadəcə yazacağam, – dedi, – nə “sərnişini-hümayun”bazlıqdır. Yaxşısı budur ki, “aludeyi-eşqi-rəiyyət”, – deyə başlayım. Mirzə sol dizini yenə qaldırıb, kağızı üzərinə qoydu və gözlüyün üstdən qələmin ucuna zənlə baxdı, orada bir tük görərək, dırnağı ilə dartıb yazdı: – Ey aludeyi-eşqi-rəiyyət! Duruxdu. Təkrar-təkrar oxudu. Cümləni təhlil etdi: – Aludeyi-eşq, – deyə dayandı, – bu çox üstüörtülü oldu, – dedi. – Burada iyma və işarə var. Ciddi və musin adama belə kəlmələr xoş gəlməz. Qoburnatın aşnası var – deyirlər. Elə bilər “aludeyi-eşq” deməkdə onun aşnasına sataşıram. Yaxşı olmaz – qaş qayırdığımdır, göz tökərəm. Mirzə qələmi götürüb, yazdıqlarını pozdu. Arvad dükçəni iydən çıxardıb, üstünə sacayaq qoydu ki, gecə iyə ilişən olmasın. Sonra qutuya lay-lay yığılan əlçimləri cəhrənin yanına itələdi. Dükçələri yığışdırdı və cəhrənin ətrafını ehmalca süpürüb, yatmaq tədarükünə düşdü. Mirzə Mehrəli döşəkçənin üstündə uzanıb, mürgü döyürdü. Arvad qəti səslə: – Ay kişi, – dedi, – boş-boş yan yerə verməkdən fayda çıxmaz. Gecə keçir, dur. Yazı-pozunu sabah elərsən. Mirzə gözlüyü qutusuna qoyub, döşəyin altına atdı və qoltuğunu qaşımağa başladı. Neçə yeri yazılıb, pozulmuş kağıza nəzəri sataşdıqda:, – Eyyy!.. Dünyada heç nitq söyləmək olmayaydı!!. – deyə köksünü ötürdü. 1913 * * * Doqquz ay keçmiş – Ay nənə! – Can nənə! Nənən sənə qurban nə var? – Ay nənə, səndən bir şey soruşacağam. Yadındadırmı, bildir yayda bu həyətdə bir çox qızlar oynayırdılar.. İndi heç onları görmürəm. Məsələn: dərzi Hüseynin qızı. – Qadan gözümə, ay bala, bildir yaydan bir aləm vaxt gəlib gedib. Sən Rusiyətdə bir xeyli oxuyub qayıtmısan. Maşallah, yekə kişi olmusan. Sən yekələn kimi dərzi Hüseynin qızı da yekəldi, ərə getdi. – Bıy, ay nənə, o bir tikə qız idi. On-on iki yaşı olardı. – Bir tikə deyil idi, qadan alım, qız uşağı tez böyüyər. Amma bir o var ki, yazıq uşaq yarımadı, ərə gedəndən heç canı sağ olmur. Gah boğazı ağrıyır, gah bədəni yara tökür. Daha bir ocaq qalmayıb ki, torpağından bədəninə sürtülməsin, şəfa tapmır, bət-bənizi gül kimi solub. – Ay nənə, yadındadırmı, bir qızcığaz da həyətə oynamağa gələrdi. Adı deyəsən Güləndam idi. – Başına dönüm, Güləndam öldü. Allah heç kəsi yetim eləməsin! Yetimin yiyəsi olmaz imiş, qara günlünün elə əvvəldən oxu daşa dəydi. Burada dükançı Bəylər var. O Bəylər qarnı yanmış, qız dükana şey almağa gəldikdə çəkib namusuna sataşmışdı. İş cəmi şəhərə məlum oldu. Amma qızın yiyəsi yox idi deyib, heç kəs qabağa durmadı. Yazıq Güləndam bədbəxt oldu: qaldı ortalıqda, axırda, Allah atasına rəhmət eləsin molla Cəfərin, qızı götürüb, bir dərvişə verdi. Dərviş musinn idi, qız da, özün bilirsən ki, körpə idi – olardı on dörd sinni. Nə təhər olursa, qız dərvişin dilini başa düşə bilmir. Ağrım ürəyinə olmuş dərviş də tərs imiş. Bir gün götürüb qızın qılçasına dağ basır. Qız qaçıb gəlmişdi molla Cəfərin evinə, deyirdi: “Öldür, daha bir də dərvişin yanına getməyəcəyəm”. Bir neçə vaxt qaldı. Molla Cəfər də kasıb adam–qıza çörək verməkdən təngə gəldi. Bir gün bir neçə ağsaqqal çağırıb, qızı dərvişin yanına göndərdi. Deyirlər dərviş qıza yiyə durmurmuş. Güclə qoyub gəliblər. O gecəsi dərviş nainsaf oğlu Güləndamın əl-ayağını bağlayıb, doyunca döyüb, iki gün ac, susuz saxlayıb. Sonralar Güləndamdan xəbər çıxmadı. İnsan arasına çıxmırdı. Deyirdilər, dərviş gündüzlər qızı dama salıb, bağlayırmış... Bir gün dedilər Güləndam öldü. Nə dərdlə öldü–orası naməlum qaldı. Babalı deyənlərin boynuna, dedilər, dərviş kəşkül ilə vurub öldürüb, mürdəşir Səkinə nağıl eləyirdi ki, Güləndamın gicgahına qan sağılmışdı. Adamın da, ay bala, durduğu yerdə gicgahına qan sağılarmı?.. Nə bilim, allahüələm. – Yəqin, nənə, Qəməri də ərə verdilər? – O necə Qəmərdi, bala? – Yadındadırmı, bizə səməni gətirmişdi; güləş üzlü bir qız idi. – Hə, bildim Bala Xeyransanın qızı. Ondan da sənə bir az nağıl eləyim. Qəməri dədəsi götürdü verdi dəllal Qənbərə. Dəllal Qənbər Xeyransanın əri ilə şərikdi, bir yerdə alış-veriş eləyirdilər. Qəmər əvvəl gecəsindən iki ayağını bir başmağa dirədi, dedi: “Anamı qoyub heç yerə getməyəcəyəm”. Xülasə, tovlayıb bir təhər yengələrə qoşub göndərdilər. Qadan gözlərimə, kim isə düşmənçiliklə qızın tükündən kəsib, cadu eləmiş imiş. Odur ki, qız Kəblə Qənbərdə durmadı. O gecəsindən qaçıb boyaqçı Məhəmmədgilə girmişdi? Boyaqçı Məhəmmədin arvadı deyir: “Qız mənə saqqız kimi yapışmışdı, aralanmaq istəmirdi. Gecə sabaha kimi qoynumda yarpaq kimi əsdi. Bədəni buz kimi idi. Hərdən bir yuxuya gedirdi, görürdün başladı yuxuda qışqırmağa: “Ay ana, qoyma! Ay ana, öldürürlər”. Xülasə, bala, sabahdan qızın anasını çağırtdırdılar. Qız gözünün yaşını sel kimi tökdü. Nə qədər elədilər, nə qədər qorxuzdular, aldatdılarsa da, bir şey çıxmadı. Qəmər qaçıb evlərinə gəldi. İndi iş beləliklə durur. Üzü tökülmüş qız kişini Kəblə Qənbərin yanında xəcalət elədi. Bir də, qız yazıq nə eləsin, iş caduda imiş: allah mərdimazarın evini yıxsın! Qoymadılar ki, kişinin qızı bir parça çörək yesin. – Eh, ay nənə! Kefimi pozdun! Daha bəsdir, nağıl eləmə!.. 1913 * * * Dərviş məsələsi Axşam saat ona kimi oxudular. İkisi də bərk yorulmuşdu. Əli cəsarətsiz bir səslə yoldaşına dedi: – Doğrusu, Cavad, mənim başım daha heç işləmir. Cavad gülümsündü, kitabı yumdu: – Mənimki də işləmir, – dedi. Yoldaşlar gülərək yerlərindən qalxdılar. Əli pəncərənin ağzına yeriyib, başını dışarı çıxartdı: baharın gözəl gecələrindən biri idi; təzə yarpaqlar ay işığında tərpəşir, körpə çocuq kimi sanki əllərini işığa doğru uzadırdı. Kainatda bir dəbdəbə vardı – bahar çiçəyi ilə doğan ilk eşq yeri, göyü və havanı doldurmuşdu. Əli bu şairanə gecədən coşub oxudu: “Novbahar əyyamıdır, mən zar qaldım yarsız, Hiç bülbül olmasın bu fəsldə gülzarsız”. Cavad yoldaşının dəyərli səsindən dərdlənib, pəncərəyə söykəndi, gözləri doluxsundu, qaşları əlif-əlfa şəkli aldı: – Başına dönüm, Əli, bir-ikisini də de, ürəyim yanıb! Əli güldü və cavabında: – Bundan fayda yoxdur, çıxaq bir az gəzək. – Birini de, sonra. – Gedək, gəzək, yolda oxuyaram. Cavadın ağlına batdı: – Gəzək, amma saat on birdə qayıdaq, bir az da məşğul olaq. Yüz əlli səhifə qalsın, onu da sabah təkrar edib, o biri gün imtahana arxayın gedərik. – Canım, bir belə oxumaq olmaz ki!.. Bu gün on saat məşğul olmuşuq, daha yetər. Gedək indi gəzək, sabah da Allah kərimdir. Küçəyə çıxdılar. Hava onların yorğun vücudlarını qanadlandırdı. Əli əlini Cavadın çiyninə qoyub: – Sən öl, könlümə bir pivə düşüb, – dedi. – Pis olmaz, amma məndə on yeddicə qəpik pul var. Əli sevinərək: – Üstünü düzəltməyə də məndə bir neçə qəpik tapılar. Tələbələr özlərini timçədəki çaxır dükanına verdilər. Bir neçə boş şüşə düzülmüş piştaxtanın önündə bir məmur durub, təkbaşına içirdi. Məmur qədəhi qaldırdıqca öz-özünə nitq söyləyir və axırda da qədəhi boş şüşəyə vurub: – Mən səadətimi Saratov şəhərində istəyirəm, – deyirdi. Tələbələrin gəlməsi məmuru sevindirdi. O, qədəhini keflilərə məxsus bir mehribanlıqla qaldırıb dedi: – Bağışlayın! Mən sizinlə tanış deyiləm, ancaq bunun zərəri yoxdur. Çünki biz insanlar bir-birimizlə qardaşıq. Bildinizmi nə deyirəm? Zaikəyə tapşırın–qardaşıq! Rica edirəm məni bağışlayın, bəlkə münasibətsizlik edirəm. Hər halda günahımdan keçin! Cəsarət edib, sizə pivə təklif edirəm. Buyurunuz! Tələbələr ürəklərində: – Bizimkini Allah yetirib, – deyə əvvəl yalandan bir az nazlandılar, sonra razı oldular. Məmur gənclərin bu hərəkətindən olduqca məmnun qaldı və bir nitq başladı. Mənasız və rabitəsiz bir çox sözdən sonra yenə adəti üzrə: – Mən səadətimi Saratovda istəyirəm! – deyib, nitqini bitirdi. Qədəhlər boşalıb yenidən dolduruldu. Nitq söyləmək növbəti Əliyə gəldi, qədəhini qaldırdı: – Cənab, – dedi, – sizin kimi alicənab bir zatla təsadüfən tanış olduğuma çox məmnunam. Sağ olun, qardaşım! Allahdan diləyim budur ki, sizin səadət günəşiniz Saratovda parlasın! Nitq məmuru kövrəltdi: qədəhi piştaxtanın üstünə qoyub, Əlini qucaqladı, öpüşdülər. Sonra brüderşaft içdilər... Dalbadal pivə sifariş verilirdi. Piştaxtanın üstü şüşə ordugahına dönmüşdü. Keflər durulub, gözlər qızarırdı – “ara qarışıb məzhəb itmişdi”. Cavad Əliyə yanaşıb pıçıldadı: – Başım gicəllənir, gödək elə! Tələbələr məmurdan razılıq edib çıxdılar. Qol-qola gedərkən Əli gülə-gülə: – Amma, dostum, müftəcə düşdü! – Hə, sən öl, o qara pulları da sabah çörəyə verərik. Qəhqəhə çəkib güldülər. – Sən öl, Cavad, tələbəlik gözəl şeydir: harada düşdü ye, iç, axşamla – bunu sənə heç kəs eyib tutmaz. Tələbə demək – asudə dərviş deməkdir, fərqi yoxdur. Əli duruxdu. Şəhadət barmağını havada oynadaraq gücü gəldikcə: – Dərviş! – deyə bağırdı. Gecənin sükutunda səs havanı sarsıtdı. Bu əsnada çarşabının ucunu ağzında tutmuş bir qadın onu yaxaladı: – Necə oldu? Ayağıyın altında ölüm! – deyə soruşdu. Əli səndələyərək qadını başdan-ayağa süzdü: – Bacı, sən içmisən ki, – dedi. Qadın kar adam kimi, onun sözlərinə əhəmiyyət verməyərək: – Cavan canına qurban olum, bircə onun yerini tez de! Evim yıxılıb, varımı yoxumu aparıb. Tələbələr heç bir şey anlamayaraq, dartınıb getmək istəyir, qadın da ah-zar eləyir, ağlayır, iki əli ilə dizlərinə döyürdü. Tələbələr yenə dartındılar, qadın da onların ətəyindən tutub sallaşdı. Anlaşılmazlıq nəticəsi olaraq iki tərəf də bir-birinə hücum edib ağızlaşdı, səs-küy qopdu. Nəhayət, polis nəfəri gəlib, bunların üçünü də polis dairəsinə apardı. Pristav əvvəl qadını danışdırdı. Qadın həyəcanından dili dolaşaraq: – Ağa, başına dönüm, bir ay əvvəl bir dərvişə ərə getmişdim. Dərviş qərib olduğu üçün mənzili yox idi. Dedim nə eybi var, gəlsin elə mənim yanımda yaşasın, mən də dul arvadam, mənə də elə bir hayan lazım idi. Gəldi. Gündüz gedib, axşam gələrdi. Evə də pis baxmazdı. Bu axşam onu evdə qoyub, vacib yerim vardı, ora getmişdim. Qayıdıb gördüm dərviş yoxdur. Elə bil ürəyimə dammışdı – əlimi sandığa atdım, gördüm varımı-yoxumu yığışdırıb aparıb. Çıraq yanılı qalmışdı, görünür ki, elə təzəcə getmişdi. Hövlümdən küçəyə çıxdım, bazara tərəf yüyürdüm. Bir də görəm, bu qanına bələşmiş dərvişi çağırır. Elə yeni qaçırmış. Üstünü yaxşıca almışdım, bu partdamış yerini demədi ki, demədi. Pristav hirsli səslə Əlini çağırdı. Əli səndələyə-səndələyə otağın yarısına çəkilmiş sürahıya yanaşdı: – Cənab pristav, kefimizi pozmayın, qoyun gedək evə! İt ilində bir pivə içirik, onu da burnumuzdan tökməyin! Pristav acıqlandı. – Dərviş necə oldu? – deyə soruşdu. – Dərviş yerində. Harda gəldi ye, iç, axşamla – bu da dərviş!.. Zarafata salmayın, qoyun gedək dərsimizi oxuyaq. Pristav Əlinin kefliliyini görüb, onu söyüb-saydıqdan sonra Cavada tərəf yönəldi. – Sən dərvişi gördünmü? – dedi. Cavad cavab vermək iqtidarında deyildi: başı gicəlir, mədəsi bulanırdı. Pristav onun nəzərində otaq ilə bərabər yuxarı qalxıb, yenə enirdi. Pristav daha da hiddətli: – Küpünə girmiş, özündən xəbəri yoxdur... Aparın bunları dama salın, özlərinə gəlib, dərvişin yerini deyərlər. Qorodovoylar tələbələrin qoluna girib onları həyətdəki damxaya saldılar. Tələbələr yarımişıq damxada rast gələn ilk iskəmlədə uzanıb yuxuya getdilər. Sabah ayıldıqda gözlərinə inana bilmədilər – şəhərin bütün sərsəriləri ilə baş-başa yatmış imişlər. Məsələni öyrənib heyrət etdilər. İş aydınlaşınca saat on iki oldu. Onlar evə döndükdə bütün vücudları yorğunluq və ağrıdan keyimişdi. Əli yoldaşına: – Aşna, dərvişlikdə də asudəlik yoxmuş! – dedi, gülüşdülər. 1913 * * * Sidi İlk əvvəl onu bir avtomobil fabrikində görmüşdüm: manövr idi, yəni ən aşağı dərəcəli iş görürdü: süpürürdü, zibil daşıyırdı. Maşınları təmizləyirdi və qazandığı da yalnız bir parça yavan çörəyə və mənzil kirayəsinə gedirdi. Onu fabrikdə tanımayan yox idi, hər kəs ona buyurur, işlədir və onunla əylənirdi. Qiyafəsi qəribə idi: başdan ayağa qədər yağ və çirkə batmış paltarı əvvəlki rəngini çoxdan itirmişdi. Hətta üzünün dərisi belə solmuş və kirləşmişdi. Yalnız dişləri ağarır və gözləri işıldayırdı. Bir gün maşınıma sabunlu su tökərkən onu danışdırdım. – Adın nədir? – dedim. Məxrəcdən bir şeylər söylədi: – Mənsur ibn Məhəmməd, – deyən kimi oldu. – Haralısan? – Əlcəzairli. – Sənə nə üçün “Sidi” deyirlər? Hiddətləndi, əllərini çırpdı və qoğasını götürüb getdi. Mənsurun hiddətinin mənasını sonra anladım: “Sidi” Şimali Afrika ərəblərinə fransızlar tərəfindən verilmiş təhqiramiz bir ad imiş. Doğrusu, Mənsuru incitdim, – deyə məyus oldum. Bir gün mənə çəlik gətirəndə halını xəbər aldım, məndən məmnun qaldı. – O günü mənə acığın tutdu? – dedim. – O sözün mənasını sonra öyrəndim. Fikrim səni təhqir etmək deyil idi. Mənsur gülə-gülə sözümü kəsdi və fəna fransızcasilə: – Zərər yox, müsyö – deyə yağlı əli ilə bir-iki dəfə çiynimə vurdu. O vaxtdan bəri Mənsurla dost olduq. Məni gördükdə uzaqdan dişlərini ağardar və yaxına gəldikdə cəsarətlə əl verərdi. Manövrlərə əl vermək işçilər arasında məqbul olmadığı üçün Mənsur məndən son dərəcə məmnun qalar və hər dəfə əlimi əlinə aldıqda səmimiyyətlə sıxardı. Bir gün fəna bir xəbər eşitdim: il başı sərgisində fabrikimizin avtomobili müvəffəqiyyət qazanmamışdı. Nəticədə işçiləri yüzdə yüz qovmağa başladılar. Bizə növbət gələndən bir həftə əvvəl işçilərin arasında bir səs-küy düşdü. Bu fəci xəbəri hər kəs həyəcan içində birbirinə pıçıldadı. Birinci növbət “sidi”lərin idi. Onlar qovulduqdan sonra sıra xaricilərə gəldi. Mən də o cümlədən işi tərk etmək məcburiyyətində qaldım. Aradan bir həftə keçdi. Mənsur gözümə dəymədi. Onu nə qəhvəxanalarda, nə də küçədə, görə bilmirdim. Halbuki, başqa yoldaşlarımıza ara bir rast gəlirdim. Bir dəfə sabah saat yeddidə bir fabrikin qapısında bir dəstə iş arayanlar arasında Mənsurla görüşdük. Dişlərini ağartdı, gözləri işıldadı və bir neçə adamın başının üstündən əlini uzadıb, əlimi sıxdı. – Nə təhərsən? – dedim. – Yaxşıyam, müsyö! – O vaxtdan işsizmisən? – Elə! – deyə gülümsədi və çiynindən aşırdığı torbasından bir parça çörək çıxardıb, yeməyə başladı. Fabrikin önündə iki saata qədər durduq, nəhayət, qapı açıldı və yalnız bir dülgər lazım olduğunu elan etdilər. O biri işçilər dağıldılar. Mənsur mənə yanaşdı və ikimiz dərin bir sükut içində gözümüzə sataşan uzun bacalara doğru üz qoyduq. Yenə eyni hal: saatlarca vaxt itirdik, nəticədə bizi işə almadılar. Günorta idi. Yorğun bir halda Sena çayının kənarına yönəldik. Bir yük gəmisi qum boşaldırdı. Əvvəlcə tökülmüş bir qum təpəsinin üstündə oturduq. Sentyabr günəşi hələ hərarətini qaib etməmişdi. İsti qum mənə ipək yataq kimi gəldi – uzandım, həllənməyə başladım. Lakin aclıq aman vermədi, iki gündən bəri ət yeməmişdim, bu gün isə çörəyə belə pulum qalmamışdı. Hər nə qədər uyumağa çalışdımsa da olmadı: Sena çayı və ətrafdakı bütün fabriklər başıma fırlanmağa başladı. Durdum, oturdum. Mənsur çayın qırağında paltarını yuyurdu. Məndən bir neçə qədəm o yanda yemək çantası yanında başqa bir işçi oturmuşdu. Salamlaşdım. – Yoldaş, səndəmi işsizsən? – deyə soruşdu. Başımı “hə” deyə tərpətdim. – Haralısan? Anlatdım. – Mən də italyanam, – dedi. Mussolinin zülmündən qaçdım. İşçilər arasında tanışlıq və dostluq tez əmələ gəlir, italyan ilə də aramızda dərin bir dostluq peyda oldu. Aclığımı duyub, çantasından mənə dürmək çıxartdı verdi, şərab təklif elədi. Bir az qarnımı doyurub, tənbəkidən bir papiros lülələyib, dodağıma aldım və yenidən ləzzətlə qumun üzərinə uzandım. Bir vaxt Mənsur məni ayıltdı. Təqribən iki saat yatmışdım. Durub getdik. Yolda fabrik və zavodlara baş çəkmədə idik. Çox qapılarda “işçi lazım deyil” deyə lövhələr asılmışdı. Yolda bir işçi bizə bir adres verdi: – Manövr üçün orada həmişə iş var, – dedi. Getdik. “Manövr”liyə meylim yox idisə də, əlac nə idi. Aclıq insanı hər şeyə məcbur edir. Nə isə, ertəsi gün səhər saat yeddinin yarısında işə başladıq. Burası bir lokomotiv zavodu idi və “manövr” işi o qədər ağır və kirli idi ki, orada on gündən artıq dayanmaq qabil deyildi. Durduq. İşimiz hər kəsin əmrinə hazır olmaq idi. Bizi bu tozlutorpaqlı zavodun bu başından o başına yortdururdular; ağır dəmirlər daşıyır və təskirə çəkirdik. Ara bir lokomotiv qazanını da təmizlədirdilər və oradan qapqara çıxırdıq. Bir gün: “Sidi yaralandı”, – dedilər. Bu qədər. Zatən fabrik həyatında yaralanmaq və şikəst olmaq o qədər adi bir işdir ki, söhbət üçün bir dəqiqəlik mövzu belə təşkil etməz. Mənsur da belə. Yaralandı, yəqin ki, dispanserə götürdülər, oradan da xəstəxanaya yollayacaqlar. İştə bu qədər. Beləcə Mənsuru bir müddət qaib etdim. Ona dair kimsədən bir məlumat ala bilmədim. Bir az keçdi, ağır işə tab gətirə bilməyib, zavodu tərk etdim. Sonra yenə işsizlik, yenə aclıq, artıq dünyanı belə yadımdan çıxardım. Təbiidir ki, Mənsur da unudulub getdi. Bir-iki böhranlı ay daha keçdi. Bir gün Parisə gedərkən şəhər darvazasının birində Mənsura rast gəldim. Məni görüncə, daima olduğu kimi, dişlərini ağartdı və yenə eyni səmimiyyətlə əlini uzatdı. Bir də nə gördüm: dörd barmağını qeyb etmiş... Heyrət etdim. Mənsur isə məmnun bir halda anlatdı: – Bir lokomotiv hissəsini yerə qoyarkən yoldaşımın ehtiyatsızlığı üzündən dəmir əlimə düşüb, dörd barmağımı əzdi. Məni yarımcan xəstəxanaya apardılar. Əməliyyat yapıldı. Barmaqlarımı kəsdilər. Xəstəxanadan çıxdığım bir həftədir. – Kəsilən barmaqlar əvəzində zavod sənə bir şey verdimi? – Dörd yüz frank. Məni fikir götürdü, öz-özümə “dörd yüz frank” – deyə təkrar etdim və düşünmədən Mənsura: – İnsan barmağının biri yüz frankdır, yəni bir həftə ölüm-zülüm yaşamaq parası, – dedim. Sözlərimi qurtarmadan mənə əsəbi bir qəhqəhə gəldi: şaqqıldayıb güldüm. Mənsurun dişləri ağardı, gözləri işıldadı və şad bir halda dedi: – Müsyö, dörd yüz frank məni bir ay görər. Bir aydan sonra isə, nə olar, nə olmaz... Sən iş tapdınmı? – Yox. – O yaxşı deyil, – deyə Mənsur barmaqsız əlini uzatdı, ayrıldıq. 1926 * * * Osman Dövlətşin O çox şenlikli, bol nəşəli Kiyev bu dəfə boş qəbiristanı andırırdı: küçələr sönük, qəmgin idi; kimsə evindən dışarı çıxmağa cəsarət etmirdi. Yalnız çörəkçi dükanlarının önündə uzun sıralar görünürdü. Oradaburada düşüb partlayan mərmilərə, tüfəng şaqqıldamasına baxmayaraq bu adamlar cansız bütlər kimi düzülüb çörək gözləyirdilər. Hansı qüvvələrin şəhərə hakim olduğu bəlli deyil idi. Belə zamanlarda min bir şayiə dövran edər, çoxusu da doğru olmaz. Sabah ertə ukraynalıların poçtaya hücum etdiklərini söylədilər. Dünən bir məktəbin ətrafında qanlı vuruşmalar olmuş; kim bilir, sabah bu qan və atəş haralara keçəcək? Ara-bir divarlara xitabnamələr yapışdırılır: Ukrayna hökuməti kəndliləri bolşeviklərlə mübarizəyə dəvət edir... Bu elanları, çağırışları oxuyan olurmu? Hər kəs zirzəmilərdə; xalq can qayğısındadır. Günorta zamanı atışma bərkidi. Hökumət binasının qarşısında bombalar partlamağa başladı. Bolşeviklər binanı tutmuş imişlər. Bir saatlıq hücumdan sonra ukraynalılar qələbə çaldı və bolşeviklərin sağ qalanları təslim oldular. Cümlətanı on beş kişi idi: hamısı əsgər geyimli, dəri papaqlı idi. Yalnız bircəsi tələbə şapkası daşıyırdı. Bu kazanlı Osman Dövlətşin idi. Əsirləri silahlı əsgərlər bələdiyyə meydanına doğru aparırdılar. Bunların başına gələcək, hər kəsə məlum idi: Nikolay küçəsinə götürülüb, oradakı yeddi nömrəli evdə güllələnəcək idilər. Odur ki, qapı və pəncərələrdən bunlara sataşan gözlər heyfsilənirdi. Bunlar qurulan sipərlərin yanından keçərkən oradakı gənclərdən birinin nəzərini cəlb etdi, gənc, məktəb yoldaşı Dövlətşini tanıdı. İstəristəməz ağzından “Osman” deyə bir səda qopdu. Dövlətşin başını döndərdi və heç bir məna anlatmayan, donuxmuş gözlərini sipərə zillədi; duruxdu – yoldaşını tanıdısa da, halında təğyir olmadı. Key-key donuxub qaldı. Gənc sipərdən sıçradı, əsgərlərə yanaşdı: – Bu adam burada qalacaq! – dedi və Osmanı dartıb, onlardan ayırdı. Bu vəqə elə bir sürətlə əmələ gəldi ki, əsgərlər etiraz etmədən yollarına davam etdilər. Dövlətşin sipərdə qaldı. Atışma ara vermişdi. Gənc tüfəngini yerə qoyub, divarın dibində uzanmış Osmana yanaşdı, gülümsədi. Sanki bu təbəssümdə hər şey bəyan olundu. Zatən ukraynalı bu cavanla Osman çoxdan dost idi. Bir-birinin əleyhinə yığıncaqlarda dəfələrlə çıxmışdılar; hərəsi başqabaşqa nöqteyinəzəri müdafiə etmələrinə baxmayaraq yenə aralarında bir dostluq var idi. Odur ki, cavanın təbəssümü Osmanın ürəyində nəşələr doğurdu. – Niyə məni yoldaşlarımdan ayırdın? – dedi. Cavan yenə gülümsədi, cavab verdi: – Özünü mənə qəhrəmanmı tanıtmaq istəyirsən? Bilirəm ki, qəhrəmansan. – Xeyr, qəhrəman olmaq niyyətində deyiləm! – Yaxşı bu barədə sağ qalsaq sonralar yenə mübahisə edərik. İndi bir iş var: axşam qaranlığı başlar-başlamaz gedərsən. Amma bir şərt var – bizim milli hərəkata zərərli olmayacağına söz verəcəksən! Osman gülümsədi: “milli hərəkat” deyə rişxənd etdi, dedi: – Fəqir tələbə ikən mülkədarları müdafiə etmədə davam et, sonra görüşərik. Qaranlıq çökərkən Osman yoldaşının əlini sıxdı, ayrıldılar. Lakin yenə həmişəki kimi hər kəs öz fikrində baqi qaldı: Osman məsləkdaşlarını axtarıb, onlara qovuşmaq fikrilə gedərkən ukraynalı gənc də milli məfkurə yolunda tüfəngə sarılıb, sipərə yatdı. Osman divarların yanı ilə daldalana-daldalana irəlilədi. Tüfəng açılarkən qapı və ya pəncərələrə sığınırdı. Kreşşatik adlı böyük küçəni güclə keçib, özünü bir həyətə saldı. Sağ tərəfdəki pilləkəni aşağı enib, sabiq gürcü meyxanasına girdi; burası ətraf ailələr üçün bir sığınacaq olmuşdu. Osman içəri girər-girməz, onu gülər üzlü cavanlar qarşıladı – tanıdığı azəri tələbələrindən bir neçəsi burada idi. Bir çox xanımlar, qızlar nəzəri cəlb edirdi. Küçələrdəki atışma və bomba partlayışlarına baxmayaraq, buradakı çöhrələrdə meyxana nəşəsi var idi: deyən kim, gülən kim, oxuyan kim... Bir də, tələbələrdən birisi tarı köklədi, çəpik qalxdı. Osmanı itələyib oyuna saldılar. Nə qədər oyun bilmədiyini irəli sürdüsə, qulaq asmadılar. Axırda acıqlı bir sima ilə yaxasını kənara çəkdi və bir qaranlıq guşədə oturdu. Bu laübalı övza Osmanı dərin fikirlərə sövq etdi... Can qorxusu artdıqca insanların eyş və işrət düşgünü olması onu heyrətə gətirdi. Öz-özünə dedi: “Bax, inqilab olur, qanlar içində yenilik doğur; bunu dərk etməyənlər də var”. Bir də “inqilab” sözü ona bir coşqunluq verdi, mətin bir hiss vücuduna yayıldı – fərəhləndi, 200 qəviləşdi. Əsəbi bir halda əllərini ovxaladı, içini çəkdi: “Ah, inqilabdan nələr doğacaq, nələr doğacaq!” – dedi və ayağa qalxmaq istədi, bir də kənardan bir salam səsi eşitdi. Diksinib başını döndərdikdə, cavahirfiruşun xanımı Lidanı gördü. Lida xanım totuq üzündə məlahətli bir təbəssüm oynatdı. – Siz nə vaxt buraya gəldiniz? – dedi. Osman nə qədər sərt təbiətə malik idisə də, xanımın təbəssümündən yumşaldı və ciddi simasına qəribə bir xoşluq gəldi, dedi: – İndicə gəldim. Xanım daha da cürətli səslə: – Biz neçə gündür ki, buradayıq. Vaxtımızın necə keçdiyini görürsünüz. Osman maraqlandı, qalxıb xanımın yanında oturdu və söhbətlə məşğul etməyə çalışdı: – Deməli, həyatdan kam alırsınız. – Elə! Haqqımız yoxmu? – Bəlkə də var. – “Bəlkə” nə üçün? – Kim bilir. – Aydın söyləyiniz! –?! – Məndə maraq oyatdınız, indi də söyləmək istəmirsiniz. Zərər yox, intiqam alacağam! – Çoxmu kinlisiniz? – Ah, bilsəniz... Osman həsrətlə xanıma baxdı. Nəzərlər tuşlaşdı, xanım başını aşağı saldı və əlindəki dəsmalını oynatmağa başladısa da, Osmanın nəzərini üzərində hiss edərək, cilvələnirdi. Bir də Osman qəti bir səslə dedi: – Cəvahirçinizi görmürəm, burada yoxdurmu? Xanım başını qaldırdı, gənci sərzənişli bir nəzərdən keçirdi. Osman bir az da cəsarətli: – Yalanmı söylədim? – Həmişə səhv edirsiniz! – Nədən? – Məni tanımırsınız. – Bəlkə də səhv eləyirəm... Xanım sükuta qərq oldu və cavanın sözlərindən o qədər mükəddər oldu ki, yaş onu boğdu. Osman məsələni anladı, sözləri ilə xanımın yaralı nöqtəsinə toxunduğunu duydu. O saat səsinə mülayimlik gəldi: – Məni əfv ediniz, zarafat eləyirəm, – dedi. Xanım bu sözlərdən daha da kövrəldi və tutqun səslə söylədi: – Siz bilirsiniz ki, mən onun xanımı deyiləm, zatən aramızda iyirmi yaş fərq var... Ancaq bir parça çörək üçün evinə iltica etmişəm... Osman təkrar: – Məni bağışlamanızı rica edirəm. Bilirsiniz ki, sizinlə tanış olduğum cəmi iki aydır. İki ayın müddətində tanışlarımızın evində üç dəfə görüşdük. Bu vaxta qədər sizi tanımadığımdan səhv edə bilərdim. Ancaq əmin olunuz ki, sizi təhqir etmək niyyətində deyildim. Lida xanım həzin-həzin ağladı. Ümumi nəşə içində bu qaranlıq guşə faciəli bir şəkil aldı. Osman da kövrəldi. Fəqir ailəyə mənsub bir gözəl xanımın qoca bir cavahirçinin əsiri olduğunu xatırladıqca ürəyində ona qarşı dərin-dərin hörmətlər bəsləməyə başladı. Ehmal bir surətdə xanımın qoluna girdi. Onu oxşamağa və könlünü almağa çalışdı. Osmanın səmimi sözlərində, hərarətli rəftarında xanım yaralarına məlhəm tapdı. Kimsəsiz quş budağa sığınan kimi, ona sığındı, oxşandı. * * * Bir saat sonra top səsləri ətrafı bürüdü. Osman zirzəmini tərk edib getdi və çox çəkmədi geri döndü. Xanıma yavaş səslə anlatdı: – Şəhərə yeni bolşevik qüvvələri hücum edir. Sabah tezdən, heç şübhəsiz, bizimkilər burada olacaqlar. Durmaq zamanı deyil, gedirəm. Şəhərin daxilində təşkilat yapmalıdır. Lida xanım hövlnak onun qolundan yapışdı. – Getməyin! – dedi, – göydən od yağır, başınıza bir iş gələr. Osman mətanətli bir səslə: – Qorxmayınız! Sabah görüşəcəyik. Sizin şəxsi və bizim ümumi inqilabların zəfəri üçün çalışmamız lazımdır! Xanım göz yaşları ilə Osmana söykəndi, başını köksünə qoydu və sızıltı ilə dedi: Başınıza bir iş gəlsə mən ölərəm! Osman xoş bir təbəssümlə xanımın alnından öpdü və dedi: – Əziz yoldaşım, vəzifə məni çağırır. Sabah səadət günüdür. * * * O biri gün Kiyev bolşeviklərə təslim edildi. Ukrayna hökuməti, Rada və ordu Jitomir yolu ilə qərbə çəkilmişdi. Şəhərdə Şura hökuməti təsis edildi. Bir neçə gün keçmiş böyük nümayiş yapıldı. Ukrayna millətçiləri tərəfindən öldürülmüş yüz on yeddi bolşevikin dəfn mərasimi oldu. Minlərcə işçilər iştirak etdi, hər tərəf qırmızı bayrağa donandı. Lida bu neçə gündə Osmandan heç bir xəbər ala bilmədi. Divanə kimi küçələri gəzib, ətrafa baxırdı, görə bilmirdi. Bir gün sabiq gürcü meyxanasının qarşısından keçərkən dalandara rast gəldi. Dalandar Lida xanıma bir məktub olduğunu söylədi. Alıb, cəld göz gəzdirdikdə, Osmanın imzası gözünə sataşdı... Xanımın rəngi üzündən götürüldü, dodaqları titrədi və təkrar-təkrar məktuba göz gəzdirdi. Osman yaralanmış, xəstəxanada yatırmış; Lida xanımı görməyi arzu etmiş. * * * Kiçik bir çarpayıda yalnız bir xəstə yastığa söykənmişdi. Sağ qolu sarılı idi. Yanında sadə geyinmiş bir xanım oturub, həsrətli gözlərini xəstənin üzünə dikmişdi. Heç birinin halında həyəcan əlamətləri yox idi. Xəstənin yarası qorxulu deyildi: güllə çiynindən dəyib, o tərəfdən çıxmışdı, sümüyə xətər yetişməmişdi. Gənc xəstə xanımın əlini əlinə alıb dedi:! – İnqilab qazandı, inqilabdan mənə gözəl bir xatirə qalmasını istərdim. Xanım əvvəl anlamadı, gülümsədi. Xəstə təkrar: – Lida, azad bir qadın sifəti ilə həyatıma yoldaşlıq etməni istərdim. İnqilab bütün əsarətə qələbə çalan kimi, sənə də azadəlik bəxş etdi. İndi arzuna xidmət etmək istərəm. Lida xanımın üzünə qan vurdu, iztirabla başını qaldırıb, Osmana zənlə baxdı. Uzun kirpikləri yaşlara batmışdı... 1926 * * * Qoz ağacı Hər ilki kimi, bu il də Məşədi Xonku məhərrəmə hazırlaşırdı. Köhnə katbini sandıqdan çıxardıb, xəzlərini güvədən təmizləmişdi, sarıq və qurşaq üçün tədarük olunmuş şal parçalarını günə sərmiş, uzunboğaz çəkmələr piylənmiş, qılıncın da pasına qarşı tədbirlər görülmüşdü. Məşədi Xonku ilə arvadı Güldəstə “sonsuz” idilər. Bunlar ağalarından bir təmənnada bulunmuşdular: – Ya ağa, – demişdilər, – nəzir eləyirik, bizə bir uşaq ver, hər il sənə qulluq eləyək. Odur ki, neçə il idi, Məşədi Xonku Yezid şəbihi olur, Güldəstə də aşura günü “ələmdar” və “ağ köynək”lərə albuxara suyu paylayırdı. Bu neçə ildə ağa “sonsuz”ların könlünü almamışdısa da, yenə onlar ağalarına qarşı sədaqətlərində davam etmədə idilər. Lakin bu il Güldəstə bir az tərəddüd içində idi: elə bil (dilim-ağzım qurusun!) ağasının kəramətindən şübhələnən kimi də olmuşdu. Odur ki, Məşədi Xonku üç gündən bəri hazırlıq gördüyü halda, Güldəstə laqeyd görünür, albuxara tədarükü belə görməmişdi. Bir-iki gün əvvəl Güldəstə qonşuları ilə dalaşdıqda onu “sonsuz” deyə təhqir etmişdilər. “Sonsuz”un nə olduğunu bilirsinizmi? – Güldəstənin övladı yoxdur, günün birində öləcək, onun ocağını qalayıb çırağını yandıran olmayacaq. Xalq arasında müqəddəs sanılan nəsil ocağı sönəcək, məhv olacaq. Bütün Azərbaycan qadınları üçün böyük bir töhmət ədd olunan bu “sonsuzluq” Güldəstəni də çox həyəcana gətirmişdi. Bu neçə ildə bütün güman gələn yerlərə: baxıcılara, pirlərə müraciət etmişdi, səfər ayının axır çərşənbəsi axar su üzərindən atlamışdı, qurd dərisinin altından keçmişdi... heç biri də dərdinə dərman verməmişdi. Bu gün bədbin bir halda pəncərəyə söykənib, həyətə baxa-baxa ağlayırdı. Güldəstənin titrək dodaqlarından yenə daim söylədiyi sözlər tökülürdü: “Dedim” kişi, qoz ağacı əkmə, düşər-düşməzi olar. Qulaq vermədi. İndi neçə ilin arvadıyam, heç bir şeyin yiyəsi deyiləm. İt üstümə ayaq atladır...” Qonşunun təhqiramiz sözü yenə Güldəstənin yadına düşdü. Biçarə göz yaşları axıtmasında davam etdi. O biri otaqda Məşədi Xonku nümunə üçün geyinirdi, hər şey yolunda idi, bircə çəkmələr ayağını sıxırdı: keçən ildən taxtapuşdan asılı qalıb qurumuşdu. Nə isə, geyindi, şal əmmaməni başına qoydu, yalnız alnına lələyi taxa bilmədi. Zatən, hər ilki kimi, burada Güldəstənin köməyi lazım idi. Çağırdı: – Güldəstə, Güldəstə. Arvad səs belə vermədi. Məşədi Xonku bir də çağırdı, axırda “görəsən necə oldu” deyə o biri otağa keçdi... Bir də, Güldəstəni laqeyd bir halda pəncərəyə söykənmiş gördü. Məşədi acıqlandı: – Səsimə niyə cavab vermirsən? – dedi. Güldəstə kövrəldi: – Səs versəm yaram sağalacaqmı? Məni “sonsuz” qoydun... Güldəstəni yaş boğdu. Ağladı, hönkürdü və yaşlar arasında boğunuq səslə dedi: – Dedim qoz ağacı əkmə, düşər-düşməzi olar. Əkdin. İndi çək altını... ağa da bizi yaddan çıxartdı. – Axmaq, bu əziz günlərdə şəkk eləmə, – deyə Məşədi hiddətləndi və gözlərini Güldəstəyə zillədi. Güldəstə hirslə dönüb, otaqdan çıxmaq istədikdə Məşədi onun qolundan yapışdı və o biri əlini belinə atıb dedi: – And olsun, sabahkı günün şərəfinə, başını bu qılınca qurban elərəm. Güldəstə ərinin kirimindən nə anladısa, susdu və hərəkətsiz durub qaldı. Bir-iki dəqiqə belə keçdi. Məşədi Xonkunun hirsi soyudu və əlini Güldəstədən çəkib, o biri otağa keçdi. * * * Aşura büsatı bütün dəbdəbəsi ilə başlamada idi: meydanın hər tərəfində ağlar cırılıb, kəfənlər tikilmədə idi, ortada xeyməgah düzəlirdi; tuğ şığıyıb, nəzir yığırdı, bir guşədə quyruğu hənalı zülcənahı milçəklər haldan salmışdı; Müslimin balaları mürgü döyürdülər... Bunların hamısından maraqlı Hacı Vəlinin Yezid şəbihi üçün neçə il əvvəl vəqf etdiyi taxtın əhvalatı idi: yazıq taxt vecdən düşmüş, daha işə gəlmirdi. Taxtalar quruyub gödəlmişdi, artıq dəstəklərə yetişmirdi. Odur ki, möminlər taxtın ətrafına toplanıb, taxtaları kəndirlə taxta sarımada idilər. Məşədi Xonku da orada idi, geyinib hazırlanmışdı. Güldəstə lələyi əmmamənin qabağına qondarmağı da unutmamışdı. “Ər-arvadın dalaşı – yaz gününün yağışı”. Təbiidir ki, Məşədi ilə Güldəstə barışmışdılar. Güldəstə dünən axşamdan albuxara suyu belə hazırlayıb, bu gün meydana gətirmişdi. Qətil sınmağa başladı. Yüzlərcə gorda və xəncərlər Əli şiələrinin mərmər başlarına enib-qalxmaqda idi; lalə kəfənlər dünyanı bürümüşdü. Ələmdarlar kotan dəmirləri və xəncərlər altında ağır-ağır nəfəs alaraq dəstə ilə gedirdilər. Dərilərindən asılan güzgülər parıldaşırdı. Yezidin taxtını möminlər çiyinlərində qaldırdılar; xalı ilə bəzənmişdi. Yezidin önündə bir sərpuş, yanında iki “haçar nişan” (realni məktəbinin şagirdləri) başına çətir tutmuşdular. Taxt meydanın ortasına çatmada idi, bir də “xeyməgah” odlandı; zikr başlandı: “xeyməgahə od düşəndə od düşəydi aləmə, yandıraydı aləmi övladi-peyğəmbər qanlısı! Ku Hüseynimə! Va Hüseynimə!..” Minlərcə adamların hönkürtüsü bir-birinə qarışdı. Birdən bir gurultu gəldi, bir dəqiqədə ətraf sükuta qərq oldu. Yezidin taxtının taxtaları qaçmış, Məşədi Xonku “hacar nişan”larla bərabər başı üstə yerə düşmüşdü. Bir az keçmədi, meydan bir-birinə dəydi: xeyməgah və zülcənah unuduldu. Haris Müslüm balalarını buraxıb, özünü hadisə olan yerə verdi. Basa-bas düşdü. Əhvalatdan xəbərdar olmaq üçün Səkinə ilə Zeynəb arasında deyişmə belə düşdü, ortalıqda isə yumruq Əli Əkbərə dəydi. Axırda övzadan hamı xəbərdar oldu, yazıq Güldəstə də vay xəbərini bildi: Taxtdan düşdükdə “Yezidin” başı daşa dəyib ölmüşdü. Güldəstə üzünü cıra-cıra deyirdi: – Dedim, kişi, qoz ağacı əkmə, düşər-düşməzi olar. Qulaq vermədi... İndi altını çəkirik. 1926 * * * “Yaramaz” Muxtar cəbhədən yeni qayıtmışdı. Bir aylıq məzuniyyətini böyük şəhərdə keçirmək niyyətində idi. Cəbhənin yekrəng həyatı onu istər cismən, istərsə də ruhən yormuşdu. Kitabsızlıq dərdi iki ildən bəri mənəviyyatında bir aclıq əmələ gətirmişdi. Birinci məqsədi bu bir aydan istifadə edib oxumaq, oxumaq və yenə oxumaq idi. Axşam çağı əlində böyük bir cild olduğu halda qəhvəxanaların birinə getdi. İçəri girər-girməz oradakı qız və xanımların nəzərini özünə cəlb etdi. Qara, iri və həmişə kədərli gözləri buğdayı üzünə çox yaraşırdı, şapkasının altından görünən qıvrım tükləri simasına şairanə bir süs bəxş edirdi. Zemstvo əməkdaşlarına məxsus əsgəri libası və sağ köksündəki darülfünun nişanı təbii gözəlliyinə xoş bir görkəm əlavə edirdi. Dilbərlərin nəzərləri Muxtarı qəhvəxananın yuxarı başına qədər təşyi etdi. Orada düşüncəli və xəstə bir halla kürsünün üstə əyləşdi. Yanına gələn qarson bir dəqiqə fikrini dağıtdı. Yumurta və qatıq ismarladı, sonra kitaba daldı. Kim bilir, Muxtar hansı fəlsəfi məsələnin həlli üçün çalışırdı, hansı ruhi böhranlara dalıb qalmışdı. Bir də kitabdan aralandı... Qəmli gözlərinə bir şadlıq gəldi. Yan masada aydın gözlü, totuq bir xanımla bir məktəb qızı oturmuşdu. Qara gözləri onlara sataşdı və əsrarəngiz bir dillə bir-biri ilə görüşdü, sevişdi... Fəlsəfə və mənəvi böhran unuduldu, aydın gözlər Muxtarın dəruni clığına ruhi qidalar verməyə başladı; xəfif və şirin hisslər onu həyəcana gətirdi. Xanım gənc idi – yaşının on yeddidən yuxarı olmaması aşkar idi. Yeni evləndiyi də üzüyünün parlaqlığından bəlli idi. Muxtar özünə malik ola bilmədi, bir də xanıma baxdı və baxışındakı həsrət və hisslərini xanıma da təlqin etdi. Aydın gözlər dadlı təbəssümlə süsləndi, yaldızlandı və elə füsunkar bir şəkil aldı ki, Muxtarın iradəsi sarsıldı. Xanım məktəb qızı ilə söhbətə məşğul idi. Şəkərin yoxluğundan əhs açılmışdı. – Bilirsən, – deyirdi, – bir həftədir çayı şirni ilə içirəm. Mənə bir girvənkə şəkər tapanı... öpərəm! Məktəb qızı güldü, qızardı. Lakin xanımın sözlərinin əsil mənasını anlamadı. Muxtar oxun hansı hədəfə tuşlanmasını duyub gülümsündü. O zaman Rusiyanın bütün var-yoxu cəbhəyə toplanmışdı. Daxildəki ərzaq böhranı cəbhədə hiss olunmurdu. Muxtar cəbhədən gəlmə zemstvo əməkdaşı olduğu üçün ərzaq böhranından uzaq idi və onun üçün bir girvənkə deyil, yarım put şəkər tapmaq belə mümkün olan şeylərdən idi. Xanım bunu bilirdi və doğrudan-doğruya Muxtara işarə edirdi. Xanım sözünü qurtarcaq gözəl bir təbəssümlə baxdı və cazibəli ədası Muxtara cürət verdi: – Əfv buyurunuz! – dedi, – müsaidə ediniz sizə şəkər göndərim. Xanım qızardı və razı olduğunu üzünün hərəkəti ilə bildirdi. Muxtar daha da cürətlə: – Müsaidə ediniz, adresinizi yazım – dedi; bir də aradakı məsafənin mane olacağını düşünüb, – izin verin, adres yazmaq üçün masanıza keçim, – deyə əlavə etdi. Xanım gülə-gülə başını tərpətdi və eşidilməz bir səslə: – Buyurun! – dedi. Muxtar, sandalyasını xanımın masasına yaxınlaşdırdı və bir dəqiqədə yeməklərini də daşıyıb orada yerləşdi. Adres yazılmışdı, indi artıq köhnə tanışlar kimi şirin-şirin danışırdılar. Xanım yaşlı bir minbaşı ilə evli imiş. Özü istəmədiyi halda anasının israrı ilə ərə getmiş. Əri onu çox sevər, bütün mal və dövlətini ona sərf etmədən geri çəkinməz. Əlan cəbhədədir və on gündən sonra məzuniyyətə qayıdacaq. Bir də çocuqlara məxsus əda ilə ağzını büzdü və nazlı bir səslə dedi: – Ərim məni öpmək və oxşamaqdan başqa bir şey bilmir. Mən də bunlardan xoşlanmıram. Top-top oynamaq, bağda və meşədə yoldaşlarla yüyürüşüb bağırışmaq istəyirəm... Sözünü qurtarmamış qəhqəhə çəkib güldü və bir də əlini məsum bir surətdə Muxtarın əlinin üstünə qoyub sordu: – Top-top oynamaq bilirsinizmi? Muxtar güldü: – Bilirəm, – dedi. – Bir gün oynayaqmı? – Oynayaq. Xanım ciddi və sevincli bir sima ilə Muxtarın qolundan dartdı və təkidlə dedi: – Bax, unutmayacaqsınız ha!.. Sora sizdən küsərəm. Muxtar xanımın bu qədər sadəlövh və çocuq təbiətli olduğundan son dərəcə məmnun idi. Qalın dəmirlər arxasında saxlanılan bir dustağa bahar kəpənəyinin gəlişi nə qədər ləzzət verərsə fəlsəfə və mücərrəd fikir zəncirlərinə bağlanmış Muxtara da bu günahsız xanım bir o qədər ləzzət verdi. Xanım danışdıqca, elə bil, ağ və incə əlləri ilə rasionalizm və skeptisizm zəncirlərini qırır, sanki Muxtar yüngülyüngül nəfəs almağa başlayırdı. * * * Getdikcə söhbət şirinləşdi və aralıqda məktəb qızı unuduldu. Onun orada oturmasının lüzumsuz olduğunu zatən qızın özü də anladı. Çırpıntıları bir-birinə qarışmış iki ürək, hüdudları çoxdan ləğv etmiş iki ruh yanında, üçüncü və yabancı bir şəxsiyyətin lüzumundan bəhs ola bilərdimi? Məktəb qızı ayağa durdu, əl verib getdi. Bu gediş kimsəni heyrətə salmadı, bəlkə heç də hiss olunmadı. Bir az keçmiş Muxtar da xanımla qəhvəxananı tərk etdi. Mayisin dadlı gecələrindən idi. Küçədə onları yasəmən və kəstanə çiçəklərinin rayihəsi əhatə etdi. Həyatbəxş və həssas bir hava onlara təmas edərkən qıdıqlandırdı, coşdurdu. Muxtar xanımın çılpaq və totuq qoluna ərklə girib, faytona mindirdi. Təbii bir səmimiyyətlə yan-yana oturdular və xanım gözləri ilə ona mənalı duyğular təlqin etdi. Aydın gözlər qaralara səssiz və sözsüz olaraq dərin-dərin sirlər söylərkən xanım dedi: – Bilirsiniz, nazım nə istərsə onu edərəm... Bundan sonra mən sizə müraciət edərkən “Muxtarım” deyəcəyəm. Kefim bunu tələb edir! Muxtar bu sözlərdən xoşlanıb, xanımın körpə əlini yanıqlı bir halda dodaqlarına basdı. Xanım sakit və qürurla sözlərinə davam edirdi: – Muxtarım, ərim məktub yazanda həmişə bu cümləni yaddan çıxarmır: “Olqa, evdən yalnız çıxma–yaramaza rast gələrsən də, aldadar” – deyir... Muxtarım, ərimin qorxduğu yaramaz sizsiniz! Qətiyyətlə söylənən bu sözlərdən sonra xanım susdu və gözlərini Muxtarın gözlərindən çəkmədi. Muxtarın nəşəli çöhrəsinə bir tutqunluq gəldi. Anlaşılmaz bir acı vücuduna yayıldı, əlini yavaşca xanımın əlindən çəkdi. Evə qədər heç bir söhbət olmadı. * * * Faytonu xanım bir az kənarda saxlatdı; qapıya qədər piyada getmək istədi. Bir də Muxtarın qoluna girdi və ərklə: – Sabah saat ikidə Muxtarımı gözləyəcəyəm. Sonra meşəyə gedəcəyik və top-top oynayacağıq... Kefim belə istəyir, bu olacaq! Elə deyilmi? Muxtar müti bir halda: – Əlbəttə! – dedi. Xanım əlini uzatdı. Muxtar onu bərk-bərk öpdükdən sonra yanaqlarına və qulaqlarına basdı. * * * Muxtar otel xidmətçisini çağırdı: – Sabah tezdən bu şəkəri aparıb, Turgenev küçəsində 17 nömrəli evdə Olqa Petrovaya verərsiniz, – dedi. Xidmətçi şəkər torbasını alıb getdi və Muxtar da çarpayısının üstündə uzandı. Yuxusu yox idi. Yenə dərin bir böhran içində idi. Moral buludları lay-lay durub, ölüm saçan şimşəklərini onun ətrafında sınayırdı. Muxtar çox mənəvi böhran keçirmişdi, lakin bu hamısından dəhşətli idi. Məsələ iki fəlsəfi fikir qarşısındakı tərəddüddən ibarət deyil idi – əxlaqmı, əxlaqsızlıqmı? Vəfamı, yoxsa vəfasızlıqmı? Ailə qüdsiyyətimi, ona təcavüzmü?.. – kimi düşüncələrin bir-biri ilə mücadələsindən ibarət idi. Bir də yüngül bir təbəssüm üzünə yayıldı. Olqanın məsum siması görünüb nurlar saçmağa başladı, incə qanadlı nəşələr, qəhqəhələr havanı doldurdu. Bu mənzərə uzun sürmədi: qorxunc buludlar təkrar toplanıb günəşi qaranlıqlarda gizlətdi. Zülmət qopdu, şimşəklər şığıyıb ətrafı titrətdi... Muxtar başını yastığa soxdu... Bir də ruhunda bir sakitlik əmələ gəldi. İztirabı susdu. Ailə qüdsiyyəti qələbə çalmışdı... Muxtar sabah meşəyə getməyəcəyini və Olqa ilə heç görüşməyəcəyini qərarlaşdırdı. Sonra məmnun bir halda soyunub yatağına girdi. Lakin... sabaha qədər yata bilmədi, tərəddüd yenə hökmfərma idi. * * * Bir il sonra Muxtar yenə məzunən şəhərə gəlmişdi. Yenə bir axşam eyni qəhvəxanaya gedərkən Olqanı yadına saldı. Çoxdan unudulmuş bu simanı bahar rayihəsi yeni bir qüvvətlə xatırlatdı. Bu ilki Muxtar keçən ilki Muxtarı məzəmmət etməyə başladı. Nəticədə dərin bir peşmanlıq vücuda gəldi. Yenidən böhran törədi. O axşamı Muxtar uyumayaraq, həp düşündü. Keçib getmiş bir təsadüfü bütün təfərrüatı ilə zehnində canlandırdı və həllinə çalışdı. Səadətin cilvələrindən istifadə edə bilməməsi onu acı əzablara sövq etdi. Axırda Turgenev küçəsinə getməyi qərara aldı. O biri gün 17 nömrəli evin qapısına yetişdikdə Muxtar özündə anlaşılmaz bir həyəcan duydu. Darvazanın zəngini çaldı; dalandar çıxana qədər həyəcanı davam edirdi. Uzunsaqqal dalandar “Olqa Petrova” – deyə düşünüb öz-özünə təkrar etdi və sonra qəti surətdə başını buladı: – Burada belə bir adam yaşamır! – dedi. Muxtar tərəddüdlə: – Bəlkə kitabda qeydi var? – Bəlkə də, bu saat baxaram. Dalandar yan-yörəsi getmiş böyük kitabı vərəqlədi və axırda Olqa Petrovanın çoxdan evi tərk etdiyi bəlli oldu. Muxtar məyus bir halda soruşdu: – Getdiyi yer məlum deyilmi? Dalandar onu təşyi edə-edə: – Haradan məlum olacaq ki? – dedi və adəti üzrə çubuğunu doldurub damağına aldı. Muxtar əsəbi addımlarla evdən uzaqlaşaraq bədbin hisslərə daldı. * * * İnqilabın ilk dövrü idi. Ümumi sarsıntı hər şeyi yıxmaq üzrə idi. Dalğa Muxtarı da devirib, Odessaya atmışdı, vətəninə getmək üçün gəmi gözləyirdi. Bir gün sabah ertə qəzeti gözdən keçirdiyi zaman duruxdu, diqqətlə baxdı və inanmadı: “Olqa Petrova adlı bir qadın ərinin vəfatından sonra tənhalığa təhəmmül edə bilməyib, kədərindən dünən axşam zəhər içmiş və ölümcül bir halda ikinci şəhər xəstəxanasına aparılmışdır” sözləri yazılmışdı. Muxtar təkrar oxudu, yenə inanmadı. Qəzeti kənara qoyub anlaşılmaz fikirlərə daldı. Dərdləndi, ürəyində bir sancı duydu. O dəqiqələr Olqa onun üçün pak bir mələk kimi idi, ona qarşı ömründə heç bir qadına bəsləmədiyi hisslər bəsləməyə başladı. Bir də onda yüksək bir arzu vücuda gəldi – Olqanı xəstəxanada ziyarət etməyi və son dəfə olaraq qardaş hissi ilə ayrılmağı qərara aldı. Durub getdi. Çiçək mağazasında böyük bir dəmət hazırlatdı. Muxtar xəstəxananın pilləkənlərini sürətlə çıxdı. Uzun koridora girdi və xəstənin otağına girmədən əvvəl duruxdu: onda acı bir tərəddüd əmələ gəlmişdi. Düşündü, qəti bir nəticəyə gələ bilmədi. Bir də müztərib bir halda qonşu otağa girdi və növbətçi xanıma müraciətlə: – Bir ricam var, lütfən bu çiçəkləri Olqa Petrovaya göndəriniz, – dedi. Xanım aldı və cavabında: – Kim göndərir? Muxtar bir az duruxdu, özünü itirdi, düşündü. Qadın təkrar soruşdu: – Adınız nədir? Muxtar cavab verməkdən aciz qalaraq, qızardı, bozardı və cəld dedi: – Heç, özü bilir. Muxtar ağır bir imtahandan keçən kimi yorulmuş halda xəstəxananı tərk etdi. Bədənini tər basmışdı. Yenə iztirab dumanları ürəyini bürümədə idi. 1926 * * * “Namussuz” Onu məktəbdən ayırdılar. Bacılıqları ilə son dəfə öpüşürdü. Ayrılıq həyəcanı vücudunu tutmuşdu. Odlu yaş damlaları yuvarlanıb, kirpiklərinin arasında toplanmışdı. – Ağlama! – dedilər, – göz yaşından bir şey çıxmaz... Ağladı. Böyük kədərlərinin tərcümanı olan göz yaşları gül kimi yanaqlarını odladı. Yalnız yüksək bir əməldən, əziz bir şəxsiyyətdən ayrılarkən insan bu qədər mükəddər olur. Məktəbin günahsız mühiti, arqadaşlarının səmimiyyəti Nigar tərəfindən o qədər sevilmiş və mənimsənmişdi ki, ondan uzaqlaşmaq ağır idi. Kənarda məktəb divarına söykənən qızlardan birisi iztirablı bir səslə: – Nigar! – dedi, – günah səndədir. Mən olsa idim qətiyyən getməzdim. Nə ərə getmək vaxtıdır?!. O da – sevmədiyin bir adama. Nigar hönkürdü və tutqun sima ilə: – Getməyə bilmərəm, anam və qardaşlarım belə məsləhət görürlər... Nişan taxıldı. Nigara bir çox altun zinətlər və qiymətli daşlar gəldi. İpək libaslar hazırlandı. İncə, işıldar ayaqqabılar, daha nələr, daha nələr verildi. Göz yaşları quruyan kimi oldu. Zəngin və təntənəli bir həyatın müqəddiməsi başlayırdı. Nişanlısı, təbii, varlı idi. Uca evləri, neft mədənləri, nəqd parası həddən aşmışdı. Nigarı da məktəbdən ayıran, onun cavanlığının zövq və nəşəsinə göz dikən bu maddi qüvvə idi. * * * Məhəmmədbəy yaşayış və ömürdən yorulmuş idi. On beş ildən bəri kef aləmində çox pul sərf etmiş, cismani arzuların dəfi üçün nə lazım isə, yerinə yetirmişdi. Bircə... ailə həyatının əsrarəngiz təmizliyini görməmişdi. Yuva hərarətini, yuva eşqini, yuva səmimiyyətini dadmamışdı. Nigar kimi, qızlar bulağından yeni su içmiş, incə bir dilbər ilə evlənməsi onun quru və sönük ürəyinə təzə hisslər doldururdu. İlk axşamı görüşərkən özündə anlaşılmaz bir iztirab belə duydu. – Mən çox xoşbəxt bir adamam ki, Allah sizi mənə qismət elədi... – dedi. Məhəmmədbəy bir şeylər daha söyləmək istədisə də, ürək döyünməsi imkan vermədi. Onu fikir götürdü. Heyrətdə qaldı – gənc və məsum bir oğlan vəziyyətində idi. “Nədən?” – deyə öz-özünə sual verdi: “Ömrümdə yüzlərcə arvad gördüm, hədsiz keflər çəkdim. O qədər yoruldum ki, qarşımdakı işvəli, fitnəli gözəllər cansız və ruhsuz bir sənəm şəklini aldı. Heç bir hiss duymamağa başladım... İndi nə üçün özümdən on beş yaş kiçik bir qızın önündə titrəyirəm?” Məhəmmədbəy sualına cavab tapa bilmədi. Lakin ona qorxu təlqin edən, vücudunu lərzəyə salan məsum bir qızın paklığı idi. Nigar onun üçün sirr ilə əhatə olunmuş bir mələyə bənzəyirdi, üzündə gənclik təravəti o qədər şəşəəli idi, danışanda səsində bəkarət canlanır, süslənirdi. Məhəmmədbəy tam bir ay anlaşılmaz bir səadət içində bulundu, Föhş aləminin iyrənc və çirkin olduğunu dəfələrlə etiraf etdi. Bu bir y pula deyil, təmiz bir ürəyə, səmimi arqadaşlığ istinadən xoş keçdi. Axşamlar evə döndükdə yolunu gözləyən Nigarın iztirabını duyurdu. Bu dəqiqələr nə qədər lətif olur. “Nigar onu gözləmiş, dəqiqələr bəlkə aylarca uzun görünmüş” – deyə düşünür və Məhəmmədbəyə nə zövqlər gəlir. Bəxtiyarlığın da bu olduğunu dərk etməyə başlayır. Lakin... Bu həyat da əsrarını qeyb etdi, söndü və son incə tüstüsü bulanıq mühitə qarışıb getdi. Nigar da yüzlərcə başqa qadınlar kimi cansız və ruhsuz bir sənəm şəklini aldı. Yuvadakı eşq və hərarət artıqm Məhəmmədbəyi cəlb etməkdən aciz qaldı. * * * Kef aləmi yenə davam etmədə idi. Qumar masaları açılırdı. Sabahlara qədər sürürdü. Şantanlarda şərab axıdılır, föhş qadınları Məhəmmədbəyi əhatə edərək əyləndirirdilər. Süni busələr, süni təbəssümlər, saxta rəftar hökmfərma idi. Nigar unudulmuş bir halda kənarda ömür keçirirdi. Yenə evin xanımı idi: buyurur, yeyir, içir, geyir, lakin Məhəmmədbəyə hakim deyil idi. Nüfuzu onun ürəyinə yol tapa bilmirdi. Məhəmmədbəyin ürəyi varmıdı? O həyəcan və iztirab duya bilirdimi? Xeyr! Bütün əyləncələr: şərab, qadın, musiqi onun varlığının səthində sürüşüb, gedirdilər. Bu qədər! Varlıq və işsizlik Məhəmmədbəyin dəruni aləmində bir boşluq hüsula gətirmişdi. Bu boşluğu doldurmaq üçün əylənirdi. Əyləndikcə də boşluq artırdı. Nigar bu həyata alışmışdı. Bir dəfəlik, talesizliyini etiraf edib, qane olmuşdu. Məhəmmədbəyin uzaq əqrəbalarından Hüseyn adlı bir tələbə onlarda yaşayırdı. Qayət ciddi, evdar və Nigara hörmət bəsləyən bir cavan idi. Nigar da yaşıdı olan Hüseynə ürəyində anlaşılmaz hisslər bəsləyirdi. Hüseyn Nigarın evində böyümüşdü, əxlaq və tövrünə aşina idi, ona nüfuz edə bilirdi və heç bir zaman da ondan qaba bir hərəkət və münasibətsizlik baş verməmişdi. Bu səbəbdəndir ki, Məhəmmədbəy uzun axşamları kef yerlərində dolaşarkən Hüseyn Nigarla bərabər oturub həmişə onu xoş söz və söhbətlə, etina və hörmətlə məşğul edirdi. (Bu iki cavan arasındakı dostluq olduqca təmiz və təmizliklə bərabər anlaşılmaz idi). Hüseynin təsadüfən evdə olmaması Nigarda dərin bir ürək sıxıntısı vücuda gətirirdi. * * * Zahirən təntənəli görünən bir dağın döşünü dəlib çıxan vulkan kimi köhnə aləmin köksündən inqilab alovu qalxıb dünyanı bürüdü. Saraylar, kaşanələr, dəbdəbələr, möcüzanə bir qüvvə ilə yıxılıb getdi. Bu böyük tufanda Məhəmmədbəyin də şəşəəli həyatı ildırım qarşısındakı çürük ağac kimi qopub düşdü. Uca evlərdən qaranlıq və rütubətli bir otağa keçmək məcburiyyəti hasil oldu. Bütün əmlakı əlindən getdi. Kef aləmi, saxta ürəkli qadınlar şampan nəşəsi kimi qaib oldu. Yalnız Nigarla Hüseyn onu tərk etmədilər. İnqilab yıxdı, yakdı və müəzzəm bir bina üçün zəmin hazırlarkən, yeni quruluşu anlamayan, ona uya bilməyən Məhəmmədbəy kədər içində boğulub, məhv olurdu və kədərini susdurmaq üçün içməyə başladı. Cehizdən gizlənən daş-qaşlar, qızıl, gümüş, hətta paltarlar belə satışa qoyuldu. Hamısı Məhəmmədbəyin araq və məzəsinə getdi. Nəticədə əyyaş və xəstə bir halda yatağa düşdü... * * * Bir gün qapı açıldı. Nigarın böyük qardaşı Əhmədbəy hirslə içəri girdi. Nigar yalnız idi. Məhəmmədbəyin ölümündən sonra evdən çölə çıxmamışdı. Nigar qardaşını qarşıladı: – Xoş gəldin! – dedi. Əhmədbəy düşüncəli: – Sağ ol! – deyib kürsü çəkdi, oturdu. Nigar pilətəni yandırıb, çaydanı üzərinə qoydu... Yemək masasını düzəltməyə başladı. Əhmədbəy yavaş bir səslə: – Nigar, Hüseyn evdə deyilmi? – Yox! – dedi, – qulluqdan gəldi, sonra iclasa getdi. Əhməd bir az sükutdan sonra: – Hüseyn buradan nə vaxt çıxacaq? Nigar gözləmədiyi bu suala birdən cavab verməkdən aciz qaldı. Döyükdü və qardaşını dərin bir düşüncə ilə nəzərdən keçirib dedi: – Çıxacaqmı?.. Niyə? – Necə niyə?.. Bilmirsənmi ki, onun burada sənin yanında qalması yaxşı düşmür. Xalqın ağzını kəsmək olmaz. Nigar heyrətəngiz bir sima ilə baxdı, düşündü və böyük qardaşına fikrini açıq söyləməyə cəsarət eləmədi. Geri döndü və fikirli gözləri ilə pilətəyə diqqət etdi, xodunu azaltdı. Əhməd səsindəki hiddəti gizləyə bilməyən bir təhərlə: – Sən yaxşı bilirsən ki, bizim fəxr elədiyimiz bir şey varsa, o da namuslu bir ailəyə mənsub olduğumuzdur. Gərək elə olsun ki, heç kəs bir şey danışa bilməsin. Nigar yenə dinmədi. Qardaşının nəsihətlərindən məmnun olmadığını gizləmək üçün dolaba doğru yönəldi və stəkan-nəlbəki çıxardı. Əhmədbəy sözlərində davam edirdi: – Sənin fikrini bilmək istəyirdim. Nigar bir az hiddətlə: – Ay Əhməd, mən uşaq deyiləm ki, – dedi, – Allaha şükür otuz yaşım var. – Uşaq deyilsən, amma çox şeyi bilmirsən. Nigar yenə pilətəyə doğru yönəldi və söhbətdən xoşlanmadığını təkrar bildirdi. Əhməd məsələni anlayırdı. Nigarın Hüseyndən ayrılmaq istəmədiyini duydu və o qədər acıqlandı ki, çay içməkdən belə imtina etdi. Sükut uzun müddət davam etdi. Axırda Əhməd açıqca söylədi. – Deməli, Nigar, xalqın dediyi doğrudur: Hüseyni sevirsən, onunla evlənəcəksən. Otağa ağır və mədid bir sükut çökdü. İki tərəf də onu pozmağa cəsarət eləmədi. Nigar oturduğu kürsüyə yapışan kimi tərpənməz bir vəziyyətdə gözlərini masa örtüsünün bir nöqtəsinə dikmişdi. Əhməd bığlarını dişlərinin arasına doldurub, əsəbi bir halda çeynəyirdi. Birdən tutqun bir səslə: – Sən fikir eləmədən, ananın və qardaşlarının rəyini bilmədən ciddi bir işə şüru etməyə necə cəsarət edirsən? Məhəmmədbəyin qapısında böyüyən, əsli, nəsli məlum olmayan bir adama niyyət bağlamaq olarmı? Çox da cavandır, xoşxasiyyətdir... Bilmirsənmi, sənin atan Azərbaycanda ən böyük bəyzadələrə mənsubdur. Nigar ağzını burdu: – Ey, ay Əhməd, nərələrdən danışırsan... O vaxtlar hələ keçmədimi? Son sözlər Əhmədbəyə toxundu, hirsləndi və bağırdı: – Keçmədi, keçməz! Sən əgər namussuzluğu boynuna almaq istəyirsən, elə! Gədənin birinə ərə get. Bundan sonra bizim Nigar adlı bacımız olmadığını da bil! Namussuz qızlara aramızda yer yoxdur!. Əhməd sözlərini qurtarmadan, yerindən dik qalxdı və qapıları birbirinə çırpıb getdi. Nigar əvvəl duruxdu, sonra etidal-dəmlə Hüseynin şəlitə sərilmiş dəsmallarını topladı və ütü çəkməyə hazırlandı. 1926 * * * Ruhnəvaz xanım Dar küçədəki köhnə evin alçaq qapısına bir gənc yanaşıb, zəngi çaldı. İçəridən boğuq bir köpək səsi eşidildi. Sonra sakitlik düşdü. Gənc ikinci dəfə barmağını zəngin düyməsinə qoydu, yenə köpək səsi gəldi. Pilləkəndə ayaq səsi eşidildi; qapı açıldı: – Ooo! Qurbanlı yoldaş, buyurunuz! – deyə qapıdakı Dilarə xanım qonağı içəri dəvət etdi. Qurbanlı içəri girdi və qapını örtərkən içəridə onu rütubət iyi vurdu. Bir tərəfinə odun, köhnə səbət və sandıqlar yığılmış pilləkəndən çıxdı, sol tərəfdəki açıq qapıdan böyük bir salona girdi. Yarıişıq döşəmənin rəngi qopmuş və qaralmış, tavanına su hopmuş bu otaq Qurbanlıya can sıxıntısı verirdi. Salonun ortasındakı əsl rəngini çoxdan itirmiş cırıq müşəmbəli masanın kənarına gələrkən küncdəki yırtıqlarından otlar pırtlayıb çıxmış qoltuğun altında qoca köpək tutqun səslə mırıldadı. Xanımların qonşu otaqda geyinmələrindən istifadə edərək, Qurbanlı toz basmış pianonun üzərində qoyulmuş köhnə çərçivələrə nəzər yetirdi – zadəgana məxsus əcdadın rəsmləri idi; hamısı əsgəri geyinmiş, bir çox hərbi nişanlarla bəzənmişdi... Qurbanlını fikir götürdü. Bu ailənin keçmiş təntənəsi ilə məşğul oldu... “Kim bilir bu piano nə məclislər görmüş, nə ziyafət və dəbdəbələrin şahidi olmuş; dilləri üzərində nə incə, nə həssas barmaqlar oynamış... İndi hər yeri toz basmış, piano da qocalmış, sönmüş...” Qonşu otağın qapısı açıldı, ev sahibi Dilarə xanım gəldi: – Bağışlayın, evimiz darkeşdir, iki otağa sıxılıb qalmışıq. Görürsünüz, bu salona belə çarpayı qoyulmuş. Rəhmətlik zövcüm sağ olsaydı da... Dilarə xanım son sözlərini ah çəkərək dedi və başını aşağı saldı. Bir-iki dəqiqəlik sükutdan sonra qonşu qapı təkrar açıldı və içəri orta boylu, sarı bənizli, qeyri-mütənasib əndamlı bir qız girdi. – Qızım Ruhnəvaz, – deyə Dilarə xanım onu təqdim etdi. Qurbanlı yerindən qalxıb, Ruhnəvaz xanıma qarşı gəldi, baş endirib, əlini sıxdı. Ruhnəvaz xanım ciddi baxışına heç də təğyir verməyərək Qurbanlınınqarşısında oturdu. Xanımlar türkcə bilmədikləri üçün söhbət rusca davam etdi və sükutu ilk pozan Qurbanlı oldu: – Dilarə xanım o qədər lütfkardır ki, neçə dəfə məni qonaq çağırmış, təəssüf ki, məşğuliyyətimin çoxluğundan indiyə qədər sizi ziyarət edə bilməmişəm. Ruhnəvaz xanım dodaqlarında solğun bir təbəssüm oynadaraq dedi: – İndi hər kəs məşğul: anam qulluqda, mən də gündə səkkiz saat məktəblərdə dərslə məşğulam. Çalışmayana çörək yox imiş. – Etiraf etməliyəm ki, belə həyat mənə çox xoş gəlir – tənbəllikdən nə çıxar. – Elədir – deyərək Ruhnəvaz xanım sərt baxışla Qurbanlını gözdən keçirdi və sanki o dəqiqədən etibarən bu gənclə aralarında bir uçurum açıldı. Xalqın geniş təbəqəsindən doğmuş zəhmət şüarını irəli sürən bir gənclə zadəgana məxsus bütün imtiyazlarını qeyd etmiş bir qız qarşı-qarşıya gəldilər. Lakin Qurbanlı məsələni anlamadı: bir mühəndis olaraq hər şeyə hesab nöqteyi-nəzərindən baxmağa öyrənmişdi. Bu axşam ziyarətini də əməli bir çərçivəyə salacağına inandı. Özözünə dedi: “Rühnəvaz xanım ayda iki yüz manat qazanır, üç yüz də mən qazanıram, evlənirsək, ikimizin də həyatı rahatlanar”. Beləcə aydın bir mühakimədən sonra Qurbanlı öz aləmində Ruhnəvazla evlənməyi kəsdirdi. * * * O gündən etibarən Qurbanlı mütəmadi ziyarətlərə davam etdi. Dilarə xanım, təbii, bu ziyarətlərdən çox məmnun idi. Hankı ana qızının ətrafında gənclərin dolanmasını istəməz? Lakin Ruhnəvaz xanım Qurbanlının gəlməsindən heç bir həzz duymurdu. Müəllimliyə uymuş, kitab və dəftərə qərq olmuş bu qız hər şeyə qarşı laqeyd idi. Çocuqluğunda əcnəbi mürəbbilərindən tərbiyə görmüş, bir sürü xidmətçilər və nökərlər qulluğunda, mükəmməl təfrişatlı gözəl evdə böyümüş Ruhnəvaz başqa bir həyata hazırlanarkən, bir də inqilab dalğasına toxunub, bütün ümid və təsəvvürləri sarsılmışdı. Yeni bir həyat başlanıb, üfüqdə yeni məfkurələr doğmuşdu. Ruhnəvaz xanım bu yeni quruluşu lazımınca mənimsəyəmməmişdi; neçə illər davam edən əmr-vaqe hələ ona müvəqqəti kimi gəlirdi. Odur ki, Qurbanlının ziyarətləri onda təğyirlər doğura bilmirdi. Onun varlığı fikirli, zehniyyəti belə Ruhnəvaz üçün müvəqqəti və qeyri-sabit idi. Ruhnəvaz xanım zadəgana mənsubdu, şəcərələri xan sarayından başlayaraq çar sarayına iltihaq etmiş; atası zati həşəmətlərinin xas alayına mənsub olmuş, ailənin bütün həyatı paytaxtda yüksək mühafillərdə keçmişdi. Yalnız böyük inqilab bunları Azərbaycana dönməyə sövq etmişdi. İndi neçə ildir ki, Bakıda Azərbaycan həyatına davam edirlər, onlara büsbütün yabançı olan türk dilini belə öyrənmək məcburiyyətində qaldılar. Təbiidir ki, əməkçilərlə olan rabitələri çox zəif idi, aralarında uçurumlar var idi. Qurbanlı bu uçurumları doldurmağa çalışdı. Uzaqda qalmış bu ailəni kütləyə və hazırkı həyata yaxınlaşdırmaq istədi. Lakin səyləri boşa çıxdı – uzun gedib-gəlmələr heç bir əməli nəticə vermədi. * * * Bir gün Qurbanlı məsələyə aydın bir şəkil vermək istədi, güdüb, Ruhnəvaz xanım evdə yalnız olan zaman onu ziyarət etdi. Oturdular. Həmişə tutqun çöhrəli olan Ruhnəvaz bu dəfə daha da kefsiz idi. Qurbanlı ilə yalnız qalmağa belə qorxurdu. Lakin Qurbanlı məsələyə vaqif idi, odur ki, mücərrəd mövzuya dair bir söhbət açdı. – Operanı sevirsiniz, yoxsa dramı? – dedi. Ruhnəvaz xanımın çöhrəsi bir az açıldı və cəsarətli təbəssümlə dedi: – Klassik əsərlərin hamısını sevirəm. Yenilərə öyrəşmirəm; Meyyerxoldu heç də sevmədim. – Ədəbiyyatda da, yəqin, eyni məsləki daşıyırsınız? – Təbii deyilmi? – Ən sevdiyiniz yazıçı hansıdır? – Onu demək çətindir. Tolstoyla Turgenevi çox oxuyuram. Mopassanı təqdis edirəm. – Onlar yazarkən mühit başqa idi. Həyatı şərtlər indi dəyişilmişdir. – Dəyişildikdə nə olar? – hiss həmişə hiss olaraq qalacaq. – İndi hiss yoxdurmu deyərsiniz? Hiss yenə də var, lakin bu hissə uzun müqəddimələr qoşmağa vaxt yoxdur. Macəraya, şevalyeliyə nə hacət? Həyat sadəliyi tələb edir. Vaxt yoxdur. Təyyarə və radio dövrü hissi də məhdud dairəyə salmaq istəyir... Qurbanlı uzun-uzadı mühakimələr yürütdü və fikirlərində də həp Ruhnəvaz xanımı hədəf etdi. Ruhnəvaz xanım məsələni duydu, özünə məxsus inadla susub qaldı və söhbəti kəsmək üçün durub, qonşu otağa girdi. Geri gələrkən Qurbanlı ayaq üstə idi: – Gedirəm, – dedi. Ruhnəvaz xanım adi ciddiliyi ilə əl verdi və onu qapıya qədər təşyi etdi. Qurbanlı küçəyə çıxarkən geniş nəfəs aldı – evin rütubəti, məfkurələrin köhnəlməsi onu tamamilə yormuşdu. Altı ay boş ziyarətlərdən sonra, bir də buralara dönməməyi qət edərkən ona bir sevinc gəldi. Getdi. Evinə çatmadan altı aydan bəri onda doğan hisslər və təəssürlər tamamilə silinib getdi. Ruhnəvaz xanım onun üçün artıq ölmüşdü. * * * Bir il keçdi. Bu bir ilin müddətində Dilarə xanım evinə bir çox nişanlı ola bilmək şərtlərini haiz gənclər dəvət etdi. Lakin kimsə orada dayanmaq istəmədi: Ruhnəvaz gözəl deyil idi, nəşəli təbiətdən məhrumdu və özünə məxsus bir inadı var idi ki, gəncləri qorxudurdu. Odur ki, gənclərin gəlib-getməsi uçar ulduz kimi yalnız bir an, bir dəqiqəliyə Ruhnəvaz xanımın ümidsiz həyatını işıqlandırıb, keçirdi. Nəticədə yenə əvvəlki həyat – sıxıntılı ev, yalnızlıq və nəşəsizlik.. Bir gün onda qəribə dəyişikliklər oldu; ona qəribə bir nəşə gəldi, yaşamaq istədi. Sakit və sıxıntılı həyatı yerindən oynadı. Mütəvaze yaşayışı tərk etdi. Özünə yeni paltarlar tikdirdi; qırmızı bir şlyapa aldı. Həmişə evdən dışarı çıxmaq istəməyən: Ruhnəvaz tez-tez bulvara getməyə başladı. Günün birində Qurbanlıya rast gəldi. Bir ildən bəri onu görməyən Qurbanlıya Ruhnəvaz gülünc və bəlkə bir az da laübalı göründü. Bir kərə, paltarı son dərəcə uyğunsuz idi. Şlyapasının rəngi o qədər gözə çarpırdı ki, ona istehza etmədən baxmaq qabil deyil idi. Ruhnəvaz təklifsiz olaraq Qurbanlıya yanaşdı, ifrat lütfkar bir halla dedi: – Siz bizi büsbütün unutdunuz. Qurbanlı soyuq çöhrə ilə: – Məşğulam, – deyə cavab verdi. – Dostlarınızı görmək üçün bir neçə dəqiqə tapılar, zənn edirəm. – Elədir, ancaq... – Qurbanlı sözünü kəsdi və sərzənişli bir təbəssümlə Ruhnəvaza baxdı. Ruhnəvaz: – Sizi anlaya bilmirəm, – dedi. – Anlaşmamamız təbiidir... Mən bir əsnaf oğlu, siz... zati həşəmətə mənsub xas alaydan... Ruhnəvazın laübalı təbəssümü o saat qeyb oldu. Çöhrəsi sərtləşdi, təkrar aydınlaşmağa başladı və güzəştə hazır bir tövrlə dedi: – Bunların hamısı avam fikirlərdir. Əsil məsələ ziyalı olmaqdır. Qurbanlı sözü dəyişmək istədi: – Elədir... – dedi, – nə qayırırsınız? – Heç, həyat əvvəlki kimi, bir az da sıxıntılı; siz nə aləmdə? – İşim çoxdur. Bir də bu günlər... nişanlanıram. “Nişanlanıram” sözü ildırım kimi Ruhnəvazı vurdu. Əvvəl qulaqlarına inanmadı, sonra dərk edərək, dodaqları titrədi: – Gözəlmi? Yaxşı ailədənmi? – dedi. Qurbanlı məsud bir təbəssümlə: – Həm gözəl, həm gənc, həm ağıllı... Sevgili bir məxluq. – Deməli, xoşbəxtsiniz. – Nə qədər, bilsəniz. Dünyaya yenidən gəlirəm... Dərin və davamlı bir sükut ortalığı bürüdü. Vaxtilə bir-birini anlamamış iki aləm bütün təzadı ilə təkrar qarşı-qarşıya gəldi. Biri sadə, mütəvaze, bəxtiyar; o biri xəyali, keçmişi ilə məğrur, həqiqi həyatdan məhrum. Biri nəşə və ümidlə dolu, aydın gələcəkli, atdığı addımlar qəvi və müəyyən; o biri solğun çöhrəli, solğun ümidli, tutqun atili... Ruhnəvaz sükutdan ayrıldı. Həqiqi bir nəzərlə yanındakı mühəndisə baxdı: uca boylu, nəşəli baxışlı bir gənc idi, təmiz geyinmiş, nəzakətdən məhrum deyil idi... Sevilməli bir şəxs olduğunu Ruhnəvaz xanım ilk dəfə olaraq duydu. İçinə peşmani bir hiss gəldi. “Nədən?” – deyə öz-özünə sual verdi: “Nədən vaxtilə bu qədər yaxın gələn bir səadəti əldən qaçırdım?” – deyə düşündü və ağır hisslər onu bürüdü. Bir də Qurbanlı içindən fəvəran edən nəşəli bir səslə: – Aman, nişanlım gəlir! – dedi, əlini cəld Ruhnəvaz xanıma uzatdı, – məni bağışlayın, getmək məcburiyyətindəyəm. Ruhnəvaz hiddətindən soyumuş əlini ona uzatdı, ayrıldı. Qurbanlı sürətli və oynaq addımlarla ağ yaylıqlı zərif bir qıza yanaşarkən Ruhnəvaz xanımın gözlərində qısqanclıq atəşi parladı. Kənarda durub, həsrətli baxışı ilə onları gözdən itənə qədər təqib etdi. Qurbanlı qızın əlini bərk-bərk sıxdı. Qızın üzünə qızartı yayıldı, gözləri işıqlandı, dadlı təbəssüm dodaqlarının kənarlarını eşq məbədinə döndərdi... Ruhnəvaz xanım bu halları incədən-incəyə anladı; qıza qarşı ürəyində anlaşılmaz bir nifrət əmələ gəldi. Və evə dönərkən keçmişdə Qurbanlıya qarşı göstərdiyi laqeydliyi və etinasızlığı xatırlayıb, odlandı. Evlərinin nə qədər cansıxıcı olduğunu Ruhnəvaz ilk dəfə olaraq bütün dəhşəti ilə anladı; orası onun üçün zindan kimi göründü. Şlyapasını bir tərəfə atıb, hönkürtü ilə yatağına yıxıldı. Ruhnəvazın yalnız gözləri deyil, bütün varlığı və taleyi ağlayırdı. Ruhunun dərinliyində acı yaşların anlaşılmaz və qaranlıq bir boşluğa töküldüyünü hiss edirdi. 1927 * * * Zeybək qızı Midhəd əfəndi sabah ertə darülfünuna gəldikdə oranı ingilislərin hind əsgərləri tərəfindən tutulmuş gördü. Qapıda duruxdu, fikirləşdi, ağır bir həyəcan içində geri döndü. “Deməli darülfünunumuza da əl uzatdılar” deyə öz-özünə düşündü və aylardan bəri əcnəbi işğalından təhqir olunmuş şərəfi bir daha əzildi. Midhəd əfəndi Bayezid meydanı ilə gedərkən Türkiyənin keçirdiyi macəranın təhlili ilə məşğul idi. Müharibə qaib olmuş, məmləkət bilfel ingilislər, fransızlar, italyanlar, yunanlar tərəfindən parçalanmış, İzmir və civarı yıxılmış, türk qanı ilə boyanmış! İstambul işğal altında, məmləkətin bütün münəvvər və alimləri Malta cəzirəsinə sürülmüş... Midhəd əfəndi durdu, ayaqlarına bir zəf gəlmişdi; yürüyə bilmədi. Qəmli gözləri ilə ətrafa baxdı: hər yerdə ingilis polisinə və əcnəbi əsgərinə rast gəldi. Bütün türkləri ac, səfil və sönük çöhrəli gördü... bu fəci mənzərədən acı bir həqarət duydu... “Bu işlər düzəlirmi?” deyə içində bir şübhə doğdu. Bədbin bir halda yoluna davam etdi. Divan-yolundan Sirkəçiyə endi; yeni camein yanından Qalata körpüsünə çıxdı. Sağ tərəfdən körpünün sürahisinə söykənib qaldı. Yazın gözəl günlərindən biri idi. Günəşin yaldızlı şuası boğaza dilfirib bir süs vermişdi – mavi dalğaların içində cilvələnirdi. Əzəmətli DolmaBağça sarayı sönmüş bir qürur ilə önündəki yunan zirehlisinə tamaşa etmədə idi. Bəyoğlu başdan-başa yunan və əcnəbi bayraqları ilə donanmışdı... Midhəd əfəndi gözlərini yumdu, başını çevirdi. Qarşıdakı Üsküdar xaraba bir qəbiristanı andırırdı. Arxa tərəfdən çıxan tüstü göyləri bürümüşdü – ingilislər meşələri millətçilərə məskən olmasın deyə yandırırmış... Sağ tərəf mənzərəsi daha acı idi: gözəl Gülxana bağçası viranəyə dönmüşdü. Çiçəkliklər depo olmuş, ağaclar sınmış, güllər solmuş, bağçada daş kömür təpələnmiş, tel atılmışdı. Midhəd əfəndi iztirab içində geri çəkildi, rəngi üzündən götürüldü. Bir də əsəbi halda qırmızı fəsini gözlərinə yeritdi, laübalı bir vəziyyətdə İstambula döndü. Midhəd əfəndi evə dönmək istəmədi. Zatən evləri bütün əşyası ilə fransız zabitləri tərəfindən zəbt olunmuşdu və on başdan ibarət bir ailə İstambulun uzaq bir guşəsinə kiçik bir yerə sığınmışdı. Odur ki, Bayezid meydanına gəldikdə təkrar duruxdu, fikirləşdi və bir saatlığa da olsa zülmkar əcnəbilərdən xali bir guşəyə çəkilmək ehtiyacı duydu. Midhəd əfəndi şair idi, onun üçün hürriyyət və gözəllik hər şeydən yüksək idi, düşündü və bu iki neməti yalnız Süleymaniyyə cameində tapacağına qane oldu. Midhəd əfəndi dindar deyil idi, məscidə ibadət üçün getdiyini xatırlamırdı. Bu dəfə də onu cameə cəlb edən dini hiss deyil, sənət eşqi və zövq duyğusu idi. Süleymaniyyənin sakin guşəsi, əzəmətli mənzərəsi, xariqə təşkil edən sənəti onun təhəmmül etdiyi bütün həqarəti unutduracaq idi. Getdi. Sönük və xərabə küçələri keçdi, yanıq yerlərini addadı və camein sakin dairəsinə daxil oldu. Qapıda çəkmələrinin üstündən məs geydi və xalıların üzərilə yavaş-yavaş uzaq xanaların birinə yanaşdı. Oturdu. Camedə kimsə yox idi. Dərin bir sükun hökmfərma idi. Bu sükunu qəndillərə qonmuş göyərçinlər arabir pozurdu. Camein quruluşu, cizgilərin incəliyi, boyaların uyğunluğu Midhəd əfəndini məşğul etməyə başladı. Yarım saat əvvəl gördüyü çirkin mənzərə tamamilə yadından çıxdı. Sənət zövqü onun ruhunda bir böyüklük doğurdu, ona anlaşılmaz bir mətanət gəldi. Camedə Süleyman-Qanuni dövrünün şan və əzəməti yaşayırdı və bu əzəmət Midhəd əfəndinin ruhunu bəsləmədə idi. Bir də tühaf bir nəşə içində donub qaldı. Zövq atəşi ilə dolmuş gözləri mehrabın ətrafında gəzirdi. Bir an came qaralan kimi oldu. Mehrabın ətrafını boz bir pəlmə bürüdü, sonra işıqlandı və göz qamaşdıracaq bir şüa içində bir Zeybək qızı göründü; qarayağız, parlaq gözlü, məhzun baxışlı bu qız bir şeylər söyləyirdi, həyəcan içində çırpınırdı... Midhəd əfəndiyə bayğınlıq gəldi; özünü itirdi. Bir də ayıldı: came, əzəmət və dəbdəbəsində durmuşdu; sükun haman sükun idi. Yalnız bu sükunun özünə məxsus bir nəğməsi, əsrarəngiz bir tərənnümü var idi. Midhəd əfəndi bunu duydu və şair ruhuna bir ilham gəldi. Bir də Zeybək qızını xatırladı, zehnində onun məhzun baxışını ehya etdi. Sonra bir həyəcan duydu. Coşdu və onu təkrar görmək üçün mehrabın ətrafına göz gəzdirdi, bir nəticə hasil olmadı. Saatlarca oturdu, gözlədi. Min növ iztirab çəkdi, məqsədinə nail ola bilmədi. Qalxdı. Camei tərk etdi. Sakin küçələr ona geniş göründü, əsir şəhər hürr və məsrur idi. Ruhunda elə bir əzəmət var idi ki, hər şeyi qırar, yıxar və hər şeyə qələbə çalardı. * * * Midhəd əfəndi evə döndü. Anası mətbəxdə məşğul idi. Çağırdı. Dərdini anlatdı: – Gedirəm, – dedi. – Nərəyə, oğlum? – Anadoluya. – Babandan sordunmu? Bəs darülfünun? – Babamdan sormadım, sormaya da gəlməz, darülfünun əsir... Biz də zatən əsir, əsarətdə elm təhsil etmək qabilmi?... Hürr Anadolu hər şeydən yüksək! Zeybəklər silaha sarılmış. Bir də Midhəd əfəndi həyəcanlandı. Pancuru açdı. Xəlic və Mərmərə göründü. Füsunkar bir gözəllik ruhunu oxşadı. Bir dəqiqə keçmədi, incə minarələrə sarılmış sərvlərin arasında bir duman göründü, yaldızlandı və məhzun baxışlı zeybək qızı bütün gözəlliyi ilə zühur etdi. Midhəd əfəndi bihuş olaraq kanapenin üzərinə sərildi... Anası iztirabla üzərini aldı. Bir dəqiqədə bütün ailə üzvləri ətrafını bürüdü. Midhəd əfəndini ayıltdılar. Dili söz tutar-tutmaz dedi: – Bu əsir şəhəri tərk etməsəm rahatlıq bulamayacağam. Anadolu məni çağırır! Midhəd əfəndinin atası Münirbəy Babi-Ali məmurlarından idi. Məslək və əqidəcə tam mənasilə əski bir osmanlı idi. Milli hərəkata, təcəddüdə inanmırdı. Onun üçün zati-şahənənin iradəsi hər şeydən yüksək idi. Anadoluda gün-gündən qüvvət kəsb edən milli hərəkat, Münirbəycə, yalnız bir quldurluq, bir qaçaqçılıqdan ibarət idi. Odur ki, oğlunun fikrini anladıqda hiddətləndi. – Oğlum, dəlirdinmi? – dedi, – yarın kurşunamı düzülmək istəyirsən? Midhəd əfəndi mətanətli bir səslə: – Bizi deyil, biz kurşuna düzəcəyik, baba! – dedi. Münirbəy büsbütün acıqlandı. – Sus! Sən çocuqsan, anlamazsan! – dedi, – ingilisin zirehlilərinə qarşımı gedəcəyik? Midhəd əfəndi atasının sözünü kəsdi: – Əvət, gedəcəyik! – Allah, Allah!.. – Allah yoxdur. Anadolu və şuralar var. Şuraların yardımı ilə istiqlaliyyətimizi təmin və ingilisləri məhv edəcəyik. – Allah, Allah, – deyə Münirbəy əlini əlinə vurdu və hiddətindən uçunmağa başladı. Midhəd əfəndi ayağa qalxdı və sakit bir səslə dedi: – Anacığım, bana bir az yemək, bir cüt camaşır hazırla, yarın erkən əsarəti tərk edəcəyəm. * * * Anadoluya keçər-keçməz Midhəd əfəndi könüllü yazılıb, İzmir cəbhəsinə getdi. Mədəniyyətcə çox geridə qalmış bu torpaqlarda Midhəd əfəndinin nəzərini özünə cəlb edən coşğun bir həyat, qüvvətli bir milli hərəkat oldu. Məmləkətin bütün varlığı toplanıb düşmənə qarşı polad bir sipər təşkil etmişdi. Hər kəsdən də əvvəl gözə çarpan çalışqan və fədakar türk qadını idi. Bunlar çiyinlərində silah daşıyırdılar, xəstələrə baxırdılar. Bunlarla bərabər cüt və xışdan da əl çəkmirdilər. Geyimləri ilə qadın şıqlığını heç də xatırlatmayan bu arvadlar Midhəd əfəndinin bütün rəğbətini qazanmışdılar. “Qadınlar Türkiyəni qurtaracaqlar” deyə onda qüvvətli bir qənaət hasil olmuşdu. Cəbhə sakit idi. Hər kəs vəzifə başında hazır durmuşdu. Bir gün bir dəyişikliklər oldu. Midhəd əfəndinin alayını bir az şimala köçürdülər və bir zeybək bölüyü ilə yan-yana oturtdular. Sipər həyatı isə əvvəlki kimi yekrəng və sıxıntılı idi. Aylardan bəri davam edən bu həyatı yalnız vuruşma dəyişə bilərdi. Vuruşmaların da nə vaxt başlanacağı sipərdəkilərə bəlli deyildi. Sıxıntılı həyata arabir təğyir vermək üçün nəfərlər yunan qarovuluna “ova” gedirdilər. Bir axşam zeybəklərdən iki nəfərin kəşfə çıxacağını Midhəd əfəndi duydu. O da onlara qoşulub, çıxdı. Tel örgülərdən keçdilər və yerlə sürünə-sürünə düşmən qarovuluna yanaşdılar. Təpə arasında, saklı bir yerdə tonqal yanırdı. Kənarında bir nəfər yatmışdı, biri də tüfəngə söykənib mürgü döyürdü. Türklər bir az gözlədilər, sonra zeybəklərdən biri cəld yüyürüb, bir qılınc zərbəsi ilə mürgü döyən nəfərin başını bədənindən ayırdı. Midhəd əfəndi o biri zeybəklə yatanı bıçaqladı. Həzin bir insan iniltisi gecənin sükutunu pozdu. Bir dəqiqə keçməmiş yenə əvvəlki sükut bərpa oldu. Yunan nəfərlərinin silahlarını toplarkən ilk hücum edən zeybəyin üzünə ocaqdan işıq düşdü. Midhəd əfəndi bu simaya diqqətlə baxdı. Birdən-birə dondu. Əvvəl gözlərinə inanmadı. Sonra “Zeybək qızı” deyə içini çəkdi və soyuq bir titrək vücuduna yayıldı. Midhəd əfəndi o axşamı anl aşılmaz bir nəşə içində keçirdi. İndiyə qədər gördükləri ona yuxu kimi gəlirdi. Təkrar-təkrar Süleymaniyyə və Boğaz içi mənzərəsini xəyalında ehya etdi, bu axşam gördüyü ilə müqayisə etdikdə şaşdı, qaldı. Dan yeri yavaş-yavaş söküldü. Günəşin ilk qızartısı Midhəd əfəndinin qaranlıq şübhələrini tənvir edə bilmədi. * * * Bir gün atları suvarmağa apararkən bulaq başında qarşı-qarşıya gəldilər. İkisi də hərəkətsiz bir vəziyyətdə qaldılar. Zeybək qızının dodaqlarında qeyri-şüuri bir təbəssüm oynadı və fövrən qaib oldu. Əvəzində həyalı bir qızartı yanaqlarını bürüdü. Əvvəlcə Midhəd əfəndini ildırım qüvvəsi ilə qarşılayan uzun kirpikli gözlər indi həyəcan içində yerə baxırdı. Əsgər paltarının altından incə cizgilərlə yuvarlanan köksü həyəcan içində çırpınırdı. Titrək barmaqları atın yalına sarılıb qalmışdı. Midhəd əfəndi özünə güclə malik ola bildi, söz demək istədi, dodaqları tabe olmadı. Susdu. Sonra ruhunda bir istirahət duydu. Qəlbinə bir yol açıldığını və bu yolla görünməz sirlərin axın-axın gəldiyini hiss etdi. İndi artıq iki varlıq birləşmiş, çırpınan iki ürək bir-birilə əsrarəngiz və kimsəyə eşidilməyən bir dillə dərdləşirdi. Dəqiqələrcə sürən bu söhbətlər bütün şübhələri ortalıqdan qaldırdı; cisimlərdən əvvəl ruhi varlıqların irəlidən bir-birilə görüşüb, anlaşdıqları meydana çıxdı. Gənclərin ikisi də aram tapıb, xoş bir sima ilə bir-birinə baxdılar. Bu dəfə dillər mətanətlərini qaib etmədi. Midhəd əfəndi: – Mən səni İstambulda ikən tanıyırdım, – dedi. Burada görüşəcəyimizi təsəvvür etmirdim. – Mən də səni tanıyırdım, – deyə Zeybək qızı başını aşağı saldı və son sözü bir-birinə toxunan çini kasaların sədasını verdi. Midhəd əfəndi heyrət içində: – Sən məni nərədən tanıyırdın? Bir-iki dəqiqəlik sükuta qərq olan bakir qız səsi günahsız bir titrəklə anlatdı: – Gecə uyqularımda həp səni görərdim. Aylardan bəri istirahətim qaib olmuş... Bu sözlər Midhəd əfəndinin hissini oxşadı, ona kişilərə məxsus bir qürur gəldi. Cürətləndi və atın yalına sarılmış soyuq barmaqları əlinə alıb dedi: – Nagəhani bir qüvvə bizi bir-birimizə qovuşdurdu. Ayrılmaq cinayətdir. Sən mənim, mən də sənin!.. * * * Düşmən cəbhəsi yarılmışdı. İngilis silahı ilə təchiz olunmuş iki yüz minlik bir ordu dağılıb, pərakəndə bir halda geri çəkilirdi. Qırmızı türk bayrağı təkrar İzmir təpələrində dalğalanmada idi. İstambul başqa bir aləm yaşayırdı: əcnəbilərin işğal ordusu çəkilmədən paytaxt bütün idarə və məmurları ilə bərabər böyük millət məclisinə beyət etdi və şəhər dəbdəbəli bir türk qiyafəsinə girdi: hər yer al bayraqlarla bəzənmişdi, ala qapılar qurulmuş, küçələr nümayişçilərlə dolu idi. Bir də: “Anqara müməssili paşa gəldi” deyə səs düşdü. Minlərcə adamlar Sirkəçiyə töküldü, küçələr fəslərdən laləzar oldu... Ağ atlı paşa xalqa təzim etmədə idi, mabeynindəki gənc zabit Midhəd əfəndi və onunla yan-yana gedən milli libaslı Zeybək qızı idi. Arxadan qırmızı bayraqlı nümayişçi gənclər ağır-ağır yürüyürdülər. Cadənin iki tərəfini izçilər zənciri tutmuşdu. Ortanı minlərcə məktəbli qız və oğlan məşğul etmədə idi. Bir də yerləri titrədən bir alqış qopdu: – Yaşasın böyük millət məclisi! Yaşasın Zeybək qızı! – Səslər göylərə yüksəldi. Balkonlardan və pəncərələrdən türk qadınları güllər atdılar, ətir tökdülər... Qafilə Divan yolunda dayandı. Paşa mabeyni ilə bərabər “Şərq məhvəli” klubuna endi. Nümayişçilər isə şəhəri dolanmağa başladılar. Axşam şəhər çırağban oldu. Minlərcə qırmızı fanarlı məktəblilər “Şərq məhvəli”nin qarşısına toplandılar. – Yaşasın Zeybək qızı! – deyə alqışlar qopdu. Klubun pəncərəsi açıldı, Zeybək qızının incə çöhrəsi göründü, dəqiqələrcə alqış davam etdi. Hər tərəfdən Zeybək qızının cadəyə enməsini rica etdilər. Bir də Midhəd əfəndi ilə yan-yana qapıya çıxdı. Alqış qopdu, ətraflarını gənclər bürüyüb, onları çiçəyə batırdılar. Önlərində Zeybək qızı olaraq fanar alayı körpüyə endi. Bir də körpünü açılmış gördülər. Nümayişçilərin Bəyoğluna keçməməsi üçün ingilislər körpünü açmış və qarşısına mitralyozlu əsgərlər qoymuşdu. Həyəcan artdı. Lakin türk səbri həyəcana qələbə çaldı, əcnəbilərin həyasızlığına qarşı soyuqqanlılıqla cavab verildi. Bir dəqiqədə Xəlicdəki yüzlərcə qayıqlar gənclərlə doldu, Bəyoğluna keçildi... * * * Avropa imperialistlərindən illərcə çəkdikləri təzyiqi unutmaq üçün İstambul bir həftə əyləndi. Bu bir həftədə Türkiyəni xilas edən qadınlığın müməssili deyə Zeybək qızını əllərdə gəzdirdilər. 1927 * * * Mariya İnqilab daşqın bir çay kimi məcrasından çıxıb, bütün Rusiyanı ağzına almışdı. Köhnə hökumət düşürülüb, yerinə gələn geniş ölkəni idarədən aciz idi: hər kənd, hər şəhər və vilayət özbaşına idarə olunurdu. Böyük bir anarşi hər yerdə hökmfərma idi. Buna əlavə olaraq bir də cəbhə pozulmuş, milyonlarca əsgər silahını götürüb, kimsəni dinləmədən evlərinə dönürdü. Şəhər və kənd sərsəriləri bundan istifadə edərək şəhərləri yəğma etmədə idi. Xalq həyəcan içində çırpınaraq, çıxacaq yollar arayırdı. Orta əsrlərdə olduğu kimi, hər bir ev qələ şəkli almış, kirəçilər də könüllü əsgər kimi səfərbərlik halında idi. İrəliki axşam şəhərimizin bir neçə evlərinə zirehli avtomobillərin hücumu olmuş deyə eşitdik. Yayılan şayiələr bu hadisələrə əsrarəngiz rənglər verirdi: üzləri maskalı adamlar evə mitralyozlardan atəş açmışlar, bir neçə adam öldürüldükdən sonra evi yəğma etmişlər – deyilirdi. Şayiələr bizim evin sakinlərinə dəhşətlər təlqin etdi, ev komitəsi rəisi 45 mənzil vəkillərini fövqəladə iclasa dəvət edib, məsələni anlatdı və axırda: – Vaxt çox ağırdır. Törəyə biləcək hadisələrə qarşı tədbirlər görməyə acizəm, – dedi. Böyük salona toplaşmış qızlar, xanımlar və ənva sinif və məsləkə mənsub kişilər bir ağızdan rəisə qarşı etiraz etdilər: – Başımıza bir iş gəlsə, bütün məsuliyyət sizin üzərinizdə qalacaq! – dedilər. – Aylardan bəri rəis olaraq evi tədafei bir şəklə sokamamışsınız! Həyəcan artdı. Çığır-bağır düşdü. Ağız deyəni qulaq eşitmədi. Geniş dazlı, yoluq saqqallı advokat hiddətlə yerindən qalxdı: – Vətəndaşlar! – dedi, – qanun ölməmiş və ölməz! Məsuliyyət hər bir qanun tərəfindən tanınıb və tanınacaq! İnsanların müqəddəratı ilə oynayan bir şəxs cavab verməli!.. Bu məzmunda söylənən nitq uzun sürdü, advokat bir çox dəlil və isbatlardan sonra ev komitəsi rəisinin müəyyən qanun maddəsi mucəbincə məsul olduğunu meydana çıxardı. Çinlərini açıb yarı sivil qiyafəli general “Nə uyğunsuzluqlar olur!” deyə yerindən qalxmaq istədi, lakin arvadı çiynindən yapışıb onu çıxış etməyə qoymadı. General arvadına çəmkirdikcə arvad mülayim bir səslə onu təskin etməyə çalışdı. Axırda general inqilaba qarşı küfrlər yağdırdıqdan sonra susdu. Uzun ləbbadəli, fəna hörülmüş gödək saçlı keşiş yerindən bağırdı: – Övladlarım, belə olmaz, həyatımız təhlükədə ikən biz də burada deyişmədəyik!.. Solğun geyimli, yaxası çirkli və üzü qırxılmamış bir qulluqçu keşişin sözlərini kəsdi: – Ata, – dedi, – siz bizim ruhani rəhbərimizsiniz, məclisə sədrlik ediniz də, iş nizama düşsün. Bu sözləri eşitcək gənc bir tələbə yerindən sıçradı: – İndi keşiş zamanı deyil, – dedi, – cavanlardan birini seçməli ki, işə təhər çəkə bilsin. Can qeydinə qalan bu zümrə quzu kimi yumşaldı, əvvəl bir-iki dəqiqə susdu, sonra: – Sizi seçirik! – deyə cavab verdi. Tələbə məclisi nizama saldı, lakin söylənən sözlər heç kəsi kafi dərəcədə məmnun etmədi. Hər ağızdan bir söz eşidildi, heç kəs də evin müdafiəsi üçün əməli bir təklif meydana qoymadı. Yenə advokat uzun nitq söylədi, general bir də hiddətləndi: “Boşboğazlıq! Boşboğazlıq!” – deyə yenə dartındı və yenə əvvəlki kimi xanımı onu susdurmağa çalışdı. Keşiş ayağa qalxdı, əllərini ölçə-ölçə bir şeylər söyləmək istədi, lakin sədr ona söz vermədi. Küncdə yerləşmiş bir tacir saqqalını tumarlayıb: “Lənət kor şeytana!” dedi, susdu. Həyəcan daha da artdı. Xanımlar açıqdan-açığa kişiləri məzəmmət etməyə başladılar. – Həp söz, söz, söz, əfəndilər! İş lazımdır! – dedilər. Sizə ar olsun! Arvadlarınızın namusunu belə müdafiə edə bilmirsiniz! Xanımların sözü hər kəsdən artıq tələbə Ömərə təsir etdi. İndiyə qədər bu evdə mənliyini heç bir şeylə ibraz etməyən bu gənc bu dəfə içində bir təğyir duydu; həyəcanlandı və fədakar bir hissə qapıldı. İztirabından titrəyən əli ilə çuxasının qolunu çirmədi və xəncərinə dayanaraq ayağa qalxdı. Nəfis və cəld hərəkəti ilə hər kəsin nəzərini özünə cəlb edən Ömər söz aldı: – Buradakı çox da mürəkkəb olmayan bir məsələ haqqında bu qədər boş danışıqların mənasını anlamıram, – dedi. – Mən qafqazlıyam, bizlərdə belə hadisələrə tez-tez təsadüf olunur. Çarəsi asandır: bir iradəli adama tabe olmalısınız, onun əmrlərini yerinə yetirməyi vədediniz də, o sizin salamatlığınızı təmin etsin! Ömərin sözləri məclisə böyük təsir bağışladı. Gözəl simalı, qəti baxışlı və kəskin sözlü bu gənc hamının hüsni-təvəccöhünü qazandı. Qadınlar hər kəsdən əvvəl onun təklifini təsvib etdilər. “Hər şeyə razıyıq, ta ki, təhlükənin önünü alın”, – deyə məclis bir səslə Öməri evə komandan təyin etdi. Bir dəqiqə keçmədi, evdə sakin olanların adları yazıldı və gecəgündüz arası kəsilmədən keşik çəkmək üçün adamlar ayrıldı. Qadınlar gündüz və kişilər də gecə qarovulda duracaq idilər. Yarım saat sonra darvaza və qonaq qapısının arxasına çuval-çuval torpaq yığılmışdı, pilləkənlərdə sipər qurulmuşdu. Mümkün qədər silah toplandı; hər kəs səfərbərlik halına qoyulmuşdu. Pilləkənlərdə Ömərin imzası ilə elanlar yapışdırılmışdı: “Bu axşam manevr olacaq, hər kəs silahı ilə saat altıda iclas salonuna gəlməlidir” – deyə yazılmışdı. Küçəyə çıxmaq imkanından məhrum olan kirəçilərə elan böyük bir fərəh verdi; mühasirə keçirən xalqa bu bir əyləncə idi. Hər kəs axşamı sevinclə gözləyirdi. Qadınların şadlığının hüdudu yox idi, “Aman, bu qafqazlı!” – deyə bir-birinə müraciət edərək, həsrətlə içlərini çəkirdilər. Məclis üçün hazırlıq görülürdü; xanımlar geyim və tualetlərinə son dərəcə əhəmiyyət verirdilər. Keşişin mütəvaze evində belə yeniliklər görünürdü: özü ilə fəzlə məşğul olmayan xanım bu gün güzgünün qarşısından çəkilmirdi. Xanımın hərəkəti kişinin diqqətini cəlb etdi. Həmişə sakit və laqeyd olan keşiş təşvişə düşdü. – Mariya, nə xəbər var? – deyə sərzənişli bir səslə soruşdu. Mariya cavab vermədi və ərinin sözlərindən son dərəcə hiddətləndi. Keşiş şübhələrə düşdü. İndiyə qədər pozulmamış məsud həyatının alt-üst olacağını müqəddəm hisslər ona təlqin etməyə başladı. İçinə kədər gəldi; həyatdan bezikdi. Ağır iztirablardan sonra bir də özünə malik olub, şübhələrini dağıtdı və tühaf bir təbəssümlə yataq otağına girdi. Xanım əvvəlki kimi tualetinə məşğul idi: gözəl geyinmişdi, saçlarını darayıb, şıq bir halda toplamışdı, üzünü pudralayırdı. Keşiş Mariyaya yanaşdıqda onu ətir qoxusu qarşıladı; xanımını başdan-ayağa süzdü: Mariya neçə il əvvəl, toyları olan zamandakı Mariya idi. Zaman silib götürmüş hisslər keşişdə təkrar canlanmağa başladı. Bahar rayihəsindən mütəəssir olan bir gənc kimi, məst olub qaldı. Sonra əyilib Mariyanın totuq qolundan öpdü. Mariya səksəndi, cəld dönüb, hiddətlə ərinə baxdı və çılpaq dirsəyi ilə onu geri itələdi. Keşiş bir az irəlilədi və yazıqgəlməli bir təbəssümlə arvadını qucaqlamaq istədi. Mariya yerindən dik sıçrayıb, keşişdən uzaqlaşdı: – Mən sənin kefinin qulu deyiləm! – deyə qışqırdı. Keşiş gülünc bir vəziyyətdə susub qaldı. Mariya ərini diqqətlə gözdən keçirdi: illərcə dünyadan xəbərsiz bir halda yaşadığı bu həyat yoldaşı ona indi başqa və gülünc bir şəkildə göründü; qadın dizliyinə bənzər ləbbadəsi, kişilərə yaraşmayan saçı, pırpızaqlı saqqalı ürəyində ərinə qarşı nifrətlər törətməyə başladı. Bir dəqiqədə əri kimi, evi və çocuqları da gözündən düşdü. Varlığına bir acı çökdü və keşişin durub ona tamaşa etməsindən sinirləndi. * * * İclas izdihamlı idi. Silah daşıya biləcək kişilərdən çox, qızlar və xanımlar gəlmişdi. Ömər sədarətə çıxdıqda ürəklərə fərəh yayıldı. Onun sözlərini hər kəs vəhy dinləyən kimi dinlədi. – Vətəndaşlar, – dedi. – Sakin olduğumuz ev baş verə biləcək təhlükəyə qarşı tamamilə hazırdır. Alqış qopdu. Hətta qonşu evlərlə aramızda rabitə var, zərurət zamanı zənglər vasitəsilə onları da köməyə çağıra bilərik. Bu gün xanımların qarovul vəzifələrini gözəlcə ifa etdiklərini qeyd etməliyəm. Kişilər də onlardan geri qalmazlar, zənnindəyəm. Hər halda arxayın olmalısınız. Gecə qarovulları yoxlayacağam... Sonra Ömər nümunə üçün bir manevr yapacağını söylədi və zərurət vaxtı növbətçilərdən başqa kimsənin pilləkənlərə çıxmamasını əmr etdi. Ömər sözlərini qurtarıb, salonu tərk etdi. Bir də koridorda qəti səsi eşidildi: – Hücum! – deyə bağırdı. Bir dəqiqədə general, advokat, tələbələr, tacirlər, ənva sinif və məsləkə mənsub adamlar silahları ilə qapı və darvazadakı səngərləri tutdular. Nizam yerində idi. Yalnız salonda çaxnaşıq düşmüşdü. Ömər səngəri yoxlayıb, yüyürərək salona döndü. Mariya qəşş etmişdi. Xanımlar ətrafını bürüyüb, onu yelləyirdilər. Ömərin görünməsi həyəcanları təskin etdi. Qüvvətli səslə: hücum yoxdur, manevr yapırıq, – deməsi qaçmış bənizlərə qan səpdi. Mariya gözlərini açdı və minnətdar baxışla Öməri başdan-ayağa oxşadı. Ömər səndəli çəkib xanımın yanında oturdu. Onun soyumuş əllərini təklifsizcə götürdü, ciddi sima ilə oxşadı, su istədi, içirdi. Keşiş məsum bir sima ilə mənzərəyə tamaşa etmədə idi; qısqanclıqdan dodaqları titrəyirdi. Hər şeyə qarşı içində bir kin oyanmışdı. Onun üçün yaşamaq acı bir təcrübədən başqa bir şey deyil idi. Gecə saat üçdə Ömər yoxlayışa çıxdı. Qaranlıq və tənha pilləkənlərlə yavaşca endi – darvaza və qapıdakı qarovullar yerlərində hazır durmuşdular. Növbətçilərlə görüşdü, onlara papiros təklif etdi. – Küçə sakitdirmi? – dedi. Hələ ki, sakitdir. Lakin uzaqdan iki dəfə bərk atışma səsi gəldi. Ömər qapıları yoxladı, torpaq kisələrini əlləşdirdi: – Möhkəmdir, – dedi, – hücum olarsa dəf edə bilərik. Növbətçilər də eyni fikirdə idilər. Ömər: – Təkrar buraya gələcəyəm, – deyə növbətçilərdən ayrıldı və pillələrlə yavaş-yavaş yuxarı çıxmağa başladı. Hər yer, tənhalıq, mənzillərin qapıları bağlı idi. İkinci mərtəbənin səkisinə ayaq basdıqda sol tərəfin qapısını açıq gördü. Qaranlıqda gözünə incə bir kölgə çarpdı. Duruxdu və papirosunu çəkib, kölgəni bir az işıqlandırdı. Mariya taqətsiz bir surətdə divara söykənmişdi. Ömər yavaş səslə: – Sizmisiniz? – dedi. Mariyanın yerə dikilmiş gözləri vəziyyətini dəyişmişdi. Yalnız ürəyi sanki eşidilər qədər çarpınmağa başladı. Ömər yanaşdı: – İndiyə qədər yatmamışsınız? – deyə pıçıldadı. Səs gəlmədi. Mariyanın aldığı vəziyyətdə heç bir dəyişiklik görünmədi. Ömər həyəcanlandı, sonra özünə malik olaraq, həssas bir səslə: – Gedin yatın, təhlükə yoxdur! – dedi. Ətraf sükut içində idi. Birdən Mariya yanaşıb, Ömərin qəvi bağrına sığındı və üzünü köksünə söykəyib, həzin-həzin ağlamağa başladı... Bu əsnada içəridən bir şıqqıltı eşidildi, ağ bir kölgə göründü: keşiş atəş saçan nəzəri ilə mənzərəni gözdən keçirib, yox oldu. Mariya vəziyyətini heç də dəyişmədi... Şaqqıltı ilə atılan tüfəng səsləri gecənin sükutunu pozdu. Ömər “hücum!” – deyə bağırdı. Yatanlar cəld oyanıb, silaha sarıldı. Səngərlər adamla doldu. Hücum edənlər iki yük avtomobilində gəlmişdilər. Bir neçə dəqiqə sürən atışmadan sonra qapı və darvazadan girmələri mümkün olmayacağını kəsdirərək, quldurlar birinci mərtəbənin pəncərələrini qırdılar. Ömər çevirmə hərəkətdən ehtiyat edərək, bir dəstə ilə həyətə getdi. Quldurlar birinci mərtəbəni tutmuşdular və həyətə çıxıb arxadan darvazaya tərəf yürümək istəyirdilər. Buna mane olmaq üçün Ömərin dəstəsi həyətdə səngərə yatdı. Atışma davam etdi. Bir də quldurlar hücuma keçdilər. İndi hər kəsdən əvvəl Ömərin həyatı təhlükədə idi: pəncərələrdən həyətə atılan quldurların sayı artır. Ömərə isə kömək gəlmirdi. Bir-iki dəqiqə belə davam etsəydi, Ömərin dəstəsi qırılacaqdı. Lakin qaranlıqda bəlli olmayan uzun geyimli bir adamın xariqüladə cürəti quldurları püskürtdü: sıçrayıb, tüfəng dürtməsi ilə qarşısına gələni vurub yıxdı. Düşmənlərin cəsarəti qırıldı, qaçdılar. Lakin yıxılanların birisinin gülləsi ilə uzun geyimli adam da yaralanıb yerə sərildi. Atışma kəsər-kəsməz ölüm təhlükəsindən sovuşan bütün kirəçilər əllərində çıraq həyətə töküldülər.Yaralananları yoxlarkən uzun geyimli adamın Mariya olduğu hər kəsi heyrətə daldırdı. Mariya hələ ölməmişdi. Üzündə əndişə, əzab görünürdü. Ömərin ona yanaşması halını dəyişdi – gülümsündü və taqətsiz əli ilə onun əlini götürüb, dodaqlarına basdı. Məsud bir təbəssüm dodaqlarına həqq olunaraq...həyatı tərk etdi. 1927 * * * Qazanc yolunda Nemət yatağında uzanıb, fikir eləyirdi: dekabr imtahanları qurtardı,pul da qurtarmaqdadır. Çarə lazımdır. May imtahanlarına hazırlanmaq üçün studentə Kiyev şəhərində qalmaq icab edirdi, halbuki maddi cəhət buna mane olurdu. Odur ki, bu məsələnin həlli üçün Nemət bütün qüvvələrini sərf etməkdə idi. Bakı cəmiyyəti-xeyriyyələrinə elədiyi müraciətlər boşa çıxdı. Bakı milyonerlərindən ricada bulunmaq qüruruna toxunurdu, evlərindən də ki, heç bir şey gözləyə bilməzdi! Yeganə çarə Kiyevdə qazanc yolu aramaq idi. Student bu üzündən o biri üzünə döndü. Bir az həlləndi. Gözləri pəncərəyə sataşdı. Çöldə lopa-lopa qar yağırdı. Bunu görcək bədəninə bir soyuqluq gəldi, yatağın dərinliklərinə çəkilib büzüşdü. Bir də qazanc məsələsini xatırladı. “Nədən başlamalı?” – deyə təkrar fikirləşdi və axırda qəzetlərdə dərs üçün elan verməyi, dostlara və tüccari şirkətlərə müraciət etməyi qət elədi. Nemətin sabah istirahətini qulluqçu pozdu: qapını tıqqıldadıb, samovarla içəri girdi, qulluqçu çayı dəmlədi. Nemət yataqdan durmadan əvvəl qəzetə bir göz gəzdirdi. İlk səhifədən artıq son səhifədəki elanlara diqqət verdi. Bir də gözləri qəzetin bir guşəsində dayandı: “Enerjik gənclər dəvət olunur” deyə iri hərflərlə yazılmışdı. Bunu görcək Nemət yatağından dik atılıb durdu. Cəld geyinib, bir stəkan çayla iktifa edib, evdən çıxdı. * * * Nemət böyük bir salona girərkən orada özündən başqa bir çox da enerjik tələbələr gördü. Bütün qazanc arzusunda olan gənclər elan üzrə buraya toplaşmışdılar. Lakin hələ kimsə nə olacağını bilmirdi, çünki müəssisə sahibi orada yox idi. Nemət bir tərəfdə oturdu: Yanındakı tələbələr həp qazanc ətrafında danışırdılar. Keçisaqqal, çəlimsiz bir tələbə aramla deyirdi: – Mən riyaziyyatçıyam... indi siz deyəcəksiniz ki, sən sus, çünki sən mücərrəd bir adamsan, rəqəmlərə batıb qalmısan, amma mən sizin kimi düşünmürəm. Mən məsələni iki dəfə iki dörd kimi bilməsəm danışmaram. Qazanc yüzdə yüz təcrübəyə bağlıdır. Elərsən olar. Bütün tacirlərin yüzdə doxsanı savadsızdır, onlar qazanc yolunu bildikdə, mən nə üçün bilməyim?.. – Qismən doğru buyurursunuz, yoldaş, – deyə bir ayrısı riyaziyyatçının sözünü kəsdi: insanın hamısı ət və sümükdən əmələ gəlmə fizioloji bir xilqətdir.Yalnız qüvveyi-dimağiyyəsi başqa-başqadır. Burada da irsiyyət qanunu, inkişaf məsələsi böyük rol oynamaqdadır... – Əzizim, bu mücərrəd söhbətləri buraxınız... Ticarət ticarətdir, burada fizioloji, pataloji və yaxud atavizm yoxdur. Mal var, bazar var, ərz var, tələb var, vəssalam. Bu gün bu dediklərim burada mövcud isə, qazanc olacaq. Yoxsa, heç... Salonda münaqişə şiddətli bir şəkil aldığı zaman qapı açıldı və müəssisə sahibi içəri girdi. O saat tələbələr sakit oldular. Yeni gələn zatın dava vəkili müavini olduğu meydana çıxdı. Bu da enerjik olduğu üçün yeni-yeni həyati yollar aramada imiş. Odur ki, gələr-gəlməz bir dəqiqə qaib etmədən qapalı bir dolaba yanaşdı, kiçik bir nitqdən sonra dolabı açdı və dedi: – Yoldaşlar, indi sizinlə bərabər qazanca doğru getməliyik. Baxınız, burada bir çox mallar var. Qazanc arzusunda olanlar bunları götürüb, şəhərdə gəzdirəcəklər, müştəri axtaracaqlar və zəhmətlərinin əvəzində müəyyən faiz alacaqlar. Bu sözlərdən sonra müəssisə sahibi dolabdan bir keçə qurşaq çıxartdı: – Bu qurşağı görürsünüzmü? – dedi. – Bu, tibbin son icadıdır. Bunu yel tutan adam belinə bağlayır və ucunu da ştepselə keçirir. Beləcə elektriklə xəstəliyinə müalicə eləyir. Bu qurşaqlara müştəri tapmalısınız. Tələbələr bir-birinin üzünə baxdı. Riyaziyyatçı təbiiyyatçıya, o da hüquqşünasa nəzər saldı. Tibb tələbəsi soyuq bir çöhrə ilə hər kəsi gözdən keçirdi – kimsədən cavab çıxmadı. Müəssisə sahibi nitqində davam edirdi: – Bu qutudakı yaxac atların dırnağı üçündür. Yeni kəşf olunmuş bir şeydir, müsbət tərəfi budur ki, bu yaxac havanın keçməsinə mane olmur və atın dırnaqları salamat qalır. Yenə tələbələr baxışdılar. Tibb tələbəsinin üzündə maraq nişanələri göründü. Riyaziyyatçı yaxacdan heç bir təsir duymadı. Nemət gözünü döydü. – Yoldaşlar, bu qutudakı “Unon” kirşanıdır. Bunu vilayətdə satmaq imtiyazı yalnız bizə aiddir. Restoranlara çox lazım olur. Bundan bir çimdik yaş əskiyə tökülüb, silindikdə, masaların müşəmbəsindəki ləkələr büsbütün qaib olur. “Unon” Nemətin ağlına batdı, tələbələrin arxasından boylandı: – Mən götürərəm, – dedi. Müəssisə sahibi on qutu “Unon” bağlayıb, Nemətə verdi, dedi: – Altı şahıya satsanız, birində sizə üç qəpik qazanc qalır. * * * Nemət ilk rast gəldiyi restorana girdikdə qarşısına qarson çıxdı. Qarsondan: – Buranın sahibi haradadır? – deyə sordu. Qarson turş bir sifətlə: – Nəyinə lazımdır? – İşim var. – Məşğuldur. Nə istəyirsən? Bu sualı verərkən qarson şübhəli bir nəzərlə Nemətin qoltuğundakı qutulara baxdı: – Məşğuldur! – dedi və çevrilib getdi. Nemət irəliyə yeriyib, bir başqa qarsondan sahibi sordu. Bu qarson daha sərt cavab verdi: – Əfəndi, restoran sahibi məşğuldur. Studentlərin əlindən təngə gəlmişik, gündə yüzü gəlir, hərəsi də bir şey təklif edir. Bunu bilin ki, bizə heç bir şey lazım deyil... Bu sözləri deyə-deyə qarson qapıya yaxınlaşıb açdı. Bu hərəkəti ilə qarson Nemətə “rədd ol, get” demək istəyirdi. Lakin Nemət durdu və əzbərlədiyi sözləri bilaaram ağzından tökdü: – Müşəmbə ləkələrini təmizləmədə “Unon” kirşanı dünyada birincilik qazanmış. Həm ucuz, həm qənaətə riayət edən, həm də ideal bir təmizlik bəxş edəndir. Qutusu yalnız otuz qəpikdir. Almasanız sonra peşman olacağınıza əminəm. Xarici sərgilərində dəfələrlə mükafata nail olmuş... Nemət xoşluqla söyləməyə və söylərkən üzündə dadlı bir təbəssüm oynatmağa çalışdısa da, qarsonun hüsni-təvəccöhünü qazana bilmədi. Qarson getdikcə hiddətləndi və axırda qəti olaraq dedi: – Əfəndi, bizi işdən qoyursunuz, dedim ki, lazım deyil. Restorandan aşağı Nemətin nəzərinə çarpan böyük bir otel oldu. Girdi və ciddi sima ilə sahibini soruşdu: – Yuxarıda, mətbəxdədir, – dedilər. Nemət sevindi və ümidlə beş mərtəbəni çıxdı. Yoğun bir xanıma rast gələr-gəlməz bülbül kimi ötdü: – Müşəmbə ləkələrini təmizləmədə “Unon” kirşanı dünyada birincilik qazanmış. Həm ucuz, həm qənaətə riayət edən, həm də ideal bir təmizlik verəndir. Qutusu yalnız otuz qəpikdir. Arvad əvvəl məsələdən xəbəri olmayan kimi dinlədi, gözlərini döydü və sonra birdən siması acı bir şəkil aldı: – Lazım deyil, – deyə studentin sözünü kəsdi. Nemət əl çəkmədi, ondan üz döndərən xanımı izləyə-izləyə “Unon”un mədhində davam etdi. Xanım bir də çöndü: – Təvəqqe eləyirəm, məni rahat buraxınız! Lazım deyil!.. Nemət pilləkəni yavaş-yavaş enərkən içinə bir şübhə çökmüşdü. Bədbin hisslər bədənini süstləşdirmədə idi. Küçəyə çıxdı. Bir az duruxdu. Fikirləşdi və işdən soyumağa başladığından məmnun olmadı. Özünə bir az ürək-dirək verdi. Sonra yeni bir qüvvə ilə yoluna davam etdi. Böyük Kreşşatik cadəsinin o tay-bu tayındakı restoran və otelləri birbəbir gəzdi. Qapıçıların və qarsonların qabalığına baxmayaraq təklifində israr etdi. Nəticədə bir qutu belə sata bilmədi. Cadənin başındakı bələdiyyə meydançasına yetişdikdə özündə bir yorğunluq hiss etdi. Tərli köynəyi bədəninə yapışmışdı. Bir skamyanın üzərində oturdu və tühaf bir sükuta qərq oldu. Bu dəqiqələrdə fikrindən heç bir şey keçmirdi. Elə bil arzu və təmayülləri də yorulub susmuşdu. Bir az dincəldikdən sonra bədəninə bir üşütmə gəldi, yaş köynəyi tamamilə soyumuşdu. Ayağa qalxdı, yavaş addımlarla bir az dolandı. Bir də gözləri sol tərəfdə kiçik bir otel lövhəsinə sataşdı. İlk baxışda lövhə ona heç bir şey bəyan etmədi, sonra onu maraqlandırdı və vicdanını susdurmaq üçün ora “baş vurmağı” qət etdi. Əyri pilləkənlərdən qaranlıq bir koridora daxil olduqda qapısı açıq böyük bir otaqda gurultular eşidildi, sərxoş səslər qulağına çarpdı. İrəli yeridikdə masanın kənarından uca boylu bir xanım qalxıb, koridora çıxdı. Nemət yorğun və sönük bir səslə dedi: – Müşəmbə ləkələrini təmizləmədə “Unon” kirşanı dünyada birincilik qazanmış. Həm ucuz... həm... – Almırıq, – deyə xanım Nemətin sözlərini kəsdi və soyuq çöhrə ilə bir az geri dönüb, tələbənin çıxıb getməsini gözlədi. Nemət təklifində davam etmədə idi: –...Qənaətə riayət edən, həm də ideal bir təmizlik verən... Xanım təkrar çəmkirdi, almayacağını ən kəskin sözlərlə Nemətə bəyan etdi. Nemət usanmadı və sözlərinə davam edə-edə əyilib ziyafət otağına baxdı. Bu halda yuxarı başda oturan iri gövdəli bir adam onu içəri dəvət etdi və sərxoşlara məxsus bir laübaliliklə əlini Nemətin çiyninə qoyub, onu dinlədi. Nemət dünyada nə qədər müsbət ləfzlər var isə “Unon” mədhinə söylədi və qutuları otel sahibinin qarşısına düzdü. Otel sahibi xoş bir sima ilə Neməti masaya dəvət etdi, dedi: – Üç dənəsini alıram... indi de görüm, sən qafqazlımısan? – Bəli. – Mən qafqazlıları çox sevirəm, xəncəri aldımı, qarnı yırtdımı?! Bu sözləri deyərkən otelçi barmağı ilə Nemətin qarnına vurdu, dedi: – Qafqazlıların sağlığına içməliyik. Qonaqların hamısı qədəhləri qaldırdılar. * * * Nemət dar və batdaqlı bir küçə ilə evə dönərkən gözləri bir elana sataşdı: “Dava vəkili cənab Baxa xüsusi katib aranır”. Nemət darvazaya yapışdırılmış kağızın önündə bir az dayanıb, dalanla içəri girdi. Sağ tərəfdə alçaq və hisli bir qapını açdı. Arıq, uzun, qırx yaşlı bir qadın yırtıq bir qoltuqda yerləşib, corab toxuyurdu. Nemət salam verib cənab Baxı soruşdu. Qadın barmağı ilə sağ qapını işarə ilə göstərdi. Nemət içəri ayaq basdıqda yarımişıq, fəna qoxulu bir otaq gördü. Sol tərəfdə on-on beş səbət sandıq üst-üstə qeyri-müntəzəm bir halda yığılmışdı. Qarşıda kirli bir yataq vardı, onun yanında yamaqlı solğun bir qoltuqda dava vəkili Bax cənabları əyləşmişdi. Falicdən əlinin biri hərəkətsiz bir halda bədəninə yapışan bu qoca sərt baxışlı, çirkin simalı bir adam idi. Kal səsi ilə Nemətə yer göstərdi. Nemət oturarkən sınıq kürsünü şıqqıldatdı. Yazı masasının üstündəki solmuş kitab və dəftərləri toz basmışdı. Hər yer ürəksıxıcı bir şəkildə idi. Cənab Bax cibindən bir dəstə açar çıxardıb, yanındakı kiçik qıza verdi, dedi: – On üçüncü səbəti aç. Çocuq səbətlərin üstündən kiçik bir səbət endirdi və qıfılını açmaqda çətinlik çəkdikdə cənab Baxın hiddətinə səbəb oldu: qocanın üzü qırışdı, gözlərindən zəhm yağmağa başladı. – Qolu qırılmış qıfılı da aça bilmir, – dedi. Qız bu sözlərdən özünü daha da itirdi; əlləri titrədi, rəng alıb, rəng verdi. Axırda qıfıl açıldı. Qırağı getmiş bir çanta çıxdı. Cənab Bax bir əli ilə bunu açdı və içindən kiçik bir risalə çıxartdı: – Bu, “Dalandarlar rəhbəri”dir, – dedi, – mən tərtib etmişəm. Dalandarların vəzifəsini, qanunən nə növ hərəkət etmələrini təyin edən bir düsturdur. İndi bunun ikinci təbinə davam etməliyik. Sizin ilk işiniz şəhəri dolanıb bu risalə üçün elan toplamaqdır. Təbiidir ki, zəhmətinizə müqabil müəyyən faiz alacaqsınız. Anladınızmı? – Anladım. Deməli, dükan, mağaza, şirkət və qeyri bu kimi müəssisələrin elanını bu risalədə dərc edəcəyik. – Elə, ancaq elan yığmadan əvvəl pasportunuzu mənim yanımda qoymalısınız və toplayacağınız pulları hər axşam saat yeddidə mənə təhvil verəcəyinizə dair bir sənədə imza atmalısınız. Nemət cənab Baxın şərtlərini qəbul etdi. Cənab Bax sənədi bir əli ilə gözünün qabağına apardı, diqqətlə oxudu və hiddətlə dedi: – Hüquq nöqteyi-nəzərindən bu sənəd saxtadır. Saxta sənədin qanunən cəzasını bilirsinizmi? Nemət şaşdı və sənədi geri alıb baxmaq istədikdə cənab Bax vermədi. – Dursun! – dedi, – burada ay və il qoymalısan, imzanı aydın yazmalısan. Nemət cənab Baxın təlimi üzrə təkrar yazdı, ayı və ili qeyd etdi və axırda qol çəkdi. Cənab Bax kağızı təkrar gözlərinə yanaşdırdı, diqqətlə oxudu və sonra çeşməyin üstündən şübhə ilə Nemətə baxıb dedi: – Kafidir. Nemət “Dalandarlar rəhbəri”ni götürüb getdi. * * * Sabahdan axşama qədər şəhəri dolaşdısa da Nemət heç bir elan toplaya bilmədi. Yorğun və məyus bir halda evə dönüb yatdı. O biri gün yataqda ikən qapısı açıldı, dalandar içəri girdi: – Ağa, sizi bir əfəndi aşağıda gözləyir, – dedi. Nemət aşağı endikdə, bir də... cənab Baxın hiddətli gözlərinə rast gəldi. Cənab Bax Nemətin gözlərinə elə bir zəhmlə baxdı ki, tələbənin vücuduna titrətmə düşdü. – Siz, – dedi, – sənəd verirsiniz də, ifa etmirsiniz. Bilirsinizmi qanunən bunun cəzası nədir? Ləin armyaşka, səni həbsə soxduraram da, onda məni tanıyarsan... murdar armyaşka! Cənab Bax gözlərini Nemətə zilləməklə bir neçə dəqiqə ona əzab və qorxu təlqin edib, ayağını sürüyə-sürüyə getdi. * * * Hakim ərizəni gözdən keçirərkən cənab Baxın adına təsadüf etdi və o saat ərizəni masanın üzərinə qoyub, heyrətlə Nemətə baxdı: – Cənab Baxa müqabil mənim heç bir qüvvətim yoxdur! – dedi. – Çünki qanunda təhqirə qarşı göstərdiyiniz maddəni şərh edən başqa bir maddə var: bu da coşğun və əsəbi hallarda olunan hərəkətlərə dairdir. Bu maddə mövcibincə cənab Bax məhkəmədə belə sizi təhqir edər, cəzalanmaz... Nemət acıqlı bir halda dedi: – O günü gəlib, məni dalandarın yanında rüsvay edib, bir gün sonra evinə gedib, pasportumu tələb etmişəm söyüb, qovub. Haqqımı müdafiə etmək üçün ədalət qapısına müraciət edirəm də “cənab Bax qanunun fövqindədir” deyirsiniz. Hakim sakit bir halda Neməti dinlədi və axırda dedi: – Əzizim, Bax haqqında hər həftə buraya ərizələr gəlir və hamısı da nəticəsiz qalır. Bildinizmi? Bu adam xəstədir və hədsiz-hesabsız gənclərin pasportları onda yatır... – Yaxşı, bəs mənə məsləhətiniz nədir? – Polisə müraciət ediniz. Ayrı çarə yoxdur. Nemət məyus bir halda məhkəməni tərk etdi. O, hüquq fakültəsini intixab edərkən hüququn hər şeydən yüksək olduğunu və hər şeyə qələbə çaldığını təsəvvür edirdi. Məhkəməyə gəldiyi ilk təcrübə isə Nemətin indiyə qədər yanlış düşündüyünü göstərdi. Polisin qapısına gəlincə haqq və ədalətin olmaması Neməti məşğul etdi, artıq polisə də inanmamağa başladı. Odur ki, pristavın iri heykəli, uzun bığları və qüruru ona heç bir təsir bəxş etmədi. – Nə iş üçün gəldiniz? – deyən pristava Nemət dərdini uzun-uzadı anlatdı. Lakin “cənab Bax” sözü pristavı da şaşırtdı, əllərini çırpdı, yerindən qalxdı. – Baxa qarşı mənim heç bir qüvvətim yoxdur, – dedi. – O bir dalaşqan adamdır, onu hər kəs tanıyır. Arvadını qovmuş, uşaqlarını tərk etmiş, oturduğu otağa kirayə vermir. Bunu amirlərimiz də bilirlər, qubernatora da məlumdur. – İndi bəs nə etməliyəm? – Ən doğrusu, bir gün kefinin yaxşı vaxtı yanına gedin, pasportunuzu istəyin. Vəssəlam. Nemət pristavı da məyus bir halda tərk etdi. Bir axşam nə olur-olsun deyə Nemət cənab Baxı ziyarət etməyə qərar verdi. Bu addım ağır bir addım idi. Başqa da çarə yox idi. Getdi. Sönük və zəhmli darvazaya yaxınlaşdıqda orada “Dava vəkili cənab Baxa xüsusi katib aranır” deyə yeni bir elana təsadüf etdi. Düşündü. Ona bir ürək çırpıntısı gəldi. Sonra “nə olacaq olsun” dedi və cəld içəri girdi. Cənab Bax şüşəsi hislənmiş, tozlu bir çırağın qarşısında oturub, çay içirdi. Kiçik qız pilətənin üstündəki çaydanı güdürdü. Otağın qoxulu havası yenə can sıxırdı. Cənab Bax Nemətə yer göstərdi: kürsü yenə şıqqıldadı, sonra dərin bir sükut otağı bürüdü. Qız bir çatlaq stəkanda çay gətirdi; Nemət çayı alarkən gözü cənab Baxa sataşdı; üzü sakit idi, gözlərində tühaf bir hüzn var idi. Bir də xəfif bir təbəssüm üzünə yayıldı. – Deyirlər, siz şairsiniz, eləmi? – dedi. Nemət şair deyil idisə də, cənab Baxı razı etmək üçün başını tərpətdi. Bax sevindi. – Mənim qızım da şer yazır, – deyə cibindən açar dəstəsini çıxartdı və qıza: – Al, on yeddinci səbəti aç! – dedi. Qız səbətdən bir kağız bağlısı çıxartdı, Baxa verdi, solmuş və tozlanmış bu bağlının içindən Bax bir qırmızı risalə ayırdı: – Alınız, buradakı “Şehli qönçələr” adlı şeri oxuyunuz. Nemət risaləni əlinə aldıqda sərlövhəsi diqqətini cəlb etdi: Olya Bax. “İlk təcrübələr” sözü onu bir az fikrə daldırdı. “Kim bilir, şair qəlbli Olya atasının üzündən nə faciələr keçirmiş” – deyə düşündü. Bu anda cənab Bax kədərli gözlərini Nemətə dikmişdi. Tələbə “Ey sübhün tərənnümü, ey şehli qönçələr” misrası ilə başlanan şeri oxudu və səsində göz yaşları titrər kimi oldu. Bax da kövrəldi, gözlərində parıldayan yaşlar kirpiklərindən süzülməyə başladı. Anlaşılmaz bir əzab üzünün cizgilərini daha da dərinləşdirdi. Bu dəqiqələr cənab Bax Nemətin gözündə o qədər yüksəldi ki, onun bütün qəbahətləri silindi, əfv olundu. İndi artıq ona qarşı nifrət deyil, acınacaq hisslər duydu... Cənab Bax risaləni geri aldı, diqqətlə büküb qıza verdi və dedi: – Qoy yerinə, sonra on üçüncü səbəti aç. Qız səbəti açarkən cənab Bax ciddi bir sima ilə Nemətə sual verdi: – Mənim adıma heç bir yerdən pul almadığınıza dair söz verirsinizmi? – Verirəm. Bunu yazınız və altından qol çəkiniz. Dürüst yazınız, ay və il unudulmasın. Nemət yazdı və sənədi imzaladı. Cənab Bax kağızı gözlərinə yaxınlaşdırdı, diqqətlə oxudu, sətirlərən təkrar-təkrar göz gəzdirdi, bir qüsur tapa bilmədi: – Bir də məndən pasportunuzu geri aldığınıza dair yazınız. Nemət ikinci kağızı yazmağa başladı. Cənab Bax yenə göz gəzdirdi: – Pasportun nömrəsi və hansı şəhər polisindən verildiyini unutmuşsunuz, – dedi. Nemət sənədi təzələdi. Cənab Bax kağızı təkrar gözlərinə yanaşdırdı. Tədqiq etdi və axırda çantasında gizlətdi. Nemət pasportu böyük bir sevinclə cibinə qoyub qalxdı. – Salamat qalınız cənab Bax! – dedi. Bax əlini Nemətə uzadarkən təkidlə soruşdu: – Mənim adıma heç bir yerdən pul almadığınıza dair söz verirsinizmi? – Verirəm. Nemət cənab Baxın əlini tühaf bir vəcdlə sıxdı və ağır havalı otağı tərk etdi. Küçəyə çıxarkən dünyada ondan xoşbəxt bir adam olmadığını hiss etdi. 1927 * * * Bir qaçqının dəftərindən Yuxudan anlaşılmaz bir nikbinliklə ayıldım. Dünya mənə o qədər gözəl, o qədər cazibəli göründü ki, heyrətimdən şaşdım, qaldım, halbuki vəziyyətim seviniləcək bir halda deyil idi. Bir ay idi ki, fabrikdən qovulmuşdum, yeni iş tapmaq mümkün deyil idi, aclıq da məni tabdan salmada idi. Bunlara baxmayaraq xoş bir hisslə yataqdan qalxdım, geyindim, yuyundum. Birdən mənə bir zəiflik gəldi, vücudumu tər basdı, kürsünün üstə çökdüm, başım gicəlləndi. Bir neçə gün idi ki, bişmiş yeməmişdim, dünən bir parça yavan çörəyi belə güclə tapmışdım. Bu sabah yavan çörəkdən belə məhrum idim. Bir-iki dəqiqə qulaqlarım cingildədi, sonra özümə gəldim. Nikbin və ümidbəxş hiss məni tərk eləməmişdi; dünya yenə gözəl, həyat yenə dadlı idi. Bir də ağlıma bir fikir gəldi – cəld durub, divardan asılan paltarlarımın ciblərini axtarmağa başladım. Dəlik-deşik cibləri birbəbir əlləşdirdim, böyük diqqətlə tədqiq etdim, əlimə bir şey keçmədi. Qəribə burasıdır ki, köhnədən, yaddan çıxıb qalmış pul olar, deyə son həftə hər sabah bu ciblər eyni diqqət və ümidlə araşılmışdı, bir şey tapılmamışdı. Bunu bilə-bilə bu dəfə də paltarlardan şübhə ilə aralandım, fikirləşdim və ümid məni tərk etmədi. Dolaba yanaşdım. Sınıq qapısını cırıltı ilə açdım, camaşırları qaldırdım, üst gözü nəzərdən keçirdim – nə pul və nə də yeyiləcək bir şey gözə çarpdı. Orta gözü daha diqqətlə araşdırdım: bir boşqab, bir fincan və bir sapılcadan ibarət mətbəx müxəlləfatımı bir tərəfə topladım, boş şəkər qutusunu itələdim... Burada da qarın doyuracaq bir şey tapa bilmədim. Təkrar kürsünün üzərinə çökdüm, nəfəs almağa başladım, zəiflikdən vücuduma gələn təri soyutmağa çalışdım... Xoş və tühaf hisslər ruhumu oxşamaqda idi. Bir də məndə bir laqeydlik hasil oldu: yaxşı və yaman, ləzzət və əzab, səadət və bədbəxtlik... gözümdə əsil mənalarını itirdilər. Bu boşluq içərisində ayağa qalxdım, istər-istəməz dolabın alt gözünü nizama salmağa başladım. Qəzet və kitabları bir tərəfə yığdım, kirli camaşırı bağladım və atılıb qalmış köhnə kordon qutuları yerbəyer etdikdə heyrətimdən donub qaldım... siçanlar tərəfindən qaçırılıb burada tərk olunmuş bir parça çörəyə rast gəldim. Bilmirəm hansı bir nagahani qüvvə ilə barmaqlarım bu qurumuş və toz basmış parçaya sarıldı... Bir dəqiqə koridora çıxıb, çörəyin tozunu təmizlədim, qurna altında yudum və sonra dəsmala sarıyıb yastığımın altına qoydum. Oturub, çörəyin yumşalmasını gözləyirkən laqeydlik vücudumu tərk etmişdi. Çörəyi yeyib, eyni hisslə də oteli tərk etdim. * * * Otelçiyə bir neçə yüz frank borcum var idi. Onun üçün qapıdan elə çıxdım ki, otelçi məni görmədi. Küçədə rahat və asudə nəfəs ala bildim. Ac idim, lakin iştaham elə küsmüşdü ki, könlüm nə istədiyini belə kəsdirə bilmirdim. Fikirsiz və müəyyən plansız bir halda küçə ilə getdim. Sena çayına tərəf yönəldim, bir də durdum: yediyim çörək parçası daş kimi mədəmə yığılıb, məni incitməyə başladı. Nəfəsim kəsilən kimi oldu, elektrik dirəyinə söykənib qaldım. Tər vücudumu təkrar bürüdü. Yanımdan keçən bir müsyönün papiros tüstüsü məni bir müddət məşğul etdi. Havada layla duran tüstüyə burnumu yaxınlaşdırıb qoxuladım, dərin bir həzz duydum. İki gün dəf olunmamış tütün nəşəsi bir az sakit oldu və süst fikrim açılmağa başladı. Məndə anlaşılmaz bir ümid canlandı, həyata və yaradılışa qarşı istehza ibraz edən bir təbəssüm dodaqlarımı əydi. Sancıdan özümü toxdadıb, bir az da getdim: fabriklərin mənhus bacaları gözümə sataşdıqda, sinirləndim, içimə dərin bir soyuqluq çökdü, geri döndüm. Məqsədsiz və plansız yürüməmdə yenə davam etdim. Fikrimdə bir boşluq hökmfərma idi. “Dünən” və “sabah” mənim üçün mənadan məhrum idi. Yaxşı, yamanlıq, toxluq və aclıq məfhumlarına qarşı yenə yad və laqeyd idim. Bu boşluq və laqeydlik içərisində yürüdüm. Bir də yolla keçənlərdən birisi nəzərimi özünə cəlb etdi: – Xristofor! – deyə bağırdım. Ayaq saxladı, durdu. Sərt bir nəzərlə mənə ayaqdan başa qədər baxdı, tanımadı. Yaxınlaşdım. Laübalı bir surətdə əl uzatdım: – Bakıda məktəbdə bərabər oxuyurduq, unutdunmu? – dedim. Heyrətəngiz bir təbəssüm üzünə yayıldı, cürətsiz əlini uzadıb, əlimdən yapışdı: – Familiyanız nədir? – dedi. Özümü nişan verdikdə bərk-bərk əlimi sıxdı: – Bağışla, heç tanımadım, – dedi, – təbii deyilmi, o zamandan neçə il keçir? Bir az fikirləşdim, hesabladım, dedim: – On yeddi il! – On yeddi! – deyə içini çəkdi, qəhqəhə ilə güldü və sonra siması cəld dəyişdi: – Bu on yeddi il nə tez gəlib getdi, – dedi və dərin fikrə qərq oldu. Mən də məyus oldum: həyatımın gözəl bir hissəsinin keçdiyini yavaş-yavaş dərk etməyə başladım. Nikbinlik dumanı fövrən qəlbimi tərk etdi və həyatımın nə qədər acı olduğunu duyub kədərləndim. Bir də sancı təkrar məni incitməyə başladı, tər içində divara söykəndim. Xristofor sevinc və heyrətlə: – On yeddi il əvvəl söyləsə idilər ki, bir zaman Parisin kənarında kiçik bir şəhərdə görüşəcəksiniz – inanmazdıq. Gör həyat nə qədər qəribədir... İndi de görüm, burada nə qayırırsan? Nə təhər oldu ki, buralara düşdün? – Oldu, görürsən buradayam. Sən nə vaxt gəldin? Üç ildir buradayam, sənə ilk dəfə təsadüf edirəm.. – Mənim işim uzundur. Gedək qəhvəxanaya bir şərab içək. Getdik və yol gedərkən dostumu nəzərdən keçirdim – başdan ayağa şıq geyinmişdi. Bunun halı məndə ümid doğurdu; dedim: “Yəqin xidməti var, mənə də bir yer tapar, aclıqdan qurtararam”. Halbuki məsələ mənim təsəvvür etdiyim kimi deyilmiş. Qəhvəxanada birinci qədəhdən sonra Xristofor halını anlatdı. – Əzizim, – dedi, ömrümüzün ən ləzzətli vaxtı məktəb zamanı imiş. Ondan sonra yollarımız ayrıldı. Bilirsən ki,mən hərbi məktəbə getdim; daha bir də bu günə qədər görüşmədik. Dünya müharibəsi, vətəndaş davaları, Vrangel ordusunun çəkilib getməsi – bunların hamısında iştirak etdim... təfsilata hacət varmı? – İllərcə sipərlərdə, ölüm qarşısında... Xristofor susdu. Dərin bir yanğı ilə qədəhi başına çəkdi. Papiros çıxartdı. Qutuda qalmış son iki papirosu bölüşdük. Böyük bir həzlə çəkə-çəkə soruşdum: – Bəs Krımdan nərəyə getdin? Mən səni İstambulda görmədim. – Bizi Çanaqqala civarına götürdülər, oradan Yunanıstana qaçdım. Əvvəllər işlərim fəna deyildi: arvadımla bir restoran açdıq. Bir az pul qazanıb bir avtomobil aldım, şoferlik elədim. Bir gün arvadımın bir qrek tacirinə qoşulub getdiyini bildim. Həyatım alt-üst oldu. Məni vaxtilə sevən, yolumda göz yaşları axıdan bir qadının yoxsul günümə təhəmmül edə bilməyəcəyini təsəvvür etməzdim. Haldan çıxdım, dünya bütün ləzzətini gözümdə qaib etdi. Cinayətə qəsd etdim. Bir gün dənizə qayıq seyri yapdıqları vaxt qadını öldürüb, qreki də yaraladım. Xristoforun rəngi üzündən götürülmüşdü, dodaqları titrəyirdi... – Sonra? – deyə cəld soruşdum. – Sonra nə olacaq ki, avtomobilə minib qaçdım, bir şirkətlə müahidə bağlayıb, əmələ sifəti ilə Fransaya gəldim. Məni Parisdən uzaq bir kənddə ziraət işinə qoydular... onda əcnəbinin və qürbətin nə olduğunu anladım. Bunlar bizim müttəfiqlərimiz idi. Axırda “müttəfiq”in nə zibil olduğunu bildim... Xristofor yenə susdu. “Müttəfiq” sözü elə bil Fransada çəkdiklərini təkrar gözlərinin önünə gətirdi. Ruhunda qopan qələyan simasına da sirayət etdi – hiddətləndi, qəhvə dəsgahının qarşısında gəzinməyə başladı. Bir də cəld mənə yanaşdı: – Əzizim, “müttəfiq”lərimizin mənim kimi zabitləri gətirib mehtərliyə qoyacağını bilsə idim müharibənin ilk günü padşahıma və hökumətimə qarşı üsyan yapardım! Mən maraqla: – Neçə aydır Fransadasan? – dedim. – Altı aydır! – Bəs nərədə idin? – Beş ay kənddə işlədim. Sahibim hər sabah məni saat beşdə oyadırdı. Vəzifəm səkkiz at və on beş inəyə baxmaq idi. Bunları təmizlədikdən sonra məni tarlaya göndərirdi. Axşam saat səkkizə qədər işləyirdim. Yeməyimdən başqa mənə beş frank verirdi. Bu da papirosuma və dəlləyə gedirdi. Zatən dəlləyə getməyə belə vaxt yox idi. İşdən çıxar-çıxmaz başımı bir yerə atıb yatırdım... Pasportum sahibimdə, yol kirayəsi də yox – deməli qaça da bilməzdim. Nə isə, bir gün saxta bir pasportla özümü Parisə yetirdim... Bu gün, görürsən, bir yerdəyik. Sözünü qurtarar-qurtarmaz Xristofor qəhqəhə ilə güldü və nəşə ilə məndən soruşdu: – De görüm, harada qulluq eləyirsən? – Heç yerdə! – Bəs necə dolanırsan? – Hər kəs kimi. – Deməli, acsan, otelçiyə borclusan... iləx... xi-xi-xi! Deməli, mənim kimi. – Sən də mi işsizsən? – deyə heyrətlə soruşdum. –Təbii... yoxsa zahirim səni aldatdı? Xristoforu bir də təpədən dırnağa nəzərdən keçirib, şübhə ilə: – Elə! – dedim. – Bu şıq zahirin də faciəli bir tarixi var. Bax, nə qəribə iş oldu. Müharibədən əvvəl xalam qızı Rusiyada bir belçikalıya ərə getmişdi. İnqilab zamanı bunlar Rusiyanı tərk etdilər. Bu günlər xalaqızının Brüsseldən əri ilə Parisə gəldiyini öyrəndim. Yanına getdim... Gözəl bir oteldə görüşdük. Halımı, təbiidir ki, onlara bildirmədim. Zabitlik şərəfini hələ mühafizə edirdim. Əynimdəki paltarlar xalaqızının nəzərini cəlb etdi, məni Paris mağazalarının birinə götürdü, başdan ayağa qədər bəzədi. Bu qədər. Onlar nə qədər burada idi, bərabər gəzib, bərabər yeyirdim. Parisi tərk etdikləri günün sabahından etibarən aclığa davam etmədəyəm. Son frankları bu şərabçıya verəcəyik. * * * Xristoforla yavaş-yavaş Klişi darvazasına tərəf gedirdik. Saat on ikiyə az qalırdı. Nə o, nə də mən danışmırdıq. Birdən sükutu pozdum... – Xristofor, – dedim, – heç olmazsa, həftədə bir dəfə mükəmməl yeməliyik. – Bir yerə ümidinmi var? – deyə yoldaşım cəld soruşdu: – Deyəsən var. Burada bir rus mühərriri var, qaçqınlardandır. Bir qəzetdə şərq məktubları yazır. Məlumatın çoxunu da məndən alır. Əvəzində qazandığının 25 faizini mənə verir. O günü bir Bombey məktubu yazdı, əgər qəzet qəbul etdisə, bu gün idarədən pul alacaq, gedək görək alıbmı. Xristoforun gözlərinə işıq gəldi. Klişi darvazasını keçərkən birdən gülə-gülə soruşdu: – Deməli, mühərrir Bombeyə “getmişdi”. – Təbii, dünən Bombeydə idi, bu gün də yəqin Tehrandadır. İkimiz də qəhqəhə ilə güldük. Klişi meydanına gəldik, sağ tərəfdə Bua küçəsinə döndük və kiçik bir otelə girdik. İlk pillələri çıxmadan divardakı sadə qapını açdıq, qaranlıq, fəna qoxulu bir otağa daxil olduq. Mühərririn mənzili o qədər balaca idi ki, bir çarpayı və kiçik masa zorla buraya sığışmışdı. Kirli yataqdan arıq, pırtdaşıq tüklü bir adam qalxdı. Üzr istədi və üzərindəki qəzetləri döşəməyə töküb dedi: – Xoş gəldiniz, yoldaşlar! Amandır, bir papiros verin! İkimiz də çiyinlərimizi atdıq. Mühərrir bundan məyus olaraq yatağından dik qalxıb, ayaqyalın döşəmənin üzərinə endi və tiryəki kimi masanın və çarpayının altına diqqətlə baxmağa başladı. Sonra hövlnak yürüyüb, boş papiros qutusunu əlinə götürdü, baxdı, hövkələyib atdı. Bir də cəld əyilib, yerdən çəkilmiş bir papiros qırığı tapıb, müştüyünə qoydu, yandırdı. İki nəşəli qullabdan sonra papiros əriyib getdi. Tiryəki mühərririn nəşəsi elə bil bir az yatdı. Ağlı başına gələn kimi oldu; bizə çarpayının üstə yer göstərdi. Oturduq. O da kirli və yırtıq-sökük paltarlarını geyməyə başladı: – Qəribədir, ha çalışırsan qarnını belə doyura bilmirsən, – dedi. – Təzə paltar isə mənim üçün bir məfkurə təşkil edir. Kim bilir, ömrümdə bir də təzə geyim mənə qismət olacaqmı? Hamımız güldük. Sonra mən soruşdum: – Bombey nə oldu? – Yaxşıdır. Bu gün hind millətçilərinin şərəfinə içərik. Müdir çox bəyənmiş. İndi növbət Tehrana gəlir. Rza şahın qürənalarından biri ilə mülaqat yapmalıdır. – Yaparıq, o asandır! – deyə Xristofor mühərririn sözünü kəsdi; – mən Tehranda çox olmuşam. Hər küçəsinə bələdəm. – O!! Bu çox gözəl oldu! Deməli, yaşayırıq! – Yaşayırıq! – Ancaq bir iş var: mənim bu çəkməmi görürsünüzmü? Allahdan can diləyir. Görürsünüz ağzını necə açıb, bunu bir təhər geyib, çəkməçiyə gedərik, sonra da idarəyə. * * * Mühərrir dabanını yerə ehmal qoya-qoya yola düşdü. Mən də bunun bir qoluna girdim ki, çəkməyə güc düşüb, daha da cırılmasın. Bu surətlə çəkməçi dükanına gəldik. Bir qədər də orada gözləyib, idarəyə getdik. Mühərrir idarədən çıxana qədər biz küçədə durduq. Yan tərəfimizdə bir qəssab dükanı var idi. Ətlər səliqə ilə kəsilib, sümükdən aralanıb, mərmər masalar üzərində boşqablara düzülmüşdü. Çəngəldən asılan şaqqalar süni yarpaqlarla bəzənmişdi. Bu cazibəli mənzərəni görərkən xəyalən bu ətləri ləzzətlə qovurdum... yığın-yığın tüpürcək ağzını doldurdu. Qarşımda meyvə dükanlarında alma, armud, muz və portağallar işvəkar bir vəziyyət almışdı. Dilfirib rəngləri ilə adamı cinayətə sövq edirdi... Birdən nəzərim bunlardan aralandı: göylərə çəkilmiş kaşanələr gördüm, küçədən sel kimi axıb gedən avtomobillər gözümə çarpdı... Başıma xudkam fikirlər gəldi, öz-özümə dedim: “Madam ki, mən bu bolluq və zənginlik içində acından ölürəm, yıxılsın bu kaşanələr, məhv olsun bu zəngin həyat!” Qanım coşdu, inqilab hissi bütün vücuduma yayıldı... Bir də mühərririn səsi məni ayıltdı. – Yoldaşlar, – dedi, – bu gün yemək qismət olmayacaq, kassir yoxdur. Pulu, ehtimal, sabah alacağıq. 1927 * * * Son səhifə Bir ay davam edən dəhşətli mücadələdən sonra indi artıq asudə nəfəs ala bilərdi. Çarpayısının üzərində uzanaraq, papirosun tüstüsünü havaya buraxır, düşünürdü. “Bəlkə çocuq ölməyəydi?” – deyə fikrindən keçirdi. Haman, rəngi üzündən götürüldü; ona bir əsəbiyyət gəldi. Cəld yatağından qalxdı. Papirosu kül qabına basıb, otaqda gəzinməyə başladı. Xırda otağında bir-iki dəfə ötəyə-bəriyə gedib, sinirlərini yatırmaq üçün yazı masasına oturdu. Oranı nizama salmağa başladı. Mürəkkəb qabını ortaya, iki tərəfinə güldanları qoydu. Kənara düşmüş biriki kibriti kül qabına atdı. Masanın arxasındakı divara yapışdırılmış bir neçə çılpaq qadın rəsmlərinə və solğun fotoqrafiyalara gözü sataşdı. Bir qrupun içində öz şəklini gördü. İllərdən bəri burada asılan bu qrupu indiyə qədər sanki görməmişdi – heyrətlə onu süzdü; xoşlandı. İyirmi il əvvəlin yadigarı olan bu qrup onun xəyalında bir çox şeyləri ehya etdi. O zaman o yenicə müəllim olmuşdu; iri dairəli bir şapka almışdı, çiyinləri köndələn çinli, işıldar piləkli tujurka ismarlamışdı. Təyin olunduğu kəndə böyük bir həvəslə yola düşmüşdü... İştə, o zaman Xədicəyə rast gəlmiş, evlənmək niyyətinə düşmüşdü... Xədicə göstərilib, əvəzində dul anası gəlin gəlmişdi... Fikri qarışdı. Uzaq xatirələr bir-birinin arxasınca gözünün önündən gəlib keçdi. Bir il sonra qadını kənddə buraxıb, şəhərə gəlmişdi. Burada atası onu el adətincə nişanlayaraq, gözəl toy etmişdi. Üç ildən sonra yenə ayrılmışdılar... Üçüncü qadın gənc ikən ölmüş, özündən sonra bir qız qoyub getmişdi... Dəhşətli əsəbiyyət əl barmaqlarını soyutdu. Qeyri-şüuri bir halda papiros yandırdı, ağzına alıb, kürsünün arxasına söykəndi. Ağzından buraxdığı mavi həlqələrin arasından gözünə bir çox qadın simaları göründü. Bir an sıxılan ürəyi haman açıldı; səbəbsiz bir nəşə ruhuna hakim oldu. Tühaf bir təbəssümlə masasının qutusunu açdı. Bir yığın kağız arasından qalın və yıpranmış bir dəftər çıxardı, masanın üzərinə qoyub gözdən keçirdi. Bir-iki dəqiqə əvvəl xəyalında cövlan edən qadın simaları bütün tərcümeyi-halları ilə dəftərin səhifələrində canlanmağa başladı... Qələmi əlinə aldı. Uzun qovğadan sonra əlli manat pul və bir qədər ev şeyləri ilə razılaşdırıb, üç gün əvvəl yola saldığı Katyuşanın tərcümeyi-halını yazmağa başladı... Birdən qapı döyüldü və “Xəlil Abbasov” – deyə poçtaçı içəri bir məktub atdı. Xəlil masadan qalxdı, məktubu götürərək, sakit bir halda adresinə baxdı, möhrünə diqqət etdi. Anasından olduğunu bilirdi; çünki başqaları ilə irsal-mərsulu yox idi. Zərfi cırdı. “Yenə pulmu istəyir?” – deyə sətirləri gözdən keçirdi. Anası pul istəmirdi, lakin halından şikayət yazırdı. Qocaldığını və oğlunu könlü istədiyini qeyd edərək, nəvəsinin də həsrətdə qalıb atasını arzuladığını əlavə edirdi... Xəlil məktubu masanın üzərinə atdı. Bir az hiddətləndi, papiros yandırdı və çəkə-çəkə qapıya yanaşdı. Qapının şüşəsindən dışarı baxdı. Qarşı tikililərin üstündən tutqun göy görünürdü. Xəlilin könlü də elə tutqun idi. Payızın havası onun vəziyyətini bir qat daha fənalaşdırırdı. Yadına gətirmək istəmədiyi qızı indi onda atalıq hissi oyatdı. Qızına acımağa başladı. Kədərləndi. İyirmi illik macəraları ilk dəfə olaraq onu incitməyə başladı. Gözlərinə yaş gəldi. Döndü və başını yasdığına söykəyib uşaq kimi ağladı. * * * Bir həftə sonra Xəlil gənc bir qız və bir qadınla otağına girdi. Nəzakətlə bunların paltolarını soyundurdu. Yer göstərdi, oturdular. Otağı əlindən gələn qədər bəzəmişdi: yemək masasının üzərinə ağ süfrə çəkmişdi, yazı masası üzərinə süni çiçəklər qoymuşdu. Yataq camaşırını təzələmişdi. Xəlil müsafirlərini fotoqrafiyalarla əyləndirməyə çalışdı. Qızının şəklini göstərdi və anasız qaldığını kədərlə anlatdı: – Mən çox talesizəm! – deyə əlavə etdi. – Nə üçün? – deyə qadın sordu. – Kişinin qadını ölməsinin nə qədər ağır olduğunu bilmirsinizmi? İndi baxınız subaylıq nə fəna şeydir. Çalışıram, qazanıram, lakin heç bir məqsəd təqib edə bilmirəm. Yoldaşım olsa, onun üçün çalışmağım mənə böyük bir təsəlli olardı. Qızım da yetimlik hiss etməzdi... Qadın gülümsədi: – Siz belə ailə dostu olduğunuz halda indiyə qədər subay qaldığınıza heyrət edirəm... Xəlil məsum bir halda: – Heyrət etməyiniz, – dedi, – bu zamanda ailə qüdsiyyətini anlayan azdır. Hər kəs macəra üçün ərə gedir, beş gündən də sonra boşanır. Halbuki mən belə düşünmürəm: insan həyatında bir dəfə evlənməli, gözəl bir ailə təşkil edərək məsud bir həyatın baqiliyinə çalışmalı. Xəlil bir ah çəkərək, dolaba tərəf yönəldi və əvvəlcə hazırladığı konfet, meyvə və pastaları masanın üzərinə düzdü. Qadın: – Aman, niyə zəhmət çəkirsiniz? – dedi. Xəlil cavabında: – Bir zəhməti yoxdur. Pul sərf etmək üçün qazanılır. İndi sizə bir çay da qoyum. Qızla qadın ikisi bir yerdə: – Aman, rahatsız olmayınız! – dedilər. Xəlil məmnun bir təbəssümlə xörək maşınını yandırdı və çaydanı üzərinə qoydu. – Burada hər bir müxəlləfatım yerində, ancaq... evin xanımı yoxdur! – deyə Xəlil gülümsündü. Qadın otağı gözdən keçirərək: – Məncə, – dedi, – bu asan bir işdir. – Bir o qədər də asan deyil! – Nə üçün? – Adam tapmaq çətindir. – Adam tapılar. – Haradadır ki?.. Qadın gülümsədi, sakin səslə: – Tapılar! – dedi. Qız qadının üzünə baxaraq, qızardı və həyəcanını bildirməmək üçün əlini uzadıb, masanın örtüsünü düzəltdi. Xəlil məqsədinə nail olacağını duyaraq nəzakətini bir qat daha artırdı. Qız və qadına çərəz təklif etdi, şən və xoşsifət görünməyə çalışdı. Bu halda çaydan coşmada idi. Xəlil çay dəmləməkdə ikən qadın qızın qulağına bir şey pıçıldadı, qız qıp-qırmızı kəsildi. Xəlil stəkanları masaya gətirərkən qızı şən gördükdə laübalı bir halda: – Bax, çay hazır, tökülməsi də gənc xanıma həvalə olunur, – dedi. Qız təkrar qızardı və qadının təklifi üzrə qalxıb çay tökdü. Xəlil dolabdan iki küpə mürəbbə çıxardı. Qadın bunu görcək: – Aman, nə evdar adamsınız! – dedi. – Ciddən sizə bir xanım lazım... yəqin bu işin düzəlməsinə də mən səbəb olacağam. Xəlil gülə-gülə: – Sizi indidən vəkil edirəm, – dedi. – Eləmi? – Elə! – Ciddən? – Sözüm doğrudur. * * * Üç gün sonra ZAKS Xəlilin pasportuna “Marqarita” adını əlavə edərək, möhrü ilə təsdiq etdi. Marqarita Xəlilin otağına köçdü və on gün tam mənasilə xoşbəxt bir həyat keçirdi. Lakin bu on gündən sonra vəziyyət get-gedə dəyişməyə başladı. Xəlilin mənfi tərəfləri yavaş-yavaş meydana çıxdı. Bunun son dərəcə əsəbi olduğu aydınlaşdı. Əhəmiyyətsiz bir işdən ötrü qadını söyər, ona hiddətlənərdi. Bir ay keçmədən Marqaritanın həyatı acı bir şəkil aldı. Bir gün Xəlil evə gəldi, Marqaritanı qonşuda gördü. Çağırdı: – Sənin qonşuları gəzməyini bilsəydim, həyatımı sənin kimi alçağınn həyatına bağlamazdım, – dedi. Marqarita heyrətlə: – Qonşuya getmək eyibmidir? – Eyibdir! Alçaq! Satqın! Marqarita məsum bir halda: – Rica edirəm məni təhqir etmə! Qonşuda qoca qarı ilə qızından başqa kim var ki?! – Sus! Alçaq! Azğın! Fahişə! Marqarita son sözü eşidər-eşitməz hönkürtü ilə ağladı və buna qarşı nə cavab verəcəyini düşünərkən bir də Xəlil onu itələyib dışarı saldı, qapını bağladı. Marqaritanın səsinə qonşu Anaxanım gəldi. Onu qucaqladı, gözlərinin yaşını silə-silə apardı. Marqarita Anaxanımın otağında hönkürtü ilə ağlamasına davam etdi: – Bax, nə böyük töhmət! Həyatımda təsəvvür etmədiyim bir həqarətə müncər oluram. Anaxanım: – Ağlama, qızım, – dedi, – sən onu tanımırsan, biz yaxşı tanıyırıq. O səni qaçırmaq istəyir. – Nə üçün? Mən ona nə fənalıq etmişəm? Onu rahat etmək üçün bütün gün xidmətçi kimi işləyirəm. Razılıq etmək əvəzinə məni təhqir edir. – Qızım, məni dinlə, o səni qaçmağa məcbur edir. – Nə üçün? – Onun xasiyyəti belədir. Dörd-beş ildir onun qonşuluğunda oluram, ildə neçə qız tovlar, xoş dillə gətirər, sonra incidər, qaçırar, yenisini gətirər. Arvad dəllallığı ona peşə olmuşdur. – Deməli, mən də aldandım, – deyə Marqarita ağlamağa dava etdi. – Mən getməyə razıyam, ancaq yerim yoxdur. Bacımın bir otağı var, ailəsi böyükdür, sığışmır. Oraya gedə bilmərəm. Başqa yerim də yoxdur. – Yazıq, bəs sən buna necə rast gəldin? – Nə bilim, nə bilim, əmək bursasına iş aramağa getmişdim. Orada rast gəldik. Qızıma bir mürəbbi arayıram deyə məni aldatdı. Sonra bacımla buraya gəldik. Özünü elə bir şəkildə təqdim etdi ki, gözümüz qapandı... – Bala, onun xasiyyətidir. Səndən əvvəlki də elə aldanmışdı. Bir qızları da dünyaya gəldi. Çocuqla anası gündə bir, otaqdan dışarı atılardı. Çox vaxt oyuq koridorda yatardılar. Axırda uşaq xəstələndi, öldü. Qadın da bunun zülmünə tab gətirə bilməyib çıxdı, getdi. Marqarita qarının sözlərini dinlərkən qulaqlarına inana bilmirdi. Gənclik təcrübəsizliyi ilə bağlandığı bir adamın bu qədər fəna olacağını heç də təsəvvür edə bilməzdi. İndi Xəlilin ona qarşı olan rəftarının səbəblərini yavaş-yavaş anlamağa başladı. Peşman bir halda göz yaşları axıtmaqda davam etdi. * * * Bir gün Xəlilin naharını verib, qabları yuduqdan sonra Marqarita ərinə tərəf yönəldi: – Müsaidə et, axşama qədər bacımgilə gedim, – dedi. Xəlil hiddətlə: – Get, amma geri dönmə! Görürsən, bir yerdə yaşaya bilmirik! Marqarita məyus bir halda çıxıb getdi. Xəlil papirosu damağına alıb, masaya oturdu. Katyuşanın tərcümeyihalını qurtarmadığı üçün onu tamamlamaq istədi. Dəftəri çıxardı, açdı. Son sətirləri oxudu: “Qızın ölməsi canımı qurtardı – artıq Katyuşa kökündən oynamış ağaca bənzəyirdi; kiçik bir hiddətimdən yarpaq kimi əsirdi...” Burada yazı dayandırılmışdı. Xəlil yazmağa başlamadan əvvəl dəftərin ağ qalan səhifələrini yoxladı; cəmi üç səhifə qalmışdı. Xəlil bir az düşündü... “İki səhifə Katyuşaya bəsdir”, – dedi. – “Son səhifəni də... Marqaritaya həsr edərəm...”. Bu düşüncədən sonra Xəlilə bir nəşə gəldi. Qələmi yerə qoydu, bir papiros da yandırdı. Xəyalı qanadlanaraq papiros tüstüsü ilə bərabər uçmağa başladı. Bir neçə il irəlini görmədə idi – bir sürü qız siması tüstüyə bürünmüş havanı seyr etmədə idi; bir-birindən gözəl, bir-birindən gənc idilər... Xəlilin qanı coşdu, həyatına qarşı olan məmnuniyyətinin həddi yox idi. Qalxdı. Əllərini cibinə qoyaraq, məst bir halda otağı dolandı. Sonra birdən ciddiləşdi. “Katyuşa məsələsini qurtarmalı” – deyə cəld masaya yanaşdı. Qələmi alıb yazdı. * * * Axşam Marqarita evə döndükdə otağın qapısını qıfıllı gördü. Bir az fikirləşdi. Anaxanımın yanına getməli oldu. Bir-iki addımlıq məsafədə olan qapıya yanaşaraq döydü. – Kimsən? – deyə içəridən səs gəldi. Sonra qapı açıldı, qarının qırışmış siması göründü: – Gəl, qadan alım! – dedi. Marqarita girdi və yarımişıq otağın bir guşəsində oturdu. Anaxanım Marqaritaya çay təklif etdi. Marqarita: – İçmirəm, sağ ol! – dedi. – Elə onsuz da sağam, qadan alım, birini iç, – deyə qarı çay töküb Marqaritaya verdi. – Kefin niyə yoxdur? – dedi. Marqarita həyəcanlı gözlərini aşağı dikdi. – Kefini pozma, bir çığıranda sən iki çığır. Elə insafsız adama başqa çarə yoxdur. – Orası düz, ancaq... – Nə ancaq? “Dinsizin öhdəsindən imansız gələr!” “Sənə biz batırana qıyıq soxmalısan”. Elə olmazsa, qədrini bilməz. Marqarita gülümsədi: – Orasını indi-indi bilməyə başlayıram. Görünür, həyat bunu tələb edir. – Bəs nə?! – Bu gün bir komsomolka arqadaşımla görüşdüm. Əvvəl dərdimi ona söyləməyə qürurum yol vermədi. Sonra ürəyim öz-özünə açıldı; başıma gələnləri bir-bir söylədim. Heyrət etdi. “Niyə qadın şöbəsinə xəbər vermirsən?” – dedi. Sonra məni çox məzəmmət etdi. Dedi: “Sənin yerinə olsam, onu bir dəqiqədə otaqdan dışarı ataram”. – Bəs nə?! Mənim evimdə qız uşağı, bundan həya eləmir; gündə buraya bir arvad gətirir. Dinirsən, dava salır. Onu görüm qanına bulaşsın! Marqarita qadının mətanətli sözlərindən xoşlandı. Zatən komsomolkanın sözləri onu olduqca təhrik etmişdi. Onda doğmuş azad qadın fikri və mətin bir mənəmlik haqqını tələb edirdi. Bu günkü Marqarita artıq dünənkinə bənzəmirdi. Çayını içərkən: – Bax, məni yazıq gördükcə, tapdalamaq istəyir. İndiyə qədər nəzakətdən bir şey çıxmadığını anladım. Artıq ona qarşı başqa rəftar lazım... – Bəs nə?! – Heyrət yeri budur ki, bir gün bacımgilə gəldi. Evdə heç kim yox idi. Ayağıma yıxıldı, dedi: “Qulun olacağam”... Mən nə bilim ki, ildə bir neçəsinin ayağına yıxılırmış... – Bəs nə, qadan alım! Onu görüm qanına bulaşsın! Marqarita qarı ilə bir neçə saat dərdləşdi. Əri gəlib çıxmadı, saat on ikiyə yaxın koridorda tappıltı eşidildi. Anaxanımın qapısından bir adam gəlib keçdi. Qarı: – Dur, qadan alım, – dedi, – sonra qapını bağlar, çöldə qalarsan. Marqarita paltosunu götürüb, cəld çıxdı. Otağına girdikdə Xəlil heyrət etdi: onun gəlməyəcəyini zənn edirmiş. Bir də hiddətləndi: – Sənə “gəlmə” dedim, sən niyə gəldin? – dedi. Marqarita mətanətli səslə: – Gəldim, maxüsus gəldim! Marqaritadan gözlənilməyən bu sözlər Xəlili odladı: – Fahişənin dilinə bax! – deyə çığırdı. Marqarita: – Fahişə sənin kimi gündə bir qadın dəyişənə deyərlər, – deyə paltosunu divardan asdı. Marqaritanın bu hərəkətindən Xəlil son dərəcə əsəbiləşdi. Rəngi qaçdı, gözləri çanağına sığmamağa başladı. Söz demək istədi, dili tutuldu. Acımış qurd kimi Marqaritaya hücum etdi. Birinci yumruğu Marqaritaya dəydikdə, Marqarita özündən çıxdı; ona tühaf bir qüvvə gəldi, Xəlili itələdi. Xəlilin ayağı büdrədi – dizi üstə çökdü. Bu haldan istifadə edərək, Marqarita dolabdan mətbəx bıçağını aldı. Xəlil yerindən qalxar-qalxmaz Marqarita dəhşətli bir qışqırıqla: – Bu saat buradan get, yoxsa bu bıçağı qarnına soxaram! – dedi. Xəlil Marqaritanın üzünə baxıb, dəhşətlər duyaraq otağı tərk etdi. Çiskinli hava idi. Bu havada o çox qadınlar yola salmışdı... Bu dəfə özü gedir və qovduğu qadınlar kimi, nərəyə gedəcəyini belə kəsdirə bilmirdi. 1928 * * * Tanqo Onlar ilk dəfə görüşərkən ruhən bir-birinə yanaşdılar. Doktor xaricdən yeni gəldiyi üçün hələ Parisin süsünü daşıyırdı: şıq geyinmişdi, rəftarı mülayim və nazik idi. Söhbət arasında ara-bir fransız sözləri qollanması Zibeydənin son dərəcə xoşuna gedirdi. Fransızca bilmək və Parisi görmək Zibeydə üçün ən yüksək məfkurələrdən biri idi. Doktor da bu məfkurəni təmsil etdiyi üçün onun qəlbinə hakim idi. İstəristəməz doktorun iradəsi Zibeydəyə hakim kəsilərək, onu istədiyi yola sövq edirdi. Axşam ziyarətlərində doktorun qapını tıqqıldatması Zibeydənin qəlbində yaxın və dost hisslər oyadırdı; özü qapıya yüyürür və açdıqda doktor onun dadlı həyəcanını duyurdu. Görüşürdülər. Otaqda yanyana otururdular. Bəzən doktor Zibeydənin nafiz nəzərlərini üzərində duyaraq, cəld dönür, gözü onun qara, mənidar, bir az da süzgün gözlərinə sataşır, ikisi də yaxın bir səadətin üfüqündə şölə kimi parlayırdı. Bir axşam doktor çiçəklər gətirmişdi. Zibeydə onları zövqlü bir təbəssümlə aldı, qoxuladı və bağrına basarkən ona tühaf bir həya gəldi: gözlərini yerə dikdi, incə bir titrəyiş dodaqlarına yayıldı... Ortalığı sükut qapladı və dəqiqələrcə davam etdi. Doktor danışmaq istədi, payız yeli yarpağı əsdirən kimi, rəşə səsini titrətdi. Həyəcanlı sözlər, soyuq su damlaları kimi, Zibeydənin üzərinə tökülüb, onu keyitdi. Zibeydə çiçəkləri vaza qoydu, yanında oturdu, yanağını ovucovuca yapışmış əllərinə söykəyib dedi: – Neçin çiçəklər əbədi deyil? – Çünki onlar gözəldir. Doktorun sözləri Zibeydəni düşündürdü, nazlı gözlərini süzdürdü. Ətrafa dalğın-dalğın baxdı: və nəzəri divardakı güzgüyə sataşdıqda, özünə diqqətlə tamaşa edərək dedi: – Deməli, mən də solacağam. – Yox, – deyə doktor qəti cavab verdi. Zibeydə heyrət içində: – Nədən? Doktor sakit bir səslə: – Çünki sizi qəlbimin dərinliklərində saxlayıram. Zibeydə belə bir cavab gözləmədiyi üçün diqqətlə doktora baxdı. Üzü ciddi idi, gözlərindən atəşli nur parlayırdı. Zibeydə başını aşağı saldı, gözəl bir məmnuniyyət duydu. Sonra gözlərini təkrar doktorun gözlərinə dikdi – oradan doğan cazibəli hisslərə qapılaraq oxşandı, nəşələndi, coşdu. * * * Bir gün bərabər kinoya getdilər. Arxa lojalarda bunlardan başqa kimsə yox idi. Oturdular. Bir-birinin qoluna sarılaraq pərdəyə tamaşa etmədə idilər. Şəkil Avropanın səfalı bir guşəsində şairanə bir eşq macərasını göstərirdi. Zibeydə belə rəsmləri çox sevər, tamaşaya dalar, çox zaman onu bir həqiqət deyə tələqqi edərdi. Bu dəfə də şəkil ruhunun dərinliklərinə qədər nüfuz etmədə idi. Nədənsə bir az da dərdli kimi görünürdü. Tamaşa bitdikdə doktor onun ruhi böhranının səbəbini sordu: – Görünür, şəkillər sizi həyəcana gətirir. – Elə. – Neçün? – Həyatımı bu rəsmlərlə müqayisə edirəm də, kədərlənirəm. – Həyatınız o qədər də fənadırmı? – Fəna deyil... gözəlliyi də yoxdur. Doktor entuziast olduğu üçün bu sözlər ona toxundu: – Həyat, – dedi, – öz-özlüyündə, mücərrəd olaraq, o qədər gözəldir ki, ondan doymaq və usanmaq olmaz. Yalnız insan vəzifəsini bilməli, ömrü süsləməli, onu şairanə bir çərçivəyə yerləşdirməlidir. Zibeydənin kədərli simasında təğyirlər göründü: – Siz həyatı çox sevirsiniz, deyilmi? – Həyat sevilməzmi? – Mənə belə gəlir ki, həyatda bir çox acılıqlar var... nədənsə, bəzən bütün dünya gözlərimə sərab kimi görünür... – Acılıqlar var, ancaq onların olması həyatın ləzzətini daha da artırır. Mübarizə etməli, fənalıqları yox edib, sonra müvəffəqiyyətin nəşəsi ilə yaşamalı. Zibeydə susdu. Doktorun sözləri ona o qədər mətanət verdi ki, həzlərə daldı. * * * Bir gün Zibeydənin anası gənclər üçün evində bir müsamirə tərtib etmişdi – xanım mənsub olduğu zadəgan ənənələrini çox sevərdi. Doktor bu müsamirədə bütün səmimiyyəti ilə iştirak etdi. Gündüzdən çiçəklər və şokolad göndərmişdi. Axşam da şıq geyinmiş bir halda gəldi. Qonaqlar həp tanıdıqları, Zibeydənin dostları və məktəb arqadaşları idi. Çay masasına oturarkən zəng vuruldu və tanışlardan birisi çərkəz geyimli yeni bir sima ilə içəri girdi. Uca boylu, geniş kürəkli, kəskin və xoş baxışlı bu çərkəz nəzakətlə baş endirdi. Ev sahibi xanımın əlini öpüb əyləşdi. Əvvəl məclis onu tutar kimi oldu; üzü bir az qızardı, titrək barmaqları ilə incə bığlarına təmas etdi, sonra ətrafındakılara isinişdi. Onun əzəmət və qüruru, gəncliyin bütün qüvvət və gözəlliyinə malik siması qızların nəzərlərini özünə cəlb etdi. Qızlar pıçıldaşıb qızardılar. Çərkəz təsadüfən Zibeydənin qarşısında oturmuşdu. Zibeydə ona tərəf baxmağa cəsarət etmirdi, sanki əsrarəngiz bir iradə onun varlığına hakim olmağa başlayırdı. Öz könlü ilə qəfəsə girmiş, zindanı asudəliyə tərcih edən bir quş kimi, qəfəsə doğru sövq olunurdu. Doktor həmişəki kimi bütün diqqət və nəzakətini Zibeydəyə həsr etmişdi: onu xoş söhbətlərlə məşğul edir, tatlılar təqdim edib, ara-bir eşq atəşi ilə parlayan gözləri ilə onun çöhrəsinə baxırdı. Eşqin, səadətin, fərəh və sürurun intihası yox idi. Birdən doktorun böyük bir həzz içində çırpınan ürəyinə anlaşılmaz duyğular doldu, indiyə qədər parlaq və şüadar görünən tale ulduzu qara qanadlı şübhələr arasında gizləndi, söndü, öldü. Nəşələr, fərəhlər, xoş çırpıntılar onu yavaş-yavaş tərk etdi. Zibeydəni sərzənişlə nəzərdən keçirdi. Zibeydə vəhy gözləyən bir zahid kimi, çərkəzin məbədinə bağlanıb qalmışdı; süzgün gözləri həp onunla yaşayırdı. Doktor qəlbində bir acı duydu, əvvəl hiddətləndi, sonra ona bir laqeydlik gəlib, sakit oldu. Durub salonun yarımişiq bir guşəsinə çəkildi. Bunun yoxluğu sanki çay məclisində duyulmadı; Zibeydə heç də hiss etmədi. Bir saata qədər davam edən çay ziyafəti doktora illər qədər uzun və sıxıntılı göründü. Davamlı bir intizardan sonra şən gənclik xoş gurultusu ilə salona dolmağa başladı. Ev xanımı piano çalmağa oturdu, hər kəs “tanqo” deyə bağırdı. Musiqi başlandı. Zibeydə fərəhlə doktora yanaşdı: – Parisdən gəldiyiniz üçün, şübhəsiz ki, gözəl rəqslər bilirsiniz, – dedi və totuq əllərini uzadıb,onu rəqsə dəvət etdi. Doktor bir az nəşə ilə: – Təəssüf ki, bilmirəm. – Ola bilməz ki, Parisdə illərcə yaşayasınız da, rəqs bilməyəsiniz. – Doğrudan bilmirəm. – Mənimlə bir dəfə oynayınız. – Ciddən bilmirəm. – Başqaları ilə oynamasanız da, mənimlə oynamalısınız, – deyə Zibeydə boynunu bükdü və yalvarar bir səslə: mənim xatirim üçün! – dedi. Doktor Zibeydənin bu halından daha da mütəəssir olaraq rəqs edə bilməməsi üzündən yandı, yaqıldı. Zibeydə məyus çöhrə ilə geri döndükdə çərkəzi qarşısında gördü: o, nəzakətlə təzim etdi. Zibeydə onun tanqo bildiyini təsəvvür etmirdi... Çərkəzin qüvvətli əli qızın incə belini ehmal qucdu, atəşli qan dalğalarında çırpınan iki gənc çöhrə bir-birinə nəfəsləri duydurar qədər yanaşdı, kökslər birləşdi, havadakı əllər bir-birinə sarıldı... Rəqs başlandı... Bu aləmlə arasında dərin bir uçurum açılan doktor nisbəti bir istirahətlə yumşaq qoltuğa yerləşib, tamaşa edirdi. Sənəmi qırılmış, müqəddəsatı kirlənmiş bir məbud kimi, onun üçün ümid, səadət və məfkurə sözləri mənasını itirmişdi. * * * İki gün idi ki, doktor Zibeydə ilə görüşməmişdi; görüşməyəcəyinə söz vermişdi. Lakin həsrət o qədər qüvvətli idi ki, verilən sözə qələbə çalmada idi; ayrılıq dərdi aman vermirdi. Vücuduna tühaf bir sızıltı hakim idi: yuxusu qaçmış, istirahəti pozulmuş – hər şeydən soyumuşdu. Bu ağır əzaba bir gün də davam edə bildi. Üçüncü gün səbir kasası daşmada idi – ələm onu boğurdu. Otağını gəzib dolandı, dəruni sızıltıdan rahatlıq tapa bilmədi. Oturdu. Heyrətlə bir nöqtəyə baxaraq bir də “Zibeydə!” – deyə səsləndi, hər tərəfdən əks-sədalar eşitdi: bu cazibəli sözdən həzlər duydu. Dərdləri müvəqqəti olaraq yayıldı. Təkrar dərdləndi, mənəvi yalnızlıq bütün şiddəti ilə onu bürüdü. Bu dəqiqələr Zibeydənin varlığı, mülayim səsi, xoş rəftarı ona abi-həyat qədər qiymətli göründü. Görmək, danışmaq, dərdləşmək ehtiyacı daha da şiddət kəsb etdi. Durdu, xəstə halla telefona yanaşdı. Çağırdı. Səsi titrədi, sızıltılı həyəcan havanı doldurdu. Telefondan səs gəldi. Şübhəsiz ki, Zibeydə idi. Bu tanış və dadlı səs əvvəl doktoru qanadlandırdı, sonra eyni səsin “Zibeydə evdə yoxdur” – deməsi, onu yasa batırdı. Təsviri qabil olmayan bir kədərlə geri çəkilib, yaralanmış aslan kimi inildədi. * * * Bu bir həftənin içində olan bütün vaqiələr doktora yuxu kimi göründü. Heç bir şey olmamış kimi şübhələri tamamilə yatdı. Bir axşam da hazırlanıb, Zibeydəni ziyarətə getdi. Qapını tıqqıldadarkən bir zaman sönmüş nəşə onda təkrar ehya olundu. Lakin qapını açan Zibeydəni, onun hərəkətini gördükdə nəşəsi təkrar öldü. Zibeydə həmişəki kimi şən və mülayim deyildi. Doktoru içəri buraxmaqda belə tərəddüd etdi – duruxdu, düşündü və ağızucu: – İstərsiniz, buyurunuz, – dedi. Doktor cəsarətsiz bir halda içəri girdi, şapkasını asqıya atıb, salona daxil oldu. Bir az sonra Zibeydə gəlib, doktordan uzaqda oturdu. Sükut davam edirdi və iki tərəfin də sükutu pozmağa mövzusu yox kimi görünürdü. Bir az keçmiş doktor sakit bir səslə dedi: – Necəsiniz?.. Boş vaxtınızı nə təhər keçirirsiniz? Zibeydə doktorun üzünə baxmağa cəsarət etmirdi, əlindəki kitaba baxa-baxa: – Sağ olun, – dedi, – vaxt gəlir, keçir. Doktor Zibeydənin kitabla məşğul olmasından istifadə edərək, onu diqqətlə nəzərdən keçirdi: simasında qeyri-məmnun halını bəyan edən cizgilər görünürdü, söz söylərkən qaşlarının qalxması hiddət nişanəsi idi. “Artıq hər şey bitmiş” – deyə doktor fikrindən keçirdi: “Eşq ruhi həyəcanın başqa bir ruhdakı inikasından ibarətdir... İnikas görmürəm”, – dedi və ruhi boşluğa daldı. Bu surətlə davam edən sükutu Zibeydənin durub otaqdan çıxması pozdu. Onda doktor boşluqdan ayrılıb, düşünməyə başladı. İdrakı sanki qüvvətləndi. Şüuri olaraq ətrafa göz gəzdirdi. Pianonun üzərində qoyulmuş bir səbət gözəl çiçək gördü. Bunu gördükdən sonra doktor üçün artıq şübhəli və qaranlıq nöqtələr qalmadı; hər şey aydın idi. Durub laübalı bir halda otaqda dolandı. İndi vəziyyətin nə qədər çətin olduğunu anladı. Yeganə çıxacaq yol bir bəhanə ilə buranı tərk edib,... bir daha dönməmək idi. Zibeydə eyni soyuq çöhrə ilə geri döndü. Oturub, kitaba daldı və bir az keçmədən qulluqçu göründü: – Zibeydə xanım, saat səkkizdə musiqi dərsinə getməlisiniz; yəqin unutmuşsunuz, – dedi. Doktor vəziyyəti daha aşkar anladı və xidmətçi gedər-getməz Zibeydəyə yanaşdı, əl verdi: – Salamat qalın, – dedi, – işim var, getməliyəm. Zibeydə məmnun olduğunu gizlədə bilmədi, gülümsündü və barmaqlarının ucunu doktorun əlinə tərk etdi. Doktor onun əlini sıxarkən Zibeydə diksinər kimi oldu. Doktor qapıdan çıxar-çıxmaz qaranlıq koridorda çərkəzə rast gəldi. * * * Bir həftə sonra doktor Zibeydənin nişanlanmasını eşitdi. “Tanqo” – deyərək fikrə daldı. 1928 * * * İmamın zühuru Onların tarixi qısadır: əvvəl üç idilər, şərik idilər; çar zamanı ticarətə başlamış, müsavat zamanı zəngin olmuş, şura vaxtı iflas etmişdilər. Onların biri yarımünəvvər idi; qəzet oxuyur, rusca danışır, Puşkinin dueldə öldüyünü bilirdi. İkincisi mollaxanada oxumuş, Həzrət İbrahimin oda atıldığını eşitmişdi. Üçüncü heç oxumamışdı. Adını güclə yazar, lakin barmaq hesabı ilə bütün varidat və müsafiratını təhqiq edər və müvazinəsinə çalışardı. Başqa-başqa səciyyəyə malik bu adamların adları da səciyyələrinə müvafiq idi; Birinci Zülqüfar Qasanoviç Qasanov, ikinci Qulu Allahverdiyev, üçüncü Məşədi Əli Kərbəlayı Məhəmməd oğlu idi. Ticari fayda və sərvət eşqi bu üç adamı bir araya gətirərək qüvvətli bir şirkət şəklinə salmışdı. Bu şirkətdə Zülfüqarın rolu başqa idi. Bu, ticarətlə əlaqədar müəssisəyə girər, lazımi vəsiqələr əldə edərdi. Qulu vəsiqələr vasitəsilə mal alar, satar. Məşədi Əli ona yardım edərdi. Müsavat zamanı Zülfüqar ticarət nəzarəti məmuru sifətilə Batuma mal yürütməyə icazə alır, yoldaşlarına verirdi. Bu vasitə ilə böyük sərvət qazanmışdılar. Şura zamanı Zülfüqar və Qulu kooperativə girmişlər. Bir zaman sonra kooperativ mallarının xüsusi adamlar vasitəsi ilə qəzaya göndərilməsi duyulmuş, Məşədi Əlinin evində axtarış yapıldıqda böyük miqdarda kooperativ malı tapılmış. Məşədi Əli həbs edilir. İstintaqdan sonra Zülfüqar və Qulu da tutulur. Evləri aranır. Bir çox altun, daş-qaş, xalı və başqa qiymətli şeylər alınıb götürülür. * * * Həbsxanadan çıxdıqdan sonra onlar bütün gün parapetdə oturardılar. Zatən işləri yox, ticarət eləməyə imkan tapa bilmirdilər. Zülfüqar qəzet oxuyur, yoldaşlarına nağıl eləyirdi. Dinləyirdilər, axırda şərhə başlayırdılar. Qulu deyirdi: – Zülfüqar, bu xəbər yalana oxşayır, İngiltərədə işsizlik nə gəzir ki?.. – Qulu, mən də elə zənn eləyirəm, – deyə Zülfüqar başını tərpədir. Məşədi Əli təsbeh çevirə-çevirə onların dediyini təsdiq edirdi. Bir gün bunlar Qarabağdan sürülmüş bir bəylə tanış oldular. Bu bəy də parapet üzvlərindən olaraq bütün günü orada keçirir və arabir Zülfüqarın qəzetindən istifadə edirdi. Papanın Şura İttifaqına qarşı çıxışı bunlarda bir ümid doğurdu. Zülfüqar bu xəbəri oxuyar-oxumaz bəy dirçəldi. Şal çuxasının cırıq qolunu çırmalayaraq dedi: – Həzrət Abbasın bir cüt düşən qolları haqqı, bu yaz iş tamam olub gedəcək. Zülfüqar kənarı yağlı şlyapasını çıxartdı, qeyzlə başını qaşıdı, dedi: – Ona da ingilis deyərlər! Qulu özünü düzəltdi: – Təqvimdə var, – dedi, – il at üstdə təhvil olub. At muraddır. Arzumuza çatacağıq. Məşədi Əli baş barmağı ilə təsbehin danələrini çevirə-çevirə mollasına dayandı və sevinclə: – İstixarə elədim, yaxşı gəldi. Olacaq. * * * Bir gün bəy yox oldu. On gün sonra dəniz kənarında Zülfüqarla görüşdü. – A bəy, görünmürsünüz? – deyə Zülfüqar soruşdu: Bəy istehzalı təbəssümlə: – Allahdan buyruq, ağzıma quyruq olarmı? – dedi. Zülfüqar bəyin kinayəsini anlamadı. – Oturun görüm, – dedi, – sizdə xəbər var. Oturdular. Bəy başladı. – Sənin halın xarab, mənimki xarab. Cibdə də bir qəpik yox. Mal getmiş, mülk getmiş, gündəlik çörəyə möhtacıq. Haqqımızı müdafiə eləməliyik. Zülfüqar tərəddüd içində: – Əlimizdən nə gəlir ki?.. – Çox iş gəlir. – Məsələn? – Yaz əkini gedir, bilirsənmi? – Bilirəm. – Müvəffəqiyyət qazansa, bilirmisən nə olacaq? – Bilirəm, qüvvətlənəcək... – Qüvvətlənəcək deyil, onda dünyada heç kəs buna bata bilməyəcək. Dünyanı titrədəcək. Bizim də anamızı ağladacaq. – Sonra? – Sonrası yoxdur. Yaz əkininə mane olmalı. – Nə təhər? – Təhərini düşünməli. Sən yalnız mən deyənləri elə. – Əlimdən gələrmi? – Gələr, asandır. – Yaxşı. – İş belədir. Mən gedirəm Gəncəyə, sən də yoldaşlarını götür, sabah gəl ora. Amma onlara bir şey söyləmə. Deyərsən ticarət işi var... Sonra bunu bil ki, Gəncəyə gəlməkdən sənə heç bir xətər yetişməyəcək. Bəy Zülfüqara yüz manat yol kirayəsi verdi, ayrıldı. * * * Üç gün sonra Gəncədə görüşdülər. Bəy Zülfüqarı şəhərin kənarında bir evə gətirdi. Oturdular. Söhbət başlandı. – Zülfüqar, bu işdən məqsəd iki şeydir. Əvvəla pul qazanacağıq. İkinci, düşmənimizdən intiqam alacağıq. – İş nədən ibarətdir? – Qulaq as deyim... Möcüzə göstərəcəyik. Zülfüqar güldü. Bəy ciddi sifətlə: – Gülmə, ciddi işdir. Mübarizədə bütün vasitələrdən istifadə etməli. Möcüzə də bir vasitədir. Zülfüqar yenə gülümsündü. Bəy sözlərində davam edirdi: – Məsələ təşkilatdadır. Gözəl təşkil edərsən, nəticə verər. Zatən burada böyük bir təşkilat da lazım deyil. Avam kəndlinin içində möcüzə xəbəri yayılsa, əkini buraxaraq qopub gələcək. – Yaxşı, nə cür başlamalıyıq? – Bizlərdən orada olmayan, bizi tanımayan uzaq bir kənd seçməliyik. Möcüzə üçün Bitli kəndi ən əlverişlidir. Mən buralara bələdəm. Bilirəm... Bu əsnada qapı tıqqıldadı. Bəy çıxdı və bir az sonra əlində bir boğça içəri girdi. – Bunu görürsənmi? – dedi. – Bu paltarı sən geyərsən. Başına yaşıl əmmamə sarıyarsan. – Sonra? – Sonrasını deyərəm. – Bəs yoldaşlarım nə qayıracaq? – Onları Qarabağda və Qazaxda tanımırlar. Möcüzə olan kimi onlar kəndlərə düşüb “gözlərimiz kor idi, imam şəfa verdi” deyə xəbərlər yayacaqlar. Vəssalam. – Elə bu? – Bu böyük işdir. Siz kənd xalqını tanımırsınız. Gör onların arasında möcüzə nə işlər görəcək? * * * Şayiə ildırım qüvvəsi ilə bütün Azərbaycana yayıldı. Min bir rəng aldı: – İmam zühur edib! – Qəbirdən nur çıxırmış, açmışlar, diri meyit çıxıb! – Kor gedir, gözü açılır! – Şil gedir, şəfa tapır!.. Qarabağda biri qollarını ölçərək: – Əli Əkbərin ala gözləri haqqı, qurban olduğumuzu öz gözümlə gördüm, – deyirdi. Şəkidə bir ayrısı: – Əşhədübillah, hindicə gəlitdi, gözü açılıtdı, – deyə and içirdi... Şayiə get-gedə artdı. Bir bəyin və üç tacirin təşəbbüsü yüzlərcə qolçomağa yol açdı. İtirdikləri mövqeyi qazanmaq üçün qolçomaqlar var qüvvələri ilə möcüzə xəbərlərini yaymağa çalışırdılar. Avam xalq yerindən qopdu... Lakin Bitlidə imamdan bir əsər yox idi. 1930 * * * Qayınanın oyunları “Gəlin, gedək qayınananın bağına, Qurban olaq bostanına, tağına, Yara çıxsın qayınananın dodağına!” “Ay qayınana, yediyin kərə ilə bal olsun, Başına örtdüyün əbrə ilə şal olsun, Oğlunu öyrətsən dilin lal olsun!” “Qayınana, bozbaş bişir, Noxud sal ondan bişir; Qoyun əti olmasa, Gəlinin ətindən bişir!” “Doğdun oğul, qayınana, Yedin noğul, qayınana; Oğlunu əlindən allam, Çatla, boğul, qayınana!” (E l s ö z l ə r i) Mənim sizə nağıl edəcəyim qayınana olduqca məşhurdur – bunu tanımayan yoxdur; xeyirə-şərə yarar, bazarda növbələrdə dolaşar, tramvaya minmək lazım gəlsə, pilləkəni yarım saat avara qoyar və özünü içəri soxduqdan sonra da bir saat döyüşər. Adı Hurizad olsa da, Huriyə çox bənzəməz – iri, dolğun burnu, sulu gözləri, sallaq tənəli dodaqları var. Xalis xına tapmadığı üçün başını “türkəsayaq” davalarla boyar, tükləri məzəli bir rəng alar – gah qarğıdalı saçağına, gah da kal qarpıza bənzər. Hurizad xalanın tərcümeyi-halı da saçları kimi rəngarəngdir. On altı yaşında onu zəngin bir hacıya ərə vermişdilər. Doqquz ildən sonra əri ölmüş, dul qalmışdı. On bir il üç yetimə baxmışdır, axırda beli xəncərli, yanı tulalı bir bəyə “qismət” olaraq, il yarım aşiqanə bir həyat keçirmişdi. Bəy hacının pul və mülklərinə “turp əkəndən” sonra yox olmuşdu. Hurizad xala indiyə qədər duldur, kişilərdən darğındırsa da, yenə evlənmək niyyəti ilə uzadılan ələ yox deməz. Lakin... “qisməti” gəlib çıxmır. Oğlu və qızları da nisgilli analarının qeydinə qalmır. Biçarə arvad da dərdi içəri salır, yanır, odlanır, dünyanı bir-birinə qısqanır, oğlunun evlənməsinə belə razı ola bilmirdi. Ev işlərini qurtardıqdan sonra otağın yuxarı başındakı məxmər döşəyin üstə əyləşər, oğlu Mərdanla söhbətə başlardı. Zəmanə işlərini tənqid edər, böyüklərin sayılmamasını, indiki qızların “həyasızlığını” qeyd edərək, nifrətlər yağdırardı. Bir il əvvəl Mərdanın tutduğu hərəkət Hurizad xalanın həyatını alt-üst etdi. Mayın birində Mərdan qulluq etdiyi “Azərneft” əməkdaşları ilə bərabər nümayişə getmişdi. Evə dönərkən anası onda başqa halət gördü; həmişə sərt görünən Mərdan indi oynaq bir hal alaraq, nəşə saçırdı, öz-özünə mahnı söyləyir, gülümsəyir, bir yerdə otura bilməyib, otağı dolaşır, ara-bir güzgünün önündə durub, özünə tamaşa edirdi. Hurizad xala arif idi–məsələni duydu, əvvəl xoşlandı, sonra isə ona bir qısqanclıq gəldi; taxtından əmin olmayan padşah kimi hiddətləndi və dəruni iztirabını zorla susduraraq: – Hə, olmaya bir şey var? – deyə oğlundan sordu. Mərdan qəti olaraq, laübalı bir halda: – Ana, evlənirəm! – dedi. Sanki Hurizad xalanın dişini naşı dəllək çəkdi: arvad diksindi, sanki bir əl gəlib ruhunu qarışdırdı... Evlənirmiş! – Bəs ana? Bir dənə oğul ola o da ananı saymaya, məsləhətləşməyə... Hurizadın da özünə görə mövqeyi var, tay-tuşu var, arzusu var... Oğlu, kim bilir, kimə rast gəldi! Hansı həyasız onu yoldan çıxartdı?.. – Necə yəni evlənirsən? – deyə fikirdən ayıldı. – Evlənirəm, vəssalam! – Ədə, dəlimi olmusan? Sən bir kişinin oğlusan, səni böyüdüb bir mərtəbəyə mindirən var. Sən kimsəsiz deyilsən ki, özbaşına evlənəsən bir el qaydası var, adət var!.. – Çox da olsun! – deyə Mərdan qəhqəhə ilə güldü. Hurizad xala bir az da pərt oldu, cavabdan aciz qalaraq güzəştə getməyə başladı: – Vallah, məni ələ salırsan! – dedi. – Ələ salmıram! – Otur, bir nağıl elə görüm kimdir, nə karədir; əsli-nəsli haradandır? – Əsli-nəslini bilmirəm; Nəriman texnikumunda oxuyur; kimya şöbəsindədir. Sonra neft institutuna girəcək... Mən mühəndis, o mühəndis!.. Hurizad xala bir az fikrə getdi, gələcəyi gözdən keçirdi, gəlinlə dolanıb dolanmayacağını düşündü, oğlunun hərəkətindən xoşlanmadısa da, halını ona bəyan etmədi: Yaxşı, elə oxumuş qızdan ev arvadı olarmı? – deyə ciddi sima ilə sordu. Mən bu gün varam, sabah yox. Bişmişi-düşmüşü kim eləyəcək, uşağa kim baxacaq?.. O gedib başqa kişilərə qoşulduqda onu sənin namusun necə qəbul edəcək? – Hurizad xala yenə susdu, bir neçə dəqiqədən sonra: – Bəs harada görüşdünüz? Aranızı kim düzəltdi? – deyə əlavə etdi. – Özümüz! – “Şirvanın ağ qızları, Çopur-çopur üzləri; Nə molla var, nə keşiş, Kəbini kəsər özləri”... Ay Mərdan, sizinki buna dönüb. Ana nəyə lazımdır ki, yad qızı yaxşıdır. Hurizad xala köksünü ötürüb, gözlərini pəncərəyə dikərək, dərin fikirlərə daldı. * * * O gündən etibarən Mərdan qulluqdan gəlir, nahardan sonra yuyunub, geyinib gedir və saat on ikidə, birdə qayıdırdı. Hurizad xala bir söz belə söyləmir, hirsindən dodaqlarını gəmirirdi. Bir gün Mərdan anasına qızı nişan verib: – Ana, – dedi, – indi rəsmən elçi gedə bilərsən. Səni gözləyirlər. Hurizad xala məmnun deyil idisə də, əlacı da yox idi. Zəmanə uşaqlarından beli bağlı deyil idi – getməsəydi oğlu onsuz evlənə bilməzdimi? Onda halı daha da fəna olardı. Geyindi, getdi. “Hə” verildi. Zahirən gəlin nəzakətli görünürdü. Hurizad xala da son dərəcə mehriban davrandı: – Mənim bir ayağım qəbirdədir. İndi artıq arxayın gedə bilərəm, – dedi və gözlərindən bir neçə damla yaş belə tökdü. * * * Toy olub gəlin gəlmişdi. İlk gündən qayınana ilə gəlin arasında bir uçurum əmələ gəldi. Get-gedə arada narazılıq qüvvətlənirdi. Qayınana oğlunu yalqız bulduqda daima eyni məsələ ətrafında bəhs açırdı: – Oğlum, – deyirdi, – bir qayda var; evdəki ağbirçəyi sayarlar. Çarpayının üstünə uzanır, kitab oxuyur; içəri girirəm, yerindən belə qımıldanmır. O günü mənə soyuq dəymişdi, dedim, gəl quluncumu sındır, ayaqlarımı yu – ağzını əyib, yataq otağına girdi... Belə olarmı?.. İzinsiz çıxır, gedir, yerini də demir... Mərdan anasının uzun-uzadı şikayətlərini dinləyib, hərdən bir etiraz edir və eyni zamanda təsirinə də düşürdü. Lakin qayınanaya əlverişli bir nəticə çıxmırdı; gəlinilə rəftarı daha da fənalaşırdı. Bir dəfə Mərdan evə dönərkən qapıların bir-birinə vurulmasının şahidi oldu; yerində dimdik kəsilib, heyrətlə tamaşa edərkən anası qışqırtı ilə evdən sıçrayıb, qaçmağa başladı; qarğıdalı saçağını andıran tükləri bir-birinə qarışmışdı. Oğlunu görcək dayandı, gözlərindən yaş tökdü. – Nə olmuş, ay ana? – deyə Mərdan həyacanla soruşdu. Qayınana: – Qadan alım; dəli olmuş məni boğurdu, güclə əlindən qurtarıb qaçdım. Hiddətindən Mərdanın rəngi qaçdı, özünü otağa saldı... Buradakı mənzərə heyrətini daha da artırdı: gəlin yataq otağında uzanıb, kitaba dalmışdı. Qəlbi bir istirahətə malik olduğu ərinə qarşı dodaqlarında oynatdığı təbəssümdən bəlli idi. Gəlinin bu vəziyyəti ərinin hiddətini azaltdı. Mərdan həyəcanı güclə, duyulan bir səslə: – Bu arvadı kim döydü? – dedi. – Arvadı döymüşlərmi? – Bəs çığırtını eşitmədin? – Bir çığırtı eşitdim, məna vermədim – qonşuların qovğası zənn etdim. Mərdan bir söz deməyə artıq cəsarət etmədi – gəlinin halət və hərəkəti qayınananın iftirasını təkzib edirdi. * * * Onların bir oğlan uşağı olmuşdu. Uşağın dünyaya gəlməsi evə bir şənlik gətirmişdi. Gənc ata və ana evdə olduqda çocuğu qarşılarına qoyub dindirir, əllərini və başını oxşayaraq, min bir həzz duyurdular. Qayınana bu səadətə qarşı qısqanc və zidd bir vəziyyət almışdı. Gəlin ilə artıq danışmır, içindəki intiqam hissi aşıb-daşır–meydan arayırdı. Ancaq qayınana büruzə vermirdi. Hey düşünüb, fürsət gözləyirdi. Uzun düşüncələr nəticəsində plan hazır oldu: qayınana xəstələndi, özünü “tülkü ölümünə” vurdu. Mərdan evə gələndə vaysılandı, ağladı, onu dərdinin ağır olduğuna inandırmağa çalışdı. Oğlu mütəəssir bir halda: – Ay ana, nəyindir? – deyə sordu. – Ölürəm. – Nə olmuşdur ki? –?! Qayınana susur, köksünü mənalı-mənalı ötürür, gözləri yaşarırdı. Bir neçə gün davam edən bu “xəstəlik” Mərdanı dilgir və məyus etdi. Anasında bir sirr olduğuna qane olaraq, bu sirri öyrənməyə çalışdı. Çox rica etdi, yalvardı – anası bir şey sezdirmədi. Axırda: – Ana, – dedi, – gözünün ağı-qarası bir oğlun var, ona da sirrini deməyib, kimə deyəcəksən. Söylə görüm, nə olmuş? Yoxsa dərdin məni öldürür. – İraq canına, qadan alım, yüz namussuz gəlinlə haramzada uşaq sənə qurban!.. Mərdana artıq söz lazım deyildi – anasının fikrini anladı və inandı. Namusun yayılmış buludları yenidən ruh üfüqlərinə toplandı; dəruni şimşəklərin inikası Mərdanın zəhmli gözlərində parlayıb dəhşət saçdı. * * * Bütün günü divanətək dolaşan Mərdan gecə yarısı evə dönə bildi. Ayağının ucunda yataq otağına girdi – yoldaşı və çocuğu yatmışdılar. İkisini də nifrətlə süzdü. Ağlına ən vəhşi fikirlər gəldi – başı intiqam buludlarında dalğalanırdı. Çocuğun beşiyinə yanaşdı – körpə bir əlini bələkdən çıxarıb, xoş bir əda ilə yanağına söykəmişdi. Mərdan anasının “haramzada” sözünü xatırladı – yarımişıq otaqda çocuğun üzünü tədqiq etməyə başladı: özünə bənzər cəhətlər aradı, tapa bilmədi. Artıq arvadının vəfasızlığına qəti olaraq inandı. Bir də körpə yuxuda gülümsədi, Mərdanın qəlbində təbəssümlə doğan rəhm duyğusu çocuğun təbəssümü ilə də qaib oldu. Namus hissi yenidən vücuduna hakim kəsildi. Cinayət fikri alnını qırışdırıb, dodaqlarını əydi. Arvadını və çocuğu boğmaq istədi... Beşiyə yanaşdı. Əsəbi əllərini çocuğa doğru uzadarkən çocuq yenə gülümsədi. Körpənin məsum yatışı, əlciyəzinin qoyuşu, bütün ədası ildırım qüvvəsinə dönərək Mərdanı vurdu. O geriyə doğru sıçradı. İntiqam hisslərində çırpınan beyni ayılan kimi oldu. Təkrar çocuğu süzdü – körpənin dodaqlarından təbəssüm izləri hələ də silinməmişdi. Çocuğun bu halı gənc ata ruhunun ən dərinliklərinə əks etdi. Qəlbi rahatsız-rahatsız döyündü, atalıq eşqi ilə coşmağa başladı. Qəlbinin anlaşılmaz bir guşəsində doğan əzab atəşi alovlanaraq, onu qaplayıb bütün mətanətini sarsıtdı... “Məsələni aydınlaşdırmaq lazımdır!” – deyərək yataq otağını tərk etdi. * * * Mərdan ayıq bir mühakimə ilə işi incədən-incəyə təhlil etdi. Arvadını və anasını ətraflı danışdırdı. Ortalıqda adi qayınana oyunundan başqa bir şey olmadığı meydana çıxdı. Üç gün sonra qayınanaya ayrıca bir otaq təxsis olundu; ümumi yoldan belə məhrum edildi. Ənənəyə istinadən malik olduğu hüquq tamamilə ləğv olunaraq, heç bir işə qarışmayacağı qərarlaşdırıldı. Gənc ailə asudə nəfəs alaraq, xoşbəxt yaşayışına yenidən davam etməyə başladı. 1932 * * * Yaş söhbətləri Müəllim Mirzə Həsənlə Mirzə Bağır həmişə görüşəndə yaşdan danışmamağa çalışırlar. Lakin danışığı haradan başlasalar, axırda yenə yaş söhbətilə qurtarır. Keçən il Balaqədeşin oğlunun toyunda yaş barəsində uzun-uzadı danışmışdılar, hansının böyük və hərəsinin neçə yaşı olduğu meydana çıxmamışdı. Keçən ildən bəri Mirzə Həsənlə Mirzə Bağır görüşməmişdi. O günü təsadüfən bir təziyə yerində görüşdülər. İkisi də məsələsini bilirdi – bir-birini görcək hər ikisi yaşdan danışmamağı qət etdi. Lakin bir-birilə küsülü deyil idilər ki... Buna görə görüşən kimi: – Xoş gördük, Mirzə Həsən! – Xoş gördük, Mirzə Bağır! Necəsən? – Niyə, dövlətindən. – İş ki, mənim dövlətimə qaldı, onda işin xarabdır. Xa-xa-xa!.. – Nə üçün? Allaha şükür, oğlunun biri mühəndis, biri də yaxında qurtarır, qızının biri doktor, o birilər də oxuyurlar. Özün də pensiya alırsan. – Eh, övladın ataya xeyri nədir? – Sızıldama! Sızıldamaq elə sənin köhnə peşəndir. – Nə vaxt sızıldadım ki?.. – Qırx il bundan əvvəl sən ilk dəfə müəllimlik edəndə də elə peşən sızıldamaq idi. – Bağışlayasan, qırx il deyil, müəllimliyə başladığım iyirmi səkkiz, ya iyirmi doqquz il olar, artıq olmaz! – Xa-xa-xa!.. Neçə yaşın var ki? – Əlli bir, ya əlli iki. – Ay kişi, elə mənimki əlli dördü keçir. Vəba ilində, Allah ölənlərinə rəhmət eləsin, rəhmətlik atam məni yenicə evləndirmişdi. – Allah atana behişt versin! Ancaq evlənməyinlə işim yoxdur. Onu bilirəm ki, behiştlik atan güclə yadımdadır. Qırmızı qurşağı vardı, özünün də əlində uzun təsbehi olardı. – Ey!.. Mirzə Həsən, sən yenə illəri qarışdırdın. Ay kişi, rəhmətlik atam vəbadan çox sonra ölüb, sən deyirsən güclə yadımdadır. Vəba ilindən cəmi qırx il keçmirmi? – Baba-gözüm, nə bilim, tarix yazan deyiləm ki!.. Sözün var, söz danış. Bu yaş söhbətini haradan eşələdin çıxartdın? – Hə, görürsən, yalanının üstü açılanda qaçırsan... İndi səndən bir şey soruşacağam. Amma dürüst cavab ver: Qarğadələn Mələyin oğlunun sünnət toyunda Nazı Ağakişinin Zurnaburun Abbasqulunu öldürməyi yadındadırmı? – Allah ölənlərinə rəhmət eləsin, bu xəbəri mən rəhmətlik qayınatamdan eşitmişəm. Rəhmətlik qayınatam, Allah ölənlərinizə behişt versin, Qarğadələn Mələyin oğlunun kirvəsi imiş. Dəlləyə də bir kəllə firəng qəndi bağışlayıbmış. Kişi gərək sözün düzünü danışsın, bu əhvalatı mən, Allah ölənlərinizə behişt versin, rəhmətlik qayınatamdan eşitmişəm. Mən yalan danışmaram. – Xa-xa-xa!.. Rəhmətliyin oğlu, yalanı elə deyirsən ki, heç gözlərini də qırpmırsan. – Deyirəm axır, sən nə çox gözünü qırpırsan. Xa-xa-xa!.. İndiyə qədər Mirzə Həsənlə Mirzə Bağırın mübahisəsinə sakitcə qulaq asan Hacı Vəli söhbətə qarışdı: – Mirzə, – dedi, – sizin ikiniz də məndən böyüksünüz, yanınızda cürət edib danışıram. Hacının bu ifadəsindən mirzələrin ikisi də pərt olaraq, onun sözünü kəsdi: – A kişi, haradan böyük olduq! Sən də özünü çağa elədin ki!.. Hacı sakit səslə: – Mültəfit buyurun!.. Mirzə Həsən dilgir bir halda: – Mültəfit-zad tanımıram! – dedi. – Mən gözümü açıb, elə səni Təbrizdən qaçaq mal gətirən görmüşəm. Bir dəfə də firəng çiti adına, Allah ölənlərinizə behişt versin, rəhmətlik atama rus qədəyi satmışdın, rəhmətlik atam anama bayram xələti almışdı. Anam bəyənmədi, mənə arxalıq tikdi... Bir gün, Allah ölənlərinizə behişt versin, rəhmətlik dayım tərəkəmə köçündən bir keçi oğurlayıb, bizə gətirmişdi. Keçiyə tut ağacından yarpaq yığanda arxalığımın ətəyi ağaca ilişib cırıldı. Allah ölənlərinizə behişt versin, rəhmətlik atam o gecəsi arxalığın üstündə – nə yemisən, turşulu aş – mitilimə o ki, var,vurdu... Hacı Vəli sakit: – Atan mitilinə vurdu, ya vurmadı, o mənim işim deyil. Ancaq kişi gərək doğru danışsın. Mən qaçaqçılıq edəndə cahıl oğlandım. hələ evlənməmişdim. Rəhmətlik atan Yaftıməlinin qızının üstünə rəhmətlik ananı almışdı... Mirzə Həsən dəbdəbəli bir halda onun sözünü kəsdi: – Hacı, deməli mən hələ dünyaya gəlməmişdim... Hacı, bu mənə kifayət edər – deməli, mən sənin oğlun yerindəyəm, vəssalam... Mirzə Bağır gördün? Mirzə Bağır cəld: – Nəyi gördüm? Heç nə görmədim! – dedi. Hacı Vəli: – Bağışla, Mirzə, səhv elədim! – Bağışlamalı təhərim yoxdur. “Dil dönər, düzünü söylər”... Mirzə Bağır, gördün? Gördün ki, mən səndən kiçiyəm?!. Mirzə Bağır: – Nəyi gördüm? Mən Hacı Vəli ilə yaşıdam ki, səndən böyük olam? Hacı Vəli Təbrizə yol döyəndə mən burnu zılıqlı uşaq idim. Mirzə Həsən şad bir halda: – Onda nə mən vardım, nə zılığım. Deməli, mən sizin ikinizdən də kiçiyəm. Mirzə Bağır: – Ay kişi, sən allah, qoy! Hacı Vəli gülümsədi: – Qoyun görək, məni lap qoca elədiniz. Gündüz çıraq ilə zəncəfilpərvərdə axtarırsınız, amma mən qırğı kimi ov gəzirəm! Mirzələrin ikisi də bir yerdə: – Bunun məsələyə nə dəxli var? Sən burjuy olub, gözəl yaşamısan, qocalmamısan, biz əlli ildir kəndlərdə füqərayi-kasibə balaları oxutmuşuq. Hacı Vəli qəhqəhə ilə gülərək: – Xa-xa-xa!.. Əlli il əvvəl müəllimliyə başlayanda, heç olmasa, iyirmi yaşınız varmı idi?.. Bu halda təziyə məclisinə qapıdan yeni bir adam daxil oldu. Xalının üstündə cüz qiraətinə məşğul olan molla çatlaq gözlüyünün üzərindən onu süzərək: – Allahun-mən qərə-əl fatihə! – deyə məclisi sükuta sövq etdi. Mirzə Həsən yavaş səslə: – A kişilər, bu boş sözləri buraxın da, fatihəmizi verək, görək başımıza nə gəlir, – deyə həlli qeyri-qabil yaş söhbətlərinə xitam verdi. 1932 * * * Qibleyi-aləmin xalısı Şəhərin ən məşhur xalı karxanaçısını vali yanına dəvət edib şahın əmrini bildirdi: – Qibleyi-aləmin dərbarı üçün bir xalı toxutduracaqsan, – dedi. – Bu xalının gərək şərqdə, gərəksə qərbdə əmsalı olmamalıdır. Karxanaçı “qibleyi-aləm” sözünü eşidər-eşitməz titrəməyə başladı. Bir neçə dəfə udqunub, əlini gözünün üstünə qoydu: – Gözüm üstə! – deyə dodaqlarını qımıldatdı. Sonra bir az özünə gəlib, – böyüklüyü necə olacaq? – deyə sordu. Vali yerdən bir kağız götürüb ona baxa-baxa: – Boyu 28, eni isə 14 arşın olacaq: qibleyi-aləmin salonunun içi boyda. Karxanaçı neçə illik təcrübəsində belə bir xalı toxutdurmamışdı. Məsələnin nə qədər qorxunc və məsul olduğunu duyaraq təkrar titrədi və eyni zamanda əlini gözünün üstünə qoymağı unutmadı. O biri gün işə başladı: on günlük məsafədəki meşəyə bir dəstə adam göndərilib, ən yüksək ağaclar seçilib kəsildi, atlar qoşuldu, ağacları şəhərə gətirdilər. Şəhərin adlı ustaları səfərbərliyə alındı. Bir tərəfdə dəzgah hazırlanır, o biri tərəfdə yun daranır, iplik, əriş-arğac əyrilir, nabatı boyalarla ip boyanırdı... Hana quruldu. Ustabaşı kənarda durub, muğamatla təlimat verir, qabarlı əllər ilmə düyürdü. – Bir! Birini keç, bir də! Baş cəllad əlində. Üç il hər səhər tezdən yarıac işçilər gəlib, mahnı tərzində söylənən təlimatı dinləyərək, axşama qədər ərişləri nalələndirirdilər... Xalı toxunub, başa gəldi. Valiyə xəbər göndərildi. Vali bir dəstə hökumət məmurları ilə orada hazır oldu. Karxanaçının sevincinin həddi yox idi. Əlləri döşündə təzim edərək valinin ətrafına fırlanırdı... Ustabaşı qayçısını əlinə götürüb, dəzgahın üstünə çıxdı. Xalı yerə düşüb xarab olmasın deyə dəzgahın arxa tərəfinə bir sıra işçi düzdülər. Bunların vəzifəsi kəsilmiş xalını havada tutmaq idi. Ustabaşı kəsməyə başlarkən “bismillah” səsi havanı titrətdi. Ustabaşı kəsir, ancaq qorxusundan əlləri titrəyirdi – xalının əyri və kirs olmasından qorxurdu. Karxanaçı valiyə xoş gəlmək üçün arabir salavat çəkilməsini təklif edir, əlvan səslər uzun müddət emalatxananı doldururdu... Bir də bir gurultu eşidildi. Kəsilmiş xalı dəzgahdan qopub, işçilərin başına düşdü və hamısını qaplayıb yerə yıxdı. Xalının altından tutqun qışqırtılar eşidildi. Bir qışqırtı zarıltıya dönüb, inləməyə başladı. Lakin məmurlarla karxanaçının salavatı iniltiyə qələbə çaldı. Xalını dəzgahdan qurtarıb, kənara çəkdilər. Ustabaşı onu həyəcanla süzdü–bir yerində qüsuru yox idi, xas boyalar bir-birinə qarışaraq çıraq kimi yanırdı. Hər kəs əli döşündə iftixarla tamaşaya dalmışdı. Dərin sükutu inilti pozdu. Dəzgahın arxasından yerində ilan kimi qıvrılıb qalxan bir işçi nəzəri cəlb etdi. Sol qolunu yanına qısıb, göz yaşları axıdırdı. – Sus! Bu nə ədəbsizlikdir? – deyə karxanaçı ona yanaşdı. İşçi əhəmiyyət verməyərək etirazında davam etdi. Karxanaçı təkrar: – Qibleyi-aləmin mübarək xalısının üzərinə göz yaşı tökmə, atanı yandırarlar! – dedi. – Yandırsınlar! Bundan artıq daha nə yandıracaq – qolum sınıb, şikəst oldum. Külfətimi kim saxlayacaq? İşçinin rəftarı ustabaşını da oraya cəlb etdi. Onu zorla çəkib emalatxanadan çıxarmaq istədilər. Çığırıb söyüşlər yağdırdı. Bunlardan yaxasını kənara çəkib, xalının üzərinə sıçradı. Hər tərəfdən: – Qibleyi-aləmin xalısını napak eləmək olmaz! – deyə etirazlar və hədələr eşidildi. Bu dəfə məmurlar da ona hücum etmək istədi. İşçi cəld yüyürüb dəzgahın yanındakı bıçağı qapdı və məmurlar ona çatana qədər xalını ortasından cırdı. 1934 * * * Aprelin birində Bunlara hər gün səhər saat on birdə bulvarda rast gələ bilərsiniz: qışda yel tutmayan, yayda günəş görməyən bir skamyaları var. Əsəd bəy ortada, Mirzə Zülqədər sağ tərəfdə, Ocaq Naşid də sol tərəfdə oturar. Bu adət pozulmaz. Yalnız bu deyil: bunların bir çox sabit adət və qaydaları da var. Məsələn, kimsə kimsənin keçmişi ilə maraqlanmaz, gündəlik məişət məsələləri mövzusundan bəhs olmaz, siyasətdən uzaq qaçılar. Bu olduqca yaxın və səmimi dostlar bir-birinin evinə getməz və biri digərinin ailə vəziyyətindən xəbərsizdir. Halbuki dostların özlərinə məxsus tarixçələri var. Əsəd bəy vaxtilə vilayət dəftərxanası tərcümanı olmuş; biriki məqalə ilə “Şərqi-Rus” qəzetində iştirak etmiş və bir zaman pyes yazmaq moda təşkil edəndə Əsəd bəy “Cəhalət qucağında” adlı bir dram belə yazmışdı. Lisaniyyat marağı dövrü Əsəd bəy islahatçı olaraq meydana atılmış və fars-ərəb kəlmələri yerinə türk sözlərinin işlənməsini təklif etmişdi; məsələn: “xoruz” əvəzinə “qızıl pipik quş”; “musiqi” əvəzinə “zırzır”; “münəccim” əvəzinə “ulduza baxan” və qeyriləri. Mirzə Zülqədər gimnaziyada elmi-ilahi müəllimi olmuş bir adamdır. Ərəb və farscaya vaqifdir. Dindardır və bütün dünya fənlərinin qurandan iqtibas olunmasına qanedir. Elmin hansı bir sahəsindən bəhs açılsa, “onu bizdən götürüblər, bax, ayeyi-şərifə nə buyurur” – deyə bir ayə və ya hədis söylər. Mirzə Zülqədərin təsəvvürüncə quran xarüqədir: darvinizm, dəmiryol, dizel maşını, hətta qramofondan da orada məlumat verilmişdir. İntəhası, biz cəhalətdə qalmışıq da, istifadə etməmişik. Ocaq Naşid keçmişdə xalı taciri olub, “Məşədi Ocaqverdi və bəradəran” firması ilə məşhur idi. Nuru Paşa Bakıya gələndə bir mədhiyyə yazıb, “Hərbi medal” belə almışdı. Özünü böyük türkçü bildiyi üçün dünyanın ən böyük adamlarını da türk bilər. Şekspirin anası Ərdəbil çəngilərindən Qızyetər adlı birisi imiş ki, bir ingilis missionerinə qoşulub, Londona qaçmış; Tolstoyun ulu babası, üçüncü İvanın Şamaxı səfiri olduğu zaman lahıclı bir qıza bənd olub, evlənmiş imiş; Hafizin atası türk imiş, onun üçün Hafiz: “Əgər on türki-Şirazi bədəst arəd dili mara...” deyə milli qanını biruzə verir... Xülasə, bu əlvan keçmişli dostların vaxtilə hərəsi bir mötəbər sima olmuş, dövranlarını sürüb, qocalmışlar. İndi artıq çox da şərəflərinə müvafiq işlə məşğul deyillər: evdəki çocuqları havaya çıxararlar, kooperativlərə şey dalınca göndərilərlər. Bu işləri yerinə yetirdikdən sonra, gündə bir-iki boş saatlarını dəniz kənarında lətifə söyləməklə keçirərlər. Lətifə söyləməkdə də dostların müəyyən üsulları var: Lətifə eşidilmişsə, “fışşş!” – deyə səslənərlər, söyləyən başqa bir lətifəyə keçər. İki həftəlik soyuq dostları bir-birindən ayırmışdı. Hava bir az açılan kimi oldu. Dostlar haman, bulvara qoşdular. Mirzə Zülqədər hamıdan sonra gəldi. Bunun xəstə baxışı, yavaş yerişi o birilərin nəzərini özünə cəlb etdi: Əsəd bəy adi laübalılığı ilə: – A Mirzə, – dedi, – deyəsən, gönü suya verəcəksən, nə olub? – Axır vaxt ürəyim məni çox incidir. – Deməli... öləcəksən, ha-ha-ha!.. Nə eyib edər ki, adam ölər də... Ocaq Naşid gülərək: – Dərd burasındadır ki, halvasını yeyə bilməyəcəyik. Mirzə mətin səslə: – Bunlar adi işdir – deyin görüm təzə lətifədən nəyiniz var? Ocaq Naşid Molla Nəsrəddin lətifələrindən birini başlamaq istədi, iki tərəfdən də “fışşş!..” səsi eşidib susdu. Əsəd bəy çal bığlarını yuxarı qaldıraraq: – Yanı, yoxunuzdur ki? – deyə dostlarını süzdü və müzəffər bir səslə: – yanın, çatlayın, yenə təzə lətifə məndə olar. Sabahdan axşama qədər it ayağı yemiş kimi şəhəri ayaqlayırsınız da, təzə bir şey öyrənə bilmirsiniz... Mirzə: – İndi sən də bir şey deyəcəksən, yaxşı ola, pis ola – məlum deyil, yer-göycə minnət qoyacaqsan, – deyə Əsəd bəyin sözünü kəsdi. Əsəd bəy başladı: – Birisi keçmişdə qulluq axtarırmış, pristavın yanına gedir, yer istəyir. Pristav deyir: “Sabah gəl”. Sabah gedir, eyni cavabı alır. Bir ay gedir-gəlir, elə pristav “sabah gəl” deyir. Nəhayət, bu bir tüfəng götürüb gedir və “sabah gəl” cavabını aldıqdan sonra çıxıb dəftərxananın qabağında havaya güllə atır. Qorodovoylar tökülüb bunu tuturlar. Xülasə, nə başağrısı, pristavın hüzuruna gətirirlər. Güllə atdığının səbəbini soruşurlar. Deyir: – “Sabah gəl”i öldürürdüm. Artıq “sabah gəl” yoxdur. Dostlar gülüşdülər. Mirzə süni də olsa, daha da çox güldü. Əsəd bəy bir az pərt: – Deyəsən, lətifə bir az duzsuz oldu? – Yox, bu lətifə münasibəti ilə bir ayrısı yadıma düşdü. – Söylə, söylə! Mirzə istehzalı təbəssümlə: –Bu lətifə deyil, – dedi, – olmuş işdir. Bir gün qəbiristanlıqdan dönürdüm. Yolda odun şələli bir adama rast gəldim. Mənə salam verdi. Salamını aldım. Dedi: “Ay qardaş, yol uzaq, qoy bir məzəli şey nağıl eləyim, bir az gülüşək”. Doğrusu, hərifin təklifi xoşuma gəldi. Razı oldum və gülməyə hazırlandım. Başladı: Bir gün, – dedi, – qışda kəndin yanından keçirdim, üstümə on-on beş it düşdü... Əyilib qardan götürüb, bu itin üzünə vurdum, qardan götürüb o itin üzünə vurdum...” Mən hekayənin can nöqtəsini gözləyirdim ki, gülüm... bir də gördüm bu adam şələnin altında az qalır gülməkdən ölsün. Məsələni anladım – gülməli yer elə itlərin üzünə qar atmaqda imiş. Mən də buna qoşulub, qəhqəhəyə başladım. Dostlar Əsəd bəyin üzünə baxaraq gülüşdülər. Əsəd bəy qızardı, lakin özünü itirməyərək: – “Bir abbasını bəyənməyən beş şahı çıxarar” – hünəriniz var eşitmədiyim bir lətifə söyləyin. Heç gülməli olmasın – ona da razıyam. Mirzə ilə Ocaq Naşid fikrə daldılar: bütün bildikləri lətifələri xatırlayıb, yenisini tapa bilmədilər. Birdən Mirzə Zülqədər altun xəzinəsi tapan adam kimi sevinərək ayağa qalxdı: – Lap təzəsini tapmışam, – dedi. – De! De! – Bir gün Bəhluli Danəndə qonaqlıqda idi. Xörək gələndə məcməisini götürüb arxasına qoydu... Əsəd bəyin: – Fışşş! – deyə qalibiyyət duyduran səsi eşidildi. – Məcməinin üstündə itlər boğuşdu... Bəhlul dedi ki, mənə deyirsiniz dal yana bir şey qoy, lazım olar. Görürsünüz, qoydum, üstündə boğuşma düşdü... Ocaq Naşid cəsarətsiz bir halda başladı! – Qonşumuzda Lotu Həsən adlı bir baməzə adam var. Bir gün bunun həyətinə arıq, qoturlamış, gözləri şıpalaq bir it gəlib çıxır. Həsənin itə yazığı gəlir, ona bir parça ət verir. Arvad bunu görüb, başlayır kişini danlamağa. Həsənin üzü çox danlanmışdı, öyrənmişdi. Həmişə arvadı danışanda o sakit durub gülümsünərdi. Bu dəfə gülə-gülə: – Arvad, – dedi, – sənin pulun olmayanda bir yerdən istəyirsən, heç olmasa əlini cibinə salırsan... Bu itin dili yox, tanışı yox, cibi də yoxdur ki, kefi olmayanda əlini cibinə salsın... Lətifəni dostlar çox bəyəndi – güldülər. Cib məsələsi Əsəd bəyə hər şeydən artıq xoş gəldi; uzun-uzadı təkrar edib, güldü. – Sən öl, Ocaq Naşid, – dedi, – itin cibi olmaması çox qəribədir... Bu saat burada araq olsaydı, sağlığına ekstra içərdim. Mirzə başını tərpətdi: – Araq olar, pul yoxdur. Gəlinlərim bazarlığa verilən pulun hesabını qəpiyinə qədər məndən alırlar. Əsəd bəy ailə məsələsinə qarışmaq istəməyərək, təkrar cib məsələsinə döndü və yenidən gülməyə başladı. * * * Aprelin birində səhər saat on birdə Əsəd bəy dəniz kənarında oturub, dostlarını gözləyirdi. Bir az sonra bulvarın qapısında Ocaq Naşidin iri heykəli göründü. Həmişə aram ilə yürüyən Naşid bu dəfə sürətli addımlar atırdı. İrəliləyib, həyəcanla: – Nə oturmusan? – deyə Əsəd bəyi heyrətli baxışla süzdü. Əsəd bəy adi gülüşlə: – Oturmuşam, əlimin də içindən gəlib. Nə vecimə, Allaha şükür, cibim var, kefim olmayanda əlimi cibimə qoyuram. Ocaq Naşid üzündə süni kədərlər nümayiş etdirərək: – Mirzənin başına gələni bilmirsən ki? – dedi, bir saat əvvəl biçarə... vəfat etmişdir. – Əşi, nə deyirsən?.. Yoxsa aprelin biri münasibətilə məni aldadırsan? Naşid and içərək Əsəd bəyi inandırmağa çalışdı: – Vallah, doğru deyirəm! Bilirsən ürəyi xarab idi, sancıb, bir saat sonra öldürüb. Əsəd bəy inanar-inanmaz bir halda qalxıb getdilər. Xırda bir otaqda dəmir çarpayıda üzü şalla örtülmüş bir adam uzanmışdı. Gənclər girib-çıxır, yaşlılar ətrafda dayanaraq susmuşdular. Ağlamaq səsi eşidilmirdi. Əsəd bəylə Ocaq Naşid də bir guşədə durub, onlara yaraşmayan kədərə daldılar. Lakin Əsəd bəyin kədəri ciddi deyil idi – o, Mirzə Zülqədərin ölməsinə inanmırdı, nədənsə bu işləri bir aprel oyunu zənn edirdi. Bir aralıq otaqdakılar koridora çıxdılar. Əsəd bəy bundan istifadə edərək, cəld çarpayıya yanaşıb gülə-gülə: – Ay lotu, məni aldatmaq istəyirsən? – deyə Mirzəni qıdıqladı. Mirzənin bədəni Əsəd bəyə tühaf göründü. O bir az duruxub susdu, sonra cəsarətsiz bir halda əlini uzadıb baş tərəfdən şalın ucunu qaldırdı. Mirzənin üzünə ölü rəngi çəkilmiş, qapalı gözlərinin cizgilərinə əzab izləri həkk olunmuşdu... Əsəd bəy ilan vuran adam kimi dəhşətlənib geri çəkildi: – Əşi, sən allah, adam da aprelin birində ölərmi? – Hər kəsə desən inanmayacaq, – deyə hönkürtü ilə ağladı. 1934 * * * Xasiyyətləri tutmamış “Əli, Vəli, Pirvəli, Üçü ondan irəli, Pambıq atan, qoz satan, Rəhmətlik sənin atan, Bir də bu köndələn yatan” Xalq rəvayəti Əhməd kişi adlı bir qocanın həyətə daşınması kirəçiləri çox maraqlandırmışdı. Bu kimdir? Arvad-uşağı yoxdurmu?! Qoca hər kəs üçün bir sirr kəsilmişdi. Onun xırda gözləri, sınıq darağı andıran qaşları, bürüşmüş badımcana bənzər iri burnu, yoluq saqqalı, boğazından sallanan şiş tüklü şəlpələr – hamısı sanki “Yaxın gəlmə, həşrini qataram” ifadəsi ilə dolu idi. Bir neçə dəfə ona rast gəlmişdim, məni şiddətli baxışı ilə süzmüş və qaşları ilə oxlayan kimi olmuşdu. Hər gün bir çox qocalara rast gəlirik, bunların üzlərində həyat qürubuna məxsus bir hüzn var, ancaq bəzisində bu duyğu dərin, bəzisində isə səthi ifadə olunur. Əhməd kişinin çöhrəsindəki ifadə bambaşqa idi: əzab hiddətə, hiddət də nifrətə qarışmışdı. Hər gün Əhməd kişiyə təsadüf etməm adət şəkli alaraq, ona alışdım və bu da başqa qocalar arasına keçib unuduldu. Bir axşam qapım açıldı, Əhməd kişini arasında gördüm. Yoğun ağacına söykənərək, qaşlarını oynadırdı. – Buyur! – deyər – deməz, – Bağışlayacaqsan, zəhmət verəcəyəm, – deyə gəlib göstərdiyim yerdə oturdu. Qara buludlar arasından parlayan təsadüfi şəfəq kimi, üzündə təbəssüm oynayıb, qaib oldu. – Şair olduğunu eşitdim, – dedi. – Nə olar, elə bu da bir işdir. Biz qədrini bilirik, yəqin böyük də işdir. Olmasaydı, Firdövsiyə bu qədər cah-cəlal düzəltməzdilər. Ancaq yerinə düşməklədir. Rüstəm pəhləvanın nağılını çox eşitmişəm. Hünərli adam imiş... Nə olar?.. Amma belə bilirəm, bəlkə mən qələt başa düşürəm, savadım yoxdur – bağışla, başağrısı verirəm – belə bilirəm, axır Firdövsi indi olsaydı... bizə də nəzər yetirərdi. Biz yəni adam deyilik, bizim də dərdimiz var... Əhməd kişi susdu. Arxalığının cibindən tənbəki kisəsini çıxartdı, çubuğunu əvvəl püfləyib, sonra doldurdu. Tələsməyərək kibrit yaqdı, qaşları qanadlanaraq enib-qalxdı, tüstü bığlarının arasından burulaburula çıxmağa başladı. Bağışla, baş ağrısı verirəm. Onu demək istəyirəm ki, biz də adamıq. Bizdən sonra gələnlər də bizim dərdimizi bilməlidirlər... Bağışla, başağrısı olur, mən deyim, sən yaz, indi bir şey də olmasa, olmaz... bir şey ki, itirmirik... Heç olmasa ürəyimi boşaldaram... Qocanı ürəkləndirdim. Söyləməsini rica etdim. Bir çox müqəddimə və haşiyələrdən sonra başladı: – Oğlum çoxdan ölmüşdür. Bircə övladım vardı. Arvadı üç ay keçməmiş birisinə qoşulub ərə getdi. Bir yetim qız qalmışdı, onu da yanımda böyütdüm. Daha nəvədir, zarafat deyil, adamın canı-ciyəridir, əlimdən gələni əsirgəmədim. Yamanyaxşı böyütdük. Onu deyim ki, zəmanədən geri də qalmadı: oxutduq, mamalıq attestatını da aldı... Bağışla, başağrısı olur. Bir gün nənəsinə demiş ki, ərə gedirəm... Onda on altı yaşı var idi, hələ oxuyurdu... Nə deyim? Nə məsləhət, nə məşvərət, özü sevib, alışıb-verişiblər. Heç olmasa bir saqqal altından keçə: “Ay baba, sən zəhmətimi çəkmisən, qoca, dünyagörmüş adamsan, bir de görək razısanmı?” – Heç! Tövbə, bir kəlmə də olmadı. Bir gün gədə də gəldi çıxdı. Mütrüb sifətli birisi. Dedim, canı çıxsın. Xülasə, başağrısı olur, sürükdü getdi. Yenə əlimizdən gələn hörməti elədik, yaxşı da cehiz verdik. İki ay tamam olmamış geri qayıtdı. Axırı belə olacağını bildiyim üçün heç bir şey soruşmadım. Nənəsinə demiş ki, xasiyyətimiz tutmadı... Xülasə, bağışla başağrısı verirəm, başı batmışın uşağı varmış, yüz manat da həkimə verdik bici tələf etdirdik. Yenə məktəb başlandı, oxudu, qurtardı. Qəzalardan birinə qulluğa getdi. Doqquz ay keçdi. Bir gün qapı açıldı, şələli bir hambal içəri girdi. İki pud düyü, üç pud un, bir pud yağ, zoğal axtası, əvəlik qurusu, bir də bir uzunboğaz çəkməli oğlan gəldi. Heç dinmədim. Dinsəm nə çıxacaq, babanın saqqalına baxan kimdir. Xülasə, gündə plov, içki, qaş-atma, göz oynatma. Mən də düyü yemirəm, zəhrimar uduram... Xülasə, başağrısı verirəm. Bir ay da keçmədi, dava-dalaş başlandı. Uzunboğaz çəkməli igid acıq eləyib getdi. Səbəbini arvaddan soruşdum, dedi: “Xasiyyətləri tutmamış...” Bir gün sonra başıbatmış nəvəm də yoxa çıxdı... Uşaq saldırıb, azarlıxanada yatırmış. Əhməd kişi titrək əlləri ilə kibrit yaqıb, çubuğu yenidən odladı, yanaqlarında batıqlar əmələ gətirərək bir qullab vurub, sözlərinə davam etdi: – Azarlıxanadan iynə yemiş it sifətində qayıtdı; sapsarı saralmış, güclə ayaq üstdə dururdu. Bir az da evdə yatdı. Yedi, içdi, özünü durultdu, yenə axşam gedib gecənin yarısı gəlməyə başladı. Bir gün, bağışla, bacıoğlu, başağrısı olur, qapı döyüldü. Gedib açdım. Qucağı uşaqlı bir arvad gəldi. Elə bizim arvadı görər-görməz ağzını açdı, gözünü yumdu. Bir elə şapbıldaq düşdü ki, evdə sağ stəkan, salamat nəlbəki qalmadı... Nə başını ağrıdım, bacıoğlu, çubuğu üzümə söykəyib, elə otduğum yerdə həyamdan öldüm... Sonra işi başa düşdüm: nəvəm bu quçağı uşaqlı arvadın ərini yoldan eləyib, evlənmək istəyirmişlər... Dedim, cəhənnəm, qoy nə olur olsun, təki bu başıbatmış cəhənnəm olub getsin, canım qurtarsın... Getdi. Haraya getdiyinin fikrində deyildim. Eşitdim kişi ayrı bir otaq tutub, bərabər yaşayırmışlar... İnanırmısan, bacıoğlu, bir neçə ay keçmədi, yenə qayıtdı gəldi... Bu dəfə mən özümü saxlaya bilmədim: arvadı nəvəmə, nəvəmi də arvada qatdım, o ki, var döydüm. Arvada dedim: “Dur!”. Dedi: “hara?”, dedim: “Zaksa”. Getdik. Adımızı dəftərə yazdılar. Gözlüklü bir mirzə vardı, dedi: “Əmi, ayrılmağınızın səbəbi nədir?” Dedim: “Oğlum, xasiyyətimiz tutmadı”... Əhməd kişi qaşlarını oynadaraq, xırda gözlərini üzümə zilləmişdi, sanki məndən iztirabını təskin edəcək sözlər gözləyirdi. Mən onu qane edə biləcək bir cavab tapa bilmədim. 1934 * * * İki çocuq Kəndin kənarındakı böyük qoz ağacının altında qurulmuş mağarı çoluq-çocuq bürümüşdü. İçəridə toy idi: zurnaların səsi ahılı-cahılı nəşələndirərək süzdürürdü, hər kəs bu xeyir işə bacardıqca bəzəklidüzəkli gəlmişdi, iri heybətli papaqlar, təpmə qəhvəyi çuxalar, qıvraq patava və çarıqlar mağarı doldurmuşdu. Mağarın qapısına toplanan oğlan və qız çocuqları da rəngarəng idi: sarı, qırmızı, yaşıl... göz qamaşdırırdı. Şal gödəkçəli, qıllı papaq bir uşaq qığılcım kimi sıçrayaraq oradaburada səkir, “sümüyünə düşən” havalara bir az süzür, sonra birdən sanki utanaraq, qaçıb çocuqların arasında gizlənirdi. – Qasım, ay Qasım! – deyə adı dillərdə idi. Çocuqlar onu çağırmaqdan, onunla danışmaqdan, əylənməkdən elə bil ayrıca bir zövq alırdılar. O da kimsədən “kərəmini” əsirgəmirdi: birisi ilə süzür, o birisi ilə güləşir, zarafatlaşırdı. O, toyun bütün mənasını daşıyan bir rümuz idi: musiqi qədər şən, nəşə kimi cazibəli və fərəh qədər qanadlı idi. Onun bir dəqiqə bir yerdə durmağa qərarı gəlmirdi: mağarın ətrafını dolaşır, kecələrin arasına soxulub, içəridə oynayanlara tamaşa edir, bir də əlini yuxarı qaldıraraq – Ay şabaş!.. – deyə kənardakı uşaqlara doğru coşurdu... Əlvan geyimli çocuq dəstəsindən kənarda solğun paltarlı, dizi yamaqlı, cırıq çarıqlı bur uşaq durub, bu gülərüzlü, məsud məxluqa həsrətlə tamaşa edirdi. Onun sarı bənizi, sönük və qəmli gözləri Qasımın nəzərini özünə cəlb etdi. Atəşli baxışı ilə onu süzdü, lakin məmnun qalmadı: Haman, nəşəsi söndü, kiçicik qəlbi sıxılmağa başladı. Qasım geri çəkildi, düşüncəli bir halda mağarın o biri tayına keçdi. Çocuqlar yenə yüyürüşüb: – Qasım! Ay Qasım! – deyə onunla əylənmək və oynamaq istəyirdilər. Lakin Qasım onlara diqqət verməyib, sükut içində dolaşır, nə isə düşünürdü. Anlaşılmaz bir dərd onu sıxır və bütün bu toy sevinclərini zəhərləyirdi. Bir az mağardan uzaqlaşaraq dərdini unutmaq istədi, müvəffəq ola bilmədi – gördüyü çocuğun solğun üzü, qəmli gözləri ona rahatlıq vermədi. Anlaşılmaz bir acı balaca varlığının hər bir guşəsinə səpilib, kefini pozdu... Qasım geri qayıtdı. Rəngarəng geyimlər və qayğısız çocuq gülüşləri arasından keçib, mağarın qapısına yanaşdı... Solğun bənizli çocuq əvvəlki yerində durmuşdu. Əvvəlki vəziyyətini heç dəyişməmişdi, yenə qəmli baxışı ətrafındakı əylənən və gülənlərə oxlar yağdırırdı. Qasımın ürəyi büsbütün xarab oldu, gözləri yaşardı. – Anası ona nə üçün təzə paltar tikməyib? – deyə düşündü. Bəlkə anası yoxdur... Anası haradadır?.. Ölmüşmü?.. Qasım sualına cavab tapa bilmədi... Yaşlar arasında çocuğu bir də süzdü: qəmli gözləri onun qəlbini təkrar odladı. Kirpiklərindən süzülən yaşlar onu bir an ayıldan kimi oldu. Yoldaşlarından utanaraq yenə çəkilib getdi. Rast gələn ilk çəpəri basıb, bağa girdi: ağacların meyvəli budaqları qanad gərib durmuşdu, ot və çiçəklə bəzənmiş xiyabanlar, sanki yeni paltar geyib, toya hazırlanmışdı. Kölgəliklərdə oynaşan sarı günəş ləkələri könül açırdı. Bu mənzərə Qasımı fikrindən ayıra bilmədi: hər yerdə solğun bənizli, qəmli baxışlı çocuğu gördü... Qasım heç bir şey düşünməyərək geri döndü. Çəpərin dibindən axan arxın həzin qülğüləsi onu dayandırdı. Bir az tamaşa etdi... Ürəyi açılmırdı... Arxı keçib sönük addımlarla mağara doğru getdi... Çocuq eyni hal və vəziyyətdə idi... Qasımın ürəyi təkrar yaralandı, onun balaca vücudu artıq əzaba tab gətirə bilmirdi... Birdən cürətləndi: qəti addımlarla çocuğa yanaşdı. Çocuq onun gəlməsinə məna verməyər kimi vəziyyətini dəyişmədi: gözləri yenə qəm saçırdı. Qasımın gözləri yaşla dolaraq, qaba bir tərzdə onun qolundan dartdı. Çocuq vəhşi bir heyvancıq kimi dişlərini qıcayıb, Qasıma bir yumruq ilişdirdi. Bununla ürəyi soyumadı: onun qıllı təzə papağını yerə vurub, saçlarından yapışdı... Çocuğun amansız zərbələri altında Qasımın dərdi dağılır, onun saatlardan bəri qəlbini bürüyən əzab dumanı yayılırdı... Qasım çocuğa əlini qaldırmadı, mükəmməl döyüldükdən sonra papağını yerdən qaldırıb başına qoydu və məmnun bir halda ondan uzaqlaşdı... Yarım saat sonra yoldaşları yenə: – Qasım, ay Qasım, – deyə onu çağırır, o da əvvəlki şənliyinə davam edirdi. 1934 * * * Lüzumsuz arzu üçün İki il idi onu görməmişdim. Bir gün təsadüfən rast gəldim. Hələ mənə yaxınlaşmadan adəti üzrə qaşlarını yuxarı qaldırıb gülümsədi və qızıl dişlərini göstərərək: – Ya Allah, ya Allah, – deyib əlimi sıxdı. – Balam, haradasan? Sanki başqa-başqa şəhərlərdə yaşayırıq. – Təbii, sənətimiz ayrı, iş sahələri başqa, hərəmiz bir mühitdə dolaşırıq. Dostum başını bir az yan tərəfə əydi, məni həsrətlə süzdü: – Aşna, deyəsən, qocalırıq, – deyə qəhqəhə çəkdi və güldükcə də vücudu əyilib-qalxaraq cürbəcür hərəkətlər yapdı. Mən də onu ayaqdan tutmuş başına qədər gözdən keçirdim: iki ilin müddətində heç də dəyişilməmişdi; biləks dəyişiklik var idisə də, ona nöqsan gətirəcək bir mahiyyətdə deyil idi: bir az kökəlmiş, ciddiləşmiş və üzündə qürurlu bir məmnuniyyət duyulurdu. – Aşna, – dedim, – qocalıq sözünü fikrinə belə gətirməyə haqlı deyilsən – başında ağ tük yox, səhhətin yerində. Əsli budur, yaşa baxılmaz. Sözlərimdən son dərəcə məmnun oldu, yenə qəhqəhə çəkdi, yenə bədəni əlvan şəkillər aldı. Sonra tələbəlik həyatımızı xatırladan bir neçə vəqə anlatdı, güldük və çox arxada buraxdığımız gəncliyimizi nəşələrlə yad etdik. Bununla görüşümüz bitdi. Bir-birimizin vəziyyətinə dair bir söz belə dodaqlarımızdan qopmadı. Mən soruşmadım, çünki o belə suallardan xoşlanmazdı. O, atacağı hər bir addımını dərin sirlərlə əhatə edərdi. Tələbəliyində belə onunla illərcə bir otaqda yaşayan yoldaşı da işlərindən baş aça bilməzdi. Ayrılarkən: – Sən bizdən uzaq qaçma, gəl. Ayın dördündə axşam qonağım var. Gəlsən çox məmnun olaram... Oturarıq, bir az keçmişi xatırlayıb gülərik, – dedi. Adresini söylədi, yazdım. * * * Ayın dördündə getdim. Xidmətçi qız qapını açıb, məni gözəl məfruşatlı böyük bir salona buraxdı. Qoltuqlardan birinə yanaşarkən sağ tərəfdəki qapı açıldı, Roza xanım içəri girdi. Görüşdük. – Buyurun, oturun, – deyə mehriban bir səslə yer göstərdi, qarşıqarşıya oturduq. – Bəs Müğbil haradadır? – deyə dostumu soruşdum. – Bu saat gələr – xəstələrinə baxmağa getmişdir. – Yəqin gec gələr, – dedim. – Yox, bu gün hamısına baxmayacaq; başqa günlər, təbii, çox məşğuldur: gündüz xəstəxanada, axşamlar da evdə qəbul edir... Eh, həkimlik çətin işdir! Bir dəqiqə belə rahat buraxmırlar... Çox yorulur, yayı səbirsizliklə gözləyirik. Roza xanım dodaqlarında bir təbəssüm oynatdı və ərinin müvəffəqiyyətlərindən məmnun olduğu təbəssümündə parladı. – Bu yay harada istirahət etmək fikrindəsiniz? – deyə sordum. – Keçən yay, – dedi, – Kislovodskda idik. Doğrusu, hər yay eyni yaylağa getmək insanı bıqdırır; bu il Borjoma gedəcəyik... Müğbilin qayıtması bir saat çəkdi. Hələ qonaqlar gəlməmişdi. Roza xanım arabir məni tərk edir, mətbəxə baş çəkib, qayıdırdı və söhbətlərimizə təkrar davam edirdik. Roza xanımı çoxdan tanıyırdım. Tacir ailəsinə mənsub idi. Geniş yaşayışı, gözəl geyinməyi və şöhrəti çox sevərdi. Onda böyük zənginlik arzusu var idi. Xüsusi əmlak, avtomobil, Avropa səyahəti, Paris modası adi məfkurələrindən idi. Maddi vəziyyətlərinin bütün gözəlliklərinə baxmayaraq, yenə onda tam məmnuniyyət görünmürdü. Başqa mühit, başqa vəziyyət meyli dəruni aləmini sarsıtmışdı. Məni gəzdirib, otaqları göstərərək məhcub olan kimi idi: – Mənzilimiz böyükdür, – dedi, – beş otaq bizə kafidir, ancaq... burada mənim istədiyim süs yoxdur. Mən möblənin və məfruşatın başqa cür olmasını istərdim. – Məncə, – dedim, – mənzilinizin nöqsanı yoxdur: geniş və gözəl məfruşatlıdır... – O!.. – deyə sözlərimi kəsdi. – Onda sizin, bağışlayın, əsil zövqdən xəbəriniz yoxdur. Gəlin, görün mən sizə nələr göstərəcəyəm. Salona döndük, Roza xanım qəfəsədən bir sıra jurnal çıxarıb, masanın üzərinə qoydu. – Baxın, – deyə açdı, – bu evlərin incəliyinə, bağçaların səliqəsinə, hovuzlara, nəhayət, otaqların nəfis üslublu məfruşatına baxın. Bizim ev bunlara nisbətən tövlədir... Roza xanımın təqdim etdiyi alman və fransız jurnallarını gözdən keçirdim: – Bizim yeni yapılan evlərimiz heç də bunlardan geri qalmır, – dedim. Roza xanım təhqir edilən kimi oldu: – Eh, – dedi, – sizdə heç yüksəliş təmayülü yoxdur. Heyrət!.. Mən sərzənişlə: – Əzab çəkməmək üçün lüzumsuz arzulardan vaz keçməli, – dedim. Roza xanım daha da hiddətləndi. – Sizdə ruh böyüklüyü görmürəm. Tələbəliyinizdə də dərvişniyyət idiniz, indi də. Səbəb sizin subaylığınızdır... Əzizim, evlənməlisiniz, özü də tələbkar bir qadınla evlənməlisiniz. O sizə arzunun lüzumsuz olmadığını gözəlcə öyrədər... Yarımsaatlıq münaqişəmiz Roza xanımı fikirlərindən daşındıra bilmədi. Nəhayət qonaqlar gəlməyə başladı, artıq xüsusi söhbətlərə yer qalmadı. Arxası kəsilmədən gələn qonaqlar salonu şənliklə doldurdular: piano səsi, lətifələr, qadın qəhqəhələri ətrafı bürüdü. Müğbil də gəldi. Hamı hazır olar-olmaz, Roza xanımın nəvazişkar səsi eşidildi: – Lütfən, yemək otağına! Otuz beşə qədər adam ağ süfrəli geniş masanın ətrafına toplandı. Burada nələr yox idi. Xalq təbirincə, can dərmanı axtarsaydın tapılardı. Çaydan sonra salona döndük, bir-iki saat sonra təkrar yemək otağına çağırıldıq. Bu dəfə masa daha zəngin, daha süslü idi. Əlvan məzələr və içkilərlə başlayan ziyafət cücə plovu və meyvələrlə bitdi. Gecənin yarısına qədər yeyib, içib, əyləndik.. * * * Dostumun evinə getdiyim ilk və son dəfə oldu. Bir daha birbirimizə rast gəlmədik. Bir il sonra əlli min manat müqabilində mənzilini başqasına tərk etdiyini eşitdim. Təbiidir ki, bunun mənasını anlamadım. Hər halda anlasaydım da Roza xanımın nazı üçün olmuş deyə izah edərdi. İki ay sonra məsələnin mahiyyəti mənə aydın oldu. Müğbilin ailəsinin ev şeyləri ilə bərabər İrana köçdüyünü eşitdim. Bu fəqərədən sonra dostumun həyatı məndə böyük maraq oyatdı. Yaxın əqrəbasının biri ilə görüşməyə başladım. Müğbilin İrandan göndərəcəyi ilk məktubu səbirsizliklə gözlədim. Məktub ehtimal olunacaq vaxtdan çox sonra gələ bildi... Adi şikayətlər: şübhə ilə qarşılandıq, iş tapmaq çətindir, hər şey var, pul yoxdur, həyat olduqca sıxıcıdır. Rozaya çarşab örtmək həbsxanada oturmaq kimidir... Bununla marağım soyumadı; dostumun məktublarını izləməkdə davam etdim. Eyni şikayətlər, peşmanlıq, mədəni həyat arzusu... Məktubların bir müddət arası kəsildi. Altı ay işsizlikdən sonra Müqbil, nəhayət, özünə iş tapmış, dedilər. Məsələ mənim üçün həll olmuşdu; artıq marağımı dəf edib Müqbili unutmağa başladım. Bir gün qohumuna rast gəldim. Məyus bir halda salam verib, məni dayandırdı. – Heç demirsən başınıza nə gəlib? – dedi və gözləri yaşardı. – Nə olmuş? – Nə olacaq, Müğbil Tehranda yatalaqdan ölüb. Qulaqlarıma inanmadım. Əvvəl fikirlərimi bir nöqtəyə toplamaqda aciz idim. Sonra yavaş-yavaş özümə gəlib, Roza xanımla aramızda olan danışığımızı xatırladım. Öz-özümə: “Əzab çəkməmək üçün lüzumsuz arzulardan vaz keçməli”, – dedim. 1934 * * * Qoca nənənin ölümü münasibətilə İbrahimin qoca nənəsi öldü. Tam qarılara layiq bir surətdə də öldü: üç gün yatdı, “varımı-yoxumu bilirsiniz, mənə ehsan verin”, – deyə altı kəlməlik bir vəsiyyət elədi; axırda da ağzını açıb-yumdu. Vəssalam. Qarı tamam oldu... Hekayətimiz də burada bitməli idi. Ancaq... “papağın keçi dərisindən, xəbərin yoxdur gerisindən”... qulaq as, gör nə oldu. Xülasə, bir gün İbrahim qulluğundan döndükdə evdə bir yaşmaqlı arvad, yanında iki-üç burnu zılıqlı uşaq gördü. – Ana, bunlar kimdir? – deyə sorduqda, yaşmaqlı qadın: – Başına dönüm, məni tanımırsan?.. Yəni haradan tanıyasan ki, uşaq vaxtı görmüsən. Biz Ağcabədidə, siz də burada... Mən rəhmətliyin xalası nəvəsiyəm... Vallah, ölümünü eşitdim, o qədər ağlamışam ki, nə təhər... Qadın sözlərinin doğruluğunu isbat etmək üçün buradaca yaylığının ucu ilə gözlərinin yaşını sildi. İbrahim əvvəl, hələ yarasının ağrısını duymayan adam kimi gülümsədi: – Gərək bir böyük oğlun da olsun, – dedi. Qadın bu sözlərdən sonra yaşmağını çənəsindən aşağıya salıb dil açdı: – Bay elə belə qohumsan, dayna, heç bir demirsən, qohumlarım necə oldu... Böyük uşaq burada Nəriman texnikumunda, qız da mamalıq oxuyur... Gələcəklər görərsən... Burada İbrahim ayıldı, öz-özünə: “Deməli bunlar bizim çörək və şəkər payımıza şərik çıxacaqlar...” Sinirləri oynaqlamağa başladı. Evdə sakit qoca bir pişik var idi. Bunun səsi heç eşidilməzdi. Zatən vəzifəsi də böyük deyildi – hərdənbir siçanlara hücum edər, sonra mərhum qarının yerdə salınmış döşəkcəsinin üstünə çəkilərdi. Bu pişik də yasa gələn qonaqların, boğazına şərik çıxacaqlarını duyub, sinirləri alt-üst oldu. Yemək masasının ətrafına fırlanıb, miyoltusundan nalələr yağdırırdı. Təbii idi ki, həmişəki payını almadı və əvəzində İbrahim qonaqlara gücü çatmayıb, ona çığırdı. Pişiyin izzəti-nəfsi tamamilə qırıldı, məyus bir halda döşəkcənin üstünə çəkilib, öz dilində bir neçə söyüş söyüb sakit oldu. Tərs kimi qonaqlar da bir torba süzmə qatıqdan başqa bir şey gətirməmişdilər; Qoca pişiyin də döşü qatıq götürmürdü. Nə isə, İbrahimi fikir götürmüşdü. Düşündü, daşındı, axırda bir müəssisənin ona beş yüz manat borclu olduğunu xatırlayıb sakit oldu. İbrahim qulluğundan başqa evdə də işlər, layihələr hazırlardı. O biri gün o, müəssisə mühasibinin yanına getdi. Mühasib ortaboy, başı parlaq dazlı bir adam idi; burun deşiklərinin qabağına yapışan bığı səliqəsiz yamağa bənzəyirdi. Söz danışanda şalvarını yuxarı dartar və tez tez gözlərini qırpardı. Hər bir mehriban sözü istiot kimi acı idi. İbrahim nəzakətlə yanaşıb salam verdi. Mühasib cavab vermədi. Masanın üstündəki kağızları qarışdırıb, çox məşğul adam kimi, qaşlarını çatdı, gözlərini qırpdı. İbrahim: – Yoldaş mühasib, axı o pul çoxdan qalır, – dedi. Mühasib qaba bir halda: – Pul olanda gəlmirsiniz, pul olmayanda gəlirsiniz. İbrahim cəsarətsiz bir səslə: – Bəs nə vaxt olacaq? – Heç bir şey deyə bilmərəm. İbrahim, sədəqə gözləyən yetim kimi, bir az durub, sonra otağı tərk etdi. Evə qayıtdıqda evdə iki təzə qonaq da gördü, bir qadınla on üç-on dörd yaşında bir oğlan da gəlmişdi. Məlum oldu ki, bunlar da Dərbənddən yasa təşrif gətirmişlər. Arvad İbrahimin ayağına durdu, üzündən öpdü və qızartdaq gözlərindən bir-iki yaş axıdıb dedi: – Qadan canıma, bibimin ölməsini eşidib, o qədər ağlamışam, nə təhər... Dedim, həm ziyarət, həm ticarət, həm çoxdan görüşməmişik, həm də bu uşağı burada məktəbə qoyaram, gözünüz üstündə olar. Yeddi illik qurtarıb, həkimlik oxumaq istəyir... İbrahim sinirlənərək: – Ziyarət hansıdır, ticarət hansıdır? Ticarətdisə, bəs alan kimdir, satan kimdir? Arvad cəsarətsiz gülüşlə: – Qadan alım, torpağı sanı yaşayasan, deyəsən, sən də rəhmətlik atan kimi bir az tündməcazsan. İbrahim acıqlı: – Sən atamın goru, məndən əl çəkin!.. Əşi bu müsəlmanlar bilmirəm, nə vaxt adam olacaqlar, – deyib yataq otağına keçdi. İbrahimin anası qonaqdan üzr istər kimi: – Onun sözündən incimə, – dedi. – Oxumuş adamlar elə bir az tünd olurlar. – Niyə inciyirəm, yad deyil ki, mənimkilər də elə belədir. Bax, bunu görürsən, – deyə oğlunu göstərdi, – dərs oxuyanda ağzımızı aça bilmirik: o gecə kitabı atdı, bir küpə doşabımı əndərdi. Qadın danışarkən oğlunun üzünə fəxrlə baxır və gülümsünürdü... Nə isə... Nahar verildi. Hamı, zahiri də olsa, mehribançılıqla masanın ətrafına toplandı. Pişik yenə miyoldadı, şikayətləndi, təbii, yenə ağzına baxan olmadı. Bəlkə qonaqların ayaqlarına dolaşarkən bir-iki də gizli təpik yedi. İbrahim baxdı gördü ki, mühasibsiz iş aşmayacaq, o biri gün qulluqdan bir az tez çıxıb, mühasibin yanına getdi. Bu dəfə mühasib onu çox xoş bir halda qəbul etdi, şalvarını iki dəfə yuxarı çəkib, gözlərini qırpdı: – Necəsiniz? – dedi, – vallah, mən sizin xətrinizi çox istəyirəm. Dünən gecə də bir yerdə sizin söhbətiniz idi... Xətrinizi çox istərəm... Bu əsnada kim isə mühasibi çağırdı, şalvarını darta-darta getdi. İbrahim bir saat gözlədi, mühasib gəlmədi. Müəssisəni başdanbaşa dolaşdı. Hər bir otağa baş təpdi, tapılmadı. Yenə məyus bir halda evə döndü. Ağcabədili arvadın məktəbdəki oğlu ilə qızı da qonaq gəlmişdi. Yemək masası darlıq elədi, bir qanadını da açdılar. Xülasə, bir neçə gün belə davam etdi. Dərbənd üzümü və süzmə qatıq qurtardı. Bakının suyu qonaqlara düşüb, iştahaları bir az da açıldı. Körpə uşaqlar dəqiqədə bir çörək və “qaqa” istəyirdilər. Dərbəndli qadına yolda soyuq dəyib, öskürür, ilıq yumurta istəyir; ağcabədilinin könlünə rahətülhülqum düşür. Nə baş ağrısı, bu yasa gələn qonaqlar evdə istirahət qoymadılar. Təkcə balacaları gündə beş girvənkə çörək görmürdü. Rəhmətlik qoca nənənin cehizlik qızılları torksinə doğru axır. İbrahim də mühasibin yanına ayaq döyməkdən yorulmuşdu. Gah pul yoxdur, gah mühasib yoxdur, bunlar da olanda kassir olmurdu. Bir gün yenə pul dalınca gedəndə müəssisənin pilləkənində bir tanışına rast gəldi. Görüşdülər. Məsələni anlatdı: – Yuxarılara da deyirəm, bir şey çıxmır, – dedi. Tanışı ona: – Əşi, sən heç dünya işlərinə bələd adam deyilsən, – dedi – mühasib də öz yerində bir adamdır, onun da mövqeyi və şərəfi var. Yuxarılarda nə işin var. İş onun özündən asılıdır; istədiyi adamlara həmişə pul tapır... – Bəs nə edim? – Deyim: kassada pul olanda o həmişə acıqlı olur. Xasiyyəti belədir. Pul olmayanda deyir, gülür, zarafatlaşır. Onu güdərsən, bir də bir ərizə hazırlarsan, elə ki, gördün ağzının sözünü danışa bilmir, ətrafındakıları acı dillə zəhərləyir, onda ərizəni şafla... Bacarsan, bir-iki də minnətçi götür: o şöhrətbazdır. Vəssəlam. Mənim bir qəpiyim də ləngimir... O gündən başlayaraq İbrahim, pişik sərçənin marığına yatan kimi mühasibi güdməyə başladı. Bir gün kassanın qabağında çoxlu adam gördü. Mühasib şalvarını çəkə-çəkə koridordan otağa, otaqdan koridora girib çıxırdı. Qaşqabağından zəhər yağırdı. Verilən suallara əhəmiyyət verməyərək, gözlərini dəqiqədə yüz dəfə qırpırdı. İbrahim məsələni anladı. Bir dəqiqə itirməyərək evə qoşdu. Yasa gələn qonaqları çoluq-çocuqları ilə bərabər yığışdırıb, yas qurbanı olan pişiyi də qucağına alıb, mühasibin otağına gətirdi. Rəngarəng geyimli bu adamlar əllərini döşlərinə qoyub, mühasibə təzim etdilər və hamısı bir səslə: – Bizi balalarının başına çevir! – deyə bağırışdılar. Pişik də məsələni anlayıb, yanıqlı bir səslə miyoldadı. Bu əsnada İbrahim ərizəni qorxa-qorxa uzatdı. Mühasib ərizəni özünə məxsus əzəmətlə gözdən keçirdi və mehriban bir səslə əməkdaşlarından birinə: – Hüseynqulu, – dedi. – İbrahim yoldaşın orderini gətir, qol çəkim. 1934 * * * Qusar mülkədarları Xudat stansiyasından Qusara gələn avtobus sürətlə boşaldı. Son enən orta yaşlı, başının yanları ağarıb gümüşə çalan bir kişi, arıq arvadı və çəlimsiz xırda qızı oldu. Bunlar şeylərini tələsmədən bir tərəfə toplayıb tarlanmaq istəyən toyuq-xoruz kimi, ətrafa hay atmağa başladılar. Bir az keçmiş kişi bazarın uzaqlarına baxaraq: – Reyhan, odur gəlir! – deyə arvadının qolundan dartıb gülümsədi: Bir cavan oğlan gülə-gülə o nlara yanaşıb, əl verdi: – Möhsün əmi, bu gün iki-üç dəfə buraya gəlmişəm, – dedi. – Dedim yəqin yolda ləngidiniz... Buyurun, gedək! Gənc haman bir adam tapıb, qonaqların şeylərini yüklədi, yola düşdülər. Sağa dönüb, Qusarın çaya tərəf küçəsində bir evə girdilər. Gənc, Möhsünün idarə yoldaşının oğlu idi. Möhsün özünə ev tapana qədər bunlarda qalmalı idi. Qonaq yaxşı şeydir, ancaq ev sahibinə çox əziyyət verməyə. Bunu Möhsün bilirdi, onun üçün naharı edər-etməz gənclə ev axtarmağa getdilər. Bu il Qusara çox istirahətçi gəlmişdi, evlər tutulmuşdu. Çox gəzdilər, nəhayət irəliki gün bir otaq boşaldığını duyub oraya qoşdular. Kişiliyi ilə arvadlığı məlum olmayan, qılıncı burunlu birisi yaşmanaraq küçə qapısının balkonunda bunları qarşıladı. – Burada otaq kirayə verilirmiş... – Bəli, buyurun, baxın. Möhsün arvadı və qızı ilə evin həyətə nazir uzun, xaraba balkonuna girdilər. İlk ayaq basdıqları taxtanın o biri başı qalxıb, bunlara təzim edər kimi oldu. Balkonun ikinci taxtasına keçdikdə bu taxta da qonaqlara qarşı eyni nəzakəti göstərdi. Qabaqda gedən Möhsün əlini sütuna atıb, boğuq səslə bir dəfə: – Reyhan, qızı gözlə! – deyə qışqırdı. Ev xanımı gülərək: – Ay qardaş, qorxmayın! Nə var ki? Taxtaların mismarı düşmüşdür, od aparmış kişiyə çal deyirəm, çalmır. Sabah özüm çalaram... Qonaqlara təzim edən taxta qayıdıb yerinə toxdadıqda xırda qızın ayağını dişlədi: zil qışqırtı qopdu. Reyhan ərinə acıqlanaraq: – Möhsün, bizi buraya çolaq etməyə gətirmisən? – deyə geri döndü. Cəsarəti qırılmış Möhsün sütundan yapışaraq durmuş, balkonun əcaib mənzərəsini seyr edirdi: taxtalar çürüyüb, dəlik-deşik, sanki tam bir şadara olmuşdu; həyətə tərəf sürahi uçub, yerində qorxunc uçurum açılmışdı... Möhsün süpürgə həsrəti çəkən həyəti süzdü: alma, armud, gavalı dənizində batan ağacların arasından uzaqdakı mavi sisli meşə görünürdü... – Ay bacı! – deyə ev sahibinə müraciət etdi. – Təbiət sizə bu qədər var verdiyi halda, bu nə pintilik, nə tənbəllikdir? Dünyada mıxmı yoxdur? Meşədə ağacmı tapılmır? Taxta qəhətliyidirmi?.. Möhsünün rəngi qaçdı, hirsindən titrəməyə başladı. Reyhan qapıdan başını sallayaraq: – Möhsün, sakit ol, axır həkim sənə deyib ki, sinirlənmək olmaz. Çıxıb getdilər. Küçələri dolaşdılar. Soraq elədilər, otaq tapılmadı. Yenə geri döndülər, əlacları kəsilib əvvəl baxdıqları evə girdilər. Möhsün ev sahibini çağırıb ehmal səslə: – Yaxşı, nə təhər eləyək? Buranı sabaha qədər təmir edib, bizə verərsənmi? – deyə soruşdu. Ev sahibi: – Qardaş, – dedi, – acıqlı adama oxşayırsan. Bildir sənin kimi birisi buranı kirələmişdi, çox razı getdi. On girvənkə özü, yeddi girvənkə də arvadı kökəlmişdi. Sən də razı qalacaqsan. Balkon xoşuna getmədi, çünki Bakıdan gəlirsən, bura Bakı olmaz ki... Möhsün yenə sinirləndi: – Bacı, səndən Bakı evi istəmirəm. Ancaq elə olsun ki, ayaqlarımız bu deşiklərə düşüb sınmasın. Ev sahibi güldü: – Qardaş, neçə ildir burada qalırıq, görürsən, hamımızın ayağı yerindədir... Möhsün sakit: – Yaxşı, sabaha qədər buraları bir yaşanacaq şəklə salarsanmı? – Hamısı düzələr, arxayın ol... Razılaşıb köçdülər. Sabah alaqaranlıqdan həyətdən gələn söyüş və qarğış səsi kirəçiləri yuxudan ayıltdı: arvad ağacın altında yatan kişini qaldırıb, meşəyə ağac dalınca göndərirdi; balkonda çəkic səsindən qulaq tutulurdu... – Üzünüzü mürdəşir sürtələsin, düz mismar yoxdurmu?.. Od aparmışlar, qışda tənbəllikdən bağa enmədilər, buraları sökdülər, yandırdılar... Sizi qırılasınız... Bu kişiyə bax, başı batmış, o biri üzünə çörüküb, yenə yatdı... – deyə ev sahibi arvadın səsi gəlirdi... Bütün günü kirəçilər baş-beyindən oldular, nəticədə paslı mismar quru taxtaya batmadı, meşədən də ağac gəlib çıxmadı... Bir gün xırda qızın qışqırtısı eşidildi. Anası yüyürüb gördü uşağın ayağı taxtanın deşiyinə düşüb, çıxmır. Bir təhər burub çıxardı. Möhsün evdə yox idi. Sinirlənməsin deyə Reyhan ərinə xəbər vermədi. Ancaq ev sahibini çağırıb, məsələni anlatdı. Yenə çəkic çıxdı, gumbultu düşdü, söyüş və qarğış başlandı. Nəticədə bir-iki vaks qapağı əzilib, deşiklərə salındı. O biri gün Möhsün qızının ayağını sarılı görüb, məsələni anladı. Yenə sinirləndi, deyindi, yenə ev sahibini çağırıb nəsihət elədi, tənbəllikdən, cəhalətdən danışdı. Yenə çəkic taqqıldadı. Bir-iki də köhnə istiot və qəhvə qabı əzildi... İki həftə keçdi. Bu iki həftədə kirəçilər iyirmi dörd xırda və iri qəzaya uğradılar. Ancaq dərin xətər olmadı; məsələ dəri cızılması və qan sağılması ilə qurtardı. Möhsün bir neçə dəfə də sinirləndi, axırda həkimin tapşırığını xatırlayıb, sakit oldu. Fərqi yox idi – get-gedə çəkicin də taqqıltısı yavaşıyıb, axırda büsbütün kəsildi... Məzuniyyətin sonuna on gün qalmışdı... Möhsün dama sərdiyi alma, armud, gavalı qurusunu yığmaq üçün balkonun sütununa dırmanıb çıxmaq istədikdə, sütun yerindən oynadı. Möhsün başı üstə aşağı düşdü. Yolda kəlmeyi-şəhadətini deyib, o biri dünyaya hazırlandığı halda, özünü balkonun altındakı zibil təpəsində gördü. Cəld qılçasını yoxladı, gördü hər şey yerindədir, ancaq buduna qoyun qabırğası batmışdı. Durub, axsaya-axsaya otağına gəldi: – Reyhan, – dedi, – yığış, daha dincəldiyimiz bəsdir. Bakıya getmək lazımdır. Görürəm, bizi qəza hərləyir. Axşam avtobusu onları sağ və salamat Xudat stansiyasına gətirdi. Gələn kimi bir tərəzi tapıb, özlərini çəkdirdilər. Möhsün on iki girvənkə, arvadı yeddi, qızı da üç çətvər əksilmişdi. 1934 * * * Mirzə Əbdülvahab Mirzə Əbdülvahabın bir sandıq dolusu kitabı var. Əksəri qayış cildli Təbriz basmasıdır. Mirzənin çox vaxtı bu kitablar ilə keçdiyi üçün özü də bir növ kitab olmuş – tərpətsən şer tökülər. Zahiri də xalis Təbriz basmasıdır–qulaqlarından tutmuş burnunun ucuna qədər bitən tüklər şikəstə xətt ilə yazılmış beytlərə bənzəyir. Mirzə Əbdülvahabın özünün də təbi-şeri var. Gecələr qamış qələmi mürəkkəbin lığasına basıb, yavaş-yavaş yazar, lakin kəlamini kimsəyə oxumaz. Çünki zamanımızda şerlərinə qiymət verəcək bir adam təsəvvür etmir. Şair deyə tanınmış adamlara da salam verməz və haqlarında ən kəskin, ən kirli mühakimələr yürüdər. Mirzənin bir sıra möhübbü var, onlarla görüşər, həp eyni mövzuda danışılanları hər dəfə söylərlər. Dəfələrlə deyilmiş şerlər təkrar edilər və hər kəs eyni ləzzətlə dinlər. Mirzə Əbdülvahabın klassiklərimiz arasında sevdiyi ən böyük şair Nəsimidir. Mirzə onun Misirdə basılmış divanını dəfələrlə oxumuş, bəlkə də əzbər bilir və ona bir çox nəzirələr də yazmışdır. Nəsimi Mirzə üçün bozbaş kimi zəruri olmuşdur – bir gün dadmasa, kefi pozular. Zəmanəyə darılanda, arvada acığı tutanda, gənc şairlərdən dilxor olanda həp Nəsimiyə müraciət edər. O günü bağdan keçərkən gənclərdən birisi “Bu da bizim Əbdülqılafdır” – deyə ona eşitdirmişdi. Mirzə baxışında ildırımlar oynadaraq evə gəlmişdi. Acığını söndürmək üçün arvada bir-iki yumruq ilişdirib Nəsimi divanını ələ aldı. Mütaliə həmişəki kimi gecənin yarısına qədər davam etdi, lakin Nəsimi heç bir zaman ona indiki kimi yaxın və dost görünməmişdi. Mirzə oxuyur, ləzzətdən nəfəsi tutulur – sevincindən divanı vəcd ilə öpüb, gözlərinin üstünə qoyurdu. Mirzə: “Ah, Nəsimi, kaş sən sağ olaydın, məclisinin aşağı başında oturub, gözlərimi o mübarək ağzına dikəydim” – deyə təsəlli tapırdı. Sonra birdən indiki şairləri xatırlayıb, gözləri çanağında oynamağa başladı: “Lağlağı həriflər, – dedi, – boşboğazlıqdan başqa bir şey bilmirlər. Hələ adamı da bəyənmirlər”... Nəsimi Mirzənin əlində titrədi. Gecə keçirdi. Mirzə gözlüyün ipini qulağından qoparıb, yerindən durdu. Sandığı cırıltı ilə açıb, divanı oraya qoydu. Arvad bozbaş gətirdi, yedilər. Sonra Mirzə qartdana-qartdana soyunub yatdı. * * * Əcəm diyarından Hələbə gəlmiş Seyid İmaməddin əxilər tərəfindən böyük hörmətlə qarşılandı. Dəvədən düşər-düşməz onu hamama apardılar, paltarını dəyişib, ona gözəl təfrişatlı bir otaq verdilər. Sabahdan axşama qədər əxilər onun xidmətində durub, bütün istəyini yerinə yetirməyə çalışırdılar. Az bir zamanda onun böyük şair olub, Nəsimi təxəllüsü daşıdığı şəhərə yayıldı. Şəhərin böyük üləma və dərvişləri onun ziyarətinə getməyə başladılar. Mirzə Əbdülvahab da Nəsiminin gəlməsini eşidib, böyük sevinclə onu görməyə getdi. Brusa çiniləri ilə müzəyyən, divarlarında əlvan kətəbələr asılmış və pəncərələrindən içəri uçuşan şüalarla bərabər çiçək qoxuları dolan bir otağa daxil oldu. Yuxarı başda qaraqaş, qaragöz, topasaqqal, iri əmmaməli bir adam oturmuşdu. Bəlağətlə söylədiyi sözlər imanla dolu idi. Arabir “Cavidannamə”dən danışaraq farsca söylədiklərinin tərcüməsi və şərhi ilə məşğul olurdu. Ayaq üstə dolaşan şal sarıqlı, qısa cübbəli gənc bir əxi Mirzə Əbdülvahaba yer göstərdi, şərbət ikram etdi. Mirzə oturdu. Məclis sonuna varırdı. Oradakılar qalxıb getdi, Nəsimi ilə Mirzə qaldı. Şair mehriban səslə Mirzəni yanına dəvət etdi: – Təşrifiniz haradandır? – dedi. – Azərbaycanın Veylabad şəhərindən. Nəsimi bir az düşündü: – Azərbaycanın mərkəzi Təbrizdə oldum. Oraları gəzdim, amma Veylabad eşitmədim... “Veylabad” sözü Nəsiminin dodağının bir az əyilməsinə səbəb oldu: o gülümsünməsini saxlayaraq: – Adı qəribədir... Veylabad nə üçün? Mirzə fəxrlə: – Çünki əhalisi ərbabi-ülum və danişdəndir... baxın, ən acizi bəndənizəm, mənim də bir sandıq qayış cildli kitabım var. Nəsimi bir az maraqla: – Bu şəhər Nəqşicəhan tərəfdədirmi? – Oradan şimaldadır. – Bildim, Ərrandadır. Ərəb alimləri oranı çox bəyənmişlər – Əlrihab – deyə təsmiyə edərlər. Çünki meyvəsi çox imiş. Mirzə fəxrlə: – Bəli, bəli. Yaxşı sulu armudumuz, kefin istəyən əncirimiz var. – Şüəra və füzəlanız çoxdurmu? Mirzə Əbdülvahab gülümsündü, təvazö göstərərək, yerə baxdı, sonra qəti səslə: – Bəndənizdən başqa kimsə yoxdur; çakərinizin adı Əbdülvahabi Xənnası dillərdə əzbərdir. “Xənnas” sözü yenə Nəsiminin dodağının əyilməsinə səbəb oldu. Bu dəfə şair gülməsini saxlaya bilmədi: “Veyl”, “Xənnas”, – deyə qəhqəhə çəkdi. Nəsiminin bu hərəkəti Mirzəni olduqca dilgir etdi. Mirzənin hiddətindən dodaqları titrəməyə başladı. – Sən nəsən ki, camaata gülürsən? Sözlərin başdan-başa səfsətədir: “Can ilə həm cahan mənəm, dəhr ilə həm zaman mənəm, Gör bu lətifəyi ki, mən dəhri-zəmanə sığmazam...” Bu nədir? Sən nə olmusan ki, heç yerə sığmırsan? Axmaq!.. Mirzə acıqla yerindən sıçrayıb, otağı tərk etdi. İndi o, yeniyetmə şairlərdən daha çox Nəsimiyə qarşı nifrətlər bəsləyirdi. “Bu məlunu dolaşdırmaq lazımdır,” – deyə intiqam yolları arayırdı. Düşünərək cameyə gəldi. Xurma kölgəliklərində gizlənən hücrələrdə üləma əyləşib saillərin işlərinə baxırdılar. Mirzə də qazını soruşub, bir hücrənin qarşısında əl bağlayıb durdu. Növbə ona çatdıqda yeriyib qazının hüzurunda durdu: – Ərzin? – Ərzi-bəndəliyim var. Dini-mübinin səlaməti üçün cəfəri bir zındığın vələdizinalığını ifşa üçün gəldim. Qazının təəssübü coşdu: – Söylə! Söylə! Söylə görüm o mürtəd kimdir? – Diyari-Rumdan möminlər arasında fəsad toxumu əkmək üçün gəlmişdir. Özü də batinidir. Hökmdarlara qarşı yapdıqları sui-qəsdlər məlumi-alinizdir. Nə qədər xan qətl etdiklərini bilirsiniz... Danışdıqları da, haşalillah, küfr... Mirzə o qədər coşmuşdu ki, bir saat Nəsiminin əleyhinə danışdı və axırda özü də öz sözlərinə inanıb ağladı. O saat adam göndərilib, Nəsimini gətirdilər. Hücrələrdəki ruhanilər həyəcana gəlib toplandılar. Mühakimə başlandı. Mirzə Əbdülvahab da şahid sifəti ilə oturmuşdu. Nəsimi verilən suallara sakitlik və mətanətlə cavab verir, heç bir şeydən də çəkinmirdi. Mirzənin iftira və böhtanları da onu şaşırmadı. Fəzlullaha inandığını anladıb, onun haqq olduğunu coşqun bir ifadə ilə deyib, axırda: Dəryayi-mühit cuşə gəldi, Kon ilə məkan xruşə gəldi, Sirri-əzəl oldu aşikara, Aşiq necə eyləsin müdara? – deyib cəzb oldu: ağzından köpük daşlanaraq, yerə sərildi. Qazı hiddətli səslə: – Dərisi boğazından çıxarılsın! – deyə fitva verdi. Ətrafdan təsvib səsləri eşidildi. Nəsimini cəza yerinə gətirdilər. Rəngsiz üzündə iman mətanəti parlayırdı. Cəllad onu soyundurub, ayağından başlayaraq dərisini soymağa başladı. Şair yalnız alt dodağını dişi ilə sıxıb gülümsəyirdi... Mirzə Əbdülvahab bu qorxunc mənzərəyə tab gətirə bilməyərək, çığırıb bayıldı... Səsə yanında yatan arvadı dik atılıb sıçradı. Mirzə yataqdan kənarda palazın üstündə çapalayırdı. Arvad su gətirib, onu ayıltdı: – A kişi, nə xəbərdir? – deyə soruşdu. – Məni qara basmışdı. Arvad gülə-gülə: – Bozbaşın buxarındandır, a kişi. Sən bir də yatar qarına bozbaş yemə! – dedi. 1934 * * * Yüksəliş Səndələyə-səndələyə qapıya yanaşdı, sol əli şüursuz bir halda qalxıb qapını tıqqıldatdı. Səsə gələn olmadı. Gecənin yarısı idi. Qapı qarşısında qara kölgə təşkil edən adam qəribə bir qiyafəyə malik idi. Yuvarlaq kepkasından başlayan düzgün cizgi ənsəsində qırılır, lobba düşmüş mürəkkəb kimi, kənara qeyri-müntəzəm xətlər ayrılırdı, kürəyində yarımdairə şəkli alaraq aşağıya doğru enir və şalvarının arxasında yenə cizgi qırılıb, bir sıra didiklər əmələ gətirirdi. Ayağının uclarında və dizlərində də eyni cizgi qırıqları gözə çarpırdı... Qapı təkrar döyüldü, səs sükut içində uyuyan dalana düşüb, nərədə isə əkssədalar doğurdu. Kölgə yerində duraraq düşünür, lakin düşünüşü məntiqsiz və məqsədsiz idi. Gözlərinə görünən şeylər sabit bir şəklə malik deyildi. Bir də əyri çərçivəyə yerləşməyib, sallana qalan çatlaq qapı onun gözlərinə sataşır. “Qapı-qapı” – deyə gülümsəyir; bir dəqiqə sonra həm qapı, həm də qapı ətrafında dolaşan düşüncə qaib olub gedirdi. Davamının çoxmu, azmı sürdüyünü bilmədiyi bir boşluq onu bürüyürdü. Sol əli yenə şüursuz bir halda qapını döyməyə davam edirdi... Qapıya söylənə-söylənə bir qadın gəldi. Açdı. Səndələyərək içəri soxulan kölgəni gördükdə: – Allahın bir ucuz ölümü yoxdur ki, ölüm qurtarım, – deyə şikayətləndi. Qadın qapını bağlayıb, xırda həyətlə deyinə-deyinə geri döndükdə qulağına bir tappıltı gəldi. – Bu oğul olmadı, dərdi-sər oldu, – deyə özünü otaq qapısına yetirdi. Oğlu ilişib yıxılmışdı. Qadın onun qolundan yapışaraq: – iftadə, – dedi, – bir dibli mənim də, balalarının da başını kəs qurtar. Belə biabırçılıq olmaz. İçməyin də bir təhəri var. Hər gecə kefli, balalarıyın ruzusu araqda... Qadın hirsindən ağladı və göz yaşı axıdaraq iftadəni sürüyüb otağa saldı. Xırda neft lampasının xodu aşağı çəkilmişdi. Döşəmənin üstündə kirli bir yorğan altında üç uşaq büzüşüb yatmışdı. Pəncərədə bir-iki qab, bir xırda bişmiş maşını var idi. Küncdə bir vedrə, onun yanında xırda bir döşək salınmış, baş tərəfinə də kirli bir boğça qoyulmuşdu... Otağın bütün təfrişatı bundan ibarət idi... Qadın uşaqların yanına uzanarkən hələ də söylənirdi: – Arvadın yaxşı elədi, qaçıb canını qurtardı... Belə olsa mən niyə qalım... Canım cəhənnəm!.. Arvad döşəmənin üzərində paltarını çıxarmadan sərilən oğluna hiddətlə baxıb ağladı... Gözlərinə yuxu gəlmirdi, həp oğlunun dərdini, ailənin dağılmasını, çocuqların ac qalmasını düşünürdü... Gecə keçir, yorğan altında ayaqları bir-birinə dolaşan çocuqlar inildəyərək çevrikirlər. iftadə xoruldayır və bu xorultu gecənin sükutunda arvadın qulağına çataraq əcaib sədalar doğururdu... Sanki tənha bir küçədə kimsəsiz, yetim bir çocuğu boğurdular, iniltisi ətrafa yayılaraq qeyb olur, əvəzində başqa bir fəğan doğurdu... Ana qəlbi sızlayaraq göz yaşları saçırdı... Çocuqlar yenə bir-birinə toxunaraq çevrikir, inildəyir, İftadə yenə xorultusu ilə qadının yuxusunu zəhərləyirdi. iftadə səhər tezdən oyandı. Başında bir ağırlıq duydu. Gözlərini ovcalayaraq bir yorğan altında yerləşən çocuqları və öz anasını süzdü: çocuqlardan birisi yataqdan sürüşüb, döşəmənin üzərinə düşmüşdü, o birisinin ayaqları yorğanın dışarısında qalmışdı... Çəlimsiz, bənizləri qaçıq çocuqlar ona ölü kimi göründülər. Onda bir əzab hissi oyandı, bir anlığa ürəyini sızladıb, yox oldu... Susuzluğu var idi. “Bir stəkan pivə olaydı”, – deyə başından keçirdi, Nəşəsi alovlandı. Boğazının qurumasını hiss etdi. Pivə nəşəsi daha da artdı. Yerindən sıçrayıb qalxdı. Bir dəqiqə sonra küçədə idi. Dalğın bir halda ciblərini yoxlayır, tənbəl-tənbəl yürüyür, təkrar yoxlayırdı. Pul və papirosun olmamasına inana bilmirdi. Bir uzaq tanışına rast gəldi. Gülümsünərək ona yanaşdı. Əvvəl bir söz demədi, əllərini bir-birinə sürtdü, tabe bir hal aldı. Sonra ansızın: – iki manat pulun varmı, mənə verəsən? – dedi və gülümsünməsində davam etdi. Tanış cavab vermədən əlini qoltuq cibinə uzatdı, yan tərəfə baxaraq bir üçlük çıxardı. iftadənin əlləri qeyri-şüuri bir halda yuxarı qalxıb üçlüyü qapdı. Özünü böyük bir sevinclə pivə klubəsinə yetirdi. Pivə stəkana süzülüb köpükləndikcə ürəyi yarpaq kimi əsirdi. Titrək əli ilə stəkanı başına çəkib bitirdi, dodaqlarına ilişmiş köpüyü zövqlə əmdi. İndi papiros nəşəsi ona rahatlıq vermirdi. Lakin papiros tapmaq içki qədər çətin deyil idi. Oradakılardan birinə yönələrək aldı. Tüstünü acgözlüklə udaraq, yoluna davam etdi. İftadə mətbəə əməkçisi idi. Təshihə baxar və arabir şer də yazardı. Vaxtilə gənc şairlər arasında müəyyən bir mövqeyi də vardı. Lakin get-getdə içkiyə alışaraq düşür və ədəbiyyat sahəsindən uzaqlaşırdı. Bir aralıq belə tamamilə unuduldu. Yazıçılar qurultayı ərəfəsində əski və yeni yazıçılar aranılıb yoxlanırkən İftadə də yada düşdü. Bir axşam İftadə evə erkən dönmüşdü. O, xəstələnmiş kiçik çocuğunun yatağı yanında oturub fikrə dalmışdı. Çocuq qızdırma içində yanırdı. Hərdən gözlərini açıb, atasının üzünə baxır, sanki “Anamı istəyirəm”, – deyə onu töhmətləndirirdi. İftadənin anası yenə deyinirdi: – İşıq pulu vermədik, kəsdilər, evdə dişə dəyər bir şey yoxdur... Amma arağa pul tapılır... Uşaq azarlı, özü ac, indi ona nə verim?.. Kaş Allah məni öldürəydi, bu günləri görməyəydim... Qadın bu sözlərdən sonra adəta ağlar və gözlərini yaylığının ucu ilə silərdi. Bu dəfə başını divara söykəyib, gözlərini yumdu, yaş damlaları rəngsiz yanaqları aşağı axmağa başladı. Qapı tıqqıldadı. Otağa saç və bığları ağarmış bir adam girdi. Kefli olduğu süstlüyündən bəlli idi. Mehriban bir səslə salam verdi, qadının və çocuqların kefini sordu. Qadın gözlərini açıb təkrar yumdu və aldığı vəziyyəti heç də dəyişmədi, bəlkə bir az da darıldığını göstərdi. İftadə tələsməyərək ayağa qalxıb gələn adamla görüşdü və onu döşəmədə salınmış döşəkçənin üzərinə dəvət etdi. Oturdular; ikisinin də susması və bir-birinə qarşı artıq nəzakət göstərməməsi onların tez tez görüşmələrini isbat edirdi. Qonaq yavaş səslə: – Çocuq, deyəsən, naxoşdur? – dedi. İftadə bir az dərdli kimi: – İki üç gündən bəri kefi yoxdur, – dedi. Qonaq: – Yaxşı olar, – deyə gülümsədi, – nə olacaq ki?.. Mənimkilər də yatıb durur, heç xəbərim belə olmur... Bu bir məsələ deyil, de görüm, arağın varmı? İftadə: – Sən öl, yoxdur, – dedi. – Gündüz bir az tapıb içdim. Heç kar da görmədi. Qonaq gülümsədi və laübalı bir halda İftadənin dizini çimdiklədi. Sonra nə düşündüsə, soyunmağa başladı. Palto, pencək və üst köynəyini çıxartdı, bunların altında kirli bir fufayka var idi, onu da çıxarıb ayrı qoydu. Sonra geyindi və fufaykanı bir qəzetəyə büküb çıxdı. Qonağın getməsi evdəkilərə heç bir təsir bağışlamadı: hər kəs öz yerində, əvvəlki vəziyyətində qaldı. Yalnız böyük çocuq ortancılısının üzünə baxıb gülümsədi. Bu gülümsəmə uzun müddət davam etmədi: çocuq tutuldu və gözləri yenicə örtülmüş qapıya sataşaraq qəmləndi və get-gedə acıqlı bir tövr aldı... Çox çəkmədən qonaq geri döndü. Yavaşca gəlib əvvəlki yerində oturdu. Paltosunun cibini göstərərək İftadənin qulağına bir şeylər pıçıldadı. İftadə heç bir meyl göstərmədi. Qonaq gülümsədi və cibindən bir şüşə araq və kağaza bükülü bir az kələm çıxartdı. İftadənin nəzəri anasının kədərli üzündə dolaşıb, geri döndü. – Fufaykanı bu tezliklə kimə satdın? – Allah yetirdi. İftadə yerindən qalxıb, pəncərədən iki fincan alıb gəldi. Araq ehmallıqla fincanlara tökülüb içildi. Kələmi də yedilər. Kələm kağızı ilə ağızlarını silib heç bir şey olmamış kimi, yerlərində oturmağa davam etdilər. Çocuğun iniltisi sükutu pozdu. Qadın dik atılaraq ayıldı. Qonağı görcək üzünü ikrahla qırışdırdı və bir an özünü itirib, sonra inildəyən çocuğun üzərinə əyildi. Quru dodaqları ilə onun alovlu yanaqlarını və alnını oxşadı. Gözündən qopan odlu bir damcı çocuğun üzünə düşüb, onu diksindirdi. Çocuq qızarmış gözlərini çevirib, nənəsinin yaşlı gözlərinə baxdı, əvvəl bir şey dərk etməyən kimi dondu, sonra duyduğu acılardan dodaqları büzüldü, üzünün hər bir ifadəsi qorxu ilə doldu... Yenə qapı tıqqıldandı. İftadə: – Kimdir? – deyə yerindən qımıldanmadan soruşdu. Buna cavab olaraq qapı təkrar tıqqıldandı. Yad adam olduğu bəlli idi. İftadə qalxıb qapıya çıxdı. – Buyurun! Buyurun! – deyə kimi isə qarşıladı. İçəri gözəl geyimli şən çöhrəli bir gənc girdi. Sandalya adına heç bir şeyə təsadüf etmədiyi üçün gedib pəncərədə oturdu. İftadə: – Tahir Muxtar, nə əcəb? – dedi. – Firqənin 1932-ci il aprel qərarını bilirsiniz. İndi ədib və şairləri yoxlayırıq, görək bu qərardan sonra nə yazmışlar. İftadə şən və utancaq simasını yerə dikib bir cavab vermədi, əvvəlki qonaq səssizcə otağı tərk etdi. İftadənin anası isə sanki Tahir Muxtarın buraya gəlməsindən ümidlənərək gözlərini onun üzünə zillədi, Tahir Muxtar qapını göstərərək: – Bu gedən kim idi? – deyə sordu. Hacı Vəlinin oğlu deyilmi, Tazapirdə böyük mülkləri var idi? İftadə yavaş səslə: – Odur. Tahir Muxtar ciddi və qəti: – İftadə, – dedi, – bağışlayın, mənim sizin daxili işlərinizə qarışmağa haqqım yoxdur. Amma bu dəfə qarışacağam. Deməliyəm ki, o, sizin yoldaşınız deyildir. O, əyyaş bir adamdır. Əyyaşlığının da səbəbi bəlli: mülkü, malı əlindən getmiş, əməyə alışmamış, ölən bir sinfin nümayəndəsi olaraq, yeni quruluşa qarşı göz yummaq üçün içir, məst olur. Bu təbiidir. Sənin ona qoşulman, – bağışla, içdiyini bilirik və içmən heç də təbii deyildir. Sən əməkçi bir ailədə doğuldun və həmişə də əməkçi olmusan... İftadə onun sözlərini təsdiq edərək başını tərpədir, anası da təsvibkar bir ifadə ilə gənci dinləyirdi. Tahir Muxtar sözlərinə davam edirdi: – Mən buraya rəsmi olaraq şura yazıçılar cəmiyyəti tərəfindən gəlmişəm. Qəti olaraq deyirəm, İftadə, bundan sonra bir daha içməyəcəksən, vəssəlam! İftadənin anası yerində qurcalandı, əvvəl titrək, sonra get-gedə aydın və mətin bir səslə dedi: – Sənə qurban olum, ay oğul, kaş bir az qabaqca gələydin.. Xəbərin yoxdur, ölüb qurtarmışam. Evin bütün şeyini satıb içkiyə verib, qazandığından bir qəpik görmürük, arvadı qoyub qaçıb, bir sürü uşaq üstümə tökülüb. Allah ömrünü uzun eləsin, sənin kimi bir Allah bəndəsi uşağın ikisini bağçaya qoyub... Da bundan artıq adama nə yaxşılıq edərlər. Amma bağçaya getməyə də paltar, ayaqqabı lazımdırmı? Evə gələndə yemək lazımdırmı? Qadın dərdlərini uzun-uzadı söylədi və nəhayət, mətin səsi təkrar titrədi, müəəssir bir surətdə ağlayaraq: – Oğul, dost-düşmən yoxdurmu? – deyə sözlərini qurtardı. Dəhşətli bir sükut otağı qapladı. Xəstə çocuq belə, bir an iniltisini kəsib susdu. Tahir Muxtar: – İftadə, – dedi, – sən bu gün düşmüş də olsan, incə hisslərin hamısı səndə ölməmişdir zənnindəyəm. Sən bu faciəyə qarşı necə laqeyd qala bilirsən? Büsbütün məhv olduğuna inana bilmirəm. İftadə yenə başını tərpədir və bütün söylənənləri təsdiq edirdi. Tahir Muxtar: – Sən bir daha içməyəcəyinə dair mənə söz ver! – dedi. İftadə məcbur bir halda yerindən qalxıb təkrar oturdu. Anası onun tərəddüdünü duyar kimi: – Oğul, bu yazıq körpələrin xatirəsi üçün tövbə elə, nə olar. “Yoldan çıxmaq eyib deyil, yola gəlməmək eyibdir...” Ver, kişi zəhmət çəkib gəlib, söz ver... Bundan sonra da gözləri sənin üstündə olar. İftadə titrək səslə: – Verirəm! – dedi və üzündə bir qəribə ifadə göründü. – Bax, verdiyin sözu unutma! Sabah cəmiyyətə gəl, bu sərsəri qiyafəsini dəyişməlidir... İftadə mülayim bir halda Tahir Muxtarın üzünə baxırdı. Tahir Muxtar sözlərinə davam edərək: – Gələrsən, cəmiyyət sənə paltar alar... İşin az isə yenə iş taparıq. Hər şey düzələr, ancaq verdiyin sözə vəfa edəcəksən! – Edərəm, vallah, edərəm! Tahir Muxtar: – Hələlik bu, – deyə qalxdı. Qadın ayağa qalxıb, oğlunu ona tapşırdı, ağlayaraq yalvardı. Tahir Muxtar gülərək: – Ana, söz verib, düzələcək. Sonralar düzələnə qədər kağız yazarıq, onun maaşını sən alarsan. Qadının sevinci bir daha artdı: – Allah səndən razı olsun! – deyə təşəkkürlər etdi, oğlunu təkrar tapşırdı, təkrar yalvarıb ağladı... Üç gün sonra İftadə Tahir Muxtarla bərabər küçə ilə gedirdi. İftadənin qiyafəsi tamamilə dəyişilmişdi: paltarı, şapkası və ayaqqabısı tamamilə təzə idi. Kommunist küçəsindəki yeni bağçaya girdilər. Ətrafı çiçəkli gözəl səkilərlə qalxaraq Tahir Muxtar: – İftadə, – dedi, – bir ətrafa bax: hər yer yenidən tikilir, bəzənir, gözəlləşir; hər addımda yeni adamlara, yeni mütəxəssislərə rast gəlirsən; konkanı tramvay, at və öküz arabalarını avtomobil əvəz etmiş... Hər yerdə yeni bir həyat duyulur... Sənin bu böyük dövrdə məst olmağa haqqın var idimi?.. İftadə etiraz edərək: – Doğrudan, yox idi... Bilirsiniz, pis yoldaş adamı yoldan sapdırarmış. Pis mühitə düşmüşdüm... – Bundan sonra o piyalə yoldaşlarından uzaq gəz... Evinə gəlsələr, qov!.. Utanmadan qov!.. Bağçadan çıxıb, sağ tərəfə, Azərnəşrə döndülər. Möhtəşəm binanın gözəl və təmiz pilləkəni ilə yuxarı çıxarkən Tahir Muxtar dedi: – Mətbəədəki işindən qurtarandan sonra bura üçün çalışarsan. Burada iş çoxdur. Bu il yalnız bədii şöbə min iki yüz çap listəsi buraxmalıdır. İnqilabdan əvvəl Azərbaycanda təb olunan bütün kitabları toplasan bu qədər olmaz. Halbuki Azərnəşrdə bir çox şöbə var. Nəticədə minlərcə çap listəsi nəşr olunmalıdır. Gələn il bu çap listəsinin miqdarı iki qat artacaq. Çünki bütün ölkə savadlanmış, bizdən bilginin hər bir sahəsinə dair kitab tələb edir. Şura ziyalısının vəzifəsi böyük və məsuldur... Sən də içkiyə dalıb sıradan çıxmaq istəyirsən, – deyəTahir Muxtar gülümsədi. İftadə utandı, udqundu və titrək səslə: Tahir Muxtar, o acı dəqiqələri yadıma salma, doğrudan utanıram... Bədii şöbəyə gəldilər. Hər kəs İftadənin yenidən meydana çıxmasını təbrik etdi. Ona iş verdilər, getdi. Bir müddət İftadə ayıq olaraq çalışdı. Evinə yavaş-yavaş zəruri şeylər də almağa başladı. Bir axşam yenə onda bir nəşə oyandı, içki üçün ürəyi çır-çır çırpındı. Ağılumulmaz bir vəziyyətdə evdən çıxdı. İşıqlı küçələr sankı dumanlara dalmışdı, onun içərisində söndürülməsini tələb edən bir atəş yanırdı. Nədənsə ruhu düşkün, vücudu xəstə kimi idi. İlk pivə klubəsi onda bir fərəh oyatdı, lakin oraya yanaşmağa cəsarət etmədi. Bir qüvvə onu oraya çəkirdisə də bir ayrısı da oradan uzaqlaşdırmağa çalışırdı. İlk təhlükəni adladı. Həm sevinir, həm də kədərlənirdi... Yoluna davam etdi – dənizə doğru gedirdi. Bir sıra səs-küylü pivəxanaları da eyni iztirab və dərin mübarizə ilə adladı. Artıq yeni bulvarda idi. Yeni əkilmiş cavan ağaclar və çiçəklər arasında düzülən ağ yeni iskəmlələr ilk addımında ona təzim edən kimi göründü. Sevindi. Sonra bu sevinc qeyb olaraq anlaşılmaz bir iztirab yenə onu qapladı. İçindəki atəş yenə alovlanmağa başladı. Divanə kimi dolaşdı. Bir qüvvə onu yenə geriyə doğru çəkirdi. Qəmli gözləri ilə dənizi və göyü süzdü. Üfüqdən doğan ay səliqəsiz şalvar yamağını andırırdı; sönük ulduzlar qırılmış təsbeh kimi göyə dağılmışdı, bulud parçaları yunu çıxmış yırtıq döşəyə və yastıqlara bənzəyirdi... Nəzəri səndələyərək sol tərəfə axdı: mədən və zavodların işığı ot başlarına düşmüş şeh kimi parıldaşır, bütün şəhər lalə tarlası kimi yanır, yeni binalar əzəmət və dəbdəbə nümayiş etdirirdi... Şən bir təbəssüm onun üzünə yayılaraq gözlərini güldürdü. Ona bir yüngüllük gəldi. Özündə yalnız vahid bir qüvvənin hakim olduğunu duyaraq sevindi. Qəti bir səslə: – Yox! – dedi və sürətli addımlarla evinə, ailəsinə və işinə doğru getdi. 1935 * * * İstirahət günü Xırda bir işçi otağı. Maşınkanın üstündə iri qazan. Arvad paltar yuyur. Əri otura-dura ona kömək edib girib-çıxır, su gətirir, əlinə tökür, kirli su aparır. Arabir hayxırır, küncdəki qaba tüpürür. Bəzən çarpayının üstə yarı uzanır. Arvad sinirlənir, deyinir. Onu köməyə çağırır. Kişi istər-istəməz yerindən qalxır. Yenə köməyə qoşur. Vedrəni dışarı çıxardanda arvadı şikayətlənir: – Şüşə zavodu... Bir az artıq pul verirmiş... Bu da artıq pul: ciyərləri əldən getdi!.. İş davam edir. Kişi yenə gah uzanır, gah işləyir. Yeddi yaşlı Henrix çarpayının bir guşəsində oynayır. Gah çarpayının başlıqlarına dırmaşır – at-at oynamaq istəyir, çarpayını tərpətdikcə atası hiddətlənir, şişkin və saralmış üzü əzab saçır. Henrix bəzən döşəməyə enib, orada oynamaq istəyir; atasının taxta başmaqlarını geyib otağı dolaşır, qazanın qapağına dolaşır, yuyulmuş paltarlara toxunur... Anası hiddətlənir, onun qolundan tutub itələyir. Henrix ağlayır. Onun səsi atasını daha da sinirləndirir. Yataqdan qalxır, öksürüb, küncdəki qaba tüpürür. Geri döndükdə qadını yuyulmuş paltarları ona göstərir. O, istər-istəməz paltarları götürüb, otağın ortasındakı şəlitdən asmağa başlayır. Henrix yerindən qalxır, bu da paltar asmaq istəyir. Atası hiddətlənib, yenə onu itələyir. Henrix yenidən ağlayır. Anası işdən əl çəkib, kədərlə ona yanaşır, onu qucağına alıb, bağrına basır. Öpüb ağlayır: – Mən bilirəm ki, sənə oynamaq üçün gen yer lazımdır. Nə edim, yoxsulluq!.. * * * Almaniyada işçinin adi günü davam edir. Sabah qaranlıq bir çarpayıdan iki baş qalxır: qadın cəld durub geyinir, işığı yandırır, qəhvədanı maşınkanın üstünə qoyur, çörək doğrayıb, masanı yığışdırır. Qurumuş camaşırları şəlitdən yığır. Təkrar yuxuya getmiş kişini durğuzur. Kişi başını təkrar qaldırıb, yenə yasdığa söykəyir. Əsnəyir, öskürür, döşəmənin üstündəki qaba tüpürür. Qadın fincanları masanın üstünə düzərək, ərini səsləyir. Kişi istər-istəməz qalxıb, yataqda oturur. Yenə əsnəyib, öskürür. Ərinərək qalxıb geyinir. Üzlərini yuyurlar. Sonra quru çörəklə qəhvə içirlər. Henrix dadlı-dadlı uyuyur. İşə hazırlanırlar. Birər parça çörək götürüb, kağıza bükürlər. Ana bir fincana qəhvə töküb, ağzına nəlbəki çevirir, yanına bir-iki parça çörək qoyur. Henrixə baxıb, ah çəkir, yeriyib onu öpür və ayağının ucunda yürüyərək çırağı keçirib, çıxırlar. Yağmurlu hava. Küçədə hələ işıq yanır. Yalnız zibil avtoları evlərin qabağına düzülmüş zibil qutularını avtolara doldurur. İşçi qafiləsi bir istiqamət tutaraq gedir. Mağazalar bağlı, yalnız pivə dükanları açıqdır. Oraya işçilər girib çıxır. Henrixin ata-anası da aralanıb, hərəsi bir zavoda girir. Henrix yuxudan ayılıb yatağında qurcuxur. Yarıişıq otağın pəncərəsinə yağış döyür. Henrix maraqla baxır. Əsnəyib, gərnəşir. Nəşə ilə əlini yasdığının altına salıb, bir kağız quş çıxarır. Barmağının üstünə qoyub uçurur. Bir müddət belə əylənir. Sonra quşu yasdığın altına qoyub, yataqdan cəld sıçrayır. Masadakı fincanın nəlbəkisini qaldırıb baxır. Bir az dadır, bir diş çörək alır. Sonra fincanı götürüb, yatağa tərəf gəldikdə ayağı ilişib yıxılır. Fincan sınır. Bir dəqiqəliyə döyükür. Sonra cəld geyinib, fincan sınıqlarını yığışdırıb, koridora çıxır. Bir az sonra dönür. Əski götürüb, döşəməyə tökülən qəhvəni silir. Əlüzünü yumağa başlayır. Yuyunub silinir. Masaya tərəf gəlir, bir diş çörək alıb çeynəyir. Görünür, yavan çörək bir o qədər də onu həvəsləndirmir. Düşünür. Qəhvədanı götürüb, masadakı fincana süzür içir. Ağzını burur. Durub komodun qutusundan qəndqabını çıxarır. Açır. Qənd olmadığını görüb, məyus olur. İçindəki ovuntunu fincana səpir. Çörəyini bu qəhvə ilə yeyib bitirir. 1936 * * * Vasvası O, Bakıda böyümüşdü, həm təhsilini orada bitirmiş, həm də qulluğu orada idi. İyirmi beş yaşa çatmış da, rayonlarımızı gəzməmişdi və qəza onun təsəvvüründə qızdırma, ilan və əqrəb yuvası kimi bir şey idi. Odur ki, o həmişə Bakıda qalmağı, Bakıda çalışmağı səfalı bir qəzadan belə üstün tuturdu. Bir gün onu maarif komissarlığına çağırdılar. Şöbə müdiri onu oturdub dedi: – Yoldaş Həmid, üç günlüyə Mirzə Davudluya gedib, oradakı məktəbimizi oxlamalısınız. Şöbə müdiri sözlərini bitirib, ona bir göstəriş vərəqəsi uzatdı və: – Gedin, kassadan iki yüz manat alın, sonra hesab verərsiniz – deyə əlavə etdi. Şöbə müdiri təklifini elə bir sürətlə etdi ki, Həmid ağzını açmağa belə imkan tapa bilmədi. Əvvəl ansızın olan təklifdən dondu, sonra yavaş-yavaş özünə gəldikdə, şöbə müdirinin başqa bir işlə məşğul olduğunu görüb, etiraza cəsarət etmədi. Düşüncəli bir halda ayağını sürüyərək kassaya yanaşdı, pulu alıb, evə döndü. Həmid həmişə evə tramvayla gələrdi, bu dəfə piyadə getdi. Yolda bulvara döndü. Alabəzək dona bürünmüş çiçəklər, may günəşində yıkanan dəniz, sanki həmişəkindən daha gözəl, daha füsunkar idi. “Mirzə Davudlu!” – deyə düşündü, köksünü ötürdü, ona elə gəldi ki, dənizdən ağcaqanad sürüsü qalxıb, ona hücum edir; kolların arasından şahmarlar, gürzələr baş çıxarıb, onu güdürlər... Həmidin tükləri ürpərdi, diksinərək hədəqədən çıxmış gözləri ilə ətrafını yoxladı... Həzin külək xırdaca camları və salxım sallamış yasəmənləri titrədirdi. Meydandan çocuqların şən səsləri eşidilirdi. Həmidə bir az mətanət gəldi: “Əh, nə olacaq – olacaq!” – deyə özünə təsəlli verdi. Lakin ifadəsindən ölümə gedən adamın qeydsizliyi duyuldu... Həmid maarif sahəsində işləyir və vəzifəsində olduqca intizampərvər idi. Ancaq... vasvası idi, gündə on dəfə əlini yuyar, ayda on beş kərə həkimə gedər və yanında bir dəstə resept və müayinə vərəqələri daşıyardı. Təbiidir ki, Həmid qəzaya qarşı bir sıra tədbirlər görməyə başladı. Çantasını kinə, bor turşusu, yod, marlı, pambıqla doldurdu və “dəruni təthir” üçün bir şüşə də araq aldı... Qatar axşam saat on birdə Mirzə Davudlu stansiyasına çatdı. Həmid əllərinə, üzünə və boynuna odekolon sürtüb, ehtiyatla platformaya endi. Yanı uşaqlı bir rus qadını durmuşdu; görünür, səfərdən adam gözləyirmiş. Həmid ona yanaşdı: – Bağışlayın, kəndin yolu haradandır? Qadın bir də boylanıb, vaqonları gözdən keçirdi, öz-özünə: “gəlmədi” – deyib, Həmidə tərəf yönəldi. – Biz də ora gedirik, istərsiniz bir yerdə gedək. Həmid şübhə ilə qadını süzüb, onun arxasınca yürüməyə başladı. Hava olduqca qaranlıq, kənd də uzaq idi. Həmid eniş-yoxuşla gedir, tez-tez ətrafına baxınırdı. Birdən enişdə parlaq bir şey gözünü qamaşdırdı. Qadın: – Biz düz gedəcəyik, siz oteli buradan soruşun! – deyib, uşaqla getdi. Həmid işığa yanaşdı. Bura qızıl çayxana imiş. Müşəmbə örtülü geniş masalar boş idi. Çayxana müdiri qapıda durub, ortayaşlı bir kişi ilə danışırdı. Həmid salam verib, oteli soruşdu, kişi salama laübalı bir halda cavab verib dedi: – Ay xoş gəlmisən bizim bu kəndistana! Canından bezmisənsə, dalımca gəl... Kişi yola düşdü, Həmid də cəsarətsiz addımlarla onu izlədi. Kolkos arasında Həmid duruxub, qorxa-qorxa ayaqlarının altına baxırdı. Kişi də durur və gülərək: – Canından bezmisənsə, gəl! – deyir. – Mehmanxanada yer olmasa, səni evimə aparacağam. Amma, heyf ki, arağım yoxdur, bu axşam hamısını içib qurtardım.Ta neyləyək, bağışla! Kəndin kənarına çıxıb, sola döndülər, bir yerdən işıq gəlirdi. Yaxınlaşıb geniş bir otağa girdilər. Kişi salam verib rusca: – Marfuşa, – dedi, – bu bizim qonağa bir yaxşı nömrə ver, miçətkəni də olsun. Dolğun vücudlu Marfuşa qəbz yazıb, otel pulunu aldıqdan sonra Həmidi nömrəyə gətirmək istədi. Həmidi təşyi edən kişi: – Bacıoğlu, salamat qal, sabah xəcalətindən çıxaram, nöqsana baxma, – deyib getdi. Marfuşa yeni ağardılmış nömrənin yatağını Həmidin yanında dəyişib, hər şeyi rahladı, getdi. Həmid qəza həyatına başlayırdı. Lakin bu başlanğıc təsəvvür etdiyi kimi dəhşətli deyildi. Səhər tezdən şirin yuxudan ayıldı. Koridordakı əlüzyuyan cingildəyirdi. Mərkəzdən gəlmiş işçilər yuyunurdular. Həmid də qalxıb yuyundu və böyük maraqla kəndə çıxdı. İlk intiba ona qəribə gəldi – qamışdan hörülüb üzünə sarı palçıq çəkilmiş köhnə komalarla bərabər, yeni binalar, sıra ilə düzülmüş kooperativlər də gözə çarpırdı. Kolxoz bazarını dolaşıb, Kürə doğru getdi. Kəndin ortasından keçən yeni küçə onu heyrətə saldı. O tay-bu tayda daş binalar, ortada da küçə boyu bağ və çiçəklik salınmışdı. Bu sarı çöl və sönük kənd yeni bir həyat yaşayırdı. Xəstəxana, aptek, məhkəmə, poçt, “Pambıq zərbəçisi” adlı qəzet, Leninin heykəli, yeni yaşayış evləri... bunların Hamısı ayrı-ayrı olaraq Həmidin gözünə çarpdıqca onu heyran edir və əndişə ilə xəyalına belə gətirmək istəmədiyi qəza məfhumu silinib gedirdi. Məktəbə getmək hələ tez idi. Çay içmək lazım idi. Bir aralıqdan asfalt səki ilə gedib, Kürün kənarına çıxdı. Burada üç tərəfi açıq, gözəl bir veranda yapılmışdı. Səkidən çıxıb, düzülmüş masalardan birinin arxasında yerləşdi. Hava hələ sərin idi. Günəş yüksək söyüdlərin arxasında gizlənmişdi. Boz rəngli Kür səssizcə axırdı. Həmid çay içir və fikrə dalırdı. Onun fikri bu qocaman çayın ətrafında dolaşırdı. Əsrlərcə boş-boşuna axmış bu çay qarşısında insan nə qədər acizlik göstərmiş. Onun böyük bir qüvvət olduğunu duymuşsa da, bu qüvvətə qarşı diz çökərək ona tapınmış... Lakin bu gün insan böyümüş, özünün Kürdən də qəvi olduğunu anlamış və Kürü öz əzəməti qarşısında əyildərək, xidmətinə alır. Ağacsız çöllər yaşıllanır, pambıq və taxıl tarlaları Kürü əmərək insan həyatının şən və zənginliyinə çalışır... Həmidin dodaqlarından doğan şirin bir təbəssüm düşüncəli gözlərinin ətrafında dolaşırdı... Həmid məktəbə gəldikdə hələ dərslər başlanmamışdı. Əlvan geyimli qız və oğlanlar həyətdə oynaşırdılar. Müdir Həmidi kabinəsində qəbul etdi. Müəllimlər toplandı. Məktəb kimi müəllimlər də gənc və yeni idi. Bunların bəzisi Həmidə tanış çıxdı; Bakıda bir yerdə oxumuşdular. İşə başlamadan əvvəl keçmiş müştərək həyatlarını xatırlayıb, danışdılar... Həmid artıq rayona alışdı. Üç gün deyil, bir il də qalsa idi, darıxmazdı. Lakin tapşırıq yerinə yetirilib, nəticəsi üç günə kimi maarif komissarına bildirilməli idi. Həmid intizampərvər bir işçi kimi, işini vaxtında bitirib yola düşdü. Vaqonda sakvoyajını, nə axtarırdısa, açdı və rayona qarşı səfərbərlik halına saldığı əczaların əl dəyməmiş bir halda unudulduğunu duyub, qəhqəhə ilə güldü. 1936 * * * Beş dəqiqə I Həkimin odasına girəndə Mirzə Mahmudun rəngi qaçdı: onun üçün ömrün olub-olmamağı qət olunacaq idi. Həkim çeşməyin üstdən Mirzə Mahmuda baxıb dedi: – Soyununuz! Və sonra yavaşca fıştırıq çala-çala kürsünün üstə əyləşdi: Həkim dedi: – Bir az irəli durun, işığa yönəlin. Belə... yaxşı, geyinin! Yara neçə vaxtdır əmələ gəlib? – Bir həftədir... Doktor, qorxuram... Doktor Mirzə Mahmudun sözlərini kəsdi: – Qorxmaq lazım deyil. Qulaq asın. Böyük ehtimal var ki, siflis tutmusunuz. Bu gün qanınızı müayinəyə apararsınız, nəticə nə olsa sabah mənə bildirərsiniz. Mirzə Mahmudu qan-tər bürüdü; ixtiyarsız kürsünün üstə düşdü. Otaq başladı gözünün qabağından itməyə. Bir dəqiqəliyə ömür və dünya onun üçün bilmərrə ləzzətini itirdi. – Deməli, mənim üçün səadət əbədilik olaraq mövt oldu. Axırım yetişdi! Həkim məşğul adamlara məxsus bir cəldliklə ayağa qalxdı: – Sabah tezdən gələrsiniz, – dedi. II Bədən bahar günəşinin şüalarından həllənirdi, ləzzət çəkirdi. Ağacların ilk nəfis yarpaqları, yaşayış dirildən yel, təbiət sabahının lətif qoxusu küçədən ötüb keçən adamları belə yüngülləşdirmişdi ki, hamı quş kimi səkirdi. Üzlərdə min fərəh, gözlərdə min ümid! Səliqə ilə geyinmiş qızlar ceyran sürüsü kimi baş alıb gedirdilər. Zərif yerişlər, ədalı hərəkətlər, nazlı baxışlar qəlb evini viranəzarə döndərirdilər. Qəribə hisslər duyulurdu: qəmli-dadlı, dadlı-sərli... Acı bir sancı Mahmudun ürəyinə doldu: – Nə əzəmətlidir həyat, – dedi. – Bu əzəmət içində mən yoxam. Məndən kənar ləzzət çeşmələri bol-bol axmaqda; yaşayış dövran sürmədə; səadət şüadar olmada. Mən də boynu buruq və peşman bir halda şənliksiz guşədə durub, aləmin böyük həngaməsinə tamaşa edirəm. Ömür mənim üçün əziz idi. Yaşamaq istərdim. Ümidlər bəsləyirdim. Tufan qopdu, ümid çiçəklərimi sındırıb əzdi. Sevdiyim bağçam viranəyə döndü... İman etdiyim sənəmlər ağzı üstə çöndü. İndi mənim üçün nə qaldı? Acılıq! Dirilik vurdu acıya döndü... Əbədi acılaşdı... Mahmud getdi. Dünyadan əl üzmüş bir halda evə tərəf üz qoydu. İnana bilmirdi; o murdar adı özünə isnad verməyə cürət eləmirdi. Bəlkə adət eləməmişdi. “Mən azarlıyam” deyə özünə təkid etdi. Əzabın qara əlləri onun ürəyindən yapışıb, sıxıb üzməyə başladı. III Gecənin bir yarısı Mahmud yuxudan dik atıldı. Yorğanın altda, ilan vuran tək çəkişib, büzüşdü. Yumruğunu qovzayıb gücü gəldikcə çarpayıya çırpdı. “Əxlaqsız! İradəsiz!” dedi. Peşmanlıq onu götürdü. Deyindi, çırpındı, bu üzündən o üzünə döndü. İnanmamazlığa uğradı. O gecəni bilmərrə yadından çıxartmaq istədi... “Yox! – dedi. – O gecə yaddan çıxası deyil. O gecə cəmi ömrümün gözəlliyini, paklığını, səlamətliyini beş dəqiqəyə qurban verdim... fövt oldum!..”. Mahmud gözlərini açıb yatacaqdan qalxıb oturdu. Sinəsinə dərd layları dağlarca yığılmışdı, nəfəs almağa belə imkanı yox idi... Gözünə yuxu gəlmək istəmirdi. Mahmudun fikir və xəyalı yenə keçmişə qayıtdı. Min dəfə zehnində ehya elədiyi ittifaq yenə gözlərinin qabağına gəldi... O gecə evdə heç kəs yox idi. Mahmudun ağlını nəfs pərdəsi bürüdü. Durub mətbəxə getdi... Qulluqçunun yanına girdi... Mahmud, kəndin təmiz havasında böyümüş Mahmud bəkrini itirdi və əvəzində şədid yadigar aldı... Mahmud çarpayıdan aşağı düşdü. Bir neçə dəqiqə dayandı. Huşu başına gəldikdə qayıdıb, yatağında uzandı... Bir də əllərini qovzadı: istədi keçmişki həyatından o mənhus dəqiqələri qoparıb atsın... Çox şad olardı, o dəqiqələrdən qabaq onu ağır surətdə yaralaya idilər, döyə idilər... Niyə bir güllə pəncərədən gəlib dəymədi. Onda Mahmudun ağlı və ixtiyarı oyanardı, kor gözlü nəfsin arxasınca getməzdi. İndi iş-işdən keçib. Hər an, hər dəqiqə onun qulağına dərunindən uçulmaq sədası gəlir. Bir tərəfdən bədəni qırılıb tökülür, o biri tərəfdən əxlaqının binası. IV Bu axşam Mahmud dedikcə şad idi; kefi olduqca kök idi. Azar əsla yadına düşmürdü. Daha doğrusu, azarın olduğuna belə inana bilmirdi. “İki dəfə müayinə nəticəsi mənfi olub, – Mahmud öz-özünə yenə deyirdi, – bu dəfə də mənfi olacaq. Bu həqiqət həkimin imzası ilə isbat olunduqda qəm aləminə “əlvida” deyəcəyəm. Mən indiyədək yaşamamışam, zəlalətli bir ömür sürüb, gələcəyi gözləmişəm. Və həmişə şəxsi həyatıma, şəxsi taleimə üz döndərmək istədikdə cürətsizlik ixtiyarımı qırıb, meylimi yox eləyib. Bu günlər çəkdiyim əzab və qorxu cürətsizliyimi puç etdi və məni şəxsi həyatım üçün səadət binası qurmağa vadar etdi. Evlənmək lazımdır, övladlar bəsləməlidir. Ömrümün yarısını subaylığa verdiyim daha bəsdir!!.”. Mahmud dəruni aləminə qərq bir halda sol küçəyə döndü və davaxanaya yaxınlaşdıqda dönüb dala baxdı. Ətrafı dürüst nəzərdən keçirdi və tanış adam olmamağını görüb, cəld içəri daxil oldu. Tərs kimi burada Mirzə Mahmudun şagirdlərindən biri dava alırdı. Bunu görcək müəllim özünü itirdi. Utandı, “Yəqin, – öz-özünə deyindi, – şagird mənim azarlı olmağımı duyacaq”. İncəvara, şagird ol dəqiqə davanı alıb çıxdı. Mirzə Mahmud bət-bənizi qaçmış bir halda qəbzi xanıma uzatdı və bir dəqiqədən sonra “nameyi-əmalı” əlinə aldı. Diriliyini itirmiş gözləri qırmızı hərflərlə yazılmış sətri oxudu: “Vasserman müayinəsi müsbət nəticəlidir”. Bu sətirdən aşağı beş yerdə qırmızı xaç çəkilmişdi. Mirzə Mahmud bu sətrin və xaçların nədən ibarət olduğunu düşündü. Lakin artıq məyus olmadı. İndiyədək naməlum halı bir qədər mətanətli şəkil aldı. – Azarım aşkar oldu, – dedi. – Nə etməli, müalicə lazımdır. V Həmişəki kimi məktəbin həyətinə girdikdə uşaqlar Mirzə Mahmudun yanına yüyürüşdülər. Kimi çiçək dəstəsi gətirmişdi. Mirzə Mahmud qəmli bir sima ilə çiçəkləri aldı və cəhd elədi ki, əli uşaqlara toxunmasın. Balalar müəllimdə zühur edən təğyiri düşündülər və hamısının üzündə məyusluq əsəri göründü. Həmişə Mirzə uşaqların başını sığallardı, balaca əllərini əlinə alıb xoş sözlərlə onları dindirərdi. Bu səfər uşaqlar müəllimləri tərəfindən soyuqluq gördülər. Mirzə Mahmud qorxurdu ki, azar özgələrə də sirayət edər. Və bu dərddən qabaqkı rəftar və qaydalarını bilmərrə tərk edib, insanlarla qəti-əlaqə elədi. Həmişə gözlərinə cənnət guşəsi kimi görünən məktəb indi cəhənnəm olub, onu yaqıb yandırırdı. Mirzə Mahmud balaları artıqlıqca sevərdi və özünə söz vermişdi ki, cəmi ömrünü balaların tərbiyə və təliminə sərf eləsin. Bunun üçün də qət eləmişdi ki, şəxsi həyatından əl çəkib, pak əxlaq, xoş rəftar və ədəbli hərəkəti ilə balalara örnək olsun... Sözündə sabit qala bildimi? – Əlbəttə yox. Beş dəqiqəlik bir tufan pakı napak elədi. Mirzə Mahmudu da qəmləndirən bu paklıq idi: balalara təlim vermək kimi uca bir vəzifəyə napaklıq yaraşmırdı. VI Mirzə Mahmud gündəlik dəftərini götürüb yazdı: “Müalicə qaydası ilə gedir. Hər sabah həkim bədənimi iynələyir. Azarım əlacpəzir deyil. Amma yenə üç il müalicə etdirməlidir. Hədsiz pul, vaxt və zəhmət istəyir ki, müalicəni başa çıxardasan. Bunlar dursun kənarda. Ruhən və əxlaqən əziyyət çəkirəm. Murdaram, düşmə azarlıyam. Yemək qablarını ayrı tutmalıdır, ağzım dəyən yerlər azarlı olur. Yoldaş və dostlardan əlaqəni kəsmişəm, qorxuram yavuqluğumdan bədbəxtlik üz verə. Bəlaya düşüb, yandığım halda özgələrin bəlasına da zamin deyiləm. Qurd kimi xəlvətxanalara çəkilirəm. Xəstə olduğumu heç kəsə bildirmək istəmirəm. Çünki bildirsəm xalq qudurmuş itdən qaçan kimi məndən qaçacaq... Eyibli dərdə düşdüm. Səbəb nə idi? Özüm də bilmirəm... Çirkli, üfunətli, çirkin və əxlaqı pozğun bir qıza alçaq nəfsim yetdi. İndi alçaqlıq əcridir çəkirəm... İnana bilmirəm. İnana bilmirəm ki, həmişə ehtiyatlı Mahmud beş dəqiqənin qurbanı ola... Yanıram, tövbə və istiğfar eləyirəm, keçmişki paklığımı geri qaytara bilmirəm...”. VII Azarlılar növbə gözləyirdilər. Hərə şəxsi dərdinə çalışmada idi. Bət-bənizi qaçmış bir cavan əzabçəkici bir nəzərlə xəstələrə tamaşa edirdi. Ondan o yana bir tələbə oturmuşdu, qəzet oxuyurdu. Hərdən qiraətdən əl götürüb, gözlərini divarın bir nöqtəsinə dikib qalırdı. O yanda bir müsəlman papağını dizinin üstünə qoyub tez-tez saata baxıb əsnəyirdi. Ləzgi papaqlı bir ayrı müsəlman otaqda gəzinirdi. Bəzi arvad və uşaqlar var idi. Küncdə bir erməni bir ayrı erməniyə və müsəlmana dərdini söyləyirdi. Qılçasını göstərib, yeltutmadan və gecələr ağrısından gözlərini yummağa belə aman tapmadığını yanıqlı bir dillə nağıl eləyirdi. Mirzə Mahmud bir məmurla yan-yana oturub, fikir içində idi. Bu azarlıları başdan-başa nəzərdən keçirib qəmlənirdi, sıxılırdı. Gah vaxt onda yeni fikirlər zühur edirdi və bu fikirlərə meydan verə-verə gəlib təskinlik aləminə çıxırdı, müvəqqəti olsa da sakit olurdu. Dirilik Mirzə Mahmudun nəzərincə dörd pillədən ibarət idi. Əvvəlinci pillənin adı həvəs, ikincisinin – meyl, üçüncü – çatış, dördüncü – əzab. Həvəs, onun təsəvvürüncə, ləzzətli və ümidedici olur, meyl gözləri bağlayır və ağlı kəsərdən salır, çatış aldadır... sonra əzab başlanır. Həvəs, meyl və çatış belə fövri olur ki, insana yuxu kimi gəlir. Əzab isə baqi və sabitdir. Bu dörd pillə ilə insanı mərbut edən qəzadır. Odur ki, Mirzə Mahmudun rəyincə, heç kəs özünü qəza tələsindən təmin olunmuş sana bilməz. Çünki qəza quyudur. VIII Həkim qapını açıb, xəstələrdən birini içəri çağırdı. Hamı bir dəqiqəliyə tərpənişib, yenidən fikrə daldı. Zala on beş və ya on altı yaşında qırmızıyanaq bir cavan daxil oldu. Azarlılara baxıb bir az utandı, qızardı və kürsünü götürüb bir guşədə əyləşdi. Mirzə Mahmud bu cavana diqqətlə baxıb yeni fikirlərə meydan verməyə başladı: “Həyat ədalətli bir qanuna tabe deyil, – dedi, – hər şey qəzanın dərəbəyliyinə tapşırılıb. Biri min pis əməllər törədir, azara düçar olmur. O biri ilk qədəmində alova rast gəlmiş pərvanə kimi, qanadını yandırıb məyus bir halda yerə düşür. Bəli, biz bu otaqda əyləşənlər qanadı yanmışlarıq. Biz çatışdan sonra əzab çəkənlərik. Niyə qəzanın oxuna biz gəldik. Niyə küçələrdə, bağlarda hədsiz-hesabsız adamlar eyş-işrətə məşğul, deyib-gülürlər, gəzirlər, dirilikdən ləzzət aparırlar; biz isə bu napak havalı otaqda oturub, əzabımız üçün dərman gözləyirik?..”. IX Mahmud guya yuxudan ayıldı; halını aşkar bir surətdə təsəvvür etməyə başladı və özünü talesiz gördü. Yadına düşdü ki, o, səlamət uşaq atası ola bilməz, çünki azarlıdır. Beş il evlənə bilməz... Evlənmək dursun kənarda, bu azardan divanə olub çöllərə düşə bilər, falic olar... Qəm tüstüsü damağına çökdü. Durub otaqda o başbu başa gəzinməyə başladı. Min dəfələrlə hafizəsində ehya edən kimi, yenə o mənhusgecəni yad etdi. Tutduğu əməlinin səbəbini yenə təkrar özündən soruşmağa başladı. İnana bilmədi. Guya o gecəki hadisə bir ayrı yerdə və bir kənar şəxslə üz verib. Gözü görə-görə özünü uçuruma atmaq Mahmudun xasiyyətinə yaraşmırdı... Bir də durdu, fikirləşdi: ikicə kəlmə söz məni hifz edə bilərdi, fövt olmaqdan xilas edərdi. Bu iki kəlməni qız deməli idi. “Mən azarlıyam” cümləsi qulağıma çatsa idi, ağlım nəfs sərxoşluğundan ayılardı... Qız “iki kəlməni” söyləməmişdi; yalançı həya onun da insafını zəncirləmişdi. Bir də Mahmudun ağlına yetişdi ki, qulluqçunu çağırıb “iki kəlmə” barəsində ona sual versin. Guya bu sualdan sonra Mahmudun yaraları məlhəm tapacaq idi. Yeridi qapıya tərəf. Dayandı. Fikrini dəyişdi. X Qol və qılçaları açıq, səlamət və təmiz balalar bağda oynayırdılar. Qum və çınqıllardan yollar salırdılar. Tez-tez yüyürürdülər mürəbbilərinin yanına, müvəffəqiyyətlərini şad bir dillə nağıl eləyib, yenə işə məşğul olurdular. Kimi qum daşıyırdı, kimi at-at oynayırdı. İrilixırdalı hərənin başı bir oyuna qarışmış idi. Bunlar öz uşaqlıq aləmində belə asudə idilər, belə xoşbəxt idilər. Mirzə Mahmud skamyada oturub meydançada oynayan balalara tamaşa eləyirdi. Gül rəngli, lətif hərəkətli, pak aləmli çocuqlar onu düşündürürdü: “Pak balalar, – Mahmud öz-özünə deyirdi, – napaklar üçün aydın bir güzgüdür. Orada onların əxlaq düşgünlüyü görünür”. Mahmud hər balanın gərdişinə diqqət eləyirdi və hər yerdə öz dərdli halından savayı bir şey görmürdü. Balalar salamat idi. Mahmud yox; onlar şad və qeydsiz idi. Mahmud yox; onlar həm cismən, həm ruhən təmiz idilər, Mahmud cismən murdar, ruhən sıxılmış və əzilmiş idi. Gözəl ağacların kölgəsində, həyat səpən günəşin işığında ikicə aləm bir-biri ilə qabaq-qarşı durmuşdular. Birinin bağçasında cavan ağaclar çiçək açıb gözəl meyvələr hasil etməyi vəd edirdi. O birinin bağçasını şaxta vurmuşdu, yarpaqlar yanıb, şah budağa yapışmışdı... XI Mahmud bağdan tələsmiş bir halda qayıtdı. Papağını çıxardıb, çarpayının üstə atdı. Masanın yanına gəlib, qələmi əlinə götürdü, yazdı: “Dirilikdən ləzzət görmədim. Rahatlığa gedirəm. Mənim ölümümdə heç kəsi müqəssir tutmamalıdır”. Məlfufəni masanın üstünə qoyub durdu. Bu dəqiqələr Mirzə Mahmud üçün ən ağır, ən şədid dəqiqələr idi. Susuz bir biyabanda yol itirmiş kimi onun əlacı hər bir yerdən üzülmüşdü; ümidi diriliyin ətəyindən kəsilmişdi. Bu böyük müşküldən çıxmağa bir yol var idi, o da intihar. İntihar ona belə cazibəli, belə nicatverici görünürdü ki, qucağına sıçramağı bəxtəvərlik sanırdı. Çarpayının üstə oturub, tapancanı qovzadı. Lüləsini alnına dayadı. Bir dəqiqəliyə fikir onu götürdü. Bir də aram tapdı və tapancanı yastığının altına qoydu. Xatiri fövrən möhkəmləndi. Dəftərini götürüb yazdı: “İntihar acizlər üçün nicat yoludur. Günahın cəzası ölümdə yox, dirilikdədir. Bir dəfə günah elədim, min dəfə əzab çəkməliyəm – qəvi ruhlular şüarı belədir! Yaşamaq lazımdır və talesizliklə insanlara tale qapısı göstərməlidir”. * * * Üsuli-cədid Onun evi dağlıq məhəllədə arxası torpağa yamanmış ibtidai insanlar yurdunu andıran bir şeydir. Üst mərtəbədə iki xırda otaq (otaq demək caiz isə) və altda da bir otaq vardır. Özü birində yaşayır, ikisini də kirayəyə verir. Otaqları mənzil şəklinə salan kirayəçilərin özləri olmuşdur–yırtıq yerlərə taxta çalıb, üzərinə köhnə qəzetlər yapışdırmışlar. Buna baxmayaraq yel əsdikcə qəzetlər bir çox yerlərdən şişir, partlayır. Yağışın da ki, önünə sədd çəkmək qabil deyil – damdan keçir, tavandan və divarlardan süzələnir, köhnə ləkələrin hüdudunu bir az da genişləndirir. Ev sahibi Atamoğlan heç bir işin sahibi deyil – əski zaman çayxanalarda, məscid önündə vaxt keçirərdi; bir vaxt qoçuluğa qalxışaraq bir adam da öldürmüşdü. İndi Atamoğlan özünə bir peşə tapmışdır – iki otağı kirayə verər, bir ilin pulunu qabaqcadan alar və il tamam olanda kirayəçini cana doydurub qaçırdar və otaqları yenidən satar. Bu üsul vasitəsilə ildə üç min manata qədər əldə edər. Evin önündə bir təpəcik var. Atamoğlan bütün günü burada gəzişib düşünürdü: bir kirəçi ilə bacara bilmirdi; ili çoxdan tamam olmuşdusa da otaqdan çıxarmaq mümkün deyildi. Bütün fəndlər işlənmişdi – otağa ilan buraxılmışdı, qıfılı sındırıb yarılmışdı, taxta divarın çatlağından içəri 20 – 30 qurbağa salınmışdı... Daha nələr edilməmişdi?.. Kirəçi sitallığa salıb, otaqda qalır və normaya görə də aylıq verirdi. Atamoğlan təpəcikdə gəzişir, hələ bunu düşünürdü. Birdən dayandı, evə tərəf çönərək: – Yaxşıxanım! – deyə çağırdı. Evdən səs gəlmədi. Əlini gözlərinin üstə qoyub, diqqətlə baxdı, öz otağında kimsəni görmədi; kirəçi Əbdüləlinin anası otağının önündə kartof soyurdu. Atamoğlan bir də bacısı Yaxşıxanımı çağırdı və bir-iki söyüş də əlavə etdi. Otaqdan qarasifət, dolaşıq saçlı, pəjmürdə bir qadın çıxıb, sarsıntılı balkonda durdu. Atamoğlan bacısını görcək: – Yaxşıxanım, – dedi, – axır bu otağı bir ilin vədinə vermişdik; il də gəlib keçdi. Sözləri nədir? Yaxşıxanım iki aydan bəri bu sualı qardaşından eşidirdi; zatən hər günkü qovğa da bu sualla başlanırdı. Ona görə əvvəl duruxdu, sonra ağızucu olaraq: – Nə bilim, ilin keçdiyini bilmirlər? Üzlərinin həyası yox, zadı yox. Deyirsən qulaqlarının birindən alıb, o birinə salırlar. Görmürsən, qarınlarına zəhrimar qayırır. Elə bil bu sözlər buna deyilmir. – Ay onun qazanına... Axirətinə... Oğluna xörək hazırlayır... İndi qulluqdan gələcək, zəhrimarlanacaq... Atasının... Yaxşıxanım qardaşının sözlərini kəsərək: – Adına bax – Firəngiz bəyim!.. Ölünə dəysin, ad yiyəsi! Hələ bizləri də bəyənmir: “Siz dağlısınız!”, “Eşşəksiniz!”, “Biz dədəbabadan bəyik!”... Bay sizin bəy atanız mənim... yesin!.. Səslər get-gedə yüksəldi, söyüşlər artdı. İçəridən Atamoğlanın anası da çıxdı. Bu da bir tərəfdən qarğış və söyüşdən döşədi. Firəngiz bəyim bu hərəkətlərə alışmışdı; inciyirdisə də zahiri sakitliyini saxlayıb, əlindəki işinə davam edirdi. Ətrafdakılar ağız-ağıza verərək, kirəçinin şərəf və namusuna toxunan sözlərdən yağdırırdılar. Arabir milislə qorxudur, sonra qarğışa keçir, axırda ölümlə təhdid edirdilər. Firəngiz bəyim bircə cavab belə vermədən bişmişinə davam edirdi: bilirdi ki, dinsə döyəcəklər; bir neçə dəfə də döymüşdülər. Bunun laqeydliyi ev sahiblərini daha da coşdururdu: bunlar söyüşü bir qat daha artırırdılar... * * * Firəngiz bəyimin oğlu Cahangir qulluqdan qayıtdı. Qapıdan girərgirməz hər gün eşitdiyi föhşlərin yenə şahidi oldu. Şərəfinin əzildiyini duydusa da, əlacsız qaldığını nəzərə alaraq, sakit oldu. Çürük pillələri cəld çıxıb, özünü otağa salmağa çalışdı. Ev sahibləri bunu əhatə edərək, hamısı bir ağızla: – Hırrr! – deyə bağırışdılar. Cahangir əvvəl özünü itirdi, qan başına vurdu. Qəzəbli gözləri ilə bu tühaf hərəkətləri özlərinə peşə edən adamları süzdü – ana, oğul və qız dillərini çıxarıb: – Hırrr! – deyə səs-səsə vermişdilər. Bunların aldığı vəziyyət Afrika vəhşilərinin ibtidai rəqslərini andırırdı. Bu mənzərəni görən Cahangirin hiddətli üzü birdən şən bir təbəssümlə parladı, dodaqları açılaraq, şaqqırtılı bir qəhqəhə qopdu. Ev sahibləri bu qəhqəhədən daha da acıqlandılar – bu günün proqramını təkrar başdan başladılar: – Bişmiş qazanınıza!.. – Oğlun qanına bələnsin!.. – Adamın üzündə həya olar!.. – Bunlarda həya nə gəzir–ilin keçdiyini bilmək istəmirlər!.. – Dəli şeytan deyir vur öldür də, qəzəmətə get!.. – Sizi həzrətabbasa tapşırmışam!.. – Hırr!.. * * * Bu söyüşlər, qarğışlar, hədyanlar yağışı altında Cahangir anası ilə yeməklərini qurtardılar. Yarım saat davam edən hürüşməyə qarşı bir söz belə demədilər. Çay töküldü. Anası tutqun səslə Cahangirə dedi: – Cahangir, bala, doğrusu evdən bıqmışam. Başqa bir otaq yoxmu? Cahangir hər gün bu sualı anasından eşidir, hər gün də eyni cavabı verirdi. Qırx beşinci dəfə olaraq: – Ana, – dedi, – bilirsən ki, evə yazılmışam; alan kimi köçəcəyik... Firəngiz bəyim yenə: – Oğul, bunu bilirəm... ancaq vallah, cana doymuşam. Özümü bu dirəklərin birindən asmaq istəyirəm. Cahangir anasının üzünə baxdı və gözlərində parlayan yaşları görcək mütəəssir oldusa da, büruzə vermədi. Başını aşağı salaraq, düşüncələrə daldı: Bir neçə dəqiqə sürən sükutdan sonra başını təkrar qaldırdı, yavaş səslə: – Ana, – dedi, – bu adamlardan hər bir fənalıq baş verər – məni öldürə bilərlər, sənin namusuna sataşarlar. Otaq da hələ yoxdur... Bu hərəkətlərin önünü almaq üçün bircə çarə var... Firəngiz bəyim maraqla oğlunun üzünə baxdı. Cahangir ciddi səslə: – Qıza evlənməkdən başqa çarə yoxdur. Firəngiz bəyim əvvəl qulaqlarına inanmadı, heyrətli gözləri ilə oğlunu təkrar-təkrar süzdü və oğlunun dediyinin ciddiliyini duyaraq cavaba aciz qaldı. Nə acıqlandı, nə sevindi – donub qaldı. * * * Kamal Onun adı Kamal idi. Atası Nəcəf vaxtilə hörmətli bir adam olduğundan, evi həmişə yüksək təbəqənin adamları ilə: zadəgan və mülkədarlarla dolu olardı. Çəkilən kababın qatı tüstüsü buludlara qədər qalxar, sazın xoş sədası ətrafa yayılar, qəmli bülbülün səsinə qarışardı. Günlər beləcə bir-birinin ardınca keçdi, illər dolandı, ziyafət və zənginliyin, şöhrətpərəst dostluğun sonu gəlib çatdı. Nəcəf özünü tənha və dostları tərəfindən atılmış kimi hiss etdi. Ehtiyac onu tanış bir tacirin yanında işləməyə vadar etdi. O, əlli yaşında ikən on iki yaşlı bir qızcığazla evlənmişdi. Atası qızını Nəcəfə əvvəllər şan-şöhrət sahibi olduğu üçün zorla vermişdi. Nəcəf də evlənmişdi. Bu izdivacdan onun beş övladı dünyaya gəlmişdi. – Yox, heç nəyə görə mən təhsilimi yarımçıq qoymaram. N şəhərinin Realnı məktəbində oxuyan şagird belə deyirdi. Kamal daxmalarının çirkli pəncərəsinin qarşısında oturub, xəstə, əldən düşmüş atası və göz yaşları tökən cavan anasına tamaşa edirdi. Birdən qapı taybatay açıldı və günəşin şöləsi altında dilənçi kökündə olan, çirkli və ayaqyalın dörd uşaq göründü. Onların arıq və qaralmış üzlərində dəhşətli bir ifadə var idi. Onlar şikayət və kədər dolu baxışlarla valideynlərini süzüb, xəstənin yatağının yanında, torpaq döşəmədə əyləşdilər. Uzun sürən sükutdan sonra qoca gözlərini açdı, qalxıb balınca oxşar, çirkli bir şeyə dirsəkləndi və sakit, zəif səslə dilləndi: – Kamal! Mənim əziz oğlum. Sən bizim vəziyyətimizi görürsən. Görürsən ki, həyatın qəm-qüssə və dəhşətləri bizi əhatə edib. Mən naxoşam və sağalmağıma da ümid yoxdur. Ailə aclıq içindədir. Uşaqları yedirtmək, onlara əyin-baş almaq üçün pul yoxdur. Ailənin nicatı yalnız səndədir, mənim balam. – Tss..., – Kamal atasına nifrətlə baxaraq, dodağının altında deyindi. – Allaha şükür, – deyə qoca davam etdi, – sən artıq böyük oğlansan, ailəni özün dolandıra bilərsən. Sənin tayların artıq evləniblər və yaxşı pul qazanırlar. Ancaq sən bizim kasıbçılığımıza baxmayaraq, yenə də təhsilini davam etdirərsən... Rus dilindən tərcümə Leyla Məcidqızınındır. – Ata, ata! – deyə Kamal atasının sözünü kəsdi, – sən məni məhv etmək istəyirsən? İstəyirsən ki, təhsildən qalım, elm məbədini tərk edim? Yox! Ata, dedim ki, mən məktəbi atmaram. Təhsil mənə hər şey verəcək. – Ah! Ay oğul, – deyə ata sözə başladı, – sənin bu uşaq söhbətlərin mənim xəstə könlümü qırır. Sən özündən böyüyün və həyata səndən yaxşı bələd olan adamın sözlərinə qulaq asmaq istəmirsən. Mən xan zəmanəsində yaşamışam. Onda elmdən və şeytana uymuş şeylərdən əsər-əlamət belə yox idi. Onda xalq da şadxürrəm və qayğısız yaşayırdı. Ucuzluq hamıya xoşbəxtlik nəsib etmişdi. Biz nə xəstəlik bilirdik, nə ürək ağrısı, nə kafirləri tanıyırdıq, nə də onların allahsızlığa aparıb çıxaran kitablarını. Bir zamanlar gənclər müti idilər, onlar bilmədiklərini böyüklərdən öyrənirdilər. İndi isə, oğul, Allah insanları törətdikləri günahlara görə cəzalandırır. Hər yerdə xəstəlik, aclıq, əzab-əziyyət, göz yaşları hökm sürür. Çünki keçmiş adətlər sıradan çıxıb, müqəddəs yerlərə inam itib. Oğul, at bu məktəbi, Allahın qəzəbindən qurtul. Yenə də deyirəm, bizim dədə-babalarımız elmlə məşğul olmayıblar. Amma onlar acından ölməyiblər, sən də ölməzsən. Sən indi beşinci sinifdə oxuyursan və sözündən belə çıxır ki, sənin işləyib maaş almağına hələ yeddi il var. Gör sən bu qədər vaxta nə qədər pul qazanarsan, məşhur tacir, hörmətli bir kişi olarsan. Əgər sənin pulun olsa, hamı sənə hörmət edər, ən varlı və halal süd əmmiş bir qız alarsan... – Mən nə etdiyimi çox gözəl bildiyim halda, – deyə Kamal onun sözünü kəsdi, – bilmirəm bu söhbətlər kimə gərəkdir? Mən pul və ya hərbi geyim xatirinə oxumuram, çünki bunlara ehtiyacım yoxdur. Mən ətrafımızda baş verən hadisələri başa düşmək, daha çox savad qazanmaq istəyirəm. İnsanlara xidmət etmək, onların köməyinə çatmaq istəyirəm. Ata, bir də istəyirəm sənin kimilərə həyatı necə idarə etməyin yollarını öyrədim ki, qocalanda onlar çətinliklə və boş ciblərlə qarşılaşmasınlar. Mənim məqsədim və qarşıma qoyduğum vəzifə bundan ibarətdir. – Kəs, kəs! Bədbəxt ruh, – deyə ata titrəyə-titrəyə sözlərinə davam etdi, – gör məni etdiyim yaxşılıqlara, çəkdiyim qayğıya görə hansı sözlər qarşılayır. Ailəsinin səadəti qayğısına qalan və övladlarının toyunu arzulayan valideynlərə ar olsun. Evlənməyin axırı budur – cəhənnəm əzabı... Ah! Mən səfehəm... Nahaq öz qayğıma qalmadım, nahaq! O, bu sözləri deyib, ümidsiz halda gözlərini yumdu və yuxuya getmək istədi. Ancaq bunlar əbəs yerə idi. Ürək əzabları onu üzdü, qüssə duman kimi qəlbini sarıb, onu məhv etməyə çalışdı. O, soyuq məzarın sakitliyini səbirsizliklə gözləyirdi. Dünyanın dərdlərindən yalnız orada qurtulmaq fikrində idi. Üç gündən sonra Nəcəf öldü. O, bu unutqanlıqla əbədi sakitlik tapmışdı, ancaq səriştəsizliyi üzündən bütün ailəni başsız qoyduğundan xəbəri yox idi. Gec evləndiyindən Kamalı qayğılarla baş-başa qoymuşdu. Kamal düşüncəyə dalmış vəziyyətdə həmişəki yerində oturmuşdu. Atasının üstü örtüklə örtülmüş cənazəsi döşəmənin üzərinə qoyulmuşdu. Onun yan-yörəsində başı açıq qadınlar oturmuşdular. Qadınların rənglənmiş, qırmızıyaçalan saçları qarışıq vəziyyətdə idi. Cırmaqdan qanamış üzləri isə onlara vəhşi bir görkəm verirdi. Uşaqlar bir küncdə oturub ağlayır, dəqiqəbaşı qapı açılarkən dəstə-dəstə içəri girən səliqəsiz görkəmdə qadınları görəndə isə təəccüblənirdilər. Qadınların vəhşi çığırtıları, uşaqların ağlamaq səsləri, mollanın camaatı hüzr yerinə səsləyən səsi cəhənnəm mərəkəsini xatırladırdı. Kamal gözü ilə gördüyü dəhşətli mənzərəyə inanmaq istəmirdi. Onun gözləri yaşla doldu. Bu göz yaşlarının səbəbi atasının ölümü deyildi, çünki atası ona elm yolunda bir maneə idi. Kamalın göz yaşlarına səbəb nə isə başqa bir şey idi. O, ətrafdakıların avamlığını görüb, qəlbən dərd çəkirdi. Müsəlman qadınlarının kobudluğu, onların öz vəzifələrini bilməmələri, mövhumatçı olmaları Kamalı heyrətləndirmişdi. Onlar özlərini döyüb, sifətlərini cırıb qışqıranda o fikirləşirdi: “Öz rəzil ömrünü sürmüş bir adamı ağlamaq nəyə gərəkdir”. Ancaq Kamal səhv edirdi. Bizim qadınların xoşlandıqları bir şey varsa, o da başqalarını ağlamaqdır. Guya ki, göz yaşları tale tərəfindən sındırılmış ürəyə məlhəm olur, rəhmətə gedənin qəlbinin qüssəsini yüngülləşdirir. Bir neçə ay keçdi. Yay günlərindən biri idi. Kamal dərslərini bitirmişdi. O, kiçik bir dükanın qarşısında oturub kənddə yaşayan dostuna – Yubertə məktub yazırdı. Onun qara qaşlarının altından bir cüt düşüncəli və gözəl göz baxırdı. Onun tutqun və kədərli sifəti əvvəlcədən nə isə dəhşətli və cinayətkar bir hadisədən xəbər verirdi... O yazırdı, qələmi isə vərəqin üstündə cəld hərəkət edərək onun ürək sirlərini dostuna açırdı. O, məktubu bitirib, yazdıqlarını öz-özünə oxumağa başladı: Əziz dost! Qələmi əlimə alıb yazmaq niyyətindəyəm. Ancaq dəbdəbəli, xoşbəxt həyatdan yazmaq fikrində deyiləm. Bütün dediklərimi – kədərli anları xatırlayacağam. Axı həyatın dəhşətlərindən, göz yaşları və iztirablarından başqa nədən yazmaq olar? Məni əhatə edən yalnız bunlar deyilmi? Qüssənin dumanı ürəyimi sarıb, qəlbim həyəcan içində çırpınır və taleyin qisməti tərəfindən təhqir edildiyi üçün cismini tərk etmək istəyir... Ah! Mən niyə yaranmışam, niyə. Axı atam məni nə üçün şəxsi ləzzəti naminə bu darıxdırıcı və zəhlətökən həyatın acgöz qoynuna atıb? Mən qəlbimdə çırpınan ürəyimlə mübarizə aparıram: ya həyat, ya xilas olmaq, ya da ki, ölüm və ya dinclik. Əzizim! Mən həyatda yaşayarkən keçirdiyim həyəcan hisslərini hansı çalarlarla təsvir edim? Atam öldü. Onun ölümündən bir həftə sonra daxmamızın tavanı uçulub – dağıldı. Anam və dörd uşaq da rəhmətə getdilər. Onlar dünyanın zülmündən qurtuldular, qaldım mən. Gecəmi də, gündüzümü də doğma daxmamızın xarabalıqları içində keçirirəm və burada göz yaşları axıdıram. Ah! Yaşamaq da çətindir, ondan ayrılmaq da! Həyat məni qane etmir, o əzabvericidir. Çünki o, artıq göz yaşları və əzab tələb edir. Ancaq onunla vidalaşmağa da həvəs yoxdur: mən cavanam, bu həyatdan heç bir şey dadmamışam, qarşıma qoyduğum məqsədə də çatmamışam. Ancaq... ehtiyac özümə sui-qəsd etməyə vadar edir. Bu, həyatın iyrənc caynaqlarından qurtulmaq üçün ən sadə üsuldur. Nə təhsilimi davam etdirmək üçün bir qəpik pulu var, nə də ki, xeyriyyəçilər. Daha niyə özünü öldürməyəsən? Mənə kim kömək edəcək? “Yeni dünyagörüşümə” görə hamı mənə nifrət edir, rus məktəbində təhsil aldığım və “kafir paltarı” geyindiyim üçün heç kəsin məndən xoşu gəlmir. Bəli! Həyatla vidalaşmaq gərəkdir, əziz dost. Əlvida! Tale bizi gözlərimizdə yaş, qəlbimizdə kədər bir-birimizdən ayırır. Bir daha əlvida, əlvida, səni sevən dostunu unutma. Dost, bil ki, mən yalnız torpağın altında sakitlik tapacağam. Sənin dəyərli göz yaşların məzarımın üzərinə töküləcək və bu göz yaşlarını söyülmüş məzarımın üzərində bitən otlar öz canına çəkəcəkdir. Ah! İndidən ürəyim ağrayır. Hiss edirəm ki, bir daha görüşməyəcəyik. Sonuncu dəfə əlvida. Sənin Kamalın P.S. Əzizim! Sanki bütün ətrafımdakılar məni bu sözlərlə bəzəyirlər: Oraya, oraya, sonu görünməyən uzaqlara, oraya, əbədi azadlığın hökmranlıq etdiyi yeraltı səltənətə.– Oraya, insanlardan uzaq olan unutqanlıq səltənətinə, harada ki, genişlikdir, oraya, həyatın ən yüksək məqsədinə doğru-soyuq məzara. Kamal məktubu oxuyub zərfin içinə qoydu. Axırıncı puluna poçt markası alıb, dükanın yanından uzaqlaşdı. Sakit və aydın bir axşam idi. Ay incə baxışlarla dağların arxasından boylanaraq, zəif işıq saçırdı. Birdən dağ tərəfdən Kamalın qaməti göründü. O, qaranlıq içində itib-batan şəhərə kədərli bir nəzər saldı və düşündü: “Yaşayın, ey ailəli bəxtəvərlər, yaşayın!”. Bu anda gilələnmiş göz yaşları onun tutqun yanaqlarından axıb töküldü. Sakit, aydın gecənin gözəlliyi, dağ çiçəklərinin yüngül rayihəsi belə onun qəlbində sevinc yarada bilmədi. O, xoşbəxtliyi yalnız və yalnız əbədi nutqanlıqda görür və ona da can atırdı. Kamal uçuruma yaxınlaşdı. Buradan şırıltı ilə axan çay görünürdü. O, bir şer dedi: Mən necə ağlamayım, necə hönkürməyim Artıq dərd çəkməyə gücüm yoxdursa... Hər yerdə qarşıma çıxır dərd-kədər Biri gedir, gəlir yeni qüssə-qəm. Ağır əzablardan qurtuluş yolu Yalnız mənim vaxtsız ölümümdədir. Axırıncı sözlərini deməyə macal tapmamış, o, çoxdan bəri arzuladığı xoşbəxtliyin uçurumuna yuvarlandı. Səhər dağların arxasında yerləşən dərədə külək coşaraq vıyıldayırdı. Günəş dağların başını və qayaları işıqlandırırdı. Orada qaramtıl, üstü örtülmüş bir şey gözə dəyirdi. Bu Kamalın fələk tərəfindən atılmış vücudu idi. 1907 * * * Soyuq busə Hə! Gərək qələmi aldadıb müxtəlif xasiyyətli qadınlar, onların gözəlliyi, əzilibbüzülməsi, gözəl gülüşləri, onlarla tanışlıq və bu tanışlığın nəticələri haqda yazım. Ancaq qəti bir şey yoxdur: gah valeh oluram: qadını çox sevirəm və onun aldadıcı gülüşündən vəcdə gəlirəm. Ancaq çox tez bir zamanda həvəsdən düşürəm, naturanın dəyişkənliyini və onun süni təbəssümünü görüb əvvəlki fikirlərimi inkar edirəm. N-ə qarşı həvəsim belə öldü. Oxucum, N bizim evlə üzbəüz mavi rəngli evin ikinci mərtəbəsində yaşayır. (Marinsk gimnaziyasının Vİİİ sinif şagirdi N). Artıq yeddi aydır ki, biz üzbəüz evlərdə yaşayırıq, o elə hey pəncərənin qarşısında dayanıb gülür və əzilib-büzülür. Diqqətimi cəlb etmək üçün pəncərədən gah anlaşılmaz fiqurlar, gah güzgü, şəkil və kitablar göstərir. Olub ki, qış vaxtı tanışlıq üçün görüş təyin edib, amma mənə çatanda deyib məşğulam. Pəncərə qarşısındakı bu hərəkətlər uzun müddət davam etdi, ancaq küçəyə çıxanda bir-birimizə yad olurduq: bir-birimizə gülümsəmək əvəzinə biz qəribə tərzdə ətrafa baxırdıq. Bir axşam o yenə də işarə ilə tanış olmaq istədiyini mənə anlatdı. Bu dəfə mən fürsəti əldən vermədim, papağımı və paltomu götürüb tez küçəyə çıxdım və onun arxasıyca düşdüm. O düz gedirdi, tez-tez aldadıcı nəzərlərlə arxaya baxırdı. Onun hər təbəssümü, hər yalançı baxışı mənim addımlarımı tezləşdirirdi. Birdən küçənin yoxuşuna çatanda o döndü. Mən dayandım, daha getməyə cəsarətim, hünərim çatmadı. Ancaq o tez-tez dönüb arxaya baxırdı və onun bu hərəkəti məni cəsarətləndirirdi, mənə imkan verirdi ki, yenə də onun arxasıyca düşüm. Heç 20 addım getməmiş mən özümü təqdim etdim və onu evlərinə qədər ötürdüm. Mən N xanımla belə tanış oldum və hətta öz gənclik gündəliyimin bir neçə səhifəsinə onun haqqında yazmışam... Görüş təyin olundu, görüşdük, bütün mövzulara toxunduq. Ancaq mən onu işvələndirən bir sözdə dayandım. İlk görüş məndə onun şəxsiyyəti haqda müəyyən Rus dilindən tərcümə Leyla Məcidqızınındır. qədər təsəvvür yaratdı. Bir gün keçdi, yenə də görüş təyin edildi. Bu dəfə biz çox danışdıq, ancaq bu onun üçün maraqsız idi. Üçüncü görüşümüz dənizin sahilində ay işığında oldu. Dəniz ayın tutqun şöləsindən parıldayırdı. Hər tərəfdə yaz təravəti var idi, ancaq mən soyuqqanlı və darıxdırıcı idim. Çox nahaq yerə o mənə ilk məhəbbətindən danışdı və məni də ilk sevgimdən danışmağa vadar etdi. Mən bütün bunları ona çox həvəssiz danışırdım və tez-tez məyusluğumu bildirirdim. Nəhayət o sakit səslə dilləndi: “Bəlkə siz mənimlə yoldaş olmaq istəyirsiniz?” Mən susdum. Ehtiras naminə yalan demək vicdansızlıq olardı. Çox da ki, yoldaşlığı səbəb etmək istəyirdi. Mən qadın nəvazişi qarşısında məğrur dayanmışdım və onun: “Görünür məktub alırsınız, yəqin sevirsiniz” sualına soyuqqanlıqla cavab verdim: “Mən heç kimi sevmirəm”. Beləliklə, onun arzuları puça çıxdı və bu arzuların həyata keçməsi əfsanəyə çevrildi... İndiki gənclər kimi, özünü hər gördüyün qadına vurulmuş kimi göstərəsən? Yox!! Heç vaxt! Bu mənim ürəyimi bulandırır. Mən həqiqətən aşiq olmaq istəyirəm və təriflərin ürəkdən və odlu-alovlu deyilməsini sevirəm. Mən sevinci ürəyimcə olan qadınla birgə yaşamağı sevirəm... Bax bu mənə ləzzət verir!! Biz bir-birimizə zidd olan şəxslərik: N həyatdan zövq almağa çalışan, mən isə zövq dalıyca qaçmayan, bədbin, romantik bir tipəm. Ancaq görüşlər yenə də təyin olunurdu. Yenə Dənizin sahilində görüşdük. Söhbətə başladıq. Candərdi danışırdıq. Ay buludların arxasına nahaq keçmişdi, sakit külək əsirdi; onsuz da onu heç nə maraqlandırmırdı. Onun gənc və alovlu ürəyini heç nə sakitləşdirmirdi. Onu ancaq təriflər və şirin söhbətlər məmnun edirdi. Bunu kim etsin, mənmi? Boynuma alıram ki, mənim buna qabiliyyətim çatmır. Mən elə hey qara qüvvələrlə mübarizə aparır, qəmgin qarasevdalarda dolaşır və hiss edirdim ki, həyatda heç bir dəyəri olmayan bir insanam. Ona görə də həyat həqiqətlərini qəbul etmir, onun zövq və ləzzətlərinə qarşı çıxır, yaxşılıqların əleyhinə qalxırdım. Hər şey mənə tutqun və üzücü görünürdü. Bu səbəbdən mənimlə N arasındakı münasibətlər tez bir zamanda dəyişdi. O özünə uyğun birini tapandan sonra mən arxa plana keçdim. Bu cavan sözün həqiqi mənasında kavaler idi: hündür boylu, kifayət qədər iri qarınlı bu adamın yaxalığı az qala qulaqlarına çatırdı. Bir sözlə, onda hər bir şey müasir qadının zövqünə uyğun idi. Varlı olması onu N-in gözlərində lap ucaldırdı. Qızılın qarşısında insanlar baş əyməyəndə, kim baş əyəcək? Onun elə aldadıcı parıltısı var ki. O, insanı nəvazişlə geydirir və bütün yaxşı və arzuolunan işlərdə ona bələdçilik edir. Baxışlar, əqidələr, ilahi qəlblər ona tabedir... Bu insanı yaxından tanıdım və onun qəlbinin dərinliklərinə baş vura bildim: əxlaqsızın biridir. Həqiqətən, var-dövlət insanı məhv edir: onun daxili aləmini öldürür, ancaq ona şad həyat üçün şərait yaradır. Qoy bu cənab da öz xarici görünüşünə görə insanların sırasında dursun, – o qız da var-dövlətin ölüsüdür, şənlik və ehtirasın quludur... Mən artıq nüfuzdan düşmüşdüm və nahaq yerə görüş təyin etməyə səy göstərirdim: o hər dəfə məni soyuq və kinayəli ifadələrlə özündən kənarlaşdırırdı. Qız bu oğlana sözün əsl mənasında bənd olmuşdu. Gündə iki dəfə görüş təyin olunurdu: qız səhər tezdən saçları və bər-bəzəyi ilə məşğul olmağa başlayırdı. Pəncərənin qarşısında lampa yanırdı: saçı burmaq üçün maşadan, onu yığmaq üçün sancaqdan istifadə olunurdu, cürbəcür növlərdə kirşanlar, dodaq boyası, xüsusi saç yağı, “müxtəlif zövqlü” ətirlər işə düşürdü. Bu iş çox uzun çəkirdi, güzgünün qarşısında fırlandıqdan sonra küçəyə çıxırdı, qulluqçu qadın da pəncərədən ona tamaşa edir və bir çox hallarda həyəcanlı alqışlar deyirdi. Günlər də, görüşlər də bir-birinin ardınca gəlirdi, mən isə onunla əlaqəni kəsmişdim. Ancaq bununla iş bitmirdi. Mən ona qarşı nə qədər soyuq münasibət göstərsəm də, o məni görəndə gülümsəyirdi. Onun bu hərəkətinin nəticəsində indiyə qədər sakit olan yoldaşlarım (H. və As.) yüngüllük edərək, onunla tanış olmaq üçün vaxt təyin etdim. O da razılaşdı. Axşam çağı onlar birlikdə küçədə gəzişir, müxtəlif mövzularda söhbət edirdilər. Gənclərin biri onu qətiyyən maraqlandırmayan fəlsəfi mövzuda söhbətlər edirdi. Onun üçün dəbdəbəli və rahat həyat şirin olduğu halda, Russo, Tolstoy və ya Şopenhauer nəyinə gərəkdir? Mən pəncərənin qarşısında dayanıb, onların kölgələrini izləyirdim. Coşğun bir halda idim; macəra axtarırdım, özü də boynuma alım ki, yarısərxoş halda idim. Onun hər bir süni gülüşü qəlbimi yaralayıb öz dağıdıcı təsirini göstərirdi; mən ürəyimin həyəcanından gah dala, gah da qabağa gedir, ancaq ona qarşı olan soyuqluğumu izah etməyə cəsarətim çatmırdı. Bir neçə gün salamlaşdıqdan sonra onunla görüşüb əlini sıxmaq mənim üçün çətin idi... On dəqiqə gəzişdim, səkidə dəli kimi sağa-sola hərəkət etdim, nəhayət özümü cəmləşdirib səkidən endim və iti addımlarla onlara yaxınlaşdım. Mən düşündüm: “Yaxınlaşacağam, ciddi danışacağam və həmişəlik vidalaşacağam”. Birdən onlar divarın arxasından çıxdılar və məni görcək sual dolu nəzərlərlə mənə baxdılar. N, təmkinlə əlini mənə tərəf uzatdı və dedi: “ O, mən kimi görürəm! Bu sözlər mənim həyəcanımı azaltdı, sakitləşdim və niyyətim boşa çıxdı. Mən şən halda danışmağa başladım, onun yekəqarın kavalerlərinə hücum edirdim. Mənim qəribə sözlərimi eşidən yoldaşlarım artıq susmuşdular...” Hüs. Söhbətinin yersiz olduğunu görüb, bir dəqiqədən sonra çıxıb etdi. Bircə As. qaldı, N sonralar onu “Don Juan” adlandırmışdı. Mən slan bəyin də getməsini istəyirdim ki, N-lə sərbəst danışa bilim. Bir ədər tərəddüd etdikdən sonra bu qərara gəldim. Aslan bəydən getməsini xahiş etdim. O isə alicənablıq edib mənim xahişimi yerinə yetirdi, onu mənim “ixtiyarıma” buraxdı. Gedərkən “Don Juan nəzəriyyəsi” nə uyğun olaraq özü haqda xoş təəssürat yaratmaq istədi və bir neçə xoş söz də dedi. Nə olsun ki? Bu, yelbeyin xanımın ölmüş ürəyi üçün oxunan qəbir üstü mahnıya bənzəyirdi. O, ədalı görkəm alıb, arxaya çevrildi və qəribə baxışlarla Aslan bəyə baxdı. Onun çöhrəsində alovlu ehtirasın, coşğun qəlb titrəyişinin, qızlara məxsus acgözlüyün izləri var idi... Mən diqqətlə ona baxdım: o həmişə olduğu kimi yox, tamamilə başqa cür görünürdü, onun dodaqları öpüş, sinəsi isə qucağa atılmaq istəyirdi, bəs sinirləri? Titrəyən sinirləri sakitlik istəyirdimi?.. Mən təbiiliyi çox sevirəm, ancaq o mənə yaxın olanda onu lap çox sevirəm. Aydın, sakit gecədir. Ay bizə işıq salır. Göyün üzündə ulduzlar sayrışır... Hər şey təbiidir: mənim hündür divarın kölgəsində Hüseyn Aslan N-lə söhbətim də təbiidir... Mən ona yeni, ancaq tamamilə səmimi hisslərimi bildirdim... Birdən bədənim soyudu və qeyri-ixtiyari onun əlini tutdum və soyuq yanağından öpdüm... Həyatın ləzzətli anları var! Bu anı və soyuq busənin şairanəliyini unutmaq olmaz!! Çünki onunla mənim qəmginliyimin qara buludu və qəlbimin kədəri və qəmi dağılmışdır! Ancaq o məni başa düşmürdü. Mən əbəs yerə öz ruhi iztirablarımdan, qəlb çırpıntılarımdan ona danışırdım. Ancaq o elə hey mənim yanımdan tez çıxıb getməyə çalışırdı. Onun mənə qarşı soyuqluğunu nə ilə izah etmək olar? Axı bir zamanlar o özü bizim tanışlığımıza şərait yaratmış, görüş təyin etmişdi. Mənim xoş sözlərimdən məmnun olurdu, bəs indi? Bəs indi qəlbimi ona açarkən və öz xilasımı onda axtararkən necə?.. Qadınların sirri də bundadır... Heç nə ilə alına bilinməyəcək bir ürəyi fəth edirlər, ürək könüllü təslim olduqdan sonra onu nifrətlə rədd edirlər... Qadınların çoxu nə istəyirlərsə, onu da edirlər. Niyə də etməsinlər, çünki kişilər onlara əyləncə, ləzzət vasitəsi kimi baxır, həyatın əziyyətlərindən dincəlmək üçün onlardan istifadə edirlər. Bunun üçün onlara təriflər deyir, oxşayır, öpürlər, mənfi keyfiyyətlərini isə yaddan çıxarırlar. Beləliklə, qadın ən yüksək məqsədə – vardövlətə, yekəqarın kişilərə, metrəlik yaxalıqlara, nazik uclu “a la wilbelm” bığlarına can atır. Özü də bu ziyanlı arzularına çatmaq üçün öz bədənlərini və qəblərini qurban verirlər. Onlar zövqlərinə uyğun olanlara eyni cürə baxmağa öyrəşiblər. Min nəfər kişi olsa belə, bir qadın onların hamısını təklikdə əyləndirə bilər və hamısı da ondan razı qalarlar. Kişiləri özlərinə bağlamaq, onların ürəyini ələ almaq hissi qadınlarda yüksək dərəcədə inkişaf etmişdir. Bu onların alçaqlığı və rəzilliyi ilə bağlıdır: onlar hamını öz süni gülüşləri, qısa ifadələri və qəribə bədən hərəkətləri ilə qarşılayırlar... Kişi zəif məxluqdur! O, qadının onu “bağışlayacağına” inanaraq, hər cür alçaqlıqlara dözür. Mən də bu həqarətlərə dözmüşəm, N məni bir neçə dəfə pis vəziyyətdə qoyub və mən də bundan narazı qalmışam. N bir dəfə məni qəti surətdə təhqir etdi. Bağda gəzirdik, birdən məni rəfiqəsi ilə birlikdə qoyub bir xanımın yanına qaçdı. Onun rəfiqəsi özünü mənim yanımda narahat hiss etməyə başladı. Mən onunla xudahafizləşdim və dedim ki, bu hərəkəti barəsində N-lə söhbət edəcəyəm. Onun bu hərəkəti mənim ona olan məhəbbətimi, hörmətimi məhv etdi, mənliyimə əzab verdi, mən də ona qarşı intiqam hissi və nifrət yaratdı. Dünyanın nə qədər qəribəlikləri var! N daha mənimlə görüşə çıxmır. Çünki o mənim yoldaşımla alovlu tərzdə öpüşən zaman rəfiqəsi onları görmüşdü. Axı bu alçaqlıqdır! Mən çox gözəl bilirəm ki, bu öpüşlər N-in ürəyincə olub və buna imkanı da elə özü yaradıb. Ah! Həqiqəti harada axtarasan? Hər yerdə yalan və boşluqdur! Ertəsi günü onunla bütün münasibətlərə son qoydum. Məsələni aydınlaşdırdıqdan sonra əlimi ona tərəf uzatdım və dedim: “Siz məni təhqir etmisiniz, mən bunu heç vaxt unutmaram!” Görünüşü mənə E.Zolyanın “Parijli Nana”sını xatırladan xanımla tanışlığım beləcə başa çatdı. Epiloq Bir müddət keçdi. Nə olsun ki, yenə də həmin pəncərə və onun arxasında dayanan N-in solğun görkəmi. Görünür, hamı onu tərk edib “Yekəqarınlar” artıq onun boyanmış dodaqlarındakı süni gülüşdən təngə gəliblər. Hə, qadınla əylənirik və əylənərkən onun xasiyyətinin qaranlıq tərəflərinin, qəlblərinin yararsızlığını unuduruq. Qadın ona toxunan insanı məhv edə biləcək zəhər kimi bir şeydir. O özündə bütün ali və təbii hissləri öldürər və kədərli bir məxluqa çevrilə bilər. Romantik qəlbli kişi səfehdir! Qadının yanında yaxşı mövqe tutmaq üçün cismini və qəlbini belə qurban verməyə hazırdır: o əziyyət çəkir, bütün romantik anların acısını yaşayır, göz yaşı tökür, alçalır, gülünc vəziyyətə düşür... Kimə və nəyə görə? – soruşulur. Ürəyinin sirləri kişi üçün anlaşılmaz olan qadın, hiyləgər qadın üçün... Kişi qadın ürəyini çətin anlayır. Heç qadın özü çox zaman özünü dərk edə bilmir, birinə bənd olduğu halda “hər ehtimala qarşı” başqalarını da qaralayır. Belə hallar göstərir ki, qadın yaranışından miskindir, onun xarakteri ətraf mühitin təsirindən yox, kişiləri məhv edən şeytan toxumundan törəmiş ürəkdən yaranır. Qadının yaramazlığı bundan ibarətdir! Oxucum, məni bağışla, sonluğu unutmuşam! Onu bir neçə sözlə tamamlamaq istəyirəm. N hələ gəncdir və hələ ki, həyatdan ləzzət almağa gücü var, ancaq ürəyində onu qəm içində boğa biləcək vicdan əzabı çəkmir. Onda yekəqarın, uzun yaxalıqlı Don Juanlar cərgə ilə gəlib keçərdi və N-də onların hər birinə müraciət edərdi: “Mənimlə dost olmaq istəyirsinizmi?” və ya “gəlin dost olaq”. Belə faciəli anlarda Arsıbaşovun “ciddi” kitabları da N-in hərəkətlərinə haqq qazandıra bilməz. 1908 * * * “Fokusnik”dən Şərq nağılı Yaqubun arvadı ona deyir: – Biz ikimiz də ac ola-ola sən niyə işsiz oturmusan və ağlayırsan? Yaqub cavab verir: – Mən nə işləyəcəyəm? Mənə iş vermirlər. Arvadı ona məsləhət verir: – Get meydana. İndi orada bazar var. Şəhərə gələn qonaqların falına bax. – Mən necə fala baxım? – deyə kişi etiraz etdi. Mən bədbəxtin başına qoymağa heç nəyi yoxdur. Arvad baş artırmaya baxıb, orada böyük balqabaq gördü. Onu iki hissəyə bölüb, yarısını kişinin başına qoydu və əmr etdi: “Get!” Kişi gedib meydanın bir küncündə oturdu və gözlərini aşağı dikdi. Maraqlananlar soruşanda ki, o kimdir və niyə başına balqabaq qoyub, o heç nə cavab vermədi, heç gözlərini də qaldırmadı. Bir müddətdən sonra belə bir şayiə yayıldı ki, qüdrətli bir müdrik meydanda tək oturub. Bu xəbəri eşitcək bir tacir onun yanına gəldi və dedi: “Qüdrətli Şeyx! Mən öz eşşəyimi itirmişəm. Onun yerini mənə desən, səni mükafatlandıracağam”. Bədbəxt Yaqub bu an yerə girmək istədi və bunun üçün fikrində öz arvadını günahlandırdı: “Axı o məni niyə bura göndərdi. Mən cavab verməliyəm. İndi nə cavab verim?” Ancaq sonra özünü ələ alıb dedi: – Get qəbristanlığa, ey qəmli insan! İş elə gətirir ki, təsadüfən eşşək qəbristanlıqda olur və tacir onu tapır. Tacir sevinir və qayıdıb Yaquba beş gümüş pul verir. Yaqub sevinə-sevinə evə gedib, bu barədə arvadına danışır. Arvadı deyir: – Görürsən, yaxşı ki, sən mənə qulaq asdın. Onlar bir müddət belə xoşbəxt yaşayırlar. Sonra yenə arvadı Yaqubu meydana, öz köhnə yerinə göndərir. Rus dilindən tərcümə Leyla Məcidqızınındır. Camaat arasında belə şayiə yayılır ki, həmin müdrik qoca yenə də peyda olub. Onun yanına xeyli adam gəlib, bir çox suallara cavab istəyir. Lakin Yaqub cavabların düzgün olmayacağından qorxub, heç kimə cavab vermir. Yaqub bircə öz qızıl kisəsini itirmiş varlı bir tacirə cavab vermək istədi. O, tacirin tər-təmiz sifətinə və əllərinə baxıb fikirləşdi: “Tacir təmizdir, dərisi yumşaqdır və ağdır, yəqin ki, o, hamamdan gəlir... Bəlkə elə deyim ki, o qızılları hamamda itirib?” Elə bu anda dimdiyində tacirin qızıl kisəsi bir qarğa uçub gəldi. Qarğa Yaqubun başındakı balqabağı dimdikləmək istəyəndə ağzındakı qızıl kisəsi yerə düşdü. Öz kisəsini geri alan tacir Yaquba beş qızıl verdi. Beləliklə, müdrik qocanın şöhrəti artdı. Elə bu ərəfələrdə sultanın qiymətli daş-qaşlarla dolu sandığı itir. Oğrular şəhərdən qaçmaq üçün məqam axtarırlar. Yaqubun şöhrəti sultanın da qulağına çatmışdı. O, Yaqubdan soruşur: – Mənim ləl-cəvahiratla dolu olan sandığım hardadır? – Ey kasıb və bədbəxtlərin himayədarı, mən bilmirəm, – deyə Yaqub cavab verir. – Əgər yeddi günə mənim sandığımı tapmasan, mən sənin dərini soyduracağam, – deyə sultan Yaquba xəbərdarlıq edir. Yaqub evə gəlib, baş vermiş hadisədə arvadını günahlandırır: – Gördün sən məni hansı bədbəxtliyə düçar etdin? Əli hər şeydən üzülmüş Yaqub, başına kül yağdıra-yağdıra qapının ağzında oturub ağlamağa başlayır. Yaqub yatır. Gün belə keçir. Oğrular artıq onun məharəti haqqında eşitmişdilər. Ona görə də öz içərilərindən birini seçib, ona Yaqubu izləməyi tapşırırlar. Oğru eşidir ki, o gələn kimi Yaqub deyir: “Bu birinci”. Tez gedib bu hadisəni oğrulara danışır ki, Yaqub onun gəldiyini qabaqcadan bilib. Ona inanmırlar. Sonra ikinci oğrunu göndərirlər. O da Yaquba qulaq asanda eşidir: “Bu da ikinci”. Tez gedib oğrulara deyir: “Yaqub müqəddəs adamdır, bizi görür. Biz gərək ya qızılları qaytaraq, ya da şəhərdən qaçaq. Yoxsa bizi ölüm gözləyir”. Üçüncü oğrunu da göndərirlər. O da həmin sözləri eşidir: “Bu da üçüncü”. Oğru qışqırıb evə gəlir və qızılı qaytarmaq üçün o biri oğrulara yalvarır. Oğrular qızılları Yaquba qaytarırlar. Sonra sultan Yaqubu saraya gətirdir. Yaqub sarayda çox sıxılır və özünü bədbəxt hiss edir. O bir gün hamamda yuyunanda sultanın başına vurur. Sultan onun dalıyca qaçanda hamamın tavanı tökülür onların başına. Sultan Yaquba deyir: – Ey müqəddəs insan! Nə istəsən sənə verəcəyəm. Yaqub deyir: – Mənə eşşək ver. Sultan gülür və Yaqubu azad edir. 1904 * * * Əziz Ballı xala qabı eşib, bir qızarmış iri kələm dolması tapıb, oğlu Qulunun ağzına uzatdı. -Qurbanın olsun anan, buncuğazı ye! Qulu cavabında “iştaham yoxdur” dedisə də, Ballı xala dolmanı bir az da irəli uzatdı: -Yox, vallah yeyəcəksən! -A kişi, yemirəm! -Yox, yeyəcəksən! Qulunun iştahası yox idisə də, axırda əlacı kəsilib, rəngsiz dodaqlarını aralayıb, dolmanı içəri ötürdü. Ballı xalanın dul qızı Güldəstə dolma qabına bir tikə vuranda əlinə bir qırmızı ürək keçib, cəld qovzadı: -Qulu, bunuca ye! -A kişi, yemirəm! -Bıy, ədə bir ağzını aç! Qulu istədi saralmış üzünü turşaldıb, bacısına acıqlansın, bir vaxt gördü ürəyin ucu ağzına yetib, yağı damcılayır. Əlacı kəsilib, yenə rəngsiz dodaqlarını araladı və ürəyi içəri ötürdü. Qulu üzəyi bir əngindən o biri ənginə aparıb, asta-asta çeynəyirdi, bir də gördü xalası kor Qızxanım qabdan bir sümük tapıb, apardı qıpıq gözlərinin qabağına və bir az o yan-bu yana çöndərib zənn ilə baxdıqdan sonra çığırdı: -Qulu, xalan kor olsun, bircə bu sümüyü gəmir! Qulu dolu ağzını çöndərib, ütük qaşlarını qovzuyub; altı-üstü şişmiş gözlərini süzməkdə xalasına nə deyəcək idisə, beş-altı yerdən onun sözünü kəsib çığırışdılar: -Bıy, bəs adam şikəst xalasının sözünü yerə salar?! Ye, nədir ki, bir sümükdür, dayna! Qulu səsini xırp kəsib, sümüyü qapdı. Ballı xalanın əri evindən döyülüb qovulmuş qızı Xırda bir yaxşı tikə tutub, gözləyirdi ki, Quluya versin. Qulu bunu görcək ağzında əzilmiş üzəyi bir əgkinə yığıb, bacısının üstünə çığıranda üzəyin bir parçası gedib boğazında qaldı və öskürməyə başladı. Bir dəqiqədə ev səs ilə doldu: -Su, su! Gədəcik öldü! Ballı xala Qulunun dalına əli ilə döyəcləyib deyirdi: -Hamısı sənin! Hamısı sənin! Əri Kərbəlayı Gülüməli karıxdığından elə barmaqlarını yalaya-yalaya qalmışdı; dul bacı su gətirirdi; döyülüb qovulmuş bacı o baş-bu başa yüyürüb çığırırdı. Xala başını Qulunun üzünə yavıqlaşdırdı ki, ağzını tapıb, əlini soxsun... -Xoşbəxtlik üz verdi – üzək Qulunun boğazından ötüb getdi və külfət sakit olub, öz xüsusi işlərinə məşğul oldu. Yatmaq vaxtı yetişdi; həyətə yüz mütəkkə getdi. Ağacların altında yatacaqlar salındı. Qulunu dörd-beş adam yatırmağa apardı. Ballı xala irəlidədi və “başıma dönüm, çöl soyuqdur” deyib Qulunun üstə bir qış yorğanı saldı; dul qız nənəsinin sözünü təsdiq edib, birini də o saldı; qovulmuş qız da bir cecim tapıb gətirdi. Xala gözünün üstə əlini qoyub, bir göyə baxdı və sonra nə fikir elədisə gödək tumanı atıla-atıla yatacağına tərəf getdi və əlini sürtüb, dəstə ilə çıxmış yeddi-səkkiz tumanı tapıb, Qulunun üstə saldı. Kərbəlayı Gülüməli gecə papağını geyib, bərk səslə: -Ay uşaq, Qulu rahat oldumu? Elə ki beş-altı yerdən “rahat oldu” deyə səs gəldi, Kərbəlayı aftafanı götürüb, öskürə-öskürə həyətin dibinə getdi. Qulu gecə sabaha kimi istidən yata bilməyib, o yan-bu yana çöyrükdü və hər çöyrükəndə də üstündən bir yorğan sürüşüb düşdü. Belə oldu ki, axırda üstünü tamam açdı və bu surətlə yuxuya getdi. Sabah evə qarışıqlıq düşmüşdü. Qulu azarlamışdı. Kərbəlayı Gülüməli ağ tumanlı həkim dəlləyin yanına yüyürürdü. Ballı xala keçi piyi axtarırdı ki, Qulunu piyləsin; qızlar ağlaşırdılar. Xala da üzərlik yandırıb, Qulunu tüstüyə verirdi. * * * Gələcək şəhər I Tiflisdən yola düşən təyyarə Kürdəmirə qədər rahat gəldi. Əvvəl sakit görünən hava birdən qarışdı, bərk külək başladı. Təyyarə əvvəlki sürətini dəyişdisə də, irəliyə doğru getmək mümkün olmadı: yel mane olurdu. Təyyarəçi ətrafı gözdən keçirdi: qaçışan buludlardan başqa bir şey görmədi. Yel yenə əvvəlki kimi təyyarənin qanadlarını şişirmədə idi. Təyyarəçi özünü itirmədi. Düşünərək gözlərini yan tərəfə çevirdi: pambıq layları kimi ağaran buludlar adamı qorxudurdu. Təyyarəçi diqqətlə baxdı. Bir tərəf qapqara, o biri tərəf isə işıqlı idi. Çox düşünmədən təyyarənin istiqamətini dəyişməyi qərara aldı. Təyyarə su axınına düşən kimi oldu – böyük bir sürətlə yola davam etdi. Posla şimalı göstərirdi. Bir neçə saatdan sonra hava ayazımağa başladı. Yel yavaşımışdı. Lakin aşağı baxıldıqda yerdən heç bir əsər görünmürdü. Ətraf mavi bir boşluqdan ibarət idi. Arxa tərəfdəki qapalı kamerada iki minik var idi. Biri Həsən, o biri Sandro idi. İkisi də Bakıya gedirdilər. Fırtınadan Həsənin başı gicəllənirdi, rəngi qaçmışdı. Üzünü yoldaşına çevirərək: – Sandro, – dedi, – indi biz Bakıda olmalı idik. Görünür, yolu azdıq. Sandro: – Mən də elə zənn edirəm – deyə cavab verdi. İki tərəf də uzun müddət sükutu pozmadı. II Səhərə yaxın Şərq tərəf qızarmağa başladı. Bu qızartı hər kəsdə bir ümid doğurdu. Sandro aşağı baxdı: – Həsən, – dedi, – bax, orada ağ ləkələr görünür. Həsən yuxusuzluqdan qızarmış gözlərini aşağı zillədi, diqqətlə baxdı, rəngsiz üzü parladı: – Sandro, – dedi, – şəhərə bənzəyir. Mis qabı andıran günəşin kənarları göründü, boşluqlara qızıl səpildi. Yel yox idi. Təyyarə yavaş-yavaş enirdi. Həsən bir də aşağı baxdı: – Şəhər! Şəhər! – deyə çığırdı. Sandro: – Həm də nə böyük, nə gözəl şəhər! – dedi. – Ağ evlər bağlar içində gizlənmiş… Bax, damlarda belə bağçalar salınmışdır. – Gör küçələr nə gözəldir – avtomobil, avtobus, tramvaylar birbirinin arxasınca sel kimi axır. Artıq şəhər göz qarşısında süfrə kimi sərilib, bütün təfsilatı ilə görünürdü. Yüzlərcə təyyarə on-on beş mərtəbəli evlərin damlarına qonub, uçmada idi; şəhər üzərində qurulmuş onlarca asma körpüdən dəmiryol qatarları keçirdi, kənardan axan bir çay gəmilər və motorlu qayıqlarla dolu idi… Təyyarə onmərtəbəli bir evin damına qondu. Gənc bir adam irəliləyib, salam verdi və yol göstərdi. Təyyarəçi, mexanik və miniklər təyyarədən çıxıb liftə oturdular. Lift sürətlə endi. Gənc adam da burada idi. İki dəqiqə sonra lift durdu. Qapı açıldı, cürbəcür bitkilərlə bəzənmiş bir terrasa çıxdılar. Gənc bunları salona dəvət etdi. Salonun sağ tərəfindəki kiçik otaqda yuyunub silindilər, sonra salonda bir masa ətrafında oturdular. Masanın üzərinə boşqablar düzülmüşdü. Hər boşqabın yanında bir zəng düyməsi var idi. Gənc masa üzərindəki kartı götürüb oxudu və: – Kim nə istəyirsə, desin, – dedi. Kimi qəhvə, kimi şokolad, təyyarəçi də çaxırla məzə istədi. Gənc kartı göstərərək dedi: – Baxın, buradakı şeylərin yanında bəzi işarələr var. Məsələn bir nöqtə, iki xətt qəhvə deməkdir; üç xətt, iki nöqtə şokolad; dörd xətt, beş nöqtə çaxıra işarədir… İndi boşqablarınızın yanındakı düymələri bu işarələrə görə basın. Hər kəs gəncin təliminə görə düyməni basdı. Bir dəqiqədə boşqablar aşağı enərək, yerlərində bir boşluq əmələ gəldi. Çox keçmədən boşqablar qəhvə, şokolad, çaxır, çörək, yağ, pendir və başqa şeylərlə dolu halda geriyə döndü. İki gündən bəri yeməmiş səyyahlar böyük bir iştaha ilə yeməyə başladılar. Yeməkdən sonra Sandro gəncə: – Vətəndaş, – dedi, – başım ağrıyır, mədəm də bulanır. Yaxında bir həkim varmı? – Həkim çoxdur. Həkimlər evinə telefon etməli. Gənc sözlərini qurtararqurtarmaz masanın üstündəki telefonu əlinə götürdü. O saat telefonun aynasında bir şəkil göründü. Bu bir çocuq idi: – Kimi istəyirsiniz? – deyə soruşdu. – Daxili xəstəlik mütəxəssisi lazımdır. – Bir dəqiqə gözləyin, – deyə çocuq aynadan yox oldu. İki dəqiqə sonra aynada üzü qırxıq bir qoca göründü: – Xəstə kimdir? – deyə sordu. Sandro irəli yeridi. – Mənəm. – Nəyindir? Sandro anlatdı. Həkim: – Dilinizi göstərin, – dedi. Sandro dilini çıxardı. Aynadakı həkimin üzü ciddiləşdi. Gözlərini diqqətlə Sandronun dilinə zillədi, sonra: – Yaxşı, – dedi, – bir dərman yazaram, aptek hazırlar. Bir saat sonra alarsınız. Həkim Sandronun adresini soruşub, yox oldu. Bir saat sonra evin qapısında bir avtomobil dayandı. Ağ geyimli bir qız Sandroya dərman gətirdi. Günorta yeməyindən sonra şəhərə çıxdılar. Avtomobil onları sürətlə apararkən birdən durdu. Hər kəs bir-birinin üzünə baxdı. – Nə oldu? – deyə soruşdular. Gənc anlatdı: – Avtomobillərin, tramvayların, adam basmasın deyə, motorlarına bir makina qoyulmuş. Ön tərəfdə maneə görünən kimi motor öz-özünə dayanır. Bu maneəni icad edən mühəndisə şəhər bağlarının birində heykəl qoyulmuşdur, indi görəcəksiniz. Həsən heyrətlə: – Deməli, küçələrdə on minlərcə avtomobil işlədiyi halda heç bir bədbəxt hadisə əmələ gəlmir. – Heç. Avtomobil bir bağın önündə durdu. Endilər. Bağın gözəlliyini təsvir etmək çətindir. Hər tərəf gül-çiçək idi. Xiyabanlar heykəllərlə dolu idi. Addım başına bir hovuz var idi. Hər on addımda bir makina qoyulmuşdu, üzərində cürbəcür şeylər yazılmışdı: qəhvə, şokolad, kitab, karandaş, meyvə… Yazıların yanındakı düymələrə barmaq basıldıqda, o saat yan qapıdan bir şey çıxaraq verilirdi. Makinalar şüurlu bir halda insanları əvəz edirdi. Hər meydançada radio oxuyurdu. Onların gözləri birdən göyə sataşdı. Havada cürbəcür rənglərdə yazılar yazılırdı. Teleqraf xəbərləri, şəhər hadisələri, elanlar, siyasi, ictimai, tibbi mülahizələr qeyd olunurdu. İşıq vasitəsilə havada yazılan bu xəbərlər beş-on dədiqədən bir dəyişilirdi. Bir də göydə iri hərflərlə "Yağış yağacaq!" sözləri yazıldı. haman, hər kəs daldalanmağa çalışdı. Səyyahlar bağdakı köşklərin birinə çəkildilər. Həsən heyrətlə: – Yağış yağacağını nədən bilirlər? – deyə sordu. Gənc: – Burada buludları da göyə makina vasitəsilə gətirirlər, – dedi. – Şəhəri təmizləmək üçün gündə iki dəfə yağış yağdırılır. Bir neçə dəqiqə müddətində göyü buludlar basdı, bərk yağış yağdı. Minlərcə altılülə fırçalı avtomobillər çıxaraq küçələri süpürməyə başladı. On dəqiqə sonra buludlar dağılıb, göy təmizləndi, günəş göründü. Böyük binaların hər birində ümumi yeməkxana, çocuq bağçası və dispanser var idi. Həmin binalarda yaşayanlar ayda bir dəfə müayinəolunmağa məcburdular. Səyyahlar bunu bilərək dispanserə getdilər. Dispanser bir neçə otaqdan ibarət idi. Divarlar ağ mina kərpiclərdən idi. Burada bir çox makinalar var idi. Ağıla gəlməyən bir təmizlik gözə çarpırdı. Səyyahları soyundurdular. Həsəni bir makina qarşısına qoyduqda bədəninin şəkli qarşıdakı ekrana düşdü. Makina işlədikcə ətrafdakı şəkil dəyişilirdi. Əvvəl dərinin altı, sonra əzələlər, damarlar, sümüklər, axırda daxili üzvlər, yəni ürək, ciyər, mədə, böyrəklər… incə nöqtələrə qədər göründü. Həkim Həsənin ciyərində kiçik bir ləkə olduğunu söylədi. Həsəni başqa bir otağa gətirdilər. Ciyərinə bir işıq buraxdılar. Sonra şərbət kimi bir ilac içirib, yola saldılar. Üç gündən sonra ləkə yox oldu. Sandronun böyrəyində kiçik bir daş var imiş, onu da işıq ilə əritdilər. Səyyahlar tibbi məsələlərlə maraqlandılar. Gənc səyyahları maraqlandıran məsələləri aydınlaşdırırdı: – Şəhərimizdə xəstəlik yox kimidir. Çünki başlanmasına belə yol verilmir. Sonra cərrahlıq o qədər irəliləmiş ki, insanın ürəyini, ciyərini belə çıxarıb, əvəzinə yapmasını qoyurlar. Hətta qayrılmış gözlər belə təbii vəzifələri ifa edir. Sandro heyrətlə: – Deməli, insan həmişə yaşaya bilər. Gənc fikrə getdi: – Əbədi həyat hələ kəşf olunmamışdır. Ancaq adamı uzun müddət yaşadırlar. Məsələn, bir qocanın hüceyrəsini dəyişməklə onu gəncləşdirirlər. İki yüz yaşlı adamlara hər addımda rast gələrsiniz. Bunlar dörd-beş dəfə gəncləşmişlər və hər dəfə onların yeni uşaqları da olmuşdur. Səyyahlar fabriklərdən birini görmək istədilər. Gənc bunları yeraltı dəmir yolu ilə apardı. Şəhər kənarındakı stansiyalarından birində vaqondan çıxdılar. Platformanın bir tərəfi sağa doğru tərpənərək sürünür, o biri tərəfi də sola doğru. Səyyahlar ayaqlarını platformaya qoyarqoymaz özlərini fırlanan pilləkən qarşısında gördülər. Birinci pilləyə çıxdıqda pilləkən bunları yuxarı götürdü. Küçəyə çıxdılar. Bütün qaldırımlar sağa və sola hərəkət etmədə idi. Ayaqlarını qoyan kimi, qaldırım bunları küçənin tininə qədər götürdü. Orada yerə enib, küçəni keçdilər və o biri qaldırım da onları bir dəqiqə içində ikinci küçənin tininə apardı. Bir neçə dəqiqə keçməmiş fabrikə çatdılar. Qapıçı telefonla müdirdən müsaidə istəyib, səyyahları içəri buraxdı. Fabrik kiçik bir şəhərə bənzəyirdi. Üzəri şüşəbənd idi. Darvazadan içəri dəmir yol çəkilmişdi. İçəridə əlli-altmış vaqon hərəkət edə bilirdi. Yolun sağ və sol tərəflərinə sıra ilə makinalar düzülmüşdü. Ağ geyimli şöbə müdirləri işçilər arasında dolaşmada idi. Burası avtomobil fabriki idi. Hər bir makina sırası müəyyən hissələr qayırmaqla məşğul idi. Birinci sırada makinalara buraxılmış xam dəmir parçaları son sıralarda hazır avtomobil olaraq vaqonlara yüklənirdi. Səyyahlar sıralardan birinə yanaşdılar. Bir işçi beş makinanı idarə edirdi. İşçinin vəzifəsi dəmir parçalarını makinalara qoyub bərkitmək və makina işini görüb qurtardıqdan sonra makinadan çıxarmaq idi. Avtomat makinalar bir neçə vəzifə görür: məsələn, kəsib, dəlib hamarlayırdı. İş elə qurulmuşdu ki, işçi beşinci makinaya xidmət edib döndükdə birinci makina işini qurtarırdı. Nəticədə nə işçi, nə də makina bir dəqiqə vaxt itirmirdi. Sandro işçilərin xətər görüb-görməmələri ilə çox maraqlandı: – İşçilər qəzaya uğrayırlarmı? – deyə sordu. – Heç vaxt! – deyə müdir cavab verdi, – çünki makinalar son dərəcə mükəmməl qayırılmışdır. Zəhmətin ağırlığı belə qaib olmuşdur; hər bir ağırlıq makinaya düşür. Səyyahlar fabriki gəzdilər. Burada körpə çocuqlar üçün yurdlar, dispanserlər, sənət məktəbləri, yemək evi, qiraət və kitabxana, hamam gördülər. İşçilərin soyunduqları yerə baxdılar – burası gözəl bir salon idi. Hər bir işçi üçün bir dolab qoyulmuşdu. İşçilər burada soyunub yuyunur, təmiz paltar geyib, fabrikdən çıxırlar. Darvazanın yanında böyük bir qaraj gördülər. Hər bir işçi yaşadığı yerə öz avtomobilində gedirmiş. Səyyahları təşyi edən işçiyə müraciət edərək: – Yoldaş, – deyə Həsən soruşdu, – gündə neçə saat işləyirsiniz? – Altı saat. – Neçə il işləyəndən sonra işçilərə təqaüd verirlər? – İyirmi beş ildən sonra. – Sonra onları təmin edirlərmi? – Təbii. Özü və ailəsi dövlət hesabına yaşayır. Səyyahlar fabriki tərk etdilər. Oradan məktəblərin birisinə getdilər. Məktəb on beş mərtəbəli bir evdə idi. Məktəbin ətrafı böyük bağla əhatə olunmuşdu. Gənc onlara anlatdı: – Burada beş min çocuq təhsil görür. Əlifbadan başlayaraq yeddi il burada oxuyurlar. Çocuğun nəyə həvəsi çoxdursa son sinifdə bəlli olur. Çocuqları həvəslərinə görə ayıraraq beş illik məktəblərə verirlər. Bu məktəb bir çox şöbələrə ayrılır. Buranı qurtaran mükəmməl mütəxəssis olur. Səyyahlar məktəbi gəzdilər. Siniflərin geniş və təmizliyi, laboratoriya və kabinələrin mükəmməlliyi, yemək salonu, kitabxana, gimnastika salonu, dispanser onların heyrətinə səbəb oldu. Tələbələrin sağlam vücudları, təmiz geyimləri və tərbiyələri nəzər-diqqətlərini cəlb etdi. Yolda gələrkən uzaqda görünən dağın başında gözləri bir sıra dəmir qüllələrə çarpdı. Qüllələrin başları buludlarda gizlənmişdi. Bunların nə olduğunu gəncdən soruşdular. Gənc dedi: – Bu qüllələr havadakı elektriki toplamaq üçündür. İldırım bizə böyük xidmət göstərir. Şəhərimizin işığı və fabriklərimizin hərəkəti bu qüllələrə bağlıdır. Ölkəmizdə belə qüllələr çoxdur. Bu qüllələr gecəyə qələbə çalmışlar. Şəhərdə gecələr işıqlanmayan bir nöqtə belə yoxdur. Hər tərəfdə işıq parıldayır. Sandro: – Belə ucuz enerji ilə yəqin evləri də qızdırırlar. Gənc: –Yox, – dedi, – istini günəşin hərarətindən alırıq. Məmləkətin müəyyən nöqtələrində makinalar qoyulmuş. Bu makinalar yayın hərarətini toplayaraq sıyıq bir hala salır. Üç ay tədarük olunan hərarət ölkənin doqquz aylıq ehtiyacını tamamilə ödəyir. Təyyarəçi: – İşıq və hərarət nə vasitə ilə gedir? – deyə sordu. – Halbuki şəhərin heç bir yerində məftil yoxdur. – Məftil bundan çox əvvəl götürülmuş. İndi məftilə ehtiyac yoxdur. Telefon, teleqraf, elektrik, hərarət – hamısı hava vasitəsilə gedir. Radio o qədər tərəqqi etmiş ki, adi həyatımızın hər bir sahəsində işlənir. Fikrimi anlatmaq üçün sizə bir misal söyləyim. Məhkəmələrimizə şahid dəvət olunmaz. Hər bir məhkəmədə bir ekran var. İstənilən zaman şahid rəsmi radio vasitəsilə ekrana gətirilir. Şəkil canlı adam kimi məhkəmənin bütün suallarına cavab verir. – Şəkil danışırmı? – deyə Həsən heyrətlə soruşdu. – Təbii, danışır. Şahid üç, ya beş günlük bir məsafədə olsa belə, yenə şəkli, səsi və ya da sözləri məhkəmə qarşısında nümayiş edir. Şəhərin bir çox yerlərində qoyulmuş iri ekranlar səyyahların nəzərini cəlb etdi. Bunların üzərində iri hərflərlə "keçmişin güzgüsü" sözləri yazılmışdı. Bir də bu ekranların birində "Üç əsr əvvəl" sözləri yazıldı, sonra yazı yox oldu. Əvəzində "Ərdəbil" kəlməsi düzüldü və bundan sonra bir şəkil göstərildi. Sinələri ağ kəfənli xalq başlarını xəncərlə yarırdılar; bir tərəfdə zəncir vururdular; qara geyimli camaat başlarına döyərək ağlayırdı… Tamaşaçılar nifrət bəyan edən üzlərini qırışdıraraq: – Nə vəhşi zamanlar var imiş, – deyə içlərini çəkirdilər. Bir də ekranda "Köhnə Azərbaycan" sözü görünərək yox oldu, sonra "Kəndlinin yaşayışı" yazıldı… Motal papaqlı kəndlilər qara damdan çıxdılar, ağacdan qayrılmış cütləri götürüb, tənbəl addımlarla yürüdülər. Təzəyə bələşmiş öküzləri qoşmağa başladılar… Həsən: – Bu kinodurmu? – deyə gəncdən soruşdu. – Yox. Bu, keçmişin mənzərəsidir. – Bilirəm. Oynanmış və ya vaxtilə çəkilmiş şəkildir. Gənc etiraz etdi və səyyahlara izahat verdi: – Vaxtilə çəkilməmiş, – dedi, – bu saat çəkilir. Bilirsiniz ki, dünyada heç bir şey yox olmur. Səslər dalğa ilə havaya yayılan kimi, şəkillər də havaya keçərək olduğu yerdən uzaqlaşır. Bu şəkillər və səslər müəyyən makina vasitəsilə uzaqlardan alınır. Makina qüvvətli olarsa, insaniyyətin ibtidai həyatından başlayaraq yaxın əsrlərə qədər göstərə bilir. Sandro heyrətlə: – O səslər dalğası necə şeydir? – Bu günkü səslər havada dalğalanan kimi, ibtidai səslər də dalğalanmış. Yalnız fərq buradadır ki, qədim zamanlar vücuda gələn səslərin havadakı dalğa dairəsi əsrlərdən bəri genişlənərək bizdən uzaqlaşmışdır. İndiki makinalar ən uzaq dalğaların səslərini alaraq kağız üzərinə qeyd edir. – Bununla harada məşğul olurlar? – deyə Sandro soruşdu: – Ayrıca elmi bir müəssisə var. İstəsəniz, görə bilərsiniz. Səyyahlar yüzlərcə otaqları gəzib başa çıxa bilmirdilər. Bir çoxotaqlarda adam yox idi. Bütün işləri makinalar görürdü. Bir makina yazır, o biri yazılan kağızları toplayır, üçüncü tikir, dördüncü cildləyir, beşinci qəfəsələrə düzürdü. Səyyahlar şüşə qübbəli böyük bir salona girdilər. Burada yüzlərcə alim adamlar işə məşğul idi. Səyyahları təşyi edən gənc yavaş səslə anlatdı: – Yazan makinaları gördünüz. Onlar əsrlərin söz və söhbətlərini havadan alıb, gecə-gündüz yazır. Bu yazılar dil etibarilə ayrılıb, bu müəssisənin cürbəcür şöbələrinə göndərilir. Hər şöbənin bir neçə mərkəzi salonu var. Bu salon daş əsrinin indiyə qədər bəlli olmayan dilləri ilə məşğuldur. Yalnız bu şöbədə çalışan adamların sayı minləri keçir. Səyyahlar başqa bir şöbəyə keçdilər. Buradakılar şəkillə məşğul idi. – Bu şəkillər hansı dövrə aiddir? – deyə təyyarəçi soruşdu. Gənc anlatdı: – Bu şöbə insanların ovçu dövrü ilə məşğuldur. Bu gözlərimizin qarşısındakı makinalar o dövrün tipləri və mənzərələrini kağıza köçürür. Şəkillə məşğul olan şöbələrin sayı yüzdən artıqdır. Ovçu dövrünün yazıları və şəkilləri başqa bir şöbəyə toplanır. Sonra alimlər bu materiallardan kitablar yazırlar. Sandro dolablara toplanmış şəkillərdən bir yığın götürüb baxdı. Hamısı rəngli idi. Əlləri yaylı və oxlu çılpaq adamlar bir çox vəziyyətlərdə çəkilmişdi. Hippopotam ovunu təsvir edən bir şəkil çox maraqlı idi. Bu dəhşətli heyvan ovçulardan birini pəncəsi altında əzir, o birisini də iti dişləri ilə didirdi. Yan tərəfdəki ağacın budaqlarında meymunlar oynaşırdı. Səyyahlar olduqları yerə gəldilər. Yolda gəncə bir çox suallar verdilər. Həsən: – Bir şey məni maraqlandırır, – dedi. – Biz yeyirik, içirik, hoteldə yaşayırıq… Nə üçün bizdən pul istəyən yoxdur? – Pul nədir? Pul yüz il bundan əvvəl ləğv olunmuşdur. Bizdə hər kəs çalışır və hər kəs də yeyir, içir və yaşayır. Bu hər kəsin vəzifəsidir. Bir adama nə lazım olsa hər bir yerdən ala bilər. – Müftəmi? – deyə Sandro heyrətlə soruşdu. – Müftə nə deməkdir? Hər kəs cəmiyyət üçün çalışır və cəmiyyət də onu bəsləyir. Burada dərin bir məsələ yoxdur. Səyyahlar bir-birinin üzünə baxaraq gülümsədilər. Gənc bunların heyrətinin mənasını duyaraq dedi: – Keçmiş xalqların fəna yaşadığının səbəblərini tarixdə oxuyuruq. Birinin işləyən, o birinin müftə yeyən olması insanların həyatını pozmuşdur. Biz işləməyənləri aramızdan çoxdan çıxarmışıq. Əl-ayağı iş tuta bilməyən uşaqlardan və qocalardan başqa hamı işləyir. İşləməyən adama yemək yoxdur. Bu gün heç kəs yediyi və geydiyi şeylərdən başqa artıq, lüzumsuz şeyləri toplamır. Bizim ölkəmizdə yeməkgeymək bir ehtiyac olan kimi, işləmək də bir ehtiyacdır. İşləmənin məhsulu faydadır. Hər kəs özünün gündəlik faydasını başqasının faydasına dəyişir. Pula ehtiyac varmı? Bu gün pulun yerini iş və fayda tutur. – Bu necə ola bilər? – deyə Həsən soruşdu. – İnsanların bir-birinə hörmət və etibarı var. Yalan, adam aldatma, tənbəllik və bu kimi fəna sifətlərə biz yalnız tarixdə rast gəlirik. Gəncin sözləri və şəhərdə gördükləri səyyahları son dərəcə təəccübləndirdi. Olduqları evə qayıtdıqdan sonra belə, gördüklərinin və eşitdiklərinin təsirindən qurtara bilmədilər. Sandro: – Həsən, – dedi, – mən artıq burada qala bilmərəm. Çünki gecəgündüz çalışan adamların arasında işsiz vaxt keçirmək canımı sıxır. Halbuki biz hələ bunlardan çox geridəyik. Bu yolda onlardan iyirmi qat artıq çalışmalıyıq. Həsən başını tərpətdi: – Bunlara çatmaq olarmı? – dedi. Sandro qəti səslə: – Olar. Biz də bunlar kimi adam deyilikmi? Ancaq qarşımızda duran maneələri qırıb atmalıyıq. – Elə! Elə! – deyə təyyarəçi əlini Sandroya uzatdı. Sandro Həsənin və mexanikin də əllərini əlinə aldı və böyük bir imanla dedi: – Biz də bunlar kimi yeni şəhər, sosializm şəhəri qura bilərik. Çünki hər bir şey bizim əlimizdədir, yalnız çalışmaq lazımdır. - O gün səyyahlar təyyarəyə minib qalxdılar və bizim dünyaya uçmağa başladılar. 1933 * * * == Cənnətin qəbzi == I Başmaqçı usta Ağabala Veylabad şəhərində beş kişinin biri idi; saleh, salim mö’min allah bəndəsi bir şəxs idi. Bir adam yox idi ki, onun saqqalına həsəd aparmasın. Doğrudan da, usta Ağabalanın saqqalı gözəl saqqal idi; qara atlas parçası kibi, üzünün iki tərəfini dutub və gicgahlarına getdikcə ucları naziklənib gözəl bir surətlə qulaqlarına yapışırdı. Heç kəs usta Ağabala kibi saqqal saxlaya bilməz idi: xalq həftədə bir dəfə xına qoysa idi, Usta iki-üç dəfə qoyardı. Və nə hikmət var idisə həmişə xınanın üstündən üzünə qoz yaprağı döşəyib birdən neçə saat yerindən tərpənməzdi. Bikar olan vaxtı, görərdin Usta özünə bir neçə də yoldaş tapıb şəhərdən çölə «başmaq» seyrinə gedir. Burada çubuqlar çəkilib keçmişlər yada gətirilirdi, və birdən biri deyirdi: «yadındadırmı, usta Ağabala; bir dəfə bildirçin götürüb getdik xanın yanına döyüşdürməyə? Mənim bildirçinim buraxılan kibi xanınkını qovdu. Rəhmətlik xanın ğəzəbi, dutub mənim bildirçinimin boğazını üzdü və dedi: «dur buradan get, bir də buralara bildirçin zad gətirsən saqqalının tüklərini bir bir yolduraram». – Xa-xa-xa! usta Ağabala ondan sonra məndən bir qaçaraq çıxdı ki, dahı bir də xanın üzünü görmədim». Usta Ağabala bir az gülüb deyirdi: «hey elə xeyir bərəkət də o vaxtlarda idi»! Bundan sonra bir ayrısı başlayırdı: – Rəhmətlik xanın mənnən arası çox kök idi, (indi kök olmasın!), zorxanada işləyəndə xan da biz ilə işlərdi. Paltarlarımızı təmam çıxardıb, adama bir fitə dutardıq və sonra on-on beş girvənkə gələn acağ milləri atıb dutardıq, oynadardıq. Günümüz elə zorxanada keçərdi. A kişi onda ucuzluq vaxtlar idi; bir «Panabad» ilə iki gün güzəran eləmək olurdu!… Bir gün, xan mənə baxıb, dedi: «vallah, kərbəlayı, sənnən güləşəcəyəm»! Dedim: «xan başına dönüm, mən nə karəyəm ki, sənnən güləşəm; dedi: olmaz ki, olmaz. Xülasə əlacım kəsildi, elə zorxanada dutuşduq. Bir az çarpışa-çarpışa fırlanmışdıq, vallah, xan geri çəkilib, mənə bir elə yumruq ilişdirdi ki, yapışdım divara, dahı bir saat özümə gəlmədim». Belə-belə «başmaq seyirləri» az olmazdı. Birdən ittifaq düşürdü ki, usta Ağabala öz şeyxi mollaları, «Ağa-Əli-Əsgər-ağa» ilə gəzməyə çıxardı. Və həmişə də «başa qovurma» oyunu oynardılar; Usta oturardı və mollalardan birisi, qurşağını açıb, bir ucunu verirdi ona və bir ucundan özü dutub, Ustanı hücum edən mollalardan təpik ilə mühafərə edərdi. Heç usta Ağabalanın yadından bir hadisə çıxmazdı, bir dəfə yenə «başa qovurma» oynayanda axund Əli-Əsgər ağa görür, Qazı qısıla-qısıla istəyir ustanın yanına girsin (Əli-Əsgər ağa oyunda çox mahirdir, Qazı min il «başa qovurma» oynaya, ağaya çatdırmaz). Xülasə Qazının qısıla-qısıla gəlməsinə Ağa artıq e’tina etmiyib, bir az da iləri gəlməyə aman verir və sonra dönüb bir təpik vurur, Qazı diyirlənib düşür çuxura. Bunu fürsət görüb, bir ayrı molla hücum etdikdə qoçaq Əli-Əsgər-ağa bunun da hücumunu dəf edib, cavab verdikdə, ayağı keçir mollanın yaxasına və biçarənin ləbbadəsi də iki parça olub, yerə düşür. Əli-Əsgər-ağanın bu rəşadəti usta Ağabalanın heç yadından çıxmazdı; bunu Usta nağıl edəndən sonra şadlıq təbəssümü ilə deyirdi: «maşallah Əli-Əsgər ağa kibi, molla ola bilməz, onun vəqarı, şəcaəti, gücü vergi kibi, bir şeydir»!… Deyə bilərəm, usta Ağabala axund Əli-Əsgər ağanı dünyada hamıdan çox istəyirdi; bir gün olmazdı, onu görüb əlindən öpməsin, özünü də görməsəydi Axundun evini gərək ziyarət edə idi, hər gah Axund Ustanın və uşaqlarının qətlinə əmr etsə idi, usta Ağabala Axundun yolunda uşaqlarının və özünün qanını çox xoşhallıq ilə axıdardı. Bir gün şəhərdə belə şayiələr dövran edirdi ki, güya üsulilər ilə şeyxilərin davası olacaq, bu əhvalatı Usta eşitdikdə taxtapuzdan, babadan qalma köhnə qılıncını endirib, quyruq ilə pasını təmizləyib qoydu günəşə. Usta and içirdi ki, «bir iş üz verən kibi», o paslı qılınc ilə yüz üsuli başı çapıb, yaralayacaq. * * * II Orucluqda şeyxlərin məscidində (Veylabadda şeyxi, üsuli, kərimxanı kimi neçə dini fırqələr var və hərəsinin də özünə məxsus məscidi mövcuddur). Əli-Əsgər ağaya pul yığılanda qabaqca qırmızı dəstmala bükülü mənbərə tərəf bir şey göndərilirdi, mənbərin alt pilləsində duran tələbə onu alıb, kəmali-mə’rifət ilə onu açardı və içindən bir parça cındıra bağlı pul və iki cüt ə’la başmaq çıxardıb, qovzardı yuxarı və uca səs ilə çığırardı: «usta Ağabala kərbəlayı Cahangir oğlu kəfşduz bir imperyal və iki cüt başmaq verdi. Başmağın bir cütü Ağa üçün və bir cütü də külfəti üçündür. Allahu-təbarək və tə’ala onu dünyada yer-göy bəlasından hifz eləsin və axirətdə də cənnət hurilərindən məhrum qoymasın! «Amin» səsi məscid ilə bir olardı. Ustanın neçə həftəyə başa gətirdiyi başmaqlar məsciddə əl-əl gəzərdi. Əvvəl mənbərin ətrafına toplanan molla və seyidlər başmaqlara durust baxıb dabanında yazılan: «Əməl usta Ağabala mübarək başəd» sözlərinə əhsən deyərdilər. Mollalardan o yana oturmuş hacılar, başmaqların hər tərəfinə mahirliq ilə dutulmuş külabatını görüb mat və mütəhəyyir qalırdılar. Məscidin aşağısına başmaqlar getməzdisə də oradakı kərbəlayılar, məşədilər və geyri alçaq sinifin adamları, başmaqların göyçəkliyini təsdiq edib, ağızlarını marçıldadardılar. Hətta səqfin yavıqlığındakı arvad yerlərindən də pərdələr qalxıb, xınalı əllər usta Ağabalanı göstərərdilər. Usta bunları gördükdə şadlığından bilməzdi nə etsin: gah qalxıb, camaata özünü göstərərdi, gah papağını çıxardıb araqçınını düzəldərdi və axırda öz özünə gülümsənib sükut edərdi. Bu xoşbaxtlıq zamanı çox çəkməzdi: bir dəqiqədən sonra tələbə, camaata bir ayrı adamın şey və ya pul verdiyini e’lan etdikdə daha məscid ustanı yaddan çıxarardı. Kişi çıxardı ki, ağaya yüzlüklər bəxş edərdi atlar inəklər və’d edərdilər; ipək əbalar, xəz cübbələr verərlərdi… Bunları gördükdə ustada daha şadlıq nişanəsi qalmırdı; ürəyindən soyuq qan axırdı. Onda ona fağırlıq əsər edib başı xəyalat ilə dolurdu. Kişini fikir belə götürürdü ki, məsciddən xəbəri bilmərrə olmurdu. Xəyalat aləmində birdən pul tapırdı, evlər tikdirirdi cəmi məsciddəki adamları oraya qonaq çağırıb, qızıl qablarda onlara xörək verirdi. Qonaqlıq qurtaran kimi nökərlər qızıl məcməilərdə daz-qaz aparıb, qoyurdular Əli-Əsgər-ağanın qabağına. Sabahdan cəmi’şəhər danışırdı ki, usta Ağabala kibi kişi olmaz. Şəhərdə qonaqlıq olanda həmişə buna yuxarı başdan yer göstərərdilər. Ağanın qulluğunda əyləşərdi. Burada Usta birdən əlini cibinə salıb bir yüzlük çıxardardı və xəlvətcə Ağaya verib deyərdi: «mən ölüm bunu qoy cibinə! Ağa pulu alıb gülümsənərdi. Xəyalatdan usta Ağabalanın ağzı bal dadırdı, gözləri şadlığından qıyılırdı. Çox vaxt yanındakı adamlar; «ay Usta yadına ləbləbi düşdü, nədi? Ağzını neyə elə eləyirsən?» deyib Ustanı xəyalatdan ayıldardılar. * * * III Deyilməyə görə usta Ağabala Əli-Əsgər ağa ilə siğə qardaş imiş və Ağa Ustanın xətrini belə istəyirmiş ki, onu özü ilə cənnətə aparmağı da və’d etmiş imiş. Bir gün axşam çağı usta Ağabala evə gələndə arvadına dedi: Ə, bilirsən nə var? (Usta Ağabala arvadını adı ilə çağırmağa utanardı. Həmçinin arvad da ona «Ağabala» deməyə utanardı. Onun üçün bir-birini «Ə!» deyib çağırardılar. Birdən gördün quzu mələşən kibi səs gəldi, onda bilirdin ki, usta ilə arvadı söhbətə məşğuldurlar). Arvad cavabında: – Ə, nə var? – Ə, vallah qorxuram deməyə. – Yox qorxma! – A kişi, vallah qorxuram! Arvad qorxa-qorxa: – A başı daşdının oğlu, yoxsa vay xəbəri gətirmisən? – Yox a kişi yox! Belə işdir amma vallah… Burada arvad kişinin sözünü kəsib. – Ə indi mən sənin əlindən almıyacağam ki, de görüm nə tapmısan? Usta bu sözlərdən sonra ətrafa diqqət ilə nəzər yetirib başını arvada tərəf əydi və yavaş səs ilə: – Ə, bax heç kəsə demə ha Ağa-Əli-Əsgər-ağa… Kişi bir az duruxub geri çəkildi. – Ə, sən də elə çox çörək yeyirsən ki, heç səndən gözüm su içmir! Arvad donuxmuş, – A kişi, dəli olmamısan, çörək nədir? De görüm yoxsa qardaşlarımın başına bir şey gəlib! – Ə-yox! – Ə bəs nə var de görüm? Usta bu səfər bir az cür’ət ilə başını arvada tərəf əydi və yenə cəld çəkib dedi – Vallah sən də elə çox çörək yeyirsən ki, elə deyəcəksən mənə buğda, mənə buğda! İkimizi də sürüyüb Adam ilə Həvva kibi, çölə salacaqlar! Arvad yenə bir şey başa düşmüyüb kişinin dəli olmağından şübhələndi. – A kişi cin zad vurub ağlını zadını şaşdırmıyıb ki, hədərən pədərən danışırsan, buğda nədir? Usta bir az fikirə gedib sonra acıqlı, «vallah sən çörəyi çox yeyirsən, mən sənin oduna yana bilmərəm» deyib evdən çıxdıqda arvad cəld yüyürüb onu dutdu. – A kişi dəli olmamısan de görüm nə demək istəyirsən? – Yox vallah deməyəcəyəm! – Ə sən allah! – Vallah deməyəcəyəm! – Yox deyəcəksən! – Hə mən sənə deyəcəyəm, oraya gedəndə elə arvadlığına salıb deyəcəksən, mənə buğda, mənə buğda. – A kişi dəli olmamısan, bircə de görüm nə olub? Çox deyişdikdən sonra, kişi arvadını müxbir etdi. Arvad, əllərini biribirinə çırpıb, həddən artıq şadlıq ilə: – Bıy, bunda nə var, vallah çörək yemə deyərlər yeməram. Deyirəm görəsən nə deyəcək? Bir də orada yeməb yoxdur ha, orada, hər bir şeyi iyliyib doyurlar. Kişi papağını alnına yeridib, gülə-gülə: – Amma arvad keyfimiz olacaq ha! – Deyirəm, ə həmişə orada olacayıq dayna? – Həmişə, həmişə belə keyf var keyf. Arvad kişini götürüb pəncərənin qabağında döşəyin üstə oturtdu; – Ə bircə burda otur, səndən bir iki söz xəbər alacağam. Bircə de görüm, orada da çəhrə yun zad var, yoxsa… – Yox a kişi, heç zad yoxdur, yaxşı huri ğılman belə şeylər var. Belə keyf! Özü də ayrı adamları oyara qoymazlar, biz ağanın səbəbinə gedəcəyik: ya özü aparacaq, ya qəbz verəcək. Heç kəsə demə ha! «Qəbz» sözündə arvad bir az fikirə getdi: «Behişt imdi bir hamam kibi yerdir. Necə ki isti su hovuzunun qapısına camadar qoyurlar ki, arvadlar suyu dağıtmasın, imdi orada da qapıya bir adam qoyacaqlar ki, içəri erməni və ya rus girməsin. Biz ki, ağanın qəbzini göstərəcəyik, onda qapını açıb bizi içəri buraxacaqlar…» Burada arvad dadlı bir gülümsəndi və üzünü usta Ağabalaya dutub sual etdi: – Ə orada yə’ni deyirsən ğılman zadda var dayna? Kişi acıqlı cavab verdi ki, var. – Ə sən atanın goru, acığın dutmasın bircə də görüm bəs onlar nə yeyir? – Arvadın başı olmaz, budur də! onlar neyniyir yeməyi, onların özünü yeyirlər, xa-xa-xa! – A kişi vallah ağanın macalı olmaz dalınca o qədər adam gedəcək ki, onda vallah qıl körpüdən keçə bilmərik, hamımız təküllük (dilim ağzım qurusun) cəhənnəmə!… Hmmm! Allahu-əkbər, deyir Ağa-Əli-Əsgər-ağanın yanında biz cəhənnəmə düşəcəyik. Ə istiğfar elə, qoyarmı, düşək. Vallah yüz min adam ola düşmərik, elə bir əbasının ucu bizdə olsa bəsimizdir. – Vallah a kişi yaxşısı budur ki, elə bir kağız versin. Bax sənə və’də verib, vaxtkən get al, sonra yadından çıxar! Arvadın bu sözləri deyəsən usta Ağabalanın ağlına batdı: bir az saqqalını tumarlayıb dedi: – Onda gərək gedim qabaqca hamama, yoxsa napak almaq olmaz. Arvad cavabında: – Yaxşı, nə edirsən elə amma bir az tez get? * * * IV Usta Ağabala hamama tərəf rəvan olmuşdu, payızın küləyi ağacların rəng-bə-rəng yapraqlarını budağdan budağa salırdı. Göydən qara bulutlar sallanmışdı. Bunlar qiblə tərəfə getdikcə nazilirdi. Və dağlara yavıqlaşdıqda kənarları ağarıb gümüş şəfəq verirdi. Usta getdikcə qabağından küçəyə tərəf pəncərəsiz evlər sınıq-söküq divarlar, dar eniş və yoxuş küçələr bir-bir gəlib keçirdi. Usta o qədər şadlığa aludə olmuşdu ki, ayağı çuxurlara düşüb tez-tez başmağı çıxmağı və ya papağının tullanıb alnına yeriməsi və ya qalxıb bir də pəlsərinə düşməsi bunun nəzərinə belə gəlmirdi. Usta Ağabala belə qeydkeş idi ki, hər gün gördüyü şeylər ona təsir etməmiş olmurdu. Birdən küçəyə düşmüş it pişik və ya geyri bir heyvanat meyitlərini görəndə belə fikir edərdi: «hələ itlərə allahın ğəzəbi keçib, bunlara behişt yoxdur görəsən bu yazıq pişiklərə kim cənnət qəbzi verəcək?» Pişik meyitindən sonra toyuq meyiti çıxanda Usta labüddən gərək bir az da toyuq barəsində fikir edə idi: «görəsən toyuq da behiştə gedəcəkmi? Ona da ğılman verəcəklərmi? Bəlkə toyuq da bilmədi buğdaya bir dimdik vurdu. Görəsən onda ona nə qayırarlar?»… Belə-belə suallara cavab axtararkən birdə baxdı ki, döşünə bir cüt eşşək qulağı dəydi. Dik gözünü açdıqda odun yüklü bir eşşəyə rast gəldiyini duydu. Küçə dar olmağa görə ulaq güc ilə keçirdi. Usta Ağabala qaldı, mə’təl: ya gərək geri qayıda idi ya ulağın üstündən və ya altından keçib gedə idi. Geri qayıtmağa tənbəllənib Usta bir təhər eşşəyin altından keçib getdi. Küçə bazara çıxırdı. Burada qaranlıq və hisli-paslı dükanlar da güc ilə görünürdülər; kimi hesab dəftərlərini yığırdı, evə getməyə, kimi dükanı bağlayırdı. Bircə baqqal, çəmçə ilə qazandan qatığı qovzayıb qobud səsi ilə deyirdi: «qatığa gəl qadanalım, qatığa gəl» və ya bir ayrısı çığırırdı: «qarpız qurtardı. Qalmadı!» Daha ayrı səs gəlmirdi. Usta bazarda dayanmadı; gün batırdı. Cəld orada duran hambalların ortasından keçib, sol tərəfdən görünən məscidə tərəf getdi, qoca müəzzin əlində bir arşın muştuq məscidin qabağında durmuşdu. Məscidin alçaq qapısından, hamballar dalında motal və geyri baqqal şeyləri çıxardırdılar. Məscid, sərin olmağa görə baqqallar oranı icarəyə götürüb içinə şey yığardılar, usta Ağabala məsciddən bir neçə qədəm o tərəfə qoyub, hamama rast gəldi. Hamamın alçaq və uçuq divarları böyük günbəzlərə söykənib, neçə yüz illər idi bu minval ilə qalırdı. Bu hamama çox xanlar gəlib, getmişdir, çox mollalar sübh vaxtı burada istirahətdə olmuşdular, minlərcə kişilər saqqallarına xına bağlayıb, ömürlərinin çox vaxtını burada yatmaqda keçirmişdilər; hamı da fövt olub getmişdi, amma hamamı əvvəlki hallında yaşamaqda idi və minlərcə kişiləri də fəna dünyadan haq yollamağa hazır idi. Hamamın qapısının üstəki yazılar təmamən tərk olub, getmişdi, bircə iri xətt ilə yazılmış «hamam xeyli xubəst» sözləri görünürdü. Bunlardan aşağı bir pəhlivan çəkilib, boğuşan şirlərə tamaşa edirdi. Yağmırdan şirlərin birinin quyruğu silinib yox olmuşdu. Usta quyruqsuz şirin də bir neçə dəqiqə qeydinə qaldı; «görəsən bu şirin quyruğu elə belə yaranıb, yoxsa onu pəhlivan kəsib? Qiyamət olanda bəs pəhlivan onun quyruğunu haradan alıb verəcək? diyib pillələr ilə aşağı endi və alçaq qapını taqqıltı ilə açıb gəlirdi hamama. Burada əvvəl gözə görünən divardakı su küpü idi. Ondan oyana palçıqdan tikilmiş səkidə ocağın qırağında qırmızı saqqal bir kişi oturub mürgü döyürdü. – Salam-əleyküm! Usta Ağabalanın səsinə hamamçı dik atılıb az qaldı ocağın üstə qaynayan pitini töksün, sonra salama cavab verib Ustanın halını xəbər aldı. Usta ortada olan soyuq su hovuzunun yanından keçib, səkinin birində keçələrin üstə oturdu və hamamçıdan dəllək xəbər aldı. Bir həftə idi ki, usta Ağabala dəllək yanına getməmişdi, başını tük lap deşirdi. Elə saqqalı da pərişan halda görünürdü, lazım idi ki, artıq-əskiyini düzəltdirsin. Hamamçı qapıdan bir neçə dəfə kərbəlayı Qulu çağırıb, gəlib oturdu bir azdan sonra dəllək hazır oldu və yetirən kibi balaca güzgünü ətəyi ilə təmizləyib Ustaya təqdim etdi. Kərbəlayı Qulu alçaq boylu bir kişi idi. Onun qızarmış burnu, nazik bığlarının ortasına dək uzanmışdı, hər gah ustanın burnundan bir naehmal damcı düşə idi düz kişinin alt dodağında bənd alardı, və qışda da həmişə buz bağlardı. Onun üçün kərbəlayı Qulu tez-tez başını ördək başı kibi qabağa uzadıb silkələrdi. Onda naehmal damcılar yerə tökülüb, rədd olardılar. Kərbəlayı Qulu çox şeydə ictihad yetirmişdi; təbabətdə də mahir olmağı şübhəsiz idi. Bilirdi ki, qarın ağrısı qanın artıqlığındandır. O saat azarlının arxasını çərtərdi! Boğaz ağrıyanda peysər həcəməti yapdırardı; yaz vaxtı ildə bir dəfə adamlardan qan alardı: «yazda bəlğəmiyyat bədəndə qaynar, rütubət tərpəzər, lazımdır qan ayılıb cuşə gələn vaxtı bunları təmizləmək». Kərbəlayı Qulu məhərrəmlikdə altı aylıq uşaqların başını çərtərdi, qan çıxmayanda uşağın peysərinə bir-iki şapalaq çırpan kibi qan görükərdi. Qan da olmasa idi uşağın başından yəqin sarı bulanıq su çıxardı. Onda uşaq sahibinin nəzri də qəbula keçərdi. Amma ayrı dəlləklər bunu bacarmırlar: uşağın başını qarpız kibi paralayırlar, qan çıxmır, nəzir də qəbula keçmir. Xülasə Kərbəlayının heç eybi yox idi: mahir, qabil, kamil, aqil, məsələsində alim bir şəxs idi. Usta Ağabala güzgüyə zənn edəndən sonra saqqalının xınaya da ehtiyacı olmağını düşünüb, hamamçıya xına almağı da tapşırdı. * * * V Kərbəlayı Qulu, usta Ağabalanın uzun papağını çıxartdı və başını su ilə islatdıqda bir neçə sual elədi; zamanənin dəyişilməsindən, bir az danışdı və dərin ahdan sonra ülgücü belindəki qayışa çəkib, təraş etməyə başladı. Usta Ağabalanın başının yarısı, təraş olmamış, birdən kərbəlayı Qulu geri çəkilib, dedi: – Usta, axır başıma bir iş gəlib. Usta gözünün altınca dəlləyə baxıb yenə başını aşağı saldı. Ustanın bu sual nəzəri elə bil dəlləyin sözünün mabə’dinə səbəb oldu. – Dünən gecə namaz üstə çox dualar oxudum, allahu-təbarək və tə’aladan çox istixarələr elədim, ay usta Ağabala dahı bizim əlimizdən, bundan savayı nə gələr. Dünya işinə başımız qarışıb, axirət lap yaddan çıxıb, xülasə gecə yatdım. Bu sözlərdən sonra kərbəlayı Qulu bir az geri çəkildi və başını iləri uzadıb, silkələdi, naehmal damcılar gəlib, rədd oldular və bir neçə dəqiqə sükut edib dedi: – Usta Ağabala and olsun səni məni xəlq eləyənə, gördüm bir səbətdi, bilmirəm təndirdi nədi, bunun qırağında durmuşam. Bir adam gəlib acıqlı, mənə bir təpik vurdu, düşdüm səbətə. İstədim çığıram, birdə gördüm gözümə, qurban olduğumuzdan biri görükdü. Usta and olsun getdiyim ağaya! Bir əl gəlib məni səbətdən çıxartdı, ağzıma da bir dolma qoydu. Amma onu deyim ki, Usta dolmanı yeməmiş ayıldım, gördüm sübh açılır, həyətdə xoruzlar banlaşır, Usta kişi gərək doğru söz danışsın, tikə elə ağzımda qaldı, dahı yeyə bilmədim! Usta Ağabala yavaş səs ilə «e’tiqadın kamildir, amma ruzin kəm» deyib fikirə ğərq oldu. Kərbəlayı Qulu usta Ağabalanın saqqalının altını təraş edə-edə deyirdi: – Biz üzü qara bəndələrin əlindən də nə gələr ki; allah-taaladan nə qədərlənib o olacaq məni kəm ruzi xəlq eliyib o öz əlindədir. Lap ac çılpaq qoysa sözüm nədir… – Ay Kərbəlayı yavaş, boğazımı kəsdin! – usta Ağabalanın zarıltısı gəldi. Dəllək qulaq vermiyib, deyirdi; – Biz gərək naşükür olmayaq və onun yolunda hər bir şeydən keçək ki, qiyamət günü üzümüzə qara çəkməsinlər! Yə’ni mən, ay Usta elə əlimdən də gələni eləmişəm: iki dəfə Karbalaya getmişəm üç dəfə Məşhədə… – Kərbəlayı Qulu, qayçı burnumu deşdi, – birdə Ustanın səsi gəldi. * * * Kərbəlayı Qulu qurtarıb ülgücü belindəki qayış kisbəndə qoydu. Usta Ağabala güzgüdə birdə özünə zənn ilə baxdı: doğrudan başı çox səliqə ilə təraş olmuşdu; saqqalın ucu qarmaq şəklində qulaqlarına yapışmağı Ustanın simasına bir ayrı lətafət verirdi. Kərbəlayı Qulu bığların qabağını vurmaqda da artıq mahirlik göstərmişdi: Ustanın qalın dodaqları tükdən tamam ayrılıb onun bilaixtiyar nəzərini özünə cəlb edirdi. Usta Ağabala özünə zənn etdikdə «görəsən bu nurani sima hamıyamı müyəssərdir»? deyib kərbəlayı Quluya bir şahı verdi və başladı səkidə soyunmağa. Dola ha dola neçə arşın qurşağını açıb tökdü və sonra çuxa arxalıq, can arxalığı, hamısını birdən çıxardıb tappıltı ilə saldı keçənin üstə. (Ustanın yay və qış libası, biri birindən seçilmiyib həmişə üç-dörd geymədən ibarət olardı). Paltarlarının hamısını usta Ağabala topladı, dolma bükən sayaq bir fitəyə bükub qoydu səkiyə və papağını da lap fitənin üstündən qoyub səkidən aşağı düşdü. O biri səkilərdə də Usta bükən sayaq çoxluca paltarlar bükmüşdülər və üstlərinə də cürə-bə-cürə papaqlar qoymuşdular. Papağın bə’zisi uzun, qovun çeşnisində idi, bunların sahibi molla və ə’yandan olmağı aşkar idi – bə’zisinin qarpıza oxşarı vardı; bunlar əsnaf papağı idi. Bir iki də təkərə bənzər cavan papağı görünürdü. * * * VI Usta Ağabala qapını axtarırca, divardakı şəkillərə də bir nəzər yetirdi. Qoçaq nəqqaş cəmi sə’yini burada sərf etmişdi. Divarın biri Bəhramın fövqəladə rəşadətini təsvir edirdi; Bəhramın atdığı ox ilə ceyranın dal ayağını qulağına yapışdırmağı bir cavanı mütəhəyyir qoymuşdu. Biçarə cavan təəccübündən ağacın dalında şəhadət barmağını dişləyib gözünün qarasını bir tərəfə döndərməkdən başqa bir şeyə qadir deyil imiş… O biri divarda bir padşah çəkilib, bunun bığları uzanıb, gedib girmişdi divardan asılmış bir fitənin altına, padşahın qabağında bir çəpkənli qız, padşaha alma təqdim edirdi. Üçüncü divarda, iki acağın arasında pəhlivanlar güləşirdi. Bir pəhlivanın qılıncında və o birinin qulağında örümçək tor qurmuşdu. Bunlardan yuxarı qara rəng ilə çəkilmiş dağların dalından bir çərgə şəhadət barmağı ağzında kişilər təsvir olunmuşdu və yenə hamısının gözünün qarası bir tərəfdə idi. Görünür ki, pəhlivanların güləşməsi, bunlara çox bərk əsər etmişdi… Bu şəkillər İran sənayei-nəfisəsindən bir nümunə olub cəmi hamama gələnləri mat-məhbut qoyurdu. Usta Ağabala da onlara baxdıqda «zalım oğlunda nə qabiliyyət var imiş!» deyib ocağın tərəfindəki qapı ilə içəri rəvan oldu. Bir neçə qədəm qaranlıqda gedib usta sağ əlini qovzuyub bir az havada fırladı ki, görsün qapı yavıqlaşdımı? – bir şey tapmayıb, qabağa getmək istədi, amma sərbənd nahəmvar olmağa görə lazım idi, ayağının da birini qovzayıb havada fırlasın. Usta bunu da elədi. Əlləri ilə divardan dutub sağ ayağını qovzayıb qabağa uzatdı, və başladı, yavaş-yavaş barmaqlarının ucunu yerə endirməyə. Barmaqlarının yerə yavıqlaşmağını hiss etdikdə usta qılçını boşladı, və ayağı tappıltı ilə soyuq horranın içinə düşdü. Sol ayağını qovzayıb boşladıqda azca bundan isti horraya düşdü, belə-belə soyuq horradan isti, istidən soyuğa keçə-keçə Usta dəydi qapıya və bir də sağ əlini havada fırlayıb rəzəni tapdıqda, qapını açdı. Hədsiz səslər biri-birinə qarışıb, hamamın səqfinə düşmüşdü; hovuzun buğundan içəridəki adamlar kölgə kibi görünürdülər; hamamın sağ divarında bircə pəncərəsi var idi. Buradan da hamama az işıq düşürdü, pəncərə yol ilə barabar olduqda, küçələrin nə qədər zibili olsa idi, külək gətirib buraya təpərdi. Bundan ilavə qonşuda «Dınqılı bəy» ləqəbli, arıq və uzun boylu bir şəxs olurdu, bu bəy nədən isə yediyi şeylərin artığını, hamamın pəncərəsinə atardı. Çox vaxtı nökərlər ilə mərc elərdi; «kim qarpız qabığı ilə hamamın pəncərəsini vursa, vura bilməyəni minib həyətin o başına getsin» – belə olan surətdə hər kəs olsa idi, istərdi pəncərəyə bir şey atsın. Xülasə hər nə eləyirdilər o bizim işimiz deyil, biz ancaq onu deyə bilərik ki, hamamın pəncərəsi çox şədid idi: nə inki qarpız qabığı, başmaq ayı, it, pişik meyiti – burada hər bir şey tapılardı. Usta Ağabala pəncərəyə heç baxmadı, ancaq onun qabağında fitələrin üstə xınalanıb yatmış iki kişiyə dürüst zənn elədi ki, görsün böyük şəxslərdirsə baş endirib, hallarını xəbər alsın, amma çifayda bunların xorultusu hamamı bürümüşdü və qıllı sinələri, körük kibi qalxıb enirdilər. Camadar Ustanı gördükdə gəlib, küncdə onun təzə fitəsini alıb, bir köhnə və yaş fitə verib buraxdı, Usta camadardan bir balaca dilgir oldu; həmişə Ağa-Əli-Əsgər-Ağa ilə hamama gələndə camadar onların fitəsini dəyişməzdi. Və quru fitədə buraxardı içəri. İmdi ancaq nə səbəbdənsə camadarın gözündə usta Ağabala kibi kişi, alçaq sinifdən hesab olunub fitəsi dəyişildi. Hər gah bu iş ayrı vaxt olsa idi, cənnətin qəbzi məsələsi Ustanın başında dolanmasa idi, yəqin ki, kişi acığından ğəm yeyib fövt olmuşdu. Amma belə işlərə qulaq asmaq zamanı deyil idi: «qaçanı qovarlar» demişlər. Əli-Əsgər-ağanın keyfinin kök vaxtına düşüb, «qəbz» və’d etmişdi, hər gah aradan bir az keçsə idi, yəqin ki, daha verməzdi. Onda da usta Ağabala behişt çəpərinin dibində, min il «mənə huri, mənə huri» deyib gözünün zoqqurunu töksə idi də ona huri verən olmazdı. Ona görə Usta camadarın mə’rifətsizliyinə e’tina etməyib, qapının müqabilində olan isti su hovuzuna tərəf rəvan oldu və bir neçə pilləkən çıxıb balaca qapıdan suya düşdü. Ustanın canı, rahat oldu. Amma hovuzun suyu, neçə həftələrdən bəri dəyişilmədiyinə görə bir balaca qoxuyurdu. Onun da heç bir şeyə dəxli və zərəri yox idi. Hovuza girən qaş-qabaqlı çıxmazdı, həmişə şad, nurani, pak-pakizə, ğəmgin adam da oraya girsə idi, keyfi açılardı: hovuzda adam həmişə həm-söhbət tapır, bir-biri ilə hallaşır, «məsələ» öyrənir, çimməkdə ki, bir keyf. Hovuzun bu başından girib, o biri başından çıxana dək, on adam ilə toqquşarsan, bunun hərəsində bir məlahət, hərəsində gizli bir ləzzət var. Hovuzda səqfin yırtığından düşən işıq, suyun bulanıqlığını güc ilə aşkar edirdi, bircə çirk layının xırda dalğalara düçar olub, tərpənmələri mə’lum olurdu. Daha ayrı, şeylər əlaməti orada görünmürdü. Bəlkə onu demirəm, birdən-birə adam suya girəndə (xudanəkərdə) qıl çəngələri, dinc durmayıb onun qoluna, qıçına və ya boynuna dolaşa idi və ya ayağını, hovuzun dibində cür-bə-cür yumşaq şeylər ihatə edə idi, bunların da ğüslə mümanəəti olmamağı, aşkardır. Usta Ağabalaya da ğüsuldan başqa ayrı şey lazım deyil idi: yə’ni gərək bir neçə dəfə bata idi suya, istiğfar edə idi və pak olandan sonra gedib Əli-Əsgər ağadan cənnətin qəbzini alıb rahat yerində otura idi. Bu fikir ilə Usta barmaqlarını, qulağına və burnunun dəliklərinə tıxıyıb suya batdı. Kişi, məsələsində arif idi: ğüsuldə bədənin hər bir yerinə su dəyməyini bilirdi, ona görə ayaqlarını da hovuzun dibindən üzdükdə, balıq kibi üzüb o biri tərəfdən çıxdı. Burada uca səs ilə «səlavat» çevirib əlini saqqalına çəkdi və suyun üzünə tüpürüb birdə batdı. Amma çifayda, bu dəfə siyahət natamam qaldı, Usta yarı yol getməmişdi, bir ayrı kişi ilə baş-başa gəlib toqquşdular və ikisi də üzlərini turşaldıb sudan çıxdılar ki, bir birini döysünlər, birdə üz-üzə gələndə «ya allah» deyib mehriban görüşdülər. Bu usta Ağabalanın məktəb yoldaşı, kərbəlayı Bağır idi. Kərbəlayı Bağır həmişə gülümsənəndə gözünün qarası itərdi, burada da gözünün qarasını itirib dedi: – Usta keyfin kök, dımağın çağdırmı? – Allaha şükür! – Nə təhərsən yaxşısanmı? – Neyə dövlətindən, sən nə təhərsən? Kərbəlayı Bağır cavab verdi: – Allaha şükür. – Keyfin kök dımağın çağdırmı? – Allaha şükür. – Nə təhərsən yaxşısanmı? – Neyə dövlətindən! – Allahın dövlətindən. – Uşaqlar da yaxşıdırmı? – Canına duası var. Sizinkilər nə təhərdir? – Canına duası var. – Lap yaxşısanmı? – Allaha şükür… Belə-belə on-on beş dəqiqə biri-birinin halını sorub, sabiq rəfiqlərin hərəsi hovuzun bir küncünə çəkildi. Az çəkmədi, hovuza bir neçə adam da girdi. Bunların biri cüzamlı Abbas idi, qalanının qaranlıq olmağa görə üzləri mə’lum olmurdu. Ancaq birinin keçəli güc ilə seçilirdi. Hovuz «səlavat» səsi ilə bir oldu. Şappıltı düşdü, kərbəlayı və məşhədilər ördək kibi çimişirdilər. Biri batıb, biri çıxırdı. Bunun ilə qənaət etməyən neçə çanaq da başına su tökürdü. Salavatlar lap məxrəcdən gəlirdi. Saqqallar tumarlanırdı. İstiyə davam etməyənlər peydərpey divarlara tüpürüb canlarını rahat edirdilər. Usta Ağabala hovuzdan çıxan kibi, yerə salınmış fitənin üstə uzandı və camadar onun saqqalına, bığlarına, qaşlarına və barmaqlarının uclarına, kamalı-qabiliyyət və səliqə ilə xına yaxdı. Ustanın istidən döyünən ürəyi elə bil xınadan sonra, sakitləşdi; bədəni rahat olub daha tərpənmədi; gözləri yavaş-yavaş qıyılıb yumuldu. Usta əvvəl ağzından fısıltı ilə bir az hava buraxıb, ondan sonra qəlyan kibi xoruldamağa başladı. * * * VII Veylabad şəhəri elə bil dəyişmişdi: hərə bir tərəfə qaçıb dağılmaqda idi; ətrafdan həyəcanlı səslər gəlirdi; sərvətlilər qızıllarını basdırırdılar, fağırlar da damlara doluşub allah sədasını göyə qovzayırdılar. Qoşun kişilik idi. Düşmənlər hər tərəfdən şəhəri ihatə etmiş idi. Şəhər darvazaları təmamən bağlanıb dallarına qalın torpaq çəkilmiş idi. Qoşun fövc-fövc düşmənin hücumunu dəf etməyə çalışırdı. Qalabəndlik ili idi, Usta Ağabala yenicə anadan olmuşdu, bələyinin üstə göz yaşları sel kibi axırdı. Arvatlar buna baxdıqda deyirdilər, «suya dönmüş oldu olmadı, şəhərin nuraqı döndü». Elə arvatların haqları var idi. Ağabala çox ağlağan uşaq idi. Ağlayanda üzünü turşaldırdı. Elə bil mərsiyyə deyəcək idi. Birdə usta Ağabala gördü ki, bunu bələkdə bir biyabana atıblar, qalıb çığıra-çığıra. Səs küy təmam kəsilib; dağlar, daşlar, duman ilə bürünüb, bircə xırda çığır gözə görünürdü. Bu yol ilə bir addım enirdi. Yavıqlaşdıqda Əli-Əsgər-ağa olduğu mə’lum oldu. Axund yetişən kibi ustanı qucağına götürüb bələyini açdı və sonra cibindən bir kağız çıxarıb ona verdi: «al bu kağızı, tapşırdım cənnətin kənarından sənə bir parça yer versinlər orada ye, iç, huri və ğılmanlar ilə axirət ləzzətini apar». Usta Ağabala kağızı alan kibi qaçmağa üz qoydu və hər addım atdıqca elə bil böyüməyə başladı; belə ki, şəhərə yetincə altı yeddi yaşında oldu. Bir gün Kərbəlayı Cahangir gördü ki, oğlu Ağabala divardan sərçə yuvası düşürür. Kərbəlayı fori əlləri ilə onu dutub, başına bir-iki qapaz saldı və sonra İrandan gəlmiş bir mollanın məktəbinə apardı. Hər sabah açıldıqda Ağabalanı min ah və zar ilə geyindirib, bir qoltuğuna odun birinə kömür verib, (adətən şəyirdlər məktəbə odun, kömür aparıb, özləri üçün ocaq qalardılar və hər kəs gətirməsə idi onu manqalların və buxarının kənarına qoymazdılar, məktəbin bir küncündə soyuqdan titrərdi) çiyninə də heybəsini salıb məktəbə göndərərdilər. Uşaq atasına bir təpik, anasına bir şıllaq atıb qapıları, bir-birinə çırpa-çırpa evdən çıxardı. Bir neçə il belə keçdi. Kərbəlayı Cahangir elə gözləyirdi ki, oğlu Quranın məddini ayağa çıxıb məsələsinə arif olacaq. Lakin oğlu hələ «vəlləyli» də qalmışdı. Kərbəlayı hər vaxt məktəbə gedib, onu mollaya tapşıranda molla Ağabalanın çənəsindən dutub deyərdi: «çox sə’yli uşaqdır maşallah!». Ağabala çox qoçaq uşaq idi: məktəbdə cəmi işə hamıdan qabaq o qədəm qoyardı. O biri uşaqlar məktəbə həftədə bir gügüm su versə idilər, Ağabala beş-altı gügüm verərdi, məktəbi hər gün süpürərdi; bazara gedib, mollaya piti alardı. Bunun üçün də mollası Ağabalanı cəmi şəyirdlərindən çox istərdi: hamısından qabaq onun dərsini deyərdi, həmişə qulunc duranda arxasını ona tapdaladardı, çubuğunu o doldurardı. Ağabalanın bu xoşbaxtlığına cəmi şəyirdlər həsəd aparardılar; axşama dək fikirlərində bu idi ki, bircə Ağabala bu məktəbdən çıxa idi ki, bəlkə bizə də mollanın arxasını qaşımaq və ya boynunu ovmaq növbəti yetişə idi. Bir gün yenə Kərbəlayı Cahangir Ağabalanı mollaya tapşırmaq üçün, məktəbə gedəndə görür, məktəbdən səs gəlmir; nə olubsa molla uşaqları tezdən buraxıb. İçəri girdikdə məktəbdə bircə Ağabala ilə molla nəzərinə keçir; görür molla Ağabalanın çənəsindən dutub deyir: «Ağabala qurbanın olum, sən mənim qulağımdan dut mən də sənin!». Bu sözlərdən kişi nə anlayırsa yüyürüb mollanı süpürlüyür. Bir az molla bunu bir az bu mollanı, bu küncə o küncə çırpandan sonra küçədən səsə bir neçə cavan yüyürüb bunları aralıyır. Sabahdan bu işə min rəng verib bazarda danışdılar. Bunu eşitcək Ağabalanın böyük qardaşı gedib mollanın qoparağını götürdü; dayıları, mollanı məktəbə həsrət elədilər; o biri qohumlar özlərinə xançaldan pıçaqdan axtarıb, tapdılar. Söhbət gün-gündən böyüdü; beyinlər qızdı. Az qalmışdı, bu işlər mollanın başında çatlasın, molla baş götürüb İrana qaçdı. Şəhər sakit oldu, söhbətlər yaddan çıxdı. Kərbəlayı Cahangir and içdi ki, dəxi bu işdən sonra Ağabalanı məktəbə qoymıyacaq, necə də demişdi elə də elədi: aparıb bir başmaqçıya şəyird verdi… * * * Usta Ağabala birdə baxdı, gördü, otuz ildir başmaqçıxanada tozlu çirkli dükəndə çərməyi döyür. Bu uzun müddətdə Veylabadda hər bir şey dəyişmiş idi çox «şeyxilər» dönüb «üsuli» olmuşdular; hacı kərimxanilər «şeyxi» olmuşdular. Şəhərdə böyük mə’cizələr görünmüşdü; çoxlu ocaqlar (pirlər) zühur etmişdi; Əli-Əsgər-ağanın evi neçə dəfələrlə ğeybdən nurani olmuşdu; birdən-birə mollaların pulları bərəkət tapmışdı. Qazı ağa altı yüz manat məvacib ilə böyük imarətlər yapdırmışdı; o biri mollara allah haradansa dövlətli, dul arvatlar yetirmişdi. Xülasə şəhərdə hər bir şey tərəqqi tapmışdı, dəyişilmişdi, abad olmuşdu, bircə Usta Ağabala qədimliyində sabit qalıb, otuz il idi ki, bu qərar ilə məişət keçirirdi: elə qayışı suya salıb, dizinə çəkirdi və sonra çərməyi ilə döyürdü. Usta burnunu qurtdalayıb dərin bir fikirə ğərq oldu: «heyhat! Ömür getdi. Gün getdi! Bu gün, sabah inkir-minkir sual edəcək ki, nə qayırmısan? – onda nə cavab verəcəyəm?» Bunları fikirindən keçirəndə Ustanın qabağını, cənnət, cəhənnəm gəlib kəsdi. Onun əvvəl gözü yaşarıb, ürəyi bərk döyündü, sonra yadına «cənnət qəbzi» düşüb gülümsəndi və cəld çərməyini tullayıb döşlüyü döşündən qopartdı, «ahəstə qaçana imam ğənim»: Usta qaçmağa qədəm qoydu. Bazardan keçdikdə dükənçilər təmamən yerlərindən qalxıb başladılar Ustaya gülməyə; baqqallar çürük meyvələr ilə salbalamağa; uşaqlar yüyürüb ustanı ətəkliyirdilər, şəhərdə belə qayda idi, bazardan yüyürmək kibi adətdən kənar bir iş dutanı, bu təhər edərdilər. Usta, bunlara qulaq vermiyib bazardan keçdi. Küçələr bir-bir gəlib getdi. Burada Ustanın qabağına əvvəl «hacı-kərim xani-lərin» mollası çıxdı. Usta ona heç e’tina etmədi, o da ustaya acıqlı bir nəzər ilə baxdı. Bir az keçdi bir neçə kömürçü və kənkan göründü, sonra bir dərviş və axırda bir neçə seyid mərsiyyəxan və çoxlu dilənçi. Usta bunların bəzisinə uca səs ilə salam verib bə’zisinə də heç e’tina etmiyib keçdi. Bir neçə addım da atıb şəhərin axırına çıxdı, mazı-mazı oynayan on yeddi, on səkkiz yaşında uşaqların səsindən qulaq tutulurdu. Bunlar ustanın qaçmağını görcək onu hoydu-hoyduya götürdülər. Usta bunlara da fikir vermiyib uzaqlaşdı. Duman ətrafı bürümüşdü, yer göy zülmətə ğərq olmuşdu. Səs küy bilmərrə kəsilmişdi, bircə Ustanın ayağının şappıltısı, adama həyəcanlı, təsir edirdi. Usta Ağabala aramsız qaçırdı, havada təğyir görünmürdü. Zülmətin işıqlanmağına umud yox idi. Qırx gün, qırx gecə Usta Ağabala yol getdi, ətrafda bir işıq əlaməti görmədi, axırda təngə gəlib bir dağın ətəyində uzandı və öz özünə bu fikirləri eliyirdi: «allah yoxsa mən günahkar idim ki, qabağıma zülmət çıxdı? Buyurmusan, Ağa-Əli-Əsgər-ağanın dalında namaz qıl, qılmışam; şeyxilərin məscidindən başqa ayrı məscidə getməmişəm; mollanın tabeindən çıxma-çıxmamışam, əl deyib-ölmüşəm, eyb olmasın, ev adamına ibn Mülcəm (allah lə’nət eləsin) ələn axşamı yaxşı kəllə-paça bişirdib aparmışam yeyiblər (halal xoşları olsun). Bəs mənim günahım nədir?». Usta ağlaya-ağlaya fikirə getdi və birdən qalxıb başına döyə-döyə həkürdü: «pərvərdigara! Mənim günahımdan keç! Məni qəbir qazanına saldırma: bircə dəfə bilməmişəm, üsulilərin oduna düşüb kişmişli aş yemişəm!… Uhu, uhu!…. yoxsa onun zülmətidir indi məni bürüyüb!» Usta Ağabala gözünün yaşını tökməyə başladı. Ağladı və başını daşdan daşa çırpıb yatdı. Azmı, çoxmu yatıb, usta yaşlı gözlərini açdı, birdə gördü rüzgar təmam dəyişilib: duman çəkilirdi; dan yeri yenicə sökülürdü; şərq bulutları qızıl kibi parıldayırdı; ay və ulduzlar günün parlaq şüa’ları qarşısında işıqdan düşüb, sönük bir halda gözdən itirdilər. Sübhün həzin küləyi yaşıl yapraqları bir birinə vurub zaqqıldadırdı; bulaqların daşdan daşa tökülüb şırıldamağı gözəl bağlara bir ayrı lətafət verirdi; çiçəklərin titrəşib, bir biri ilə baş başa gəlmələri elə bil bülbülün yanıqlı səsinə səbəb olurdu… Bir dəqiqə çəkmədi, günün şüası dağın dalından qalxıb cəmi aləmi işıqlandırdı; gül ğəncələrinə düşmüş şehlərin hərəsi min rəng çaldı. Cənnətin yavıqlaşmağı Ustaya əyan oldu. Cəld yerindən rəvan oldu. Bir az getməmişdi, şiddətli bir mənzərəyə rast gəldi: şimal tərəf təmam od dutub yanırdı; yerdən və göydən alav qaynayırdı. Usta bir az donuxdu və mə’təl qaldı; bircə yol var idi o da yanğı tərəfə gedirdi; daha ayrı tərəfə getmək mümkün deyil idi, gülzarlıq ilə bunun arasında böyük bir səd çəkilmişdi, onu keçməyə insan qadir deyil idi. Ustanı dərdə fikir götürdü: «yoxsa allah eləməmiş, cəhənnəmə gedirəm?» Yenə yadına «qəbz» düşüb ürəyini toxdatdı və qurşağının ucunu açıb alnının tərini silə-silə od çıxan tərəfə rəvan oldu. Burada gün, göydən yerə enmişdi; xalqın istidən dilləri ağızlarından çıxıb yer ilə sürünürdü; dəstə-dəstə adamların üzlərinə qara çəkib, çığırda-çığırda od tərəfə aparırdılar, əcayib məxluqat görünürdü: kimi buynuzlu və at ayaqlı idi, bə’zisi yarı öküz yarı adam idi; kiminin dörd-beş əli və əlində odlu gürzlər var idi. Bu əcayib zəbanilər dutduqları insanları gürz ilə şappalıyıb odlu zəncirlər ilə dağlıyırdılar. Çığırtıdan qulaq tutulurdu. Ğərb tərəfdə bir təpənin üstə ağ ələm vurulmuşdu. Burada «nameyi-e’mallara» və köhnə hesablara baxılırdı. Gözləri eynəkli qoca bir mələyikə kitabları, vərəqlədikcə toz qalxırdı. Sağ tərəfdən İsrafil sur düdüyünü çalıb, ölüləri yuxudan oyadırdı. Qəbirdən qalxan qoi, qılçasını qoltuğuna vurub, ağ ələmə tərəf diyirlənirdi. Burada böyük bir dəstə əmələ gələn kibi, içlərindən biri ayrılıb çıxırdı ağ ələm duran təpəyə, başlayırdı mərsiyyə deməyə və ölülər də təpələrinə döyüb ağlaşırdılar. Qoca mələkdən birisi, dəftərdə hesab çəlpəşik düşdükcə turşalmış üzünü bunlara çevirib deyirdi: məgər dəxi bəs deyil? sıtal uşağı, sıtal lap zəhləmizi tökdünüz! Ələmin sol tərəfində duranlar xaçpərəstlər idi, bunların üzlərinə qara çəkib sorğu-sualsız cəhənnəmə tökürdülər. Usta Ağabala bunlara baxanda bir zəbani ağzından alav tökə-tökə bunun üstə hücum etdi. Qoçaq usta özünü itirmədi cəld qəbzi göstərib çığırdı: «vallah şeyxiyəm». Zəbanı ağzını yumub sükut etdi və sonra işarə ilə Ustadan uzur istəyib onun ilə getməyi rica etdi. Usta razı oldu. Bir neçə dəqiqə getməmişdilər, bir dağa rast gəlib başına çıxdılar. Usta bir də gördü, dağın müqabilində gözəl bağlar, uca imarətlər salınıb; imarətlərin altından çaylar axırdı, hovuzlar fəvvarə vururdu, gül gülü çağırırdı, bülbül bülbülü; hurilər və ğılmanlar ağacların dibində səf çəkib, boyunları çiyinlərində durmuşdular; yumru-totux uşaqlar, qızıl taxtlarda qumaş yastıqlara söykənən mə’minlərə şarab paylayırdılar. Bir tərəfdə çeşmələr şaqqıldayırdı. Bir tərəfdə gözəl çiçəklər qoxuyurdu, mərmər hovuzlarda qızıl balıqlar oynaşırdı; ağaclarda partlamış narların hər dənəsi yaquti-əhmər kibi, qızarıb şəfəq verirdi. Bircə xahişə bağlı idi ki, meyvələr ağacdan üzülüb öz-öz başına mə’minlərin ağızlarına düşsün. Usta Ağabalanın ürəyi məhbubəsini görmüş aşiq ürəyi kibi döyündü, Amma çifayda oraya getmək mümkün deyil idi; orada qıl körpü durmuşdu. Qıl körpünün hər tərəfi od dutub yanırdı. Minlərcə adamlar odlu gürzlərin çənginə düşüb fövt olmaqda idilər. Bura cəhənnəm idi. Cəhənnəmin kənarında çoxlu qır qazanları qaynayırdı. Günahı çox olanları burada qaynadıb sonra atırdılar əzdahaların ağzına. Birdən bərk səs gəldi. Usta sol tərəfə baxdıqda gördü, bir böyük dəstə üzü qara adamlar götürürdülər. Qır qazanlarının yanına gətirdikdə «nameyi-e’mallarını» çıxardıb bir-bir oxudular, bunların biri dəmir yol və bir gəmi ixtira’ etməyə görə odlu gürz ilə bir neçə vurub, tulladılar əzdahaların ağzına. Biri balon qayıran idi, bunu allaha ox atan Firoun cərgəsindən hesab edib məsləhət gördülər ki, artıq tənbih üçün bir əl qır qazanında qaynadıb alava atsınlar, təyyar qır qazanına düşəndə usta Ağabala «allah sizə lə’nət eləsin az qalıblar allahın da yanına çıxsınlar» sözləri ilə ürəyindən tikan çıxartdı. O biri «namə»lər oxunanda çoxlu qəzetçi adları söyləndi, bunları da əvvəlki minval ilə odladılar; sonra rəssamlar gəldi, bunları sorğusuz doldurdular qır qazanına. Artistləri zəncir ilə döyüb öldürdülər. Yevropa və Amerika hükəma danişmənd və geyri namaz qılmıyıb, şeytan əməllərinə rəvac verənləri təmamən yandırıb küllərini sovurdular. Axırda bir cırıq «nameyi e’mal» çıxdı; bunun sahibi bir balaca arıq adam idi, sual etdikdə kimsən? Nə karasan? Cavab gəldi ki: «hacı kərim xani». Bu sözü eşitcək cəmi zəbanilər gülməkdən qəş elədi, Əzrail lap özündən getdi; usta Ağabalanın şadlığından papağı düşüb, diyirləndi: «buna bax buna! Alma qaxına oxşayır, məl’unun könlündən «kərimxanılıq» keçir!» Zəbanidən birisi «kərimxanini» barmağının ucunda götürüb atdı qır qazanına və başladı qarışdırmağa. Usta Ağabala gördü baxmaq ilə qurtarası deyil: hər dəqiqədə minlərcə adamları çəkib cəhənnəmə tökürlər, yavaşca qıl körpünün üstə çıxdı. Onun qabağınca bir rusca oxumuş adam gedirdi, ondan da qabaq hicabsız bir arvad. Onların ikisi də ortaya çatmamış qıl körpüdən uçub cəhənnəmə vasil oldular, amma usta quş kibi gedib ayağa çıxdı. * * * VIII Cənnətin ənbəri qapıları, usta Ağabalanın üzünə açıldı. Rizvanlar tə’zim edib Ustanın pak qədəmlərini təbrik etdilər. Bir dəqiqədə minlərcə hurilər tökülüb işvəyi-dilnəvazləri ilə onu ihatə edə-edə apardılar. Səndəl taxtlar ipək mütəkkələr hazırlanmışdır. Ustanı oturtdular, gözəl bir çocuq bir piyalə lə’l tək şərab gətirdi. Şərabın ləzzəti-ruhanisindən Ustanın dünyada çəkdiyi zəhmətlər yadından çıxdı. Bədəni böyük bir qüvvə ilə məmlu oldu, gözləri işıqlandı; ürəyində yeni bir hiss, həzz və ləzzət hissi oyandı. Ətrafa baxdıqda gözəlcə hurilər gördü, vücudu bir od paraya duçar olub, ilk dəfə olaraq eşqi-həqiqi nə olduğunu duydu. Hurinin birini sağa aldı, birini sola və incə bellərini qucaqlayıb, almaya bənzər yanaqlarını öpməyə başladı və öpdükcə eşq odu alavlanıb, Ustanın vücuduna yayıldı. Bu halət artıq çəkmədi. Birdən böyürdən keçəl Həsən çıxıb Usta ilə salamlaşdı: – Ya allah Usta! Usta dik atılıb cavabında: – Ya allah Məşhədi Həsən! Balam sən hara bura hara? Yə’ni ağa ilə qulun arasını bilmək olmaz; hər sir allah yanındadır. Keçəl Həsən ustanı qucaqladı və çəkə-çəkə apardı. – A kişi bir gəl gör burada nə ləzzət var. İki mə’min yaşıl ağacların kölgəsi ilə salıb getdilər. Bir xeyli gəzdilər və cəmi dost-aşnalarını da görüb söz qoydular ki, gedib Ağa-Əli-Əsgər-ağanı da tapıb bir «başa qovurma» oynasınlar. Qotur Səməddən başqa hamı razı oldu; dedi: – Siz eləsiniz uşaqlar, bu gecə birə məni qoymuyub yatam, hammal qulu mənnən yan-yana yatmışdı. Bilmirəm onun birəsidir ya nədir? Qotur Səmədin sözlərindən hamı istiğfar elədi, Usta Ağabala isə bir xeyli də dilgir oldu: – Səb eləmə məl’un allahın cənnətində birə nə gəzir, görəsən yenə qoturun dutub nədir! Səməd Ustaya acıqlandı və hersli sıçrayıb istədi onu döysün. Tökülüb qoymadılar. Huri və ğılmanlar gəlib aralığa sülh saldılar və az çəkmədi hərə çəkilib bir guşədə əvvəlki keyflərinə məşğul oldu. Usta Ağabala axund Əli-Əsgəri hələ görməmişdi. Oradan buradan sual etdikdə xəbər verdilər ki, gələndən süd gölçələrinin yanında keyfə məşğuldur. Usta getdi. Çarhovuzun yanından keçdikdə pinəçi Ğafara rast gəldi. Əhval-pərsandan sonra Ğafar da Ustasının qulağına pıçıldadı ki, gecə birə əziyyət eləmir ki. Usta bir də haldan çıxdı; az qalmışdı ki, yenə dava düşsün. Ğafar and içib onu inandırdı ki, birədən hamı şikayətçidir. Dedi: – İnanmırsan palanduz Əkbərdən soruş, kişi dünəndən bir təndir axtarır ki, paltarını çırpsın! Usta o qatı təlx gəlib Ağanın yanına çıxdı. Ağa-Əli-Əsgər-ağa zircamədə ğılmanları başına toplayıb «hoppaq-hoppan» oynayırdılar. Hərdən Ağa ğılmanları elə çimdikləyirdi ki, biçarələrin gözləri yaşarırdı. Ağanı görcək ustanın cəmi dərdi yadından çıxdı. Onun ayağına yıxılıb sevindiyindən ağladı. – Cəlalına qurban olum ay Ağa! Ağa Ustanı yanında oturdub dedi: – Ağabala mən ölüm, mənnən aran necədir? – Sənə fəda olum, əcrindir, çəkirsən! Bu sözlər ağanın belə xoşuna gəldi ki, əmr verdi huri və ğılmanlar tökülüb başladılar Ustanı qıdıqlamağa. Usta Ağabala əvvəl bir az utandı, sonra isə yavaş-yavaş açılışdı. Gördü, bunun heç eybi yoxdur; cənnət huri və ğılmanlardan ibarət idi. Bir də göz gəzdirdi, gördü ağacın dibində ala gözlü bir ğılman durub barmaqlarını əmir. Ğılmanın bu halı ustaya çox xoş gəldi. – Qadan canıma ay bala gəl yanıma! Ğılman gülümsənə-gülümsənə gəlib ustanın qucağında oturdu. Usta başını əyib «oxqay» döyə-döyə ğılmanı öpmək fikirində idi, birdən hamamın divarından köhnə bir fitə qopub düşdü onun başına. Usta Ağabala yuxudan dik atıldı. Qaranlıq hamamda heç kəs olmamağı ona təəccüb gəldi. Usta Ağabala ğılmandan ayrılmağına çox acıyıb, acığını fitədən aldı-götürüb elə yerə çırpdı ki, səs hamama düşüb gülüşməyə bənzədi. Gülüşmə Ustanı bir az qorxutdu: saqqalının tükləri xınanı deşib çıxmaq istəyirdilər. Doğrudan da qorxmalı idi: hovuza düşən su damcılarının hərəsi, bir nəğmə oxuyurdu. Divarda asılan köhnə fitələr əzdahaya dönmüşdü; hamamın sərbəndinə tökülən yumurta qabıqları, bozbaş sümükləri, qarpız qabıqları, şişməkdə idilər; yavaş-yavaş hərəsi əcayib bir insan şəklinə düşüb başlayırdılar Ustaya tərəf səfər etməyə. Usta Ağabalanın ğılman, zad yadından çıxdı. Nəfəsi bilmərrə batdı. Uşaq vaxtı nənəsi buna cinlərdən nağıl etdiyi gəldi yadına düşdü: «cinlər hamamda adamı boğarlar amma bismillah desən qaçışarlar»… Usta qiraət ilə bir «bismillah» çəkdi, bunun səsinə yüz yerdən də bismillah səsləri gəldi. Kişi lap bir yerə büzüşdü; sonra bir iki salavat çevirib şeytana lə’nət oxudu. Yüz yerdən cavab gəldi. Ustanın ürəyində elə bil kənkanlar quyu qazırdılar, tappıltısı qulağına gəlirdi, bədəni titrəyirdi. Usta Ağabala bir neçə dəqiqə yerində sakit oturub qorxusundan kipriklərini də tərpətmədi. Bunun ilə də işi düzəlmədi; hər tərəfdən bunun üstənə hücum gətirirdilər. Axırda birdən yüyürüb hovuza tullandı və dalınca da yüzlərcə adamlar tökülüb Ustaya gülməyə başladılar. Hətta bə’zisi də gözünü ağardıb deyirdi: «cənnətin qəbzini bizə ver, verməsən səni boğacayıq». Cinlərin bihəyalığından, biçarə kişi saqqalının xınasını yuyar-yumaz hovuzdan çıxmağa məcbur oldu. Amma çifayda minlərcə adamlar bunun ilə çıxdı və hamamın ortasında Ustanı araya alıb çırtıq çalıb, oynamağa başladılar. Ustanın dili daha söz dutmurdu, ayaq üstə durmağa taqəti yox idi. Biçarə kişi bircə onu bildi ki, gücü gəldikcə «vay dədə vay», deyib bihiss yerə yıxıldı. * * * IX Usta Ağabalanın hamamda başına gələn qəza və qədər sabah Veylabadın cəmi guşəsində danışıldı, bazarlarda cürə-bəcür şayiələr dövran etdi. Dedilər, cinlər usta Ağabaladan cənnətin qəbzini tələb edəndən qabaq, haman hamamın yanında, cüzamlı Abbasın vurub ağzını əyiblər; dedilər güya Əli-Əsgər-ağa müridləri inandırıb ki, cənnət qəbzi cinlərə lazım deyil: onlar hər yerə gedə bilərlər; amma elə əvvəl hamam cin yığnaqıdır. Bir dəfə də mən oradan keçəndə gördüm hamamın üstə göydən bir cüt ayaq sallanıb. Dedilər güya Əli-Əsgər ağa «ayətülkürsi» oxuyub, neçə dəfə pufluyubsə də ayaqlar çəkilməyib, sonra başmaqlarını qoyub qaçıb. Gün günü tə’qib elədi, söhbət daha da təzələndi. Hətta bu barədə məscidin hücrələrində sakin olan tullab arasında da mübahisə və münaqişələr oldu. Tələbələr iki firqəyə bölündülər; bir tərəf deyirdi ki, cin-şeyatinə cənnət qapıları açıqdır, gedə bilərlər; o biri firqə deyirdi: xeyir hər yerə getsələr də cənnətə heç və’də onları qoymazlar. Bir müctəhidin rəyinə görə onlara zəmhərir verəcəklər. Seyidlər öz hüquq və ixtiyaratlarını tələb etmək sayəsində isyan qoparıb ikinci firqəyə nəfrətlər izhar etdilər: «Biz cin-şeyatin yoldaşı olmamışıq ki, onları bizim yanımıza buraxalar. Allah zəmhəriri bizdən ötrü xəlq edib; oraya cinlər gedə bilməzlər»! Xülasə, uzun söhbətlər oldu, yenə heç kəs bu sirdən agah ola bilmədi. Tələbələr də çox mübahisə etdilərsə, bir nəticə hasil etmədilər, ancaq davaları, düşüb bir; «Ənvari-rəml» kitabı ilə vurub o birinin dişini saldı. Şayiələr yenə meydan qəsb etməkdə idi. Şəhər ağsaqqallarından birisi əlini Əli-Əsgər-ağanın imarətinin divarına vurub deyir: «and olsun bu divarlardan çıxan nuri-pakə»! Dünən gecə o hamamın yanından keçirdim. Birdə gördüm bacadan bir şey çıxdı. Uzandı, uzandı birdən gördüm dalımca gəlir. Qoydum qaçdım. Gördüm qaçdıqca gülə-gülə dalımca gəlir, qapıda yıxıldım ürəyim getdi. Dahı bilmirəm necə oldu. Məsələ yenə aşkar olmadı. Dedilər cinlər qovduğu adamın hamısında cənnət qəbzi varmış, söz getdi çatdı qaziyə, qazı-ağa buyurdu ki, doğrusu mən bu işə qarışmıyacağam. Çünkü külfət sahibiyəm, cinlərin əleyhinə bir şey desəm gecə gəlib, məni boğarlar, balalarım acından qırılar. Veylabad sakit ola bilmirdi. Camaat təmam işdən əl çəkib cənnət qəbzi məsələsinin həllinə çalışırdı. Bir gün küy düşdü ki, məşhur «Seyid Mir-Cəfər-ağa» rəməl atıb hamını bu sirdən agah edəcək. Şəhər cunbuşa gəldi. Bazar, dükən bağlandı. Camaat məhəllələrə toplanıb, gecəni sabaha dək dəstə təpdi. Sabah xəbər çıxdı ki, «Seyid Mir-Cəfər-ağa» rəməl atıb görüb ki, usta Ağabalanın hamama düşmüş «cənnət qəbzinin» ətrafına cinlər yığılıb, məsləhət edirlər. Mir-Cəfər-ağa dua gücü ilə cinləri cızığa salıb ki, daha bir də oradan çıxa bilməsinlər. Veylabadın üstə səadət günü doğdu. Şəhər bir böyük bəladan xilas olmuşdu. Mir Cəfər-ağanın qapısı tez tez açılıb xələtlər, kəllə-kəllə qəndlər, çay, quzu və iləx gətirirdilər. Ol gündən hamamın qapısı mismarlandı, qabağına zibil tökülməyə başladı. Az vaxtda hamam tamam zibilə batıb, yox oldu. * * * X Veylabad aram tapdı. Camaat öz işlərinə məşğul idi. «Cənnət qəbzi» məsələsi bilmərrə yaddan çıxmışdı, amma usta Ağabalanın ürəyində, cinlərin qorxusu hələ davam edirdi. Biçarə neçə aylar idi ki, bu dərdə mübtəla olub, evində yatırdı. Arvadı Ustanın dükənində nə qədər şey var idi, satıb, ona sərf etmişdi; bir nəticə də hasil olmamışdı: Ustanın azarı əlac-pəzir deyil idi. Külfət şiddətli günlər keçirməkdə idi: evin olan şeylərini satıb çörəyə vermək kifayət eləmirdi. Körpə uşaqlar ac və çılpaqlığa davam gətirmiyib ağlaşırdılar. Kömək gözləməli yer yox idi. Qapını açıb, girən olmazdı, hərdən arvadın əlacı kəsilib gedib, Əli-Əsgər-ağagildə qulluq edirdi və axşamlar uşaqlara çörək qurusundan, boyat bişmişlərdən gətirirdi. Bunun ilə də yaraya mərhəm olmazdı. Ustanın azarı gün-gündən şiddətlənirdi; bədəni zəifləşib gücdən düşürdü; soyuq və aclıq ürəyini üzürdü; sifətində həyat nişanəsi qalmamış idi. Bir neçə gün keçdi. Şəhərin kənar küçələrindən, üç dörd adam bir meyit aparırdılar. Qabaqlarına çıxan kişinin «ölən kimdir?» sualına, tələbə cavab verdi: «Usta Ağabala kəfşduz!». * * * Bir neçə ay da keçdi. Qış fəsli idi. Axşam çağı soyuqdan paltona bərk-bərk bürünüb bazardan keçdikdə, gördüm bir dükənin qabağında üç uşaq durub zırıldayır. Bunların yalın ayaqları, dizlərinə dək palçığa batmışdı; paltarları para-para olub, bədənləri görünürdü, səkkiz-doqquz yaşında qız, bir neçə qədəm kənarda durub, başını aşağa salmışdı. İki balaca oğlanlar əllərini açıb, deyirlər: «bizə bir çörək pulu ver. Dünəndən çörək yeməmişik, vallah acından ölürük». Uşaqlar sözlərini qurtarmamış üçü də səs-səsə verib ağlaşdılar. Bunlar usta Ağabalanın uşaqları idi. Bunları gördükdə «qəbz» məsələsi başımda təzələndi və yuxarıda yazılan hekayə tamam gəlib gözümün qabağından keçdi. * * * == Keçmiş səhifələr == Bir neçə söz Bu kitabçadakı hekayələr təqribən bundan on beş il əvvəl, «Səda» və başqa Bakı qəzetələri sütununda dərc olunmuşdu. 1912- və 1913-cü illərdə ayrıca olaraq «Həyat səhifələri və Divanə» invanlı kitabçalar şəklində meydana çıxdı. O zaman birinci rus inqilabı, umudlarımıza baxmayaraq söndürülmüş və ağır bir irtica Rusyada sakin millətləri boğmağa başlamışdı. Nəticədə bə’zi mühafildə bir naümidlik hökmfərma oldu. Zəif təbiətlilər bədbinliyə üz qoydu. Bir çoxları, «Son bahar» dövrü fikirlərinə qapıldı və məhv oldu. Gəncliyin çox hissəsi enerzisini sərf etməyə zəmin bulamadı, «metafizik» sahəsinə atıldı və gözəl vaxtını dinin mücərrəd vərasətinə həsr etdi. «Cavan»ların təbii yolu qayıb etməsi, bircə çox həyatı şərtlərdən irəli gəldiyi, aşkardır. O zaman önümüzdə həlli icab edəcək böyük məsələlər var idi. Çar istibdadından başqa, türk gəncləri üçün bir də «milli» istibdad və cəhalət movcud idi. Xalqın inkişafı yolunda qara daş təşkil edən bu iki qüvvə bir-birilə sıxı bir rabitə də idi. Birinə endirilən zərbə ötəki tərəfindən dəf’ olına bilirdi. Gəncliyin vəzifəsi: bütün qüvvət və qüdrətini toplamaq və iki başlı istibdadı bir zərbəyə qurban etmək idi. Böyük proletar inqilabı imkan verdi və istibdad hankı şəkildə olursa olsun öldürüldü. Bu gün istibdadın yıxdığı və yıxıldığı yerdə yeni bir quruluş təsis etmiş; həyat təzə bir yola girmiş. Cavanların toplanmış enerzisi faydalı bir sahədə sərf olunur – «metafizik» yerinə texnik, movhumat yerinə müsbət elmlər, cəhli yerinə maarif və mədəniyyət, millətlər ədavəti yerinə millətlər qardaşlığı hökmfərmadır. İndi əvvəlki kibi deyil – həqiqi müsavat şiarı, qadınları da iş başına çəkdi, bunlar da vətəndaşlıq vəzifəsinə vaqif bir şəkildə yeni yapılan binaya öz əməklərini sevə-sevə sərf edirlər. «Keçmiş səhifələr» dəhşətini qayıb etdi və… tarixə mal olmağa başladı. Yeni oxucularım bu kitabçanı oxurkən onu keçmiş ilə müqayisə etməlidirlər. Onda oktyabrın inqilabının nə böyük feyzlər verdiyini idrak edəcəklər və onu daha da sevəcəklər və bənimsiyəcəklərdir. * * * Xanın qəzəbi (Keçmiş məişətimizdən) Xan səsə yuxudan ayıldı. Əvvəl qulaqlarına inanmayıb durdu, yatacağın üstə oturdu. Amma səs onun səsi idi, bunda şübhə etmək olmazdı. Xan acığından şəpqulahını başına basıb bir az vəhşi heyvanlar tək nərildədi. Başını pəncərədən çıxarıb bir də qulaq asdı: Səs mehtər Zamanın səsi idi. – Mən onun başını bədənindən aralatdıraram, onda bilər ki nökər bayatı deyib xanı yuxudan oyatmaz – xan öz özünə mırıldanıb başladı, hirsindən saqqalının tüklərini yolmağa. Dudaqlarını gəmirə-gəmirə bir də pəncərənin qabağına yeriyib belə çığırdı ki, xanım yatacaqdan dik atıldı: – Onda bilər ki mən kiməm, bilər ki mən xanam o nökər! Bir də xanın yumruğunun zərbindən pəncərə cilik-cilik olub yerə səpildi. Ev adamları tamam yuxudan ayılıb qorxularından zağ-zağ əsdilər. Mehtər Zamanın dünya vecinə deyil idi, əlində dəsmalında sovqatı, ayağında qıyraq çarığı, şəhərin yavıqlığındakı kəndə nişan başlığa gedirdi. Hərdən nişanlısını yadına salıb oxuyurdu. «Mən aşiqəm gül bağda Bülbül bağda gül bağda Sənsiz bağa girmənəm Xəzəl olsa gül bağda». Kəndə yavıqlaşdı. İtlər hürüşdülər; kanar damlardan bir adam çıxıb tutqun səs ilə öskürdü: bir ayrı yerdən də uşaq ağlamağı eşidildi. Sonra səs-səmir kəsilib, kənd böyük bir sükuta qərq oldu. Zaman bir bayatı da dedi. Səsə bir qız çıxıb çəpərə tərəf gəldi. Zaman nişanlısı ilə görüşdü, sovqatı verdi və sonra üzünə həsrət ilə baxıb, onu bağrına basdı… Zaman şəhərə qayıdanda gün hələ çıxmamışdı. Onadək xan qəzəbindən yuxuya getmiyib, saqqalının tüklərini yolurdu. Zamanı eşik ağası işdən agah etdi, biçarə xanın ayağına yıxıldı və gözlərinin yaşını tökdü. – Xan, atam sənə qurban, oxuyan mən deyil idim! Xan Zamanın sözlərinə inanmaq istəmirdi. Və cavabında yeriyib onun birçəklərindən yapışıb, ayağının altına saldı. Nökər yerə düşüb qəşş etdi. Xan qəzəbindən çəkinmiyib deyirdi: – Üç gün qızıl quşlarıma ət vermiyin, Zamanı da dara çəkin! Nökərlər əmrə tabe’ olub baş endirdilər. Zindanxanada dar ağacı quruldu. Zamanı lüt soyundurub dara çəkdilər. Ac quşlar içəri buraxıldı və qapılar qapandı. Bir gün keçdi. Eşik ağası keçərkən zindandan Zamanın zarıltı səsini eşitdi. Qapını açıb içəri zənn etdikdə, ürək yandırıcı bir mənzərəyə rast gəldi: Zamanın bədənini quşlar didik-didik edib, qan ilə əlvan etmişdilər. Eşik ağası dəhşətdən gözlərini yumub qaçdı, xanın yanına və ağlaya-ağlaya: – Xan məyər sənin insafın yoxdur, məyər Allahdan qorxmursan? Allah yaratdığına o zulum etmir ki sən edirsən!… deyib göz yaşları ilə xanın ayaqlarını islatdı. Xan eşik ağasının sözlərindən mütəəssir oldu, hirsi yatdı. Nökərlərə əmr verildi ki, Zamanı yırtıcı quşlardan xilas etsinlər. Bir dəqiqədə zindanxananın mənhus qapıları açıldı, quşlar tutuldu lakin… Zamanda dirilik əsəri qalmamışdı. * * * «Yeni Fars» Ağa Əli tərəqqipərvər iranlıların ən qeyrətli, ən məsləkli cavanlarından idi. Cəmi vücudu İranın təməddün, nicat və saadət fikirilə dolu idi. Qantorların birində az maaşa qulluq edən cavan həm ailəsini dolandırıb, həm də milli vəzifəsini ifa edirdi. Qəzetlər yazıb bir dəqiqə nəfli qiraətdən çəkinmirdi. Gərürdün İranlı məktəblərində şura olanda camaata bir səs düşdü; hazırun bir-birinə müracəətlə: «Ağa mirzə-Əli gəldi» deyib gözlərini məclisin yuxarısına tikirdi. Ağa Əli çıxdı… gözləri fikirli siması, ciddi, zehnində guya bir ağır fikir tutub, ehmal tərpənir ki tökülüb məhv olmasın. Ağa Əli irəli yeridi və camaatı bir nəzərdən keçirib ağzını açdı… Məclisdə adətdən kanar sakitlik bərpa oldu. Bir kərbəlayı gözlərini qırpmağa cəsarət, bir məşədi öskürməyə cürət etmədi. Natiq ağzından dür tökürdü, sədəf səpirdi. Xoş sovt ilə söylənən sözlər təkcə-təkcə almas dənələri kibi, düşüb göz şüşələrinə rəxnə saldı: Odlu yaşları yığıb toplamağa bir hacı və bir molla dəsmalı qadir ola bilmirdi. Natiq İranın əsəf-əngiz hali-hazirəsini təsvir edirdi. Qabil, kamil, maharətli bir qələm ilə geniş aydın bir lovhə cızıb hazırunun önünə qoydu: bir tərəfdə mə’murlar camaatın qanını soruvb özləri üçün imarətlər tikirlər, bir tərəfdə ruhanılar öz cibi xatirəsinə «lay, lay!» deyib xalqı cəhalətə, xabi-qəflətə sovq edirlər; seyidlər lotuluğa dini bir rəng verib müftəxorluğa meydan açırlar. Bəylər, xanlar, ağalar, quldurlar… zor və güclərindən istifadə edib, əsnafa olmazın zulum, əziyyət və məşəqqətini edirlər… İran bir zulum bir vicdansızlıq dəryasına dönüb, vətən övladını boğub məhv edir!. Budur bir ayrı lovhə-cəmi İran arvadları, matəm libası geyib, öz günlərinə ağlayırlar. Bilümum mənbəi-tərbiyə və bilxüsusi mənbəi-nicati-müslimin ədd olunan analıq tapdalanıb əzilir. Analar təbii vəzifələrini itirib, aləti-keyf, aləti-ticarət olublar. Kamil ikən naqis, balığ ikən səbi ədd olunub qəyyimlər riyasəti-cahilanəsinə veriliblər. Bunlar arvadları xırda vaxtından ərə verirlər, döyürlər, söyürlər; kəbin altında neçə illər saxlıyırlar, çürüdürlər. Ömürləri zəhərlənir, şəxsiyyətləri təzyiq altında itir… Arvadlarımızın ictimai vəziyyətləri fənalaşdıqca, uşaqlarımızda tərbiyəsiz böyüyəcəklər; tərbiyəsizdən də vətən mühafəzəsi, millət qeyrəti gözləmək olmaz!… İran batır! İran fovt olur gedir! O qoca İran bu gün-səbah əcnəbilər arasında təqsim olunmağa hazırlanır… Natiq nitqində davam edirdi. Yenə əvvəlki kibi xoş sovt, sözləri aydın, simasında ciddi bir səmimiyyət, qəlbi bir iztirabi milli ilə dolu. Hazırun da əvvəlki minval ilə sakit, samit, gözləri natiqdə, qulaqları dürdanə yığmaqda. Natiq qurtardı, son sözləri: Yaşasın İran! Ölsün qanını soran mə’murlar! Məclisdə top kibi açılan alqışlara səbəb oldu. Hazırun bir-bəbir natiqin əlini sıxıb izhari-riza və məhəbbət etdilər belə də şad, belə də baxtiyar evlərinə dağıldılar. Ağa Əlini tanımıyan yox idi, onun millətçiliyi hamıya mə’lum idi. İran və Qafqazda bir qəzetə yox idi ki, onun nitqilərini dərc edib oxucularına mə’lum etməsin. Tehranda yeni fars mühafillərində ağa mirzə-Əlinin fəaliyyətinə artıq mə’na verilib, böyük umudlar bağlanırdı. Bir gün Ağa Əlini qonsul çağırıb Xanviran şəhərinə rəisi-nəzmiyyə tə’yin olunmağını xəbər verdi. Üç gün çəkmədi Ağa Əli qantordan iste’fasın verib, yığışıb İrana getdi. * * * Bir il keçdi. Bu bir ildə Ağa Əlidən bir aydın xəbər belə bilmədik. Hərdən Xanviran şəhərindən gələn qasidlər xəbər verirdilər ki, Ağa Əli-xan dalında yüz qazax, hakimlik eliyir: basır, kəsir, öldürür, döyür; cəmi şəhər və ətrafı ona tabe’dirlər; «Öl desə, borcları dır ölsünlər». Özünün də yaxşı imarəti, nökər-naibi, fərraşları… kisinin cəlalı var! Bir də rəfiqlərindən biri deyirdi ki, Ağa Əli-xan yazıb məndən yaranal sırması (çin) və şaşka istəmişdi, mən də köhnə paltar satanlardan bir cüft yaranal sırması və şaşka alıb göndərdim. Daha bunlardan savayı Ağa Əli barəsində bir ayrı əhval bilə bilmədim. Bir axşam balqonda oturub, çay içdiyim yerdə gördüm küçədən toz qopdu: qabaqca iki fayton arvad uşaq, dalca üç dörd ağır yüklü araba gəlirdi. Faytonun birində Ağa Əlini tanıdım. Bir ay çəkmədi Ağa Əlinin üç dörd yerdə böyük mülk almağını eşitdim. Xəbər verdilər ki, Ağa Əli banqa neçə min manat pul qoyub; deyirdilər: İrandan gələndən bəri neçə min manatlıq xalı, daş-qaş və qızıl satıb. Xülasə bir il bundan qabaqkı millətpərəst qantorçu bu il bir dəfə də olsa daha millətin adını tutub yad etmir. Dünən küçədən ötürdüm, bir də gördüm bir darvazaya üç dörd baş gözləri açıq arvad yığılıb, daş ilə qapını döyəcləyib sındırırlar və ağızlarına gələn fühşü verirlər. «Binamıs, – deyirdilər – dörd arvadı qoyub hələ gəlib rus qızı da saxlıyırsan! Yeyə durmayacaq idin, bizi İrandan gətirib niyə avara qoydun?» Arvadların səsinə qapı açılıb köynəkli bir cavan çıxdı. Cavan arvadları görcək əlini daşa atıb, istədi bunları vursun, bir də arvadlar tökülüb cavanı basmarladılar. Bir dəqiqədə cavanın paltarı əyinindən şır çıxdı. Arvadlar cavanın baş gözünü yolub, qol qılçasını dişlək və çimdikdən çıxardılar. Cavan gördü bunlar bunu öldürməmiş əl götürməyəcəklər – baş götürüb köynəkçək aşağı qaçdı. Bu cavan bizim vəqəmizin qahramanı, yeni fars idi. * * * Divanə Cavan qız sinni-şəbabətə yetişmişdi. Zahir və batinində çocuqluq əsərləri məhv olub gedirdi: boy ucalıb, gəysu dolğunub, simasında da ayrı məlahət görünürdü. Sitarənin könlü daha əyləncələr diləməzdi, fikirindən də uşaqlar ilə laqeydanə oynamaq keçmirdi. Axşamadək Sitarə pəncərənin önündə oturub xiyalatda idi; bu xiyalat həyatə və məişətə doğru idi. Sitarə pəncərədən bağçaya baxırdı: çiçəklər, otlar, güllər bahar günəşinin ılıq şuasının altında ruhlanıb, təravətlənib, gözəl qoquyurdular; quşların hərəsi bir nəğmə oxuyub, insana ləzzət verirdi. Sitarə bunlara baxırdı, şad olurdu, durub həyətə gedirdi və hər çiçəkdən birini dərib; hər güldən bir yarpaq üzüb, hərəsindən də bir həzz aparıb bir lətafət anlıyırdı. Sitarə bağçanı dolanırdı, fırlanırdı. Güldən çox gül, çiçəkdən çox çiçək. Lakin ürəkdə bir aramlıq, ruhda bir sakitlik yox idi. Sitarə ixtiyarsız çiçəkləri əldən yerə tökub, yenə pəncərənin önünə çəkilirdi. Və başını çiyninə qoyub fikirə gedirdi. Sitarənin xiyalında bir cavan oğlanın əksi nəqş bağlamışdı. Bu oğlan Sitarə kibi zərif, lətif bir cavan idi; gecə gündüz Sitarə ilə gəzib dolanardı. Bunlar bir birinə əşq yetirib, bir can bir cəsəd olmuşdular. Dadlı, dadlı, söhbətlər, səfalı, göz yaşları, bunların həyatını saadət nuru ilə ışıqlandırdı. Qız xoşbaxt, oğlan xoşbaxt – ikisi də əl ələ verib şad və xürrəm diriliyin geniş bağında ömür sürürdülər; gül yığıb, çiçəklər dərib, qoxusundan ruhipərvər olurdular. Onda Sitarənin ürəyi aram tapıb ruhu sakit olurdu. Sitarə tamam xiyalat aləminə qərq olub dünyadan xəbəri yox idi. Evdə bir söhbət olardımı, yeni bir iş ittifaq düşürdümü – bunların heç birindən Sitarə agah olmazdı. Bəlkə arvad qonaqları gəldikdə, onlara görünüb, çaydan xərəkdən verib, yenə o biri otağda pəncərənin önünə keçərdi. Bir gün Sitarə gördü ki evə iki üç arvad gəlib, anası onu yuyundurub geyindirib qonaqların qabağına göndərir. Qonaqlar isə qıza zənn ilə baxıb, sonra anası ilə pıç-pıç danışdılar. Üç gün keçmiş haman arvadlar yenə bir ayrı arvadlar ilə dübarə gəlib, danışıb getdilər. Üçüncü dəfə gəlib, yenə danışıb, gülüşüb, bir tirmə şal da qoyub yola düşdülər. Birdən Sitarə hamamda eşitdi ki, onu ərə veriblərmiş. O gündən cavan qız toyu aramsız gözlüyürdü. Şirin xiyalata meydan verib, Sitarə yenə məşuqi ilə ömür bağçasında gəzib dolanırdılar, yenə gül çiçək onlar üçün qoquyurdu, yenə bülbül xoş nəğməsi ilə onların saadətli günlərini alqışlayırdı. Dünya bir cənnətə dönmüşdü. Hər şey mənbəi-həzz idi, zəhmətdən məşəqqətdən xəbər yox idi: axşamadək gözəl imarətdə, göyçək, bağçada, zərif çiçəklər arasında bir birinə lətafətlər bəxş edib, kamiyab olurdular. Dadlı cavanlıq şərabından içirdilər, içirdilərsə də, şərab qurtarıb axıra çıxmaq bilmirdi.... * * * Sitarə xiyalatdan ayıldı. Yengələr ona gəlin otağında «tə’lim» verirdilər. Bir də dışarıda şıqqıltı gəldi, sonra otağın qapıları açıldı, içəri bir kişi itələyib saldılar.... Sitarə ilk dəfə dünyaya həqiqət nəzəri ilə baxdı: cavan qızın qarşısında xiyali məşuqi əvəzində doğruçu əri durmuşdu; və bu «ər» deyilən o qədər çirkin, müsünn və zəriflikdən uzaq idi ki, Sitarə üzünü ondan döndərib, gözlərinin yaşlarını saqlıya bilmədi.... Gecənin bir yarısı idi. Sitarə ərini yuxuya verib, otaqdan çıxdı, və bir dəqiqə çəkmədi ki küçədən ayaq yalın və baş açıq qaçmağa üz qoydu. Sitarənin daldalanmağa bir yeri yox idi; atası evinə də getməyə qorxurdu. Bunun üçün qarşısına gələn xaraba bir daxmaya soxuldu.... Təklik, xarabanın vahiməsi, qaranlıq gecə... bunların heç biri ərindən qaçmış cavan gəlinə əsər edə bilmirdi; ancaq umudun allanmağı, arzının puç olması, odlu göz yaşlarına səbəb olurdu.... İki gün sonra acından taqətdən düşüb bət-bənzi qaçmış qızı xarabadan tapdılar. Sitarə ata anasını görcək qəhqəhə çəkib uca səs ilə gülüb deyirdi: – Bilirsiniz! Nişanlıma gül yığmağa getmişdim. Bağçamızda nə qədər gül var, çiçək var hamısı nişanlımındır. Özgəyə verməyəcəyəm!... Ata anası onun sözünü kəsib acıqlı deyirdilər: – Kəs səsini, biheya! Namısımızı yerə soqdun! Sitarə bunların cavabında yenə qəhqəhəsində davam edib deyirdi: – Siz allah o çiçəkləri dərməyiniz! Qoyunuz qalsın nişanlıma; axır mən nişanlımı çox istiyirəm! Atası bir ağac götürüb qızını döyməyə başladı. Bu halda arvad ağlaya-ağlaya ərini tutdu: – Allah bunu götürməz ki sən onu döyürsən, görmürsənmi nə dərdə düşüb... Sitarə divanə olub!... Evimiz yıxıldı, ay kişi! Arvad sözünü qurtarmamış Sitarəni qucaqlayıb hönkürdü. Kişi də qızına zənn ilə baxıb, ağacı əlindən salıb hönkürtmə ilə ağlamağa başladı. * * * Müsəlman arvadının sərgüzəşti «Dədəmin övladı olmamağına görə nəzir eliyir ki, bir qızım olsun seyidə verim. Odur ki məni on bir yaşıma tamam olanda Mir Qasım adlı bir qırmızı saqqala ərə veriblər. Bir ildən sonra seyid yox oldu. Ora seyid, bura seyid? mə’lum oldu ki, seyid kəntdə evlənib bir uşağı da var. Dədəm məni gətirdi evə. Üç il qalıb «kəbinim halal, canım azad» deyib, seyiddən ayrılışdıq. Bir azdan sonra kəbinim sövdəgər hacı-Kərimə kəsildi. Gəlin hamamından çıxanda, cahıllar tökülüb, məni Şərəf oğlu Zamana götürüb qaçanda, bizimkilər də bir tərəfdən çıxdılar. Arada bir neçə adam ölüb bir neçəsi yaralandısa da, məni Şərəf oğlunun əlindən ala bilmədilər. Köhnə kəbin pozulub, təzə kəbin kəsildi. İki il yarım keçdi. Bir gün ərimin qanlı meyitin evə gətirdilər: məhərrəmlikdə deyib «mən dəstəbazı çəkəcəyəm», bir ayrısı deyib «xeyir mən çəkəcəyəm» sözləri çəp gəlib ərimi vurublar ölüb. Ondan bir yetim ilə yeddi il evdə dul qaldım. Hana toxumaqdan barmaqlarım topal oldu, su daşımaqdan çiyinim yara, dədəm də mənə çörək verməkdən təngə gəldi. Axırda məni götürüb dua yazan bir İranlıya verdi. Tahı, sevindiyimdən gecə gündüz yatmırdım, deyirdim: «Allah, qurtardım hananın üzündən». Molla da, adam öləcək, pis adam deyil idi: əlinə düşəni bozbaşa verirdi, yeyirdik. Döyəndə də özgə kişilər kibi çox döyməzdi. Qaburğalarıma, qarnıma, beş altı təpik salandan sonra ürəyi soyuyurdu. Xülasə elə güc ilə rahat olmuşdum, bir gün molla gəldi ki gedirəm. «Ay balam hara?» – Bəs «Qasid kağız gətiribdir ki İrandakı arvadım qaçıb oğlum uşağım yaman gündədir». Haray həşir, tahı həşir hara çatar: molla çıxdı, getdi. Yenə qayıtdım atam evinə. Uşağım bir idi oldu üç, dədəm başladı gündə məni məzəmmət eləməyə: «Getdin bu küçükləri də dalına qoşdun gətirdin»... Üç aydan sonra toya getdiyim yerdə, məni bir doğmuyan arvadın üstə götürüb qaçdılar və ortalıq sakit olunca aparıb mollanın evinə qoydular. Günüm eşitcək mənə belə sipariş eləmişdi: «Gül gülüstan üstünə Şeh düşdü bostan üstünə Gedin deyin o tülküyə Gəlməsin aslan üstünə». Doğrusu günümə çox acığım tutdu, mən də ona belə sipariş elədim: «Gül gülüstan üstünə Gün düşdü bostan üstünə Gedin deyin o «aslana» Dağ gəlir aslan üstünə». Xülasə kəbin kəsildi, aralıq sakit olan kibi ərim məni apardı evinə. Bunun çubuqdan hörmə bircə otağı var idi. Bir tərəfdə günüm olurdu bir tərəfdə mən. Bir gün olmazdı ki davamız düşməsin: bir birimizin hörüklərini çıqartmıyaq, üzünü cırmıyaq, günüm gündüzlər mən ilə dalaşardı, gecə ərimlə. Ərimin yanında mənim əsnaf qızı olmağıma rişxənd eliyib deyirdi: «Mən aşiq gözəl alma Tutubdur gözəl alma Əsil al çirkin olsun Bəd əsil gözəl alma». Məndə bunun qabağında: «Mən aşiq gözəl oxlar Tutubdur gözəl oxlar Çirkin oxluya bilməz Oxlasa da gözəl oxlar». Deyəndə, ərim mən tərəf olurdu, günüm qalırdı yana-yana... Aradan bir az keçdi, allah vurdu mənə bir oğlan da verdi, ərimin mənə tahı da məhəbbəti artdı, günümün də sözü ola bilmədi; ha vaxt dindi, ərim ilə basıb döydük. Yaxşıca rahat olmuşduq, birdən hardansa qarnı yanmış molla gəlib çıxdı. Ərim də tərs kibi evdə idi. Bunların davası düşdü. Ərim mollanın başına bir aftaba vurub öldürdü. Divan zad töküldü, ərimi tutdular.... İmdi üç ildir ki ərim Sibirə gedib, heç səs soraq yoxdur; mən də dörd yetim ilə damın altında acından ölürəm...» * * * Cuma axşamı Kərbəlayı Həsən axşam bazardan qayıdanda paltarını soyunub, şəbkülahını geyinib, zircamədə gəldi süfrənin başında oturdu, və arvada tapşırdı ki, arvad, sən atayın goru bu gecə ölülər gələcək, elə dolanaq ki dava şava olmasın, bəlkə rəhmətliklərin ruhları şad qayıda gedə. Arvad ərinin cavabında başını aşağı salıb dinmədi və qaşlarını qovzuyub ağzını büzdü. Arvad elə bil bunun ilə onu demək istəyirdi: «Oyana get, ağrım sənin ürəyinə, mənim səndən zəhləm gedir». Arvadın Kərbəlayıdan onun üçün zəhləsi gedirdi ki, bunu ərə lap uşaq vaxtından vermiş imişlər, belə ki Kərbəlayı Həsən saqqalının ağarmış yerlərini həna ilə təmir edəndə, arvadı küncdə oturub gəlin oynadarmış. Kərbəlayı arvadı bir işə zada göndərəndə arvad qaçarak gedib yenə cəld geri qayıdardı və sevinə sevinə gəlinlərini bağrına basıb üzlərindən öpərdi.... Xülasə, kələm dolması ortalığa gəldi. Kərbəlayı üç uşağını məcməinin kənarında oturtdu və hərəsinin qabağına bir iki dolma salıb əziklədi. Arvad da süfrənin bir tərəfində oturub, ürkə-ürkə əlini qaba uzatdı. Kərbəlayı-Həsən ucadan «bismillah» çəkib dolmanın birini buğlana-buğlana ötürdü, və hərarətdən gözləri yaşarmış: – Arvad atayın payı olsun! Dolma deyil lap behişt ne’mətidir! Arvad kişinin cavabında yarı şad və yarı nəfrət izhar edən gözlərini qovzuyub yavaş səs ilə: – Onun üçün də qədrim bilinir. – Ay arvad qədrini bilmiyib nə qayırmışam? Vallah həmişə dəllək Bayramın dükənində deyirəm ki bizim arvadın dolmasını heç bəy xan evində də pişirə bilməzlər. Arvad yenə ağzını büzüb kinayə ilə: – Çox soyuqluq oldu, dəllək Bayram bizə don biçdi. – Ah, ay arvad, bircə gəz bu dilini yaxşıya tərpədə idin. Arvad bir az hırslı: – Yaxşıya tərpətmiyib nə qayırıram? Hansı cavanə zəndən pisəm? Kürkü düşüyün birisən, hələ sənə bu dil də azdır. Kərbəlayı tikəsi əlində qaş qabaqlı, üzünü kənara çöyürüb dodağında: – Zalım qızının dilindən zəhər yağır, zəhər! Vallah əgər bir adam buna bir gün çörək verib saxlıyarsa da? Arvad əlini dolmadan çəkirdib, bir az da hırslı: – Sənin çörəyinə ki qalmamışam, vermə!... Sənə də it gəlməzdi ki mən gəldim! – Mürtəd qızı, mürtəd! Qoymuyacaqsan bir tikə çörək yeyim? Kərbəlayı gücü gəldikcə çığırdı, və hirsindən tikəsini yerə çırpıb üzünü süfrədən çöndərdi. Uşaqlar gah dədələrinə, gah nənələrinə baxıb xırda ağızlarını büzdülər və gözlərinin yaşını od kibi tökdülər. Arvad kişinin söyüşünü eşitcək acığından məcməini gücü gəldikcə kişiyə tərəf itələyib çığırdı: – Bu cuma axşamında ağzını dağıtma, dediklərin öz ölünə getsin!... Mənim ağzımı açma.... – Axmaq qızı! Ağzını açıb mənə nə qayıracaqsan? Atayın ələngə sümüyünü.. ağız pambığını... axmaq qızı, sən mənim on iki ildir ömrümü qaraltdın!.... – Sən mənimkin qaraltdın, xortan oğlu xortdan! – Nə deyirsən nə? Nə? Kərbəlayı-Həsən yerindən sıçrayıb, arvadı saçladı, və baş göz demiyib hər yerinə yumruqdan döşədi. Arvad qışqırdı, uşaqlar çığırışdılar; məcməi üzü quylu çönüb dolmanın hərəsi evin bir quncuna diyirləndi. Kişi arvadda sağ yer qoymadı; ağzının burunun qanını bir yerə qatdı; hörüklərini qoparıb kürək və qabırqasını əzik-əzik elədi. – Bu saat qazı gəlsin boşuyuram!... On iki ildir biz belə ömür keçiririk, belə güzəran ediriq, buna dağ dayanmazdı ki mən dayandım!... Ay uşaq, mənim paltarımı, fanusumu buraya gətirin, qazının dalınca gedirəm!... – Ay dədə sən allah getmə! Sən allah getmə! Bəs biz necə olarıq?... Uşaqlar mələşə-mələşə dədələrinin ayağına töküldülər. Kərbəlayı razı olmadı: oraya buraya yüyürüb qurzağını axtarırdı. Uşaqlar bir də mələşdilər, bir də yalvara-yalvara dədələrinin ayağına töküldülər. – Ay dədə, bəs biz necə olacayıq?... Ay ay ay!... Uşaqların gözlərinin yaşı tahı durmurdu; ağlamaqdan az qalırdılar zəhrəçək olsunlar. Kişi uşaqların hərəsini bir tərəfə vurub, axırda əlacı kəsilib, söylənə-söylənə getdi divarın dibində oturdu: – Mən bu on iki ildə evdə bircə qəpiklik ləzzət görmədim! Gedirəm özümü oda gözə vururam, pul qazanıram, bu xarabaya gəlirəm ki bir tikə rahat olum – bura da belə! İl uzunu qaş qabaqlı: dinməz, deməz, danışmaz; dindirsən də cavab verməz. Balam, mən sənin atanı öldürməmişəm: mən sənin sahıbınam, mən səni saqlıyıram, çörək paltar verirəm, gərəkdirmi sən də bunun qabağında mənə qulağ verəsən?... Pərvərdigara sənə min şükür! Əvvəlki arvadı mənim əlimdən aldın, ikimci başıma «tənbəki oyunu» açdı, onu boşadım: bu da bu!... Bu da, bu mürtəd qızı, ləməzhəb qızı...! Kərbəlayı-Həsən yenidən qızışdı, yenə qalxdı ki qazının dalınca gedirəm, uşaqlar bir də mələməyə başladılar, ev yenə səs küy ilə doldu. Kərbəlayı bir də sakit oldu, yenə divarın dibində oturub, öz özünə deyindi. O qədər deyindi ki axırda yorulub oturdu. Arvad da sandıqların yanında oturub, sübhə kibi öz gününü ağladı. – On iki ilin arvadıyam, amma heç bilmədim gün haradan çıxdı, harada batdı. Günüm həmişə ağlamaq ilə, ah zar ilə keçdi! Bir tikə vaqtımdan qoca bir kaftara gəlin gəlib, bilmədim, uşaq adam, evin ağır işinin dərdini çəkim, yoxsa kişinin qəmini yeyim. Gəlin gələndən sonra mən yazıq iki il sərasər ağladım! Deyirdim allah, yenə gecə olacaq, yenə kişi gələcək?–Mən bilirəm kişinin gəlməyi yaxınlaşanda nələr çəkirdim!.... Pərvərdigara, sənə min şükür! On iki il gecəm gündüzüm göz yaşı ilə keçdi! Sənə min şükür, belə ər qismət elədiyin yerdə!!!... Arvad danışdıqca odlanıb gözünün yaşını sel kibi axıtdı. Ağlayırdı, ağlayırdı, sakit olurdu və sonra gözlərini bir evə gəzdirib uşaqlarının quru yerdə yuxu tutduğunu görüb, gözü ərinə sataşanda bir də on iki ildə keçirdiyi ömür gəlib qabağında dururdu və yenidən arvad ağlamağa başlayırdı. Bu minval ilə ər arvad sübhə kibi oturub, hərə ürəyində bir dərd çəkişdirirdi və belə də gözləri yaşlı günün ilk şuasını qarşıladılar. * * * 1905-ci il Köhnə imarətin yuxarı mərtəbəsinin pəncərəsindən uzun bığlı və zəhimli bir baş çıxıb neçə dəfə «Alı, Alı!» deyib çağırdı, səsə artırmanın altında at axırlarının qabağında uzanan nökər Alı öz özünə belə cavab verdi: – Boğazına biləyim, ay Məhəmməd Səfi ağa! Elə bilirsən qədimki zaman kibi çağıranda səsinə baş üstə gələcəyəm?! Xeyir, o zaman getdi! İmdi bəyin sözünə bir qəpik verən yoxdur! Alı bu fikirləri başından keçirib saman çuvallarının üstə o yan bu yana çöyrüldükdə Məhəmməd Səfi ağa bir də başını pəncərədən çıxarıb çığırdı: – Alı, Alı! Axmaq oğlu axmaq, haradasan səni çağırmıram? Alı yenə bəyin səsinə e’tina etmiyib öz özünə deyirdi: – Tahı imdi, mən də ayılmışam, boğazını cırsan da gəlməyəcəyəm... Bizi xam tovlamışdın, il uzunu işlədib, bir qəpik də vermirdin; kefinə də yaramıyanda baş gözümü əzirdin... Tahı imdi bəy zadə dəbdən düşdü!.... Məhəmməd Səfi ağa bir az səbr eləyib, xidmətçi qızı onun dalınca göndərdi. Alı qıza da cavab verdi ki, mən bəy-məy tanımıram, özüm də elə bir bəyəm! Məhəmməd Səfi ağa bunu eşitcək yerindən tik atılıb, əvvəl otaqda dəli kibi o yan bu yana yüyürdü və sonra divardan tüfəngi götürüb, qapıdan ıldırım kibi çıxdı. Güllü xanım ərinin nökəri öldürmək xiyalında olduğunu gördükdə bərk qışqırıq saldı, və səsə qonşu otaqlarından bəyzadələr çıxıb, Məhəmməd Səfi ağanın əlindən tüfəngi aldılar: – Ay kişi nə olub, Alı nə eləyib! Bircə de biz özümüz onu öldürək. Məhəmməd Səfi ağa bəyzadələrə cavab verməkdən boğunuq səs ilə «buraxın!» deyib dartındı. – A kişi axır nə olub? – Heç zad! Alını öldürəcəyəm! – Bəy dartınmaqdan əl çəkmədi. Güllü xanım bəy zadələri işdən müxbir elədi. Cavan bəylər Alının «nəmək bəhəram»lığını bilib cəld pilləkandan aşağı töküldülər. Bir dəqiqədə Alının belinə on yerdən təpik döşəndi; o qədər döydülər ki, ağzının burnunun qanı bir birinə qarışdı, baş və gözündə sağ yer qalmadı. Alı gördü ki bunu «xurd xəşil» etmiş əl götürmüyəcəklər, yalvarmağa başladı: – Ay bəy, atam sənə qurban! Qələt eləmişəm, başımı daşın yekəsinə dəymüşəm, günahımdan keç! Məhəmməd Səfi ağa «Bundan ürəyim soyumayacaq, kəndir gətirin!» deyib qamçını əlinə aldı. Kəndir gətirdilər, Alını ağa həyətə çəkdirib, tut ağacına bağlatdı. Alı yenə: – Ay bəy vallah məni yoldan çıxartmışdılar, tahı imdi çıxmaram. Məhəmməd Səfi ağa Alının sözlərinə e’tina etmiyib, kamçı ilə onu doyunca döydü, və bir də oğlanlarına döydürdü, bir də dübarə özü döyüb qayıdıb evə gəldi. Alı qanına bələşmiş o günü ağacdan asıla qaldı, gecə də qaldı, sabah da orada idi. Axırda necə oldu onu bilmirik. Ancaq ondan sonra hər vaxtı ki şəhərdən kəndə oxumuş cavanlar gəlib bəy və ağaların əleyhinə sözlər danışıb, rə’yəti «yoldan çıqardanda» rə’yət cavanlara belə cavab verdi: – «Qardaş, qoyun yerimizdə rahat oturaq, siz allah bizi də Alı yolu yollandırmıyın!» * * * «Din ayrı qardaşlar» Qürbət bir şəhərin bazarında iki adam qabaq qabağa gəlib bir-birinə zənn ilə baxdılar. İkisi də əvvəl duruxdu, döyükdü və sonra nəfrət-əngiz bir heyrətdə dönüb qaldılar. – Pa, allah saxlasın, kəbla-Məhəmməd kirvə! Sən hara bura hara? – Allah saxlasın, usta Qarapet! Kefin zadın yaxşıdırmı? Uşaqlar da salmatdırlarmı? «Uşaqlar» sözü usta Qarapeti sükuta apardı. Biçara erməni yaşarmış gözlərini kərbəlayı-Məhəmmədə döndərib dolğun səs ilə. – Eyyi...... Allah mərdimazarın evini yıxsın! Heç uşaqları yadıma salma! Uşaq da getdi, arvat da getdi, ev mülk hamısı getdi, imdi bu qürbət şəhərdə ağ saqqal vaxtımda bir tikə çörəyin dalınca düşüb gəzirəm. – Ay usta, o illər getsin gəlməsin! Yadıma salma: Mənim də başıma az iş gəlmədi! Mən də evdən eşikdən oldum, oğlanlarım qırıldı, bir qızımı öldürdülər, bir balaca uşağım yandı..... mən də imdi bu qürbətdə bir tikə çörəkdən ötrü imanımı satıram.... Usta Qarapet ilə kərbəlayı-Məhəmməd bir birilə lap qədimdən aşna idilər: usta gözünü açıb kərbəlayı-Məhəmmədi erməni bazarında baqqal görmüşdü, kərbəlayı da ustanın müsəlman arasında dərzi olmağını çoxdan bilirdi. 1905-ci ildə erməni-müsəlman davasında, kərbəlayı-Məhəmməd erməni məhəlləsində qalmışdı; Qarapet də müsəlman içində. İki tərəfdə əsirlərin elə düşənini qırıb tərk etmişdilər, ona görə ermənilər kərbəlayı-Həsənin və müsəlmanlar da usta Qarapetin ölməyinə heç şübhə etmirdilər. Bunun üçün də bu iki həmşəhrilər bir birinə rast gəldikdə heyrətə dalıb qaldılar. Bir az sükutdan sonra kərbəlayı-Məhəmməd sadə lovhanə bir maraq ilə başladı: – Ay usta, sən deyirsən arvaddan uşaqdan oldum; mən hələ səni də «öldü» eşitdim. Hələ dedilər usta Qarapetin meyitini sürüyüb dərəyə saldılar. – Ayyi...!... Ay canım, musurmanlar istədi ki mən ölüm, amma allah qoymadı! – Doğrudan da allahsız iş yoxdur! – De gör, kəblayı, düzmü deyirəm ki allah qoymadı. Dava başlanan da ki part ha part düşdü, onda mən dükənimdə idim. Tüfəngli xəncərli musurmanlar üstümə töküldü; qaçdım girdim Kərim (allah onun oğlunu saxlasın, yaxşı kişi imiş) çığıra-çığıra gəldi ki balam öldürmüyün gərək hələ nə təhər olur-qulaq asmadılar. Bu qopoğlu qumarbaz Həsən nədir-mənə iki güllə vurdu. Qan məni götürdü. Yıxılıb oradaca qaldım. Bir vaxtdı, kərbəlayı, ayıldım gördüm ayaqlarıma ip bağlıyırlar: elə bilirlər ki mən ölmüşəm. Qorxumdan səsimi çəkdim içəri. İpi bağladılar, söyə-söyə sürüyüb apardılar. Hələ bilmirəm məni hara aparırlar. Yaralarım ağrıyır, çox vaxt da məzhəb haqqı özümü bilmirəm, ürəyim gedir. Xülasə, kəblayı, məni gətirib bir yerdə qoydular dalımdan da bir təpik vurdular. Getdim. Diyirləndim, diyirləndim düşdüm qaldım... Gözümün qabağı qaranlıqdır, hərdən qulağıma bir gurultu gəlir; sonra yenə heç zad görmürəm, heç zad eşitmirəm, eləcə qalıram ayılıram, ətrafa baxıram-hələ ağlım bir şey kəsmir, yenə yatıram. Bir də ayıldım gözüm dürüst görmürsə də ışığı bilirəm. Deyəsən gündüzdür: fikirimə gəlir ki, məni yaralıyıblar. Öz özümə deyirəm ki imdi musurmanlar gələr məni öldürər. Yadıma balalarım düşür, arvadım düşür, heç zadı bilmirəm. Sonra bir də ayıldım üstümə gün düşmüşdü: gözlərim imdi yaxşı görürdü. Yuxarılara baxdım bura dərə imiş; məni musurmanlar ölü hesab eliyib buraya salıblar. Yenə balalarım yadıma düşdü. Bir az fikirləşdim; gözlərimi dörd tərəfə gəzdirdim: dərədə yatmışdım bircə lağımdan başqa baş təpəcək yer yox idi. Gün, milçək mənə əziyyət verirdi; başımı yavaşca qovzuyub yan yerimə baxdım: heyvan sümüyündən və zibildən savay bir şey görmədim. Ehmal qalxıb allahı çağıra-çağıra süründüm lağıma doğru. Bir az burada özümü toxdadıb yenə fikirləşdim. Yadıma düşdü ki lağım erməni bazarına gedir. Dedim yaxşısı budur ki yerin altı ilə yavaş-yavaş sürünüm gedim. Kərbəlayı, özüm ac, yaralı, lağımda murdar, nəcis, tahı əlacım nədir gərək gedim. Yoxsa ya acından öləcəyəm ya musurmanlar tapıb öldürəcəklər... Bilmirəm gecədir, bilmirəm gündüzdür qaranlıqda sürünürəm: birdən ürəyim gedir qalıram; ayılanda yenə sürünürəm. Bilmirəm bir gündənmi ikisindənmi sonra xülasə gəldim bir ışığa çıxdım: Lağım uçub tökülüb, küçə görünürdü. Nə təhər qorxuram, sevinirəm də. Bir az da süründüm başladım qulağ asmağa. Asdım asdım gördüm ermənicən danışırlar. Nə təhər sevindim, din haqqı gözlərimə ışıq gəldi. Nə qədər ki bacarırdım – ağzımı açıb çığırdım. Ermənilər durdular, qulaq asıb irəli gəldilər. Zarıldadım erməni olduğumu bildilər. Bunlara başıma gələni nağıl elədim. Məni götürüb apardılar azarlıxanaya. Bir iki ay orada qaldım ki yaxşı oldum... Kərbəlayı-Məhəmməd ustanın hekayəsi bitən kibi dərin bir e’tiqad ilə üzünü göyə çəndərdi: – Pərvərdigara! Səndən üzülməyənə heç zad olmaz imiş, sənə min şükür! – deyib əlini ustanın toqqasına atdı. Usta, allah məni də istiyirmiş, ona min şükür! Bax gör mənim başıma nə iş gəlib. Axır özün bilirsən ki biz, dədə-babadan erməni bazarında baqqallıq edirdik, nə erməni bizdən nə də biz ermənidən pislik görməmişdik. Sonralar təzə tərəmələr ki çıxdı, işlər lap xarab oldu. Başladılar nə bilim Daşnaqstundır nədir, düzəltməyə – dədə-baba duz çərəyimiz hərmətdən düşdü. Dava düşəndə dükəni eləcə açıq qoyub Barın Hambarsın gilə qaçıram (kişi ilə neçə illərdi dostluğumuz var), oğlu əlində tüfəng çıxıb məni gülləyə basır. Elə onun gülləsindən qolum şikəst oldu, imdi də işə yaramır. Xülasə, qolumun qanı axa-axa yüyürüb urus İvanofun evinə girdim; darvazanı bağladım, yaxşı oldu ki yerimi heç kəs bilmədi. Bir az durub, yuxarı getdim; İvanofun arvadı qabağıma çıxdı və qolumun qanını görcək rəngi üzündən götürüldü. İvanof özü də gəldi (onlar dinə gəlsin, mənim boynumda çox haqları var), qolumu sarıdılar, bağladılar. İvanof mənə dedi ki, Kərbəlayı-Həsən, bir iş var ki, sənin burada olmağını ermənilər bilsələr gəlib həm səni parça-parça edəcəklər həm də bizi öldürəcəklər. Yaxşısı, budur ki sənə taxtapuşda yer salaq orada dava qurtarınca yat; razı oldum. Qulluqçu taxtapuşda yer saldı, çıxıb uzandım; vaxtından vaxtına pişmiş zad verirdilər yeyirdim. İki gün idi hələ dava kəsilməmişdi. İki tərəfdə bir birinin evlərinə od qoyub, adamlarını qırırdılar. Taxtapuşdan baxırdım: şəhərin hər tərəfindən alav qalxırdı, güllə və top [^p025] səsindən qulaq tutulurdu; küçələrdə bir tərəfdən meyit daşıyırdılar, bir tərəfdən də səngərlərə badron və tüfəng gedirdi. İkinci gecə bir müsəlman da qaçıb İvanofgilə gəlmişdi. Bunu da taxtapuşda qoymuşdular. Sabahı hardansa ermənilər bunun burada olduğunu bilmişdilər. Budu gördüm əli tüfənglilər darvazanı kəsdirib sındırırlar. İvanofun əlacı kəsilib qabaqlarına çıxdı. Buna dedilər ki, ya müsəlmanı ver, ya [^p025]: Ermənilər davada Rus-Osmanlı müharibəsindən qalma köhnə topları qayırıb müsəlmanlara atırdılar. özünü öldürəcəyik. Yoldaşım bunların səsini eşitcək bət-bənzidən olub özünü itirdi. Mən toxdaq idim. Durub yavaşca keçdim qonşu taxtapuşuna, oradaca gizləndim. Bir vaxtı küçədə səs qopdu. Gördüm darvazadan müsəlmanı çıxardırlar. Biçaranın dili batmışdı, ətrafdakılara lal kibi baxıb güc ilə nəfəs alırdı. Bir də neçə yerdən güllə açıldı. Müsəlman yıxıldı. O qədər ona güllə və xəncər yarası vurdular ki parça-parça oldu. Güllə səsi kəsilmişdi. Ətrafımda bir hənirti yox idi: xalq alavı söndürməyə məşğul idi. Taxtapuşdan endim. Həyətdə bir meyit var idi. Bunun cəld papağını başıma keçirdim və qəmərin belimə bağlıyıb tüfəngini də götürüb küçəyə çıxdım... Ermənilər «müsəlmanlar gəlir» deyə, şaşdıqlarından bir birinə qarışmışdılar. Mən də bunlara qoşuldum. Yavaş-yavaş özümü qaranlığa verib alavın ışığından çəkildim ki məni tanımasınlar. Səngərlərə yavaqlaşdım. Orada-burada daşların dalında uzanıb atışırdılar. Fikirim müsəlmanistana keçmək idi. Birdə qabaqdan bir güllə açıldı... yıxıldım.... sonra nə oldu, huşumdan çıxıb ancaq ayıldım gördüm meyitlərin içində uzanmışam tüfəng də yanımda yoxdur. Alav hər yeri ağzına almışdı; gecə belə işıq idi ki, iynə saplamaq olardı; güllə səsi tək-tək eşidilirdi. Başımı daşın üstə qoyub yatdım... Bir də ayılıb gördüm ki hər tərəf öz meyitlərini aparır: barışıq olub. Arvad uşaq gözləri yaşlı, ətrafı bürüyüb, məni də azarlıxanaya apardılar, sonra yaxşı oldum. Usta Karapet, allah mərdimazara lə’nət eləsin! O illər çox pis illər idi!... Hər nə də oldu biz kasıb, biz fəqirlərə oldu! – Eyyy..! Ay Kəblayı, allah mərdimazarın evini yıxsın; davanı saldılar evimiz yıxıldı. – Elə yıxıldı, yurdumuzdan, balalarımızdan olduq; davadan da heç kəsin əlinə bir şey gəlmədi... Canım axır mən sənnən niyə dalaşım! Sən mənim din ayrı qardaşımsan; sənnən dədə-babadan bir yerdə olub, rahat dolanmışıq. – Eyyy...! Eləcə rahat dolanırdıq, allah mərdimazarın evini yıxsın!... Erməninin gözləri yaşardı və başını tərpədə-tərpədə ötüb getdi. Müsəlman da göz yaşlarını çuxasının ətəyinə silib yola düşdü. * * * Məşədi və Kərbəlayı – Ə, Kərbəlayı, vallah elə vuraram ölərsən! – Vurmuyan çox pis adamdır! – Sarsağın sözünə bax? – Sarsaqsan da hələ də! Məşədi hirsindən özünü saxlıya bilmədi, çəpərdən sıçrayıb Kərbəlayıya bir elə yumruq ilişdirdi ki, Kərbəlayının qarpuz bərgü bir saat diyirləndi. Çırpışma düşdü. Bir azdan sonra Məşədi parçalanmış yaxası ilə qayıdıb evə gəldi, Kərbəlayı da əzilmiş başı və cırılmış büzməsi ilə sallanıb yolu ilə getdi. Məşədi deyir ki, Kərbəlayı naməhrəm ola-ola çəpərin altından ötəndə durub, arvad uşağa tamaşa edir, Kərbəlayı da deyir ki cırılmış büzməmə gərək yüz büzmə cıram, özü də Məşədinin baş gözünü əzməmiş əl çəkməyəcəyəm. Sabah tezdən Kərbəlayı başı mıxçalı çomağı götürüb Məşədinin həyətinə baxıb öysürür. Kərbəlayı öysürmək ilə Məşədiyə bunu demək istiyirdi ki, hünərin var çölə çıx gör necə başını yararam! İşdən müxbir olanlar deyirlər: – Ay Kərbəlayı, gəl allaha bax, başını sal yolun ilə get! – Yox olmaz! – Kərbəlayı, lə’nət şeytana de, çomağı yerə qoy! Yox, Kərbəlayıya hirs qalib olub sülh ilə arası yoxdur – rəngi qaçıb dodaqları titriyir və hirsindən ağzında tüpürcəyi də quruyub qan qoxusu gəlir. Budur Məşədi əlində çomaq çıxdı, Kərbəlayı da qabağa sıçradı. Yenə çırpışma düşdü: birçəklər yolundu, təppə çuxaların büzməsi cırıldı... Bir azdan sonra haraycı tökülüb, Kərbəlayının baş gözünün qanı axa-axa götürüb getdilər; Məşədi də rəngi qaçmış dodaqlarını gəmirə-gəmirə həyətə qayıtdı. Gecə Məşədi şalvarını çıxarıb, ağ tumanlı qılçalarını ocağın qırağına çatıb istirahət etdikdə, birdə gördü zəlzələ qopdu. Çubuq damxa təlatüm etdi. Damın torpağı səpilib ev ilə bir oldu. Məşədi yerindən dik qalxıb həyəcanlı küçəyə sıçradı, bir də gördü ki Kərbəlayı qohum-qardaşları ilə nallara bir əlgən bağlıyıb damxanı dartıb yıxmaq fikrindədir. Məşədi iki əllərini qarnına qoyub elə çığırdı ki, səsinə qohum-qardaş tökülüb, daş-kəsək ilə Kərbəlayıgilin qoparağını götürdülər və başgözlərini də lazımıncə əzdilər. Kərbəlayı lalə-kəfən evə qayıtdı. İmdi Kərbəlayının başı sim eliyib yatır və hərdən şişmiş gözlərini açıb arvada deyir: – Kərbəlayı, ağa-Kişinin qızı, əyər yerdən qalxaram, Məşədinin başını parça-parça elərəm; qalxmaram ki başımın yarılıb, büzməmin cırılmağının əvəzi qiyamətə qaldı! * * * Hacı Həyətdə şirin dəstəməz almaqda idi. Məxrəcdən gəlmə «salavatlar» axşamın sakitliyində qonşulara dağılıb, hacını səmimi «afərin»lərə nail edirdi. Birdən darvazada tappıltı, gəlib, ahista dəqqülbab oldu. Hacı buna əvvəl zərrəcə də e’tina etmiyib, dəstəməzi ikmala yetirdi və sonra «ayətəlkürsü» qiraət edə-edə darvazaya ravan oldu. Hacı darvazanı açan kibi iki qıvraq geyimli adam bir böyük parça tayını içəri saldılar. Hacı acıqlı, lakin qayət yavaş səslə: – Bu saat bunu buradan aparın, mən oğurluq malı almağı tahı, tövbə eləmişəm. – Oğrular hacının üzünə təhqiq ilə ətfi-nəzər edib yavaş və təəccüblü dedilər: – Ay hacı, on beş ildir ki, bizim peşəmiz sənə oğurluq mal satmaqdı. Elə hər dəfə sən bizə deyirsən «tövbə eləmişəm» yenə alırsan... – Onda əlacım kəsilib alırdım: gətirib gecənin yarısı həyətə salırsınız, nə deyim? – Bu səfər də al, sonra görək nə cür olur. – Deyəsən almıyacağam, pulum yoxdur. – Hacı, özün bilirsən ki, ipək parçanın topuna iki manat da versən verəsiyik! Belə malı qapı-qapı gəzdirmək olmaz ki. – Sovdanın gədəyi-oğruların sözlərindən bir az fikirə gedib hacı dedi: ipək parçanın topu bir manat, o biriləri də ipək ayağından hesablarıq. Razısınız əyər gətirin evə açaq baxaq, yoxsa götürün gedin. Allah sizə xeyir versin! Oğrular bir birinin üzünə baxıb hacıya: – Ay hacı, axır insaf da bir yaxşı şeydir, elə ver barı bir şey düşsün. Canımızı ağzımıza alıb gecə sabaha kibi yuxu yatmırıq, dükanları güdürük. – Mən tahı oğurluq malı almağı tövbə eləmişəm, bunu da gətiribsiniz deyib alıram! Sözlərini qurtarıb, hacı bunlardan üzünü döndərdi və başladı «ayətəlkürsü» qiraət eləməyə. Oğruların əlacı kəsilib hacı deyənə razı oldular. Tayı otağa gətirib açdılar. Hacı pulları hesab etdikcə oğrunun biri gülümsünüb deyirdi: Həm... on beş ilin oğrusu olasan, əlindən dünyanın malı, şeyi, daş-qaşı, qızılı gəlib gedə, özün də bir şey yiyəsi olmuyasan!... Hacı oğruların pulunu verib, yola saldı və sonra gəlib parçaları «güman gəlməyən» yerlərdə «xəkriz»lədi. Hacının dəstəmaz suyu hələ qurumamışdı ki, səccadəni təfriş edib üzünü qibləyə çəyürdü və əllərini qulağının dibinə qoyub, pak dil və müqəddəs əqidə ilə namaza şüru etdi. Bu əsnada oğurluq malı «əridib» və hasil olan pulu ağır faizlə xırda dükançılara vermək; oğruların hacılıq ləqəbi ilə müləqqəb olmağına səbəb olmaqları bilmərrə onun fikrindən çıxmışdı. Əhli-təfrid kibi dünyadan aralanıb allah ilə məşğul idi, ruhu və qanı allah əşqi ilə dolmuşdu.... Hacının uca və xoş səvt ilə namaz qılmasına yenə qonşular sənaxan idi. * * * Cavan Cavan otağında gəzib öz özünə fikirləşirdi. Zehni dairəsi, cəmi kainata yayılmışdı: istərdi ağlını təbii məhdudiyyətdən qurtarıb hər şeyi bilsin; intihasız yerləri işıqlandırıb təbiətin dərin-dərin sirlərinə agah olsun. Cavan öz özünə fikir edirdi: – Bir şey bir şeyi xalq edər, bəs o bir şeyi kim yaradar? Cavan öz cavabına: – O bir şeyi də yenə bir ayrı şey yaradar, yaratmasa da yaranmağına səbəb olar! Cavan gəzə-gəzə özünə yenə sual verirdi: – Bəs bir şey ki birini yaratdı, onu da bir ayrısı yaratdı, bu ayrısını da bir qeyrisi; yəqin ki, bu «şeylər»in bir nihayəti də var ki bunların hamısını yaradıb?! Cavan burada öz sözlərini təsdiq edib, bir sual da fikrində keçirdi: – Bəs bu şeyi yaradan şeyin özünü kim yaratdı? Bu suala cavab tapa bilmiyib, Cavan sürətlə otaqda gərdiş eləməyə başladı, və gərdiş etdikcə də çənəsində bitən üç dörd yumşaq tükləri əli ilə burub şişmərlədi. Cavan öz sualına cavab tapa bilmədi: – Tutalım ki tövrat xəbər verən doğrudur: «Allah taala yeri göyü və cəmi gördüyümüz şeyləri altı günə yaratdı.» – bəs ondan irəli nə var idi və onları kim yaratmışdı? Cavan yenə cavaba aciz qalıb çənəsinin tüklərini burmaqda davam etdi. Və burduqca da fikirləşib fikrindən də bir nəticə hasil edə bilmədi: – Axır bircə əzəl nə var idi? «Varı» kim yaratmışdı? Yaradan haradan gəlib?.... Suallar onun başını dəlib çölə çıxırdılar. Cavan yenə fikirdə idi! – Tutalım ki elm deyən də doğrudur: «əcrami səmaviyyə kürə şəklində fəzaya dağılıb və bizim yer də həman kürələrdən olub bir guşədə qərar tapıb.» Bəs bu yerin, bu əcramın əsl maddəsi nədən doğulunub? Fəzanın nihayəti haradadır? Fəza nərədən gəlib və gəldiyi yer nədən əmələ gəlib?... Cavan dəli kibi otaqda o baş bu başa yüyürüb, başından min sual keçirirdi və suallarının hamısına da cavab tapsa idi birinə tapa bilmirdi və dayanıb gözlərini döyə-döyə qalırdı: – Yerlər, göylər, ulduzlar, ay, gün hələ yaranmamışdı: «Dünyada allahdan savayı bir şey yox idi» – yaxşı! Bir şey olmuyanda olmadığı yerdə yenə bir şey olur. Pəs əvvəl allahdan savayı bir şey olmuyanda nə var imiş?.. Yoxsa yoxluq allahdan ibarət imiş? Allah nədən ibarətdir? Cavan yenə gərdiş edirdi. Çox dolanıb yorulub oturdu və əllərilə başını tutub yenə fikirə gedirdi, yenə xiyalı cəmi kainatı cövlan edib, intihasını tapa bilmədi. Bir də getdi əzəliyyətə çıxdı! Oraları yenidən fikrindən keçirib allahdan savayı bir şey olmuyan zamanı təsəvvürünə gətirdi və yenə dürüst fikirləşib özünə əzəliyyətin aydın şəklini çəkə bilmədi: – Əzəliyyət idi, allahdan savayı heç zad yox idi. Allah da sifət deyil, cism deyil, cövhər deyil.... yəqin ki, əzəliyyətin özü allahdır! Pəs yaxşı, o əzəliyyəti kim yaradıb? O haradan gəlib?... Əzəliyyət varmış, varlıqda bir şeydən əmələ gəlir, şey də maddədir. Pəs allahın varlığı hansı maddədən əmələ gəlib və o maddə nərədən götürülüb? Pəs götürülən yer nə imiş? Ondan əvvəl nə varmış, varlığın özü haradan gəlib? Ondan irəli yoxluq nədən ibarət imiş, yoxluğu kim xalq etdi?... Bir birinə zəncirlənmiş minlərcə suallar cavanın fikrini yenidən məşğul etdi: dibsiz nihayətsiz fəzanın haradan gəlib və kim xalq etdiyi yenə onu otaqda gərdiş etməyə məcbur etdi. Gün batdı, toran qovuşdu da cavan fikrindən əl götürmədi. Fikirləşdi, fikirləşdi gözləri dəli gözü kibi çanağında oynamağa başladı, beyni işləməkdən əl çəkdi. Cavan qəribə bir hala düşdü: bir də gördü divarlar buna tərəf gəlirlər, ev şeyləri tamam yerindən qopub otaqda gəzirlər, yer ayağının altından qaçır..... Cavanın başının tükü biz-biz durdu, bədəninə qorxudan lərzə düşdü. Bir də ətrafa baxdı və gücü gəldikcə çığırıb, otaqdan qaçdı..... Neçə dəqiqələr idi ki, Cavan balkona səkənib hissiz qalmışdı. Bədəni hələ yenə titriyirdi. Ağlı az qalırdı, başından çıxsın. Cavan cəmi gücü cəmi varlığı ilə səy eliyib yenə fikirlərindən aralanmaq istiyirdi... * * * Son bahar Sadə bir otaqda çarpayının üstə azarlı bir cavan yatmışdı. Çarpayının aşağı tərəfindən bətbənzi qaçmış ana durub yaşlı gözlərini ciyər parasının üzündən çəkmirdi. Xırdaca qız uşaqları, əlləri qoynunda, hərəsi otağın bir tərəfində oturub mat-məbhut qalmışdılar. Cavan yatmışdı, və hərdən köysünü ötürüb, ağır bir səs ilə inliyirdi. Bu inilti zavallı anaya belə tə’sir edirdi ki, biçarə arvad gözlərini yaşlardan xilas edib daha da zənn ilə balasına baxırdı. Güya bunun ilə onun cəmi dərunini nəzərdən keçirib nazik və cavan ciyərlərini dəlib, fövt edən xəstəliyə çarə arayırdı. Cavan bir iki dəfə şiddətli öysürüb, gözlərini yuxudan açdı. Anası əlini oğlunun alnına qoyub mehriban bir səslə halını xəbər aldı: – Bala yaxşı yatdınmı? Azarlı cavab verdi: – Bəli, amma, nənə... mən ilə əcəlin arasında bir şey qalmayıbdır! Biçarə ana tutğun bir səslə oğluna dedi: – Yazıq deyiləmmi, oğlum! Məyər allah bilmir ki, mənim səndən savayı dahı bir göz tikəcək yerim yoxdur!... Allah eləməsin: sənin başına bir iş gəlsə mən necə olaram?... Arvadı yaş boğdu, daha bir söz söyləməyə qadir ola bilmədi, və başını çarpayıya söykəyib həzin-həzin ağladı. Balaca qızlar analarının belə görcək gəlib onu qucaqladılar, bunların da gözlərindən yaş silab kibi axdı. Cavan zəyif gözlərini anasına döndərib doluxsundu, sonra bir ah çəkib dedi: – Ağlamayın!... Məni durğuzun oturmaq istiyirəm. Ana gözlərini silib tez oğlunu durğuzdu və yastıqları arxasına yığıb oturtdu. – Nənə, nə gözəl bahardır! Ağaclar çiçəkliyib. Evin qabağına bir kürsü qoyun bir az həyətə baxım! Anası şadlığından bilmədi ki nə etsin, o saat oğlunu geyindirib dışqarı çıxartdı. – Bəh bəh! Həyət nə gözəldir! Çiçəklər nə göyçək qoxuyurlar!... Bilirsən, nənə... imdi ömrümün son baharıdır; daha bundan sonra bir də bahar görəcəyimə ümid yoxdur!. Anası gözləri yaşlı oğlunun sözlərini kəsdi: – Qurban olum, ürəyinə pis fikirlər gətirmə! Allah şəfa verəcək elə yaxşı olacaqsan ki! – Yox, nənə! Bu gün öləcəyəm! Elə diqq naxoşluğunun qaydası bunadır ki adam danışa-danışa birdən ölür. Biçarə arvad yenə göz yaşlarını saxlıya bilmiyib, ağlıya-ağlıya dedi: – Ölüm mənimdir, oğlum! Allahdan da diləyim budur ki, səni oxudub bir yana çıxardıb, qabağında ölüm! Sənsiz dünyam qara geyinər! Cavan anasının sözlərindən mütəssir olub ağladı: – Nənə mənim çox-çox zəhmətimi çəkmisən: özün yemiyib geyinmiyib mənə xərcləmisən ki oxuyub, uşkolu qurtaram... gecələr yuxusuz, gündüzlər dincsiz qalıb, işləmisən. Hana toxuyub, pul qazanmısan və damın altında min zillət ilə bir sürü yetim saxlamısan!... Gözünü mənə tikmişdin, mən də belə!... Nənə, tahı danışa bilmirəm: məni halal elə; üzünə bəlkə ağ olmuşam!... Anası oğlunun sözlərindən cuşə gələrək, sıçrayıb balasını bağrına basdı: – Yazıq deyildimmi!? Fələyin dünyası alt üst çönsün. Əkdiyim, biçdiyim, ümidim bir oğlum sənsən! Səndən sonra mən necə olaram? Qapımı bircə açıb girən yoxdur, kimsəsiz damın altında qalaram!... Yox, dilim qurusun! Hamısı od tutub yansın, təki sən sağ qal!... Zavallı ana divanə tək oğlunun başına dolanıb ağlıyırdı, və tez-tez dağınıq saçları ilə göz yaşlarını qurudub öz özünə deyinirdi. Qızlar qardaşının ayaqlarını qucaqlıyıb cansız bir heykəl kibi tərpənməz qalmışdılar. Xəstə cavan yaşlı gözlərilə həyətə son dəfə olaraq baxırdı. Qarşısında dilfirib bir mənzərə iti oxlara dönüb cəmi vücudunu rəxnədar edirdi; o lətif qoxulu çiçəklər zəhər olub nəfəsgahını yandırıb yaxırdı. Bahar həyət ilə mümlüvv idi: otlar göyərib, ağaclar burclamışdı; bənəfşə başını qaldırıb məhcub-məhcub ətrafa nəzər salırdı; hətta cücülər, o xırda cücülər də, dirilib həyətə doğru gedirdilər. Hər şey dirilik suyunu içib ömrə ilk dəfə qədəm atırdı; hər yerdə şadlıq, hər şeydə səfa, hər şeydə həyat, bircə bizim cavan üçün həyat məmata, səfa cəfaya dönüb, qəlbini odlurdu. İstiyirdi o zəif və xəstə bədəndən xilas olub qeyri bir aləmə gedib; əbədi bir həyata malik olsun, yenidən ömür meydanına qayıdıb, təzə bir üsulda, fədakar bir tərzdə imrari-həyat etsin; cəmi varlığını, şəxsiyyətini amal və səadətini cəmiyyət bəşəriyyətin rifahiyyət və tərəqqisinə sərf edib, insanlıq vəzifəsini yerinə yetirsin. Lakin... dirilik günəşi əcəl ufuqunun arxasında gizlənib, məhzun və soyuq olan son şüalarını buraxırdı. Varlıqdan bir əsər, səadətdən bir nişan qalmamışdı... Azar cavana əzab verirdi, daha otura bilmirdi; üzünü anasına tutub dedi: – Nənə, ürəyim pis olur, məni yatacağıma apar! Arvad balasının xahişini əmələ gətirdi. – Nənə, gətir üzündən öpüm, bax məni halal elə!... Bacılarım siz də gəlin öpüşək! Xəstə birbəbir bacılarını zəif əllərilə bağrına basıb duz kibi yaladı: – Nənə, bu kiçik qızları məktəbə qoy oxusunlar. Sən allah bunlara qız deyib əziyyət vermə!... Nənə qızlar da insandırlar, allahın ən əziz məxluqundandırlar! Bunları incitsən allaha xoş getməz!... Xəstə anasını və bacılarını son dəfə olaraq vida nəzərindən keçirib, yaşlı gözlərini divarın bir nöqtəsinə tikdi. Anası çarpayının qabağına yıxılıb sızıltılı bir nalə ilə balasını çağırıb, fəğan edirdisə də, cavab gəlmirdi; biçarə arvad yenə inana bilmirdi ki göz tikəcəyi bir oğlu onu ümidsiz qoyub, həyatdan uzaqlaşır... Balaca qızlar ahi-fəğan ilə saçlarını yolub, qardaşlarının meyitinin üstə töküldülər.... * * * Dəli Mən lap uzaq vaxtından dəli Səmədi tanıyırdım. Görürdüm əllərini solmuş çuxasının qollarına qoyub və çiyinlərini qovzuyub küçənin ortası ilə iti ötür. Həmişə simasında dərin bir fikir, ya cunqul və şirin xiyalat oxunurdu: birdən nazik qaşlarını qırışdırıb və uzun ucu qırma burnunu sallıyıb belə qəmə batırdı, ki, elə bil ömürdən məqsəd bilmərrə görmürdü. Gah da kipriksiz xırda gözləri daralıb, rəngsiz dodaqları gülürdü. Axşamadək peşəsi şəhəri cövlan etmək idi; həmişə də yerişi bir, duruşu bir, fikir və xiyalı bir. Bazarda bəzzazın tərəkəməyə min and ilə şey satmağı, hammalların birçəkləmə davası, baqqalların ağız ağıza verib qatığa müştəri axtarmaları, – heç biri onun zahir və batinində səbəbi təğyir ola bilmirdi. Ancaq bə’zi adamların «ay, dəli Səməd! Ay, dəli Səməd!» deməyini eşitcək, cəld dönüb güdək, acı və çox vaxtda pür-mə’ni bir söz deyib yenə salıb gedirdi. Başlardı öz özünə dağınıq sözlər söyləməyə və söylədikcədə gah gülüb, gah da hirslənib qaş-qabağını turşudardı. Bir gün məscidin qabağından ötürdüm, gördüm dəli Səməd qazının hücrəsinin qabağında oturub, məsələ xəbər alır: – Qazı ağa, İbrahim peyğəmbərə ki göydən qoç gəldi, bircə məni başa sal görüm ki, o qoçun azığı var idi, yoxsa yox? Qazı bir az bunun sualına gülümsünüb dedi: – Səməd azığı nə eliyirsən? Yəqin ki var idi. – De yaxşı, qazı ağa! Bəs azıq göydən gələ-gələ qumar nəyə haram olsun? Sən deyirsən oynama, allah da azığı yaradır ki oyna! İmdi kimin sözünə qulaq asım? – Əlbəttə həmişə allahın, amma... Dəli Səməd cəld qazının sözünü kəsib cibindən dörd azıq çıxartdı: «Amma»sı yoxdur, səninlə bir əl qumar oynuyacağam! Qazı əlini əlinə vurub yuca qəhqəhə ilə gülüb və başladı yavaş-yavaş dəlidən uzaqlaşmağa. Dəli Səməd ətəklərini çırpıb durub getdi və dala baxa-baxa gülümsünüb deyirdi: – Elə olar, oynamazsan, çünki gələn gedən var, baxır görür. Him m m... Xəlvətdə olsa min iş törədərsən! Sizin mən dabağda gözünə bələdəm! Belə-bələ dəli Səməd qazının qarasına bir az söylənib bazarın ortası ilə ötüb getdi. Bir az getməmişdi bir iki uşaq onun dalınca yüyürüb çığırdılar: – Ay, dəli Səməd! Ay, dəli Səməd! Səməd bunlara heç e’tina etmiyib, ancaq dodağında mırıldandı: – Ahmaqlar sevinirlər ki oğul əkmişik-bu da oğul! Mənim qardaşım da deyir ki Səmədə çörək verirəm heç mənim ayağıma durmur; molla Qiyas da dəli Səmədə bir çərşənbə bir şənbə bir dua yazsa dəli yaxşı olar. Xa-xa-xa! Ahmaq özü dəli olub mənə deyir! Bazarın başında yoğun və qırmızı birçək bir baqqal «boy, dəli Səmədə bax» deyib bir çürük badımcan salbası atdı! – Eşşək, qoca eşşək, get iylənmiş qatığını satmağa! – Baqqala belə cavab verib, dəli Səməd adamların arasında itdi. * * * Yay girəndə Səmədin dəliliyi şiddətlənirdi; görürdün yolgedəndə gözləri çanağından çıxıb oynuyur, danışığı artıb məzmunsuz və dağınıq kəlmələrdən ibarət olurdu; əxlaqı pozulub dinənə söyməmiş; acığını duyduranı dəyməmiş olmurdu. Evə gec-gec gələrdi və evdəkilər ilə də əvvəlki xoş rəftarını unudub pis müamələdə olardı: qardaşı, uşaqlarını döyüb, qardaşına dəqiqədə min söyüş verirdi. Ayağını bağlardılar çörək vermiyib dama salardılarsa da yenə Səmədin xasiyyətinə tə’sir etməzdi; əvvəlki halətdə qalıb ağzına gələni söylərdi. Əlindən gələni elərdi. Şəhərdə şikayət gün gündən artırdı. Deyirdilər: «Dəlinin yiyəsi olar, bilmirik Hacı Qara dəli qardaşına niyə təhər çəkmir? Hacı Qara da gəlib dəli Səmədi tut ağacına bağlıyıb tupurğu ilə döyməyə başlardı. Sübhdən axşamadək Səməd ağaca sərikli çığırardı, bağırardı, və ağzına gələni də qardaşına deyərdi. Bir də görərdin döyüldüyü yerdə birdən gözləri yaşlı, qəhqəhə çəkib gülürdü, məzəli-məzəli qissələr nağıl eliyib eşidənləri niyə gülməyə vadar edirdi. Çığırmaqdan xırıldıyan səsi ilə: – Deyirlər «dəliyə qələm nist» bəs mən dəli olmuya-olmuya bu ahmaq məni də tutub bu ağaca səriyib? Xa-xa-xa! Vallah məl’un lap dəli olub bircə saqqalına bax, başına bax, dəccala oxşayır!... Sözlərini qurtaran kibi Səməd yenə qaş qabağını sallıyıb sükuta gedirdi. Sonra yenə simasında bir təbəssüm görünüb, yavaş-yavaş gözləri daralardı, və dişləri ağarıb qəhqəhə ilə gülürdü. Ondan başlıyıb öz özünə danışardı, əvvəl aram ilə sonra bərkidirdi və axırda gücü gəldikcə çığırıb yenə sükuta gedirdi. Bir də başlıyırdı: – Deyir dədədən qalma şeyləri əlindən alaram və sonra da səni ağaca bağlıyıb döyərəm... dədədən qalma.... dədə! xa-xa-xa! Dədə... də... də. – xa-xa! nə!... hım m m !... nənə!... Ey, yazıq nənə! «Nənə» sözü Səmədə artıq tə’sir etdi, qəmli gözlərini yerə dikib belə hökürtü ilə ağladı ki gözlərinin yaşı, pərişan saqqalı ilə axıb döşünə töküldü. * * * Dəli Səməd evdən qovulub küçələrdə dovran sürürdü. Yağış vururdu, qar vururdu, acı soyuqlar kəsirdi və təbiətin belə-belə hücumlarına bir dəfə də olsa müqavəmət etmirdi. Bolca gülürdü, bolca ağlıyırdı, və öz özünə uzun-uzadı danışırdı. Gündüzlər dükanlar qabağında tapdıqları ilə qarnını doyurub, gecələr də bir guşəyə çəkilirdi: xaraba damlara, axırlara və cındır libasına bürünüb yatardı. Sabahlar toza torpağa bulanmış yenə küçəyə çıxırdı; yenə uşaqlar tökülüb hərə bir tərəfdə onun cırıq arxalığından yapışıb çığırışırdılar: «Ay dəli Səməd. Ay dəli Səməd!» Səməd əlini daşa-kəsəyə atıb uşaqları qovlardı, və öz özünə danışa-danışa salıb gedirdi. Daha Səmədin əvvəlki müdrikliyi, irəlki cəldliyi qalmamışdı; zamananın gərdişi, fələyin vəfasızlığı, çoşqun, acılıq, rahatsızlıq, Səmədin belini bükub saqqalını ağartmışdı. O əcib hali-dilinin əksini göstərən siması sınıb əzilmiş bir lövhə parçasına dönüb heç zad bəyan etmirdi; bircə alnının qırışlarında ağır məişət izi müşahidə olunurdu. Bu axır dəfə idi ki mən dəli Səmədə rast gəldim. Daha sonra nəzərimə keçmədi. Bir də qışın çoşqunlu bir gecələrində zarıltısı sübhə kibi qulağımdan kəsilmədi: «Ay balası, çölə düşən nənə vay» deyib aramsız ağlıyırdı. Onun sabahı gün eşitdim ki Səməd çəpərin altında donub ölüb. Bu hadisədən imdi çox-çox illər keçir. * * * Dərs (İstudentlər məişətindən) İstudent Həmzə-bəy güzgünün qarşısında durub özünə tumar verirdi: başını darıyırdı, bığlarının uclarını maşa qüvvəsilə şişliyib yuxarı qovzuyurdu; kirpikləri qara idisə, şimalda artıq xoşa gəldiyi üçün, daha da sürmə ilə qaralıyırdı.... Həmzə-bəy zahirində bir qüsur qoymadı: üzünü kirşanladı, dodaqlarına allıq sürtdü və ətirlənib otaqdan çıxdı. Yayın son ayı idi. Peterburqun havası istiləşmiş idi, gün də hərdən bulutların arasında görsənirdi. Həmzə-bəy tramvaya minib Neva caddəsinə düşdü. Caddə həmişəkindən də artıq izdihamlı idi: lətif libaslarda xanımlar və qızlar deyib gülüşürlər; tələbə və talibələr ötüb keçirdilər. Zabitlər təmkin viqar ilə qılınclarını qaldırım ilə sürüyə-sürüyə gəzirdilər; tacirlər, mə’murlar, qəzetəçilər və ilax... Hər dəqiqə gözə sataşmaqda idilər. Səs küydən qulaq tutulurdu; tramvay, avtomobil, fayton, qaret və cürbəcür arabalardan küçədə tərpənməyə imkan yox idi... Həmzə-bəy ahıstə-ahıstə caddədə gəzirdi və qarşısına çıxan qız və xanımları şəhvətəngiz bir nəzərdən keçirməmiş olmurdu. Birinə göz edirdi, bə’zinə gülümsünürdü, kimisinə də seçmə bir kompliment deyib nəzərini özünə cəlb edirdi. Həmzə-bəyin bu hərəkəti adi bir iş idi: neçə illər idi ki ömrünü bu minval ilə keçirirdi və təngə gəlmək, usanmaq bilməzdi. Çünki gündə bir təzə iş ittifaq düşürdü. Gündə bir vəqəyə rast gəlib sonra yoldaşlarını kamal-iftixar ilə bu «qəza-vü-qədərdən» xəbərdar edirdi. Qəhrəmanım caddədə gəzərkən bir də iri gövdəli bir cüft səmənd atlar qaldırımın yanında durdular: faytondan uca boylu, nəfis bir xanım düşüb mağazaya girdi. Həmzə-bəy duruxub xanıma dərin bir nəzər ilə baxdı, gülümsündü. Xanım ona əsla e’tina etmədi. İş bununla qurtarmadı: biçarə istudent xanımın çıxmağına müntəzir, mağazanın qabağında gəzinməyə başladı. Bircə dəqiqə keçmədi, xanım çıxdı. Həmzə-bəy gülümsünə-gülümsünə – (guya xanımın gözəlliyinə heyran qalıb) onun dalınca düşdü. Xanım bir yerdə durdumu, Həmzə-bəy də yerişini yavaşıdıb gözlərini ondan çəkmirdi; xanım yola düzdükdə bu da ardınca gedib söz tullıyırdı. Bir neçə addım getdilər, xanım istudentin münasibətsizliyini görüb caddəni o taya keçdi ki onun əlindən xilas olsun, Həmzə-bəy də adlıyıb, kompliment deməyə başladı: – Gözlərinizin aydınlığına valeh olmuşam, biləsiz, onlar mənə nə həzz verir, nə lütflər e’ta edirlər. Heyif ki siz də o dərəcə qəlbi soyuqsunuz ki məstanə nikahınız ilə məni bəxtiyar etmirsiniz! Xanım bir qənnadı mağazasına daxil oldu. Həmzə-bəy də girib şirniyyat sifariş verməyə başladı. Xanım dönüb nəfrətli bir nəzər ilə baxdı: istudent bundan rəncidə-xatir olmadı: «Arvadları gözəl edən oların ədasıdır, əda olmazsa hüsn də olmaz» deyə fikrindən keçirdi, və əvvəlki qərar ilə xanıma zənn ilə baxırdı. Xanım şirniyyatı bağladıb küçəyə çıxdı, və fayton çağırıb oturdu. Həmzə-bəy irəliliyib gülə-gülə: – Bəni də özünüz ilə götürməyinizi rica edirəm! – dedi. Acıqlı xanım bu sözlərdən məmnun olub gülümsündü: – Buyurunuz! – deyib, istudentə yanında yer göstərdi. Oturdular. Atlar dörd nə’lə götürüldülər. Həmzə-bəy saadətindən çaşmışdı. Danışmaq istiyirdisə də ürək döyünməsindən aram tapa bilmirdi. Xanım qızarmışdı, və dərin bir sükutda idi. Həmzə-bəy söhbətə cəsarət etdi: – Mədid e’tinasızlığınız məni qorxutmadı. Məni imtahana çəkdiyinizi duymuşdum! – Xanım təbəssümlə istudentin gözlərinə baxdı. Həmzə-bəy bundan məmnun, fikrindən keçirdi: «arvad psixologiyasına bələdəm – bağlı qapı tez açılır! Siz nə qədər fikirlərinizi məndən gizlətdinizsə də, tez aşkar olmağına müvəffəq oldum». – Xanım üzünü çöyürdü və Həmzə-bəy yenə söhbətə məşğul oldu: – Cürət ürək məhsuludur – ürəyim siz ilə olmasa idi bu cürət və onun nəticəsi müvəffəqiyyət və saadət olmazdı!... Fayton – təntənəli bir imarətin önündə durdu. Xanım və Həmzə-bəy qaldırım maşınına oturub yeddinci mərtəbəyə qalxdılar. Qapı açıldı, xanım Həmzə-bəyi böyük salona də’vət etdi: – Əyləşib dincəlməyinizi rica edirəm, mən də libasımı dəyişib bu dəqiqə gəlirəm. Xanım o biri otağa daxil oldu, Həmzə-bəyi xiyalat götürdü: «Axırda fikrimə çatdım, imdi, cəmi müsəlman istudentləri mənim dəbdəbəli ömrümə həsəd aparacaqlar. Bundan gözəl xanım olmaz; yolunda da var-yoxumdan keçəcəyəm: gündə kef, ləzzət, restoran, tiatro...» Həmzə-bəy xiyalatda ikən salona qolları çırmalı iki saldat girdi. Bunlar kamali-aram ilə irəli yeriyib Həmzə-bəyi tutdular. Bəy əvvəl bunların nə etdiklərini düşünmədi, sonra ovza’dən agah olub çığırdı. Saldatlar bəyi o ki var döydülər və qapını açıb dalından da bir təpik iliştirdilər, pilləkəndən aşağı düşdü. Bəy bir neçə dəqiqədən sonra özünə gəlib papağının tozunu çırpa-çırpa enib getdi. Bir də xanım pilləkənin başında göründü. Hiyləkar arvad gülə-gülə üzünü Həmzə-bəyə döndərib – dedi: – Di get, bu sənə dərs olsun, bir də belə biədəblik eləmə. * * * Qız məktəbində Molla Gülləndəm bacı məktəbin yuxarı başında oturub köynək tikirdi. Aşağa tərəfdən bir iki mütəəllimə cırıq palas parçalarının üstünə bardaş qurub «gəlin-gəlin» oynuyurdular; biri də kənarda qab yuyurdu. Hərdən məktəbin alçaq qapısı cırıltı ilə açılıb, içəri həybəsi qoltuğunda bir mütəəllimə girirdi və salam verib deyirdi: – Molla bacı, köynəyin mübarək olsun! Molla bacı mütəəllimlərin təbrikindən çox xoşhal olub gülümsünürdü, qızlara xeyir dua verirdi və sonra əhval-pürsanlıq başlıyırdı: – Ay qız, nənən nə qayırır? Günüsü ilə dalaşırmı? Deyinən nənənə ki molla bacım deyir o ahmaq qızına üz verməsin, sonra təpəsinə çıxar. Mütəəllimlə molla bacının cavabında ya başını aşağı salıb qızarardı, ya-da ki giley torbasını açıb qart-qart danışmağa başlardı: – Dədəm dünən nənəmə bir cüft başmaq almışdı, axşam günüsü başladı evə dava salmağa ki o başmaqdan niyə mənə alınmır? Nənəm də deyir: «Ay bidava dərdə düşmüş. Bir cüft başmağı da mənə çox görürsən?» Ondan başlıyırlar dalaşmağa. Dədəm də həmişə nənəmi döyür ki işlər başı sənsən. Onu da günü ahmaq qızı öyrədir... Molla bacının hüzurunda çox vaxt mütəəllimələr uzun-uzadı nağıl danışırdılar və molla Gülləndəm bacı onlara quşhuş ilə qulaq verib, ara bir sual verərdi; həftə hamamından xəbər alardı. Qonşuların müamələsindən, hənə qoymaqdan, qaş almaqdan mə’lumat istərdi. Hətta mütəəllimələrdən elə məsələlər soruşardı ki insan nəinki deməyə, bəlkə xiyalına da gətirməyə utanıb, həya eliyir... Məktəbin qapısı yenə cırıldıyıb içəri mütəəllimələr girirdilər və əvvəlki kibi salam verib, bacının təzə köynəyini təbrik edirdilər. Bir mütəəllimə içəri girdikdə nə təhər oldusa «köynəyin mübarək olsun» əvəzində molla bacı «xeyir işin də mübarək olsun!» deyib, molla Gülləndəm bacını təbrik etdi. Mütəəllimənin bu sözlərindən molla bacı belə acıdı ki çubuğu qapıb, qızı döyələməyə başladı. – Ay ərməni qızı, mən sənin oyuncağın deyiləm ki məni ələ salırsan! Yoxsa səni qonşu Hürzad öyrədib? Mən onun atasının ələngə sümüyünü... (burada molla bacı qəliz bir söz söylədi) onda bilər ki mənə də Gülləndəm deyərlər! Molla bacı biçarə mütəəlliməni «xurd-xəşil» edəndən sonra həyətə çıxdı, və üzünü qonşuya tutub ağzına gələni dedi: – Ay qız ay, ay mütrib, mən sındırmalı qoz deyiləm, sındırasan: ankır tayını tap! Yoxsa sənə bir üsul kəsərəm ki qiyamətə kibi dadı damağından getməz! Molla bacının səsinə qonşu həyətdə bir nazik uzun arvad çıxıb cır səs ilə başladı: – Dilini kəs, ahmağın qızı! Mənim ağzımı çox açdırma, yoxsa törətdiyin cəmi işləri ortalığa qoyaram! – Qoymasan, atayın... – Ölü adı çəkmə, itin qızı! Atayın da, babayın da... gündə bir ərə gedən lotu! Molla bacı cəmi mütəəllimələrini başına topluyub, qonşunun çəpərinə yavıqlaşdılar: – Gündə ərə gedirəm, yaxşı eliyirəm, bidət iş görmürəm ki, ay oynaşlı! Sən də bacarırsan get, görürsən heç birini də tapa bilmirsən, ancaq paxıllığından qudurmuş itə dönüb yan-yörəni dalıyırsan. Beləlikdən nə çıxar, ay qurumuş şəftəli qaxı! Qonşular söyüşməkdə davam edirlər, və bu söyüşlər o qədər qəliz, əxlaq pozan idi ki qulaqları qapayıb, bilmərrə eşitməməli idi. Laqin cəngavər arvadların səsləri belə ucalmışdı ki fəhşlər ətrafa yayılırdı. İki tərəf biri-birinə olmazın böhtan və iftirasını, olmazın hayasız hərəkətlərini isnad verirdilər. Dalaşanlar iki arvad olmuyub, hərəsinin dalında bir dəstəsi movcud idi. Hürzad tərəf nə deyirdisə molla bacı mütəəllimələrilə barabar birə beş cavab verib onların səslərini batırdılar. Qonşular bir az söyüşdükdən sonra iş vuruşmağa müncər oldu; və bir dəqiqədə molla Gülləndəm bacı on, on beş qız ilə çəpəri basıb o taya keçdilər.... Tahı burada hərb meydanını müfəssəl təsvir etməyin lüzumu yoxdur. Çünki cəmi müsəlman qardaşlarının başı dava-dalaş çəkib, hamı vuruşma görüb. Ancaq onu deyəcəyəm ki, yarım saat çəkmədən aralıqda beş on köynək cırıldı, və Hürzad tərəf döyülmüş, söyülmüş geri çəkilib evdə qapandılar. Molla Gülləndəm bacı da düşmənin pəncərəsini mütəəllimələrə qırdırıb, öz həyətinə qayıtdı, və qızlara dedi: – A qızlar, bu gün tahı dərs yoxdur (Şadlığın nəticəsi olaraq). Samavarı çıxardın çay qoyun: Hürzad ahmaq qızına «yanıq» verək; bir ləyən də gətirin, toy çalacağam. Həyətdə palas döşənib, samavar qurulmuşdu. Molla bacı mis ləyəni dınqıldadıb oxuyurdu, mütəəllimələr də əl çalırdılar. Onlardan biri də o baş bu başa gedib, süzürdü. Hürzad da lap məğlub olub, səsi çıxmırdı. * * * Borclu Kərbəlayı Fərəc həmişə evdən çıxanda hamamın qabağı ilə gedib məscidin yanından bazara dinlənirdi, və burada axşamadək fırlanıb dolanıb əlinə keçən qəpik quruşu ətə çörəyə və qeyri şeylərə verib yenə haman yol ilə evə qayıdırdı. Axır vaxtlar Kərbəlayı Fərəc bu yol ilə gedib gəlməyi bilmərrə mövquf eləmişdi. Səbəb də bu olmuşdu ki Kərbəlayı məscidin yanındakı Əttar Həsənə bir az pul borclu idi. Evə xırda şeylər almışdı. Tahı bu Əttar Həsən ötüb keçəndə Kərbəlayını dinc qoymurdu: çuxasının ətəyindən tutub darta-darta dükanın qabağına çəkirdi və min lətayif sözlərlə borcunu tələb edirdi. Kərbəlayı qalırdı, gözünü döyə-döyə; borc az idisə də (cəmi on iki abbası, bir şahı idi) verməyə qadir deyil idi. Pul çıxan bir iş də tapılmırdı ki onun dalınca gedib Əttar Həsənin çəngindən xilas ola idi. Kərbəlayı Fərəc əsin hər üzünü ona qandırırdı: «Qardaş, bax imdi qışdır, pul çıxan bir yer yoxdur. Səbr elə allah qoysa, bu gün sabah bahar gələr, göydən göyərtidən, süddən, qatıqdan satıb pulunu verərəm...» bu sözlərdən də sonra Əttar Həsən öz dediyindən əl çəkmirdi. Bir neçə vaxt belə keçdi, doğrusu, Kərbəlayı-Fərəc lap təngə gəldi – bir tərəfdən pulsuzluq, bir tərəfdən evdə ac-acına qalan böyük ailə: iki arvad, doqquz uşaq, bir tərəfdən qışın çovğununda odsuz-ocaqsızlıq, bunların hamısından da pis Əttar Həsənin onu gündə ətəkləməyi. Axırda əlac ona qaldı ki Kərbəlayı-Fərəc Əttar Həsənin gözündən itdi. Başladı, bazara ən uzaq küçə ilə gedib gəlməyə. Evdə də tapşırdı ki hər kəs onu sual etsə desinlər kəndə gedib. Kərbəlayının qulağı bir neçə vaxtlığa dincəldi. Bir axşam Kərbəlayı-Fərəc dəllallıqdan qazandığı beş altı şahını, düyü yağ və çörəyə verib evə rəvan olduğu halda Əttar Həsən bunun qabağına çıxdı. Kərbəlayı onu görcək bir az duruxdu və sonra əcib bir gülüş ilə üzünü döndərib neçə dəqiqə döyükmüş gözlərini Əttar Həsəndən çəkmədi; elə bil deyəcək idi: «Vallah qardaş borcunu verə bilmirəm! Nə edim? Fəqirliyin üzü qara olsun!...» Əttar Həsən də Kərbəlayının görcək əvvəl gülümsünüb, sonra acıqlı: «Ədə, Fərəc, bəs sən kəndə getməmişdin?» deyib əlini Kərbəlayının ətəyinə atdı. Kərbəlayı şeyləri bir əlinə alıb, o biri ilə Həsənin əlindən ətəyini qurtarmaq istiyirdisə də, Həsən daha da bərk tutub onu çəkib aparırdı. Kərbəlayı getdikcə borcu təmizləməyini və’d edirdi, yalvarırdı, və gah-gah acığı da tuturdu, yenə Həsənə bir tə’siri ola bilmirdi. Həsən deyirdi: «Əlimə düşmüş ikən səndən pulumu almamış buraxmayacağam!» Bir iki addım da gedirdilər, Kərbəlayı yenə dartınıb şikayət edirdi: «Ay qardaş, axır balalarım evdə acdırlar, məni gözlüyürlər ki çörək aparım, yesinlər. Bunu allah götürməz ki, məni bu axşamın çağı çəkib aparırsan?» Əttar Həsən çırt çubuğunu damağından çıxarıb, lap yavaş səs ilə: – Səni aparıram pulumu almağa. Kərbəlayı Fərəc bir az da sükuta getdib və əzan qulağına gələndə əlini atıb taxta çəpərdən və divardan tutub qəzəblənirdi: – Ay balam, bircə məni hara aparırsan; bu saat ki pulum yoxdur alasan? Kərbəlayı danışdıqca, elə bil, Əttar Həsənin qulağında bir arı dızıldıyırdı, kamali e’tidali-dəm ilə çubuğunu damağına alıb və sonra başlıyırdı, Kərbəlayının əlini çəpərdən və ya divardan qoparmağa. Yol ilə gedənlər ovza’dən müxbir olduqda ayaq saxlıyıb bunlara zənn ilə və çox vaxtı qəribə bir təbəssüm ilə baxırdılar; səsə evlərdən ayaq yalın baş açıq qaçıb gəlmiş uşaqlar qəhqəhələşirdilər və hətta arvadlar da kəm e’tinalıq etmiyib darvazalarının arasından Kərbəlayıya təhqiq ilə nəzər yetirirdilər... Kim bilir Kərbəlayı bunları görəndə ürəyindən nələr keçirirdi. Deyirdimi: «Vay dost düşman içində biabır oldum!» və ya «nə edim? Allah məni fəqir yaradıb» sözləri ilə təskinlik tapırdı, hər halda bu yerlərə əl apara bilmirik! Əttar Həsən Kərbəlayı-Fərəci öz evinə gətirdi və darvazadan girən kibi onun şeylərini alıb özünə də bir neçə lətayif deyib otağa girdi və and içdi ki borcu verməmiş onu həyətdən kənara qoymayacaq. Bir azdan sonra bir qıfıl çıxarıb darvazanı kilidlədi. Kərbəlayı əvvəl yenə bir az zamanadan şikayət edib sonra dedi: – Ay balam, axır məni burada saxlamaqdan nə fayda olacaq, pulum yoxdur ki verəm. Burax, sabah evin şeyindən zadından satıb gətirib borcunu verərəm! Əttar Həsən eşitməzlik edib evə girib və qapını çəkdi bərk örtdü. Kərbəlayı ətəyi ilə qarı süpürüb, pəncərənin qabağında oturdu. Taran qovuşdu, gecə düşdü. Gecə külək şiddətlənirdi və qarı qovzuyub havada sovururdu. Soyuq Kərbəlayıya bərk əsər eliyirdi. Durub bir az pəncərənin qabağında o baş bu başa gedib gördü ki beləliklə də olmuyacaq, hirslənib yeridi pəncərəyə bir təkan vurdu: – Ay balam, məni iki manatdan ötrü soyuqdan kəsmiyəcəksən ki? Əttar Həsən pəncərənin şıqqıltısına dik atılıb hirsli evdən çıxdı, dalınca da arvad uşağı və yetirən kibi Kərbəlayı-Fərəcin saqqalından yapışıb küncə basdı. Kərbəlayı boğunuq səs ilə zarıldayanda, uşaqlar da bir tərəfdən çığırışdılar. Arvad yeriyib ərinin əllərini tutub: – Ay kişi, allah götürməz ki sən belə iş eliyirsən! Əttar Həsən Kərbəlayının yaxasından tutub apardı, və dalına da bir təpik vurub darvazadan çölə saldı. Xoruzlar banlaşırdılar. Kərbəlayı-Fərəcin evində uşaqları çörəkdən ötrü mələşirdilər və tez-tez qapıya yüyürüb dədələrinin yolunu gözlüyürdülər. Kərbəlayı qapını döyən kibi ailəyə elə bil bir böyük saadət üz verdi. Uşaqlar göz yaşlarını bir dəqiqədə unutdular və Kərbəlayı otağa girən kibi onu hədsiz şadlıq ilə ihatə etdilər. Lakin... dədələrinin əlini boş gördükdə hərə bir tərəfə çəkilib bir-birini sual nəzərindən keçirtdilər. Kərbəlayı-Fərəc duruxdu və əllərini üzünə qoyub, bərkdən hökürdü. * * * Qeyd Bundan sonrakı hekayələrin çoxu çapa ilk dəfə çıxır. Mövzu yenidir: həyatımızın çürüklüyü. Zənnimcə, ədəbiyyat iki yol tə’qib edəbilər: biri köhnələri yıxmaq və təzə bina üçün zəmin hazırlamaq; – ikincisi: yeniliyi duymaq, qeyd etmək və onun qüvvət və qüdrətini təşviq etmək. «Keçmiş səhifələr» çürükləri yıxmaq və təmizləmək ilə məşğuldur... * * * Üç gecə Mir Qasım papağını qarmağa keçirib başladı: – Qardaş, başıma bu altı ildə çox işlər gəlib. Otur dərdlərimi bir-bir söylüyüm. Səndən bir il sonra mən Moskva darülfünununa girdim (sənin onda Tomskdən xəbərin gəlirdi). İki il evə getmək mümkün olmadı. Yayda qulluq tapıb, Rusiyada qaldım. O biri yay bir qədər pul ilə evə getdim. Əlbəttə mənim gəlməyimə hamı şad oldu. Ələlxüsus anam. Atam kənddə idi. Bir həftədən sonra o da gəldi. Xülasə əvvəlki həftə pis keçmədi. Yeyib, içib, ayaqlarımı uzadıb, bir qədər dincəldim. Bir gün anam dedi: «Bala dost var, düşman var. Atan da qocalıb, əlindən əsası düşən vaxtdır. Mən də bir şey yiyəsi deyiləm. Böyük oğlum sənsən....» Anamın dediklərini duydum. Güldüm. Bir tərəfdən arvada yazığım gəldi, o biri tərəfdən də özümün də gördüm meylim var. Düzünü deyim, o dəqiqələr başıma əsla «ideya» girmirdi; yeyib yatmış gələ kibi cismaniyyətim özümü şiddətli bir halda büruz verirdi. Dedim: «Ana mənə kimin qızını almaq istiyirsən?» Anam şad bir halda boynumu qucaqladı: «Anan kor olsun dedi: bizim Matanı sənə ad eləmişəm. Qardaşım balası, özümün ciyər quşəm....» Anamın yaşlı gözlərinə baxdım, həm gülməyim dutdu, həm heyifsiləndim. Baxdım gördüm onun aləmində bu dəqiqələrdən saadətli dəqiqələr olmaz. Müsəlman arvadını tanıyırsan: Cəmi fikir və zikri oğul evləndirib, qız ərə verməkdir. Doğrusu yox demək istəmədim: anamın xatırına toxunmağı nagüvara gördüm. Razılıq verdim. Bir də Matan da pis qız deyil idi. Doğrudur, oxumamışdı, amma on beş yaşında, totux bir qız idi. Cavan, bakirə, gözəl bir qızcığaza malik olmaq meyli fövrən cəmi bədənimi ağzına aldı. Əqidəm, məsləkim bir dəqiqədə qüvvətdən düşüb, fövt oldu....» Mir Qasım bir papros yandırıb, yanğı ilə çəkdi və nəşəsini bir qədər yatırıb, sözündə davam elədi: «Olan qalan yüz əlli manatı toya xərc elədim....» Gəlin gələn axşamı mənə tapşırdılar ki, qaçım gizlənim. İstəmədim. Məni məzəmmət elədilər. Anam və qohumlarım məndən dilgir oldular. «Ruslaşıbdır» dedilər. Əlacım kəsildi, el adətinə təbə’ oldum: sağdış və solduş məni taxtapuşa çıxartdılar. Oturdum, qoyun kibi gözlərimi döyməyə başladım. Bir vaxtı, məşəlin işığı göründü, salavat səsi eşidildi (təfsilatı, özün bilirsən). Gəlin birini əsla anlamaq istəmirdilər. Anam el adətlərini tamamilə di. Elə güman eləmə ki Matanın yanına getməyə can atırdım. Xayır, toyda fırlanmaqdan it kibi yorulmuşdum. Yatıb dincəlmək fikrində idim. Camaat yavaş-yavaş dağıldı. Məni aşağı endirdilər. Otağa girdim. Ortalıqda, palasın üstə yatacaq döşənmişdi və döşək sorusunun lap ortasına iri bir ağ parçası tikilmişdi. İki çıraq qoyulub, Matan da üzü örtülü küncə qısılıb. Dayandım. Duruxdum. Əxlaqım təhqir olunmuşdu. Acığım dutdu. Çırağın birini keçirtdim. İstədim soruya tikilmiş ağ parçanı söküb atam, anam özünü içəri salıb, məni qucaqladı: «Qasım – dedi: Sənə gözlərim qurban, el qaydasından çəkilmə, qurbanın olum, adət var... hərənin özünə görə adəti var.» Bir az hirsim yatdı, amma uzun sürmədi, yenə hirsləndim dedim: «Hər gah yengələr qapıdan uzaqlaşmasalar, çıraq da keçməsə, bu otaqda yatmıyacağam. Belə həyasızlığı mən götürmüyəcəyəm». Anam yenə başladı, mənə göz yaşları ilə qandırmağa, yenə el, adət və qaydalarını ortalığa çəkdi: «Bala, – dedi: elin ağzını bağlamaq olmaz; min söz danışar. Allah bilir Matan necə təmiz qızdır. Bəs ona söz desələr necə olar?....» Anam başladı zar-zar ağlamağa. Məni tamam hövsələdən çıxartdı. İki aləm, köhnə və təzə, bir birilə qabaq qarşı gəlib, bir birini əsla anlamaq istəmirdilər. Anam el adətlərini tamamilə yerinə yetirmək istiyirdi, mən isə bu adətlərə nəfrət nəzərilə baxırdım. Hiddətləndim: «Ana, – dedim: Matan nə cür olsa qəbulumdur. Qoy el nə deyir desin!» Anam sakit olmadı. İlan kibi yalmandı: «qurbanın olum, – dedi: məni başına çəyür, el arasında biabır eləmə. Mən də bir kişinin qızı, bir kişinin ayalıyam. Qoy dədə baba qaydamız ilə gedək!...» Anamı özümdən geri itələdim. Paltarımı hirs ilə soyunub, girdim yatacağıma və başımı çəkdim yorğanın altına. Yuxu gözlərimdən yağırdı... Birdə gördüm anam başımın üstə göz yaşı tökür. Yengələr də qızın yanına toplanıblar. Matan da deyəsən ağlıyırdı. «Allahu əkbər» dedim. Qalxdım oturdum. Dutduğum işə peşman olmağa başladım. Anama baxdım, rəngini qaçmış gördüm. Matana baxdım, həkürtüsünü eşitdim. Ürəyim nazildi. Bunların aləmini düşünməyə başladım. Xalqı öldür, adətini əlindən alma!. Ana, dedim: Matanı mənə almısan, qəbul. Qoy soyunsun yatsın. Arvad gülümsündü. Xoşuna gəldi. Yengələr də deyəsən razı qaldılar: Matanı sakit edib, otaqdan çıxdılar. Matanı çağırdım. Soyunmağını təklif elədim, çırağı söndürdüm... qaranlıqda Matan zar-zar ağlıyırdı... Sağ çiynimdən dutub, bir adam məni tərpədirdi. «Qoy yatım» deyə gözümü dik açıb, yenə yumdum. Çəndim o biri üzümə. «Qasım! Qasım! Sənə qurban olum!» Yenə gözlərimi açdım. Əvvəl bir şey dərk edə bilmədim. Sonra çırağın işığı gözümə düşdükdə ayıldım... Rəngi qaçmış anam başımın üstünü kəsdirmişdi. Yalvarırdı, yaxarırdı. «Nə deyirsən – dedim: niyə qoymursan yatam?» Anam ağladı: «Qurbanın olum, el töhməti pis olar. Matan da özgəsi deyil; öz balamız, öz uşağımız. Yazıqdır...» Yenə acığım dutdu: «Balan olanda nə eyb edər – dedim: balanı öldürmürəm. Yatıb qoy yatsın!» Anam başladı mənə işarə ilə qandırmağa. Yenə el gəldi ortalığa: «Bala, – dedi: axır yengələr də intizardılar: bu günün işini sabaha qoyma!» Diqqət ilə anamın üzünə baxdım: mənim üçün əxlaqsız görünən bir nöqtə, anam üçün nə müqəddəs imiş. Bu halda nəzərim böyrümdə uzanmış Matana düşdü. Dərin bir yuxuda idi. Allıq və kirsan ilə bəzənmiş üzü tərdən xırda mıncıqlar atmışdı. Zərif dodaqları aralı idi. Yorğan düşmüşdü. Ağ, körpə məməsinin kanarı nəfəs aldıqca həzin-həzin enib, qalxırdı.... İkinci gün özümü köhnə zövqdən düşmüş gördüm; Matandan bilmərrə soyumuşdum. O uşaq, mən böyük; o savadsız və avam, mən oxumuş həyatımız əlbətdə bir birilə öc eləməzdi. Bizi yavıqlaşdıran bir nəfsi-heyvaniyyə idi – o da itiliyini itirmişdi. Bir dişilikdən ibarət arvad mənəvi aləmimə qida verə bilmirdi. Dişiliyin özünə də durust qulluq edə bilmirdi; Matanda naz və şivə əsla yox idi. On beş yaşında qızcıqızdan bu sifətləri gözləmək də olmazdı... Başını nə ağrıdım – axşam çıxıb, şəhər bağına getdim; Matan qaldı evdə, bağda tanış rus qızlarına rast gəldim. Deyib danışdıq; gülüşdük. Bir parça ləzzət apardım. Gecənin bir yarısı evə qayıtdım... Qardaş, biz rus məclislərinə öyrənmiş adamlarıq. Orada gözəl geyimli, nazlı, yerişli, xoş hərəkətli qızlar görmüşük. Onlardan sonra məgər avam qızlar ilə yoldaşlıq eləmək olar. Oxumuş qızların hər sözündə bir işarə var, hər işarədə min dad və ləzzət var. Onlardan sonra lal, dünyadan bixəbər qızlar məgər xoş gələrlər. Odur ki, evlənməkdən bilmərrə mə’yus oldum. Matandan bilmərrə soyudum. Onun cavanlığı, gözəlliyi gözümdən düşdü. Səni inandırıram ki üç gündən sonra belə dilxor oldum ki, evdən baş götürüb getməli oldum. Səhvimi düşündüm, düşündüm də dutduğum işdən incidim. Evimiz mənim üçün zindanxanaya döndü...» Mir Qasım kiridi. Dərin bir ah çəkdi: – Bir gün şeylərimi topladım – dedi: anamı çağırdım yanıma ahvalatdan xəbərdar elədim... arvad ağladı, boynumu qucaqladı. Cavabında «gedirəm» deyə israr etdim... baş götürüb getdim. * * * Mir Qasım sakit oldu. Sonku sözlərindən mütəəssir rəngi qaçmışdı, dodaqları titriyirdi. * * * Bir qəpik Sərəncam bacı qəpiyi uşağın avıcına basıb, barmaqlarını bərk yumdu: – Bax itirmə – dedi. Uşaq kasanı götürüb, darvazaya tərəf getdikdə bir də Sərəncam bacı onu saxlayıb tapşırdı: – Bax itirmə. Vallah itirsən ətini əndamında qoymayacağam. Uşaq pul olan əlinin arxası ilə burnunu qurtdaladı, gözlərini döydü və cavab vermiyib, dönüb getdi. Küçədə şinlik artmışdı: xalq dükanlarını bağlayıb, bazardan qayıdırdı. Qaranlıq düşə-düş idi. Uşaq ona buna toxuna-toxuna gedirdi. Birdən durdu, kişilərə bir-bəbir tamaşa edirdi, fikirləşirdi və yenə yolu ilə getməyə başlayırdı. Çox yeriməyib uşaq yenə durdu: başının üstə bir gecə quşu hərlənib, fırlanırdı. Gözdən itirdi, bir də çığırdı, və bə’z vaxt uşağın lap qulağının dibindən uçurdu; elə bil onun ilə oynamaq meylində idi. Gecə quşunun hərəkəti uşağı məşğul edirdi. Uşaq gülümsünürdü və böyük bir fərəh ilə ona tamaşa edirdi, şad olurdu. Birdən uşağı guya ilan vurdu: başladı durduğu yeri axtarıb aramağa. Avıcının içinə diqqət ilə baxdı, arxalığının ciblərini əlləşdirdi, qəpik tapılmadı. Uşaq ağlaya-ağlaya geri qayıtdı. Qaranlıq düşmüşdü: Darvazaya yetişcək durdu. Evə getməyə cürət eləmədi: atasının yumruğundan və anasının çimdiyindən qorxdu. Oturdu qapının küncündə, başladı gizli-gizli ağlamağa. O qədər göz yaşı tökdü ki biçara uşaq yorulub yatdı. Bir vaxtı, qulağının dibinə dəyən dürtmədən dik atılıb çığırdı: başının üstə atası, Məşədi-İmamqulu durmuşdu. Uşaq atasını görcək qorxusundan darvazanın küncünə qısılıb, başını balaca əllərinin arxasında gizlətdi. Məşədi İmamqulu qeyz ilə uşağı küncdən kənara dartıb, arxasına kötək döşəməyə başladı: – Bir saatdır – dedi: səni qatıq almağa göndərmişəm, hələ gəlib çıxmırsan. Demirsən ki aş səni gözlüyür. Uşaq böyük günah etmiş adam kibi, bərkdən ağlamağa cəsarət eləmirdi. Yumruq zərbəsini bədənində hiss etdikcə, qırıq bir səs çıxarıb, yenə kiriyirdi. Və məzlum nəzərilə atasına baxa-baxa balaca əlləri ilə özünü döyüşdən müdafiə etmək istiyirdi. Bir də uşaq darvazanı açıb, özünü həyətə soxdu və anasını orada görcək özünü onun üstə tolladı. Sərəncam bacı uşağa bir qapaz ilişdirib, itələdi: – Üzünü mürdəşir yusun – dedi: bir saatdır qatığa gedib, «bir daş bir quyu olub» gəlib, çıxmaq bilmir. Sərəncam bacı oğlunu bir az çimdikdən çıxartdıqdan sonra soruşdu: – Ədə bəs qatıq necə oldu? Uşaq cavabında ağladı. Peşiman yaş dənələri körpənin yanaqları aşağa axıb, töküldü anasının qılçalarını, balaca bağrına basıb həkürdü. Sərəncam bacı uşağın ətini dırnaqları arasında göyərtdi. – Ədə bəs qatıq necə oldu? – Deyə yenə sual etdi: Uşaq cavabında ağladı. Peşiman yaş dənələri körpənin üstünə yumruq və şapalaq tökülməyə başladı. Ər və arvad uşağı döyə-döyə otağa çəkdilər. Burada sual və cavab başlandı: – Kor olasan, – ana dedi: bircə de görüm darvazaya çıxanda qəpik əlində idi ya yox? Uşaq bir az cürətli səs ilə: – Əlimdə idi – dedi: – Yaxşı, bəs nə təhər oldu ki düşdü itdi? Uşaq cavaba aciz idi: dinmədi. Sərəncam bir qədər cavabı gözlədi və sonra uşağın yanağını iki barmağı arasına salıb, dartıb sıxdı. Uşağın gözləri yenə yaş ilə doldu. Məşədi İmamqulu araxçını başına basıb, arvada acıqlandı: – Sən də qoy görüm – dedi: qoy görüm bu küçük balası, qəpiyi harada itirib. Ədə, bəlkə darvazanın qabağında uşaqlar ilə gicədin, sonra düşdü? – Yox! – Deyə uşaq başını fırladı. Atası acıqlı: – Yoğun ox girsin gözləriyin ağına. Sərəncam bacı yenə sual verdi: – Bəlkə uşaqlar əlindən aldı? – Yox! – Üzünü gözünü qara yara yesin! * * * Lampa çıxmışdı küçəyə. Sərəncam bacı başında iki qat çarşaf oğlunu dolandırıb, gəzdirirdi və tez-tez sual verirdi: – Burada qəpik əlində idi, əlində deyil idi? Uşaqdan gec cavab çıxdıqda, qapazı başına salıb, qarğışdan tökürdü... * * * Kənddən şəhərə göndərilən bir kağız Nuriçeşmə, – əvvələ səlamt üzrə bərqərar və payidar olasınız, və saniyən hər gah bu tərəfin ahvalatını xəbər alasınız, şükür olsun allaha sağ və səlamət varam və bir qəmim yoxdur suvayi sizin ayrılığınızdan qeyri. Xudavəndi aləm bir vəsiləyi-xeyr etsin ki, bir birimizi birdə görək. Və bir də köpəy uşağı, qudurub yolunuzdan çıxmısınız. Sözümə zadıma qulaq asmırsınız. Allah qırmış məni şəhərə gətirməyin, vallah, gəlləm sizi it unu kibi dağıdıb atanıza od vuraram. Sizdən zəhləm elə gedir ki, görmək istəmirəm. Min dəfə yazıram ki, oğul oxuduğun daha bəsdir, gəl yanıma alış-veriş edək, qulaq asmırsan! Elə deyək oxudun oldun pristav-nə çıxdı; qulluqdan bir gün qoğsalar acından öləsisən, ki öləsisən! Oğul gəl sən allaha bax, daşı ətəyindən tök, oxumağı qoy gəl buraya. Axır bilmirsən necə qazançlı sovda eliyirəm; kənddə hər üzünü vurursan. Bu gün bir motal aldım dörd manata; başından satırsan, sonra dönüb yerinə su tökürsən. Bir az satıb yenə su tökürsən. Ondan təzə penirin girvənkəsini alırsan altı qəpiyə, tökürsən motalın içinə, bir iki dəfə and içəndə, görürsən «axtarma» adına satılır. Xülasə, dörd manatlıq motal on beş manat pul çıxarır. Hər şey elə belə: bu gün on dörd qəpiyə şəkər alıb, qaynadırsan, içinə də bir az arı ölüsü, milçək ölüsü salırsan; görürsən girvənkəsi iki abbasıya xalis bal adına satıldı. Hər şey elə belə. Bu gün bilirsən ki tərəkəmə ildə bircə dəfə, bayram axşamı aş yeyir. Ondan yığırsan keçi piyi, mal piyi, nə bilim əlinə gələn şeyi qatıb əridirsən. Yağ rəngi vurub, saraldıb, girvənkəsi on şahıya kərə yağı adına satırsan. Elə hər şey belə. Məsələn, içilmiş çay qurusunu alırsan girvənkəsini iki şahıya, bir az soda vurursan rəngi qaralır, sonra çaya qatıb, Təbriz çayı adına girvənkəsini altı abbasıya gedə götürürlər. Tərtər düyüsünü alırsan yarıda xırda düyü qatırsan, çöllüdür də, nə qanır, görürsən akula düyüsü adına aldı apardı. Oğul! Bir əttar, baqqal malından savay ayrı şey də satsan eybi yoxdur. Bu gün dükəndir də nüsxəbənd malı da saxlıyırsan. Məsələn: gərçək yağı, müshildir, civə yağı, çaharşirə, bəvasil həbbi göy daş, zırnıx, nə bilim babına yağı.... İmdi bunları işlətməyi də bilirsən. Məsələn: keçələ civə yağı verirsən, heyzə olana müshil, gərçək yağı, çaharşirə, xiyarçənbər, sənə. Nə qədər də ayrı azar olsa elə bəvasil həbbi ilə yaxşı eləmək olar. Xülasə, oğul, bir belə ki pul mən qazanıram vallah heç piristovun babası da qazana bilməz!. Bir də ki musurmanlığından da çıxıb, gedib urus çörəyi yemirsən. Xülasə, oğul, başının bir tərəfi qırxılmış, bir tərəfi qırxılmamış olsa da durmuyub gələsən. Öz tərəfi Kabla Avdın. * * * Toy Toy vurulurdu. Zurnaçılar ordlarını şişirdib, gözlərini süzürdülər. Aşıq da sazı dıngıldadıb, yanğılı səs ilə oxuyurdu. «Mən bu dərədən ötmərəm / Çadramı yellətmərəm / Ağ saqqala getmərəm / Hoqqa baz oğlan gərək / Kəkili saz oğlan gərək...» – Sağ olsun aşıq! – deyə «padşah»[^p060] çığırdı. – Sağ olsun aşıq! – Fərraş təkrar edirdi. – Sağ olsun aşıq! – Hamı söylüyüb, ağız ağıza verirdilər. «Padşah» birdən yerindən qalxdı: – Fərraş! – Bəli, sənə qurban, padşah, – deyə fərraş baş endirdi. – Çək oradan qardavoy İmamqulunu! – Bu saat padşah! Aşıqlar da bir uzun dərə çalsınlar! Sağ olsun aşıqlar-zurnalar düzəlmişdi, dəf vurulurdu. Sağ olsun İmamqulu! Süzməkdə üstü yox idi: Ayaqları palazın üstə ehmal atılıb, düzməkdə idi; bədəni belə tərpənirdi ki elə bil heç sümüyü yox idi. Budur zurna yavaşıdı. İmamqulu gözlərini alaçığın bacasına tikib, yerində «bitdi». Məclis kiriyib, səs səmir kəsildi. – Yat, yat, İmamqulu! – Birdən «padşah» çığırdı: yat, yat! İmamqulu çoxdan yatmışdı: yerində tərpənməz durub, bircə sağ ayağının ucunu yavaş-yavaş palaza döyürdü. Çəpiklər çırtığa enmişdi: bunun da səsi eşidilmirdi. Neçə dəqiqə idi sakitlik bərpa idi. – Çəpik vurun! Çəpik! Çəpik!... Fərraş! Haradasan? Şapparla, çəpik vursunlar! Fərraş sağa, sola çubuqdan döşüyürdü. Yenə səs, küy, çəpik dam ilə bir oldu. İmamqulu da əvvəlki yerindən sıçrayıb, süzə-süzə məclisin o başına getdi. Bir də süzüb, bəri gəldi. Süzüb, yuxarı getdi. Oyunu yavaşıdıb, bir də «padşahın» qabağında «bitdi». – Sağ olsun İmamqulu! – Sağ ol aşıq!... [^p060]: Toy ağası. Bə’zi yerlərdə xan deyirlər. – Sinninə layiq deyilsə də, kişi qızın xatirəsi üçün yaxşı toy elətdirir-deyə məclisdəkilərin biri o birinə pıçıldadı. O biri: – Qız da yad deyil, ki, öz baldızıdır. Elə bu həyətdə də olur. – Baldız olanda nə olar; kişi çox vafalı kişidir. Görmürsən arvadı öləndən sonra on il evlənmədi. Qayın atası demişdi ki, balaca qızım böyüsün, sənə verəcəyəm. O da gözlədi. Qız imdi on dörd yaşına yetişib, toy olur. – Doğrudan vafalı kişidir: yetimlərin zəhmətini çəkə-çəkə saqqalı tamam ağardıb... – Fərraş, o kimdir orada söhbət eliyir? – «Padşah» sağ olsun, çaycı, Məşədi-Həsəndir. – Çək Məşədi-Həsəni bura. Gərək Məşədi Həsən məclisdə danışdığı üstə falaqqaya salınsın. Bir dəqiqə də falaqqa gəldi. Fərraşlar Məşədi-Həsəni yıxıb, ayağına on çubuq vurdular. – Usta, aşıq! – Bəli, padşah sağ olsun! – İmdi bir «kəsmə» hava çalın Məşədi-Həsən oynasın! Zurna düzəldi. Dəf vuruldu. Çəpik qalxdı. Məşədi-Həsən çuxasının qolları əlində oynamağa başladı. * * * Toy vurulurdu. Arvadlar otaqda çəpik çalıb, süzürdülər. Gəlinlər, qızlar ağır-ağır enib, qalxırdılar. Yüzlüklər şabaş verilirdi: – On tümən bərat verdim, yenə özündən bəyin, yenə kabla-Əbülqasımın! Ay şabaş, toy maşallah! Totuq gəlinlər bir-bir oynadılar, göyçək qızlar süzdülər növbət gəlinə gəldi: – Ay uşaq, qaçın gəlin gəlsin. Gəlin gəldi. Yanaqları alma kibi qızarmış. Sürməli gözlərini yerə tikib, utandığından kimsəyə baxa bilmirdi. Gəlin oyuna girdi. Gözəl gəlin, nazlı gəlin! Gəlin nə narın süzürdü. Nə dadlı səkirdi. Gah qızılları səslənir, gah düymələri şıqqıldaşır.... Səkdi gəlin, süzdü gəlin, bir də məclisin ortasında duruxub, əllərilə üzünü qapadı: Gəlin hökürürdü. Gəlin niyə ağlayır? Gəlinə nə dedilər? Bilən yoxdur. Kimsə gəlinin dərdindən agah ola bilmir. gəlin ağlayır; gözlərinin yaşları od kibi tökülüb, qırmızı yanaqlarını dağlayır. Bir dəqiqədə arvad-uşaq gəlinin başına toplandılar. Qız gəlinlər gəldilər. Bəs gəlin niyə ağlayır? Gəlin qoca kişiyə ərə getmək istəmir, yetim saxlamaq istəmir. «Mən o kişidən qorxuram; bacımı çərlədən kibi məni də öldürəcək» – deyib, gəlin zar-zar ağlayır. Gəlinin sözləri anasını da göyrəltdi: bu da gözlərini doldurub, hökürdü. Qız gəlinlər də doluxsunub, ağlaşdılar. Gəlin ağladı, anası ağladı. Bunlar da girişində qızlar ağladı, qonaqlar ağladı, totuq gəlinlər ağladı, çox göz yaşı töküldü, çox ürəklər yandı. * * * Toy vurulurdu. Zurnaçılar ordlarını şişirdib, gözlərini süzürdülər. Aşıq da sazı dınqıldadıb, yanıqlı səs ilə oxuyurdu: «Mən bu dərədən ötmərəm Çadramı yellətmərəm Ağ saqqala getmərəm Hoqqabaz oğlan gərək Kəkili saz oğlan gərək...» * * * Üç Tacir Azad tez-tez arvadı Mehrini götürüb, qayın atası gilə oturmağa gedirdi. Qapıdan içəri girən kibi baldızları Məryəm və Ziba yüyürürdülər bunların qabağına. Azad baldızlarına həmişə sovqat gətirərdi: sabından, şirnidən; hər nə ağlına gəlsə idi. Qızlar Azadı çox istərdilər, və hərəsi onun bir tərəfində oturub, güləş üzlərini ondan çəkirtməzdilər. Məryəm on iki yaşında qırmızı yanaq, sadəlövh bir qız idi. Ziba sa ondan kiçik idi. Birdən Məryəm əlini Azadın saqqalına sürtüb deyirdi: – Azad əmi, saqqalın nə yaman ağarıb! Və sonra ağzını büzüb, elə qəhqəhə çəkirdi ki, ətrafdakıları da gülməyə vadar edirdi. Kərbəlayı Mehdi çırt çubuğunu ağzından çıxardıb, təbəssüm ilə: – Ortancı, qızın mənə oxşayıb, sözü «dik» deyir! Azad Məryəmin sözlərinə ciddi mə’ni vermiyib, hamı ilə bir yerdə gülməyə başlardı. Mehri sükutda olardı. Ətrafdakılar deyirdilər, gülürdülər bu heyran-heyran baxardı, və həmişə dəruni bir fikir ilə məşğul olardı. Mehrinin bu halı, hamının nəzərini özünə cəlb edirdi – görürdülər yanaqları solur, gözləri çökəkə düşür. Anası Mehri ilə diz-dizə oturub, deyirdi: – Bala, niyə deyib-danışmırsan? Həmişə səni dinməz görürəm. Bəlkə deməli bir dərdin var mən bilmirəm? Mehri anasının üzünə şikayətçi bir nəzər ilə baxıb, başını aşağı sallardı, gözləri yaş ilə dolardı. Anası, tikrarən: – Balam, axır de görüm dərdin hayandandır? – … – Bəlkə çörəkdən, paltardan yarımırsan? Bəlkə səni evdə baldızların, qayınların yola vermirlər? De görüm axır nə olub? Mehri dinməzdi. Çünki halını bəyan etməyə dili yox idi; acıqlara da qarşı e’tiraza qadir deyil idi – cəsarətsiz, ixtiyarsız, şəxsiyyətsiz bir şey idi. Ürəyin dəki dərdinə səbr edib, gün-gündən fövt olurdu. Azad arvadı Məryəmi götürüb, qayın atası gilə oturmağa gedərdi; Mehrinin vəfatından bir il keçmiş toy olmuşdu. Qapıdan girən kibi qarşılarına Ziba çıxıb, gülə-gülə onları otağa aparırdı. Oturardılar, çay qoyarlardı, çərəz gələrdi. Deyirdilər, gülürdülər; hərənin nə mətai olsa idi ortalığa qoyardı. Təkcə Məryəm sükuta gedib, bir söz söyləməzdi. O diribaş, müdrik, həmişə şad qız, imdi qeyri-təbii bir halda ciddiləşmişdi, vaxtsız qocalmışdı. Yanaqlarında əvvəlki təravət, gözlərində dirilik qalmamışdı. Bahar çiçəyini şaxta vurub, qurudan kibi; ərə getmək də bu zərif, gözəl, həyat ilə məmlüvv qızcığazı, qüvveyi-mənhusəsi ilə bir cansız, rəngsiz heykələ döndərmişdi. Məryəmin gün-gündən fövt olub getməyi hamıya mə’lum idi. Lakin heç kəs onun əsl dərdindən xəbərdar deyil idi. Qanacaq o dərəcəyə yetməzdi ki, bircə adam onun dəruni aləminə əl aparıb, ürəyini dəlib, yaralayan qəmlərə çara arasın. Ətrafındakılar tamam qanmaz, nadan idilər. Bu nadanlığa yaşlı gözləri ilə baxa-baxa biçarə Məryəm saraldı, soldu: bir gün də şədid həyatdan aralanıb, rahətliyə çıxdı. Kərbəlayı Mehdi baxdı, gördü ki, Azad kibi adlı-sanlı və döylətli qohum bunun əlinə düşməyəcək. Kərbəlayı adam yollayıb, bir neçə ağ saqqal çağırdı, getdilər qazının yanına: axşam Zibanın kəbini kəsilib, qurtardı. İki gündən sonra Azad bir qısa həna alıb saqqalını qaraltdı. O bir gün də müxtəsərcə bir toy olub, gəlin gətirdilər. * * * Tacir Azad yenə arvadı ilə qayın atasının evinə oturmağa gedərdi. Lakin qabaqlarına çıxan olmazdı. Oturardılar; yeyib, içərdilər. Artıq deyib-gülən, şadlıq eləyən yox idi. İki tərəf də həmişə sükutda olardı. Azad fikrindən keçirirdi: – Arvad gün-gündən saralır; deyəsən, bu da bacıları kibi «gönü duzluyacaq», yenə xərcə düşüb təzədən evlənəcəyəm! Kərbəlayı Mehdi də qızına baxıb, ürəyində vuruşdurardı: – Qız öləcək, Azad kibi qohumdan əlimiz çıxacaq. Tərs kibi yerdə bir ayrı qız da yoxdur ki yerinə verək! * * * Sərhəd məsələsi – Min dəfə deyirəm bu zəhirmar çəpəri çəkəndə öz xarabanızdan çəkin! Bu sözlər ilə dəmirçi Kərbəlayı-Ağca həyətin kənarına gəlib, başladı «basarax» Kazımın təzə çəkdirdiyi çəpəri uçurmağa. – Tərpətmə! Sənə deyirəm tərpətmə! Tərpətmə! Bu sözlər ilə də «basarax» Kazım yüyürüb, Kərbəlayı-Ağcanı dutdu. Kərbəlayı-Ağca dartına-dartına: – Min dəfə deyirəm bu zəhirmar çəpəri çəkəndə öz xarabanızdan çəkin! – Dedisə də Kazım bunu buraxmadı: – Bura mənimdir, buradan çəkəcəyəm! – Xeyir sənin deyil! – Xeyir mənimdir! – Sənə deyirəm, sənin deyil! – Sənə deyirəm mənimdir! – Xeyir sənin deyil! – Xalis mənimdir! Kərbəlayı-Ağca ürəyi döyünə-döyünə gözlərini «basarax» Kazıma ağardıb, hirsli və titrəyən dodaqlarını bir-birinə yavıqlaşdırıb, güc ilə dedi: – Allahü əkbər, Lə’nət sənə şeytan! «Basarax» Kazım da yoğun qaşlarının altından baxan xırda üzüm gilələrinə oxşar gözlərini bərəldib dedi: – Niyə gözünü zadını ağardırsan? Səndən qorxan yoxdur! De görüm hələ çəpəri niyə sökürsən? Kərbəlayı-Ağca acıqlı cavab verdi: – Çox da yaxşı eliyirəm! – Çox qələt eliyirsən! – Qələti baban eliyir! – Sənin həftati-püştün eliyir! – Babayın babası eliyir! Burada artıq səs gəlmədi: qonşular tutuşdular. Qoçaq Kərbəlayı-Ağca Kazımı, qara quş kibi, boğazından aldı. Kazım da kümbə kibi əllərilə Kərbəlayı-Ağcanın yaxasından yapışdı. Bir az dartışdılar. Bir-birinə qalib gələ bilmədilər. Kərbəlayı-Ağcanın fikrində bu idi ki, çəkici sindanda vuran kibi, «basarax» Kazımı çəpərə elə çırpsın ki, çəpərin taxtaları laxlasın. Amma olmadı: Kazım o qədər ağır idi ki, heç yerindən də tərpənmədi. Kazımın da fikrində bu idi ki, Kərbəlayı-Ağcanın yaxasını tamam cırsın. Bunu Kərbəlayı gördükdə qəzəbli səs ilə dedi: – Əlini yaxamdan çək! Cavab gəlmədi. Bir də: – Sənə deyirəm əlini yaxamdan çək! Yenə cavab gəlməyəndə Kərbəlayı dartınıb, ona bir iki yumruq vurdu. Dava şiddətləndi. Səslər ucaldı. Söyüşlər şiddətləndi. Kərbəlayı-Ağcanın arvadı, qara Ballı, təzəcə bozbaşın kəfini alırdı, həyətdən bərk səs gəldi. Qaşığı yerə qoyub, otaqdan çıxdıqda, işdən xəbərdar oldu. Daha Ballının əlindən nə gələr: bir az o başa, bir az bu başa yüyürüb; bir az dizinə çırpıb, sonra yaşmandı, və sağ əlini qabağa uzada-uzada çığırdı: Kərbəlayı-Ağca arvadı görcək bir az ürəkləndi: – Adə, ey! Ay qırmızı! Kişinin yaxasını niyə cırırsan? axır təzəcə tikmişəm! Kərbəlayı-Ağca arvadı görcək bir az ürəkləndi: – Ədə gəl bu çəpəri sök! Arvad ayaq yalın yüyürüb, başladı çəpərin taxtalarını silkələməyə. «Basarax» Kazımın arvadı Xırda xanım bunu görcək, yaylığı başına atıb, yüyürdü. Bunlar da birçəkləşdilər. Hərdən qara Ballının səsi gəlirdi. – Ay qız! Eyyy! Ay arvad! Dəli olmamısan çəpkənin qolunu niyə cırırsan?.. * * * Axşam vaxtı idi. Məşədi Qasım və oğlu Əliqulu darvazadan içəri ayaq qoyanda, xəbərdar olub, çəpərə tərəf yüyürdülər. «Basarax» Kazımın oğlanları, Qənbər, Sülü və qardaşı Zalış da burada hazır oldular. Daha durmaq yeri deyil idi: Məşədi Qasım Qənbəri götürüb, çırpdı yerə; Əliqulu çəpərdən bir taxta qopardıb Sülüyə qolazladı, və sonra birçəyindən dutub qapazdan döşədi. Zalış qaldı tək, bilmirdi nə qayırsın. Əvvəl Kərbəlayı-Ağcaya bir neçə təpik vurub, sonra Əliqulunu o ki var döydülər. Məşədi-Qasım Qənbəri gücdən salıb, Əliqulunun köməyinə gəldikcə, Zalış ilə dutuşdular. Zalış buna bir badalaq atıb, yıxdı və Qənbəri də çağırıb, bunu təpikləməyə başladılar. Sülü təklikdə Əliqulu ilə bacarmadı: Əliqulu yerdən qalxıb, Sülüyə bir iki ağac vurdu. Sülünün başının qanı axa-axa Əliquluya aman verməyib, onu qucaqladı, və iki əlli onun qulaqlarından dutub, yerə yıxdı. Əliqulu lap candan düşmüşdü: Sülü şir tək onun üzünü yırtıb dağıtdı; bədənini ağac, daş, təpik və yumruq ilə əziklədi. Zalış Məşədi-Qasımı döymək ilə soyumuyub, tamam boğdu. Qənbər bir şey bacara bilmədi: özü də kötəkdən şişmişdi. Kərbəlayı-Ağca «basarax» Kazım ilə qalmışdılar çəpərin yanında. Hərdən Kərbəlayı deyirdi: – Ədə, əlini yaxamdan çək cırarsan! Kazım qulaq vermiyib, Kərbəlayını təpikləyirdi; o da cavabında ona bir neçə qapaz vururdu... * * * Gün batmışdı, amma hələ qızartısı göydən çəkilməmişdi. Müharəbə meydanında mərmər başlar əzilməkdə idilər; qarınlar təpiklənməkdən ayran tuluğuna dönmüşdü. Başlar, gözlər şişmişdilər, amma hələ ürəklər soyumamışdı: vuruşma davam edirdi. Yenə qara Ballının səsi gəlirdi: – Ay qız, ey! Ay arvad! Dəli olmamısan çəpkənin qolunu niyə cırırsan? Kərbəlayı-Ağcanın köynəyi parça-parça olmuşdu, amma hələ «basarax» – Kazıma bir şey eləyə bilməmişdi. Kərbəlayı onu qıçından götürüb, yerə çırpmaq istəyəndə özü də yıxılıb, «xurcun tayı» düşürdülər və başlayırdılar torpaqda eşələnməyə. Kazım bir «dürtmə» vuranda Kərbəlayı-Ağcanın qabırğaları batırdı; bu da onun acığından onun qulağını dişləyirdi.... * * * Qonşu «dana» Şükür pəncərəsindən neçə dəqiqə idi ki davaya tamaşa edirdi. Bunun yoluq bığlarını və batıq yanaqlarını görən deyirdi: «Bu dutduğunu əldən qoymaz; dırnağına keçənin başını, gözünü əzməmiş əl götürməz»... «Dana» Şükürün «basarax» Kazım ilə çoxdan arası yox idi: Kazım çəpər çəkəndə bunun da yerindən qəsb eləmişdi. Buna görə Ağcanın Kazıma qalib gəlməməyi buna çox əsər eliyirdi və könlündən bilaixtiyar dava keçirdi. Əyər Ağca tərəf qalib gəlsə idi, demək olar ki, Şükür sakitləşərdi. Bu da ki, naməlum idi: görürdü ki qaranlıq qolların arasında vuruşurlar, çırpışırlar. hərdən qulağına bir taqqıltı səsi gələndə, bilirdi ki baş yarıldı; amma kimin başı idi, bilmirdi. Xülasə, «dana» Şükür bir az bunlara baxdısa davam eliyə bilmiyib, divardan asılan çomağı götürüb, çəpərdən keçdi və yetirən kibi elə vurdu ki Kazımın başı qarpız tək cırıldı. Bunu Zalış gördükdə bir daş götürüb, Şükürə atdı. Daş Şükürün sinəsinə dəyəndə Şükür yatdı; və sonra qalxıb, Zalışa bir çomaq vurdu. Zalış da çəpərdən bir ağac qoparıb, Şükürün peysərinə yapışdıranda, Şükür palaz kibi yerə sərildi.... Dava təzədən qızışdı: başlar yarılmaqda idi; saqqallar yolunurdu; səs qonşu evlərə düşürdü. Bazardan qayıdan kişilər tamam buraya yüyürürdülər və qohum-qohuma, dost-dosta kömək çıxırdı. Təzə başlar sınırdı, təzə dişlər tökülürdü. Yarım saat çəkmədi, şəhərin yarısı buraya cəm oldu; dalaşanları aralamaq qeyri-mümkün idi. Çırpışma davam edirdi; gözlər təzədən qızıb, ürəklər təzədən döyünürdü; çomaqlar peydərpey enib, qalxırdılar... * * * Gecədən bir neçə saat keçdi. Xalq damlarda və ağacların dibində yatmışdı. Müharəbə meydanında sakitlik idi; iki tərəf də evlərinə çəkilmiş idi. «Basarax» Kazımın başını səriyib bir tərəfə yıxmışdılar; Zalışın qulaqları qarpız kibi sallanırdı; Qənbər şişib, dama dönmüşdü. Dəmirçi Kərbəlayı-Ağca gilə çoxlu arvad yığılıb, Kərbəlayının batmış qabırğalarına qır saqqız salırdılar. Məşədi Qasımın çanağından çıxmış gözlərinə süd sağırdılar; Əliqulunun yaralarına yağlı qara qoyulub, bağlanmışdı. Yaralananlar ufuldayıb, ilan kibi qıvrılırdılar və yuxudan ayılan şişmiş üzünü turşaldıb, zarıltı ilə deyirdi: – Gərək, qalsın sənilə mənimki. Həlbət buradan duraram!!!.... «Dana» Şükürün evindən bərk ağlaşma səsi gəlirdi – Şükürün dirilməyinə ümid yox idi; başının qanı yağlı qaranı götürüb gedirdi. Yaraya peyin doldururdular, o da fayda vermirdi... Bir saat da keçdi. Ay ağacın dalından yuxarı qalxdı. Xoruzlar banlaşdı. Səs Şükür gildə daha da şiddətləndi: Şükür təslim-ruh etmiş idi: Ayrı yerdən səs gəlmirdi. Kərbəlayı-Ağcanın çırağı sönmüşdü. «Basarax» – Kazım gildə hamı həzincə-həzincə xuruldaşırdı. Bircə qara Ballı cırıq çəpkənini çırağın qabağında o tərəfə bu tərəfə çevirib, deyirdi: – Qadan alım, qudurmuş arvad gör təzəcə çəpkəni nə kökə qoydu!... * * * Qumarbazın arvadı Yayın aydın gecələrindən idi. Söyütlər və akasyalar sakit və samit durub, qayınatın dərin bir yuxuya dalmağına tamaşa edirdilər. Cavan gəlin Süreyyə pəncərədən küçəyə zənn ilə baxıb, qulaq verdi və səs-səmir eşitmiyib, ehmal ayağının ucunda gəlib yatacağının üstə uzandı. «Gəlmədi – gəlin öz-özünə dedi: yəqin qumarxanalardan çıxıb, görəsən haraya getdi... Hər gecə belə, bilmirəm dərdimi açıb, kimə deyim. Evdə də bir söz danışa bilmirəm: qayın atam gedir bazarda abırısını tökür, o da gəlib məni döyüb, incidir ki, niyə mənim gəzdiyimi onlara xəbər verirsən. Demirəm də gecəyə kibi evə gəlmir. Bilmirəm məni avara qoyacaq idilər, niyə vətəndən diyar-bə-diyar saldılar... Qürbətə əvvəl qız verib, ələni görüm qəbri od ilə dolsun!...» Süreyyə bir də yatacağından qalxdı, və ərinin gəlməməyini həyətdə yatan qayın ana və qayın atasına bildirməmək üçün, yenə ayağının ucunda ehmal yeriyə-yeriyə pəncərəyə tərəf gəldi. Ay batmağa üz qoymuşdu. Küçədə söyütlərin və akasyaların uzun kölgəsindən başqa bir şey görünmürdü. Süreyyə pəncərəni açıb, başını dışqarı çıxartdı, və nə qədər diqqət ehmallıqda qayıdıb, yatacağında uzandı. Süreyyə yavaşca pəncərəni örtüb, ayağının ucunda əvvəlki ehmallıqdan qayıdıb, yatacağında uzandı. Sabah gün orta, Süreyyənin qayın atası, bazardan hirsli qayıdıb, düz gəlin otağına hücum gətirdi və ağzına gələn latayılı (latayir) söylədi: – Bu gün Səməd yenə dükana niyə gəlmiyib? Dahı nə vaxtacan bu mənim malımı, pulumu aparıb, uduzacaq? Nə vaxta kibi əlinə düşəni urus arvadlarına yedirdəcək? Tahı bəsdir. Adamda da bir həya gərək. Mən səni gəlin gətirdim ki, oğlumun ayağını qumarxanalardan, yava yollardan çəkəsən. Gətirmədim ki sən də mənə bir tərəfdən yağı olub, oğlumun əməllərini məndən gizliyəsən. Bütün işlər başı sənsən; çörəyimi yeyib, mənə xiyanət eliyirsən. Baba, gözüm, canım niyə itilib dədəyin xarabasına getmirsən? Dədən biqeyrət oğlu gərək zibilini öz başından rədd eliyib, mənim qapıma tökəydi.... Kişi ağzına gələn söyüşü gəlinə dedi və sonra da qolundan yapışıb, darta-darta: – Canım, çıx get mənim evimdən, daha mən sənə çörək verməkdən təngə gəldim – dedi. Biçarə Süreyyə qayın atası dartdıqca, yaylığı ilə bərk-bərk bürünüb, səsini bilmərə çıxartmırdı. Ancaq qorxusundan tir-tir əsib, gözlərinin yaşını tökürdü. * * * Bir il idi ki, Süreyyənin ömrü belə keçirdi. Əri Səməd bir gecə evdə tapılmazdı; peşəsi neçə günlər ilə dükana getmiyib, qumarxanalarda; pis yerlərdə eyş-işrətə məşğul olmaq idi. Arvad isə qayın ana və qayın ata boyunduruğunun altında töhmətzədə olub, cavan ömrünə balta çalırdı. Səməd nə günah eləsə idi, nədə müqəssir olsa idi, nəticəsi Süreyyəyə toxunacaq idi. Qayın ana axşamadək onun üzünü danlayırdı, qayınlar söyürdülər və çox vaxt acıqları dutanda ev əşyalarını bir-bir başına yağdırırdılar. Qayın ata isə arvadı ilə namısa xətər yetirən sözlər icad edib, gəlinə min bohtanlar isnad verirdilər. Vicdansızlıq o dərəcəyə yetirdi ki qoca bu bohtanları bazarda hər ötüb keçənə nağıl etməkdən də çəkinmirdi. Bu söz və söhbətlərin, müamələ və rəftarın nə qədər Süreyyəyə acı tə’siri olurdusa da, səbr eliyirdi. Səbr etmiyib də nə edə bilərdi? Müslimələrin səbirdən başqa əllərində bir silahları yoxdur. Bunlar üçün azadəlik, öz diriliyi yolunda mübarəzə yaranmıyıb; hamısı əsir, tərbiyəsizlik əsiri... * * * Bir gün Süreyyənin cehizlərini qayın atası çıxardıb, evdən bir-bəbir həyətə səpdi və dedi: – Mənim bundan sonra Səməd adlı oğlum və Süreyyə adlı gəlinim yoxdur. Gedin mənim evimdən hara kefinizdir. O gündən Süreyyə əri ilə şəhərin bir kənarında otaq kirə edib, sakin olurdular. Səməd valideyninin təhti-nəzarətindən qurtarıb, avara gəzməyə daha da meydan vermişdi. Süreyyə yalnız damlarda, tənha həyətlərdə ömrün ağır əziyyətlərinə davam edirdi. Səməd neçə günlər ilə naməlum yerlərdə özü üçün ləzzət aparanda, Süreyyə ac və yuxusuz onun yolunu gözlüyürdü. Gəlib çıxanda da arvadın cehizlərindən bir şey alıb, aparmamış əl çəkməzdi. – Ay balam, axır belə olmaz – Süreyyə bir gün ərinə dedi: Sən mənim cehizlərimi tamam aparıb, uduzdun. Səməd arvadın cavabında dinmədi (Səməd tək-tək arvadı ilə danışardı, həmişə evdə sakit və qaş-qabaxlı oturardı) və başladı, döşənən xalçanı yığıb, aparmağa. Süreyyə gözləri yaşlı yeriyib, onun üstə çıxdı, və istədi götürülməyinə mane’ olsun, bir də əri sinəsinə bir yumruq çırpıb, dedi: – Çəkil oyana, rədd ol. Sən mənim vəzir-vəkilim olmamısan. Süreyyə ağlaya-ağlaya yaxın gəldi: – Mən onu barmaqlarım tökülə-tökülə toxumamışam ki, aparıb uduzasan. Bu da o biri şeylərim olmuyacaq: paltarım getdi, palazım getdi, qızılım getdi, vallah qoymayacağam daha bunu aparasan. Süreyyə Səmədin əlindən xalçanı dartdıqda, Səməd təpik ilə arvadını vurdu yıxdı, və xalçanı götürüb, qapıdan çıxdı. Üç gün Səməd itdi. Onu şəhərdə «gördüm» deyən olmadı. Dördüncü gün nahar vaxtı, qoltuğunda bir çörək gəlib, çıxdı. Süreyyə çörəyi aldı, və yarı acıqlı, yarı sızıltılı bir səs ilə dedi: – Balam, nə vaxtacan gedib, batıb gələcəksən; mən də qalacağam damın altında ac, susuz. Bircə adamım olmuyacaq ki, bazarlıq eləsin. Pulum olmuyacaq qənddən, çaydan alım... Balam axır, mən də insanam – yemək istiyirəm, içmək istiyirəm. Bunu allah götürərmi, sən mənim başıma bu müsibəti gətirirsən... Səməd qaş-qabaxlı içəri daxil olub, otağı nəzərdən keçirməyə başladı. Süreyyə sözlərində davam edirdi: – Mən bu evdə yemiyəcəyəm, geymiyəcəyəm, gün görmüyəcəyəm nəyə məni avara qoyursan? Bir üzüm qız, bir üzüm gəlin tək evlərdə qalıram, axırda adıma da söz desələr yaxşıdırmı? Arvad saxlıya bilmirsən kağızımı ver məni zindandan qurtar! Səməd arvadının sözlərini kəsib, acıqlı: – Yenə zəhləmi tökmə, bircə sandığın açarını mənə ver görüm. Süreyyə «sandıq» sözü eşitcək filfövr dəyişilib, bir ayrı hala düşdü; kədərdən rəngi qaçıb, dodaqları yarpaq kibi əsdi. – Açarı nə edəcəksən? – dedi: qalan qızılları mamı gözünü tikmisən? Vallah boynuma diri ilan salasan onları vermərəm. İmanım, dinim bir qızıldır, onu da aparıb uduzmaqmı istiyirsən? Səməd bir az ehmal səsilə: – Axmaq olma, sabah yenə gətirib, özünə verəcəyəm. – İstəmirəm. Elə xalımı, qəbələrimi də sabah gətirirdin; üzüklərimi, qızıl yaxalığımı da gətirirdin... İstəmirəm, bircə ətəkliyim qalıb, tahı onu verməyəcəyəm. Səməd hirsli bir halda sandığa tərəf yeridi: – Məni yenə dindən, məzhəbdən çıxartma, açarı ver! Süreyyə ərinin sandığa doğru getməyinə mane’ olub, deyirdi: – Vallah verməyəcəyəm. Qızıl mənim yaraşığımdır, adımdır. Səməd arvadını acıqlı kənara itələdi: – Sənin yenə döyülməyin yetişib, iki üç gündür ki döyülməmisən deyən havalanmışsan. – Döyülməyim yetişib, döy! Tahı nəyim qalıb ki: başımda yolunmaqdan bir tük qalmayıb, dişlərimi vurub, salmısan. Səməd yerindən qalxıb, arvadına bir zapalaq çəkdi ki, zərbdən gözlərindən od parladı. Biçarə ağlaya-ağlaya ərini qarğış eləməyə başladı: – Qolların qurusun! Sənin gücün məni döyməyə çatırsa, mən də allaha sığınmışam. Allah bu zülümü götürməsin! Səməd otaqdan çıxdı, və neçə dəqiqədən sonra əlində balta içəri daxil olub, sandığa tərəf getdi. Süreyyə qollarını sandığın üstə gərdi və ağladı: – Vallah qoymayacağam sındırasan. Mənim göz tikəcəyim bircə qızıldır, onu da aparsan nəyim qalır? Səməd arvadını zor ilə kənar edib, baltanı sandığa çırpmağa başladı. Süreyyə yenə ilərliyib, gözlərinin yaşlarını tökə-tökə ərinin əllərini dutdu. Səməd acıqdan rəngi qaçmış: – Ölümü yetişib ha! – Ölümüm yetişibsə, öldür. Bu gündənsə ölüm yaxşıdır. – Ölümün yetişməsin, oyana qaç! – Qaçmıyacağam. Səməd bir də güc elədisə arvadın əhdəsindən gələ bilmədi. Baltanı qovzadı, sandığa çırpsın, yenə Süreyyə özünü qabağa verib, ağlaya-ağlaya yalvardı. Səməd arvadını döydü, ona söydü, üstünə çığırdısa da, Süreyyə qızıllarından əl çəkməmək fikrilə sandığı qucaqladı. Bir də balta ildırım kibi havadan endi. Süreyyə əllərini başına atıb, sandığın qabağına sərildi.... Al qan gəlinin göz yaşları ilə qarışıb, soyuq yanağı aşağı axırdı. * * * Polis paltosu Talış-xanın ürəyini söz dəlirdi. Özü də söz saxlamıyan bir adam, elə istiyirdi ki, qarşısına çıxana açıb, dərdini desin. Bir də xan fikir eliyirdi: «Hər sözü adam özgələrə deməz. İşdir, birdən gedib qubernatın qulağına çatar, onda... onda nə olacaq, adamı elə itirərlər ki heç yeri, yurdu da mə’lum olmaz». Xan özünə bir az öyüd və nəsihət verirdisə də, ürəyindəki söz ona sakitlik vermirdi. «Yoxsa arvada deyim-xan yenə özü ilə söhbət edirdi: arvad gedib, mənim sözümü özgələrə deyib, sirrimi açmıyacaq ki, qubernat da məndən kəm iltifat olsun. Deməz... ağzı da nədir desin; bir dəqiqə də nəkərlərə öldürdüb, meyitini itirdərəm». Bir də Talış-xan fikrini dəyişdi: «Arvad tayfası, ağılsız olur. Bunlara e’tibar edib, söz demək olmaz. O da qan bahalı söz. Yox, yaxşısı budur ki gedib, dostum Paşa bəyə deyim. Özü də elə gedim ki, heç kəs xəbərdar olmasın».... Bu fikir xanın ağlına batdı. Nəkərləri çağırdı ki, paltarını gətirsinlər. Talış-xan paltarını geyib və rəfi-iştibah üçün Kars davasında aldığı «Georgi» xaçını döşünə taxıb, qarğısını da qoluna alıb getdi. Xan Paşa-bəyin darvazasına yetişdikdə, küçəyə zənn elədi və şübhəli adam olmamağını görüb, içəri girdi. Böyük həyəti də nəzərdən keçirib, kəhnə imarətin pilləkənindən yuxarı çıxmağa başladı. Paşa-bəy yenicə ayaq barmaqlarına həna yaxıb, ocağın qırağına uzatmışdı, ki Talış-xan qapıdan girdi: – Xeyirdimi a qoduq-deyə: bəy gülümsündü (xan ilə bəyin zarafatı var idi: Həmişə bir birini «qodux» deyə çağırırdılar). – Xeyir olmamış nə var, ölkə bir birinə desin, sən də ayağına həna yax. Paşa-bəy xanın üzündə ciddi və mühüm bir xəbər olmasını anlayıb, yavaş bir səs ilə: – Doğrudan nə olub? Bəyin cavabında xan bir az duruxub və otağı da nəzərdən keçirib, qayət yavaş bir səs ilə Paşa-bəyin qulağına pıçıldadı: – Deyirlər... qubernatın ayağına çıban çıxıb. Bəy bu sözdən dik atılıb, az qaldı ürəyi getsin. Xan da çəkilib, bədbənzi qaçmış bir tərəfdə toxdadı. Bir az keçmiş xan cəsarətsiz: – Bəlkə (allah eləməmiş) Evo prevasxoditelstvonun başına bir iş gəldi, onda nə təhər olacaq. Deyəcəklər ki, xanlar, bəylər günahkardırlar. Bəy yavaş səs ilə: – Bəs nədir, elə urus da şiltağa gəzir... Xan Paşa-bəyin sözlərin kəsib, dedi: – Başına dönüm, Paşa, urus adı çəkmə, nə lazım... biz həmişə urus padşahının itaətində olmuşuq, yenə hazırıq. Ancaq... adamdır dayna, ürəyinə xovf gələr... İmdi nə bilim, çibandır vurdu birdən... başına dönüm, Paşa, gəl heç bu sözü danışmayaq. Paşa-bəy bir az cürətli: – A kişi imdi danışanda bizi sürməyəcəklər ki, sözdür... Talış-xan əlilə Paşa-bəyin ağzını dutub, yenə sözünü kəsib dedi: – Paşa, allah xatırına xataya salma, qələt eləmədim bir söz dedim. Küçəyə salacaqsan gedib, qubernatın qulağına çatacaq, ondan oyana di ol Talış-xan! Paşa-bəy xandan xilas olub, yenə danışmaq fikrində idi. Bir də xan qulaqlarını dutub, «allah xatırına məni xataya salma» deyə-deyə otaqdan çıxdı. Balkonda qulluqçular ağaların paltarını şəlitə sərib, havaya verirdilər. Bunların içində qırmızı boyunlu bir kəhnə polis paltosu var idi. İttifaqən Talış-xan otaqdan çıxdıqda, gözü bu polis paltosuna sataşdı. Biçara xan belə güman elədi ki piristov Paşa-bəy güldə qonaq imiş və qubernatın çıbanı barəsində olan söhbətləri tamamən eşidib. Bu güman ilə xan aram tapa bilməyib, qorxulu gözləri paltoya baxa-baxa yıxılıb, özündən getdi. Bir dəqiqədə nəkərlər töküldülər. Paşa-bəy də içəridən çıxdı. Su gətirdilər Talış-xanın üzünə və sinəsinə su səpib, ovmağa başladılar. Xan bir az özünə gəlib, bir də göz elədi. Yenə üzünə su çiliyib, ayıltdılar; durub oturdu. Paşa-bəy soruşdu: – Ay dadaş, axır sənə nə olub? Xan buna cavabən titrək səs ilə. – Nə olacaq, piristovu evə gətirirsən mənə demirsən. Məndə... olur da, adam artıq-əysik danışır. – Ay dadaş, piristov burada yoxdur. Vallah bilmirəm bunu sənə kim xəbər verdi? – Niyə özüm görmürəmmi, paltosu da orada asılıb. «Palto» sözündə xanın rəngi qaçdı. Paşa-bəy and içə-içə: ay, Talış, vallah, billah, palto özümündür. Çıxardıb günə verirlər. Xan inanmaq istəmədi. Bəy sözündə davam edirdi: – İstiyirsən dürüst bax, kəhnə paltodur. Belə paltonu piristov geyməz, onunku həmişə təzə olur. Mən bunu kəhnə paltar satandan almışam. Paltonun kəhnəliyini sübut etmək üçün biçarə Paşa-bəy bir çomaq götürüb, paltoya çırpdı, toz qalxıb, duman kibi ətrafı dutdu. Xülasə Paşa-bəy və nəkərləri nə qədər dəlil və sübut ilə sə’y edib, paltonun rəvayətindən nağıl etdilərsə də, xanı şübhədən çıxarda bilmədilər. Belə şübhəli və bir az da rəncidə-xatır xan durub, darvazadan çıxdı. Yol ilə gedərkən, xan belə fikirdə idi: «Necə ola bilər ki, mənim otuz illik əməyimi bir piristov zayil eliyə. Mən otuz ildir padşahıma nəkərçilik eləmişəm, Kars davasında qan tökub, rəşadət göstərmişəm... Necə ola bilər ki... mən bilirəm ki bu saat işlər qubernata mə’lum olacaq. Ondan sonra... mən necə qubernatın gözünə görünə bilərəm... bircə çara var: gərək bu saat qubernatın yanına gedib, ayaqlarına yıxılam; deyəm: «Məni balalarımın başına çəyür!» * * * Axşam xan ovqatı təlx evə qayıtdı. Qapıçılar cavab veriblər ki, qubernat yatıb, heç kəsi qəbul etmir. Qapıçıların sözləri Talış-xanı odluyurdu. Xan yəqin eləmişdi ki, qubernat piristovun sözlərindən kədərlənib, qapını açdırmıyıb. Bu işlərdən şiddətli bir nəticə hasil olmağı xana aşkar idi. Arvad ərini bu halda görcək soruşdu. – Niyə bikefsən, xan? Xan arvadının boynunu qucaqlayıb, ağladı. – Ay arvad, qubernatın qəzəbi dutub, necə olacağıq? Bizi sürdürsə başımızın ağarmış vaxtı Sibirdə nə qayıracağıq? Arvad işdən dürüst xəbərdar olduqda ərini qucaqlayıb hökürdü: – Ay Talış, kaş elə idim bu günü görməyə idim! Xan ağlaya-ağlaya: – Arvad, ay gözəl arvad, bircə asudəlikdə qədrini bilmədim. Məni halal elə. – Halalın olsun, yazıq kişi, mənə nə eləmisən ki halal eliyim? Ər və arvad neçə dəqiqələr otağın ortasında qalıb, ağlaşdılar və sonra arvad yanğılı bir səs ilə: – Talış,-dedi: qoyarammı səni sürgün gedəsən: saçlarımı döşərəm qubernatın ayağına. Səndən vəfa görmüşəm, ay kişi. Bir dəqiqədə arvad nəkər və qulluqçudan bir neçəsini götürüb, izhari-übudiyyət və əfv diləmək üçün qubernatın evinə rəvan oldular. Talış-xan da məhəllə ağ saqqallarının dalınca getdi ki, bunları da qubernata minnətçi göndərsin. Məscidin yanından keçdikdə hələ xanın gözlərinin yaşı qurumamışdı. Biçara tez-tez göyə baxıb, allahdan qubernatın könlünə rəhm salmağı diləyirdi. Bir də... heyhat!.. xanın qarşısında bir polis paltosu durmuşdu. – Sənə fəda olum,-boğunuq və titrək bir səs ilə xan-deyirdi: Mən otuz ildir padşahıma nəkərçilik eləmişəm. Kars davasında can ilə qulluq eləmişəm; velikiy kinyazın özündən «Barakallah» almışam. Padşahın cəmi nəkərlərinin nəkəriyəm; dəftərxana qulluqçularından tutmuş uryadnikə dək-hamısının quluyam, hamısının itiyəm... Polis paltosu quya xanın nitqinə e’tina etmiyib, irəli yeriyirdi. Xanın dili dutula-dutula: – Cəmi divan adamları mənim böyüyümdürlər; hər nə buyursalar başım üstə əmələ gətirərəm. Ağ saqqal vaxtımda cəhənnəmə də göndərsələr, gedərəm... Palto bir az da yavıqlaşdı. Xan sözünü tə’sirsiz gördükdə, dili qorxudan daha da dutuldu və üzünü döndərib, qaçmağa üz qoydu. Xan qaçdıqca, palto da onun dalınca düşdü. Xan nə qədər bərk yüyürdü, palto da onun ilə ayaqlaşdı. Axırda lap çatırıb, üstünü kəsdirdi. Qılçaları qurumuş xan başının üstə polis paltosunu hiss etdikdə, zəhrəçaq olub, yerə yıxıldı və buradaca canını əzrayıla tapşırdı. Məscid mücaviri yüyürüb, xanın ölmək xəbərini arvadına vermək istədikdə, onu da orada bağrı çatlayıb vəfat etmiş gördü. Qubernat xanımı qəbul etməyib: yatmış imiş. * * * Dürnisə və Kərbəlayı Eyvaz Kərbəlayı-Eyvaz otağa girəndə arvadı Dürnisəni bikef gördü. Kişi arvadına heç e’tina etmiyib, ocağın qırağında oturdu. Bir az qızışdı, burnunu çəkdi, sonra arvada tərəf baxıb dedi: – Elə oturub, elə bil bu acından ölən bunun sahibi deyil. Niyə durub, pişmiş vermirsən yeyim? Arvad ağlamsına-ağlamsına: – Özün get götür ye; daha bundan sonra mən sənə qulluq eləmiyəcəyəm. Sən ki mənim qədrimi bilmirsən. Kişi hirsli: – Yenə nə olub? Cinin dutmuyub ki! – Nə olacaq, sabahdan axşamadək işləyirəm; heç bir demirsən: «Ay, arvad, allah atana behişt versin, allah səndən razı olsun». Ancaq onu bilirsən ki, evdə qaş qabaqlı oturub, köntöy köntöy danışırsan! Kərbəlayı Eyvaz arvadın nazından baş açmırdı-cəmi fikri zamanının dəyişilməyi ilə; bazar kəsad, müştəri yox, zindəganlıq çətin, arvadın sözləri də bir tərəfdən. Kişi tab gətirə bilmiyib, odlandı: – Qulluq eləmirsən, eləmə! Mən də səni boşaram qalarsan canın çıxa-çıxa. – Boşa! Elə mən də allahdan onu istiyirəm. Kərbəlayı Eyvaz daha da acıqlandı. Yerindən qalxdı, arvada bir iki təpik vurub və sonra taxçadan boğçaları yerə töküb, dedi: – Dur, cır-cındanı yığ gedək qazının yanına: səni boşuyuram. Dürnisə gözünün yaşını ətəyi ilə silib, cehizlərini topladı və buxçaya bağlayıb, vurdu qoltuğuna. Ər, arvad bir birinə qoşulub, fanus əllərində, axşam getdilər qazının yanına. Qazı köynəkli bunların qarşısına çıxıb, bir ərə baxdı, bir arvada baxdı; sonra qoltuğunu qaşıya-qaşıya dedi: – Sabahı allah kəsməmişdi ki, axşamın qaranlığında durub, oradan buraya gəlibsiniz? Kərbəlayı Eyvaz baş endirib dedi: – Ay qazı ağa, bunun əlindən mənə dinclik yoxdur. Bilmirəm zindəganlığın dərdini çəkim, yoxsa bunun. Allah xatırına bunu mənim başımdan rədd elə! Dürnisə də yaşmanıb, danışmaq istiyirdi, qazı sözünü kəsdi: – A kişi, bihəyalıq bu qədər! Hələ danışır da... * * * Nikah fəsx oldu. Kərbəlayı Eyvaz qayıdıb gəldi evə, Dürnisə də salıb qohumu gilə getdi. Kərbəlayı axşam çırağı yandırıb, bir az oturdu; gördü bundan fayda yoxdur-yatmaq tədarikinə düşmək gərək. Qalxdı ayağa, yükə tərəf yönəldi və əlini mütəkkəyə atanda, yadına düşdü ki axır Dürnisə burada olsa idi heç mən bu zəhmətə düşməzdim. Əlac yox idi: biçara yorğan döşəyi yükdən endirib, ah və zar ilə özünə yatacaq düzəltdi və soyunub, yorğanı başına çəkdi. Payızın quru soyuğu başlanmışdı. Kərbəlayı Eyvaz nə qədər yorğana büründüsə, soyuq aman vermədi; durub paltarlarını da üstünə çəkdi, qızışmadı. Dedi: – Atam sənə qurban, ay Dürnisə! Sənsiz yorğan döşək nə soyuq olurmuş! Kərbəlayını fikir götürdü. Başını sandığa söykəyib, sübhə kibi mürgü döydü. * * * Axşam Kərbəlayı Eyvaz evə qayıtdıqda gördü yel xəzəli aparıb tamam qapıya və pəncərəyə doldurub, zibil hər yeri ağzına alıb. Qapını açıb, otağa girdikdə dünəndən yem verilməmiş pişik mıyıldaya-mıyıldaya kişinin qabağına yüyürdü. Yatacaq yığılmamış dururdu; otaq da soyuq və zibilli idi. Kərbəlayının ovqatı lap təlx oldu. Arvadın qədrini imdi imdi bilməyə başladı. Qəmli gözlərini evə dolandırdı; fikir elədi: «Yazıq Dürnisə, elə ha işlədin, heç bir atana quran oxutmadım. Dedin: «A kişi sən allah mənə bir «alışdım-yandım» çəpkən al, tay-tuşdan geri qalmışam» qulaq asmadım. İmdi yerin görünür. Həmişə axşam gəlib, evi süpürülmüş, ocağı qalanmış, çayı və pişmişi hazır görərdim. İmdi heç zad yoxdur!....» Kərbəlayı Eyvazı yaş boğdu. Başını pəncərəyə söykədi və fikirə getdikdə, ac pişik yenə mıyıldayıb, kişinin qılçasına sürtüşməyə başladı. Pişiyin səsində o qədər sızıltı var idi ki, elə bil Kərbəlayını məzəmmət edib, deyirdi: «Heç utanırsanmı? Mənim neçə illik ev sahibimi boşadın, imdi - mən onsuz aclıq əziyyətinə davam edirəm». Bundan daha da tə’sirlənib kişi hökürüb ağladı. * * * «Mən Dürnisəsiz evə qayıtmıyacağam!» bu sözlər ilə Kərbəlayı Eyvaz evdən çıxıb, getdi. Fikrində bu idi ki, getsin Dürnisəni çəpərə çağırıb, desin: balam bir iş idi oldu-yanı, imdi ikinci dəfə kəbin kəsilsə nə eyb edər? - Belə də elədi. Getdi. Xaraba karvansaranın böyründən ötdü. İki damxa keçib, üçüncüsünə yavıqlaşdı. Arvadı olan çəpərə çatdıqda, Kərbəlayı gördüyü, bu dutası iş deyil. Əvvəl Kərbəlayının üzündən gəlməzdi ki arvadı çəpərə çağırsın; ikinci gendən baxan da pis anlardı. Kişi mə’yus geri qayıtdı. Kərbəlayı Eyvazın dünyada bircə dostu var idi; adına Havva qarı deyirdilər. Nə qədər dərdi olsa idi, ona söylərdi. Qarı Kərbəlayını özünə oğul hesab edib, ona artıq can yandırardı; azarlıyanda üzərrik tüstüsünə verərdi; ildə neçə dəfə arxasına həcəmət qoyardı. Kərbəlayı baxdı, gördü bu dərdinin də əlacı Havva qarıdadır. Buna görə gedib, qarının qapısını dəydi: – Nənəm evdədirmi? İçəridən səs gəldi: – Evdədir qadan canıma! Kərbəlayı Eyvaz içəri girdi. Qaranlıq bir otaqda üzü qırışmış bir qarı oturub, pilə əyirirdi. Qarı Kərbəlayını qucaqlayıb, alnından öpdü. Kərbəlayı bir dəsmal əzgil gətirmişdi, bunu arvadın qabağına qoyub, dinməz başını aşağı saldı. Sadəlövh qarı, gözləri yaşarmış: – Kərbəlayı, qadan alım, bu nə idi başına gəldi? Kərbəlayı dinmədi. Qarı sözündə davam edirdi: – Dürnisənin səndə haqqı çoxdur, allah şeytana lə’nət eləsin! Kərbəlayı doluxsundu: – Bilirəm, nənə! çox-çox idi!... Bir iş idi düşdüm. Qarı çeşməyin üstündən Kərbəlayıya baxa-baxa: – Elə Dürnisə də peşman olub, evinin korluğunu eliyir. Yazıq neyniyəklə o evi tikib; axır sən evlənəndə bir zadın yox idi! Kərbəlayı tab gətirə bilmiyib, daha da köyrəldi; və əlinin dalı ilə gözündən iki-üç isti damcı alıb, döşəyə saldı. Qarı Kərbəlayının halından xəbərdar olub, dedi: – Mən Dürnisəni də çağıraram, sonra kəbin kəsilər. Başınızı salın damınızın altında kasıbkarlığınıza qurşanın! Kərbəlayı Eyvaz təşəkkür izhar edən gözlərilə qarıya baxıb, utana-utana: – Allah səndən razı olsun, nənə!-dedi və yenə ağlamsandı. * * * Kəbin kəsilib, qurtarmışdı. Axşam Kərbəlayı Eyvaz oturub, arvadını gözlüyürdü. Kişi çay qoyub, ocağı kökləmişdi. Bozbaş da piti də qaynamaqda idi. Ev tər-təmiz idi, hər şey yerində idi. Hamısını da Kərbəlayı özü qaydaya salmışdı ki arvad gəlib hazır görsün bir də qapı açıldı, əvvəl əyilə-əyilə qarı girdi, daldan da Dürnisə. Kərbəlayı dik ayağa qalxdı. Arvadı gördükdə əvvəl dondu və sonra bir od cəmi vücuduna yayıldı; Kərbəlayı gördü ki üzü və qulaqları istidən yanır. Dürnisə də bədənində bir istilik hiss etdi; bu da yerində mat qalıb, gözlərini yerə tikdi. Bir neçə dəqiqə ər və arvad bu halda qalıb, bilmədilər nə etsinlər və bir birinə nə desinlər. Qarı bunları bu gülünc vəziyyətdən qurtardı. Cehiz olan buxçanı Dürnisənin qoltuğundan alıb, qoydu taxçaya, çarşafını açdı, şəlitə atdı və ikisini də oturdub, dedi: – Lə’nət şeytana deyin, həmişəki kibi dolanın! Daha siz balaca deyilsiniz ki, sizə nəsihət eliyim. Sizin ikinizin də heç kəsi yoxdur; bir birinizdən muğayat olun!... Ər, arvad başlarını aşağa salmışdılar. Qarı bir də: – Qadan alım, Dürnisə, çay tək içək! Arvad ürkə-ürkə samavara tərəf yönəldi. İstikanlara çay tökdü və yavaşca götürüb, süfrənin ortasına düzdü. Havva qarı çayı Kərbəlayının qabağına qoydu. Kərbəlayı qənd istədi. Dürnisə qəndanı götürüb, uzatdı. Amma kişinin üzünə baxmadı. Kərbəlayı da üzünü bir tərəfə dutub, qəndi aldı. İkinci istikanda Dürnisə bir az açılışdı-çayı düz Kərbəlayının əlinə verdi. Kərbəlayı cürətli: – Arvad, allah atana behişt versin, bir iki yumru qənd ver-dedi. İkisi də yavaş-yavaş lap açılışdılar. Beləcə ər, arvad barışdı. Əvvəl axşamdan Kərbəlayı rahatlığa çıxdı; gəlib evi təmiz və isti görürdü; gecə soyuq artıq kar eləmirdi. Pişiyin də zarıldayan səsindən onun ovqatı təlx olmurdu. Aradan bir neçə vaxt keçdi. Çoğunlu qış idi. Tərəkəmə şəhərdən çəkilib, getmişdi; bazar bərk kəsadlıq idi. Axşam Kərbəlayı Eyvaz qaş qabaqlı evə gəldi. Həmişə qapıdan otağa girəndə salam verirdi, bu səfər dinməz gəlib, ocağın qırağında oturdu. Kişi fikrə batmışdı. Fikri də bu idi ki, istiyirdi dükəni yığsın və ayaq üstə dəllallıq eləsin. Bir də yadına düşdü ki, mayası yoxdur; nə ilə alış veriş edəcək. Kişinin fikri bu idi ki, evdən bir neçə şey satıb, işə girişsin. Yoxsa dükən gündəlik yemək pulunu çıxarmırdı. Kərbəlayı layihələrilə məşğul, ocağın kənarında sükuta getmişdi. Nə yemək nə içmək heç biri bunun yadına düşmürdü. Arvad da sakit oturub, fikirdə idi. Bu da fikir eliyirdi ki, nə olardı, allahın altında bir «alışdım yandım» çəpkənim ola idi, geyinib hamama gedə idim; toya gedə idim. Bilə idilər ki mən də arvadam, mənim də səliqəli paltarım var. Dürnisənin də əri kibi yadına nə yemək düşürdü, nə içmək. Adətən kişi fikirlərini arvada demirdi; arvad isə saxlaya bilmirdi. Bu səfər də Dürnisə bir az fikirləşib, birdən gülümsündü və əlini ehmalca kişinin dizi üstə qoyub, dedi: – Kərbəlayı, sən allah niyə bir çəpkən almırsan! Kişi fikirdən aralanıb, arvadının üzünə dik baxdı. Rəngi qaçdı, və alt dodağı başladı titrəməyə. Bir az başını tərpədib çığırdı: – İnsafsız qızı, insafsız! Başımdan rədd olmuyacaqsan! Kərbəlayı arvada deyəcək idi: «Keçi can qeydindədir, qəssab da piy axtarır- mən bir çörək pulundan ötrü az qalıram, baş götürüb şəhərdən qaçam; sən də çəpkən hayına düşürsən...» Amma kişi hirsindən arvada artıq söz demədi və dodaqları titrəyə-titrəyə qalxıb, taxçadan Dürnisənin boğçasını götürüb atdı yerə; dedi: – Dur gedək qazının yanına! Dürnisə gözləmirdi ki «çəpkən məsələsi» kişiyə belə ağır gəlsin. Ona görə sözlərinə artıq peşman oldu və istədi kişiyə desin: «Balam, lə’nət şeytana de!» qorxdu. Çünki Kərbəlayının ovqatı bərk təlx idi. Qazını yuxudan oyatdılar; söylənə-söylənə talaq verdi. * * * Kərbəlayıya Dürnisənin getməyi yenə başladı əsər eləməyə. Yenə qapı bacanı toz basdı. Ev tər-tökülüntü qaldı. Gecələr də sabaha kibi kişi soyuqdan yata bilmədi. Kərbəlayı bir həftə dözdü, iki həftə dözdü. Axırda lap cana doyub, yenə Havva qarını minnətçi saldı ki, Dürnisə gəlsin: Dürnisə yenə gəldi. Bu səfər ikisi də özlərinə söz verdilər ki daha lap yaxşı dolansınlar; çünki acı təcrübə göstərdi ki, Kərbəlayı Dürnisəsiz, Dürnisə də Kərbəlayısız ömr edə bilmirdi. Kərbəlayı deyirdi: – Arvad, bizim övladımız yoxdur, qəlbimiz sınıqdır. Onun üçün də allah bizə bir istək verib ki, bir birimizdən uzaqlaşanda ayrılığa tab gətirə bilmirik! Arvad tabe’ bir halda başını aşağı salıb, doluxsundu. Kişi sözündə davam edirdi: – Nə sənin, nə mənim bir kimsəmiz yoxdur. Sən çalışırsan mənim üçün, mən də pul qazanıram sənin üçün, vallah atamın goru haqqı, mənim varım olsa, səni başdan ayağa qızılla dutduraram. Nə edim ki dağılmış zamanada bir çörək pulu qazanınca daş daşdan aralanır. Mən yenə nə təhər olsa sənə könlün istəyən kibi bir çəpkən alacağam!... * * * Ər, arvad rahat dolanırdılar. Kişi gəlib həmişə hər şeyi hazır görürdü. Acığı da dutmurdu. Qədimki kibi qapıdan girəndə salam verirdi; arvad ilə hərdən dərdləşirdi də.... çox vaxt pul artıranda, görürdün, arvada qoz halvası da alıb, gətirirdi. Xırda-xırda doğrardı, öz əlilə aparıb, arvadın ağzına qoyardı, və deyərdi: – Atam sənə qurban, arvad, ye səndən savayı, mənim heç kəsim yoxdur! Arvad çox xoşhal olardı. Bu minval ilə iki, üç ay dolandılar. Bir gün nə təhər oldusa zəhirmar çəpkən yenə gəldi düşdü arvadın yadına. Özü də oruclıqda, kişinin ovqatının lap təlx vaxtı. İftardan sonra kişiyə qalyan dəyib, başı fırlanırdı. Arvad yavaşca gəlib, yanında oturdu və ehmalca əlini onun dizinin üstə qoyub, dedi: – Elə deyəsən «alışdım yandım» çəpkən deyə-deyə qəbrə gedəcəyəm! Bu sözlər kifayət elədi. Kişi dəli kibi qalyanı götürüb çırpdı arvadın başına. Qab, qaşıq bir birinə qarışdı; pişmişlər dağıldı... Bir saat çəkmədi, yenə qazı söylənə-söylənə nikahı fəsx elədi. * * * Kərbəlayı Eyvaz bu səfər ev-eşiyin tərkini qıldı. Dükəni yığışdırdı və bir eşək alıb, getdi kəndə çərçilik eləməyə. Yenə Dürnisəni boşadığına peşman olmuşdu, amma bir də geri qaytarmağa cürət etmirdi. Bu dərddən şəhərə gəlmirdi ki yenə Dürnisə yadına düşər. Kənddə pis keçmirdi: bazarı ravac idi; dolanışığını da yüngülcə yola verirdi. Bir il keçdi. Kərbəlayı baxdı, gördü əlli manat da pul artırıb; bir belə pulu Kərbəlayı Eyvaz cəmi ömründə görməmişdi. Kişini fikir götürdü. Papağını qabağına qoyub, özü özü ilə fəlsəfanə bir tərzdə başladı danışmağa: – Yaxşı, zəhmət çəkib, pul qazandım. Allah bərəkət versin! Ancaq mən ahmağa deyən gərək ki, sabahları başımı yerə qoyanda bu pullar kimə qalacaq! Yəqin bir lotunun birisi yeyib, goruma da söyəcək!... Bundan irəli arvadım var idi, evim var idi. İmdi nəyim var! Sonsuz bir adamam. Çox da oldu min manat pulum, nəyə lazımdır-içinə zəhirmar qarışsın!.. Kərbəlayı Eyvaz gözlərini yaş ilə doldurub, səmimi bir istək ilə Dürnisəni yadına saldı. Fikir elədi gördü ki Dürnisəsiz ömrün nə ləzzəti, nə dadı, nə məqsədi görünmürdü. – Yox, mənə pul lazım deyil-deyirdi: mənə sən lazımsan, arvad, ki öləndə də üzümü qibləyə çəyürəsən! Yoxsa, bu qürbətdə ölsəm məni basdıran da olmuyacaq!... * * * Kərbəlayı şəhərə gələn kibi getdi Havva qarının yanına. Qarıya əhdi-peyman edəcək idi, ki daha bu səfər Dürnisəni gətirib, «pir» deyib yapışacaq. Fikri də bu idi, ki arvad gələn günü, pullardan ona «alışdım yandımdan» bir çəpkən; xaradan da bir tuman alsın. Kərbəlayı Eyvaz qapını açıb, qarı ilə görüşdü. Qarı həmişəkinə görə gözə kefsiz dəyirdi. Kərbəlayı sual cavabdan sonra Dürnisədən söz saldı: – Ay, nənə!-dedi: aranı da gəzirsən, dağı da gəzirsən; yenə evsiz eşiksiz ağzıyın dadı olmur. Ev, eşik adamın abır və həyasıdır; rahatlığıdır!.. Kaş yenə əvvəlki vaxtlar ola idi... Dürnisəsiz dolana bilmirəm! Qarı «Ah» çəkdi. Kərbəlayı yenə: – Allahdan diləyim odur ki, mənim bir günüm Dürnisəsiz olmasın!.. Nənə, dutduğum işə elə peşman olmuşam!... Qarı köksünü ötürüb, dedi: – Adam bir dəfə peşman olar, iki dəfə olar... qadan alım, sonku peşmanlıq fayda verməz!... Allaha qurban olum, məsləhət özünündür! Kərbəlayı Eyvaz qarının sözündən və qaş gözündən bir yas, bir matəm xəbəri olmağını duyub hövlnak: – Nənə, yoxsa Dürnisənin başına bir iş gəlib? Qarı başını aşağı salıb, yavaş səslə: – Nə eləməli? Məsləhət allahındır! Elə bil soyuq bir xəncər ilə Kərbəlayının ürəyini deşdilər, soyumuş qan axıb cəmi bədəninə yayıldı. Otaq başına dolanmağa başladı. Çıxdı, küçəyə-burada da haman mənzərə: ətrafdakı evlər tamamən Kərbəlayının başına fırlanırdılar. Getdi. Qabağına çıxan küçələrdən keçdi, şəhərdən çıxıb uzaqlaşdı. Qayalardan endi. Tozlu, torpaqlı, cığır ilə addım ata-ata baş alıb, getdi. Qulaqları eşitməkdən, gözləri görməkdən quya əl çəkmişdilər; eşitməz, görməz bir halətdə gedirdi. Yolun yan yörəsində ki uçuq qəbirlərə diqqət etmiyərək, ötdü. Cəmi qəbirstanı fırlandı, dolandı. Təzə bir qəbrə yavıqlaşıb, yıxıldı. Kərbəlayı Eyvaz başını qəbrə söykəyib, səssiz peşman, qəm aludəsi ağladı. * * * Qəbirstan kənarında, otlu təpədə təkcə bir qəbir var. Bahar olanda bu qəbrin ətrafında əlvan çiçəklər açıb, dilnəvaz qoxuları ilə adama ləzzət verirlər. Qoca, beli bükülmüş bir kişi, hər cümə axşamı gəlir bu qəbrin yanına. Uçub dağılmış yerlərini düzəldir, ətrafında bitən tikanları, alaqları qoparıb atar. Və sonra baş daşına söykənib, sakit, samit ağlar, ağlar, ağlar yorulduqda, yaşlı gözlərini göyə tikib, istiğasə elər: – Pərvərdigara! Məni həsrətdə qoyma! Bir sən birliyin hörmətinə məni Dürnisəyə yetir! Qoca kişi tələbə çağırar, quran oxudar və fatihə verib, gözləri yaşlı geri qayıdar. Qoca şəhərə gəlincə, öz özünə fikir elər: – Yazıq Dürnisə! Allah sənə rəhmət eləsin, qədirini bilmədim. Çəpkən deyə-deyə getdin, ala bilmədim... Nisgilin ürəyimi dağlayır!... * * * Zeynal-bəy Pristavun müavini Zeynal-bəy, sabah ertə dəftərxanaya gələndə, orada ayrı halət gördü; qaradavoylar süpür ha süpür salmışlar; pristav da dəli kibi otaqda oyan bu yana qaçır, qaradavoyların üstünə çığırırdı: – Müftəcə məvacib alıb, il uzunu bircə qəpiklikə də iş görmək istəmirsiniz: elə onu bilirsiniz ki, dəftərxanaya girəndən rüşvət alırsınız. Budur qubernator üç günə kibi gəlir; hamınızı, it kibi qulluqdan qoğacaq. Zeynal-bəy qubernatorun gəlməyini eşidəndə, qorxusundan qılçaları nağara ağacı kibi tərpənməyə başladı. «Pristov qaradavoyları mı qorxudur, yoxsa elə gerçəkdən qubernator gəlir?» – sözlərini başından keçirdisə də, həllinə aciz qaldı. – Nikalay Semyonoviç, doğrudan qubernator gəlir? Zeynal-bəy yüngül bir təbəssüm və cəsarətsiz bir səslə sual etdikdə pristav acıqlı: – Necə yə’ni «doğrudan»? Bəs siz ilə mənim zarafatım var?... Özü də cəmi mə’murları qulluqdan qoğacaq!... Pristav sözünü kəsdi və qaradavoyların birinin böyrünə bir durtma salıb çığırırdı: – Əşşək, hələ qulaq asır, tez olun barı, dəftərxananı süpürüb təmizliyin, gərək işimiz nə təhər olur! Qaradavoylar süpürgələri götürüb, cəld süpürməyə girişdilər. Bə’zisi kəhnə dəftərləri töküb çırpırdı; kimi mürəkkəb qablarındakı milçək ölülərini atıb, yerinə mürəkkəb tökürdü. Tozdan göz gözü görmürdü. – Zeynal-bəy, durmaqdan fayda yoxdur! Barı, get bazarı və küçələri süpürt. Bu sözlər elə bil Zeynal-bəyi dərin bir yuxudan ayıltdı; rəngi qaçmış üzünü fövrən pristova çöndərib təəccüblü: – Bə deyirsiniz qubernator üç günə kibi gəlir, bir az vaxtda bazar küçəni təmizlətmək olarmı? – Orada yüz araba zibil var. «Qubernator» sözü yenə Zeynal-bəyi qorxuya saldı, və şiddətli bir titrək bütün vücuduna yayıldı. Pristav bir də: – De nə edək? Barı, dəftərxanaya gələn küçəni süpürt ki, qubernator görüb acığı tutmasın. Zeynal-bəy pristavun sözünü yarımçıq qoyub, ağır fikir və xəyal içində dəftərxanadan çıxdı. Dəftərxanaya gələn küçənin uçub, dağılmış sərbəndi əvvəl onun gözünə sataşdı. Bunun sağ tərəfini tutan şəhər bağı idi; bundan da o tərəfə bir neçə hisli ev nəzəri cəlb edirdi. Zeynal-bəy dərin bir sükutda bağın sökük cağlarının dibi ilə salıb yavaş-yavaş getməyə başladı, və bir az getməmişdi ki, bir qaradavoy yatmış gördü. Qaradavoy qız günəşinin isticə şuai altında laqeydanə xorulduyurdu. Və hər xorulladıqca da belindəki sınıq qından çıxmış xəncərin paslı ucu, rəngi soluq çuxanın altından mürur ilə enib qalxırdı. Zeynal-bəy acığından bığını gəmirə-gəmirə yetirib, qaradavoyu təpiklədi: – Köpək uşağını qoyasan elə yata. Gecələr şəhər bağının cağını çəkib, yandıranda heç fikir eləmirdilər ki, dünyada qubernator da var! Qaradavoy yuxudan dik atılıb, gözlərini Zeynal-bəyə tikdi və əlini gicgahındakı güdək və hənəli birçəyi üstə qoyub, tə’zim etdi: – Başına dönüm, bəy, nə qulluğun var? – Nə olacaq, canınıza dərd var! Bu bağın cağını niyə söküb, yandırmısınız? – Vallah, bəy, gecələr çox soyuq olur, – «Soyuq olur»; soyuq gözünüzə girsin!... Tez ol, yeri ürədnik Qulunu tap, deyinən qubernator gəlir; küçələri süpürtsün. Qaradavoy börkünü başına basıb, qordası qılçına dolaşa-dolaşa yüyürüb getdi; Zeynal-bəy də bazarniyin çığırmasını eşidib, rasta bazara döndü. Bazarnik Alı-bəy hammalları yoğun əsası ilə şapbarlıyırdı. Zeynal-bəy yetirdi: – Yenə nədir, ay Alı dadaş? – Ədə, bu köpək uşağı hammalları görmürsən bazarı süpürməyə də pul istiyirlər. Köpək uşağının sən əl, hamısını yataba qoşub, İrana qaytarıb, atasına od vurmalıdır!... Zeynal-bəy əlini onun savatlı toqqasına salıb, ehmal səs ilə dedi: – Alı dadaş, hələ də görüm bu qubernatorun gəlməyinə nə deyirsən? – Nə deyəcəyəm, Zeynal, evimiz yıxılıb! Kaş bu səfər gəlməyi yalan ola, adam işləri düzəldə... ədə, sən əl, necə ildir qulluq eliyirəm, elə bil bu gün gözüm açılıb, bu köpək uşağı baqqallar tabaqları irəli düzə düzə az qalıblar meydanı tutsunlar; özlərinin də satdıqları tamam kəhnə şey: meyvə, göyərti, yağ və yavanlıq... – Alı dadaş, onlar dursun kənarda, bəs biz qovulsaq nə qayıracağıq? Hamı «özünü tutub» bizdən savayı. – Hə, balam, odur ürədnik Qulu qulluğa girəndən bəri böyük imarət tikdirib; bankda da, deyirlər on min manat pulu var. Köpək oğlunun əvvəl heç zadı yox idi. – Pristavun da kefi kökdür, o da özünü qaçaqçılardan yaxşı tutub. – Ədə ağıllı adam elə olar da! Deyir rüşvət alma; elə ki aldın beş manat, on manat ya bir kəllə qənd yıxılma. Alırsan yüz al, min al! O dur ki hacı Qasım hər bazardan şəhər yerini qəsb eliyib, xəlvət dükan tikdirəndə, pristova paketdə iki yüzlük gedir. Ay, Zeynal, hacı Qasım azından ildə xəlvət beş dükan tikdirirmi? – Bəs nədir, a kişi! – Di min manat pristovun nəyinə dəyməz! Zeynal-bəy burada dərin bir «ah» çəkib, dedi: – A kişi elə aralıqda qalan biz fəqir olduq! – Zeynal, yenə sənin də işin yaxşıdır; pristavun səbəbinə axır sənə də az çatmır. – A kişi haradan, yüzlüklər pristova gedəndə, mənə də bir kəllə qənd gəlirdi; müsəlmanı tanımırsan: öz müsəlmanına xeyir verməz! Alı-bəy əsasını sol əlinə alıb, sağ əlini Zeynal-bəyin çiyninə qoyub tə’kid ilə: – Sən yenə qənd alırdın, mən heç onu da ala bilmirəm. Hərdən bir qəssab dükanının dalında azarlı qoyun kəsiləndə «başını tuturam». Onda evə ət göndərirlər; tutmuyan da o da heç gəlmir. Köpək uşağı azarlı qoyunu da elə kəsirlər ki heç ayda bir də başını tuta bilmirsən!!!.. – Xülasə, Alı dadaş, bunlar qurtarandan sonra bircə əlacımız var: gərək qubernatorun gözünə görükmiyək. Belə olsa bir təhər ötüşərik... Mən ki belə eləyəcəyəm; nə görsün ki, nə də qulluqdan qoğsun! Alı-bəy cavabında gərnəşib dedi: – Hələ bilmirəm heç mən nə qayıracağam. Sabahdan köpək uşağı hammallar ilə deyişməkdən yorulub ölürəm. Saqqala da çoxdan hənə qoymamışam; gedirəm hamamda hənə bağlıyıb yatam. Görüm sonra nə olacaq. * * * Zeynal-bəy bir neçə saat bazarı dolandıqdan sonra ürədnik Quluya rast gəldi. Ürədnik Qulu uca boy, nazik qara bəniz bir adam idi; həftənin üç gününü qulluq edəndə, dördünü təğyir libas edib, eyşi-işrətdə keçirərdi. Zeynal-bəy Qulunu görcək, sərzənişli: – Ay Qulu, balam, belə olmaz; hardasan? Bəs bu qırılmış qaradavoylar necə olub ki, biri tapılmır işə göndərim? Ürədnik Qulu süst üzünü bir az yaxşıladıb, qızarmış kəsalətli gözlərini Zeynal-bəyə döndərdi: – Qaradavoyların beşi pristovun evində qulluq edir: su daşıyan, pişmiş pişirən, bazara gedən... üç dördü də dünən ürədnik Həsən gildə idi. Olsun ki imdi yatıblar. – Səndəmi orada idin? – A kişi qoyurlar ki, güc ilə tutub aparırlar ki, gedək qumar oynuyaq. Vallah üç dörd gündür ki yuxusuzam; başım lap çatlıyır! Zeynal-bəy üzünü Quludan döndərib, kədər ilə: – Pəh! Əlinizdən gələn işi törədib, heç bir demirsiniz ki dünyada qubernat da var. Yığılırsınız gecədə ürədnik Həsənin evinə qumarı vurursunuz; uduzanda da durub, düşürsünüz qapı qonşunun evinin canına. Xalqın qab-qacağını oğurluyursunuz; çal-çəpərini söküb, yandırırsınız; bilməzsən nəyliyirsiniz. İmdi nə deyək qubernata? Deyək ürədnik Həsən evində qumarxana açıb? Zeynal-bəy hirsindən köpüklənmiş ağzını silib, Quludan ayrılıb getdi. Və neçə addımlıq məsafədə bir də dayanıb çığırdı: – Kasıb-kusublar gündə şikayətə gəlirlər ki, qaradavoylar qalıq pulunuz var deyib, qablarımızı, paltar və palasımızı çəkib aparırlar; pişmiş bişirməyə, üstə oturub, durmağa da bir şey tapmırıq. Köpək uşağı! Qalıq pulu bir dəfə olar, iki dəfə olar; daha gündə qalıq pulu yığılmaz! Belə şeyin başı bir gün açılar adamın anasını ağladarlar... Zeynal-bəy qaradavoyların qarasına söyləndikcə odlanıb növbənöv fəhşlər verməyə başladı, və nə dərəcə hirslənmiş idisə, türkün saysız hesabsız söyüşlərilə qənaət etmiyib rusca da «isvoluçlar, duraklar, negodyaylar» deyə fəhş verib salıb getdi. * * * Qubernator şəhərə varid olmuşdu. Polis mə’murları şəhərin zahir görnüşünü bir təhər qaydaya salmağa var qüvvələrini sərf etmişdilər və imdi də şəhərin hal və ovzaini qubernatora rövnəqli surətdə göstərməyi hər kəs özünə müqəddəs bir vəzifə bilirdi. Onun üçün də qaradavoydan tutmuş Qala bəyinədək rəsmi libaslar ilə bəzənib, müəyyən mövqe’lərini məşğul etmişdilər. Bir xilaf qanun iş, şəhər asayişinə zidd hadisə və məxluqun təəyyüzünə müzürr hərəkətlər onların nəzərindən əblə ötüşmürdü. Xülasə, ədalət hökmranlığında qurtlar quzu ilə otlayıb, ümumi xoşbəxtlik, ümumi kamyablıq bərpa idi. Əlbəttə bu xoşbəxtliyin günəşi polis mə’murlarından ötri doğmamışdı; bunlar məramına nail olmamışdılar: bunların təntənəli zahirləri altında pis bir hal, keçmişdəki dəbdəbəli günlərin arzısı, eyşi-işrət mənbəin yas və məlalə dönməsi gizlənib, ürəklərini parçalıyırdı. Qubernatorun kəhnə mə’murları əzl etmək qəsdilə şəhərə gəlməsi hər kəsə gün kibi aşkar olmuşdu. Bircə Zeynal-bəy toxtaq durub, əvvəlki layihəsində sabit idi: – Mən qubernatorun gözünə görükmərəm; harada görərəm qaçıb gizlənərəm. Daha məni görmiyə-görmiyə necə qulluqdan qova bilər. Yəqin, heç yadına düşməyəcəyəm! Bu sözləri Zeynal fikrindən keçirib, həmişə təsəlli tapırdı və sözündə sabit duran kibi fe’lini də ona mütabiq edirdi. Qubernator divanxanalara səfər tutduqda, polis mə’murları təmkin-viqar ilə onun dalınca düşüb, gedirdilər, və onun sualına fövrən və xoş ləhn ilə cavab vermək və ya hər əmrinə tabe’ olub, can və baş ilə əmələ gətirmək; hətta simalarından da müxlisanə təbəssümlər oynatmaq ilə qubernatorun hüsni-təvəccöhünü qazanmaq istiyirdilər. Zeynal-bəy bu hərəkətlərdən uzaq idi. Həmişə sakit və samit lap dal tərəfdən durub varlığını belə büruzə vermək istəmirdi. Yerişində ehmal, tərpənişində ehmal; nəfəs almağa da qənaət edirdi. Hərdən qubernator dönüb, Qala bəyindən və ya qeyri polis mə’murlarından bir şey sual etdikdə, Zeynal-bəy onun zəhimli nəzərinə qarşı gəlməmək fikrilə başını yavaşca əyib, pristavun arxasında gizliyirdi. Belə də olurdu ki dilənçi və ya hammallara bir əmr vermək bahanası ilə mə’murlardan aralanıb, ayaq saxlıyırdı, və sonra yüz addımlıq bir məsafədən qubernatoru tə’qib etməyə başlardı. Kim bilir, qubernatorun hər səsi çıxdıqca Zeynal-bəyin ürəyinə nə qorxular çəkirdi, bədəninə necə titrəmə düşürdü? Biçara cürbəcür əzablara giriftar olub, sifətində dəqiqədə min rəng müşahidə olunurdu. Bircə uzaqdan qubernatoru tə’qib etmək bu əzabı yüngülləşdirirdi. Elə bil, Zeynal-bəyin ürəyini bir ağır sıxıntıdan kənar edirdi; asudə nəfəs alıb, qol və qılçalarını titrəkdən xilas edirdi. Bir gün sabah ertə Zeynal-bəy dəftərxanaya daxil olduqda, qonşu otaqdan qubernatorun qəzəbli səsini eşitdi. Səs əvvəl onun qulaqlarında əcib bir hal ilə cingildiyib, cəmi bədəninə sirayət etdi; pis bir tə’sir vücuda gəldi: Zeynal-bəy bihiss durub, ağzı açıq qaldı: qabağa getməyə cürət etmirdi, geri qayıtmağa da titrəyən qılçalarında taqət yox idi. Qubernatorun səsi getdikcə yavıqlaşıb və onun qaranlıq koridordan qapıya qarşı gəlməyi aşkar olurdu. Zeynal-bəy bunu hiss etdikdə çar-naçar sıçrayıb, qapının dalında gizləndi və bunu bir elə qüvveyi-naqahan ilə əmələ gətirdi ki, küncə söykəli iri süpürgə döşəmənin üstə düşüb, qapıya tərəf gələn qubernatoru təşvişə saldı. Qubernator əvvəl bir az duruxub, sonra əlindəki qamçı ilə qapının dalını qurtaladıqda Zeynal-bəy ortalığa sıçradı, və arıq əlini gicgahına qoyub, tə’zim etdi. Qubernator təəccüblü baxıb, açıqlandı və zəhimli səsilə çığırdı: – Von!!!... Neçə dəqiqə idi ki, qubernator arxasındakı polis mə’murları ilə dəftərxanadan uzaqlaşmışdı. Lakin Zeynal-bəy əli gicgahında əvvəlki yerində sabit qalıb, dili tutulmuş söylüyürdü. Ba-ba-ba... Balll... bal... balalarım... var... ac, ac qalarlar!... * * * Ağ saqqal Gülsüm qarı yuxudan gülə-gülə ayılıb, yatacağının üstə oturdu. Günəş çıxıb, pəncərədən otağa düşmüşdü. Gülsüm qarı günəşə baxıb, öz özünə dedi: Günü çıxardan allaha qurban olum. O allah mənim allahımdır; gör yuxumu necə çin edəcək. Elə bu gün Alıpaşa ağanın qızına elçi gedəcəyəm. Qarı bir az fikirə gedib, gülümsündü: – Fərəcimin puldan pulu, boydan boyu, əsnaf olanda nə eyb elər... Fərəcə də qurban olum, bəyzadə nişanlısına da. Qarı çoxdan oğlunu evləndirmək fikrində idi, amma bilmirdi kimi alsın. Əsnaf qızı ilə arası yox idi, bəy qızı da almağa cəsarət eləmirdi. Çünki bəylər qızlarını əsnafa verməzdilər; kasıb da olsa idi özləri kibi «nəcib» və əsil-kök bəylərə verərdilər. Biçara Gülsüm qarıda bu əsil-kök harada idi: Əri sövdəgər hacı, oğlu da tacir; sabah dəftər qoltuqlarında bazara gedib, axşam qayıdardılar. Daha bunlarda bəylərə layıq şücaət, təmkin və viqar tapılmazdı. Barı, bir qırğı isə də hərdən qollarına alıb, gəzdirməzdilər ki, bəyə oxşasınlar. Bu «kəsafət mə’də» ilə də Gülsüm qarı atıla-atıla gedir ki, oğluma gərək bəy qızı alam! Yenə bu yuxu əhvalatı olmasa idi, qarı bəlkə fikrindən daşına idi; Bu yuxu da belə aşkar idi ki, xeyir işdən boyun qaçırmaq olmazdı. Gülsüm qarı yuxuda görmüşdü ki, samanlıqda at arpa çuvalını iyliyib, şıllağa qalxdı və ayağı mehtərin aftabasına dəyib, töküldü. Qarı qorxusundan sıçrayıb, yuxudan ayıldı; və gördükləri yuxu olduğunu duyduqda, gülə-gülə yormağa başladı: – «Atcıgaz» muraddır. Bunca bilirəm – dedi: «aftaba» da ki, paklıqdır. «Su da» aydınlıqdır. O ki qaldı «şıllaq»?... Qarı bir az fikirə getdi. Başladı qoltuğunun altını qazımağa. Ondan burnunu qurtaladı və sonra birdən qəhqəhə çəkib, gülməyə başladı. «Şıllaq» nə olacaq ki, – dedi: o da toydur, şadyanalıqdır... * * * Alıpaşa ağa pəncərədə oturub, xanım ilə qəlyan çəkməyə məşğul idi. Qulluqçu Gülsüm qarının gəlməyini xəbər verdi. Xanım zəhimli üzünü qulluqçuya döndərib, lap yoğun kişi səsi ilə dedi: – Çağır gəlsin içəri. Gülsüm qarı daxil olub, oturdu. Xanım yavaş səslə: – Xeyirdirmi, a Gülsüm qarı? – Xeyir olmamış nə var, xanım sənə canım qurban, gəldim görüm bəylər nə təhər dolanırlar; biz də bəy olmaq istiyirik. Qarı sözlərini qurtarmamış, qəhqəhə çəkib, güldü. Xanım da gülümsündü. Alıpaşa ağanın da üzünün qırışları bir balaca açıldı. Bir az sükut bərpa oldu. Gülsüm qarı gözlərini otağa gəzdirib, təbəssümanə: – Bizim Fərəc də sizinki kibi otaqları rənglədib, kişi öhdəsindən gələ bilmir; neçə min manat evə xərc çəkib. Qarının sözlərinə bəy və xanım əsla e’tina etmədilər. Bir az da sakitlik düşdü. Gülsüm qarı cürətli: – Xanım, başına dönüm, bax puldan çox pulumuz, maldan çox malımız; yaxşı evimiz... Fərəc də başı aşağı bir uşaqdır, elə öz uşağınızdır. Vallah sizə də layıqdır: gözəl göycəy... yəni qızınızın biri də bizə düşməz? Gülsüm qarı sözü qurtarmamış, yenə gülməyə başladı. Bu səfər xanım qarının cavabında üzünü turşudub, ərinin üzünə baxdı. Əri də siması şiddətli bir halda arvadına baxıb, sonra Gülsüm qarını başdan ayağa acı bir nəzərdən keçirtdi. Alıpaşa ağa hirsindən istədi qəlyanı götürüb, qarının başına çırpsın; çünki adamdan xatirə görünməmişdi ki bəy qızı əsnafa verilsin. Bir də xan lə’nət şeytana deyib, sükuta getdi. Xanım istədi durub, qarını saçlasın, sonra bir təhər sakit olub, öz özünə dedi: «Məsəldir ki, «qız ağacı-qoz ağacı; hər yetən bir daş atar». Amma hər daş atanın da bir cavabı var ki, verərlər. Əsnaf arvadı bəy qızına elçi gələndə deyərlər: «Yolun altı ilə gəlmişən altı ilə qayıt, üstü ilə gəlmişən üstü ilə; rə’yətsən tayını tap...» Alıpaşa ağa özünü toxtadıb, ehmal bir səs ilə qarıya dedi: – Bacı, qızı sənin oğluna verməyə mənim heç bir sözüm yoxdur. Ancaq bizim də böyüyümüz var, ağ saqqal var, deyərik, gərək o nə məsləhət görür. Alıpaşa ağa bu sözləri dedikcə, səsində acı bir məğlubiyyət və kudurətli bir sızıltı eşidilirdi. Sadə lovh qarı isə, ağanın əhvalını anlamıyıb, sözlərindən bir dərəcə şad olmuşdu ki öz özünə gülümsünürdü. * * * Gülsüm qarı pilləkəndən enib, gedə-gedə belə xəyal edirdi: «yuxum çin oldu: qızı lap alıb, qurtarmışam... ağ saqqal da nə deyəcək ki, o da razı olacaq...» Qarı dadlı-dadlı xəyallar edə-edə həyətə enmişdi, bir də pilləkənin altından iri göydəli bir it sıçrayıb, qarını basmarladı. Qarı qışqırmağa başladı. It onun paltarlarını didik-didik edib, yerə tökdü. Biçara arvad nə qədər səs-küy saldısa, haraya bir kəs gəlmədi. Axırda naəlac qalıb, bir təhər itdən xilas olub, özünü çörək təndirinə soxdu və dəmir saçı başına çəkdi. It yetirib, arvadın əllərinin dərisini tamam dişləri ilə soyub, tökdü. Alıpaşa ağa balkona çıxıb çığırdı: – Ay uşaq iti bağlıyın! It bağlandı. Gülsüm qarını qanına bələşmiş təndirdən çıxardılar. Ağa rişxəndanə bir təbəssüm ilə üzünü qarıya döndərib dedi: – Bacı, qızı verməyə görünür ki, «ağ saqqal» razı deyil imiş. * * * Qarı güc ilə özünü evinə yetirib, bərk titrətdi və üç gündən sonra.... öldü. Yuxuda at şıllağı görmək, titrədib ölmək mə’nasına imiş!.. * * * Şaqqulunun xeyir işi Payız günü idi. Balaca şəhərin küçələrini duman bürümüşdü. Xırdaca evlər gölgə kibi görünürdülər. Səs, küy yox idi; elə bil şəhər qəmə batmış idi. Bircə uzaqdan əzan səsi gəlirdi. Bir az keçib, qaranlıq düşdü; küçədən gedən adamların da ayağının şappıltısı kəsildi: xalq evlərinə çəkildi. Nalbənd Kərbəlayı Qurban da dükanını bağlıyıb «halva bazar»dan evə gəldi. Küçə qapısını yumuruq ilə döyüb, deyirdi: – Köpək oğlunun yerində elə bil tufan qopub! Və bərk-bərk kürkə bürünürdü. Kərbəlayının arvadı, Nənə xanım səsə qapının dalına gəlib, soruşdu: – Kimsən? Kərbəlayı acıqlı səs ilə cavab verdi: – Hələ kimsən də deyir, axmaq qızı axmaq! Tez ol qapını aç soyuq məni kəsdi!.. Nənə xanım qapını açıb, qayıtdı evə. Kərbəlayı Qurban da içəridə başmaqlarını çıxardıb, sitildiyə, sitildiyə qaçıb, evin ortasındakı ocağın qırağında oturdu və başladı əllərini qaynayan pitinin buğunda qızdırmağa. Soyuq kişini belə vurmuşdu ki heç oğlu Şaqqulunun evdə olmamağını da anlamırdı. Kərbəlayı Qurban əllərini qızdırıb ayaqlarını da ocağın qırağına uzatdı, və pitini iki qılçasının arasına aldı. Görünürdü ki, kərbəlayı bir balaca qızışmışdı; çünki isti vurdukca burnunun suyu dayanmırdı, kişini təngə gətirirdi. Axırda başını əyib, ocağın qırağına burnunu belə bərk sildi ki kül duman kibi qalxıb, Nənə xanımın başına töküldü. – A kişi, dəli olmamısan, nə qayırırsan? – Eh! axmaq qızı axmaq! Məyər çöldən xəbərin yoxdur; köpək oğlunun yerində elə bil tufan qopub! Bir azdan sonra kərbəlayı dəstəmazdan ötrü su istədi. Nənə xanım soyuğa baxmayıb, getdi həyətə quyudan su çəkməyə. Kərbəlayı Qurban bir az bikar qalıb, sonra başladı köynəyinin qoltuqlarındakı və ətəklərindəki cücülərdən daşıyıb, ocağın qırağında qırmağa. Biçara heyvanlar ocağın qırağında pərakəndə olub, hər tərəfə qaçışırdılarsa da, yenə kərbəlayının dırnağına rast gəlib, zəif canlarını ona qurban edirdilər. Nənə xanım suyu gətirib, aftabada küncə qoydu və palasları geri qatladı. Kərbəlayı durub küncdə dəstəmaz aldı, və cəld namaz qılıb, arvada tapşırdı bozbaşı çəksin. Arvad dedi: – A kişi, bircə səbr elə qoy oğlun da gəlsin, bir yerdə yeyək, cümə axşamıdır elə ölülərimizin də ruhu şad gedər. Nənə xanımın sözü kişinin ağlına batdı; sakit gəldi ocağın qırağında oturub, fikrə getdi və bir iki dəqiqədə başını tərpədib, üzünü arvada çöyürüb, başladı: – Belə olmaz, gecənin yarısına kibi gəzməzlər, nəyə demirsən «oğul, vaxtında evə gəl»? – Nəyə gəlsin, a kişi? Evdə nə var? Qoy cahıldır gəzsin! Evə gətirib, ev toyğu qayırmıyacaqsan ki? – Qandı da, qandı da! Axmaq qızı axmaq! Mən sənə demirəm ki gətir ev toyğu qayır. Deyirəm ki gündüz bikar-bikar dükanlar qabağında gəzdiyi bəsdir: gündüz qumarxanalarda küllənib, evin şeylərini aparıb uduzduğu kifayət elər. Barı, gecə olanda xarabaya tez qayıtsın... – Uduzmağının sənə dəxli yoxdur! Sənin şeyini aparmır ki; öz atam evindən gətirdiyim şeylərdir. Özüm verirəm ki aparıb, nə eliyir eləsin, təki qəm yeyib, ürəyinə xal salmasın. Bircə ondan savayı, kimim var: elə əkib, biçdiyim odur, tayna. Bu da məktəbə qoymaq oldu ki, başını böyüdəsən.... – Heç bilirsən, Nənə xanım, mənim başıma nə gətirdin? İstəmişəm məktəbə qoyam qaradan başı çıxsın-demisən: vay bircədir oxuyar ürəyi qısılar, ölər; məktəbdən çıxarmışam. İstəmişəm sənətə qoyum ki, avara qalmasın-demisən ki o neylir sənəti, cavan uşaqdı, qoy böyüsün. İndi də belə, Nənə xanım? İndi də belə?.. qoyarsan ki murtəd qızı, murtəd, oğlum mənim sözümə baxsın; onu eləmisən mənə düşman... – Yaxşı eləmişəm! Bir də yaxşı eləmişəm; əlimin də içindən gəlib. Ağzını təmiz saxla! Kərbəlayı Qurban durub, «köpək qızının cavabına bax» deyə-deyə Nənə xanımın başına bir neçə yumuruq vurdu və istədi belinə də bir iki təpik salsın.... ayağı pitiyə ilişib bozbaşı ocağa tökdü. Bir dəqiqədə kül və tüstü evi bürüdü.... * * * Sabah kərbəlayı Qurban tezdən durub, namaz da qılmamış istədi bazara getsin, arvad onu tutub dedi: – A kişi, evdə çay, qənd yoxdur. Pul ver aldırım. Kərbəlayı arvadı geri itəliyib, söyə-söyə evdən çıxdı. Nənə xanım bir az fikirə gedib, pəncərənin qabağına yeridi – gün çıxıb, ağacların başına şəfəq salmışdı; hava təmiz və çox soyuq idi. Bir də geri qayıtdı, əsniyə-əsniyə dalına bir çirkli və cırıq yorğan salıb, oturdu. Ocağın halına baxdıqca gecəki işlər Nənə xanımın yadına düşürdü və öz özünə deyirdi: – Şaqqulunun gəzməyinin üstə mənim başıma çox iş gələcək... bir yana da baxanda kişi pis demir: «Gəzən ayağa daş dəyər». Gərək daha yavaş-yavaş onun ipini çəkəm. Özünün də avara gəzdiyi bəsdir; gedim bir tanrı bəndəsinin qızını gətirim, bəlkə küçələrdən daşına. Onun başına cilov keçəndən sonra mən də rahat olaram; daha kişinin kötəyini yemərəm. Həmi də gəlini olmaq da elə bir yaxşı işdir. Dünya da ölüm, itim, dünyasıdır; bəlkə azarladım, bəlkə başıma bir iş gəldi; onda mənə kim qulaq asar. Gəlinim olmasa, damın oltında qalasıyam ki qalasıyam!... Bu halda qapı açılıb, Şaqqulu içəri girdi. Şaqqulu iyirmi üç yaşında bir oğlan idi. Uzun burnu soyuqdan qızarmışdı, və xırda gözləri yorğun baxırdılar. Nənə xanım oğlunu görəndə yerindən atılıb, başladı: – Bıy, ay, balam, haradasan? Nəyə bikefsən, qurban olum? Şaqqulu evi görəndə mat qaldı: bir tərəfdə çirkli mütəkkələr tökülüb, bir tərəfdə palaslar qovzanmışdı, və ocağın ortasında piti yıxılıb, bozbaşın ətləri külə tökülmüşdü. – Yenə yoxsa kişi ilə dava-dalaş eləmisiniz, ay, nənə! Nə üstə oldu de görüm? – Nə üstə olacaq, sənin üstündə! Deyir niyə gecələr gəzir... Şaqqulu acıqlanıb nənəsinin sözünü kəsdi: – Onluq nə var? Gəzirəm özümə. Vallah boğazını quş boğazı kibi üzərəm! Şaqqulu yuxusuz olmağa görə paltarlı yerə uzandı, üstünə bir çirkli yorğan çəkib, gözlərini yumdu və bir də başını qovzuyub, «vallah boğazını quş boğazı kibi üzərəm» deyib, yatdı. * * * Bir neçə vaxt keçdi. Payız qurtardı. Qışda yavaş-yavaş qarı və soyuğu ilə ötüb getdi. Bahar yavıqlaşdı: dağlar, səhralar yuxudan ayılıb, göyərməyə başladı; ağaclar çiçək açdı; hava qızdı. Nənə xanım da evdə oturmurdu: cəhrəsini çıxardıb, həyətdə armıd ağacının dibində qurmuşdu; axşamadək vızıldadırdı. Kərbəlayı Qurban isə getməyəndə həyətdə bir yerdə çay da içirdilər və çay içəndə fikirlərindən çox çox şeylər də keçirdi. Məsələn: arvad deyirdi: – A kişi, heç bir Şaqqulunu evləndirmədin axır. Kişi də ona cavab verirdi: – Doğrudan arvad bir halal süd əmmişini tapsa idin yaxşı olardı. Bir gün yenə söhbət vaxtı Nənə xanım dedi: – Ay kişi, ömür getdi, gün getdi, bircə toy eləmədin. Allaha heç rəva deyil ki mənim taylarım hamama gedən də buxçasını, gəlini gətürsün, canın sürtsün, yuyundursun, çıxanda da başmağını cütləsin; amma mənim gəlinim olmasın! Yox, belə olmaz, gərək Şaqqulunu evləndirək. Bunun cavabında Kərbəlayı Qurban soruşdu: – De görüm sandığında nəyin var? – Ay kişi, atayın goru haqqı, heç zadım yoxdur. Nəyim var ki, ay başı daşlının oğlu. – Mənim özün bilirsən ki heç zadım yoxdur. Bəs nə qayıraq? Bir neçə dəqiqə fikrə gedəndən sonra birdən Nənə xanım əllərini qovzuyub dedi: – Tapmışam! Bir artıq palazımız var onu satak toy eliyək. Kərbəlayı Qurban çubuğu doldurub, almışdı ağzına və hərdən bir hayxırıb, ağacın dibinə tüpürürdü və arvadın sözünə qulaq asmıyıb, deyirdi: – Axı, mən də kişiyəm, qoy bir fikir eliyim. Və sonra şahadət barmağını alnına qoyub, və gözünün altınca arvada baxırdı: – Bilirsən nə var, yoxsa yox? Nənə xanım soruşdu: – Nə var, ay kişi? – Hələ dur, – dedi və neçə vaxtdan sonra: – arvad da olsan yaxşı fikir eləmisən... ya... xşı.... fi.... kir... di. Satak getsin! Mən palazı satım, sən də sabah məşşatəni tap, götür get qız axtarmağa. Bildin? – Neyəcə bilmədim, ay kişi! * * * Sabah ertə idi. Gün təzəcə çıxmışdı. Gözləri şeh ilə dolmuş çiçəklər yavaş-yavaş açılırdılar. Armıd ağacının dibində palas salınıb və üstə çirkdən qaralmış bir samavar qaynayırdı. Kərbəlayı Qurban, Nənə xanım və bir ayrı arvad oturmuşdular. Bu arvad gödə boy, adətdən kanar yoğun bir adam idi. Başı ağ, üzü qırışmış, burnunun qabağı da həmişə burnotu çəkməkdən göy olurdu. Bunun sənəti məşşatəlik idi. Yeri düşəndə noxud ilə fala da baxırdı; çəpçülükdə də mahir idi. Belə camaat arasında məşhur olmuşdu ki, yanına tez-tez azarlı da gətirirdilər. Bunlara məşşatə baxıb, deyirdi: – Bıy nəyi var ki, ürəyində tikə qalıb, bu saat sığaram ətər gedər işinə... Bu arvadın adı Yetər idi. Kərbəlayı Qurban çubuğu doldurub, damağına aldı və Nənə xanımdan bir od istədi; o da samavardan maşa ilə bir od çıxardıb, çubuğun başına basdı və üzünü döndərib, kərbəlayıya dedi: – Ay kişi, niyə dinmirsən? Çubuğu sonra da çəkə bilərsən, bircə dillən! – Sən atayın goru, məndən əl çək! Mən arvad deyiləm ki sizin işinizi biləm. Qaldı Yetərə, yəni o bilmir buraya Şaqqulunun xeyir işindən ötrü gəlib? – Kişidi dayna, cavab verdi! Bu sözləri Nənə xanım deyəndə Yetər ağzını yaşmıyıb, qoca qoyun bağıran kibi güldü. Kərbəlayı Qurban çubuğu ağzından çıxardıb, başladı: – Ay balam, axır bir söz yoxdur deyim... çayınızı için, gedin bəlkə Şaqquluya bir halal süd əmmişini tapasınız. Baxın, göyçəyini alın, üzü yola, fəqir və işlək olsun. Daha bir sözüm yoxdur; allah bu işdən bizə çox xeyir versin! Yetər yaşmanıb dedi: – Amin! Amin! Gün o gün olsun gəlinin sənə qulluq eləsin, başına dönüm, yazıqsan! Nənə xanım çay töküb, bunlara verdi. Bu halda Şaqqulu əlində bir aftaba çıxıb, həyətə getdi. Və sonra üzünü ətəyinə silə-silə gəldi oturdu. Yetər yaşmanıb, yavaşca buna pıçıldadı: – Qadan alım, gör sənə nə qız tapacağam. Şaqqulu bunun üzünə dik baxıb və sonra qızarmış üzünü aşağı saldı. Çaydan sonra Nənə xanım Yetər ilə çarşavı bürünüb, qız axtarmağa getdilər. Bir evə girib, iki evə girib, axırda elçilər getdilər birinə. İçəri gircək gördülər günün qabağında palas salınıb, bir qız yun daramağa məşğuldur. Gendən baxan kibi qız bunlara xoş gəldi və iləri yeriyib, su istəmək bahanası ilə qızı danışdırdılar. Qız cəld üstünü çırpıb, qızara-qızara otağa qaçdı. – Kimsiniz? Niyə gəlmirsiniz? deyə-deyə qızın anası, qonaqların qabağına çıxdı. Nənə xanım Yetər ilə bir balaca otağa girdi. Otaq keçə və palaslar ilə döşənmişdi. Suvaqsız divarda qədim tüfənglər və qılınclar asılmışdı; rəflərdə pas basmış mis qablar üst-üstə yığılmışdı. Otağın küncündə bir dəyirmi masa görünürdü. Bunun üstünün qalın tozu, masanın burada heç bir işə yaramadığını xəbər verirdi. Çirkli pəncərədən az işıq düşməyə görə otaq qaranlıq idi.... Qonaqlar döşəklərin üstə oturdular. Qız bir azdan sonra əlində bir qab su qapıdan girdi. Elçilər qızı təzə paltarda görəndə heyran-heyran bir-birlərinin üzünə baxırdılar. Qırmızı paltar və üzünə tökülən qara zülflər qızın nazik bədəninə daha da gözəllik verirdi... Qızın adı Pəri idi. Bunun gülüş sifəti və hər nə deyiləndə «bəli» deməyi, elçilərə çox xoş gəldi. Yetər əlindən burunotu qabını cəld döşəyin altına qoyub, üzünü qıza döndərdi... – Bıy, atam anam boyuna, buxununa qurban! Pəri qızarmış üzünü aşağı saldı və suyu verib, o biri otağa girdi. Burada iyirmi altı yaşında, iri burunlu bir qız oturub, corab toxuyurdu və hərdən bir əlilə ocaqdan kömür götürüb, qabağındakı samavara salırdı. Bu qız Pərinin böyük bacısı Sənəm idi. O biri otaqda Yetər macal tapıb istədi söhbət açsın. Nənə xanım ilə bir iki dəqiqə pıçıldaşandan sonra ev sahibinə dedi: – Başına dönüm, doğrusu yoldan keçirdik istədik burada bir az su içək, amma... qız bizə xoş gəldiyindən oturub qalmışıq. Bir dəqiqə sakitlik keçdi. Qonaqların üzündən cavab gözləmək məlum olurdusa da, ev sahibi həmişə dinməz baxırdı.. Yetər yenə badrondan burunotunu avıcının içinə töküb və iki barmağı ilə burnuna çəkib, əlini döşəyə sildi və bir iki asqırıb, öskürüb yenə dedi: – Başına dönüm, bircə de görüm adın nədir? – Sən yaxşı adama oxşuyursan. – Məşədi-Fatmadır. – Bu su gətirən qızındırmı? Məşədi Fatma yavaş səs ilə «bəli» deyib, başını aşağı saldı.. Yenə sakitlik düşdü. Bu dəfə Yetər istədi mətləbi daha aşkar eləsin... Ona görə üzünü Fatmaya çöndərib, dedi: – Başına dönüm, Məşədi-Fatma, allahdan gizlin deyil daha səndən niyə gizlin olsun; sənin qızın bizə çox xoş gəlib. Bunun da (əlini Nənə xanıma uzatdı) bir başı aşağı oğlu var; onu sənə nəkrə verir. Dahı, imdi özün bilərsən nə elərsən.... Bu halda Pəri əlində çay içəri girdi və çayı verib, nənəsinin işarəsilə cəld çıxdı.. Nənə xanım dedi: – Məşədi, bizi tanımırsan, biz də səni. Amma inşallah axırda görərsən biz necə adamıq. Nənə xanım söz danışdıqca, Yetər də başını tərpədirdi; deyə-deyə: – Elə yaxşı adamdırlar, allah bəndəsi! Bircə parça da çörəkləri var. Məşədi-Fatma həmişə fikirdə idi. Sifətində hərdən bir şadlıq görünürdü; amma elçilərə dürüst cavab vermirdi. Bunlar sual etdikcə ki, nə deyirsən, qızı verirsənmi; deyirdi: – Sizin xoş sifətizə verməyə mən razıyam, amma gərək uşaqların dədəsi də razıdırmı? Elçilər çayı içib, durdular ayağa getməyə. Və vədə verdilər ki, iki gündən sonra birdə gəlsinlər. Qonaqlar otaqdan çıxanda başmaqların Pəri çiftliyib, yanında durmuşdu. Nənə xanım qızın üzünə həsrət ilə baxıb, birdən gülə-gülə çənəsinə əlin uzatdı: – Bıy, boyuna qurban olum, ay mənim balam!.... * * * Gün orta idi. Müəzzin uca səs ilə əzan verirdi. Kərbəlayı Qurban Nənə xanım ilə süfrənin qanarında üzü qibləyə əyləşmişdilər. Bunlardan o yana Yetər üzünü bürüyüb, oturmuşdu və evin dalında Şaqqulu manqalın üstə kabab bişirirdi. Nənə xanım əzanın səsini eşitcək, bərk səs ilə Şaqqulunu çağırdı: – Şaqqulu! Şaqqulu qurban olum bir tez gəl! Şaqqulu gələn kibi yanında yer göstərib, dedi: – Başına dönüm əzan deyilir; tez ol otur süfrənin başında üzünü də qibləyə çeyür, ömrün qırx gün uzansın! Şaqqulu «A kişi, sən atayın goru qoy görüm» deyib, getdi kabab bişirməyə. Çörək yeyildi. Kərbəlayı Qurban ayaqlarını uzadıb, çubuğu almışdı, damağına və hərdən bir ağzından halqa-halqa tüstü çıxardırdı. Şaqqulu pəncərəyə söykənib, bığını bururdu, Nənə xanım Yetər ilə söhbətə məşğul idi. Birdən kərbəlayı ayaqlarını cəld çəkib, soruşdu: – Bıy, ay Yetər, de deyin görək bu gün nə təhər oldu? Yetər gülümsünüb, başladı: – Kərbəlayı, sənə layiq bir yaxşısını tapmışıq; o sənin gəlinin olsa daha dərdin olmaz. Şaqqulu bu sözləri eşitcək, Yetərin üzünə zənn ilə baxırdı. Elə bil istiyirdi işdən tez xəbərdar olsun. Yetər yaylığına burunotunu silib, yenə nağıl eləməyə məşğul oldu: – Kərbəlayı, bir əyirən, bir toxuyan, bir odun, qurdun parası! Dahı belə şey olmaz! Özü də çox gözəldir: ağ, ağ, qırmızısı da qırmızı; uzun boylu, saçı dabanında, uçuq evin dirəyi bir qızdır... Yetər danışdıqca kərbəlayı deyirdi: – Çox yaxşı, çox yaxşı! De tez olun kəbin kəsdirək! Şaqqulu işdən xəbərdar olub, həyətə getdi. Burada bir ağacın dibində öz özünə deyirdi: – Deyəsən məni doğrudan evləndirirlər. Əgər belədirsə, pis əhval deyil! * * * Gecə oldu. Çıraqlar yanmışdı. Qız evində bərk söhbət var idi. Məşədi-Fatma ərinə və oğlanlarına elçilərin gəlməyindən nağıl eliyirdi. Əri cavab verirdi: – Mən kişini tanıyıram: öz işində kasıbkar bir adamdır. Amma oğlu bir az «dələduz»dur. Onda arvad deyirdi: – A kişi, dələduz olanda nə olar; cahıldır, ağlı başına gələcəkdir. Ver getsin, qızı saxlayıb un çuvalına tay qayırmıyacaksan ki; məsləhətdir ver başından rədd olsun! Kişi Məşədi-Fatmaya cavab verdi: – Hacının qızı, doğrusu ürəyim gəlmir bu sövdəyə girim; elə ha vaxt fikir eliyirəm, heç başıma batmır! – Ay kişi, elə sən əvvəldən ağılsız oldun. Sən yaxşı bilirsən ki böyük qız çirkin olub, evdə qalıb. O elə bədbaxt olub imdi də istiyirsən ki bu da elə bədbaxt olsun!... – Yox, Hacının qızı, bir iş də var: axır böyük qız dura-dura kiçiyi ərə vermək yaxşı deyil. Gərək əvvəl Sənəmi verək, sonra Pərini. – Eyy, ay kişi, heç iş bilən deyilsən vallah! Böyüyü göstərsən axır almazlar. İndi Pərini görüb bəyəniblər. Deyək ki verik. Kəbin kəsilsin, sonra keçəndə Pərinin əvəzinə Sənəmi köçürərik. Kişi bir müddət fikirə gedib, sonra bərk güldü: – Vallah əgər şeytanın da ağlına belə fikir gələsə. Doğrudan gərək belə ola xa-xa-xa-! Sabah elçilər gələndə deyin «başına dönüm veririk; çox yaxşı adamsınız, vallah veririk; sizdən yaxşı daha kimi tapacağıq ki, gedək kəbin kəsdirək»! * * * Gün gündən keçirdi. Toy yavıqlaşırdı. Kəbin kəsilmişdi. Nənə xanım gündə qapını, bacanı silib, süpürüb, təmizliyirdi ki, Şaqqulunun xeyir işi var. Amma Şaqqulu hələ nişanlısını görməmişdi. Yetəri ha vaxt görəndə deyirdi: – Yetər, əgər qızı mənə göstərsən, sənə nə istəsən verərəm! Yetər də deyirdi: – Göstərərəm, amma gərək nə versən qabaqca verəsən! Onda Şaqqulu əlini cibinə salıb, kisəni çıxardırdı və deyirdi: – Vallah, billah, çörək haqqı, nə istiyirsən alım!... Axırda bir gün Şaqqulu Yetərə bir məxmər çəpkən vədə verdi ki, qızı göstərsin. O da razı oldu və dedi: – Sabah ertə gələrsən bulağın üstə, qız suya gələcək. Mən kimin çiyninə əlimi qoysam, bil ki nişanlın odur. Onda dürüst baxarsan. Bu təhər Şaqqulu sabahı gün qızı görüb, aşıqladı və səbirsiz toyu gözlüyürdü. * * * Sərin gecə idi. Ay dağın dalından təzə çıxırdı. Şəhərdən bir səs eşidilmirdi; guya camaat qaranlıqda mürgü döyürdü. Birdən şəhərin bir küçəsindən ucadan zurna səsi gəldi. Sonra ağaclar qızardı: bir məşəl göründü, küçə işıqlandı. Camaat uca səs ilə salavat çöndərib, Kərbəlayı Qurbanın evinə tərəf gedirdi. Gəlini ağ paltara geyindirib, ata mindirmişdilər və başını cığ-cığa ilə bəzəmişdilər. Daldan yengələr və qatırlardakı cehizlər gəlməkdə idi. Zurnanın səsi «allah, allah» səsinə qarışıb, şəhərə yayılırdı. Qatırların qumrovlarının «lum dum; lum dum» cingildisi, evlərə düşürdü. Səsə arvadlar yügürüşürdü, cehizləri saymağa; bə’zi də dama dırmaşırdı. Burada biri o birinə deyirdi: – Ay Püstə bacı, başına dönüm, allah sənin də qızına qismət eləsin yazıqdı; evdə qaldığı daha bəsdir! Oda cavabında: – Amin! Amin! Qadan alım, sənə də qismət olsun! Gəlin gəldi. Bir neçə dəqiqə idi ki otaqda tək qalmışdı; Şaqqulu hələ taxtapuşda gizlənmişdi. Sonra sağdışlar bunu aşağa endirib, saldılar gəlin otağına, və sonra qapını örtüb, başladılar yengələr ilə pəncərədən içəri baxmağa. Şaqqulu qabağında ağ parçaya bürünmüş gəlini görəndə ürəyi bərk-bərk döyündü, bihiss qaldı, və ixtiyarı olmadı ki bir söz desin. Bir neçə dəqiqə özünü toxtadıb, birdən başladı: – Bıy, bura oturmağa gəlmisən? Niyə üzünü açmırsan? Axır... ürək döyünməsi qoymadı ki sözünü qurtarsın. Yenə bir az dayanıb dedi: – Bıy.... Bıy!.. Tez ol, axır qapıda gözlüyürlər... Şaqqulu yenə qızdan cavab eşitmiyib, bir az irəli yeridi. Və bir az da özünü toxtadıb, lap irəli yeridi və əli titrəyə-titrəyə gəlinin üzünü açdı. Şaqqulu ağ parçanı qanara tolluyub, gəlinin üzünü görcək, cəld geri çəkildi, və bir də zənn ilə baxıb çığırdı: – Bu o deyil! O deyil! Sonra qapıya yüyürdü və Yetəri orada görüb, başına bir yumruq iliştirdi: – Ay köpək qızı! Bəs bulaqda göstərdiyin qız necə oldu? Bu deyil! Bu deyil. Deyib qışqırdı. Qapıdakılar Şaqqulunu tutdular və Kərbəlayı Qurban cibindən çubuğu çıxardıb, Şaqqulunun başına vururdu ki niyə səs küy salır. Şaqqulunu tutdurdular, tutulmurdu; cin atına minib, bar-bar bağırırdı. Deyirdi: – Mən istəmirəm; o deyil! Vallah ya onu öldürəcəyəm, ya Yetər köpək qızını! Kərbəlayı Qurban bu sözləri eşitcək hirsli yüyürüb «köpək oğlunun dilinə bax dilinə» deyə-deyə Şaqqulunu birçəylədi. O da əlini rəfə atıb, «köpək oğlu özünsən!» deyib kərbəlayı bir qazan salbası vurdu. Kərbəlayı da ona bir kəfgir qolazladı. Kəfgir də tərs kibi Şaqquludan ötüb, Nənə xanımın burnunu əzdi. Bir dəqiqədə bura bir-birinə qarışdı. Gəlin yengələr ilə çölə qaçdı. İçəridə səs küydən qulaq tutulurdu. Hərdən bir Yetər də səslənirdi: – Ay aman, kişinin başına yağlıqara gətirin, yağlıqara! yağlıqara!... Birdən bərk şaqqıltı gəldi: pəncərə sınıb, töküldü və çıraq da içəri də sındı... elə bil qurbağının gölünə daş atdın: Səs küy bir dəqiqədə kəsildi. Bircə Nənə xanım çığırdı: – Evin yıxılsın qız verən! Üstünə od yağsın qız verən! * * * Yarım saatdan sonra gəlin başına iki qat çarşaf ağlaya-ağlaya atası evinə qayıdırdı və deyirdi: – Allah, mən sənin altında nə qayırmışdım ki başıma bu iş gəldi?... * * * == Studentlər == Bir neçə söz “Studentlər” inqilabdan əvvəl türk (azərbaycanlı – M.A.) tələbələrin həyatını göstərir. Bu həyat çox da zəngin, mündəricəli və yüksək məfkurə izincə qoşan bir həyat deyil. Bu da babalar həyatının müasir bir şəklidir. Babalarımız əsrlər boyu dini mübahisələrlə vaxt keçirmiş, Rüstəmbəylə Əli də bu yolu davam etdirirlər; babalarımız alış-veriş edib, min bir fəsadla zəngin olur, əlsiz-ayaqsızları istismar edirdi. Qulu da eyni tipin müasirləşmişi deyilmi? O zamanın hər bir mütəxəssisi yeni sənət, yeni fənlə təchiz olunmuş birər tacir, xudbin adamlar deyilmi? Babalarımız şəhvət üstündə vicdanlarını boğmağa alışıq idilər; çoxarvadlılıq, qadın hüququnu tanımamazlıq və bundan irəli gələn dəhşətlər adət yerini almışdı. Fərəməz, Qulamrza, Cəfər və başqaları da eyni yolla getmirlərmi? Tələbələrimizin içində inqilab ruhlu, əməkçi kütləni düşünən, ictimai yaraların nərədən doğduğunu anlayanlar da var idi. Lakin bunların bütün fəaliyyəti irtica dövrünün qorxunc məngənəsi arasında əzilirdi. Yığılışmaq yasaq, danışmaq yasaq, hökumətə qarşı baş verə biləcək hər bir hərəkət susdurulur, İnsanlar həbsə və sürgünlərə sürüdülürdü... Səlmanla Əhməd havası xəfiyyə qoxuyan bu mühitdə yaşayır və onun dəhşətini hər an duyurdular... O zaman tələbə həyatı və tələbə mühiti belə idi. Bu gün tələbə həyatı bambaşqadır. Bu başqalığın səbəbi də bəllidir: elmi yalnız azlıq təşkil edən imtiyazlı bir sinfin malı edən çar hökuməti təşkilatı yıxılmışdır; iş başına gələn əməkçi sinfi məktəb və bütün elmi müəssisələrin qapılarını geniş kütləyə açmışdır. Əməkçi balalarının oxuması üçün tələbə yurdları qurulmuş, təqaüd təyin edilmişdir. İndi artıq təhsilini bitirmək üçün min bir sənət dalınca qoşan Bəhramlar yoxdur. Maddi cəhətdən təmin olunan tələbələr eyni zamanda mənəvi varlığı da duyurlar. Hər bir şura tələbəsinin qarşısında yüksək bir əməl var: bunlar mütəxəssis olaraq, ixtisaslarını sosializm quruluşuna həsr edəcəklər. İndiki tələbələrin ruh yüksəkliyini təmin edən bir amil daha var: bunlar, doğrudan da, tarixdə əmsalı olmayan yüksək bir dövrdə yaşayırlar. Gələcək bu dövrü və bu dövrün təməl daşını atanları alqışlayacaq... Bu mülahizələri nəzərdən keçirərək “Studentlər”i oxuyan gənclər tarixə qarışmış bir həyatı təsvir etmiş müəllifə, bir az da olsa, haqq verərlər zənnindəyəm. Y.vəzir Bakı, aprel 1936 * * * Birinci kitab, birinci hissə 1 Bir-iki dəqiqə keçmədən qapı bir az aralandı. – Kimdir? – deyə nazik bir səs eşidildi. Student şübhəli bir nəzər fırladaraq sordu: – Otaq buradamı kirayə verilir? – Burada verilir, – deyə qız o saat qapını açdı. Student balaca bir koridora girdi; qulluqçu qız sol tərəfdəki qapını açıb, otağa baxmağı təklif elədi. Student papağı əlində otağın ortasında duraraq, əvvəlcə qulluqçu qızı diqqətlə nəzərdən keçirdi: orta boylu, qırmızı yanaqlı kəndli balası məlahətdən məhrum deyildi. – Deyin görüm, bu otaq qışda isti olurmu? Qulluqçu bir az qızararaq cavab verdi: – Çox isti olur. Keçən il də burada student olurdu, həmişə evdə bir köynəkdə oturardı. Student divarın dibinə çəkildi, bir də otağa diqqətlə baxmağa başladı. Otaq pis deyildi; student otağına məxsus hər bir şey vardı: yazı masası, kürsü, əlüzyuyan, çarpayı, hətta elektrik işığı da yerində idi. Otaq bəyənilməli idi. Student qulluqçudan qiymət xəbər aldı. Qız bir az duruxdu, “qoy xanımı çağırım”, – deyə otaqdan çıxdı. Otağın rahat və uyğunluğundan, qulluqçunun safdil və gözəlliyindən başqa, student üçün bir ayrı məsələ də var: bu da xanımın xoşsifətliyidir. Bunun üçün bizim student də xanımın gəlməsini həyəcanla gözlədi. Bir də qapı açıldı və içəriyə orta boylu, sarışın, dedikcə zərif bir xanım girdi. Onun gülər üzü studenti çox məmnun etdi. – Bağışlayın, sizə zəhmət verirəm, otağın qiymətini lütfən söylərmisiniz? Bu əsərin 1931, 1935 və 1936-cı illərdəki nəşrləri ilə 1968, 1976-ci illər nəşrləri arasında ciddi fərqlər var. 1968 və 1976-cı il nəşrlərində ideoloji-siyasi mülahizələrə görə “təmizləmə” məqsədilə ixtisarlar aparılmışdır. Bu nəşrdə bütün nəşrlər tutuşdurulmuş, hər cür ideoloji-siyasi “təmizləmə”lərin izləri aradan qaldırılmış və ixtisarlar bərpa edilmişdir (Red.). Xanım altuna bənzər tüklərini üzündən oyan-bu yana dağıdaraq, məhcub bir tərzdə: – Həmişə bu otaq on yeddi manata gedir, – dedi. – Student: – İşıq haqqı və qulluqçu muzdu kimin öhdəsində qalır? Xanım studentin üzünə baxmağa cəsarət etməyərək, qulluqçuya tərəf döndü: – İşığı biz öhdəmizə götürərik, ancaq siz qulluqçunu razı eləyin, – dedi. Student razı oldu, bu səfər daha diqqətlə otağa baxıb soruşdu: – Qonşu otaqda kim olur? Səs-küy olmur ki?.. Xanım gülümsündü: – Arxayın olunuz, səs olmayacaq, ora yemək otağıdır. Bir ərimdir, bir də mən. Ərim də çox vaxt evdə olmur. Student xanımla vidalaşaraq iki gündən sonra daşınacağını bildirdi. 2 Bir neçə gün idi ki, student otağa daşınmışdı. Amma ev sahibləri barəsində hələ lazımi məlumat toplamamışdı. Bircə bildiyi onların çox sakit və mehriban olmaları idi. Bir neçə günün ərzində xanıma bircə dəfə koridorda rast gəlmiş, salam verdikdə xanım başı aşağı cavab verərək dərhal uzaqlaşmışdı. Xanımın ərini hələ görməmişdi. Bir axşam qulluqçu samovar gətirəndə student qəsdən ona bir sual verdi: – De görüm, yavıqda paltaryuyan varmı? Qız ciddi bir səslə: – Budur, bizim küçənin tinində “Varşava paltar yuyanı” var. Orada təmiz yuyurlar, – dedi. Student yeni bir sual olmasa, qulluqçunun gedəcəyini görərək, yenə sordu: – Deməli, lap yaxşı yuyurlar, eləmi? Qulluqçu divarın bir nöqtəsinə baxa-baxa: – Lap yaxşı yumalarını bilmirəm, amma gərək yaxşı yusunlar. Student sualların arasını kəsməmək üçün yenə soruşdu: – Siz də paltarlarınızı oramı verirsiniz? – Yox, biz özümüz yuyuruq. Bizim elə artıq paltarımız olmur. Student mətləbə yetişirdi: – Yaxşı, bəs xanımın uşağı yoxmu? Qulluqçu gülümsündü: – Yox. Student də gülə-gülə: – Bəs görəsən niyə? – Ərə getdiyi bir ildir... Qulluqçu büsbütün utandı və sözünün axırını yavaşca söyləyərək qızarmış bir halda otaqdan çıxdı. Studentin marağı bir az yatdı, ev sahiblərinin təzəcə ər-arvad olduqlarını da bildi. Bu xəbər onun ürəyində lətif bir hiss oyandırmamış olmadı: təzə ailənin gənc üzvlərinə qarşı qəlbində bir hörmət bəsləməyə başladı. Belə ki, yoldaşları, adət üzrə ondan “ev sahibi xanım gözəldirmi?” – deyə iyma ilə soruşduqda ciddi cavab verdi: – Çox da gözəldir! Mənə nə? Özgə arvadı barəsində belə suallara heç bir lüzum yoxdur. 3 Student özünə müvafiq bir ömür sürməkdə idi. Səhər darülfünuna, günorta aşxanaya, axşam da ya dərsləri ilə məşğul olar və ya bir yana gedərdi. Bu axşam student evdə qalaraq, atasına məktub yazmaqla məşğul idi. Məktubu yazdı, qurtardı, zərfi bağladı və sonra durub yatağında uzandı. Yatmaq vaxtı deyildi; bikar uzanmaq da əl verməzdi. Qalxdı, bir az otaqda o baş-bu başa dolandı. Kitablarını qarışdırmağa başladı. Gözünə yeni bir şey çarpmadı: hamısını oxumuş, hələ çoxunu sətir-sətir təhlil etmişdi. Birdən-birə ev sahiblərinin qonaq otağında bir dolab kitab olduğunu xatırladı. Sevincli bir halda qulluqçunu çağırdı, xanımın yanına kitab dalınca göndərdi. Xanım da burada kitab oxumaqla məşğul idi. Qulluqçu içəri girdikdə student qapının arxasında idi; xanım əlindəki kitabı masanın üstünə qoyub, sualverici nəzəri ilə qapıya baxdı. Qulluqçu söylədikcə onun rəngi dəyişməyə başladı. Xanım gülümsünə-gülümsünə: – Bilmirəm necə kitab verim ki, xoşlarına gəlsin, – dedi. Qulluqçu döyükdü. Xanım da cəsarətsiz bir halda duruxdu. Student qapının arasından: – Xırda hekayələr olsa, çox məmnun olaram, – dedi. – Yoxsa işsizlikdən darıxıram. Xanım xoş bir təbəssümlə studenti içəri çağırdı. Görüşdülər. Student həlim və cəsarətsiz səslə: – Bağışlayın, sizə əziyyət verirəm. Bilirsiniz, könlüm heç yana getmək istəmir. Evdə də işsiz oturmaq olmur. Bunun üçün də sizi narahat etməyə məcbur qaldım. Məni məzur görünüz. Xanım məmnun bir halda: – Zərər yoxdur. Zərər yoxdur... Buyurun, əyləşin. Student sandalya çəkib oturdu. Kitab büsbütün yaddan çıxdı. Görünür ki, xanım da evdə tək darıxırmış: bunun üçün iki tərəf də böyük bir həvəslə danışığa girişdi. Ən əvvəl xanım studentin haralı olduğunu soruşdu: – Yəqin, siz qafqazlısınız. – Bəli, qafqazlıyam. – Ürəyimdə bircə arzu var. O da Qafqazı görmək. Qafqaz barəsində o qədər kitab oxumuşam, o qədər qəribə sözlər eşitmişəm ki, adı gələndə ürəyim əsir. Student bütün vücudu ilə sandalyanın arxasına söykəndi, xanımı süzərək gülümsündü. Sanki “Qafqaz gözəldir, mən də o gözəlin yavrularındanam”, – demək istəyirdi. Xanım, görmədiyi ölkənin xəyali gözəlliyinə məftun bir halda sözünə davam edirdi: – Yəqin uca dağları görəndə adamın bütün kədəri yadından çıxır... Xanım qulluqçuya yönəlib gülə-gülə: – Liza, daha bundan sonra evdə yalnız qaldıqda darıxmayacağıq: təzə kirayəçi öz ölkələrindən bizə nağıl edəcək, qəribə-qəribə şeylər eşidəcəyik. İndiyə qədər divarın dibində duran Liza masanın kənarına gəldi. Xanım birdən: – Bağışlayın, sizin adınız nədir? – Mənim adım Rüstəmbəydir. Xanım bir-iki dəfə “Rüstəmbəy” deyə təkrar etdi. Dili dürüst tutmadı. Qızardı və qayət lətif təbəssümlə Lizaya dedi: – Görürsən, Liza, nə çətin addır. Bizimkilər asandır. Məsələn, Sofya Sergeyevna (studentə üzünü çöndərərək), bu mənim adımdır, – dedi. – Sizin üçün yəqin çətin gəlmir. Rüstəmbəy indiyə kimi xanımın sözlərini məcburi bir təbəssümlə qarşılayırdı; indisə ciddi bir sima ilə dedi: – Əlbəttə, bizlərə çətin gəlmir, çünki biz çocuqluğumuzdan rus məktəblərində oxuyuruq... 4 Söhbət qızışdı. Rüstəmbəy Qafqaz barəsində xanıma bir çox şeylər nağıl elədi, şücaət və cəngavərliyindən danışdı, qafqazlıların adət və ayinlərini təsvir edərkən, xanımın nəzərində vətənini yüksəltmək üçün quldurluq və qanlılıq kimi adətlərdən bəhs etmədi. Xanım gözlərini Rüstəmbəydən ayırmadan onu böyük bir həvəslə dinləyir, Qafqazın şəklini xəyalına gətirərək onu füsunkar bir ölkə kimi təsəvvür edirdi. Studentin hər sözü xanımın xəyalındakı lövhəyə yeni boyalar əlavə edirdi. Xanıma hər şeydən artıq qafqazlıların şücaət və qoçaqlığı xoş gəldi. Qısqanc kişilərin qadın yolunda qan tökmələri Sofya xanıma o qədər qəribə gəldi ki, studentə bu xüsusda təkrar-təkrar sual verməyə başladı: – Məsələn, mən qafqazlı olsaydım və sizinlə söhbət elədiyimi ərim görsəydi, məni öldürərdimi? – dedi. Rüstəmbəy gülümsündü və düşünə-düşünə dedi: – Qafqazın elə yerləri var ki, yad kişi ilə söhbət etdiyindən ər arvadını öldürər. Elə yer də var ki, öldürməz; lakin qısqanar, acıqlanar. Xanım heyrət içində Lizanın üzünə baxdı və bir az fikirləşdikdən sonra gözlərini yenə Rüstəmbəyə döndərib ona ciddi bir nəzər atdı. Studentin iri və hirsli gözləri, vəhşi baxışı, qara qəşəng bığları onu qorxutdu; xanım masanın üstündən kitabı götürdü, dirsəyinə dayaq verərək əlini çənəsinə söykədi. Artıq sual verməyə cəsarət etmədi. Rüstəmbəy xanımı əyləndirmək üçün söhbətin davamına çalışırdı: – Sizin şimalda kişilər elə həlimdirlər ki, arvadları və ya tanış qızları özgələri ilə gəzib danışdıqda qanları əsla coşmur. Bizlərdə isə işlər tamam özgə cürdür. Qafqazlının hələ arvadı bir kənara, bir qadın tanışı özgəyə gülər bir üz göstərsə, qısqanclıqdan özünü itirər. Rüstəmbəyin sözləri Sofya xanımın sükutunu pozdu, xanım kitabı masanın üstə atdı: – Qısqanclıq yaxşıdır – yerində; hər şey üstə qısqanclığa meydan verməyin, zənnimcə, mənası yoxdur. – Sizin sözlərinizin doğruluğunu inkar edə bilmərəm; ancaq qısqanclıq qafqazlının qanındadır; nə qədər etsə də, öhdəsindən gələ bilməz. Xanım güldü və zarafatla: – Deməli, siz də qısqancsınız? – Əlbəttə! Əlbəttə! – Yaxşı, tutaq ki, sizin məhbubənizlə bir yad kişi gəzir. Onda nə edərdiniz? – Nə edəcəyimi indidən deyə bilmərəm, ancaq onu bilirəm ki, hər nə olsa da, var qüvvəmlə rəqibimi məhbubəmdən uzaqlaşdırardım. – Necə uzaqlaşdırarsınız? – Boğazından yapışıb, güclə uzaqlaşdırardım! Rüstəmbəy son sözlərini elə bir qeyzlə dedi ki, o saat rəqibi ilə savaşır kimi oldu. Sofya xanım qəhqəhə ilə güldü: – Hələ rəqib olmaya-olmaya siz hirsinizdən alt dodağınızı gəmirirsiniz; olsaydı nə edərdiniz? Lakin bu sırada Rüstəmbəy də artıq gülməyə başladı. Zəng vuruldu. Bir neçə dəqiqə sonra qulluqçu Rüstəmbəyin yanına qonaq gəldiyini xəbər verdi. Yoldaşlar koridorda görüşdülər. Rüstəmbəy şad bir halda əlini uzatdı: – Ya Allah, Əli, – dedi. – Xoş gəlmisən. Əli ortaboy, nazik bığlı, pəjmürdə tüklü bir student idi. İstər söhbətində, istərsə tərpənişində çox ağır idi. Hər bir hərəkətində əsla adi studentlərə bənzəmirdi. Fikir və xəyalı həqiqət aramaq idi. Ruhani alimlərlə görüşər, dinə dair bir çox məsələlər soruşar, zaviyələrə gedər, rahiblərin həyatını öyrənməyə çalışardı. Bir molla, bir dərviş yox idi ki, onlarla mübahisəyə girişməsin. Buna görə də sabit fikrə malik deyildi. Daima axtarış yolunda, tərəddüd içində yaşayırdı. Rüstəmbəy Əlini otağına dəvət etdi. Əli mülayim bir sima ilə: – Bağışla, yoldaş, – dedi, – bəlkə sənə əziyyət verirəm. Əli sözlərini qurtararaq, elə bil oturmağa cəsarət eləmirdi. Rüstəmbəy ona kürsü göstərdi, əyləşməsini təklif etdi. Əli oturdu və əllərini ova-ova təkrar: – Yoldaş, sənə mane olmuram ki? – dedi. Rüstəmbəy gülümsündü və xoşhallıqla cavab verdi: – Yox, qardaş. Məni yad eləməyindən çox məmnunam. Yoxsa qapımı açıb girən yoxdur. Müsəlman studentləri mənim yanıma gəlməyə qorxurlar; çünki onların ciddi söhbətlə araları yoxdur. Zavallılar kitabdan yaman ürkürlər. Tərs kimi mənim kitabxanamda da belə dolaşıq kitablar var ki, ciddən qorxmalıdır. Rüstəmbəy gülümsündü və sonra gözlərini küncdəki kitab qəfəsəsinə döndərdi. Əli ciddi bir halda kitabları nəzərdən keçirdi. – Yoldaş, – dedi, – o iri kitab Tövratmıdır? Rüstəmbəy gulümsündü: – Tövratdır; müsəlman studentlərini qorxudan Tövrat. Əli yavaşca qalxdı, kitabxanaya tərəf yönəldi: – Bağışla, bu “Kitabi-əqdəs”ə baxmaq olarmı? – deyə qəfəsədən nazik bir kitab çıxartdı. Əli kitabı vərəqlədi. Orasına, burasına baxdı və müqəddiməsini oxumağa başladı. Bir müddət sükuta daldılar. Qonşu otaqdan ev xanımının səsi gəlirdi: qulluqçuya sifariş verməkdə idi. Tavanın üstündə kim isə bərk tappıltı salmışdı. Aşağı mərtəbədən piano səsi gəlirdi. Əli kitabdan aralandı. Fikirli gözlərini Rüstəmbəyə döndərərək dedi: – Babiliklə əsla tanış deyiləm. Amma onların tarixini oxumaq lazımdır. Rüstəmbəy müxtəsərcə olaraq babilik və bəhailik barəsində Əliyə məlumat verdi. Iranın məzhəb mənbəyi olmağından bəhs etdi. Cəfəri təriqətlərdən danışdı. Əli Rüstəmbəyin sözlərini diqqətlə dinləyirdi. Arabir sual verir və öz rəyini bildirmək fürsətini də əldən qaçırmırdı. Birdən bəhailiyin artması barəsində soruşdu: – Deyirlər, Amerikada bəhailik getdikcə intişar edir. Rüstəmbəy bu fikirlərin doğruluğuna şərik olmaq istəmədi və acıqlı bir halda: – Zənnimcə, – dedi, – Amerikanın yeni dinə ehtiyacı yoxdur. Amerikanın dini sənaye və ticarətdən ibarətdir. Amerikada xalq o qədər işə məşğuldur ki, başlarını qaşımağa belə macalları yoxdur. Din axtarmaq işsizlik əlamətidir. Din və məzhəb icadı şərqlilərin inhisarındadır. Ömrümüzü o qədər işsizliklə, xəyal və mövhumatla keçiririk ki... Din haqqındakı söhbət Rüstəmbəyin ən sevdiyi məsələlərdən biri idi. Ona görə danışdıqca qızışdı və bu məsələ barəsində geniş məlumatı olduğunu göstərdi. O danışırkən tarixin qanlı səhifələri, həyatın donub, bir nöqtədə qalması... bir lent kimi Əlinin gözü önündən keçdi. Avropanın din düşməni olan ümdə mütəfəkkirlərinin adları təkrar edildi. Axırda Rüstəmbəy xoş bir təbəssümlə dedi: – Avropada dünyaya hədsiz-hesabsız mütəfəkkirlər gəlmiş, orada böyük filosoflar, geniş məlumatlı alimlər olmuş; ancaq Avropa tarixində din icad edənlərə rast gəlmədim. Lüter və Qalvin kimi din islahatçıları olmuş, yeni din uyduran olmamışdır. Amma bizim Şərqdə iki eşşəyin arpasını bölməyə qadir olmayanlar belə peyğəmbərlik iddiasına düşmüşlər. Rüstəmbəy bir qədər sükut etdi. Əli onun nitqinin bəxş etdiyi təsirdən fikrə dalmışdı. Yenə üst mərtəbədən tappıltı gəlirdi. Altdan piano əvəzində çocuq bağırtısı eşidilməyə başladı. Əli Rüstəmbəyin üzünə baxdı, nəzərləri qarşılaşdı. Rüstəmbəy yenə başladı: – Mən bəhailiyi qəbul edənlərə diqqət etdim. Bunların içində bir nəfər də olsun kamil adam yoxdur, hamısı yarımçıqlardır ki, avamlıqdan aralanıb, kamilliyə də çatmayıblar. Zatən gərək belə də olsun; çünki avam dinində möhkəm olar və ayrı dini öz dininə tərcih etməz; arif və kamillərin də dinə ehtiyacı yoxdur. Onlar dinsiz də yaşayışın yolunu tapmışdırlar. Namaz, oruc, ziyarət və qeyri-bunlar lüzumsuz şeylərdir. Ona görə ariflər yeni din axtarmaq deyil, öz dinlərinə belə etina etmirlər. Bunlar dinə qul olmağı alçaqlıq bilirlər. O ki, qaldı yarımçılıqlara – bunlar təzə din axtarmaqda tərəqqipərvərlik iddiası edirlər. Halbuki dinlə elm bir-birinə düşməndir; həmişə vuruşublar, qiyamətədək də vuruşacaqlar. Əli çənəsindəki yumşaq tükləri buraraq qulaq asır, onun fikirlərini təsdiq edərək başını tərpədir və bəzən də üzünün cizgilərində parlayan ifadə ilə ona şərik olmadığını duydururdu. Nəhayət, Rüstəmbəyin sükutundan istifadə edərək sözə başladı: – Yoldaş, – dedi, – din haqqında söylədiklərinin bir çox nöqtələri ilə razılaşıram. Bilirəm ki, din uydurma bir şeydir. Bilirəm ki, dinsiz də yaşamaq olar. Gözəlcə bilirəm ki, heç bir sağlam dimağ din səfsətələrinə inanmaz və inanmamalıdır. Lakin din bir əmri-vaqe olaraq, İnsaniyyətlə bərabər doğmuş və əsrlərdən bəri dolanbac tarix yollarında onu təşyi edir, ona yol göstərir. Bu gün bizim istehza etdiyimiz Konfuçi, Budda, Musa, İsa və Məhəmmədlərin arxasınca ilyonlarca adamlar gedir; həm də fədakar və mütəəssib adamlar. Bu hala nə deyərsən? Məsələ din icad edəndə deyil, məsələ bəşərin din axtarmasındadır. Peyğəmbər olmadan da İnsanın dini vardı. Oda, günəşə, aya, daşa, heyvanlara tapınan azmı olmuş? Əli sözlərini bitirmişdi, lakin gözlərinin düşüncə içində çarpınması onun qane olmamasını göstərirdi. O sanki qaranlıq üfüqdə bəzi parıltılar sezmiş, lakin onun işıq olub-olmamasını kəsdirə bilmirdi. Rüstəmbəy də düşünürdü. Bunun da fikir sahəsində yeni hərəkət başladığı gözlərindən duyulurdu. Əli: – Bəs nə etməli? – deyə məyus bir çöhrə ilə Rüstəmbəyə müraciət etdi. Rüstəmbəy mətin bir səslə: – Həyatın məqsədini anlamalı!.. – dedi. Söhbət gecə yarısına qədər çəkdi. Əli ayağa durdu, üzr istədi və axırda bir neçə kitab alıb getdi. 6 Rüstəmbəy Üçdəyirmanlı Alışbəyin oğlu idi. Bu bəy kənddən daşınıb şəhəri özünə həmişəlik qərargah tutduqdan sonra bəylik və ağalıq əlamətlərini büsbütün itirmişdi. “Bəy” ləfzi çox vaxt onun rişxəndinə səbəb olurdu: “Nə bəybazlıqdır – hər kəsin qarnı toxdur, ondan yaxşı bəy yoxdur”, – deyirdi. Bu neçə ildəki şəhər məişəti arvadı Zeynəb xanımın tərzi-həyatını əsla dəyişməmişdi; xanımlara məxsus təmtəraq köhnə qaydası ilə gedirdi. Haraya getsəydi dalınca qulluqçu qəlyan gətirər, məclislərdə qapıda durar, xanımın başmaqlarını gözlərdi. Hamam səfəri isə daha cəlallı olardı. Görərdin, əvvəlcə xanım ahəstə-ahəstə yola düşdü, dalınca nökər Xanqulu bir qolunda iri boğça, o birisində su satılı, arxadan da qulluqçu Qızyetər çarşabın ucu ağzında, çəp gözlərini bərəldə-bərəldə bir əlində gümüş qəlyan, o birində tənbəki çanağı gedir. Qızyetərin başmağının bir tayının dabanı düşmüş olduğuna görə axsayırdı və hərdən ayağı büdrəyib, çuxura düşdükdə diksinər, duruxardı və bir neçə dəqiqə çuxura əyri-əyri baxdıqdan sonra nə fikir elərdisə, axırda: “Buy, qadan alım”, – deyə yola düşərdi. Hamama yavıqlaşdıqda Qızyetər özünü cəld içəri salar, “Xanım hamama gəlir”, – deyə hamını xəbərdar elərdi. Hamamçı Hürzad əlayağa düşərdi; cansürtən Şərəf haman daş döşəməni yumağa başlardı; hamamçı Tükəzban xanımın arxası üçün həcəmət hazırlardı... Bir dəqiqədə səkiyə süzəni salınardı. Ondan sonra albuxara suyunun tədarükünə düşərdilər ki, xanım hamamdan çıxandan sonra içib sərinlənsin. Bu həngamə bir neçə saat çəkərdi. Biçarə Xanqulu hamamın çöl divarına söykənər, mürgü döyərdi. Hamam səfəri kimi fövqəladə hadisələr tez-tez ittifaq düşməzdi; həftədə bir dəfə olardı. Bəlkə, demirəm, xeyir-şər işi düşsəydi, onda yenə Qızyetərlə Xanqulunu səfərbərlik halına gətirərdilər. Səfərbərlik də bu idi ki, Xanquluya uzunboğaz çəkmə geydirərdilər (adi vaxtlarda, Xanqulu başmaqlı olardı), belinə bir uzun xəncər bağlardılar. O ki qaldı Qızyetərə, bunun da rəsmi libası gümüş düyməli çəpkəndən ibarət idi. Bir də üstü güllü qara çitdən bir dizliyi var idi ki, onu da hər yerə qıyıb geyməzdi. Qalan vaxtlar isə hərəsi öz işinə məşğul olardı. Ağalar nökər və qulluqçuya donluq vermirdilər. Bunlar qarınlarının çörəyinə və əyinlərinin paltarına qulluq edirdilər. Bir də ki, özlərinə məxsus müftə otaqları var idi. Kənddən şəhərə bəhrə az gəldiyinə görə ağaların həyatı yavaş-yavaş sadələşir və əsnaf dolanışığına dönürdü; nökərə qədimdə libas bağışlardılar, indi isə bu qayda dəbdən düşürdü. Libas dursun kənarda, ona çörək verməyə imkan yox idi. Odur ki, Xanqulu neçə il idi ki, özü üçün qazanc yolu tapmışdı. Ağasının həyətində kələm əkər, göyərti becərər, tut çırpar, tutundan sirkə qayırardı. Beləliklə, əyninin libasını və cib xərcliyini təmin elərdi. Asudə vaxtı yenə bəylərin və xanımın qulluğunda olardı. Zeynəb xanım Ağqoyunlu Cahangirbəyin qızı idi. Cavankən “diribaşlığı” və müdrikliyi ilə ata-anasının heyrətinə səbəb olardı. Həmişə hazırcavab, sözü üzə dik söyləyən idi. Cahangirbəy deyirdi: “Arvad, Zeynəbə heç kəs yiyə durmayacaq. Atamın yatdığı yer haqqı, hansı qapıya getsə, geri qaytaracaqlar”. Arvad isə ayrı fikirdə idi; bilirdi ki, qızlarının içində ərə gedib, əvvəl oğul və qız anası olan Zeynəb olacaq. Necə fikir eləmişdi, elə də oldu – on altı yaşında ikən Alışbəyə qoşuldu, qaçdı. Alışbəy onda iyirmi üç, ya iyirmi dörd yaşında qaraqaş-qaragöz bir igid idi. Həmişə at belində, qolunda qızılquş, yanında tulaları – peşəsi ova getmək idi. Bir gün Alışbəyin yolu Ağqoyunludan düşdü. Bağların arasında fışdırıqlaya-fışdırıqlaya getdikdə, gözü bağda gəzən iki qadına sataşdı. Biri, görünür ki, xanım idi, o biri qulluqçu. Xanım ağ, totuq qız idi. Səliqə ilə geyinmişdi. Ortadan ayrılmış saçlarının üzərində qızıl pərəkli araxçın yan qoyulmuşdu; ağ kəlağayı qulağlarına dolanmış qara zülfünü və uzun gərdənini qucaraq aşağı sallanmışdı; çəhrayı arxalıq sinəsində yarımdairə təşkil edərək, qızıl toqqa sarılmış incə belində düymələnmişdi. Tafta köynək köksünün lətif yuvarlaqlarını əks etdirirdi. Ətəyində bir sıra əşrəfi, boynunda qızıllı şəvəsi vardı. Arxalığın geniş qolundan çıxıb zövqlə sallanan köynək qolları çəhrayı boyası ilə ağ biləklərə çox yaraşmış və sanki bir-birinə rəng verib, rəng alırdı... Bağın yabanı çiçəkləri arasında bu da çiçək kimi zəngin və gözəldi. Alışbəyi görüncə qaşlarını qaldırdı, fitnəli gözlərini süzdü və işvəkar bir səslə qulluqçuya dedi: – Ovçuluq gözəl işdir. Qulluqçu üzündən dünyagörmüş və çoxbilmiş adama bənzəyirdi. Çox fikir eləməyərək cavab verdi: – Gözəl işdir, ovçuda hünər olsa. Alışbəy kinayəni anladı və qızın gözəlliyindən, ruhluluğundan valeh oldusa da, özünü itirmədi: – Ovçuda hünər olar, – dedi. – Sonada vəfa olsa. Zeynəb xanım bu cavabdan xoşlanaraq yenə də gözlərini süzdü və gözəl bir təbəssümlə Alışbəyin ürəyini ələ aldı. Alışbəy ova əhəmiyyət vermədi. Bir-iki qırqovul ovladı, çayın kənarında göy ot üstdə uzandı – fikri Ağqoyunluda idi. Qızın tərpənişi, sözləri və təbəssümü zehnində canlanırdı. Ürəyi sızıllamağa başladı. “Ovçuluq gözəl işdir”, – deyə qızın sözlərini təkrar elədi, gözləri doluxdu, durdu və mətanətsiz bir halda ata mindi, öz-özünə: “Ev basmaq, adam öldürmək də lazım gəlsə, qız gərək mənim olsun”, – deyə qərar verdi. Getdikcə Alışbəyin cəsarəti artdı. Bir də Ağqoyunlunun damları gözünə sataşdı. Alışbəyin cürət və cəsarəti yox oldu: bədəni keyidi, qız olan bağı gördükdə ürəyi sürətlə döyünməyə başladı. Bağda heç kəs yox idi. Atın üzərindən boylanıb baxdı. İstədiyini görə bilmədi. Qızın bir neçə saat əvvəl durduğu otluq bir az əzilmiş, çiçəklər yerə yatmışdı... Alışbəyin ürəyindəki fərəh və ümid söndü; o, acı bir tənhalıq duydu. Ona əvvəlcə şən və süslü görünən çiçəklər indi qəmgin və solğun kimi idi. Ayaqları ilə atı tərpətdi: sanki yiyəsinin məyusluğunu duyaraq, at da məyus və könülsüz addımlarla yürüməyə başladı. Alışbəyin gözləri həp bağda idi, uzaqlaşdıqca sanki canı, həvəsi və şövqü də ondan ayrılıb, yar bağında dolaşmada idi. Çəpərin dibi ilə axan arxın həzin səsi kədər saçırdı. Başqa bağlar başlandı. İki yol ayrıcındakı yosma dəyirmanın yanında atı geri döndərdi. Yenə fərəh və ümid canlandı. Yar bağına yaxınlaşdıqda atı yavaşıtdı. Yenə yəhərdən boylanıb baxdı. Kolun dalından qulluqçunun qalxıb yaşmanmasını sevinclə gördü. Alışbəy atı saxladı. Qulluqçu gülümsənə-gülümsənə çəpərə yavıqlaşıb əlini uzatdı. Yavaş səslə: – Ay bəy, – dedi, – ala bunu. Alışbəy döyükdü və əlini uzatdıqda qulluqçu ona bir tərəfi dişlənmiş bir alma verdi. Alışbəy heyrətlə almadakı xırdaca diş yerinə diqqət etdikdə qulluqçu başladı: – Bunu xanım göndərdi, bir də bir sifariş elədi. – Nə sifariş? – Dedi bəyə deyinən ki: Ağ almanı dişlədim, Dişlədim gümüşlədim; Qardaş gəldi – qıymadım, Yar gəldi – bağışladım. Bu dəfə də Zeynəb xanımın kəskin oxu hədəfə isabət etdi. Alışbəyin ürəyi təzədən yaralandı və qan damcıları axıb cəmi bədənini ağzına aldı. Nitqi kəsildi. Dili ağzında qurudu. Axırda: – Sabah səhər ertə burada hazır olsun, gəlib onu aparacağam, – deməyə qadir oldu. Qulluqçu çəpərdən aralandı və uzaqlaşdıqca Alışbəyin ağlı başına gəlməyə başladı. Bir də onu çağırdı: – Mən Üçdəyirmanlı Həsən ağanın oğlu Alışbəyəm. Sonra elə bilər, görəsən kiməm. Qulluqçu güldü: – Başına dönüm, elə Zeynəb xanım da sənin tayın, bərabərindir: Cahangirbəyin qızıdır. Bu bağ-bağat, ilxı, əkin, biçin – hamısı onundur. Alışbəyin Zeynəb xanımdan üç qızı və iki oğlu var idi. Qızının böyüyünü Sarıhəsənli Nəsirbəyə vermişdi. Lakin az çəkmədi öldü və yerinə ikinci qızını verdi. Üçüncü qızı isə Sığırlı Laçınbəydə idi. Deməli, şəhərdə Alışbəyin ailəsi bir o qədər də böyük deyildi: Zeynəb xanım, böyük oğlu Səmədbəy və özü idi. Yay vaxtları Rüstəmbəy də təhsildən qayıdardı və qızlar da övladları ilə yaylamağa gələrdilər. Onda ailə böyüyər, həyatın yektərzliyi pozulardı. Qış fəsli isə Alışbəyin ailəsində bir dəyişiklik olmazdı. Zeynəb xanım həmişə qəlyan damağında, pəncərənin içində arxasını püştiyə söykəyib oturardı. Qızyetər ona şəhərin övza və əhvalatından nağıl elər; Alışbəy də məscid həyətinə gedər, qazının hücrəsinin qabağında oturaraq dini mübahisələrə qulaq verərdi. Səmədbəy isə qulluğunda olardı – şəhər naçalnikinin dəftərxanasında mirzə idi. Yeri gəlmişkən, Səmədbəy barəsində də bir neçə söz: Alışbəy kənddə Səmədbəyin tərbiyəsi üçün bir dayə tutmuşdu. Bu dayə pak ürəkli, saf bir qadındı və bu saflığı ilə də Səmədbəyə düzlük və doğruluğu təlqin eləmişdi. Lakin iradəsiz olduğu üçün balaca Səmədi öz təsirində lazımınca saxlaya bilməmişdi. Səməddə bir inadlıq və istədiyini yerinə yetirmək adəti baş vermişdi. Burada Səmədin ilk övlad olması da bir rol oynamışdı. Nə qədər Səməd ev dairəsində idi, onun inadı, təbii, nəticəsini büruzə vermirdi. Elə ki, böyüdü, evdən uzaqlaşdı, həyatla qarşı-qarşıya gəlməyə başladı, onda tərbiyəsinin fənalığı məhsul verməyə üz qoydu. Məktəbdə uşaqlarla düz yola getməzdi. Hamını öz fikrinə, öz arzusuna tabe etmək istərdi. Bu isə baş tutmayacaq bir iş idi. Müəllimlərlə də rəftarı yaxşı olmurdu: hazırcavablığı ilə onları da zara gətirirdi. Odur ki, oxuya bilmədi, orta məktəbin dördüncü sinfində dərsi tərk etdi. Əvvəllər cavanlarla bir az dağda-bağda gəzdi, dolandı, boş ömür keçirdi. Sonralar təngə gələrək qulluğa girmək istədi. Alışbəy onu pristavın dəftərxanasına qoydu. Bir müddət yazdı. Lakin çox çəkmədən oradan da çıxdı. Bir ildən sonra imtahan verdi, kənd müəllimi oldu. Burada da övc eləyə bilmədi. Müəllimlik işinin zəhmət və əziyyəti Səmədbəyi təngə gətirdi. Şəhərə qayıtdı. Hər nə də olsa bəy uşağı olduğundan bu dəfə naçalnikin dəftərxanasına girməyə nail oldu. Səmədbəyin dost və yoldaşı olmaması onu faydalı bir yola sövq etdi: o, kitaba sarılaraq mütaliəyə başladı. Rüstəmbəy əvvəllər böyük qardaşına əsla bənzəmirdi. Nə qədər uşaq idi, öz xüsusi işləri ilə məşğul idi – məktəbə gedərdi, dərslərini lazımınca hazırlardı. Qalan vaxtı evdə oturardı, küçəni və onun müzür təsirini bilmərrə tanımazdı. Alışbəyin səmimi ibadəti pak əxlaqlı Rüstəmbəyin ürəyində dindar hisslər oyatmamış olmadı. Allah ona ən yavıq, ən sevimli bir hami, bir dost, bəlkə bir qardaş kimi göründü. Ümidlərini ona bağladı, fikrini və xəyalını ona həsr elədi. Atası namaz qıldıqda Rüstəm də onun arxasında namaza durardı, mənasını anlamadığı sözlər əsrarəngizliyi ilə onun ürəyini oxşardı. Səməd həmişə Rüstəmin ibadətinə rişxəndli bir təbəssümlə tamaşa edərdi: – Rüstəm, – deyərdi, – balam, səndən yaxşı molla çıxar. Nahaq yerə də realniyə gedirsən. Yaxşısı budur ətəbata get. Qardaşının sözləri Rüstəmin xətrinə dəyərdi. – Canım, mənim işimə qarışma. Allahımla mənim arama niyə girirsən? – Ay axmaq, Allahınla sənin aranda yer yoxdur ki, girim. Allah bütövdür, dibsiz və kənarsızdır. Ondan ayrı bir şey yoxdur; daha sən niyə özünü Allahdan ayırırsan. Rüstəmbəy Səmədbəyin ciddi sözlərinə qulaq verər, mənasını dərk etməyə qadir olmaz və çox vaxt düşünməyə belə cəsarət eləməzdi. Bununla belə, qardaşının sözləri Rüstəmə təsir bağışlardı. Gecələr yatağında onun sözlərini xatırlayaraq fikrə dalardı. Əvvəllər qorxa-qorxa, sonralar hər bir fikri açıqca təhlil və tənqid etməyə adət elədi. Allah, onun peyğəmbərləri və tarixi-müqəddəsdəki möcüzələr barəsində çox düşündü. Anlamadığı məsələləri Səməddən soruşdu. Səməd də onu başa salmağa çalışdı. Rüstəmi bu məsələlər artıqlığınca həvəsləndirdi. Tez-tez qardaşına müraciət elədi. Mübahisəyə girişdilər. Səməd fikirlərini təlqin etmək üçün ona kitablar verdi. Kitablar Rüstəmin fikir dairəsini genişləndirdi, lakin qəti olaraq onun köhnə əqidəsinə xələl vura bilmədi. Yenə adəti üzrə Rüstəm ibadətinə davam edirdi. Rüstəmbəyin əmisi Bakıda qulluq edirdi. O sonsuz olduğu üçün Rüstəmi Bakıya göndərməsini Alışbəyə yazdı. Rüstəmbəy altıncı sinifdən Bakıda oxumağa davam etdi. Əmisi Baxışbəy və arvadı Nabat xanım onun xətrini çox istərdilər. Rüstəm də onlara öyrənişib, qarşılıqlı hörmət və məhəbbətdə davam edirdi. Bakı həyatı Rüstəmbəyin dəruni aləminə böyük təsir buraxmamış olmadı. Özünəməxsus dərs otağında fikir və xəyalına geniş meydan verməyə müvəffəq oldu. Yavaş-yavaş Səmədin sözlərini zehnində ehya edib təhlilinə çalışdı və onları fikir dairəsində həzm eləməyə cəhd etdi. Bir gün Rüstəm öz-özünə: – Allah doğmayıb və doğulmayıb, – dedi, – deməli, var imiş, var və olacaq. Böyükdür və küllün cəmidir. Ondan ayrı bir şey yoxdur; hamısı onda mövcuddur, hamıya da o nüfuz elər... Allah hər şeyə etidalidəmlə baxır; acıq və intiqam, rəhm və əvəz onda yoxdur. Günah, savab Allah yanında bərabərdir; onun üçün “fərq” mənası mövcud deyil. Bu qərarla Rüstəmbəy uzun-uzadı özü ilə mübahisə elədi və axırda dərin bir əqidə ilə: – Belə olduqda, – dedi, – Allah bizim ibadətimizə möhtac deyil. Onun üçün bizim dua və diləyimizi eşitmək də ağıla müvafiq gəlməyən işlərdəndir; çünki Allah qanunu, təbiət nizamı sabit və sarsılmazdır... Belə-belə fikirlər Rüstəmbəyi artıqlığınca məşğul edirdi. Həllinə aciz olduğu məsələlərdə məlumatlı adamlara və kitabxanalara müraciət edərdi. Onu çox həvəsləndirən məsələlərdən biri də möcüzə idi. Qardaşı ona demişdi ki, möcüzə ola bilməz, ona inanmaq, sağlam ağıllı adamların işi deyil. Möcüzə adamları aldatmaq üçün icad olunmuşdur. Rüstəmbəy bu sözləri fikrinə gətirdi. Təkrar-təkrar öz-özünə söyləndi, şərh elədi: – Möcüzə, – dedi, – yəni imtiyaz. Imtiyaz, yəni təbiət müvazinəsini pozmaq. Təbiət müvazinəsi pozulduqda əbədi qanunun sabitliyi sarsılır. Bu da ola bilməz; çünki əbədi qanunun sabitliyi Allahın ədalətinə dəlildir. Əbədi qanun qeyri-sabit olduqda Allahın ədaləti şübhə altına düşür. Bu məsələni Rüstəmbəy həll olunmuş ədd edərək o birisinə keçdi. – Həzrət İsanın göyə çəkilməsinə, – dedi, – necə inanmaq olar? Bu sözləri huşsuz bir halda deyərək Rüstəmbəy yazı masasına yavıqlaşdı, oradan hirslə bir mədən daşı götürdü və yuxarı qaldırıb, əlindən saldı. Daş sürətlə aşağı endi və tappıltı ilə döşəməyə düşdü. – Daş aşağı düşdü.- Rüstəmbəy dərin bir əqidə ilə dedi, – çünki əbədi qanun belə qayda qoymuşdur. Daş göyə qalxsaydı, bu, imtiyaz olardı. Təbiət imtiyaz tanımaz, daş da adam kimi durduğu yerdən özü özbaşına göyə qalxmaz: hər kəs əksinə etiqad eləsə, imtiyaza iman etmiş olur və bununla da Allahın ədalətinə inanmır... Realni məktəbin son sinfində Rüstəmbəyi həvəsləndirən məsələlərin hamısı həll olunmuşdu. Bunun nəticəsi olaraq Rüstəmbəy namazdan və orucdan əbədi əl götürmüşdü. Onun inanıb iman etdiyi bircə Allah idi. Onu özünə, əzəmətli ağıl, zəka, yaradıcı bir qüvvə kimi təsəvvür edir, lakin lazımınca tərif və tövsif edə bilmirdi: Tövrat, İncil, Quran və qeyri din mənbəyi olan kitabları oxumaq, fəlsəfə ilə dürüst tanış olmaq lazım gəlirdi. Rüstəmbəy üçün bu yeni dövr studentliklə başlanmışdı. 7 Sofya xanım yata bilmirdi. Xəyalı Rüstəmbəylə məşğul idi; onun vəhşi baxışı, hirsli danışığı Sofyanı qorxudur, ona rahatlıq vermirdi. Nə qədər səy eləyirdi, gözlərini bərk-bərk yumaraq başını yorğanın altında gizləyir, studentin heybətli siması gözlərinin önündən uzaqlaşmırdı. – Yaramaz, – deyə, neçə dəfə öz-özünə təkrar elədisə də, aram tapa bilmədi; – kirayəçi bir student barəsində fikir eləmək yaramaz. Yaramaz! – dedi. Lakin iradəsi fikrinə tabe olmaqdan imtina etdi. Yeni bir qüvvə, dəhşətli bir qüvvə bütün vücudunu sarmaqda idi. Birdən yerindən sıçradı: – Fedya! Fedya! – deyə iztirabla ərini oyatdı. – Fedya. Naxoşlamışam, lampanı yandır. Qaranlıqdan qorxuram. Feodor Ivanoviç durdu, lampanı yandırdı: – Əzizim, nə olmuşdur? – dedi. – Yoxsa bu gün özünü soyuğa verdin? – Yox, Fedya, ürəyim sıxılır. Sofya ərinin üzünə baxdı, gülümsündü və sonra onu qucaqlayıb başını sinəsinə söykədi. Feodor Ivanoviç arvadını bağrına basdı, başını sığalladı: – Heç zadın yoxdur, sevgilim, naz eləyirsən, – dedi. Sofya cavabında başını qaldırdı, xəstələrə məxsus bir nəzərlə ona baxdı. – Fedya, əzizim, bilsən səni necə istəyirəm. Feodor Ivanoviç arvadının sözündən məmnun bir halda, təbəssümlə: – İnanıram, sevgilim, inanıram, – dedisə də kişi arvadının bu hərəkətini əsla başa düşmədi, bir məna da vermədi. Sofya sakit olan kimi lampanı söndürüb yuxuya getdi. Arvad isə yenə yata bilmədi: Rüstəmbəyin siması füsunkar bir gözəlliklə zehnində canlandı. Bu dəfə Sofya xanım studentin baxışından qorxmadı, gözlərinin içinə dik baxdı. Birdən yenə xanımın ürəyinə qorxu çökdü, bütün bədəni titrəməyə başladı. Soyuq əlləri ilə boğazındakı xaçından bərk-bərk yapışdı, dua oxudu, Allahı çağırdı... Lakin ruhuna sükut gəlmədi. Zəfini duydu və başını yasdığa söykəyərək ağladı. 8 Zəng ikinci dəfə vuruldu. Səsə kimsənin gəlmədiyini gördükdə Rüstəmbəy çıxdı. Qapını açdı. Sofya xanımla əri idi. Sofya xanım Rüstəmbəyi görən kimi əvvəl döyükdü, rəngi qaçdı. Sonra üzünə qan gəldi, yanaqları qıpqırmızı oldu. Feodor İvanoviç nəzakətlə baş endirdi və dedi: – Siz niyə zəhmət çəkirsiniz, qulluqçu açardı. Sofya xanım yavaş səslə: – Yəqin, Liza gəzməyə getmişdir. Bağışlayın, sizə zəhmət verdik. Rüstəmbəy də baş əydi: – Çox xoşdur, – dedi. Feodor Ivanoviç sarı və nazik bığlarını buraraq gülə-gülə: – Bu bazar axşamında necə olmuş da gəzməyə getməmişsiniz? – Çox xoşhallıqla gəzərdim, heyf ki, yatıb yuxuya qalmışam. – Ah, yuxuya qalmısınız... Onda buyurunuz bizə. – Çox gözəl, – deyərək Rüstəmbəy otağına getdi. Cəld güzgünü qapdı, saçlarını qaydaya saldı, libasını düzəltdi və bığlarının uclarını bir az da yuxarı qaldıraraq gəzinməyə başladı. Qonşu otaqdan səs gəlirdi – görünür ki, ev yiyələri gözləyirdilər. Rüstəmbəy yavaşca koridora çıxdı, qapını tıqqıldatdı: – Gəlmək olarmı? İçəridən: – Buyurunuz! – səsləri eşidildi. Girdi. Studenti yemək masasının kənarına dəvət etdilər. Oturdu. Masanın üstündə bir-iki kitab vardı. Sofya xanım onları yığışdırdı və ərinin üzünə baxa-baxa oturdu. Feodor Ivanoviç ağ dəsmalını çıxarıb, geniş alnını sildi, gözlərinin bulaqlarını təmizlədi və zarafatla dedi: – Siz evdə oturdunuzsa, biz sinematoqrafa getdik, şəklə baxdıq. Rüstəmbəy mehriban bir səslə: – Doğrusu, mən şəkilləri heç sevmirəm; hamısı bir-birinə bənzəyir. Sofya xanım cavab olaraq: – Əlac nədir. Evdə oturub darıxmaqdansa şəklə baxmaq yaxşıdır. Rüstəmbəy dedi: – Əlbəttə, doğru buyurursunuz, lakin mən küçədə qarışqa kimi gəzişən adamları görməyi, şəhərin səs-küyünə qarışmağı şəklə tərcih edirəm. Sofya xanım ciddi və təkidedici bir səslə: – Həmişə bu küçədə gəzmək adamı axırda təngə gətirər. Bir də küçədə əl-ayağa dolaşmaq bir az münasibətsiz çıxar. Feodor Ivanoviç gülə-gülə ayağa qalxdı və rişxəndedici bir sima ilə: – Rüstəmbəy, şəkil barəsində mənim zövcəmlə danışmayın; çünki o şəkil məftunudur; bilxassə komik şeyləri çox sevər. Məsələn, biri qaçır, biri qovur, ayaqları süd küpəsinə ilişir, süd dağılır, küçəni sel basır... Sofya xanım ərinin sözlərini kəsdi: – Xeyr, bağışlayasan, mənim elə şəkillərdən zəhləm gedir, – deyərək gülümsündü, sonra təbəssümünü gizlədi və ərinə acıqlı kimi görünməyə çalışdı. – Əzizim, bilirsən nə var: mənim üçün yüz şəkildən üç yumurtanın qayğanağı daha yaxşıdır... Bir şey ver yeyək. Xanım güldü: – Sənə yeməkdən savayı ayrı şey lazım deyil. Qulluqçunu çağırdılar, yemək istədilər. Feodor İvanoviç pəncərəyə tərəf gedib, oradan tütün qabını və çubuğunu gətirdi. Yerində oturub çubuğunu doldura-doldura: – Rüstəmbəy, – dedi, – mən qulluqda papiros çəkirəm, evdə çubuq. Çubuğun ayrı hüsnü var. Bununla belə, sizin papiros çəkmədiyinizə qibtə ilə baxıram. Sizdən əvvəl bu otaqda bir tələbə yaşayırdı, çox pinti idi: masanın üstü və otağın döşəməsi belə kül və papiros qırıntıları ilə dolardı. Bizim xanım, təbiidir ki, ondan heç də məmnun deyildi. Sizin təmizkarlığınızı isə çox bəyənir; mənə həmişə məmnuniyyətlə söylər. Feodor Ivanoviç sözünü bitirib, qəhqəhə ilə arvadının üzünə baxdı. Sofya xanım qızardı və həyəcanını gizlətmək üçün: – Rüstəmbəy, “Tayfunu” gördünüzmü? – deyə sordu. – Rüstəmbəy təəssüflə: – Hələ görməmişəm, bu günlər gedəcəyəm. Feodor Ivanoviç qəti bir səslə: – Çox gözəl pyesdir, görmənizi şiddətlə tövsiyə edirəm. Yaponların vətənpərvərliyi bizə örnək olmalıdır. Mənə pyesin bir yeri çox xoş gəldi: bir avropalı yapona bir sual verir: Necə oldu da az vaxtda olduqca tərəqqi etdiniz? – deyir. Yaponun cavabı çox maraqlıdır: “Dövlətimizin tərəfindən hər birimizin üzərinə qoyulan vəzifəni lazımınca yerinə yetirdik”, – deyir... Böyük sözdür! Rüstəmbəy gülərək: – Bizdə tərsinədir. Vəzifə başdansovma deməkdir... Qulluqçu yemək gətirdi. Rüstəmbəyə də təklif etdilər, yemədi. Feodor Ivanoviç ağzındakı tikəni çeynəyərək: – Əzizim, hər şeydən əvvəl, vəzifə paylayanın nüfuzu olmalıdır. Bir axmağın biri başda oturduqda vəzifə qüdsiyyəti yada düşərmi? Feodor Ivanoviç ağzındakını udub qumrov səsi verən qəhqəhə ilə: – Bizdən heç ağlım bir şey kəsmir: bizimki “bəlkə”yə qalmışdır. Bəlkə işlərimiz düzələ, – dedi, təkrar qəhqəhəsinə davam etdi. 9 Rüstəmbəyin yapdığı təbliğat nəticəsində üç tələbə türkcə savadsızlıqlarını ləğv etməyə razı olmuşdu. Rüstəmbəy həftədə iki dəfə bunlara dərs deyirdi. Bu axşam Fərəməzgildə toplanmalı idilər. Rüstəmbəy Xəlili orada buldu, Fərəməzin özü isə yox idi. Rüstəmbəy: – Ay Xəlil, balam, bəs ev sahibi hanı? – deyə sordu. Xəlil qəhqəhə ilə: – Ev sahibi kürsəyə gedib, dedi, siz oxuyun, mən də gələcəyəm. Bilirsən ki, o, babaları Qacar tərəfə çəkmişdir: bütün qüvvətini bığla kürsəyə verir. – Yaxşı, bəs Pərviz haradadır? – Pərvizin də kefi yoxdur, səhərdən axşama qədər laboratoriyada “Əcəb asudə idim, gəldi düçar oldu mənə”, – deyə oxuyub, zəhləmi tökür. Rüstəmbəy heyrətlə: – Bax, bunu anlamıram: tələbə olasan, özünü də könlün olmadan evləndirələr. – Hər şeyi sən öz arşınınla ölçmə: tacirlərin özlərinə məxsus bir ənənələri var. Bunlar sərvət dağılmasın deyə, həmişə zəngin yerdən evlənərlər. Pərvizin atası fabrikant, qızın da atası mülkədar, vəssalam. Çox da Pərviz başqasını sevir. Onun ağzına vurarlar, o da dinməz. Bu hal sənəmənə yabançıdır. Çünki biz tacir ailəsindən deyilik. Rüstəmbəy susdu. Durub bu böyük otağı dolaşdı, divardakı böyük tablolara tamaşa etdi, qız fotoqrafiyalarını seyr edib, gəlib oturdu. Zəng səsi eşidildi. Kim isə koridor qapısını açdı. Sonra otaq qapısı döyüldü; Rüstəmbəy və Xəlil sözləşmiş kimi bir yerdə: – Gəlin, – dedilər. İçəri orta boylu, uzun xətli, incə bığlı, qıvrım saçlı bir tələbə girdi: – Bah, ya Allah, İsgəndər, həmişə sən gələsən. İsgəndər görüşüb, yumşaq kanapenin üstündə oturdu. Xəlil: – İsgəndər, evləndiyini eşitdik, bu necə işdir? – İşdir də, iş də İnsan başına gələr. Rüstəmbəy: – Sən ki, Allahsan, necə oldu da İnsan hərəkətinə başladın, – dedi. İsgəndər istehzalı heyrətlə: – Allah evlənməz? Mən sami Allahı deyiləm, yunan Allahıyam. – Deməli, onlar evlənər. – O!.. Evlənər nədir, əllərindən hər bir kələkbazlıq gələr! Tələbələr gülüşdü. İsgəndərin öz sözü özünə daha da xoş gəldi. – O, yunan Allahları çox kələkbazdırlar, – deyə təkrar güldü. Birdən Xəlil ciddi səslə: – Yaxşı, Fərəməz evdə yoxdur deyibən, biz çay içməyəcəyik? – deyə qalxıb zəngi çaldı və qulluqçuya samovar gətirməsini tapşırdı. Sonra İsgəndərə müraciətlə: – Allah, – dedi, – mən ölüm, necə evləndin? – Əşi, evlənməyə nə var, o ki, asan işdir. Ali qadın kurslarının yanından keçirdim. Gördüm yoxuşdan bir qız gedir. Yer qar idi, ayağı sürüşürdü. Yeriyib qoluna girdim, yoxuşa çıxartdım. Məndən çox razılıq elədi. Dedim: “Ən böyük razılıq odur ki, mənim ömür yoldaşım olasınız”. Qız gülərək üzümə baxdı, heyrət etdi. Mən təklifimi təkrar etdim. Razı oldu. Sonra bir-birimizin adını öyrənib, tatar mollasının yanına getdik. Vəssalam. Hamı gülüşdü. Qəhqəhə o qədər şaqqıltılı idi ki, Pərvizin içəri girməsindən heç kəsin xəbəri olmadı. Pərviz həmişəki kimi şıq geyinmişdi və həmişəki kimi də pərt və məyus idi. Lakin məyusluğuna baxmayaraq, yenə də ətirlənməyi unutmamışdı və əllərini tərpətdikcə hava qoxuyurdu. Xəlil gülə-gülə: – Pərviz, Allahın evlənməsini eşitdinmi? – deyə sordu. Pərviz məyus bir təbəssümlə: – Eşitdim. Vallah, kefiniz var, – dedi və İsgəndərin üzünə həsrətlə baxdı. Xəlil: – Pərviz görürsən, yan, tökül. Bunun hər bir ixtiyarı öz əlində olmasaydı, özünə “Allah” deməzdi. Biz indi bunun Allahlığını təsdiq edirik. Pərviz yenə qibtə edərək İsgəndərə baxdı və əlini qulağına yavaşca qoyub oxudu: “Əcəb asudə idim, gəldi düçar oldu mənə...” Pərvizin səsindəki kədər hər kəsi susdurdu: diqqətlə dinləyib, axırda əl çaldılar. Samovar gəldi. Xəlil çay dəmlədi, Fərəməzin mürəbbəsi olduğunu bilirdi, açıb mürəbbə çıxardı, yağ, pendir, çörək, qoydu. Hamı masanın ətrafına toplanıb çay içmədə idi, Fərəməz gəldi. Fərəməz uca boylu, qara bığlı, geniş kökslü, şıq geyimli bir tələbə idi. Nəzakətlə hamıya əl verib oturdu. Xəlil: – Ev yiyəsi çay içərmi? – deyə sordu. – Həyasızlığa bax, hələ soruşur da. – Haqlısan, bilirəm kürsəkdən sonra ürəyin bərk yanıb. Pərviz yenə heyrətlə: – Kürsəyəmi getmişdi? – dedi. – Bəs nədir?! Hamı sənin kimi başına vaxtsız xalta salmaz ki... Pərviz yenə heyrətlə Fərəməzə baxdı, əlini qulağına qoyub oxudu: “Əcəb asudə idim, gəldi düçar oldu mənə...” Yenə qəhqəhə qopdu. Bu dəfə zarafatın istiqaməti Fərəməzə tərəf çevrildi.. Rüstəmbəy: – Mən görürəm, bu axşam siz dərs oxumaq fikrində deyilsiniz, heç olmasa, Fərəməz hara getdiyini anlatsın. Pərviz Rüstəmbəyə: – Deyəsən, sən də ayılırsan, – dedi. – Bəs necə, cahıl-cavan deyilmi? Pərviz bu dəfə də Rüstəmbəyi qibtə ilə süzüb, əlini qulağına qoydu. Hər kəs onun nə oxuyacağını duyaraq bir səslə: “Əcəb asudə idim, gəldi düçar oldu mənə...” – deyə oxudular. Sonra yenə qəhqəhə partlatdı. 10 Sofya xanım yenə yata bilmirdi, bütün fikir və xəyalı Rüstəmbəy idi: xəyalında cilvələnən simaya oxşanaraq böyük bir həzz duyurdu: vücudu məst olmuşdu, ürəyi də xoş bir sızıltı ilə dolu idi... Xanım özözünə: – İlahi, – deyirdi, – onun baxışı nə qədər gözəldir. Sofya xanım ağlayaraq o biri üzünə döndü və əlini yorğanın altından çıxardıb, başına söykək verdi, köksünü ötürdü və yenə xəyala daldı. – Nə üçün Rüstəmbəy mənim deyildir? – dedi. – Nə üçün onun məhbubəsi, dostu və sevgilisi deyiləm?.. Nə üçün?.. Xanım hövlnak bir surətdə sıçradı, yatağın içində oturdu, gözləri ərinə sataşdı... Yuxudan oyanan kimi oldu; bir az öz-özündən utandı, vicdan əzabı duydu. Xanım yavaşca uzandı: yorğanı başına çəkərək, gözlərini bərkbərk yumdu. Dəruni bir səs ona rahatlıq vermir: “Nə yapmaqdasan, ey vəfasız qadın?” – deyirdi... Sofya xanım gözlərini açdı; yuxusu qaçmışdı. Bir də o biri üzünə çevrildi. Ürəyi yenə xoş bir iztirabla dolu idi. Rüstəmbəy hal və hərəkətləri ilə artıq ona hakim idi. Sofya durdu, yatağında oturdu. Gözlərini həsrətlə ərinə dikdi, fikrə getdi: “Nə üçün Fedya qaraşın deyildir? Nə üçün rəftarı Rüstəmbəyinkinə bənzəmir? Nə üçün onda qısqanclıq yoxdur?” Sofya xanım ayaqlarını çarpayıdan aşağı salladı və bədənini düz tutaraq öz-özü ilə cəsarətlə danışmağa başladı: “Heç kəsdən qorxmuram, hər nə könlüm istəyir, onu eləyirəm. Nə olacaq olsun. Çox olar – Fedyadan boşanaram. Bir parça çörək tapmağa müstəid deyiləmmi? Günah tamam Fedyadadır: sabahdan axşamadək işləyir, gecə başını qoyur yatır, əsla məndən xəbəri olmur. Fedya mənim halımı anlamalı, elə etməli ki, mən darıxmayım. İşsizlikdən az qalır bağrım çatlasın. Axır mən gəncəm, əylənmək istəyirəm, indi də yaxşı gün görməyib, bəs nə vaxt görəcəyəm?..” Sofyanın gözlərindən bilaixtiyar yaşlar süzülməyə başladı. O qədər ağladı ki, gecəliyinin döşü tamam islandı. Birdən nə təhər oldusa, ərinə yazığı gəlməyə başladı. “Zavallı cəmi zəhməti mənim üçün çəkmirmi? – dedi. – Mənim yemək, geymək və istirahətimi o təmin etmirmi? Fedya mənim bütün arzularımı yerinə yetirməyə çalışır, hər nə istəyirəm haman alır, gətirir. Mən də bunun əvəzində...” Xanım əzaba uğradı; bir də cəsarətlə: “Günahkaram! Əxlaqı pozğunam! Vəfalı ərimi qoyub, gəldi-gedər bir qafqazlıya həvəslənirəm...” Bir də xanım qeyri-şüuri bir halda yerindən sıçrayıb, küncdə, qarşısında sönük işıq yanan İsanın təsvirinə yanaşdı, dizi üstə düşüb tövbəyə başladı: – İlahi, əfv diləyirəm. Günahımdan keç, məni haqq yola hidayət elə. Zəifəm, bağışla!.. Sofya xanımın solmuş yanaqlarından yenidən yaş axmağa başladı. 11 Axşam saat on ikidə Rüstəmbəy teatrdan qayıtdı. Nədənsə qapıya qulluqçu əvəzinə Sofya xanım gəldi. Rüstəmbəy üzr istədi: – Bağışlayın, sizi, deyəsən, oyatdım, – dedi. Xanım saçlarını üzündən dağıda-dağıda: – Zərər yoxdur. Mən hələ yatmamışam; yatağın üstə uzanıb ərimi gözləyirəm. – Əriniz hələ evdə deyilmi? – Xeyr, kluba getmişdir. – Onda o, çox gec gələr – deyə, Rüstəmbəy gülümsündü. Qırmızı dodaqları bir balaca əyildi, bığlarına və təzə qırxılmış üzünə elə məlahət verdi ki, Sofyanın fikrini özünə cəlb etdi. Rüstəmbəy bu gün çox cazibəli idi; lətif geyinmişdi, ətirlənmişdi; özü də çox nəşəli idi. Sofya xanım otaq qapısına söykənərək koridorda durmuşdu. Yanaqları qızarmışdı; işıldayan sarı zülfləri dağınıq bir halda üzünə tökülmüşdü. Rüstəmbəy bu zülflərin gözəlliyinə heyran olmuşdu. O, divara söykəndi: – Heç yuxum gəlmir, – dedi, – könlüm müsahib axtarır. Sofya xanım ciddi bir halda qaşlarını qaldırdı və qəmli gözlərini süzərək, sakit bir səslə: – Sizə müsahib nəyə lazımdır; onsuz da xoşbəxtsiniz, – dedi. Rüstəmbəy gülümsündü: – Xoşbəxt olduğumu nə bildiniz? Sofya xanım cavab olaraq ciddi bir nəzərlə Rüstəmbəyin gözlərinə baxdı. Rüstəmbəy bir şey duymayaraq oynaq bir halda elektrik işığını söndürüb, yandırmağa başladı. Bir də duruxdu, fikrə getdi. Sonra üzünü Sofyaya döndərdi. Nəzərləri bir-birinə rast gəldi. Ikisi də fikir içində, ikisi də ciddi və müəmmalı idi. Rüstəmbəy xanıma yavıqlaşdı, dirsəyi ilə qapıya söykəndi, durdu. – Sizin fikrinizcə mən xoşbəxtəmmi? Sofya əvvəlki mövqeyini dəyişməyərək yerə baxa-baxa: – Xoşbəxtsiniz. – Doğruluğuna inana bilərəmmi? – Əlbəttə. Rüstəmbəy titrəyən əli ilə xanımın sinəsindən aşağı sallanan saçını oxşadı və sonra onları dodaqlarına qovuşdurdu. Xanım dinmədi. Rüstəmbəy bir az da irəli əyildi. Duruxdu. Ürəyinin döyünməsinə bir az qulaq verdi və sonra məst bir halda üzünü Sofyanın üzünə yavıqlaşdırdı. Xanım üzünü əlinin üstə qoydu, bir də qapıya söykəndi, sızıltı və iztirab dolu bir səslə: – Allah xatirinə, məndən əl çəkin, günahımı artırmayın, – deyir, ağır bir xəstə kimi zarıldayırdı. – Allah xatirinə, məndən əl çəkin; – deyirdi, – zəfimdən istifadə etməyin. Rüstəmbəy davamlı bir busənin ləzzətindən mütəəssir bir halda çəkilmiş, kənarda durmuşdu. Bir dəqiqə əvvəlki hərəkəti ona röya kimi görünürdü. Yuxudan ayılan kimi oldu. Gözü Sofya xanıma sataşdı. Nəfsinin əsiri olan bu qadına bir az acıdı. Ona nəsihət eləmək istədi, bir də xanımın gözəlliyi onun fəlsəfəsinə qələbə çaldı: ehtirasa tutulmuş student divanə kimi xanımı bağrına basıb dodaqlarını, qırmızı yanaqlarını və ağ gərdənini busə odu ilə yandırmağa başladı. Sofya xanım studentin qucağında hissini qaib edərək, bütün varlığını yaddan çıxartdı. Bir də gözünü açdı. Rüstəmbəyin vəhşi baxışına rast gəldikdə ayıldı: – Bu nə işdir? – deyə bu kəlmələri xanım neçə dəfə təkrar elədi və studentin əlindən çıxıb, kənara çəkildi. Sofya xanım otağına çəkilmək meylində idisə də ayaqları getmir, studentdən aralana bilmirdi. Əllərini üzünə qoydu, ağlamsındı: – Aman, nə günah işlər görməkdəyik!.. Vicdan zəlzələsi bütün vücuduna yayıldı. Zavallı qəmli gözlərini Rüstəmbəyə döndərdi, yalvardı. – Allah xatirinə, məndən əl çəkin... Rüstəmbəy, mənə yazığınız gəlsin. Rüstəmbəyin də vicdanı oyandı, bu da bir tərəfə idi, lakin xanımdan aralanmağa cəsarət eləmədi. – Sofya Sergeyevna, günah eləyirik. – Əlbəttə... həm də çox böyük günah. Student bir az duruxdu, otağına getmək istədi, gedə bilmədi; özündə bir böyük qüvvə hiss elədi, bu qüvvə onu xanıma tərəf çəkirdi. Nəfs vicdana qalib gəldi, şəhvət hissi damarları ilə axaraq vücuduna yayıldı. Rəngi qaçmış bir halda yenə xanıma yavıqlaşdı. Rüstəmbəy xanımın üzünə diqqətlə baxdı, gülümsündü: özündə nəfsindən başqa bir qüvvə duymurdu. Sofya xanım da iradəsini qaib etmişdi, hərdənbir dili ilə qurumuş dodaqlarını isladır, studentin üzünə heyran-heyran baxırdı... Birdən bilaixtiyar ikisi də dodaq-dodağa gəldilər... Çoxmu öpüşdülər – bu onlara məlum deyil idi: bütün varlıq onların gözündən itmişdi. Ancaq özlərinə gəldikdə student saata baxdı və içini çəkdi: – Vay, saat üçdür, – dedi. – Indicə əriniz gələcək. Öz otağının qapısını açdı: bir də fikirləşdi, qapının arasında dayandı. Xanımın baxışından onun getməyə əsla meyli olmadığı görünürdü. Rüstəmbəy qapını daha da açdı və “salamat qalın”, – dedi. Lakin yenə aralana bilmədilər, bir də yavıqlaşdılar. Bir də öpüşdülər. Yenə şəhvət nəşəsindən ayıldıqda hərəsi bir guşəyə çəkildi, vicdanları ilə mühakiməyə girişdilər. Nəhayət, studentin siması qayət ciddiləşdi; xanıma baxmayaraq, otağının qapısını açdı: – Salamat qalın, – dedi. Rüstəmbəy otağına girdikdə lampanı yandırmadı, öz-özünə: “Bəlkə Sofya xanımın əri küçə ilə gəlməkdədir, deməzmi bu vədə kirayəçinin işığı niyə gəlir”, – deyə fikirləşdi, ürəyinə qorxu çökdü, otağının ortasında hərəkətsiz durdu. Elə bil donmuşdu; fikir və xəyalı da onunla bərabər dayandı. Bir neçə dəqiqə keçdi. Student ayıldı və halından xəbərdar olmaq üçün öz-özünə dedi: – “Mən nə etdim... Özgənin arvadını yoldan çıxardıram...” Rüstəmbəy mütəəssir oldu və əli ilə başından yapışıb, xəstələrə məxsus bir halla zarıldadı: – Günah işləyirəm. Səs qaranlıq otaqda uzun bir müddət qəribə bir halda cingildəməyə başladı; divarlarla toqqaşdı və yenidən qayıdaraq, Rüstəmbəyin qulaqlarına doldu: – Günah işləyirəm... Rüstəmbəy yenə dondu, fikri də donub qalmışdı; bütün vücudu yoxluq aləminə dalmış kimi idi. Bir azdan ayıldı. Pəncərə gözünə sataşdı, yavaş-yavaş masanı görməyə də qadir ola bildi. Hər tərəfi diqqətlə süzdü, özünü yada saldı. Mənasız yerə otağın ortasında durduğunu da sezdi. İstədi irəli yerisin, lampanı yandırsın; bir də işlədiyi günah yadına düşdü. Yenidən onu fikir götürdü. Yenə pəncərə və yazı masası gözlərindən qaib oldu. Cansız və ruhsuz bir sütun kimi dim-dik qaldı... Bir də “nə etməkdəyəm?” – deyə döyükmüş gözlərini ətrafa saldı; bir-iki addım atdı, çarpayısına yanaşdı. Yatacağını düzəldib, yatmaq istəyirdi, lakin nədənsə əlləri qalxmadı, iradəsi onu tərk etmişdi. Bir neçə dəqiqə bu halda dayandı, fərsiz gözlərini bir nöqtəyə dikdi və yenə mənasız yoxluğa daldı. Varlıq nəzərində heçə çevrilmişdi. Çarpayısının üstə oturduqda, özünə gəldi, düşünməyə başladı. Bu axşam Sofya xanımla ilk dəqiqələrdən tutmuş sonuna qədər keçirdiyi vaxtı xatirinə gətirdi; hər əhəmiyyətsiz nöqtəni zehnində ehya edərək təhlilinə çalışdı, inanacaq şeylər çox az idi, hər şey ona yuxu kimi gəlirdi. Özünə sual verdi: – İşin bu dərəcələrə qədər varmasına səbəb nə oldu? Başını aşağı saldı, gözlərini yumdu: Rüstəmbəy bu suala cavab tapa bilmirdi. Yenidən ayağa durdu, döyükmüş nəzəri ilə pəncərədən çölə baxdı... Küçədən fayton səsi gəlirdi, işıqlaşmışdı. Rüstəmbəy üsulluca yatağına uzandı, gözlərini yumdusa da, yuxuya gedə bilmədi. 12 Rüstəmbəy günorta çağı yuxudan oyandı. Durdu, geyindi, əl-üzünü yuyub evdən çıxdı. Studentlərə məxsus aşxanaya getmək istəyirdi. Öz küçəsindən sağ tərəfə dönüb Böyük Vladimir küçəsinə çıxdıqda student Cəfərə rast gəldi. Görüşdülər. Cəfər gülümsünə-gülümsünə Rüstəmbəyin qoluna girdi: – Deyəsən, Rüstəm, bu gün tez acmısan, – dedi. Rüstəmbəy ciddi bir səslə: – Hələ acmamışam, bir az gəzmək istəyirəm. – Mən də acmamışam, ancaq iştaha üçün bir az dolanmaq lazımdır. Rüstəmbəy güldü: – Yediyin beş şahılıq nahardır, ona da iştaha açırsan. İkisi də bir yerdə gülüşdü. Birdən Rüstəmbəy ciddiləşdi, siması süni bir şəkil aldı. Cəfər yoldaşının üzündəki dəyişikliyi görərək: – Balam, gözümə birtəhər dəyirsən, naxoş deyilsən ki? – dedi. – Yox. – Özü də, deyəsən yuxudan indicə durmuşsan... Gecə harada idin ki?.. Rüstəmbəy düşünmədən cavab verdi: – Heç yerdə, evdə. Cəfərin dodaqlarında iymalı bir təbəssüm gəzməyə başladı. Bu təbəssümlə də Rüstəmbəyi süzdü. Rüstəmbəy süni bir ciddiyyətlə: – Gülümsənirsən, – dedi. Cəfər özünü saxlaya bilmədi: – Deməli, gecələr yata bilmirsən. Rüstəmbəy bu sözlərdən sonra özünü itirdi, qızardı və üç-dörd dəfə Cəfərin üzünə baxaraq söz tapa bilmədi. Sonra dəruni iztirabını bildirməmək məqsədilə yenə süni bir tərzdə ciddiləşdi: – İmtahanların nə vaxt başlanır?.. Yəqin, oxumaqdan-macal tapa bilmirsən. Cəfər daha da gülümsündü: – Olanda olur, – dedi. – Nə olur? Cəfər iymalı təbəssümlə: – Məsələn, gecə ev xanımı ilə söhbət bir az artıq çəkir, yuxudan qalırsan. Rüstəmbəy özünü büsbütün itirdi. O, halını gizlətmək üçün acıqlı bir səslə: – Sən də zarafata vaxt tapdın, mən ölüm, qoy görək, – dedi. Cəfər dodaqlarındakı təbəssümə təğyir vermədən: – Zarafat eləmirəm, olanda olur, – dedi. Rüstəmbəy daha da acıqlı: – Mən ölüm, əl çək, ovqatım təlxdir. – Çox səsə-küyə salma, guya mən heç zad bilmirəm. Sən dünənki sərçəsən, amma mən arvadbazlıqda saqqal ağartmışam... Bala, zarafat deyil, səkkiz ildir studentəm, bu Kiyev şəhərində mən bilirəm nələr eləmişəm... Rüstəmbəy yumşaldı və Cəfərə baxaraq bir az da gülümsündü. Cəfər də gümanının doğruluğunu duyub lovğalandı: – Adın nədir – Daşdəmir, yumşalısan, yumşalı... Buncuğaz qoca Cəfərə kələk gəlmək istəyir. Bala, o fəndlərdən çoxdan çıxmışam, kələk gəlmək istəyirsənsə, özgələrə gəl. Rüstəmbəy daha dinmədi. Cəfər bir az səbir edib başladı: – Bunlar dursun kənarda, indi de görüm xanımın qəşəngdirmi? Utanma, indi cavanlıqdır da, arvadbazlıq eləməyən kimdir... Ancaq bir iş var ki, səninkini Allah lap evində yetirib; deməli, biz qoca vaxtımızda dağı-daşı gəzək, sən başıyın altına qoy otur... Rüstəmbəy gülümsündü, Cəfər sözlərində davam edirdi: – Gülərsən. Mən özüm işin başını açandan sonra gülərsən. Sən kiçiksən, qayda bu idi ki, gəlib mənə məsləhət eləyəydin, deyəydin: “Ay Cəfər əmi, bir belə iş var, nə təhər eləyim?”. Onda mən də sənə yol göstərərdim. Yoxsa, daha indi nə deyim... Rüstəmbəy yenə gülümsündü: – Canım, – dedi, – axır nə olub ki... Arvad-zad yoxdur, nahaq yerə güman eləyirsən. Cəfər Rüstəmin sözlərini kəsdi: – Ey bivəfa cavanlar, getdikcə xarab olursunuz, studentliyə ayrılıq salırsınız. Qardaş, biz hamımız yoldaşıq, hər kəsin əlinə nə düşdü, gərək xudbinliyi kənara qoyub, yoldaşını da yada salsın... Rüstəmbəy Cəfərin sözlərinə daha etina eləmədi. Cəfər bir az danışıb, sükut etdi. İkisi də dinmədən aşxanaya yönəldi. 13 Aşxananın önündə qız və oğlan tələbələr növbəyə düzülmüşdülər, bilet gözləyirdilər. Növbə bu gün çox uzun idi, darvazadan çıxıb Fundukleyevski küçəsinin ortasına qədər uzanmışdı. Cəfər bunu gördükdə içini çəkdi: – Paho veey... ada, bu gün nə çox adam var. Rüstəmbəy təəccüb etməyərək: – Balam, ancaq iki saatdan sonra nahar eləmək olacaq, növbə çox uzundur. – Səbir elə, bu saat düzəldərəm. Sən növbədə dur, mən baxım görüm bilet tapa bilərəmmi. Onda tez olar. Rüstəmbəy gəldi, bir qızın arxasında növbəyə durdu. Cəfər ətrafa göz gəzdirdi, bir də gülümsündü, tanışa rast gəlmişdi: – Allah saxlasın, Vartan. – Allah saxlasın. – Vartan, gör biletin varmı? Vartan gülə-gülə: – Bilmirəm, görək varmı, – deyərək qotazlı bir kisə çıxartdı. – Ey Vartan, sən də qədim adamsan ha, indiki studentlər bu kisənin qədrini bilməzlər. – Hə, canım, sənin-mənim qabağımda indikilər nə köpəkoğludur. Cəfər güldü və əlini Vartanın pırpız saqqalına uzatdı. – Ay bij Vartan! Vartan burnunu çəkə-çəkə kisənin dibindən bir neçə sarı və qırmızı bilet çıxartdı və hesablayaraq dedi: – Canım, bu mənim supum, bu da kotletim, qalan da sənin, ta məni öldürməyəcəksən ki... Vartan biletləri Cəfərə verdi, gülə-gülə növbəyə duranların yanından keçib aşxanaya girdi. – Sağ ol, Vartan! – deyə Cəfər Rüstəmbəyin yanına gəldi: – İşlər yaxşıdır. Vartandan beş şahılıq bilet aldım, bir o qədər də tapsaq, qarnımızı doydurarıq. Rüstəmbəyin önündə növbəyə duran qız diqqətlə türk dilinə qulaq verirdi. Bunu Cəfər duyaraq, Rüstəmbəyə göz elədi. – Qabağında duranla aran necədir? – dedi və sonra talibəyə yönələrək rusca başladı: – Yoldaş, deyin görək bizə satmağa artıq biletiniz varmı? Acından ölürük. Cəfər sözünü qurtaran kimi ağız burnunu elə əydi ki, talibə gülməyə başladı: – Heyf ki, yoxdur, olsaydı daha növbəyə durmaq lazım gəlməzdi. – Bəli, doğru buyurursunuz. Ancaq dedim, bəlkə birdən oldu. – Olmaya-olmaya birdən necə ola bilərdi? – deyə talibə daha da güldü və sonra özünü gülməkdən saxlayaraq qızarmış üzünü aşağı saldı. Növbəyə duranların böyründən bir dəstə student keçirdi. Cəfər onlara yönəldi: – Bağışlayın, yoldaşlar. Sizdən bir ricam var. Biletiniz varsa, bir naharlıq iltifat buyurun. Studentlər durdular və biri məmnun bir halda qoltuğundan bir dəstə bilet çıxartdı: – Buyurunuz, – dedi, – nə qədər sizə lazımdır, götürün. Cəfər bir neçəsini götürdü, pul verdi: – Sağ olunuz, yoldaşlar! – deyə papağını qaldırdı. Onlar da cavabında: – Bir şey deyil, – dedilər. Cəfər dərhal Rüstəmbəyə yanaşdı: Qardaş, indi növbədən çıxa bilərsən, iki naharlıq biletimiz var. Əlavə bir fincan qəhvə də içməyə ixtiyarımız var. – İkinci növbə balacadır. – Burada adam həmişə az olur, çətin əvvəlkidir. Rüstəmbəy və Cəfər yemək salonunun qapısında növbəyə durdular. Bilet satılan daxıldan xilas olan gənclər gəlib ikinci növbəyə dururdular, Kimi nahar intizarında bikef duraraq fikrə getmişdi, kimi papiros çəkir, tüstüsünü havaya buraxırdı. Qafqazlılar deyib gülüşürdülər, səs-küyləri hamının nəzərini özlərinə cəlb eləmişdi. Cəfər ətrafdakıları tənqid edərək qəhqəhə çəkirdi. – Rüstəmbəy, bir arxanda duran qıza bax. Zalımın nə balaca burnu və dodaqları var... –?! – Deyirəm, Rüstəmbəy birdən adamın bir belə arvadı ola, özü də ildə bir qız doğa. Qızlar da anası kimi arıq-uruq ola... Rüstəmbəy mabədini düzəltdi: – Özünün də çoxlu borcu ola, tez-tez gəlib qapını döyələr... – Hə, – Cəfər başladı, – gözəl qızların da buzov karvanı kimi, tökülüb gəlib sənə xəbər gətirələr ki, pul dalınca gəliblər.. Xülasə, adamın ürəyi dağ kimi olar... Növbə irəli gedirdi. Qapının yanında bir tələbə durub, masa nömrəsi paylayırdı. Cəfər: – İki dənə yan-yana nömrə verin, – dedi. Tələbə nömrələri uzatdı: – Bir on beş var, bir də on, buyurun orada dəyişiniz. Nömrələrlə salona daxil oldular. On beşinci masada bircə boş yer var idi. Cəfər nömrəni boş kürsünün üstə qoydu: – Qardaş, bu bizim yerimiz. Sənə də öz yanımda bu saat yer taparam. Deyəsən, bu yoldaş yeyib qurtarır. Cəfərlə yan-yana bir yəhudi tələbəsi oturmuşdu, nahara məşğul idi. Cəfər soruşdu: – Yoldaş, siz naharı qurtarırsınızsa, nömrənizi bizə verin. Tələbə razı oldu, onuncu nömrəni aldı, özününkünü ona verdi. Rüstəmbəy də on beşinci masada yer tutdu. Sonra nahar dalınca getdilər. Salonun baş tərəfində aşpazlar bişmiş paylayırdılar. Rüstəmbəy və Cəfər masanın üstündən adama bir boşqab götürdülər. – Rüstəm, nə yeyəcəksən? – Mən əvvəlkinə borş alacağam, sonra görək nə olur. – Mən sup. Hər kəs istədiyini aldı. Əvəzində neçə qəpiklik bilet lazımsa verdilər və yerlərinə gəldilər. Salona arası kəsilmədən adam girib-çıxmaqda idi. Ortalıqda ağ geyimli xidmətçi qızlar dolaşırdı. Kimi boşalmış qabları geri daşıyır, kimi doldururdu. Hərə bir işlə məşğul idi. Qabların cingiltisi, adamların səs-səmiri salonu doldurmuşdu. Hamıdan da artıq qafqazlılar, küy eləməkdə idi. Arabir Cəfər də səslənirdi: – Vay, Vartan, aşna, haradasan? O da həmin tonla: – Ağzında zəhrimarını ye, köpək oğlu, – deyirdi. – Aşna haradan olduq, sən musurman, mən erməni. – Yenə erməniliyini bildirmə, dur gəl bura. Vartanın səsi kəsildi. Yoldaşı ilə söhbətə məşğul idi. Cəfər ondan vaz keçərək nəzərini öz masasına çevirdi. Qarşısında sarısaqqal bir rus tələbəsi oturmuşdu. Özü kimi sarışın və arıq arvadı da yanında idi. – Rüstməbəy, qabağımızda oturan ər-arvaddı ha, ona bax: ikisi bircə qab sup almış. Rüstəmbəy gülümsündü: – Onun üçün ikisinin də boynu armud saplağına dönüb də... – Bunları aparasan Qafqaza, özlərinə də eyzən kələm dolması verəsən, kökələlər. Rüstəmbəy güldü. Rus tələbəsi başını qaldırıb, yazıq bir baxışla onları süzdü. Elə bil aclıq gözlərini fərddən salmışdı. Cəfər ayağa durdu: – Gəl qəhvə dalınca gedək. Sən öl, bizlər bunlara görə çox ağıllıyıq. Gör, pulum olmasa, min il qala evlənərəmmi? Vartan on beşinci masaya yavıqlaşdı. Dişini qurdalaya-qurdalaya: – Adə, Cəfər, – dedi, – yenə qudurmusan, qəhvə içirsən?.. Cəfər süni təkəbbürlə: – Niyə içməyim, ay orac? – Köpək oğlunun sözünə bax, elə biləsən dədə-babası qəhvə içmişdi. – Yox, səninki içmişdi. Get, köpək oğlu darı əkməyinə. – Bircə buna bax, Rüstəmbəy, sən məzhəb, bircə bu köpək oğluna bax gör nə lovğa-lovğa oturub burada qəhvə içir, atasının pendir-çörək yeməkdən dişinin dibi gedib... Bu halda salonda bərk bir qəhqəhə yayıldı. Hamı dönüb, aşağı tərəfə baxdı. Vartan sözünü kəsib, bir az dayandı və sonra: – Budur, Həsənqulu gəldi, – dedi, – musurmandı deyən eşşək kimi anqırır. Həsənqulu qarayanız, arıq bir student idi. Fövqəladə qəhqəhəsi ilə aşxanada şöhrət qazanmışdı. O güləndə, salondakı neçə yüz nahar edənlərin səsi bilmərrə yox olardı. Həsənqulu on beşinci masaya yavıqlaşdı. Burada səs-küy daha da ucalmışdı. Vartan kənara çəkilə-çəkilə: – Canım, musurman artdı, daha burada durmaq xatadır, – deyə getdi. Hamı gülüşdü. Yenə Həsənqulunun qəhqəhəsi salonu başdan-başa qavradı və xalqın heyrətinə səbəb oldu. Cəfər ayağa qalxdı: – Sağ ol, Həsənqulu, sənsiz buraların ləzzəti yoxdur. Rüstəm də gülümsündü: – Həsənqulu, niyə gec gəlirsən? – Balam, günortaya kimi yatırıq, iştahamız olmur. Cəfər: – İştaha açmaq istəyirsənsə, gəl buradakı qızlara bax, gör necə acırsan. – Yaxşıca balalar var, anamın gəlini olsunlar. O gün burada bir cuhud qızı oturmuşdu.. Qənbərlə qarşısında əyləşdik, bir saat gözümüzü ona zillədik. Axırda acıqlandı, durdu getdi. – Balam, Qənbər də bijləşib, əvvəllər elə dinc idi ki, amma indi qızlarla gözləşir. Rüstəmbəy ciddi sima ilə qulaq asırdı, dinmirdi. Nəhayət, söhbətə qarışdı: – Studentlik yetirir. Adam nə qədər dinc olsa da axırda xarab olur. Birdən Rüstəmbəy öz sözlərindən dilgir olaraq pozuldu, bikef bir halda masadan çəkildi. – Salaməleyküm, Rüstəmbəy, – deyə ləmfaviməzac bir student ona əl uzatdı. Görüşdülər. Rüstəmbəy ciddi və soyuq bir təbəssüm oynada-oynada dedi: – Pay, Əliyar, ya Allah!.. Nə qayırırsan? Görükmürsən. – Mən görükürəm, sən görükmürsən. Yəqin kələyin var. “Kələk” sözü Rüstəmbəyin ovqatını bir az qarışdırdı. Güclə yadından çıxartdığı işlər gözlərinin qarşısında yenidən canlanmağa başladı, Sofya xanım havayı öpüşləri ilə zehnində təcəssüm etdi. Anlaşılmaz bir qorxu soyuq pəncələri ilə bütün bədənini əzməyə başladı. Rüstəmbəy bilaixtiyar əlini Əliyara uzadıb aralandı. 14 Cəfər addımlarını sürətlə ataraq Rüstəmbəyə yetişdi. – Canım, yenə peyğəmbər kimi başını aşağı salıb camaatdan qaçırsan. Rüstəmbəy mənalı bir nəzərlə Cəfərə baxdı. Cəfər gülümsündüsə də, Rüstəmbəy dəyişmədi, görünür ki, cəmi fikir və hissləri dəruni aləmi ilə məşğul idi. Cəfər məəttəl qaldı: “Gədə dəli olmayıb ki?” deyə fikrə getdi. Sonra onu başdan-ayağa süzdü, o haman əvvəlki Rüstəmbəy idi, ancaq gözə bir az fikirli və bikef dəyirdi. Dinmədi. Yan-yana bir az getdilər. Sükutu Cəfər pozdu: – İndi qarpız yesək pis olmaz. Belə deyilmi? Rüstəmbəy fikirli gözlərini Cəfərə dikdi. Sözlərini çeynəyə-çeynəyə dedi: – Ya... xşı... ye...yək. İkisi də küçəni o taya keçib, qarpız satan bir gənc qıza tərəf yönəldilər. Cəfər qarpızları bir-bir çırtmaladı: – Xala, bu neçəyədir? Qız gülümsündü və rişxəndlə: – Əmi, beş şahıdır, – deyə cavab verdi. Cəfər ağzını əydi: – Paho!.. Xalacıq, bu çox bahadır, qarpıza beş şahı vermək student cibinə yaraşmaz. – Yaraşmaz, yeməsin. Student gərək qarpız yesin? Qız qəhqəhə çəkdi, güldü. Cəfər qarpızı əlinə götürdü, o biri əli ilə də qıza üç şahı uzatdı. – Student bundan artıq verə bilməz, – dedi. – Yox, olmaz. – Olmaz, mən də almaram. Cəfər qarpızı hirslə yerinə qoyub, geri çəkildi, qiymətini azaltmaq üçün bir-iki addım da qızdan uzaqlaşdı. Sonra duruxsunub Rüstəmbəyə dedi: – Deyəsən, köpək qızı üç şahıya verməyəcək. Rüstəmbəy əlini cibinə saldı: – Zərər yoxdur, gedək beş şahıya alaq, məndə pul var. Cəfər razı olmadı: – Yox, sən qoy dursun, mən alacağam. Bir də qıza yavıq gəldilər. Cəfər əlini qızın çənəsinə uzatdı: – Nə xəsisdir, bizim bu xala, – dedi. Qız Cəfərin əlini üzündən uzaqlaşdırdı: – Dinc dur, – dedi. Cəfər qarpızı qoltuğuna vurdu, yola düzəldilər. Bir-iki küçə keçdilər. Sonra bir həyətə girdilər. Pilləkənlə çıxıb, zəngi vurdular. Qapı açıldı. Daxil oldular. Cəfər otağın qapısını açarı ilə açıb, Rüstəmbəyi içəri dəvət elədi. – Bu otaq sənə peşkəşdi. Xoş gəlmisən. – Sağ ol. Rüstəmbəy daxil olan kimi, otağı nəzərdən keçirdi. Böyük pəncərənin qarşısında yazı masası qoyulmuşdu. Masanın üzərində bir çox rəsmlər var idi. Cəfər bunları yığışdırıb qarpıza yer düzəltdi. Qulluqçunu çağırdı. Boşqablar və çəngəl-bıçaq gəldi, qarpız kəsildi. Cəfər dedi: – Yaxşıca qarpızdır. Rüstəmbəy çəyirdəkləri ağzından tökə-tökə: – Pis deyil... Bu halda zəng vuruldu. Kim isə qapını açdı. Cəfərin qapısını tıqqıldatdılar: – Gəlmək olarmı? – Buyurun! – deyə Cəfər ayağa qalxdı. Qapı açıldı. İçəri qaraqaş, qaragöz, nazik bığlı bir student girdi. O gülümsünərək: – Balam, qarpız yeyirsiniz, – dedi. Rüstəmbəy ayağa durdu: – Ya Allah, Çingiz. Mehribancasına görüşdülər, bir-birinin əlini bərk-bərk sıxdılar, oturdular. Çingiz qarpızdan bir parça kəsib önünə qoydu. 15 – Ay Çingiz, balam, haradasan? Aşxanaya da vaxtında gəlmirsən ki, bir az söhbət eləyək. – Cəfər, başım bərk qarışıqdır. – Nəyə? – Nəyə olacaq, imtahanlara. Həkim babayıq, o qədər imtahanlarımız var ki, bircə rahat çörək yeməyə də macalımız yoxdur. – İndi nə hökm olubdur ki, özünü öldürürsən. Qoy, sonra verərsən. – Olmur, evdə işimiz elədir ki, gərək tez qurtaram. Atam yazır ki, qocalmışam, tez ol qurtar, gəl. Mən də gərək bir az səy eləyəm. – Sən öl, kişi bu yeddi ilin ərzində heç mənim işimdən baş açmadı. Deyir: “Hansı kursdasan?” – Deyirəm: “Dördüncüdə”. – deyir: – Bəs üç ildi oranıca niyə qurtara bilmirsən?”. Xülasə, yazıqların başına ip salıb oynadırıq... Rüstəmbəy Cəfərin sözünü kəsdi. – Dədəmi mən başa salmışam. Indi havaxt ki, qayıdıram, deyir: “Qurtarmağa neçə imtahanın qalmışdır?” Arxayın eləmişəm ki, iki ilə qurtaracağam. Cəfər gülə-gülə: – Nə bilir ki, hələ dörd ildən sonra da qurtarmağa meylin yoxdur. Rüstəm ciddi: – Yox, iki ilədək qurtarmalıyam. – Neçə imtahan vermisən ki? – Hamısını vermişəm, üçü qalır, bir də ki, dövlət imtahanı. Deməli, ikisini dekabrda verərəm, biri də maya qalır. O biri il də diplom alarıq... Çingiz təkidlə: – İki ilə qurtararsan. Nə var ki, yurist deyilsənmi? Cəfər Rüstəmbəyə işarə edərək: – Balam, asanca fakültəyə girirlər, dörd ildə oynaya-oynaya qurtarıb gedirlər. Biz yazıq da meyit içində, azarlı yanında illərlə küllənirik. Qarpız qurtardı. Qulluqçu gəlib qabıq və boşqabları apardı. Çingiz papiros yandırıb çarpayının üstə uzandı. Rüstəmbəy Cəfərdən razılıq istədi: – Uzanmaq olarmı? – dedi. – Buyur, buyur! Rüstəmbəy də uzandı. Cəfər fikirli bir halda otağın ortasında duraraq saata baxdı və gülümsünə-gülümsünə: – Allahdan gizlin deyil, sizdən nə gizlin, mənim bir gedəcək yerim var. Siz yatın. Sonra durub çay qoydurarsınız. Mən də gələrəm, bir yerdə içərik. Çingiz gülümsündü və Cəfərin üzünə kinayə ilə baxmağa başladı. – Dostum, – dedi, – işini duymuşam, qız görüşünə gedirsən, deyəsən. Rüstəmbəy də gülümsündü: – Elə olan işə bənzəyir, – dedi. Cəfər hiyləgər bir təbəssümlə göz vurdu və qonaqları sakit eləyəeləyə: – Qardaş, hər sirr Allah yanındadır. Siz də mənim işlərimə əl aparmayın. Cəfər sözlərini qurtaran kimi, şapkasını başına basıb otaqdan çıxdı. Rüstəmbəylə Çingiz gülüşdülər və Cəfərin səmimi rəftarından məmnun oldular. Bir-iki dəqiqə sükutdan sonra Çingiz papirosu ağzından çıxartdı. Rüstəmbəyə tərəf yönəldi. – Rüstəm, işlərin nə təhərdir? – Niyə Çingiz, yaxşıdır. Hazırlaşıram, görək imtahan vaxtı necə olacaq. – Heç zad olmaz, verərsən gedər: “Roma hüququnu” hazırlamırsanmı? – “Roma hüququ”, bir də “Kilsə hüququ”. Sənin işlərin nə təhərdir? – Dünən kimyanı verdim. Indi hələ gəzirəm. Bir neçə gündən sonra yenə oxumağa başlayacağıq. – Onda o biri imtahanın nə vaxt olar? – Görək, olsun ki, bir aydan sonra. – Cəfərin işi nə təhərdir? – Niyə, yaxşıdır. – İki ilə qurtararmı? – Oxusa qurtarar. Bir az sükutla keçdi. Çingiz papirosun külünü kənara töküb dedi: – Daha nə var? Mənim başım imtahana qarışdı, dünyadan xəbərim olmadı. – Bir az qələyan var, – deyə Rüstəmbəy gülümsündü. – İdarəmizdən şikayət edirlər. Çingiz bu sözlərdən bir az pərt oldu, çünki müsəlman “zemlyaçestvosunun” sədri olduğu üçün, bu şikayətlər ən əvvəl ona toxunurdu. Ağzından papirosu çıxartdı və həyəcanını büruzə verən səslə dedi: – İş şikayətsiz olmaz. Bu həmişə belə olur... Rüstəmbəy qəti bir səslə: – Bilirsən, Çingiz, sən idarəni çağır, bir danışaq. – Mən bir şey demirəm. Gəlin danışaq. Indi mən tamamilə bikaram... Bununla elə bil iki tərəfin də mövzusu tükəndi; susdular... Çingiz yuxudan oyandı. Rüstəmbəyi oyatmamaq üçün üsulluca durdusa da, olmadı – Rüstəmbəy də gözlərini açdı. Əvvəlcə səksəkəli qalxaraq, mənasız bir nəzərlə ətrafı süzdü, sonra dürüst ayıldı: – Çingiz, nə çox yatmışıq, balam? – dedi. – Zor yatdıq. – Deməli, mənim sözlərim ikimizə də layla çaldı ha... – Hə... Amma lap gecə düşmüşdür... – Cəfər də gəlmədi, vüsalı uzun çəkdi. – Hara gəlir?.. Gedək bizə. Rüstəmbəy razı oldu. Küçəyə çıxdılar, hava çiskindi. Geniş qaldırımların üstə çıraqların işığı uzun əkslər buraxmışdı. Xanımlar tələsik ötüb keçirdilər. Çingiz: – Çəkmələrimiz bulanaçaq, – dedi. – Zərər yoxdur. Bir müddət ikisi də dinməz, yan-yana getdi. Birdən Rüstəmbəy başladı: – Məni yuxu tutdu, təfsilatını söyləmədim. Teymurbəy qonaqlıq vermiş, bütün müxalifləri çağırmış imiş. İdarənin ətrafında danışıq olmuş. Ümumi iclas çağırıb, idarəyə hücum etməyi qərara almışlar. Məqsəd – yeni idarə seçməkdir. Teymurbəy və Qulu da namizəddirlər. Çingiz xısın-xısın güldü. – Deməli, işlər bu şəkildədir... Qorxma, onlar ümumi məclisdə qazansaydılar, elə əvvəldən qazanardılar. Bu adamların etibarları yoxdur. – Deyirlər ki, yeni gələn cavanları idarəyə seçirlər də, köhnələrin adını çəkmirlər. – Köhnənin adı çəkilirmi? Yenilərə meydan verməlidir. 16 Çingiz Cəlalla bir otaqda olurdu. Cəlal ortaboy, qarayanız, arıq bir student idi. Dodaqlarında həmişə rişxəndli bir təbəssüm olurdu. Təbiətində bir bədbinlik var idi, ətrafındakılardan ümidsiz idi. “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin ruhu ilə bəslənərək dünyada istehzadan başqa bir şeyə qadir deyildi. Milli sahədə pis, yaxşı – hər şey onun rişxəndinə mucib olurdu. İnanmırdı və inamsızlığında da qəti və doğru idi. Otağa girdikdə Cəlal gülə-gülə onları qarşıladı: – Ay Rüstəm, – dedi, – balam, yenə Tövrat oxuyursan? Mən ölüm məni yerə soxma. Yoxsa Tolstoy olmaq istəyirsən? Xa-xa-xa!.. Ola da bilərsən, – sənin Tolstoydan nəyin əskikdir ki? Xı-xı-xı... Rüstəmbəy Cəlalın rişxəndinə adət eləmişdi, onun üçün etinasız bir halda paltosunu çıxartmağa başladı. Cəlal sözlərində davam edirdi. – Amma sənə heyfim gəlir, istəmirəm Tolstoy kimi dəli olub, ayaqyalın çöllərə düşəsən. Qocalıqdan onun ağlı başından oynamışdı, sənə nə olmuşdur? Zarafatdan sonra Cəlal adəti üzrə: – Bunlar dursun kənarda, – dedi, – hələ de görüm, bizə niyə gəlmirsən? Rüstəm mehriban bir səslə: – Cəlal, dinmə, başım bərk qarışıqdır. – Balam, nə olub? Yuristin başı niyə qarışıq olsun? Mənim kimi axşamadək laboratoriyada işləmirsən ki? Çingiz kimi yekə-yekə kitabları əzbərləmirsən ki?.. Çingiz rişxəndlə: – Başı bərk qarışıqdır: axşamadək Cəfərlə qarpız, yeyir. Cəfər adı gəldikdə Cəlal bir az duruxdu: – Rüstəm, sən hara, Cəfər hara? O bir lotu, bij, min hin yarmışın biridir. Sən dinc bir adam. Gözlə, səni xarab elər... Rüstəmbəy oturdu. Cəlal sözlərinə ciddi bir məna verməyərək, zarafat edər bir halda Rüstəmbəyi nəzərdən keçirdi. Rüstəmbəy: – Balam, təəccüb eləmə, Cəfərlə dostuq, – dedi. – Təəccüb eləmirəm. Bilirdim ki, studentlik səni də xarab eləyəcək. Yadındadırmı, bir vaxt var idi, məktəbdə yoldaşlara vəz elərdin? Deyirdin gərək biz hamıya müqəddəs nəzərlə baxaq. Bütün qadınları özümüzə ana-bacı hesab edək. Çingiz heyrət içində Rüstəmbəyə baxdı. – Məgər bunun belə fəlsəfəsi də var idi? – Bəs nədir, Rüstəm böyük filosof idi. Qızları görəndə deyirdi: “Siz mənim bacımsınız”. Odur ki, qızlar da həmişə bundan qaçırdılar. Xı-xı-xı. Hamı səmimi bir halda gülüşdü. Cəlal danışdıqca Çingiz döyükmüş gözləri ilə Rüstəmi başdan-ayağa süzürdü. Axırda: – A kişi, bu ki qəribə adam imiş. Mən Rüstəmbəyi iki il var ki, tanıyıram. Ondan irəli üzünü də görməmişdim, – dedi. Cəlal elə bil lovğalanmışdı: – Ey, mən Rüstəmi uşaqlıqdan tanıyıram. Bir neçə il də realnidə oxumuşuq. Sonra Bakı realnisinə getdi, aralandıq. Bunun uşaqlığı qəribə idi, bir müddət namaz qıldı, deyirdi: “Namaz gimnastikadır”. Xa-xa-xa. Bir müddət oruc tutdu. Bir müddət türkcə və farsca oxudu, bir az millətpərəstlik elədi. Sonra bunların hamısını tulladı. İndi də Cəfərdən arvadbazlıq öyrənir. Xa-xa-xa. Yenə gülüşdülər. Çingiz çay tökdü. Sonra çarpayının altından bir qutu çıxardıb, mürəbbə küpəsini açdı, qaba mürəbbə qoydu. – Rüstəmbəy, çayı qabağına çək, niyə irəli oturmursan? – Hələ Cəlalın vəzinə qulaq asıram. Çingiz masanı səliqəyə sala-sala: – A kişi, siz ki, bir yerdə oxumuşsunuz? Bəs mən niyə indiyə qədər bunu bilməmişəm? Deməli, Qulu da sizinlə yoldaş imiş. Cəlal bir də gülə-gülə: – Həmişə nə cür düşürsə, bij adamlar bununla dostluq eləyir. Qulunu bu qardaş hesab eləyirdi. Ikisi bir yerdə millətpərəstlik eləyirdilər. Bircə o millətpərəstliyə bax. Xa-xa-xa. Çingiz təəccüblü: – Quludamı millətpərəst idi? Cəlal: – Qulu millətpərəst idi, aralıqda da öz xüsusi işini düzəldirdi. Rüstəmbəy ciddi: – Ay Cəlal, böhtan danışma, elə şey olmurdu. – Ay yazıq, sən uşaqsan. Bu saat millətpərəstlik bir pərdədir ki, bütün lotuluqlar onun dalında olur. – Məsələn? – Din və millət adı daşıyan cəmiyyət və müəssisələrimizi al – “İslamiyyə mehmanxanası”, “Islamiyyə limonadı”, “Milli papiros”... Bunlar lotuluq deyilmi? Tacir pul qazanıb, kef çəkmək üçün din və milləti əlində oyuncaq edir. Bakıda qoçular evlərində tələbə yurdu açır, hərəsi beş-on tələbəyə aylıq verir. Bu əxlaqsızlıqdır, yoxsa millətpərəstlik? Yoxsul gənclərin maddi vəziyyətindən istifadə edilərək, namusları ləkələnir... Bu rüsvayçılıqlara millətpərəstlik deyirlər... Söhbət qızışaraq Tağıyev-Behbudov məsələsinə keçdi. O zaman Bakı milyoneri Hacı Zeynalabdin Tağıyev mühəndis Lütfəlibəy Behbudovu gənc arvadına qısqanaraq, evinə çağırdıb döydürmüş, rüsvay etdirmişdi. Məhkəmə bu işə baxmış və bütün Rusiya qəzetləri məsələyə uzun sütunlar həsr etmişdi. Təbiidir ki, tələbələr məsələyə vaqif idilər, lakin işin iç tərəfi hər kəsə bəlli deyildi. Bu barədə Cəlal yoldaşlarına maraqlı şeylər anlatdı: – Mənim bədbin olmağa haqqım var, – dedi, – çünki savadsız bir milyoner bir türk ziyalısını rüsvay edir, özü də ziyalılar əli ilə. Məsələ də ziyalılar arasında olan, ziddiyyətdən doğur. Bilirsiniz ki, 1905-dən başlayaraq Ağabəyin şöhrəti Azərbaycanda artmağa başlamışdı. Bu adam biri türkcə, biri rusca Bakıda gündəlik iki qəzet nəşr edirdi, bir çox cəmiyyətin başında durmuşdu, “Difai” kimi Azərbaycana muxtariyyət tələb edən komitə də bunun işi idi. Qoçuluğu qaldırmaq üçün “Hidayət” cəmiyyəti təşkil edən də Ağabəy idi. Bu adamın nüfuzunu təsəvvür ediniz: sünnilərlə şiələri barışdırmaq üçün Şəkiyə gəldikdə şəhərin bütün əhalisi onu qarşılamağa çıxmış və “La-ilahə-illəllah, Ağabəy rəsulillah”, – deyə bağırmış. Ağabəyin bu nüfuzu millətpərəstliyi inhisarında saxlamağa qalxışan Əliyarbəyi rahat buraxmırdı. Əliyarbəy Tağıyevin sadiq qullarından idi və onun naşiri-əfkarı olan rusca “Kaspi” qəzetəsinin başında dururdu. Əliyarbəy Tağıyevin kapitalına istinad edən kimi, Ağabəy də milyoner Murtuza söykənirdi. Rəqabət sahəsində bir-biri ilə çarpışan milyonerlərlə bərabər, onların ətrafına toplanan ziyalılar da çarpışırdı. Millətpərəstliyə baxırsınızmı?.. Behbudov məsələsi Əliyarbəyin düzəltdiyi bir intriqa idi. O zaman Bakıda məktəb, teatr, mətbuat, cəmiyyətlər sahəsində işləyənlərin əksəri Qarabağdan gəlmə ziyalılar idi. Ağabəy və Behbudov da qarabağlı idilər. Əliyarbəy millətpərəstlik inhisarını əldə etmək üçün ortaya bir bakılı-qarabağlı məsələsi saldı. Həm də bunun təməlini Bakı “padşahı” Tağıyevin evində atdı. Nəticədə Əliyarbəy Ağabəy dəstəsinə qələbə çaldı... Qəribə burasıdır ki, Əliyarbəyin özü tiflisli idi... Söhbətə dərin bir diqqətlə qulaq asan Çingiz içini çəkdi. – Əşi, sən mənim üçün yeni bir aləm açırsan, – dedi. – Mənim bunlardan heç xəbərim yoxdur. Cəlal həyəcanlı bir halda: – Bəs nə, – dedi. – Axırda Behbudov Qarabağa getməyə məcbur oldu, Ağabəyi əvvəl klubda döydülər, sonra Tağıyev çağırıb Qafqazı tərk etməsini tələb etdi. Ağabəyin Türkiyəyə fərar etməsinin səbəbi budur. Əlibəy Hüseynzadənin “Füyuzat” jurnalını Tağıyev nəşr edirdi, Sultan Əbdülhəmidin işarəsinə görə Tağıyev bu jurnalı qapamışdı. Türkiyədə hürriyyət elan olunar-olunmaz Hüseynzadə də oraya getdi... Rüstəmbəy söhbətə qarışdı: – Mənim eşitdiyimə görə, – dedi, – Ağabəyin Qafqazdan getməsinin səbəbi “Difai” məsələsi olmuş, çünki “Difai” terror gücü ilə zənginlərdən pul tələb etməyə başlamışdı. Hətta Musa Nağıyevi oğurlayıb, yüz min manat aldıqdan sonra buraxmışdılar. Təbiidir ki, Tağıyev təşvişə düşmüş və Ağabəyin getməsini tələb etmiş. Yadımdadır, Ağabəy Şuşaya gəlmişdi. Orada “Difai” komitəsi təşkil etmək istədi, tacirlər əvvəl etiraz etdilər. Bir axşam camaatı Gövhər ağa məscidinə topladı. Birinci erməni-türk vuruşmasından bir az keçmişdi. Vəziyyət olduqca gərgin idi. Ermənilər şəhərdən altmış araba arvad-uşaq toplayıb, başqa şəhərlərə göndərmişdilər, yeni vuruşmaya hazırlaşdıqları duyulurdu. Doğrudan da, bir il sonra şiddətli vuruşma oldu. Belə həyəcanlı bir zamanda Ağabəyin şəhərə gəlməsi kimi fərəhə, kimi də qayğıya salmışdı. Ağabəy məsciddə uzun bir nitq söylədi, Şuşanın Zaqafqaziya türkləri üçün böyük mənası olduğunu anlatdı, dedi: “Şuşa bir qaladır, bura əldən getsə, çolum-çocuğumuzu götürüb, Arazı o taya keçməkdən başqa bir çarəmiz qalmır...” Sonra “Difai” məsələsini açdı və gizli bir təşkilat yapacağını söylədi. Tacirlər əl-ayağa düşdülər, terror gücü ilə pul tələb edilməsindən qorxub, razılıq vermədilər. Ağabəy əsəbi bir adamdır, küsüb getdi. Sabah tezdən camaat tökülüb qapısına gəlmişdi, on mindən artıq adam vardı. “Bizi hara qoyub gedirsən”? – deyə bağırışırdılar. Nəhayət, Ağabəy komitə təşkil etməmiş getməyəcəyini bildirib, camaatı sakit etdi. Çingiz heyrətlə: – Komitə düzəltdimi? – Düzəltdi. – Qoçaq adammış. Rüstəmbəy təəssüflə: – Qoçaqlığına qoçaq idi, ancaq... Tutulan yol düz deyildi. Əvvəla, Ağabəy ittihadi-islam məfkurəsi daşıyırdı: Nə qədər boş bir məfkurə! İkinci, “Daşnaqsütyuna” qarşı “Difai” ilə çıxmaq qanı qanla yumaq demək idi. Madam ki, avtonomiya üçün etnoqrafi hüdud məsələsi meydana çıxırdı, bunu bir erməni-türk müşavirəsi çağırıb sülhlə həll etmək olmazdımı? Çingiz etiraz etdi: – Bu əngəl məsələdir. Gərək türk arasındakı ermənilər erməni arasına, erməni arasındakı türklər türk arasına keçəydi. Çar hökuməti buna razı olmazdı. Bu avtonomiyaya hazırlıq demək idi. Çar siyasəti bu avtonomiya məsələsini boğmaq üçün türk-erməni düşmənçiliyini məxsus körükləyirdi... Susdular. Rüstəmbəyin düşüncəli üzündə bir fərəh ifadəsi vardı: – Ah, bizim ziyalıların tarixi yazılsa da: ittihadi-islam, Turan... min bir çarpışma... Keçilən yolların böyük qüsurlarına baxmayaraq axırda öz doğma ölkəmizin siyasi, iqtisadi və mədəni ehtiyaclarına dönəcəyik, ermənilərlə də barışıq yolu bulacağıq... Bunlar olacaq. Xalqımıza fayda verəcək ziyalılar da yetişəcək. Bu da mütləq olacaq! Ancaq Cəlal kimi bədbin olmağa da gəlməz: mədəniyyətə doğru yeni addım atan xalqların tarixində də belə şeylər olmuşdur. Yeni yetişənlər yaxşı olarlar... Cəlal onun sözünü kəsib: – Sənin yeniyetmən Qulu deyilmi? – deyə istehza ilə güldü. Bizdən adam olmaz, vəssalam! Çingiz gülə-gülə: – Balam, – dedi, – bu yaman kafirdir, yola gəlməsi çətindir. Qapı taqqıldadı, o dəqiqə söhbət kəsildi. Əllərini ova-ova içəri bir student girdi. – Ya Allah, Məcid, – deyə Çingiz ayağa qalxdı. Rüstəmbəy və Cəlal rəsmi surətdə Məcidə əl verərək görüşdülər. Bunların rəftarında studentliyə məxsus sadəlik və mehribanlıq görünmədi, çünki Məcid studentlərə qarışmazdı, türk tələbələrini artıqlığınca həvəsləndirən seçki cəmiyyət idarəsi, şərq müsamirəsi kimi işlərə əsla etina etməz, kənarda duraraq ancaq öz xüsusi işlərinə çalışardı, gecə-gündüz məktəb kitabları ilə məşğul idi... Rüstəmbəy Məcidi nəzərdən keçirdi. Onun sadəlövh siması və axmaq gözləri Rüstəmbəyi bir az fikrə saldı, ürəyində ona qarşı anlaşılmaz bir hiss əmələ gəldi – nifrət və təəssüf bir-birinə qarışdı. Cəlal məcburi bir halda soruşdu: – Məcid, bu il qurtarırsınızmı? Məcid cavabında əllərini ova-ova: – Görək, – dedi, – və sonra Çingizin üzünə baxdı, mənasız bir surətdə güldü: – Vallah, deyirlər qurtaracağam, amma mən özüm heç zad bilmirəm. Çingiz Rüstəmbəyə tərəf: – Sən Məcidi tanımırsan, bu kişi zor adamdır. Zarafat deyil, bir neçə aydan sonra doktor olacaq. Məcidin qoltuğunun altı bir az da şişdi. Yenə adi gülüşü ilə Rüstəmbəyə yönəldi: – Görürsünüz, Çingiz də deyir qurtaracağam. Amma özüm bilmirəm nə olacaq. Xa-xa-xa!.. Çingiz: – Canım, niyə bilmirsən nə olacaq, sən də qurtarmayanda kim qurtara biləcək? – deyə təkid etdi. – Təki elə olsun, nə deyirəm, ay qardaş! Xa-xa-xa!.. Taqqıltı yenə sükuta səbəb oldu. Içəriyə qoltuğu portfelli, üzündən-gözündən süni karkünlük tökülən bir tələbə girdi. Məcid güləgülə: – Ədə, bu axşam burada məclis qurmaq istəyirsiniz, nədi? Qoyun görək, siz Allah, tutub aparıb salarlar qazamata, evimiz yıxılar. Çingiz təzə gələn studenti Məcidə təqdim etdi; tanış oldular. Cəlal rişxəndli bir təbəssümlə: – Ay Həsən, balam, portfelində nə var? Amma sənə ayrı cür yaraşır. Bığların da sallaqdır, lap İran naibinə oxşayırsan. Xa-xa-xa!.. Xaxa-xa!.. Hamı güldü. Çingiz gülüşünü büruzə verməmək üçün soruşdu: – Həsən, nə təhərsən? Həsən əvvəlki ciddiyyətini saxlamışdı; o, qaşlarını bir az da yuxarı qaldırdı: – Ay Çingiz, səninlə xüsusi bir söhbətim var. Çingiz dərin bir etina ilə: – Nə var, Həsən, xeyirdirmi? – İdarə işindən ötrü gəlmişəm... Uşaqlar idarədən razı deyildirlər. – Hansı uşaqlar? Həsən karkün bir tərzlə portfelini açdı, bir kağız çıxartdı. Çingiz kağızı aldı və fikirli bir halda sətirlərə göz gəzdirməyə başladı. Başdan rusca yazılmışdı: “Biz aşağıda imzaları qeyd olunan müsəlman tələbələri, cəmiyyətimiz idarəsinin pozularaq, yenidən seçilməsini qət elədik, çünki məzkur idarə bəzi şəxslərin təhriki ilə əmələ gəlib, ümumun xahiş və rəyi nəzərdə tutulmamışdır”. Çingiz imzaları oxuduqda Qulunun imzasına rast gəldi. Dilxor oldu, rəngi qaçdı. Rüstəmbəy kağızı aldı, baxdı. Cəlal da ona yanaşaraq oxumağa başladı. Məcid etidali-dəmlə çay içirdi. Çingiz əsəbi bir halda papiros yandırdı: – Həsən, – dedi, – bir yana yığışmışdınız, yoxsa yox? – Dünən Teymurbəy bizi evinə çağırmışdı. Mən getdim gördüm Qulu da oradadır, bir-iki də ayrı tələbə var idi. Bir az gözlədik, daha heç kəs gəlmədi. Sonra Qulu söhbət açdı. – Nə dedi? – Hələ söz demədi, dedi seçki düz olmamışdır. Doğrudan da, Çingiz, biz gərək idarəyə yaxşı adam seçək. Qulu kimi adamı nahaq yerə seçməmişik. Rüstəmbəy qaşqabağını salladı. Cəlal gülümsündü. Həsən Cəlalın gülüşündən pərt oldu. Birdən əllərini ata-ata səsini ucaltdı. – Yenə gülümsünürsən, Cəlal? Heç bir zaddan baş açmayan təzə tələbə seçilsə, xoşunuza gələrmi? Həsən sözlərini qurtarar-qurtarmaz çəkildi, geridə oturdu. Bunun bu hərəkəti Cəlalı daha da güldürdü: – Bala, görünür, Qulu səni yaman doyurmuşdur. – Ay kişi, sən Allah, bəsdir! – deyə Həsən üzünü kənara döndərdi. Məcid dərin sükut içində kənarda söhbətə qulaq verirdi. Buradakıların hamısı ona bikar və boşboğaz kimi görünürdü. Ona görə orada oturmağa darıxırdı, könlü öz otağını, məktəb kitablarını istəyirdi. Ayağa qalxdı. Bir az otağa tamaşa eləyərək yazı masasına yavıqlaşdı. Əlinə tibbə dair bir kitab keçdi. Vərəqlədi, bu kitabdan imtahan vermişdi. Onu bəlkə əzbər bilirdi. Lakin yenə də kitab onu maraqlandırdı, ora-burasını oxumağa başladı. Yenicə kefi açılırdı ki, başlanan “idarə söhbəti” onun canını sıxdı. Birdən kitabı masanın üstünə tullayıb, hamıya əl verdi, otaqdan çıxdı. Onun gedişinə heç kəs etina etmədi. Bircə Çingiz ayağa qalxıb, onu qapıya qədər ötürdü. Həsən ayaq üstə duraraq çığırırdı. Cəlal onu sakit edə-edə: – Qardaş, bir az yavaş danış, bizi otaqdan qovdurarsan. Bilirəm, sizdən millətpərəst çıxmayacaq, ancaq bizi otaqsız qoyarsınız. Rüstəmbəy hirsli: – Həsən, mənə orası qəribə gəlir ki, sən köhnə student ola-ola aldanırsan. Canım, axı sən Qulunun necə adam olduğunu bilirsən! – Mən heç zad bilmirəm. – Bilmirsən, Çingizdən soruş. Çingiz Rüstəmbəyin bu cürətindən bir az incidi və özünü itirməyərək, söhbəti basdırmağa başladı: – Həsən, səndən bircə sual edəcəyəm. De görüm, seçki nə təhər olmalı idi ki, qanuna müvafiq gələ idi? – Təzə studentlərdən namizəd yazanda, sizin dediklərinizi yazmışdılar. Gərək belə olmayaydı. Bir sual da Rüstəmbəy verdi: – Həsən, neçə təzə student var? – Beş-altı. – Sizin deməyinizə görə, bu beş-altı adam bizə səs verməsəydi, biz idarəyə düşməyəcək imişik, belə deyilmi? Cəlal Rüstəmbəyin fikrini anlayaraq başladı: – Bunlar idarəyə qırx səslə düşüblər. Bəs o altı adamdan başqalarını kim öyrətmişdi ki, bunların adlarını yazdırdılar? – Nə bilim, – deyə Həsən cavabdan aciz qaldı. Cəlal qəhqəhə çəkib güldü. – Səni zor qızışdırıblar! – dedi. Rüstəmbəy gülümsündü və sərzənişlə: – Həsən, qardaş, aldanma. Hər firqəbazın dalınca yüyürmə; gəl cəhd eləyək iş görək. Müsamirə düzəldək, kitabxanamızın kitablarını artıraq, vaxtlı-vaxtında üzvlük haqqı toplayaq ki, pulumuz artsın... Yoxsa studentləri bölük-bölük etməkdən faydalı bir nəticə çıxmaz. – Həsən sükuta getmişdi. Rüstəmbəyin sözləri, az da olsa, ona əsər eləyirdi. Cəlal adi gülüşlə ayağa durdu. Imzalı kağızı götürüb, portfelin içinə qoydu və Həsənə dedi: – Bu kağızı götür apar evə, lazımın olar. Həsən Cəlalın hərəkətlərindən bir az xoşlandı: dodaqlarında təbəssüm nişanı göründü. Lakin bu təbəssüm sürətlə yox oldu və siması yenidən süni bir ciddiyyət aldı: – Mən ölüm, zarafat eləmə! Cəlal gülə-gülə: – Mən də deyirəm, görəsən, nə xəbər gətirmişdir. Bala, Teymurbəy sizə çay verib qızışdırır, amma heç özü kağıza qol qoymur. Qorxur sözü yerə düşə; kişi dünyagörmüş, hiyləgər adamdır, indi bizi də görəndə deyəcək ki, yenə uşaqlar ortalığa nifaq salırlar. Cəlal sözünü qurtarandan sonra irəliləyib Həsəni qucaqladı: – Gəl bir güləşək, görüm sənin canın nədir ki, düşüb ortalığı qarışdırırsan? Həsən bir az dartındısa da olmadı. Cəlal əl götürmürdü. Nəhayət, o hirsləndi: – A kişi, yavaş görüm! Cəlal etinasız: – Deyəsən, studentlik ürəyini üzüb, candan düşmüsən. Həsən yumşaldı, karkünlüyü kənara qoyaraq, birdən Cəlalın qılçasından yapışdı. Rüstəmbəylə Çingiz gülməyə başladılar: – Qoçaq Həsən, – deyə Çingiz kürsüləri ortalıqdan yığışdırdı ki, toxunmasınlar. Bir az hərləndikdən sonra Cəlal Həsəni çarpayının üstə yıxdı: – Canın bu imiş, niyə çığırırdın? – dedi və dizini onun qarnına qoydu. Həsən çığırmağa başladı. Cəlal bir az boşladıqda Həsən sıçrayıb, çarpayıdan qalxdı, yenidən güləşmə başlandı. Bu dəfə bərk səs-küy saldılar. Kürsülər döşəmənin üstünə yıxıldı, gurultu qopdu, bir neçə dəqiqə belə keçdikdən sonra otağın qapısını hirsli-hirsli tıqqıldatdılar. Çingiz cəld qapını açdı. Ev sahibi xanım acıqlı: – Belə hərəkətlər olarmı? Bura tövlə deyil, bura İnsan yeridir... Xanımın bu qaba sözləri hamını sükuta məcbur etdi. Həsən və Cəlal bir-birindən aralanıb, kənara çəkildilər və töyşüməyə başladılar. 17 Ertəsi gün Həsən Qulunu görməyə getdi, evdə tapmadı. Oradan Anatomiya institutuna getdi. Institutun böyük salonuna girdikdə üfunət qoxusu burnuna vurdu. Uzun masaların üstündə parçalanmış meyitlər qoyulmuşdu. Ağ geyimli tələbələr təşrihə məşğul idilər. Həsən salonu gözdən keçirmədə ikən, ucaboylu, iri bığlı bir tələbə ona qarşı gəldi: – Gözüm, burada fəna qoxu var, sən alışmamısan, koridora çıxaq, – dedi. Çıxdılar. Həsən qayət sakit bir səslə: – Qulu, – dedi, – Çingizlə görüşdüm. Rüstəmbəy də orada idi. Bunlar yeni seçkiyə yanaşmaq istəmirlər, özləri də müsamirəyə hazırlanırlar. – Zərər yoxdur. Indi biz gərək idarəyə qarşı propaqandamızda davam edək. Harada narazı varsa, başımıza toplayaq. Hər kəsi görsən tapşır üzvlük haqqı verməsin, bildinmi? Biz həqiqət tərəfdarı olmalıyıq. İntixabın düz olmadığını hər kəs bilir. Teymurbəy kimi adamı kənarda buraxmaq olmaz. Bu, lazımlı adamdır. O, idarədə üzv olsaydı, işlər belə olmazdı. Bildinmi, gözüm, indi sən get, sonra görüşərik. Qulu Veylabad tacirlərindən Hacı Vəlinin oğlu idi. Hacı Vəli “kəsik mal satan” ləqəbi ilə şəhərdə məşhur idi, çünki ildə neçə dəfə Moskvaya gedərək, sövdəgər dükanlarında artıq qalmış çit və parçaları toplar, gətirərdi. Başqalarına nisbətən bir qədər ucuz satdığı üçün tədavülü də çox olardı. Hacı Vəli malik olduğu sərvəti yalnız parçaçılıqdan deyil, müamiləçilikdən və oğurluq mal alış-verişindən qazanmışdı. Maddi böhran keçirən ailələr, bütün yoxsullar ona borclu idi. Yüksək faiz alar və girovsuz da pul borc verməzdi. Evində iki otaq dolusu rəhn qoyulmuş şeylər var idi. Burada nələr yox idi: xalı, gəbə, qab-qacaq, gümüş, qızıl, ipək paltarlar və i. a. Ehtiyac içində çırpınan ailələr bir-iki manat üçün qadın dizliyi belə girov gətirmişdilər. Hacı Vəlinin müəyyən prinsipləri var idi. Əvvələn, rəhn gətirilən şeyləri zorluqla qəbul edərdi. “Müamiləçiliyi tövbə etmişəm!” deyə hər kəsi bu cümlə ilə qarşılardı. Bu vasitə ilə ehtiyacda olanları o ki, lazımdır yalvartdırar və sonra hər şeyi yarı dəyərinə qəbul edərdi. İkinci, elə bir faiz təyin edərdi ki, müştəri malını bir də geri almağa qadir ola bilməzdi. Nəticədə Hacı rəhnləri bir-bir satardı. Bu sayədə Hacı böyük bir sərvət sahibi olmuşdu. Lakin bu sərvətə baxmayaraq, Hacı yeməz, geyməz, ailəsini də sıxıntı içində saxlardı. Onun gündəlik naharı soğan-çörək və ya pendir-çörəkdən ibarət idi. Evində plovbişmə tarixi bir hadisə kimi qarşılanardı. Hacının iki oğlu var idi. Kiçiyi Qulu idi. Oğlanlarının istiqbalı haqqında da Hacı Vəlinin müəyyən planları və prinsipləri var idi. Deyirdi: – Varis çox olursa, aralarında qovğa olar, dövlət dağılar. Odur ki, böyüyünü dükanda oturdar, qazanc yollarının bütün sirlərinə vaqif edərdi. Kiçiyini də təhsilə göndərmişdi. Böyük oğluna demişdi: – Sən tacir ol, yerimdə otur. Kiçiyinə də: – Sən də həkim ol, sənətinin çörəyini ye... Qulu təhsilə sırf tüccari bir zehniyyətlə getmişdi. “Oxumaq, qazanmaq, sərvət sahibi olmaq” onun birinci şüarı idi. Hələ məktəb qurtarmadan Qulu qazanc yollarını öyrənmişdi. Yayda dərs deyirdi. Kiyevə gedərkən atasının məsləhəti ilə oraya xalı, gəbə, həna, quru meyvə aparar, satardı. Bahar vaxtı geri dönərkən saxsı mal, tüfəng, tapança və patron gətirərdi. Beləliklə olduqca çox pul qazanardı. Kiyevdəki türk cəmiyyətinə qarşı bəslədiyi fikirlər və çevirdiyi intriqalar da tüccari zehniyyətdən irəli gəlirdi. Qulunun planlarınca cəmiyyət vasitəsilə bir çox “tüccari əməliyyat” yapmaq mümkün idi. Odur ki, cəmiyyətə girmək birinci arzularından idi. Lakin buna mane olacaq bir əfkari-ümumiyyə var idi. Tələbələrin bir hissəsi Qulunun kim olduğunu duymuşdu. Kiyevə gələr-gəlməz Qulu bir “tüccari əməliyyat” yapmışdı. Bunu çoxları bilirdi. Şəhərdə dükan açmağa ixtiyarı olmayan bir yəhudi harada isə Qulu ilə görüşür, Qulunun təmiz bir adam olduğuna inanaraq, onun adına mağaza açır və əvəzində Quluya ayda əlli manat verirmiş. Bir neçə aydan sonra yəhudi bir başqa şəhərə mal dalınca getdikdə Qulu mağazanı bir başqasına satır. Nəticədə yəhudinin bütün varı əlindən çıxır. Qulunun bu “əməliyyatı” bir çox tələbələrin xatirində olduğu üçün, onun idarəyə girməsinə bir maneə təşkil edirdi. Lakin Qulu planlarının tətbiqi üçün var qüvvəsini sərf edir, gənc və safdil tələbələr vasitəsilə intriqalar çevirmədə davam edirdi. Həsən məsələnin iç tərəfini bilmirdi, odur ki, Quluya inanaraq təşrihxananı tərk etdi. Həsən küçəyə çıxar-çıxmaz uzunsaçlı, tələbə tujurkasının altından yaxası yan tərəfdən düyməli qırmızı köynək geymiş bir studentə rast gəldi. Durdu: – Səlman, ya Allah! – dedi. Səlman gözlərini qıyaraq, gözlüyünü düzəltdi. – Paho, ya Allah, – deyə cavab verdi. – Səlman, görükmürsən? – Mən görükürəm, sən yoxsan! – Başım qarışıqdır. – Nə olub ki? – A kişi, idarə məsələsi. – Yeni seçkimi? – Hə! – Lüzumu varmı? – Necə? – Əsil məsələ orada deyil. – Bəs nədədir? – deyə Həsən heyrətlə Səlmana baxdı. – Zemlyaçestvo ikinci məsələdir. – Bəs birinci nədir? – Birinci?.. Burada siyasi təşkilatlar var, türklər oraya cəlb olunmalıdır. Lakin biz buna əhəmiyyət vermirik. Mədəni sahədə çalışmaq lazımdır, lakin siyasi sahə ondan əhəmiyyətlidir. Başqaların təsirinə tez düşən Həsən tamamilə Səlmanın məftunu oldu, düşündü, birdən gülümsünərək: – A kişi, bəs bunu mənə niyə demirsən? Səlman da gülümsündü: – Neçə demirəm, deyirəm. Bir zaman kiçik risalə payladım. Sonra xahiş edənləri kursa çağırdım. Kimsə gəlmədi. – Mən hazıram. Istərsən bir neçə adam da yığaq, oxuyaq. – Yaxşı olar. – Nə vaxt başlayaq? – Istərsən bu axşam. – Harada? – Bizdə olmaz, tərəddüd altındayam. Istərsən sizə gəlim. Həsən bir az düşündü, razı oldu. Aralandılar. Sonra Səlman ayaq saxladı: – Həsən, – deyə çağırdı. Həsən durdu və geri döndü. Səlman gözlərini qıyaraq: – Əhmədi də gətir. Belə məsələlərlə çox maraqlanır. Deyəsən, Bakıda bir az işləmişdir. – Yaxşı, deyərəm. – Di sağ ol. – Sağ ol. Axşam Səlman Həsənin yanına getdikdə, Əhmədi orada gördü. Əhməd bu il Ali ticarət məktəbinə daxil olmuş gənc bir tələbə idi. Görüşdülər, Həsən qulluqçunu çağırdı, çay ismarladı. – Əhməd, işlər nə təhərdir? – deyə Səlman soruşdu. – Yaxşıdır, Səlman, oxuyuram. – Bizim işimizə necə baxırsan? Əhməd bir az qızardı, qəti səslə dedi: – Çox gözəl işdir. Oxumalıyıq... Sonra bir müddət keçmiş hazır kadrımız olar da, kiçik bir təşkilat yaparıq. Səlman təsvibedici bir səslə: – Əlbəttə, bu mütləq olmalıdır. Bu gün davam edən irtica tarixi gedişi sürətləndirir, vaqe olacaq hadisələr zamanca bizə yaxınlaşır. İnqilab üçün zəmin çoxdan hazırdır. Biz də istər nəzəri, istərsə əməli məsələlərə vaqif olmalıyıq. Yoldaşlar, inqilab üçün ən böyük amillərdən biri bilgidir. Dünyagörüşümüzü təyin etmək üçün bizə müsbət bilgi lazımdır. Marksizm nəzəriyyəsi bilgi sahəmizi olduqca genişləndirəcək, dünyaya yeni görüş öyrədəcək. Səlman əlini qoltuq cibinə atdı, iki qatlanmış bir qırmızı risalə çıxartdı, qatını düzəltdi, masanın üzərinə qoydu: – Əvvəlcə bundan başlamalıyıq, – dedi. Həsən maraqla: – O nədir? – Bu “İqtisadi söhbətlər”dir. Bu, əsasdır. Bunu bildikdən sonra başqa əsərlərə keçəcəyik. Ancaq bir iş var. Həftənin müəyyən günləri kursa davam etməlisiniz. Ciddiyyət göstərəcəyinizə əminəm. Bildinizmi? – Çox gözəl, – deyə Əhməd və Həsən cavab verdilər. – İndi dərsə başlayalım... 18 Səlman gürcü yoldaşı Şaliko ilə imtahana hazırlaşırdı. Bu gün də yenicə oturub kitab oxumada idilər, bir də Tolstoyun vəfat xəbərini eşitdilər. Zatən Tolstoyun qaçması və yolda xəstələnməsi bir böyük hadisə olmuş, bilxassə tələbələri həyəcana gətirmişdi. Tolstoy demək, çar idarəsinə qarşı ümumi bir etiraz demək idi. Xəbəri eşidər-eşitməz Səlmanla Şaliko küçəyə çıxdılar. İlk nəzərə çarpan atlı və piyada qorodovoylar oldu. Hər ehtimala qarşı zabitə tərəfindən tədbir görülmüşdü. Darülfünuna doğru axın-axın tələbələr getməkdə idi. Səlman və Şaliko da getdi. Darülfünuna gedən Böyük Vladimir küçəsində atlı qorodovoylar toplanmaq istəyən tələbələri dağıtmaqda idilər. Bulvarno-Qudryavski küçəsinin tinində Səlman Həsən və Əhmədə rast gəldi: – Ya Allah! – dedi. – Ya Allah, – deyə cavab verdilər. – Bu gün nümayişdə iştirak edirik, deyilmi? – Əlbəttə, – deyə şən bir surətdə cavab verərək, Həsən və Əhməd Səlmanın qoluna girdilər və Şaliko ilə bərabər darülfünuna doğru getdilər. Kərpici boyalı darülfünun binasının qarşısında bir çox tələbə durmuşdu. Qorodovoylar bunları bir tərəfdən dağıtdıqda o biri tərəfə yığılırdılar. Səlman da yoldaşları ilə durdu. Qırmızı sifətli və yoğun vücudlu bir qorodovoy bunlara yanaşdı: – Durmayın, dağılın! Səlman istehzalı təbəssümlə: – Dursaq nə olar? – dedi. – DağılIn, deyirəm. – Dağılın, deyirəm! – deyə Səlman onu yamsıladı. Qorodovoy hiddətləndi. Bunlara hücum etdi. Tələbələr qaçaraq darülfünunun pilləkəninə çıxdılar. Arxadan bir qorodovoy da gəldi, sonra bir ayrısı da yanaşdı. Tələbələr dönüb darülfünuna girdilər. Sol tərəfdə xədəmələr durmuşdular. Bunlar tələbə bileti istədilər. Səlman və yoldaşları biletlərini göstərib keçdilər. Uzun və yarıişıq koridorlarda həmişəkindən daha çox tələbə var idi. Lakin kimsə auditoriyaya girmək istəmirdi. Dərsə gələn professorlar geri dönürdülər. Bir az keçmiş uzunboylu, qara gözlüklü rektor göründü. Tələbələrə müraciət edərək bir şeylər söyləmək istədi: – Rədd ol! Rədd ol! – deyə hər yerdən səslər eşidilirdi. Rektor dərhal ortalıqdan qaib oldu. Koridorun başında duran bir dəstə tələbə içlərindən birini çiyinlərinə aldı; o, yüksək və aydın səslə nitqə başladı. – Yoldaşlar, istibdad pəncəsində inləyən yüz minlərcə işçilər baş qaldırmadadır... Bir dəqiqədə ətrafı bürüyən qorodovoyları görən kimi tələbələr natiq arkadaşlarını çiyinlərindən endirib, aralarında gizlədilər. – Dağılın! Darülfünunu tərk edin! – deyə ətrafdan səslər eşidilirdi. Buna cavab olaraq tələbələr bir səslə “Marselyoz” oxudular. Darülfünunu tərk etməyə məcbur olan tələbələr küçəyə çıxar-çıxmaz bir-birinin qoluna girərək “zəncir” təşkil etməyə başladılar. Bir dəqiqədə küçənin bir hissəsini işğal etdilər. – Zəncirin qırılmasına mane olun, – deyə nümayiş rəhbərləri əmr verdilər. Getgedə zəncir dairəsi genişləndi və genişləndikcə də qorodovoyların hücumu artdı. Piyadalar zənciri qıra bilmədilər, yardıma atlılar gəldi. Hər tərəfdən tələbələrin üzərinə atlar çapıldı. Arada qadın çığırtıları eşidildi. Zəncir qırıldı, hərə bir tərəfə qaçdı və yenidən bir yerə yığılaraq, “Marselyoz” oxudular. Hücum şiddətləndi. Bir neçə tələbə həbs olunub, götürüldü. Bunları qurtarmaq niyyəti ilə qarşılarına bir dəstə tələbə çıxıb zəncir təşkil etdi. Atlı qorodovoylar yenidən hücuma başladılar. Bu dəfə qorodovoylar qamçı çıxardılar və qarşılarına gələnləri vuraraq hərəni yenidən bir tərəfə qaçırdılar. Ələ gecən bir dəstə də həbs olundu. Səlman və Rüstəmbəy də bunların arasında idi. O zaman inqilabi hərəkatda tutulub, həbs olunmaq gənclər üçün bir şərəf sayılırdı. Təbiidir ki, Səlmanla Rüstəmbəy də özlərini qorodovoya fəxrlə təslim etdilər. Həbsxanaya getdikcə dəstə böyüdü. Söhbət və qəhqəhə davam etdi. Yol uzunu qorodovoyu da rahat buraxmadılar. Səlman gülərək: – Cənab qorodovoy, bağışlayın, siz kəndli deyilsinizmi? Qorodovoy qaba səslə: – Kəndliyəm, nə olsun? – dedi. – Yəqin orada iş tapmamışsan da şəhərə gəlmisən, çünki torpaq mülkədar əlindədir, mujikə icarəyə verir. Mujik də ha çalışır, axırda ona borclu çıxır. Odur ki, acından ölməmək üçün baş götürüb şəhərə gəlir. Qorodovoy Səlmanın üzünə diqqətlə baxdı, bir söz demədi, acıqlı görünürdüsə də, acığı zahiri idi. Səlman sözlərində davam edirdi: – Amma, dostum, zavoda getməli idin, qorodovoyluq bir şey deyil. Biz sənə torpaq tələb edirik, sən də bizi tutub həbsxanaya aparırsan. Qorodovoy hiddətli: – Sus! – dedi və vəzifəsinin mühüm olmasını bildirmək üçün əlini yoğun bığlarına çəkib, qürurunu bir daha artırdı. Rüstəmbəy Səlmana yönələrək: – Onda nə günah var, – deyə qorodovoya eşitdirdi, – o, bir baltadır, sapı başqasının əlindədir. Salman: – O lap pis, – deyə əlavə etdi, – adam da balta olub, sapını cəllad əlinə verərmi? Cəllad sözü qorodovoyu büsbütün acıqlandırdı: – Susun! İxtişaşçılar! O balta olmasa, siz nələr yapmazsınız?! Uzaqdan həbs edilənləri seyr edən Həsən çox fikrə getməyərək arxa küçəyə döndü, nümayişçilərdən uzaqlaşdı. Atlı qorodovoyların hücumundan daldalanaraq Əhməd Nikolay parkı darvazasının başına dırmaşıb, orada oturmuşdu. Orada-burada toplanmaq istəyən tələbələrə qarşı hücum davam etməkdə idi. Bir dəstə tələbə qaçaraq, parka girdi. Qorodovoy parkın qapısını kəsdirib durdu: Əhməd yuxarıdan: – Ey, utanmırsan, belə iş görürsən? – dedi. – Sus! Yoxsa tutaram. – Buna haqqın varmı? – Sus! – Sən sus, utanmaz! Ayda otuz manat üçün özünü satırsan! – Sus, deyirəm, – deyə qorodovoy hücum etdi. Şallaq çatmadı, qorodovoy məyus olaraq geri çəkildi və bəhanə ilə darvazadan uzaqlaşdı. Əhməd arxadan: – Alçaq, xain! – deyə çığırırdı. 19 Nümayiş bitər-bitməz Səlmanın və Rüstəmbəyin həbs olunmaları münasibətilə “zemlyaçestvo” fövqəladə bir iclas çağırdı. Axşam saat yeddidə Çingiz iclası açdı: – Yoldaşlar, – dedi, – idarə üzvü Səlman və Rüstəmbəyin həbs olunmalarını bilirsiniz. Əvvələn bunların buraxılmaları haqqında tədbir görülməli; ikinci, bunlara hər gün yemək göndərməlidir. İştə, bu iki məsələnin müzakirəsi üçün sizi buraya dəvət etdim. Bu barədə sual vermək istəyən varmı? Qıçını-qıçının üstündən aşıraraq xırda bığlarını buran Şirin dedi: – Sual yeri yoxdur, məsələ bəllidir. Xəlil söz aldı: – Necə yoxdur? – dedi, – qurtarılmaq üçün nə tədbir görmək lazımdır? Sədr: – Daha başqa sual yoxdur ki? – deyə sordu. Məclis sükuta getmişdi. Sədr: – Deməli, yoxdur. Indi Xəlilə cavab verirəm. Tədbir – bir vəkilə müraciət etməkdən ibarətdir. – Necə? – deyə Xəlil etiraz etdi. – Bu hələ tezdir. Hər halda bir neçə gün gözləməliyik. Bəlkə buraxacaqlar. – Buraxmasalar? – deyə Şirin sordu. – Buraxmasalar, onda “ağa durur, ağacan durur” – yenə toplaşıb müzakirə edərik. Sədr: – Yoldaşlar, söz alın, sonra danışın... Məsələ belədir: tədbir görək, yoxsa görməyək? – Hələ gözləyək, – deyə Xəlil cavab verdi. Sədr: – Xəlilin rəyinin əleyhinə söz söyləyən varmı? Heç kəs dinmədi. Sədr: – Onda məsələni səsə qoyuram. Hələlik tədbir görülməni təxirə salmaq tərəfdarları əllərini qaldırsın. Üzvlər əl qaldırdılar. – Qəbul olundu. Ikinci məsələ haqqında sualınız varmı? Şirin: – Yoxdur, – dedi, – icrası haqqında danışaq. Xəlil söz istədi: – Mənim anlayışımca, – dedi, – on manat təxsis etməli və növbə ilə yemək daşımağa adam təyin etməli. Sədr: – Bu barədə daha danışmaq istəyən varmı? Heç kəs dinmədi. – Deməli, əvvəlcə pul təxsisi məsələsini səsə qoyuram. Kim tərəfdardır əl qaldırsın. Üzvlər əl qaldırdılar. – İkinci, miqdar məsələsidir. Xəlil on manat təklif edir. Başqa təklif yoxdur ki? – Yoxdur. – Kim on manat təxsis olunması tərəfdarıdır, əl qaldırsın. Üzvlər əl qaldırdılar. – Keçdi. İndi növbə məsələsinə keçək. Sabah kim getmək istəyir? Xəlil: – Mən. – O biri gün kim? Şirin: – Mən. – Sonra? – deyə Çingiz sual nəzəri ilə Həsənə baxdı. Həsən dinmədi. Çingiz gülümsədi. Istehza təbəssümü hər kəsin dodağına yayıldı. Həsən qızardı və hiddətlə: – Mən gedə bilməyəcəyəm, məni bağışlayın. – Səbəb? – deyə Xəlil sordu. – İşim var. Xəlil qəhqəhə çəkərək güldü. – Aşna, – dedi, – deyəsən qorxursan? Hamı gülüşdü. Çingiz gülüş vəziyyətindəki simasını ciddiləşdirərək masanı tıqqıldatdı: – İndilik, – dedi, – iki adam bəsdir. Xəlil, sabahın pulunu xəzinədardan al. Xəlil gülə-gülə Şirinə tərəf yönəldi: – Yoldaş xəzinədar, – dedi, – pulu çıxart görüm. Sədr masanı tıqqıldatdı: – İclası bağlayıram, – dedi. İclasın bağlanması üzvləri gərgin vəziyyətdən qurtardı, o saat gurultulu söhbətlər, zarafatlar və qəhqəhələr başladı: Şirin zarafatla: – Ay Çingiz, – dedi, – sənin bir müsbət tərəfin varsa, o da iclası uzatmamağındır. – Deməli, başqa müsbət cəhətim yoxdur? – Onu Quludan soruşmalı. Ha-ha-ha!.. Hamı gülüşdü və Həsənin üzünə baxdı. Həsən pərt oturmuşdu. Bu əsnada Cəlal gəlib çıxdı. İri qıllı papağını və paltosunu çıxarıb asdı və burnunu dəsmalına silərək: – Yenə nədir, a millətpərəstlər, deyəsən, milləti qabağa aparırsınız. Kül o millətin başına ki, sizin kimi sərkərdələri ola. Şirin gülərək: – Sərkərdələrin ikisini bu gün tutmuşlar. – Zarafat eləməyin, bizdə o qeyrət yoxdur. – Vallah, doğru deyirəm. Rüstəmbəylə Səlmanı həbsxanaya aparmışlar. Cəlalın üzü bir az ciddiləşdi. Sonra birdən qəhqəhə çəkib, gülməyə başladı: – Siz öləsiniz, – dedi, – indi özlərini batırmışlar. Gərək Həsəni aparaydılar, aparsaydılar indi bunun ürəyi getmişdi. Həsən pərt bir halda: – Sən Allah, zarafatınızı qoyun dursun. Heç yeri deyil. Cəlal bunun pərtliyinə etina etməyərək: – Özü də Qulu ilə bir yerə salaydılar, ha-ha-ha!.. Qulu bunu cırığa verib, özünü qurtarardı. Yenə qəhqəhə qopdu. Şirin ciddi səslə: – Qulu həbs olunarmı? Yəqin bu gün heç evdən çölə çıxmamışdır. Cəlal: – Yox, canım, – dedi, – kişinin babalın yumayın; indicə küçədə rast gəldim. Çoxlu şey alıb aparırdı. Onun axı əntiqə bir qızı var, hərdən aparıb evdə yedirdir. Özü də qorxusundan heç kəslə tanış etmir ki, əlindən alarlar. – Yəqin başqa bir kələyi var. – Daha qızla eşqbazlıqdan başqa nə kimi kələyi olar ki?.. Şirin Cəlala cavab olaraq iyma ilə güldü: – Yəqin qız vasitəsilə Qafqaza mal göndərir. Cəlal yenə qəhqəhə çəkdi: – Sən öl, olar. Afərin onun atasına, əsil nəhəng odur. Çingiz rəsmən Həsənin yanında bu söhbətlərə qarışmırdısa da, Qulunun əleyhinə söylənənlərin hamısına şərik idi. O, bütün kinini yalnız xəfif təbəssümü ilə ifadə edirdi. Bitərəfliyini bildirmək üçün Həsənin üzünə baxıb dedi: – Balam, kişinin qeybətini etdiniz, bəsdir, indi bir az çay içək. Həsən, irəli otur görək. Çay ətrafındakı söhbət o vaxt çox moda sayılan millət məsələsi ətrafında olurdu. Cəlal özünəməxsus bədbinliklə deyirdi: – Qardaş bizdən bir şey çıxmaz! Biz kim olduğumuzu belə dərk etməmişik. “Müsəlmanam” deyirsən, bütün üç yüz milyonluq topuğu cırığa qoşulub itirsən... Bəli, indi-indi özünə “türk” deməyə başlamısan. Camaatımız türk olduğunu bilirmi? Biz özümüzü tanımayan kimi, başqası bizi heç də tanımır. Nahaq yerə də ermənilər və gürcülərlə bir tərəziyə girmək istəyirik – onlar hara, biz hara! Şirin Cəlalın mübahisələri ilə razılaşmırdı: – Canım, bir tərəziyə girmirik, ancaq Qafqazda say etibarilə hamıdan çox olduğumuz üçün istər-istəməz tərəziyə girəcəyik. – Saya bir qəpik verməzlər, mədəniyyətdən danış. – Altı-yeddi yüz illik ədəbiyyatı olana “mədəniyyəti yoxdur” demək olarmı? – Yalnız Avropa mədəniyyətini hələ almamışıq... – Əsli də odur! Şirin soyuqqanlılıqla: – Sözümü kəsmə, bir az hövsələn olsun. Biz yeni mədəniyyətə yalnız 1905-ci ildən başlayırıq. 5 ildir. Yaxşı, beş ildə azmı irəli getdik? Bu gün mətbuatımız, nəşriyyatımız, teatrımız, az-çox milli məktəblərimiz var, ziyalılarımız yavaş-yavaş yetişir. Daha nə istəyirsən? Əsrlər boyu yatmışdıq. Bu gün ayılmışıq. Şirinin sözləri Cəlalı qane etmədi, o yenə əvvəlki kimi qəti olaraq: – Heç bu gün də ayılmamışıq, – deyib durdu, – bizdə adam yoxdur, adam! Çingiz sözə qarışdı: – Adam birdən yetişməz ki!.. Rus məktəblərində oxuyanların içindən bir faiz də camaata yararlı adam çıxsa, yenə yaxşıdır. Cəlal yenə israrla: – Çıxmır! – dedi. Şirin güldü: – Canım, – dedi, – bütün bəlalar özümüzə inanmamaqdan irəli gəlir. Necə yəni çıxmır? Madam yeni mədəniyyətdə aşılanmağa başlamışıq, adam yetişəcək. Elə adamlar yetişəcək ki, bəlkə səni də, məni də götürüb atacaq, yerimizdə oturacaq. Xalqın ayılmağı qəribə bir şeydir: bir də görürsən bəlli olmayan səbəbdən xalq sahəsinin hər bir guşəsində çiçək açmağa başladı... Cəlal qəhqəhə çəkərək: – Çiçəyin biri, məsələn, Qulu, – dedi və Həsənin üzünə baxdı. Həsən bir az açıqlanaraq: – Heç Quludan çıxmırsınız. Qulu kimdən pisdir? Vallah, hamınızdan qoçaqdır, hamınızdan da millətpərəstdir. Cəlalın və Şirinin gülməsi Həsənin sözlərini kəsdi... Məclis ciddi söhbətdən yenə zarafata keçdi. Qulu yenə dillərdə əzbər olmağa başladı. Çingiz gülümsəyərək məmnuniyyətlə dinləyirdi. 20 Həsən Veylabad məmurlarından Mirzə Səmədin oğlu idi. Mirzə Səməd şəkər məktəbini qurtarıb, iyirmi yaşından etibarən məmur zümrəsinə daxil olmuşdu. İlk əvvəl məmur həyatını sülh məhkəməsində kargüzarlıqla başlamış və bir müddət sonra dilmanc olmuşdu. O zaman türklərdən rusca bilən az olduğu üçün Mirzə Səməd xalq arasında məruf olmuşdu. Ərizə yazdırmaq istəyən, məhkəməyə işi düşən, divanla əlaqədar olanlar Mirzə Səmədə müraciət edərdi. Mirzə də əlindən gələn işləri görər və əvəzində mükafatını alardı. Bir gün olmazdı ki, nəqd pul, qırqovul, quzu, xalça kimi şeylər ona peşkəş göndərilməsin. Mirzə bolluq içində yaşar, padşah və hökumətə qarşı sədaqət bəslərdi. Bu sədaqəti çocuqlarına da təlqin etmək üçün otaqların birində divarda çarın möhtəşəm rəsmini asmışdı. Peşkəş quzuların kababını yedikdən sonra həşəmətli padşahına tamaşa edərək: – Ömrün uzun olsun, – deyə minnətdarlıq hisslərini ibraz etməkdən çəkinməzdi. Həsən çar rəsminin altında dünyaya gəlmiş, onun qarşısında böyümüşdü. Realni məktəbinə davam etdikdə orada çarın bir başqa rəsminə də təsadüf edərdi. Bu rəsm evlərindəkindən daha iri, daha əzəmətli idi. Rəsmi günlərdə məktəbliləri böyük salona yığar, onlar padşahın rəsmi qarşısında sıra ilə düzülərdilər. Keşiş ruhani ayin icrasından sonra padşaha dua oxuyar xaç suyu ilə məktəbliləri sulardı. Hər kəs xaç çəkərdi. O zaman Həsən gözlərini yerə dikərək padşahı düşünürdü. Hər sadiq təbəənin divarından asılan bu rəsm ona übudiyyət hissləri təlqin edərdi. İyirmi beş illik məmur həyatından sonra Mirzə Səməd Veylabad şəhərini tərk edib, Bakıya gəldi. Həsəni də leyli olaraq Bakı realnisinə verdi. O zaman leyli məktəbinə yalnız zadəgan və məmur çocuqları qəbul olunardı. Dağlıq məhəllələrin alçaq və xaraba evlərində, karvansara guşələrində yaşayan yüzlərcə fəqir məktəblilərə rast gələn Həsən özünün bunlardan imtiyazlı olduğunu duyar, səbəblərini düşünərdi. Çar rəsminin əzəməti onun üzərində bir qat daha artardı. Lakin get-gedə məktəb mühiti onu dəyişməyə başladı. 1905-ci il inqilabı məktəblərdə tətillər doğurdu, məktəblilər inqilab hərəkatına qoşularaq siyasi təşkilatlar yapdılar. Marksizm əsaslarını öyrənmək üçün xüsusi kurslar vücuda gəldi. Bu böyük hərəkat Həsəni sürükləməmiş olmadı. O vaxt texnik məktəbində siyasi mühazirələr oxunardı. Həsən də bu mühazirələrə davam etməyə başladı. Bir gün Mirzə Səməd Həsənin masa qutusunda kağız ararkən siyasi risalələrə rast gəldi. Əvvəl heyrətindən döyükdü və sonra risalələri götürdü yandırdı. Həsən evdə yox idi. Gələrkən atası onu təkcə otağa çağırıb, sakit bir tərzdə söhbətə tutdu: – Həsən, – dedi, – sən bilirsən ki, mənim dünyadan xəbərim yoxdur. Sən ora-bura gedirsən, yəqin eşidirsən, bilirsən, de görüm bu işlərin axırını necə görürsən? Həsən atasından gözləmədiyi bu suala əvvəl cavab verə bilmədi: – Necə, dədə? – dedi. – Belə, bu işlərin axırı necə olacaq? Vururlar, yıxırlar, heç bir şeyin sonunu nəzərə almırlar. Axır bu ölkənin bir sahibi var, bu gün başı davaya qarışıbsa sabah açılacaq, onda hesaba baxılmayacaqmı? Həsən güldü. Atasının fikirlərini anladı. Başını aşağı saldı. Mirzə sözlərinə davam etdi: – Oğlum, atan dünyagörmüş adamdır. O, həyatın gedişini səndən gözəl anlayır. Mən bu işlərin axırını pis görürəm, çünki “padşahla padşahlıq etmək olmaz” atalar misalını yadına sal. Zənnimcə, bir gün gələr də bu gün padşaha ağ olanların hamısını cəzalandırarlar. Bu dursun kənarda, məktəb uşağı oxumalıdır. Onun birinci hünəri məktəb qurtarmaqdır. Əlində kağızı olmalıdır. Bu olmasa ortalıqda qalasıdır. Bizim neft mədənimiz yoxdur. Biz qələmimizin çörəyini yeyirik. Qələm olmazsa, ortalıqda avara qalarıq... Mirzə Səməd uzun-uzadı danışdı, axırda tapdığı risalələrdən bəhs etdi. – Belə işlər sənə yaraşmaz, – dedi, – sənin əsil vəzifən oxumaqdır. Həsən qızardı, məhcub bir halda: – Bir yəhudi yoldaşım vermişdir, – dedi. – Sənin yəhudi ilə nə əlaqən var? Onlar bəlkə qarışıqlıq istəyirlər. Biz ki, istəmirik... O gündən etibarən Həsən mühazirələri tərk etdi. Siyasi iclaslardan, tətildən vaz keçdi. Mühafizəkar müəllimlərlə çarpışan məktəblilər sinifdə dərsi buraxıb tez-tez iclas qurardılar. Bu iclaslarda Həsən iştirak etməz, sinifdə yalnız başına qalaraq müəllimlə dərs keçərdi. Müəllim-şagird mücadələlərində müəllimlərin tərəfini saxlardı. Həsənin bu hərəkəti məktəblilərin nifrətinə səbəb olardı. Onu boykot edərdilər. Kimsə onu danışdırmaz, əl verməzdi.. Rusiyada irtica artdıqca polis şiddəti get-gedə qüvvətləndi. Məktəb üsulu da yavaş-yavaş əvvəlki şəklini almağa başladı. Bir neçə inqilabçı şagird dışarı atılaraq, məktəb zahirən təskin edilmişdi. Həsən böyük bir həvəslə məktəbə davam etmədə idi. Şagirdlərin yanında fəna ada malikdisə də, müəllimlər onu sevərdilər. İstedadsızlığına rəğmən o, məktəbi birinci sırada qurtardı. Həsənin şəhadətnamə alması Mirzə Səməd üçün böyük bir hadisə olmuşdu. Ona sivil bir libas və student şapkası aldı. Həsən Kiyevə yola düşmədən əvvəl Mirzə Səməd yenə onu yalnız otağa götürdü. Uzun-uzadı nəsihət elədi, axırda: – Başını sal aşağı, dərslərinə qurşan, – dedi, – siyasi işə qarışma! Həsən atasının sözlərini altun xətlə mərmər üzərində yazılmış bir kətəbə kimi qəbul etdi. 21 Xəlilin qoltuğunda bir bağlı yataq takımı və Əhmədin əlində bişmiş, polis dairəsinə girdilər. Çirkli pilləkənlərlə ona-buna toqquşaraq yuxarı çıxdılar. Sağ tərəfdəki boyası getmiş və çirkdən qaralmış qapını açdılar, fəna qoxulu isti hava üzlərinə çırpdı. İçəridə bir çox adam var idi. Şapkasız və silahsız qorodovoylar qonşu otaqlara girib-çıxmada idilər. Tanıdıqları bir məmura yanaşdılar: – Yemək gətirdik, – dedilər. – Gözləyin, – deyə məmur acıqlandı və yazısına davam etdi. Xəlillə Əhməd geri çəkilib, divarın yanındakı skamyanın üstündə oturdular. Bir azdan tanış bir çinovnik bunların yanından keçib, qonşu otağa girdi, on beş dəqiqə geri dönmədi. Tələbələr gözləməkdən usanaraq otaqda gəzinməyə başladılar. Çinovnik geri döndü. Bunlara bir söz demədən yerinə keçdi. Xəlil ona yanaşdı. Çinovnik Xəlilin üzünə baxaraq: – Gözləyin görək nə olacaq? Zəhləmi tökməyin, – dedi, yenə qarşısında kağızları araşdırmağa başladı. Bir neçə dəqiqə keçdi. Şapkasız bir qorodovoy çinovnikə yanaşaraq nə söylədisə o, tələbələri çağırdı. Xəlil və Əhməd qalxıb irəlilədilər: – Yoldaşlarınız buraxılmışdır, pilləkənə çıxsanız rast gələrsiniz. Söyləyin düz dolansınlar. Xəlil və Əhməd şeyləri qaparaq otağı tərk etdilər. Pilləkəndə yoldaşlarına rast gəlmədilər. Əhməd küçəyə endi. Orada da Səlman və Rüstəm yox idi. – Budur, gəlirlər, – deyə Əhmədi Xəlil səslədi. Əhməd geri dönərək yoldaşlarını ikinci mərtəbədən enən gördü. Xəlil iki-üç pillə atılıb əvvəl Səlmanı və sonra Rüstəmbəyi bağrına basdı. Öpüşdülər. Əhməd də yanaşdı, şən sima ilə yoldaşları ilə qucaqlaşaraq dəfələrlə öpüşdü. Xəlil: – A kişi, – dedi, – biz sizə yemək və yataq gətirdik. Dedik “səfəriniz” uzun çəkəcək. Səlman gülə-gülə: – Uzun çəkmədi, – dedi, – tez oldu. – Bəs yataqsız necə yatdınız? – İlk gecə yata bilmədik. Sonra alışdıq. – Az qalmışdı vəkil tutaq, böyük bir proses başlayaq. Xa-xa-xa!.. Yoldaşlar gülüşdülər. Sonra şeyləri bölüşərək polis dairəsini qəhqəhə ilə tərk etdilər. 22 Qulunun təşəbbüsü ilə bu axşam Teymurbəyin apartmanında yeni bir iclas çağırılmışdı. Qulu hər kəsdən əvvəl gəlib, Teymurbəylə bərabər iclasda aparacaqları xətti-hərəkəti təyin etməkdə idi: – Teymurbəy, – dedi, – biz müsamirə məsələsini ortaya atmalıyıq. Çox olar, müsamirəni özümüz düzəldərik. Teymurbəy brilyant üzüklü barmaqları ilə yoğun bığlarını burdu, düşündü və tərəddüd içərisində: – Qulu, – dedi, – müsamirə bizim işimiz deyil, zənnindəyəm. – Nə üçün? – Sən çox məşğulsan. Mən də ki... – Qorxma! Acığa düşdükdə adam hər işi görər. Çingizin inadına qələbə çalmaq üçün imtahanlarımdan belə vaz keçirəm. Teymurbəy bir az da düşündü, dedi: – Yox, müsamirə bizim işimiz deyil. Ancaq məsələni biz qoya bilərik. Bu vasitə ilə Çingizi və ətrafındakıları güzəştə məcbur edərik. Yoxsa bizi saymaq istəmirlər. Qulu da çoxdan bu fikri daşıyır, lakin Teymurbəydən gizləyirdi. Teymurbəyin təsirə düşərək zemlyaçestvoya qarşı boş davranacağından qorxurdu. Teymurbəyin əhvali-ruhiyyəsini tamamilə öyrənmişdi. Onun pula ehtiyacı olmadığını bilirdi. Teymurbəyi zemlyaçestvoya qarşı hərəkətə sövq edən yeganə amil şöhrət və heysiyyət məsələsi idi. Teymurbəyin bu zəif cəhəti Quluya bəlli idi. Odur ki, Qulu onu təhrik etmək üçün daima şərəf məsələsindən bəhs edərdi. Bu dəfə də: – Teymurbəy, – dedi, – müsamirəni tərtib edəcəyimə əmin ol. Sən müsamirə heyətinə sədr ol, yerdə qalan işləri mən görərəm. Teymurbəy şən sima ilə: – Olaram, ondan boyun qaçırmıram, ancaq onların da iştirakı lazımdır. Qulu simasına süni bir ciddiyyət verdi. Sonra: – Nə desən ona razıyam. Ancaq bu fikir aramızda qalsın. Uşaqlara başqa şəkildə deməliyik. – Nə cür? – Bu axşam sən sədrlik elə, mən təklifdə bulunacağam. Teymurbəy gülümsədi. Qulu: – İşin yoxdur, – dedi, – uşaqlar gəlsin, tədbir yollarını mən göstərərəm. Qulu müzəffər bir halda əllərini şalvar ciblərinə qoyaraq salonun divarından asılan çılpaq qadın rəsmlərinə tamaşa etməyə başladı. Zəng vuruldu. Bir az keçmədən Cəfər içəri girdi, görüşdülər. – Qulu, – dedi, – yenə nə kələyin var? – Gələn yoxdur, müsamirə düzəldirik. – Mən ölüm? – Sən öl, səni də qadın dəvətinə göndərəcəyik. – Dəysin, – deyə Cəfər əlini Quluya uzatdı. O da əli ilə vurdu. Qulunun təklifi Cəfərə böyük bir mövzu oldu, o, böyük bir nəşə ilə bu fikrin inkişafına girişdi: – Demiyevkanın bütün əyan xanımlarını patrones sifəti ilə dəvət edərəm. Bir avtomobil icarə edərsiniz, gedərəm, bir-bir daşıyaram... pişik balalarını daşıyan kimi... Xoşuma gəlirsən, Qulu, gətir üzündən öpüm. Cəfər Qulunu qucaqladı. Öpüşərkən qapı açıldı, Həsənqulu girdi: – Balam, nə olmuşdur? – dedi. – Nə xəbər var? Cəfər aralandı, Həsənquluya əl verərək: – Aşna, iş var, – dedi. Qulu və Teymurbəy maraqlandılar. – Nə iş? Cəfər heyrətlə: – Bilmirsiniz? Onda deyim. Mən elə bilirdim sizin də xəbəriniz var. – Nə olub? Söylə! – Qulamrza bir məmurun evində otaq tutmuşdu. Görünür, onun arvadı ilə arası kök imiş. Məmur bunu duyur. Bir gün məmur “bir həftəliyə məzuniyyətə gedirəm”, – deyə şeylərini toplayır, evdən gedir. Sonra xəlvətcə dönür, mətbəxdən gəlib çarpayının altında gizlənir. Arvadın heç bir şeydən xəbəri yox. Qulamrza axşam teatrdan qayıdanda yataq otağında arvadı yatmış görür. Çarpayının kənarına əyləşir, dilxoşluğa başlayır. Bu halda məmur çarpayının altından çıxaraq arvada bir bıçaq. Qulamrza yüyürür mətbəxdən dəhrəni qapır. Kişi görür iş fənadır, pəncərədən atılır, qaçır... İndi ev, şey, arvad Qulamrzaya qalmışdır. Hamı qəhqəhə çəkərək güldü. Cəfər gülə-gülə sözlərinə davam edirdi: – Qəribə burasıdır ki, məmur dünən küçədə Qulamrzaya rast gəlir. Ondan üzr istəyir, deyir: “Bağışla, səninlə heç bir düşmənçiliyim yoxdur. Düşmənçiliyim arvadıma qarşıdır”. Xa-xa-xa!.. Təkrar gülüşdülər. Qulu dedi: – İndi Qulamrzaya tez-tez qonaq getməliyik. – Bəs nə! Bir az keçmiş yenə zəng vuruldu. Sonra salon qapısında Qulamrza göründü. Onu görən kimi hamı ayağa qalxaraq əl çaldı. Qulamrza qızardı, qəhqəhə çəkdi. Görüşdülər. Qulamrza: – Bu gün hər yerdə təbriklə qarşılanmışam. Mənim işim Molla Nəsrəddinin təzə paltar geyməsinə dönmüşdür. Molla təzə paltar almışdı. Hara çıxdı, təbrik elədilər. Kişi təngə gəldi. Axırda camaatı həyətinə yığıb dedi: “Camaat, baxın, təzə paltar almışam; hər kəs təbrik edəcəksə, burada eləsin qurtarsın”... İndi mən də, deyəsən, size bir həyətə yığacağam... Yenə gülüşdülər. Qulamrza Cəfərin yanında oturdu. Qəhqəhələrdən sonra məclisə bir sakitlik düşdü. Teymurbəy saata baxaraq, qonşu otağa getdi və çox keçmədən ara qapını taybatay açdı. – Buyurun, – dedi. Tələbələr yemək otağına keçdilər. Ağ örtülü böyük masa səliqə ilə düzəlmişdi. Burada orta hallı tələbənin həsrətinə mucib olan bir çox şeylər qoyulmuşdu: mürəbbə, pasta, meyvə, zərif bulkalar, paxlava, şəkərbura və cürbəcür dadlılar. Aşağı tərəfdə samovarın yanında ev xanımı oturmuşdu. İri gözlü uzun kirpikli şumal bir qız çay fincanları düzməkdə idi. Teymurbəy ev sahibəsini və qızını müsafirlərə təqdim etdi. Tanış oldular. Yer göstərildi, hər kəs əyləşdi, Qulu özünü ev xanımının yanına verdi. Cəfər qızla bərabər əyləşdi, Qulamrza qızın qarşı tərəfində yer tutdu. Bir az sonra yemək otağına iki tələbə də girdi: biri dolğunvücud, qırmızısifət idi, o biri arıq, ortaboylu idi. Bunları görən kimi Teymurbəy ayağa qalxdı: – Pa, ya Allah, Ocaqverdi, ya Allah, Bəhram, – dedi. Ocaqverdi kömbə əlini uzatdı: – Ya Allah, – dedi, – balam, belə xeyir işiniz var, bəs bizə niyə xəbər vermirsiniz? Bəhramla bir az bundan qabaq eşitdik, dedik, gedək görək nə var. – Yaxşı elədiniz, iş başlananda sizə xəbər verəcəkdik. Yadımızdan çıxmamışsınız. Bəhram köhnədən bu ailə ilə tanış idi, gedib gəlirdi. Teymurbəy Ocaqverdini xanıma və qızına təqdim etdi. Oturdular. Xanım Ocaqverdiyə və Bəhrama çay verdi. Bir müddət sakit keçdi. Paxlavanın bir-ikisini yedikdən sonra Qulu dəsmalı ilə bığlarını düzəldə-düzəldə xanıma müraciət etdi: – Anna İvanovna, paxlava xoşunuza gəlirmi? Xanım bir az düşünər kimi: – Yaxşıdır, ancaq çox yağlıdır. Qız türk gənclərinə xoş gəlmək üçün: – Mama, – dedi, – məncə, çox gözəldir. Bunu necə bişirirlər? Bəhram: – Katya, mən bilirəm, bir gün bişirərəm, görərsiniz. – Eləmi? – Ciddi deyirəm! Cəfər Bəhramın əlindən bir çox işlər gəldiyini bilirdi, ancaq paxlava bişirməsini bilmirdi. Heyrətlə: – Bəhram, belə iş var, bəs bizi niyə yada salmırsan? – Balam, nə vaxt çağırdınız, gəlmədim? Qulu süni bir səmimiyyətlə: – Bəhram, pul verək, sən müsamirə üçün bir az paxlava hazırla. Bəhram məmnun bir səslə: – Nə deyirəm, – dedi, – hazırlaram. Hər kəsin əhvali-ruhiyyəsinə görə hərəkət edən Qulu Bəhramı da razı buraxdığından məmnun qaldı. Məclisdəkilərin hamısı zatən onun fikirlərinə əvvəlcədən şərik idi. Bunu Qulu bilirdi. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, müsamirə tərtib ediləcəyinə inanmırdı. Çaydan sonra qonaqlar yenə salona döndülər. Ara qapı örtüldü, xanım və Katya ötəki tərəfdə qaldılar. Qulu tələbələrin birləşməsini görərək dedi: – Yoldaşlar, bu axşam nə məqsədlə buraya toplandığınızı bilirsiniz. Məclisimizi idarə etmək üçün sədr lazımdır. Mən öz tərəfimdən Teymurbəyin seçilməsini təklif edirəm. Kim razıdır əlini qaldırsın. Sözlərini qurtarmamış Qulu əlini qaldırdı və onu təqibən hər yerdən əllər qalxdı. Teymurbəy məmnun bir halda rəyasətə keçdi. İlk söz alan Qulu oldu. Qulu müsamirənin faydasından bəhs edərək, məsələni milli sahəyə keçirdi. – Bizim millət, – dedi, – hamıdan geridədir. Onu heç kəs saymır. Bir milləti saydırmaq üçün onun mədəni cəhətlərini göstərməlidir. Müsamirə buna bir vasitədir... Qulu nitqi ilə ətrafdakıların milli hisslərini oxşamağa çalışdı və nəticədə hər kəsin fikir və iradəsinə hakim oldu. Sədr: – Sualınız yoxdur? – dedi. – Mənim var. – Söylə. – Zemlyaçestvo idarəsinin xəbəri varmı? – Başqa sual yoxdur ki? –?! – Qulu, cavab ver! Qulu ayağa durdu: – Yoldaşlar, hələlik idarənin bu işdən xəbəri yoxdur. Ancaq iş yoluna qoyulduqdan sonra onlara xəbər veriləcək. Etiraf etməliyik ki, idarə bir az tənbəllik göstərir. Müsamirələrin mövsümü keçmədən iş görməlidir. İndiyə qədər başını aşağı salaraq, təsbeh çevirən Ocaqverdi ayılan kimi oldu: – Qardaşlar, – dedi, – ortaya nifaq düşər. Bunu şəriətimiz bizə mən edir. Yaxşısı budur ki, müsamirə məsələsində hamının rəyi bilinsin; Kiyevdə yüzdən çox müsəlman tələbəsi var. Bunlara da xəbər verməli. Qulu yenə söz aldı: – Mən, – dedi, – tamamilə Ocaqverdinin fikrinə şərikəm. Lakin yüz tələbəni bir yerə yığmaq mümkün deyil. Biz əsas etibarilə məsələni qəbul edək, sonra hər kəsə xəbər verərik. – Bu yaxşı fikirdir, – deyə Cəfər Ocaqverdinin üzünə baxdı. Sədr: – Buna etiraz yoxdur ki? – dedi. – Yoxdur, – deyə cavablar gəldi. – Deməli, əsas etibarilə müsamirə qəbul olunur. Sonra nə etməli? Qulu yenə söz aldı: – Ümumi iclas çağırıb, məsələni müzakirəyə qoymalı. Sədr: – Bu barədə də sualınız və ya sözünüz varmı? – Yoxdur. İkinci iclasa qədər məsələ saxlanılsın, – deyə məclis rəy verdi. – İclası qapayıram. Ümumi iclasın vaxtını təyin edərik. İclasdan sonra xüsusi söhbətlərə keçildi. Cəfər Ocaqverdiyə müraciət edərək: – Dostum, görükmürsən? – dedi. – Cəfər, başım qarışıqdır. – Nəyə? – İmtahana, dünən verməli idim. Geri döndüm. – Niyə? – Darülfünuna ayaq basdıqda başım gicəlləndi. Sonra yadıma düşdü ki, vəfat günüdür. İmtahana getmək olmaz. Cəfər Quluya göz vurdu və Ocaqverdini ələ salmağa başladı: – Dünən hansı vəfat günü idi? – dedi. Ocaqverdi dindar bir sima ilə başını yuxarı qaldırdı, ciddi bir səslə dedi: – İmami-Zeynalabidin əleyhissəlamın vəfatı idi... Ona fəda olum. Cəfərin dodağında istehzalı bir təbəssüm oynadı. – Allah rəhmət eləsin! – dedi. Teymurbəy gülümsündü. Qulu üzünə təğyir verməməyə çalışdı. Qulamrza qəhqəhə ilə gülməyə başladı. – Ay Ocaqverdi, sən qəribə adammışsan ki!.. Ehtimal, sən yaxşı oruc tutursan, namaz qılırsan, eləmi? – Təbii deyilmi? – Təbii niyə olur? Münaqişə olacağını hiss edən Qulu saata baxdı: – Gecə keçir, getməliyik, – dedi və örnək olmaq üçün ayağa qalxdı. Tələbələr də onu təqib etdilər. 23 Hələ pilləkəndən enərkən Qulu Bəhramın qoluna girib, onu dəstədən kənara çəkməyə çalışdı. – Necəsən, gülüm? – dedi, – bilirsən ki, səninlə dostam. Bəhram hərif olduğu üçün Qulunun bu mehribanlığına əhəmiyyət vermədi və ağızucu olaraq: “sağ ol” dedisə də, bu nəvazişdən sonra əməli bir təklif olacağını gözlədi. Bəhram səhv etmirdi. Qulu Bəhramın vasitəsilə bəzi əməliyyat yapmaq fikrində idi. Qulunun edə biləcəyi təklifləri aydınlaşdırmaq üçün Bəhramı oxucularımıza təqdim etməliyəm. Bəhram tacir ailəsinə mənsub idi. Ancaq bu tacirlikdən ona tüccari istedaddan başqa əməli bir şey qalmamışdı. Atası ona pul göndərmirdisə də, Bəhram ac qalmırdı, qazanc yollarını öyrənmişdi. Əvvələn, şəhərdəki İran səfarətxanasında katiblik edirdi. Lakin bu vəzifə onu lazımınca təmin etmirdi. Zatən səfarətxananın heç bir təxsisatı yox idi. Buranı zəngin bir yəhudi taciri icarəyə götürmüşdü, o, müəssisənin imtiyazlarından istifadə edərək hörmətlə yaşar və ticarətinə davam edərdi. Səfirin türkcə və farsca savadı olmadığı üçün azəri tələbələrindən birini yanında saxlar, səfarətxana işlərini ona gördürərdi. Şəhərdə iranlılar çox az idi. Qibleyi-aləmin bütün təbəələri bir neçə dəllal və baqqaldan ibarət idi. Bundan başqa, ildə şəhərə bir neçə dəstə urmiyalı meymun gəzdirən gələr, bir müddət yaşar və gedərdi. Bunların bütün səfarətxana müaməlatı Bəhramın gündə yalnız yarım saat vaxtını alardı. Bir il əvvəl Varşava təriqi ilə Avropaya səfər edən bir İran ricalı bir neçə gün Kiyev səfirinin müsafiri olmuşdu. Bəhram ricalın hüsnütəvəccöhünü qazanmaq üçün ona rast gələr-gəlməz: “Cəhan, ey bəradər, nəmanəd bəkəs”1 beytini oxumuş və əllərini döşünə qoyaraq ona təzim etmişdi. Şeyx Sədinin Rusiya şəhərində ismi zikr olunması ricalın o qədər xoşuna gəlmişdi ki, cibindən bir “şirü xurşid” nişanı çıxarıb Bəhramın döşünə taxmışdı. Rəsmi qəbul günləri və hökumət müəssisələrinə müraciət etdikdə Bəhram bu nişanı taxardı. Bu nişan sayəsində Bəhramın nüfuzu təbəələr arasında artmışdı, ona peşkəş belə gələrdi. Bunlara rəğmən səfarətxana Bəhramın həyatını təmin etmirdi. Bəhramın ikinci sənəti cırıq palazları yamamaq və ləkəli xalıları təmizləməkdi. Xalı satılan dükanların birində elanı var idi. Bu elan sayəsində ayda on beş manata qədər qazanardı. Bəhramın ixtisası bununla da bitmirdi. O, bir də başqalarının əvəzinə imtahan verməklə şöhrətlənmişdi. Bu peşə ona ildə beş yüz manata qədər qazanc verərdi. Zəngin tacir balaları çətin imtahanlara Bəhramı göndərirdilər. Bu asan iş deyildi, dəftərxanada bir məmurla anlaşıb, matrikuldakı rəsmin yerinə Bəhramın rəsmini qoydurmalı idi. Sonra professor tanımasın deyə onun yanına başqa-başqa qiyafədə gəlməli idi. Bəhram bu çətinliklərə yol tapmışdı. Qiyafəsini dəyişmək üçün may ayından başlayaraq üzünü qırxdırmaz və sentyabrda Kiyevə uzun bir saqqal gətirərdi. Bu saqqalla başqasının yerinə bir neçə imtahan verdikdən sonra saqqalın şəklini dəyişərdi. Nəhayət, üzünü qırxdırıb bu qiyafədə də bir neçə dəfə professorların yanına gedərdi. Bəzi tələbələr arasında satınalma imtahan adi bir şey olmuşdu. Qiymətlər belə qəti idi. Məsələn: qeyri-üzvi kimya imtahanı üç yüz manat idi. Bunun aşağı-yuxarısı yox idi, nırx əvvəldən belə qoyulmuşdu. Bəhramın da başlıca varidatı burada idi... Qulu Bəhramın qolunu ərklə sıxdı. – Sən öl, qoçaqsan, – dedi, – qoçaq adamları çox sevirəm... Ancaq bəzən xoşuma gəlmirsən. Gəl, get, dərdin olanda de. Yoldaşlıq bəs nədən ötrüdür? Bu başlanğıcdan sonra Qulu əsil məsələyə yanaşmağa çalışdı, bir yəhudi tacirinə bir İran pasportu lazım imiş, bir başqasının da yerinə bir imtahan verməli imiş. Bu təkliflər Bəhramı maraqlandırmadı, o gülümsədi, vaxtının yoxluğunu irəli çəkdi və qəti bir cavab verməkdən çəkindi. Qulu baltanın daşa dəydiyini duyaraq özünü sındırmadı, söhbəti dəyişdi və uzun bir girişdən sonra: – Allahın altında sənin mənə işin düşəydi, qara lələşiyin necə adam olduğunu görəydin, – dedi. – Sən vəfasız adamsan. Bəhram dinmədi... 24 – Fərəməzbəy evdədirmi? – Evdə yoxdur. – Müsaidə edin, bir məktub yazım qoyum. Xidmətçi qız çox düşünmədən ucaboylu, xurmayı saçlı gənc bir xanımı içəri buraxdı. Xanım koridora girib xidmətçi qızın üzünə mənalı-mənalı baxdıqda qız əli ilə sağ tərəfdəki qapını göstərdi. Xanım Fərəməzin otağına girdi. Otağın gözəl döşənəcəyi, divardakı cürbəcür fotoqraf rəsmləri və tablolar, Fərəməzin səliqəli yatağı, ipək yorğanı, təmiz ağ yasdıqları yatağın arxasına vurulmuş zərif Kaşan xalçası – bunların hamısı xanımın heyrətinə səbəb olduğundan buraya ilk dəfə gəldiyi duyulurdu. O, titrək əli ilə paltosunun cibindən bir zərf çıxarıb, yazı masasının üzərinə buraxdıqda özünü oradakı gümüş güzgüdə gördü. Qara, solğun şlyapasının altından süzülən saçlarının ucları və paltosunun yaxasındakı xəz yağmurdan islanmışdı. Sonu bir az aşağı meyllənmiş burnunun ucunda da şeh danələri vardı. Xanım dəsmalını çıxarıb, ağ dəyirmi üzünü sildi, saçlarını düzəltdi və geri çəkilərkən gözləri Fərəməzin rəsminə sataşdı. Xanım çoxdan həsrətdə bulunan bir adam kimi diksindi. Gözlərinə dolan damlalar bir an rəsmi büllur arxasında dəyən kimi oldu – rəsm parçalanaraq rəngin atəşlər arasında titrədi. Xanım masadan geri çəkilərək gözlərini sildi, titrəşən büllurlar qaib oldu. Qəmli gözləri ilə otağı təkrar süzdü, yürüyüb çarpayının ətəyindəki xalçanın üzərinə dizləri üstə düşüb başını Fərəməzin yasdığına söykədi... Bu dəqiqələr onun üçün ən ələmli və eyni zamanda da ən dadlı dəqiqələr idi. Bütün qəlbini həyəcanlandıran hissləri göz yaşları ilə axırdı. Sanki illər keçdi, ürəyi tövbə qapısı kimi açıldı və həyatının ən bəxtiyar zamanları gözlərinin önündən bir-bir keçdi... İlk dəfə onu aptekdə görmüşdü. Bir şey ismarlayıb, çek aldı və çeklə bərabər kassa qapıcığına yanaşdıqda ətrafa ətir saçıldı... Pul əlində, gözləri onda, çırpınan qadın qəlbi uçub, kassa qəfəsəsindən çıxmaq istədi... Pulun artığını alarkən “mersi” dedi, üzü gülümsədi, qırmızı dodaqları parlayıb, ağ dişlərinə şəfəq verdi, yanağında bir çökək əmələ gəldi... Bu, İnsan deyildi; əsatirlər üfüqündən doğan bir Apollon idi... getdi... Dodaqlarından daman şərab havanı sərxoş etdi. Bütün gün məst və pərişan keçdi. O biri gün yenə gəldi. Bu gün daha şıq, daha cazibəli idi. Uzun ağ barmaqları ilə pulu kassaya uzatdıqda, bu barmaqlar qadın qəlbinə toxunan kimi oldu. Əninlər duyaraq studentə tamaşa etməyə başladı. Həlim təbəssümlə ona baxan iri, qara gözlər artıq yabançı deyildi... Artıq qadın qəlbi yaralanmışdı, şən pərişanlıq onu qaplamış, gecələr yuxuya həsrət qalmışdı. O, aptekə gəlirdi... Bazar günü. İlk baharın şən və günəşli bazarı!.. Onlar bir-biri ilə görüşdülər... Bir ay bağ və meşələrdə gül-çiçək arasında keçdi... Şən, gözəl, xoşbəxt dəqiqələr!.. Xanım özünə gələrək dəsmalı ilə gözlərini sildi. Koridordan gələn zəng səsi onu büsbütün ayıltdı. Cəld yerindən qalxıb, qulaq asmağa başladı. Qapı açıldı. Ucaboylu, geniş kökslü, gözəl bir tələbə içəri girdi. Xanım: – Fərəməz! – deyə qızardı və özü duymadan bir-iki addım irəli yeridi. Fərəməz pərt olan kimi, yavaş səslə: – Tosya, – dedi və tələsməyərək palto və şapkasını çıxardı. Dəsmalı ilə əllərini və bığlarını silib, Tosyaya əl verdi, – buyurun oturun! – deyə yer göstərdi. Qarşı-qarşıya oturdular. Bir müddət ikisi də danışmağa mövzu tapmadı. Nəhayət, Fərəməz sükutu pozdu: – Bərk qar yağır, – dedi. – Yenə əriyirmi? – Əriyir. Sükut. Mövzu tükəndi. Fərəməz pəncərəyə baxdı. Hava dürüst qaralmamışdısa da, durub işığı yandırdı. Sonra divardakı mühazirələr cədvəlinə barmağını qoyub düşündü. Onu daima gözləri ilə izləyən Tosya: – Sizə mane olmuram ki? – deyə sordu və oturduğu sandalyada rahatsız bir vəziyyət aldı. Fərəməz soyuq bir tövrlə: – Yox, yox! – deyə gəlib yerində oturdu. Sonra sönük təbəssümlə: – Çoxdan aptekə gəlmirsiniz. Fərəməz gülümsədi: – Sağalmışam, – deyib Tosyanın üzünə baxdı. – Siz sağaldınızsa, məni xəstə hala saldınız, – deyib başını aşağı saldı, görünür, gözləri yaşardı. Bir-iki dəqiqə sükutdan sonra gözlərini silib, başını yenə yuxarı qaldırdı və naləli bir səslə: – Neçin bir neçə ay əvvəl təsadüf bizi bir-birimizə rast gətirdi? Qız idim, qayğısız idim, gündüzlər işləyib, axşamlar dul anamın yanına çəkilərdim. Həyat mənə göydə uçuşan buludlar kimi şən və yüngül görünərdi. Uzun qış axşamlarını roman oxurdum, eşq macəraları ilə əylənirdim. Onlar mənə gülünc görünərdi... Nə qədər yanılırmışam. Həyat təsəvvürümün əksi imiş... Tosya son sözü söylərkən səsi qırıldı. Yenə başını aşağı saldı. Bütün bədəni diksinirdi. İndiyə kimi laqeyd duran Fərəməz Tosyanın əllərini gözlərindən ayıraraq: – Tosya, Tosya, indi bu artıq çocuqluqdur. Bu göz yaşları nəyə lazım ki? Tosya hönkürərək: – Hər kəs mənim vəziyyətimdə olsa ağlar. Bəzən başıma hava gəlir. Zarafatmı, qızlıq tacını çaldırmaq, gülünc olaraq tərk olunmaq, indi də... iki aylıq... Fərəməz cəsarətlə: – Nə böyük iş imiş. Çocuq var, saldırmalı. Ən asan bir iş. Bu qədər sentimentallıq nəyə lazım? Durun üzünüzü yuyun, çay ismarlayım, içək. Boş bir işdən ötrü nəşəmizi pozmayın. – Sizin üçün asan işdir. – Asan olmamış nə var ki?.. Tosya ayağa durub, masanın üstündən zərfi götürdü, cibinə qoydu və qapıya yönələrək: – Verdiyiniz məsləhətlərə qarşı təşəkkür edirəm. Fərəməz onun qarşısını kəsdi və getməyinə mane olaraq: – Axmaq olmayın. Vəziyyətinizin çarəsi var. Saldırmağa mən hazıram. Tosya büsbütün hiddətləndi: – Buraxınız, gedirəm. Anam məni gözləyir. Buraya məsləhət üçün gəlməmişdim. – Bir az oturunuz, sonra gedərsiniz. Tosya mətanətli səslə: – Buraxınız! Məni də özünüz kimi vəfasız bilməyin. İki aylığın dərdi sizə düşməz, o mənə aiddir, o mənim ilk və son eşqimin məhsuludur. O, bir zaman, siz məni sevən vaxtlar, sizin idi; indi sizin deyil. Onun anası mən və atası qəlbimdə yaşayan eşqdir. Çəkilin! – dedi və Fərəməzi itələyib, otaqdan çıxdı. Bu çıxış elə bir surətlə oldu ki, Fərəməz onu təşyi etməyə belə fürsət tapmadı. Gecə düşmüşdü. Bir neçə dəqiqə əvvəl sıxıntılı görünən otaq sanki istirahət saçmağa başladı. Fərəməz güzgünün qarşısına gəlib, bığlarını düzəltdi, nə düşündüsə gülümsədi və sonra qalxıb zəng düyməsini basdı. Bir dəqiqə sonra xidmətçi qız hazır oldu. Fərəməz oynaq bir halda: – Samovarı gətir, – deyə əmr verdi. * * * 1 Ey qardaş bu dünya heç kəsə qalmayacaq * * * Birinci kitab, ikinci hissə 1 Rüstəmbəy bəhai Əbülfərəcə məktub yazırdı. Yazdı və oxumağa başladı: “Möhtərəm əfəndi, ikinci məktubunuzda əvvəlki məsləhətinizi təkrar edirsiniz, məni bəhai dininə dəvət etməkdən çəkinmirsiniz; təzə din deyə bəhailiyi mədh edirsiniz, bəhailik zəmanəyə müvafiq bir dindir və i. a. Bu sözləri çox bəhailərdən eşitmişəm, lakin bircə iş var: din bir o qədər də zəruri şeydirmi? Onun yolunda bu qədər çalışmağa dəyərmi? Zənnimizcə, dindən uca, ondan zəruri bir ayrı şey var. Onun adına həyat və yaşayış deyirlər. Biz həyatı sevsək, onu yüngülləşdirsək, ən həqiqi mömünlüyə çatarıq... Bu fikirləri keçən məktublarımda cənabınıza məlum eləmişdim. Artıq təkrara lüzum yoxdur. Sonra bəhailiyə “təzə din” deyirsiniz. Zənnimizcə, bunda da böyük səhv eləyirsiniz. Dinə təzə demək olmaz, din həmişə köhnədir. Səbəb budur ki, hər bir din əbədilik iddiasına düşür, din bir qanun, bir qayda təşkil etdikdə əbədi ola bilməz. Olduqda təzəliyini itirir və zəmanə tələbinə müvafiq gəlmir. Bəhailik bu gün təzə görünsə də, bir ildən, beş ildən sonra təzəliyini mütləq itirəcəkdir, çünki əbədi “təzəlik” yoxdur, zaman belə təzəliklərin düşmənidir. Bu nöqteyi-nəzərdən həyat zamanla “təzəliyin” mübarizəsindən ibarətdir. Bu mübarizə şiddətini yox etdikdə həyat da mənasını itirir. Deməli, din və ya başqa bir qanun sabit bir halda əbədi hökmranlıq etdikdə, həyat ruhunu qaib edir. İnsanın meyl və həvəsi məhdud bir dairəyə düşərək sönür. Dirilik əvəzinə yuxu və yarımcanlılıq əmələ gəlir. Bu hal cəmi dinlərdə görünmüş, bununla mübarizə etmək üçün qanlı inqilablar doğmuş və nəticədə dünyəvi qanunlar qələbə çalmışdır. Bəhai dini də bu qanlı pillələrdən keçəcək...” Rüstəmbəy məktubu qurtarmamış masanın üstə tulladı və otaqda gəzinməyə başladı. Dini kitablar, mübahisələr və metafizik fikirlər onu o qədər təngə gətirmişdi ki, ruhuna zövqverici bir şey axtarırdı. Birdən ürəyində Sofya xanıma qarşı bir həvəs oyandı, onunla görüşmək xəyalına düşdü. Bu həvəs elə sirli bir tərzdə zühur etdi ki, özü də heyrət etdi. Sonra: “Sofya xanımı görməkdən məqsəd nədir?” – dedi və cavab olaraq ürəyinin aramsız döyündüyünü hiss etdi. Lakin bu halından xoşlandı, ürəyinin çarpınması ona cəsarət verdi. Rüstəmbəy sevindi: “Biz gərək qadınlardan qaçmayaq, – dedi, – biləks həmişə onlara yaxınlaşmalıyıq”. Rüstəmbəy otaqda gəzə-gəzə öz-özünə danışırkən qapı tıqqıldadı. Rüstəmbəy: – Buyurun, – deyə dərhal cavab verdi. Qulluqçu daxil oldu və qızara-qızara: – Bu gün soba qalamaq lazımdırmı? Rüstəmbəyin filosofanə siması birdən-birə dəyişildi, dodaqlarında səmimi və təmiz bir təbəssüm oynamağa başladı: – Lazım nədir, vacibdir! – dedi. Qulluqçu gülümsündü və daha da qızardı. Otaqdan çıxdı. Nədənsə Rüstəmbəy də bunun arxasınca getdi. İkisi də mətbəxə daxil oldu. Sofya xanım Rüstəmbəyi görən kimi özünü itirdi, yanaqları alma kimi qızardı, iki gün idi ki, görüşməmişdilər. Rüstəmbəy Sofya xanımın halını anlamırdı, bu dəqiqə o, sadəlövh bir çocuğa bənzəyirdi. O istərdi ki, qulluqçu onun qollarının üstə odun yığsın və o da böyük bir həvəslə onları otağa daşısın... – Odunları ver, mən daşıyım, – dedi. Liza gülə-gülə xanımın üzünə baxdı. Sofya xanım özünü toxtatdı, titrək səslə: – Madam ki, istəyirlər, qoy daşısınlar, – dedi və gülümsündü. Liza odunları Rüstəmbəyin qucağına doldurdu. – Kifayət elər, – dedi. Mətbəxdən çıxdılar. Sofya xanım heyrətli gözləri ilə Rüstəmbəyi təşyi edirdi. Birdən onun da ürəyində bir şadlıq əmələ gəldi. Rüstəmbəyin bu sadəliyi Sofya xanımı artıqlığınca məmnun etdi. “Amma nə cazibəlidir”, – deyə içini çəkdi. – Soba yanırmı? – deyə qapının arasından səs gəldi. Rüstəmbəy sobanın yanında oturmuşdu, durdu, Sofya xanım daxil oldu. Rüstəmbəy cavabında: – Yaxşı yanır. Sofya xanım irəli yeridi, odunları maşa ilə döyəclədi, çırpdı. Sonra bir-birinə yavıqlaşdırıb, sobanın ağzını örtdü. – Yaxşı, alovlananda yadıma salın, qapayım, – dedi. – Siz zəhmət çəkməyin, qulluqçuya deyərəm qapayar. Sofya xanım sobaya söykənərək: – Zəhmət olmaz, – dedi, – ev işlərindən çox xoşlanıram. Rüstəmbəy divara dayanmışdı. Ətrafa göz gəzdirərək sanki söz axtarırdı. – Görürsünüz nə gözəl axşamdır, – dedi. – Bu vaxtlar çırağı yandırmayıb qaranlıqda oturmağı çox sevirəm. Göyün qızartısı həmişə ürəyimdə bir kədər duyğusu oyadır. Çox vaxt elə bilirəm dünyada məndən bədbəxt, məndən yazıq adam yoxdur. Belə anlarda məni ağlamaq tutur. Sofya xanım: – Siz də mi ağlaya bilirsiniz? – deyə maraqla soruşdu: – Bəli, bəzi vaxt İnsan üçün göz yaşlarından əziz, ondan yavıq bir dost ola bilməz. Sofya xanım heyrətlə Rüstəmbəyi süzdü və əllərini daraqlayaraq dedi: – Sizin bir şairanə təbiətə malik olduğunuzu bilmirdim... – Bəli, bəli, – deyə Rüstəmbəy gülümsündü və zarafatla, – hərdənbir şeir də yazaram. Yəqin bunu da bilmirdiniz? – deyə əlavə etdi. – Şeir də mi yazırsınız?.. Onda, xatirə olaraq birini verin. Rüstəmbəy güldü: – Zarafat edirəm. Məndə təb əsla yoxdur, bircə dəfə, yadımdadır, bir qıza şeir yazmışdım, o da xoşuna gəlməmişdi. Kədərimdən az qaldı bağrım çatlasın. Sofya xanım qəhqəhə çəkərək güldü: – Daha niyə kədərləndiniz ki? – Niyə kədərlənməyim ki, gözümün işığı kimi istədiyim bir dilbəri şerimlə xoşhal edə bilmədim. – Xı-xı-xı... Siz istərdiniz məhbubəniz xoşhal olsun, eləmi? – İstərdim nədir? Onun üçün canımdan da keçərdim. – Sizin bu qədər eşqpərvər bir qəlbə malik olduğunuzu zənn etməzdim. Rüstəmbəy fəxrlə: – “Qafqaz” ləfzi bir eşq mücəssəməsi deyilmidir? – Qafqaz eşqin ikinci ifadəsidir, bu doğru. Ancaq siz mənim təsəvvür etdiyim qafqazlıya bənzəmirsiniz. Biz qafqazlını eşq yolunda ölüb-öldürən, incə belində kəskin xəncər daşıyan bir igid kimi tanıyırıq. Ah, bir dəfə bir müsamirədə ağ çuxalı, ağ papaqlı biri oynadı... Onda qız idim, heç unutmam, oynarkən vəhşi səslər çıxarırdı, inanırsınızmı, duyğularımdan nəfəsim tutulurdu, mənə belə gəlirdi ki, bir az da oynasaydı, yıxılıb bayılacaqdım... Ah, o rəqsdə nə gözəlliklər vardı. Məncə, Qafqaz rəqsi cəsur kişilik, hünər, fədakarlıq ifadəsidir. Eyni zamanda onda bir bəkarət və paklıq var... Rüstəmbəy zarafatla: – Sabahdan bir xəncər alıb, tələbə tujurkasının üstündən bağlayacağam, başıma da bir ağ papaq qoyacağam. – Karikatura olar. Bundan sonra sizə yaraşmaz, mədəniyyət artıq sizi aşılamışdır. – Aşılanmaqda qazanmışam, yoxsa qaib etmişəm? Sofya xanım düşündü: – Məncə, qazanmışsınız. Şübhəsiz ki, qazanmışsınız. Kompliment də zənn etsəniz, sizdə bu iki həyatın müsbət cəhətləri birləşmişdir – Qafqazın ənənəvi doğruluq və saflığını saxlayırsınız... Rüstəmbəy yenə zarafatla: – Komplimentinizdən məmnunam, – deyə süni qürurla otaqda gəzinməyə başladı. Sofya xanım sakit: – Kompliment deyil... Oy, başımız söhbətə qarışmış, gecənin düşməsindən xəbərim olmamışdır. “Sağ olun” deyib, qapının arasında yox oldu. 2 Gecə düşmüşdü. Rüstəmbəy elektriki yakıb, dərsləri ilə məşğul olmağa başladı. Bir az oxudu, başına bir zad girmirdi. Durub bir az otaqda hərləndi, dolandı, gəlib yenə oturdu. Bir az da oxudu, bir nəticə çıxmadı. Gözlərini bir nöqtəyə dikərək fikrə getdi, öz-özünə “belə olmaz, qabaqda imtahan var, məşğul olmamaq mənim üçün böyük eyibdir”, – deyə söyləndi. Nəsihət də kar eləmədi. Durub çarpayının üstə uzandı. Soba otağı qızdırmışdı, elektrik ətrafı gözəlcə işıqlandırmışdı, bu dəqiqə otaqda xülyapərvər bir sükut hökmrandı – bütün bunlar Rüstəmbəyi oxşayır, ürəyində sirli duyğular oyadırdı. Sofya xanımla əri qonşu otaqda deyib gülüşürdülər. Xanımın nazik səsi almaz dənələri kimi tökülərək Rüstəmbəyin ürəyini yaralayırdı. Yenə Sofya xanımla görüşmək meyli onu qapladı. Öz-özünə: “Bilmirəm, bu axmaq kişi nə vaxt çıxıb kluba gedəcək”, – dedi. Gülümsündü. Dırnağı ilə divarı cızmağa başladı. Orada bilaixtiyar: “Mən çox axmaq adamam” sözlərini yazdı. Sonra yazdığını oxudu. Düşündü. Bir də oxudu. Fikirləşdi, halı dəyişildi, özünə acığı tutdu, birdən-birə durdu və yenə oxumağa başladı. Bu dəfə beynini ciddi fikirlər məşğul etdi. O, müvəqqəti olaraq Sofya xanımı yadından çıxartmışdı. Bir-iki saat sonra kişi kluba getdi. Bu, Rüstəmbəyin kitabdan əl çəkməsinə kifayət edərdi. Qalxıb otağı aramsız dolanmağa başladı. Bir qapı şıqqıltısı eşitdikdə ürəyi ayağının altına düşdü; “Sofya deyəsən gəlir”, – deyirdi. Çox çəkmədi, doğrudan da xanım gəldi. Görüşdülər. – Bilirsiniz nə üçün gəldim? – deyə Sofya xanım sordu, – dedim bəlkə sizdə mənim oxumadığım bir kitab tapıla. Rüstəmbəy fikirləşdi, kitablarını araşdırmağa başladı, lakin fikri kitab tapmaq deyildi. O, Sofya xanıma kitab lazım olmadığını da yəqin bilirdi. Ona görə, yalandan da olsa, əlini yazı masasına uzatdı. – Məndə sizi həvəsləndirəcək bir kitab yoxdur, zənn edirəm. Sofya xanım kürsü çəkib oturdu və bir az sərzənişlə: – Məni maraqlandıra bilməyən kitablarınızın nə olduğunu söylərmisiniz? Rüstəmbəy kitablarını bir-bir göstərib, tərif etməyə başladı: – Bu böyük kitab “Əhdi-ətiq”dir. Musanın hiylələri, Onon, Lut, Davud, Yusif, Süleymanın eşq macəralarından və Əyyubi Səburun pintiliyindən və murdarçılığından bəhs edər. Sofya xanım bir az pərt: – Müqəddəs kitaba istehza etməyiniz, günahdır. – Bu, Volterdir. Ən böyük şarlatan, eyni zamanda da ən böyük alimdir. Bu, İncildir, tanıyırsınız. Adı var, özü yox bir müəllifin safdil xülyasıdır. Bu Spenserin “Dimaği-ruhani və cismani tərbiyə”sidir. Bu kitab nə sizə lazımdır, nə mənə; mən evli deyiləm, sizin də çocuğunuz yoxdur. Sofya xanım bu təriflərdən xoşlanır və gülümsəyirdi. Rüstəmbəy davam edirdi: – Bu, qadın və yəhudi əleyhinə yazılmış ən mükəmməl kitabdır, müəllifi də bir yəhudi balasıdır. Sofya xanım üzünü qırışdıraraq: – Axmaq, – deyə fırlatdı. Rüstəmbəy cəld: – Acıqlanmayın, o cəzasına çatmışdır, iyirmi üç yaşında ikən özünü öldürmüşdür. – Yaxşı olmuş, qalsaydı, kim bilir, daha nələr yazardı. – Bu Ştrausdur, sizin Isanın iç üzünü açıb tökür... Bağışlayın, bilmədim. – Lütfən, dini duyğularıma toxunmayın. – Bu Nitşedir. Bu da cəzasını almışlardandır; “güclüyə kömək, gücsüzə kötək” – deyə bağırdı, çağırdı, axırda dəli oldu... Bəsdir, yoxsa yenə deyim? – Oxumalı bir şey yoxdurmu? Rüstəmbəy kitabları eşələyib bir əsər çıxardı: – Bax, bunu hər bir qadın oxumalıdır! – deyə bir kitab verdi. Sofya xanım kitabı alıb, baxdı və masaya söykədiyi dirsəyinin altına qoydu. – Sizə bir sual verəcəyəm, – dedi. – Əmrinizə hazıram. – İstehzasız. Bu qədər kitabların içində xoşunuza gedən hansıdır? – Ömər Xəyyam... – Onu da verin oxuyum. – Təəssüf ki, fars dilindədir, siz bilməzsiniz. – Rusca yoxdurmu? – Rusca var, məndə yoxdur. Dünyanın hər bir dilinə tərcümə olunmuşdur. Sofya xanım çox maraqlandı, ona qəribə gələn ərəb hürufatına heyrətlə tamaşa edib, bir sıra suallar verdi və nəhayət, Ömər Xəyyamdan bir-iki parça oxuyub, tərcümə etməsini Rüstəmbəydən rica etdi. Rüstəmbəy bir neçə rübai oxudu. Sofya xanım: – Çox gözəl! Ah, nə gözəldir, – dedi. – Bir-ikisini də oxuyun. Rüstəmbəy gülərək: – Olmaz, hər gecə gələrsiniz, oxuyaram; gecədə iki rübai. Sofya xanım qəhqəhə ilə: – Ah, nə kələkbazsınız! – dedi. Bir az sükut düşdü. Sofya xanım dirsəyinin altındakı kitabı qaldırıb vərəqlədi, o tərəf-bu tərəfinə baxdı və düşüncəli bir nəzərlə Rüstəmbəyi süzüb dedi: – Buraya topladığınız kitablar bəzən canınızı sıxmırmı? – Ah, bilsəniz, bəzən necə darıxıram, qəlbim qəfəsdəki quş kimi çırpınır. Sofya xanım onu təkrar süzdü, Rüstəmbəyin üzündə hami axtaran bir çocuq ifadəsi vardı. Həlim bir təbəssüm Sofya xanımın çöhrəsini parlatdı. Rüstəmbəy təbəssümə məğlub oldu və Sofyanın qarşısında diz çökdü: başını onun qoluna söykəyib, gözlərinə həsrətlə tamaşa etməyə başladı. Sofya xanım zərif əllərini üsulluca qaldırıb, Rüstəmbəyin başını sığalladı... Rüstəmbəy zəif bir səslə: – Məni oxşayın. Mənə xoş sözlər söyləyin. Həyatımda kimsə mənə xoş sözlər söyləməmişdir – dedi. Sofya onun başını sığallaya-sığallaya: – Sizə nə olmuşdur, xəstəyə bənzəyirsiniz. – Bəli, xəstəyəm. – Xəstəliyiniz nədir? Rüstəmbəy mətanətli bir səslə: – Gün-gündən sizə öyrənişirəm, susuz və havasız dolanmaq çətin olan kimi, sizsiz də həyatım müşkülləşir. Xəstəliyim budur. Sofya inanmaz bir təbəssümlə: – Sizi etirafi-eşqdə bulunmağa kim təşviq etdi? Rüstəmbəy üzündəki ifadəni dəyişməyərək, başını xanımın dizi üstə qoyub, sükuta daldı. Bir neçə dəqiqə Rüstəmbəy başını qaldırıb, qəmli bir nəzərlə Sofyanın üzünə baxdı, sonra yavaşca durub, otağın bir guşəsinə çəkildi. Sofya onu xoş sözlərlə dindirdi: – Əziz filosofuma nə olmuş, nədən fikrə dalmışdır? Xanım mehriban bir halda Rüstəmbəyin qoluna girib, başını onun çiyninə söykədi. Rüstəmbəy diksindi, qolunu ehmallıca xanımın qolundan xilas etdi. – Bir-birimizə yad və naməhrəm olduğumuzu unutmayın! Sofya xanım bu sözlərdən dilgir olaraq heyrət içində: – Sizə nə oldu? – dedi. Rüstəmbəy: – Mənə?.. Heç zad!.. Içimdəki ədalət səsi oyanıb, məni haqq yola dəvət edir. Sofya xanımın heyrəti daha da artdı. – Sözlərinizin mənasını anlamıram. – Siz kimsiniz? Sofya xanım incimiş bir halda: – Lüzumsuz bir sual verirsiniz... Siz məni tanımırsınızmı? – Tanıyıram. Bağışlayın! Ancaq siz özgənin arvadı ola-ola mənim sizinlə belə rəftar etməyə nə haqqım var? Sofya Rüstəmbəyin fikrini anladı və kədərli bir səslə: – Əlbəttə, əlbəttə! Əvvəldən gərək sizinlə mənim aramda belə bir yavıqlıq və yersiz dostluq olmayaydı. Çünki... Rüstəmbəy xanımın sözlərini kəsdi. – Çünki mən müvəqqəti olaraq sizin evdə yaşayan bir adamam. Bugün-sabah gedəcəyəm. Kim bilir, bir də sizinlə görüşəm, ya görüşməyəm!.. Lakin əriniz sizinlə bir yerdə olacaq. Onun hüququnu tapdalamaq olmaz!.. Sofya xanım ağlamsındı və əllərini üzünə qoyub otaqdan çıxmaq istədi. Rüstəmbəy təkidlə: – Lütfən, bir neçə dəqiqə dayanınız. Sofya qapıda durub üzünü yerə dikdi. Rüstəmbəy sözlərində davam edirdi: – Rica edirəm, məni əfv ediniz!.. Mən sizin xeyrinizi istəyərək deyirəm. Sizin əriniz yaxşı adamların biridir, mənim də xətrimi istəyir. Bunun əvəzində ona xəyanət eləmək İnsanlığa yaraşmaz. Əmin olun, o gecəki hadisədən sonra mən sizin zövcinizlə danışmağa utanıram, üzünə gülə bilmirəm. Onu görəndə nitqim kəsilir. Sofya xanım Rüstəmbəyin sözünü kəsərək qapını araladı və: – Bunların hamısını anlayıram, – deyə getmək istədi. Rüstəmbəy hövlnak: – Sofya xanım! – dedi. – Mənim günahlarımdan keçin? Allah xatirinə, məni bağışlayın. Son sözləri Rüstəmbəy elə hərarətlə dedi ki, Sofya ağladı. – Sizdə günah yoxdur. Rüstəmbəy! Günahkar mənəm. Ərimin yaxşılıqları əvəzində ona xəyanət edən... Rüstəmbəy Sofyanın əlini öz əlinə alaraq: – Ağlamayın, Sofya xanım! – dedi. – Bundan sonra siz mənim bacımsınız, məni özünüzə qardaş hesab edin. 3 – Şirin, Rüstəmbəy həmişə müəyyən vaxta neçə dəqiqə qalmış hazır olar, bəs, görəsən, bu gün niyə ləngidi? Şirin Çingizin cavabında: – Hələ tezdir, səkkizə on beş dəqiqə işləyir, gələr çıxar. – Görəsən, bütün üzvlərə xəbər verilmişmidir? – Gərək hamısına xəbər verilmiş olsun. Çingiz papiros yandırdı, kibriti külqabına atdı, dedi: – Uşaqlar deyirlər ki, Rüstəmbəy axır vaxtlar çox dəyişmişdir? – Necə? – Axır, Rüstəmbəy məzəli bir oğlandır, həmişə danışar, gülər. İndi bikefdir. – O günü mən də aşxanada onu bikef gördüm. Əvvəllərdə yəhudi qızlarının gözəlliyindən danışıb əhsən deyərdi. Indi qadın adı çəkiləndə sükuta gedir. – Onda başqa bir hal var: Tövrat oxuya-oxuya peyğəmbərliyə çatacaq, ya da ki, Cəlal demişkən, dəli olub, çöllərə düşəcək. Xa-xa-xa!.. Yoldaşlar gülüşdülər. – Şirin, mənə belə gəlir ki, bizim hər bir tələbə başlı-başına bir tipdir. Bəzən bunun səbəbini düşünürəm; məncə, bu hal bizdə ictimai həyatın olmamasından irəli gəlir. Şirin başını tərpədib, Çingizin fikrini təsdiq etdi: – Təbii deyilmi? – dedi, – hərə bir küncə qısılıb özbaşına yaşayır, hər küncün də özünə məxsus bir qaydası var. Qəribədir, hər ailənin, hər qövmün, hər məhəllənin, hər şəhərin öz-özlüyündə bir xüsusiyyəti var. Əşirət dövründə bir ailə başçısının şəxsi xisləti yekə bir nəslə keçmiş və indiyə qədər də davam edir. Çingiz papirosunun külünü külqabına çırparaq: – Sizdə məhəllə təəssübü varmı? – Var. – Bizdə qəribədir. Şəhərimizdə neçə məhəllə var. Məhəllə camaatı məhəllələrinin təəssübünü çəkir. Məhəllə adamına o biri məhəllədən birisi toxundumu, bütün məhəllə onu müdafiəyə qalxışar. Məhərrəmlikdə bir məhəllə dəstə çıxarıb o biri məhəllə ilə dava edər. Arada adam da ölər... Eh!.. Doğrudan, çox geridəyik!.. Şirin: – Zəng vuruldu, – dedi. Bir dəqiqə keçməmiş Səlman içəri girdi. Çingiz səsinə təğyir verməyərək: – Səlman, gec gəlirsən! – dedi. Səlman paltosunu çıxartdı və çeşməyini düzəldərək gözlərini qıya-qıya əl verdi. – Balam, arvad evdə yox idi, oğlumu tək qoyub gələ bilmədim. Çingiz gülə-gülə: – Vallah, yaxşı atasan! Deməli, uşağı növbə ilə saxlayırsınız. Səlman gülümsündü: – Canım, evlənmək bir kişilik deyil, gecələr körpənin səsindən yata bilmirəm. Şirin iymalı bir təbəssümlə: – Ay Səlman, arvad gündüzlər səni tək qoyub gedəndə bəs qeyrətinə dəymir? – Hara gedir ki? – Məsələn, bu axşam hara getmişdi? – Bacılığı ilə kilsəyə getmişdi. Çingiz həvəsli bir halda: – Səlman, arvadın müsəlmanlığı qəbul eləmədimi? Səlman güldü: – Canım, dinmə, ölkə qarışıqdır. Şirin yenə hiyləgər bir sima ilə: – Bəs, yaxşı, oğlun nədir, rusdur? Müsəlmandır? Çingiz sakit bir səslə: – Atası türk, anası rus, oğlu da firəng. Hamı güldü. Söz Səlmanın özünə hamıdan artıq xoş gəldi. Onun gülüşü daha da uzun çəkdi. Rüstəmbəy daxil oldu. Adəti üzrə gülümsündü və paltosunu çıxardıb, yoldaşları ilə görüşdü. Çingiz əlini uzatdıqda: – İndicə sənin söhbətini eləyirdik, – dedi, – indiyə kimi sənin iclasa gec gəlməyin görünməmişdi. Bu gün qırx dəqiqə birdən ləngimişsən. Şirin: – Yəqin, qız görüşünə getmiş imiş. Rüstəmbəy təkidlə: – Canım, yox! Yatıb yuxuya qalmışam. Ara bir az sakit oldu. Çingiz saata baxdı. – Deyəsən, daha heç kəs gəlməyəcək, – dedi. Şirin: – Gəlməsələr, onda müsamirə barəsində danışmağa haqlı deyilik; çünki məsələmiz mühümdür, o birilərin də rəyini bilməliyik. Səlman gözlüyünü düzəldərək, əli ilə xırda bığlarını tumarlayıb başladı: – Müsamirə vermək fikrindəmisiniz? – Bir elə fikir var. – Uşaqlar yenə idarə seçmək xəyalındadırlar. Bəs o necə olacaq? Şirin güldü və Çingizin üzünə baxaraq: – Müsamirə məsələsi ortalığa düşsə, təzə seçki heç kəsin ağlına gəlməz, – dedi. – Deməli, bəzi padşahlar daxili iğtişaşı yatırtmaq üçün qonşu dövlətə hərb elan edən kimi, siz də hay-küyü müsamirə ilə yatırdırsınız! Çingiz gülümsündü və papirosunu yandırdı: – Səlman, – dedi, – o gətirdiyin kitab nədir? – Marksın “Kapital”ıdır, – deyə Səlman cavab verdi. – Sosialistmisən? – Neçə ildir. – Belə de də!.. Içindəkilərdən bizə də söyləsənə!.. Səlman “Kapital” ı əlinə alıb vəcdlə: – Bu kitab köhnə aləmi tamamilə yıxacaq, – dedi, – daşı daş üstə qoymayacaq... – Sonra? – deyə Şirin onun sözünü kəsdi. Səlman soyuqqanlılıqla: – Sonra yerində böyük bir bina quracaq. Bu bina Babil qülləsindən və Misir ehramlarından da yüksək olacaq... Səlman sakit, dərin bir əqidə ilə marksizmə dair uzun-uzadı danışdı, hamı onu diqqətlə dinlədi. Natiq türk tələbələrinin yalnız mədəni məsələlərlə məşğul olmasını nöqsanlı bir hal saydı, onları Ümumrusiya əməkçiləri ilə birlikdə mütləqiyyət və kapitala qarşı mübarizəyə dəvət etdi. Qulluqçu samovarı gətirdi. Şirin yazı masasını təmizləyib otağın ortasına çəkdi. Çay həngaməsini bunun üstündə düzəltdilər: samovar qoyuldu, stəkan və nəlbəki düzüldü. Çörəyi doğradılar, boşqaba qoydular, yağ gəldi. Hamı masanın ətrafına yığıldı. Student axşamlarının yeganə dostu – samovar bu dəfə də ağ buğla yoldaşları qapladı. Hamı şad, hamı fərəhli idi, təkcə Rüstəmbəy kədərli görünürdü. Kim bilir, onun qeyri-sabit təbiəti yenə nədən mütəəssir olmuşdu. Bunu Çingiz də anladı. – Rüstəmbəy, fikirdəsən! – dedi. Rüstəmbəy gözlərini Çingizə döndərərək, məyus bir təbəssümlə onu qarşıladı və sonra bir parça çörək götürüb, özünə yağ yaxmacı qayırdı: – Hərdən məni fikir aparır. – Səbəbi nədir? – Səbəbi odur ki, millətimizin gələcəyini xarab görürəm. “Millət” sözü gəldikdə hamı gülümsündü və bu inanmaz gülüş və şübhə ilə Rüstəmbəyə baxdılar. Rüstəmbəy səsinə təğyir verməyərək ciddi bir sima ilə: – Zarafat eləmirəm, – dedi, – millətimizin vəziyyəti bəzən məni elə bir hala gətirir ki, az qalır başıma hava gəlsin. Şirin yenə gülümsündü: – Doğrusu, o qədər “millət”, “millət” deyib çığırdılar ki, indi adamın gülməyi gəlir... Əlbəttə, mən sənin sözlərinə inanıram, bilirəm ki, millətin halına yanırsan. Rüstəmbəy başını aşağı salaraq çayla məşğul oldu. O birilər də çay içməkdə idilər. Heç kəs danışmır, ancaq hamı ürəyində haman “millət məsələsi”ni müzakirəyə qoyaraq həllinə çalışırdı. Səlman gözlüyünü çıxardıb, yaylığı ilə sildi, gözlərini qıya-qıya sükutu pozdu: – Mən həmişə demişəm və yenə də təkrar eləyirəm: heç bir milli məsələ özözlüyündə həll oluna bilməz. Milli müqəddəratımızı əməkçilərin taleyinə bağlamalıyıq. Ayrıca milli məsələnin həlli demək – ölkəmizdə milli kapitalın və milli feodalizmin inkişafı deməkdir. Bu da zülm hökmranlığından başqa bir şey deyildir. Yoldaşlar, zülm-zülmdür, bunun milli və ya qeyri-millisi yoxdur. Hansı şəkildə olursa-olsun zülmü yox etməlidir. Şirin Səlmanın fikrinə şərik ola bilmədi: – Bizdə, – dedi, – ümumin anladığı kapital və proletar yoxdur. Bu iki sinif vücuda gəlincəyə qədər sən deyən sahəyə gecə bilmərik. Səlman əsəbi bir halda: – Bax, bu kökündən doğru deyil. Bizdə kapital da var, proletar da. Bakı sərvəti nə deməkdir? Bakı və Şəki fabriklərində can çəkişdirən minlərcə işçilər proletar deyil də nədir? Səlman sevdiyi mövzunu olduqca coşqun və məntiqi bir surətdə təsvir və inkişaf etdirirdi. Uzun-uzadı münaqişələrə meydan açıldı. Gənclər xalqı əzən və məhv edən amillərdən bəhs etdilər. Rüstəmbəy də mühüm bildiyi dini məsələyə keçərək elmi dəlillərlə dinlərə hücum etdi. Şirin Rüstəmbəyin sözlərini dinləyərək yerində aram tapa bilmirdi. Görünür ki, onunla bəzi nöqtələrdə həmrəy deyildi. – Unutmamalıdır, – dedi, – dində günah yoxdur: Rüstəmbəy qəti surətdə: – Günah dindədir, çünki həyatla dinin arasında böyük uçurum var. – Uçurum ola bilməz. Din həyat üçün təşkil olunmuşdur. Peyğəmbərlər öz qövmlərinin cəhalət içində boğulduğunu gördükdə, onları haqq yola dəvət etmişlər. Bu haqq yol da dindir. – Yaxşı! O peyğəmbərlər bizdən neçə əsr əvvəl dünyaya gəlmişlər? Şirin duruxdu, qorxurdu Rüstəmbəy onu “bağlasın”: – On əsr, – dedi, – iyirmi əsr, ondan qədim də gələnlər var, hamısı bir vaxtda dünyaya gəlməmişdir. Rüstəmbəyin simasında müzəffər bir şadlıq göründü: – Çox gözəl, – dedi, – peyğəmbərlər öz əsrləri üçün bir qanun yaparaq, bir yol qoydular, o yol bizim həyatımıza uyğun gələr, gəlməz? Səlman cavab verdi: – Əlbəttə, gəlməz. Şirin bir az hirsləndi: – Siz dini mən düşünən kimi düşünmürsünüz. Din bir həqiqətdir ki, heç vədə sönməz. “Yalan danışma!”, “Adam öldürmə!”, “Oğurluq və quldurluq eləmə!”, “Fağıra rəhm elə!”... Əksərən dinin əsası beləbelə həqiqi əmrlərdən ibarətdir. Bunları pozmağa hacət yoxdur, İnsanlıq durduqca bu fikirlər onun üçün bir müqəddəs qanun sanılacaq. Rüstəmbəy coşqun səslə: – Din bir sən deyən əmrlərdən ibarət deyildir. “Müqəddəs” deyilən kitablarda bunlardan başqa bir xeyli xürafat var ki, onları zəmanəmizin uşaqlarına nağıl eləsən rişxəndlə gülərlər. – Mən bilmirəm, uşaqların gülməsinə səbəb olan nədir? – Cənnət, cəhənnəm, mələklər, göylərin sadəlövh təsviri, təbiət qanununa zidd, yalan möcüzələr və qeyri... nağıl eləməklə qurtarmaz. Get, Tövrat, Incil, Quran və qeyri “müqəddəs” kitabları oxu, onda bilərsən!.. 4 Səlman Balayurdlu kəndindəki dəllək Qasımın oğlu idi. Qasım neçə il vardı ki, şəhəri tərk edib, bu kənddə sakin olmuşdu. Bu neçə ilin müddətində özünə bir dükan da qura bilməmişdi: bütün tənxahı qırmızı fitə, güzgü və kisəbənddən ibarət idi. Qasım sabit deyil, səyyar bir dəllək idi. Səhərdən axşama qədər kəndin bazarını dolanar, girəvəsinə gələn müştərilərin başını qırxar, birçəklərini düzəldər, saqqallarını vurardı. Səlman da kiçik vaxtından hamamda qulluq eləyirdi, səkiləri süpürür, bazara göndərilir və camadar məşğul olanda ayağa da su tökürdü. Bir gün kənd müəllimi hamama gəlmişdi. Səlman ona xidmət edərkən müəllimin nəzərini özünə cəlb elədi. Müəllim çocuğun kim olduğunu öyrəndi. O, bir gün dəllək Qasımdan Səlmanı məktəbə göndərməsini rica etdi. Müəllimin təklifi Qasım kişinin ağlına batdı. O zamandan Səlman kənd məktəbinə davam etdi və eyni zamanda hamamı da tərk eləmədi, günortadan sonra yenə müştərilərə xidmət etmədə idi. Səlman kənd məktəbini bitirib Bakıya gəlmişdi. Bakı həyatı Səlman üçün hər nə qədər ağır olsaydı da, o bu həyatdan şikayətçi deyildi. Əvvələn, gələn kimi şagirdlər cəmiyyəti buna Hacı Hacıağa karvansarasında bir otaq tədarük elədi, kirəsini də cəmiyyət verirdi. Sonra da gimnaziyaya daxil oldu. Məsələnin iki mühüm cəhəti həll olunmuşdu. O ki qaldı yemək məsələsi, bu təsadüfdən asılı idi, olurdu yeyirdi, olmayanda aclığa qatlanırdı. Gündə bir boşqab sup tapmaq onun üçün bir böyük nemət idi. Səlmanın karvansara həyatı getdikcə çətinləşirdi. Bir tərəfdən otaq deyilən bu yer pəncərəsiz idi, işıq tağlı artırmaya açılan qapının başından düşürdü. Sonra, neft pulu olmadığından çox zaman qaranlıqda qalır və dərslərini hazırlaya bilmirdi Bəzi vaxtlar dalandardan xəlvət artırma lampası alır, mənzilinə gətirirdi. Bir neçə dəfə belə elədikdən sonra bir gün dalandar duyuq düşdü, gəldi, Səlmanın abrını tökdü. Buna rəğmən Səlman bu işdən əl çəkə bilmədi. Dərs hazırlamaq üçün yeganə çarə bu idi. Get-gedə məsələ gərginləşdi, dalandarla arası tamamilə pozuldu. Karvansara sahibinə şikayət olundu, nəticədə bir şey çıxmadı. Dalandar Səlmana qarşı təzyiqini birə on artırdı. Səlmanı incitmək üçün hər yeri süpürdükdən sonra zibilini onun mənzilinin önünə yığar, ona su verməzdi. O, dərs oxurkən qapısının ağzında səs-küy salar, dərsinə mane olardı... Günlərin birində Səlman yenə lampanı götürərkən dalandar onu tutdu, hirsli bir halda mənzilinə soxuldu və şeylərini cırıq məfrəşinə doldurub, artırmadan aşağı atdı. O zaman şagirdlər cəmiyyətinin bir-iki üzvü Çənbərəkənddə Pozenov küçəsində olurdu. Səlman çar-naçar məfrəşini bir hambala verib, Pozenov küçəsinə yollandı. Səlmanın məfrəşi ilə otağa daxil olması cəmiyyət üzvlərini heyrətləndirmədi: bunlar belə hadisələrə alışmışdılar. Harada yersizyurdsuz və kimsəsiz şagird varsa, burada daldalanardı. Odur ki, otaqdakı bir çox yatağın yanına Səlmanın da çirkli yorğan-döşəyi salındı. Bir il də belə keçdi. Sonralar işlər bir az asanlığa döndü. Səlman şəhərə dürüst bələd olaraq dərs demək kimi pul qazanmaq yollarını yavaş-yavaş öyrəndi. Milyonerlər Bakısında bir boşqab sup həsrətində çırpınan Səlman özü kimi yoxsulların acınacaq halını daima düşünər və qurtuluş yolu arardı. Marks nəzəriyyəsi ilə tanış olar-olmaz “qurtuluş yolu” deyə bu nəzəriyyəyə sarıldı və həyatının sonuna qədər kapitalizmlə mübarizə edəcəyinə söz verdi. Iştə, bu günkü münaqişədəki səmimiyyəti bir dəfə haqq bilib sarıldığı məsləkin inikası idi. – Yoldaşlar, – dedi, – siz əsil məsələni bir kənarda buraxıb qol-qanaddan yapışırsınız. Sosializmdə xalqı qaranlıqda buraxacaq səbəblərin heç birisinə yer qalmayacaq. Sizi maraqlandıran bütün məsələlərin həlli kapitalın məhvi ilə bitəcək. Xəlilin içəri girməsi münaqişəyə xitam verdi: – Balam, bu qədər gec gəlmək olmaz, – deyə onu qarşıladılar. – Bağışlayın, işim var idi. Şirin: – Bəs bizim işimiz yoxdur? – dedi. Xəlil bir az ciddi: – Canım, əksəriyyət buradadır. Niyə məclisi açmadınız? – Müsamirə qoymaq istəyirik, onun üçün hamımızın fikrini dinləmək icab etdi. Xəlil başını buladı: – Eh, – dedi, – siz də indi ayılmısınız. Xəlilin sözlərindən hər kəs bir şey duyar kimi gözlərini ona dikdi. Xəlil bu halı görüb gülümsündü: – Görünür, heç bir şeydən xəbəriniz yoxdur, – dedi, – Qulu müsamirə düzəldir. Çingizin rəngi qaçdı. Bu xəbər hər kəsdən artıq ona təsir etdi. – Necə yəni müsamirə düzəldir? – dedi. – Düzəldir. O günü Teymurbəyin evinə toplanıb qərar çıxarmışlar. Şirin: – Kimlər var imiş? – deyə sordu. – Çox adam var imiş. Hətta bizim idarədə də onların tərəfdarı var. Üzvlər heyrətlə bir-birinin üzünə baxdı. Şirin: – Həsən olmasın? – deyə gülümsündü. – Tapmısan! Şirin güldü. Səlman gözlüyünü düzəldərək dedi: – Bu Həsən qəribə adamdır. Müəyyən nöqtədə dayana bilmir. Marksizmlə maraqlandı. İki dəfə görüşdük, sonra yox oldu. Tolstoy günündə bizim həbs olunduğumuzu görən kimi gözdən itdi. Monarxist rus tələbələrinə yanaşdığını da eşidirəm, xülasə, qəribə şeydir. Çingiz masanı bir də taqqıldatdı. – Yoldaşlar, – dedi, – məclisi açıram. Müsamirə məsələsini müzakirə etməliyik. Birinci müsamirəmiz gecən il ümumun rəğbətini qazanmışdı. Bu ilki ondan da maraqlı olmalıdır. Tam bir müvəffəqiyyət əldə etmək üçün bütün tələbələrimiz işə cəlb olunmalıdır. Müsamirə düzəltmək üçün ayrıca bir heyət seçməlidir. Həm də bütün tədbirləri bu gün görmək lazımdır ki, sabahdan işə başlansın. Çingizin təklifinə qarşı kimsə etiraz etmədi. Gecən il də belə olduğu üçün məsələ bəlli idi. Lakin heyətin başında duracaq adam haqqında bir az münaqişə oldu. Müxalifləri susdurmaq üçün Çingiz Teymurbəyin namizədliyini irəli sürürdü. Buna qarşı Səlman şiddətlə etiraz etdi. Uzun münaqişədən sonra Səlmanın rəyasətində bir heyət seçildi. Teymurbəyi də xəzinədar seçdilər. Çingiz məclisi qapadı. Xüsusi söhbətlər başlandı. Teymurbəyin evindəki yığıncaqdan maraqlanaraq hər kəs Xəlili əhatə etdi və suallar verdi. Xəlil suallara cavab verə-verə ayağa qalxdı və Çingizə müraciət edərək: – Çıxaq! – dedi. – Çıxaq, ancaq hara gedək? Şirin gülərək: – “Millət qızı”nın yanına gedək. Çingiz razı oldu. hamı ayağa qalxdı. Şirin paltoları asqıdan alıb, sahiblərinə verdi. “Millət evinə” yola düşdülər... Fatma xanım bir il idi ki, Kiyevə gəlmiş, ali məktəbin tibb şöbəsinə daxil olmuşdu. Bunun Kiyev şəhərinə gəlməsi türk tələbələri üçün görünməmiş bir hadisə idi, çünki Fatma xanımdan əvvəl bu şəhərə müsəlman talibəsi gəlməmişdi. Ona görə hamı üçün əziz idi. Fatma xanımın gəlməsini hamıdan qabaq bilən və axtarıb onunla tanış olan Rüstəmbəy idi. Əvvəl gündən Rüstəmbəy Fatma xanımın yaxşı tanışlarından biri oldu. Rüstəmbəy Fatma xanımın artıq dərəcədə xatirini istərdi, bunu görən bəzi tələbələr Rüstəmbəyə sataşardılar. Bu dəfə də yolla gedərkən Şirin Rüstəmbəyə yanaşıb, iymalı bir təbəssümlə: – Dostum! – dedi, – yenə Fatma xanımın yanına gedirik deyə kefin kökəlir. Rüstəmbəy gülümsündü, başını buladı. Şirinlə həmrəy olmadığını bildirdi. – Boynuna al, Rüstəmbəy! – Biz bilirik ki, Fatma xanıma bənd olmusan. Bu gün-sabah da toyundur. Çingiz də gülümsənərək: – Allah xeyir versin! – dedi. – Rüstəmbəy çoxdan bəri bir elmli türk qızı axtarırdı. Axırda ki, tapdı. Rüstəmbəy başını qaldırdı, gülə-gülə Çingizin üzünə baxdı: – Canım! – dedi, – deyəsən, siz məni güclə evləndirəcəksiniz! Hamı qəhqəhə ilə güldü. Şirin əvvəlki halında: – Güc niyə olur, özün bəyənmisən. Sağ-salamat qızdır, yaxşı analığı çıxar. Həmi uşağına tərbiyə verər, həm də sənə ömür yoldaşı olar. – Canım, mənim fikrimdə evlənmək yoxdur, bənd də olmamışam. Mehribanlıq eləyirəm, çünki borcumdur eləyim. “Millət qızına” da mehriban olmayıb, kimə olacağam, Rusiyada otuz milyon xalqın bircə-ikicə münəvvər qızı var, bütün ümidimiz onlaradır. Bir məxluq ki, ümid yolu ola, əlbəttə, onu sevərlər. – Mən də ondan ötrü deyirəm də... xı-xı-xı.. – Rüstəmbəy, Allah xeyir versin, – deyə hər tərəfdən onu təbrik edirdilər. Rüstəmbəy daha dinmədi, gülümsündü, başını aşağı saldı. Xəlil sözə qarışdı: – Kişidən əl çəkin, – dedi. – Ondan və məndən evlənən çıxmaz. Səlman: – Sən heç, – dedi, – sənə gündə biri olmalı. Rüstəmbəyə gəldikdə, o da evlənməməkdə haqlıdır, bu iş tələbə işi deyil. Arvadın nazı, uşağın vəngiltisi, dərs... hamısı da bir otaqda. İnsanın əli-qolu bağlanır. Baxın, indi siz Fatma xanımın yanına gedirsiniz, gedəcəksiniz, danışacaqsınız, kefiniz istədiyi zaman da evə qayıdıb, rahat uzanacaqsınız. Sorğunuz yox, sual verəniniz yox.. Məndən sizə əmanət: məktəbi bitirib iş sahibi olmayınca evlənməyin! Səlman sözlərini bitirib, tində durdu. – Bəs niyə durdun? – deyə ondan sordular. – Nach Haus1, yoxsa arvad atamı yandırar. Səlman yoldaşlara əl verib ayrıldı. Qar yağırdı, ətraf tamam ağ geyinmişdi. Külək əsdikcə həzin bir xışıltı gəlirdi. Qar yerlə sürünüb, küçə aşağı gedir, birdən ac qurd dəstəsi kimi tökülərək fənər dirəklərini əhatə edirdi. Gah da qeyzlə qalxıb pərvanələr tək çırağın başına fırlanır, sonra məyus bir halda yerə səpilirdi. Aləm sükuta dalmışdı. Bu sükutu pozmamaq üçün sanki tələbələrin də səsi kəsildi. Fundukleyevski küçəsi ilə aşağı endilər. Çovğun bunları da qarşıladı. Pərvanələr ətraflarını aldı. 5 “Millət qızı” ortaboylu, dolğun, gülərüzlü bir qız idi. Danışdıqda dodaqlarında həyalı bir təbəssüm zühur edər, yanaqları qızarardı. Onun rəftarı nazik, özü çox mehribandı; hər tərpənişində o qədər səmimiyyət vardı ki, çox vaxt ali məktəb talibəsinə oxşamayıb, sadə ürəkli bir çocuğa bənzərdi. İlk rast gələrkən bəxş etdiyi xoş təsir getdikcə daha da dərinləşir, İnsanın ürəyinə işləyirdi. Fatma xanım bu tanış təbəssümü ilə tələbələri qarşıladı. – Neçə vaxtdı ki, heç məni yada salmırsınız, – dedi. Çingiz salam verdi, Fatma xanımla görüşdü, onun sözlərinə nə cavab verəcəyini bilmirdi. Birdən: – Bilirsiniz, – dedi, – başımız bərk qarışıqdır. Imtahanlar, cəmiyyət işi – hamısı bir-birinə qarışmışdır. – Bəhanə gətirməyin! Işsiz kimdir ki? – Hamının işi var, amma hərdənbir tanışınızı yad eləsəniz, pis olmaz. Fatma xanım bu sözlərindən utanır kimi oldu. Gülümsündü, tələbələrin üzünə baxa-baxa qıpqırmızı qızardı. Çingiz və Şirin yumşaq taxtın üstə oturub, arxasına söykəndilər. Xəlil kənarda əyləşdi. Şirin iymalı təbəssümlə: – Bilirsiniz, Fatma xanım, Çingiz bəhanə eləyir, vaxtı çoxdur, ancaq başı qızlara qarışmışdır, – dedi. Çingiz qızaran kimi: – Yalan deyir, öz əməlini mənə isnad verir. – Yalan demirəm, dünən də görüşə getmişdi. Çingiz bir az da pərt oldu. Gülümsündülər. Rüstəmbəy sol tərəfdəki yazı masasına yavıqlaşdı; “Vaxt” qəzeti onun nəzərini cəlb etmişdi. Qəzeti əlinə aldı. – Fatma xanım, – dedi. – “Vaxt”ı haradan almısınız? – Ufadan göndərmişlər. Rüstəmbəy bir az da oxudu: – Başa düşürəm, amma bəzi sözlər var ki, mənasını bilmirəm. Fatma xanım: – Mən də çoxunu başa düşə bilmirəm, – dedi; – çünki “Vaxt” bizim tatar ləhcəsində yazmır. Qeyri tələbələr də bu söhbətdən həvəsləndilər, diqqətlə qulaq verməyə başladılar. Şirin: – Bizim Qafqaz qəzetləri də elə dildə yazır ki, adam başa düşə bilmir, – dedi. – Rüstəmbəy də bizi məzəmmət eləyir ki, biz türk qəzetini oxumuruq. Rüstəmbəy öz adını eşidərək qəzeti masanın üstə qoydu və ciddi sima ilə: – Əlbəttə, – dedi, – ifrat eləyirlər. Amma eləsi də var ki, lap sadə bir dildə yazır. Məsələn “Molla Nəsrəddin”. – “Molla Nəsrəddin”i oxuyuram, başa düşürəm, qəzeti də o dildə yazsalar, adam qanar. – Nə qədər asan dildə yazsalar, yenə dürüst başa düşə bilməzsən, çünki bizim danışdığımız dil az sözlərdən əmələ gələn yoxsul bir dildir. Bu dil münəvvər bir adamın düşüncələrini ifadə etməkdən acizdir. Buna görə də mübahisəmiz və elmi bir söhbətimiz olduqda öz dilimizi tullayıb, rus dili ilə danışırıq. Bu qüsurumuzu düzəltmək üçün dilimizi genişləndirməli, yəni xarici dillərindən bir xeyli söz götürməliyik. Hal-hazırda ifrat etsələr də qəzetlərimiz bu yolda çalışır. Siz də qəzet oxuyub, dilimizə yeni daxil olan sözləri öyrənməlisiniz. Şirin yenə təkidlə: – Nə qədər oxuyuram, başa düşə bilmirəm. – Mən də, – Çingiz dedi, – bir dəfə həvəsləndim, istədim türkcə oxuyam – olmadı, çox çətin dildə yazırlar. Bunların sözlərini Xəlil də təsdiq etdi. Rüstəmbəy hirsləndi, səsini bir az ucaltdı, dodaqlarında acı bir təbəssüm oynayırdı: – Canım, – dedi, – on beş il rus məktəbində oxuyursunuz, həmişə ruslarla onların dilində danışırsınız, yenə də rusca dürüst danışmağı bilmirsiniz. Bir kitab da oxuyanda saatda bir açıb əcnəbi sözlərinin lüğətinə baxırsınız. Amma iki ay türkcə oxumaqla hər şeyi bilmək istəyirsiniz. Sizlər öz dilinizi əsla sevmirsiniz. Sevsəydiniz, zəhmətə qatlaşaraq onu incədən-incəyə öyrənərdiniz. Şirin istehzalı təbəssümlə: – Ay Rüstəmbəy, – dedi, – məni bağışla, sən həmişə bir az mücərrəd danışırsan. Bu gün içində yaşadığımız şəraitdə türk dilinə yer yoxdur, daha doğrusu, lüzum da yoxdur. Məktəblər rusca, idarələr rusca, çörək də bu dildən çıxır. Hər kəsin öz ana dilini bilməsi vacibdir, bunu anlayıram. Ancaq öyrənməyə vaxt yoxdur. Rüstəmbəy Şirinin yürütdüyü mülahizələrlə şərik ola bilmədi: – Vaxt tapılar, həvəs yoxdur, milli hiss yoxdur. Baxın, polyakların milli məktəb açmağa haqları yoxdur. Hökumət polyak dili və polyak mədəniyyəti ilə şiddətlə mübarizə edir, buna baxmayaraq, polyak dilini bilməyən, öz dilində danışmayan bir polyak tapılmaz. Polşaya göndərilən rus məmurlarını belə polyaklaşdırırlar... Fatma xanım sözə qarışdı: – Bizə qarşı da böyük təzyiq var, özümüz də ruslarla qarışıq yaşayırıq, amma hamımız öz dilimizi bilirik, ədəbiyyatımızla maraqlanırıq. Şirin güldü. Fatma xanım pərt olub qızardı. – Tatar dilinin yarısı rus sözüdür, pyat rükət namaz soverşayem... Hamı gülüşdü, Fatma xanım daha da qızarıb, qəhqəhə çəkdi. Çingiz ciddi səslə: – Rüstəmbəy haqlıdır, ancaq bizi polyaklarla müqayisə etmədə səhv edir. Polyaklar yüksək mədəniyyətə malikdirlər, vaxtilə böyük dövlət olmuşlar, rus mədəniyyəti onlara nisbətən çox aşağıda olduğu üçün polyaklara təsir yapmır. Bizdə vəziyyət büsbütün başqadır. Biz mədəni deyilik, olan mədəniyyətimiz də müasir mahiyyət daşımır. Odur ki, rus mədəniyyətinə təmas edər-etməz, onun təsirinə düşüb, ruslaşırıq... Çingizin mülahizələri etiraza səbəb olmadı. Sanki məsələ aydın idi – hamı susurdu. Sükutu Fatma xanım pozdu. – Yadımdan çıxdı soruşam, – dedi, – müsamirə nə vaxtdır? Çingiz cavab verdi: – Bu axşam müsamirə düzəltmək üçün xüsusi heyət seçildi. Sabahdan işə başlayacaq. – Bu neçənci müsamirədir? – İkinci. – Müsamirəyə necə ad qoyursunuz? – Keçən il “Müsəlman müsamirəsi” adlandırmışdıq, bu il də belə olacaq. – Keçən ilkini çox mədh edirlər. Gərək bu il ondan da gözəl olsun. Rüstəmbəy əvvəl döyükmüş bir nəzərlə Fatma xanıma baxdı. Sonra sevincək bir halda: – Fəxr edə bilərik ki, müsamirəmizin adı hələ də ağızlarda çəkilmədədir. Çingiz: – Qəribə burasıdır ki, – dedi, – burada bu qədər türk studentinin olduğunu heç kəs bilmirmiş. Bu müsamirə bizi hamıya tanıtdı. Çoxları “Qafqaz müsamirəsi” bilib gəlmədikləri üçün heyfsilənmişlər. “Müsəlman müsamirəsi”nin ayrıca xüsusiyyəti olduğunu sonradan bilmişlər. Çoxları bu ilkini gözləyir. Fatma xanım soruşdu: – “Qafqaz müsamirəsi”ni kimlər tərtib edir? Xəlil dedi: – Burada bir Qafqaz “zemlyaçestvo”su var. Əvvəllər oraya bütün Qafqaz tələbələri daxil olardı. Sonralar ermənilər və gürcülər yavaş-yavaş oradan çəkildilər. Biz də sayca artdıqdan sonra öz cəmiyyətimizi təşkil elədik və tamamilə müstəqil yaşayırıq. Ayrı-ayrı təşkilatlara mənsub olmayan əqəliyyət “Qafqaz zemlyaçestvosu”nda qaldı. Odur ki, müsamirələri də əvvəlki nüfuzunu itirdi. Bizim müsamirənin müvəffəqiyyəti onun yeniliyi ilə təmin olundu. Şərqə məxsus köşklər yapdırmışdıq, hamımız da türk, fars və ərəb milli libaslarındaydıq. Salonda milli musiqi var idi, şərq bazarı qurulmuşdu, ayrıca bir dairədə bir paşanın hərəmi və odalıqları göstərilmişdi... Avropalıları maraqlandıran bir çox şeylər vücuda gətirilmişdi. Fatma xanım içini çəkdi: – Ah, – dedi, – bu çox maraqlıdır. Mən də görmək istərdim. Rüstəmbəy gülə-gülə: – Az qalmışdır, görərsiniz... Şirin rişxəndli iyma ilə Rüstəmbəyin sözlərini kəsdi: – Fatma xanım, Rüstəmbəy paşa olar, siz də onun hərəm dairəsinin dürrigiranbəhası! Hamı gülüşdü. Yalnız Fatma xanım bu sözlərin əsil mənasını anlamadı, döyükmüş bir nəzərlə tələbələrin üzlərinə baxaraq qızardı. Çingiz məsələni başqa nöqtəyə yozmaqla Fatma xanımı bu vəziyyətdən qurtardı. Bir az sonra İsgəndər gəlib çıxdı. – Allah, buyur! Allah, buyur, – deyə hər tərəfdən ona müraciət etdilər. Fatma xanım İsgəndərə nə üçün “Allah” dediklərinin mənasını anlamayaraq, heyrətlə ətrafdakıların üzünə baxırdı. İsgəndər oturdu. Rüstəmbəy: – Allah, bəs arvad hanı? – İsgəndər ciddi: – Arvadı hələ evə gətirməmişəm. Şirin zarafatla: – Allahlıq iddiası edirsən, özün də evlənirsən. Bu olarmı? İsgəndər gülərək: – Bu olar, yunan Allahları nələr etməzdilər. Çox kələkbaz idilər. Çingiz: – Deməli, sən yunan Allahısan, onda türklər səndən əl çəkməlidirlər, – dedi. İsgəndər etiraz etdi: – Yox, mən bütün Allahlardan yüksəyəm. Hər şey mənə tabedir, siz də mənə tabesiniz, – dedi və şaqqıltı ilə güldü. Fatma xanım yenə bu “Allah” söhbətlərinə qulaq asır, bir şey anlamırdı. Şirin Fatma xanımın heyrətini duyaraq: – Fatma xanım, – dedi, – siz, görünür, bir çox işləri bilmirsiniz. Biz tələbələrdə zahiri aləmdən başqa bir də batini aləm var. İsgəndər bu batini aləmin nümayəndəsidir. İsgəndər Şirinin sözlərini kəsdi: – Etiraz edirəm, bu günahkar bəndə Allahın zatını təhrif edir, – dedi. Yenə şaqqıldadı və gülərək sözünə davam etdi, – xilqətdə zahir və batin yoxdur, dünyada yalnız bir “mən” var, hər şey ona tabedir – o, mənəm. İsgəndər yenə şaqqıldadı. Şirin sözünə davam etdi: – Allah, sən bir az səbir elə, mən bildiyimi deyim, sonra səhvimi düzəldərsən... Deməli, Fatma xanım, bu indi danışanı üç yerə bölmək olar: biri sizin tanıdığınız İsgəndərdir, bu, adamdır – yeyir, içir, gəzir, gülür və sairə; ikinci, Allahdır: hər şeydən yüksəkdir, ruh olaraq eşqdən başqa hər şeydən məhrumdur... Fatma xanım gülərək: – O!.. Bu əxlaqsız Allah imiş, – dedi. Hamı güldü. İsgəndər şaqqıldayaraq etiraz etmək istədi. Şirin onu qabaqlayıb dedi: – Yox, Fatma xanım, siz deyən qədər əxlaqsız deyil. İsanın arxasınca gedən kimi, bunun da arxasınca gedən bir çox mürid qızlar var. On gündə bir teosofik cəmiyyətdə bu vəz edər, bir gün gedin, görün bunu təqdis edən nə qədər qız var... Deməli, müəyyən bir dairə var ki, bunu yalnız Allah deyə tanıyırlar. Bunun üçüncü adı Aleksandr Cavadoviçdir. Bu ad bütün xidmətçi qızlara, aşxana və qəhvəxana qızlarına və yurdda-yuvada qınında yanmış yaşlı qadınlara bəllidir. Onlar da Aleksandr Cavadoviçi Allah sanarlar, ancaq burada bunun rolu həqiqi Allah roluna çox az bənzər... İsgəndər yenə Şirinin sözlərini kəsdi. Etiraz etdi, qızardı. Lakin Şirin onun sözlərinə əhəmiyyət verməyərək davam etdi: – İndi bir az da sizin və mənim tanıdığımız İsgəndərdən danışmalıyam. Bu, Gəncədə Şah Abbas məscidinin yanında bir bəy ailəsində doğulmuşdur. Yaxşı evləri və üzüm bağları var. Amma hələ bir dost bu bağın üzümündən dadmamışdır... Acığın tutmasın, qulaq as... Buna baxmayaraq bizim bu İsgəndər çox yaxşı və mərifətli oğlandır. Özü də çox kitab oxuyur. Bunun oxuduğu kitabların təsirini bilmək üçün, Fatma xanım, sizə bir misal söyləyim. Keçən yay Gəncəyə gedəndə İsgəndər kitabxanasını bir qırğız tələbəsinin yanında qoymuşdu. Qırğız yayda bu kitablardan oxumağa başlayır. Bilirsiniz axırda nə oldu? Payızda gəlib gördük qırğız saçlarını uzadıb, sayır-vayır söyləyir. O da Allahdan yüksək olduğunu iddia edirdi. Yazıq indi dəli olub düşüb çöllərə. Hamı qəhqəhə ilə güldü, İsgəndər özü də şaqqıldadı. – İsgəndər belə İsgəndərdir, – deyə Şirin sözlərinə davam edirdi. – Bunun bir məharəti də var. Bu Nitşenin “Zərdüşt belə söyləmiş” adlı əsərini çox sevər. Zərdüştün bütün fəlsəfəsini bir rəqsdə ifadə edər. Bu dahiyanə bir rəqsdir. Oynasın, baxın! – Oynasın, oynasın! – deyə rica bulundular. Şirin: – Yox, – dedi, – ac qarına olmaz, bizim Allah bir az qarınquludur. Fatma xanım çayı hazırlasın, bir az da çək-çək2 versin, sonra. Çay məclisi söhbət, zarafat və qəhqəhələrlə keçdi. Sonra masanı kənara qoyub, rəqs üçün yer hazırladılar. Fatma xanım bu həngaməyə həsrətlə tamaşa edirdi, çünki musiqisiz rəqs təsəvvür etmirdi. Nəhayət, məsələni anladı: tələbələr ağızlarında diringi tutdular, İsgəndər rəqsə başladı. Məsdi məzari məsdərə Həsti füzari füstərə... İsgəndər Fatma xanımın təsəvvür etmədiyi bir tərzdə oynayırdı. Şirin isə rəqsdəki əcaib hərəkətlərin fəlsəfəsini anladırdı. Məsələn: havanı yumruqlamaq Əhrimənlə mübarizə etmək idi, fırlanmaq Hürmüzdə dua, təpik atmaq isə divləri tapdalamaq mənasına idi. Rəqsin sonunda İsgəndər Fatma xanımın qarşısında əllərini havada yelləndirərək dayandı. Fatma xanım Şirindən: – Bu nə deməkdir? – deyə soruşdu. Şirin: – Qadınlara intəhasız hörməti olduğuna işarə edir, – dedi. Fatma xanım əl çaldı. Hamı: – Yaşasın Allah! – deyə bağırdı. 6 İri darvazadan palçıqlı həyətə bir adam girdi. Ehtiyatlı addımlarla yavaş-yavaş irəliləyib, bir tərəfi bir az çökmüş daxmanın taxta pilləkəni ilə yuxarı çıxdı. Qapını yumruğu ilə döydü və içəri girdi. İlk nəzərini cəlb edən pərdə arxasındakı çarpayıdan sallanan uzunboğaz çəkməli ayaqlar oldu: kim isə orada uzanmışdı. Sağ tərəfdəki alçaq qapını cırıltı ilə açdı: xırda bir otaqda iki çarpayı arasına sıxılmış bir masa ətrafında yaşlı bir qadınla bir qız oturub çay içirdilər. Bunların yanından ötüb, xırda qapını tıqqıldatdı: – Buyurun, – deyə səs gəldi, sonra qapı açıldı. – Ba!.. Rüstəmbəy, – deyə Əli irəli yeridi. Əyri döşəmə və tavanlı bu komanın dibində bir dəmir çarpayı yerləşmişdi; həyətə baxan xırda pəncərənin önündəki masanın yanında sarıbəniz, yastıburun bir tələbə oturmuşdu. Masanın üstündə nərdtaxta vardı. Rüstəmbəy paltosunu və şapkasını çıxarıb, divardakı mismardan asdı: – Ya Allah, Niyazi, – deyə oturan tələbəyə əl verdi, – sən hara, bura hara? – dedi. Niyazi bir az kar olduğu üçün, görünür, Rüstəmbəyin sözlərini eşitmədi, əlini qulağının arxasına söykəyib: – Nə dedin? – deyə sordu. Rüstəmbəy bir az bərkdən: – Deyirəm, sən hara, Əli hara? Niyazi əlini qulağından çəkib gülümsəyərək: – Əli ilə biz bərk dostuq. İkimiz də nərdtaxta aşiqiyik. Hərdən ürəyim darıxanda nərdtaxtanı qoltuğuma vurub buraya gəlirəm. Əli qonşu otaqdan bir kürsü gətirib Rüstəmbəyi oturtdu. Nərdtaxtanı yığışdırdılar. Əli: – Nə var, nə yox? – dedi. – Eşitdim, müsamirə düzəldirsiniz? – Elə fikrimiz var, ancaq nə sən, nə də Niyazi yaxın durmursunuz. Niyazinin yenə ictimai işi var, üç ildən bəridir zemlyaçestvonun kitabxanaçısıdır. Sən heç bir şeydə iştirak etmirsən. Səbəbini bilmirəm. Əli məyus bir səslə: – Əh, nə lüzumu var, iş mənsiz də gedir. – Sənsiz də gedəndə nə olar? Əli üzünü Niyaziyə çevirdi, acı bir təbəssüm simasına əzab süsü yaxdı. Niyazi əlini yenə qulağına dayaq verib, başını irəli uzatmışdı: söylənənləri eşitməyə çalışırdı. Əli: – Rüstəmbəy, – dedi, – individualist olduğumu bilirsən; İnsandan qaçaqlığım da bəlli... Artıq izahata lüzum varmı? – Bir müddət susdu, sonra yenə üzündə əzab ifadəsi göstərərək sözlərinə davam etdi: – Həyatın məqsədini anlamıram: “Nə üçün yarandıq?” – sualı beynimi yara etmişdir, həllindən acizəm. Dini kitabları oxudum, mənə yol göstərə bilmədi, filosofları tədqiq etdim, məni qane etmədilər... Yolu büsbütün itirdim, bədbin oldum, özümü öldürməyə qalxmışdım, cəsarətim yetişmədi... Yenə fəlsəfəyə döndüm: Şopeanhaueri, Qartmanı diqqətlə oxudum, bunlar da məni doyurmadı. İndi Ömər Xəyyam vəziyyətində yaşayıram, o, guşeyi-xərabətdən, mən də nərdtaxtadan zövq alıram. Əli tühaf bir gülüşlə sözlərinə xitam verdi. Niyazi yavaş səslə: – O!.. Nərdtaxta əbədi və əzəli bir qüvvədir: “Ləm-yələd vələm yuləd!..”. Rüstəmbəy, istəyirsən bir əl oynayaq. Rüstəmbəy ağzını büzərək: – Yox, heç bir oyundan zövq almıram... “Ləm-yələd və ləm-yuləd” kitabdır. Ayrı zövqüm yoxdur. Rüstəmbəy arabir buraya gələr, Əli ilə uzun-uzadı münaqişə edər, onu qane edə bilməzdi. Əlinin bədbinliyi ailə bədbəxtliyindən doğmuş bir şey idi. Onun üç dayısı, dörd xalası gənc ikən ölmüş və bu müsibətlərin şahidi olmuş dindar babası: “Budurmu Allahın adilliyi?!” – deyə, sönüb getmişdi. Əli bu faciəni görərək, səbəbini aramağa çalışmışdı, tapa bilməmişdi. Babasının vəfatından sonra ata-anası və yeganə qardaşı ölmüşdü. Çocuq ikən tək qalan Əli yenə səbəb və məntiq aramağa qalxışmışdı. Özü demişkən, hər bir yola müraciət etmişdisə də, onu maraqlandıran suala cavab tapa bilməmişdi... Rüstəmbəy gülərək: – Əli, çay içmişsiniz, yoxsa içəcəksiniz? – dedi. Niyazi barmaqları ilə qulağını əhatə edərək sözləri qavradı və bir şey kəşf etmiş kimi sevinərək: – Əli elə bilir ki, bədbin adam çay içməz. Əli güldü: – İçər! İçər! – dedi və durub o biri otaqdan üç stəkan rəngsiz çay gətirdi. Yenə söhbət başlandı. Rüstəmbəy Niyaziyə müraciət etdi: – Sən nə aləmdəsən? Darülfünuna gedirsənmi? – deyə sordu. – Getmirəm, lüzum da görmürəm. Atamın bir balaca mülkü, əkini-biçini var. Məndən başqa da övladı yoxdur. Ata mülkünü idarə etmək üçün ali təhsilə ehtiyac yoxdur. Bir-iki il burada dolanıb geri qayıdacağam. Özümlə böyük kitabxana aparıram. Orada vaxtım çox olacaq, oturaram, oxuyaram. Rüstəmbəy cavab vermədi. Bir müddət sükut içində çay içdilər. Sonra yenə Niyaziyə yönəldi: – Vaxtın necə keçir, darıxmırsanmı? – Yox, gündüzləri yatıram, gecə də sabaha qədər ya oxuyuram, ya da yazıram. Darıxanda da nərdtaxtanı qoltuğuma vurub bir yana gedirəm. Amma elə gecələr olur ki, bu işlərin heç birini könlüm istəmir. Bir gecə oturub, “Əcnəbi sözləri lüğəti”ndəki sözləri saydım. Lüğətin üstündə 50.000 söz olduğu qeyd olunmuşdu, mən saydım 44 söz əskik çıxdı. Rüstəmbəy: – Buna nə qədər vaxt sərf etdin? – deyə sordu. Niyazi müzəffər bir təbəssümlə: – Gecə sabahadək saydım. Yoldaşlar gülüşdü. Rüstəmbəy əlini Əlinin çiyninə qoydu, mehriban səslə: – Görürsən, dostum, – dedi, – İnsan darıxanda özünə məşğələ tapa bilir... Əli onun sözünü kəsərək: – Əsas olmalı, əsas da dəruni mətanətdən ibarətdir. Məndə bu əsas sarsılmışdır. Ağlımı da şübhə sarmış, o da istiqamətini itirmişdir. Mexanizmi və poslası pozulmuş bir gəmi təsəvvür et – o mənəm! Həyat dənizinin dalğaları arasında avara-avara sallanıram... Gülməyiniz, məni heç bir fikirlə qane edə bilməzsiniz. Həyatın bir üzvündən baş vermiş çirkin bir fıram, kəsilib atılmaqdan başqa bir çarəm yoxdur! Əli sözlərini elə qətiyyətlə bildirdi ki, ətrafındakıların etiraza cəsarəti qalmadı 7 Səlman həftələrdən bəri başında cövlan edən fikrini Xəlilə açdı. Xəlil çoxdan hazır imiş kimi heyrət etmədi və coşqun bir halda dedi: – Çox yaxşı. Ancaq sirri hər kəsə açmamalıdır, çünki hamımız tərəssüd altındayıq. Səlman çox sakit: – Bir şey olmaz, – dedi, – olsa nə olur ki? Bu sözlərdən sonra planlarının təfsilatını müzakirə etdilər. Bütün Rusiya darülfünunlarında təhsildə olan türk tələbələri nümayəndələrindən mürəkkəb bir gizli qurultay çağırılması qət olundu. Xəlil: – Qurultay çağırılana qədər hazırlıq aparmaq üçün bir heyət lazımdır, bu heyətə kimlərin çağırılması lazımdırsa, indidən kəsdirməlidir. Səlman cavabında: – Altı nəfər lazımdır. Bir sədr, katib, dörd də üzv. Indi üzvlüyə kimi namizəd göstərirsən? – Birinci Çingiz. – Yox, Çingizi qoy dursun. – Nə üçün? – Çingiz təbiətən mübarizədən uzaq bir sahə üçün yaranmışdır. Onda inqilabi duyğu yoxdur. Bizə inqilabçı ruhlu, cürətli və gözüaçıq adamlar lazımdır. Bizimlə dar ağacına qədər yoldaşlıq edə bilən inqilabçılar lazımdır. Xəlil bir az məyus baxışla: – Bizdə inqilabçı varmı? – dedi. Səlman qəti surətdə: – Var! Var! Gənclərin içində elələri var ki, özlərini oda vurarlar. Məsələn: təzə gələnlərin içində Əhməd adlı biri var, həqiqət üçün göylərə çıxar, ulduzları qoparar. Onun özü kimi bir yoldaşı da vardır. Bu iki. Sonra, Fatma xanım da lazımdır. Hə... de görüm. Xəlil Rüstəmbəyin adını çəkdi, Səlman ağzını büzdü: – Rüstəmbəy yaxşı oğlandır, ancaq... bəy balasıdır. Toxluqdan Tolstoy kimi mənəvi axtarış dövrü keçirir. Ruhunda “romantizm”lə “rasionalizm” çarpışmadadır. Qələbə nə tərəfdə qalacaq, bəlli deyil... dəruni “refleks”... nə bilim nələr.. yoldaş, təkamülün aramla yürüməsinə vaxt yoxdur. İnqilabi addımlar lazımdır! Bildinmi? – Onda mənim namizədim yoxdur. Kimi istəyirsən yaz. Səlman razı oldu və cəld dedi: – Bu günlər hamınızı iclasa çağıracağam. Hazır ol. Moskva, Peterburq, Kazan, Odessa, Xarkov və başqa yerlərdəki türk tələbələrinin adreslərini öyrən. Indilik bu. Ehtiyatlı ol, dalınca gəzən adamları tanı, diqqət et. Səlman sözlərini qurtarıb, nə isə düşünürdü, bir də Xəlil onu fikirdən ayıltdı. – Mircəlal Kiyevə gəlmişdir, üç gün əvvəl küçədə ona təsadüf etdim. İstərsən bir namizəd də o olsun. – O yaxşıdır. Özü də köhnə inqilabçıdır. Ancaq bir nitqində pristava xoş gəlmək üçün əksinqilabçılıq göstərmiş, deyirlər, bundan ötrü Mircəlal gizli olaraq boykot olunur. Bu günlər Mircəlalın şəxsi ricasına görə idarəmiz bu məsələyə baxacaq. Məhkəmə üzvləri seçilmiş, mən də müddəiyi-ümumi təyin olunmuşam. Hə, sən iclasda yoxdun: səni də müdafiəçi seçdik. Bir çox şahidlər dəvət etmişik. Zənn eləyirəm, mühakimə iki gün çəkər. Əgər Mircəlal bəraət qazansa, onu da bu işə qarışdırmaq faydalı olar. Xəlil güldü: – Bu əhvalatı bilirəm. Mircəlal bir az hərdəmxəyaldır. Səlman: – Qəribədir, – dedi, – bizdən, hələ ki, qüsursuz bir adam çıxmır. Yaxşı başlayır, bir də görürsən ortada xarabladı. Bunun sirrini bilə bilmirəm. – Xam öküz samını qırar. Bunlar hamısı xamlıqdandır. Ömründə ictimai iş görməmişdir: evdə bişməyib, qonşudan da pay gəlməyib. Zəkamız belə xamdır, orada irsi olaraq məhdud həyati təcrübədən başqa nə var ki?.. Hələ bu gün gördüyün ziyalı gənclər yüksək təbəqəyə mənsubdurlar: bəy, xan, əfəndi və axund ailələrindən olduqları daşıdıqları famillərindən görünür. Bunlar, köhnə də olsa, yenə bir mədəni mühitdə böyümüşlər. İndi tacir balaları axıb gəlməyə başlamışdır. Bu günkü maddi qüvvəni bunlar təmsil edir: hamısı pullu, məişət məsələlərində açıqgöz və elmi mənimsəyərək daha asan qazanc yolları arayırlar. Bunlar bəy və axund balalarına nisbətən daha elastikdirlər, lakin ictimai işə az yarayırlar. Yoxsullar hələ görükmür. Sənin kimilər hələ tək-tək çıxır. Hamısı sənin kimi olsa, yaxşıdır. Amma mənə belə gəlir ki, yoxsul balaları büsbütün xamdırlar, çünki heç bir irsi mədəniyyətə malik deyillər. Səlman bu fikrə şərik olmaq istəmədi, o, biləks yoxsul balalarının, xam torpaq kimi, münbit bir zəmin daşıdıqlarını irəli sürdü: – Bu gün, – dedi, – ölkədə varlılar hakimiyyəti olduğu üçün ölkənin bütün mədəniyyətindən yalnız varlılar istifadə edirlər. İnqilab bir gün qələbə çalar da, məktəblər və mədəni müəssisələr qapılarından bizi də içəri buraxarlar, onda görərsən biz nə möcüzələr göstəririk. Səlmanın coşqun danışığı Xəlilə olduqca məzəli gəldi, özünü saxlaya bilməyib güldü: – Ey nərim, – dedi, – deyəsən, ürəyin bərk yanıb. – Bəs yanmaz? Siz nəsəbiniz və pulunuzla açdığınız qapıları mən alnımla açmışam. Səlman da öz sözlərindən xoşlanıb gülməyə başladı. Sonra otağı dolaşaraq: – Deməli, qurultayı çağırırıq. Çağıraq bu donuq tələbəliyi silkələyək, görək nə çıxır. – Silkələyək, – deyə Xəlil yenə güldü və birdən təşvişə düşən kimi, – saat neçədir? Evdə qız məni gözləyir, o da silkələnməlidir... Səlman onu pilləkəndən ötürərkən həsrətlə dedi: – Subaylıq sultanlıqdır – vur, kef sənindir! 8 Zemlyaçestvo idarəsinə iki ərizə verilmişdi: biri Mircəlalın, biri də Əlinin idi. Mircəlal yazırdı: “...1905-ci ildə məni erməni casusu deyə Şuşa şəhərindən qovmuşdular. O zamandan bəri gizli olaraq boykot edilir və haqsız olaraq üzərimdə ağır bir ləkə daşıyıram... İkinci, məni “rus xalqı ittifaqı” tərəfindən təşkil edilmiş vətənpərəst nümayişdə söylədiyim nitq üstündə qəbahətləndirirlər...”. Bu ittihamlardan özünü təmizləmək üçün Mircəlal mühakimə edilməsini rica edir və bu iki məsələyə dair uzun-uzadı izahatlar verirdi. Əlinin dərdi başqa idi: Həsənqulu hər gün onun yanına hədsiz-hesabsız “şurum-burum”çu (köhnə paltar alan) tatar göndərib, onu rahatsız edirmiş, Əli ərizəsində bu xuliqanlığa xitam verilməsini rica edirdi. İdarə ərizələrə baxıb, bir məhkəmə heyəti ayırdı: Şirin sədr, İsgəndərlə Niyazi iclasçı təyin olundu, prokurorluq vəzifəsi Səlmana, müdafiəçilik də Xəlilə tapşırıldı. Heyət Şirinin otağında toplanmışdı. Şikayətçi və müttəhim olunanlarla bərabər Rüstəmbəy və Fərəməz də şahid sifəti ilə çağırılmışdı. Birinci Mircəlalın işinə baxıldı. Şirin təqsirnaməni oxudu və sonra Mircəlala söz verdi: – Əhvalat necə olub, nağıl elə, – dedi. Mircəlal uzunboylu, arıq və bir az çopur bir tələbə idi. Əsəbi olduğu üçün danışanda tez-tez boynunu dartırdı: – Yoldaşlar, – deyə sözə başladı, – məsələni daha aydın etmək üçün bir az ətraflı danışmam icab edəcək. 1905-ci il Bakıda baş verən erməni-türk qırğınından sonra bütün Zaqafqaziyada vəziyyət olduqca gərginləşmişdi. Bir tərəfdən inqilabi hərəkat hər yeri qaplamış – üsyan, tətil, hökumət məmurlarının öldürülməsi; o biri tərəfdən də milli tələblər və bundan irəli gələn etnoqrafi hüdud məsələsi ölkəmizi çaxnaşdırırdı... Zaqafqaziyada o zaman vəziyyət belə idi: qüvvət burjuaziyada idi, burjuaziya da qudurub yolu şaşmışdı. Şəxsi faydaya milli rəng verib, ortalıqda yoxsulların qanı boş yerə axıdılırdı. Bu hadisələr çar siyasəti üçün əlverişli bir vasitə oldu: çar məmurları inqilabı susdurmaq üçün bu hadisələri körükləməyə başladılar: ermənilər yaşayan yerlərdəki rus polisləri əvəzinə türk polisi təyin etdilər, ermənitürk vuruşmalarında hökumət əsgəri gah bir tərəfə kömək edir, gah o biri tərəfə. Nəticədə iki xalqın ikisini də bir-birinə lazımınca döydürürdü. Mən və mənim kimi gənclər, təbiidir ki, olan hadisələrin iç üzünü bilir və ona qarşı çıxmaq istəyirdik. Ancaq bizim səsimiz zəif idi, ona qulaq asan yox idi. Ermənilərə qarşı qardaşlıq hissi bəslədiyim üçün məni xainlikdə müttəhim edib, axırda Şuşa şəhərindən qovdular. Həqiqət budur. Mircəlal susdu. Rəngi qaçmışdı. Dəsmalını çıxarıb alnını sildi. Mircəlalın söylədikləri hakimləri də mütəəssir etmişdi, bir müddət sükuta dalaraq qaldılar, sonra sədr dedi: – Mircəlal, Şuşa hadisəsi necə oldu? Bir az təfsilatı ilə söylərmisən? Türkerməni düşmənçiliyi əvvəldən də orada vardımı? Vuruşmanın başlıca səbəbi nə oldu? Maraqlıdır, söylə. Mircəlal düşünərək, yerə baxırdı. Rəngi yenə açıq idi, yalnız qulaqları qızarmışdı. Yenə boğazını dartırdı. – Yoldaşlar, – dedi,- 1905-ci ilə qədər istər Şuşada, istərsə civarında ermənilərlə türklər çox gözəl yaşayırdılar. Çox sıxı dostluq vardı, hər bir türk ailəsinin bir erməni kirvəsi var idi ki, evə məhrəm idi və ailə üzvü kimi sayılardı. Şəhərin yarısında erməni, o biri yarısında türk yaşadığına baxmayaraq, erməni sənətkarlarının və sövdəgərlərinin türk məhəlləsində və türk baqqallarının erməni məhəlləsində dükanları var idi. Daşnaqsütyun təşkilatı meydana çıxana qədər iki qardaş xalq arasında bir fəna hadisə baş verməmişdi. Daşnaqlar rol oynamağa girişdikdən sonra işlər dəyişilməyə başladı. Bilxassə Türkiyədən qaçıb gələn daşnaqlar vəziyyəti daha da gərginləşdirməyə çalışdılar. Şuşanın vaxtilə erməni məliklərinə məxsus olmasını irəli sürdülər... Bakı hadisəsindən sonra iki tərəfin də silahlanması şiddətləndi. Təbiidir ki, “yüz gün yaraq-bir gün gərək” – bir gün vuruşma düşdü... İsgəndər sədrə müraciət edib, sonra Mircəlala sual verdi: – Türk gəncləri erməni məhəlləsində, erməni yoldaşlarının evinə gedərdilərmi? Mircəlal: – Hər gün gedərdik. Əvvəla, realni məktəb erməni məhəlləsində idi. Ikinci, bütün hökumət müəssisələri də orada idi. Erməni məhəlləsi şəhərin abad bir yeri idi. Türk hissəsi qaranlıq və xərabə bir halda idi. Odur ki, biz hər gün erməni hissəsinə gəzməyə gedərdik. Yayda hər axşam bulvarda olardıq. İsgəndər yenə sual verdi: – Erməni-türk vuruşması saat neçədə başlandı? – Axşam çağı idi, saatı yadımda deyil. – Yaxşı, özün deyirsən ki, hər axşam bulvarda olardıq. Bəs o axşam necə oldu ki, getmədin, evdə qaldın? Yəqin getsəydin, indi sağ qalmamışdın. – Düzdür. O məsələ belə oldu. – Mircəlal bir az duruxdu, boynunu dartdı və titrək əli ilə incə bığının ucunu burdu. – O belə oldu: mən Şuşadan çıxıb, getmək istəyirdim, çünki köhnəlik, mövhumat məni təngə gətirmişdi, asudə yaşamaq imkanı yox idi. Başımdakı şapkaya bir söz atırdılar, əynimdəki buluza gülürdülər, əlimə ağac alırdım, türklər arasında vəlvələ qopurdu, erməni qızı ilə gəzirdim, daşnaqlar hədələyirdi... Canım boğazıma yığılmışdı. Odur ki, şəhəri tərk etmək istəyirdim. Rüstəmbəy mənimlə oxuyurdu, yoldaşdıq, onun Bakıya gedəcəyini eşidib, mən də həvəsləndim. Ancaq yol pulum yox idi. Atam köçərilər arasında alış-veriş edərdi. Dağdan on dənə motal göndərmişdi, bunları satmaq istədim: bir baqqalla danışdım, gəlib baxmasını vəd etdi. Vuruşma düşən günü səhər tezdən darvaza döyüldü, məndə otağımda döşəmənin üzərində yatmışdım. On dörd yaşında bir bacım vardı, otağa girib baqqalın gəlməsini xəbər verdi. Cəld durub geyindim və bacıma dedim ki, yatağı içəri otağa apar, baqqal mənim otağıma gəlsin. Pilləkəndən enib, darvazanı açdım, baqqalı içəri çağırdım, pilləkəndən çıxarkən otağımdan bir tappıltı eşidildi. Əhəmiyyət vermədim. İçəri girdikdə... bacımı yerə uzanmış gördüm, sol döşündən qan axırdı... Yastığın altında brauninq tapançam var idi, bacım yatağı yerdən qaldıranda tapança yerə düşüb açılmış, güllə bacımın arxasından çıxıb divara dəymişdi. O günü bacımı dəfn edib, geri qayıtdıqda, atışma səsi eşidilməyə başladı... Mircəlal titrək əli ilə bir sandalya çəkib oturdu. Üzünə ölü rəngi çəkilmişdi. Otaqda dərin bir sükut vardı. Hamı düşüncədə idi, yalnız Niyazi məmnun bir təbəssümlə karandaşının üzərində bıçaqla öz adını həkk edirdi. 9 Sədr şahidlərdən Rüstəmbəyi çağırdı. – Rüstəmbəy, məsələ haqqında nə bilirsən, danış. – Mircəlalın dedikləri tamamilə doğrudur, – dedi. – Bacısının dəfn mərasimində mən də vardım. Sədr Rüstəmbəyin susduğunu görüb dedi: – Başqa bir şey əlavə etmək istəmirsən ki? – Yox. Sədr: – İkinci şahid Fərəməzdir. De görək nə bilirsən? Fərəməz pəhləvan kimi yerindən qalxıb, Hakimlər masasına yanaşdı. Məclisdə sıxıldığından rəngi qızardı. Şəhadət barmağının arxası ilə bığlarını düzəldib, sözə başladı: – O zaman Şuşaya Süleyman gəlib, orada bir sosial-demokrat özəyi düzəltmişdi. Mən, Rüstəmbəy, Xəlil və Mircəlaldan ibarət olan bu özəyin rəhbəri Xandəmirov adlı bir erməni studenti idi. 1905-ci ilin yayında hər səhər Xandəmirov teatrının həyətində toplanardıq, student bizə mühazirə oxuyardı. Bir gün Xandəmirov bizə dedi ki, yaxşı olardı xalq arasından da bir adam özəyə gələydi. Biz fikirləşdik, dedik kimi aparaq. O zaman Hüseyni adında bir gənc şair vardı. Hər cümə günü xanlıq evdə camaata mühazirə oxunurdu. Hüseyni də orada şeir oxuyub alqışlanırdı. Məsləhətləşdik, dedik, Hüseynini aparaq. Apardıq. Bir dəfə gəldi, sonra daha istəmədi. Bir də eşitdik ki, gedib xanlıq evdə xəbər salıb ki, dörd tələbə var ermənilərə xəbər daşıyır... Fərəməz sözünü bitirmədən gülməyə başladı, hakimlər də güldü. Niyazi bıçağı masanın üstünə qoyub, sədrdən bir şeylər soruşdu, sonra təbəssümlə Fərəməzi süzdü. Şahidlər dindirildikdən sonra sədr üzvlərlə pıçıldaşıb, Mircəlalın ikinci işinə baxdığını bildirdi. Mircəlal: – “Rus xalqının ittifaqı”nın xuliqan təşkilatı olduğunu bilirəm, – dedi. – Nitq deməkdə məqsədim başqa idi, fikrim onların fəna yola sapdığını anlatmaq idi. Nə təhər oldusa pis çıxdı. Doğrusunu deyim, bir-iki də qəşəng qız var idi. Onların xoşuna gəlmək istədim. Bilirsiniz, qız görəndə ağlım yerindən oynayır. Hamı gülüşdü. Sədr məclisi kiritmək istədi, lakin özü də gülməyə qapılıb, qəhqəhə çəkdi. Mircəlalın hərdəmxəyallığı hamıya bəlli olduğu üçün daha təfsilata girişmədilər, məsələ hakimlərə aydın idi. Sədr üzvləri ilə pıçıldaşıb, prokurora söz verdi. Prokuror uzun nitqində Mircəlalın mübarizə sahəsində zəifliyini, ardıcılsızlığını, məntiqsizliyini meydana çıxardı, “O, erməni-türk vuruşmaları ilə şiddətlə mübarizə etməli idi. Onun bu sahədəki passivliyi silinməz bir ləkədir, – dedi. – O, iki tərəfin də silahlanmasını gördükdə erməni və türk gənclərini bir yerə yığıb, etirazlar etməli idi, gurultu salmalı idi. O bu sahədə təşəbbüsdə bulundumu? Yox, bulunmamışdır! Mircəlalın əsil qəbahəti, bax, buradadır!..” Prokurorun bu məaldakı nitqi bir saat çəkdi. Müdafiəçi də əksini söyləyərək dünyada tam mənası ilə müsbət adam olmamasını, hər gözəlin bir eybi olmasını, adama qiymət verilmək lüzumunu irəli sürdü... Mircəlala son söz verdikdən sonra hakimlər otağın bir küncünə çəkilib müşavirə etdilər, nəticədə Mircəlal bəraət qazandı. Qərarın kopyasının Mircəlala verilməsi də ayrıca qeyd olundu. Mircəlal sevinc içində idi, hamıya təşəkkür edib, yoldaşlarının əllərini sıxdı. Xəlil gülə-gülə onun arxasına vuraraq: – Qız görəndə bir də ağlın yerindən oynamasın, ha!.. – dedi. Mircəlal: – Oynamaz, oynamaz, – deyə otağı tərk etdi. Əlinin işinə başlarkən indiyə qədər laqeyd görünən Niyazi sədrdən söz istədi. Həsənqulu uzun boğazını bir az da irəli uzadıb, Niyaziyə diqqətlə baxırdı. Niyazi dedi: – Həsənqulu, şurum-burumçuları Əlinin evinə göndərməkdə fikrin nədir? Bu xuliqanlıqdan əlinə nə gəlir?.. Sədr Niyaziyə tərəf yönəlib, məhkəmə nizamına tabe olmasını tələb etdi. Niyazi eşitməyərək özündən çıxdı və hücumuna davam etdi. Prokuror və müdafiəçi durub Niyazini zorluqla sakit etdilər. Məhkəmə işinə davam etdi. Həsənqulu özünü doğruldacaq bir söz deyə bilmədi: “Canım, burada nə var ki? Adam zarafat eləməz? Mən də zarafat üçün göndərdim”, – deyə təkrar edirdi. Prokuror çıxışında Həsənqulunu rüsvay etdi. Müdafiəçi belə öz vəzifəsini unudub, o da Həsənquluya qarşı hücum vəziyyəti aldı. Zatən Həsənqulu kitabxanadan kitab götürüb qaytarmaz, üzvlük haqqı verməz; ictimai işlərə yaramayan bir adam olduğu üçün hər kəs ondan pərt idi. Odur ki, onu lazımınca utandırıb töhmətləndirdilər və qərarın da kopyasını əlinə verdilər. Əlavə olaraq Əlidən üzr istədilər. 10 Sofya xanım köksünü ötürdü və həzin bir səslə: – Ürəyinizdə mənə qarşı bəslədiyiniz hissləri bilmək istərdim, – dedi. Rüstəmbəy gözünü “Kilsə hüququ”ndan ayırmadan: – Hiss aldadıcı bir şey olduğundan hissə heç inanmıram, – deyə cavab verdi. Sofya xanım həyəcanlı: – Sizin yanınızda olmağımla olmamağım arasında heç bir fərq duymurmusunuz? Rüstəmbəy suala dərhal cavab verə bilmədi. Fikirləşdi. Başını kitabdan qaldırıb, Sofyanın rəngi qaçmış simasına baxdı: – Əlbəttə, – dedi, – sizin yoxluğunuzu hər vaxt hiss edirəm. Ürəyim sizi axtaran kimi olur, ancaq buna elə məna vermirəm. – Səbəb? – Çünki bu hal “eşq” deyilən boş ləfzdən irəli gəlməyib, öyrəniş və alışmaqdan törəyir... Sofya xanım döyükdü və bir az incidi. Gileyli səslə: – Niyə eşqə boş ləfz deyirsiniz? Rüstəmbəy bir az hirsli: – Çünki eşq yoxdur, eşq şairlərin boş xəyallarının məhsuludur. Eşq bir xəyaldır. Xəyalla ömür keçirmək isə işsizlərin işidir. Öyrəniş və alışma var. Bir adam bir adama öyrənişir, alışır, onu görmədikdə könlü sıxılır. Rüstəmbəyin sözləri Sofya xanımı ox kimi yaraladı. Təhqir olunmuş izzətinəfsi ona rahatlıq vermədi. Bir az sükuta getdi, kədərli gözlərini Rüstəmbəyin gözünə dikib, sərzənişli bir səslə dedi: – Heç yuxusuz gecələri təsəvvür edə bilirsinizmi? Bir tərəfdən daxili iztirab, bir tərəfdən göz yaşları!.. Sübh tezdən gözünüz göyün pak qızartısına düşdükdə, əcib bir sızıltının vücudunuza yayıldığını hiss etmisinizmi? – Bunları necə izah etməli? – Bu qəribə halları eşqmi sayırsınız? – Yox, gözüm, bunlar vücudun xəstəliyidir. – Bəs bu xəstəliyi törədən nədir? – deyə Sofya xanım soruşdu və üzündə qalibiyyət nişanəsi göründü. – Bu xəstəliyi törədən xəyal və işsizlikdir! Sofya xanım yenə məyus bir halda başını aşağı saldı. Rüstəmbəyin cavabı onu razı salmazdı, eşqin böyük bir qüvvə olduğuna inanırdı. Rüstəmbəy yenə “Kilsə hüququ”na tərəf yönəldi. Başına bir şey girmədi, Sofyanın yanında oxumaq mümkün deyildi. Kitabı yumdu və qoluna söykənib, fikrə getdi. Birdən: – “Eşq” deyilən xəstəliyin səbəblərini sizə deyim, – dedi. – Yaradılışda anlaşılmaz bir sirr var, bu, törəmək və artmaq sirridir. Hər yaranan yaşamalı və nəslinin baqiliyinə çalışmalı – təbiətin hökmü budur. Hiss təbiət qədər əzəlidir, bir anadan doğmuş əkizdir. Hiss təbiət zəkasının təzahürüdür, təbiət istədiyini hiss vasitəsilə görür. Yaranmışlar müəyyən yaşa çatıb, törətmək qabiliyyəti duyar-duymaz hiss onları idarə etməyə başlayır. Gənc zəka vücuda rəhbərlik etmədə acizlik göstərir, hər şey yolundan sapıb, həqiqi aləm bir başqa şəkildə görünür, vücud xəstə bir şəkil alır: yuxusuzluq, xəyal, göz yaşları başlayır... Sofya xanım Rüstəmbəyin sözlərini diqqətlə dinləyir, lakin nə təsdiq edir, nə də etiraz edirdi. Rüstəmbəy sözlərini qurtardıqda xanım ona həsrətlə baxdı, gözlərində səadət nuru parlayırdı. Rüstəmbəy bunu hiss etdi, lakin bundan istifadə etmək istəmədi. Xanım ayağa durdu və nazlı balalara məxsus bir əda ilə Rüstəmbəyin yanına gəldi. Əlini çiyninə qoyub baxmağa başladı. Rüstəmbəyin ürəyi döyündü, amma halını büruzə vermək istəmədi. Xanım qaşlarını qaldırdı, sözlü və dərdli simasını bir də Rüstəmbəyə göstərdi. Studentin üzündə heç bir dəyişiklik görmədikdə dərdləndi, ağlamsındı və yavaşca əyilərək dodaqlarını onun yanaqlarına yavıqlaşdırdı. Bu zərif, lakin cürətsiz busə Rüstəmbəyə bir təsir bəxş edə bilmədi və əksinə olaraq onda bir inad oyandırdı. Rüstəmbəy əlini sipər eləyib, üzünü xanımın odlu yanaqlarından qorumağa başladı. Xanım mənliyinin təhqir olunduğunu hiss edirdi. Əllərini üzünə qoyub küncə söykəndi. Rüstəmbəy irəli yeridi və onu üsulluca qucaqladı. Xanım hıçqırmağa başladı. – Mən bu dəqiqələrdən qorxurdum, – dedi, – indi artıq acizliyimlə mübarizə edə bilməyəcəyəm! Rüstəmbəy ehtiramla xanımın başını bağrına basdı, yaşlı gözlərini qurutdu. Peşmanlıq, təəssüf və nifrət hissi bir-birinə qarışaraq onun ürəyini bürüdü. 11 Səhər tezdən Qulu ilə Xəlil gedirdilər. Rüstəmbəy salam verdi. Xəlil: – Ya Allah, Rüstəm, – deyə əl verdi və sonra mehriban bir halda qolunu onun qoluna keçirib: – Balam, niyə görükmürsən? – dedi. ... Rüstəmbəy Qulu ilə soyuq bir halda görüşdü: – Xəlil, başım qarışıqdır, imtahana hazırlaşıram. Bir tərəfdən də otaq məsələsi, – olduğum yerdən çıxmaq istəyirəm. Qulu qaşqabaqlı üzünü bir az xoşlaşdırdı, qayğılı bir halda: – Yoxsa otağın pisdir?.. Həmişə qulluğunda hazıram. Qulunun sözləri Rüstəmbəyə təsir etmədi. Onun ürəyi Quludan sınmışdı. Ona görə simasında soyuqluq müşahidə oluna-oluna: – Sağ ol, Qulu, – dedi, – zəhmətinə razı deyiləm. Özüm axtarıb taparam. Qulu daha dinmədi. Ürəyindəki kin Rüstəmbəylə mehriban bir halda müsahibə eləməsinə mane oldu. Bir müddət sükut içində getdilər. Sonra Qulu vidalaşıb aralandı. Xəlil işdən dürüst xəbərdar deyildi, heyrətlə Rüstəmbəyə baxıb dedi: – Rüstəm, deyəsən, Qulu ilə aran bir az sərinləşmişdir? – Xüsusilikdə dostam, yoldaşlıqda mənə hər nə işi düşsə, əmələ gətirməyə hazıram. Amma ictimai işlərdə bir-birimizlə düşmənik. – O niyə? – Özün bilirsən ki, ictimai işdə şəxsiyyətimi büruzə vermərəm, şəxsi mənfəətimi heç vədə nəzərdə tutmaram. Öz xüsusi işlərimdən əl çəkib, ümum üçün çalışaram, vuruşaram, sözü həmişə açıq danışaram. Beləliklə də dostlar məndən üz döndərir, özümə hər yerdə düşmən qazanıram. Xəlil çox safqəlbli adam idi. Hiyləgərlərin ürəyinə yol tapmağa müqtədir deyildi, bu səbəbdən idi ki, Qulunun zahirinə və danışığına baxdıqda onu təmiz bir adam hesab edirdi. Ona görə də Rüstəmbəyin işarəsini dürüst başa düşə bilmədi: – Daha Qulu ilə aran niyə dəysin? Rüstəmbəy gülümsündü. “Görəsən türk tələbələrinin gözləri niyə bağlıdır?” – deyə fikrindən keçirdi və sonra qeyzlə: – Ay qurban olum, – dedi, – mən nə eləyim ki, siz hər şeyə göz yetirəbilmirsiniz. Gərək sizi bir yerə yığıb çağıram: “Ay... qoymayın, içinizə qurd girdi!” Onda da qorxuram sözümə inanmayıb, mənim özümü qurd hesab eləyəsiniz. Xəlil gözlərini döyə-döyə: – Bu nazik mətləb oldu, başa düşə bilmədim. Rüstəmbəy qəti surətdə:. – Xəlil, Qulunun cəmiyyət işlərində yürütdüyü siyasət xoşuma gəlmir. Aramızda fəsad toxumu salmaq, intriqa törətmək... bir o qədər də mədh olunası hərəkətlərdən deyil, zənnindəyəm. İdarəmizi ümumi məclis seçdi. Layiq olmasaydı, seçməzdi. Daha fitnə və fəsada nə lüzum var... Burada bir tələbə ənənəsi var, ildə bir dəfə idarənin bir hissəsini yeni gəlmə gənclərlə doldururuq. Təcrübəli yoldaşlar yeniləri xalq işinə alışdırır. Təşkilatımızda müvəffəqiyyət bundan irəli gəlir. Bu gün cəmiyyətimizin pulu, kitabxanası, türkcə gecə kursu, nəşriyyat heyəti, məruzə heyəti və asari-ətiqə heyəti vardır. Türkcə kitab basdırmışıq və yenə də basdıracağıq. Rusiyanın darülfünun olan hansı şəhərində türk tələbələrinin belə təşkilatı var? Xəlil qəti: – Heç yerdə! – Bu gözəl təşkilatı yıxmaq istəyirlər... – Rüstəmbəy son sözlərini qeyzlə deyib susdu. Bir az getdilər, sonra həlim bir səslə əlavə etdi: – Balam, otaq axtarıram. Ora səs-küylüdür, dərs oxuya bilmirəm. Rüstəmbəy əsil fikrini gizlətdi, otaq dəyişməkdə Sofya xanımdan uzaqlaşmaq istəyirdi və öz yalanından qızardı. Birdən gözünə sağ tərəfdə yapışdırılmış kiçik bir kağız sataşdı. Onu oxumağa başladı. – Xəlil, gəl bir bu otağa baxaq. Döndülər. Qapını açdılar. Dar koridorla gedib sol tərəfdəki zəngi vurdular. Qapıya iri gövdəli bir arvad gəldi. Girdilər. – Otaq hansıdır? – dedilər. Xanım yoğun səslə dodaqlarında nə dedisə, tələbələr onun dalınca getdilər. Ağır havalı yemək otağından keçdilər. Balaca və qaranlıq bir koridora girdilər. Xanım bir qapının qabağında durub tıqqıldatdı: – Otağa baxmağa gəlmişlər, olarmı? – dedi. Tələbələr bir-birinin üzünə baxdılar, gülümsündülər. Bir azdan sonra içəridən səs gəldi: – Olar. Girdilər. Gözlərinə ilk sataşan balaca bir çarpayı oldu. Biri yorğana bürünüb uzanmışdı, başını da gizləmişdi. Xanım otağı göstərdi və gülümsünərək əlini çarpayıya uzatdı: – Qız evlərinə getdiyinə görə otaq boşalır. Yoxsa otaqdan çox məmnundur. Tələbələr ətrafı dürüst nəzərdən keçirirdilər, otaqdan ağılları bir şey kəsmədi: qaranlıq idi. Xəlil yavaşcadan soruşdu: – Xala, bu qız kimdir? – Talibədir, – deyə xanım gülümsündü. – Gözəldirmi? Xanım Xəlilin üzünə baxdıqda daha da gülməyə başladı və sağ əlini çırpıb otaqdan çıxdı. Tələbələr də onun ardınca getdilər. Birdən Xəlil geri döndü, qapının arasından içəri baxıb dedi: – Kolleqa, salamat qalın! Yorğan tərpəndi, pərişan saçlar arasından dilbər bir çöhrə göründü. – Sağ olun, – deyə başını gizlətdi. – Sizin kimi bir dilbəri olmayanın sağlığından nə çıxar ki?!. Qız yenə başını yorğanın arasından çıxartdı, gözlərini qıyaraq, xoş bir əda ilə Xəlili süzdü. Xəlil coşdu: – Nə vaxt gedirsiniz? – Sabah axşam saat yeddidə. – Müsaidə edin, vağzala gəlib sizi ötürüm. Sükut. Qız yenə gözlərini qıydı. Xəlil qəti səslə: – Sabah axşama mütləq gələcəyəm, – deyib getdi. Ocaqverdiyə rast gəldilər, bir qoltuğunda kitab, o birində bir xoruz gedirdi. Çox düşüncəli idi. Xəlil gülə-gülə onun qolundan dartdı: – Ədə, o qədər fikirlisən ki, biz yekəlikdə adamları da görmürsən. Hələ de görüm bu xoruz nə əhvalatdır? Ocaqverdi yuxudan ayılan kimi səksəndi: – Ya Allah! Ya Allah! Bilirsən, gedə-gedə sabahın dərdini çəkirəm, sabah qurban bayramıdır, qoyuna gücüm çatmır, dedim heç olmasa bir xoruz kəsim, haha-ha!.. Axı bir dədə-baba adətimiz var, yaddan çıxarmaq olmaz ki... Gülüşdülər. Xəlil maraqla: – Yaxşı, xoruzu nə bişirəcəksən? – Plov, sən öləsən, Bakıdan zəfəran da gətirmişəm. – Bəs plovu tək yeyəcəksən? – Yox! İş var... Sizi çağırmamağımın səbəbi var: özün arifsən, bilirsən. Bizim ev xanımımızın yanına əyalətdən bir qonaq gəlmişdir. Bilirsən, kefin istəyən bir qızdır, pərvərdigar haqqı, çıraq kimi yanır. Bir yanaqları var ki, bax, lalə. – Deməli, bu qurban onun yolunda kəsilir? Ocaqverdi məsum bir halda boynunu əydi və kitab olan əlini qaldırıb, çənəsinə söykədi: – Axı dərd əhlisən, bilirsən, pərvərdigar haqqı, xoruz deyil, özümü də qurban verrəm! – Sonra səsini dəyişərək yavaşcadan: amma belə mülayim adamdır... – Mərhəmətlidir! – Ah nə mərhəmətli, nə mehriban!.. Özü də aranı sazlamışıq. Xəlil zarafatla: – Yəni ara sazdırmı? Ocaqverdi müzəffər bir səslə: – Əşi, rəhmətliyin oğlu, saz nədir, pərvərdigar haqqı, iş-işdən çoxdan keçib, – deyib yoluna davam etdi və bir-iki dəfədə arxa tərəfə çönüb, gülə-gülə başını tərpətdi. Rüstəmbəylə Xəlil bir xeyli dolandılar: otaqlara baxdılar, xoşlarına gələn olmadı, bəzisi qaranlıq idi, bəzisi rütubətli. Xülasə, Rüstəmbəyə layiqli bir otaq tapılmadı. Sonra yenidən axtarmağı qərarlaşdırdılar və hələlik aşxanaya tərəf getdilər. Birdən Xəlilin yadına düşdü ki, təvəllüd günü münasibətilə verəcəyi ziyafətə Rüstəmbəyi çağırmamışdır. – Bilirsən, Rüstəm, ürəyimdə bir şey var, elə ha istəyirəm sənə deyim, yadımdan çıxır... Şənbə günü anadan olan günümdür. Rüstəmbəy güldü: “Mən ölüm?” – deyə şən bir halda soruşdu. Xəlil: – Hə, doğrudan! – Yaxşı, pulun var? Xəlil bir az düşüncəli və səmimi bir tonla: – Balam, pulum yoxdur. Ancaq hərə bir şey gətirəcək, – dedi. – Çox yaxşı, mən də şərab gətirərəm. Xəlil Rüstəmbəydən belə iş baş verməsinə inanmayaraq, heyrətlə baxdı və qəhqəhə çəkib güldü: – Sənə, – dedi, – ayrı cür yaraşar. Budur, görəcəyik əlində dəsmala bağlı bir neçə şüşə çaxır gətirirsən. Xa-xa-xa!.. – Sən öl, Xəlil, “anadan olmaqda” savab iş görürsən, çoxdan bəridir içməmişəm, gərək bir “lül-qənbər” olam. Daha Tövrat oxumaqdan, Allah axtarmaqdan, xalq yolunda çalışıb söyüş qazanmaqdan yorulmuşam. Qoy bir az içim, bəlkə dərdlərim yadımdan çıxa. 12 Altı üzvdən ibarət bir siyasi heyət əmələ gəlmişdi. Fatma xanım, Əhməd və tələbələr məhkəməsində bəraət qazanmış Mircəlal da buraya daxil idi. Səlman sədr olmuşdu. Beşinci iclasda proqram düzəldilmiş, dəvətnamələr isə ikinci iclasdan sonra göndərilmişdi. Çağırılan qurultayda Səlman məruzəçi sifəti ilə “Ümumi siyasət”, Əhməd “Türklər və çar idarəsi”, Mircəlal “Rusiyada sol firqələrlə rabitə”, Fatma xanım “Türk qadınlarının vəziyyəti”, Xəlil “Çar hökuməti və ona qarşı mübarizə yolları” haqqında məruzədə bulunacaqdılar. Beşinci iclas bu məruzələrin tezisləri ilə aşna olub təsvib etmişdi. Qurultaya gələnlərin yatacaq yerləri müəyyən oldu. Qət olunmuşdu ki, qurultay qərar çıxarıb bitənə qədər üzvlər şəhərə çıxmasınlar və bütün hərəkət və fəaliyyətlərini gizli saxlasınlar. Tələbələr cəmiyyəti “zemlyaçestvo” təbiidir ki, qurultaydan xəbərdar idi. Hətta buna uzun bir iclas da həsr etmişdi və nəticədə qurultayın xərci üçün 200 manat da ayırmışdı. “Siyasi heyət” də cəmiyyət idarəsi sədri Çingizi fəxri üzv sifəti ilə qurultaya seçmişdi. İlk iclası Çingiz açmalı idi. Səlmanın təklifinə görə, hər ehtimala qarşı tədbirlər görülmüşdü. Qət olunmuşdu ki, məclislərə zahirən ziyafət şəkli verilsin və yığıncaq otağında musiqi alətləri saxlanılsın. Küçə qapısına polislərə qarşı gözətçilər təyin olunmuşdu. Xülasə, həbs olunmamaq və gizli vəsiqələri ələ keçirməmək üçün mümkün qədər tədbir görülmüşdü. Qurultay məsələsi ilk meydana çıxanda “zemlyaçestvo” ətrafına toplananlar arasında uzun-uzadı müzakirələr olmuşdu. Əvvəl yalnız maarif məsələləri irəli sürülmüşdü, qurultay siyasətlə məşğul olmamalı idi. Səlman “siyasi məsələlər həll olunmasa, maarif məsələsi həll oluna bilməz”, – deyə qəti bir xətti-hərəkət yürüdürdü. Rüstəmbəy isə əksini iddia edirdi. Mədəni qüvvəmizin azlığından şikayət edərək, olanların da təhlükəli yolla getməsini məsləhət görmürdü. Tələbələr tutular, təşkilatımız ləğv olunar, nəticədə də zərərdən başqa bir şey olmaz. Maarif yoluna yenicə ayaq basmış bir xalqa siyasət yaramaz. Fərqi yoxdur, irtica getdikcə qüvvətlənir, başını qaldıranı Sibirə sürürlər. Belə bir qorxulu zamanda meydana çıxmaqda nə məna var? Xəlil Rüstəmbəyin mülahizələrini onun qorxaqlığına yozurdu: – Ay Rüstəmbəy, – deyirdi, – sən kölgəndən qorxursan, deyirsən, vay, tutularam, Tövratım kimə qalar?! Canım, bu zaman Tövrat zamanı deyil, mübarizə zamanıdır, inqilab aşıb-daşır, çarlığa qarşı şiddətlə davam edən mübarizəyə biz də qoşulmalıyıq! Həbsdən niyə qorxursan ki? Nə olar-olar!.. Rüstəmbəy fikrini anlatmağa çalışırdı: – Canım, – deyirdi, – mən qorxmuram. Deyirəm, camaatımıza rəhbər lazımdır, rəhbər olacaq adamları da həbsə aldıqdan sonra camaat rəhbərsiz qala bilər. Mənim qorxduğum budur! Bir də bir dəstə həbs olundumu, atalarının gözləri qorxacaq, bir daha buralara tələbə göndərməyəcəklər. Rüstəmbəy fikrinə tərəfdar tapa bilmədi, çünki inqilab hərəkatı zahirən məğlub da olsa, için-için alovlanıb, ətrafı qaplamada idi, buna qarşı laqeyd bir vəziyyət almaq qabil deyildi. 13 Xəlil ev xanımı ilə yemək masasını düzəldirdi. Rüstəmbəy əlində kağıza bükülü çaxır şüşələri ilə girdi. Xəlil: – Mənim otağıma apar, – dedi. Rüstəmbəy qonaq otağından keçib, Xəlilin mənzilinə daxil oldu. Burada yazı masası ortaya çəkilmiş, Qulamrza duzlu xiyar doğrayırdı. Bir tərəfdə də Pərviz istiot və badımcan turşularının qutusunu açırdı. Rüstəmbəy salam verdi. Salamı aldılar. – Nə gətirmisən? – Çaxır. Qulamrza gülümsündü və əlini uzatdı: – Dəysin, – dedi, – o bu hərəkəti ilə “şərab gətirməklə ürəyimdən xəbər verdin” demək istəyirdi. Rüstəmbəy onun əlinə vurdu. Pərviz çox səliqəli bir adamdı. Təmiz geyinməkdə tay və bərabəri yox idi. Bu dəfə də gözəl geyinmişdi. Üzünü qırxdırmış və başını elə daramışdı ki, tük-tükdən aralanmışdı. Rüstəmbəyi görən kimi onu başdan-ayağa süzdü və birdən əlini qutudan çəkib sildi, yudu və irəli yeridi: – Boyunbağın düz durmur, – dedi və düzəldə-düzəldə, – bədənini niyə əyri tutursan, döşünü qabağa ver, özünü də düz tut. – Döşümü irəli vermək mənim harama yaraşır? Əlində işini gör! – Niyə yaraşmır? Gözəl, göyçək oğlansan, ancaq bir azca pintisən. Üzünü qırxmısan, kirşan vurmamısan, belə eləməzlər, onda üz göy görükər. Buraya gəl! Pərviz Rüstəmbəyi masaya tərəf çəkdi və qutudan kirşan çıxarıb onu kirşanladı. Sonra bığlarını və başının tüklərini qaydaya saldı. – İndi düzəldin, – dedi, – gedə bilərsən. Rüstəmbəy Qulamrza ilə şeyləri yemək otağına daşımağa başladı. Şərab və pivə şüşələrini düzdülər, pamidor, xiyar və qeyri məzələri qoydular, boşqab, çəngəl, bıçaq, dəsmal və qeyrilərini səliqə və səhmana saldılar, çörək doğradılar, qədəhləri hazırladılar. Qonaqlar yavaş-yavaş gəlirdi. Bir rus talibəsi salonda Pərvizlə oturmuşdu. Çingiz Fatma xanımla söhbətə məşğul idi. Zəng vuruldu, Cəfər gəldi, hamı ilə görüşdü. Özünü yemək otağına tərəf verdi, qapıdan baxdı: – Uşaqların hərəsi həftədə bir anadan olsa kefdir ki... – dedi. Qulamrza cavabında: – Gələn həftə də mən anadan oluram. – Onun altdakı həftə də xeyir işinin qonaqlığını verərsən. Qulamrza gülümsündü və Cəfəri qucaqladı. – Teymurbəy, xoş gəlmisiniz! – deyə arxadan səs gəldi. Cəfər irəli yeridi. – Salamməleyküm. Teymurbəy onun əlini sıxdı. Çingiz və Pərviz ayağa qalxdılar, Teymurbəyə yer göstərdilər. Onun dalınca qapıda Qulunun uca boyu görünməyə başladı. Seyrək tüklərini darayıb, geniş alnına tökmüşdü, nazik qaşlarının altından baxan xırda gözləri hiylə saçırdı. Uzun burnu yoğun bığlarının ortasına çökmüşdü. Qulunu da içəri dəvət etdilər. Əlində bir kağız torba tutmuşdu: – Anadan olan uşaq hanı? – deyə dodaqlarında süni bir təbəssüm oynatdı, burnu bir az da uzandı. Xəlil irəli yeridi: – Mənəm! – dedi. Torbadakı şirnini verdi. Xəlil uşaq kimi tullandı və sonra gedib Fatma xanımın qabağında diz üstə çökdü, şirni təklif elədi. Fatma xanım güldü, qızardı və əlini torbaya saldı. Bu qayda ilə Xəlil o biri qıza da şirni verdi. Sonra Quluya təklif elədi və Qulu təmkin və vüqarla əlini torbaya salmaq istədikdə Xəlil durub qaçdı. Hamı gülüşdü. Qulu isə bir az pərt oldu. Yenə qonaqlar gəlməkdə idi. Bir-iki qız və oğlan da gəldi. Xəlil onları hamı ilə tanış elədi. Hərə qızın biri ilə otağın bir guşəsinə çəkildi. Bir də, Qulamrza əlində qaval içəri daxil oldu. – Anadan olan gərək bir oynasın, – dedi. Hamı bir səslə onun rəyini təsdiq elədi. Xəlil dinmədi, fikirli-fikirli qonaqların üzünə baxdı və birdən sükutu pozdu. – Kaspar, – dedi, – balam, tarı köklə, əlac yoxdur, gərək oynayam! Hamı güldü. Kaspar “Uzundərə” çaldı, Qulamrza qavalı dınqıldatdı. Xəlil ortalığa sıçradı və elə bir nəzakətlə oynadı ki, ümumun heyrətinə səbəb oldu. Çörək masasının ətrafında xüsusi bir mehribançılıq müşahidə olunurdu. Hamı şad bir halda yeyib-içmədə idi. Cəfəri tamada seçmişdilər, dəqiqədə bir lətifə söyləyib hamını güldürürdü. Xəlilin təvəllüdü münasibətilə o məzəli bir nitq dedi və axırda da: – Allahdan diləyim budur, nə məni studentlikdən ayırsın, nə studentliyi məndən! – dedi. Bir az duruxdu və Xəlilin üzünə baxa-baxa, – əlbəttə, Xəlil də mənim kimi səbirli adamdır, altı ildir ki, studentdir. Ümidim budur ki, bir neçə il də sabitqədəm olar, yenə bu axşamkı kimi bir yerdə bir neçə təvəllüd gününü də xoş keçirərik, – dedi. Qədəhlər qalxdı, çaqqaşdılar. “Allah sizi arzunuza çatdırsın”, – deyə Xəlilin və Cəfərin sağlığına içdilər. Bir balaca sakitlik düşdü, qonaqların başı yeməyə qarışdı. Səlman başını qaldırdı, tamadanın üzünə baxdı. Tamada onun diləyini duydu və işarə ilə izin verdi. Səlman ayaq üstə durdu. Iztirabdan titrəyən əli ilə qədəhini qaldırdı və bu halla bir neçə saniyə dayandı, fikirli baxışı ilə hamını dərin bir sükuta məcbur etdi. Sonra yavaşca qədəhini endirdi, masanın üstə qoydu və bir də ətrafı ciddi bir nəzərdən keçirərək başladı: – Qaranlıq bir gecə idi. Xalq tamam yatmışdı. Təkcə bir gənc yuxudan oyanıb səhəri gözləyirdi. O tez-tez yatağından qalxır, intizarlı gözlərini şərq tərəfə döndərib, sübhün əlaməti olan dan ulduzunu axtarırdı. Lakin ulduzdan bir əsər görməyərək məyus bir halda yatağında uzanırdı. Yenə gözlərinə yuxu gəlmirdi. Yatmaqdan usanmışdı. Iztirab içində çırpınaraq işıq arayırdı... Münəvvərlərimizin halı yuxudan bıqan bu gəncin halını andırmırmı? Zülmət içində çarpınaraq yenə ümidlərini qaib etmir və Şərq tərəfdə əlamət arayırlar. Ey münəvvərlər, qaranlıq hökmranlığı artıq bitmişdir. Dan ulduzunu görürsünüzmü? (Əlini Fatma xanıma uzatdı). Sübh yaxınlaşır, günəş çıxacaq və həyatverici şüası yeni aləmi tənvir edəcək. Ey xalqın ümidi! Ey sevgili bacımız! Mübarək qədəmləriniz xeyirli olsun!.. Səlmanın nitqindən hamı mütəəssir olaraq dik ayağa qalxdı. Fatma xanıma səmimi xeyirlər diləndi, “ura” çığıraraq, təntənəli bir surətdə badənuş oldular. Bir az sükutdan sonra yenə məclis əvvəlki vəziyyətini aldı. Hamı yeyibiçməkdə, hamı şadlıqda idi. Tamada tez- tez əmr verir, qədəhlər dolur, nitqlər söylənirdi. Lətifələrlə xanımları güldürürdülər. Qulu ayağa qalxdı. Nitqə başladı. Məzmunu yenə haman “bədbəxt millət”in halına həsr olundu. Qulu camaatın dərdinə “ağladı”, cavanlarımızın laqeydliyindən dəm vurdu və axırda “millətin ümidi bizlərdədir, cəhd eləməliyik ümidi puça çıxmasın. Yaşasın millət!” – deyə sözlərini qurtardı. Qədəhlər qalxdı. Amma səmimiyyət görünmədi. Rüstəmbəy isə etina belə eləmədi. Hələ qaşqabağını da salladı, qələyana gəldi, özözünə “utanmır”, – dedi, – “millətçilik iddiasına düşür”. Rüstəmbəyin yanında oturan qız onun halını duydu: – Niyə bikefsiniz? – dedi. – Qulaq yalan eşidərkən, şad olmaq mümkün deyil, çünki bir adam o birinə yalan dedikdə onu qanmaz hesab edir. Bu da mənim ürəyimi sıxır. Qız Rüstəmbəyin sözlərini lazımınca anlamadı, onun halını kefliliyə yozdu. Yenə şərab içilirdi. Məclisdə iştirak edənlərin adları bir-bir yad olunurdu. Çoxları bir-biri ilə “bruderşaft” içirdi. Onların içində Rüstəmbəyin nəzərini cəlb edən Qulu ilə Çingiz oldu. Bunların üz-üzə içib öpüşmələri Rüstəmbəyi tamam dilxor elədi. Ürəyində qalan az-çox şadlıq əsəri büsbütün itdi. O baxdı, gördü vəziyyəti dəniz ortasında qalmış bir xırda adaya bənzəyir, ətrafını qaplayan yalançılıq, ikiüzlülük dalğaları onu da qərq eləmək istəyir. – Tamada, mənə izin ver, danışmaq istəyirəm, – deyə Rüstəmbəy ayağa qalxdı. Simasından zəhər yağırdı, hirsli gözlərində ildırım parlayırdı. Rəngi tamamilə qaçmışdı. – Əfəndilər, – dedi, – nitq nə üçün söylənər – bilirsinizmi? Bir adamın fikir və əqidəsini ətrafdakılara nəqş etməkdən ötrü. Ona görə nitq natiqin iztirab və həyəcanının tərcümanı olar. Onu dinləyənlər də natiq kimi ürəklərində bir yanğı duyarlar. Bizim aramızda isə nitq bu məqsədi daşımır, sözümüz əqidəmizə tərcüman olmaqdan, pərdə olub əqidəsizliyimizi gizləyir. Hər kəsin nə xəyanət və tərbiyəsizliyi varsa, nitqlə yola verir. Ona görə, gəlin, millət və İnsaniyyəti kənara qoyaq, onların sağlığına badənuş olmaq bizim kimi sözü ilə feli bir olmayanların işi deyildir. Belə olduqda nitqimizin təsirsizliyi saxta qəlbimizi büruzə verir. Yaxşısı budur, qədəhlərimizi götürək və islah olmamızı diləmək şərəfinə içək. Şəxsiyyətimiz islah olunmasa, doğruluğu dərk eləməyə müqtədir olmaz və millət qeydinə də qala bilmərik. Yaşasın islah olunmuş şəxslər! Sağ olsun qəlblərində həqiqət atəşi yananlar! Yox olsun saxtakarlar! Rüstəmbəyin nitqi məclisə ağır bir təsir bağışladı. Hamı heyrət içində bir-birinin üzünə baxdı. Tamada nitqin nə qədər yersiz olduğunu işarə ilə Rüstəmbəyə bildirdi. Qulu incidi. Nitqin Qulu ilə Teymurbəyə işarə olduğu hamıya bəlli idi. Bununla belə Rüstəmbəyə həmrəy tapıldı: Salman, Pərviz, Xəlil, İsgəndər, Kaspar və rus qızı qədəhlərini qaldırıb, Rüstəmbəylə çaqqaşdılar. Rüstəmbəy oturdu. Rus qızı onun əlini sıxdı: – Yoldaş, – dedi, – fikrinizə şərikəm, sağ olun! Təşəbbüsün əsası islah olunmuş şəxsiyyətdir. Qızın sözləri Rüstəmbəyin ürəyinə su səpirdi. Yaraları təzələndi. Məclisi bilmərrə yaddan çıxardaraq, onunla şirin müsahibəyə girişdi: – Görürsünüz, nitq söyləməklə özlərini İnsaniyyət dostu kimi göstərirlər. Bunların hamısı yalançıdır, məktəbi ikmal edən kimi tamam bir ayrı dona girəcəklər. Məvacibləri xatirəsinə ağaları nə təhər çalsa, bunlar da elə oynayacaqlar. Rüstəmbəy bu sözlərdən sonra başını aşağı salıb, daha dinmədi. Hamı ayağa durdu. Yavaş-yavaş salona keçdilər. Yemək otağı tamam boşaldı. Rüstəmbəy başını üsulluca qaldırdı. Qorxunc gözlərini ətrafa gəzdirdi, durdu. Salonun qapısına yavıqlaşdı, tar şirin çalınırdı. Tamadanın əmri ilə əl çalırdılar, Pərviz “Tərəkəmə” oynayırdı. Keflər duru idi. Rüstəmbəy bu büsata bir azca tamaşa elədi. “Mən niyə şad ola bilmirəm?” – deyə öz-özündən sordu. Ürəyi sıxıldı. Vücudu təklik hissi ilə doldu. “Hamı məndən uzaqlaşır, – dedi, – məni anlayan yoxdur!.. Mən təkəm! Mən yazığam...”. Rüstəmbəyin könlü ağlamaq istədi. Birdən geri döndü, çöl qapıya tərəf getdi. Səssizcə, heç kəsə bildirmədən, paltosunu götürüb yola düşdü. 14 Ziyafət gecə saat dördə qədər çəkdi. Qonaqlar Xəlildən razılıq edib getdilər. Cəfər Qulamrza ilə sözləşmişdi, küçəyə bərabər çıxdılar. Sonra Kasparı və İsgəndəri də kənara çəkdilər. Kefləri bir az duruidi. Qulamrza Kasparın şapkasını çıxarıb əyri qoydu: – Kaspar, – dedi və əlini uzatdı, – dəysin! Kaspar gülümsündü, lakin Qulamrzanın əlinə vurmadı. Qulamrza Kasparın bu hərəkətindən inciyən kimi: – Kaspar, sən əgər ömründə kabab yeyib kef eləmisənsə dəysin! Kaspar Qulamrzanın əlinə şəstlə vurdu və dedi; – Məzhəb haqqı, sənnən dostam, nə desən elərəm. Qulamrza Kasparı qucaqlayıb öpdü. – Kaspar, bu gecə sabaha qədər kef eləyirik. Denən, sən öl, eləyəcəyəm. – Sən öləsən ki, eləyəcəyəm. – Di gəl. Cəfərlə İsgəndər necə oldu? – Odu, orada. – Di gəlin fayton tapaq. Cəfərlə İsgəndərə yanaşdılar. Qulamrza İsgəndərə tərəf yönələrək: – Allah, – dedi, – atam-anam sənə fəda olsun. Ömrü bir tərəfdən dadlı, o biri tərəfdən də çox gödək yaratmısan. O gödək həyatın yarısı da yuxuda keçir. Müsaidə et də, bu gecə yatmayıb, sabaha qədər kef eləyək. İsgəndər vüqarla: – Hazıram! Yaratdığım gödək həyatdan özüm də razı deyiləm. Cəfər: – Uzatmalı, – deyə bağırdı. – Uzatmalı! – deyə səs-səsə verdilər. Qulamrza başa keçib Kasparın qoluna girdi. İsgəndər də o biri tərəfdən Kaspara yanaşdı. Cəfər də ondan yapışdı. Qaldırımın eni qədər yayıldılar. Qulamrza əmr verdi: – Bir, iki, üç – yürü! İntizamlı əsgər kimi yürüməyə başladılar. Dalandar qaldırımın qarını təmizləyirdi, ona rast gəlib dayandılar, yavaş-yavaş onu qavramağa başladılar. Dalandar hiddətlənib, süpürgəni yuxarı qaldırdı. Qulamrza: – Atın, tutun! – deyə əmr verdi, Tələbələr bir dəqiqədə dalandarı əllərinə alıb qaldırdılar: – Məhv olsun qar, yağış, zibil! – deyə bağırışdılar. Gənclərin nəşəsi dalandara da təsir etdi, atılıb-tutulduqca qəhqəhə ilə gülürdü. Küçənin başında bir fayton durmuşdu, tələbələr yanaşdılar: – Müştərin yoxdur ki? Faytonçu diksinib mürgüdən ayıldı: – Yox, – deyə cilovları topladı. – Bizi apar! – Hara? Kaspar: – Qulamrza, cavabını ver, – dedi. Qulamrza: – Yamaya3 gedəcəyik. Bu Kasparı evləndirmək istəyirik. Faytonçu gülümsündü: – Yaxşı, minin! Qiymət danışıldı. Tələbələr oturdular. Qulamrza qozlaya çıxdı: – Sür! – dedi. Atlar götürüldü. Gecənin sükutunda atların ayaq səsləri evlərə düşürdü. Yama şəhərin kənarında idi. On beş dəqiqə sonra palçıqlı bir küçəyə girdilər, nəhayət, fayton artırmasından iri qaz lampası asılmış bir evin qarşısında dayandı. Qapıçı təzim etdi, koridordan keçib, böyük bir salona girdilər. Vals çalınırdı. Qızlar və oğlanlar rəqs edirdi. Ucuz ətir və tər qoxusu damağa çökürdü. Tələbələr divarların dibində düzülmüş qırmızı məxmərli sandalyalarda yerləşdilər. Qulamrza paltosunu və şapkasını çıxarıb, bir tərəfə atdı və salonu gözdən keçirdi, boş qız yox idi. Sonra gözləri qapının ağzında oturan yoğun vücudlu, çopur sifət və süni qaşlı ekonomkaya sataşdı. Gedib onu rəqsə çağırdı. Ekonomka gülümsündü və papirosunun külünü kənara töküb, xırıltılı səslə: – Olmaz, – dedi, – qızlardan götürün. – Boşu yoxdur. – İndi olar: ya kabinələrdən çıxarlar, ya buradakılar boşalar. Qulamrza: – Mən səni istəyirəm, – deyə təklifsiz bir halda ekonomkanın qolundan yapışıb qaldırdı. Yoldaşları əl çaldı. Vals qurtardı, oynayanlar oturdular. Salonun baş tərəfində qambur bir məmur məktəbli qız paltarı geymiş bir qadına tam mənasilə qur yapırdı: bir dəstə çiçək gətirmiş, arabir şokolad təklif edir, lətif söhbətlərlə onu əyləndirirdi. O biri tərəfdə matros geyimli bir qız bir gənclə oturmuşdu. Qarşılarında bir ayrısı saçlarını darayıb, çiyinlərinə tökmüşdü. Bunun da yanında bir pirkeşik var idi. Ekonomka papirosu tüstülədə-tüstülədə ayağa durdu. – Oturmaqdan fayda çıxmaz, qız götürün! – deyə salondakılara müraciət etdi. Tələbələrə yanaşdıqda Cəfər dedi: – Kimi götürək? Burada qız azdır. – Əfəndilər, gec gəlmişsiniz, qızların çoxunu götürmüşlər. Bir az gözləyin, kabinələrdən çıxacaqlar. Qambur məmur pul verib musiqi çaldırdı. Rəqs başlandı. Bu əsnada yan qapıdan salona gözəl bir qızla bir tələbə girdi. Oğlan qızın belini qucub, rəqsə başladı. Qızı görcək tələbələrin içinə vəlvələ düşdü, hər biri ona müştəri çıxdı. Cəfər sakit bir səslə: – Yoldaşlar, atalar “yol böyüyündür” demiş. Böyüyə hörmət lazımdır. – Təbii, təbii, – deyə hər kəs onunla razılaşdı. Qulamrza əlini qulağına qoyub, segah deyə-deyə ekonomkaya yanaşdı: – Bu gələn yaxşıdır. Ancaq o tələbə işi əngəl edir. Ekonomka sakit səslə: – Əngəl olmaz. O hər axşam burada olur: aralarında eşq məsələsi var... Bir az sonra gedər. Qulamrza heyrət edərək ekonomkanın yanında oturdu və əlini əlinə qoyub dedi: – Eşq nədir, canım? Burada eşq olurmu? – Bu qızın tarixi başqadır! – Necə? – Bu qız yüksək bir ailəyə mənsubdur. Çox ərköyün saxlanılmış, özü də nəcib qızlar institutundan məzundur. Atasına darılmış, acığa düşmüş... axırda buraya iltica etmişdir. – Bu tələbə buradamı tanış olmuş? – Yox, köhnədən evlərinə gedib-gələnlərdən imiş... Qulamrza qalxıb, məsələni yoldaşlarına anlatdı. Qıza qarşı olan maraq bir qat daha artdı. Rəqs qurtardı. Hər kəs yenə oturdu. Tələbə isə qızla qol-qola qapıya doğru getdi. Qapının yanında durdular, əl-ələ verdilər, qucaqlaşdılar, öpüşdülər. Aralandılar, bir də öpüşdülər. Sonra oğlan qapıdan çıxdı, qız da həyəcanla dönüb, salondan keçdi; yan qapıda qaib oldu. Tələbələr məyus bir halda bir-birinin üzünə baxdı. Cəfər kədərlə: – Balam, Qulamrza, biz ki, damaq qaldıq. Kaspar: – Sən öləsən ki, elədir, – deyə əlavə etdi. Buraya yalnız maraq üçün gəlmiş İsgəndər belə təəssüf duydu. Qulamrza: – Durun görüm, – deyə yenə ekonomkaya yanaşdı: – Bəs qız necə oldu? – dedi. – Otağındadır. – Nə vaxt gələcək? – Bəlkə gəlmədi. Bir az keçsin, sizdən biriniz oraya gedər. – Yaxşı, o, birimizin, yerdə qalanlarına qız olmayacaqmı? – Olar. Hələ biriniz oraya getsin görək. Bir az sonra Qulamrza qızın yanına gedilə biləcəyini xəbər aldı. – Cəfər əmi, buyur! – deyə təklif olundu. Cəfər qalxdı. Qulamrza onun əlini iki ovcunun içinə aldı: – İltimasi-dua! – deyə əlindən öpdü. Kaspar Cəfərə tamaşa edərək gərnəşdi. İsgəndər yerindən qalxıb, bir də oturdu, Qulamrza yüyürüb, ekonomkanın belini qucaqladı. Ekonomka Cəfəri salondakı qızlardan birinə qoşub, yola saldı. Pilləkənlə ikinci qata çıxdılar, koridorda dörd-beş qapı var idi. Cəfəri təşyi edən qız birini: Nelli!” – deyə döydü. Qapı açıldı, Nelli göründü. – Buyurun! – dedi. Cəfər və qız içəri girdilər. Nellinin kiçik otağının bütün müxəlləfatı bir çarpayı, komod, ləyən, su qabı və bir güzgüdən ibarət idi. Çarpayısının arxasına bir fabrik xalçası salınmışdı. Komodun üstündə süni çiçək, pudra və ətir şüşələri var idi. Divarlardan avampəsənd şəkillər asılmışdı. Otaqda ucuz ətir, adi pudra və rütubət qoxuları bir-birinə qarışmışdı.İçəri girər-girməz, Cəfəri təşyi edən qız haman təkliflərdə bulundu: – Şərab söyləyimmi? –? – Pivə! –? – Limonad! Nelli limonad istəyir. Bu sözlərin hamısını rədd edən Cəfərə Nelli süst bir sima ilə baxdı və ağızucu: – Bir limonad al, susuzam, – dedi. Belə təkliflərin daima olduğunu bilən Cəfər qızların sözlərinə əhəmiyyət verməyərək, soyunmağa başladı. Cəfəri təşyi edən qız sonra bir sual da verdi: – Bir vizitmi olacaq, yoxsa sabaha qədər qalacaqsan? Cəfər: – Bir, – deyə barmağı ilə işarə etdi. – Di vizit pulunu ver! Cəfər cibindən bir gümüş manat çıxarıb qıza verdi. Qız getdi, Nelli otağının qapısını bağladı. Salondakılardan bircə qambur qalmışdı. Matros geyimli və saçları çiyninə tökülmüş qızlar salondakı bədənnüma güzgülərin qarşısında özlərini süsləyirdilər. Kaspar Qulamrzaya müraciət edərək: – Mən də bunların birini götürmək istəyirəm. Qulamrza: – Dur seçək, – dedi. Durdular, Kaspar qızlara yanaşıb, əhli-xibrə kimi onları gözdən keçirməyə başladı: – Qulamrza, bu matroska deyəsən pis deyil? – dedi. Qulamrza qızın çənəsini əlləşdirdi, yanaqlarını oxşadı, sonra belini qucub, onu özünə tərəf çəkdi. – Kaspar, – dedi, – yağlı, yumşaqdır, götür apar, atayın payı olsun! – Denən, sən öl. – Sən ölmə, atan ölsün! – O biri necədir? – O çox arıqdır. Bu, yan-yancaqlıdır. Apar, Allah xeyir versin! Kaspar qızı təkrar süzdü, ehtiyatlı müştəri kimi, hər tərəfinə diqqətlə baxdı, sonra qızın qoluna girdi və salondan çıxdı. İsgəndər bu evə ilk dəfə gəlirdi. O, düşmüş qadınlar haqqında çox oxumuşdu, onların düşməsinin qadın hüquqsuzluğundan, iqtisadi vəziyyətdən irəli gəldiyini bilirdi. Lakin məsələnin bu qədər acı və iyrənc olduğunu təsəvvür etməzdi. Onda bu həyata qarşı bir ikrah əmələ gəldi və qonaqlıqdan gətirdiyi nəşə qara buluda güc gətirə bilməyən ulduz sayrışması kimi itib getdi. “Qadın həyası, İnsan şərəfi, ana ülviyyəti... yalnız bir manat! Hər kəs istərsə!..” – deyə düşündü və daldığı aləmi acı bir qəhqəhə titrətdi... Sonra ayılan kimi oldu, gördüklərinə inanmamaq istədi. Özünü qane etmək üçün Qulamrzaya yönələrək: – Qulamrza, – dedi, – yoldaşlar gələnə kimi, gəl bu qızı danışdıraq. Qulamrza çiyninə saçlarını tökmüş qızı çağırıb, dizinin üstdə oturtdu, ona papiros verdi: – Çoxdanmı çəkirsən? – deyə sordu. – Bu evə girəndən sonra alışdım. – Neçə ildir? – İki il oldu. – Ondan əvvəl harada idin? – Kənddə. – Necə oldu da buraya gəldin? – Gedək mənim otağıma, orada söylərəm. – Gedərik, söylə. Qız papirosun tüstüsünü havaya buraxaraq: – Gəldim, – dedi. İsgəndər başını maraqla qıza yaxınlaşdırdı: – Kənddə ərə gedə bilmirdinmi? – dedi. – Gedəcəkdim. Bir kiçik zabit, “evlənəcəyəm” deyə məni aldatdı. Çocuğum qaldı. Saldırmaq üçün şəhərə gəldim. Saldırdım. İş aradım, bir evə xidmətçiliyə girdim. Ev sahibi məni rahat buraxmadı... Təkrar aldandım. Oranı tərk etdim... Qız sözünü kəsdi. Yapma təbəssümlə Qulamrzanı qucdu, üzündən öpdü. – Gedək otağıma? – dedi. – Yorulmadınmı? Qız: – Yorulmaram, – deyə laübali hərəkətlə Qulamrzanı çim-diklədi. – Nə kişisən, – dedi, – qucağında qız oturmuş da hərəkətə gəlmirsən! Qız Qulamrzadan ümidini kəsib, İsgəndərin qucağına keçmək istədi. İsgəndər: – Yanımda otur! – deyə qızdan diksindi. Qız bu hərəkətdən incidi, hiddətlə: – Xəstəmi zənn etdin? Hərifin iddiasına bax, özün xəstəsən! İsgəndər qızardı, qəhqəhə ilə güldü: – Nə həyasızdır! – dedi, sonra sakit olub qızdan üzr istədi. Qız bundan cürətlənərək bu dəfə İsgəndəri otağına çağırmağa başladı. İsgəndər: – Mən xəstəyəm, getməyəcəyəm, – dedi, – gəl yanımda otur, sənə dadlı bir nağıl deyim. Bu əsnada Cəfər geri döndü, Qulamrza onu görcək yerindən dik qalxdı: – Ay pir olmuş, gəl də, mən səni gözləyirəm. – Nellinin yanınamı getmək istəyirsən? – Bəs bilmirsən? Qulamrza durub ekonomkanın qulağına bir söz pıçıldayıb, Nellinin otağına getdi. 15 Rüstəmbəy açarını uzatdı, qapıya sürtdü. Neçə dəqiqə taqqıltı saldı, açar yerini tapa bilmədi. Dalğın-dalğın qapının dalında durdu. Fikrə getdi və sonra yenə açar yerini axtarmağa başladı. Axırda tapdı. Açarı uzatdı. Bu dəfə açar girmədi. Yenə taqqıltı saldı. Yenə sükuta getdi. Yenidən açarla qapını taqqıldatmağa başladı, zəngi vurmaq ağlına gəlmədi. – Kimdir? – deyə qapının dalından tutqun bir səs gəldi. Rüstəmbəyin dodaqlarında mənasız bir təbəssüm bəlirdi: – Mənəm, – dedi və mətanətsiz səsi dalanda cingildədi. Qapı açıldı. Rüstəmbəy kömür döymüş kimi səyəklənə-səyəklənə içəri girdi. Sofya xanım yataq otağının qapısını bağlayıb yox oldu. – Qapını bağlayın və koridordakı çırağı keçirin – deyə içəridən xanımın səsi gəldi. Rüstəmbəy irəli yeridi. Əlini dəstəyə atıb dartdı – qapı kilidli idi, açılmadı. – Sofya Sergeyevna! Sofya Sergeyevna! Rüstəmbəyin səsinə cavab gəlmədi. Bir də zarıltı ilə çağırdı: – Sofya Sergeyevna! Ay Sofya Sergeyevna! – Nə deyirsiniz? – Bircə qapını açın. – Ərim indicə klubdan qayıdacaq, gedin yatın. Rüstəmbəy qapıya söykəndi. Ürəyi bulanır, başı gicəllənirdi. Halı olduqca pəjmürdə idi. Yenə fəqanedici səslə: – Rica edirəm, yarım dəqiqəliyə qapını açın, sizə bircə söz deyəcəyəm. Sofya xanım təkidlə və bəlkə bir az acıqlı: – Allah xatirinə, gedin yatın, məni bəlaya salarsınız! – Bircə dəqiqəliyə açın, sonra gedim. Xanımın əlacı kəsildi: – Hələ gəlməyin, çılpağam, – dedi və qapını açdı, sonra tez çarpayısında uzanıb, yorğana büründü. Rüstəmbəy bir az gözləyib girdi. İsanın şəklinin önündə yanan lampacıqdan otağa bir azca işıq düşmüşdü. Sükut və yarımişıq buraları bir zaviyə guşəsinə döndərmişdi. Rüstəmbəyin təhqir olunmuş izzəti-nəfsi bu yarımişıq sükuta qarşı susdu. Doluxsunmuş Rüstəmbəy dizi üstə xanımın çarpayısının qabağında çökərək, günahkar bir bəndə məbəd qarşısında duran kimi mat qaldı: – Həmişə təkliyimi hiss edirdim, – dedi, səsində sızıltı və nalə eşidildi, – bu axşam onun bir əmri-vaqe olduğunu bildim. Hamı məndən üz döndərmiş, meydanda təkcə qalmışam. Bircə həqiqi dostum da yoxdur ki, əlini mənə uzatsın... Mənim ümidim sizədir, ürəyimin dərdini sizə açdıqca, halım yüngülləşir... Sofya xanım acıqlandı və Rüstəmbəyin sözlərini kəsdi: – Nə demək istəyirsiniz?.. Siz keflisiniz, yaman da keflisiniz. Allah xatirinə, durun, gedin yatın. Rüstəmbəy başını çarpayıya söykəyib, xar və zəlil bir halda sükuta getdi, gözləri yaşardı, bir də başını qaldırdı: – Göz yaşlarımı görürsünüzmü? – dedi. – Görürəm!.. Gedin yatın, sabah danışarıq! Tez olun, odur, ərim gəlir. Rüstəmbəy ayağa qalxdı: – Əlvida, – dedi, – sizin də vəfasızlığınız mənə məlum deyilmiş. Bunun da bu axşam aşkara çıxmağı müqəddər imiş. Rüstəmbəy otaqdan çıxıb, məyus bir halda getdi. Öz aləmində Sofya xanımdan mehribanlıq və təsəlli gözləyirdi. Bunun əvəzində cəfa gördü. Qəlbi ondan da sındı. İndi daha ümid bağlamalı bir yeri yox idi. Çox qəmgin və peşman bir halda öz otağına gəldi. Öz-özünə “hamıdan zəhləm gedir, – dedi, – çünki hamının məndən zəhləsi gedir. Yaxşısı budur ki, hamıdan uzaqlaşım...” 16 Xalı mağazasında Bəhrama bir xalça göstərirdilər. Ortasında bir ləkəsi var idi, kənarı da bir az cırıq idi: – Neçə verir? – dedi. Mağazaçı: – Üç manat. Yarı-yarıya. – Yarısına razı deyiləm. Məndən ip gedir, səndən nə gedir? – deyə Bəhram bir az darıldı. Mağazaçı gülə-gülə əlini Bəhramın çiyninə qoydu: – Yaxşı, ikisi sənin. Bəhram xalçanı buraxdı: – Gəlirəm, – deyə çıxdı və bir az keçməmiş əlində bir gələm içəri girdi. Mağazanın arxa tərəfinə keçdi, xırda bir otaqda paltarını dəyişdi, sonra xalçanı yerə döşəyib dizlərini yerə qoydu və kələmlə xalçanın ləkəsini sürtdü. Bir az sonra ovulub tökülmüş kələm qırıqlarını təmizləyib, ləkəyə baxdı, bir əsər görünmədi. Xalçanı başdan-başa sürtdü, çırpdı və kənarlarından tutub, diqqətlə süzdü, təzə kimi idi. Otağın bir tərəfində, yayları meşini cırıb kənara çıxmış bir köhnə taxt var idi. Bəhram bu taxtda oturub, xalçanı dizinin üstə aldı, xalçanın cırıq yerini gözdən keçirdi. Ərişləri uc-uca gətirərək düyün tutan yerləri düyünlədi. Baxdı, bir çox ilmələr tökülmüşdü. İp torbasını açdı. İpləri xalçanın cırıq yerləri ilə tutuşdurdu. Uyğun boyalarını seçdi, cırığını yamamağa başladı. Yamaq qurtardıqdan sonra Bəhram qayçı ilə hamarladı və təzə iplər gözə sıçramasın deyə, bir kağız yandırıb, yamaq yerini alovda ütdü. Xalça hazır idi. Bəhram təhvil verdi, pulu alıb getdi. Heyətin qərarına görə müsamirədə Katya odalıq4 rolu oynayacaq idi. Lakin şərq qadınına bənzəmək üçün saçları boyanmalı idi. Katyanın başına həna qoymaq Bəhrama həvalə olunmuşdu. Bəhram xalı dükanından çıxar-çıxmaz tramvaya minib, Teymurbəygilə getdi. Katya Bəhramın gələcəyini bilirdi. Bəhram irəliki gün oraya bir kisə həna və rəng aparmışdı. Zəng vurular-vurulmaz qapı aralandı və açılmış saçları çiyinlərinin iki tərəfini qaplamış Katya göründü: – Siz olduğunuzu bildim, – deyə təbəssümlə parlayan mərcan dodaqları aralandı və ağ inci dişləri parladı. Bəhram vaxta qiymət verən karkün adamlar kimi qətiyyətlə dedi: – Su hazırdırmı? – Bu saat hazır olar. Bəhram cəld içəri girdi. Yemək odasında tələbə tujurkasını çıxartdı, qollarını çırmadı və mətbəxə getdi. Samovar qoyulmuşdu. Xidmətçi qıza bəzi təlimat verib döndü. Yemək otağında ləyən hazırlandı. Bəhram həna torbasını açdı. Katya maraqla torbaya baxırdı: – Çoxmu qara olacaq? – deyə sordu. – Bu qızardacaq, üzərindən rəng qoyulduqda qapqara olacaq. – Tüklərim xarab olmaz ki? – Əsla! Təbii şəkil alacaq. Həm də elə parıldayacaq ki, tam şərqli bir qız olacaqsınız. – Aman, nə gözəl!.. Bəhram əlinə qayış əlcəkləri geyə-geyə: – Müsamirədə birinci gözələ mükafat veriləcək. Sizin qazanacağınıza əminəm. – Nə söyləyirsiniz? – Elə!.. Su hazırdır, zənn edirəm, çox isti olmamalı. Xidmətçi qız suyu gətirdi. Bəhram hənanı ləyənə töküb islatdı. – Katya, gəlin oturun! Katya şən bir halda masaya yaxın bir yerdə oturdu. Bəhram əlcəkli əli ilə hənadan götürüb Katyanın başına yaxdı. Həna yaxıldıqda Katya diksindi, üzünü qırışdırdı və qayğılı bir səslə: – Bəhram, həna saçlarımı tökməz ki? – deyə sordu. Bəhram işinə davam edərək: – Biləks, tüklərin diblərini bərkidir. Şərq qadınları bunsuz dolana bilməzlər. Hənanı buralarda hələ tanımırlar, amma tanıyacaqlar. Mən buraya gələn ili bir neçə kisə gətirmişdim. Tanıdığım xanımlara payladım. Bilirsiniz, müftə verirdim, götürmək istəmirdilər. Axırda ki, öyrətdim. Bu il iki yüz kisə satmışam. Katya altdan-altdan baxaraq: – Bravo, – dedi, – qoçaqsınız. – Başqa çarə varmı? Oxuyub bitirmək lazımdır. Bu zamanlarda ya pul olmalı, ya enerji... Pul da ki, bizdə yoxdur. – O günü Teymurbəylə sizdən bəhs edirdik – sizə aşiqdir, deyir əlindən hər bir iş gəlir... – Həyat, həyat öyrətmişdir... Həna deyəsən bir az soyuqdur; başınızı üşütmür ki? – Bir az. Bəhram hənaya isti su qatdı və bir daha danışmadı, bütün fikri sabahkı imtahana həsr olunmuşdu: Teymurbəyin əvəzinə getməli idi. 17 “Dvoryanskoye sobraniye” teatrının qapısı dopdolu idi: “Müsəlman müsamirəsi”nə bilet alırdılar. Gözəl afişalar, qəzet elanları və keçən ilki müsamirənin xatirəsi kiyevliləri buraya cəlb etmişdi. Bəhram ləzgi libası geymiş, Teymurbəyə bilet satmağa kömək edirdi. Rüstəmbəy, Sofya xanım və əri adamları aralayaraq keçdilər. Paltar soyunulan yerdə üst libaslarını çıxartdılar. Sofya xanım Rüstəmbəyi fəxrlə süzdü. Anadolu qiyafəsində idi. Qırmızı fəs, qırmızı ipək qurşaq; sırmalı arxalıq Rüstəmbəyə çox yaraşırdı. Foye Sofya xanımın heyrətinə mucib oldu, burası bir Şərq aləmi mənzərəsi almışdı. Bir tərəfdə ərəb üslubunda yapılmış xırda bir köşk, ötəki tərəfdə Şərq bazarı, qarşısında uzun saçlı dərviş qəsidə oxuyur. Türk tələbələri, hərəsi bir libasda, avropalı tamaşaçıların arasında qərib bir mənzərə təşkil edirdilər. Bir də “bazar”dan xalqı aralayaraq Şirin çıxdı, ağ ərəb geyimi, uzun burnus, əyri qılınc buğdayı simasına çox yaraşırdı. Rüstəmbəyə təsadüf edərək həyəcanla dedi: – Rüstəmbəy, bəs yelpiklərin üzərində niyə yazı yoxdur? – Onu siz bilirsiniz. Nə yazı? – “Müsəlman müsamirəsini unutmayın” – deyə möhür ismarlanmışdı. Bəs hanı? – Yelpiklərin yanında olacaq. – Di gəl sən onları möhürlə, müştərilər var. Rüstəmbəy izdihama qarışaraq Sofya xanımdan ayrıldı. Şirin burnusun ətəklərini toplayaraq qarşı tərəfdəki bufetə getdi. Gözəl bəzənmiş növbənöv yeməli və içməli şeylərlə dolu bufet piştaxtasının arxasında Qulu durmuşdu. Uzun qəzil* papaq, astarı mavi qara və qollu çuxa, uzun arxalıq və qırmızı qurşaq Qulunu tam bir “Təbriz uşağı” şəklinə salmışdı. Barmağındakı iri əqiq qaşlı üzük Qulunun iranlılığını tamamlayırdı. Şirin Quluya müraciət edərək: – Qulu, balam, bəs “bazar”a şərab və su lazım deyilmi? Qulu zarafatla: – Balam, siz təsbeh satırsınız, yelpik satırsınız, daha şərab nəyə lazımdır? Şirinin çöhrəsində dəyişiklik görməyən Qulu haman zarafatı tərk etdi və ciddi olaraq: – Gülüm, – dedi, – bu saat xidmətçi gəlsin, şərab, istərsən, bir az da dadlı göndərərəm. Şirin: – Yaxşı, – dedi, “bazar”a döndü. Sofya xanım foyeni gəzdikdən sonra proqramda göstərilən “hərəm dairəsi”ni görmək istədi. Özbək geyimli Əhmədə müraciət etdi: – Bağışlayın, – dedi, – paşanın hərəm dairəsini göstərə bilərmisiniz? Əhməd çapanın uzun qollarını tez-tez çirmələyərək, onları hərəmə təşyi etdi. Məxsusi bir otaqda ipək taxt üstündə iri sarıqlı, enli qurşaqlı Cəfər oturub, ipək yastıqlara söykənmişdi. Nargilə damağında idi. Taxtın önündə, ipək döşək üzərində Katya uzanaraq əlvan püştələrə söykənmişdi. Katya qırmızı ipək şalvar geymişdi, incə qurşağının saçaqlı ucları yanına düşmüşdü. Başındakı ağ xutuz qara saçlarına uyğun idi. Şərq qiyafəli bir neçə qız da oturmuşdu. Ocaqverdi hərəm ağası qiyafəsində, qəhvə paylayırdı. Tamaşaçılar otağı doldurduqda paşanın əmri ilə musiqi çalınır, qızlardan biri rəqs edirdi. Sofya xanım Katyanın “Ceyranı” oynamasına məftun oldu. Yenidən oynamasını gözləmək istədi. Bir də fərraş qiyafəli Qulamrza yanaşdı: – Əfəndilər, – dedi, – yerimiz balaca olduğu üçün hərəmi görməyə başqa tamaşaçılara da imkan verməliyik. Lütfən hərəm dairəsini tərk edin! Paşamızın əmri budur. Sofya xanım əri ilə çıxdı. – Proqramda daha nələr var? – deyə zövcü sordu. Sofya xanım: – Əvvəl konsert olacaq. Sonra səhnədə Şərq toyu göstəriləcək. Şərqin yuxusu təmsil olunacaq. Axırda da rəqslər. Sofya xanım əri ilə tamaşa salonuna girib, yerlərində oturdular. Rüstəmbəy yelpikləri möhürlədikdən sonra durub getmək istədi. Lakin izdihamı yarıb çıxmaq mümkün deyildi; dərviş qiyafəli Niyazi təbərini çiyninə qoyub qəsidə deyərək tamaşaçıları buraya toplamışdı. Onun sırmalı taqyəsi, uzun cübbəsi, arxasındakı ceyran dərisi və qolundakı kəşkülü, bunların hamısından da artıq heybətli səsi diqqətləri cəlb etmişdi. Şirin bir qızla bərabər tamaşaçılara təsbeh, yelpik, Şərq ətri və başqa şeylər təklif edirdi... Rüstəmbəy çətinliklə kənara çıxdı. Ətrafı gəzib, Sofya xanımı axtardı. Nəhayət, onu tamaşa salonunda görüb geri qayıtdı. Fərəməzlə Xəlil köşklərin birində çiçəklə kruşon* satırdılar. Yanlarında Kiyev zadəganlarına mənsub iki dilbər oturmuşdu. Rüstəmbəy onlara yanaşdı, Xəlil Rüstəmbəyi qızlara təqdim etdi: – Əsmərlərin ən parlaq nümayəndəsi! – dedi. Qızlar qızararaq Rüstəmbəyin əlini sıxdılar və biri çəkinərək dedi: – Doğrudan da baxdıqda İnsanı bir az da dəhşət götürür. Rüstəmbəy gülə-gülə: – Çoxmu dəhşətliyəm? – deyə sordu. Qız onu süzərək: – Çox, – dedi, – lakin ədasından əsmərlərə məftun olduğunu deyə bilmədi, qıpqırmızı kəsilib totuq əlləri ilə üzünü qapadı. Xəlil bir az qısqandı, yavaş səslə: – Qırışmal, sənin kimi qaraqaş, qaragözü görəndə daha mənə məhəl qoymayacaq ki... Mən ölüm, ötüş, əngəl eləmə. Rüstəmbəy də eyni səslə: – Bir gül ver, gedim. – Ala ikisini verim, – deyə Rüstəmbəyə iki gül verdi. Rüstəmbəy qara gözləri ilə qızı başdan ayağa oxşayaraq çəkildi. Bir-iki addım getməmiş tühaf bir mənzərəyə təsadüf etdi, sadə geyinmiş bir xanım kənarda durub çiçək satılan köşkdən gözlərini çəkmirdi. Əllərini tez-tez daraqlayır, açır, barmaqlarını əzişdirir, köksü enib qalxırdı. Rəngi qaçmışdı, gözlərindən kin yağırdı. Rüstəmbəy ona baxa-baxa keçdikdə bir də xanım “Fərəməz!” deyə qışqırıb, yerə yıxıldı. Rüstəmbəy köməyə qoşdu, haradansa Mircəlalla Səlman da çıxdı. Xanımı qaldırıb, boş otaqlardan birinə apardılar. Teatr xidmət- İçki çilərindən bir-iki qız çağırdılar, su gətirildi, xanımı ayıltmağa başladılar. Qızların birisi xanımı tanıdı: – Tosya, – dedi, – nə oldu? Istidənmi oldu? Tosyanın rəngsiz dodaqları qımıldadı: – Yox, məni evə apar! – dedi. Rüstəmbəy xanımı apararkən Xəlildən aldığı gülləri dişində saxlamışdı. Özünü itirdiyindən onları büsbütün unutmuşdu. Bir də gülləri nə məqsədlə aldığını xatırlayaraq, salona qoşdu. Səhnədə şərq yuxusu göstərirdilər; canlı bir şəkil idi... Qürub, göyün bir tərəfi sumağı qırmızıya boyanmış, sərvlər qoynunda yüksələn minarənin sivri təpəsi atəş saçır. Xülyapərvər bir sis üfüqləri qaplamış. Sərin fəvvarəli hovuzun kənarındakı paşa da ipək yastığa söykənərək bayğın xəyallara dalmış. Bir də onun məst gözləri böyüyür, o yavaş-yavaş qalxır və həyəcan içində çırpınır... Sərvlərin arasından bir qız çıxır, bu, Şərqin gözəli, xəyalların süsüdür! Bu o qədər incədir ki, hind şalı kimi üzükdən keçər! Paşa yavaş-yavaş yerindən qalxır. Bir də həzin səslə: “Gəl, gəl, gözəlim!” – deyə bayılır... Pərdə düşdü. Alqış salonu titrətdi. Indiyə qədər qapıda duran Rüstəmbəy tənəffüsdən istifadə edərək cəld içəri girdi və gülləri Sofya xanıma təqdim edib döndü. 18 Dışarı qapıdan şıqqıltı gəldi. Rüstəmbəy maraqlandı, koridora çıxdı. Sofya xanım orada idi. – Xoş gördük. – Xoş gördük, Rüstəmbəy! – Gedən kim idi? – Ərim idi! – Bəs niyə tez getdi? – Bazarda işi var. Rüstəmbəy bir az duruxdu. Sofya xanım: – Nə qayırırsınız? – dedi. Rüstəmbəy cavab olaraq qapısını açdı və yazı masasını nişan verdi. Xanım başa düşmədi və otağa girib, masaya tərəf getdi. Rüstəmbəy barmağı ilə kitabı göstərdi. Oxumaq meylindəyəm demək istəyirdi. – Ahhh!.. Mən də deyirəm nəyə işarə eləyirsiniz. Rüstəmbəy güldü. Sükut düşdü. Rüstəmbəy söz demək istədi, ürək döyünməsi qoymadı. Axırda başladı: – Sofya Sergeyevna! Sizə bir xəbər verəcəyəm... Köçürəm. Sofya xanım döyükdü, guya damarlarına elektrik qüvvəsi buraxdılar. Nə danışdığını anlamadan: – Köçürsünüz? Çox yaxşı – dedi. Ağrısı sonradan duyulan yaralar kimi, Sofya xanım da xəbərin kəskinliyinin əsərini yavaş-yavaş duymağa başladı. Sızıltı ürəyinə yayıldı. – Hara köçürsünüz? – deyə elə bir halla soruşdu ki, bu sualların arxasında bir xeyli sual gizlənmiş kimi göründü. Xanım titrək səsi ilə: “Nə üçün köçürsünüz? Məndənmi incimisiniz?” – demək istəyirdi. Lakin cəsarət edə bilmirdi. Rüstəmbəy onun halını duydu, yazığı gəldi. – Sofya Sergeyevna, – dedi və iztirabını sezdirməməyə çalışdı. – İlk dəfə sizə köçdükdə özümlə də sizin cavan ailəyə çoxlu hörmət gətirmişdim. Ərinizlə sizi görəndə ürəyimdə sizə qarşı saf hisslər doğurdu. Lakin bu hisslər uzun müddət ömür sürmədi. Bunların əvəzində başıma qara fikirlər girdi, saflıq itdi. Yaxşı ki, vicdanım tez oyandı. Mənə gecə-gündüz rahatlıq vermədi. Nəfsimlə mübarizəyə girişdim, qalib gəldim. Sonra sizinlə üz-üzə gəldikdə təkrar ehtiras toruna düşdüyümü hiss etdim. Yenə vicdan divanı quruldu. Yenə rahatlığım pozuldu. Ruhum əzilib sıxılmağa başladı. Bu da məni nicat yoluna çıxarda bilmədi, sizi “bacı” deyə adlandırdım-bacıya baxan nəzərlə baxa bilmədim... Axırda mübarizədən yoruldum. Bircə əlacım qalmışdı ki, onu da bu günlərdə əmələ gətirəcəyəm – köçürəm... Sofya xanım böyük şövqlə qulaq verirdi. Birdən ürəyində əsrarəngiz bir sevinc doğdu, bədəni elə bil ağır bir yükdən xilas olub yüngülləşdi. Həlim bir təbəssüm qırmızı dodaqlarını işıqlandırmağa başladı. Sofya xanım istədi yerisin Rüstəmbəyi qucaqlasın, bacı sevgisi ilə öpsün – cəsarətsizliyi yol vermədi. Əllərini yaşlı gözlərinin üstünə qoyub, otaqdan çıxdı. 19 Sabah erkən Bəhram Rüstəmbəyi yuxudan oyatdı və qəti səslə dedi: – Uşaqları tutdular! Rüstəmbəy yuxudan bir az aralanıb, yatağında çevrildi: – Necə yəni tutdular? – dedi. – Qurultay daha birinci iclasdan ələ keçdi. – O biri şəhərlərdən də mi gəlmişdilər? – Gəlmişdilər. – Bəs nə tez? Nə vaxta təyin olunmuşdu? – Bu qədər tez gələcəkləri təsəvvür olunmurdu. Nə isə oldu. – Neçə adam tutulmuşdur? – On üç, ikisi qızdır. Rüstəmbəy tez geyinməyə başlarkən Bəhram sözünə davam edirdi: – Gizləməliləri gizləmək lazım, “hava buluddur”. Getməyə tələsən Bəhrama Rüstəmbəy: – Dayan, çay iç, – dedisə də Bəhram o biri yoldaşlara da xəbər vermək üçün yola düşmüş, Rüstəmbəyin çay təklifinə ancaq “sağ ol” deyə bilmişdi. 20 Fayton qapıda idi. Rüstəmbəy çamadanlarını və yatağını xidmətçi qıza verdi: – Faytona qoy. Sonra kitab səbətini götür, faytonçu ayağının altına qoysun. Xidmətçi qız getdi. Rüstəmbəy Sofya xanımla vidalaşmaq istədi. Orta qapını örtdü: – Sofya Sergeyevna! Gəlmək olarmı? Sofya xanım qapının ağzında gözləyirmiş kimi haman: – Buyurun! – dedi. Rüstəmbəy daxil oldu. Sofya xanımın yanaqları qızarmışdı, gözlərini tühaf bir hüzn sarmışdı. – Ehtimal köçürsünüz, – dedi. – Elə. – Yaxşı yol! – deyə Sofya xanım başını aşağı saldı. Rüstəmbəy qəti səslə: – Salamat qalın! – deyə əlini uzatdı. Sofya xanım gözlərini qaldırmayaraq əl verdi. Ayrıldılar. Rüstəmbəy faytona oturarkən yuxarı baxdı: Sofya xanım pəncərəyə söykənib ağlayırdı. * * * 1 Evə 2 Balda qaynadılmış yumru xəmir 3 Osmanlı sarayında şahzadələrə təxsis olunmuş qızlara “odalıq” və ya “gözdə” deyərdilər 4 Süni quzu dərisi * * * Birinci kitab, epiloq O vaxtdan iyirmi il keçir, iyirmi təcrübə və sınaq ili. Bu iyirmi il müddətində yuxarıda göstərdiyim qəhrəmanlarım bir çox mühüm siyasi hadisələr şahidi olmuşlar, kimi axıra qədər şahidliyində davam etmiş, kimi isə hadisələrə qarışıb mübarizə etmişdir. Siyasət yolu ilə gedənlərlə, təbiidir ki, təkrar-təkrar görüşəcəyik, lakin bir sıra “şahidlər” in aqibətindən burada da bəhs edə bilərik, çünki bunlarla görüşmək imkanı bir daha olmayacaqdır. Təəssüflə deyə bilərəm ki, Əli hələ tələbə ikən özünü asıb öldürdü. Yerdə qalanları həyatlarını öz ixtisaslarına həsr edərək yaşayır və başqa-başqa mühit və intereslər təsirində bir-biri ilə görüşməyə belə lüzum duymurlar. Fərəməz evlənmiş, lakin yenə əvvəlki flirt aləmindən çəkilməmişdir. Tosyadan olan qız arabir Kiyevdən ona qonaq gəlir, lakin daimi olaraq anasının yanında yaşamağı tərcih edir. Pərviz pambıq sahəsində mühüm bir şura işçisidir, əksər vaxtı qəzalarda keçər. Şəhərə gəldikdə təsadüfən sabiq yoldaşlarının məclisinə düşərsə, Kiyevi həsrətlə xatırlar və çox sevdiyi “Əcəb asudə idim, gəldi düçar oldu mənə” mahnısını oxuyar. İsgəndər çallamış, onda Allahlıq əlamətlərindən əsər belə qalmamışdır. Niyazinin mülkü milliləşdirildikdən sonra Bakıya gəlmiş və kitabxanaçılıq edir. Məcidlə Həsənin harada olduqları bəlli deyil. Vartan Şura Ermənistanında çalışır, Kaspar isə daşnaqlara qoşulub xaricə getmiş. Ocaqverdi, deyirlər, yenə dindarlığında davam edir. Bəhram doktordur, bir neçə yerdə vəzifəsi olduğu üçün daima qoşduğuna təsadüf edilir. Evdə olarkən belə rahat durmur, düyü arıtlamaqda, bişmiş bişirməkdə həmişə arvadına kömək edər. Cəfərlə Cəlal isə qəza şəhərlərində yaşayırlar. Birinci kitabın sonu Firuzə-Aşqabad, 1914 Bakı, 1935 1917-ci ildə * * * İkinci kitab, bir neçə söz “1917-ci ildə” həyatımızın iyirmi beş illik məsafəsini təsvir edəcək roman silsiləsinin ikinci cildidir. Inqilabdan əvvəl siyasətlə az məşğul olmuş türk ziyalıları inqilabdan sonra ayrı-ayrı firqələrə və siyasi qruplara ayrılır. Bunlardan bir hissəsi xaricə köçüb, Avropa kapitalistlərinin təsirinə düşür. O biri hissə şuralar platformasında duraraq çalışır. Oktyabr inqilabı əskimiş həyatı yıxır və onun yerində yeni və parlaq bir həyat qurur. Maarif və mədəniyyət geniş əməkçi kütləsinin arasına yayılaraq yeni adamlar, şura ziyalı və mütəxəssisləri doğurur. Bu yeni dövrü qismən təsvir edəcək “Tərtər” adlı romandan sonra “Xaricdə” və “Çırpışmalar” (1905-1909-cu illər) yazılacaq ki, roman silsiləsinin dördüncü və beşinci cildlərini təşkil edəcək. Müəllif * * * İkinci kitab, birinci hissə 1 Qalitsiyanın kiçik bir şəhərində əsgər libaslı iki gənc qarşı-qarşıya gəldi. Bir-birlərini görüb tanıdıqda üzlərində heyrət deyil, sevinc parladı. – Ya Allah, Çingiz! – deyən səslə: – Ya Allah, Rüstəmbəy! – deyə cavab gəldi. Qucaqlaşdılar, bir neçə dəfə səmimi olaraq öpüşdülər. – Çingiz, bizim şəhərə xoş gəlmisən! Səsin Karpatdan gəlirdi. Bura nə əcəb?.. – Bir balaca işim var. Cəbhəni tərk etmək istəyirəm, buraxmırlar. Məsələnin həlli buradan asılı imiş. – Sihhi-trendə imişsən. Yenə oradamısan? – Oradayam. – Peterburqun ən yüksək ailələrinə mənsub xanımlar orada xəstə baxıcı imişlər... Çingiz Rüstəmbəyin zarafatını qəhqəhə ilə qarşıladı və onun qoluna girərək: – Sənin işlərin nə təhərdir? – dedi. – Zemqusaram!1 Ordu yanında “Zemokok” müfrizəsi müdiriyəm. – Zemqusar olduğunu libasından görürəm. Vəzifən nədir? – Düşmən tərəfindən tərk olunmuş silah və əmvali-mənquləni toplayırıq. – Düşmən də ki... tərk... etmir, biz tərk edirik... Yoldaşlar səmimi olaraq gülüşdülər və söhbət edə-edə küçəni başa çıxdılar. Birdən Rüstəmbəy: – Çingiz, haraya gedirsən? – dedi. – Bu yaxında həkimlər yurdu var, orada qalıram. – Yeməyi? – Orada verirlər. – Bizə gedək. İndi saat 12-dir. Gedək. Bir az söhbət edərik, onacan da yemək hazır olar. Çingiz çox düşünmədən razı oldu. – Evin yaxındadırmı? – Burada! – deyə Rüstəmbəy əlini uzatdı. Yandırılmış, uçurulmuş evlərin yanı ilə getdilər. Beş dəqiqə sonra ikimərtəbə evin qarşısında durdular. – Burada oluram, – deyə Rüstəmbəy evi göstərdi. Buranı soldatlar söküb yandırmışdı. Yenidən təmir etdirdim. Görürsən, pəncərənin çərçivələri təzə ağacdır. Boyası belə yoxdur. 2 Rüstəmbəy Çingizi geniş bir otaqda qəbul etdi. Bir tərəfdə iki səfəri çarpayı, o biri tərəfdə bir masa və bir sandalya vardı. Otağın bütün təfrişatı bundan ibarətdi. Oturdular. Çingiz papiros çıxardı və mərmi stəkanından yapılmış külqabını özünə tərəf çəkib soruşdu: – Rüstəmbəy, evdən nə xəbər var? – Bir şey yoxdur. Kişi Allahın rəhmətinə getmiş. Şəhər çox bahalıqdır. Buğdanın pudu on manata imiş. Bəzi yerlərdə camaat kooperativ açır, lakin daşımaq vəsaiti olmadığı üçün, mal vaxtında gəlib çıxmır, xülasə, işlər xarabdır. – Gələn qəzetlərdən də elə görünür. – Qəzet ala bilirsənmi? – Təsadüfən, bir-iki nömrə “Kaspi” göndərmişdilər. İki ildən bəri Qafqaz qəzetlərinə həsrət qalan Rüstəmbəy “Kaspi”dən maraqlandı: – Aman, vətəndən təzə bir şey varmı? – Təzə nə olacaq?.. Bu əsnada içəri əsgəri qiyafədə şişman bir adam girdi. – Bağışlayın, mane olmaram ki? – Yox, gətirin, – deyə Rüstəmbəy qələmi mürəkkəbə batırdı. Gələn müfrizənin mühasibi idi. Rüstəmbəy qol çəkib mühasibi yola saldı və sual nəzəri ilə Çingizi süzdü. Çingiz papirosunu tüstülədərək davam etdi: – Köhnə hamam, köhnə tas. Kars vilayətində dağılmış müsəlman kəndlərinə bir də Şərqi Anadolu əlavə olundu. Qafqazda müharibədən zərər görən müsəlmanların sayı iki yüz mini keçdi. Bakı cəmiyyətixeyriyyəsi böyük bir təşkilat qurub, dağılan yerlərdə müsəlmanlara kömək etmədədir... Bunlardan başqa, gözə çarpacaq bir şey yoxdur. Şəkər, un, sabun qəhətliyini bilirsən... – Bilirəm, – deyə Rüstəmbəy başını tərpətdi. – Ərzaq böhran hər yerdə var... Bilmirəm, bunun axırı necə olacaq. – Axırı bəlli. – Necə? – Necə?.. Cəbhədə müvəffəqiyyətsizlik, daxili hərc-mərc, hökumət gündə bir dəyişilir, dövlət duması susdurulmuş; hər yerdə narazılıq... Bunların nərələrə vara biləcəyi bəlli deyilmi?.. 3 İri gövdəli, uca boylu, qıvrım saqqallı bir adam içəri girib: – Əfəndimiz həzrətləri, yemək hazırdır, – dedi və çəkildi. Rüstəmbəy Çingizə: – Gedək! – dedi. Durdular. Az işıqlı koridorda əllərini yudular və xırda bir otağa keçdilər. Rüstəmbəy idarə mühasib və hesabdarını Çingizə təqdim elədi, ağ süfrəli masanın ətrafına toplandılar. Aşçı Nataşa borş gətirdi, hesabdar töküb payladı. Çingiz nəzakət üçün mühasibə yönəldi: – İdarənizin binası gözəldir, – dedi. – Ayrıca yemək otağınız belə var. Mühasib yoğun bığlarını düzəldərək: – Rüstəmbəyə mədyunuq. Hər bir rahatlığımızı təmin etmişlər. Baxınız, aşçı qızı özü ilə Odessadan gətirmişdir, gözəl bişirir. Südümüzü təmin etmək üçün inək belə saxlayırıq. – İnəyiniz də mi var? – deyə Çingiz heyrət etdi. – Var. Ancaq inəyin özünə görə bir tarixçəsi də var. Qışda ot tapılmadığı üçün aclıq çəkmiş inəklər paylanırdı. Rüstəmbəy birini aldı. Heyvan arıqlıqdan yeriyə bilmirdi. Bir ay bəsləndi, sonra süd verməyə başladı. İndi gündə bir vedrə süd verir. Tam bir məmnuniyyət nümayiş etdirmək üçün mühasib qəhqəhə ilə güldü. Nataşa bir qab kotlet gətirdi. Masanın üzərinə qoyarkən gözünün yanı ilə Çingizə baxdı, dolğun dodaqlarının bir tərəfi qalxdı, yanaqları qan aldı. Çingiz Nataşanın halını duymaz kimi söhbətinə davam etdi: – Mənzil böhranı burada da varmı? – deyə sordu. Mühasib həmsöhbətə susamış kimi ayrıca bir ləzzətlə: – Təbii, – dedi. – Bir çox idarələr ətraf kəndlərdə yerləşmiş. Şəhər çox balacadır. Bir çox evlər xarab edilmiş. Siz rusların qaydasını bilirsiniz – deyə mühasib qəhqəhə çəkdi sonra sözlərinə davam etdi, – bir evdə yaşarıq, rahat olarıq, gedərkən də pəncərələrini, qapılarını çıxarıb apararıq. Soldat yaşadığı yeri xaraba qoymasa, oradan əl çəkməz! Mühasib yenə sözlərinə qəhqəhə ilə xitam verdi. Yemək otağından çıxarkən Rüstəmbəy “Voronov” deyə çağırdı. Cavab olaraq həmən evin o biri tərəfindən səs gəldi. Rüstəmbəy Çingizlə böyük otağa girər-girməz Voronovun iri heykəli qapının arasında göründü: – Əfəndimiz həzrətlərinin nə əmri var? – deyə təzim etdi. – Get, Pleşşuka söylə, atları qoşub gəlsin. – Bu dəqiqə, əfəndimiz həzrətləri! – deyə Voronov qaib oldu. – Rüstəmbəy, atları nə edirsən? – Gedək. Şəhəri gəzək. – Vaxtın varmı? – Vaxt çoxdur. Bütün günü burada deyilikmi? Bizim əsil işimiz idarədə deyil. Bizim müfrizənin dörd bölüyü var. Bunlar sipər boyu yayılaraq işləyir. Hərəsində iki-üç yüz fəhlə, əlli-altmış araba var. Bu gün səhər müavinim bölükləri yoxlamağa getmiş. O qayıtdıqdan biriki gün sonra mən gedəcəyəm. İşim bu! – Idarədə işiniz olmurmu? – Nə iş olacaq ki? Gündə bir neçə kağıza qol çəkirəm, bir neçə əmr yazıram. Düşəndə birbaş mühəndisin ya zemsoyuz müvəkkilinin yanına gedirəm. Vəssəlam. – Vallah, yaxşı işdir! Müavinin kimdir? Yaxşı yola gedə bilirsinizmi? – Gedirik. Moskvalı bir gəncdir. Qadınlar içində böyük müvəffəqiyyəti var... Çingiz gülümsündü və müavinin tərcümeyi-halından yaxa qaçırmaq üçün dodaqlarına yeni bir papiros alıb, pəncərəyə çəkildi. Şüşələri tüstü bürüdü. – Rüstəmbəy, o böyük bina nədir? – deyə şəhəri göstərdi. – Sol tərəfdəkimi? Orada ordu komandanı qalır. Bir dəfə mən də oraya ziyafətə dəvət olunmuşdum... Çingiz yenə gülümsündü və söhbətin inkişafına meydan vermək istəmədi. 4 Voronov brekin gəldiyini xəbər verdi. Rüstəmbəy və Çingiz paltolarını geyib çıxdılar. İki kəhər qoşulu brek qapının ağzında durmuşdu. Pleşşuk Rüstəmbəyə təzim edərək kənara çəkildi. – İşlər necədir, Pleşşuk? – deyə Rüstəmbəy qaldırım üzərindən küçəyə endi, atları və breki diqqətlə süzdü. Üzündə böyük məmnuniyyət duyuldu. Atlar tumarlı idi, dırnaqları boyalı, brek də yuyulub təmizlənmişdi. Rüstəmbəy: – Buyur, Çingiz! – deyə brekin ön tərəfində yer göstərdi. Çingiz sol tərəfə, Rüstəmbəy sağ tərəfə mindi, Pleşşuk da arxaya çıxdı. Rüstəmbəy cilovları əlinə alıb sürdü. – Çingiz! – dedi, – bu şəhərdə bir çox öyrənməli şeylər var. Buralarda əksəriyyət təşkil edən rusinlər də olsa, mədəni simaları görünmür. Hər yerdə polyaklar, polyak panı və onun mədəniyyəti gözə çarpır. Zatən, Qalitsiyanın hər bir nöqtəsində bu hal görünür. – Küçələrin adlarına bax – həp polyak tarixi... xülasə, Qalitsiya həyatı mənim üçün bir məktəb oldu – bilmədiyim çox şeyləri öyrəndim. Biz tərəqqimizi dinlə mübarizədə təsəvvür edirik. Halbuki polyak mədəniyyəti ilə kotoliklərin arasında ayrı-qeyrilik görünmür... Çox da mübahisə sevməyən Çingiz təkidlə: – Bizim din başqa, bunlarınkı başqa, – dedi. – Başqalıq görmürəm – dinlərin hamısı tərəqqiyə ziddir. – Məncə, belə deyil. Bu günkü xristian aləmi mədəniyyətin beşiyi, islam aləmi isə cəhlin mənbəyidir. Nəticə etibarilə mühakimə etsək, dinlərin arasındakı fərq aydın olar. 5 Ətrafın bəxş etdiyi intibalar, yeni mühakimələrə meydan verə biləcək mövzular, yoldaşların mülahizələrinə xitam verdi. Brek ratuşanın2 yanından keçərkən bazarın maraqlı mənzərəsi gözə çarpdı. Uzun pesili3 yəhudilər, həsir şapkalı, tikməli kaftanlı kəndlilər bazara dolmuşdu. Orada-burada rus soldatları, hərbi məmurlar görünmədə idi. Brek sağ tərəfə çöndü. Küçənin iki yanındakı ev və dükanlar yanmışdı. Müharibə meydanına yaxın yerlərin xaraba olması o qədər təbii idi ki, bu yanıq evlər Çingizin nəzərini cəlb etmədi. Lakin şəhəri ona göstərən Rüstəmbəy bu evlərin yanından sükutla keçə bilmədi: – Çingiz, – dedi, – buralar vaxtilə yəhudi məhəlləsi imiş. Ruslar hücum edərkən yəhudiləri talan etmişlər. Kazaklar burada çox adamlar qırmış, deyirlər. Çingiz çöndü və yanmış məhəllələri maraqla gözdən keçirdi. Rüstəmbəy sözlərinə davam edirdi: – İstila olunan torpaqlarda yəhudilərin yaşamasına imkan verməmək bu günkü siyasətin başlıca tələblərindəndir. Bu siyasəti müntəzəm surətdə həyata keçirilər... – Axmaq siyasətdir! – deyə Çingiz gülümsədi. – Yəhudi də bildiyini eləyir: inqilab alovunu körükləndirənlərin ön sırasında gedir; dünya bankirləri arasında müəyyən mövqeyə malik olaraq Rusiyanın beynəlmiləl vəziyyətini pozur. Bu gün ruslar cəbhələrdə qırılarkən, yəhudilər əsgərlikdən boyun qaçırır və ticarət vasitəsilə dövlətin bütün faydalarını əlində toplayır... “Qədim millət”lə zarafat olmaz. Brek kiçik bir qapı yanında dayandı: – Buyur! – deyə Rüstəmbəy Çingizi içəri dəvət etdi: – burada bir qəhvə içək. 6 Yanğından saxlanılmış, xırda təmiratla ala-yarımçıq süs verilmiş bir otağa girdilər. Bura zemstvo məmurları ilə dolu idi. Orada-burada şəfqət bacıları oturmuşdu. Qəhvəxana sahibi xanım polyaklara mənsub nəzakətlə masaları dolaşıb müştərilərlə danışır, onları məmnun etməyə çalışırdı. Rüstəmbəyi tanıyırdı, onu görcək yanaşdı, görüşüb yer göstərdi. Oturdular. – Nə buyuracaqsınız? – deyə gülümsədi, rəngsiz dodaqlarını dili ilə isladıb, əskimiş üzünə təravət vermək istədi. – Südlü qəhvə, pasta. Xanım nəzakətlə baş endirib çəkildi. Bir neçə dəqiqədən sonra qəhvə hazır oldu. – Buyur, – deyə Rüstəmbəy sükutu pozdu. Qəhvə içməyə başladılar. Rüstəmbəy sözlərində davam edirdi, – yoldaşlardan nə var? Mən hər kəslə əlaqəni kəsdim. – Bir ay əvvəl Kiyevdə idim. Bəzilərinə rast gəldim. Qulu klinikada işləyir... Rüstəmbəy: – Yox əşi? – deyə onun sözlərini kəsdi. Çingiz vəziyyətini dəyişmədən: – Nə yox, əşi? – Qulunu tanımırsanmı? O kişi zor adamdır! Rüstəmbəy heyrətində davam edərək: – Zor da olsa, axır klinikaya düşmək də çətin işdir. Bir çox namizədlər arasında müvəffəqiyyət qazanmaq böyük bir işdir... Deməli, müftə otaq da vermişlər. – Təbii!.. Professor Petrovun əlinin altında işləyir və Petrovun vaxtı olmayanda onun xəstələrinə də baxır. – Xülasə, yaxşı pul qazanır! – Hə, kefi kökdür. – Xəlil oradadırmı? – Oradadır. Qurtarır. – Zemlyaçestvo dururmu? – Varmış, dedilər. Amma fəaliyyəti görükmür. Nəşriyyat büsbütün durmuş... Rüstəmbəy onun sözlərini kəsərək: – Deməli, bütün fəaliyyət də bizimlə xitam buldu. – Elə, elə! – deyə Çingiz papirosun tüstüsünü havaya sovurub sükuta daldı. Rüstəmbəy də pasta ilə qəhvəyə məşğul bir halda düşüncədə idi. Birdən Rüstəmbəy fincanı nəlbəkiyə qoydu, gülümsəyib dedi: – Fatma xanımla, təbii, məktublaşırsan. Çingizin dodaqlarında şən bir təbəssüm oynadı: – Hərdənbir yazır. – Oxuyurmu? – Heç bilmirəm necə oldu. Rüstəmbəy maraqlı bir sima ilə: – Vallah, – dedi, – toyunuzu eşitdim. Ancaq adresinizi bilmədiyim üçün daha təbrik məktubu yaza bilmədim. Amma çox sevindim. Gözəl və münəvvər bir ailə təşkil etdiniz... Toyunuz necə keçdi? – Nə toy? Axşam tatar mollasının yanına getdik, oradan da Fatmanın çamadan və səbətini faytona qoyub bizə gəldik. Vəssalam! – Daha nə olacaq – sadə və gözəl. Rüstəmbəy məmnun bir halda qəhvəsini bitirib, sandalyanın arxasına söykənib oturdu. Mövzuları tükənmiş kimi görünürdü. 7 Rüstəmbəy Kiyevdəki həbsi xatırlayaraq: – Çingiz, – dedi, – siz həbs edildikdən sonra mən Kiyevi tərk etmişdim. Yəqin, bilirsən. Siz buraxılanda da mən orada yox idim. Qafqazda eşitdim, doğrusu çox da heyrət etdim; çünki əvvəl həbsinizə başqa rənglər verirdilər. Jandarm dustağı olduğunuz üçün vəkillər qəti bir söz deyə bilmirdilər. Qanunun üsuli-idarəyə qarşı maddələrinin tətbiqindən qorxurdular. Iş bu şəkildə olduğu bir halda necə oldu da sizi iki aydan sonra buraxıb, məktəbdən belə xaric etmədilər? Çingiz düşünərək bir-iki dəfə adəti üzrə gözlərini qırpıb: – Ortalıqda bir şey yoxdu, – dedi. – Bizi vaxtından əvvəl həbs etmələri işimizə yaradı. Qurultayda hələ heç bir qərar çıxarılmamışdı, ələ bir vəsiqə belə keçmədi. Bilirsən ki, qurultaya yenicə toplanmışdıq, polis gəldi. Rüstəmbəy istehza ilə gülümsəyərək: – Bir şeyi də yoxlamaq istəyirdim: deyirlər, istintaq zamanı bəzi yoldaşlar olduqca alçaq və lüzumsuz ifadədə bulunmuşlar. Biri hətta demiş: “Biz atababadan taxta qarşı sədaqət göstərmişik. Mən də müti olacağıma söz verirəm...” Çingiz bunların vaqe olduğunu təsdiq edərək: – Bunlar təbiidir, – dedi, – həyatında təşkilat görməyən, siyasi tərbiyəsi olmayan, işləyib bişməyən bir zümrədən nə gözləmək olardı? Hamımız qorxu içində idik. Buna baxmayaraq, özünü itirməyənlər də az deyildi. Xəlil həbsin əvvəlindən axırına qədər soyuqqanlılıqla davrandı; Fatma xanımın cəsarəti jandarmları belə heyrətə salmışdı; Mircəfər kəskin lətifələri ilə müstəntiqlərin hiddətinə səbəb olmuşdu... Bununla bərabər, Şirinin Qulamrzaya yazdığı bir məktubu gördüm: “Ayaqlarını qucaqlayıb öpürəm, nə edirsiniz edin, məni həbsdən qurtarın!” – deyə yazmışdı. – Çingiz güldü: – Zalım yaman darıxmışdı, – deyə əlavə etdi. Rüstəmbəy də istehza ilə güldü və bir az düşünüb dedi: – Amma tutulmayan tələbələrin sizə çox köməyi dəymişdi, eləmi? Çingiz təşəkkür ifadə edən bir təbəssümlə: – O! – dedi, – hər gün yeməyimiz, vaxtında camaşırımız gəlirdi. Həbsdə heç bir korluq çəkmədik. Zemlyaçestvonun bütün pullarını bizə sərf etmişdilər... Qəhvəxana xanımı Rüstəmbəyə yanaşıb: – Yenə əmriniz varmı? – deyə sordu. Rüstəmbəy: – Yox, sağ olun! – deyə çıxarıb pul verdi. Xanım nəzakətlə: – Nə tələsirsiniz? Oturun! – dedi. Çingiz Rüstəmbəyə: – Sağ ol! – deyib qalxdı. O axşamı brek Çingizi vağzala gətirdi. 8 Rüstəmbəyin köməkçisi bölükdən döndü. İçəri girdikdə Rüstəmbəyi səfər çarpayısının üstündə uzanmış gördü. Yanında bir çox paytaxt qəzetləri vardı. Salamına cavab olaraq: – Vah, Vanya, gəldin? – deyə qalxıb yastığa söykəndi, – yeni nə var? Vanyanın gülər üzünə bir qat daha təbəssüm yayılaraq: – Gözəllik! – dedi, – işlər yaxşıdır; sizi ikinci bölükdə gözləyirlər. Zina gözəl düşbərə bişirmişdi. Araq da qayırdıq!.. Vanya sözlərinə dadlı qəhqəhə ilə xitam verdi, dolğun qırmızı dodaqları aralanaraq, qırxılmış bığları altından bir sıra parlaq dişlər göründü. – Rüstəmbəy, sizdə nə var? – deyə dadlı bir əda ilə sordu. – Görürəm, çox qəzetiniz var. – Heç... cəbhə arxasında işlər fənadır. Bəzi nazirlər çəkilmiş, yerinə yenisi gəlmişdir. Bu “yenilikdən” əfkari-ümumiyyə heç də razı deyil. Ərzaq böhranı günü-gündən şiddətlənir, dükanların qarşısında uzun növbələr əmələ gəlmiş, şəkəri bir çox yerlərdə kartla verirmişlər... Xülasə, işlər fənadır! – Bunlar, Rüstəmbəy, yeni xəbər deyil. Kabinetdə də bir nazirin gedib o birisinin gəlməsi ilə iş bitməyəcək... inqilab olacaq. – İnqilabı hər kəs gözləyir, ancaq... zaman məsələsi var: indimi? Düşmənə qələbə çaldıqdan sonramı? Vanya hiddətlə əllərini çırpdı: – Nə düşmən! Hər kəs zara gəlmiş-qoy nə olur, olsun! Fərqi yoxdur, biz müharibəni qazanmayacağıq. Rüstəmbəy Vanya ilə yan-yana yaşayaraq, heç bir vaxt onunla dərin bir münaqişəyə girişmirdi. Vanya yaşca ondan kiçik, təhsilcə ondan aşağı (Vanya orta məktəbi belə ikmal etməmişdi), məsləkcə də bambaşqa bir adamdı. Rüstəmbəyin mülahizələri bəzən onun sinirlənməsinə səbəb olurdu. Bu dəfə də ümumin təkrar etdiyi “birinci vəzifə düşmən məhv etməkdir” – cümləsi ilə sözə xitam vermək istədi. Lakin Vanya bu sözlərin doğruluğuna inanmayaraq: – Yox. Rüstəmbəy, daxili düşməni məhv etməliyik, – dedi. Rüstəmbəy mövzunu dəyişdi: – Borisin (bölük müdiri) atları necədir? Yenə manqo xəstəliyi varmı? – deyə sual verdi. – Baytar gəlmiş də, iyirmi manqolu at ayırmış, sonra aparmaq istəmiş. Lakin Boris verməmişdir, çünki, deyirlər, atları aparıb cəbhə arxasında satırmışlar. Boris atları ayrıca bağlatdırıb işə buraxmır. Sizdən əmr gözləyir. Rüstəmbəy qəzetləri yerə qoydu və bir az heyrətlə: – Nə əmr? Atları görmədən əmr verə bilərəmmi? – İyirmi atı əldən vermək üçün baytarların mülahizəsini dinləməli. – Elə isə sabah buradan baytar aparın! – Mən də o fikirdəyəm, yoxsa biz məsul olarıq. Rüstəmbəy yataqdan qalxdı, gərnəşərək masaya yanaşdı: – Bölük nərədə dayanmış? – deyə sordu. – Yazlavesdə. – Uzaqmı? – Uzaq deyil, – deyə Vanya iki verstlik xəritənin bir parçasını masanın üzərinə sərdi və barmağı ilə Yazlavesi nişan verdi. Rüstəmbəy xəritəni diqqətlə süzdü və: – Burada monastır da var, – dedi. – Ah, gözəl bir polyak monastırı var. Boris hərdən oraya ət almağa gedir. – Görməlidir, – deyə Rüstəmbəy maraqlandı. Polyak mədəniyyətinə qarşı o qədər böyük hörməti vardı ki, onun hər bir təzahürü Rüstəmbəydə maraqdan çox milli həyəcan oyadırdı. 9 Rüstəmbəy bölüyə getmədən əvvəl tövləyə baş çəkmək istədi: arabir oranın təmizliyinə nəzarət edərdi. Tövlə xaraba bir həyətdə yerləşmişdi. Rüstəmbəy içəri girən kimi mehtər, arabaçı şad bir çöhrə ilə onu qarşılayıb təzim etdilər. Rüstəmbəy salam verib onlarla bərabər həyəti dolaşdı. Hər yerə qum səpilmişdi. Təmizliyə riayət olunmasını sevdiyini bütün qulluqçu və işçiləri bilirdi. Tövlə də təmiz idi. Atlar Rüstəmbəyi tanıyırdılar. Başlarını yan tutaraq, xəfifcə fınxırdılar. Rüstəmbəy onların başlarını tumarladı, yallarını əlləşdirdi və sağrılarını oxşadı. Atlardan birinin ayağı pıçılğan idi, onu soruşdu. – Yaxşılaşır, – cavabını aldı. – Müalicə edirsinizmi? – Təbii. Rüstəmbəy atı tövlədən dışarı çıxartdırıb seyr etdi. Sonra dal ayağını götürüb, yarasına baxdı. Yara üzə düşürdü. Rüstəmbəy: – Bağlayın! – deyə atın ayağını yerə qoydu. – Pleşşuk, qoş gedək, gec olar. Pleşşuk tövləyə yüyürdü. Bu əsnada mehtər böyük bir vəzifə ifa edər kimi ciddi bir sima ilə Rüstəmbəyə yanaşaraq: – Əfəndimiz həzrətləri! – dedi və yan tərəfdəki xaraba evin balkonunu göstərdi, – onlar ikidir. Hər gün yanlarına adam gəlir... – Kim? – Fahişələr, əfəndimiz həzrətləri. Rüstəmbəyin dodaqları bir balaca qaçdı, sonra yenə adi şəklini aldı: – Özünüzü gözləyin, – dedi, – burada xəstəlik çoxdur. Bazarda burnu düşmüş kəndliləri görürsünüz – bu, belə xəstəliyin nəticəsidir. Mehtər ağasının məsləhətinə qarşı təzim edib, məmnun bir halda geri çəkildi. Qoşulmuş qazalaq Rüstəmbəyi gözləyirdi. Oturdu: – Pleşşuk, baytarı götürüb bölüyə getməliyik, ancaq hava soyuqdur, qar da gözlənilir. Bilmirəm kürkü götürəkmi? Pleşşuk qozladan yarı çönərək: – Əfəndimiz həzrətləri, götürməlidir, mütləq götürməlidir! – dedi. – Onda idarəyə sür. Arpadan qızışmış atlar şən bir halda ağalarını apardılar. 10 Yarım saat sonra qazalaq şəhərdən çıxıb gözəl şose ilə cənuba doğru gedirdi. Hava sakin idi, ancaq qar ətrafı ağartmışdı. Rüstəmbəy sarı, uzun yaxalı kürk geymişdi, yanında başlıqlı bir gənc oturmuşdu. Bu, baytar idi. Yoldakı kiçik meşəyə çatana qədər kimsə bir söz söyləmədi. Rüstəmbəy bu yolla ilk dəfə getdiyi üçün ətrafa böyük maraqla tamaşa edirdi. Bir də sipərlərdən bir dovşan çıxıb qarın üzəri ilə qaçdı, birdən tel örgüyə rast gəlib, özünü itirdi, dönüb bir xəndəyə təpildi. İndiyə qədər sükuta dalan baytar: – Ah, dovşan! – deyə içini çəkib, yerində hərləndi, – tüfəng olsaydı atardıq, – dedi. Rüstəmbəy cavab tapa bilmədi: zatən ov və tüfənglə heç də maraqlanmırdı, ömründə bir güllə belə atmamışdı. Baytar bir az boylandı, ətrafa tamaşa edərək, yenə sükuta daldı. Qazalaq əski Avstriya sipərlərinin yanından keçirdi, bütün məntəqə oyuq-oyuq idi: düz və təpələrdə sağ yer qalmamışdı. – Hər yer xəndək idi; tel örgülər pozulub orda-burda yıxıq dirəkləri və qırıq məftilləri gözə çarpırdı, yanıq evlərin yıxıq divarları və hisli bacaları görünürdü... Rüstəmbəy üzünü baytara tutaraq: – Müharibə nə dəhşətdir! – dedi, – baxın, abadanlıqlar yıxılmış, vaxtilə məhsul verən tarlalar alt-üst olmuşdur! – Doğrudan da elə! Bunları mədəni şəklə salmaq üçün nə qədər vaxt və əmək lazımdır! İkisi də susdu, sanki müharibənin dəhşətini təsvir etməyə söz bulamadılar. Birdən baytar qayət sakin bir səslə: – Bilirsiniz, buralarda yüz mindən artıq rus əsgəri tələf olmuş! Biz texnika ilə deyil, sayımız, adamımızın çoxluğu ilə iftixar edə bilərik. Hər düşmən blindajı qarşısında minlərcə meyit buraxaraq, irəli keçmişik... – Yenə də düşmənə lazımi qələbə çalmırıq, – deyə Rüstəmbəy baytarın sözlərini kəsdi. – Elə, elə! Çünki min bir nöqsanımız var: hərbi ləvazimatımız yetmir, “müttəfiqimiz” ingilislərə müraciət edirik, elə mərmilər göndərir ki, topumuza düşmür. Sanki qəsdən məğlub olmamızı istəyirlər. Məmləkətimizin daxili bərbad – duma ilə hökumətin arası gərginləşmiş; mübarizə get-gedə dəhşətli bir şəkil alır... İşə baxan yoxdur. Ərzaq böhranı, nəqliyyat pozğunluğu... Böhranlar ölkəni ağzına almışdır. Belə bir vəziyyətdə qüvvətli, təşkilatlı və vətənpərvər bir düşmən qarşısında durmuşuq. Təbii, düşmən halımızı bizdən gözəl bilir – ərkani-hərbimizdə casusları var, saray belə onlarındır... Nəticədə rus xalqı bu çöllərdə boş-boşuna qırılır... Baytarın rəngi üzündən götürülmüşdü, dodaqları titrəyirdi. 11 Yazlaves monastırı görünmədə idi. Ətrafı bağ və bostanlı bu böyük bina basəfa bir guşədə salınmışdı. Qış və hərb kimi iki təxribkar cəllad qarşısında yenə əzəmət və qürurdan məhrum deyildi, lakin həyatı sönmüşdü; hər yerdə boşluq və sönüklük görünürdü. Sanki alt tərəfindəki kəndin fəci mənzərəsindən kədərlənərək nisyana dalmışdı. Araba monastırın yanından dönüb, kəndə doğru endi. Dərə içində yerləşən böyük kənd sınıb tökülmüş saxsı qab yığınını andırırdı; bir salamat ev qalmamışdı, bombardman buranı bir xarabazara döndərmişdi. Pleşşuk yanıq evlərin arası ilə sürüb çay yuxarı dikləndi, sonradan təmir olunmuş bir evin qarşısında durdu. Arabanın səsinə dikdəki çəpərə bir ortaboylu, qırmızıyanaqlı qadın çıxdı və Rüstəmbəyi görcək süst siması təbəssümlə parladı: – Ah, Rüstəmbəy! – deyə daş pilləkənlə cəld aşağı enib, qazalaqdan enən Rüstəmbəylə görüşdü: – Sizi çoxdan gözləyirik, – dedi, – bu gün Boris gələcəyinizi zənn etməyib, fəhlələrə baş çəkməyə getdi. – Tanış olunuz! – deyə Rüstəmbəy baytarı Zinaya təqdim etdi. Görüşdülər. Sonra yuxarı çıxıb, xırda pəncərəli komaya girdilər. İçərisi ağardılmış, divarları cürbəcür rəsmlər və xəritələrlə bəzənmiş otaq olduqca isti idi. Qonaqlar paltolarını çıxartdılar. Zina bunlara yer göstərdi. Oturdular. Qapının girəcəyindəki böyük kürə otağın bir tərəfini tutmuşdu. Kürə ilə baş divar arasına iri yastıqlı bir çarpayı yerləşmişdi. Boş qalan iki divarın qarşısında skamyalar qayrılmışdı. Zina otaqdan çıxdı və bir dəqiqə keçmədən bir gənc fəhlə bir əlində bir ləyən, o birində bir qab içəri girdi: – Buyurun, yuyunun! – dedi. Müsafirlər frençlərini çıxarıb, yuyunmağa başladılar. Zina gəlib masanı düzəltdi: yağ və çörək qoydu. Yuyunub qurtaran Rüstəmbəyə təmiz havlı4 verdi. Qonaqlar daranıb, geyinib, masanın ətrafına toplandılar... Zina stəkanlara kakao töküb, masanın üstünə düzdü. 12 – Zina... atanızın adını bilmirəm... – Zina Pavlovna. – Zina Pavlovna! – deyə baytar təkrar etdi, – gözəlcə istirahətiniz var; bilxassə komanız çox xoşuma [gəldi]. Zina bir az qızararaq: – Bura xaraba idi. Boris təmir etdirdi. Bizdən başqa kənddə kimsə yoxdur. Ərzaq məsələsi bir az çətindir: əti şəhərdən, çörəyi də bir saatlıq məsafədə yerləşən transportdan gətiririk. – Bəs fəhlələriniz nərədə işləyir? – deyə Rüstəmbəy soruşdu. Zina tələsik: – Yaxındadır. Adam göndərdim, indi Boris gələr, gedib baxarsınız. – Maraqlıdır!.. – Alman blindajları ilə məşğuldurlar. – Burada çox olmalı, – deyə baytar əlavə etdi. – Yazlaves müharibəsi məşhurdur. Burada avstriyalılara böyük qələbə çaldıq. Sonra... – Sonra almanlar köməyə gəldi, dayandıq, – deyə Zina “baytarın cümləsini tamamladı.” Alman sözü baytarın yarasının közünü qopardı, hiddətləndi: – Bu mənhus xalqı, – dedi, – oturduğu yerdən qoparmaq olmur! Avstriya ilə müharibə asandır, almana hələ bata bilmirik. Ancaq axırda qələbə çalacağıq – buna şübhə olmaz! Acından qırılırlar: ölkələri mühasirədə, yollar tutuldu, müttəfiqləri zəif... İşi başa aparacağı şübhəlidir... İndi də ki, Amerika ilə arası pozulmuşdur. Amerika müharibəyə girsə, Almaniya öldü. Zina: – İndi bu cəbhəyə türklər də gəlmişdir, – dedi. – Soldatlarımız onlardan da şikayətçidir. Yamanca vuruşurlar, deyirlər. – Türkdən nə çıxar – cəmi bir qol ordudur. Bütün əsgərlərini bu cəbhəyə ata bilməzlər ki?!.. Qafqazda və Ərəbistanda işləri fənadır: ordumuz Ərzurum və Həmədanı keçmiş. Müttəfiqlər Bağdad və Fələstin cəbhəsində böyük müvəffəqiyyətlər əldə etmişlər... Zina onun sözlərini kəsərək: – Buna qarşı Almaniyanın da müvəffəqiyyəti az deyil. Rumıniya, Serbiya, Qaradağ, Belçika sıradan çıxarılmış; Fransa və Rusiyanın böyük məntəqələri istila olmuş... sualtı qayıqları müttəfiqlərə böyük tələfat verir. Aclığa gəldikdə, bizdə də başlamaqdadır – Moskvada 7-8 başlıq bir ailə 13-14 saat dükanın önündə növbəyə durduqdan sonra 1-2 bulka ala bilir... Bu, aclıq deyilmi?.. Baytar hiddətlənərək Zinanın sözlərini kəsdi: – Bizdə aclıq yoxdur, bizdə intizamsızlıq, təşkilatsızlıq var. İşimizi pozan budur. Cəbhədə hansımız aclıq çəkir? Baxın, anbarlarımız məkulatla doludur. – Arxadakı Rusiya necə? – Rusiyada da aclıq yoxdur, intizamsızlıq var, ehtikar var... – 0 büsbütün fəna! 13 Borisin içəri girməsi münaqişəyə xitam verdi. Orta boylu, çəlimsiz, xoş sima bu gənc təzim edib qonaqlarla görüşdü. – Yaxşı oldu gəldiniz, – dedi, – bu gün əlimizdə maraqlı bir iş var. Yeməkdən əvvəl atlara baxarıq, sonra blindajlarımızı görərik. Qonaqlar təsvibedici sima ilə başlarını tərpətdilər. Zina özünəməxsus mehribanlıqla: – Boris, axşam da Zaqoringilə gedək. Boris tabe bir halda: – Gedərik, – dedi. Rüstəmbəy: – Zaqorin kimdir? – deyə sordu. Boris: – Kazak zabitidir, transportda olur. Axşamlar bir- birimizə gedib, gəlirik. Araqları da olur. Bir cazibəli xanımı da var. Baytar məmnun bir halda: – Deməli, yaşayırsınız. – Eh, bir balaca! Rüstəmbəy karkün bir səslə: – Baytar əfəndini atlara baxmağa gətirdim. Deyir, iyirmi atınız manqolu imiş. Boris qətiyyətlə: – Heç də manqolu deyil. Ayırdım. Indiyə qədər manqo əlaməti görünmür. İstərsiniz gedək, baxaq. Rüstəmbəy baytarın üzünə baxdı, baytar məsələni anlayıb: –Mən hazıram! – dedi. Durub paltolarını geydilər. Boris bunları yarıuçuq bir tövləyə apardı. – Sergey, atları bir-bir aç gətir! – deyə əmr verdi. Yarımkürklü, çal qəzil papaqlı qoca tövlənin həyətinə bir at çıxardı. Baytar atın burnuna baxdı, dəliklərini araladı: – İrin axmır ki? – deyə sordu. Boris təkidlə: – Yox, yox! – dedi. Baytar Rüstəmbəyin üzünə baxaraq: – Bu at salamatdır. O birilərini gətirin baxaq. Qoça atları bir-bir çıxardı. Baytar hamısını müayinə edib, heç birində xəstəlik tapmadı. – Hər halda, – dedi, – üç-dörd gün o biri atlara qatmayın, burunlarından irin axmasa, işə buraxa bilərsiniz. Boris baytarın sözlərindən son dərəcə məmnun olaraq, müzəffər bir halda: – Aparırdı, zorla saxlamışam, – dedi. – Tühaf! – deyə Rüstəmbəy baytarın üzünə baxdı. Baytar gülümsədi. – Olur! – dedi. 14 Tövlənin dışarısında yəhərlənmiş üç at qonaqları gözləyirdi. Mindilər. Atlar götürüldü. Kəndin xarabaları arasından keçib açıqlığa çıxdılar. Ətrafı mərmi dəlik-dəlik etmişdi. Bütün düz və təpələr alayarımçıq örtülmüş xəndəklərlə dolu idi. Boş yerə sərf olmuş bu əməyə İnsan heyrət edirdi. Boris atını yolun sağ tərəfinə döndərdi. Rüstəmbəy də baytarla döndü. Gözlərinin qarşısında geniş bir sahə açıldı. Xırda təpələrin arxasında çal papaqlı fəhlələr görünürdü – qucaqlarında bir şeylər daşıyırdılar. Atlar fəhlələrə yaxınlaşıb dayandılar. Boris atdan enən kimi, müsafirlər də endilər. Fəhləbaşı qaçaraq yüyürüb təzim etdi və atların cilovlarından yapışdı. – Nə var? – deyə soruşan Borisə fəhləbaşı: – Hər şey hazırdır, sizi gözləyirik, – dedi. Fəhləbaşı atları bir başqa fəhləyə verib, qonaqları apardı. Açıqlıq bir yerdə torpaqdan bir az yüksək xırda bir bina göstərdi. – Bu, alman blindajıdır, – dedi. Arxa tərəfdə xırda qapısı var idi, içəri endilər. Heyrətə mucib olan bir şey yox idi: blindaj təqribən üç kvadrat metrlik, üç xırda pəncərəli çargül bir otaqdan ibarətdi; tavanı payalardan və divarları sementdə yoğrulmuş dəmirlərdən qayrılmışdı. Blindajın ortasına çırpı yığılıb, üzərinə beş dənə altı düyümlük mərmi qoyulmuşdu. Boris üzünü Rüstəmbəyə çevirib başladı: – Burada bir-iki mitralyoz qoymuşlar, hücum edənləri biçib-tökmüş. Top mərmiləri buna kar etmir, dinamitlə zorluqla dağıdılır – o qədər möhkəmdir! İndi bizim üsulumuzu nümayiş etdirim də, baxın. “Bizim üsul” dedikdə Boris istehza ilə güldü. Blindajı tərk edib üzərinə çıxdılar, fəhləbaşı orada idi. Boris irəli yeridi: – Buranı dəlib, – dedi, – piraqsilin şəfləri qoyuruq, sonra biqford qaytanı vasitəsilə odlayırıq. Lakin bunda bir o qədər qüvvət olmur. İndi çəkilək, fəhləbaşı odlasın. Müsafirlər maraqlandılar – piraqsilinə maraqla baxdılar, qaytanı əlləşdirdilər və almanlar blindajı hörərkən arasına köhnə kotanlar qoymuş olduqlarını gördülər. Rüstəmbəy vəzifəsindən doğan bir sıra sualla Borisə müraciət etdi. Bu rəsmi və qeyri-rəsmi söhbətlər qurtardıqdan sonra Boris qonaqları daldaya götürdü. Bir də bir partıltı eşidildi; blindajdan xəfif tüstü çıxdı, yüyürüşdülər – blindajın üzəri bir az çatlamışdı. Sonra Boris “öz üsulunu” nümayiş etdirdi. Qonaqlar yenə uzaqlaşdılar. Fəhləbaşı blindajdakı çırpıları yandırıb qaçdı. Bu dəfə partlayış zəlzələni andırdı – yer titrədi. Kimsə yerindən tərpənməyə cəsarət etmədi. Boris: – Bəlkə də mərmilərin hamısı birdən partlamamışdır, – deyə ehtiyat etdi. Bir az sonra fəhləbaşı gəldi və mərmilərin tamamən partlamasını xəbər verdi. Qoşdular. Blindajın divarları və tavanı adda-budda xətərlənmişdi. Çatlaq belə görünmürdü. 15 Nahara Zina düşbərə bişirmişdi. Zina sibirli olduğu üçün bu bişmişi çox sevər və gözəl bişirərdi. Gələn qonaqlara həp düşbərə ikram edərdi. Mütəvaze süfrəni səliqə ilə düzəltmişdi: bir qab Voloqod yağı və ağ çörək qoymuşdu; boşqabların yanında iri stəkanlar qoyulması araq olmasını göstərirdi. Baytar əlini yuyarkən gözləri bu stəkanlara sataşdı: – Boris Vladimiroviç, deyəsən arağınız var? – dedi. – Var, özüm qayırmışam – bir az spirt tapmışdım, su qatıb düzəltdim. – Zatən, biz də elə qayırırıq. Masanın kənarında oturan Rüstəmbəy bığlarını buraraq: – “İçkinin yasaq edilməsi ilə fayda əldə edildimi?” – deyə bəzən öz-özümə sual verirəm, – dedi. Baytar qəti olaraq: – Şübhəsiz! – dedi və Rüstəmbəyin istehzalı təbəssümünü görərək: – Baxın, – deyə sözlərinə davam etdi. – Cəbhədə əsgər araq tapa bilmir, samoqon5 da buralarda yoxdur. Spirt və odekolon ilə ehtiyacını dəf edənlər bizim kimilərdir (baytar gülümsədi). Rusiyada, təbii, məsələ başqa şəkildədir – bütün yasaqlara rəğmən içki böyük meydan almaqdadır. Rüstəmbəy gülərək: – Müqəddəs Vladimirin dediyi doğru imiş – “rusun şadlığı içkidir, onsuz yaşaması mümkün deyil”. – Elə, elə! – deyə baytar güldü: – Onun üçün də Məhəmməd dinini qəbul etmədik. Bu əsnada gənc fəhlə əlində buğlanan qazanla içəri girdi. Zina qonaqları masaya dəvət etdi. Boris arağı stəkanlara tökməyə başladı. Oturdular. Rüstəmbəyi, təbii, amir sifətilə yuxarıdan oturtdular. Boris ixlaskar bir təbəssümlə qədəhi qaldırdı: – Əfəndilər! – dedi, – əziz qonaqlarımızın şərəfinə içəlim. Rüstəmbəy, sağ olun!.. – Sağ olun! – Sağ olun! Zina işvəkar bir əda ilə Rüstəmbəyi süzüb: – Rüstəmbəy, içmirəmsə də ruhən nəşənizə şərikəm, sağ olunuz, – dedi. Rüstəmbəy məmnuniyyətlə baş əydi. Qədəhləri bir-birinə vurdular, sonra diskinər kimi içib üzlərini qırışdırdılar. Yağla çörək ağızları acı təmdən qurtardı. Iştaha dillərə qələbə çaldı: kimsə danışmaq həvəsində deyildi. Nəhayət, sükutu Rüstəmbəy pozdu; ayağa qalxıb: – Əfəndilər, – dedi, – ilk qədəhi mənim və əziz qonağınızın şərəfinə qaldırdınız. Şəxsən mən bu şərəfə layiq deyildim; çünki məclisimizdə məndən daha şərəfli, təqdir və təqdisə layiq bir sima var. Möhtərəm Zina Pavlovna böyük rus qadınlığını təmsil edərək, məclisimizə süslər bəxş edir. Əfəndilər, mən rus deyiləm, amma rus mədəniyyətinin məhsuluyam; bütün mənəvi tərbiyəmi rus ədəbiyyatından almışam. Ədəbiyyatda təmsil edilən Tatyana, Liza və Nataşalara məftun olaraq, ötədən bəri rus qadınlığına hörmətlər bəsləyə gəlmişik. Zina Pavlovna da o qadınların yüksək bir nümunəsidir. Cəbhəyə qədər ərinin dalınca gəlməsi dekabrist qadınlarının fədakarlığını andırır. Yaşasın Zina, səadət ulduzu parlasın da, yollarımızı işıqlandırsın! Qədəhlər qalxdı Zina gülərək: – Rüstəmbəy, bir az mübaliğəyə vardınız – dedisə də, Rüstəmbəyin nitqindən son dərəcə məmnun qaldı... 16 Qazalaq bağça kənarında xırda bir evin önündə durdu... Boris və Zina əvvəlcə enib, Rüstəmbəyə və baytara yol göstərdilər. Qonaqları qayış geyməli gözəl bir gənc qarşıladı. Bu, Zaqorin idi. – Gəldiyinizə çox şadıq, – dedi. – Siz gəlməsəydiniz də biz gələcəydik. Zaqorin müsafirləri bütün təfrişatı bir neçə qırıq sandalya və axsaq masadan ibarət geniş bir otağa götürdü. Burada çal bığlı, abdal qiyafəli bir baytar və iyirmi yeddi yaşlarında ağ, dolğun və cazibəli bir xanım var idi. Zina: – Yevgeniya Artyomovna, ya Allah! – deyə xanımın boynunu qucaqladı, öpüşdülər, sonra baytara əlini uzatdı, baytar əlini öpdü. – Əfəndilər, tanış olun! – deyə Zaqorinin səsi gəldi. Müsafirlər ev adamları ilə tanış olaraq, bir-birinə əl verdilər. Tavandan asılan neft lampasının tutqun işığı can sıxırdı. Zina bunu duyaraq ərkyana: – Əfəndilər, – dedi, – bu işıq nədir? Heç utanmırsınızmı? Zaqorin nəfəri çağırıb bir lampa da istədi. Zina bununla iktifa etmədi, otağı səliqəyə salmağa başladı. Masanın üzərinə ağ süfrə saldı, arayıb şamlar tapdı, yandırdı və masanın yuxarı və aşağısına qoydu: nəfər gətirən lampanı da bir tərəfdən asdı. Otaq başqa bir şəkil aldı. Çalbığ baytar arvadına müraciət edərək: – Jenya, – dedi, – yemək düzəlt görək. Yevgeniya Artyomovna qapını açıb mətbəxə girdi. Çalbığ baytar müsafirləri əyləndirmək üçün sükutu pozdu: – Burada can sıxıntısından ölürük, – dedi. – Təsəvvür edin, aylardan bəri buradayıq. Ətrafda atlarımızdan başqa kimsə yoxdur... Jenyanı yazıb evdən gətirtdim. Yenə həyatımız sıxıntıdan qurtarmadı... Bərəkətlər versin ki, aptekimizdə spirt çoxdur. Bu, canımızı bir qədər qurtarır. Bu əsnada Jenya içəri girdi. Zina: – Siz içirsiniz, bundan Jenyaya təsəlli olurmu? – deyə güldü. – Onun da təsəlli yeri var, – deyə baytar iyma ilə söylədi. Arvadı laübali bir əda ilə: – Axmaqlama! – dedi və qaşlarını oynatdı. Baytarın iyması Zaqorinə aid idi – Zaqorinin qadınına qur yapdığını bilir və bunu təbii görürdü. Jenyanın hürriyyətinə mane olmadığından dolayı bir az da fəxr edirdi. 17 Jenya Zinanın qulağına bir şeylər pıçıldadı, Zina qalxdı. Bir yerdə masanı düzəltməyə başladılar; boşqab düzdülər, çəngəl-bıçaq qoydular. Boşqablar yetmədiyindən dolayı ev adamlarının ikisinə bir boşqab təxsis edildi. Bir az sonra Zaqorin qızarmış bir halda mətbəxdən çıxdı, küncə tərəf yönəlib bir şüşə araq gətirib masaya qoydu. – Jenya, bax, stəkanı yaddan çıxardıq, – deyə Zina şaqqıltı ilə güldü. Haman qalxıb oranı, buranı ararkən, Jenya ona köməyə gəldi. Bir fincan, iki stəkan və bir səfər parçı tapıb gətirdilər. Zina yenə gülə-gülə: – Əfəndilər, – dedi, – bir adam içməməlidir. Jenya: – Mənim ərim içkidən imtina edir, – dedi. Çalbığ baytar: – Mən səndən imtina edərəm də, araqdan imtina etmərəm! – dedi. Zina süni heyrətlə: – Mən Jenyanın yerinə olsaydım, bu sözlərdən dilgir olardım, – dedi. – Ağlıma belə gəlmədi! – deyə Jenya işvəkar bir halda çiyinlərini atdı. Mətbəxin qapısı açıldı, içəri yanıq qoxusu ilə bərabər nəfər girdi. Əlində gətirdiyi tavanı masanın üzərinə qoydu və qolu ilə alnının tərini silərək, cəld çıxdı. Jenya qonaqların boşqablarını əlinə alaraq: – Bağışlayın, əfəndilər, – dedi. – Bizim yerdə təzə ət süs qəbilindəndir. Okorokdan başqa bir şeyimiz yoxdur. – Xoşdur! Xoşdur! – deyə qonaqlar razılıq etdilər. Zaqorin qablara araq tökdü. Çalbığ baytar səfər parçından yapışdı. Stəkan yetmədiyini duyaraq Zaqorin nəfəri çağırdı, onun fincanını istədi. Fincanı alar-almaz müsafirlərin şərəfinə qədəh qaldırdı. Zina ərkyana bir tərzdə yanında oturan Rüstəmbəyin stəkanını götürüb, bir qurtum aldı və yenə yerinə qoyaraq: – Sağ olun, Rüstəmbəy! – dedi. – Sağ olun! – deyə səsləndilər. Borisin səsi bir az kal çıxdı. Zinanın hərəkətindən qısqandığı bəlli idi. Bunu Zina duyar-duymaz dəruni bir zövq aldı. Zina zatən eşq dənizinin sakin halından xoşlanmazdı; yalnız fırtınadan həzz alardı. Odur ki, arabir Borisin ona qarşı bəslədiyi hissləri yoxlamaq üçün onu qısqandırmağa çalışırdı. Rüstəmbəyin gəlməsi onun üçün gözəlcə bir vasitə olmuşdu. İkinci qədəhi çalbığ baytar qaldırdı: – Mən, əfəndilər, – dedi, – qadınlara çox pərəstiş edənlərdən deyiləmsə də... Burada Zina onun sözlərini kəsərək: – İnanan daşa dönsün! – dedi. Baytar “Siz elə zənn edin” sözləri ilə Zinaya cavab verib, nitqinə davam etdi – ...yenə də qadınların şərəfinə içməyi sevirəm. Yaşasın məclisimizə güllər saçan qadınlar! Pinti baytarın şairanə sözləri hər kəsi əyləndirirdi. Ənva cins və nəslə mənsub qədəhlər qalxdı, araq boğazları qıcıqlayaraq keçib getdi. Zina Borisin sakin və laqeyd olmasını duyaraq, yenə xorladı. Gülər çöhrəsini Rüstəmbəyin üzünə yanaşdıraraq, pıçıltı ilə: – Yanınızda oturduğumdan dolayı məmnunsunuzmu?- dedi. Rüstəmbəy gülümsədi və arağın təsirindən keyimiş dodaqlarını uşaq kimi büzərək: – Olduqca! Olduqca!.. – deyə bir neçə dəfə bərkdən təkrar etdi. Rüstəmbəyin sözlərini eşitmədi. Acı təbəssüm dodaqlarına yayıldı. Zinanın yarasına su səpilən kimi oldu. 18 Artıq araq şüşənin sonuna çatırdı. Spirt beyinləri dumanlandırmışdı. Çalbığ baytar coşaraq arabir: – Acıdır! – deyə bağırır və hər kəs qonşuluğundakı qadını öpürdü. Tühaf burası ki, özü Zaqorinlə Rüstəmbəyin arasında oturduğu üçün öpüşlərdən tamamilə məhrum idi. Jenyanın Zaqorin və gənc baytarla öpüşdüyünü gördükdə ənsəsini qaşıyaraq: – Əfəndilər, işlərim yaşdır! – deyə gözlərini yumur və üzünü turşudurdu. Boris Zinanın qızarmış yanaqlarını görərək stəkanındakı arağını sıra daxilində içib masadan qalxdı. Sarsıntılı addımlarla pəncərəyə yanaşdı və divardan asılan gitaranı alıb, köksünə basdı. Titrək barmaqları ilə gərgin simləri dilləndirə-dilləndirə yanıqlı bir şərqi söylədi. Məclisdəkilərin nəşələri bir qat daha dalğalandı. Çalbığ baytarın təklifinə görə arağın sonu qədəhlərə töküldü: – Ekstra Borisin sağlığına! – deyə məst dodaqlardan qopan gurultu otağı titrətdi. Kim isə: – Havaya çıxalım, – dedi. – Çıxalım! Çıxalım! – deyə səslər bir-birinə qarışdı. Bir də Zaqorin gitaranı qapıb, vals çalaraq fırlandı. Haman, kişilər qadınların belini qucaraq otaqda tur yapmağa başladılar. Boris Zina ilə oynayırdı. Zina turu yarımçıq buraxıb Rüstəmbəyə yönəldi: – Bir tur da bizimlə edəlim! – deyə qoluna girdi. Rüstəmbəy çəkinərək: – Həyatımda heç rəqs etmədim, – dedi. – İlk dəfə olsun! – deyə Zina gərdənini əyərək cazibəli bir vəziyyət aldı. Siması həm yalvarır, həm məftun edirdi. Rüstəmbəy məyus bir halda: – Heç bilmirəm; doğru sözümdür! – Ricama qarşı “yox” ola bilərmi? – deyə Zina dilini əzdi. Rüstəmbəy Zinanım iradəsinə tabe bir halda əli ilə onun belini əhatə etdi. Vücudunun lütfkar hərarətindən təkrar məst olaraq tura başladı. Valsdan sonra Boris padespan çaldı. Zaqorinlə gənc baytar xanımları rəqsə dəvət etdilər. Zina ilə Zaqorin böyük müvəffəqiyyət göstərdilər. Sürəkli alqışlarla məclisə xitam verildi. 19 Ətrafda qarın sönük ağartısından başqa gözə bir şey çarpmırdı. Tam bir sükut dünyanın gənc dövrünü andırır, ruha dəhşətlər saçırdı. Qapının şaqqıltı ilə açılması şaxtalı havanı titrədərək əks-sədalar doğurdu. Zinanın qumrov kimi cingildəyən səsi qarlı boşluqları oyadar kimi oldu. Buna mütəaqib sərxoş qəhqəhələr, qırıq ifadələr bir-birinə qarışıb, xülyapərvər qaranlığın sükutuna təkrar-təkrar xələl vurdu. Zina Rüstəmbəyin qoluna sığınaraq yolu sürətlə atlamada idi; gənc baytarla Zaqorin Jenyanın qoluna girmişdilər; çalbığ baytarla Boris arxadan gəlirdi. Bunların dəruni övzaları bir-birinin əksi idi; çalbığ nəşə ilə dolu, laübali halda deyir, danışır və arvadının əylənməsindən olduqca məmnun idi; Boris isə iztirab içində çırpınırdı. Zinanın işvəbazlığı, nümayişkar qəhqəhələri, ehtirasa qapılmış dişi ədası Borisə toxunur, qəlbində yaralar vücuda gətirirdi. Qısqanclıq atəşi ilə yanan gözləri Zina ilə Rüstəmbəyi təqib edirdi; onlar uzaqlaşmağa çalışır, get-gedə qarlar ağartısında yekvücud bir kölgə təşkil edən bu iki gənc qaib olur və Borisi də uçuruma doğru sürükləyirdi. Bir də Zinanın uzaqlarda qopan qəhqəhəsi Borisi ildırım kimi vurdu. Əvvəl qeyzlə coşdu, onda xəşin bir erkək mənəmliyi oyandı. Lakin haman buna mütəaqib əksi bir dalğa gələrək, onun dəruni atəşini söndürdü. Hüzn və laqeydlik duyğusu vücudunu aldı. Köksündən talesizliyini andıran kədərli bir səs qopdu: yanıqlı şərqisi ətrafın sükunpərvər dərdlərinə yeni dərdlər artırdı. Uzaqlarda Rüstəmbəyə sarılan Zina əvvəl ərinin səsindən indiyə qədər duymadığı həzzlər duydu; sonra tühaf bir hala düşdü – Borisə yaxın olmaq istədi. Haman Rüstəmbəydən aralanıb, gözləri ilə geriləri seyr etməyə başladı. Rüstəmbəy ona yaxınlaşaraq, onu yenə qucmaq istədi. Lakin Zina onu yavaşca itələyərək geri çəkildi və uzaqdan eşidilən səsləri dinləməyə başladı. Rüstəmbəy onun əlindən yapışıb, dodaqlarına aparmaq istədi, Zina isə onun əlini rədd edib: – Onlardan ayrı düşürük, yaxşı olmadı! – dedi və sürətlə qayıtdı. Rüstəmbəy heyrət edə-edə onu təqib etdi. Bunların gəlmələrini duyan Zaqorin: – Hə, əfəndilər, deyəsən, usandınız, – deyə onları qarşıladı. Zina peşman səslə: – Yox! – deyib onlara yanaşdı. Jenya onu görcək gənclərdən aralanıb, Zinanı qucaqlayaraq kənara çəkdi: – Aman, Zina! Bu gənc baytar nə cazibəli çocuqdur! – deyə pıçıldadı və ehtirasındam Zinanı qucub, yanağını dişlədi. – Divanəsən! – deyə Zina xəfifcə olaraq gülümsədi və: – Borisi gözləyək, sonra gedək, – dedi. Boris ilə çalbığ baytar yavaş-yavaş irəliləyirdilər. Boris Zinanı Jenya ilə qol-qola gördükdə iztirablı qəlbinə su səpildi; haman səsindəki titrəyiş yox olmağa başladı; qısqanclığı aram buldu. Bu bir neçə dəqiqənin içində çəkdikləri ələmlər ona gülünc göründü. Yanaşıb, əlini Zinanın qoluna keçirdi və çocuq saflığı ilə oxşamağa başladı. 20 Sabah yuxudan gec qalxdılar. O günü müsafirlərin şəhərə dönəcəklərini ev sahibləri bilirdilər. Zinanın israrən: – Bu günü də qalın! – deməsinə baxmayaraq, Rüstəmbəy də: – Yox, getməliyik! – dedi və Pleşşuka hazırlanmasını əmr etdi. Çayı içib qazalağa mindilər. Planlarına görə Boris Yazlaves monastırını onlara göstərməli idi. O da ön tərəfdən oturub yola düşdülər. Qar lopa-lopa yağırdı. Gecəki kefdən sonra hər kəsdə bir süstlük vardı. Kimsə danışmaq istəmir, yalnız ətrafın seyri ilə məşğul idi. Bu halla da monastırın qapısına çatdılar. Boris əvvəlcə qazalaqdan enib qapını döydü, sonra içəri girib, icazə almağa getdi. Çox çəkmədən geri gəldi: – Buyurun gedək! – dedi. Daş döşəli yolla gedib, balaca bir otağa girdilər. Burada bunları 44-45 yaşlı rəhban libaslı bir qadın qarşıladı. Bu, buranın müdiri imiş. Ziyarətçiləri polyaklara məxsus dadlı nəzakətlə qarşılayıb, monastıra təşyi etdi. Gözəl koridorlardan keçib, mərmər məlaikə heykəlli pilləkənlə yuxarı çıxdılar, balkondan kilsəyə tamaşa etdilər. Hər yer boş idi. Vaxtilə kübar ailələrinə mənsub qızlar burada tərbiyə və təhsil görərmişlər. Müharibə üzündən hər kəs Avstriyanın içərilərinə çəkilmişdi. Müdir qadınla bir neçə xadimədən başqa buralarda kimsə qalmamış. Bunlar monastırın bəkçiliyini bir müqəddəs vəzifə bilərək, müharibədən doğan bütün zülm və vəhşətə qarşı illərdən bəri fədakarlıq göstərə bilmişdilər. Ötüb gecən rus soldatları tərəfindən bu qadın dəfələrlə təhqir olunmuş, soyulmuş və əzablar görmüşdü. Monastırın gümüş qabları, tarla və bostanların toxumluqları belə çalınmışdı. Təbiidir ki, qadın rusların qələbəsinə açıqdan-açığa zidd idi. Imkan olsaydı, kimsəni monastır qapısından içəri buraxmazdı. Nə etməli ki, müharibə zorbalıqları qadının milli və dini heysiyyətini qırmış, onu boyun əyməyə məcbur etmişdi... Ziyarətçilər geniş otaqlarda yerləşən kitabxanaya gəldilər. Minlərcə cildlər məftil şəbəkəli çərçivələr arxasında dolablara düzülmüşdü. Qar basmış bağa enib, sönük xiyabanları, xaraba bostanları, çiçəkliyi, oranjereyaları, tövləni... bir neçə dəfə gəzdilər, vaxtilə parlaq bir mədəniyyət məhsulunun xarabazara döndüyünün şahidi oldular. Nədənsə monastırın bu qədər ələmli mənzərəsi hər kəsdən artıq Rüstəmbəyə təsir etdi. Polyakların fəlakətini məhkum millət nümayəndəsi sifətilə daha yaxından, daha səmimi olaraq duya bildi. Çoxdan bəri uyumuş milli-hissi qələyana gəldi. Halını kimsəyə bildirmədən monastırı tez tərk etməyə çalışdı. Dərin bir sükut içində qazalağına əyləşdi və qəm möhrü ilə qapanmış dodaqları şəhərə çatıncaya qədər bir dəfə də olsun qımıldanmadı. 21 Rüstəmbəy qazalaqdan enib idarəyə gəldi və soyunub yenicə yuyunurdu, bir də Vanya sevinərək ona yanaşdı: – Rüstəmbəy, – dedi, – yeni xəbəri eşitdinizmi? – Yox, – deyə Rüstəmbəy asma yuyuncağın altından başını qaldırıb, üzünün suyu axa-axa Vanyanı maraqla süzdü. – Rasputini öldürmüşlər. – Kim? – deyə Rüstəmbəy qalxdı. – Bəlli deyildir. Rüstəmbəy üzünü cəld yudu, məsələnin təfsilatını öyrənib, otağına çəkildi. İki əməkdaş səfər kürsülərinə istirahətlə yerləşməyə çalışaraq Rasputin ətrafında uzunuzadı danışığa başladılar. Rasputinin savadsız bir mujik olması, Sibirdən Peterburqa gəlib, saray məhafillərində böyük bir mövqe qazanması bunların heyrətinə mucib olurdu. Vanya qəzetlərin sütunlarını dolduran bu hadisənin bir parçasını Rüstəmbəyə nağıl edir, sonra bunun ətrafında mülahizələr yürüdürdülər. – Rüstəmbəy, bütün saray bu adamın əlində imiş. Çariçanın vasitəsilə çara nüfuz edirmiş. Heyrət deyilmi? Təsəvvür edin. Rasputin istədiyi adamları vəzir təyin etdirir, xoşuna getməyənləri əzl etdirir... Yüksək zadəgən qadınlarının ən gözəlləri ilə yaşayır. Bütün saray buna tapınır, bunu müqəddəs “starets” sanır... Rüstəmbəy Vanya ilə həmişə ehtiyatla danışırdısa da bu dəfə özünü saxlaya bilmədi: – Əzizim, burada heyrət yeri yoxdur: Rusiya “umulmaz vaqeələr ölkəsi” adı ilə mərufdur. Burada hər şey hərc-mərc bir haldadır. Bir ovuc aristokrat mədəniyyəti yüz milyonluq mujik vəhşətinə; xristianlıq skit zehniyyətinə; slav tatara, tatar slava; Asiya Avropaya, Avropa Asiyaya qarışıb bulanıq bir şey vücuda gətirmişdir. Avropa qitəsinin böyük bir hissəsində yaşadığı halda, adət ənənə, tarix, üsuli-idarə etibarınca heç də Avropa məmləkətlərinə bənzəməz; Asiyanın böyük bir parçasına malik olduğu halda, Rusiyanı “asiyalı” deyə də tələqqi etmək olmaz...Xülasə, bu ölkə müəyyən bir sima və aydın bir xarakterə malik deyil. Belə ölkədən Rasputinin çıxması təbii deyilmi? Vanya bu sözlərin haqlı olduğunu duyurdusa da, Rüstəmbəyə etiraz etmədən çəkilə bilmədi: – Rüstəmbəy, məsələ ölkənin əhvali-ruhiyyəsində deyil ki; bunlar həp alman oyunlarıdır. Çariça alman olduğu üçün həp Almaniya üçün çalışır. Rasputin də bunların adamıdır. Rasputin Almaniya ilə barışmaq tərəfdarı idi. Bu Rasputinin öz fikridimi? Rüstəmbəy sükuta getdi. Münaqişədən yaxa çəkməyə yol axtarırdı. Bir də: – Paytaxt qəzetləri haradadır? Oxumaq istəyirəm, – dedi. Vanya Rüstəmbəyə bir yığın qəzet verdi. Rüstəmbəy çarpayısının üzərinə uzanaraq: – Vanya, idarəmizdə nə yeniliklər var? – deyə sordu. Vanya bir az kinli kimi: – Bir şey yoxdur, – dedi, – ikinci bölükdən gəlmişdilər; kürk və ayaqqabı göndərdim. Sabah pula gələcəklər, çek verərsiniz, alarlar. – Bankda nə qədər pulumuz var? – Siz bilirsiniz, gərək səkkiz min olsun. – Yaxşı, – deyə Rüstəmbəy qəzetlərə daldı. İndiyə qədər Rasputindən bəhs etməyə cəsarət etməyən mətbuat “starets”in fəzailinə aid uzun sütunlar həsr etmişdilər. Bunları Rüstəmbəy böyük maraqla oxudu. Mətbuatın tonu tamamilə hökumətə və saraya zidd idi. Yüksək məmurların sui-istemalları, xəyanətləri, səhlənkarlıqları açıqdan-açığa yazılırdı. O biri tərəfdən də məmləkətin keçirdiyi iqtisadi böhran – aclıq, yoxsulluq aydın surətdə təsvir olunurdu. Artıq xarici siyasət, müharibə kimi böyük bir hadisə ikinci və bəlkə üçüncü sıraya keçirilərək, həp daxili övza müzakirə olunmada idi. 22 Rüstəmbəy əsil vəzifəsindən başqa, ictimai işlərlə də məşğul olardı. Zemstvo əməkdaşları üçün üç yurd təşkil etmişdi. Bunlardan biri qadınlara məxsus idi. Gəlib keçən, ya şəhərdə xidmət edən şəfqət bacıları orada yaşayırdılar. Rüstəmbəy nahardan sonra yurdları dolaşıb, qadın yurdunda dayandı; tanışı Tatyana və Volodya onu çaya saxladılar. Tatyananın əri Volodya Rüstəmbəyin darülfünun yoldaşı idi. Çox zaman imtahanlara bir yerdə hazırlaşmışdılar. Bir aralıq Rüstəmbəy Volodyanı qaib etmiş, sonra təsadüfən ona Qalitsiyada rast gəlmişdi. Volodya əsgərliyə cəlb olunaraq, hərbi məktəb bitirib cəbhəyə göndərilmişdi. Gənc qadını Tatyananı da zemstvo ittifaqında şəfqət bacısı sifəti ilə yerləşdirmişdi. Rüstəmbəyi yemək otağında qəbul etdilər. Xidmətçi qız samovar gətirdi. Otaq isti və işıqdı. Cəbhədə bir kəsə müyəssər olmayan bu istirahətə bir də dadlı söhbətlər əlavə olundu. Rüstəmbəy: – Volodya, nə əcəb? – deyə sordu. – Bəhanə ilə bir günlüyə qopub gəldim; sabah erkən gedirəm. – Cəbhədə nə var? Volodya əlini çırpdı: – Məyusluq, tam bir məyusluq! Əsgər yorulubdur, sülh istəyir. Müvəffəqiyyətsizlik hər bir nəfərin ruhunu pozmuşdur. “Bizi başdakılar satırlar”, – deyə ümumi bir qənaət hasil olmuşdur. – Baş komandanlığın ərkani-hərb zabiti Myasoyedovun işi buna dəlil deyildir? – Təbii! hər yer alman casusu ilə doludur. Nə addım atırıq, düşmən bilir. Bundan başqa, silah yetmir. Nizam yox. Daxilin hərc-mərci də bəlli... –Yaxşı, – deyə Rüstəmbəy Volodyanın sözlərini kəsdi, – bunların sonu nə olacaq? – Sonu? – heç! Almanla təklikdə sülh yapmaqdan başqa çarə yoxdur. – Bu ola bilərmi? Hər kəs “son zəfərə qədər müharibə” bağırır. “Sədaqət”dən bəhs edirlər. Müttəfiqlərə söz vermişik, zarafat deyil!.. Son sözləri Rüstəmbəy istehza ilə söylədi və bu, Volodyanın rişxəndinə səbəb oldu. – “Son rus əsgərinə qədər müharibə” şüarı daha doğrudur. Müttəfiqlər bunu istəyir. Biz şərq cəbhəsində qana bulaşdığımız halda ingilislər bir addım belə irəli getməyib qüvvələrini saxlayırlar. Təqib etdikləri siyasət bəlli deyildir. Rüstəmbəy istehzalı təbəssümlə: – Bəlli deyil?.. Ingiltərə hərb nazirinin söylədiyi sözlər yadındadırmı? – Xeyr! Bizim cəbhədə qəzet gördüyümüz yoxdur ki!.. – “Hərb müqəddəratını son bir milyon ingilis əsgəri həll edəcək”, – demişdir. – Məsələ aydındır: hər dövlət gücdən düşdükdən sonra İngiltərə sağlam qüvvələrlə meydana çıxıb qələbə çalacaq və sülh şəraitini diqtə edəcək... Bu “dost”ları görərək İnsan hər şeydən ikrah olur!.. Bıqdım, iyrəndim! Başqa mövzuya keçəlim. – Elə, elə, – deyə Tatyana ərinin təklifini təsvib etdi. 23 Tatyana çayı süzdü, tatlılar qoydu. – Buyurun, – dedi və mənsub olduğu aristokratiyanın ədasınca ifadəsində “ğ” səsini çox eşitdirərək sözə başladı: – İçin, sinirlərinizi təskin edin; onsuz da bu axmaq müharibədən bir şey çıxmayacaq. Rüstəmbəy Tatyanaya müraciət edərək: – Sizin işiniz necədir? – deyə soruşdu. – Nə işim? Hamam müdiriyəm, qadınların çimməsinə nəzarət edirəm, – dedi və qəhqəhə ilə güldü; qəhqəhəsi belə xırıldadı. Volodya da gülümsədi: – Tühafsan! – deyə arvadının yanağını oxşadı. – Bilirsən, Volodya, Rüstəmbəy bizə gəlməyə qorxurdu. – Neçin? – Namusuna təcavüz olmaqdan ehtiyat edirdi... Volodya arvadının safdil və tühaflığını Rüstəmbəyə bildirmək istədi: – Rüstəmbəy, Tanya bir az tühafdır... bunun sözlərinə əhəmiyyət vermə, – dedi. Lakin sözə həvəsi olan Tatyana zarafatlarına davam etdi: – Bir axşam burada bir xanım vardı. Əcuzəliqa bir şey idi. Yəqin dərzi imiş, “vətən hissi” qələyana gəlmiş də, cəbhəyə tərəf azim olmuşdu, ha-ha-ha-ha!.. Xülasə, Rüstəmbəyi ovlamaq istəyirdi. Deyəsən, bir şey çıxmadı... Tatyana xırıltılı gülüşü ilə sözlərinə nəhayət verdi. Xoş ədalı ifadəsi, cazibəli istehzası Rüstəmbəy və Volodyanı da güldürdü. – Sonra... – deyə sözlərinə davam etdi, – bu axşam etiraf axşamıdır; Volodyanı hər şeydən xəbərdar etməliyəm. Volodya, Rüstəmbəy dediklərini lazımınca yerinə yetirir – məni “yabançılardan” gözləsin deyə tapşırmışdın. Vəzifəsini gözəlcə ifa edir; bir hərəm ağası qədər ayıqdır. Ancaq... Volodya gülümsünərək onun sözlərini kəsdi: – Bəsdir, bəsdir! Axmaqlama! Bəlkə Rüstəmbəy sənin axmaq safdilliyinə bələd deyildir... – Bələddir! Bələddir!.. Ancaq, sözümü yarımçıq qoydun, ancaq... bir gün axşam, bizim bir gənc mühasib var, gəldi də, şəhərdən dışarı gəzməyə getdik... – Tatyana, yetməzmi? – deyə Volodya ciddi səslə dedi. – Nə etməli? Bu hamam məni zara gətirdi. Sıxıntıdan İnsan boğulur. Rüstəmbəy də əxlaq müdərrisliyi edir... Əylənmək təbii bir ehtiyac deyilmi? Volodya Tatyanaya qarşı böyük hisslər bəslədiyi üçün onun səmimi hərəkətində fənalıq duymadı, biləks, xoşlandı, onda tühaf ehtiras alovları parladı. 24 Səhər ertə Vanya Rüstəmbəyi sevinclə oyatdı: – Yeni xəbərlər var! – dedi. – Petroqradda üsyan olmuş, hökuməti düşürmüşlər. Rüstəmbəy yatağından ildırım kimi qalxdı; cəld yuyunub, çay belə içmədən baş zemstvo idarəsinə qoşdu. Bir çox əməkdaşlar toplanmışdı. Hər kəs fərəh içində bir-birini təbrik edirdi. Alınan rəsmi bir teleqramda Lvovun sədarəti ilə yeni bir kabinet təşkil olunduğu bildirilirdi. Başqa məlumat olmadığı üçün hərə bir mülahizə yürüdürdü. Statist Quxman deyirdi: – İndi yatmaq zamanı deyildir; təşkilata başlamalıdır. Aşağıdan yuxarı şuralar qurmaq icab edəcək. Birinci sırada ictimai təşkilatları – Qırmızı xaç, şəhər və zemstvo birliklərini bir mərkəzə bağlamaq lazımdır. İclaslar çağırıb, Petroqrad hadisələrinin əhəmiyyətini izah etməlidir. Vanya nümayişlər yapılmasını lazım bilib: – Sabah tezdən qırmızı bayraqlarla küçəyə çıxmalıyıq, – dedi. Bu fikir də oradakılar tərəfindən təsvib olundu. Lakin müəyyən xətti-hərəkət üçün Petroqrad hadisələrinin təfsilatı lazım idi. Dövlət dumasının təlimatı gözlənilirdi. Duma liberal fikirlər daşıyanlar üçün bir avtoritet idi; onun hər bir hərəkəti ruhlarda qələyan edək protestlərin tərcümanı idi. Lvov ümumi Rusiya zemstvo ittifaqı rəisi olduğu üçün onun kabinet təşkil etməsi bütün zemstvo əməkdaşlarına böyük ümidlər verirdi. – Yarım saat sonra şəhərdəki zemstvo müvəkkilinin departament müdiri sifəti ilə Petroqrada dəvət olunması xəbəri yayıldı. Bu da əməkdaşlar arasında yeni fərəhlər doğurdu. Bəziləri bunu şəxsi faydaları üçün bir fali-xeyir kimi tələqqi edir. Rüstəmbəydən kölgə kimi bir addım uzaqlaşmayan mühasib imkan bularaq müti bir təbəssümlə ona dedi: – Rüstəmbəy, müvəkkilimiz yüksəldi; sizin də yuxarı gedəcəyinizə şübhə edilmir; amandır, məni unutmayınız! Fəaliyyət və sədaqətimi bilirsiniz!.. Rüstəmbəy gülümsədi, bir söz deməyib, bir-iki dəfə baş əyməklə iktifa etdi. 25 Rüstəmbəy baş idarədən çıxıb evə dönərkən xəyalı qanadlanmada idi. O özünü ən xoşbəxt bir adam sayırdı. Ruh yüksəkliyinin, mətanətin, fəaliyyət atəşinin həddi yox idi. Öz-özünə “inqilab nə böyük feyzdir!” – deyə gülümsəyir, nəşələnirdi – böyük dəyişikliklər olacaq: ruslaşdırma, provoslavlaşdırma əbədi olaraq tarix səhifələrinə keçir. Artıq hakim və məhkum millət yoxdur... Bərabərlik, tam bir bərabərlik xalqlar arasında ziddiyyəti qaldıracaq; qardaşlıq günəşi yeni aləmi parladacaq. Artıq hər bir xalqın müqəddəratı öz əlinə keçəcək. Rüstəmbəy bir də Rusiyada yaşayan 40 milyonluq türk-tatar xalqlarını gözlərinin önünə gətirdi: bunlar üç yüz ildən bəri çar hökmranlığından olmazın zülmlərini görmüşlər; Qazan, Həştərxan, Krım və Sibir xanlıqları dağılmış; Orta Asiya istiqlaliyyəti məhv olmuş. Dağıstan və Azərbaycan hürriyyətini tərk etməyə məcbur olmuşlar; rus mühacirləri çar hakimiyyəti sayəsində sel kimi axaraq, türktatar xalqlarını əzib pərakəndə hala salmışlar. Bir qismi hicrəti məhkumiyyətə tərcih etmiş, digəri assimilə olmağa müncər qalmışdı. Rüstəmbəy dayandı. Qaraqanadlı, xəşin bir kabus dırnağından qurtarmış kimi, asudə nəfəs alaraq, yoluna davam etdi. ...1905 inqilabı bizə milli mətbuat, ana dili, qismən milli məktəb bəxş etdi. Inqilab sədası əsrlərdən bəri cəhldə boğulan xalqları maarif və mədəniyyət yoluna sövq etdi. Bu inqilab isə milli müqəddərat şüarı daşımalı; artıq mərkəziyyət idarəsi yox olub üsuli-idarə federasiya şəklinə çönməlidir... Rüstəmbəy uzun-uzadı mülahizələr yürütdü və keçmişə qarşı nifrətlər yağdırmaqda davam etdi. Indi cəbhə artıq onu maraqlandırmamağa başladı; o, milli sahə arayır, öz xalqına qarışmaq, onun dərd və nəşəsində iştirak etmək istəyirdi. 26 “Zemokok” əməkdaşlarının bir qismi müdirin evində nahar edirdi. Rüstəmbəy də orada yeyirdi. Bu gün yeni xəbərlər eşitdi. Bir neçə gün əvvəl Dumanı ləğv eləyən Nikolay xəl olunmuşdu. Taxtı qardaşı Mixailə tərk etmişdisə də, o da hakimiyyətdən vaz keçmişdi: daha doğrusu, məcbur edilmişdi. Məmləkətin yeganə sahibi Dövlət dumasının icraiyyə komitəsi imiş. Bundan başqa paytaxtda “Soldat vəkilləri şurası” əmələ gəlmiş imiş. Yeməkdə həp bu məsələlər ətrafında danışılır, cürbəcür mülahizələr yürüdülürdü. Rusiyada cümhuriyyət idarəsi olacağına inananlarla bərabər, Rusiyanı monarxsız təsəvvür etməyənlər də vardı. Nahardan sonra əməkdaşlar dağılmağa başladı. Tatyana yerindən qalxıb Rüstəmbəyin yanına gəldi və laübali bir əda ilə əlini uzadıb, onun başının tükündən dartdı. Rüstəmbəy heyrət edərək qızardısa da, Tatyananın tühaflığını nəzərə alıb, ona darılmadı. Tatyana gülə-gülə: – Dostum, gedək! – dedi. Rüstəmbəy qalxdı, bərabərcə çıxdılar. Küçədə Tatyana onun qoluna girdi. Hava xoş idi. Əriyən qarın seli şaqqıltı ilə axırdı. İnqilab nəşəsi ilə bərabər, bahar havası da ruhda min bir hiss oyadırdı. Rüstəmbəy ilk dəfə olaraq, hərarətini duyduğu Tatyananı erkəklərə məxsus bir nəzərlə süzdü. Ağ çöhrəsinə qan səpilmişdi; gərdənindən doğub yanaqlarına doğru qol-budaq atan incə mavi damarları lətafət saçırdı; qonur parlaq gözlərində bahar nəşələri oynayır, İnsanı coşdururdu; zərif köksündən görünən ağ təmiz köynəyinin krujevası titrərkən ehtirası qıdıqlayır, atəşləndirirdi. Bir də Rüstəmbəydə canlanan ehtirasa qarşı başqa hisslər doğdu; nəfsiheyvaniyyə yavaş-yavaş geriləyərək, qaib oldu. Rüstəmbəy yenə əvvəlki kimi Tatyana ilə yoldaş qadını deyə pak bir niyyətlə danışmağa başladı. – Nərəyə getmək niyyətindəsiniz? – deyə sordu. – Həkimə getməliyəm. – Xəstəmisiniz? – Baxın, barmaqlarımın arasına ziyilə bənzər şeylər çıxmışdır. Bunu həkimə göstərməliyəm. Rüstəmbəy Tatyananın əlini əlinə alıb seyr etdi və bir söz demədi. Xəstəxanaya doğru getdilər. Yolda nümayişçilərə rast gəldilər. Bir bölük soldat önlərində zabitləri olaraq qızıl bayraqlar və şüarlarla gedirdilər. Hamısının köksündə qırmızı bant vardı. Arabir “Yaşasın hürriyyət!” deyə bağırırdılar. Bunlara istehza ilə tamaşa edən Tatyana: – Axmaqlar! – deyə fırlatdı. Rüstəmbəy heyrətlə: – Tatyana, sizdən belə hərəkət gözləmirdim, – dedi. Tatyana gülərək: – Mujik hürriyyətin mənasını bilirmi, zənn edirsiniz? – deyə sordu, – bunlar qoyun kimidirlər. Yakıb yıxmaqdan başqa bir şeyə qadir deyillər. – Bu zadəgan zehniyyətidir! – Nə olur-olsun! Mujikə mən bələdəm, onu gözəlcə bilirəm, 1905-də nələr yapmadı! – Haqları yoxmu idi? – Heç də yoxdu! Zadəganlar olmasa, bu kirli və tənbəl mujiklər acından ölər! – Tatyana, bu fikirlərinizlə məni qane edəməzsiniz. Mujik daima istismar olunmuş və olunmadadır. Buna artıq xitam verməli. İstismar əsrimizə yaraşmır. – Siz qırmızı imişsiniz ki!.. – deyə Tatyana gülümsədi və Rüstəmbəyin qolunu sıxdı. 27 Xəstəxana polyak zadəganlarından birinin köşkündə yerləşmişdi. İri darvazadan içəri girib, güllük bir xiyabanla saraya doğru irəlilədilər. Sərvlər arasında dikili mərmər vazlar və heykəllər vardı: vaxtilə buraların dilfirib bir mənzərəsi olduğu görünürdü. Müharibə atəşi buraları da yakmışdı: ağacların çoxusu qurumuş, çiçəklik sönmüş, xiyabanlar pozulmuş, hər yeri alaq basmışdı. Bu pərişan gözəllik Tatyanaya təsir etməmiş olmadı; Rüstəmbəyə oxşanaraq, məst gözləri ilə onu süzdü: – Bilirsiniz, – dedi, – bu mənzərə məndə həsrət duyğuları oyadır. Mənə belə gəlir ki, bu sarayı bir eşq yaratmışdır. Müharibə bu eşqi söndürmüş, saray da onunla bərabər sönmüşdür. İndi bu sarayda bir eşq həsrəti duyulur. Tatyana sözlərini xülyapərvər bir hüznlə bitirib, Rüstəmbəyin üzünə tamaşa etdi. Doğrudan da, gözləri həsrət, eşq həsrəti sezirdi. İki-üç pilləkən çıxıb, geniş terrasdan koridora girdilər. Koridorları dolaşıb, həkimin kabinetini buldular. İçəri girər-girməz Rüstəmbəy içini çəkdi – köhnə dostuna rast gəlmişdi: – O, Bolislav Vasilyeviç! – deyə əlini uzatdı. – Nə gözəl təsadüf! Son dəfə görüşdüyümüz beş il əvvəldi. – Elə, elə, dostum! Burada görüşəcəyimizi heç də kəsdirməzdim, – deyə doktor onun əlini sıxdı. Rüstəmbəy Tatyananı təqdim etdi, həkimin masasının önündə oturdular. Uzun söhbətə vaxt yoxdu. Həkim Rüstəmbəyin gəlməsinin səbəbini sordu, o da Tatyananın əllərini göstərərək məsələni anlatdı. Həkim baxıb gülümsədi: – Əriniz nərədədir? – deyə sordu və iri bığının bir ucu yuxarı qalxdı. Tatyana qızararaq: – Cəbhədə, – dedi. – Yanınızda olmalıdır... İsteri xəstəliyiniz var. Tatyana pərt bir halda ayağa qalxdı; çıxdılar. Bütün yolu xanım Rüstəmbəyi sərzənişli sözlərlə yaralamağa çalışdı. 28 Səhər ertə Rüstəmbəy pəncərənin önündə durub neçə gündən bəri küçələrdə davam edən soldat nümayişlərinə tamaşa edirdi. Şəhərin bircə küçəsi vardı, bu da çox uzun deyildi. Ona görə əsgərlərin nümayişi bu küçəni gündə neçə dəfə aşağı enib yuxarı qalxmaqdan ibarətdi. Bu əsnada nümayişçilər bir dəfn mərasiminə rast gəldilər; sadə bir tabutun arxasınca bir uniat keşişi, bir neçə də kəndli gedirdi. Soldatlara bu bir vasitə oldu. Dönüb bu tanımadıqları ölünü qəbiristanlığa təşyi etdilər. Soldatların intizamı pozaraq bütün günü küçələri dolaşmaları Rüstəmbəyə qeyri-təbii göründü. O, məyus kimi pəncərədən geri çəkildi. Xalqa qarşı bəslədiyi iman sarsılmağa başladı, “bəlkə də Tatyana haqlıdır!” – deyə düşündü, uzun-uzadı mülahizələr yürütdü. Xalqın yetişmədiyini etiraf ilə bərabər, çar idarəsini də təsvib edə bilmədi. Bu əsnada qapı tıqqıldadı. “Gəl!” deyər-deməz qapı açıldı, Zaqorin içəri girdi. Görüşdülər. Rüstəmbəy yer göstərdi, qarşı-qarşıya oturdular. Zaqorin dilgir kimi görünürdü. Danışmağa belə meyli yoxdu. Bunlar bir-birinə o qədər yabançı görünürdü ki; başqa-başqa siyasi məsləkə mənsub olmaları aydın surətdə gözə çarpırdı. Əvvəldə ordu rəhbərləri ilə zemstvo əməkdaşları arasında böyük bir uçurum vardı. İnqilab bu uçurumu bir qat daha dərinləşdirmişdi. Zemstvoçular liberal fikirlər daşıdıqları halda, zabitlər irticapərəst idilər. Bir neçə dəqiqə davam edən sükutu Rüstəmbəy pozdu: – Hürriyyət transporta da əks etdimi? – deyə sordu. Zaqorin istehza ilə: – Əks etdi də, meyvə də verdi. Təşəkkürlər edirəm! – Nə olmuş ki?.. – Nə olacaq – bir nömrəli əmri buraxdılar, ordunun bütün intizamını pozdu. İndi hücuma qabilmiyik? – Nə üçün qabil deyilik? – Qabil olub-olmadığımızı yalnız əsgər olan bilər. Siz sivil adamlarsınız, siz bunu bilməzsiniz. İtaət olmayan bir orduda hərb qabiliyyəti ola bilərmi? – Təbii, ola bilməz! Bir nömrəli əmr zabitlərlə soldatlar arasında böyük bir ziddiyyət törətdi. Artıq intizam qaydalarını tənqidə qalxışmışlar. Qışlada nəfərlər tapılmaz oldu; hər kəs küçələrdə, nümayiş yapmada... Hürriyyəti anlayıram, ancaq hürriyyət onumu tələb edir?.. Zaqorin gümüş papiros qutusunu çıxarıb bir papiros yandırdı və yanıqla çəkib tüstüsünü burnunun dəliklərindən buraxdı. Hirsindən rəngi qaçmışdı, dişlərini bir-birinə sürtərək, yanaqlarının əzələlərini titrədirdi. Bir neçə dəqiqə bu vəziyyətdə qalıb, sükutu yenə özü pozdu: – Sonra, – dedi, – Ingiltərədə hürriyyət yoxmu? – Orada hürriyyətlə bərabər bir kral da var. Bizdə hürriyyəti çarlığın ləğvində görürlər. Halbuki bizim ölkə çarsız yaşaya bilməz! Mujikə bir qorxu lazımdır; onsuz o, ölkəni xaraba qoyar... Rüstəmbəy onun sözlərini kəsərək, etiraza qalxışmaq istədi, lakin müvəffəq olmadı. Zaqorin: – Məni qane edəməzsiniz! – deyə ona danışmaq imkanı vermədi, – biz müharibəni qaib edən kimi, bədbəxt Rusiyanın gələcəyini də təhlükəyə sövq edirik! – deyə qeyzlə ayağa qalxdı. Rüstəmbəy onu nahara saxlamaq istədi. Zaqorin rədd etdi və gəlməsinin səbəbini belə söyləmədi. 29 Zemstvo baş idarəsində iclas çağırılmışdı. İşçilərdən tutmuş yüksək əməkdaşlara qədər hamı buraya toplanmışdı. Çar zamanı yığıncaqlar yasaqdı. Bunun üçün bu axşamı hürriyyətin feyzlərindən ədd edərək, buradakılar ayrıca bir həzz duyurdu. Hürriyyətin mahiyyətini dərk etməyənləri də oraya maraq cəlb etmişdi. Tatyana da burada idi. Onun gəlməsinin səbəbi sırf əyləncə meylindən irəli gəlirdi. Daima böyük şəhər həyatına alışmış; axşamlarını teatrlarda, ballarda, təntənəli salonlarda keçirən gənc bir xanım üçün cansıxan cəbhədə nüdrətən baş verən bu axşam böyük bir əyləncə təşkil edirdi. Məclisin bir tərəfində oturub, ətrafındakılarla şirin söhbətə məşğuldu. Hər kəs deyib-gülüşür, yalnız bir neçə sıra təşkil edən işçilər sükut içindəydi. Yuxarı başdan bir gənc qalxıb iclasın məqsədini anlatdı və sədr seçilməsini təklif etdi. Rüstəmbəy əlavə olaraq dedi: – Bizim üç adamdan ibarət bir mütəşəbbüs heyətimiz var. Heyətin məqsədi Qızıl xaç, şəhərlər ittifaqı və zemstvo ittifaqı kimi ictimai təşkilatları birləşdirməkdir. Səlahiyyətdar bir komitə seçildikdən sonra bizim heyətin vəzifəsi bitmiş olur. Bu gün mərkəzi zemstvo komitəsi seçməlisiniz. Başqa ictimai təşkilatlar da komitə seçəcək, sonra bu komitələrin də mərkəzi bir komitəsi olacaq. Rüstəmbəy sözlərini qurtarar-qurtarmaz yenə əvvəlki gənc yerindən qalxdı: – Yoldaşlar, – dedi, – sədrliyə namizədlər göstərin. Məclis bir səslə Rüstəmbəyi göstərdi. Rüstəmbəy gurultulu alqışlar arasında sədarət kürsüsünə çıxdı. Həyəcanlı olduğu simasından bəlli idi; sanki məclis də bunu duydu – sükuta daldı. Rüstəmbəy məclisi açıb, böyük bir siyasi nitq söylədi. Çar idarəsinin bütün zülmlərindən, zorbazlıqlarından bəhs edib, istibdadın canlı bir lövhəsini cızaraq məclisdəkilərə təqdim etdi. Milli məsələ sahəsində yürüdülən xətti-hərəkəti göstərib yəhudi, Ukrayna, türk-tatar və başqa xalqların vəziyyətlərini təsvir edərək, dəfələrlə alqışlandı. Nəhayət, qüvvətli bir düşmən qarşısında bulunulduğunu xatırladaraq, nizam və intizama riayət olunmasını tövsiyə etdi. Çıxışlar başlandı. Çar üsuli-idarəsini zəmmedici nitqlər söyləndi. Danışmaq həvəsinin hər kəsi qapladığı meydana çıxdı. Komitə seçkisi ancaq gecə saat ikidə bitə bildi. 30 Vanya başını bulayaraq, təliqəni Rüstəmbəyə uzatdı: – Bu qərarı biz özümüz çıxarmalı idik, – dedi. Rüstəmbəy bir şey anlamayaraq: – Nə olmuş ki? – Soldat vəkilləri şurası üçüncü bölük müdirinin iyirmi dörd saat ərzində qovulmasını tələb edir. Rüstəmbəy hövləki: – Melkovodovunmu? – deyə sordu. – Bəli! Rüstəmbəyin rəngi üzündən götürüldü, təliqəni alıb maraqla oxudu, sonra əlində fırlayaraq: – İşçilərlə qaba rəftar edirmiş – təbii deyilmi? Melkovodov feldfebel olmuş, bunun üçün işçi ya soldat adam sayılmır. Dikər tərəfdən, işçi ilə xoş rəftar edən kimdir ki? Zemstvoda Sibirdən dönmüş siyasilər var. Bunların da rəftarı feldfebellərinkindən yaxşı deyildir. Bunda da heyrət yeri yoxdur – sosialistlər demişkən “Şüuru varlıq müəyyən edər” – hərb əsnasında İnsani rəftar yada düşməz; bizdən iş tələb edirlər; işin nə vasitə ilə görülməsi aranılmır... Rüstəmbəy hirsindən təliqəni kənara atıb düşüncəyə daldı. Masanın önündə ayaq üstdə qalan Vanya: – Şuranın tələbini yerinə yetirmək icab edəcək. – Nə etməli! Ancaq yerinə qoymağa adam yoxdur. Kimi qoymalı? Bölüyün malı tələf olsa bizi məsul tutacaqlar. Rüstəmbəy müavini ilə bərabər məsələni ətraflı müzakirə edib, bölük köməkçilərindən birinin göndərilməsini qərara aldılar. – Vanya, mən də getməli olacağam. Voronova bir at verdir, birinci bölükdən köməkçi Kasparyanı çağırsın. Əmr yaz, aparsın: səhər saat 7-də burada olmalıdır... Bir yerdə gedək, bölüyü təhvil alsın. Vanya təsvibedici bir halla dönüb qələm otağına getdikdə qapının arasında dördüncü bölük müdiri Aslanbəyə rast gəldi. Görüşdülər. Vanya bir az içəriyə çəkilərək bölüyü xəbər aldı. Aslanbəy bığlarının uclarını şişləyərək: – İşlər xarabdır; işçilər qələyan içindədir. Işə çıxan yoxdur. Sabahdan-axşama qədər mitinqdədirlər. Vanya qəhqəhə çəkərək içindən güldü: – Deməli, sənin də işin yaşdır! – deyib otağı tərk etdi. Aslanbəy maraqlı şeylər anlatdı. Cürbəcür “şübhəli” adamlar cəbhə boyunu dolaşıb, əsgəri və ictimai təşkilatları dağıtmada imiş. İşçi işə getmir; əsgər zabitləri saymır; “müharibə yetər!” – deyə qərarlar çıxarılır, min bir tələblər verilir... Aslanbəy uzun-uzadı anladıb: – Bu işlərin sonu fəna görünür, – dedi və, – məni xilas edin, vətənim Dağıstana getmək istəyirəm, – deyə əlavə etdi. Rüstəmbəy daha da dilgir oldu. Cavab verməyə söz belə bulamadı. 31 Melkovodov bölüklər arasında “Rasputin” ləqəbi ilə məşhur olmuşdu. Zatən qiyafə etibarilə də “staretsi” andırırdı: dağınıq saqqal, ehtiraskar təbəssümlü, qılıqlı, dilli bir adamdı; hiylələrinin hüdudu görünmürdü. Yanına köməkçi qəbul etməz, göndərilənləri də intriqalarla qaçırdardı. Yalnız başına yaşayaraq, sirlərinə kimsəni vaqif etməzdi. Rüstəmbəylə Kasparyan gəldikdə Melkovodov heyrət etdisə də, duyğusunu aşkar etmədi; amirini böyük bir nəzakətlə otağına qəbul etdi. Qonşu otaqda ona qədər qadın vardı. Bunlar çörək bişirməyə və başqa işlərə məşğuldular. Melkovodov kəndin bütün xoşsima qadınlarını buraya toplamışdı. – Haman, yemək tədarükünə düşüldü. Qocanın arağı da varmış. Lakin Rüstəmbəy içmək istəmədi: o, rəsmi bir vəziyyət almışdı. Yeməkdən əvvəl işçilərin yataq yerlərinə, anbara və tövləyə baxdılar. Melkovodovun nizam və intizamı fəna deyildi. Atları gözəl saxlanılırdı, anbarında ayaqqabı, kürk, çuval-çuval arpa və qənd, bir boçka yağ və başqa şeylər vardı. Anbardan sonra Rüstəmbəyin işçiləri bişmiş tiyanına yanaşdı; xörəyi daddı, məmnun qalmadı – ağıza alınası deyildi. Buradakı işçilər şikayətə başladı. Hər tərəfdən narazılıq səsləri eşidildi. Rüstəmbəyin gəlməsini eşidən işçilər tiyanın ətrafına toplandılar. Etiraz səsləri getdikcə yüksəlməyə başladı. İşçiləri təskin etmək üçün Rüstəmbəyin nitq söyləməsi lazım gəldi. Yarım saat sonra Kasparyan bölüyü təhvil aldı. Anbardakı ayaqqabılar, camaşır və paltarlar ehtiyacı olanlara paylandı. Rüstəmbəy yeməyin yaxşılaşmasına dair ayrıca əmr verdi. Nəticədə Melkovodov hirsinə malik olmayacaq bir hala gəldi: – Bizdə yaxşı işçiyə qiymət vermirlər, mən bu qədər çalışdım da, axırda qərib bir mükafata nail oldum! – deyə şikayətləndi. Axşamçağı Rüstəmbəy yola hazırlandı. Melkovodov getməməzlik etdi: – Burada bəzi işlərim var, qurtarım, sonra gedərəm,- dedi, Rüstəmbəy razı olmadı. Soldat vəkilləri şurasının əmrini göstərdi və bərabərcə getməsini israr etdi. Nəhayət, qoca istər-istəməz bölüyü tərk etdi. 32 Get-gedə ordu pozulur, itaət itirdi; zabitlərlə soldatlar arasında mövcud olan düşmənçilik kəskin bir şəkil alırdı; böyük vədlərlə cəbhəyə sövq edilən işçilər ümum pozğunluqdan istifadə edərək, qaçıb dağılırdı. Sərxoşluq ümumi bir xəstəlik olmuşdu. Təşkilat və müəssisələrin apteklərindən spirt oğurlanıb içilirdi; oğurluğun önünü almaq mümkün deyildi; intendant və ictimai təşkilatlar anbarlarının malları bazarlarda satılmada idi; saxta sənədlər düzəltmək, pul götürüb qaçmaq, ya “itirmək” adi işlərdəndi. İclasların sayı günü-gündən artırdı; hər kəs danışmaq istəyirdi, hamı da qəzetlərdə yazılan və mitinqlərdə dəfələrlə söylənən sözləri təkrar edirdi. Meydana “Vətən təhlükədədir!” – deyə şüarlar atılır, heç kəs də vətən müdafiəsi üçün çalışmırdı. “İşçilər işə!”, “Əsgərlər sipərə!” cümlələri cəbhədə başdan-başa dolaşır, kimsə də əməl etmirdi. Mitinqlərdə heyət seçib paytaxta göndərmək bir moda təşkil edirdi. Çıxarılan qərarlar bir yerə toplansa idi, böyük dağlar vücuda gələrdi... Bunların hamısı kino şəridi kimi hər saat, hər dəqiqə Rüstəmbəyin gözlərinin önündən keçir, nədənsə onda ikrah duyğuları doğururdu. Vaxtilə böyük Fransa inqilab tarixini sevə-sevə oxuyan Rüstəmbəy indi inqilabdan yavaş-yavaş soyumağa başlayırdı. Ətrafındakıların vəzifələrinə sadiq olmaması, səhlənkarlıqları, boşboğazlıqları Rüstəmbəyi mənən incidirdi. Açıq danışa bilmir, danışsaydı da bir nəticə verməyəcəyini bilirdi. Susduqca da hirsi içəridə toplanaraq sinirlərini gəmirirdi. Nəticədə onda bir laqeydlik, naümidlik əmələ gəlmişdi. O özünü yalnız hiss etməyə başlamışdı. Onda evlənmək fikri doğub zəruri bir şəkil almışdı. O, saatlarca düşüncədən ayrılmır, həp yalnızlıqdan qurtarmaq yolları arayırdı. “Bir qız olsa da, eşqi ilə məni bir çıxılmaz yoldan qurtarsa... İnsana dəruni mətanəti yalnız şəxsi səadət verə bilər!.. İnsanı için-için yeyən sirlər yalnız həyat yoldaşına söylənilər... Fərdi şadlıq və dərdə də o şərik ola bilər... Zatən, evlənmənin də vaxtıdır. Yuva həsrəti təbiidir, vaxtı keçdikcə də əzab artır... Əməl, əməl etməli!.. Ancaq qız yoxdur! Oxumuş, elmli türk qızı yoxdur? Olanlar da çarşab altında...” Rüstəmbəy uzun-uzadı düşündü, istədiyinin çarəsini bulamadı. Odlandı, qadınları çadra zindanına atan islamiyyətə qarşı küfrlər yağdırdı; şapkasını başına keçirib küçəyə çıxdı. Hava gözəl idi. Nahardan sonra xalq gəzməyə çıxmışdı. Rüstəmbəy nərəyə gedəcəyini əvvəlcə kəsdirəmədi. Məqsədsiz bir vəziyyətdə küçə aşağı endi. Bir də Tatyananı xatırladı. Onda danışmaq, dərdləşmək arzusu canlandı. Qəti addımlarla yürüməyə başladı. Kədərləri unudulan kimi oldu. Qadın yurdunun qapısı bağlı idi. Tıqqıldatdı. Gələn olmadı. Bir az gözləyib yenidən döydü. İçəridən şıqqıltı eşidildi. Döşəmənin üzərinə düşən sandalyanın səsi gəldi. Tələsik tappıltılar duyuldu. Bir-iki dəqiqədən sonra qapı açıldı... Rüstəmbəylə Vanya üz-üzə gəldilər. Vanya pörtmüşdü; saçları dağınıqdı; ürəyinin çarpıntısı belə duyulurdu. İkisinin də ağzından “salam” sözü eyni vaxtda fırladı. Nahardan sonra ayrıldıqlarına baxmayaraq, qarıxıb əl-ələ tutuşdular. – O, Vanya! – dedikdə Rüstəmbəyin səsi titrədi. Vanya özünü itirmiş bir halda Rüstəmbəyi içəri dəvət etdi. Girdi. Tatyana onu özünə məxsus laübali təbəssümlə qarşıladı. Yanaqları yanırdı, gərdənində və buxağında qırmızı ləkələr vardı. Suçlu bir halda Rüstəmbəylə görüşdü və ona yer göstərdi. Rüstəmbəyin nəzərini ilk cəlb edən yataq oldu: yorğan və yastıq ala-tələsik düzəlmişdi. Rüstəmbəy yatağın beş dəqiqə əvvəlki halını xəyalına gətirib əzablı düşüncələrə daldı. Ruhi-övzai bir qat daha pozuldu. Ətrafındakılar da sanki bunun tühaf vəziyyətini duyaraq, bir söz belə deməyə cəsarət etmədilər. Ortalığı qaplayan sükut bir neçə dəqiqə davam etdi. Nəhayət, Rüstəmbəy yaralı bir təbəssümlə qoluna bağlı saata baxıb: – Getmək lazımdır! – dedi və haman ayağa qalxdı. Tatyana onu təşyi edərək: – Yəqin, qadın yurdu bu gün xoşunuza getmədi: buraların pakizə adətləri pozulur! – deyə qəhqəhə ilə güldü. Rüstəmbəy gülümsədi, lakin bir şey söyləmədi. 33 Küçəyə çıxdıqda bahar havası onun atəş saçan üzünə sərinlər səpdi. Aramla addım ataraq yürüməyə başladı. Rüstəmbəy Tatyananı Vanyaya qısqandımı? – bilmirdi. Lakin onda bir neçə vaxtdan bəri doğan bədbin hisslər daha da dərinləşirdi. Aləm ona başqa bir şəkildə görünməyə başladı – vəfa, sədaqət, əhdpeyman kimi mənalar gülünc göründü... Onda tühaf ikilik baş verdi. Iki fikir, iki mülahizə, iki mühakimə bir-birilə çarpışmağa başladı... “Həyatda heç bir mənəvi amil yoxdur. Əsrlərin mədəniyyəti ibtidai cismaniyyətə bir hərf belə artırmamışdır. Ehtiras bütün çılpaqlığı ilə yaşayır və yaşayacaq... İnsan təbiətin quludur; libasına baxmayaraq, təbiət kimi çılpaq və vəhşidir... İnsan vəhşiliyini daima etiraf etmiş və buna qarşı din və dövlət kimi zəncirlər icad etmiş. Lakin İnsan vəhşətinə qarşı bunlar da acizdir!..” Bir də yolla gedən motosiklet Rüstəmbəyi düşüncədən ayırdı, gözləri küçələrdə qaynaşan adamlara sataşdı. Hər kəs şəndi; qadın və kişilər şux bir əda ilə qonuşur, gülüşürdü; həyat hər addımda duyulur; kimsədə bədbin fəlsəfə izi görülmürdü. Rüstəmbəy keçirdiyi böhrandan darğın olan kimi oldu. “Hər kəs yaşayır”! – deyə öz-özünü məzəmmət etməyə başladı. Bir də gözləri yol kənarındakı yarı quru yarı təzə yarpaq açmış bir ağaca sataşdı. Budağın birində qarğa durub çöplərdən yuva tikirdi. Qarğanın səyi Rüstəmbəydə tühaf hüznlər doğurdu. “Mən bir qarğadan da acizəm!” dedi və yalnızlıq kədəri onu yenidən qapladı, “Yuva, yuva!” – deyə evə doğru qoşdu. Ağır düşüncələr içində otağına girib masanın üzərində bir məktub buldu. Açdı. Sətirləri bir-bir gözdən keçirdikdə birdən içini çəkdi. Bu gün sabah ertə Zaqorinin özünü öldürdüyünü Boris xəbər verib, Rüstəmbəyi dəfnə dəvət edirdi. Rüstəmbəy məktubu masanın üzərinə atdı və sonra bir az duruxub sandalyaya çökdü. Bu gün duyduğu cürbəcür təsirlər nəticəsi olaraq, əsrarəngiz bir yoxluğa daldı. 34 Saat on birdə rənglənmiş bir qutuda Zaqorinin meyitini evdən çıxardılar. Əynində qara çərkəz libası, üzərində yabanı çiçəklər vardı. Tabuta Rüstəmbəy, Boris, baytar, bir də yanındakı nəfər yapışmışdı. Öndə gedən Zina ilə Jenya hönkürtü ilə ağlayırdılar. Arxa tərəfdən də tabutu bir neçə transport mehtəri təşyi edirdi. Şose yola çıxıb qarşıdakı döşə dikləndilər. İki kazak tərəfindən qazılmış qəbir hazırlandı. Tabutu qəbrin kənarına qoyub, hər kəs alnının tərini silməyə başladı. Rüstəmbəy son dəfə olaraq vida nəzəri ilə Zaqorini süzdü. Simasında tühaf bir hüzn vardı. Keçirdiyi son böhranlar üzünə təsir edib donmuşdu. Nədənsə bu sönmüş çöhrənin ifadəsi Rüstəmbəyə yabançı gəlmədi. Əvvəllər Zaqorinlə arasında olan məslək ayrılığı birdən silinib getdi. Indi Zaqorin onun gözündə bir qəhrəman, hərəkəti təqdir ediləcək bir bahadır kimi görünürdü. Yaş damlaları kirpikləri arasında titrədi. Rüstəmbəy eyni qənaətlə də nitqə başladı. O bir-birinə zidd iki aləm təsvir etdi. Birinin inqraza doğru sürüklənərək, ayrı-ayrı fərdləri də qədər macəralarına tərk etdiyini qeyd etdi. “Tarixdə yalnız nadir şəxsiyyətlər qədərə boyun əyməzlər” – dedi. “Biləks, özləri qədərin gedişini təyin edərlər. Zaqorin qədərə yol göstərmək qüvvəsinə qadir deyildisə də, qədər oyuncağı da olmaq istəmədi, o, mənsub olduğu cəmiyyətin şərəfini müdafiə edərək, əcəl kasəsini iftixarla boşaltdı”. Rüstəmbəyin nitqinin sonu mütəəssir şəkil aldı: “Bu tənha təpədə səni yalnız qərib olaraq tərk edir, kədərli yaşlarla qəbrini suvarırıq. Qoy üzərində bitən çiçəklər yorğun yolçulara ələmlərini bildirsin!”. Rüstəmbəyin son sözləri Jenyanı daha da kövrəltdi: seyhə çəkib, qəbrin yanına sərildi. Jenyanı qaldırıb qəbirdən uzaqlaşdırdılar. Tabutu qəbrə sallayıb torpaqla örtdülər. Baş tərəfində taxta bir xaç tikib, geri döndülər. Kimsə danışmırdı. Rüstəmbəylə yan-yana gedən Boris: – Səbəbi tühafdır! – deyə pıçıldadı, buraxıb getdiyi məktub daha qəribədir: “Başlı-başını saxlasın – vəhşi mujik zənciri qırdı!” – bu qədər! Mərhumun son ifadəsi bu olmuşdur... – Özünü saat neçədə öldürmüşdür? – Səhər saat səkkizdə. Çay içmiş, sonra nəfəri baş mehtərin dalınca göndərmişdir. – Bəs Jenya ilə əri harada imiş? – Evdə yatmış imişlər. Jenya tappıltı eşitmiş, əhəmiyyət verməmişdir. Sonra gəlib qan içində görmüşlər... – Tühaf bir aqibət! – deyə Rüstəmbəy köksünü ötürdü. 35 Çingiz Qafqazdan Rüstəmbəyə bir bağlı qəzet göndərmişdi. Burada türkcə “Yeni iqbal”, “Açıq söz”, “Sovqat”, iki ildən bəri toxdayıb yenidən nəşrə başlayan “Molla Nəsrəddin” və rusca “Kaspi” qəzeti vardı. Çoxdan bəri vətən mətbuatından məhrum olan Rüstəmbəy Çingizin töhfəsindən son dərəcə məmnun oldu. Axşam yatağına uzanıb şamın işığında bu qəzet və məcmuələri başdan-başa diqqətlə oxudu, nəticədə Qafqaz türklərinin mədəni və siyasi səviyyələrini aydın surətdə təsəvvür edərək, qeyri-məmnun bir hala gəldi. “Kaspi” qəzetinin “Iz jizni i pressı musulğman” sərlövhəli sütunlarında arnaut, ərəb, kürd, çin müsəlmanlarından bəhs açması onun sinirlərinə belə toxundu. Başqa-başqa ictimai, iqtisadi və siyasi şəraitdə yaşayan, ayrı-ayrı dillərdə danışan bir çox xalqların ittihadi-islam məfkurəsi ətrafına toplanılması Rüstəmbəyə olduqca süni göründü. Türkcə mətbuat da onu qane etmədi: bunlarda qəti bir yol, siyasi bir istiqamət yoxdu. Əksəri yıpranmış mövzularla məşğuldu. Ümum mətbuatın mündərəcəsi vaqe olan böyük hadisələrə uymurdu. Başlıca bəhs maarif və mədəniyyətə aid idi. “Cəmiyyəti-xeyriyyə”, “Nicat”, “Səfa”, “Nəşri-maarif” kimi Bakı cəmiyyətləri də həp eyni dairədə fəaliyyət göstərirdi. Fikirləri məşğul edən ən böyük hadisə yüz minlərcə müsəlmanın müharibədən zərər görməsi idi. Qars və Ərdəhan cəhətlərin “üsyan” edən müsəlmanları çar ordusu tərəfindən “təskin” edilərək, yüzlərcə kəndlər xaraba qoyulmuşdu; Ərzurum, Trabzon və istila olunmuş başqa Türkiyə torpaqları qırğınlar keçirib pərişan halda idi. Dul qadınlardan və yetim çocuqlardan ibarət qaçqın dalğası Gəncəyə qədər gəlmişdi. Bakı “Cəmiyyəti-xeyriyyəsi” bütün dalğın yerlərdə şöbələr açıb, zərər görən müsəlman əhalisinə yardımda bulunurdu. Türk gəncliyi var qüvvəsini bu sahədə sərf etmədə idi. Rüstəmbəy bu cür fəaliyyəti təsvib və ümumi mənada anlaşılan siyasətə yer qalmamasına təəssüf edirdi. “Gəncədə ilk dəfə olaraq, mövludi-nəbi olmuş” – bu da işmi? Bu, müvəffəqiyyət deyə qəzet sütununda xəbər verilirmi? İnqilab gurultuları ilə bu tutarmı?”.. Rüstəmbəyin düşüncələrini Vanyanın gəlməsi pozdu: taqqıltı ilə qapını açıb girdi. Adi təbəssümü ilə Rüstəmbəyi süzərək şapkasını çıxardı: – Saat 12-dir, hələ yatmamısınız? – Tezdir!.. Sən harada idin? – İclasda idim. – Nə iclas? – Nə bilim – soldatlara kitabxana və qiraətxana açırıq; xalqı maarifə sürükləmək istəyirik, – deyə güldü. – Sürükləyin!.. Daha nə xəbər var? – Bir qol ordunu cəbhəyə sövq etmək istəmişlər də, getməmiş. – Necə getməmiş? – Mitinq qurmuşlar, getməməyə dair qərar çıxarmışlar. – Deməli, ordu yıxılır. – Nə fərqi var? Bu saat ümumi tələb kontribusyon və anneksionsuz sülhdür. Boş yerə vuruşmadan nə çıxar? Rüstəmbəy bir şey söyləmədi. Yenidən qəzetlərə daldı, Rusiyadakı iqtisadi böhranlara dair verilən xəbərlərə göz gəzdirdi. Un, şəkər, sabun, ayaqqabı yoxluğu ehtikara böyük meydan vermişdi. Get-gedə ölkə yoxsulluq uçurumuna doğru sürüklənir və müvəqqəti hökumət də önünü almaqdan acizdi. Vanya Nataşanı çağırıb yemək istədi. Nataşa gözlərini ova-ova gəldi: yuxudan ayıldığı bəlli idi. Dolğun köksünü Vanyanın qarşısında nümayiş etdirərək, cazibəli bir əda ilə: – Bir az toxtayın, qızsın! – dedi və eyni əda ilə çönüb, yancaqlarını titrədərək otaqdan çıxdı. Vanya ehtiraslı bir nəzərlə onu təqib etdi və bir-iki dəfə yerində qurcuxdu; rəngi qaçmışdı, burnunun tənələri yellənirdi. Rüstəmbəy qəzetin o biri üzünü çevirdi: Qafqazda Zemstvo təşkilatı qurmaq üçün Tiflisdə olan ilk müşavirə xəbərləri gözlərinə çarpdı. Zərurətdə qalan çar hökumətinin bir hiyləsi deyə əhəmiyyət vermədi. “Toydan sonra nağara” – deyə qəzeti kənara atdı. “Çar düşdü, Zemstvo da öldü. Indi millətlərin müqəddəratı məsələsi meydana çıxır”, – dedi və sevincək bir sima ilə soyunub yatağına girdi. 36 Nataşa əlində qab içəri girdi. Onunla bərabər odekolon qoxusu da otağı doldurdu. Vanyaya yemək verib divara söykəndi. Özünə olduqca süs vermişdi: yuyunub, üzünü pudralamışdı; saçları səliqə ilə daranmışdı. Vanya şəhvətəngiz bir nəzərlə onu süzərək, yeməyə başladı. Rüstəmbəyin yuxusuna mane olmamaq üçün danışmaqdan çəkindi. Rüstəmbəy gözlərini yummuşdusa da oyaqdı. Oxuduğu qəzetlərin təsirinə düşərək, həp vətəni ətrafında düşünüb gələcəyini təyin etməyə çalışırdı. Inqilabın törətdiyi hərc-mərclikdən bəzən məyus olurdusa da ümidini kəsmirdi. “Ta pərişan nə şəvəd kar bəsaman nərəsəd”6 – deyə bu anarxiyadan böyük bir şey doğacağına inanırdı. Düşüncəsinin birinci sırasını təşkil edən öz vətəni və öz milləti idi: Rüstəmbəy islamiyyət məfkurəsi ilə əlaqədar deyildisə, Turan idealı daşıyanlardandı. O, “Tərcüman” qəzeti məktəbinə mənsub olaraq, “dildə, işdə, fikirdə birlik” tərəfdarı idi. Odur ki, milli müqəddərat deyə düşündükdə Azərbaycanla bərabər Türküstan, Edil Boyu və Krımı da nəzərdə tuturdu... Nataşa vəziyyətini dəyişmədən gözləyirdi. Vanya yeməyini qurtarıb, həsrətli təbəssümlə Nataşanın üzünə baxdı, nəzərləri bir-birini qıdıqladı. Nataşa vücudunu Vanyaya sürtərək qabları yığışdırıb getdi. Vanya gərnəşib yerindən qalxdı. Sonra titrək əllərilə frençinin düymələrini aça-aça şamı söndürüb, qaranlıqda soyundu. Rüstəmbəy uyumamışdı, düşüncə və mülahizələrində davam edirdi. Onu Vanya uyumuş zənn etdi və oyatmamaq üçün ehmalca yatağına uzandı. Rüstəmbəy həqiqi aləmdən ayrılıb xəyala dalmağa başlamışdı. Türk-tatar aləmini hürr, müstəqil, müntəzəm və mütərəqqi bir dövlət şəklində təsəvvür edirdi. Bu işdə özünün də böyük rolu vardı. O, ədəbi bir dil yaradır, bir çox islahat yapır, əlifbanı dəyişir, dini dövlətdən ayırır. Avropaya minlərcə tələbə göndərir... Turan dövləti-müəzzəməsi müntəzəm dəmiryollara, qüvvətli donanmaya, nizamlı orduya malikdir. Elm, ədəbiyyat və sənət tərəqqinin ən yüksək dərəcələrinə sığmışdır. Gənclərin təbii vergiləri aranır, o yolda təhsil verilir. Vergi və fövqəladə zəkaya malik olanların həyatı dövlət tərəfindən təmin olunur; ixtisasları sayəsində qeydsizcəsinə çalışırlar.Rüstəmbəy şəxsi səadətini də unutmur: gözəl, tərbiyəli bir türk qızı ilə evlənib, bir çox çocuq atası olur... Vanya yatağından yavaşca qalxdı. Rüstəmbəyə bir az qulaq verib, çarpayıdan endi. Qapını ehmalca açıb, Nataşanın yanına keçdi. Çox çəkmədi, Nataşanın taxtının cırıltısı Rüstəmbəyin beynini xəyal dumanından təmizlədi. Yavaşca qalxdı, qısqanc gözlərini qaranlıqda zilləyərək, iztirabla dinləməyə başladı. Nataşanın işvəkar iniltisi qanını coşdurdu... Vanyanın geri dönməsi sanki illər çəkdi – əzabdan boğuldu. Nəhayət, Vanya yavaş addımlarla gəldi, yatağına uzanar-uzanmaz xoruldamağa başladı. Rüstəmbəyin isə xəyalı həqiqətə, həqiqəti də əzaba qarışaraq yuxusunu pozdu. 37 Lenin Süyüsdən Almaniya təriqilə dönüb Petroqrada gəlmiş və Kseşinskinin sarayını iqamətgah etmişdi. Vaxtilə xarici ölkələrə fərar edən və Sibirə sürgün olan bolşeviklər də Leninin ətrafına toplanmada idilər. Petroqrad müşavirəsində Lenin mühüm bir çıxışda bulunmuşdu – bütün firqələrin proqramlarını tənqid edib, əməkçiləri bolşevik təşkilatı ətrafına dəvət etmişdi. Leninin nitqi bütün Rusiyaya inikas edib, böyük mübahisələrə meydan vermişdi. Hər yerdə “qansız” inqilabın bitməsi, daha doğrusu, həqiqi inqilabın hələ başlanmaması qənaəti zehinlərə yerləşmədə idi. Leninin sözləri yeni peyğəmbər kəlamı kimi ağızlarda dolaşırdı; bolşeviklərin naşiri-əfkarı olan “Pravda” qəzeti ələl gəzir və müəyyən dairələrdə böyük təsir buraxırdı. İnqilabın ilk günlərində bütün Rusiya iki yerə ayrılmışdı: biri hürriyyətə tərəfdar, o biri isə tamamilə ona zidd idi. İndi isə vəziyyət dəyişilmişdi; hürriyyətçilər belə cürbəcür təmayüllər göstərirdilər, sinif bəhsi yeni zehniyyətlər doğururdu. Artıq proletariat Rusiyanın hər tərəfindən baş qaldıraraq Leninə “ləbbeyk” deməyə başlamışdı. Leninin atdığı toxumlar hər yerdən artır, cəbhədə zəmin bulurdu. Bu da təbii idi; müvəqqəti hökumət “Zəfərə çatıncaya qədər müharibənin davamı!” şüarı ilə meydana çıxdığı halda, Lenin təxirsiz sülh tələb edirdi, odur ki, milyonlarca əli tüfəngli kəndlilər də cəbhədən Leninə “ləbbeyk!”* deyirdi. Çar Rusiyasında yüz milyondan artıq, başqa-başqa dillərdə danışan xalqlar velikoruslar tərəfindən təhkim olunub istismar edilirdi. Əzilən xalqlar hürriyyəti tam mənası ilə anlayaraq milli müqəddəratın həllini gözləyirdilər. Lakin müvəqqəti hökumətin xətti-hərəkəti və məmləkəti mərkəziyyət üsulu ilə idarə etməsi məhkum xalqları ümidsizliyə sövq edirdi. Milli məsələdə hazırkı hökumətlə çar hökuməti Bəli arasında xətti-hərəkət etibarilə heç bir fərq görünmürdü. Lenin bu sahədə də yeni vədlər verirdi. Rusiyaya zor ilə ittifaq olanların ayrılmasını və başqalarının da geniş məhəlli muxtariyyət qazanacağını elan edirdi. Velikoruslardan başqa Rusiyada yaşayan bütün xalqlar Leninə “ləbbeyk!” deyirdi. Rüstəmbəyin də Lvov, Milyukov, Quçkov hökumətindən get-gedə soyuyaraq, Leninə yavıqlaşmasının başlıca səbəbi milli məsələdən irəli gəlirdi. Rüstəmbəy qırx milyonluq türk-tatar xalqlarının məhkumiyyətdən qurtarmasını şiddətlə istəyirdi; inqilaba da həmişə bu nöqteyi-nəzərdən baxaraq, onun doğru yolda olubolmamasını kəsdirə bilirdi. Rüstəmbəydə sinfi görüş yoxdu. Daha doğrusu, qeyrişüuri bir halda ifadə olunurdu. O, milləti bir dildə danışan, bir ənənəsi olan, bir torpaqda yaşayan və bir ideal daşıyan yeknəsəq bir kütlə kimi təsəvvür edir və onun hürr yaşamağının tərəfdarı idi. O, bir kök daşıyan dillərdəki ayrılıqları şivə və provinsializm tərəqqi edərək, vahid ədəbi dilin şivələrə qələbə çalacağına qane idi. Bu mülahizələrə istinadən türk-tatar aləminin bir yerə toplanıb bir dövlət təşkil etməsində heç bir maneə görmürdü. Rüstəmbəy Leninin milli nəzəriyyəsini də öz zehniyyətinə uyduraraq qəbul etmişdi. Bundan başqa, Leninin imperialistlərə qarşı hərəkət etməsi də Rüstəmbəyin rəğbətini qazanmışdı: Milyukov İstanbulun ilhaqını istədiyi halda, Lenin ona tamamilə əleyhdardı. Lenin bütun Şərq xalqlarının ana torpağında müstəqil olaraq yaşamalarını tələb edirdi. 38 Rüstəmbəy iki ildən bəri məzuniyyətə getməmişdi – cəbhə həyatı onu son dərəcə yormuşdu. Onda axır vaxtlar baş verən tənhalıq duyğusu və məyusiyyət də qismən yorğunluğundan irəli gəlirdi. Bəzən tənhalıq hissi onu boğub çıxılmaz bir yola sövq edirdi. Bu sabah yuxudan ağır bir duyğu sıxıntısı ilə qalxmışdı. Hər kəsə və hər şeyə qarşı səbəbsiz bir hiddət bəsləyirdi. Çay içərkən Vanya ona müttəfiqlərə verilən nota haqqında söyləyərək: – Sosialistlər haqlı olaraq Milyukovla Quçkovun istefasını tələb edirlər. Bunlar tamamilə çar nazirlərinin proqramını yürüdürlər, – dedi. Rüstəmbəy cavab olaraq əlini çırpdı: – Əh, ürəkaçan bir şey yoxdur; hər şey fəna, hər yer qaranlıqdır. Gələcək belə işıq izi göstərmir. Rüstəmbəy sözlərini elə bir sima ilə söylədi ki, Vanya söhbətin davamına cəsarət etmədi. Çay sükutla keçdi və qurtarar-qurtarmaz Rüstəmbəy şapkasını alıb evdən çıxdı. Rüstəmbəy evi tərk etməkdə müəyyən bir məqsəd təqib etmirdi – dəruni sıxıntısını susdurmaq üçün onu bıqdıran mühitdən uzaqlaşmaq istəyirdi. Kəndə gedən yola çıxdı. Bir çox kişi və qadın şəhərə gəlirdi. Bunların bəzisinin burunlarını yara yemişdi, fəci bir mənzərə təşkil edirdilər. Müharibənin nəticəsi olan bu xəstəliyi Rüstəmbəy çox kəndlərdə müşahidə etmişdi, bu dəfə də laqeyd bir şahid sifəti ilə onları süzərək keçdi və şəhərə nazir bir təpədə dayandı. Yamacda salınan bu şəhərin ortasından axan çay burularaq, meşə ətəyində parlaq bir ayna təşkil etmişdi; təzə yarpaqlı ağaclar çayın durğun sinəsinə əyilib, gözəlliyə məftun olan kimi görünürdü; hava təmiz və sərindi – may günəşi hələ şiddətinə malik deyildi; meşə üfüqə doğru irəlilədikcə mavi sislərə dalırdı... Rüstəmbəy bu dilfirib mənzərəni seyr edərkən, bir də arxadan qoluna bir əl yapışdığını duyub çöndü. – O, Svyatoslav Ivanoviç, – dedi, görüşdülər. Təqribən qırx yaşlarında olan qızartdaq saqqallı bu adam zabit paltarında idi. Frençinin sağ döşündə mavi xaçlı darülfünun nişanı vardı. Svyatoslav İvanoviç məruf bir senatorun oğlu olaraq zadəgana mənsubdu. Atasının sayəsində ön cəbhədə deyil, arxa tərəfdə xidmətə cəlb olunmuşdu. Bu da atası kimi olduqca mühafizəkar və inqilabın şiddətli əleyhdarı idi. – Necə varsınız? – deyə Rüstəmbəy onun halını soruşdu. – Fəna. Çox fəna! – dedi. – Artıq izahata ehtiyac varmı? Rüstəmbəy gülümsəyərək: – İnqilab!.. – dedi. – Yenilik ağrı ilə doğulur. – Hansı yenilik? Bu uyğunsuzluqlar yenilikmi? Qaragüruhun tüğyan etməsi, əsrlərdən bəri qurulan bir idarənin pozulmasımı? Yox, buna yenilik adı verə bilmərəm; savadsız, sərxoş, tənbəl və yıxıcı bir xalq yenilik qura bilməz! Lvovlara təhəmmül edə bilmədiyimiz halda, ortalığa bir də bir Lenin çıxdı – bu, baltanı bir az da ağacın dibindən vurur... Vursun, baxalım sonu nə olacaq?! Bunların hamısı alman oyunudur; Lenin düz adam olsaydı, Vilhelm onu qapalı vaqonda bizə göndərməzdi... Hər halda bir daha danışmamağı qət etmişəm. Biz kimik ki? Danışığımıza kim məna verər ki?.. – Birdən mövzunu dəyişdi və eyni zamanda siması da dəyişildi: – Əzizim, necəsiniz, nə ilə məşğulsunuz? – dedi. – Təşəkkür edirəm. Yorulmuşam, məzuniyyətə getmək istəyirəm. – Zatən hamımız məzun deyilmiyik? – deyə dodaqlarında tənəli təbəssüm oynatdı; – müharibə artıq uduzulmuş, indi əsarət zənciri önündə boyunlarımızı aşağı əyməliyik... Rüstəmbəy susmuşdu. Müsahibinə qarşı söz söyləməyə nə marağı, nə də iştahası vardı. Bunu Svyatoslav Ivanoviç duydu: – Seyrəmi çıxmısınız, yoxsa müəyyən bir məqsədinizmi var? – deyə sordu. Rüstəmbəy yaxasını qurtarmaq üçün: – Kəndə, sklada gedirəm, – dedi. – Onda, əzizim, yolunuza mane olmayım, – deyə əlini uzatdı. Rüstəmbəy onun əlini sıxıb, kəndə doğru getdi. 39 Şəhərdə yer olmadığı üçün Rüstəmbəy anbarı kənddə saxlayırdı. Kənd yaxındı; zatən at və araba olduğu üçün çətinlik çəkilmirdi. Rüstəmbəy yavaş-yavaş yürüyərək kəndə çatdı. Kənd vuruşmalar görmədiyi üçün salamat qalmışdı. Küləş taxtapuşları Çin üslubunu andırırdı; karnizlərin ucları yarımdairə təşkil edərək yuxarıya doğru qalxmışdı. Kəndin kilsəsi də eyni üslubda idi. Rüstəmbəyə kənddə rast gələn rusinlər salam verərək, tənbəl addımlarla uzaqlaşırdı. Qadın gözə az çarpırdı; görünür qaçıb dağılmışdı; çünki əsgər gecən yerdə heç bir qız və qadın özlərini kişilərin təcavüzündən saxlamağa qadir deyildi. Cəbhə məntəqəsində qalanların əksəri əxlaqən pozulmuş və fəna xəstəliklərə tutulmuşdu. Rüstəmbəy bir daxmanın qapısına yanaşıb açdı. İçəridə oturan iki ləzgi Rüstəmbəyi görcək dik qalxdı. Rüstəmbəy: – Oturun, oturun! – deyə cəld irəliləyib yığılan qənd kisələrindən birinin üstündə oturdu. Anbar müdiri Məhəmməd və köməkçisi Ömər oturmağa cəsarət etməyib bir neçə saniyə ayaq üstə qaldılar; yalnız Rüstəmbəyin təklifindən sonra oturdular. Məhəmməd ortaboylu, dolğun, təqribən qırx beş yaşlı bir kişi idi. Ömər uzunboylu və arıqdı; Məhəmməddən gəncdi. İkisi də milli libasda idi. – Ağa, çay buyurun, – deyə Məhəmməd çay təklif etdi və dişləmə qəndi qoydu. Masanın üstündə yavan çörək, çay və xırda doğranmış qənddən başqa bir şey yoxdu. Rüstəmbəy buna diqqət verərək: – Məhəmməd, bəs çayı nə üçün yavan içirsiniz? – deyə sordu. Məhəmməd gülümsüyərək yerə baxmasında davam etdi bir şey söyləmədi. Rüstəmbəy təkrar: – Yağınız yoxmu? – dedi. – Var. Bir neçə çəllək var. – Bəs nə üçün yemirsiniz? –?! – Canım, özünüzə korluq verməyin! Burada əlli kisə qənd var – çayı dişləmə içirsiniz, yağ var – yemirsiniz. – Nə bilək, ağa, dedik bəs olmaz. – Necə olmaz, bu işçilər üçün deyil, bəs kimin üçündür? Ömər, dur yağ gətir, qənd də çıxar. Ömər durub qızararaq, bir qab yağ və qənd gətirdi. Rüstəmbəy hərəsinin stəkanına bir parça qənd saldı: – Hər gün çayı şirin içərsiniz. – dedi, – günorta da təzə ət tapmasanız, konserv yeyin. Ləzgilərin ikisi də məmnun təbəssümlə gah Rüstəmbəyin üzünə, gah yerə baxırdılar. Bunların bu qədər utancaq və düz olduqları Rüstəmbəyi bir az darıldırdı. “Bu qədər ifrata varmaq olarmı?” – deyə Rüstəmbəy öz-özünə düşünürdü. “Doyunca yeməyə belə cəsarət etmirdilər. Halbuki bunlardan əvvəl sklada qoyulanlar nə qədər mal oğurlamışdılar... Hər halda, zəmanə hərəkətinə bənzəmir...” Rüstəmbəy: – Sizin ailəniz yoxmu? – deyə soruşdu. – Ağa, var. – Onlara pul göndərirsinizmi? – Nə bilim, ağa, topladığımızdan göndəririk. Məhəmmədin mütəvaze ifadəsi Rüstəmbəyi mütəəssir etdi. Bunların acizliyi ürəyini kədərlərlə doldurdu. Qəti bir səslə: – Baxın, Qafqaz bu saat böyük iqtisadi böhran keçirir, qənd, un, düyü və başqa məkulat tapılmır. Ayda evinizə hərəniz yarım put qənd, bir put un göndərə bilərsiniz, izin verirəm. Ləzgilər yavaş səslə dəfələrlə razılıq etdilər. Rüstəmbəy də etdiyi hərəkətindən fərəhlənərək, mənəvi həzz duydu. Sonra anbarı dolaşaraq cürbəcür əmrlər verib çıxdı. Məhəmməd onu kəndin sonuna qədər təşyi etdi. 40 Nahardan sonra Vanya ilə Rüstəmbəy otaqlarına çəkildilər. Rüstəmbəy çarpayısının üzərinə uzanıb, Mopassanın hekayələrini əlinə götürdü. Mopassan Rüstəmbəyin sevdiyi yazıçılardan biri idi. Vanya otaqda gəzinirdi, tərəddüd içində idi. Evdə qalmaq niyyəti olmadığı bəlli idi. Rüstəmbəyə tərəf çönərək; – Rüstəmbəy, bu axşam iclasa gəlməyəcəksinizmi? – Nə iclas? – deyə Rüstəmbəy üzünü turşutdu. – İclaslardan artıq xoşlanmıram. – Nə üçün? Əvvəllər ki, çox xoşlayırdınız. – Əvvəllər... – deyə Rüstəmbəy ağzını büzdü, bir gözünü qıyaraq, başını tərpətdi, ancaq sözünü yarımçıq kəsdi. Vanya təkrar: – Rüstəmbəy, bu axşam gedək – məmnun dönəcəyinizə əmin ola bilərsiniz. Indi böyük iclaslarda bir soldat var, o rəyasət edir. Gözəl natiqdir. Özü də hazır adamdır. Deyirlər, müharibədən əvvəl Moskvada işçi olmuş və gizli təşkilatlarda iştirak etmişdir. Özü bolşevikdir və bir dərnəyi də var. Mən də ora yazılmaq istəyirəm... Vanyanın sözləri Rüstəmbəyi qane etmirdi – o bu sözləri istehzalı təbəssümlə qarşılayırdısa da, Vanya danışığına davam edirdi: – Məncə, bolşeviklər haqlıdır: müharibənin əməkçilərə faydası yoxdur. Müharibə yalnız burjuylara, tacirlərə lazımdır; onlar mallarına bazar axtarır, mən də ortalıqda qurban gedirəm. Rüstəmbəy Mopassanı kənara qoydu. – Bunları anlayıram, – dedi, – ancaq... intizamsızlığa, ədəbsizliyə təhəmmül edə bilmirəm... Sərxoş soldatlar məclisə gəlib adamı təhqir edirlər. Münəvvərlərə qarşı bir kin başlamışlar; kimsə amirini tanımaq istəmir. Xülasə... Vanya qeyzlə: – Rüstəmbəy, siz boş şeylərdən dilgir olursunuz; əsrlərcə əsarətdə böyümüş xalqdan nələr gözləmək olar? Əsir zənciri qırmış, hürr vəziyyətə hələ alışmamışdır. Onun özünü idarə edə bilməməsi hələlik təbiidir. Lakin bunlar düzələcək. Xalqı təşkilata sövq etməli və onu hazırlamalıdır. Məyus olub, bədbinliyə varmaqdan nə çıxar ki?!. Rüstəmbəy onun sözlərini kəsərək: – Bunlar doğru, – dedi, – ağlım tamamilə dediklərinizə şərikdir, lakin ürəyim... başqa şeylər duyur: ürəyim inqilaba qarşı daha əvvəlki kimi çırpınmır. Səbəbini bilə bilmirəm. Bəlkə də məyusluğum yorulduğumdan irəli gəlir... Vanya, çox yorulmuşam, cəbhədən qaçıb dincəlməliyəm... Vanya səsini alçaldaraq: – Məzuniyyətə nə vaxt gedirsiniz? – Bir-iki gündən sonra Ternopola gedib, baş müdirimizdən icazə istəyəcəyəm, razı olmasa, istefamı verəcəyəm. Vanya cavab vermədi və “istefa” sözündən məmnun olan kimi göründü. * * * 1 Zemstvo təşkilatlarının hərbi olmadıqlarına baxmayaraq, əməkdaşları zabit forması geyirdilər. İstehza üçün bunlara “zemquslar” deyirdilər. 2 Şəhər idarəsi 3 Gicgahlardan salladılan bir çəngə tük 4 Üz dəsmalı 5 Evdə çəkilən araq 6 Dağılmasa düzəlməz * * * İkinci kitab, ikinci hissə 1 Rüstəmbəy sabah qatarı ilə Kiyevə gəldi. Ternopolda bir axşam qalıb, məzuniyyətə icazə almışdı. Artıq bir ay istirahət edə bilərdi. Bələdiyyə idarəsinin arxasında xırda bir oteldə yerləşib, yaxın qəhvəxanalardan birinə getdi. Burası adamla dolu idi – masaların ətrafında oturanlardan başqa, bir çoxu ayaq üstə duraraq bərkdən danışırdı; mövzuları həp ticarətdən idi – şəkər, un, sabun, gön sözləri tez-tez təkrar olunurdu. Qəhvəxana adətən bir bursa şəkli almışdı. Rüstəmbəy qəhvəxananın tüstülü havasından dilgir olaraq, gəldiyinə də peşman oldu. Lakin geri dönməyə də ərindi, bir masanın kənarında duraraq, südlü qəhvə ismarladı. Qarson ancaq beş dəqiqədən sonra gətirə bildi. Rüstəmbəy cəld içib çıxdı. Hava gözəldi; kəstanə çiçəklərinin qoxusu İnsanı məst edirdi. Cəbhədən xilas olmuş Rüstəmbəy asudəliyini duyaraq sevinir, eyni zamanda da nərəyə gedəcəyini, nə cür vaxt keçirəcəyini də bilmirdi. Kreşşatikə çatdı. Nəzərini ilk cəlb edən Stolıpinin abidəsi oldu: sabiq baş nazirin heykəlini qaldırıb, pyedestalın yanına yıxmışdılar. “Sizə böyük sarsıntılar lazım, bizə böyük Rusiya lazımdır”, – deyə yazılan sözlər hələ pyedestaldan silinməmişdi. Abidənin ətrafına beş-on adam toplanıb, abidə pilləkənlərinin yuxarısında duran və şapkasının kokardını qırmızı şilə ilə örtən bir zabitin nitqini dinləyirdi. Rüstəmbəy də maraqlandı – abidəyə yaxınlaşıb, qulaq asdı. Zabit məzuniyyətdən dönüb cəbhəyə gedirmiş, inqilab ordusuna fədakarlıqla xidmət edəcəyini vəd edirdi. Rüstəmbəy gülümsünərək, abidədən uzaqlaşdı. Mağazaların ağzında qutular qoyulmuş və üzərində: “Qəzetəni oxuduqdan sonra buraya salın, qəhrəman ordumuza lazımdır”, – deyə yazılmışdı. Bütün gördükləri Rüstəmbəy üçün yeni idi – şəhərdən çoxdan çıxmışdı. İki il əvvəl olduğu kimi, hər yer hərbi əlbəsəli adamlarla dolu idi; sivil libasa az təsadüf olunurdu. Gözəl geyimli qadınların sayı bəlkə bir az da artmışdı. İqtisadi böhrana baxmayaraq, həyat coşubdaşmada idi. Rüstəmbəy Nikolay küçəsinə çatdı, dayandı. Buradakı meyvə mağazası sahibi İmranı xatırladı. Türk tələbələrinin həmişə İmranın mağazasına toplandığını bilirdi. Nikolay küçəsinə dönüb, dördüncü nömrəli mağazaya girdi. Onu ucaboylu, qırmızıyanaq, başının yanları ağarmış bir gənc gülə-gülə qarşıladı: – Ya Allah, Rüstəmbəy! – deyə əlini sıxdı. – Ya Allah! Sağlıq-salamatlıqdırmı? – Niyə. – İşlərin necədir? – Yaxşıdır. Sən necəsən, büsbütün gəldinmi? – Yox, yenə gedəcəyəm. İmran gülər üzlə sandalya verib, Rüstəmbəyin oturmasını rica etdi. Rüstəmbəy oturdu. Bu əsnada mağazaya bir xanımla bir kişi girdi. İmran Rüstəmbəyi tərk edib müştəriləri nəzakətlə qarşıladı. Rüstəmbəy yerindən qalxdı: – Səftər içəridədirmi? – deyə sordu. İmran diqqətini müştəridən ayırmayaraq başını tərpətdi. Rüstəmbəy xırda qapıdan mağazanın arxa tərəfinə keçdi. Kirli bir koridorun sol tərəfindəki qapını tıqqıldatdı. İçəridən rusca: – Kimdir? – deyə səs gəldi. Rüstəmbəy içəri girdi, yarımişıq, kirli, rütubət qoxulu bir otaqda paslı çarpayıdan bir gənc qalxdı. Rüstəmbəyi görcək iri burnu üzünə yayıldı. Çapıq kimi yanaqlarını parçalayan iki qırış bir az da dərinləşdi və tənəli qaşları yuxarı qalxaraq: – Pah, balam zemqusar oldun getdin ki!.. – dedi və bir neçə saniyəlik fasilədən sonra: – kasıb adamıq, yatırıq... bu saat durum, – dedi. Səftər qaşlarını hələ təbii yerinə endirməyib, solğun yorğanını atıb, ayaqlarını çarpayıdan aşağı salladı. Paltarını geyinərək: – Balam, oralar necədir? – dedi, – bura qarış-bulaşdır... Cuhudlar bütün malları gizlədirlər; gümüş pul yox oldu... heç bir şey tapılmır. Rüstəmbəy: – Bizdə bolluqdur, – dedi. – Yəqin qənd gətirmisən, çayı da yalnız içirsən, – son sözləri deyərkən, Səftərin yenicə normal şəkil almış qaşları yenə də yuxarı doğru çəkildi. Üzündə həsəd əlamətləri görülməyə başladı. – Bir şey gətirməmişəm, – deyə Rüstəmbəy Səftərin qələyana gəlmiş ruhunu təskin etdi. Səftər geyindi, koridora çıxdı. Bir az sonra üzünü yuduğu divardan asma yuyuncağın cingiltisindən bəlli oldu. Rüstəmbəy gözlərini gəzdirərək otağa tamaşa edirdi – hər yer kir və toz içində idi; öldürülmüş taxtabitilərin qanı solğun şpaleri ləkələmişdi; künclərdəki qurumlardan milçək ölüləri asılmışdı... Bura tam bir “musurman” mənzili idi. 2 Səftər Veylabad tacirlərindən Bikef İbadın oğlu idi. Bikef İbad şəhərdə xeyrəşərə yaramayan, fərdi həyat sürən bir adamdı. Onun nə evdə, nə də dışarıda şad bir halını görən olmamışdı; gülmək məfhumu ona yabançı idi. Az danışar və yavaş danışar. Verilən salama belə yalnız dodaqlarının tərpənməsi ilə cavab verərdi. Ticarət üsulu da tühaf idi – kimsə ilə şərik olmanı sevməz, bankla əlaqədə bulunmaz və varidatını da özündən başqa kimsə bilməzdi. Arvadı və uşaqları belə onun işlərindən xəbərsizdi. Səftəri gimnaziyaya vermişdi, ondan heç bir şey əsirgəmirdi, lakin ticarətin sirlərinə vaqif etməkdən çəkinirdi. Bir gün Bikef Ibad iflas etdi. Borcluların əlindən şəhəri tərk etmək məcburiyyətində bulundu. Xokənddən xəbəri gəldi. Orada bir rus qadını ilə evləndiyi duyuldu. Veylabaddakı ailəsi başsız qaldı. Onlara məktub belə yazmamağa başladı. Səftər gimnaziyanı bitirib, Kiyevə gəldi və əqrabalıq həsəbilə İmranın mağazasının arxasında yerləşdi. Bu dar otaqda Səftər, mağaza qarsonu və İmran dörd il bir yerdə yaşamışdılar. Əvvəllər çarpayıda İmran, pəncərənin önündəki batıq taxtda Səftər və döşəmənin üzərində də qarson yatardı. Bir il əvvəl İmran başqa bir mənzil tapıb çıxmış və çarpayı Səftərə qalmışdı... Səftər üzünün suyu süzələnərək içəri girdi və çarpayının başına atılmış kirli havlını götürüb qurulandı. – Balam, heç nişandan-zaddan almısanmı? – deyə qəhqəhə ilə güldü, – doktor Vəlibəy cəbhədən bir “Stanislav” gətirib lap döşünün ortasında gəzdirirdi. Ha-haha!.. Heç onu gəzdirməzlər ey!.. Onu biz görmüşük paradda-zadda taxarlar; bu həmişə döşünə taxırdı. İnqilabdan sonra gizlədi. Indi onun yerində bax, bu yekəlikdə (iki baş barmağı ilə şəhadət barmaqlarını uc-uca qoyaraq, bir dairə təşkil edib qaşlarını qaldırdı) bir qırmızı bant taxır. Rüstəmbəy: – Vəlibəy buradadırmı? – deyə cəld soruşdu. – Buradadır, buradadır. Sabah iclas olacaq, görərsən. – Harada? – Qulamrzagildə. – Xəlil bəs harada olur? – Yenə gördüyün yerdə. – Bəs qurtarmır? – Qurtarır... ya da qurtarmış – bilmirəm. İmranın içəri girməsi söhbəti kəsdi: – Ay Səftər, samovar gətir. Rüstəmbəyə çay ver. İmranın sözlərinə cavab olaraq Səftər koridora çıxdı, samovarı püflədiyi eşidildi. Çox çəkmədi içəri çirkdən göyərmiş yanı batıq bir samovar gəldi. İmran komodun qutusundan bir az çörək və çatlaq boşqabda bir az saralmış pendir çıxarıb masanın üstünə qoydu. Səftər çay tökdü. Masanın ətrafına yığıldılar. İmran çıxıb mağazadakı qarsona bir şeylər tapşırıb, yenə döndü. Çay əsnasında Rüstəmbəy tələbələri birbəbir soruşdu. Mir Cəfərin də burada olduğunu öyrəndi. Bütün mitinqlərdə nitq söylədiyini dedilər. Bir həftə əvvəl Çingiz Fatma xanımla Qafqaza getmişmiş... Qapı cırıltı ilə açıldı. İçəri didik bığlı, sallaq dodaqlı, əyribel bir adam girdi. Əynində boğazınadək düyməli, uzunqol bir geyməsi, uzun çəkməsinin üstünə qırış-qırış toplanmış bir şalvarı vardı; çəkməsi, görünür, aylardan bəri silinməmişdi; dörd-beş gündən bəri qırxılmamış üzündən kəsalət yağırdı. Döşündə darülfünun nişanı vardı. Rüstəmbəyi görcək iri ağzını açıb, kirli dişlərini göstərərək: – Xoş gəlmisən, – dedi və iri, qəssab əlinə bənzər əlini uzatdı. Rüstəmbəy yerindən qalxmayaraq: – Ya allah, Cabbar, sən də buradasan? – Buradayam. – Nə qayırırsan? – Qulluq edirəm. İmran Cabbarın başına qapaz salıb, Rüstəmbəyə tərəf yönəldi: – Bunun qulluğu adam dolaşdırmaq, şərirlikdir... Səftər İmranın sözlərini kəsərək: – Özü də Qulu ilə bərk dostdur. Rüstəmbəy: – Onda, Cabbar, “elmi-şuma məlum şud” dedi. İndiyə qədər mehriban görünən Cabbar birdən dilgir oldu: – Bəsdir; paxırınızı açaram, – dedi və hirsindən gözlərinin çanağı genəlməyə başladı. İmran qəhqəhə ilə onun döşündən itələdi: – Nə paxır açacaqsan, oğraş? – dedi. – Özün başdan-ayağa paxır deyilsənmi? Cabbar daha da hiddətləndi: – Ağzımı açdırmayın, – dedi və dönüb qapıdan çıxdı. İmran qəhqəhəsində davam edirdi. – Elə bilirsiniz köpək oğlu küsdü – yox; özünü yeməyə yetirəcək. Peşəsi orada-burada sülənməkdir. O günü bir kağız yazıb ki, mənə əlli manat göndərməsən özümü öldürəcəyəm. Mən də yazdım ki, cəhənnəmə, gora öldür. Səftər yenə qaşlarını qaldırdı: – Sən öl, lap adımızı batırıbdır. Anası Suyuyumşaq Ballı Veylabadda məşhur olan kimi, bu da burada məşhurdur. Rüstəmbəy başını bulayaraq dərin düşüncələrə daldı. 3 Axşam Rüstəmbəy Xəlilin görüşünə getdi. Xəlil təhsilini qurtarıb vətənə dönmədən əvvəl bir-iki aylıq vaxtını kefə həsr etməyi qət etmişdi. Rüstəmbəy Xəlilin yanında ortaboy, çəlimsiz və tühaf bir qız gördü. Xəlil gülümsünərək: – Tanış ol, bizim müvəqqəti ev adamı, – deyə qızı təqdim etdi. Rüstəmbəy zarafatla: – Bu neçənci “müvəqqəti ev adamıdır?” – deyə sordu. – Ey... Çox. Allah Rusiyaya bərəkət versin; bolluqdur! – dedi və sonra qıza müraciət edərək: – Tanya, tapşır samovar versinlər, – deyə əlavə etdi. Tanya qucağındakı qutunu pəncərənin içinə qoyub, kimsənin üzünə baxmayaraq, otaqdan çıxdı. Rüstəmbəy onu başdan-ayağa süzdü və birdən: – Xəlil, deyəsən boynu doludur, – dedi. Xəlil iftixarla: – Bəs nə, dörd aylıq uşağı var. – Bəs necə olacaq. – Hamınınkı kimi. İkisi də güldü. Sonra Xəlil papiros yandırıb, ayağını ayağının üstünə qoydu: – Bizdə olsa, qızı da öldürərlər, məni də. Halbuki, rus zehniyyəti, büsbütün başqadır: qız hər kişidən bir övlad qazansa da hərəkəti məqbuldur. Fərəməzin üç qızdan üç uşağı olduğunu bilirsən. Uşaqlar durur və analarının ailəsində bəslənir...”Namus”deyilən məna ruslara yabançıdır. Xəlilin son sözləri Rüstəmbəy üçün böyük bir mövzu idi. Mülahizə yürütməyə həvəsləndi: – Məncə, – dedi, – ruslar haqlıdır, nəfsə sədd çəkmək boş işdir. Bu sami zehniyyəti islamiyyətlə bərabər gəlib, bizi boğur. Burada xüsusi mülkiyyət məsələsi xüsusi rol oynayır. – Əlbəttə, əlbəttə, əlbəttə, – deyə Xəlil Rüstəmbəyin fikrini təsvib etdi. – Sosializm əmlak xüsusiyyəti ilə bərabər, “namus” sədlərini də uçuracaq. Xəlil sözlərini bitirib düşündü, fikirli gözləri oynamağa başladı, sanki bir sözlər söyləmək istəyirdi; bir də ciddi bir səslə: – Rüstəmbəy – dedi, – tühaf adamsan... – Necə? – Sənin bütün fikrin və fəaliyyətin bizə yaxındır; nə üçün sosialist firqəsinə girmirsən? Rüstəmbəy cavab vermədən əvvəl bir az düşündü və samovar gətirən qızla bərabər içəri girən Tanyanı süzərək: – Bilirsən, Xəlil, sosialistlərin hər şeyini qəbul edirəm; milli məsələdə yolumuz ayrılır. – Nə üçün? – Beynəlmiləl ola bilmirəm. Öldür, ola bilmirəm. – Nə üçün, biz milli məsələni inkar etmirik ki... Rüstəmbəy gülərək: – Təbliğata lüzum yoxdur, məni qane edə bilməzsən. Proqramınızı dəfələrlə oxumuşam, ağlıma batmadı... – Rüstəmbəy bir az duruxdu, sonra: – sənin sosialist olduğunu bilirdim; Bakıda ikən Vəlibəy, sən işləyirdiniz. Ancaq mən sizi mübariz sosialistlərdən hesab etmirdim... Siz “məkruh” sosialistsiniz, ha-ha-ha!.. Xəlil “məkruh” sözünü anlamadı. Rüstəmbəy izah etdi: – Şərən qoyun əti yeyilər, it əti yeyilməz, amma dovşan əti yeyilər də, yeyilməz də – “məkruhdur”. Türkcə savadsız, türklük və islamiyyətə yabançı olan Xəlil indiyə qədər eşitmədiyi “məkruh” məsələlərindən çox xoşlandı və güldü. Tatyana çay masasını düzəltdi. Rüstəmbəyə çay təklif etdi. Tatyananın xatirəsi üçün indiyə qədər yarı rus, yarı türkcə danışmaq tamamilə ruscaya çevrildi. Rüstəmbəy şəkər əvəzinə masaya qoyulan konfetə baxaraq: – Siz burada şəkər tapmırsınız, biz də, cəbhədə şəkəri qoymağa yer tapmırıq. Tatyana Rüstəmbəyə cavab vermədi, Tərki-dünya kimi, heç bir şeylə əlaqədar deyil kimi görünürdü. Çay da içmədi, yenə qutusunu pəncərədən götürüb qucağına aldı. Xəlil təkrar əvvəlki mövzuya döndü: – İndi firqəyə mənsub olmaq zəmanənin birinci tələbatındandır. Mən əvvəl... necə dedin? – Məkruh. – Məkruh sosialist idim. Indi təşkilata gedib-gəlirəm; çıxışda bulunuram. Bu lazımdır, sən də bir firqəyə mənsub olmalısan; bax da, məsləkinə görə bir firqə seç; çünki zemlyaçestvo dövrü artıq keçdi. Rüstəmbəy çay istəkanını nəlbəkidə fırlayaraq: – Hələ dincəlirəm; yorğunam. Cəbhə ilə vidalaşıb buraya dönəcəyəm... sonra... baxalım, – dedi və birdən səsini yüksəldib, – hə sabah iclas varmış, nə münasibətlədir? – Eyni məsələdir: “Hali-hazır və biz” mövzusu ətrafında danışılacaq. Sonra, yəqin münaqişə olacaq. Mən menşevik platformasını müdafiə edəcəyəm; Mir Cəfər eserlərlə çalışır; Vəlibəy vaxtilə Bakıda işləmişsə də indi heç bir təşkilata yanaşmır. İnqilaba tərəfdardır Ancaq kimlə gedəcəyi bəlli deyil. – İclas harada olacaq? – Qulamrzagildə. – Hə, Qulamrza yenə o arvadı saxlayırmı? – Yox, boşadı. Indi evlidir. – Nişanlısını gətirdi? – Hə. – Oxudurmu? – Özü dərs deyir. – Sizlərlə görüşdürürmü? – Görüşürük. Əvvəl arvadı utanırdı, indi yavaş-yavaş məclisə alışır. Buraya çarşabla gəlmişdi. Ancaq başımıza senzor kəsilmişdir – yanında hər şey danışa bilmirik. – Qulamrza yenə cahıllıq edirmi? – Əşi, edirik. – Bəs arvad? – Əşi, arvadı aldatmağa nə var. Qulamrza dərs verir, deyir: buradan buraya qədər əzbərlə, gəlirəm. O əzbərləyir, biz də gəzirik. Rüstəmbəy bu “üsuldan” xoşlandı: – Yaman adamsınız, – dedi və qolundakı saata baxıb, ayağa qalxdı: – Sabah gəlim, iclasa bir yerdə gedək, – dedi. Xəlil razı oldu. – Yaxşı, – dedi, – qızı yola salım da, gedərik. – Hara salacaqsan ki? – Nə bilim, kənddə olur, vağzala aparıram... nə yerini söylər, nə qutusundakını. Bütün əmlakı qucağındakı qutudan ibarətdir. İçində də (xəlvət baxmışam) bir-iki məktub, bir qutu kirşan və bir xırda güzgüdən başqa bir şey yoxdur. – Tühaf! 4 Rüstəmbəy Xəlillə Qulamrzagilə gedərkən ön tərəfdən gələn tramvay nəzərini cəlb etdi: vaqonlar ağzına qədər dolu idi. Pilləkənlərdən belə əsgər libaslı adamlar sallanmışdı. Birdən bir adam pilləkəndən atılıb qaçmağa başladı. Bunu mütəaqib bir ayrısı da sıçrayıb: – Tutun! Tutun! Pulumu apardı! – deyə bağıraraq, qoşdu. Xalq tökülüb cibgiri əhatə etməyə başladı. Oğruya ilk yanaşan birisi ona bir şapalaq çəkdi. Bu bir siqnal oldu: hər tərəfdən cibgirə yumruq döşəndi. Rüstəmbəy bir dəqiqədə yüzlərcə adamın bir nöqtəyə toplanıb, cibgiri cəzalandırmasını görərək, qara camaatın nə böyük dəhşət təşkil etdiyini ilk dəfə olaraq duydu. Ayaqlar altında bir torba döyülmüş ət şəkli alan meyitin yerlə süründürülməsi onda ikrah edilən bir qorxu doğurdu. Həyəcan içində Xəlilin qoluna girib, sözünə davam edərək: – Dəhşət! – dedi. Xəlil gülə-gülə: – Şəhərə yeni gəlməyin bəlli, biz bu mənzərəni hər gün görürük. Uzaqda böyük bir izdiham gözlərinə çarpdı. Birisi yüksək bir yerə çıxıb qollarını ölçə-ölçə nitq söyləyirdi. Küçələrdə aşıb-daşan adamların arasından tühaf bir qorxu ilə keçib, sola döndü. Çal papaqlarına sarı-mavi lentlər yapışılmış bir Ukrayna bölüyü gəlirdi. Ön tərəfdə gedən əsgər şair Şevçenkonun uzun payaya bağlanmış rəsmini aparırdı. Həyəcanlı ağızlardan qopan milli şərqi Rüstəmbəyin bir az əvvəl keçirdiyi dəhşəti dağıtmağa başladı. Milli muxtariyyət məfkurəsi onu qaplayaraq, qanadlandırırdı. 5 Rüstəmbəylə Xəlil pəncərələri həyətə açılan geniş bir otağa girdikdə oradakılar onları xoş bir təbəssümlə qarşıladılar. Qulamrza: – Pa, ya Allah! – deyə Rüstəmbəyin əlini sıxdı və üzündən öpdü. Vəlibəy də qalxıb onunla öpüşdü. Qulu da zahirən xoş göründü. Mir Cəfər Rüstəmbəyi döşü darülfünun nişanlı şıq paltarda görüb, tühaf bir hala düşdü: dərununa çökən həsəd dalğalanaraq üzünü bulandırdı: seyrək qaşları oynadı, gözlərinə qan doldu. Tutulmuş bir halda Rüstəmbəyə əl verdi və öpüşməkdən çəkindi. Rüstəmbəy Mir Cəfərlə bir məktəbdə oxumuş və bir sinifdə oturmuşdu. Uzun müddət dost keçinmişdilər. Ali təhsil üçün hərəsi başqabaşqa şəhərlərə getmişdi. Bir il sonra Mir Cəfər vərəm xəstəliyinə tutularaq məktəbdən ayrılmaq məcburiyyətində bulunmuşdu. İki il dərs deyərək, Krımda özünə müalicə etdirmiş, sonra təhsilin davamı üçün Kiyevə gəlmişdi. Rüstəmbəyin vaxtında qurtarıb qulluğa girməsi ondakı həsədə səbəb olmuşdu. Rüstəmbəy məsələni anladı və yoldaşının münasibətsiz hərəkətinə qarşı laqeyd davranaraq, çəkilib kənarda oturdu. Vəlibəy özünəməxsus mehribançılıqla Rüstəmbəyə tərəf yönəlib: – Rüstəmbəy, bizim yerlərdə nə var? – deyə sordu: – Axır mən də bir müddət oralarda oldum. Bilmirəm, xəbərin vardımı? – Vardı. Səni Lvovda görmüşdülər. – Heyf ki, görüşə bilmədik. Qəribə şeylərə rast gəldim. Sonra nağıl edəcəyəm... – Hələ buradasanmı? – deyə Rüstəmbəy onun sözlərini kəsdi. Cavab olaraq, Vəlibəy yanında Rüstəmbəyə yer göstərdi. Rüstəmbəy cəld qalxıb onun yanında oturdu və yavaş səslə danışmağa başladılar. Vəlibəy cəbhə həyatından bir az nağıl edərək dedi: – Bir neçə gündən sonra vətənə gedirəm. Sözündən-sovundan. Nə qulluğun olsa, hazıram. – Çox sağ ol! – Hələ ki, sağam... Sənin fikrin nədir? Rüstəmbəy bir az düşünüb tərəddüd içində: – Bir ay dincəlib, cəbhəyə dönəcəyəm. İşləri təhvil verməli, sonra görək nə olacaq. Vəlibəy bir sirr kimi pıçıldadı: – İndi Bakıda türk ziyalı qüvvələrinə çox ehtiyac var. – Onu bilirəm. Ancaq nədənsə hələ Bakıya könlüm yatmır. – Səbəb? – Səbəb çoxdur. Əvvələn, ora hazır getməliyəm. İkinci, Bakı mühitində – qoçular, zorlular, “mənəm-mənəm” deyən ziyalılar arasında dolana bilərikmi? Vəlibəy yoğun bığlarını tumarlayaraq: – Sən də çox dərin düşünürsən, – deyə qırıq-qırıq gülməyə başladı. Rüstəmbəy qayət ciddi: – Ay Vəlibəy, bax, sən həkimsən, sənətin var. Onu dərinləşdirməyə çalışacaqsan. Mən hüquqşünasam – vəkillikdən başqa, bir də xalqın ictimai işlərinə yaramalıyam. Federasiya fikri günü-gündən meydan almadadır. Indi federasiya əsaslarını bilirəmmi? – Yox! Qərbdə və Amerikada bir çox dövlətlər var. Bunların qanuni-əsasisindən, üsuli-idarələrindən xəbərim varmı? – Yox! Müxtəsərcə olaraq darülfünunda keçdik. Vəssalam... İndi bir müddət burada oturub, bunlarla məşğul olmaq icab edər. Bilgisiz olaraq millətə xidmət etmək olmaz. Bilgimiz də olmasa, xalq arasında heç bir nüfuzumuz ola bilməz. Vəlibəy yenə qırıq-qırıq gülərək: – Aşna, sən arxayınçılıqdan danışırsan. – Başqa cür də ola bilməz. Bu əsnada qapı açıldı. Cabbar gəldi. Salamına soyuq cavab alıb, bir tərəfdə oturdu. Mir Cəfər onu nifrətəngiz bir nəzərdən keçirdi. 6 Tələbələr yavaş-yavaş yığılırdı. Səlman və Əhməd də gəldi. İclasın gecikməsini görən Rüstəmbəy qolundakı saata baxdı: – Vaxt keçir, – dedi. Bunu görən Mir Cəfər istehza ilə qoluna baxdı və: – Vaxt keçir, – deyə Rüstəmbəyin ağzını yamsıladı. Sonra cibindən vizit kartını çıxarıb, üzərinə bir şeylər yazdı və Rüstəmbəyə uzatdı. Rüstəmbəy suçlu-suçlu alıb, bu sətirləri oxudu: “Ya sən, ya mən – ikimizdən birimiz yaşamalıdır. Səni duelə çağırıram. Sekundantlarını göstər”. Mir Cəfərin tühaflığına yaxından bələd olan Rüstəmbəy yoldaşının hərəkətindən heç də heyrətlənmədi. Mətin bir səslə: – Mən hazıram. Qaçan alçaqdır! – dedi. Mir Cəfər Rüstəmbəyin mətanətini duyub, sönük səslə: – Alçaqdır! – dedi və susdu. Məclisə sakitlik düşdü. Hər kəs məsələnin nədən doğduğunun səbəblərini anlamayaraq bir-birinin üzünə baxırdı. Bəzilərinin dodaqlarında heyrət təbəssümü donub qalmışdı. Səlman Əhmədə tərəf yönələrək: – Bu Mir Cəfərin də əcəb işləri var, – dedi, – hələ yersiz çıxışının üstündə bir dəfə mühakimə olunmuşdu. Yenə çocuq hərəkətindən əl çəkmir, – dedi. Başqalarının qüvvətinə yaranan Cabbar Səlmana xoş gəlmək üçün geniş ağzını açaraq bərk gülüşü ilə məclisdəki sakitliyi pozdu. Rüstəmbəyə bata bilməyən Mir Cəfər bunu əldə bir vəsilə edərək, yerindən dəli kimi qalxıb, Cabbara bir şapalaq vurdu. Məclisdəkilər durub Mir Cəfəri yerində oturtdular. Hər kəsdə bir qələyan vücuda gəldi. Səlman həyəcanlı bir səslə: – Yoldaşlar, – dedi, – bu gün Rusiyada əldə edilmiş hürriyyətə müəyyən bir şəkil verildiyi bir zamanda biz də burada dərəbəylik dövrü, qolçomaq və qoçu üsulları yeritməyə çalışırıq. Mir Cəfər kimilərin vəhşi hərəkətlərinə artıq xitam verilməlidir. Bu saat qəti olaraq deməliyik ki, Mir Cəfərə aramızda yer yoxdur! Hər kəs Səlmanın sözlərini təsdiq edərək: – Ar olsun! Eyib! – deyə səsləndi. Vəlibəy ayağa durub, mülayim səslə dedi: – Yoldaşlar, bu gün Rusiyadakı bütün millətlər hürriyyətdən lazımınca istifadə etmək yollarını arayırlar. Baxın, paytaxtında oturduğumuz Ukrayna nə cəsur addımlar atır. Müvəqqəti hökumətlə belə hesablaşmaq istəmir... Baxın, biz nə ilə məşğuluq... Mir Cəfərin xatirinə dəyməsin, onun indiki hərəkəti mədəni bir hərəkət deyil. Elə hərəkətlərin baş verməsinə imkan verməməliyik. Vəlibəydən sonra Xəlil istehzalı gülüşlə: – A Mir Cəfər, sən başdan-başa təzad imişsən ki! Küçələrdə dediyin gözəl nitqlər harada, bu qoçuluq harada? Mir Cəfər: – Sən də qoy görüm, – deyə çəmkirdi və sandalyadakı vəziyyətini dəyişib susdu. 7 Bir az keçmiş Qulu ayağa qalxıb: – Yoldaşlar, biz buraya mühüm bir iş üçün gəlmişik, zənn edirəm, – deyə uzun bir nitq söylədi. Zamanın siyasi incəliyindən, bütün millətlərin muxtariyyət yolunda çalışmalarından, Ukrayna hökumətinin müvəqqəti hökumətlə razılaşmayaraq ordu təşkil etməsindən və bu kimi bir çox məsələlərdən bəhs açdı. Axırda “biz də əl-ələ verərək çalışmalı, geridə qalan millətimizi irəli çəkməliyik”,- deyə nitqini bitirdi. Məclis Qulunu alqışladı. Rüstəmbəy Vəlibəyin qulağına “boş sözdür” – deyə pıçıldayıb gülümsədi. Vəlibəy isə zahirən Rüstəmbəyə şərik olmayaraq, Qulunu məmnun etmək üçün üzünə baxdı və xoş bir təbəssümlə alqışını Quluya duydurdu. Xəlil ayağa qalxdı. Zemlyaçestvo dövrünün bitməsini, artıq siyasi platformaya keçmək ehtiyacını bildirdi. Bu əsnada “sədrsiz məclis olmaz, sədr seçməli”, – deyə səslər eşidildi. – Vəlibəy! – Vəlibəy! – Xəlil! İndiyə qədər sözlərini kəsib ayaq üstə qalan Xəlil gülə-gülə: – Mən Vəlibəyin sədr olmasını təklif edirəm. Kim tərəfdardır əl qaldırsın! Vəlibəy əksəriyyətlə qəbul olundu. Mir Cəfər səsdə iştirak etmədi. Qulu isə könülsüz olaraq əl qaldırdı. Vəlibəy görkəmli bir yerdə oturub, rəsmən məclisi açdı, sonra milli məzmunda bir nitq söyləyərək, Rusiyadakı vəziyyəti təsvir edib, müsəlmanların siyasətcə hazır olmadıqlarını qeyd etdi. “Bütün millətlər, – dedi, – təşkilat yaparaq, məclisimüəssisan qarşısına hazır çıxmaq istəyirlər. Halbuki biz hər işdə geri qaldığımız kimi, burada da ləng iş görürük”. Sonra Vəlibəy ziyalı azlığından şikayət edərək, mövcud olanlar arasında da ittihad olmadığından bəhs etdi və əlavə olaraq: “Bu gün burada bir nəticəyə gəlib, ümumi bir dil tapmalıyıq; çünki bunu bizdən həm zaman, həm də millətimiz tələb edir”, – deyib nitqini qurtardı. Danışmaq istəyənlər yazıldı. Səlman, Əhməd, Mir Cəfər, Xəlil, Rüstəmbəy, bir neçə tələbə və məktəbi yeni ikmal etmişlər çıxışda bulundular. Kiyev türk tələbələri tarixində ilk dəfə olaraq məslək ayrılığı duyulmağa başladı. Əvvəllər zemlyaçestvo ətrafına toplanıb yalnız mədəni-maarif məfkurəsi daşıyan gənclər indi artıq köhnə çərçivəyə sığmamağa başlamışdılar. Eser, menşevik, bolşevik və milli demokratik platformalar irəli sürülərək, hər kəs müəyyən proqram dairəsində hərəkət etməyə çalışırdı. Nitqlərdən sonra uzun-uzadı münaqişələr oldu, nəticədə məclis bir neçə qrupa ayrıldı. Səlmanla Əhməd bolşevik, Xəlil menşevik, Mir Cəfər eser olaraq qaldılar. Məclisin əksəriyyəti isə milli məfkurə daşıyan bitərəflər idi. Bunlar heç bir firqəyə mənsub deyildilər, milli hərəkatda edəcəkləri iştirakın şəkli və üsulu da hələ təbəllür etməmişdi. Məclisdə söylənənlər kimsəni qənaətbəxş etmədi, hər kəs əvvəlki məsləkinə sadiq olaraq məclisi tərk etdi. 8 Axşam Vəlibəy Rüstəmbəyi “Kupeçeskoye sobraniye” bağçasına dəvət etmişdi. Mayın aydınlıq bir axşamı idi. Dneprin geniş köksü yaldız saçırdı. Yasəmən və kəstanə çiçəklərinin qoxusu ruha təravət verirdi. Bağçadakı şıq geyimli, şən söhbətli adamlar sanki şəhərdəki çörək və şəkər böhranı ilə heç də əlaqədar deyildilər. Rüstəmbəylə Vəlibəy əvvəl açıq havadakı kinoya gedib, “Qriqori Rasputin” adlı şəklə tamaşa etdilər. Sonra bağçanın restoranına gəlib, çiçəklər arasındakı bir masaya yerləşdilər. Vəlibəy qarsonu çağırıb, yemək və içki ismarladı. Ağ örtülü masanın üzərinə əlvan məzələr düzüldü, araq qoyuldu. Vəlibəy özünəməxsus nəzakətlə qədəhləri doldurdu və Ömər Xəyyamın bir rübaisini söylərək, qədəhini qaldırdı: – Rüstəmbəy, – dedi, – xoş gəlmisən! Inqilabın nərələrə varacağını və bizi haraya sürükləyəcəyini hələ bilmirəm. Qoca fars “dəm qənimətəst”1 deyər. İndi bu dəqiqələr də bir qazancdır. İçək, sağ olaq. – Vəlibəy, sağ ol! – deyə Rüstəmbəy qədəhini Vəlibəyin qədəhinə vurub içdi. Vəlibəy boşalmış qədəhləri təkrar doldurub dedi: – Qəzetləri, yəqin diqqətlə oxuyursan. – Təbii. – Bu müvəqqəti hökumətdən axır, deyəsən, bir şey çıxmayacaq... Müttəfiqlərə verdiyi notanı gördüm, yenə köhnə hamam, köhnə tas; çar siyasəti dəyişilmir – müvəqqəti hökumət müttəfiqlərlə bağlanan bütün əhdnamələrə sadiq qalır... Milyukov yenə İstanbulu tələb edir. “Son zəfərə qədər müharibə” şüarı utanmazcasına davam edir... – Vəlibəy, bu siyasət yeriməz, ordu vuruşma qüvvətini qaib etmişdir, paytaxtda soldat və işçi şurası ilə hökumət arasındakı uçurum get-gedə dərinləşir; bolşeviklər yorğun vücudlarda doğan xəyalları həqiqətə çevirmək istəyir; Ukrayna muxtariyyət bayrağını qaldıraraq, başqa millətləri də arxasınca aparır, iqtisadi böhran, hərcmərclik məmləkəti alt-üst edir... belə bir zamanda əski siyasəti yürütmək qabilmi? Vəlibəy qədəhi qaldırıb, Rüstəmbəyin nitqinin sonunu gözləyirdi. Nitq bitər-bitməz: – Ukraynanın şərəfinə içək, – dedi, – qoçaq adamlar yetişdirmişdir. Rüstəmbəy səmimi bir halda qədəhinə yapışdı və ukraynaca: “İşşe ne vmerla Ukraina!”2 – deyib içdi. Bir neçə dəqiqə başları yeməyə qarışdı. Lakin sükut uzun sürmədi. Rüstəmbəy: – Ukrayna, – dedi, – fürsəti əldən buraxmır, cəbhədən ukraynalıları yavaş-yavaş çəkib milli ordu təşkil edir; müvəqqəti hökumətdən muxtariyyətinin tanınmasını tələb edir; məktəb və idarələri milliləşdirir; milli nəşriyyata çalışır... Tələbəlik zamanımızda Kiyevdə Ukrayna dilinin danışıldığını eşitməmişdik. İndi yavaş-yavaş eşidilməyə başlandı. Çar zamanı yalnız bir qəzetləri vardı, onu da müharibə başlarbaşlamaz hökumət qapadı. Əlan gör nə qədər qəzet və jurnalları var... Bax gör biz nə haldayıq! “Kaspi” hələ ittihadi-islamın quyruğundan əl çəkmir. Bir tələbə məktub almış: Bakı küçələrində qoçular türk qadınlarının ayaqlarından dikdaban çəkmələri çıxarırmışlar... Belə dəhşət olurmu?.. Oh, Vəlibəy, iç, dərdimizi unudaq, islamiyyət bizim axırımıza çıxdı. İki dost məyus bir halda qədəhləri başlarına çəkib, uzun müddət susdu. Qarson bifşteks gətirdi. Vəlibəy şərab istədi. Böyük qədəhlərə şərab töküldükdən sonra Vəlibəy Rüstəmbəyə Azərbaycan işlərini anlatmağa başladı: – Bakıda Ümumqafqaz müsəlmanları qurultayı olmuşdur. Bəzi qərarlar çıxarmışlar. Federasiya şəklini qəbul etmişlər... Təbii, qurultay hadisəsiz keçməmişdir. Qurultayda iştirak edən çarşabsız bir qadına qarşı tapançalar çıxmış; yekə rüsvayçılıq!.. Küçədəki çəkmə çıxarmaq fəqərəsi bu hadisədən sonra olmuşdur... Sonra, Gəncədə bir ədəmimərkəziyyət firqəsi varmış. Bakıdakı federalist firqəsi ilə birləşərək, meydana “müsavat” adlı bir firqə çıxmışdır. Proqramlarını görməmişəm... Rüstəmbəy Vəlibəyin sözlərini kəsdi: – “Müsavat”ın proqramı ilə tanış olmaq istəyirdim. Bəlkə gətirdəsən. – Gətirdərəm, ya da gedəndə özüm göndərərəm. – Gətirsən Qulamrzaya ver, o mənə verər, bəlkə sən getdin, sonra görüşmədik. – Yaxşı. Rüstəmbəy bir az düşünüb: – Görəsən, başında kimlər durmuş? – deyə sordu. – Nəsibbəylə Əhməd Muxtar olmalıdır. Rüstəmbəy bu adamları uzaqdan tanıyırdı: – Yəni, bunların hazırlığı var? – deyə düşündü. Vəlibəy gülümsünərək: – Nə deyim? – dedi, – hər halda müsəlman daha bunlardan artığını yetişdirməyəcək ki!.. İşlərlər, öyrənərlər. – Təhsilləri necədir? – Nəsibbəyi bizzat tanımıram. Eşitdiyimə görə, darülfünunda olmuş, ancaq qurtarmamışdır. Əhməd Muxtara yaxşı bələdəm. Bizimlə də bir qədər işləmişdir. Heç bir təhsili yoxdur, xudayi-nabitdir. Bütün məziyyəti türkcə savadlı olmasındadır. Yaxşı natiqdir... Bu qədər. Bişmiş bir siyasi adam demək olmaz. Dövlət təşkilatı üçün yararlı adam deyildir. İfrat inad və şöhrətpərəstdir: “Burada mən, Bağdadda kor xəlfə”... Nə başını ağrıdım, kor atın kor da nalbəndi olar... – deyə qırıq gülüşünə davam etdi. Rüstəmbəy düşüncələrindən ayrılmayaraq, bir daha sual vermədi. 9 Gecə saat birdə evə dönərkən Mir Cəfərin iclasdakı hərəkətini xatırladılar. Vəlibəy qırıq-qırıq gülərək dedi: – Qəribə adamdır! – Doğrudan da, qəribədir... Çocuqluqda da belə idi, amma indi ifrata varmışdır. Çocuqluğumuzdan son dərəcə dost idik. Bir-birimizə gedər-gələr, bir dəqiqə belə ayrı durmazdıq. Ən mod və ən mütərəqqi məsələlər ətrafında bəhs edər, müəyyən fikirlərə gələrdik. Bunda səbir və hövsələ yoxdu. Bir şeyi deyərdi, həyata keçirilməsində mətanət göstərməzdi. Bir gün kiçik qardaş və bacılarımıza savad öyrətməyi qərara aldıq. Dərs başlandı. Mir Cəfərin qardaşı oxumamazlıq edirdi. Bir müddət dərs dedi, çocuq tənbəllik göstərdi. Axırda yanına çağırıb qəti olaraq soruşdu: “Qardaş, oxumaq istəyirsənmi?” Çocuq: “Yox” dedi. Mir Cəfər: “Hürrsən” – deyə onu buraxdı. Dərs bitdi. Qardaşı indi də savadsız və sənətsiz bir adamdır. Mən Mir Cəfəri məzəmmət elədim: “Ehmallıqla oxut” – dedim. Mənə cavabı bilirsən nə oldu? “Çocuğun hürriyyətinə təcavüz etməyə haqqın yoxdur”, – dedi. – Hürriyyəti belə anlamışdır, – deyə Vəlibəy güldü. Rüstəmbəy sözlərinə davam edirdi: – Hər şeyi tərsinə başa düşmək bunda bir xassədir... Bir gün teatra getmişdik. Parterdə idik. Bir də gördüm paltarını soyunur. “Canım nə qayırırsan? Burada köynəkli oturmaq olarmı? Axır bir qayda var”. Mənə: “Əfkari-ümkumiyyədən qorxursan? – dedi. – Hər şey cəhənnəm olsun, mənə şəxsim və istirahətim lazımdır, – deyə cavab verdi. – Deməli teatrda yarıçılpaq oturdu. – Təbii, yüz yerdən ağızlar buruldu, istehzalar olundu...Nə isə, başının bir damarı qırıqdır... – Qeybət olmasın, – deyə Vəlibəy sözə başladı, – mən də bundan bir fəqərə eşitmişəm. Bir ay əvvəl Moskvaya tələbələr qurultayına getmişdi. Bir gün tramvay yelli keçərkən Mir Cəfər fit verir. Bir qəzamı oldu – deyə o saat tramvay vaqonlarını dayandırırlar. Vaqonların dayandırılmasının səbəbəini bilməyən miniklər arasına çaxnaşma düşür. Bir də Mir Cəfər səslənir; “Mən mindim, indi vaqonu sürə bilərsiniz”, – deyir. Camaat buna qarşı nifrətlər yağdırır. Bu adam indi Kiyev mitinqlərinin Allahı sanılır. – Çünki gözəl natiqdir. Ruscaya incədən-incəyə vaqifdir. Ədəbiyyatı ətraflı tədqiq etmiş; mətbuatda belə iştirak edir... Ancaq həyatı kitablarda yazılan kimi qəbul edir. Fikir və hərəkətindən də kitab qoxusu gəlir, olduqca səthidir. Vəlibəy ciddi bir səslə: – Adamlığı da yoxdur. İnqilab həyatı çalxalayıb bu kimiləri üzə atırsa, bunlar aləmi məhv edər, axırda özləri də məhv olarlar. Rüstəmbəy Vəlibəyin sözlərini təsdiq edərək: – Bilirsən onda nə həsəd var? Yaxşı yeyənləri, geyənləri, yaşayanları görəndə içini gəmirir. Yakıb yıxmaqda ləzzət duyanlardandır. – Bu necə ailədəndir? Kasıbdırmı? – Atası xırda alış-verişçidir. Ancaq buna köməyi dəymir, ailəsini belə zorluqda saxlayır... Vəlibəy qırıq gülüşü ilə Rüstəmbəyin sözlərini kəsdi. – Duel necə oldu? – deyə sordu. Heç! Duelə azmı adam çağırmış. Puşkinin vaxtında yaşadığımızı zənn edir... Bu da oxuduğu kitabların təsirindən doğmurmu? 10 Rüstəmbəy yataqdan yenicə qalxmışdı. Xəlil içəri girdi. Görüşdülər. Xəlil: – Yəqin hələ çay içməmisən? – deyə sordu. – Yox, indicə durdum. Yuxudan doya bilmirəm. Cəbhənin yorğunluğu indi duyulur. Son zaman mənən də yoruldum. – Yəqin ora da bura kimi hərc-mərcdir. – Təbii, eyni anarxiya. – Kerenskinin bütün populyarlığına baxmayaraq, qəti bir xətti-istiqaməti yoxdur. Görünür, yalnız gözəl nitq söyləməklə məmləkət idarə olunmur. – Aparat da pozuqdur, başı dəyişdilər, aşağı qaldı. Çarlıq ruhu ilə bəslənmiş məmurlar dünənki vəkil, jurnalist, tacir nazirə tabe olarmı? Məmur psixologiyası başqadır. Hökumətin aşağıdan yuxarıya doğru pillə ilə çıxan məmur arasında nüfuzu olmadığı üçün məmur da vəzifəsinə sadiq deyildir. Bax, teleqram poçtla göndərilir, məktub yollarda itir, vergi yığılmır, banklar bərbad olmağa başlayır. Alverçilik güngündən artır, hökumət və ictimai təşkilatlar anbarları oğurlanıb bazarlarda satılır. Uzaqgörənlər qızıl və brilyant toplayır; sabit dəyərli şeylər aranır. Bu gün satın alınan hər bir şey üç gün sonra birə iki qiymətə gedir. Qiymətlər yüksəlir məmurun maaşı yüksəlmir, ehtiyac da bir tərəfdən məmuru işindən soyudur... Xəlil onun sözünü kəsdi: – Rüstəmbəy, – dedi, – yalnız məmur deyil, hər kəs şaşmışdır. Nədənsə, bu hökumətə inanılmır. Bax: hər bir mitinqdə “hürriyyət istiqrazı” ndan bəhs olunur. Hamı bilir ki, hürriyyətin irəli sürdüyü hökumətə kömək lazımdır. Ancaq heç kəs yazılmır. Mən köhnə inqilabçı olaraq hələ istiqraza yazılmamışam. Xəlil sözlərinə əlavə olaraq qəhqəhə ilə güldü, sonra otağın küçəyə tərəf açılan pəncərəsinə yanaşıb baxa-baxa: – Yığış, çıxaq, – dedi. Hava olduqca gözəldi. Qəhvəxanaların birinə girdilər, – Rüstəmbəy Xəlilə südlü qəhvə təklif etdi, içmədi. – Toxam, – dedi, – tez ol, çıxaq. Tacirlərin əlindən indi qəhvəxanalarda yer yoxdur. Mənim də, nədənsə, bunlardan zəhləm gedir. Rüstəmbəy: – Sənin atan, – dedi, – məmur olmuş, yəqin həmişə də tacirə borclu olmuşdur. Səndə çocuqluqdan onlara qarşı bir ikrah əmələ gəlmişdir. – Doğrudan da belədir. Bilirsən, atam ev tikdirirdi. Bir sövdəgər Hacıdan altı yüz manat borc almışdı. Yazıq kişi beş il pulu verib qurtara bilmədi, müamilə müamilə üstündən gəlirdi. Özləri də elə yumşaq olurlar ki, üzlərinə də tüpürsən incimirlər. Amma səni lazımınca istismar edirlər. Atam öləndən sonra anamın yanına gəlib edərdilər. Bütün qızıllarımızı, xalı və ipəklərimizi onlara satdıq. Kim bilir, nə qədər ucuz alırmışlar. Qardaşım Parisdə oxurkən ona pul göndərmək lazımdı. Anam gözəl bir tirmə girov qoyub, əvəzində əlli manat aldı. Əlli manatı vaxtında verə bilmədiyimiz üçün müamilə artmağa başladı... Xülasə, şal əldən getdi, nəticədə tacirə də borclu çıxdıq... Xəlil yenə güldü və təbəssümündə ikrah duyuldu. Rüstəmbəy qəhvəsini qurtarıb, qəhvəxanadan çıxdı: – Yaxşı, atan məmur, çarın sadiq məmuru, anan Mehdi xanın qızı – bəs bu menşeviklik haradan çıxdı? Xəlil əvvəl oynaq, sonra ciddi bir halda: – Bilirsən, biz Bakıda hökumət pansionunda yaşayırkən, gizli ədəbiyyatla çox maraqlanardıq. Bir gürcü yoldaşım vardı, bu mənə xırda risalələr verərdi, oxurdum. Yavaş-yavaş menşeviklərin proqramı ilə tanış oldum, xoşuma gəldi. Yoldaşım məni bir firqəçi ilə tanış etdi. Arabir görüşərdik. Sonra türk gənclərinin arasında işləmək mənə tapşırılmışdı. Bir neçə məktəbliyə mühazirə oxuyurdum. Zavodlarla da az-çox əlaqəm vardı... Belə!.. Rüstəmbəy gülə-gülə: – İndi de görüm, aşna, federasiyaya tərəfdarsan, yoxsa yox? Xəlil düşünərək: – Demokratik cümhuriyyət, zənn edirəm, hər kəsi qane edər. – Yox, – deyə Rüstəmbəy qətiyyətlə cavab verdi, – onda aramızda dağlar var. Hər millət müqəddəratını özü həll etməli. Bu günün şüarı budur! 11 İmranın meyvə mağazasına çatana qədər iki dost arasında siyasi mükalimə davam etdi. Biri o birini qane edə bilmədi. Nəhayət, Rüstəmbəy qeyzlə: – Bundan sonra məhkum xalqlar arasında menşeviklik nüfuz qazana bilməz. Bu sahədə bolşeviklər daha da uzaqgörəndirlər, – deyə münaqişəyə xitam verdi. İmran mağazanın arxasında idi. Rüstəmbəylə Xəlil də oraya keçdi. Səftər də orada çaya məşğuldu. Səmimi görüşdən sonra hərə bir tərəfdə yerləşdi. Sonra Xəlil gülə-gülə: – Balam, – dedi, – mənim tacirlə aram olmadığını hamı bilir, ancaq, İmran, səni mən tacir hesab etmirəm; çünki sən studentlər içində böyüyərək, tacir olmusan; hamıya da köməyin dəyir... Səftər onun sözünü kəsərək, yarı rus, yarı türkcə: – Yaxşı, bu müqəddəmədən məqsəd nədir? Xəlil gülə-gülə: – İmrandan iyirmi beş manat borc istəyirəm. Xəlilin birdən məqsədə keçməsi hamının gülüşünə səbəb oldu. Xəlil ciddi: – Bilirsən, İmran, qardaşımdan pul gözləyirəm, gələn günü verərəm. İmran hörmətlə əlini gözünün üstünə qoyub: – Gözüm üstə! Çayımı içim, verim, – dedi və o saat sözü dəyişdi: – Deyirlər, Cabbar şapalaq yeyib; amma nə olub!.. Mir Cəfərlə tanışlığım yoxsa da, görən kimi əlindən öpəcəyəm. Səftərin yenə qaşları yuxarılara doğru çəkildi, üzünün batığı bir az da dərinləşdi. Məxrəci gülüşlə: – O gündən bəri yoxdur. Indi, kim bilsin, haralarda sülənir, – dedi. Xəlil səmimi səslə: – Balam, kişiyə sataşmayın. Səftər yenə qaşlarını qaldırıb, bir şeylər demək istəyirdi, bir də İmran masadan qalxaraq: – Xəlil, gülüm, gəl, – dedi. İmran daxıldan iyirmi beş manat çıxarıb Xəlilə verdi və yavaşca əyilib Rüstəmbəyin qulağına: – Sən pulları haraya yığırsan? – deyə pıçıldadı. Rüstəmbəy çox düşünməyərək: – Yanımdadır. Lazımındırsa verim. İmran cazibəli bir səslə: – Yanında boş qalınca işə buraxsan yaxşı olmazmı? – deyə sordu və təkidlə əlavə etdi: – Bilirsən bu saat necə pul qazanmalı vaxtdır... Sənə də yaxşı olar, mənə də. Rüstəmbəy haman cibindən iki min manat pul çıxarıb İmrana verdi. Sonra Xəlilə müraciət edərək: – Balam, pul lazımındı, məndən niyə istəmədin? – Sən gedərgisən. Kim bilir, səninlə bir də nə vaxt görüşəcəyəm. İmran buralı, mən buralı. Borc aldığım birinci dəfə deyil ki, beş ildir... Bu əsnada iri çopur burunlu, qarasifət bir adam girib: – Səfarətxana katibi Səftər xan buradadırmı? – deyə sordu. İmran ağzını arxa qapıya tərəf çevirərək istehza ilə: – A Səftər xan, – dedi, – rəiyyətlərindən biri səni axtarır. Rüstəmbəy maraqlı gülüşlə: – Iran səfarətxanası katibliyi indi Səftərdədirmi? – Bəli, – deyə İmran yenə istehza ilə ağzını bir balaca burdu: – Meymun oynadanları bir müddət Bayram qırxdı, indi Səftər xan qırxır. Sözlərini bitirib, İmran xısın-xısın gülərək əlini Rüstəmbəyə uzatdı. O da əlini onun əlinə vurdu. 12 Rüstəmbəy tez səhər İdzikovskinin xüsusi kitabxanasına getdi. Bu kitabxana hökumət və şəhər kitabxanalarına nisbətən daha zəngindi. Əlavə olaraq, İdzikovski kitabxanasında bir çox inqilabi əsərlər də vardı. Rüstəmbəyi də maraqlandıran da elə bu kitablardı. Müntəzəm surətdə oxuyaraq, hazırlanmaq istəyirdi, çünki inqilabın irəli sürdüyü məsələlərə qarşı onun ali təhsili kafi görünmürdü. Rüstəmbəy kitab kataloqunu götürüb varaqlamağa başlaldı. Özünə bir balaca proqram düzəltdi. Marks, Engels, Lenin, Plexanov, Kautski, Bebel və Joresi də bura daxil etdi. Lakin bunlardan əvvəl tarix və iqtisadiyyatla məşğul olmağı lazım bildi. Sonra on səkkizinci əsr ensiklopedistlərinin əsərləri və Kontun pozitivizmi ilə çox maraqlandı. Xülasə, bir çox düşüncə və mülahizələr yürütdükdən sonra qədim dövlət təşkilatlarına dair bir kitab alıb, kitabxanadan çıxdı. Ürəyi qoltuğundakı kitabın fərəhi ilə dolu bir halda oxumağa qoşarkən, bir də şıq geyinmiş, siması tanış görünən bir xanıma rast gəldi. Xanımın gözləri Rüstəmbəyə sataşıb haman qeyri-məmnun bir halda yerə dikildi, yanaqları qızarıb, solğun laləni andırdı. Rüstəmbəy dayandı və özünəməxsus bir səmimiyyətlə: – Sofya Sergeyevna, – deyə səsləndi. Xanım sönük bir halda duruxdu və Rüstəmbəyin ona tərəf uzanmış əlini istər-istəməz sıxmaq məcburiyyətində bulundu. Rüstəmbəy: – Çoxdan görüşmədik, – dedi, – zövcünüz hardadır? Xanım ağızucu olaraq: – Cəbhədədir, – dedi və suçlu-suçlu ətrafa baxdı. Rüstəmbəy xanımı hürkmüş vəziyyətdən çıxarmaq üçün: – Ha tərəfə gedirsiniz? Sizi bir az təşyi edim, – dedi Xanım bu təklifdən xoşnud olmayan kimi, bir neçə saniyə yerində qaldı. Tərəddüd içində olduğu bəlli idi. Lakin Rüstəmbəyin israredici hərəkəti xanımı yoluna davam etməyə sövq etdi. İkisi də bir müddət sükut içində yan-yana getdilər. Sonra Rüstəmbəy: – Yenə əvvəlki yerinizdəmi qalırsınız? – deyə sordu. Xanım cavab verməkdən çəkindi və sualın yersiz olduğunu duydurmaq üçün etinasız bir halda mağazalara baxmağa başladı. Yanaqları təkrar qızarıb soldu. Gözlərinin kənarından süzülən etirazlı baxış, Rüstəmbəyin cəsarətini qırdı. Bir neçə addım getməmiş xanım durdu və yenə gözlərini yerə dikərək, əlini uzatdı: – Mən aptekə gedəcəyəm, – deyib cəld aralandı. Rüstəmbəy tühaf bir halda yoluna davam etdi. Qeyri-şüuri olaraq əlini bığına atdıqda Sofyanın əlindən qopan ətir qoxusu damağına çökdü. Kitabxanada əldə etdiyi fərəh əvəzinə ruhunda bir acılıq çöküntüsü duydu. 13 Sofya xanımın məsələsi Rüstəmbəyi bir neçə müddət şiddətlə məşğul etdi. Vaxtilə pəncərəyə söykənib hüznlü göz yaşları ilə Rüstəmbəyi təşyi edən Sofya bu dəfəki soyuq Sofyanın əksi kimi görünürdü. Bu, əsrarəngiz bir müəmma olaraq, Rüstəmbəyi çıxılmaz bir vəziyyətə soxmuşdu. Dərdini unutmaq üçün kitaba dalır, tarix və fəlsəfədə ruh təskinliyi arayır, müvəffəq olmur. Qara sətirlərdən nəşət edən mürəkkəb fikirlər arasında həp Sofyanı görür, solğun laləni andıran yanaqları ən qüvvətli bir fəlsəfə kəsilərək Rüstəmbəyin ağlını pərdələyirdi. Qəzeti əlinə götürür – rollarını bitirib çəkilən komandanlar, nazirlər ona çocuq oyuncağı kimi gəlirdi. Küçədəki nümayişlər, siyasi münaqişələr, nitqlər, şüarlar – bunların hamısı onun marağına, səthi də olsa, nüfuz etmədən uçub gedir, kiçicik bir iz belə buraxmırdı. Artıq şəhər ona bir istirahət yeri deyil, zindanxana kimi gəlirdi. Bir gün dəruni böhranlar içində Xəlili arayıb tapdı. Xəlil də onun kimi maddi həyatın dolambac yollarına nabələd, hiylə zəruriyyətinə yabançı bir adam olduğu üçün Rüstəmbəylə dərd şəriki ola bilirdi. Məslək ayrılığına baxmayaraq, aralarında səmimi dostluq vardı. Xəlil Rüstəmbəyi iztirab içində gördükdə gülümsədi: – Yenə səndə bir şey var, – dedi, – eşqmi, mənəvi böhranmı? – deyə sordu. Rüstəmbəy deyəcəyi sözlərdən qəlbi təskin bularaq: – Xəlil, – dedi, – dəruni müvazinəmi pozan bir şey var. Eşqdirmi? Bilmirəm. Şair və psixoloqların tərifinə inanılarsa, bu şey eşqdir. Lakin, doğrusunu deyim, ağlım bu eşq deyən qüvvəyə heç də inanmır... Allahı sevərsən, eşq varmı? Bunu sən duydunmu? Xəlil sakit gülüşü ilə bir az düşünüb dedi: – Rüstəmbəy, eşqin nə olduğunu həyatımda anlamadım. İlk əvvəl özümün erkək olduğumu duyar-duymaz məndə qonşumuzdakı bir malakan arvadına qarşı həvəs oyandı. Həvəs məni qadına tərəf çəkirdi. Bir gün gedib qadını evdə yalnız gördüm. Coşmuş erkək baxışı ilə onu süzdüm. Qadın halımı duyaraq tühaf bir vəziyyətə düşdü: qızardı, dadlı bir təbəssümlə üzümə baxıb, əli ilə bir iki dəfə yanaqlarıma vurdu... Yalnız bunu xatırlayıram: qadını qucaqlayıb çarpayının üzərinə atdığımdan xəbərim olmamış... O gündən etibarən rast gəldiyim qadınla elə rəftar etmişəm. Təbii ehtiyacın dəfi üçün heç bir şairanə müqəddəməyə lüzum duymadım. Bu qədər. Sən başqa – ehtiyacı susdurmağa çalışırsan, ehtiyac hissi müqavimətdən şişərək xəstə bir şəkil alır. Bu sözlərdən sonra Xəlil ciddiliyini qaib edərək qəhqəhə ilə gülüb əlavə etdi: – Dəruni böhran dediyin dişi dərdidir. Bir dişi tap da, normal bir adam ol. Vəssəlam! Yoxsa, hər şeydən avara olacaqsan. 14 Rüstəmbəy Xəlilin sözlərini haqlayaraq susdu. Lakin ağlı təsvib edən şeyi dəruni bir başqa qüvvə inkar edirdi. Bu qüvvənin təyini yolunda çox düşündü, “bacarıqsızlıq” – deyə fikrindən keçirdi. Bir də yazıq bir əda ilə Xəlilin üzünə baxıb: – Bacarıqsızlıq, – dedi, – görürəm, sən deyənlər doğru; ancaq həyata keçirmək üçün bir şeylər lazım... vaxt və bacarıq lazımdır. Bu da ki, məndə yoxdur. Mən təbiətən yalnız bir məqsədə doğru gedə bilirəm, ikiyə ayrılmıram. Dərunimdə bir əsgər var; “arş irəli!” – dedimi, yürüyürəm. Istiqamət dəyişilməz, əfəndim! – deyə Rüstəmbəy güldü, Xəlil də gülərək: – Bir dəfə də qadın cəbhəsinə hücum etməli, – deyə qəhqəhə ilə güldü. – Mən razıyam, zalım oğlu “əsgər” razı olmur. Ikisi də güldü. Sonra Xəlil ciddi bir səslə: – Bu axşam boşam. Dünən Tanya gəlmişdi, ehtirasımı söndürdü. Bu axşam münasib bir yerə gedə bilərəm. – Məsələn. – Gələndən Qulamrzagilə getmisənmi? – İclas günü orada idik... Xəlil: – O heç! – deyə Rüstəmbəyin sözlərini kəsdi, – kişi evlənmişdir, ailə sahibidir. Ziyarət etmək borcundur. – Yaxşı, – deyə Rüstəmbəy razı oldu. – Saat neçədir? – deyə Xəlil soruşdu. Rüstəmbəy qoluna baxaraq: – Beşə bir az qalır, – dedi. – Bir-iki saat gəzək, sonra gedək. Vladimirski qorkaya tərəf getdilər. Monastırın yanındakı qapıdan qorkaya girib, Dneprə nazir xiyabanda bir skamyaya yerləşdilər. Dnepr daşıb, qarşıdakı slobodkanı basmışdı. Sağ tərəfindəki çar bağı çiçəklər içində cilvələnirdi; sərin hava yasəmənlər arasında titrəyərək rayihələr saçırdı. Sol tərəfdəki altun qalpaqlı kilsələr yaldızlı şüalar səpələyirdi. Bu gözəl mənzərə Rüstəmbəyin ürəyində hüznlər doğururdu. Yan tərəfdən xoş bir təbəssümlə yoldaşının sönük çöhrəsini süzən Xəlil: – Yenə nə düşünürsən? – dedi. Rüstəmbəy dərin – düşüncədən zorluqla ayrılaraq köksünü ötürüb dedi: – Mənə belə gəlir ki, həyatın qəlbi daima məndən kənar bir yerdə çarpır. Mən bu çarpıntının olmasını duyuram, amma onda iştirak etmirəm. Rüstəmbəy fəal bir vəziyyət alıb, qollarını ölçərək: – Həyat coşarkən hər bir fərdin köksündə əks-sədalar doğurmalı; çünki fərdlər həyatdadır, həyat fərdlərdə deyil... Bax, mən bu əks-sədaları duymuram. Həyat dairəsindən kənarda duraraq, yalnız iştiraksız bir şahid vəzifəsi görürəm... – Sənin bu fəlsəfənin mənasını anlamıram, – deyə Xəlil onun sözlərini kəsdi və bir az da kəskin: – Nə üçün həyatdan kənarda qalırsan? İndi pul qazanırsan, gəncsən, gözəlsən, təhsilin var – həyatın ən coşqun yerinə belə girməyə əlində vəsilələrin var. Nədənsə passiv duraraq rezonyorluq edirsən... Əzizim, İnsanın, ya heyvanın dərunində təbii bir çağırış var. Çağırdımı – “baş üstə!” deməli. Sən bunu unudursan. Canlı həyat tələblərinə qulaq asmırsan da, kitablardakı səfsətələri dinləyirsən... İki qızın bunların yanından ötüb getmələri Xəlilin nitqinə xitam verdi. Arxalarınca müştəri gözü ilə baxaraq, düşündü. Birdən: – İştə həyat, tamaşaya lüzum varmı? Dur gedək, tanış olaq. Rüstəmbəy getməməzlik göstərdi: – Əşi, işin yoxdur? – dedi. Xəlil hiddətlə onun qolundan tutub dartdı: – Bu iş deyil? Dur, – deyə onu yerindən qaldırdı. İri addımlarla yürüyüb, bir az sonra sürəti azaltdılar. Qızlar addım səsləri eşidərək geri çöndülər və bir-birinə bir şeylər söyləyib gülüşdülər. Xəlil Rüstəmbəyə yönəlib sevinclə: – İşlər yaxşıdır, – dedi və sonra qızlara eşitdirərək: – Bahar gözəldir, ancaq... onu duyanlar və anlayanlar üçün gözəldir. Qızlar yenə geri dönüb, sonra yenə pıçıldaşaraq gülüşdülər. Xəlil sözlə qızları daşlamada davam edirdi: – Bahar ildə üç ay gəlib İnsanları nəşələndirib gedər. Lakin... burada bir mühüm “lakin” var. Dürüst qulaq asın. Gənclik baharı yalnız bircə dəfə gələr... Təkrar olunmaz!.. İstifadə etməyən peşmanlıq oduna yakılar... Qızın biri yavaş səslə: – Amma nə ustalıqla başlayır, – dedi və yoldaşına qısılaraq güldü. Xəlil cəld: – Mən doğrudan da ustayam, səadət sarayı yapıram. Qızın bu dəfə ikisi də çönərək işvəkar heyrətlə: – Eləmi? – deyə Xəlildən soruşdular. – Elə! Elə! – deyə Xəlil qızın birinə yanaşdı və o biri qıza: – Yoldaşım utancaqdır. Lütfən onu məşğul ediniz, – dedi. Qızlar qəhqəhə ilə gülərək, yaxındakı skamyaya əyləşdilər. Rüstəmbəy sağdan, Xəlil də sol tərəfdən oturdu. 15 Şirin söhbət davam edirdi. Xəlil məzhəkələr, lətifələr, cürbəcür dadlı vəqələr söyləyib qızları güldürürdü. Rüstəmbəy də danışır, o da maraqlı söhbət sahəsində Xəlildən geri qalmırdı. Xəfif qaranlıq yavaş-yavaş çökərək, ətrafı doldurur; orada-burada işıqlar parlayıb sayrışmağa başlayırdı. Əlvan rəngli parlaq zolaqlar Dneprin səthində oynaşmada idi. Qoşa-qoşa dolaşan oğlan və qızların sayı get-gedə artır, gənclər tənha skamyalara yerləşirdi. Xəlil yanındakı qızın əlini əlinə alıb oxşayır və xəfif müqavimətini qıraraq arabir dodaqlarına götürürdü. Artıq söhbət ümumilikdən fərdiliyə keçmişdi; hər kəs öz yanındakı qızı məşğul etmədə idi. Lakin xətti-hərəkətlər başqa-başqa idi. Xəlilin axır məqsədi qızı “bişirib” bir gün otağına gətirmək, məramına çatmaqdı. Rüstəmbəy isə heç bir məqsəd təqib etmirdi və bəzən vaxtın lüzumsuz yerə keçməsinə də təəssüflənirdi. Birdən: – Oturduğumuz bəs deyilmi? – deyə Xəlil səsləndi. Rüstəmbəy: – Necə istərsəniz, – deyə cavab verdi. Qalxdılar. Xəlil öz qızı ilə ön tərəfə keçib bir az da aralanmağa çalışdı. Rüstəmbəy sakit addımlarla onu izlədi. Qorkadan yüz addımlıq bir məsafədə qızlar əl verib, qonşu küçələrdən birinə getdilər. Xəlil şən bir halda qolunu Rüstəmbəyin qoluna keçirib qəlbi sükutla: – Randevu hazır! – sabah axşam görüşəcəyik. – Sən də təyin etdinmi? – deyə sordu. Rüstəmbəy passiv bir gülüşlə başını fırladı: – İşin yoxdur? – dedi. Bu sözlər Xəlili özündən çıxardı: – Dünyada hamı işsizdir də, təkcə sən iş adamısan.. Amma iddian var ha!.. Sən yaxşı ki, Allah deyilsən, yoxsa dünyanı qadınsız yaradardın... Amma tühafsan ha!.. Rüstəmbəy laqeyd gülüşündə davam edərək, Xəlilin hiddətli gözlərini süzür, bir söz belə demirdi. Xəlilin deyinib susacağını bilirdi; elə də oldu. Xəlil Rüstəmbəyin ətraflı yaşamamasını, pedantlığını tənqid edərək coşdu. Səsini yüksəldib, kəskin sözlər belə qullandı. Sonra sakit olub susdu. Bir müddət danışmayaraq yürüdülər, axırda adi rəftarları ehya olundu. Xəlil və Rüstəmbəyi Qulamrza nəzakətlə qarşılayıb, otağa dəvət etdi. Burada ortaboylu, çəlimsiz bir qadın ayağa qalxıb, cəsarətsiz bir təbəssümlə qonaqlara təzim etdi. Qulamrza: – Rüstəmbəy, Xəlil tanışdır, sən tanış deyilsən. Sayadla tanış ol, – deyə arvadını təqdim etdi. Rüstəmbəy və Xəlil Sayadın əlini sıxıb oturdular. Xırda dolabın üzərindəki samovar mürgü döyən pişik kimi hərdəmbir xoruldayırdı. Sayad qonaqlara çay tökdü. Masanın üstünə ağ çörək, yağ, pendir və pasta qoydu. Sonra dolabdan zoğal mürəbbəsi çıxardı. Rüstəmbəy: – Qulamrza, – dedi, – yəqin Qafqazdan qəzet gətirdirsən. – “Kaspi” gəlir. Sayada da “Açıq söz” gətirdirəm; çünki Sayad yalnız türkcə oxuyur, – deyə Qulamrza gülümsədi və güzəştedici bir nəzərlə arvadına baxıb əlavə etdi: – İndi rusca da oxumağa başlamışdır. Xəlil: – Sayad bacı, – dedi, – indi gərək rusca danışılanda başa düşəsiniz. Sayad aşağı baxaraq: – Bir az başa düşürəm... ancaq hələ danışa bilmirəm. Birdən Sayadın üzü qəmgin bir şəkil aldı: – Müsəlmanlar belədir də, qız uşağını oxutdurmurlar, bədbəxt edirlər. Ana dilini də Qulamrzadan öyrənmişəm. Bilsəniz, necə qorxaqorxa oxuyurdum. Xəlil təsəlli verərək: – Sayad bacı, qəm eləməyin, hələ cavansınız. Sayad yenə yerə baxa-baxa: – Axır, başqa millətlərin içində biz nəyə geri qalaq? Rüstəmbəy populyar bir surətdə Dreper nəzəriyyəsini Sayada anlatmağa başladı: – Sayad bacı, – dedi, – bu yalnız bizdə deyil, başqalarında da görünmüşdür. Millət bir fərd, bir adam kimi şeydir, böyüyər, gənclik və qocalıq dövrləri keçirər. Sonra ölər. Cahil və kamil vaxtları olar. Rüstəmbəy yunan, Roma, Misir, fars və ərəb mədəniyyətinin parlaq zamanlarını təsvir edib, sonra düşdüklərini qeyd edərək: – Bizim millət də, – dedi, – indi cahil dövrünü keçirir; lakin ayılmasının əlamətləri görünür, ayılacaq və parlaq bir gələcəyə də malik olacağı şübhəsizdir. Məxsus Sayadın bilgisini artırmaq üçün söylənilən bu fikir başqalarını daha çox maraqlandırırdı. Xəlil Dreper nəzəriyyəsinə qarşı etiraz edərək, Marks nəzəriyyəsini irəli sürdü və qədim mədəniyyətlərin yox olmasını iqtisadiyyat qanunu ilə izah etməyə çalışdı. Rüstəmbəy münaqişəyə girmədən əvvəl Sayadın səviyyəsini nəzərdə tutaraq, qalxıb divarda asılan xəritəyə yanaşdı. Hər kəs gözlərini xəritəyə tərəf çevirdi. Hələ coğrafiyanı qavramayan Sayad bacı həsrətlə xəritəyə baxaraq, var qüvvəsini Rüstəmbəyin sözlərinin ətrafına topladı. Rüstəmbəy vaxtilə mədəniyyət beşiyi olan ölkələri göstərərək: – Baxın, – dedi, – Makedoniya kimi bəlli olmayan ölkədən bir İsgəndər çıxır, dünyanı istila edib, millətinin adını tarix səhifəsində yerləşdirir. Ərəbistan çöllərindən bir Məhəmməd zühur edib, meydana bəzi demokratik fikirlər atır. Nəticədə bir çox millətləri və ölkələri öz millətlərinin hakimiyyətinə tabe edir... İsgəndərlər, Məhəmmədlər, Atilla və Teymurlar millətin gənclik enerjisindən nəşət edən qüvvələrdir. Rüstəmbəyi diqqətlə dinləyən Qulamrza: – Rüstəmbəy, bu tarixi simalarmı millətini irəli çəkir, yoxsa millətmi bunları irəli sürür? – deyə sordu. Rüstəmbəy qətiyyətlə: – Fərd bir kollektivin üzvüdür; meyvə ağacın məhsuludur. Fərd kollektivin, meyvə ağacın xassəsini daşıyır. Tarixi sima millətin ruhundan doğar, o ruhu yüksəldər və aləm qarşısında nümayiş etdirər. Tarixi sima millətin təzahürüdür. Millətin qabında bir şey olmazsa, təzahürü də olmaz! Xəlil dinləyərək arabir başını bulayırdı; Rüstəmbəyin sözü bitərbitməz açıldı: – Deməli, sənin fikrincə, millətin biri istedadlı, digəri isə istedadsız olur? Rüstəmbəy dərin bir etiqadla: – Bəli! – dedi. Xəlil kəskin bir halda: – Bu fikir qətiyyən doğru deyil, – dedi. – İstedadca millətlər arasında fərq yoxdur. Şərait başqadır; tarixi, ictimai və iqtisadi şəraiti əlverişli olan millətin tarixi rolu da başqa olur. Rüstəmbəy Xəlilin fikirlərinə şərik olmayıb, öz təsəvvürlərini doğrultmaq üçün tarixdən alınmış bir çox dəlillər göstərməyə başladı. Nəhayət, Qafqazı irəli sürərək eyni şəraitdə yaşayan gürcü, erməni və türklərin mədəni səviyyələrini qeyd etdi. Erməni və gürcü mədəni və gözüaçıq olduğu halda, türklər cəhalət içində boğulur. Halbuki üçünün də ictimai və iqtisadi vəziyyətləri az-çox bərabərdir, – dedi. Xəlil yenə etiraz etdi. Münaqişə uzandı, nəhayət Qulamrza ortaya başqa bir məsələ atmaqla söhbəti dəyişdi. 16 Rüstəmbəy məzuniyyətini bitirdikdən sonra bir ay da artıq Kiyevdə qaldı. Bu iki ayı, bir dəqiqə qaib etmədən, kitab və qəzetlərin mütaliəsi ilə keçirdi. Paytaxt qəzetlərindən başqa, Qafqaz mətbuatını da təqib etmədə idi. Kerenski hökuməti bütün idarəsizliyi ilə davam edir və hərc-mərclik geniş Rusiyanın bir başından tutmuş o biri başına qədər dalğalanırdı. Cəbhə get-gedə pozulur vətənpərvər nitqlər, çağırışlar artıq kimsəyə təsir etmirdi. Idarə ipi qırılıb hər vilayət, hər şəhər, bəlkə hər kənd özbaşına qalmışdı. Çörək, un, şəkər kartları ərzaq böhranının önünü ala bilmir; mağazalar və dükanlar qarşısındakı növbələr uzanmaqda idi. Ehtikar görülməyən bir şəkil almışdı. Hər şey alınıb satılır; məmləkətin şərəf və namusu belə müzaidə edilirdi. Bir tərəf yoxsulluq əziyyətinə davam edərkən, digər tərəf kef məclislərində pullar səpirdi. Xanımlar və qızlar üçün bir kilo şəkər umulmaz bir hədiyyə olaraq, ailələrdə nəşələr doğururdu. Əmtəə və ərzaq olduqca boldu; lakin zabitə nırxına boyun əyməyərək, gizli anbarlarda saxlanılırdı. Kerenski hökuməti mərkəziyyət idarəsi platformasında duraraq, milli və territorial hərəkata xor baxmada davam edirdi. Federasiya yolu ilə mətanətli gedən Ukrayna xalqına: “Məclisi-müəssisana qədər ümumi vətəndən ayrılmayın, ümumi ordunu pozmayın”, – deyə tövsiyədə bulunmasına baxmayaraq, Ukrayna radası və general sekretariatı milli dövləti təşkilatında davam edirdi. Krım tatarları da kiçik miqyasda eyni hərəkəti təqib edirdilər, qurultay çağırıb, tatar əsgərlərini Krıma toplayırdılar. Qafqazda işlər hələ qeyri-müəyyəndi, buradakı millətlər hələ bir-biri ilə ümumi dil tapmamış, qəti siyasi istiqamət görünmürdü. Gürcülər menşeviklərin, ermənilər daşnaqların başına toplanan kimi görünürdülər. Türklərin vəziyyəti olduqca tühafdı: yeni zühur etmiş “Müsavat”ın xalq arasında kökü dərin deyildi. Sol və sağ məsləkli ziyalılar rəyasət qovğası ilə məşğuldu. Ziyalı qismi az, hazırlıqsız və daha doğrusu, məsləksizdi. Nüfuzlu milyonerlər və bütün zənginlər çar tərəfdarı idi. Əməkçilər və xırda ziyalıların bir qismi “Hümmət”in ətrafına toplanaraq, get-gedə qüvvət kəsb etmədə idi. İşçi hərəkatı genişlənir,tətillər sənaye məntəqələrini qaplamada idi. Kənd də sakit deyildi: üsyanlar, bəy evlərinin dağıdılması adi şəkil almışdı. Ruhani qismi də inqilabdan pay umaraq dini firqələr təşkilinə çalışırdı: Gəncədə “Firqeyi- Məhəmmədiyyə”, Şuşada “Ittihadiyyə”, Bakıda “Zühuriyyuni-Mehdiyyun” firqələri meydana çıxmışdı. Çar zamanı Azərbaycandan əsgər alınmaması milli məfkurə daşıyanlar üçün çıxılmaz bir vəziyyət təşkil etmişdi. Hər bir millət öz əsgərlərini topladığı bir halda, Azərbaycan bu imkandan istifadə edə bilmirdi. Imperialist müharibəsi zamanı bəylərin təşəbbüsü ilə könüllülər toplanıb alman cəbhəsinə göndərilmişdi. “Vəhşi diviziya” adı ilə məruf olan bu könüllülər indi milliçilər üçün bir məfkurə olmuşdu. “Zərurət zamanı”nın istinadgahı deyə onlara böyük ümidlər bağlanırdı... Rüstəmbəyin iki aylıq mütaliəsi siyasi cərəyanları, firqə proqramlarını öyrənməsi ona qəti bir yol göstərmədi. Kimlə gedəcəyini, hansı firqəyə qoşulacağını belə kəsdirə bilmədi. Siyasi üfüq onun gözlərində olduqca qaranlıqdı. Əvvəlcə xəyalını məşğul edən Turan məfkurəsi indi sarsılmış, onun düzgün və əməli olmasından şübhə etməyə başlamışdı. Azərbaycan məsələsini aydın təsəvvür edə bilmirdi. Türkiyəyə ilhaq məsələsinə şiddətlə əleyhdardı: kapitulyasyonlarla bağlanıb yoxsulluq içində çırpınan, daim müharibələrə sürüklənən, mədəniyyətsiz, texnikasız Türkiyəyə doğru meyl etmək ona qorxunc görünürdü. Bütün tərəddüdlərinə baxmayaraq, Rüstəmbəy federasiya tərəfdarlığında mətindi. Lakin bu federasiyanı Rusiyada hansı firqənin iş başına keçməsi təmin edəcəyinə hələ ağlı irmirdi. 17 Bir gün Rüstəmbəy bir dükandan qəzet aldıqda Səlmanı da orada gördü. Səlman Rüstəmbəyi süzərək, kinayə ilə: – A Rüstəmbəy, – dedi, – deyəsən, haqq yola gəlirsən. – Necə? – “Pravda” oxumağa başlamısan. Rüstəmbəy gülümsüyərək: – Mən “Pravda”nı çoxdan oxuyuram. Leninin bir məqaləsini belə buraxmıram. Səlman heyrətlə: – Bəs nə durmusan, niyə bizə qarışmırsan? Rüstəmbəy bir az düşündü: – Səlman, – dedi, – bilirsən, bir yolu ətraflı bilməsəm, o yolla gedə bilmərəm. – Nə vaxta qədər öyrənəcəksən? – deyə Səlman onun sözlərini kəsdi. – Toxta... bu gün meydana atılan firqələrin hamısının tədqiqi ilə məşğulam. Firqə xaricində işləməyimin mümkün olmadığını da bilirəm. Axırda yəqin ki, sipərlərdən birində silah arkadaşlığını öhdəmə alacağam. Indi isə... – Yox, aşna, bu olmadı. Bax bu intelligent tərəddüdünü sevmirəm. Bizcə ya “hə”, ya “yox”; ya dost, ya düşmən: ikisinin ortası yoxdur! – son sözlərini Səlman sərt və qaba şəkildə söylədi. Rüstəmbəy susub qalmış, bir söz belə cəsarət edib deyə bilmirdi. Daha doğrusu, bir məsələdə Səlmanla daban-dabana zidd olduğunu duyaraq, lüzumsuz münaqişəyə meydan vermək istəmirdi. Səlman isə bunun kənarda laqeyd durmasının səbəbini araşdırmada davam edirdi: – Siz intelligentlər “kim eşşək olsa, biz ona palan olarıq” – deyə xudbin bir surətdə yaxanızı kənara çəkirsiniz. Deyirsiniz – qoy mübarizə davam etsin, başqasının qanı tökülsün də, biz salamat qalaq; axırda baxarıq. Mən də deyirəm: “Yox, əfəndilərim, proletariat qanı ilə qazanılmış hürriyyətdə sizə yer yoxdur”. Bunu qəti olaraq bilməlisiniz! Rüstəmbəy Səlmanın qeyzlə söylədiyi sözləri dinləyib gülümsəyir, bir şey demirdi. Yolu bir müddət dinməz getdilər, sonra Səlman əlini Rüstəmbəyə uzadaraq: – Yolumuz ayrılır, xudahafiz. Rüstəmbəy Səlmanın əlini əlində saxlayaraq onun ayrılmasına mane oldu: – Bir az dur, – dedi. İkisi də bir kəstanə ağacı kölgəsində qarşı-qarşıya durub, müntəzir bir hal aldılar. Rüstəmbəy əvvəl həyəcanlı, sonra istirahəti-qəlb sızan sözlə: – Bilirsən, – dedi, – səninlə səmimi olaraq danışmasam, sonra vicdanım məni incidər... – Burada Rüstəmbəy söz bula bilməyən utancaq adamlar kimi, bir az dayandı, əllərini sıxışdırıb sözlərinə davam etdi. – Mühitiminmi, aldığım tərbiyəninmi sayəsində olaraq, dürüst bilirəm, məndə ölməz bir milli ruh var. Milliyyət hissi bütün vücuduma, bütün maddi və mənəvi varlığıma hakimdir... – Təəssüf! Təəssüf! – deyə Səlman onun sözlərini kəsdi. – İltifat buyur... Dünyada hər bir şeyə milli nöqteyi-nəzərdən baxıram. Dünyada məni düşündürən yeganə məsələ müsəlmanların velikorus hakimiyyətindən qurtarmasıdır. Bunu bizə təmin edən firqəyə “ləbbeyk” deməyə hazıram. Vəssalam. Səlman ağır bir yük altından qurtaran kimi, asudə nəfəs alaraq gülümsədi: – Siyasi məramnamən elə bu? – deyə heyrət etdi. – Biz milli dava deyil, sinif davası edirik. Bunu, yəqin, bilirsən. – Bilirəm. – Yaxşı. Buna baxmayaraq Rusiyada yaşayan bütün millətlərə tam bir hürriyyət vəd edirik; qoşma cümhuriyyət və muxtariyyətin bir az da ötəki tərəfinə gedirik: Rusiyadan ayrılmaq istəyənlərə belə maneələr göstərmirik... Millətlərə daha bundan böyük və nə verilir?.. Səlman susdu və fikrindən hasil olan təsirləri duymaq üçün gözlərini Rüstəmbəyin üzündən çəkmirdi. Rüstəmbəy isə buna cavab olaraq gülümsəyir və mənalı təbəssümündə şübhə, tərəddüd, inamsızlıq ifadələri əks etdirirdi. Səlman bunu duyaraq: – İşim var, gedirəm, – deyə Rüstəmbəydən ayrıldı və ondan sonra Kiyevdə bir daha görüşmədilər. 18 Cabbar tələbələr təşkilatından uzaqda dolanan bir adamdı. Az-az görünər, necə yaşadığı da kimsəyə bəlli olmaz. Bunun Kiyev həyatı aydın olmadığı kimi, keçmişi də olduqca qaranlıqdı. Qəza şəhərlərindən birində doğulmuş, yeddi-səkkiz yaşlarında atasını qaib edib Bakıya gəlmiş. Sonra orta məktəbi nərədə və necə bitirdiyi məlum deyildi. Hər halda keçirdiyi həyatın çox da dadlı olmadığı xislətindən görünürdü; əsəbi, acıdil, şərəfini güdə bilməyən, tamahkar bir adamdı. Coşqun zamanı bir fənalıq yapar, sonra peşman olar, əzab çəkər, təkrar fənalıq törədər, vicdan əzabı çəkər i. a... Bütün həyatı beləcə mənəvi eniş-yoxuşdan ibarətdi. Onu kimsə sevməz, həqiqi bir dostu belə yoxdu. Kirayə etdiyi otaq sahibləri ilə dalaşar, xidmətçi qızları acı sözlərlə darıldardı. Cabbarın acı macəraları arasında təsadüfi bir eşq də parlayıb sönmüşdü. Özü kimi alçaqboylu, çirkin üzlü, biçimsiz geyimli bir qıza rast gələrək tanış olmuş, evinə dəvət etmişdi. Əsəblərinin müvəqqəti müvazinəsindən istifadə edərək, bir yerdə keçirdikləri üç-dörd saat müddəti səmimi bir dillə bütün həyatını qıza anladıb, sonra; “Yeni və xoşbəxt bir həyat başlanğıcı namına əlimi sənə uzadıb eşqini diləyirəm”, – deyə sözlərinə xitam vermişdi. Cabbarın təklifi qıza o qədər səmimi görünmüşdü ki, haman razı olmuş və bir neçə dəqiqə sonra göz yaşları ilə sirab olan yanağını onun qara dodağına təslim vermişdi. Lakin bu qara dodaqlar ehtirasla dolu eşq gecəsinin sabahından başlayaraq, qıza qarşı təhqiranə sözlər fırlatmaqdan çəkinməmişdi. Bir həftə sonra ayrılmışdılar. Bu tez parlayıb tez də sönən eşq nəticəsi olaraq, Cabbarın bir oğlu var. Kənddə anasının yanındadır. Cabbar oğlunu görməmişsə də, fotosunu qoltuğunda saxlar, çocuğun dodaqları öz dodaqlarına bənzədiyi üçün sakin zamanları ona qarşı atalıq hissi duyar. Cabbarın bir qardaşı da var. Cabbar onu çox sevər və dünyada ondan gözəl və ağıllı bir adam təsəvvür etməz. Kirayə etdiyi otaq sahibi xanıma qardaşının fəzayilindən o qədər söyləmiş ki, xanım onunla görüşməyi yaxın bir məfkurə kimi düşünərdi. Bir gün Cabbar xidmətindən evə döndükdə, xanım onu sevinclə qarşılayıb: – Qardaşınız gəlmişdir, – deyə təbrik etdi. Cabbar xanımın xəbərini ürək çırpıntısı ilə dinləyib, hövləki soruşdu: – Bəs necə oldu? Nə üçün qalmadı? Xanım: – Adresini qoyub getdi, – dedi. – Bessarabkada bir oteldə düşmüş. Cabbar heç bir mühakimə yürütmədən Bessarabkaya doğru qoşdu. Çirkli bir otelin üfunətli pilləkəni ilə dırmanıb, qaranlıq koridoru dolaşaraq, nömrələrdən birinin qapısını tıqqıldatdı. Qapı açıldı. Çopurdan gələ-götür olmuş pələ burunlu, qıvrım uzunsaçlı, kirliyanaqlı bir gənc görünərək: – Yəqin, Cabbar qardaşsınız, – deyə onu mütəşəkkir baxışla süzdü. Cabbar hövləki: – Qardaşım burada deyilmi? – deyə sordu. Cavabında gənc daha da yumşaq səslə: – Zatən mən də sizin qardaşınız deyilmiyəm? – deyə gülümsədi. Cabbar bu işin acı bir zarafat olduğunu duyaraq özündən çıxdı, dünyada nə qədər fəna söyüşlər varsa, bu gəncə qarşı yağdırıb geri döndü. Bir gün sonra iş təfsilatı ilə Azərbaycan kolonisinə məlum oldu. Bu gənc irani imiş. Səftərə müraciət edib, vətəninə getmək üçün yol kirayəsi istəmiş. O da sataşmaq üçün Cabbarın adresini verib, yanına göndərmişdi. Cabbar qardaşının fəzilətləri ilə ev xanımını maraqlandırdığı halda, eybəcər bir “qardaşın” gəlməsi onu xanımın yanında rüsvay etmişdi. 19 Rüstəmbəy Kiyevdəki baş idarələrindən bir telefonoqramma alıb, oraya getdi. Müdir onu həmişəkinə nisbətən soyuq qəbul edərək: – Məzuniyyətinizin vaxtından tam bir ay keçir. Ya xidmətinizə dönün, ya gedib müfrizəni təslim verin, – dedi. Rüstəmbəy təklifin haqlılığını etiraf edib, heç bir etirazda bulunmayaraq: – Xəstə idim; bu yaxında gedib kimə desəniz təslim edərəm, – dedi. Bununla məsələ bitmiş hesab edilərək müdirlə Rüstəmbəy arasında başqa bir söhbət olmadı. Rüstəmbəy geri döndü. Opera teatrının qarşısında, Böyük Vladimir küçəsinin tininə çoxlu adam toplaşmışdı. Adamlar bir-birini basaraq restoranın pəncərəsinə boylanırdı. Rüstəmbəy də camaatın arxasında dayandı, Ukrayna məsələsi üçün Kerenski, Sereteli və Tereşenkonun müşavirəyə gəldiklərini duydu. Bir də xaki frençli, bığ və saqqalı qırxıq, geniş alın, təlx sifət birisi masanın arxasından qalxıb, pəncərəyə doğru gəldi. İzdiham: – Yaşasın Kerenski, yaşasın müvəqqəti hökumət! – deyə onu alqışladı. Rüstəmbəy etirazedici bir sima ilə izdihamdan ayrıldı. Bir zaman “hürriyyət şairi” – deyə xalqın təqdis etdiyi bu adama o da tapınırdı. Lakin milli hərəkətlərə-zidd, üsuli-idarədə mərkəziyyət tərəfdarlığı məlum olan, xarici siyasətdə çardan geri qalmayan bu adam indi artıq Rüstəmbəyin rəğbətini qazana bilməzdi. Zatən Kerenskinin ulduzu sönməkdə idi; onun populyarlığı xırda bir zümrə dairəsindən kənara çıxa bilmirdi. Rüstəmbəy Kreşşatikə enib, İmranla vidalaşmaq üçün “Qafqaz” mağazasına getmək istəyirdi. Təsadüfən yolda İmrana rast gəldi; görüşdülər: – Sabah cəbhəyə gedirəm, mənə görə qulluq. İmran heyrətlə: – Bəs bunu bir az əvvəl niyə demədin? – deyə sordu. Rüstəmbəy telefonoqrammanı anlatdı. İmran səmimi bir səslə: – Sabah gedə bilməzsən, – dedi. – Sabah nahara bizdəsən, o biri gün gedərsən. Rüstəmbəy bir az düşünüb, mütərəddid bir vəziyyət aldı. Onu duyan İmran təkidlə: – Düşünmək yeri yoxdur, – dedi. Nə olar, bizim xatirəmiz üçün bir gün gec get. Rüstəmbəy razı oldu. İmran təkrar: – Səfərin uzunmu sürəcək? – deyə sordu. – Yox, işləri təslim verib gəlirəm. – Çox gözəl. Gəl, burada iş çoxdur. 20 O biri gün saat üçdə Rüstəmbəy, Xəlil və Səftər İmranın otağına toplaşmışdılar. Rüstəmbəy yemək masasının baş tərəfində, Xəlillə Səftər də yan tərəfində oturmuşdular. Ağ örtülü masanın üstə araq, şərab, konyak və əlvan məzələr qoyulmuşdu. Sağ tərəfdəki komodun üzərindəki vazlarda cürbəcür meyvələr vardı. İmran girir-çıxır, arabir koridordan səsi eşidilirdi. Rüstəmbəy bu gün çox nəşəli idi. Xəlil “Müvəffəq olmadığımız eşq” deyə meydana bir mövzu atmış, hər kəs şəxsi macəralarından bir şey anladırdı. Növbə Rüstəmbəyə gəlmiş, bu da bir qızın ona aşiq olub onu izlədiyini, eşq dərsi dediyini anladıb hamını güldürürdü. Yemək başlanıb sağlıqlar söylənməkdə idi. Bir də qapı açıldı, Cabbarın əsəbi siması hər kəsi heyrətə saldı: o buraya çağırılmamışdı. Səftər gülə-gülə əyilib, “Zalım oğlu yeməyin iyini elə tez alır ki”, – deyə Rüstəmbəyin qulağına pıçıldadı. Sonra eyni tərzlə: – Bah, “qardaş”, ya Allah. Buyur görək, – deyə istehza ilə güldü. Cabbar “qardaş” sözündən son dərəcə pərt olaraq mırıldandı və sandalya alıb, masadan kənarda oturdu. İmran laübali bir halla: – Ə, adam oğlusan, gəlmisən gəl otur, zəhrimarlan. Cabbar yenə cavab verməyərək, öz-özünə mırıldandı. Bu dəfə İmran qalxıb onun sandalyasını masaya doğru sürüklədi. Xəlil ciddi səslə: – Təklifim var, – dedi. – Qədəhləri doldurun Cabbarın sağlığına içək. Qədəhlər doldu, Xəlil sağlıq başladı: – Bu gün, – burada müvəffəq olmadığımız eşqdən söylədiklərimiz bizim aciz olduğumuzu göstərdi. Halbuki gənc, gözəl və canımız sulu vaxtı müvəffəq olmasaq, bir az sonra lap avara qalasıyıq. Bu yolda Rüstəmbəyin geridə qalması məni büsbütün məyus edir. Bərəkətlər ki, Cabbar kimi alıcı quşların aramızda olması işləri tamamilə dəyişir. Ovlamır, ovlamır, ovlayanda kəkliyi gözündən vurur... – Heç cücə də vurmur. – Aldığı arvadı gördük, yoluq qarğaya oxşayır, – deyə sözlər Xəlilin sağlığını kəsdi. – Yoldaşlar, təvəqqə edirəm mane olmayın. Mən deyim qurtarım, siz də deyərsiniz... Məncə, Cabbar alıcı quşdur. Aldı da, kişi olduğunu da göstərdi; nər kimi bir oğul da qazandı... – Özündən deyil! – Görəsən hansı dalandardandır, – deyə eşidilən replikalar yenə Xəlilin sözlərini kəsdi. Cabbar pərt oldusa da, acığını boşqablardakı məzələrdən alırdı. Yedikcə, otluğa buraxılmış camış kimi ağzı marçıldayırdı. Nəhayət, uzun istehzalardan sonra qədəhlər qaldırıldı. Sonra məclisdəkilərin sağlığına birər qədəh içib, nitqlər söylədilər. Bilxassə Rüstəmbəyin səfəri münasibətilə onun şərəfinə badənuş olub, səmimi və həssas sözlər söyləndi. Axırda yenə Cabbarla əylənməyə və zarafata qalxışdılar. Səftər söz aldı. Qaşlarını qaldırıb sərzənişlə: – Cabbarın hər bir qabiliyyətindən danışıldı, amma ən böyüyü unuduldu, – dedi. Cabbar Səftərdən xeyirli söz baş verməyəcəyini duyub, əsəbi bir hal aldı; kirpiksiz gözlərini döyüb dişlərini qıcıdaraq, yanaqlarının arıq dərisini oynatmağa başladı. Səftər sözlərinə davam edirdi: – Bunun iti bir burnu var, xörək iyini bir verstlikdən alar, o saat özünü yetirir... – Ov tulası kimi, – deyə İmran fırlatdı. – Yəni burnu elə məşhurdur? – deyə Xəlil əlavə etdi. Cabbar yerindən qımıldanaraq: – Ağzımı açdırmayın, paxırınızı açaram, – dedi, gözlərini bərəltdi və Səftərə tərəf yönələrək: – Sən barı dinmə, səfarətxanada sülənirsən! Peşən rüşvət yeməkdir!.. Bir də şərabla dolu qədəh Cabbarın başına yamandı. Əlavə olaraq Səftər sıçrayıb Cabbarı yaxaladı. Hər kəs yerindən qalxıb bunları araladı. Məclisi sakit etdilər. Yemək bir müddət sükut içində keçdi. Bir də İmran qəhqəhə ilə Cabbarın başına bir qapaz salıb: – Bu dil ki, səndədir, hələ çox döyüləcəksən, – dedi. Cabbar İmranın hərəkətindən sınmayaraq, yeməyinin sürətini belə yavaşıtmadı. 21 Rüstəmbəy çamadanını toplarkən qapısının tıqqıltısını eşitdi. İrəliləyib qapını araladıqda bənizi qaçmış Cabbara rast gəldi. Bu adam dünəndən bəri bir az solmuş və bir az da incəlmişdi. Rüstəmbəyi görcək rusca: – Müsaidə et, girim, – dedi. – Buyur. Cabbar suçlu-suçlu içəri girdi və şeylərin qablanmasını görərək: – Deyəsən, gedirsən? – deyə qərib adam kimi bir tərəfdə durdu. Rüstəmbəy yer göstərərək: – İki saatdan sonra gedirəm, – dedi. – Hansı şəhərdə olursan? – Buçaçda. – Avstriya şəhəri gərək olsun. – Elə... Bağışla çamadanı qablayım, sonra danışaq. – Yaxşı, sən işini gör, mən mane olmaq istəmirəm. – Bu dəqiqə qurtarım... Yaxşı oldu gəldin, hələ vaxt var. Rüstəmbəy əldəki şeyləri yığışdırıb, çamadana və sakvoyaja qabladı və otağı dürüst yoxladıqdan sonra saatına baxıb əllərini yudu, sildi və oturdu. Cabbar hörmətkar bir tərzdə: – Bilirsən, – dedi, – buraya müəyyən bir məqsədlə gəldim... Dünən sənin yanında nəzakətsizlik oldu. Mənim sinirlərim pozğun, bizim adamların da tərbiyəsi yox. Bilirsən dünəndən bəri nə qədər mənəvi əziyyət çəkmişəm. Gecə sabaha qədər yatmamışam... Cabbar sözlərinin davamına müstəid deyildi; birdən doluxsunub, gözlərindən yaş süzələndi. Rüstəmbəy heç bir söz söyləməyərək onu seyr etməyə başladı. Cabbar cibindən girli bir dəsmal çıxarıb gözlərini sildi; sonra qoltuğundan bir yırtıq dəftər çıxarıb, içindən bir rəsm götürdü. Rüstəmbəyə uzatdı: – Bax, – dedi, – bu mənim oğlumdur, – bu sözlərlə bərabər Cabbarın üzündə məyus bir təbəssüm parlayıb sönərək əzab cizgilərinə dəyişildi. – Bax, dodaqları mənimkilərin tibqi deyilmi? İftiralar nəyə lazım? Cabbarın gözləri yenə yaşla doldu. Bir neçə dəqiqəlik sükutdan sonra şikayətedici səslə: – Bir il əvvəl görürəm “Kaspi” qəzetində yazılmış: “Kiyev tələbələrindən Cabbar Salah oğlu fücətən vəfat etdi”. Buradan hansı xəbis isə qəzetə belə bir məlumat vermişdi... Bu vəhşətə qarşı nə deyəsən; sən bu sürüdən vətən və millət xadimliyi gözləyirsən... Rüstəmbəyin təkrar saata baxması Cabbarı düşündürdü: sözlərini yarımçıq kəsib dik qalxdı. – Bağışla, – dedi, – səni rahatsız etdim. Ürəyimə toplananları sənə söyləmək üçün gəldim... Bəzən mühit mənə çox ağır görünür... Rüstəmbəy Cabbara təsəlli verdi, deyilənlərə çox da əhəmiyyət verməməsini tövsiyə edərək, zəngi basdı. Bir dəqiqə sonra qarson hazır oldu. Rüstəmbəy fayton çağırmasını rica etdi. Qarson haman çəkilib getdi, Cabbar da təkrar üzr istəyib, otağı tərk etdi. * * * 1 Burada: bir anın özü də qənimətdir 2 Ukrayna hələ ölməmişdir * * * İkinci kitab, üçüncü hissə 1 Ternopola doğru yürüyən tren başdan-başa siyasi münaqişəyə qapılmışdı. Birinci sinifdən tutmuş üçüncü sinfə qədər – hər kəs qruplara ayrılıb, bəhs etmədə idi. Leninin nitqləri, “Pravda”nın məqalələri, bolşevik təbliğatı hər şeydən artıq beyinləri atəşləndirmişdi. Artıq müharibənin əvvəllərində süni olaraq coşdurulmuş vətən hissi sönmüşdü. Burjua qəzetlərinin təhrikinə baxmayaraq, “Son zəfərə qədər müharibə” şüarı da ölmüşdü. Kerenskinin cəbhədə hücuma keçilməsi əmri də əksəriyyət arasında təsir doğurmamışdı. Sülh və asayiş xəyallarda hökm sürən yeganə bir qüvvə idi. Inqilabdan razı olmayanlar üçün hələ vətən, boş da olsa bir məna ifadə edirdi. Bunlar müharibənin davamını, müttəfiqlər arasında imzalanan müahidələrə riayət edilməsini, zəif səslə də olsa, irəli sürürdülər. Komandan qismi isə olduqca bədbindi, ordunun hərbə müstəid olmasına inanmırdı. Rüstəmbəylə birinci sinifdə əyləşən bir general deyirdi: – Kerenski Fransa inqilabını sətirbəsətir təqlid edirdi. O vaxt Parisdə olan hadisələr ordunun zəfərinə mane olmurdu. Bu hal bizdə tətbiq olunarmı? Mərkəz deyil, bütün Rusiya başdan-başa çaxnaşmışdır. İllərdən bəri səngərlərdə bit basan soldat arxaya, evinə və ailəsinə baxır. Vətən hissi bizdə hələ inkişaf etməmişdir.. Mədəni səviyyəmiz sıfra müsavidir. Ərzaq böhranı Rusiyanı dalğalandırır. Bunları kor gözləri ilə görməyən Kerenski əlindəki qırmızı dəsmalla soldatda inqilab hissi oyatmağa qalxışır. Bu adam sanki səhnədə diktator rolu oynayır, həyatla heç bir əlaqəsi yoxdur. Dövlət işləri kəndirbazlığa dönmüş. Qarşıda oturan keşiş müsahibinin sözlərini təsdiq edərək, uzun saqqalını tərpədirdi: – Əh! – deyirdi, – cuhudlar müqəddəs Rusiyanı batırdılar. Taxt yıxıldı, kilsə ləkələndi, əxlaq pozuldu... Döşü darülfünun nişanlı bir zemstvo əməkdaşı gülə-gülə keşişin sözlərini kəsdi: – Ata, – dedi, – bədbinliyiniz, zənnimcə, yersizdir; inqilab olmasa yenilik doğulmaz. İnqilab zəruri idi. Təbii pozğunluqların bir gündə düzəlməsini ummaq da əbəsdir... İnqilab Qərbdə sənələrcə davam etmiş. Bizdə də, şübhəsizdir ki, uzun sürəcək. Keşiş əllərini havada fırladaraq: – Əcəb təsəlli verirsiniz! – dedi. – Biz inqilaba hazırmıyıq? Rus mujiki fransız kəndlisi ilə müqayisə edilərmi? Biz bunları din və taxt nüfuzu ilə saxlayırıq. Bu gün bu iki qüvvə yıxıldıqdan sonra mujikin vəhşətinə qarşı nə ilə sədd çəkəcəyik? Zemstvo əməkdaşı gülümsünərək: – Ata, – dedi, – zahiri qüvvə ilə adam idarə olunarmı? Mujikdə şüur oyatmalı, onu hazırlamalı, mədəniləşdirməlidir. General sərt nəzərlə zemstvo əməkdaşını süzdü və ona xitabən söz deməyə tənəzzül etməyən kimi üzünü keşişə çevirdi və istehza ilə: – İştə, hürriyyət mujikdə şüur oyatdı; hər yerdə üsyan olur, nəticədə də vətən torpağını düşmənə tərk edirik. Başqa yerlərdən vaz gecəlim, keçdiyimiz stansiyalara baxın da, görün nə uyğunsuzluqlar törənir; hər yerdə mujik abadanlığı yıxıb dağıdır. – General o qədər xəşin bir hala düşmüşdü ki, əməkdaş bir daha ağzını açmağa belə cəsarət etmədi. Rüstəmbəy ətrafındakılarla mübahisəyə girişməkdən çəkinirdi, bu adamlar ona olduqca yabançı görünürdü. Hər yerdə eşitdiyi siyasi söhbətlər onu təngə gətirmişdi. Qalxıb koridora çıxdı. Qonşu vaqonda bir ukraynalı bir dəstə rusla söz güləşdirirdi. Ruslardan biri: – “Ukrayna” məmləkətin kənarındakı torpağa deyilir. Bu adda bir dövlət olduğu bizə bəlli deyil. Sonra milli dili, mədəniyyəti mənliyi olmayan bir İnsan kütləsinə “millət” deyilmirmi? Ukraynalı dərin bir küdurətlə: – Ukrayna olanda hələ Moskva dövlət təşkil etməmişdi. Mədəniyyətə gəldikdə siz bizim deyil, biz sizin müəlliminiz olmuşuq. Siz Velikoruslar hər şeyi inkar etməyə öyrənmisiniz. Başqa millətləri məhkum edərək, cinayətkar hərəkətinizi doğrultmağa çalışırsınız... Bax da, bizim dilimiz yoxmuş. Bəs, Şevçenko “Kobzar”ını nə dildə yazmışdır. – Yox, əfəndim, bu fırıldaqçılıq artıq davam etməz: millətlər öz müqəddaratlarını özləri təyin etməlidirlər... Rüstəmbəy vaqonları dolaşdı, hər yerdə eyni – Kerenskinin Kiyevə gəlməsi, paytaxtda işçilərin nümayiş edib hakimiyyətin şuralara verilməsini istəmələri, milli məsələ ətrafında münaqişələr, sülhmü, müharibəmi?.. kimi məsələlərin beyinləri alovlandırması. Hər şeydən artıq bolşeviklərin elan etdikləri şüarlar əksəriyyət arasında rəğbət qazanmada idi. Rüstəmbəy bu haldan olduqca məmnun qalaraq, vaqonuna dönüb uzandı. 2 Rüstəmbəy idarəsinə dönüb, vəziyyəti tamamilə dəyişilmiş gördü: əməkdaşlar Vanyanı müfrizə başçısı seçmişdilər. Bundan əsla dilgir olmadı. Vanya ilə səmimi olaraq görüşdü və “bir həftə sizə qonağam, sonra Kiyevə dönəcəyəm”, – deyə əvvəlcədən xəbərdarlıq etdi. Günorta yeməyindən sonra Rüstəmbəy bir az istirahət edib, hamama getmək istədi. Vanya brek qoşdurdu. Rüstəmbəy arabaçı Pleşşukla yan-yana oturub yola düşdü. Pleşşuk sabiq ağasına qarşı hörmətinə davam edirdi. Rüstəmbəyin xidmətindən xaric edilməsi bu hörmətə yoldaşlıq rəngi vermişdi. Rüstəmbəy: – Nə var, nə yox? Necəsiniz? – deyə Pleşşukdan soruşdu. Pleşşuk çoxdan söhbətə hazır kimi: – Nə olacaq? Hər işlər pozulan kimi, müfrizə də pozuldu. Bütün bölüklər işdən çəkilib, buradakı meşəyə yığılmışdır. Əməkdaşlar keflə məşğuldurlar... Sizin gəlmənizdən heç də məmnun olmayacaqlar. İndidən sizə xəbər verirəm... Bu sözlərdən sonra Pleşşuk Rüstəmbəyin üzünə zənlə baxdı və sözlərinin təsirini görməyib susdu. Rüstəmbəy onu məyus etməmək üçün: – Cəbhədən nə eşidilir? – deyə sordu. Pleşşuk açılışdı: – Hələ bir xəbər yoxdur. Ancaq buradakı qol ordunu göndərmək istədilər, soldatlar getmədi. Mitinqin qərarı bu oldu. Rüstəmbəy gülümsündü. Pleşşuk da gülümsünərək: – Yoldaş müdir, – dedi, – xalq yorulmuş, müharibəyə həvəs qalmamışdır... bir də, bağışlayın, mən çox oxumamışam, amma müharibənin mənasını anlayıram. Bizi ölümə yollayırlar, ortalıqda kapitalistlər pul qazanır... Pleşşuk sözlərini qurtarıb, cəsarətsiz olaraq Rüstəmbəyi süzdü və onun üzündəki təbəssümdən ilham alıb, iclaslarda eşitdiyi fikirləri birbir ona söylədi. Rüstəmbəy Pleşşukun tamamilə bolşevik təsirinə düşdüyünü duydu; çünki təxir etmədən sülh yapma, düşmən əsgərləri ilə qardaşlaşma, hakimiyyətin əməkçilərə verilməsi kimi fikirlər milyonların ruhunda zəmin bulan bolşevik məhsulu idi. Rüstəmbəy böyük maraqla: – Mitinqlər tez-tez olurmu? – deyə sordu. Pleşşuk sevinclə: – Tez-tez...Indi iş adama yapışmır; hər kəsi mitinqdə, iclasda, kitabxanada, savad kursunda görərsiniz. Soldatlara dərs deyirlər. Onlara məruzə olur. Hamının gözlərini açmaq istəyirlər... Bilirsiniz, çar idarəsi və keşişlər xalqı qaranlıqda saxlamışdı, indi hürriyyətdir. Brekin hamamın qapısında dayanması Pleşşukun sözlərini yarımçıq buraxdı. Rüstəmbəy camaşırını götürüb, zemstvo təşkilatı tərəfindən taxtadan yapılmış hamama getdi. 3 Axşam Vanyanın bir qonağı gəlmişdi. Seyrəksaqqal, sarıbəniz bu adamın əynindəki köhnə pencəkdən poçt məmuru olduğu duyulurdu. Məmur ibtidai məktəbi bitirdikdən sonra poçta girmiş və iyirmi il cürbəcür poçt qulluqlarında bulunduqdan sonra, nəhayət, hürriyyət sayəsində poçta vida demiş və bir aylıq təbliğatçı kursunu bitirib, cəbhəyə göndərilmişdi. Bunda o qədər həvəs vardı ki, ilk çıxışını səbirsizliklə gözləyirdi. Vanyaya müraciət edərək: – Siz yalnız hansı iclasda danışacağımı bildirin də, yerdə qalanını özüm bilərəm, – deyirdi. Vanya vüqarla: – Yoldaş, sizi yoldaş Quxmana təhkim etmişik, sabah gedib görüşərsiniz. Bu gün gəldiniz, tələsməyin, sabah işə başlarsınız. Məmur təkrar-təkrar eyni məsələyə dönmək istəyirdi. Rüstəmbəy hər gün Vanyanın yanına cürbəcür adamların gəlib təlimat aldığını görürdü. Vanyanın artıq rəsmən bolşevik firqəsinə daxil olduğu bəlli olurdu. Vanya bir gün Rüstəmbəylə uzun-uzadı danışdı, bolşeviklərin siyasi proqramlarını izah edib, onun da firqəyə girməsini tövsiyə etdi. Rüstəmbəy həmişəki kimi, yenə açıq danışmaqdan çəkinərək, firqəyə girməməsinə bəhanələr gətirdi. Vanya mehriban səslə: – Rüstəmbəy, – dedi, – monarxist olmadığınızı bilirəm; biləks, çarlığa düşmənsiniz. Hürriyyəti səmimi olaraq istəyirsiniz; kadetlərin xətti-hərəkətləri xoşunuza gəlmir; onların İstanbula göz dikmələri sizin sinirinizə belə toxunur.. Deməli, yolunuz sosialistlərlə birdir..., bolşeviklərdən başqa həqiqi sosialistlər varmı? Rüstəmbəy gülümsünərək: – Bunların hamısı doğru, – dedi. – Lakin... mən məhkum millətə mənsub olduğum üçün, federasiyadan başqa yol tanımıram. Bolşeviklər federasiyanı tanıyırlarsa, gec-tez onlarla qol-qola gedəcəyimə əmin ol. Vanya müzəffər bir sima ilə firqəsinin milli məsələ haqqındakı bütün qərarlarını izah etməyə başladı. Nəticədə Rüstəmbəydən qəti bir cavab almayaraq susdu. Ağır və uzun sükutdan sonra başqa bir mövzu sahəsinə keçilib söhbət qızışdı. Köhnə xatirələr, macəralar canlı lövhələr kimi gözlərinin önündən keçərək, onları gecənin yarısına qədər əyləndirdi. 4 – Cəbhə yarılmış! – Almanlar gəlir! – Düşmənin süvarisini yaxın kənddə görmüşlər! – Axırımızdır!.. – deyə ətrafdan səslər eşidilir. Həyəcan bütün xalqı şaşırmışdı. Rüstəmbəy küçəyə çıxdı. Rəngləri üzlərindən götürülmüş adamların hərəsi bir tərəfə qaçırdı; küçəni başa çıxıb, şəhərin ortasından gecən şose yola yaxınlaşdı... Burada gördükləri təsəvvürün fövqündə idi: avtomobillər, adi arabalar, batareyalar, zirehli avtolar, süvarilər, əlvan alaylara mənsub əlitüfəngli və tüfəngsiz soldatlar, inəklər, atlar... bir-birinə qarışaraq sürətlə çəkilirdi. Cəbhə başdan-başa çözülüb Rusiyaya doğru axırdı. Səsdən və taqqıltıdan qulaq tutulurdu. Hər kəs bir-birini əzib, ön tərəfə keçmək istəyirdi. Avtomobillər xırda arabalara toxunub aşırır; adamlar tapdalanır; hərbilər zemstvo karvanını yarıb atlamağa çalışır... Bəzən dəhşətli qovğalar olur, başlar yarılır. Qüvvətlilər basıb keçir, zəiflər arxada qalır. Şose yolu daşqın çay şəkli almışdı... Rüstəmbəy geri döndü. Yolda onu addım başına bir zemstvo əməkdaşı durdurub: “Bizim halımıza qalan varmı?” – deyə soruşurdu. Qadınlar göz yaşı tökürdülər. Rüstəmbəy təsəlli verə-verə baş idarəyə gəldi. Haman, ictimai təşkilatların komitəsinin fövqəladə iclası çağırıldı. Beş dəqiqə sonra üzvlər hazır oldular. Vəziyyət aydındı – çox danışılmadı: bütün fikirlər Buçaçı tərk etmək ətrafında toplandı. Rüstəmbəy söz istədi: – Yoldaşlar, bütün ictimai təşkilatları və onların əməkdaşlarını qurtarmaq üçün bir adama fövqəladə səlahiyyət verməliyik və onun bütün əmrlərinə tabe olmalıyıq, – dedi. Hər kəs bu fikri təsvib etdi, yalnız bir qız etiraz edərək: – Yoldaşlar, – dedi, – inqilabın bizə verdiyi ən böyük feyz məsələnin müştərəkən həll edilməsidir. Bu haqdan bizi məhrummu etmək istəyirsiniz? Rüstəmbəy sinirləndi: – Yoldaş, – dedi, – düşmən bizi qoyun sürüsü kimi qarşısına qatdığı bir zamanda məsələ, özü də həyat məsələsi, müştərəkən həll edilməz. Can qorxusu o qədər qüvvətli idi ki, qızın təklifi tərəfdar bulamadı. – Namizəd göstərin, – deyə eşidilən kəsə cavab olaraq məclis Rüstəmbəyi irəli çəkdi. Katib titrək əli ilə qərarı yazdı, imzalar atılıb Rüstəmbəyə verildi. 5 Rüstəmbəy bir dəqiqə qaib etmədən yüngül bir qazalağa minib, ərkani-hərb idarəsinə sürdü. Zemstvo təşkilatları hərbi cəhətcə baş mühəndisə tabe idi. Rüstəmbəy bağçaya nazir terrasda baş mühəndisə rast gəldi. Yaxından tanış olduğu bu adam həmişəkinə heç bənzəmirdi: bənizi qaçmış, huşsuz və özünü itirmiş bir halda idi. Rüstəmbəyin salamına belə cavab vermədi. Rüstəmbəy: – Vəziyyəti aydın təsəvvür edə bilmirik, – dedi. – Məsləhət görürsünüzsə şəhəri tərk edək. Mühəndis onun sözlərini eşitmirmiş kimi, donuq bir halda üzünə baxıb, cavab vermirdi. Rüstəmbəy təkrar ricada bulundu. Bir neçə saniyəlik sükutdan sonra mühəndisin rəngsiz dodaqları qımıldanmağa başladı: – Telefonu kəsmişlər, rabitəmiz qalmamışdır. Cəbhənin nərədə yarıldığını bilmirik... Istərsiniz çəkilin... Köçün! – deyə zəif səslə əlavə edib, Rüstəmbəyə əl vermədən ayrılıb getdi. Rüstəmbəy qazalağı sabiq idarəsinə sürüb, Vanya ilə görüşdü: – Vanya, – dedi, – bir saata hazırlan. Anbardan ləzgiləri çağır. Girəvənə gecən arabaları, atları səfərbərliyə al. On beş günlük məkulat götür. İdarənin qarşısında hazır olun, gəlirəm. Rüstəmbəy zemstvo xəstəxanasına gəldi. Xəstələr həyəcan içində idi. Qısa olaraq xəstələrə: – Sabah günəş doğmadan sizi şəhərdən çıxaracağam. Buna əmin olun! Qorxu və həyəcana lüzum yoxdur, – dedi. Rüstəmbəyin mətin və səmimi sözləri hər kəsdə ümid canlandırdı; üzlər güldü, ürəklərdə ona qarşı minnətdari hisslər nəşət etməyə başladı. Rüstəmbəy xəstəxana küçəsində bir tövləyə təsadüf etdi. Qazalağı saxlayıb, içəri girdi. Axura on dənə at bağlanmışdı. Həyətdə bir neçə araba və fayton vardı. Hansı təşkilatın olduğunu sormadan araba və faytonların qoşulmasını əmr etdi. Bir neçə dəqiqədən sonra, Rüstəmbəyin qazalağı başda olaraq, müfrizə idarəsinin qarşısına bir araba qafiləsi gəldi... Vanya Rüstəmbəyin əmrlərini yerinə yetirmək üçün bütün adamlarını səfərbərlik halına gətirmişdi. Işləri təcili olaraq, bitirdikdən sonra yemək yeyib, məsləhətə oturdular. Əvvəlcə iki verstlik xəritəni qarşılarına qoyub, geri çəkiləcək yolu təyin etdilər. Zemstvo karvanının, bilxassə çəlimsiz arabaların şosedəki şiddətli axına davam gətirə bilməyəcəyini nəzərə alaraq, şərqə deyil, cənuba – Kamenets-Podolskiyə tərəf çəkilməyi məsləhət gördülər. Cəbhənin Ternopol cəhətində yarılması ehtimal edilərək, cənubun təhlükəsiz olduğu nəzərə alındı. Ümumi çaxnaşıqda bu yol qaçanların nəzərini cəlb etmirdi. Bura ilə çəkilmək tələsməmək imkanı verirdi. Bunun da çəkilənlər üçün əhəmiyyəti böyükdü: arabalar xarab olduqda qolayca təmir edilə bilərdi. Bunu qərara alıb, çəkiləcək adamların sayı və on beş günlük məkulatı, minilən və yüklənilən arabaların miqdarı hesablandı. Vəzifələr bölündü. Bölüklər bir yerə toplanıb, arabalar yüklənməyə başlandı. Xəstəxanaya, idarələrə arabalar göndərildi. Ləzgilər başda olaraq, kiçik bir süvari dəstəsi təşkil olunub silahlanırdı. Rüstəmbəy Məhəmmədi yanına çağırıb dedi. – Məhəmməd, süvariləri al da şose yola get, zemstvo arabalarından az minikli və boşuna rast gəlsəniz, yoldan çevirib tövləmizə göndərin. Miniklərinə də buranı göstərin. Bildinmi? – Bildim, ağa! – Bəzən bir adam yekə arabanı məşğul edib qaçır, halbuki biz adamlarımızı doldurmağa araba tapmırıq, bildinmi? Miniyi çox arabaya dəyməyin. – Bildim, ağa. Daha əmrin yoxdur ki? – deyə Məhəmməd təzim etdi. – Yoxdur. Gedin, amma gecə saat beşə qədər yolu güdməlisiniz. – Baş üstə, ağa, – deyə Məhəmməd getdi. 6 Rüstəmbəy paltarını çıxarmayaraq, quru səfər çarpayısının üzərində uzandı və sabaha qədər gözlərinə yuxu gəlmədi. Yayın gözəl gecələrindəndi. Hava sərin və sakitdi.. Yalnız şosedəki axın gurultusu təbiətin sükununa dəhşətlər saçırdı. Arabir idarənin önündən də arabaların və adamların keçməsi eşidilirdi. Bir-iki dəfə idarə pilləkəni ilə çıxıldığı da duyuldu. Atışma səsi hələ eşidilmirdi. Yalnız göyün şimal-qərb tərəfində tez-tez qızartı parlayıb qaib olurdu. Saat dörddə Rüstəmbəy yataqdan qalxdı və koridora yuyunmağa çıxdıqda Voronovu orada hazır gördü. Voronovun təziminə cavab olaraq: – Voronov, – dedi, – alman gəlir, qorxmursanmı? – Heç də yox, əfəndim həzrətləri, – deyə uzunboğaz çəkmələrinin dabanlarını bir-birinə çırpdı. Səsə Nataşa da qalxdı. Dolğun ağ qollarını başının arxa tərəfinə söykəyərək, döşlərini qabartdı və nümayişkar bir halda gərnəşdi. Rüstəmbəy üzünü cəld yuyub: – Voronov, tövləyə get, söylə hazır olsunlar. Nataşa, südlə çörək! – deyə əmr verdi. Bir neçə dəqiqə sonra Rüstəmbəy Vanya və başqa əməkdaşlarla yemək otağına girdikdə, orada baş örtüləri qırmızı xaçlı iki qıza rast gəldi. Bunlar gecə yoldan qayıdanlardan imiş, tanış oldular. Qızların biri uzunboylu, qara kirpikli, buğdayı sifət; o biri isə ortaboylu, dolğun vücud, sarışındı. Iki qızın bir-biri ilə danışığından ucaboylunun adı Musya olduğu bəlli oldu. Nədənsə bu ad Rüstəmbəyə çox xoş gəldi. Nataşa yemək verdi. Hər kəs iştaha ilə yeyərkən qızlar çəkinirdi. Rüstəmbəy yağ və çörək götürüb, onlara təklif etdi və Musyaya ayrıca bir iltifat göstərməsi hər kəsin nəzərini cəlb etdi. Rüstəmbəyin nəzakətinə qarşı Musyanın çöhrəsi parladı, gözlərində bir təbəssüm oyandı və çox çəkmədən yenə şux baxışı hüzn dumanlarına daldı. Rüstəmbəy gözlərinin altınca onu süzdü – yemək boğazından getmirdi, ətrafdan eşidilən hər bir səs və sədaya qarşı diksinib, gözləri yaşarırdı. Yemək bitdi. Oturanlar ayağa qalxdılar. Əvvəlcə gedən Vanya dönüb karvanın hazır olduğunu söylədi. Rüstəmbəy cəld pilləkəndən enib, qazalağına mindi. Küçə başına qədər düzülmüş yüklü və minikli arabaları dolaşdı. Xəstələri bir-bir yoxladı. Hamı sevinc içində idi. Yerləri rahat olmayanları başqa arabalarda yerləşdirib, ön tərəfə keçdi. Süvarilər şoseyə yaxın durmuşdular. – Məhəmməd, – deyə ləzgiyə müraciət etdi, – məni gözlə. Siz yolun sol tərəfindəki axını bir dəqiqəliyə dayandırarsınız, bizim karvan yola qoşulmaq imkanı bular. – Baş üstə, ağa. Daha başqa əmrin varmı? – Yox! Rüstəmbəy təkrar geri döndü. Arabaların bir-birindən ayrılmamasını şiddətlə əmr etdi. İdarədəkilərin hamısı küçə qapısında idi, bölük müdirləri də hazırdı. Zina həmişəki kimi şəndi. Bu təhlükələr ona dadlı bir macəra kimi görünürdü. Tez-tez Vanyanın qolundan dartıb, gülməli bir şeylər anladırdı. Musyanın gözlərində yuvarlanan yaşlar dan yerinin qızartısını əks etdirərək, gözəl üzünə lətif məsumiyyət bəxş etmişdi. Rüstəmbəy ona yanaşdı: – Nə üçün qorxursunuz? Şayiələr tamamilə yalandır, alman süvarisi, görünür, hələ uzaqdadır. Yaxın olsa idi, dünəndən bəri buraya gəlmişdi. Əmin olunuz, sizi sağ-salamat Rusiya torpağına çıxaracağam. Rüstəmbəyin mətin sözləri Musyanı sakit etdi. – Bəs nə üçün ləngiyirsiniz? – deyə ərklə sordu. – Bu saat yola düşürük. Buyurun mənim yanımda oturun. Musya məmnuniyyətlə razı oldu. Rüstəmbəy onun qayış gödəkçəsinin qoluna girib, qazalağına oturtdu. Özü də Musya ilə yan-yana oturaraq: – Vanya, xanımları brekinə mindir, vaxtdır! – dedi. Rüstəmbəyin qazalağı ilə brek ön tərəfə keçdi. Arabaların tərpənməsinə əmr verildi. Süvarilər axını yararaq, yolun ortasına yeridilər. Bağırtı, təhdid və söyüşlə axının bir tərəfini dayandırdılar. Rüstəmbəy qazalaqda ayaq üstə durub, arxaya xəşin baxışlar göndərərək, şoseyə girə bildi. Yüzdən artıq arabadan mütəşəkkil zemstvo karvanı fövqəladə sürətlə Rüstəmbəyin arxasınca gedərək ümum axına qoşuldu. 7 Təqribən üç-dörd verstlik bir məsafədən sonra şoseni tərk edib, sağ tərəfə çönməli idi. Şəhər dairəsi bitib kəndlər başlayırdı. Şosenin o tay-bu tayındakı xəndəklər at cəsədləri və sınıb düşmüş arabalarla dolu idi. Rüstəmbəy Məhəmmədi çağırıb, yolun sağ tərəfindəki axına mane olmasını əmr etdi. Süvarilər yavaş-yavaş hücuma başladılar. Yenə söyüş, təhdid və qamçı qüvvəsi ilə yolun sağ tərəfi addım-addım istila olunmağa başladı. Karvan böyük çətinliklə məqsədinə çatdı. Artıq məsələ bitmiş hesab edilə bilərdi. Cənub yolu başlar-başlamaz karvan asanlıqla sağa dönüb, axından qurtardı. Bu yol tamamilə boşdu. Hər kəs Rusiyaya doğru gedən ən yaxın şərq yolunu təqib edirdi. Asudəliyə çıxaraq, Rüstəmbəy qazalağının sürətini azaltdı və xoş bir təbəssümlə Musyaya baxıb: – Musya, – dedi, – çətinlik bitdi; indi heç bir qorxu yoxdur. Yollar olduqca gözəldir, səfalı yerlərdə düşərgə qayırıb istirahət edəcəyik. Musya Rüstəmbəyin sözlərindən son dərəcə məmnun olaraq gülümsədi və sağ yanağında lətif çökək zühur etdi. Bir də, son araba karvandan qırılıb geridə qalmış – deyə xəbər gəldi. Rüstəmbəy, Vanya, Boris və bir neçə işçi piyada olaraq, xəndəklə yuxarı diklənməyə başladılar. Arabaya toxunulub, bir təkəri xəndəyə düşmüşdü. Boris üst tərəfə keçib yolla gələnləri qamçı ilə durdurmağa çalışdı. Şoseyə çaxnaşıq düşdü. Bir soldat arabasının qəflətən dayanması qəzaya səbəb oldu, arxadakı avtobus arabaya çarpıb onu xəndəyə sürüklədi. Boris özünü xəndəyin o biri tərəfindəki bostana atıb canını qurtardı. Bununla məsələ bitmədi, avtobus inersiyaya tabe olaraq, bir təkəri xəndəkdə olan arabanı da aşırdı. Atlar yıxılıb çapalamağa başladı. Hər tərəfdən söyüş və bağırtı qopdu. Vanya ilə Boris köməyə qoşdu. Arxadan Rüstəmbəy gəldi. Cəld atları açıb, bostana keçirdilər. Işçilər qənd və un kisələrini daşımağa başladılar. Nəhayət, oxu sınmış arabanı da böyük zəhmətlə sağ yola çıxara bildilər. Bu hadisə qadınlar üçün bir əyləncə oldu: hamı iki yolun ayrıcına toplanıb uzaqdan seyr edirdi. Işlərini müvəffəqiyyətlə bitirib geri dönən kişiləri qəhrəmanları qarşılayan kimi qarşıladılar. Rüstəmbəy Musyanın qoluna girib qazalağa mindi. Oxu sınmış arabanı və atları arxa tərəfə bağlayıb, yola düşdülər. Günəş qalxmış, isti can sıxırdı. Karvan yavaş-yavaş yürüyürdü. Borislə Vanya Rüstəmbəyin qazalağı ilə yan-yana gedərək, söhbət edirdilər. Vanya deyirdi: – Tələsik çəkildik, çox şeylərimiz anbarda qaldı. Yaxındakı kənddə axşamlayıb, yükümüzü yenidən yoxlasaq fəna olmaz. – Almanların yaxında olması da mübaliğəli imiş, – deyə Boris əlavə etdi. Rüstəmbəy: – Sınan arabanın yüklərini o birilərə yığdıq, onlar da sına bilər, arabanı da təmir etməlidir. – Arabanın birini boşaldıb, anbarda qalan qənd və undan gətirməlidir. Niyə batsın... Mülahizələr yürüdülərkən kənd də görünməyə başladı. Kənddən yalnız bağçalı bir ev qalmışdı; yerdə qalanı uçub dağılmışdı. Burada qoca bir polyak ailəsi yaşayırdı. Bir qoca kişi və iki yaşlı qadından ibarətdi. Müharibə başlar-başlamaz bunlar gənc övladlarını Avstriyanın içəri cəhətlərinə göndərmişdilər. Vaxtilə müəllimlik edərmişlər, indi artıq üç-dörd ildən bəri evə gözətçilikdən başqa sənətləri yoxmuş. Otaqların birində özləri qalıb, yerdə qalanı ötüb gecən hərbilərin mənzili olur. Vaxtilə gözəl olan bu ev indi olduqca dağılmış, heç bir təmir də görməmişdi. Bağça da xaraba halda idi. Karvan evin qarşısında dayandı. Borisi ev sahibinin yanına göndərdilər. Bir az keçməmiş Boris gülə-gülə evdən qayıtdı: – Gəlin! – deyə yoldaşlarını çağırdı. Borisin arxasınca ev sahibi də çıxdı. Başının seyrək tükləri səliqə ilə daranmış, ağ bığları burulub, ucları yuxarı qaldırılmışdı; üzü yenicə qırxılmışdı və qulaqlarında pudra izləri görünürdü. Əynindəki köhnə ağ şalvardan, mod boyunbağıdan vaxtilə səliqə ilə geyinməsi duyulurdu. Nəzakətlə qonaqlara təzim etdi və polyak şivəsi ilə: – Xoş gəlmisiniz, əfəndilər! – dedi. Otaqların biri qadınlara, ikisi də kişilərə təxsis olunub, səfər çarpayılarını və yataqları oraya daşıdılar. 8 Axşam yeməyinə ev sahiblərini də çağırdılar. Kişi qara pencəkli və qarılar da şleyfli, qara atlaz paltarda gəlmişdilər. Əllərində uzun zəncirləri boyunlarına keçmiş lornetləri də vardı. Dörd il davam edən müharibə, qan və vəhşət bu ailənin kübar adətlərini pozmamışdı. Evlərində piano varmış və hər gün sevdikləri kompozitorlardan birər parça çalarmışlar. Polyak ailəsinin gəlməsi mədəniyyət ətrafında bəhs açılmasına səbəb oldu. Vanya Avstriya mədəniyyətinin rus mədəniyyətindən yüksək olduğunu etiraf etməklə bərabər bu mədəniyyətin müəyyən sinfə mənsub olmasını irəli sürürdü. – Mədəniyyət nə deməkdir? Müəyyən sinfin yaratdığı bir məhsuldur. Avstriyada da mədəniyyət yaradan zadəgan və burjuaziyadır. Əməkçi xalq bundan istifadə edə bilmir. Rusun kəndlisi savada belə möhtac olduğu halda, polyak panları mədəniyyətin hər sahəsini mənimsəmişdilər. Ev sahibi nəzakətli bir tərzdə sinif məsələsini rədd edərək, mədəniyyəti milli zəkaya isnad etdi: – Polyakların əksəriyyəti mədənidir, – dedi, – rusinlər isə mədəniyyəti mənimsəyə bilmirlər. Çox tənbəldirlər. Baxın, zadəgan və burjuaziyası belə polyaklara nisbətən çox geridirlər. Boris yavaş səslə: – Pan, – dedi, – bizim Rusiyada hökumət xalqı qaranlıqda saxlayırdı. Onlara məktəb açmırdı. Mədəni imtiyazlardan yalnız bir qrup istifadə edə bilirdi. Ev sahibi: – Ədalətlə söyləməliyəm Avstriyada qanun qarşısında hər kəs bərabərdi. İndiyə qədər sakit duran Olesya (Musyanın yoldaşı) birdən dilləndi: – Pan, – dedi, – məsələ sizin dediyiniz kimi də deyil; baxın, mən iki ildir cəbhədəyəm. Burada qanunun hər kəsi bərabər tutduğunu görmürəm. Ukraynalılar daim əzilmiş, istismar olunmuş və onları müdafiə edən də olmamış. Hökumətə yaxın olan polyak zadəganı öz millətlərindən başqa kimsənin halına qalmamışdır. Hər şey polyakın, başqasının canı çıxsın! – demişlər. Daha qanun qarşısındakı bərabərlik harda qaldı? Olesyanın ukraynalı olub milli məfkurə daşıdığı ilk dəfə olaraq meydana çıxdı. Olesya istər polyaklara, istərsə ruslara qarşı bəslədiyi düşmənçiliyi açıqdan-açığa bildirirdi. Polyak və rus gəlmələri əvəzində “lyax” və “moskal” kimi təhqiramiz sözlərdən belə çəkinmirdi. Rus və polyak dillərini bildiyi halda, hər kəslə yalnız ukraynaca danışırdı. Məclisdə milli məsələnin kəskin bir şəkil alacağını, duyan Rüstəmbəy məclisi pozmağa çalışırdı: – Yoldaşlar, münaqişəni buraxın da, gözəl gecədən istifadə edək; gəzmək istəyənlər qalxsınlar, – deyə özü qalxaraq, örnək olmaq istədi. Onu mütəaqibən qadınlar yemək masasını tərk etdilər. Rüstəmbəy Musyanın qoluna girib, yolun qırağına doğru seyrə çıxdı. 9 Axşam qənd, yağ və un üçün iki araba göndərilmişdi. Bunlar sabah erkən dolu gəldi. Rüstəmbəy ot biçdirib, üzərində yatmışdı. Səsə oyandı. Hamı qalxdı; arabaçılar hələ yatırdı. Gecə bunlar müfrizə aptekindən spirt oğurlayıb içmişlərmiş. Oyadılıb töhmətləndirildilər. Sərxoşların sayəsində karvan ancaq günəş qalxan zaman yola düşə bildi. Ev sahibləri ilə səmimi olaraq vidalaşdılar və xoş təsir buraxmaq üçün onlara təqribən iki aylıqlarını təmin edə biləcək miqdarda məkulat verildi. Yazlavesə qədər yol tanışdı. Ötəki tərəfini görmədikləri üçün əməkdaşlara maraqlı gəlirdi. Gözəl şoselər, abad qəsəbələr gözə çarpırdı. Lakin hər yerdə də rusin kəndliləri avam və qeyri-mədəni kimi görünürdü. Bir neçə günlük səyahətdən sonra karvan Kamenets-Podolskiyə çatmadan şərqə dönüb, köhnə Rusiya hüdudunu keçdi. Avstriyanın gözəl şoseləri çınqılla döşənmiş rus şosesi ilə əvəz olundu. Axşamdan çox keçmiş bir kəndə yetişib, keşişin evində qonaq qaldılar. Keşiş vətəndaşlarına əlindən gələn hörməti etdi, bütün əməkdaşlara ağ çörəklə süd verdi. Vətənpərvər bir hisslə ordunun övzaını sordu və cəbhənin pozulmasından olduqca mütəəssir oldu. Karvan kəndin qəbiristanını düşərgə edərək, orada gecələdi. Kənddə qəzet olmadığı üçün vəziyyətin nə halda olduğu aydınlaşa bilmədi. Alman haralara hücum etmiş, nə qədər əsir düşmüş, bu məğlubiyyətin daxildəki təsiri necə olmuş... Bu kimi suallara hər kəs cavab arayırdı da, tapa bilmirdi. Bunun üçün mədəni mərkəzə yetişmək əməkdaşlar üçün bir məfkurə təşkil edirdi. Lakin gedəcəkləri Proskurov şəhərinə qədər xəritədə belə bir mərkəz görünmürdü. Yollar həp kəndlərdəndi. İkinci gün bir zadəgan köşkünü düşərgə etdilər. Ev sahibləri polyak imiş, vaxtilə paytaxta köçüb, evə gözətçi olaraq, bir xanım qoymuşdular. Bu xanım zemstvo karvanını düşmənçiliklə qarşıladı. Buna baxmayaraq əməkdaşlar köşkün bir hissəsində yerləşdilər. Köşk ikimərtəbəli böyük evdi. Qiymətli mebeli və təfrişatı, muzeyi vardı. Geniş zalı, bilyard otağı, zəngin kitabxanası, həyətində oranjereyası vədöl heyvanları vardı. Köşkün ətrafında səliqə ilə bağ salınmışdı. Köşk olan kənd böyükdü və başdan-başa yeknəsəq komalardan ibarətdi. Hələ kəndə girərkən kaşanə ilə yan-yana duran yoxsul damlarını görən Vanya: – Baxın, bu onlarca fəqir komalar qazandığını bu parazitlər yeyir, – demişdi. Sonra intiqam hissi ilə titrəyən səslə: – Bunların hamısını sakinləri ilə bərabər yıxıb məhv edəcəyik! – deyib əlavə etmişdi. Olesya da köşkün polyaka mənsub olduğunu duyar-duymaz milli ədavəti coşmuşdu: – Bu istismara qarşı Ukrayna milləti laqeyd qala bilərmi? – deyə köksünü ötürmüşdü. 10 Gözətçi qadının etirazına baxmayaraq, həyətin bir guşəsində ocaq qalanıb, yenicə kəsilmiş qoyunun ətindən xörəklər hazırlanırdı, tüstü həyəti bürümüşdü. O biri tərəfdən Venus heykəlini əhatə edən çiçəklik döşənmiş, əməkdaşlar kefə məşğuldular. Spirtdən yapılmış araq və əlvan məzələr düzülmüşdü. Qadınların başına çiçəklərdən qayırma taclar qoyulmuşdu. Vanya tacı qızıl, Rüstəmbəy bənövşə və Boris də sarı çiçəklərdən yapmışdı. Qızıl – eşq ya inqilab; bənövşə – nəfislik; sarı da – vəfasızlıq mənasına idi. Qadınlar öz taclarından olduqca məmnun qalmışdılar. Bilxassə Zina nəşəsindən bayılırdı; Borisin onu Vanyaya qısqanması Zinaya həzzlər verirdi. Qadınını vəfasızlıqla qəbahətləndirən Boris zahirən Olesyanın yanında oturmuşdusa da, bütün varlığı Zinaya bağlı idi. Zinanın Vanyaya qarşı işvəkar davranması onu odlayırdı. Gitaranı bağrına basıb, üfüq bəkarətini hələ üzlərində daşıyan məhcub aya baxaraq, simləri ağladır. Vanya Zinanın boynunu qucaqlayıb, yanıqlı şərqilər söyləyirdi. Rüstəmbəy qədəhlərin doldurulmasını təklif edib, sağlıq başladı: – Yoldaşlar, – dedi, – bu axşam eşq ilahəsi Venusun qonaqlarıyıq. Aydın gecə, nəfis hava, ətraf çiçək, hamımızın köksündə gənc ürək çarpıntısı... bunlarda böyük bir sirr, dərin bir məna yoxmu? Venusun dodaqlarında həkk olan lətif təbəssümə baxın. Bu təbəssüm eşq ilahəsinin bizdən məmnun olduğunu göstərmirmi? İlahəni daha məmnun etmək üçün onun təmsil etdiyi daimi hissin şərəfinə içəlim. Yaşasın eşq! Yaşasın hisslərimizi tac edərək, başlarında daşıyan qadınlar!.. Hər tərəfdən: – Yaşasın! – deyə, – səslər eşidildi. Rüstəmbəy qədəhini qaldıraraq, qadınları alqışladı və gözləri Musyanın gözlərinə sataşdıqda, bir az dayanıb, sonra coşqun bir halda: – Musya, ey təsadüfün tufanından dərilmiş çiçək! Eşq ilahisinin qarşısında and içirəm ki, sizə qarşı ən incə, ən nəfis və ən yüksək hisslər bəsləyirəm. Gözəl saçlarınız üzərində iftixarla yerləşən tac solar, ancaq o tacın təmsil etdiyi hisslər solmaz! – deyə nitqinə xitam verdi. Rüstəmbəy alqışlandı. Zina kinayə ilə: – Rüstəmbəy, şairanə mühit və araq sizi də həssas etmiş, – deyə qədəhini onun qədəhinə vurdu. Məzələr bitib, xörəklər gəldi. Keçirilən qorxu, əziyyət və yorğunluğu unutmaq ehtiyacı hələ də qüvvətli idi. Voronova araq hazırlanması əmr olundu. Sərxoş beyinlər yenidən dumanlanmağa başladı. Bu dəfə bölük müdiri Kasparyanın təklifi üzrə Rüstəmbəy tamada seçildi. Məclisin indiyə qədər nizamsız getməsinə təəssüf edərək, iştirak edənlərin sağlığına “nizam”la birər-birər içildi. Bölük müdirləri də varlıqlarını bildirməyə başladılar. Kasparyan söz istədi: – Yoldaşlar, – dedi, – iş göstərməsə, İnsanı tanımaq olmazmış. Məsələn, biz Rüstəmbəyi bir tələbkar amir, intizampərvər iş adamı, başqasını işlədən, bəzən sərt və özü də ifrat işləyən bir adam kimi tanıyırdıq. Rüstəmbəy fanatik bir rəhban kimi həyat keçirirdi, həsrətində olan qadınlar ona yanaşmağa belə cəsarət etməzdilər, çünki “iş vaxtı yalnız iş” onun başlıca şüarı idi... Yoldaşlar, ricət qorxuları və yol sarsıntılarından sonra biz Rüstəmbəydə yeni sifətlər kəşf edirik. Rüstəmbəyin böyük məclis adamı və gözəl yoldaş olması meydana çıxır... Bu həqiqi amirin və səmimi yoldaşın şərəfinə içəlim. – Yaşasın Rüstəmbəy! – deyə səslər qopdu. Boris gitaranı kökləyib çaldı. Vanya da şərqi söylədi. 11 Gənc əməkdaşlar məclisin axırına qədər davam edə bilməyib, birbir cərgədən çıxdılar. Bunların bəzisinin qolundan və qıçından yapışıb, otun üzərinə uzandırdılar. Içkidən özlərini qaib etmişdilər. Böyüklərdən Boris, Kasparyan və Zinadan başqa kimsə qalmadı. Zina da içmişdi: lakin mətin və nəşəli idi. Rüstəmbəy: – Məclisin sonunu Venusun pərəstişi ilə bitirəlim, – deyə təklif etdi. Qalxdılar, çiçəklər dərib, eşq ilahəsinin saçlarını, gərdənini və sinəsini bəzədilər. Sonra bir qız, bir oğlan əl-ələ tutaraq Venusun önündə diz çökdülər və sitayiş edər kimi baş əyib, bir-biri ilə öpüşdülər. Bununla məclisə xitam verib, qoşa-qoşa gəzməyə getdilər. Çiçəklikdən sonra xiyabanlar başlayırdı. Əsgər kimi düzülmüş çinarlar uzun kölgələr salmışdı. Dərin bir sükut ətrafı bürüyərək kainatla həmahəng olmuşdu. Zina Vanyanın, Olesya Kasparyanın, Musya da Rüstəmbəyin qolunda idi. Arxadan əlli addımlıq bir məsafədə Boris onları izləyərək, gitarası ilə dərdləşirdi; simlər gecənin istirahətinə qarşı fəğanlar qoparırdı. Musyanın incə geyimi hərarət saçırdı. Rüstəmbəy gənc qızın hərarətindən xoşlanıb, sözlə ifadə olunmaz həzzlər duyurdu. Musya yapdığı təsiri sövqi-təbii ilə hiss edir və Rüstəmbəyin üzünə həsrətlə baxırdı. Rüstəmbəy bir söz söyləməyib, məst və məsud addımlarla səthi yaldızlanmış gölçəyə doğru yürüyürdü. Musya dayandı, əlini Rüstəmbəyin qolundan çıxarıb, saçlarını düzəltməyə başladı. Titrədilən saçlardan havaya ətir saçıldı. Saçlarını nizama saldı və arxa tərəfə çönüb, uzun xiyabanı süzdü: – Bu xiyabanın adını bilirsinizmi? – dedi. Rüstəmbəy qızın qarşısında məst bir hal alaraq, cavabdan aciz qaldı. Musya: – Xiyabanın adına “Hələ ifadə olunmamış fikirlər” deyərlər, – deyə öz sualına özü cavab verdi. Rüstəmbəy gülümsədi; lakin gülümsənməsi ilə Musyanın məramını anlamaması meydana çıxdı. Musyanın ürəyi sıxıldı. Məyus bir halda yola davam etdi və bir-iki addım da Rüstəmbəydən irəlidə yürüməyə başladı. Gölçə ayın sədəf hədiyyələrini köksünə toplayaraq uyuyurdu. Sallama söyüdlər pərişan kölgələri ilə gölçənin bir tərəfini istila etmişdi. Hər şeydə eyni ifadə, eyni təzahür vardı: sükun, dərin sükun... sirr hər yerdə hökmfərma idi. Kölgəliyə sıxılan bir skamyaya oturdular. Rüstəmbəy qolunun birini skamyanın söykənəcəyinə buraxıb qaldı, Musya bir az ona meyllənərək, oturub əvvəl sükutu pozmağa cəsarət etmədi. Kasparyanla Vanya da gəlib gölçənin ötəki tərəfində yerləşdilər. Boris görünmürdü, yalnız yanıqlı şərqisi uzaqlardan eşidilirdi. Musya üçün Rüstəmbəy bir sirr olmuşdu: yarım saat əvvəl hər kəsi əyləndirən, nəşələndirən bu adam indi qələndəri dərviş kimi zikrə dalmışdı. Musya ərklə əlini onun qoluna salıb, başını çiyninə söykədi: – Niyə dinmirsiniz? Bir şeylər söyləyiniz, sizi dinləmək istəyirəm, – dedi, səsində əninlər duyuldu. Rüstəmbəy diksinib sanki yuxudan ayıldı. Musyanın əlini alaraq: – Nə deyim?.. Mənə belə gəlir ki, bu gecənin sükutunu pozmaq böyük günah işləmək deməkdir... hava dalmış, gölçə dalmış, ağaclar yarpaqlarını belə qımıldatmaq istəmir, bunlarda bir sirr var. İnsan da müstəqil həyatından ayrılıb, kainata qoşulmaq istəyir. Danışmaq bu arzuya mane olur. Musya Rüstəmbəyin mülahizələrini mürşid kəlamı kimi qəbul edib, bir müddət susdu. Lakin Rüstəmbəyin duyduğu batini həzzlərə vara bilmədi. Rüstəmbəyi dinləmək ehtiyacı ona aman vermədi. Yenə onun qoluna girdi, oxşandı və xəstə baxışla ona tamaşa etməkdən çəkinmədi. Uzaqdan xoruz banı eşidildi. Bunu mütəaqib bir neçə xoruz da səsləşdi. Rüstəmbəy əllərini havada fırladaraq: – Ah, xain xoruz! Məni ana dənizdən ayırdın, – deyə içini çəkdi. Musya Rüstəmbəyin sözlərini anlamadı: – Siz çox tühafsınız, – dedi, – dəniz nədir? Musyanın safdilliyi Rüstəmbəyə xoş gələrək güldü: – Musya, – dedi, – hiss etibarilə kişilərlə qadınlar arasında təbii bir fərq vardır. Qadının hissi vahiddir. Bu hiss əbədi və əzəlidir. Sevmək və sevilmək qadın üçün yeganə bir məfkurədir. Başqası yoxdur. Kişilərin, bilxassə fikir yürüdən kişilərin hissində ikilik var: sevib-sevilmək məfkurəsi xaricində o, ikinci bir məfkurəyə pərəstiş edir. Bu, mənəvi eşqdir. Burada qadın yoxdur. Ürək beyinlə uzlaşıb barışır. Dəruni bir ahəng vücuda gələrək, İnsanı maddi aləmdən ayırıb, nisyan istirahətinə daldırır. Dəniz dediyim nisyan istirahətindən ibarətdir. Mən nəyəm?.. Müvəqqəti həyat üçün dənizdən ayrılmış bir damla! Qətrə arabir dənizə qovuşub da qəlbi istirahət bulmalı... Yoxsa maddiyyət çarpışmaları onu üzər... Rüstəmbəyi heyrətlə dinləyən Musya onun sözlərini kəsib: – Sizin də hissinizdə ikilik varmı? – deyə sordu. – Təbii. – Görmürəm. Nisyan eşqi olduğunu duyuram! O birisini görmürəm. Musyanın sözləri əvvəl Rüstəmbəyi şaşırtdı, gülümsədi, cavab verə bilmədi. Sonra Musyanın əlini dodaqlarına aparıb: – Bəlkə də haqlısan, – deyə öpdü, – ancaq... tanışlığımız çoxmu oldu? Bu vaxt bir adamı öyrənməyə az deyilmi?! Musya Rüstəmbəyin əlini əlləri arasına alıb oxşadı. Qadınlıq heysiyyəti məmnun kimi görünürdü. 12 Köç üçün əmr verildi. Hazırlıq başlandı. Bütün əməkdaşlar iş başında idi. Gözətçi polyak qadını fırlayıb həyətə çıxdı: – Uyğunsuz işlər görürsünüz, vəhşi barbar da sizdən yaxşıdır. Gecə atları buraxmışlar, botanik bağçanı korlamış, fidanlığı alt-üst etmişdir. İşçilər meyvə ağaclarını yolmaqla kifayətlənməyərək, zirzəminin qapısını sındırıb, əlli-altmış illik şərabları oğurlamışlar. Belə olurmu? Almanlar bu vəhşi ölkəni istila etməkdə haqlı deyillərmi? Gəlsələr, bu torpaqda nizam və intizam olar. Bir daha bu axşam yapılan vəhşətə yer qalmaz... Rüstəmbəy qadının şikayətlərini eşidər-eşitməz haman məsələni tədqiqə başladı – xanım tamamilə haqlı imiş. Ən qiymətli ağaclar yolunub tökülmüş, çiçəklər tapdadılmışdı. Köşkün dörd tərəfi nəcisdi. Zirzəmidə qədim şərabı içməkdən başqa, qabları sındırıb yerə atmışdılar. Bir çox yerdə qapı və pəncərələri belə sağ buraxmamışdılar. Xülasə, köşk talan edilmiş yəhudi evlərini andırırdı... Rüstəmbəylə Vanya bölük müdirlərini çağırıb, məzəmmət etməyə başladılar. Rüstəmbəy: – Qaldığımız yerlərdə ən acı təsirlər buraxırıq. Baxın, vaxtilə Rusiyaya ilhaq etmək istəyən rusinəri belə pozulub geri qaçmamızla sevindirdik. Səbəbi göz qarşısında, – deyə Rüstəmbəy əli ilə güllüyü və zirzəmini göstərdi... Vanya onun sözlərini kəsərək: – Biz hakimiyyətin proletariata verilməsini tələb edirik; çünki proletariat hakimiyyətinin əməkçilərə xoşbəxt həyat təmin etməsinə inanırıq. Belə tələbdə bulunduğumuz halda xuliqanlığa yer verməyə haqlıyıqmı? Mən də zülmlə yapılmış bu kaşanələrə düşmənəm. Lakin sizin adamların yapdığı tərzdə deyil. Biz gözəl binalar, bağ-bağçaları, abadanlığı yıxmayacağıq; içindəkilərin hakimiyyətini qırdıqdan sonra mülklər zəhmətkeşlərin olacaq. Bu evlərdə işçilər istirahət edəcəklər. Bu gün-sabah bizə keçəcək abadanlıq pozulurmu? Öz malına qarşı düşmən kəsilmək şüursuzluğumuzu göstərmirmi?.. Boris məzəmmətdən dilgir olaraq: – Vanya, – dedi, – bizimkilərin yıxıcı olduğunu yenimi görürsən? Bunlar həmişə belədir. Bunu gözəlcə bilirsən. Yenə əvvəllər cərimələmə ilə qorxudurduq; indi mujik heç bir şeydən qorxmur. Cəzalanmaq üçün qovsan, daha da sevindirərsən; çünki yaxalarını bizdən çoxdan qurtarmaq istəyirlər. Bunları qorxudan başqa bir cəzan varmı? Yoxdur. Vanya: – Onlarda sinfi duyğu oyadın! – deyə bağırdı. Boris: – İştə, oyatdıq, – dedi, – zadəganlar düşmənimizdir, deyə belə edirlər. – Bu, firqənin xətti-hərəkətini anlamamaq deməkdir, – deyə Vanya əllərini havada oynadıb yanına saldı... Gözətçi qadının yanında uzun-uzadı münaqişə oldu. Kimsə kimsəni qane edə bilmədi. Nəticədən də bir şey çıxmadı. Yalnız işçilər deyil, əməkdaşların da zaldan bir çox şey “çırpmaları” yolda bəlli oldu. Bu dəfə Rüstəmbəy əməkdaşlarına qarşı sərzəniş oxları yağdırmağa başladı. Ortalıqda kəskin münaqişə vücuda gəldi. Rüstəmbəy rus düşmənçiliyi ilə belə ittiham olundu. Musya Rüstəmbəyin müdafiəsinə qoşdu. – Siz hamınız qərəzlə danışırsınız, – dedi. – Heç kəs qəbahətini etiraf etmək istəmir. Biz mədəni deyilik, vəssalam. Qalitsiyada öz xristian və slav qardaşlarımız bizdən razı qaldılarmı? Qalmadılar. Polyaklar qədimdən bizə düşməndilər; rusinləri də düşmən etdik; çünki bizim vəhşət və yıxıcılığımıza kimsə dözə bilmir.. Əməkdaşlar arasındakı münaqişə və gərginlik yeni düşərgəyə qədər davam etdi. 13 Karvan dayandı, əməkdaşlar arabalardan tökülüb, qəsəbəyə getdilər. Əksəri yəhudi dükançılarından ibarət olan bazar kir və üfunətdə batmışdı. Əməkdaşlar hər şeydən əvvəl qəzet arayıb, böyük maraqla oxudular. Alman hücumunda davam edirmiş. Ordu pozulmuş və bir çox yerdə əsgərlərin zabitləri öldürməsi baş vermişdi. Bunun önünü almaq üçün yenicə baş komandan təyin olunan general Kornilov hürriyyət elanı ilə ləğv olunan ölüm cəzasını təkrar ehya etmişdi... Rüstəmbəy bu qərarı təsvib edərək, intizamın bərpa edilməsinə ümid etdi; lakin fikrini kimsəyə açmadı. Əməkdaşlar qəsəbəni dolaşıb zəruri hesab olunan bəzi şeylər aldılar. Geri dönərkən kirli bir pəncərədən gələn gurultulu çocuq səsləri nəzərlərini cəlb etdi. Qapıdakı səliqəsiz lövhədən buranın yəhudi məktəbi olması meydana çıxdı. Rüstəmbəylə Musya içəri girdilər. Səsdən qulaq tutulurdu. Fəna qoxu ürək bulandırırdı. Xırda, tozlu otaq yan-yana sıxılmış çocuqlarla dolu idi. Birisi ortada durub, əlindəki çubuğu havada oynadır, uşaqlar da çubuğun qorxusundan əllərindəki kitablara baxaraq bağırışırlardı. Başı araqçınlı ravvin yuxarıda oturub, yazı ilə məşğuldu... Rüstəmbəy çocuqluqda oxuduğu mollaxananı xatırladı. O biri əməkdaşlar küçədə oturub, Rüstəmbəylə Musyanı gözləyirdilər. Bunlar gələr-gəlməz yola davam etdilər. Rüstəmbəy Vanyaya müraciət edərək: – Vanya, – dedi, – günəş batmadan karvanı yerləşdirməliyik. Buralar çox murdardır. Bir yaxşı yer axtarmalı. Vanya: – Atı yəhərlədib özüm getməliyəm. Yəqin yaxında köşk var, bunsuz deyil. Karvanın durduğu yerə dönüb Vanya ilə Voronov atlanıb getdilər. Yarım saat sonra karvan mütəvaze bir köşkün yanında yerləşdi. Köşk sahibləri rus idilər. Qonaqları məmnuniyyətlə qarşıladılar. Əməkdaşlar evin ikinci mərtəbəsindəki uzun balkonda yerləşdilər. Balkonun önünü sarmaşıq örtmüşdü. Ətraf bağlıqdı. Hər yerdə pintilik və tənbəllik izi gözə çarpırdı. Bağ və xiyabanları alaq basmışdı. Qurumuş ağaclar kəsilməmiş dururdu. Evdəki nökərlər cır-cındır içində idi. Sarısaqqal, alçaq boylu ev sahibinin üzünə sərxoşluq damğası basılmışdı... Nataşa ilə Voronov yemək tədarükünə düşdülər. Qaynar suda qızdırılmış konserv qutuları açıldı. Əməkdaşlar yuyunub, yeməyə oturdular. 14 Axşam yeməyindən sonra Zina nazlanaraq: – Ah, bir dondurma olsa da! – deyə Vanyanın üzünə baxdı. Vanya gülümsündü; lakin heç bir təşəbbüsdə bulunmadı. Zina darılan kimi: – Eh, siz fəna kavalersiniz, – dedi və ağzını büzdü. Bu sözlərdən sonra Boris yerindən qalxıb, balkondan aşağı endi. Bunun getməsinə kimsə əhəmiyyət vermədi. Rüstəmbəy: – Aydın gecədən istifadə etməmiz yaxşı olmazmı? – deyə meydana bir təklif fırlatdı. Sanki ruhlardan xəbər verdi. Əməkdaşlar qalxıb bağa endilər. Xiyaban basırıq və bürkü idi. Taxıl tarlasına çıxdılar. Uzaqdakı meşəlik təpəyə qədər uzanan tarla dərz tayaları ilə möhtəşəm bir şəkil almışdı. Havada ruh oxşayan bir sərinlik vardı. Ayaqların altında xışıldayan küləş bir ritm vücuda gətirərək, bədirlənmiş aya qarşı duakar hisslər duydurar kimi görünürdü. Təbiətdə əsrarəngiz bir cazibə vardı. Bu cazibə gənclərin qəlblərində əks edərək, hərəsini tənha bir guşəyə sövq edirdi. Rüstəmbəylə Musya sağ tərəfdə yüksə- lən bir təpənin ətəyinə sığınaraq, gözəl mənzərənin tamaşasına daldılar. Zina ilə Vanya yavaş addımlarla uzaqlaşırdılar; Kasparyanla Olesya qaib olmuşdu. Rüstəmbəy təbiətdən nəşələnərək: – Musya, – dedi, – bu yer xoşunuza gedirmi? – Ah, çox gözəldir! – Burada bir neçə gün istirahət edərik; ev sahibləri də qonaq sevəndirlər, qalmağımıza məmnundurlar. – Yol bizi çox yordu. Doğru, mən hüdudumuzu keçənə qədər qorxurdum. Rüstəmbəy gülümsəyərək Musyanın əlini əlinə aldı: – Nədən? Mən sizinlə deyilmi idim? – Orası düz, ancaq sizi hələ dürüst tanımırdım... Lakin sizə o qədər inanırdım ki, “öl” deyəydiniz, ölməyə hazırdım... Musyanın səmimi sözləri Rüstəmbəyin hisslərinə toxundu. Musyanın ucları soyumuş barmaqlarını dodaqlarına götürüb öpdü və sonra yanağına söykəyərək, qızın aşağıya doğru baxan gözlərinə tamaşa etməkdən çəkinə bilmədi. Bir neçə sakit dəqiqə keçdi. Musyanın Rüstəmbəyin yanağına söykənmiş nəbzi yuvasını itirmiş, quş kimi çırpınırdı. Rüstəmbəy onun əlini təkrar öpərək yavaş səslə: – Musya, – dedi, – indiyə qədər eşq nə olduğunu duydunuzmu? Musya hüznlü baxışla Rüstəmbəyi süzərək: – Son günlərə qədər belə bir hissi duymamışdım... Musyanın sözləri qırıldı, səsi titrədi. Nəbzi daha da çırpındı. Rüstəmbəy də vücudunda bir titrəyiş duydu. Bir də sol tərəfində oturan Musyanı özünə tərəf cəlb edib üzünü onun alovlu yanağına qovuşdurdu... Odlu damlalar üzünü islatdı. Rüstəmbəy məst bir halda çəkilib Musyanı süzdü və onun göz yaşlarından doğan səadətə qarşı atılaraq, dodaqları ilə dodaqlarını buldu. Sanki qətrə çoxdan həsrətində bulunan dənizə qovuşaraq, sakit oldu. Bütün maddi varlıq nisyan qarşısında əriyib yox oldu. Bədirlənmiş ay belə iczindən susmuşdu... Borisin qısqanc erkək fəğanları ilə dolu səsi Rüstəmbəyi ayıltdı: – Musya, – dedi, – görürsən, Boris Zinanı arayır. Musya: – Tühafdır, bu Zina ərini sevmirmi? Rüstəmbəy istehza ilə: – Sevir, Vanyanı ondan daha çox sevir, – deyə güldü. – Bunu anlaya bilmirəm: iki adam sevilərmi? – İştə, görürsən, sevilir. – Bu, əxlaqsızlıqdan başqa bir şey deyil!.. Borisin şərqisi fəğanlar yaymaqda davam edirdi. Buna cavab olaraq: – Boris! Boris! Ey!.. Buraya gəl! – deyə Zinanın səsi eşidildi. Bir az sonra Kasparyan da uzaqdan səsləndi. Rüstəmbəy cavab verdi. – Vaxtdır! – deyə təkrar Kasparyanın səsi eşidildi. Rüstəmbəy ayağa qalxıb, Musyanı da qaldırdı. Yavaş-yavaş Zinanın səsi gələn dərəyə doğru yürüdülər. Oraya çatdıqda tühaf bir mənzərəyə rast gəldilər. Borislə Vanya ağlayırdılar. Boris deyirdi: – Vanya, sən mənim dostum və yoldaşımsan; səni bilirsən, sevirəm... Vanya da göz yaşlarını silərək: – Mən də səni sevirəm... Zinaya qarşı da eyni hiss bəsləyirəm... Rüstəmbəy bunların xüsusi işlərinə qarışmaq istəməyərək, geri döndü və rast gəldikləri Kasparyanla Olesyanı da geri çevirdi. Hər kəs keçirdiyi axşamın təsirinə düşərək sükut içində idi. Evə gəldikdə masanın üzərində bir qab dondurma gördülər – Borisin at üstündə qəsəbədən gətirdiyi bəlli oldu. 15 Ev sahibi balkonda oturan əməkdaşlara yanaşıb salam verdi. Yer göstərdilər, oturdu. Ev sahibi gündəlik siyasi məsələlərlə çox maraqlanırdı və paytaxt qəzetlərini yenicə gözdən keçirib gəlmişdi. Rüstəmbəy: – Yeni nə xəbəriniz var? – deyə sorduqda ev sahibi gülümsündü. – Hələlik yaxşı xəbər yoxdur, – dedi. Vanya heyrətlə: – Nə üçün? – deyə sordu. Ev sahibi söyləyəcəklərinin haqlı olduğunu duydurar bir tərzlə: – Cəbhədə müvəffəqiyyətsizlik, daxildə anarxiya. Daha, yaxşı nərədə qaldı? Asayiş o qədər pozulmuşdur, evdə oturmağa belə qorxuruq mujik qoyulan qanunu tapdalayıb keçir... Vanya bir az sərt: – Mujik acdır, mujik torpaqsızdır, mujik qazanır, ağalar yeyir – bu düzdürmü?.. Mujik onu əzən qanunu tapdalamağa haqlıdır; işçi onu boğan qanunu ləğv etməyə haqlıdır. Inqilabın tələbi budur! Ev sahibi qarşısındakının hansı məsləkə mənsub olduğunu duyaraq, bir az cəsarətsiz: – Oğlum, siz gəncsiniz, mən də gəncliyimdə belə əqidədə idim... Ancaq... bu fikirlər dildə və yazıda xoşdur, işə gəldikdə yaxşı bir nəticəyə varmır... Vanya etiraz etdi: – Qərb dövlətləri inqilab yapmadımı? – dedi. – Yapdı; lakin bizim kimi baltanı dibindən vurmağa qalxışmadı! – Bağışlayın, balta hələ dibindən vurulmamışdır. İndi hələ müdaraçalıq dövrüdür: sosialistlər kadetlərlə, onlar fabrikçilərlə uzlaşıb baş tovlayırlar. Əsil inqilab proletariatın iş başına gəlməsində olacaq. Ev sahibi məyus bir halda susdu. Bir az başını bulayıb gülümsədi: – Hər bir fikri həyata keçirmədən əvvəl məmləkətin vəziyyəti və xalqın əhvaliruhiyyəsi də nəzərə alınmalıdır, zənn edirəm. Vəhşi xalq hürriyyətin qədrin bilərmi? Mujik tənbəldir, əxlaqsızdır, yıxıcıdır. O, başına buraxılsa, aləmi qana döndərər. Rusun bütün dövlət adamları və mütəfəkkirləri bu fikrə şərikdirlər.. Siz Rusiyanın müqəddəratını bunlara tapşırmaq istəyirsiniz... Vanya hiddətləndi. – Bu sözləri çox eşitdik. Bu yalnız sizə və mənsub olduğunuz sinfə fayda verən bir fikirdir. Siz, təbii, mülkünüzü və imtiyazlarınızı yenə əlinizdə saxlamaq istəyirsiniz. Siz zəhmətsiz yemək istəyirsiniz; lakin bu artıq keçməz. Vanya sözlərini bitirib, müzəffər bir surətdə gülməyə başladı. Rüstəmbəy ehmal bir səslə söhbətə girişdi: – İstibdad dövrü bitmiş hesab olunmalıdır, – dedi. – Geriyə dönmək yoxdur. Çar idarəsinin uyğunsuzluqları heç bir fikir və mülahizə ilə doğruldula bilməz. Zəhmət şüarı hər şeydən yüksəkdir. Mülkədarların müftəxorluğuna nəhayət verməlidir. Rus əməkçi xalqının əzilməsi göz önündədir. Rus əzildikdə bizim kimi qeyri xalqlar iki dəfə əzilir. Siz boğulduğunuzdan şikayətlənirsiniz, biz məhv olduğumuzdan... Belə bir hal davam edə bilməz!.. Başqaları da söhbətə girişərək, münaqişə alovlandı. Kasparyan erməni və Olesya Ukrayna məsələlərini irəli sürərək, köhnə idarəyə qarşı küfrlər yağdırdılar. Ev sahibi Ukrayna məsələsinin süni olaraq meydana çıxmasını iddia etdi. Erməni və türk məsələlərinə vaqif deyilmiş, ancaq bu xalqların tam hüquqa malik olmalarını eşitmiş imiş. Yəhudi məsələsi mövzui-bəhs oldu: – Yəhudilər istismarçı bir millətdirlər, – dedi. – Bunları hər ölkədən qovmuşlar. Bunlara hüquq verilsə, bütün Rusiyanı istismar edərlər. – Yəhudilər bir millət olaraq hüquqdan məhrum edilə bilməzlər, – deyə fikirlər yürüdüldü... Bir saatdan artıq davam edən münaqişə kimsəni məsləkindən daşındırmadı. Nəticədə ev sahibinin irticapərvər olduğunu hər kəs təsdiq etdi. 16 Proskurov şəhərinə qədər bir düşərgə qalmışdı. Onu da mədəni bir polyak ciftliyində keçirdilər. Ər, arvad və qızlarından ibarət bu ailə təhsillərini xarici ölkələrdə görmüş, bir neçə dillərə vaqif adamlardı. Olduqca nəzakətli və qonaqpərvər idilər. Malik olduqları geniş torpaqdakı kəndlilər itaətsizlik göstərməyə başlamışdılar. İzinsiz olaraq meşəni kəsib, mülkədarın taxılını biçmişdilər. Bu vəziyyətdən təşvişə düşən mülkədar təsadüfən evinə gələn qonaqları buraxmaq istəmirdi. Zemstvo əməkdaşlarının gəlməsi bunları olduqca sevindirdi. Qonaqlara ayrıca otaqlar təxsis olundu, təmiz yataqlar verildi və orada qaldıqları üç günün müddətində gözəl yeməklərlə ikram olundular. Hələ bölükləri yerləşdirməmişdilər; fraklı qoca lakey onları nahara dəvət etdi. Yuyunub getdilər. Ev sahibi gül-çiçəkli geniş terrasda bunları qarşılayıb, yemək otağına götürdü. İyirmi dörd adamlıq yemək masasının ətrafında ev sahiblərindən başqa üç də zabit vardı. Ev sahibi müsafirləri dolğun qadınına, sarışın sadə geyinmiş qızına və zabitlərə təqdim etdi. Oturdular. Otağın kübar üslublu mebeli vardı. Divarlardan iyirmiyə qədər əcdada mənsub rəsmlər asılmışdı; böyük Yekaterina dövrünə aid qiyafələr də görünürdü. Masanın zəngin servizləri, bir-birini mütəaqib verilən əlvan yeməklər əməkdaşları heyrətə gətirirdi; çox xörəkləri həyatlarında ilk dəfə görür və yemək qaydasını belə bilmirdilər. On beş-iyirmi növ içki vardı. Əməkdaşlar içəri girdikdə Rusiya almanlarına dair bəhsə təsadüf etdilər. Gənc bir zabit deyirdi: – Rusiyada yaşayan almanlar vətən yolunda lazımi sədaqət göstərdilər, zənnindəyəm. Mən alman olaraq, üç ildir cəbhələrdə vuruşuram, iki dəfə də yaralanmışam; çünki Rusiyanı özümə həqiqi vətən bilirəm. Mənim bir yoldaşım vardı. Bu, orduya cəlb olunar-olunmaz özünü öldürdü; buraxdığı məktubda: Rusiyaya xəyanət, yoxsa alman millətinə qarşı düşmənçilik? – bu iki yolun heç birisi ilə gedə bilmədim – deyə yazmışdı... – İkiüzlülük alçaqlıqdır. O biri zabit sönük səslə: – Saray işi xarabladı. Çariça həm öz xanədanını, həm də Rusiyanı batırdı. Üçüncü zabit qeyzlə: – Çariçanın, – dedi, – qəbahəti yoxdur; biz alman kimi, yüksək texnikalı bir millətlə müharibə etməyə hazır deyildik. Bunu sabiq hərbiyyə naziri Kuropatkin də söyləmişdi. Buna baxmayaraq, ingilis hiyləsinə aldandıq. Çariça müttəfiqlərdən ayrılaraq, sülh yapmağı irəli sürürdü. Başqa çarə də yoxdu. Elə olsaydı, həm xanədanı, həm də ölkəni bu günkü biabırçılıqdan qurtarardıq. Satqın nazirlər, axmaq deputatlar işi xarabladı. Nəticədə böyük Rusiya şərəfsiz bir hala gəldi. Bu işlərin sonunu belə düşünməyə ağlım irmir... Zemstvo əməkdaşları ilə hərbilərin arasında olan uçurum sayəsində söhbət zabitlərdən başqasını qaplamadı. Yeməklərin ləzzəti söhbətə qələbə çaldı. Uzun müddət davam edən nahardan sonra qəhvə ilə likör verildi. Ev sahibi bufetdən bir qutu Havay sığarası çıxarıb, qonaqlara təklif etdi. Nahardan sonra çiçəkliyə, oradan da meyvə bağına keçildi. Buralarda da zabitlərlə əməkdaşlar bir-birinə qarışmırdı: ev sahibi əməkdaşları, qızı da zabitləri təşyi edirdi. Zabitlərdən biri köşkün təsərrüfat cəhəti ilə maraqlandı. Ev sahibi bunları götürüb, təsərrüfat maşınlarını, heyvanların son sistem axurlarını, pendir və pivə zavodlarını göstərdi. Oranjereyanın mükəmməliyyatı, döl heyvanlarının saxlanılması – bütün təsərrüfatdakı nizam hər kəsin heyrətinə səbəb oldu. Ev sahibinin təsərrüfata böyük marağı varmış – Qərbdən və Amerikadan iyirmiyə qədər məcmuə gətirib, kənd təsərrüfatındakı bütün yenilikləri təqib edirmiş. 17 Zadəganların dəbdəbəli saraylarını görən Rüstəmbəy mujik damlarını da dolaşmağı qərara aldı. Vanyaya təklif etdi, o, əllərini havada fırlayaraq: – Orada yoxsulluqdan başqa nə var ki, bilirəm, kəndlərdə böyümədimmi? – deyə cavab verdi. Sabah çaydan sonra Rüstəmbəy Musya ilə bərabər köşkü tərk etdi. Ev sahibi xanım ağacın altında oturmuşdu. Gəlib keçən bəzi kəndli qadınlar onun əlini öpürdülər. Kənd köşklərdən bir az aralı idi. Tozlu yolla getdilər. Hasarların arasında toz qopdu: iki-iki bir-birinin önünə qoşulmuş altı gözəl at və arxada şıq bir brek göründü; köşk sahibi qızı ilə bərabər sabah gəzməyindən dönürdü. Şapka qalxdı keçdilər. Kəndin geniş bir küçəsi vardı. Bütün daxmalar bu küçə uzunu yapılmışdı. Daxmaların küçəyə qarşı kiçik bağçaları vardı. Cağların başına küpələr çevrilmişdi. Hər yeri günəbaxan və gülxətmi bürümüşdü. Ağarılmış bir komaya girdilər, iki otaqdan ibarətdi. Birində kərpic divar sobası vardı. İri yastıqlı bir taxt qoyulmuşdu. Otağın küncü ikonalarla dolu idi. Burası qonaq otağı, ya rəsmi otaqmış; o birisi olduqca kirli, tör-töküntü idi. Ev sahibləri arvad və uşaqlar hərə bir işlə məşğuldu. Burnunun önünə milçəklər yığılmış bir qız çocuğu çörək gəvələyirdi. Müşəmbəsi neçə yerdən cırılmış masanın üzərinə kartof və soğan tökülmüşdü. Kirli döşlüklü arvad nahar hazırlayırdı. Qonaqları görcək arvad müti bir surətdə əllərini döşünə daraqlayıb təzim etdi. Rüstəmbəy məqsədini gizləyərək: – Buradan bir bölük əsgər keçəcək, onlara mənzil axtarırıq, – dedi. Qadın tabe bir halda: – Bircə otağımız var, bəyənsəniz, tutun. Rüstəmbəy: – Bir az dincəlmək olarmı? – deyə müsaidə istədi. – Buyurun! Rüstəmbəy və Musya oturdular. Rütubət iyi damaqlarına çökdü. – Əriniz hanı? – Dəyirmana buğda aparmış. – Buğdanız çoxdurmu? – Allaha şükür, qışımızı görər. Ancaq... yalnız çörəklə iş bitmir. Bir inəyimiz vardı, gəbərdi; təzəsini almağa pulumuz yoxdur. – Kartofunuz boldurmu? – Allaha şükür, görər. Rüstəmbəy dərin bir maraqla: – Yayı işləyirsiniz, bəs qışda nə qayırırsınız? – İş olanda ərim ağalıqda işləyir. – Gündə neçə qazanır? – On qəpik. – Taxılınız olmayan il olurmu? – Olur. – Onda nə edirsiniz? – Eldən borc alırıq. Bəzən burada yəhudilər və müamiləçi ruslar var, onlardan nisyə olaraq satın alırıq. Xırmana qədər gözləyirlər. – Bahamı satırlar? – O, çox! Bəzən birə üç qiymətə. Onların borcundan çıxmaq çətin olur; çünki öz torpağımız azdır, ağadan icarəyə götürürük: məhsulun yarısı da ağaya çatır. Rüstəmbəyin marağı bir az söndü. Qadından razılıq edib, ağır havalı komanı tərk etdi. Bağçanı bürüyən günəşli hava üzünə çarpıb onu sevindirdi. Gilənar ağaclarının altında titrəşən sarı ləkələr ona olduqca yeni və cazibəli göründü. Rüstəmbəylə Musya bir neçə komaya da girdilər. Bir-birinin eyni. Yalnız bəzisi təmiz, bəzisi isə olduqca kirli idi. Bir neçə yerdə mujiklər samoqon arağı çəkirdilər. Keflilərə də rast gəldilər. Həftələrcə içənlər varmış. Kəndin ortasına çatıb, kilsənin yanında oturdular. Bir-iki dilənçi gəlib bunların qarşısında diz çökdü və Rüstəmbəyin əlindən öpmək istədi. Rüstəmbəy əlini kənara; çəkərək, ciddi səslə: – Ayağa durun, sonra məramınızı anladın! Dilənçilər qalxıb, xaç çəkərək təzim etdilər. Rüstəmbəy onlara pul verib yola saldı və sonra Musyaya müraciət edib: – Musya, – dedi, – bu mujiklərin qulcasına davranmalarını heç də sevmirəm. İdarədə də belədirlər; sözlərini demədən əvvəl masanın qarşısında dizi üstə düşüb əl öpərlər. – Təbii deyilmi? Əsrlərcə qüvvətlilərə qul olmuşlar. Üzərlərində əsarətin izini daşıyırlar. – Mujiki xəşin deyə təsvir edirlər. Bu nə qədər doğrudur? – Mədəni olmayanların hamısı belə deyilmi? – Yox. Rus mujikinin başqa bir xüsusiyyəti varmış: yıxıcılıqla məşhur imiş. Hər halda mujiki ətrafı tanıyan rus münəvvərləri bunları mənə belə tanıdıblar. Cəbhədə gördüklərim məndə bu qənaəti qüvvətləndirdi. – Deyirlər, mujik üçün ibadətlə cinayət eyni məna ifadəsi imiş: mujik ibadətini buraxıb cinayət yapar, sonra ibadətinə davam edərmiş... Musya məyus bir halda ağzını burdu.. – Nə deyim? – dedi. – Mən şəhərliyəm, mujiki yaxşı tanımıram. Ancaq mujik haqqında rəylər ələləksər mənfidir. Mujik yalançı, ikiüzlü, hiyləgər, tənbəl və oğrudur deyirlər. Amma yüz milyonluq mujikin hamısımı belədir? Rus klassikləri biləks bunları müsbət və Allah qorxusu daşıyan kimi təsvir edirlər. Evə dönənə qədər mujik ətrafında danışdılar. Rüstəmbəy sektantlardan bəhs açıb, onların hakimiyyətə zidd olduqlarını söylərək: – Məncə, – dedi, – bunlara yalnız şiddətli bir hökumət intizam öyrədə bilər. Liberal hökumət mujik inadına qalib gələ bilməz!.. Musya susaraq Rüstəmbəyi dinləyib, ağlı irmədiyi məsələlərin həllinə qalxışmırdı. Daha doğrusu, Musya şən, könülaçan söhbətlər dinləmək istəyirdi. 18 Proskurovun ətrafındakı yollarda qaçıb dağılan əli tüfəngli soldatın sayı-hesabı yoxdu. Üç ildən bəri bir zümrənin faydası üçün cəbhədən-cəbhəyə sürüklənən işçi və kəndli, nəhayət, bir imkan bulub, müharibə dəhşətlərindən yaxasını çəkərək, evinə, pərişan ailəsinə qovuşmaq istəyirdi. Bütün verilən vədələr, coşdurulan vətən hissi, təhdid və cəza bu böyük axına qarşı sədd çəkməyə qadir deyildi. Baş komandan Kornilovun ölüm cəzasını ehya etməsi kimsənin nəzərini belə cəlb etmir, papaqlarında kəllə əlaməti olan “ölüm alayları” da hərc-mərcliyin önünü almaqdan acizdi. Cəbhədən qaçanlar Proskurova toplanırdılar; şəhər və ətrafı cürbəcür idarələr və təşkilatlarla dolmuşdu. At, araba, avtomobil, ənva alaylara mənsub süvari və piyada qoşun hissələrinə hər addımda rast gəlinirdi. Bir düzəngahda düşərgə yapan “vəhşi diviziya”nın bir bölüyü hər kəsi maraqlandırırdı. Bunlar dairə təşkil edərək, zurna çalıb oynayırdılar. Ətraflarında böyük bir izdiham vardı. Bunların ləzgi qiyafəsi, mahir rəqsləri, bağırtı və şənlikləri Musyanı olduqca maraqlandırmışdı. Qazalağı saxladıb qozluya söykənərək, tamaşa edirdi. Arabir içini çəkərək Rüstəmbəyin qolundan dartır və rəqs edənləri göstərib, sevincindən az qala bayılırdı. Rüstəmbəy isə maraq deyil, nifrətlə tamaşa edirdi. Bunların Qafqaz şəhərlərindəki sərsərilərdən olduğunu və cəbhədə düşməndən çox sülhpərvər əhaliyə qan uddurduqlarını bilirdi. Qalitsiyanın hər bir kəndlisi onları dəhşətlə xatırlayırdı. Rüstəmbəy vəhşilərin “fəzilətlərini” çox eşidib bıkmışdı. Odur ki, Musyanı məmnun buraxmaq üçün arabir gülümsəyir, lakin üzündən kin yağırdı. Azərbaycan türklərinin bunlara qarşı ümidlər bəslədiyini xatılrlayaraq, yasa batdı və atları çevirib, karvanı izləməyə başladı. Karvan Proskurovda yer tapmayıb, açıq havada qalmışdı. İrəliki gün yağış yağmış, palçıq dizə çıxırdı. Buna baxmayaraq, düşərgə qərar verilib, zemstvo baş idarəsi aranılmağa qoşuldu. Şəhərdə un, qənd, ayaqqabı, at ticarəti böyük meydan almışdı. Dəllallar köçlərin arasını dolaşaraq, zəmin hazırlayır, gecələr də mal qaçırırdılar. Ərzaq böhranlarından istifadə edərək, dövlət malları əldən ələ keçirdi. İkinci gün Musya ilə Olesya baş idarələrini tapıb, Kiyevə dönmələrinə əmr almışdılar. Bundan əvvəl Musya Rüstəmbəylə şəhərə getdi. Musya anasına teleqraf göndərəcəkdi. Bir-iki saat şəhəri dolaşdılar. Musya Rüstəmbəyi ən gözəl, iki tərəfi çiçək bağçalı küçələrdən apararaq onu eşq və hörmətlə dinləyirdi... Lakin Rüstəmbəy Musyanın verdiyi suallara düşünərək cavab verib onu qane etmirdi. Rüstməbəyin yoldakı rəftar və hərəkəti Musyanın ürəyində bir ümid doğurmuşdu. İndi Musya bu ümidin bir söz, bir vədlə təsdiq edilməsini gözləyirdi. Rüstəmbəy isə buna yanaşmırdı. Nəhayət Musya açıq olaraq: – Sabah mən gedirəm, siz bir az da olsa mənim yoxluğumdan kədər duyacaqsınızmı? – deyə mənalı baxışla Rüstəmbəyi süzdü. Rüstəmbəy gülümsünərək: – Musya, bu suala cavab vermək üçün bir müqəddimə etməliyəm. Mən dosta, bilxassə qadın dostuma tez alışıram; lakin bu alışmanın özündə bir acı duyuram: çünki qəlbim deyəni ağlım və ağlım deyəni qəlbim inkar edir. İştə bu dəruni təzad məndə əzab hissi doğurur. Sizinlə ilk görüşəndən bəri əzab içindəyəm. Bu əzabın yeganə əlacı... ayrılıqdır... Musya izəəti-nəfsinin xətərlənməsini duyaraq, sərzənişlə: – Deməli, ayrılmamızı səbirsizcəsinə gözləyirsiniz, – dedi və gözləri yaşardı. Rüstəmbəy Musyaya təsəlli verərək: – Yox, əzizim, – dedi, – fikrim anlaşılmadı. Hər bir fərd söylədiyi sözü və hərəkəti üçün məsuldur. Qəti bir söz söyləsəm, yerinə yetirməliyəm. Boş vədləri sevmirəm... Musya yenə qeyri-məmnun bir halda onun sözlərini kəsdi: – Deməli, bu on beş günlük dostluğumuz, hərəkətimiz və ifadələrimiz yalnız boş bir əyləncə imiş. Rüstəmbəy cəld: – Yox, nə üçün? Hiss coşmazmı? Coşdu... Qəlblər yuvalarından uçub bir budağa qondu... Gəncliyin iqtizası bu. – Deməli qəlblər yenə yuvalarına dönməli; çünki boş-boşuna uçmuşlarmış... Rüstəmbəy etdiyi müqayisəni canlı olaraq təsəvvür edib gülməyə başladı. Gülüşü Musyanı büsbütün dilgir etdi. Hiddətindən əlini Rüstəmbəyin qolundan çəkib, bir neçə addım ön tərəfə yürüdü. Rüstəmbəy arxadan onu süzdü. Musyanın yolda əzilmiş paltarı, ənsəsində sual işarəsi kimi qıvrılmış tükü, palçıqlı, bir az da dabanı getmiş uzunboğaz çəkməsi ona olduqca gülünc göründü. İçində bir acı duydu. Mətanətsiz addımlarla bir müddət yürüdülər. Bir az sonra Musya ayaq saxlayaraq, geri çöndü. Qara kirpikli parlaq gözləri ilə Rüstəmbəyə baxdı, alt dodağını dişlədi. Gülləri solduran yanağında lətif bir çökək zühur etdi: “Qəlbim, həyəcanım, bütün varlığım həp sənindir!” – deyən kimi oldu. Rüstəmbəyin üzü parladı. Ürək çarpıntılarından eşidilməz bir ifadələr qoparaq Musyanın həyəcanlarına qarışdı. Qadın hissi qane olmuşdu. Qollar bir-birinə yenidən sarıldı və mətin addımlar onları düşərgəyə doğru sövq etdi. 19 Qazalaq Musya ilə Olesyanı vağzala gətirdi. Rüstəmbəy və Kasparyan onları təşyi edirdilər. Şeyləri vaqona qoyub, platformaya endilər. Rüstəmbəy vaqonun bir başında, Kasparyanla Olesya da bir az uzaqda durmuşdular. Musya əli ilə Rüstəmbəyin qoluna təmas edərək: – Rüstəmbəy, – dedi, – bax, tez-tez yazınız! Gözləyəcəyəm. – Yazaram. Hələlik Nikolay küçəsindəki meyvə mağazasına yazın, otaq tutduqdan sonra yeni adresimi bildirərəm. – Yaxşı!.. Yol elə ağır keçəcək ki... Rüstəmbəy Musyanın səsindəki hüznü duyaraq: – Keçməz. Öyrənərsiniz. İnsan hər bir şeyə qələbə çalan bir məxluqdur, – dedi. Musya bu fikrə şərik olmayan bir tərzdə: – Yox, Rüstəmbəy, mən o məxluqdan deyiləm, – dedi, gərdənini bir az əydi və çocuq kimi dabanının üzərində sol və sağa fırlanmağa başladı. Rüstəmbəyə baxaraq, üzündəki hüzn əlamətləri şadlıqla əvəz olundu. Bir də Rüstəmbəyin frençinin düyməsindən yapışıb: – Mən ölərəmsə, ağlarsınızmı? – deyə dodaqlarında tühaf bir təbəssüm oynatdı. Rüstəmbəy gözləmədiyi bir suala qarşı: – Mən sizi, – dedi, – daima gənc, şən, lətif həyəcan da cilvələnən təsəvvür edirəm. Sizə matəm süsü yaraşmır... Musya peşman kimi: – Yox, yox, zarafat edirəm, – deyə ayaqlarının ucları ilə yarımdairə yapdı. Rüstəmbəyə bu mövzu o qədər xoş gəldi ki, bu sahədə mülahizələr yürütməyə başladı: – Gənc həyat elə böyük bir qüvvədir ki, mətin qayanı belə yıxar. Gənc olduğumu idrak edən dəqiqələr özümü kainatın hakimi zənn edirəm...İnsan özünün baqi olmadığına inanarmı? Gündə yüz minlərlə ölülər belə görsəm, öləcəyimə qane ola bilmirəm. İnsan təbiəti tühaf bir zehniyyətə malikdir... Musya Rüstəmbəyin məntiqi, aydın və nikbin sözlərini dərin bir eşqlə dinləyirdi. Ikinci zəng vuruldu. Haman ikisi də hazır bir vəziyyət aldı. Rüstəmbəy sağ əlini irəli uzatmaq istəyirdi, Musya sıçrayıb onun boynunu qucaqladı və dodaqlarından öpdü. Sonra günah işləmiş kimi qaçıb vaqona çıxdı. Olesya içəri girər-girməz pəncərədə göründü. Musya isə bir az ləngidi. Üçüncü zəng vurulana yaxın başını pəncərədən çıxardı, gözləri yaşlı idi. Tez-tez çəkilir, arxada ağ dəsmalı ilə gözlərini silirdi. Qatar tərpəndi. Musya gözlərindən ayırdığı dəsmalını salladı: – Unutmayın! – deyə hayqırdı. – Yaxşı yol! Salamat gedin! Tren getdikcə dəsmal havada yellənir, üzərində daşıdığı göz yaşlarının sirlərini Rüstəmbəyə duydururdu. Artıq son vaqon da gurultu ilə keçib getdi. Kasparyan yanaşıb Rüstəmbəyin qoluna girdi, bir yerdə qazalağa doğru getdilər. 20 Yolda müfrizənin işlərinə dair bəhs açıldı. Kasparyan Rüstəmbəyin cəbhədə olmadığı zaman törənən işlərin təfsilatını anlatdı. Rüstəmbəy maraqsız bir halda dinləyib: – Bilirsiniz, – dedi, – Vanyanın seçilməsi isabət olmuş. Zemstvo təşkilatları rollarını bitirmiş, heç bir əhəmiyyəti qalmamışdır. Bizim üçün, bilxassə sizin və mənim üçün yeni fəaliyyət sahəsi açılır – milli sahə. Bu gün milli müqəddərat məsələsinin coşqun bir vaxtında bizim vətəndən uzaq yerlərdə qalmamız cinayətdir. Millət bizi yetişdirdi, biz də bu zəruri vaxtda millətin köməyinə qoşmalıyıq. Kasparyan sözlərini təsvib edən bir halda dinləyib: – Qafqazdan xəbəriniz varmı? – deyə sordu. Rüstəmbəy düşünərək: – Ətraflı məlumatım yoxdur. Ancaq ziyalıya ehtiyac olduğunu bilirəm. Bu ehtiyac bilxassə bizdə çoxdur... Sonra Qafqaz xalqları arasında saziş yoxdur, fəna işlər baş verə bilər. Bunun önünü almalıyıq. Kasparyan fikrə dalaraq: – Işlər elə dolaşdı ki, – dedi, – çıxacaq yolu belə görmürəm. İndi Türkiyə cəbhəsində də belə bir iş olsa, kim bilir, bədbəxt erməni milləti nələr çəkəcək? Halbuki nələrə ümid edirdik!.. Rüstəmbəy səmimi bir səslə: – Bilirsiniz, – dedi, – erməni məsələsini bizimlə əlaqədar bir məsələ olaraq deyə ətraflı tədqiq etmişəm. Bilaxirə müharibə əsnasında Moskvada rusca nəşr etdiyiniz məcmuə və kitabları gözdən keçirdim. Erməni hərəkatının tarixi ilə də az-çox tanışam... Erməni millətinə xeyirxah bir türk sifəti ilə bunu deməliyəm ki, erməni milli hərəkat rəhbərləri bir çox səhv yapmış və yapırlar. Çar idarəsinə muxtariyyət ümidi bəsləmək boş bir xəyaldan başqa bir şey deyildir. Vaxtilə rus xarici nazirlərindən birisinin “Ermənistan bizə ermənisiz lazımdır” sözləri xatırımızdadır. Çar hökumətinin erməni məsələsinə qarşı tutduğu xətti-hərəkət daima bundan ibarət olmuş. Böyük Petrodan bəri bütün çarların sizə verdiyi vədlər boşa çıxmış. Sizi üsyana təhrik etmişlər, köməyə gəlməmişlər, nəticədə də erməni qırılmış. Avropalılar da sizə qarşı eyni xəyanətdə bulunmuşlar: Türkiyədə üsyanlar yapdırıb, erməni millətini məhv etdirmişlər. Paris və Berlin müahidələrindəki erməni məsələsinə aid qeydlər də boşa çıxmış. İştə, “xristian” Avropa və Rusiyanın sizə verdiyi “faydalar!” Millətinizin faciəsi yaxını qoyub uzaqda dost aramaqdan irəli gəlmiş. Zənn edirəm, millətin müqəddəratını keşişlərin və kor gözlü daşnaqların çəngindən qurtarmanın zamanı çoxdan gəlmişdir. Qafqaz millətlərinin qardaşlığı mövzusunda təbliğat yapmalı, bütün gəncləri bu işə cəlb etməli, camaatımızın salamatı yalnız bu yoldadır! Son sözlərini bitirərkən Rüstəmbəyin həyəcandan dodaqları titrəyirdi. Kasparyan fikirdə, sanki tərəddüd içində idi. Bir az sonra ayılan kimi oldu: – Sözləriniz haqlıdır, – dedi, – amma... Kasparyan sözünü bitirmədi. Daşnaq zehniyyəti sanki onu da zəhərləmişdi. 21 Rüstəmbəy Kiyevdən bir teleqram aldı, bilatəxir Kiyevə dönməsi tələb olunurdu. Düşündü – burada Vanyanın barmağı olduğu aydındı. Rüstəmbəyin işçilər arasında populyar olduğu Vanyanı təşvişə sövq edirdi; çünki istəsəydi seçki vasitəsilə təkrar iş başına çıxa bilərdi. Halbuki Rüstəmbəy çəkilib milli sahədə çalışmağı hər şeyə tərcih edirdi. Vanyanı çağırıb məsələni anlatdı: – Teleqram aldım, gedirəm, – dedi, – zatən bunsuz da getməyə qərar vermişdim. Vanya ciddi: – Yəqin sizə baş idarədə məsul bir iş verəcəklər... – Artıq zemstvo xidmətində qalmağa lüzum görmürəm; indi bir az da öz millətim üçün çalışmaq istəyirəm. Bu sözlərdən sonra Vanyanın üzü sərt və şübhə edər bir şəkil aldı: – Hər millət özü üçün çalışsa, mövcud olan anarxiya bir qat daha artar ki... Rüstəmbəy ağzını burub kənara baxdı və bir az düşünüb: – Görürsünüz nələr olur? Hər ağızdan bir səs çıxır. Ölkə hərcmərc; dövlət aparatı pozulmuşdur, bunun sayəsində xalq da məhv olub gedir. Millətlər mərkəzdən ümidlərini kəsərək, özlərinə ümid bağlamağa başlayırlar. Ayrı çarə varmı? Vanya kədərli bir halda: – Deməli, siz də ukraynalıların izincə getmək istəyirsiniz. – Təbii deyilmi? Vanya bir söz söyləmədi, yenicə yerləşdiyi xırda otağı dolaşaraq düşündü: – Millətlərin yeganə çarəsi bolşeviklərə qoşulmaqdır. Xudbincəsinə kənara çəkilməklə məsələ həll olunmayacaq. Kənara çəkilmək əcnəbi kapitalistlərinin qucağına atılmaq deməkdir! Rüstəmbəy qəti olaraq: – Bolşeviklər iş başına keçəcəklərmi? Dövlət intizamını ehya etməyə müvəffəq olacaqlarmı? Milli məsələni necə həll edəcəklər?.. Bunlar birər məsələdir... – Bolşeviklərin iş başına gəlməsinə zərrəcə də olsa şübhə etməməlidir; çünki biz geniş əməkçi kütləsinin arzusunu tərənnüm edirik. O kütlə əksəriyyət təşkil edir, qüvvət də o kütlədədir. Bu saat o kütlənin təşkilatı ilə məşğuluq. Təşkilat bitər-bitməz Kerenskinin zəif əlini dövlət idarəsi polad əllərə alınacaq. Bu olacaq! Buna inanmalı! Rüstəmbəy inanmayaraq, dinlədi, bir şey söyləmədi; qərarından çəkilmək niyyətində deyildi. Bu əsnada Kasparyan içəri girdi. Vanya gülərək: – Kasparyan münsif olsun, – dedi. – Kasparyan, sən ermənisən, şübhəsiz, milli ruh daşıyırsan, milli məsələni inqilab necə həll edəcək? Bunu bilirsənmi? Kasparyan məsələnin birdən-birə zühur etməsindən şaşdı: – Nə üçün mənə bu sualı verdin? – deyə sordu. Vanya: – Rüstəmbəylə bəhs etdik, onu qane edə bilmədim, bu barədə sənin rəyini bilmək istəyirəm. Kasparyan oturub düşündü: – Milli müqəddərat, – dedi, – əsrin ən kəskin məsələsidir. Millətləri ələ almaq üçün hərə bir vəd verir. Çar hökuməti Polşaya istiqlaliyyət, bizə də muxtariyyət vəd etmişdi. Çar yıxıldı, vədi də öldü. İndi Rusiyadakı firqələr bu məsələ ilə məşğuldurlar. İş başına gələn esdeq və eserlər çarın mərkəziyyət siyasətindən əl çəkmək istəmirlər. Ukrayna məsələsindən dolayı kadetlər müvəqqəti hökumətdən çəkildilər. Rusiyanın ən mədəni qüvvələri də, bilirsiniz, kadet firqəsindəndir. Yeganə ümid bolşeviklərdir. Bunların millətlərə olan vədləri böyükdür. Ancaq bolşeviklərin qüvvəti mənə bəlli deyil; dövlət adamlarını da tanımıram... Yeganə çarə, hələlik, milli muxtariyyət üçün çalışmaqdır. Rüstəmbəy bu sözləri eşitcək yerindən sıçrayıb: – Bravo, Kasparyan! – dedi, əlini uzatdı. Kasparyan onun əlini bərk-bərk sıxdı. Vanya bundan bir az pərt oldusa da, özünü itirmədi. – Bağışlayın, bu sizin məlumatsızlığınızdan doğur. Siz Lenini oxuyun, onun milli məsələ haqqındakı fikirləri ilə tanış olun. Tanış olsanız, əminəm ki, fikrinizi dəyişərsiniz. Kasparyan Vanyanın sözlərini təsdiq edərək: – Ola bilər, – dedi, – ancaq mərkəzin siyasəti millətləri elə qorxutmuş ki, oradan nəşət edən böyük vədlər belə şübhəli görünür. Hər halda yaşayarıq da, vədlərin doğru və yalan olduğunu bilərik. İndilik qarışıqlıq və fəlakətdən başqa bir şey görmürəm. Vanya bunları yenidən inandırmağa çalışdı və sözünün qüvvəti üçün Leninin milli siyasət haqqındakı fikirlərini anlatdı. 22 Rüstəmbəy getməli idi; şeyləri qablanıb bileti alınmışdı. Sabahdan bölüklərə çıxıb bütün işçilərlə vidalaşdı. Rüstəmbəyin getməsi münasibətilə Vanya nahara Kasparyanı, Zina və Borisi də dəvət etmişdi. Çox içib, çox nitqlər söyləndi, axırda Rüstəmbəy hamısı ilə öpüşdü. İki qazalaq hazır oldu. Şeylər yükləndi, mindilər. Zina, Boris, Vanya birinə, Rüstəmbəylə Kasparyan da o birisinə. Miniklər xəfifcə sərxoş idilər. Vanya deyib, gülüb Zinanı əyləndirirdi. Kasparyan isə səmimi və ciddi bir halda etirafa qapılaraq, ürəyinin ən gizli guşələrini Rüstəmbəyin qarşısında açmışdı. Bu adamın millətinin gələcəyindən başqa düşüncəsi yox imiş – hər an, hər dəqiqə eyni məsələ ətrafında fikir yürüdürmüş. Bu günkü etiraf Rüstəmbəyin səmimi tövsiyəsinin nəticəsi imiş. Yarı rusca, yarı türkcə dedi: – Rüstəmbəy, sənin canına, səni çox sevirəm. O gündən sənin dediklərini fikirləşdim... Məssəb haqqı, doğru deyirsən. Düzdür, o gün sənə cavab vermədim; çünki, doğrusunu deyim, inanmırdım. Bağışlayasan, mən düz adamam – inanmadım. Axır, canım, bu da səbəbsiz deyil. Müsəlmanlar bizi çox qırmışlar, biz də müsəlmanları az öldürməmişik. Düşmən olmuşuq. Bu düşmənçiliyi tərbiyə və təhsilimiz bir qat daha artırmışdır. Erməniyə qarşı zülmləri evdə atamız-anamız, kilsədə keşiş, məktəbdə müəllim, müəlliflər, jurnalistlər o qədər söyləmişlər ki, varlığımız kinlə yoğrulmuşdur...Sənə doğrusunu deyim, bizi qırdıran, məhv edən bu kin olmuşdur. Müsəlmanın bir məsəli var: “Qanı qanla yumazlar, su ilə yuyarlar”. Daşnaqlar həmişə qanı qanla yumaq istəmişlər... Kasparyan titrək əli ilə cibindən papiros çıxarıb, zorluqla yandırıb nəşə ilə çəkdi, sonra məst bir halda sözünə davam etdi: – Biz əl-ələ verib, keçmişi yaddan çıxarmalıyıq. Əlini ver! – deyə Rüstəmbəyin əlini qapıb sıxdı. Bir-birinin üzünə baxaraq, qucaqlaşıb öpüşdülər. Ayrılarkən Rüstəmbəy mehriban baxışla onu süzdü – Kasparyanın gözləri yaşarmışdı. Stansiyaya qədər Kasparyan danışdı, erməni məsələsini təhlil edərək, bu məsələnin həlli üçün atılan addımların bütün səhvlərini göstərdi. Nəhayət, dedi: – Canım, Bakı sizin, Tiflis gürcünün, biz də İravanda yaşasaq, sizə mane olarıq? Rüstəmbəy cəld: – Təbii, yox. Hər bir millət öz etnoqrafi hüdudunda sərbəst yaşamalıdır. Bu, millətlərin haqqıdır... Stansiyaya gecikmişdilər. Şeyləri cəld yerləşdirib vidalaşdılar. Kasparyan təkrar Rüstəmbəyi qucaqlayıb öpdü. * * * İkinci kitab, dördüncü hissə 1 Kiyev Rüstəmbəyin nəzərində olduqca dəyişilmişdi: əsgər libaslı adamların sayı bir qat daha artmışdı. Yorğun və düşgün soldatlarla bərabər, qadın bölükləri də gözə çarpırdı. Kerenski hökuməti ordunun ruhunu yüksəltmək üçün könüllü qadınları da əsgərliyə cəlb etmişdi. Ukrayna hökumətinin atdığı cəsarətli addımlar bütün şəhəri bir-birinə zidd iki qüvvəyə ayırmışdı. Şəhərin az bir hissəsi Ukrayna hərəkatını təsvib edirdi. Idarə və məktəblərin milliləşməyi haqqında yayılan şayiələr əksəriyyəti həyəcana belə gətirirdi. Tramvayda bir rus qadının o birinə: “Mən balalarımı boğaram da, Ukrayna milli məktəbinə vermərəm”, – deməsinin Rüstəmbəy şahidi olmuşdu. Ehtikar daha da şiddətlənmişdi: çocuqdan böyüyə hər kəs alıb satırdı. Ərzaq və iaşə məsələsi bir az da kəskinləşmişdi. Xırda pul qaib olmuşdu və bundan da min bir çətinliklər doğurdu. Almanların hücuma davam edərək, Baltik sahillərini istila etməsi kimsəni mütəəssir etmirdi. Kef yerlərində axıdılan şampan şərabının sayı-hesabı yoxdu. Gənc qızlar arasında alverçilərdən nüfuzlu və mötəbər adam təsəvvür edilmirdi; çünki modalı paltar, ipək corab, incə ayaqqabı, şokolad və ətir kimi az tapılan şeyləri yalnız alverçi təmin edə bilərdi. Oğurluq və cibgirlik adi sənət olmuşdu. Xalq bunu cəbhəni tərk edib qaçmışlara istinad edərək, qəzetlərdə tühaf elanlar dərc edirdi: “Yoldaş oğru, cibimdən çıxardığın portmonetdəki pullar sənin, vəsiqələrimi göndərmək zəhmətində bulunmanızı iczlə rica edirəm. Adresim bu...” Rüstəmbəy bu kimi elanlara qəzet sütunlarında çox rast gəlirdi. Yenə küçələrdə natiqlər nitq demədə idi – İnsanlar danışıq xəstəliyinə tutulmuş kimi, gecə-gündüz yorulmadan ağızlarından söz axıdırdılar. Kimsə də söylənmişlərə yeni bir şey artırmırdı. Qəzetlər də eyni halda idi: Petroqradda çağırılmış “Demokratik müşavirə”də söylənilən nitqlər geniş qəzet sütunlarını doldurmada davam edir, qurtarmaq bilmir. Nitqlərə baxmayaraq, anarxiya dövləti çeynəmədə idi. Rüstəmbəy zemstvo baş idarəsi tərəfindən təklif olunan yeni xidməti rədd edib, qulluqdan tamamilə çəkilmişdi. Milli hərəkata qoşulmaq üçün hazırlıq görürdü. Hər yerdə firqə mənsubiyyəti sorulduğu üçün Rüstəmbəyin də bir firqəyə qoşulması lazım gəlirdi. “Müsavat” proqramını səbirsizliklə gözlədiyi halda, bu proqram onu məmnun etmədi. Rüstəmbəy məsləkcə daha sol idi. Bir axşam “Müsavat” proqramından məmnun qalmadığını Qulamrzaya açdı. Qulamrza dedi: – Proqramın qəbul etmədiyin yerlərini söylə də, müzakirə edək. İrəlidə çağırılacaq qurultayda biz də öz proqramımızı təklif edərik; qəbul etməsələr, başqa bir firqə təşkilinə çalışarıq. Rüstəmbəy razı oldu: – Bilirsən, – dedi, – “Müsavat” proqramında iki təsir var: müqəddiməsi Ziya Göyalp fəlsəfəsi üzərində qurulmuş, mündərəcə də kadet proqramından alınmışdır. Bunun ikisi də bizim üçün əlverişli deyil. Ziya Göyalp “Islamlıq, müasirlik, türklük” – deyə meydana üç qanadlı şüar atmışdır. Bu, səfsətədən başqa bir şey deyildir. İslamlıq bir din olaraq, müasirliyə ziddir. Bundan başqa, siyasi bir firqə təşkilində dinə lüzum varmı? Məqsəd Azərbaycan muxtariyyəti isə, dini deyil, dövləti nöqteyi-nəzəri müdafiə etməliyik. Mündəricəyə gəldikdə “Müsavat”ın torpaq məsələsi həlli də məni məmnun etmir. “Torpağı kəndli bəydən satın alacaqmış”, – deyilir. Bu, bəylərin faydası deməkdir. Torpaq məccani olaraq kəndlilərə verilməlidir. Torpaq əkənindir. Torpaq bilavasitə üzərində işləyənindir. Bizim şüarımız bu olmalıdır... Rüstəmbəy “müsavat” proqramının tənqidi yolunda uzun-uzadı mülahizələr yürüdüb, axırda dedi: – Bizə müsavatçı deyilməz. Biz milli sahədə çalışırıq, ancaq hələlik özümüzə ünvan qəbul etmərik. Olsa-olsa, türk federalistləri adını daşıyarıq. Qulamrza gülümsündü və Rüstəmbəylə tamamilə şərik olduğunu bildirdi. 2 İndiyə kimi Rüstəmbəyin sözlərini dinləyən Sayad bacı yerində qımıldandı və gözləri Rüstəmbəyin boş stəkanına çarparaq, ayağa qalxdı. Cəld çay verib, yerində əyləşdi. Rüstəmbəy susmuşdu. Qulamrza müsavat proqramını gözdən keçirirdi. Sayad bacı nə düşünürdüsə qaşları qalxır, yanaqları qızarmağa başlayırdı. Çox çəkmədi: – Bəri baxın, – deyə sükutu pozdu. – Rüstəmbəy, burada firqə təşkil etmək istəyirsiniz? Rüstəmbəy: – Firqə deyil, milli təşkilat yaratmaq istəyirik, – deyə cavab verdi. – Oraya kimlər girəcək? – Kim istərsə. Əvvəl ümumi iclas çağıracağıq, fikrimizi izah edərik də, sonra meyli olanlar yazılar. Sözlərini bitirdikdən sonra Rüstəmbəy bir az düşünüb, Qulamrzaya müraciət etdi: – Doğrudan, Qulamrza, burada kimlər qalmışdır? – Köhnələrdən az adam var. Qulu klinikada doktorluq edir. Cabbar yenə öz aləmində. Səftər oxuyub qurtarmağa çalışır... – Bunlar heç! – deyə Rüstəmbəy onun sözlərini kəsdi. – Cavanlardan bir neçəsi var: Həqqi, Əbdürrəhim, Həsənoğlu. Sonra bir-iki nəfər də var... Bilirsən, hərə bir tərəfə dağılmışdır. Bu qarışıqlıqda təzə tələbə də gözlənmir. Indi adama ehtiyac olduğu üçün çoxları Bakıda və qəzalarda işləyir. – Zemlyaçestvo ki, fəaliyyət göstərmir. – Yay tətili münasibətilə işləmirik. Üzvlərdən bircə mən qalmışam. Yeni seçki olmalıdır. Rüstəmbəy gülümsündü: – Daha zemlyaçestvo zamanı öldü... Komitə seçərik də, zemlyaçestvonun pul və kitabxanasını əlimizə alarıq. Qulamrza heyrət edər kimi: – Razı olarlarmı? Siyasi komitə ayrı, zemlyaçestvo ayrı. Komitə buradakı bütün türkləri başına toplaya bilməyəcək. Elə deyilmi? Burada cürbəcür məsləkli adamlar var. – Burası düz. Ancaq indi inqilabi yol – deyə mod bir təbir var. Biz də inqilabi yolla hər şeyi həcz edərik. Razı olub olmamağa çox da əhəmiyyət verən yoxdur. Qulamrza və Sayad bacı Rüstəmbəyin cəsarətinə heyrət edərək gülüşdülər. Gecə saat on birə qədər oturub, iki yoldaş irəlidəki fəaliyyətlərinin planını düzəltdilər. Çağırılacaq adamların siyahısı tutuldu, gün təyin olundu. Nəhayət, Qulu ilə Cabbara xəbər verilməməsini qət edib, gəzməyə çıxdılar. 3 Sabah çaydan sonra Rüstəmbəy oturub Şimali Amerika Qoşma Cümhuriyyətinin dövləti təşkilatını tədqiq edirdi, qapı tıqqıldadı: – Gəlin! – deyə söylər-söyləməz qapı açıldı. Musyanın atəş saçan çöhrəsi bulud arxasından doğan ay kimi zühur etdi. Rüstəmbəy onu heç də gözləmirdi. Yazdığı bir sıra məktuba belə cavab verməyə vaxt tapmamışdı. Bir az soyuq, bir az da heyrətli bir təbəssümlə yerindən qalxıb Musyanı qarşıladı. – Buyurun! Buyurun! Xoş gəldiniz! Baxınız, sizi otağımda heç də təsəvvür etməzdim, – dedi. Musya şən addımlarla irəli atıldı, barmaqlar bir-birinə sarıldı. Sonra Rüstəmbəy Musyanın xırda çamadanını alıb masanın üzərinə qoydu. Ona yer göstərdi. Oturdular. Musya açıq kitabı süzərək: – Kitabla məşğulsunuz, dostları unutduran kitabla, – deyə başını tərpətdi. Rüstəmbəy də: – Nə etməli? Həyatın tələbi bu, – deyə başını tərpətdi. Musya bir az qızararaq: – Üç məktub göndərdim, birinə cavab yox. Nə oldu? – deyə düşündüm. Rahatsız oldum. Dedim, gedim də görüm.. Musyanın sözləri və hərəkəti Rüstəmbəyə o qədər tühaf göründü ki, tam altı əsr əvvəlki zamanların qəhrəmanlarını andırdı. Ətrafda coşan siyasi hadisələr fərdi həyatı və hissi uzaq keçmişlərə atan kimi görülürdü. Qəlb xatirəsi üçün iki günlük yol zəhmətinə qatlaşan bu şən və zərif qızla öz arasında altı əsrlik bir məsafə duydu. Cəsarətsiz səslə: – Nə incə və böyük qəlbə maliksiniz! Mən bu fədakarlığa dəyərəmmi? – dedi. – Özünüzü mənim yanımda əskiltməkmi istəyirsiniz? Qabil deyil! – deyə dodaqlarında yarı istehza, yarı ciddi bir təbəssüm parladı. Rüstəmbəy də istər-istəməz gülümsədi: – Musya, – deyə ayılan kimi oldu, – yəqin çay içməmisiniz, gətirsinmi? Musya qızararaq, söz deməyə cəsarət etmədi. Rüstəmbəy otaqdan çıxıb samovar verilməsini söylədi. Kitabı götürüb masanın üstünə çörək və pendir qoydu: – Yıkanmaq istərsinizmi? Musya cəsarətsiz səslə: – Fəna olmazdı, – deyə qalxıb yuyuncaqda yuyunmağa başladı. Xidmətçi qız stəkan gətirdi. Bir az sonra samovar da gəldi. Musya yıkanıb, silinib, böyük güzgü qarşısında saçlarını düzəldirdi. Rüstəmbəyin gözləri ona sataşdı – səliqə ilə tikilmiş paltarı mütənasib vücuduna olduqca yaraşırdı. Cəbhədə bir az yabanı görünən Musya olduqca mədəni bir gözəlliyə malikdi. Ağıllı baxışı, dolğun sinəsi, həlim və təranəli səsi – bütün hərəkəti xanımlıq haqqına haiz olduğunu bildirirdi. Rüstəmbəy bunu duydu, ancaq səadət yolunun yalnız bircə saniyəlik bir məsafəsini görə bildi; dəruni aləminin uzaq bir guşəsində nədənsə tufan qopdu. Soyuq bir kabus arzulara, nəşələrə, sevinclərə toxunub yıxdı. Qarışıq bir hiss vücuduna hakim oldu. Musya ilə arasında olan altı addımlıq məsafə yenə altı əsrlik göründü. – Nə üçün düşünürsünüz? – deyə Musya onu fikirdən ayırdı. Rüstəmbəy: – Heç! – deyə cavab verdi, lakin dodaqlarında fırlanan söz qulaqlarına çatmadı. – Sizə manemi oluram? – Yox! – Bir saatdan sonra gedəcəyəm. Bir dəqiqəliyə də olsa görüşmək istədim. – Mənə heç də mane olmursunuz... Bir neçə gün qonaq qalın da, sonra gedərsiniz, – deyə Rüstəmbəy yavaş-yavaş fikirdən ayrıldı. Musya özünə çay töküb gətirdi. Rüstəmbəyə də təklif etdi, sərbəst bir hərəkətlə yeyib içdi. Sonra bir ev xanımı kimi masanı yığışdırdı. – Rüstəmbəy, siz oxuyun, mən mane olmaq istəmirəm, – dedi və komoda tərəf yönəldi. Komodun qutularını bir-bir açıb səliqəyə salmağa başladı. Oraya tökülmüş çörək qırıntılarını təmizlədi, qəzet döşəyib, çörək və pendir boşqablarını qoydu. Masanın üzərindəki kitabların tozlarını silib, qayda ilə düzdü. Paltar dolabını da unutmadı – paltar və camaşırları töküb səliqəyə saldı. Nəhayət, sökük camaşırları və yırtıq corabları ayırıb, sandalyanın üzərinə çəkildi. Rüstəmbəy sandalyaya söykənib, dərin bir düşüncə ilə Musyaya tamaşa edirdi. Musya dadlı bir təbəssümlə onu süzərək: – Kişiləri yalnız buraxmaq olmaz, – dedi. – Arabir onları yoxlayıb, yalnız guşələrinə qadın şəfəqqəti saçmalıdır. – Doğru, – deyə, – Rüstəmbəy tamaşa edirdi. Musya iynəni saplayıb camaşırın sökük yerləri ilə məşğuldu. Diqqət və ciddiyyəti ilə Rüstəmbəyi heyrətə gətirirdi. 4 Musyanın tikiş və yamaq işləri bir saata qədər davam etdi. Eyni zamanda da xidmətçi qız evi yığışdırıb, döşəmələri sildi. Musya güzgüdə bir də özünü seyr edib, Rüstəmbəyin yanında oturdu. Rüstəmbəy ona həsrətlə baxaraq: – Ah, bu inqilab bir neçə il əvvəl və ya bir neçə il sonra olsa idi də, – dedi. Musya: – Onda nə olardı? – deyib cavabını maraqla gözlədi. – Onda mənim də şəxsi səadətim təmin olunardı. – İnqilabın şəxsi səadətə manesi varmı? – Əlbəttə, var. Baxın, üzərimizdə nə qədər vəzifə var. – Nə üçün vəzifələrin hamısını öz üzərinizə yükləyirsiniz? Bir az da biz qadınlara tərk edin. Qadın sizlə bir yerdə vəzifə daşıya bilməzmi? Rüstəmbəy məsələni dürüst təsəvvür edə bilməyib susdu. Musya onun yanlış fikirlərini islah etmək məqsədi ilə: – Siz, – dedi, – həyatı maneəsiz, tikansız bir düz yol kimi təsəvvür edirsiniz. Həyatda inqilabdan da ağır amillər var. Bunlara baxmayaraq, xoşbəxt İnsanlar azmı? – Bəlkə də var. Ancaq mənə çətin gəlir. – Burada çətin bir şey yoxdur. Ən böyük çətinlik yalnızlıqdır. Təbiət qadın və kişiləri bir-birinə yoldaş yaratmışdır. Onlar həyat çətinliklərini birlikdə yox edirlər. Hər halda iki təkdən qüvvətlidir. Musyanın mətanətli sözləri Rüstəmbəyi qane edə bilmir. O, şəxsi səadəti ümumi səadətə zidd bir qüvvə bilirdi. İkisinin bir aralıqda ola bilməsinə inanmırdı. Şəxsi səadət arzusu içərisindən, ümumi səadət arzusu da dışarıdan onu sıxırdı. İki təzyiq arasında müvazinətini qaib edərək, əzab içərisində çırpınırdı. – Musya, – dedi. – Siz məni tühaf bir adam zənn edirsiniz. Halbuki mən iki yol ayrıcında qalmış bir zavallıyam – bir zamanda yolun ikisi ilə də getmək mümkün deyil. Musya səsini yüksəldərək: – Yol iki deyil, birdir: şəxsi səadəti təmin edib, sonra ümumi səadət yolunda çalışmaq mümkün deyilmi? Mümkündür!.. Dünyada ümum üçün çalışanların hamısı şəxsi həyatdan əl çəkmişlərmi? – Xeyr, bunların biri o birinə mane deyildir. Biləks, şəxsi səadəti olanlar daha da rahat çalışırlar... Rüstəmbəy: – Nə edim ki, mən acizəm, – deyə yenidən fikrə daldı. Musya onun əlini əlinə alıb: – Siz düşünməyin, – dedi, – xoşbəxt olmaq yolunu mən sizə öyrədərəm. Bu, yalnız arzuya bağlıdır. İnsan öz taleyinin ağasıdır. Bir kərə ağa olduğunuzu unutmayın. Sonra qəlbinizi ağıl zənciri ilə əsir etməyin: qəlbdə yanan çıraq ağlınkından işıqlıdır. Bu mətin sözlərin heç birisi Rüstəmbəyi daldığı tərəddüddən ayıra bilmədi. Sabahleyn susmuş şəxsiyyəti Musyanın təsirinə düşərək, üsyan etmişdi. 5 Naharı bir yerdə yedilər. Rüstəmbəy Musyanı evdə buraxıb, saat beşdə təyin olunan iclasa qoşdu. Cəmi on yeddi adam gəlmişdi. Yarım saat gözlədikdən sonra yığılanlar Rüstəmbəyi sədr seçdilər. O, məclisi açıb məqsədini bildirdi. Qulamrza “Müsavat” proqramını oxudu. Rüstəmbəy də tənqid edərək fikrini izah etdi. Suallar verən olmadı. Münaqişə başlandı. Əbdürrəhim türk ədəmimərkəziyyət firqəsinin türk siyasəti aparmasına etiraz edərək: – Yoldaşlar, – dedi, – “türk” sözü ilə biz türk olmayan müsəlmanları özümüzdən uzaqlaşdırırıq. Azərbaycanda kürd, dağıstanlı və islamiyyətə mənsub olan başqa qövmlər də yaşayır. Bunlar da öz milli firqələrinimi təşkil etməlidirlər? Milli siyasət müsəlmanlığa nifaq sala bilər. Ona görə mən bu komitəyə girməyi lazım bilmirəm, – dedi və yerində oturdu. Döşündə tibb fakültəsi nişanı olan birisi şişman vücudu ilə sandalyanı şıqqıldadaraq: – Mən həkim babayam, mən firqəni nə edirəm? Həkimlik də elə bir firqədir, – deyə söylədi və qara yanaqlarına yaraşan uzun bığını tumarlamağa başladı. Yerdə qalanlar etirazsız olaraq milli komitəyə yazıldı. Yeddi kişidən mürəkkəb bir komitə seçildi. Rüstəmbəy sədr, Qulamrza da katib oldu. Həqqi, Həsənoğlu, Zeynal, Müslüm komitəyə üzv seçildilər. – Komitə üzvləri olmayanlar gedə bilər, – deyə Rüstəmbəyin səsi eşidildi. Əbdürrəhim və başqaları durub getdilər. Komitə isə yenidən iclas açıb müzakirəyə oturdu. Rüstəmbəyin müqəddiməsindən sonra birinci sözü Qulamrza istəyib dedi: – Yoldaşlar, “Müsavat” proqramını rədd etdik. Başqa proqram da yoxdur. Proqramsız işləmək mümkün olmadığı üçün əlimizdə yazılı bir şey olmalıdır. Rüstəmbəydən təvəqqe edək, bizə bir proqram düzəltsin. – Sonra müzakirə edək, – deyə Həsənoğlu əlavə etdi. – Təbii, komitəyə təqdim edər, müzakirə edərik. Komitə bu təklifi qəbul etdi. Sonra bir çox məsələlər irəli sürüldü. Başlıca olaraq: Ukrayna xadimləri ilə sazişə girmək qeyd olundu. Zemlyaçestvo məsələsi müzakirə olundu, bunun da yeganə varisi komitə olduğu bildirilib, pulların və kitabxananın həczi qərara alındı. Nəhayət, həftənin müəyyən bir günü iclas üçün təyin olundu. Sonra iclas qapandı. Ayağa qalxdıqda bir də Rüstəmbəy dedi: – Yoldaşlar, Qulamrza ilə mənə həvalə edin, komitəyə möhür ismarlayaq. – Yaxşı, yaxşı! – deyə təsvib etdilər. 6 Komitə üzvləri təcrübəsiz, az məlumatlı, adi tələbələrdi. Kimisi təhsilini qurtarmaqda idi. Ictimai işlərlə heç biri məşğul olmamışdı, odur ki, bacarıqsız olduqları gözə çarpırdı. Bunların hərəsinin bir xüsusiyyəti vardı. Həqqi tənbəl və inad; Zeynal acıdilli; Müslüm safdil; Həsənoğlu isə şəxsi faydasını güdən, tacir ruhlu və qapalı ürəkli bir adamdı. Tühaf burasıdır ki, bunları bir-birinə bağlayan nə xüsusi dostluq vardı, nə də şəxsi həyat. Hərəsi bir şəhərdən gəlmiş, təsadüfən Kiyevdə görüşmüş və ruhən biri digərinə yabançı qalmışdı. Buna baxmayaraq, milli hiss bunları milli komitə ətrafına toplaya bilmişdi; lakin bunların milli hissləri də müəyyən bir xüsusiyyətə malik idi. Ailə və çocuqluq mühitləri bu hissi bunlara verməmişdi. Orada onları bəsləyən yalnız dini məfkurələr olmuşdu. Deməli, milli ruh bunlarda üzvi deyil, təqlid qanunu vasitəsilə doğmuşdu. Kiyevdə polyak studentlərinə rast gələrək, onların rus dilini boykot etmələrini, milli ənənə və tarixlərinə sarılmalarını görmüşdülər; yəhudi, gürcü, erməni və başqalarının milli təşkilatları ilə aşina olub aydın bir məfkurə yolunda çarpışmalarının şahidi olmuşdular... Özgələri təqlid edərək: “Bizim də bir mənəmliyimiz olmalıdır”, – demişdilər. Rüstəmbəy bu ruhi vəziyyəti duyaraq, cürbəcür xassələr daşıyan adamları bir fikir ətrafına toplaya bilmişdi. Fikrin özü belə, onu daşıyan gənclər kimi, hələ təbəllür etməmişdi, tərəddüd və şübhə daima istiqamətini pozurdu. Komitənin başında duran Rüstəmbəy belə sabit bir fikrə və sarsılmaz bir məfkurəyə malik deyildi. O daima oxuyur, axtarır və bəzən çıxılmaz yollara belə düşürdü. 7 Axşam Rüstəmbəy evə döndükdə otağında bir ailə istirahəti duydu. Samovar hazır, masaya əlvan yeməli şeylər düzülmüşdü. Ətir qoxusu damağa çökürdü. Divardakı rəsmlərə sus üçün incə bantlar taxılmışdı. Hər yerdə nizam və səliqə görünürdü. Yataq camaşırı belə dəyişilmiş və yanındakı xırda masanın üzərinə vazda gözəl çiçəklər qoyulmuşdu. Musya onu görcək tez qalxdı, şapkasını alıb asdı. – Yuyunmaq istərmisən? – deyə yumşaq bir səslə sordu. Rüstəmbəy yuyunub, masanın ətrafında Musya ilə qarşı-qarşıya oturdu. Musya: – Yəqin, yorulmusan? – deyə sordu. – Yox. Seçki bitdi, indi çalışmaq lazımdır. Musya çay tökdü: – Bazara getdim, – dedi, – bulka tapa bilmədim. Bir yerdən üç dənə pasta ala bildim. Xırda pul olmadı, əlli qəpiyi də orada buraxıb gəldim. – Elədir, indi burada yaşamaq çətindir. Heç bir şey tapılmır. – Bizim şəhər də belədir: ərzaq komitələri təşkil etmişlər, onlar da alış-verişlə məşğuldurlar. Bir gün qadınlar çörəkçi dükanına hücum edib dağıtmışdılar. – Getdikcə daha fəna olacaq. Baxın, bolşeviklər iş başına keçmək istəyirlər. Onların şüarlarını blirsinizmi? – “Cəbhədə sülh, arxada müharibə,” – deyə hayqırırlar. Hakimiyyət üstündə qanlar töküləcək. Musya bir az düşünərək safdil bir halda: – Bilmirəm, – dedi, – İnsanlar daha nə istəyir, çarı yıxdılar, hürriyyət qazandılar, di məmləkəti yaxşı idarə etsinlər. İndi işlər daha da xarablaşır. Rüstəmbəy gülümsünərək: – Təbii deyilmi? – Kerenski xalqın istədiyini vermək istəmir. Baxın, müharibə yenə davam edir, mərkəziyyət üsulu yenə qalır... Musya diqqətlə dinləyərək: – Sizcə, Rüstəmbəy, nə olmalı? – dedi. – Məncə, federasiya. Millətlər öz-özlərini idarə etməlidirlər. Siz ukraynalı olaraq, bunu bilməlisiniz. – Mən ukraynalıyam, ancaq milli dilimi bilmirəm. Bir də ukraynaca yalnız kəndlilər danışır. Rüstəmbəy: – Eyib! Eyib! – deyə istehza ilə başını tərpətdi. Musya da: – Məndə qəbahət var? – deyib oynaq bir halda gözlərini süzdü. Mövzunu dəyişdilər. Cəbhəni xatırlayaraq, keçirdikləri xoş günləri təsəvvür etməkdə həzz duydular. Rüstəmbəy Musyanın Buçaçda tökdüyü göz yaşlarını yad edib, istehza ilə güldü. Musya qıpqırmızı kəsilib nazlana-nazlana: – Nə edəydim? – dedi. – Hamı qaçır, göydən aeroplanlar bomba tökürdü; alman bizi əsir apara bilərdi... – Nə olardı? – deyə Rüstəmbəy onun sözlərini kəsdi, – gözəl bir almanla evlənib məsud olardınız. – Oy, evlənməzdim! Almanla xoşbəxt ola bilmərəm... Mən cənubluları, qaraqaş, qaragözlü cənubluları çox sevirəm. Rüstəmbəy Musyanın bu işarəsini qulaq ardına vurub, başını aşağı saldı və masa örtüsünün kənarını bükməyə başladı. 8 Saat on ikiyə yaxınlaşırdı. Musya daranıb, yatmaq tədarükündə idi. Rüstəmbəy də salonda yatmağına müsaidə olmaq üçün ev xanımının yanına getdi. Xanım razı oldu və maraq edərək Rüstəmbəyi söhbətə tutdu: – Nişanlısınızmı? – deyə sordu. – Yox, tanışdır. Nə üçünsə gəlmiş, bir neçə gündən sonra gedəcək. Xanım hiyləgər bir təbəssümlə: – Sizə çox yaxın görünür, – dedi, – bəlkə də sizi sevir. Hər halda ümidlə gəldiyini zənn edirəm... Bilirsiniz, gözəl qızdır. Çox tərbiyəli və nəzakətlidir... Mən sizin yerinizə olsaydım, fürsəti qaçırmazdım. – Aman, bu zamanmı? Xanım bir az da mülayim səslə: – Bilirsiniz, siz gəncsiniz, həyatı bilmirsiniz, gələn baxtdan qaçmazlar; çünki fürsət nadir qonaqdır. Bir daha gəlməyə bilər. Rüstəmbəy xudpəsənd bir halda: – Hələ gəncik, yenə gələr. – Bağışlayın, neçə yaşınız var... Bağışlayın, dostluqda soruşuram. – İyirmi doqquz. – O, evlənmənin tam vaxtıdır. Sonra gec olar... – Olmaz! Olmaz!.. Xanım qəhqəhə ilə gülüb, əlavə etdi. – Məndən sizə demək – fürsəti qaçırmayın! Qız sizə aşiqdir. Bu gün danışdırmışam. Rədd etsəniz, dəli olar... Rüstəmbəy oynaq bir halda: – Olmaz! Olmaz! – deyə ayrıldı. Qapısına yanaşıb taqqıldatdı: – Olarmı? – dedi. Otaqdan: – Bir az gözləyin, – səsi eşidildi. Rüstəmbəy bir neçə dəqiqə koridorda gəzinməyə başladı. Bir az sonra Musyanın bakir səsi: – Olar! – deyə havanı titrətdi. Rüstəmbəy otağa girib, Musyanı yataqda gördü. Tavandakı lampa söndürülmüş, yalnız çarpayının yanındakı yanırdı. Ətirlənmiş yataq rayihə saçırdı. Musyanın qonur saçları ağ yastığa sərilərək, atəş saçan çöhrəsinə gözəl bir fon təşkil etmişdi. Rüstəmbəyə heyran-heyran baxan gözləri dənizdə dalğalanan günəş əksini xatırladırdı. Totuq qolu və incə əli ipək yorğana istinad edərək, pərəstişkar bir vəziyyətdə idi... Rüstəmbəy qapıya söykənib qaldı; cəsarətlə bərabər idrakı da vücudunu tərk edib, bu gözəl yataq ətrafında uçuşan sirlərə qarışmışdı... Bir neçə dəqiqəlik sükut otağı bürüdü. Lakin Musyanın göz yaşları sükutu titrətməyə başladı. Rüstəmbəy qeyri-şüuri bir halda irəliləyib, çarpayının kənarında oturdu: – Musya! Musya, nə olub? – deyə sol əli ilə qızın başını əhatə etdi. Günəş əksini andıran gözlər ona dikilərək, həsrətini anlatmağa başladı... Rüstəmbəy onu özünə tərəf cəlb edib boynuna sarıldı. – Sən mənimsən – deyə Musya inildədi və göz yaşları, səsini boğdu. Musyanın sözləri, sanki Rüstəmbəydə ikinci bir şəxsiyyət oyatdı: əlini Musyanın gərdənindən çəkib oturdu. Bir dəqiqə əvvəl köksündə çırpınan bu istəkli vücud yenə sislərə bürünməyə başladı. Aralarındakı mənəvi məsafə sürətlə genişlənir və Rüstəmbəyi də uzaqlaşdırırdı. Musya yenə orta əsrdəki şevalye sarayından tamaşa edən xəyali bir qız kimi görünməyə başladı. Ortalıqda altı əsrlik bir sədd dikəlmişdi. Rüstəmbəy durub getmək istədi. Musya onun əllərinə sarılıb buraxmadı: – Yenə nə oldu. Bilmirəm ki? – dedi və Rüstəmbəyin əlini götürüb hərarətlə öpdü. Sonra yalvarıcı səslə: – Rüstəmbəy, – dedi, – sizdə tühaflıqlar var, səbəblərini mənə anlatmazsınızmı? Məni sevmirsiniz, deyilmi? Anlat da. Rüstəmbəy, şiddətli məhkəmə qarşısındakı cavaba aciz qalan bir cani kimi, əvvəl söz aradı, sonra titrək səslə: – Musya, bilirsiniz, hissə qapılmaq nə böyük məsuliyyətdir... Musya: – Ah, Rüstəmbəy, – deyə onun sözlərini kəsdi, – bircə bilmirəm, nə üçün hər şeyi ağılla ölçürsünüz. Nə məsuliyyət? – Hər bir İnsan məsuliyyət duymalıdır. Musya əlini onun əlindən uzaqlaşdıraraq, darğın bir tonla: – Siz məxsus mənimlə əylənirsiniz, – dedi və üzünü divara çevirdi. Rüstəmbəy ayağa qalxdı: – Gecəniz xeyrə qalsın! – dedi və qapıya doğru yönəldi. Musya Rüstəmbəyin sözlərini əvvəl ciddi sanmayaraq, cavab vermədi. Sonra Rüstəmbəyin qapını açıb çıxması izzəti-nəfsini yaraladı. Qonşu salonda taxt şıqqıldadı, Rüstəmbəyin yatmağa hazırlanması bəlli idi. Musya hiddətindən yanındakı lampanı söndürüb, acı göz yaşları tökməyə davam etdi. 9 O biri gün bir-birinə qarşı soyuq bir vəziyyətdə idilər; lakin Musya yenə hörmət və nəzakətindən əl çəkmirdi. Sabah çayı bitdikdən sonra Rüstəmbəy Musyaya bir söz demədən otağı tərk etdi. Çoxdan İmranın dükanına getməmişdi. Azərbaycandan gələnlərin İmranla əlaqəsi olduğu üçün orada həmişə yeni xəbərlər olurdu. Rüstəmbəyi də başlıca maraqlandıran o idi. Gəlməsi də isabət oldu: Xəlil məktub və bir çox da qəzet göndərmişdi. Rüstəmbəy mağazanın bir guşəsinə çəkilib, konverti tələsik açdı. Məktub rusca yazılmışdı. Oxudu: “Əzizim! Əvvəl yoldan başlamaq istəyirəm. Yollar olduqca çətin və zəhmətlidir. Bir kərə nizam deyilən şey qətiyyən yoxdur: qatar istədiyi yerdə durur, hər şey maşinistin kefinə bağlıdır. Adam adam başında, oturmaq üçün müəyyən yer yoxdur. Pərdələr çalınmış; şam yox, gecələr qaranlıqda otururuq. Vaqonların damları belə çiyni torbalı soldatlarla doludur. Bəzi stansiyalarda gəlib vaqonları axtaranlar da olur, etiraz edənləri döyürlər. Bir neçə yarılmış başın da şahidi oldum. Fərdi mühakimələr də az deyildir. Birisinin çamadanından beş tapança çıxdı: soldatlar çəkib vaqondan endirdilər – platformadaca ayaqlar altında canını təslim verdi... Xülasə, böyük bir anarxiya... Bakı çox da dəyişilməmişdir, gördüyün və bildiyin adamlar. Əliyarbəy Milli Komitə başında əyləşib, fəaliyyətdən çox fəaliyyətsizlik göstərir. Nə özü çalışır, nə çalışanı qoyur. Gənclərə yol vermir. Zatən kimə verir ki?.. Yaşlı xadimlərimiz də onun əlindən zardırlar. Hər bir məclisdə özü sədarət edir. Ancaq bir məclisdə təsadüfən onu sədr seçməmişlər, acığından, deyirlər, gedib evdə bayılmış... Nə başağrısı, işlərimiz komediyadır, komediya!.. Gənclərin bir hissəsi “Müsavat”ın ətrafına toplanmışdır. Burada da cib məsələsi getdikcə meydan aldığı üçün “bunların da işi qullabidir”. Son zaman pul qazanmaq asan olduğu üçün hər kəs tacirlik məşqindədir. Təsəvvür edirsənmi, Kiyevdə millətpərəstliyi ilə aramızda məşhur olan Şirin böyük sərvət sahibi olmuşdur. “Müsavat” sütunu sayılan bu adam Gəncə ərzaq komitəsinin şəkərini “daşbaş” eləməklə Tiflisdə özünə üçmərtəbəli ev almışdır. Təfsilata lüzum qalmır, zənn edirəm! Qumar və kef məclisləri həddən aşmışdır... Sədarət üstə baş yarılır... Bakı burjuaziyasının qudurğan cəmiyyətindən zəhləm getdiyini bilirsən. Odur ki, çirkə batmamaq üçün cəmiyyətdən uzaq qaçaraq, “Hümmət”ə qoşuldum. Tanıdıqlarından Səlman, Mir Cəfər və Əhməd də bizimlə işləyirlər. Indi öz orqanımız da var (göndərirəm...). Yaz görüm, fikrin nədir? Türkcə bildiyin üçün, buraya gəlsən, böyük hörmət qazanarsan... Vəlibəy zəngin bir rus qadını ilə evləndi, gözün aydın olsun! Pərviz heç bir işə qarışmır, yalnız ticarət işinə baxır. Yenə səliqəli geyimində davam edir. Çingiz arvadı ilə öz şəhərində imiş. Vəssalam!.. Bu da məktub! Öpürəm səni, Xəlil.” Yazılandan sonra: “Vəhşi diviziya”dan gəlmə zabitlər bu günün qəhrəmanı sayılırlar. Bunların şərəfinə çəkilən ziyafətləri görsən də! Gəncədə cəbhədən çəkilən rus əsgərlərinin silahını almaq bir qəhrəmanlıq sayılır. Bu da gürcülərin oyunudur...”. Rüstəmbəy məktubu qatlayıb, qəzetlərlə bərabər evə qoşdu. Bütün günü çarpayının üzərinə uzanıb, qəzetlərin mütaliəsi ilə məşğul oldu. 10 Dul çariçanın Kiyevdəki sarayı həcz edilib inqilabi təşkilatlara verilmişdi. Bu cümlədən olaraq, “Müsəlman hərbi komitəsi” də burada yerləşmişdi. Rüstəmbəy Azərbaycan nümayəndəsi sifəti ilə bu komitəyə üzv alınmışdı. Komitə tatar və başqırd əsgərlərini təmsil edirdi. Cəbhə ilə sıxı əlaqədə bulunan kimi, arxa ictimai və inqilabi təşkilatlarla da rabitəsi vardı. Radanın xalqlar qurultayı çağırması komitə tərəfindən hüsn-rəğbətlə qarşılandı. Fəaliyyət bir qat daha artdı: əlaqədə bulunduğu müsəlman təşkilatlarına məktublar göndərilib, qurultaya hazırlanmaları tövsiyə olundu. Rüstəmbəy hər sabah saraya gedir və saat ikiyə, üçə qədər orada çalışırdı. Müsəlmanların hüququnu müdafiə etmək üçün qüvvətli təşkilatlarda nümayəndələr bulundurmaq icab edirdi. Hələ rada Ukrayna hakimiyyətini tamamilə ələ ala bilməmişdi. Köhnə idarələrlə bərabər “Soldat və işçi nümayəndələri şurası” da ölkə işlərinə müdaxilə edirdi. Komitənin qərarına görə Rüstəmbəy şuraya vəkil göndərildi. Şura sarayın üst mərtəbəsində bir neçə otaq da məşğul edirdi. Soldat və işçi vəkilləri ilə bərabər oturduqları ilk iclas Rüstəmbəyə bir az tühaf görünmüşdü. Bu qeyri-mədəni kimi görünən sadə geyimli adamlar bir dəqiqədə bir çox məsul məsələ həll etdilər. Üzü qırxılmamış sallaq bığlı birisi: – “Kiyevlyanin” qəzeti müdiri Şulkin həbs olunsun, – deyər-deməz, “Olunsun!” – deyə səslər eşidildi və bir dəqiqə qaib etmədən inqilaba qoşulmuş zabitlərdən birini qərarın icrası üçün göndərdilər. Bu əsnada bir kömbə çörək gəldi. Hamı yerindən qalxıb, bir dəqiqədə çörəyi əlləri ilə parçaladılar və gəvələyə-gəvələyə iclası davam etdirdilər: – Bu axşam Yeremi keşişin evində monarxistlərin müşavirəsi hazırlanır. Xəbər səhih mənbədən alınmışdır. Orta yaşlı işçinin verdiyi xəbər dinlənildikdən sonra suallar verilir, məsələ öyrənilir və haman həbs edilmələri qərara alınır. Qərarın icrası üçün üzvlərdən birinə fövqəladə səlahiyyət verilir. – Stansiyada bir neçə ağır və şübhəli qutular dayandırılmış. Tədqiq edib, sahibini aramalı... – Prokurorun əzli... – Xitabnamə nəşri... Çörək yeyilib qurtaranacan iyirmiyə qədər cürbəcür məsələyə baxıldı. Əvvəllər şura üzvlərinin təkliflərini heyrətlə dinləyən Rüstəmbəy sonra bu inqilabi üsullara alışdı. Ziyalılar mühitində böyüyən Rüstəmbəy inqilabdan doğan bu sərt, qaba, tühaf zarafatlı və söyüşcül adamlara alışmaq istəmədiyi halda, mühit onu yumşaltdı və alışdırdı. Inqilab sahəsinə atılanların əksəri ona səmimi və hüsni-niyyət sahibi kimi göründü. 11 Rüstəmbəy otağında Xəlilə məktub yazmaqla məşğuldu. Kiyevin övzaını bildirib, həftədə bir Azərbaycandakı vəziyyəti xəbər verməsini ondan rica edirdi. Məktubu yazıb bitirdi və təkrar oxuduqda qapı tıqqıldadı: – Gəlin, – dedi. Qapı açıldı, ev xanımı içəri girdi: – Rahatsız edirəm, bağışlayın! – deyə üzr istədi. Rüstəmbəy qalxıb yer göstərdi. Xanım cəsarətsiz səslə: – Görürəm, məşğulsunuz, – dedi, – ancaq nə etməli, sizinlə danışmağı özümə bir vəzifə bilirəm... Daha doğrusu, ana vəzifəsi bilirəm... çünki Musyanı qızım kimi sevdim... Doğrudan da sevimli qızdır... Rüstəmbəy gülərək onun sözlərini kəsdi: – İnkar edilməz ki?.. –Yox! Mən ciddi deyirəm... Doğrusu, bu qıza yazığım gəlir. Bu sizi şiddətlə sevir. Gənclikdir, iradəsinə malik ola bilmir... Bizim hamımız gənc olmuşuq... Siz də o qədər laqeyd davranırsınız ki!.. Bağışlayın, sizin şəxsi işinizə qarışa bilmərəm... ancaq siz də məni özünüzə ana hesab edin!.. Rüstəmbəy sakit və ciddi bir halda: – Bağışlayın, – deyə xanımın sözlərinə xitam verdi, š– Musya kimi sizə yad olan bir qızın halına qaldığınızdan dolayı sizə səmimi təşəkkürlər edirəm. Bu mədəni və İnsani bir vəzifədir; lakin mənim də çəkdiyim güclükləri bilmənizi təmənna edirəm... Mən ictimai bir adamam. Üzərimdə bir çox məsul vəzifələr var. Bu vəzifələri ödəmək üçün yalnız olmaq icab edir. Tək baş gördüyü işi iki baş görə bilməz!.. İştə, Musya ilə anlaşa bilmədiyimiz nöqtə burada!.. Rüstəmbəy susub, başını aşağı saldı. Xanım yenə də dillənmək istəyən adam kimi, sakit bir halda Rüstəmbəyin üzünə baxmaqda davam etdi. Nəhayət: – Əminəm ki, Musyanın sizə maneliyi olmaz. Subayın başında min təhlükə var. Evlənsəniz, işləriniz bir qədər yüngülləşər... Rüstəmbəy: – Fikrimdə sabitəm. Musyaya qarşı deyəcək bir sözüm yoxdur. Biləks hörmətim var... Ancaq şəxsi hürriyyətimi saxlamaq istəyirəm... Bu əsnada qapı tıqqıldadı, Musya bir dəstə güllə içəri girdi. Xanım ayağa qalxıb otağı tərk etdi. Musya da çiçəkləri vaza qoyub, şlyapasını çıxardı və parlaq sima ilə otaqdan çıxdı. Rüstəmbəy məktubu masadan götürüb komodun üzərinə atdı və pəncərənin önünə çəkildi. Xanımın təklifi onu həyəcanlandırmışdısa da, tərəddüd nişanəsi görünmürdü; qərarında sabit qalacağını kəsdirmişdi. Musya geri döndü. Üzündə dərin bir kədər görünürdü. Çarpayının kənarında oturub fikrə daldı. Bir də gözlərindən yaşlar tökülüb, yanağı aşağı axdı. Rüstəmbəy bunu görərək: – O, Musya, – dedi, – bu zəfinizi göstərir!.. Xudbinlik eşqi öldürər. Malikiyyət olan yerdə eşq ola bilməz. Həqiqi eşq dostluqdan ibarətdir! Musya titrək səslə: – Kimsəyə malik olmaq istəmirəm. Buna əmin olmalısınız! Mənim həyatdan heç bir diləyim yoxdur. Ancaq bir şeyi bilmək istərdim: məni sevirsiniz, yoxsa yox?.. –?! – Bu gün evimizə dönürəm. Sizlə əlaqəmi tamamilə kəsirəm. Sizdən tək bir söz eşitmək istəyirəm... Ondan böyük təsəlli ola bilməz! Rüstəmbəy Musyanın əllərini bağrına basıb və kilsə şamlarını andıran incə barmaqlarını ayrı-ayrı öpüb: – Başqa bir cavaba acizəm... Məni unutmanızı rica edirəm, – dedi. 12 Sentyabrın səkkizində açılacaq xalqlar qurultayına vəkillər gəlmədə idi. Hərbi şura sentyabrın yeddisində Kiyevə gəlmiş müsəlman vəkillərinin iclasını çağırdı. On nəfər tatar vəkili gəldi. Bunların səkkizi krımlı, ikisi də kazanlı idi. Tühaf burasıdır ki, Cabbar Kazan tatarı nümayəndəsi sifəti ilə məclisdə iştirak edirdi. Rüstəmbəy hərbi şura adına olaraq xoş gəldin elədi: – Yoldaşlar, sabah tarixi bir qurultayın açıldığı bir gün biz müsəlman vəkillərinin ümumi dili olmalıdır! – dedi və birliyin əhəmiyyətindən uzun-uzadı bəhs etdi.. Rüstəmbəyin lətif söylənmiş nitqi Krım tatarlarına olduqca fəna təsir etdi. Onların gənc rəhbəri Seyid Məhəmməd söz alaraq, kinli bir sima ilə nitqə başladı: – Əfəndilər, – dedi, – bizi buraya ittihadi-islam, yaxud Turan məfkurəsi niyyəti ilə çağırdığınızı bilsəydik, heç də gəlməzdik. Bu məruf panislamizm və panturanizm naminə olaraq, bizim zavallı tatar bucaqlara atılıb unudulmuşdur. Ismayılbəy Qasprinski “dildə, işdə, fikirdə birlik” – deyə mövhum fikirlər peşincə qoşmuş da,”qara” tatarı, onun tarix və ənənəsini, dil və mədəniyyətini unutmuşdur. Krım tatar gəncliyi qiyam edərək bu “panlar” səfsətəsinə xitam verdi. Biz yalnız Krımın dərdlərini anlatmağa gəldik. Kimsə ilə əlaqəmiz yox və olmağını da istəmirik. Seyid Məhəmməd sözlərini bitirər-bitirməz qalpağını əlinə alıb otağı tərk etdi. Başqa Krım vəkilləri də eyni hərəkəti yapdılar. Başda Rüstəmbəy olaraq, şura üzvləri bir müddət heyrətə dalıb qaldılar. Bir-birinin üzünə baxaraq, təəccüblərini ifadə etməyə söz belə tapa bilmədilər. Axırda kazanlılardan biri: – Bilirsiniz, – dedi, – Krım xalqının içində milli bir hərəkət vücuda gəlmişdir. Demokratik prinsiplər irəli sürən bu hərəkət murzalara zadəganlara dəhşətlə əleyhdardır. Ismayılbəy Qasprinski murza olduğu üçün tatar gəncliyinin nifrətinə səbəb olmuşdur. Gənclik “Tərcüman”ı bağlayıb, əvəzində “Millət” adlı qəzet çıxarır. Bu qəzet Krım tatarı ehtiyacından başqa bir şeydən bəhs etmir. Dili də bambaşqadır. Rüstəmbəy təhqir olunmuş bir səslə: – Hər halda, – dedi, – bu qədər ifrata lüzum yoxdur. İki yüz minlik Krım xalqı nümayəndələri nəyə güvənərək bizə qarşı düşmən vəziyyət alırlar? Krım məsələsi müzakirə olunduqda bizim də səslərimizi qazanmaq icab etməzmi? Uzun danışıqdan və gilayədən sonra məclisdəkilər krımlıların xətti-hərəkətini onların gənclik və təcrübəsizliklərinə isnad edərək, söhbəti kəsdilər. Sonra şura tərəfindən qurultaya üç vəkil göndərməyi qərara alıb, namizədlər ayırdılar. Rüstəmbəy də seçilənlər arasında idi. 13 Krım gənclərinin xətti-hərəkəti Rüstəmbəyi çox düşündürdü. Onda milli mətbuat sayəsində doğan Turan məfkurəsi yavaş-yavaş sarsılmağa başladı. Dil, adət, xarakter ayrılığı, bunları doğuran ictimai və iqtisadi şəraitin başqa-başqa olması Rüstəmbəylə mövhum Turan arasında bir sədd təşkil etməyə başladı. Həyatında rast gəldiyi türkiyəli, tatar və türküstanlıları xatırladı. Onların bir-birinə yabançı milli zövq və mədəniyyətə malik olduqlarına qane oldu. Rüstəmbəy əvvəllər də Turan nəzəriyyəsinə tənqidi olaraq yanaşmışdı; lakin səthi də olsa, onun təsirinə qapılmışdı. Bu dəfə bu təsir də silinib getdi. İndi Azərbaycan, onun xalqı, onun siyasi, ictimai və iqtisadi ehtiyac və tələbləri birinci sıraya keçmədə idi. Rüstəmbəyi artıq xəyal deyil, həqiqi aləm məşğul edirdi. Bu barədə Rüstəmbəy bir məruzə belə hazırlamağı düşündü. Sonra vaz keçdi; çünki komitə üzvləri arasında Turan nəzəriyyəsi heç bir nüfuza malik deyildi. Bunların hamısı türkcə az savadlı və türk mətbuatından xəbərsizdi; Turan məfkurəsi də buradan doğurdu... Rüstəmbəy qurultayı xatırlayaraq əməli işlərinə dönməyə başladı. Nitqə hazırlanmaq lazımdı. Azərbaycanın dərd və ehtiyaclarını anlatmalı idi. Düşündü. Plan yazdı. Xoşlamadı. Pozub yenisini yazdı. Sonra hərbi şura vəkili sifəti ilə çıxışda bulunacağını yad edərək, planı bir az da genişləndirmək və çar siyasətinin tarixi gedişini də təsvir etmək icab etdi. Plan hazırdı. O, sevinc hissi duydu. Durub otağı dolaşdı. Saat birə işləyirdisə də, yuxusu yoxdu. 14 Xalqlar qurultayı Vladimir küçəsindəki Pedaqoji muzeydə olmalı idi. Rüstəmbəy sabah ertə ora girdikdə Rusiyanın hər tərəfindən gəlmiş vəkillərə rast gəldi. Qurultayda beloruslar, gürcülər, estonlar, yəhudilər, kazaklar, litvalılar, polyaklar, rumın, tatar, azərilər və ukraynalılar iştirak edirdilər. Bir xalqa mənsub olaraq, o xalqdakı dürlü siyasi cərəyanlar təmsil edilmişdi. Ona qədər vəkil göndərən xalqlar az deyildi. Rüstəmbəy foyeni dolaşaraq, Vəlibəyə və Şirinə rast gəldi, irəliki gün axşam Bakıdan gəlmişlərmiş. Görüşüb öpüşdülər. Haman bir guşəyə çəkilib, səmimi olaraq danışmağa və dərdləşməyə başladılar. Gənc Azərbaycan vəkilləri vizitkada idilər. Şirin “Müsavat”ı, Vəlibəy də Milli komitəni təmsil edirdi. Şirin Rüstəmbəyin gözünə bir az şişman, bir az qürurlu göründü. Hər halda, həyatından və vəzifəsindən olduqca məmnundu. Vəlibəy isə irəliki kimi, mehriban və nəzakətliliyində sabit qalmışdı. Yenə zarafat edir, için-için gülür və studentlik günlərini ləzzətlə xatırlayırdı. Şirin xudpəsənd bir tonla Rüstəmbəyə: – Balam, – dedi, – burada niyə oturmusan? Gəl. Adama böyük ehtiyac var. Istəsən səni Gəncədə mətbuat işinə düzəldərəm. Qəzet çıxarmaq istəyirik, adamımız yoxdur. Rüstəmbəy gülümsündü və özünə inanan bir halda: – Görək, – dedi. – Hələ ki, buradayam. Bu əsnada vəkillər zala dolmağa başladı. Türk nümayəndələri də getdilər. Xitabət kürsüsü ətrafında yürüyüş gözə çarpırdı: biri gedir, biri gəlir; masanın üzərinə kağızlar qoyurlar. Qısaboylu, ağsaqqal bir qocanın qabağında hörmətlə dayanaraq, bir şeylər sorub məsləhətlər eləyirlər. Nəhayət, xalqlar qurultayı bu qocanın rəyasətində açılır. Qocanın rada sədri olduğunu Rüstəmbəy sonradan öyrəndi. Heyəti-rəyasət və cürbəcür komissiyalar seçkisi başlandı. Şirin bu sədarətə seçilib, xitabət kürsüsünün yanındakı səkiyə dəvət edildi. Vəkillər kürsülərə yerləşmişdilər. Arxa tərəfdəki yerlər sameinlərə təxsis olunmuşdu. Ətraf həp şən çöhrələrlə parlayırdı. Əsrlərdən bəri əzilən və inləyən xalqların üzü, nəhayət, inqilabın verdiyi imkanlar sayəsində gülməyə başlamışdı. 15 Xalqlar nümayəndələri nitqlər söyləməyə davam edirdilər. Hər nitq mənsub olduğu xalqın istibdaddan çəkdiklərini, dərd və tələblərini müəssir bir dillə anladırdı. Ukraynalılar min altı yüz əlli dördüncü ildə Rusiya ilə bağladıqları ittifaq müahidəsinin ləğv edilməsini, gürcülər 1783 müahidəsinin pozulub Gürcüstanın əsarətə düşməsini, tatarlar istiqlaliyyətlərinin məhvini, xalqların sürgün edilməsini, zorla xristianlığa çevrilmələrini; yəhudilər heç bir haqqa malik olmayıb, istədikləri yerdə belə yaşaya bilmədiklərini söyləyərək, çar idarəsinə qarşı küfrlər yağdırırdılar. Inqilabdan doğan Kerenski hökuməti də hücumdan xilas ola bilmirdi, xalqlar muxtariyyətinə xor baxdığı üçün çar ilə bərabər söyülürdü. Həyəcanlı dodaqlardan qopan hər bir nitq nalə və gizli göz yaşları saçırdı və hər bir vəkil də milli yaralarının sağalmasını Rusiyanın federativ şəkildə qurulmasında görürdü. Krım vəkillərindən başı sırmalı, qalpaqlı bir qadının çıxışı sürəkli alqışlarla qarşılandı; əsarət zəncirini qıran bu qadın hamının rəğbətini qazandı... Azərilərdən hələ kimsə danışmamışdı. Xitabət kürsüsünə ilk çıxan Rüstəmbəy oldu. Rüstəmbəy nitqinə uzun bir tarixi müqəddimə yapdı. İvan Qroznı zamanından bəri türk, tatar aləminə qarşı yürüdülən siyasəti açıq və aydın surətdə söyləyərək, çar və ortodoks kilsəsinin müsəlmanlara qarşı yapdığı rəzalət və zorbalıqları anlatdı. Dinin, dilin, ənənə və milli xüsusiyyətlərin çar hökuməti tərəfindən təqib olunduğunu bildirdi. Nəhayət, azərilərin bir çox hüquqdan məhrum olmalarını bəyan etdi. Axırda “milli hərəkatların böyük rəhbərləri olan ukraynalılara” təşəkkür edərək nitqinə xitam verdi. Gurultulu alqış arasında enib yerinə gəldi. Yanında oturan Vəlibəy onu xoş təbəssümlə qarşılayaraq, əlini sıxdı: – Sağ ol! – dedi, – nərsən! Analar səni tək-tək doğar! Rüstəmbəy cavabında ona tərəf əyilərək: – Qoltuğumun altına qarpız vermə görək! – deyə onun qulağına pıçıldadı... Bu əsnada tənəffüs elan edildi. Hər kəs qalxıb foyeyə çıxmağa başladı. Vəlibəy Rüstəmbəyin qoluna girib, bufetə apardı. Bir az sonra, Şirin də onlara yanaşdı. Şirinin sədarətə keçməsi onun qürurunu bir qat daha artırmışdı; eyni zamanda qüruruna bir qədər həsəd qarışan kimi idi. Rüstəmbəyin bugünkü müvəffəqiyyəti onun ruhunu bulandırmışdı. Odur ki, Vəlibəylə Rüstəmbəyin zarafatlaşaraq, səmimi gülüşmələri onun dodaqlarında yalnız sönük bir təbəssüm vücuda gətirə bilirdi. 16 Rüstəmbəy birdən ciddi bir səslə: – Bircə Bakıda nə olduğunu təfsilatı ilə anlatmadınız. “Açıq söz”lə “Kaspi” oxuyuram. Doğrusu, gözə çarpacaq bir fəaliyyət görmürəm, – dedi. Şirin bir az düşünərək avtoritetli bir səslə: – Nə üçün elə deyirsən, – dedi, – çox iş görülür. Bir kərə heç bir təşkilata malik olmayan xalq müəyyən təşkilatlar ətrafında toplanır. Qafqaz müsəlman qurultayı, bütün Rusiya müsəlmanlarının qurultayı, Kazanda müsəlman hərbçilərinin qurultayı... Bunlarda iştirak etmək iş deyilmi?.. Rüstəmbəy ağzını burdu: – Nə deyim! – dedi. – Ya fəaliyyətimiz mətbuatımıza sirayət etmir, ya da mətbuatımız da fəaliyyətimiz kimi sönükdür!.. Şirin yenə işə vaqif bir adam kimi: – Daha nə istərsən? Türkcə gündəlik qəzetimiz var: “Açıq söz” bütün milli diləklərimizi bildirir; rusca da “İzvestiya komiteta bakinskix musulmanskix orqanizatsiy” yazır, “Kaspi”yə əlavə olaraq çıxır. Rüstəmbəy qəti: – “İzvestiya” heç! Daha bu ittihadi-islam məsələsi yenə də mi bitmədi? Öz dərdimiz azmış da, arnautların, ərəblərin, hindlilərin gününə ağlayırıq. Önümüzdə duran muxtariyyət məsələsi səthi də olsa işıqlandımı?.. – Az-çox!.. Nə etməli, qüvvəmiz yoxdur. – Qüvvə yoxdur, gətirin, paytaxtlardan bir-iki rus jurnalisti, gətirdin də. Gürcülər və ermənilər etmirmi? Heç olmasa bir professor tapın, federasiyaya dair leksiya oxusun. Şirin yenə düşündü, yaxasını düzəldərək: – Tənqid asan şeydir! – dedi. – Gəl də gör nə mühitdə işləyirik. Vəlibəy: – Bilirsən, Rüstəmbəy, – deyə mülayim səslə söhbətə girişdi. – Sən bir tərəfdən haqlısan, işlərimiz lazımınca getmir. Ancaq səbəbləri unutmamalısan. Gürcülər neçə illik menşevik təşkilatına mənsubdurlar; daşnaqsütyunun da iyirmi beş yaşı gərək olsun. Bu təşkilatlar xalqın içində dərin köklər salıblar. Sənin nəyin var? Heç nə! Ancaq bu gün siyasi təşkilat qurmaqla məşğulsan. Sonra erməniləri və gürcüləri əsgər aparırdılar, bizi aparmırdılar. Bax, bu gün bundan nə qədər çətinliklər doğur: hər kəs öz əsgərini çağırıb ana torpağında ordu düzəldir, sən avara qalmısan... Dərd çoxdur! Bilirsən, təməlimiz yoxdur, hər şeyi təməldən başlamalıyıq... Şirin Rüstəmbəyə yönələrək istehza ilə: – Uzaqdan danışmaq asandır, niyə gəlib işə qoşulmursan? Yəqin, özünü çətinə vermək istəmirsən? Bu mədəni şəhərdə oturmağı hər kəs istər; şərt neft lampalı, bitli və kirli kəndlərdə işləməkdir... Rüstəmbəy gülə-gülə: – Şirin, sən də, zənn edirəm, özünü kəndə salmazsan. Gəncədə sənin istirahətin məndən yüz dəfə artıqdır. Şirin qızardı: – Elə zənn edərsən?! – deyə müsahibəyə xitam vermək məqsədi ilə aralanıb, bufetə getdi. 17 Sentyabrın on dördündə xalqlar qurultayı bitdi və vəkillər “Xalqlar şurası” adlı daimi bir təşkilat qurub dağıldı. Rüstəmbəy bu şuranın üzvü olaraq Kiyevdə qaldı. Yenə Rüstəmbəy üçün adi bir həyat başlandı. Milli komitənin həftədə bir iclası olur, Ukrayna hökuməti və rada ilə qısa əlaqə başlanır və “Xalqlar şurası”nın orqanı olaraq “Svobodnı soyuz” adlı iki həftəlik bir məcmuə nəşr edilir. Rüstəmbəyin rəhbərliyi ilə Azərbaycan muxtariyyətinə aid məqalələr nəşr etməklə komitə bu məcmuədə iştirak edir. Bu işlərə Rüstəmbəyin çox vaxtı getmir: çox olsa gündə bir saat. Yerdə qalan zaman həp mütaliə ilə məşğul olurdu. Müasir dövlətlərin quruluşunu, federasiya əsaslarını, milli məsələni, mədəniyyət tarixini...incədən-incəyə öyrənməyə çalışırdı. Lakin bəzən fəaliyyətinin lüzumundan şübhə edərək, tənhalıq dalğalarında boğulmağa başlayırdı. Dəruni böhran davam etdikcə Musyanın hüznlü çöhrəsini sisli üfüqlərdə görməyə başlayır. Musyanın cavabsız buraxılan məktublarına cavab yazmaq istəyir, yazır, xoşuna getmir, pozur; yenidən yazmağa başlayır, təkrar pozur. Axırda bütün yazdıqlarını yakıb, tərəddüddən aralana bilmirdi. Günlərlə davam edən şübhə əzabı bir gün iman günəşinin önündə yox olub gedir, Rüstəmbəy yenidən istiqamət bularaq işə girişirdi. Rüstəmbəyin tühaflıqlarına alışan Qulamrza bəzən ona deyirdi: – Rüstəmbəy, sən yolu itirəndə biz səndən əvvəl itirərik. Ancaq yenə sənin milli sahədə bir iş görəcəyinə əminik. Rüstəmbəy gülümsünərək: – Mənim daxili hərəkətlərimə əhəmiyyət verməyin. İnsanda belə şeylər olur; çünki İnsan yaradılışı çox mürəkkəbdir. Qulamrza: – Rüstəmbəy, – deyirdi, – mənə belə gəlir ki, bütün tühaflıqlar şəxsi həyatın olmamasından irəli gəlir. – Bəlkə də! Ancaq bizim bu günkü şəraitdə şəxsi həyatı olan ictimai həyatdan vaz keçməlidir. İkisi bir yerdə olmaz. Birinin də olub, digərinin olmaması böhran törədir. Deməli, zamanamızın şüurlu adamı üçün dəruni böhran müqəddər bir həqiqətdir. Belə bir qənaətə malik olan Rüstəmbəy, təbiidir ki, məsud bir adam sanıla bilməzdi. Ən şən dəqiqələri belə kədər sisi ilə cilalanırdı. 18 Sayad bacı qurultayın gedişi ilə çox maraqlanırdı. Qəzetlərin xəbəri və Qulamrzanın verdiyi məlumatdan qane olmamışdı. Rüstəmbəyə otaqlarında rast gələr-gəlməz bir çox suallar verməyə başladı. Rüstəmbəy xalqlar qurultayının başlıca məqsədini populyar bir surətdə anladaraq: – Müvəqqəti hökumət, – dedi, – geniş Rusiyanı idarə etməkdən acizdir. Rusiyada yaşayan xalqlar mərkəzdən ümidini kəsib, özləri öz haraylarına qalmaq istəyirlər: hər kəs öz evinin içini düzəltməyə çalışır. Qafqazda, Türküstanda, Baltik ölkələrində Ukrayna kimi hökumət və milli məclis düzələcək. Sayad bacı ciddi səslə: – Deməli, hər kəs öz-özünü idarə edəcək? – Bəli! – Bəs torpağı olmayan necə olacaq? – Hə, dağınıq xalqları deyirsiniz? – Hə! – Rusiyada milli torpağa malik olmayanlar arasında yəhudilər birinci yer tutur. Bunların sionist firqəsi Fələstinin ərəblərdən alınıb yəhudilərə verilməsini tələb edir. Məsələni yəhudilər müzakirəyə qoymaq istədilər – keçmədi; çünki Fələstin məsələsi beynəlmiləl bir məsələdir, bu qurultayda həll oluna bilməzdi. Yerdə qalan yəhudi firqələri əqəliyyətin haqqının tanınması ilə bərabər mühüm bir məsələ irəli sürdülər. “Yəhudi millətinin gələcəyi torpağa bağlanmalıdır”, – dedilər. Sayad bacı məsələni dürüst anlaya bilmədi, düşündü və qızararaq: – Necə yəni? – deyə sordu. Rüstəmbəy sakit bir səslə: – Yəhudilər də toplanıb, müəyyən bir torpağa köçmək istəyirlər. Milli müqəddəratın həllini ancaq bu şəkildə təsəvvür edirlər. – Bu necə torpaqdır? – Bunu söyləmədilər. Rusiyada torpaq çox – yəqin onlara da müəyyən bir vilayət ayırarlar. Sayad bacının marağı bir qədər təskin edilmişdi. Qulamrza yoldaşına fəxrlə baxıb: – Rüstəmbəy, – dedi, – Sayad siyasətlə çox maraqlanır. Axır vaxt coğrafiyanı şövqlə öyrənir. Gecə-gündüz Rusiya xəritəsindən əl çəkmir. Rüstəmbəy: – Çox gözəl! Çox gözəl! – deyə təsvib etdi. – Türk qadınları xam torpaqdır, bilgi üçün əlverişli bir zəminə malikdirlər. Nə etməli ki, çarşab altında çürüyürlər. Sayad bacının sanki yarasına toxunuldu; köksünü ötürərək başını buladı. Qulamrza mətin bir səslə: – İnqilab çarşaba da qələbə çalar! Rüstəmbəy qeyzlə: – Təbii! Təbii! – dedi. – Köhnə aləm başdan-başa sarsılacaq! Artıq hər addımda yenilik qoxusu duyulur! Birdən Qulamrza tərəddüdlə: – Qoysalar! – dedi. Rüstəmbəy hiddətdən titrəyən səslə: – Kim? – İrtica! – Heç zad olmaz! General Kornilov Kerenskidən hakimiyyəti tələb etdi – verdilərmi?.. Geriyə yol qalmamışdır! Qulamrza yenə şübhə edər kimi: – Kornilov bir olsa, dərd yarıdır. Indi hamısı Dona toplanırlar. Novoçerkasskda cənub-şərq federasiyası hökuməti belə düzəltmişlər. Kazak süngüsünə söykənərək yenə bir fitnə çıxaracaqlar. Rüstəmbəy inandırıcı bir səslə: – Səni əmin edirəm ki, heç bir şey olmaz! Bolşeviklər müvəffəqiyyət qazanar da, monarxistlər qazanmaz. Bilirsən nə üçün? Monarxiyanı hər kəs gördü. Xalqın canı boğazına yığılmışdır. Monarxiya yeni bir söz deyə biləcəkmi? – Yox! Köhnə idarəni ehya etməyə çalışacaq. Torpağa susayan; kəndli, inqilab yolunda qan tökən işçi, milli muxtariyyət tələb edən xalqlar təkrar monarxiya zəncirini boğazına keçirərmi?.. Bundan başqa, qurultayda kazakların nümayəndəsini dinlədik; onlarda da muxtariyyət hərəkatı olduqca qüvvətli görünür... Sayad bacı Rüstəmbəyin sözlərindən xoşlanaraq danışmaq istədi, bir də nədənsə kədərlənib susdu: “Nə üçün məni öz vaxtında oxutmamışlar, indi mən də hər şeyi oxuyub bilərdim”, – deyə fikrindən keçirdi. 19 Rüstəmbəyin cəbhədən gətirdiyi pulların bir hissəsi bitməkdə idi, heç bir qazancı da yoxdu. Son ümidini İmrana tapşırdığına bağlamışdı. “Yüz manat alım da, görək sonra necə olur”, – deyə İmranın yanına getdi. Rüstəmbəy Şirini orada gördü. Şirin mağazanın arxa tərəfinə keçir, çıxır, İmranla pıçıldaşır. İkisinin də Rüstəmbəydən çəkinərək gizli bir iş yapdıqları duyulur. İçəridən çəkic səsi gəlir – qutu çalınır. Rüstəmbəy İmranın çox məşğul olmasını hiss edərək, məramını anlatmağa vaxt tapa bilmir. Nəhayət, mağaza xidmətçisi həyət darvazasının önünə bir fayton çağırdı, sonra təlisə tikilmiş üç qutu çıxarıb faytona yerləşdirdi. Şirin oturub getdi. Bir-iki gün sonra qutulardakının tüfənglə tapança olduğunu Rüstəmbəy təsadüfən xidmətçidən öyrəndi. Qafqazda vəziyyətin get-gedə gərginləşməsi silah alış-verişinə böyük meydan vermişdi. Yolların çətinliyinə baxmayaraq, qaçaqçılar axın-axın gəlib, Kiyevdən silah daşımada idi. – İndi artıq Rüstəmbəy İmranın mağazasında rast gəldiyi şübhəli adamların rolunu anlamağa başlayırdı. Bu əməliyyatda Qulunun da iştirak etməsini Rüstəmbəy yenə sonralar duymuşdu. Ancaq Qulu olduqca usta davranırmış – həftədə bir dəfə İmrana telefonla: “On tüfəng göndər!” – deyirmiş. Vəssalam. Bir aydan sonra Qulunun qazancı klinikaya göndərilirmiş. Rüstəmbəy Qulunun bu qədər sehrkar olduğuna heyrət edib dururdu. Bu adam özünü İmrana o qədər nüfuzlu tanıtmışdı ki, İmran onun hər bir əmrini haman yerinə yetirirdi. Halbuki əsil qüvvət Rüstəmbəydə idi; milli komitə sədri sifəti ilə idarələrdə sözü keçir, “Xalqlar şurası” vasitəsilə Ukrayna hökumətinə nüfuz edir, soldat və işçi şurasında təsiri az deyildi. Bunlara baxmayaraq, İmranın yanında Qulunun nüfuzu Rüstəmbəydən çoxdu. Xalq işlərinə özünü hazırlayan Rüstəmbəy bu məsələ ilə maraqlandı. Düşünüb daşındı. Axırda tühaf nəticələrə gəldi: inqilabın bəxş etdiyi demokratik üsuldan bir az soyumağa başladı. O öz-özünə belə mülahizələr yürüdürdü: “Xalqın əksəri İmran kimi savadsız və az savadlı, zahirə aldanan adamlardan ibarətdir. Bu adamlar çox gördüyü, çox eşitdiyi, dürüst bələd olduğu şəxsiyyətin nüfuzuna düşə bilməzlər. Nüfuz idraka sığmayan və zahirdən hərəkət edən bir amildir. Bu amil daim mahiyyətini dumanlar içində saxlamalıdır; çünki aydın şeylərin xalqa nüfuzu olmur. Quran, yaxud Incil aydın və hər kəsin anladığı bir dildə olsaydı, adi məktəb kitabı qədər hörmətsiz olardı. Müqəddəs deyilən kitablar məzmun yoxsulluqlarını geniş kütlənin bilmədiyi ərəb, slav, latın, qədim israil və sanskrit dillərində gizləyir...” Rüstəmbəycə Qulunun bu nüfuz və müvəffəqiyyəti onun klinikada gizlənərək az görünməsi, az danışması və ehtiyacsız yaşamasında idi. Bunun məsələsi Rüstəmbəyi arabir məşğul edib və bəzən belə qorxudurdu; çünki zemlyaçestvoya əngəl törədən bir adam milli komitəyə də törədə bilərdi. Bu gün susmuş Qulu sabah kükrəyə bilərdi. Odur ki, komitə üzvlərinin yanında onun nüfuzunu qırmağa çalışırdı. 20 Rüstəmbəy masanın üzərində bir məktub gördü. Götürdü – Musyadandı. Açdı. Ətir qoxuyurdu. Içində qara bantla bağlanmış bir çəngə baş tükü qoyulmuşdu. Məktubun bir tərəfinə darçını ləkə düşmüşdü. Rüstəmbəy tühaf bir hissimüqəddəmlə oxudu: “Əzizim! Son dəfə yazıram. İzzəti-nəfsim artıq bir daha qırılmayacaq; çünki... hər şeyə vida deməyi çoxdan qəsd etdim. Yetər! Həyatın acı kasasından iyrənərək içməkdənsə onu sındırmaq yaxşıdır. Bu kasanı eşq şərbəti ilə doldurmaq istədim – olmadı. Taleyin cilvəsi bunu qədərləndirməmiş imiş... Nə etməli? Boynumu əyməli? Yox! Ya haqq, ya heç! Güzəşt-fitrətimə sığmayan bir hərəkətdir... Bunları sizə yazdığımın səbəbini anlamıram. Sizin üçün fərqi varmı? Siz səadət sahəsinin bir köçərisisiniz... Məktubumun sizə göndərilməsini ayrıca olaraq yazıram. Siz son sədamı eşidərkən mən həyatımı tərk etmiş olacağam. İndi çıxılmaz yollar rəhbəri – tapança məni gözləyir. Gedirəm. Məndə tühaf bir sevinc var. Yarımayanlar dənizinin qayıqçıları ruhumu əbədiyyətə təslim verərkən bir də sizi xatırlayacağam. Vida! Artıq məndən ayrılan soyuq dodaqlarımla səni son dəfə öpür və səadətlər diləyirəm. Son arzum məktubumu ürəyimdən daman qana tutaraq, susmaq və unudulmaqdır. Vida! Səni çocuqcasına sevən Musya”. Rüstəmbəy məktubu bitirib, kənardakı qan ləkəsini süzdü. Titrək əli ilə Musyanın telini qaldırıb qoxladı. Sanki məktubdan gənc, canlı və eşq atəşi ilə alovlanan bir sənəm çıxaraq onun qarşısında cilvələndi. “Səni, səni, ey qafil, məsud etmək istərəm!” – demək istədi. Otaq həyat dalğası ilə doldu. Coşdu, daşdı, fərəhlər və nəşələr saçdı, Rüstəmbəyin soyuq vücudunu qaplayaraq sarsdı. Onu da həyəcanlandırdı, coşdurdu. Bir də şən dalğalar axın-axın çəkilib otağı qəmlər dumanında tərk etdi. Rüstəmbəy varlığının ən aşağı qatlarına enərək, qaranlıq bir tənhalığa daldı. Artıq ətrafındakılar onun gözlərindən itmiş, yalnız bir boşluq qalmışdı. Peşmançılıq oxları ona doğru yağmada idi. 21 Üç gün Rüstəmbəy otağından dışarı çıxmadı; ağır böhranlar keçirdi. Nə gecəni yatır, nə gündüzü rahatlıq tapa bilirdi – həp Musyanın faciəsini düşünürdü. Gənc bir həyatın sönməsinə səbəb olmaq onu əzablar içərisində boğur. Hər gün onunla görüşən Qulamrza üç gündən bəri Rüstəmbəyi görməyərək şübhəyə düşdü. “Xəstələndimi?” deyə onun görüşünə getdi. Qulamrza Rüstəmbəyi yataqda buldu: rəngi qaçmış, düşgün bir halda idi. Qulamrza xəstəliyi Rüstəmbəyin tühaflığına yozaraq: – Bir şeyin yoxdur, keçər-gedər, – deyə ona təsəlli verdi. Ümumi işlərdən danışdılar. Sonra Qulamrza dedi: – Dünən bizə bir tatar doktoru gəlmişdi. Cəbhədə müsəlman əsgərlərindən təşkil edilmiş bir qol ordu varmış. Doktor qol ordu ərkani-hərbi tərəfindən nümayəndə sifəti ilə gəlmişdir. Rüstəmbəy maraqsız bir halda: – Nə deyir? Qol ordunun başında kim durmuşdur? Məqsədləri nədir? Qulamrza: – Qol ordu milli bir şeydir. “Müsəlman korpusu” adı daşıyır. Başında general Mametoviç durmuşdur. Bu adam Litva tatarlarındandır... – Məqsədləri nədir? – Onu soruşmadım. Ancaq Kiyevdəki milli təşkilatlarla əlaqəyə girişmək istəyirlər. Doktor məlumat toplayır. General da gələcəkmiş. Rüstəmbəy çox düşünməyərək: – Yaxşı, gəlsin görək. Türkmən bölüyü kimi, əks-inqilaba çönməsin də. Qulamrza bir şey söyləməyərək düşündü. Bir dəqiqə sonra Rüstəmbəydə maraq oyanan kimi oldu. – Qulamrza, – dedi, – o doktoru buraya gətirə bilərsənmi? Ona biriki sual verəcəyəm... hər halda “Müsəlman korpusu” istifadə ediləcək bir qüvvədir. Ancaq çox ehtiyatlı olmalıdır. Bilirsən, generallara inanılmaz! Qulamrza ayağa qalxaraq: – İstəyirsən, telefon edim gəlsin; indi oteldə olar. Rüstəmbəy təkidlə: – Elə! Elə! – dedi. Qulamrza çıxdı. Yarım saat sonra alçaqboylu, pensneli və əsgəri libasda bir adam içəri girdi. Qulamrza: – Sədrimiz! – deyə onu Rüstəmbəyə təqdim etdi. Həkim paltosunu çıxarıb oturdu və gəlməsinin səbəbini anlatdı. Rüstəmbəy əsgəri təşkilata böyük ehtiyac olduğunu söyləyərək, müsəlman korpusuna dair məlumatlar almağa çalışdı. – Korpusun məqsədi nədir? – dedi. Doktor bu suala hazır olmayan bir adam kimi, gözlüyünü düzəldərək: – Bilirsiniz, – dedi, – indi hər bir millət öz əsgəri qüvvələrini toplayıb ayrı təşkilat yapır. Bizə da bu yolla getmək lazım gəlir. – Mali cəhəti necə təmin edirsiniz? Doktor saf bir dillə: – Doğrusu, korpus fransızların puluna təşkil olunur... Bunun da, təbii, səbəbi var. Rus soldatı müharibə etmək istəmir; bolşevik təbliğatı sayəsində ordu pozulur və almana qarşı olan cəbhə tamamilə açılır. Müsəlman soldatı dindar olduğu üçün bolşevik təbliğatına qapılmır – deyə fransızlar cəbhədə sağlam bir əsgəri qüvvə hazırlamaq fikrindədirlər. Rüstəmbəy gülümsənərək: – Deməli, avam müsəlmanları atəşə soxmaq istəyirlər, – dedi. Doktor Rüstəmbəyin qeydindən pərt olan kimi: – Yox! Yox! – deyə qızardı, bir müddət söz tapa bilmədi, sonra: – Yox! Müvəqqəti hökumət də bu məsələyə zidd deyil; o da cəbhənin saxlanılmasını istəyir... Rüstəmbəy bir sual da verdi: – Korpus cəbhədə qalacaq, yoxsa yerini dəyişəcək? Bu dəfə həkim düşünərək: – Onu dürüst bilmirəm. General gələcək, təfsilatını söylər. Mənim məqsədim buradakı milli təşkilatlarla tanış olmaqdır. Sabah cəbhəyə dönəcəyəm. Zənn edirəm, general iki həftə sonra burada olar. – Ukrayna milli təşkilatları ilə görüşdünüzmü? – Yox! Yalnız müsəlman təşkilatları ilə görüşdüm. – Ərkani-hərbdə rus zabitləri də varmı? – Var, azdır! Əksəriyyəti müsəlmandır. Yeni müsəlman olmuş da var. Rüstəmbəy istehzalı təbəssümlə: – Əcaib! – deyə Qulamrzanın üzünə baxdı. Həkim yenə qızardı. 22 Milli komitənin ilk növbəti iclasında Rüstəmbəy “Müsəlman korpusu” məsələsini müzakirəyə qoydu. Korpusa qarşı nə kimi xətti-hərəkət yürüdüləcəyini təyin etmək istəyirdi. Lakin əldə lazımi məlumat olmadığı üçün məsələ ətraflı olaraq, aydınlaşa bilmədi. Korpus haqqında məlumat toplanması qərara alındı. Bu məqsədlə Rüstəmbəy müsəlman hərbi şurasına gələnlərlə görüşdü, cəbhədən qayıdan bir çox zabitlərlə danışdı. Nəhayət, çarın sabiq İstanbul səfirlərindən birisinin korpusla əlaqədar olduğunu öyrəndi. Bu diplomat Sevastopolda yaşayır və arabir Kiyevə də gəlirmiş. Bir gün təsadüfən sabiq məktəb yoldaşlarından birinin evində bu diplomata rast gəldi. Diplomat rus zadəganına mənsub bir ailənin köhnə dostu imiş. Rüstəmbəyin türk olduğunu duyar-duymaz onu nəzakətlə əhatə etdi: – Sizlə görüşməm mənim üçün böyük bir həzzdir. Mən nəcib türk millətini çox sevirəm, – dedi. – Rus dövləti təşkilatında türk-tatarların böyük rolu olmuş. Indi, tarixi bu zamanda, bu rol bir qat daha artır... – Diplomatın bu məalda başladığı nitq hal-hazırkı siyasi vəziyyətitəmsil etməyə başladı. Diplomat çar siyasətini tənqid edərək, Rusiyada müsəlmanların qədri bilinməməsini irəli sürdü, federasiyadan bəhs etdi. Xülasə, inqilab şüarlarına bulaşmış bir liberal sifəti ilə Rüstəmbəyin rəğbətini qazanmağa çalışdı. Nəhayət, müsəlmanların daim Rusiyaya sadiq olduqlarını qeyd etdi. Rüstəmbəy müsəlman korpusundan söz açdı: – Cəbhədə bir “Müsəlman korpusu” əmələ gəlmiş, bundan xəbəriniz varmı? – deyə sordu. Diplomat süni təbəssümlə monoklunu sağ gözünə qoyub dedi: – Eşitdim. Əminəm ki, sadiq müsəlmanlar ana torpağını düşmənlərə qapdırmazlar. Rüstəmbəy korpusa dair bir sıra sual verdisə də, diplomatdan aydın bir cavab ala bilmədi; diplomat: “bəlkə də!”, “ola bilər!”, “ehtimal” kimi kəlmələrlə bildiklərini gizləməyə çalışdı. Korpus məsələsi Rüstəmbəy üçün bir müəmma olaraq qaldı. Komitə üzvləri də bu sahədə heç bir xəbər bilə bilmədilər. Axırda Ukrayna siyasilərindən birisi Rüstəmbəyi məsələyə vaqif etdi. “Müsəlman korpusu” fikrən əvvəl rus monarxistlərindən nəşət etmişmiş. Çar Rusiyasının ehyasını “sadiq” müsəlmanlardan gözləyirmişlər. Mametoviçin fikri hələlik Krıma keçib ordunu qüvvətləndirmək, sonra Qafqaz, Edil boyu və Türküstanla əlaqəyə girməkmiş. 23 Rüstəmbəy Xəlildən yeni bir məktub almışdı. Məktub Bakıdan bir aya gələ bilmişdi. Xəlil yazırdı: “Əzizim Rüstəm! Məktubunu aldım. Milli komitə təşkil etdiyinizi oxudum. Nə qədər haqlı olduğunu söyləmək hələlik əbəsdir, çünki buradan çoxdan çıxmısan – olanları bilmirsən. Gələrsən də, görərsən, sonra danışarıq. Bilirəm, indilik heç bir dəlil və sübut səni fikrindən daşındıra bilməz; lakin yenə buranın övzaını təsvir etməyi özümə borc bildim. “Müsavat” la bərabər milli üfüqdən “Rusiyada müsəlmanlıq” adlı yeni bir firqə doğdu. Bu firqə kin, küdurət və rəyasətpərvərlikdən əmələ gələn bir şeydir. “Müsavat”da rol oynaya bilməyəcəklərini əvvəlcədən kəsdirən bir sıra köhnə ziyalılar toplanıb “Rusiyada müsəlmanlığ”ı vücuda gətirdilər. Avamları aldatmaq üçün dini əldə oyuncaq edən bir firqənin də, “Müsavat” kimi xalq arasında heç bir nüfuzu yoxdur. Liderini tanıtsam, zənn edirəm, firqənin əsil siması meydana çıxar. Qarayarov famili, yəqin ki, məlumundur. Vaxtilə “Russkoye slovo” qəzetində bunun “fəaliyyəti” yazılmışdır. “Çar istibdadından” qaçaraq İtanbulda “Ittihad və tərəqqi” qanadının altına sığınmış, siyasi bir vəzifə ilə İrana göndərilmiş, sonra Ərzurumdakı rus səfirinin vasitəsilə təkrar Qafqaza dönmüş bu adam bu gün “Rusiyada müsəlmanlıq” firqəsinə rəhbərlik edir. Məsələ bəlli oldumu? Çar casusu bu gün başqa bir rolla meydana çıxır. “Rusiyada müsəlmanlığ”ın nüfuzlu üzvlərindən birisi də qoçu Şəmilbəydir. Bu adam yüzlərcə cinayət yapması ilə məşhurdur. Bu gün Şəmilbəy “vəhşi diviziya” zabitlərini başına toplayaraq, əsgəri qüvvə təşkili ilə məşğuldur. Bir ay əvvəl iki realni məktəbin tələbəsi qız üstə Şəmilbəyin oğlunu öldürmüşdü. Zabitlər qatilləri tutub günün günorta çağı küçədə güllələdilər... Artıq firqənin siması bəlli olmadımı? Xülasə, buradakı bütün qovğalar cib və sədarət üstündədir. Bütün milli təşkilatlar bu iki amil yolunda çarpışırlar. Məslək böhranı hər yeri qaplamış. Burada baş verənləri görsən “milli” sözünə qarşı üsyan edərsən... Nə deyim, milli komitəndən məyus olacaqsan. Bundan şübhə etmirəm, ancaq bir az tez məyus olman daha əlverişlidir. Bu qədər! Səni öpürəm. Xəlil”. 24 Sabah ertə Rüstəmbəy radaya doğru gedərkən küçədə Cabbara rast gəldi: yanında bir qız, əlində dəmir qutu, ötüb keçənləri dayandırıb pul toplayırdılar. Qollarındakı qırmızı sarğının üstündə hərbi şuranın möhürü vardı. Cabbar yanındakı qıza xoş gəlmək istər bir tərzdə gülümsünərək: – Balam, – dedi, – əlini cibinə sal görək! Rüstəmbəy heyrətlə: – Cabbar, bu nə işdir? – Nə olacaq, sən hərbi şuranı tərk edib, milli komitə təşkil edirsən. Elə bilirsən, biz sənsiz işləyə bilməyəcəyik. Rüstəmbəy soyuq gülüşlə: – Mən bir şey demirəm, ancaq hərbi şurada artıq qüvvə qalmamışdır. – Bax, burada səhvin var... – Bəlkə... Pulu kimin faydasına toplayırsınız? Cabbar hırıldayaraq qızın üzünə baxdı, sonra ciddi bir sifət düzəldib dedi: – Bizim cəbhədəki qəhrəmanların faydasına. Rüstəmbəy qutuya pul saldı. Cabbar məmnun bir halda: – Bu axşam ziyafət verəcəyik, opera teatrının qarşısındakı restorana toplanacağıq. Sizə də dəvətnamə gön-dərilmişdir. Zənn edirik, məclisimizi şərəfyab edərsiniz. Sözlərini bitirməmiş, Cabbar qəhqəhə ilə gülməyə başladı. Radaya çatana qədər Rüstəmbəy bir neçə pul toplayan tatar gənclərinə də rast gəldi. Pul alıb, döşlərə dəyirmi kağızlar sancırdılar. Rada binasında “Xalqlar şurasına” təxsis olunmuş otaqda bir neçə üzv vardı. Hamısı tələbə idi. Qulamrza da burada oturmuşdu. Rüstəmbəyi görcək, təzim edərək yer göstərdilər. Şura katibi mülayim bir səslə: – Rüstəmbəy, – dedi, – sizi təbrik edirəm.”Svobodnı soyuz” məcmuəsinin ilk nömrəsi hazırdır. Gənc katib Rüstəmbəyə bir nüsxə təqdim etdi. Rüstəmbəyin üzü parladı: – Ah, nə səadət! – dedi. – Indi bir dəqiqə belə qaib etmədən milli mərkəzlərə göndərməlidir. Katib itaətkar bir sima ilə: – Sizə nə qədər lazımdır? – deyə sordu. Rüstəmbəy düşünərək: – Qulamrza, nə qədər götürək? – dedi. Qulamrza fikirli gözləri ilə Rüstəmbəyi süzüb: – Bakıya üç yüz, – dedi. – Kazana, Orenburqa, Ufaya... Rüstəmbəy: – Daşkəndə, Ağməscidə, Gəncəyə... – deyə Qulamrzanın sözlərini kəsdi. Min nüsxə ayırıb göndərilməsi qərara alındı. Gürcü tələbələri öz paylarını ayırarkən Rüstəmbəy Qulamrzanı kənara çəkib dedi: – Pul toplanır, gördünmü? – Hə, Cabbarın kələyidir... Bizə də dəvətnamə göndəriblər. Bu axşam küçələri dolaşanlar kef edirlər. Rüstəmbəy gülümsündü, nə isə düşünüb: – Yaxşı, gedək, getməsək pis olar, – deyə katibə yanaşdı. Məcmuənin ikinci nömrəsi üçün material toplanması müzakirə ediləcəkdi. 25 Axşam bütün yerli tatar ailəsinə mənsub gənclər restorana toplanmışdı. Rüstəmbəyin tanımadığı bir neçə zabit də vardı. Süfrə hazırdı; lakin nədənsə yeməyə oturulmurdu. Azərilər otağın bir guşəsində ayaq üstə duraraq deyib gülmədə idilər. Səftər qaşlarını qaldıraraq: – Bilirsiniz, – deyirdi, – tatarlar çox xamdırlar, Cabbarı bir kişi hesab edirlər. Həsənoğlu istehza ilə: – Bax, o gəlməmiş deyə, heç kəs cəsarət edib masaya yanaşmır. Müslüm bığlarının uclarını yuxarı qaldıraraq: – Sən zarafat elə. Kişi ianə heyəti sədridir, – deyə güldü. Bu əsnada tatar qızlarından biri bunlara yanaşıb: – Bəs Cabbar əfəndi necə oldu? – deyə nigaran bir halda soruşdu. Kimsə cavab vermədi. Rüstəmbəy Səftərə yönələrək: – Səftər, – dedi, – sən onun evini tanıyırsan, zəhmət olmasa, ayaq qoy, gör necə oldu. Səftər yenə qaşlarını qaldırıb: – Mən deyirəm, kişinin hörməti var, inanmırsınız, – deyə pıçıldayıb yola düşdü. Vaxtı boş keçirməmək üçün əsgər qiyafəli birisi qarmon çaldı, masanın ətrafında rəqs başlandı. Azərilər rəqsdə iştirak etmirdilər və hamısı Sayad bacının ətrafına toplanıb, ona gülməli şeylər anladırdılar. Çox çəkmədi Səftər geri döndü və Cabbarın evdə olmadığını rəsmən elan etdi. Sonra paltosunu çıxarıb, azərilərə yanaşdı və yavaş səslə: – Uşaqlar, – dedi, – siz öləsiniz, içəri girib qapını bağlayıb, işığı yanır. Qapını döydüm, açmadı. Yəqin qutulardan pul çıxarır... Ətrafdan: – Qutuları onun otağına yığıblar? – deyə səslər gəldi. Hər kəsin heyrətdən bəbəkləri böyüməyə başladı. Səftər içindən gülə-gülə: – Deyəsən, – deyə əlini uzatdı. Onun əlinə vuraraq hərə Cabbarın şərəfinə bir söz fırlatdı. – Malades! – Lotudur! – Külbaşlar qutuya yer tapmadılar?.. İmran istehzalı gülüşlə: – Canım, – dedi, – kişinin babalını yumayın, “millət yolunda” yorulub yatıb. – Masaya buyurun! – deyə qopan səs gizli pıqqıltılara xitam verdi. 26 Hər səhər ondan etibarən milli komitənin qəbul saatları başlayırdı. Qulamrzanın otağının yarısına pərdə çəkilib, idarə şəklinə salınmışdı. O gün bütün komitə üzvləri oraya toplanıb, müsəlman korpusunun nümayəndəsini gözləyirdilər. Tam təyin olunan saatda içəri uzunboylu, qayət nəzakətli və xoşsima bir zabit girdi. Yüzbaşı rütbəsində olan bu gəncin döşündə darülfünun nişanı vardı. Xoş bir əda ilə dabanlarını bir-birinə vuraraq təzim etdi və komitə üzvlərinin əllərini bir-bir sıxıb oturdu. – Milli komitəni, – dedi, – ziyarət etmək mənim üçün böyük bir şərəfdir... General da sizi məmnuniyyətlə ziyarət edəcək. Müsəlmanlıq yolunda göstərdiyiniz fəaliyyəti eşidərək, general çox şad oldu. Zatən onun gördüyü iş də sizin daşıdığınız yüksək əmələ xidmət etməkdir. Rüstəmbəy cavab olaraq: – Yüzbaşı əfəndi, – dedi, – milli komitə üzvləri də ziyarətinizdən son dərəcə məmnundur. Müsəlman korpusunun federativ və demokratik cümhuriyyətə xidmət edəcəyinə inanmaq istərik. Görüşün rəsmi cəhəti bitdikdən sonra, zabit islamiyyətə qarşı böyük məhəbbət bəslədiyini söyləyərək: – Xristianlıq, – dedi, – mənəviyyatımı doyurmadı, islamiyyəti tədqiq edib qəbul etdim. Bu gün Fuadbəy adını iftixarla daşıyıram. Zabitin müsəlmanlığa keçməsi xəbəri bəzi üzvlərə böyük təsir yapdı. Müslüm bığlarını tumarlayaraq, Fuadbəyi zövqlə süzdü. Zeynalın yeknəsəq siması parladı. Yüzbaşı sözlərini bitirib: – Müsaidə ediniz, – dedi, – generalı gətirməyə gedim. Vaxtınızı çox almayacağıq. Inşallah, (zabit bu sözün ərəbcəsini əzbərləmişdi) çox görüşəcəyik. “Fuad” adı daşıyan bu zabit Baltik vilayəti almanlarındandı. Müharibənin ilk sənələrində Peterburqda xidmət edərmiş, “Astoriya” otelində yaşar və məşhur Klenmixel salonunun daimi ziyarətçilərindən imiş. Fuadbəy alman casus təşkilatları ilə əlaqədar olaraq, paytaxtın bütün siyasi məhafillərinə girər-çıxar və lazımi məlumatlar əldə edərmiş. Rasputinlə xüsusi bir dostluğu varmış və onu əyan qadınları məclislərinə təşyi edərmiş. İnqilab olar-olmaz islamiyyəti qəbul edib, Peterburqdakı müsəlman komitəsi üzvlüyünə girir. Cəbhə pozulduqdan sonra mənsub olduğu casus təşkilatının təlimatına görə, müsəlman korpusuna göndərilir və Mametoviçin qılığına girib, yavəri olur. 27 Mametoviç ortaboylu, şişman qarınlı, çivi saqqallı adi bir generaldı. İlk görüşdə məhdud bir adam olduğu gözə çarpırdı. Fuadbəy hər kəsin rəğbətini qazandığı bir halda, general heç bir müsbət təsir bağışlamırdı. Milli hərəkatdan xəbərsiz olduğu üçün bütün ehtiyatlılığına baxmayaraq, çarlıq məfkurəsi daşıdığı bəlli olurdu. Aydın bir proqram yoxdu; gizli bir nöqtədən təlimat aldığı duyulurdu. – Rüstəmbəy, – dedi, – korpus get-gedə qüvvətlənir, cənub-qərb cəbhəsindəki bütün müsəlman hissələrini korpusa doldurmaq fikrindəyik; lakin əsgər dindar da olsa, bolşevik təsirinə düşür. Leninin hakimiyyəti əldə etməsi işləri xarablaşdırdı. Rusiya və bütün Şərq əməkçi müsəlmanlarına xitab olaraq göndərdiyi çağırış dərin təsirlər yapır. Müsəlmanlar avam olduqları üçün bolşevikliyə daha tez qapılırlar. Bu rəzalətin önünü almaq üçün müsəlman milli təşkilatlarının mənəvi yardımına möhtacıq... – Generalın nitqi uzun sürdü, get-gedə qızışdı, nəhayət, şiddətli yəhudi əleyhdarı olduğunu büruzə verdi: – Bir ovuc cuhud Rusiyanı alt-üst etdiyi halda, qırx milyonluq müsəlmanı biz təşkil edə bilmərikmi? – deyə nitqini qurtardı. Rüstəmbəy bu irticapərvər generalı sinirlənərək dinləyib: – Cənab general! – dedi. – Sözlərinizi diqqətlə dinlədim, ancaq, bağışlayın, məqsədi anlamadım. General pərt oldu: “Cənab general” sözlərinə alışmamışdı, korpusda ona köhnə üsulla “zati-dövlətləri” – deyə müraciət edirdilər. Buna əlavə olaraq, məqsəd məsələsi də onu olduqca sarsıtdı. General saqqalını tumarladı, gözlüyünü düzəltdi və cavab olaraq bir söz tapa bilmədi. Qatlanmış dəsmalını açıb burnunu silərək: – Rüstəmbəy, – dedi, – anarxiyanın, pozğunluğun önünü almaq məqsəd deyilmi? Şimaldan qaçıb gələnlərə rast gəlmirsinizmi? Camaat acından qırılır, güllələnənlərin sayı-hesabı yoxdur... Rüstəmbəy gülümsündü: – Nə olar? Birdən düzəlməz ki!.. Mametoviç artıq əsəbilənməsini gizləyə bilmirdi. Yavəri bunu duyaraq, mövzunu dəyişməyə çalışdı: – Qafqazdan nə xəbər var? – deyə soruşdu və Rüstəmbəyin gec cavab verməsini duyub, sözlərinə davam etdi: – Bağdad cəbhəsindən gəlmiş bir nəfərə rast gəldim. Geri çəkilən rus ordusu yerli müsəlmanlara çox əziyyət verir: soldatlar keçdikləri yerləri yakıb, yıxıb, xaraba qoyurlar. Müslüm hiddətlə: – Şərqlilərə zülm etmək çar soldatlarının köhnə peşəsidir. Söhbət tamamilə dəyişdi, həyəcanlar susub, məclis zahirən mehriban bir şəkil aldı. 28 İmranın gətirdiyi xəbər Rüstəmbəyə qəribə göründü – o, Cabbarın həbsini təsəvvür etməzdi. – Yaxşı, Cabbar pulu haradan almışdı? Beş tüfəng azından üç min manat edər. – Bu köpək oğlunun o gecə qutuları yarıb, banka bir çamadan yarım manatlıq bon gətirib, minliklərə dəyişdiyini görmüşlər. Bu pulları tüfəngə verib, çarpayının döşəyində gizləmiş imiş. Sonra gəlib tutublar. Rüstəmbəy yenə: – Özünü haraya aparmışlar? – Heç yerə. Otağında həbs ediblər. Tüfəngləri Qafqaza milli məqsədlə göndərdiyini söyləmiş də, aparmamışlar. Indi səni istəyir; sən buraxdırmalısan. İmran Rüstəmbəyi otağından çıxarıb, faytona oturtdu. Bir neçə dəqiqədən sonra Cabbarın mənzilində idilər. İlk nəzərə çarpan tüfəngli bir Ukrayna soldatı oldu; otağın baş tərəfində qarovul çəkirdi. Kanapedə iki zabit əyləşmişdi. Cabbar həyəcanlı bir halda ayaq üstə durub, ağzından məntiqsiz və lüzumsuz sözlər tökürdü. Döşündəki darülfünun nişanını göstərərək: – Bu nişana and olsun, – deyirdi, – mən ömrümdə namussuz iş görməmişəm. Ac dolanıram, qəpik-quruş toplayıb, tüfəng alıb vətənimə göndərirəm... Bir qardaşım da var – bilsəniz nə oğlandır! Ah, onu necə sevirəm!.. Cabbarın gözləri yaşardı, kirli bir dəsmal çıxarıb gözlərini sildi. Bunu zabitlərə baxaraq nümayişkar bir şəkildə yapdı. Rüstəmbəy salam verib, zabitlərlə görüşdü. Yan-yana oturdular. Cabbarın səfsətələrinə xitam vermək üçün amiranə bir səslə: – Bəsdir, görək, – deyib, zabitlərə özünü nişan verdi və xalqlar şurası üzvü olduğuna dair vəsiqə göstərmək istədikdə zabitlər bir səslə: – Lüzumu yoxdur, biz sizə radada çox rast gəlirik, – dedilər. – Ancaq vətəndaşınızın həbsindən dolayı üzr istəyirik. Bilirsiniz, bu günlər monarxistlər üçün tüfəng gətirildiyini eşitmişik. Stansiyada əlli bağlı silah tutuldu. Şəhərdə də bir çox tüfəng əldə edilmişdir... İştə vətəndaşınızın da həbsi xırda bir şübhədən baş vermişdir. Rüstəmbəy: – Bu tüfənglərin Qafqaza göndərilməsi üçün alındığına əmin ola bilərsiniz. Zabitlərdən biri: – Kafi, məsələ aydın oldu. Ancaq bu tüfəngləri burada qoya bilməyəcəyik; bilirsiniz, polis hələ bizim əlimizdə deyil, gəlib təkrar tutarlar. Sonra lazım olsa, biz sizə tüfəng verərik. Zabit nəfərə tüfənglərin toplanmasını əmr etdi. Cabbar yenə bir şeylər söyləmək istədi, lakin Rüstəmbəyin işarəsini duyaraq ağzını açmağa cəsarət etmədi. Zabitlər qalxdılar, nəzakətlə əl verib otağı tərk etdilər. Nəfər də tüfəngləri çiyninə alıb yola düşdü. Cabbar əsəbi bir halda otağı dolaşıb: – Qardaş, sağ ol!.. Vallah, sağ ol! – deyə Rüstəmbəydən razılıq edirdi. Üzündə şadlıq deyil, pərakəndə hisslər izi dolaşırdı. Yanaqlarının quru və rəngsiz dərisi sürətlə səyriyirdi. 29 Zabitlərin tüfəng vəd etməsi bir gün sonra Quluya bəlli olmuşdu. Qulu Rüstəmbəyi tərəssüd altına alaraq atdığı hər addımı öyrənməyə çalışır, Cabbarın özünü əldə vasitə edərək Rüstəmbəyin izincə qoşdururdu. Bir gün Rüstəmbəy İmranın mağazasında idi. Qulu hiddətli bir sima ilə içəri girib, Rüstəmbəyə yanaşdı: – Mənim on tüfəngim gərək özümə çatsın, – deyə şəhadət barmağını Rüstəmbəyin döşünə dirədi. Rüstəmbəy Qulunun qaba hərəkətindən incinərək, geri çəkildi. – Nə tüfəng? – deyə onu sərt baxışla süzdü. Qulunun hirsindən dodaqları titrəyirdi: – Mənim on tüfəngim tutulub, əvəzinə tüfəng almısınız. Bunu nə haqla edirsiniz? Rüstəmbəy kəskin bir halda: – Dəli olmusan... Yuxu görürsən, – deyə elə bir vəziyyət aldı ki, Qulu susub çəkildi. İmran Quluya qarşı itaətkar olduğuna baxmayaraq: – Həkim, – dedi, – yaxşı deyil. Eyibdir. Rüstəmbəy təkrar hiddətləndi: – Eyib anlayır ki?! Deyir, klinikada oturub aləmi qırxaram... Utanmaz! İmran qovğa ehtimalından çəkinərək, Rüstəmbəyin qoluna girdi və gülər üzlə çəkib arxadakı otağa apardı. Orada Quludan qorxar kimi, yavaş səslə: – Paho! Belə də tamahkar adam olar! – deyə için-için güldü. Rüstəmbəy yenə danışmaq istədi, İmran əlini onun ağzına tərəf uzadaraq: – Mən ölüm, dinmə! – deyə ricada bulundu. Rüstəmbəy sakit oldu, İmran: – Başına dönüm, bir az otur, bu saat gəlirəm, – deyib çıxdı. Bir neçə dəqiqədən sonra təkrar döndü. Bu dəfə daha cəsarətli görünürdü. Qulu getmişdi. – Bu sən öləsən, Rüstəmbəy, bu zalım oğlunun əlindən zara gəlmişəm. Bircə bu mağazaya şərik olması qalıb. Mən on ildir Kiyevdəyəm, ticarətdə hər cür adamlarla düşmüşəm. Tövbə, əgər belə adama rast gəlmişəmsə, hər nəyə əlimi atıram, deyir, gəl qazancını bölək... Kişi nə təhər olsa doktordur, sözünü yerə sala bilmirəm... O biri tərəfdən də çalınıb-çapılıram. Xülasə, bilmirəm başımı haraya götürüb qaçım. İmran gülərək Rüstəmbəyin üzünə sual nəzəri ilə baxdı. Rüstəmbəy sakit səslə: – Qurddur! Qurd!.. – Uzun işdir!.. Mağazaya müştəri gəlməsi söhbəti kəsdi; İmran otağı tərk etdi. Rüstəmbəy də küçəyə çıxdı. Ətraf adi üzrə adamla dolu idi. Qaldırımların üzərində topa-topa duran alverçilər həp alış-verişlə məşğuldular. Brilyant və qızıl əldən ələ gecən ən mod əmtəə idi. Uzaqgörən adamlar get-gedə dəyərini qaib edən kağız pullarını qızıla və brilyanta verirdilər. Bununla bərabər Nikolay parası da Kerenski bonlarına nisbətən hələ dəyərli kimi görünürdü. Qaldırımda duran alverçilərin gündəlik həyatında Nikolay parası da az-çox rol oynamada idi. Rüstəmbəy bu səyyar bursaçıların arasından keçərək: “Donda əksinqilab”, – deyə bağıran qəzetçilərə rast gəldi. Qəzetçilərin səsinə kimsə etina etmirdi. Rüstəmbəy düşüncə içində yürüdü. 30 Rüstəmbəy milli komitənin iclasını açdı. Bütün üzvlər gəlmişdi. O dedi: – Yoldaşlar, məsələlərimizin həllinə keçmədən əvvəl, sizi günün yenilikləri ilə tanış etmək istəyirəm. Şəhərə bir fransız missiyası gəldiyini bilirsiniz. Ətraf xalqların təşkilatları bu missiya ilə əlaqəyə girişmişlər. Ermənilər bunların köməyi ilə əsgəri təşkilat qururlar. Gürcülər də rahat durmur, zənnindəyəm. Biz də bu barədə xətti-hərəkətimizi təyin etməliyik. General Mametoviçlə görüşdük, lakin müsəlman korpusuna qarşı nə cür davranacağımız bəlli olmadı. Bakı ilə əlaqəmiz kəsilmişdir: qəzetlər vaxtında gəlmir. İki gün əvvəl teleqraf vasitəsilə danışmaq istədim, müvəffəq ola bilmədim; çünki Rostov cəhətində yol xarab olmuşdur. Qara dəniz xətti də işləmir. Bakıda olanları bilmirik. Adammı göndərəcəyik, ya başqa vasitə arayacağıq – bunları indidən kəsdirmək istəmirəm. Hər halda əlaqə lazımdır. Yaxında xalqlar şurasının geniş müşavirəsi olacaq. Yerlərdən vəkillər gələcək. Buna da hazırlanmalıyıq. Hərə bir nitq söyləməlidir... – Bizmi? – deyə Müslüm Həsənoğlunun üzünə baxdı. Rüstəmbəy sözlərinə davam edirdi: – Siz! Siz! Bilmirəm nə vaxta qədər cürətsizlikdə davam edib danışmayacaqsınız? Həqqi qızararaq: – Rüstəmbəy, – dedi, – böyük-böyük adamların qarşısında biz nə edəcəyik? Rüstəmbəy gülümsünərək: – Canım, hərə öz dərdini deyəndə, siz də özünüzünkünü anladarsınız. Bunda nə çətinlik var? Hamı bir-birinin üzünə baxdı. Həsənoğlu: – Çətin işdir, heç bir məclisdə çıxışda bulunmayan adam üçün birdən danışmaq gücdür. Rüstəmbəy ehmal səslə: – Xalq şurası, – dedi, – xırda bir şeydir. Burada yavaş-yavaş danışıb açılışın. Bu sizin üçün bir hazırlıq məktəbidir. Gec-tez öyrənməlisiniz, ya yox? Bir-iki yerdən: – Öyrənməliyik, – deyə cəsarətsiz səslər eşidildi. Rüstəmbəy nitqini bitirib, məsələlərin müzakirəsinə keçdi. Həmişəki kimi üzvlər yenə az danışıb həp Rüstəmbəyin rəyini təsdiqə çalışdılar. Müsəlman korpusunun əleyhinə qərar çıxarıldı. Korpusa qarşı geniş bir təbliğat yapılması qət olundu. Fransız missiyasına müraciət etmək lüzumsuz göründü. Bakıdan xəbər bilmək üçün Həqqinin oraya göndərilməsi qərarlaşdırıldı. 31 Xalqlar iclasının geniş müşavirəsi Ukrayna cümhuriyyətinin elanına isabət etdi. Axşam radanın təntənəli iclası oldu. Xalqlar vəkilləri heyəti-rəyasət oturan yerin arxasında yerləşmişdi. Rüstəmbəy də birinci sırada oturub, söylənilən atəşin nitqlərə qulaq asırdı. Yaxındakı gürcü vəkili cib dəftərindəki notlarına baxaraq təbrik nitqinə hazırlanırdı. Bir də dəftərini yumub cibinə qoydu. – Rüstəmbəy, – dedi, – doğrusunu deyim, ukraynalılara qibtə edirəm. Bax, cümhuriyyət elan etdilər; orduları var, idarələri milliləşdirirlər. Rüstəmbəy təsəlli verərək: – Zərər yoxdur, bizdə də olar, – dedi. Gürcü başını tərpətdi: – Hələ ki olmur. Şərait başqadır. Etnoqrafi qitələri ayırmalı, milli təzadlar təsviyə olmalı... Uzun məsələlər var, – deyə gürcü köksünü ötürdü. Sonra huşsuz bir halda, nitq söyləyən bir hərbini süzərək, əlini jiletinin cibinə soxdu. Gürcünün nitqə qulaq asması halından duyulurdu. Fikrə dalaraq saatının altun zəncirini əlləşdirirdi. – Azərilərin də halı məni az düşündürmür, – deyə Rüstəmbəyə pıçıldadı. – Türk xalqı bizim olaydı, görəydiniz; sizin ziyalılarınız bir qəpiyə dəyməzlər. Hamısı qərəzli, xudpəsənd, tənbəl hamıdan çox adını eşitdiyimiz Əliyarbəy deyilmi? Boş lovğalıqdan və rəyasətpərəstlikdən başqa ayrı bir məziyyəti varmı?.. Heyf o millətə!.. Bilirsiniz, sizin işiniz axsadıqda bizimki də axsayır. Gürcü dərdlərini qırıq-qırıq söyləyərək, yerində rahatlıq tapa bilmirdi. Axırda ayaq üstə durub, vizitkasını düzəltdi və nitqləri alqışlarla qarşılayan camaata tamaşa etməyə başladı. Saat on ikiyə yaxınlaşırdı. Nitqlər bitmişdi. Sədr qalxıb: – Təbrik üçün Gürcüstan vəkili... yoldaşa qısa söz verilir, – deyib oturdu. Alqış radanı titrətdi. Gürcü həyəcan içində xitabət kürsüsünə yanaşdı. Nitqi bir saat davam etdi. 32 Ətraf millətlərin təşkilat qurmaları, bəzinin fransız missiyası ilə əlaqəyə girməsi Qulunu şübhələrə sövq edirdi. “Milli komitə də, yəqin, bir yerdən pullar alır”, – deyə düşünür, əzab içində boğulurdu. Bu sirri bilmək üçün o hansı vasitələrə əl atmırdı? Milli komitənin gənc və təcrübəsiz üzvlərindən istifadə etmək üçün onları ayrı-ayrı qonaq aparır, danışdırır, onları Rüstəmbəyə qarşı təhrik etdirir..., nəticədə əlinə əməli bir şey gəlməməsindən rahatsızlığında davam edirdi. Bir gün Həqqini qəhvəxanaya apardı, doyunca yedirdikdən sonra dedi: – Uzaqdan işlərinizə baxıram, doğrusunu deyim ki, işləriniz lazımınca getmir. Bu saat durmaq vaxtı deyil, hər yerə əl atmalıdır. Həqqi: – Əlimizdən gələni edirik, – dedi. – Təklifiniz varsa, söyləyin. Qulu düşünərək: – Axır, gülüm, burada nə deyim? Baxın görün, ermənilər necə işləyirlər. Onların vəkili avtomobildə gəzir, siz də piyada yortursunuz. Biz elə həmişə gərək geridə qalaq? Həqqi cavab tapa bilmədi və bir az da Qulunun təsirinə qapıldı. Bunu duyan Qulu: – Sözlərimi Zeynala, Həsənoğluna və Müslümə də söylə. Məsləhət lazım olsa, həmişə yanıma buyura bilərsiniz. Qapım sizə açıqdır. Bilirsiniz, cavanların xətrini çox istəyirəm. Həqqi Qulunun fikirlərini təsvib edərək: – Deyərəm, – dedi. – Bu millət işidir, hər kəsin əlindən nə gəlsə etməlidir. Qulu: – Təbii deyilmi? – deyə Həqqinin sözlərini təsdiq edirdi. – Vaxtım yoxsa da, millət yolu üçün tapılar; gündə iyirmi manat qazanmaram da, on manat qazanaram. Başqaları millətin yolunda varından-yoxundan çıxır, mən gündə on manat itirsəm, nə eyib edər? Həqqinin Quluya dikilmiş gözləri sevinc və təşəkkür atəşi saçırdı. O dəqiqələr Qulunu ən pak və millətpərvər bir zat kimi təsəvvür edirdi. Qulu Həqqini “bişirəndən” sonra: – Gülüm, – dedi, – burada yaşayan müsəlmanlar yığılmaq istəyir. Mənim otağımı istədilər, razı oldum: millət yoludur, nə eyib edər? Sizə də xəbər verəcəyəm, gəlin. Görək camaatın dərdi nədir... Biz də onların dərdinə yanmasaq, kim yanacaq? Həqqi: – Əlbəttə! Əlbəttə! – deyə Qulunun sözlərini təsdiq etdi. – Vallah, məəttələm, sizin kimi adamlar niyə kənarda durur? Siz böyük fayda gətirə bilərsiniz. Qulu xudpəsənd bir təbəssümlə: – Yenə gec deyil. İşlərik. Ancaq yoldaşları dürüst başa sal. 33 Səhər ertə Qulamrza klinikada olacaq yığıncağı Rüstəmbəyə xəbər verdi. Rüstəmbəy düşünərək: – Kimləri çağırmışlar? – deyə sordu. Qulamrza gülə-gülə: – Səndən və məndən başqa hamını; Həqqi, Müslüm və Həsənoğlu da dəvət olunmuşlar. Rüstəmbəy bir az əsəbi: – Deməli, Qulu aramızda nifaq salmaq istəyir? – dedi. – Amma bacara bilməz. Əsil məsələ pul məsələsidir. O bizdə pul olduğunu zənn edir. Işin həqiqətini bilsə, bu intriqalara tənəzzül etməz... Hər halda hazırlanmalıyıq. Bu gün iclas çağır. – Gedəcəyik? – Təbii. Qorxmaq zamanı deyil! – Axır çağırmayıblar. – Onun zərəri yoxdur. Səninlə mənim gəlməm Qulunun bütün planlarını pozacaq. Qulamrza için-için güldü. Bu əsnada otağa qıyıqgözlü, sarıbəniz bir zabit girdi. – Olarmı? – deyə təzim etdi. Rüstəmbəy nəzakətlə: – Buyurun, – dedi. Zabit cəsarətsiz bir halda oturdu. Rüstəmbəy: – Bağışlayın, – dedi, – tatara bənzəyirsiniz. – Yox, türkmənəm. – Çox gözəl, nərədən belə? Türkmən zabiti utanar kimi: – Cəbhədən, – deyib başını aşağı saldı. – Yəqin türkmən alayındansınız? – Uvva1. Rüstəmbəy gülümsündü: – Sizlərdən yaxşı xəbərlər gəlmir: inqilabı buraxıb da irticaya tərəf gedirsiniz. Türkmən bu sözlərin mənasını anlamayan kimi suçlu-suçlu Rüstəmbəyin üzünə baxdı. Rüstəmbəy: – Bəs alay indi haradadır? Türkmən yarı rus, yarı türkməncə anlatdı: – Gəlirdi, yolda bolşeviklərə rast gəldik. “Çininizi açın”, – dedilər. Biz açmadıq. Atışma oldu, bir-iki yüz adamımız tələf oldu. Rüstəmbəy başını tərpədərək: – Ah! Açsaydınız, qiyamətmi qopardı? Zabit günahkar bir adam kimi məsələnin izahına çalışdı; əsgəri şərəfdən, anddan bəhs etdi. Bir çox suallardan sonra türkmənlərin general Kornilovla Dona keçdikləri bəlli oldu. Rüstəmbəy hiddətləndi: – Canım, – dedi, – ruslar çardan əl çəkdi də, müsəlmanlar əl çəkmirlər. – Sonra inqilabdan uzun-uzadı bəhs edərək, çarın müsəlmanlığa qarşı işlətdiyi zülmləri təsvir etdi. Nəhayət, qəti olaraq: – Boş-boşuna qan tökdüyünüz bəsdir; adamlarınızı götürün, evinizə gedin. İndi sizə Türkmənistanda böyük ehtiyac var, – dedi. Türkmən zabitindən sonra Rüstəmbəy bir neçə ziyarətçilər də qəbul edib, klinika məsələsinə döndü. Qulamrza ilə işi ətraflı müzakirə edib planlar qurdular. Zatən hər bir məsələni bir yerdə həll edib, komitədən keçirərdilər. 34 Üzvlər həmişəkindən bir az gec toplandılar. Həqqinin üzü tutqundu: qaşının biri əyilmişdi. Bu əyinti çox şeylər ifadə edirdi. Müslüm laübali bir tərzdə oturub, bığlarını bururdu. Bu da Rüstəmbəyin üzünə dik baxmağa cəsarət edə bilmirdi. Zeynalla Həsənoğlunda dəyişiklik görünmürdü. Rüstəmbəy məclisdəki ruhi övzaı duydu, lakin aldırmadı. Əvvəl tamamilə məsələyə aid olmayan mövzulardan bəhs edib, sonra fransız missiyasından danışdı: – Bizim üçün, – dedi, – hər bir təşkilatla əlaqəyə girmək mümkündür; lakin hər bir addımın bir məsuliyyəti var. Biz atdığımız addımdan məsul olduğumuzu unutmamalıyıq. Önümüzdə yüksək bir məqsəd var isə, hüsniniyyət sahibi olmalıyıq. Avantüristlər hər bir şeyə susayar; biz, zənn edirəm, bu məqsədi təqib etmirik... Rüstəmbəy Qulunu nəzərdə tutaraq uzun-uzadı danışdı və nə kimi şəxsiyyətə malik olduğunu dəlil və isbatla göstərdi. Nəhayət, doğrudan-doğruya məsələyə keçdi. – Yoldaşlar, – dedi, – sizin çalışmanız sayəsində komitəmiz bir neçə ayın müddətində bütün Rusiya müsəlmanları arasında böyük bir şöhrət qazanmışdır. Burada yandırdığımız federasiya çırağının işığını ən uzaq yerlərdən görürlər. Bu xırda otaqdakı komitənin ziyarətinə gələn hədsiz-hesabsız nümayəndələr fikrimin doğruluğunu isbat etmirmi? Bu gün bu parlayan çırağı söndürmək istəyirlər. Sərf olunan əməyi boşa çıxarmaq niyyətindədirlər. Buna razı olacaqsınızmı?.. Rüstəmbəyin nitqi sayəsində Müslüm yavaş-yavaş yığışdı, üzərindəki skeptik cizgilər ümid parlayışı ilə əvəz olunmağa başladı. Həqqi də dəyişildi: qaşları müvazinətini ehya edib, xoş bir əda belə aldı. Həsənoğlu gülə-gülə: – Əşi, nə deyirsən? Ölməmişik, atalarını yandırarıq, – deyə Zeynalın çiyninə vurdu. Rüstəmbəy klinikadakı məclisə keçərək: – Buradan bu saat Qulunun məclisinə gedirik. Bütün intriqaları kökündən kəsməliyik! Vəssalam! Biz basılmaq üçün deyil, qalib gəlmək üçün meydana çıxdıq... Məclisə ruh yüksəkliyi yayıldı, hər kəs özündə bir mübarizə coşqunluğu duydu. Rüstəmbəy gülərək bir əli ilə Müslümün, o birisi ilə də Həqqinin kürəyinə vurub: – Haydı, – dedi, – bu axşam sizdən qəhrəmanlıq gözləyirəm! Tələbələr gülümsünərək, intizamlı bir əsgər kimi dik qalxdılar. Klinikada qəribə bir cəmiyyət toplanmışdı: samovar təmir edən ləzgilər, meymun gəzdirən urmiyalılar, köhnə paltar alan tatarlar, baqqallar, dəllallar, ictimai işlərdən qaçan bir neçə həkim və tələbə isbati-vücud edirdilər. Cabbar da təbii burada idi. Verilən çay və çərəzlərin bitməsindən qonaqların çoxdan gəlmələri bəlli olurdu... Komitə üzvlərinin yekvücud olaraq gəlmələri Qulunu şaşırtdı. Kinini gizlədə bilməyən əda ilə onlara yer göstərdi və ağızucu olaraq çay təklif etdi. – İçmirik, sağ ol! – deyə hamı bir səslə cavab verdi. Məclisə sükut çökdü. Cabbarın yanında oturan Rüstəmbəy ona yönələrək: – Cabbar, – dedi, – eşitdim, yer axtarırsan? Cabbarın: – Hə! hə! – deyə gözlərinin bəbəkləri genəldi. – Varmı? – Var! Xarici sekretarlığı yanında əqəliyyət dairəsi düzəlir. Ora səni baş katib namizədi göstərmişəm. Cabbarın turş üzü şadlıqla parladı: – Mən ölüm? – deyə yalvarar bir vəziyyət aldı. Cabbarın bu halından istifadə etmək istəyən Rüstəmbəy sözü dəyişdi: – Ay Cabbar, – dedi, – bu nə oyundur? Cabbar: – Boş işdir. Qulu komitəyə girməyə yol axtarır, – deyə pıçıldadı. Rüstəmbəy gülümsünərək, geri çəkildi. Qulu xüsusi söhbətlərə xitam vermək üçün milli bir nitq söylədi. Axırda məclisə sədr seçilməsini təklif etdi. Rüstəmbəy: – Qulu ağsaqqaldır, biz onu təklif edirik. Qulu Cabbarın namizədini irəli sürdüsə də, Cabbar boyun qaçırdı. Nəhayət, Qulu sədarətə əyləşdi. Yeni bir nitq başlandı, zamanın incəliyindən, hər bir millətin vəziyyətdən istifadə etməsindən, bizim də yatmamızdan bəhs etdi: – Biz də çalışmalıyıq, buradakı komitənin fəaliyyətini bilməliyik, qüvvəti çatmırsa, ona kömək etməliyik... – dedi. Ləzgilər mürgü döyür, tatarlar boşqabların dibindəki şirni qırıntılarını ağızlarına atır, urmiyalılar əsnəyir – kimsədən də səs çıxmırdı. Cabbar da sakit oturaraq həp yeni alacağı vəzifə ətrafında düşünürdü. Qulu məclisin kəsalətini dağıtmaq üçün ən mod, ən milli ifadələrə müraciət etdisə də, məqsədinə çata bilmədi. Nəticədə mücadilə sahəsinin bir tərəfində Qulu, o biri tərəfində isə milli komitə qaldı. Buna baxmayaraq Rüstəmbəy söz alıb komitənin fəaliyyətinə dair məruzədə bulundu. Nəticədə təsvibedici sözlər və razılıq qazandı. Məclis dağıldı. Cabbar bir az da vaxtdan əvvəl qaçmışdı. Belə bir nəticə gözləməyən Qulu məğlub bir təbəssümlə Rüstəmbəyə yanaşıb, onun qoluna girdi: – Rüstəmbəy, – dedi, – ə, mən ölüm, bir yerdə işləyək. Axır, ayrılıq nəyə olsun ki? Rüstəmbəy qolunu onun əlindən xilas edərək: – Qulu, – dedi, – bunu əvvəldən kişicəsinə deməli idin. Bu yolla bizə yanaşmaq olmaz. Fikrini həmişə açıq söylə. Qulu səsində bir az kin ifadə edərək: – Axır siz də zemlyaçestvo xətti-hərəkəti ilə gedirsiniz. Belə olarmı? Rüstəmbəy qəti: – Düz yolu qoyub, əyri yolla getməkdən fayda çıxmaz. Komitə üzvləri ruhlarında qalibiyyət nəşəsi daşıyaraq, otağı tərk etdilər. Qulu onları mehriban bir halda təşyi edir və təkrar-təkrar: – Mən ölüm, bir yerdə işləyək, – deyirdi. 35 Rüstəmbəy gecə saat üçə qədər qədim yunan dövləti təşkilatına dair bir kitabın mütaliəsi ilə məşğul olmuşdu. Buna baxmayaraq, adəti üzrə sabah saat yeddidə oyandı. Özündə bir ruh əzikliyi və bədbini hisslər duydu. Dünyanı sanki ələmlər bürümüş, çıxacaq yollar qalmamışdı. Zəhərli şübhələr ruhunu bulandırmağa başladı. Gözləri çarpayısının yanındakı kitab və qəzetlərə sataşdı; axşam onlara bəslədiyi həvəs indi tühafına gəldi. Içində yaşadığı tarixi hadisələr, siniflərin, zümrələrin və fərdlərin siyasi sahədə çarpışmaları ona qəribə göründü. O öz-özünə: “İnsan nə tühaf məxluqdur: sanki dünyada başqa işlər yoxmuş da, qanlı vuruşmalarda, mücadilə və çarpışmalarda istirahəti- qəlb arayırmış!.. Yox, bu doğru yol deyil; özünə tərəf dönməli, şəxsi səadət aramalıdır!..” Rüstəmbəydə çoxdan bəri susmuş ikilik yenidən canlandı. Dəruni böhranlara qapılaraq, tənhalıq iztirabında alovlanmağa başladı. Bir də Musya bütün faciəli cazibəsi ilə xəyalını istila etdi. Rüstəmbəy xəstə bir halla qalxıb, yanındakı zəngi basdı. Bir neçə dəqiqə sonra xidmətçi qız samovarı və o günkü qəzetləri gətirdi. – Maşa, bir az xəstəyəm, çayı ver burada içim. Dəruni ağırlıqdan xilas olmaq üçün qəzetləri gözdən keçirdi: Brest-Litovskdakı sülh müzakirəsi uzun sütunlar məşğul etmişdi. Bunları gözdən keçirdikdən sonra Kiyev hadisələrini oxudu: Ukrayna hökuməti Kiyevi tərk etmək istəməyən bolşevik əsgərlərini həbs etmişdi... Rüstəmbəy qəzeti kənara qoyub, çay içməyə başladı. Saat on ikiyə yaxın Qulamrza gəlib Rüstəmbəyi yataqda gördü. – Yəqin, dincəlirsən? – deyə sordu. Rüstəmbəy məyus bir halda: – Bilmirəm, – dedi, – yorğunam. Qulamrza: – Bu gün səni, – dedi, – radada gözlədim, gəlmədin; dedim, yəqin xəstələnmisən. Rüstəmbəy cəld: – Vacib bir işmi vardı? – Brestdən adam gəlib, bizlərdən birinin oraya getməsi lazım gəlir. – Nə üçün? – Sədri-əzəm Tələt paşa burada türk təşkilatı olduğunu bilmiş, bizlə görüşmək istəmişdir. Rüstəmbəy gülümsənərək fikrə daldı və birdən dedi: – Sülh konfransında bizim işimiz varmı?.. Kimin səlahiyyəti ilə gedəcəyik? Qulamrza dəyişilib: – Sən məsləhət görmürsən? – deyə sordu. Rüstəmbəy sakit səslə: – Məncə, lüzum yoxdur, – dedi və susdu. Bir az sonra: – Brestdən vacib işimiz çoxdur. Ukrayna istiqlaliyyətə doğru yürüyür. İndi bizim təbəələrin himayəsini rəsmi bir orqana tapşırmalıdır. Qulamrza Rüstəmbəyin fikrini anlamayaraq: – Necə yəni? – deyə sordu. – Səfarətxana təşkil etməli və səni də səfir sifəti ilə hökumətə tanıtmalı. Qulamrza Rüstəmbəyin sözlərinə inanmayaraq qəhqəhə çəkib güldü: – Canım, məni işə qoyma! – dedi. Rüstəmbəy təkidlə: – Çəkinəcək bir şey yoxdur; səfir ol, camaatı başına topla. Qulamrzanı fikir götürdü. 36 Bir neçə gün sonra yerli qəzetlərdə qısa olaraq: “Xariciyyə sekretarı Azərbaycan səfirini qəbul etdi”, – deyə yazılmışdı. Rüstəmbəy qəzeti büküb cibinə qoydu. İki gündən bəri yağan qar davam edirdi. Yel olmadığı üçün hava lətifdi. Rüstəmbəy nəşəli bir halda Kreşşatikə doğru enirdi. Hər yerdə mağazaların rusca lövhələrini çıxarıb ukraynacasını asırdılar Krımlı Əhməd əfəndi Rüstəmbəyə rast gəlib təzim etdi. – İşlər fənadır, əfəndi, – deyə şikayətləndi. İrəliki gün bunun bir araba ununu həcz etmiş imişlər. Rüstəmbəy çörəkçini diqqətlə dinləyib dedi: – Sabah komitəyə gəlin, kağız alın da, toxunmasınlar. Rüstəmbəy məsələni Qulamrzaya bildirdi. Bütün tacirlər üçün kağızlar hazırlanıb paylandı. Sonra Qulamrza türk tələbələrinin maddi vəziyyətinin ağırlığından bəhs etdi. – Axır vaxtlar işə də soyumuşlar, – dedi. – Çünki qarınları acdır. Rüstəmbəy birdən səsini dəyişərək: – Həsənoğlu gözümə görünmür, haradadır? Qulamrza cürətsiz bir səslə: – Burada yoxdur, – dedi və başını aşağı saldı. Qulamrzanın vəziyyəti Rüstəmbəyi maraqlandırdı. Təkidlə: – Doğrudan, haradadır? Qulamrza qızararaq: – Çox pulsuzlamışdı, saxarin alıb aparmışdır. – Qafqazamı getmişdir? – Zənn etməm. Don tərəf qarışıqdır, yolda qatarları soyurlar. Yəqin şimala getmişdir... Hər halda, bir yerdə satıb dönəcək. Rüstəmbəy düşündü. Tələbənin qaçaqçılıq etməsi ona tühaf göründü. Dedi: – Bir müsamirə düzəltməliyik. Zənn edirəm, on-on beş min toplanar. Qulamrza Rüstəmbəyin fikrini təsvib edərək: – İmranın bir yəhudi dostu var. Bu adam müsamirə düzəltməsi ilə məşhurdur. Xərcini də öhdələrinə götürürlər. Qazancı bölərik. – Yaxşı. Sən danış, işə başlayaq. Bu əsnada Müslüm gəlib çıxdı. Islanıb aşağıya doğru sallanmış bığlarını düzəldərək sobanın yanına keçdi. – Qiyamətdir, – deyə əllərini qızdırmağa başladı. Rüstəmbəy ondan: – Haradan belə? – deyə sordu. – Radadan gəlirəm. İşlər xaraba bənzəyir: Ukraynaya qarşı bolşevik orduları hərəkət etmədə imiş. “Daxili işimizə qarışmayın”, – deyə verdikləri notadan bir şey çıxmır. Rüstəmbəyi fikir götürdü. Qulamrza bir az sükutdan sonra: – Yanı, dava olar? – deyə Rüstəmbəyin üzünə baxdı. Rüstəmbəy ciddi sima ilə: – Davaya ehtiyac varmı? Bolşeviklər qarşıdakılarını içindən əridirlər. Bir də görəcəksən Ukrayna ordusu çökdü; çünki bolşeviklərin meydana atdığı şüarlara qarşı deyiləcək bir söz ola bilməz: aydın, gözəl! Yalnız dövləti ənənəyə malik, qatı milli hissi olan bir millət, zənnimcə, müqavimət göstərə bilər. Müslüm əlini-əlinə sürtərək güldü: – Siz öləsiniz, – dedi, – kişilər yaman adamdırlar! Əvvəl gözə görünməyib sonra bir də yerdən qaynayır, göydən yağır, aləm bolşevikə dönür. Qulamrza da zarafata başlayıb: – Yəqin, çin deyilən bunlardır, – dedi. Müslüm: – Cin də bunlardan qorxur! Rüstəmbəy ciddi simasını dəyişməyərək: – Bolşevikliyi doğuran şərait çoxdur, – deyə yerindən qalxdı. 37 Bolşevik-Ukrayna münasibəti gərginləşərək, kəskin bir şəkil almışdı. Yeni qurulmuş dövlət idarəsi yavaş-yavaş çözülür; ordu pozulub dağılmada idi. Terror başlamışdı: bolşevikliyə mənsub mühüm simalar oğurlanıb öldürülürdü... Nəhayət, gizli mücadilələr açıq bir şəkil aldı: iki tərəf də silaha sarılıb küçələrdə vuruşmağa başladı. Rüstəmbəy iki gündü otağında oturub hadisələri pəncərəsindən seyr edirdi. Zahirən bir-birindən ayrılmayan, ikisi də əsgər, yaxud sivil geyimli adamlar biri digərini təqib edərək öldürür. Atışma səsindən qulaq tutulur. Evlərin içəri pilləkənlərinə toplanan kirəçilər min bir şayiə yayırdılar: – Bolşeviklər hökumət binasını almışdır. – Ukraynalılar məktəbi səngər edən yüzlərcə bolşevikləri qırmışlar. – Ölüləri toplamaq üçün mütarikə olmuşdur... Qapıdan başlarını dışarıya göstərməyə belə cəsarət etməyən bu adamlar bir saat sonra yeni xəbərlər söyləməyə başlayırdılar... Rüstəmbəy darıxırdı. Oxumağa həvəsi qalmamışdı. Otaq ona zindan kəsilmişdi. Axşama yaxın atışma bitdi. Iki gündən bəri evlərdə qapanan xalq küçələrə səpildi. Rüstəmbəy də çıxdı. Şəhərdə bolşeviklərin sakin olunması duyuldu. Rüstəmbəy haman Qulamrzanın yanına qoşdu. Bəzi küçələrdə səngərlər yapılmışdı. Xalq qaynaşmada idi. Əlləri vedrəli su arayanlar, çörək dalınca qoşanlar ötüb keçmədə idi. Ara-sıra Ukrayna əsgərləri tərəfindən həbs olunmuş işçilər gözə çarpırdı. Sərt və inad baxışları ilə ətrafdakıları süzərək, güllələnməyə gedirdilər... Bunları seyr edən Rüstəmbəyin dərunində yenə şübhələr qaynaşmağa başladı. İnsan qanı tökülməsi onda ikrah hissi oyatdı. “Bu vəhşətlərə lüzum varmı?” – deyə düşündü və önündəki məfkurə zənn etdiyi parlaq ulduz sislərə batdı. 38 Komitə üzvləri bir yerə toplanaraq söhbətə məşğuldular. Nədənsə hamı nəşəli idi: ciddi danışıqdan çox zarafat meydan almada idi. Müslüm: – Görəsən, Mametoviç necə oldu? – deyə fırlatdı. – Yəqin, bir xəlvətdə gizlənib məqam güdür. Rüstəmbəy: – Mametoviç zamanı deyil. Hadisələr min Mametoviç kimi zabitləri yuyub aparır. Həqqi: – Bizim müsamirə də Mametoviçin yanına getdi, – deyə qəhqəhə ilə güldü. Qulamrza kibrit ucuna pambıq dolayıb, qulağını qurdalayaraq: – Pir olmuş, – dedi, – xalq bir-birini qırır, sən də toy axtarırsan. Bu gün-sabah bolşeviklər gələcək, Qulu bizə elə bir “müsamirə” düzəldəcək ki, dadı qiyamətə qədər damağımızdan getməyəcək. Qulamrzanın zarafatı Rüstəmbəyi ciddi olaraq məşğul etdi. Qulunun komitə üzvlərinə qarşı kin bəslədiyini nəzərə alaraq dedi: – Doğrudan, uşaqlar, Qulu bizə xətər yetirəcək. Bunu bilməliyik. O ən kirli vasitələrdən belə istifadə edəcək... Qulu məsələsi bir müddət yoldaşları məşğul etdi. Bir çox mülahizələr yürüdüldü. Nəhayət, məsələ yenə zarafatla bitdi. Qulamrza: – Ukraynalıların basıldığını duyar-duymaz, yığışıb Qulunun yanına gedərik, bir-iki də tüfəng peşkəş apararıq, – deyə qulağını qurdaladı. Həqqi ayağını ayağının üstə mindirib: – Mənim xətrimi istəyir, – dedi, – sizi barışdıraram. – Barışan ilan deyil!.. Rüstəmbəy ciddi bir hal alaraq, zarafata xitam verdi: – Yoldaşlar, – dedi, – cari məsələlərimiz qaldı. Qulamrza haman kağızı götürüb masanın yanında yerləşdi. Rüstəmbəy qeyd etdiyi məsələləri oxuyub:. – Əlavəniz yoxdur ki? – deyə sordu. Həqqi zəif səslə: – Şəhər mühasirə halı alır. Yabançı adamları şəhərdən çıxarırlar. Necə olacağımızı düşünməliyik. Daha bundan böyük məsələ ola bilərmi? Rüstəmbəy sakit bir halda: – Onu danışacağıq, – dedi və sonra əlavə olmadığını bilib: – Yoldaşlar, – dedi, – siyasi vəziyyət olduqca incədir. Xarkov alınmış və orada Ukrayna bolşevik hökuməti qurulmuşdur. Görünür, bolşevik orduları Kiyevə doğru yürümədədir. Çarpışma olacaq. Milli hökumət buna hazırlanmalıdır; düzülən batareyaları görmüsünüz. Vəzifəmiz bu qarışıqlıqdan salamat qurtarmaqdır. Bu günün məsələsi şəhəri təmizləyən komitəyə nümayəndə göndərməkdir... Qulamrza Rüstəmbəyin sözlərini kəsərək: – Nümayəndənin vəzifəsi nə olacaq? – deyə sordu. – Vəzifəsi səndə adları qeyd olunan qafqazlılara vəsiqə almaq. Bilirsən ki, əlində Ukrayna vəsiqəsi olmayanları tutub sürəcəklər. Müzakirə edib, Rüstəmbəyi nümayəndə seçdilər. Sonra kiçik məsələlərin həlli ilə uğraşmağa başlandı. 39 Toplar nərildəyir, arabir mərmilər partlayaraq, ətrafı titrədirdi. Rüstəmbəy bu ölüm saçan gurultunu eşitməz olmuşdu. Neçə günlük işsizlikdən o yenə dəruni aləminə dalaraq böhran keçirmədə idi. Tənhalıq hissi, ümidsizlik, acı şübhələr dumanlanaraq mənəvi üfüqlərdə dolaşmada idi. Varlığı aşağılara doğru sürükləyən bu duyğuya qarşı heç bir qüvvə təsəvvür edə bilmirdi. Otağı sabahdan axşama qədər dolaşıb, yorulub oturur; kitablarını birər-birər açır, qapayıb nifrətlə atır; çarpayının üzərində uzanır, düşünməyə çalışır. Nəbzinin vurmasını duyur, sayır. Daima eyni ritm, eyni çarpıntı onda tühaf mülahizələr oyadır: “Iştə həyat, iştə tarix, iştə əbədiyyət – daima eyni çarpıntı, təkərrür edək eyni ritm. Tarix-təkərrür dairəsində fırlanan əzəli və əbədi bir çarx; bu gün vaqe olan hadisələr təkrar-təkrar olmuş və təkrar-təkrar olacaq. İnsan, yeni deyə, bu hadisələrə qapılıb ölür, öldürür... Yox, bu hadisələr yeni deyil; İnsan aldanır...” Rüstəmbəy mülahizələrinə davam edərək, bəşər tarixinin məntiqsizliyinə qarşı üsyan edib, nisyan boşluqlarında gizlənməyə çalışırdı. Sofi əbasına bürünərək, ana dənizə qovuşmaq istəyir... Lakin heç bir fəlsəfə onu qane edə bilmir. Böhran yenə haman böhran!.. Rüstəmbəy geyinib çıxdı. Küçələr boşdu; top nəriltisindən başqa bir şey eşidilmirdi. Daim laqeyd və təğyirsiz təbiət yenə öz işində idi – qar tökür, ağ geyinmiş ağaclar xortlamış ölüləri andırırdı. Hərdənbir havadan uçan mərmi ilan kimi mələyirdi. Bir az sonra patıltı qopur, şrapnel səpilirdi... Rüstəmbəyin dəruni acıları ölümlərə ölüm saçırdı. O heç bir təhlükədən çəkinməyərək, qəbiristan xiyabanlarını xatırladan küçələri dolaşa-dolaşa Qulamrza yaşayan evə doğru getdi. 40 Evin şüşələrinin sınıb qaldırımın üstə səpilməsi Rüstəmbəyi ayıltdı. Divarın ortasında mərmi böyük bir dəlik açmışdı. Rüstəmbəy pilləkənlə qalxıb, qapıları qapalı gördü: evi tərk etmişdilər. Geri döndü. Qonşu evləri yoxladı. Eyni halın şahidi oldu. Zirzəmilərdən birində gurultu duyulurdu. Aşağı endi. Adam-adama söykənərək, bir-iki xırda otağı doldurmuşdu. Rüstəmbəy başını otağa salıb zənlə baxdıqda: – Rüstəmbəy! Rüstəmbəy! – deyə onu tanış səs qarşıladı. Qulamrza və Sayad bacı yerlərindən qalxıb, ona doğru gəldilər. Sayad bacı görüşüb məsələni anlatdıqda: – Canım, – dedi, – bu vurhavurda evdən çıxılarmı? Rüstəmbəyin dodaqlarında oynayan məsum təbəssüm bütün bədbini cizgiləri sildi: – Darıxdım... Sizdən də çox nigarandım... Sayad bacı mütəşəkkir bir sevinclə: – Yaxşı ki, sizə heç bir şey olmayıb. Bilirsiniz, çox qorxuludur. Rüstəmbəy çox düşünmədən: – Bura narahatdır, bizə gedək, – dedi. Qulamrza əlini-əlinə vurub güldü: – Əşi, qəribə adamsan! Canım, yazığıq, xərc çəkib yenicə evlənmişik... – dedi və Sayadın boynunu qucaqladı. Sayad bacı Qulamrzanın əlini özündən uzaqlaşdıraraq: – Dinc dur bircə! – dedi. Sonra Rüstəmbəyə yönələrək: – Gəlin, bir az unumuz vardı, burada biş-düş maşınında çörək bişirib yeyirik. Gəlin, sizi də qonaq edək. Rüstəmbəy adamları yararaq, keçib dar bir yerə sığındı. Otaq tərəkəmə köçü halında idi: böyüklərin acıqlı səsi körpələrin mələşməsinə qarışmışdı; bir tərəfdə əski yuyulur, o tərəfdə qazan qaynayırdı. Kirli çocuqlar döşəmənin üzərinə səpilib, kimi yatır, kimi oynayırdı. Fəna qoxu ürək bulandırırdı. 41 Rüstəmbəyi geri buraxmadılar. İki gecə burada soyunmadan keçirdi. Üçüncü gecə atışma səsi kəsildi. Şəhərdə dəyişiklik olduğunu hər kəs duydu. Oradakı xidmətçi qızların sevincindən bolşeviklərin qələbə çalması sezilirdi. O biri səhər küçədəki gediş-gəliş səsi hamını erkən ayıltdı. Çıxdılar. – Bolşeviklər! Bolşeviklər! – deyə eşidilən səslərin bəzisində yas duyulur, bəzisi ümid və səadət doğururdu. Rüstəmbəy Qulamrzanın qolunu sıxıb yavaş səslə: – Durmaq yeri deyil. Evdəki kağızları yandırmaq lazımdır. Yəqin, Qulu fitnələrə başladı. Bir dəqiqə qaib etməyib, Qulamrzanın otağına çıxdılar. Pəncərələrin şüşələri sınmışdı. Masanın qutusunu açıb, kağızları cəld gözdən keçirdilər. Bir dəqiqə sonra, komitənin protokolları, möhrü və bir çox vəsiqələr sobaya doldurulub yakıldı. – İndi şüşələri təmir etmək lazımdır, – deyə Qulamrza un islatmağa başladı. Qəzetləri kəsib şüşələrə yapışdırdılar. – Evi də istiləndirməli, – deyə Rüstəmbəy küncə toplanmış odunlara tərəf yönəldi. Sobanı yakdılar. Ancaq əllərini yumağa su tapmadılar – su yolları pozulmuşdu. Bu məsələni də Sayad bacı təsviyə etdi: enib həyətdən bir vedrə qar gətirdi. Bunu sobanın yanında əridib yuyundular. Rüstəmbəy şəhərə çıxmalarını məsləhət gördü: – Evdə oturmaqdan xata çıxar. Gedək, görək şəhərdə nə var. Köhnə pasportlarımızı yanımızda saxlamalıyıq, orada kim olduğumuz bəlli deyildir. Bir də indi axtarılan adamlar Ukrayna milli hərəkatına mənsub olanlardır. Bizlə işləri olmaz. Sayad bacını evdə qoyub çıxdılar. Şəhər başdan-başa silahlı adamlarla dolu idi. Neçə gündən bəri evlərdə bəst keçirən əhali də küçələrə səpilmişdi; lakin o şıq geyimlər, xəz tuluplar, lətif şlyapalar görünməz olmuşdu. Hər kəs özünü yoxsul qiyafəsinə salmağa çalışmışdı. Rüstəmbəyin həmişə küçələrdə rast gəldiyi zabitlər çinlərini açıb şapkalarına texnik nişanı yapışdırmışdılar. Bolşeviklər şübhəli zənn etdikləri adamları durdurub vəsiqə tələb edirdilər. Rüstəmbəylə Qulamrzanı da bir neçə dəfə dayandırdılar. 42 – Qulamrza, sən evə get, gör nə var. Sonra krımlı Əhməd əfəndinin qəhvəxanasına gəl, məni gözlə. Mən də bir saatlığa evə dəyəcəyəm. Qulamrza bir az düşündü və sonra: – Nə var, Rüstəmbəy? Yoxsa bir şeydən ehtiyat edirsən? – Ehtiyat ki... hər halda ehtiyat lazımdır. Vəziyyətimizi rəsmən aydınlaşdıranacan evə gəlməmizi məsləhət görmürəm. Qulamrza məsələni qavramayan bir tərzdə: – Ev qorxulumu? – Qulu adres verə bilər, bu qarışıqlıqda batıb gedərik. Bu saat acıq və intiqam hissi gözləri pərdələmişdir. Yoldaşlar ayrıldılar. Rüstəmbəy evə gəlib, heç bir dəyişiklik görmədi. Yalnız ev xanımının rahatsız olduğunu duydu. Birinci sırada kağızlarını arayıb, şübhəlilərini yandırdı. Sonra camaşırını dəyişib yuyundu. Bu əsnada qapı açılıb, içəri tüfəngli bir işçi ilə iki əsgər girdi. – Silah varmı? – deyə axtarışa başladılar. Bu sahədə təcrübəsizliklərini göstərdilər. Rüstəmbəy bunları ötürüb, üzünü qırxmağa yenicə oturmuşdu, ikinci bir dəstə içəri girdi. Rüstəmbəy qeyri-məmnun bir halda: – Yoldaşlar, mandatınız varmı? – deyə sorduqda əsgərin biri acıqlı bir surətdə: – Mandatımız budur! – deyə tüfəngin süngüsünü irəli uzatdı. Rüstəmbəy səsinin tonunu dəyişərək: – Qardaş, zarafat edirəm, axtara bilərsiniz, – dedi. Axtarış başlandı. Yenə əsgərlər eyni naşılığı göstərirdilər: başlıca olaraq silah arayırdılar; kitab və kağıza yaxın belə düşmürdülər. Rüstəmbəy gözlərinin quyruğu ilə bunları süzərək, üzünü qırxmasında davam edirdi. Əsgərlər oranı-buranı əlləşdirib qapıya doğru yönəldilər. Biri: – Burada neçə otaq var? – Dörd. Əsgərlər bir-birinin üzünə baxıb nə düşündülərsə, o biri otaqları axtarmadan vaz keçib getdilər. 43 Rüstəmbəy cəld geyinib, otağın qapısını qapadı. Ev xanımı ilə görüşüb dedi: – Mən gedirəm, işim var. Bir neçə gün gəlməyə bilərəm, rahatsız olmayın. Məni sorsalar, burada yoxdur – deyərsiniz. Xanım maraqlanıb sual vermək istədi, lakin Rüstəmbəy cavabdan çəkinərək getdi. Pilləkəndən enərkən, iki əsgər qiyafəliyə rast gəldi. Bunlar qapıların nömrəsinə baxırdılar. Rüstəmbəyi görcək: – Yoldaş, on səkkizinci mənzil hansıdır? – Yuxarıdadır. – Orda Rüstəmbəy adlı birisi yaşayırmı? Rüstəmbəy özünü itirməyərək: – Yaşayır... Saqqallı bir adammı? Əsgərlər düşünərək: – Saqqallı olduğunu bilmirik, – dedilər və tənbəl addımlarla dikləndilər. Rüstəmbəy: – Deməli, Qulu çalışmağa başlayıb, – deyə sürətli addımlarla enməyə başladı. Rüstəmbəy Qulamrzanı Əhməd əfəndinin mənzilində buldu. Əhməd əfəndi rus qadını ilə qarşı-qarşıya oturub, qəhvə içmədə idi. Rüstəmbəyin gəlməsinə Əhməd əfəndi heç də əhəmiyyət vermədi. Burada adam yox imiş kimi, arvadı ilə danışır, qonaqlara qəhvə belə təklif etmirdi. Qulamrza Rüstəmbəyi böyük otağın bir guşəsinə çəkib: – Görürsən, nə soyuq köpək oğludur? – deyə şikayətləndi. – Biz lazım olanda necə ətrafımıza dolanırdı. Neçə dəfə ununu həczdən qurtardıq... Rüstəmbəy məyus bir halda: – Onlardan keçib. İnsanın üzü dönük olar, demişlər. Başımıza çarə qılmaq lazımdır, çünki bu gecə daldalanmağa yerimiz yoxdur. Qulamrza düşündü. Uzun müddət sakitlik keçdi. Arabir Əhməd əfəndi gülür və ya qəhvə fincanını şıqqıldadırdı. Rüstəmbəy bu zəngin krımlını süzərək: – Bilirsən, – dedi, – bu adamın özü də bizi ələ verər. Tacirlərin dini, məzhəbi olmaz. Qulamrza acı bir qəhqəhə ilə güldü. Rüstəmbəy də gülümsünüb dedi: – Gəl şəhər mühafizinin yanına gedək. Nə olacaq-olsun; başqa çarəmiz yoxdur. – Əşi tutar, güllələdər. Dəli şeylərdir. – Heç bir şey olmaz. Gedək. – Gedək, nə deyək? – Söz tapılar. Rüstəmbəy Əhməd əfəndiyə bir söz deməyərək, otağı tərk etdi. Qulamrza da tərəddüdlü addımlarla onu izlədi. Qonaqların otaqdan çıxması Əhməd əfəndinin hal və vəziyyətində heç bir dəyişiklik doğurmadı. Yenə əvvəlki kimi arvadına bir şeylər anladıb, arabir qəhqəhə ilə gülürdü. 44 Mühafizin qəbul otağı adamla dolu idi. Əsgəri libaslılar girib-çıxır, bərkdən danışır, əmrlər verirdilər. Şəhərin cürbəcür təşkilatları tərəfindən göndərilmiş nümayəndələr orada-burada toplanıb yavaş səslə danışırdılar. Papiros tüstüsü havada lay-lay durmuşdu. Rüstəmbəylə Qulamrza içəri girdikdə əvvəl nə edəcəklərini bilmədilər. Sonra ətrafı süzərək, küncdəki masanın arxasında oturmuş bir gəncə müraciət etdilər. – Yoldaş, – dedilər, – mühafizi görmək olarmı? Gənc mehriban bir səslə: – Bu gün mühafiz burada yoxdur. Nə vaxt gələcəyi bəlli deyil... Sabah gəlsəniz yaxşı olar. Gəncin mülayim səsi Rüstəmbəyin həyəcanını təskin etdi. O buraya böyük qorxu ilə gəlmişdi... Küçəyə çıxdılar. Hava olduqca soyuqdu. Duruxub düşündülər. – Sabaha qədər harada qalacağıq? – deyə Rüstəmbəy soruşdu. – İmranın yanı qorxuludur. Qulamrza cavab olaraq onun üzünə baxdı, bir şey söyləmədi. Düşüncəli bir halda yola davam etdilər. Birdən Qulamrzanın dodaqları təbəssümlə parladı: – Rüstəmbəy, – dedi, – Tapdığın yanına gedək. – Tapdıq kimdir? – Pah! Burada bir Tapdıq var. Qəribə adamdır. Neçə ildir buradadır. Peşəsi lotuluqdur. Üç ay əvvəl məni evinə qonaq aparmışdı. Özü də Podolda olur. Rüstəmbəy heyrətlə: – Balam, hardan-hara? Deməzmi, nə münasibətlə? Qulamrza sevinclə Rüstəmbəyin qoluna girdi. – Əşi, o elə adam deyil. Gör necə razı olacaq. Rüstəmbəy istər-istəməz yola düşdü. Tapdıq Podolun ən qarışıq və kirli bir küçəsində yaşayırdı. Alçaq qapını döydülər, uzunsaqqal, qara ləbbadəli bir yəhudi bunları qarşılayıb, fəna qoxulu bir koridora götürdü. Səsə sol tərəfdəki, üzərinə keçə çalınmış qapı açıldı, qara sifət, iri burunlu bir baş göründü. Tapdıq: – Buyurun, buyurun! – sözləri ilə qonaqları xırda, qaranlıq və rütubət qoxulu otağına aldı. Pinti geyinmiş, üzünü tük basmış Tapdıq hər sözündən nəzakət yağdıraraq: – Məni bağışlayın, mənə xəcalət verdiniz, – deyə kirli yatağının üstündə yer göstərdi. Oturdular. Rüstəmbəy otağı gözdən keçirdi. Divardan iplə asılmış rəfdə toz basmış süni çiçəklər qoyulmuşdu; divarlara cürbəcür şəkillər vurulmuşdu: burada çılpaq qadınlarla bərabər Səttar xanın şəkli də asılmışdı. Xırda pəncərənin pərdəsi darçını ləkələrlə dolu idi. Tapdıq Rüstəmbəyin otağı seyr etməsini görərək: – Qulamrza, daha sən məni tanıyırsan. Ancaq... yoldaşının yanında başıaşağı oldum. Sözlərini qurtarıb, məhcub bir təbəssümlə Rüstəmbəyin üzünə baxdı: – Bağışlayın, dərvişlikdir, – dedi. – Mənim atam Qafqazda bir kişidir. Dövlətli də olmasa, özünə görə varı var. Kağız yazır ki, gəl, getmirəm... Mən də belə dəliyəm. Rüstəmbəy: – Zərər yoxdur, – dedi. – İnsanların hərəsi bir cür dəlidir. – Cahıllıqdır... Dalını düşünmürəm... Əh, beş gün dünya deyilmi? Harada xoş keçir, orada yaşa. Qulamrza əlini boğazına uzadaraq: – Tapdıq, – dedi, – mən ölüm, siçan davası satdığını bir nağıl elə. Tapdıq cavab verməkdən çəkinib, gözlərini yerə dikmişdi. Qulamrza gülə-gülə: – Rüstəmbəy, bir gün Tapdığın pulu qurtarır. Ha düşünür, bir çarə tapa bilmir. Deyir, gəldim evə, çörəyin içini çıxarıb, ondan həblər qayırıb bazara apardım. “Siçan davası, siçan davası!” – deyə çığırır. Podol bir yerdir ki, camaat siçanın əlindən zardır. Tökülüb həbbin birini bir abbasıya göydə götürürlər. Qulamrza nağıl etdikcə Tapdıq utanıb qızarırdı. Axırda durub koridora çıxdı. Tapdığın olmamasından istifadə edərək, Qulamrza onun macəralarını Rüstəmbəyə anlatdı. Rüstəmbəy zarafatla: – Canım, – dedi, – məni haraya gətirdin? Gecə durar bizi öldürər. – Yox. Hər kəsi dolandırar. Amma qonağa xəyanət eləməz. Bu xəspuşların qəribə xasiyyəti var: duz-çörəyə xəyanət etməzlər. indi bax gör bizə nə hörmət edəcək. Ölümə göndərsək gedər. Rüstəmbəy heyrətli gözləri ilə otağın təkrar seyrinə daldı: – Qulamrza, – dedi, – xəspuş da olsa, məslək sahibinə bənzəyir. Bax, bunun da özünəməxsus bir hüsni-təvəccöhü var... Səttar xanın rəsmini görürsənmi? Düşünmüş də, şahın deyil, Səttar xanın rəsmini asmış. Bu əsnada qapı açıldı. Tapdığın məhcub siması göründü. 45 Naharı ev sahiblərinin yemək otağında etdilər: quru balıqla kolbasa yedilər. Tapdıq ət tapmadığı üçün: – Bağışlayın, – dedi, – sizin yanınızda xəcalətli oldum. Nə edim, başqa bir zaman gəlmədiniz. Bildir əlimə Məkkəyə gedən bir-iki tatar keçmişdi. Bilirsiniz, kefim necə kökdü. Ey! Nə vaxtlar vardı! Studentlər inqilab salıb aləmi dağıtdılar. “Student” sözünü deyərkən Tapdıq qonaqlarının üzünə məna ilə baxıb, zarafat etdiyini duydurdu. Yeməkdən sonra yenə Tapdığın otağına çəkildilər. Qulamrza düşüncəli idi: – Tapdıq, – dedi, – Sayaddan nigaranam. Get, bir xəbər gətir. Tapdıq əlini başına tərəf qaldırıb: – Gözüm üstə! Kağız yazsan yaxşı olar, – deyib Qulamrzanın üzünə baxdı və fikrinin təsvib olunmasını duyaraq, haman taxtın altındakı taxta sandığı irəli çəkdi. – Kağız tapılar... məni bir o qədər də avam bilməyiniz. Tapdıq bir dəstə yıpranmış kitabçaların arasından bir parça kirli və əzik kağız götürüb Qulamrzaya verdi: – Konvertim yoxdur, bağışlayın, – dedi. – Kağız yazmağı sevmirəm. Alın, kitab da verim. Oxuyun, yoxsa darıxarsınız. Bildir kefim kök olanda, axşamlar bu kitabları oxurdum... Ey!.. Nə vaxtlar vardı!.. Tapdıq köksünü ötürərək, Nat Pinkertonun macəralarına dair biriki kitabça çıxardı: – Qəribə nağıllardır. Çox idi, ev xanımına verdim, ondan da tanışları aparmışdır.. Yaxşı kitab olduğu üçün cibişdana saldılar getdi... Mən də istəmədim... Bilirsiniz, dilim gödəkdir; birdən bir il otaq kirayəsi vermirəm. Əl həmişə dolu olmur. Dədəmizdən pul qalmayıb, sənətimiz də ki, yoxdur... Tapdıq Rüstəmbəyə alışaraq uzun-uzadı danışdı. Qulamrza da məktubu bitirib verdi. Rüstəmbəy: – Tapdıq, – dedi, – bizim evdən də xəbər gətirərsənmi? Tapdıq müti bir əsgər kimi: – Baş üstə! Gətirərəm... adres ver də. Tapdıq lazımi məlumat aldıqdan sonra qırağı getmiş dəri papağını başına basıb, qızartdaq yapıncısını çiyninə salaraq: – Bilirsiniz, bu yapıncının altında bu il İmrana nə, qədər tüfəng daşımışam. Arsenalda bir zabit var, yüzəcən tüfəng satmışdı. Bir dəfə bir çamadan naqan gətirdim. Zəhrimar nəfəsimi kəsdi... Xülasə, Allah yetirir... Görək yoldaşlardan nə qazanacağıq. 46 Tapdığın geri dönməsi bir neçə saat çəkdi. Tramvay işləmədiyi üçün uzun yolu piyada gedib gəlmişdi. Yapıncını yerə qoyar-qoymaz: – Axtarıb itirən yoxdur. Salamatlıqdır. Hərənizə bir məktub gətirdim, – dedi. Rüstəmbəy ev xanımından və Qulamrza da Sayaddan gələn məktubları cəld oxuyub sakit oldular. Axtarış bir daha olmamışdı. Yalnız bir əsgər Rüstəmbəyi soruşub getmiş imiş. Tapdıq istehza ilə gülərək: – İndi, yoldaşlar, – dedi, – axşam düşüb. Balıq-çörəyimizi yeyək, siz yatmaqda olun, mən də qarovula gedim. Bizim ev komitəsinin sədri yaman adamdır, qarovula çıxmayanın atasını yandırır. Qulamrza: – Saat neçəyə qədər qarovul çəkəcəksən? – deyə sordu. – Düz sabaha qədər. Evin qabağında o yana get, bu yana get... Birdən şən və laübali Tapdıq məhcub bir hal aldı: – Vallah, – dedi, – Rüstəmbəydən xəcalətli oldum. Pis vaxtda gəldiniz. Mən ölüm, ölkə düzəlsin, mənə əməlli-başlı bir qonaq gəlin. – Əşi, zərər yoxdur. O qədər görüşəcəyik ki. – Qorxuram bu kasıb Tapdığı yaddan çıxarasınız. – Yox, çıxarmarıq. – Vallah, ölümə göndərsəniz gedərəm. Mən sizin nökərinizəm, həmişə kiçiyinizəm; nə əmriniz olsa, buyurun. – Qardaşsan. – Balıq-çörəklə qardaşlıq olarmı? Mən sizə gərək ayrı cür qulluq edəydim... Qonaqlar çox məmnun olduqlarını söyləyərək, Tapdığa təşəkkür etdilər. Buna baxmayaraq, Tapdıq yenə məhcub bir tövrlə onları yemək masasına dəvət etdi. Yeməkdə qoca yəhudi ilə arvadı da iştirak etdi. Masanın üzərinə solğun və şilküt boşqablar, axsaq cəngəl-bıçaqlar düzülmüşdü. Quru balıq təmizlənib qoyulmuşdu. Qara çörəklə bərabər bir-iki də ağ bulka vardı. Samovar küncdə pıqqıldayırdı. Qadın təskinlik verərək: – Tapdıq Makarıç çox məhcub olur. O, qonağı çox sevər. Ancaq ət tapa bilmədi. Deyirəm, Tapdıq Makarıç, zərər yoxdur, yoldaş Lenin inqilab düzəltdi, bərabərlik elan etdi. Indi hamı müsavidir. Bundan sonra məmləkət üçün hamı çalışacaq, işlər düzələcək. Bilirsiniz, çar zamanı yaşamaq necə çətindi? Ətrafdakı yəhudilərin bu şəhərdə yaşamağa haqları yoxdu. Bir dəfə həkimə bir xəstə gətirmişdilər. Üç gün bizdə gizli yaşadı. Axırda polis duyub – sürdü və bizi də yüz manat cərimə etdi. Xəstə yəhudi yolda ölmüşdü. Nə zülmlər olurdu! İndi yoldaş Lenin yəhudilərin İnsan haqqını qaytardı. Tapdıq ev xanımının sözlərini təsdiq edərək: – Yəhudilərin dükan açmağa da ixtiyarları yoxdu. Birisi mənim adıma açmışdı. Tapdıq birdən Rüstəmbəyə yönələrək türkcə: – Yəhudilərə “pis” deyirlər. Amma mən bunlardan pislik görmədim: özləri qazanan kimi, başqasını da qazandırırlar. Bizim müsəlmandakı paxıllıq, ayaqdan çəkmə bunlarda yoxdur. Bilirsən, bunlar bir-birinin əlindən necə tuturlar. Bizim müsəlman köpək oğlu adamı boğmaq istəyir. Vallah, vətənimdən bunun üçün baş götürüb gəlmişəm... Bu əsnada qapı döyüldü. Qoca yəhudi qalxıb getdi. – Qarovula gəlin, – deyə qapıdan səs eşidildi. Tapdıq yerindən: – Gəlirəm! Gəlirəm! Bu saat! Qadın Tapdığa çay tökdü və şirni qabını ona tərəf itələdi. – Tapdıq Makarıç, iç, – dedi, – hava soyuqdur. Tapdıq çayı nəlbəkiyə töküb içdi və sonra küncdəki tüfəngi götürüb geyinməyə getdi. Qadın onun arxasınca: – Tapdıq Makarıç, boynuna başlıq dola, şaxta bərkdir, donarsan, – dedi və söhbətə davam etdi. 47 O biri gün də mühafizi idarədə tapmadılar. Bir saat gözləmək icab etdi. Bir də: – O, Rüstəmbəy! – deyə səs gəldi. Rüstəmbəy ona tərəf yönələn əsgəri libaslıya baxaraq: – Vanya, siz burada nə gəzirsiniz? – deyə ayağa qalxdı. Öpüşdülər. Vanyanın Kiyev mühafizi olduğu meydana çıxdı. Vanya yoldaşını və Qulamrzanı otağına qəbul etdi. – Canım, nə münasibətlə? Mən sizi Qafqazda bilirdim. – Yollar xarabdır, getmək mümkün deyil. Vanya ciddi və mətanətli səslə: – Yaxında açarıq. Don hövzəsi əlimizdədir. Yalnız Şimali Qafqaz xarabdır, ora da düzələr. Kabinənin hər dəqiqə qapısı açılır, cürbəcür adamlar girib, sadə bir tərzdə danışır, raport söyləyir, kağız imzaladırdı. Vanya adi mehribanlığı ilə hər kəsi qarşılayır və eyni zamanda da Rüstəmbəylə zarafatlaşır və arabir cəbhə həyatını xatırladırdı. Nəhayət, Rüstəmbəy qafqazlıları himayə məsələsini açdı: – Bu kəskin mübarizə zamanı bizlərə də xətər yetməsindən qorxuruq, – dedi. – Vuruşma ilə şəhərə girən əsgər acıqmış, bir çox hadisələr baş vermiş və vermədədir... Vanya onun sözlərini kəsərək: – Hərb əsnasında hadisələrin olması təbiidir, – dedi. – Düşmən bizə qarşı rəhm göstərdimi? Yüzdən yuxarı gizli meyit tapmışıq. Bunlar həp dəzgahdan ayrılıb zülmlə öldürülmüş işçilərdir... Mühasirədə azmı qırıldıq?.. Biz də sinif düşmənimizə qarşı amansızıq. Onları sağ buraxsaq, imkan bulub bizi təpələrlər... Vanyanın mehriban üzü sərt bir şəkil almışdı. Gözləri kin saçırdı. Rüstəmbəy sakit dinləyirdi. Qulamrzanın canına qorxu çökmüş, gəldiyinə belə peşmandı. Vanya bir-iki kağıza imza atıb sakit oldu. Rüstəmbəy təkrar məsələyə döndü. Vanya qəti: – Kimsə sizlərə toxuna bilməz! – dedi. – Bu saat əmr verərəm. Vanya dediyini haman həyata keçirdi; katibini çağırıb əmr yazmasını söylədi. Rüstəmbəy və Qulamrza sakit oldular. – Başqa işiniz də olsa, gəlib mənə deyərsiniz, – deyə Rüstəmbəyin üzünə baxdı. Rüstəmbəy ayağa qalxaraq: – Sağ olun, – deyib çıxdı. 48 Milli komitə buraxılmış və üzvlərin hərəsi gündəlik çörəyini təmin etmək üçün bir yerə işə girmişdi. Bir-biri ilə görüşmək imkanı belə qalmamışdı. Rüstəmbəy fəaliyyətsizlikdən yenə dəruni aləmi ilə məşğul idi. Bir neçə ildən bəriki həyatını təhlil edərək, onun quruluşunda uyğunsuzluqlar görüb əsəbiləşirdi. Atdığı bütün addımlar ona yanlış görünürdü. Özünü uzun təhlil və tənqiddən sonra, ağlın səadət verici qabiliyyətinə inanmamağa başlayırdı. Ona belə gəlirdi ki, hiss ağıldan daha ötgün bir qüvvədir. “Ağıl, – deyirdi, – irəlini təyin etməyə qalxışan bir qüvvədir. Iradə hürr olmadığı üçün ağıl daim qaranlıqda sürünür və ələləksər İnsanı çıxılmaz nöqtələrə sövq edir. Duyğu isə təbii bir axındır. Təbiət çağırışını əks etdirən bu qüvvə ruha sükut, yaşayışa müvazinət bəxş edir...” Belə mühakimələrdən sonra Rüstəmbəy hissə qapılıb, orada boşluq və sərt bir acılıq duyur, əzab çəkirdi. Bu dəqiqələr Musyanın kölgəsi onun ətrafına fırlanaraq, dəruni müvazinətini pozurdu. Bəzən cəhənnəmi əzablar çəkir, ruhunun hər tərəfindən dəliklər açılıb içəri acılar və kədərlər axırdı. Tənhalıq hissi onu boğurdu. Dərdini unutmaq üçün Rüstəmbəy evdən qaçır, saatlarca küçələri dolaşıb yorulur. Enerjisi söndükdən sonra böhranı təskin olurdu. Bir gün yenə evdən qaçmış, şəhərin kənar küçələrindən uzaqlaşaraq, qəbiristana doğru gedirdi. Ətraf qarla örtülmüşdüsə də, hava sakit və xoşdu. Sallaq budaqlı ağ qovaqlar qərib yolçuları andırırdı. Hər yer sakit və kədərlə dolu idi. Qəbiristan darvazasından keçdi. Ətrafı tənha məzarlarla əhatə olmuş xiyabanla yürüdü. Kimsə yoxdu. Ürək çarpıntısından başqa bir şey eşidilmirdi. Sağa tərəf döndü. Qırx addımlıq bir məsafədə çiçəklər döşənmiş təzə bir qəbir üstə sadə kürklü bir qız çöküb ağlayırdı. Rüstəmbəy yavıqlaşdı. Qızın həzin səsi onu düşüncədən ayırdı... Əvvəl gözlərinə inanmadı. Sonra; – Olesya! Sizsiniz? – deyə cəsarətsiz addımlarla irəlilədi. – Ölən kimdir? – Anam! Anam! – deyə qız hönkürtü ilə ağladı. Olesya ilə bərabər qəbrin o biri tərəfindən də Musyanın kədərli siması canlanmağa başladı. Ölüm yatağında uzanan bu gənc qızın ürəyindən qara qanlar axırdı. Rüstəmbəy diz çökərək əlləri ilə gözlərini qapadı. Sel kimi axıtdığı göz yaşları duyduğu günahları yüngülləşdirməyə başladı. 49 Rüstəmbəyin ağlaması Olesyaya qəribə görünmüşdü. Qəbiristandan dönərkən bu sirri bilməyə çalışdı: – Rüstəmbəy, çoxdan sizə rast gəlmədim, harada idiniz? – deyə sordu. – Burada. Olesya bir müddət danışmadı və gözlərinin yaşı hələ qurumamış bu adamı dərin düşüncə ilə süzdü. Sonra cəbhə macəralarını xatırlayaraq: – Rüstəmbəy, – dedi, – cəbhə yadınızdadırmı? Ah, nə laqeyd vaxtlarımız vardı! Musya necə oldu? Xəbəriniz varmı? Rüstəmbəy başını aşağı saldı kirpiklərinin arasına toplanan odlu damlaları dəsmalı ilə silib dedi: – Musyanın sonu çox fəci oldu: özünü öldürdü. Olesya: – Ah, nə deyirsiniz! – deyə içini çəkdi. Biz yazışırdıq, sonra bir aralıq Moskvaya getdim, daha ondan xəbərim olmadı... Yazıq! Olesya heyfsilənərək ağladı. – Rüstəmbəy, yəqin eşq məsələsidir... O sizi sevirdi... Rüstəmbəy qəti səslə: – Mən Musyanın bu qədər hissə qapılacağını zənn etməzdim... Rüstəmbəy məsələni ətraflı olaraq Olesyaya anlatdı və vicdan əzabı çəkdiyini də əlavə etdi. – Olesya, – dedi, – bu acı hadisədən sonra dəruni müvazinətim tamamilə pozulmuşdur... Günahımı əfv etdirəcək heç bir şey təsəvvür edə bilmirəm... Yalnız gedib qəbrini ziyarət etmədə təsəlli arayıram. – Getməkmi istəyirsiniz? – Bəli, gedəcəyəm. Bunu özümə borc bilirəm. Yenə sükut düşdü. Olesya təkrar Rüstəmbəyi süzdü; solmuş üzündə dərin əzab izləri vardı. Olesya ona acıdı və onun kədərlərini dağıtmaq üçün: – Rüstəmbəy, qulluq edirsinizmi? – deyə sordu. – Etmirəm. Ancaq qayıdandan sonra etmək fikrindəyəm. Vanya da buradadır, kömək edər, zənnindəyəm. Olesya: – Görüşdünüzmü? – deyə sevindi. – Görüşdük. – Neçə aydır bir yerdə çalışırıq. Ancaq mən arabir Kiyevə gedibgəlirdim. Siz də qayıdın, yenə köhnə cəmiyyətimizi burada ehya edək... – Olesya bir az duruxub köksünü ötürdü: – Ah, Musyaya bədbəxtlik üz verməsə idi də! – deyə əlavə etdi. 50 Rüstəmbəy hazırlandı və yol xərci almaq üçün İmranın yanına getdi. İmran hər bir təsadüfə qarşı mağazanın dəyərli mallarını daşıtmış və qəfəsələri boş buraxmışdı. Rüstəmbəy məsələni anlamayaraq: – Ay İmran, – dedi, – dükan gözümə birtəhər görünür. İmran süni kədərlə: – Allah mərdimazarın evini yıxsın: hər nə oldu səninlə mənə oldu. Rüstəmbəy yenə anlamadı: – Nə oldu ki? – Nə olacaq, dünən gəlib malları apardılar. Sən verən pulların üstünə iki o qədər də qoyub şokoladla biskvit almışdım. Hamısı getdi... Kaş verməyəydin – pulun düşmədi, məni avara qoydun!.. Rüstəmbəy sakit və bir az da pərişan durub İmrana tamaşa edir, məqsədini anlatmağa belə cəsarət etmirdi. Bu halda Həsənoğlu gəldi. Bu da Rüstəmbəyi az tanıyan adam kimi, rəsmi salamla iktifa edib, mağazanın arxasına keçdi... Rüstəmbəy bu adamlarla özünün arasında dərin bir uçurum olduğunu ilk dəfə olaraq anlayıb, ağır düşüncələrlə mağazanı tərk etdi. O, laqeyd addımlar ataraq gedir və gedəcəyi yeri də kəsdirə bilmirdi. Musya məsələsinə bir də İnsanların həqiqi mahiyyətinə bələd ola bilməməsi əlavə olaraq əzabını bir qat daha artırmışdı. İndi İmran və Həsənoğlu bir tacir olaraq, riyakar, yalançı, özgənin haqqını danan bir halda təsəvvür olunub, onda nifrətlər oyadırdı. İmran Rüstəmbəyə yox, onun mövqeyinə, ondan gələ biləcək faydaya hörmət edirmiş... Rüstəmbəy keçmişləri birər-birər xatırlayır, Həsənoğlunun saxarin alış-verişi eləməsini yadına salıb, yeni “kəşfiyyat” əldə edir... Milli komitə yəqin bir pərdə imiş, kim bilir, bu pərdə arxasında daha nə rəzalətlər olurmuş!.. Bu bir firma imiş... Firmanın başlıca məqsədi saxarin, tüfəng, tapança, millətin şərəf və namusunu satmaq imiş... Rüstəmbəy düşünür və eyni zamanda da əzilmiş ilan kimi qıvrılaraq, ətrafına zəhər saçırdı. Bir də Musyanın şəfadar siması haradansa cilvələnib yüksəldi, gülümsədi və sonra Rüstəmbəyin ruhi boşluqlarına tikanlar səpib çəkildi. Rüstəmbəy acısından uyuşub yerində qaldı. İndi artıq İmranın hərəkəti onu məşğul etmir, o yalnız Musyanın qəbrinə sarılaraq günahlarının əfv edilməsini düşünürdü; lakin düşüncələr, mühakimələr arasında yol xərci də amansız bir yer tutmuşdu. Bunu bulmaq irəli gələn məsələlərdən biri idi. Bu sahədə Rüstəmbəy çox fikir yürütdü. Nəhayət, Tapdığı nəzərdə tutaraq sakit oldu. 51 Bir gün bir günortalıq yoldan sonra Rüstəmbəy kiçik şəhərin stansiyasında endi. Çamadanını saxlamağa vermədi, əlində sallayaraq stansiyanın arxa qapısından çıxdı. Kirşələr sıra ilə durub minik gözləyirdi. “Buyurun! Buyurun!” – səsləri eşitdi. Huşsuz bir halda birinə minib getdi. Burunlarından ağ buğ çıxaran atlar birmərtəbəli evin qarşısında durar-durmaz pəncərənin pərdəsi qalxıb, şüşənin arxasında sevimli və şən bir çöhrə cilvələndi: – Musya! Musya! – deyə qopan səsə: – Rüstəmbəy, – deyə cavab gəldi. Qapı ildırım sürəti ilə açıldı. Çoxdan bir-birinin həsrətində olan iki gənc sarılışıb ağladılar. Musyanın sevincinin həddi yoxdu. Rüstəmbəy də sevinir, lakin bu sevincdə acılıq duyurdu. Musyanın bərhəyat olduğunu uzaqdan bilib sükutla keçsə idi də... indi o gəlmiş, üzərinə məsuliyyət düşürdü. Musya Rüstəmbəyi xırda, səliqə ilə döşənmiş otağa dəvət etdi. Bir dəqiqəliyə çəkildi, geyinib gəldi: – Mənim ölümümə inandınızmı? – deyə qəhqəhə ilə güldü. Görürsünüz, qadınlar belə psixoloq olurlar. Sizdə tərəddüd olduğunu bilirdim. Hər bir tərəddüd ələləksər peşmanlıqla qurtarar. Bu peşmanlığı bir an əvvəl zühur etdirmək istədim. Təhlükə mətanət artırar... Doğrudurmu? – deyə Musya təkrar qəhqəhə çəkdi. Rüstəmbəy həyat çeşməsindən doğaraq min bir rəng və ahəng vücuda gətirən incə köpüyü andıran bu gözəli süzüb sevinirdi. Eyni zamanda da bu sevincdə peşmanlıq ləkələri duyurdu. Musya onun yeni tərəddüdünü bilməyərək: – Yolu necə gəldiniz? – deyə sordu. – Ayaq üstə gəldim... Adam əlindən yer yoxdu. Hər yerdə də oturmaq istəmirdim; çünki yatalaqdan qorxurdum. Musya ciddi bir halda: – İndi yollar çox qorxuludur, – dedi, bir az düşündü, sonra səmimi səslə, – bir daha getməyin, burada iş tapılar... Bizdə də yaşarsınız. – Hələ bir şey demək çətindir... görək. Musya ərklə: – Yenə də mi “görək”? Indi mənim sözlərimə qulaq asmalısınız. Mən həyatı sizdən yaxşı görürəm. – Səadət təsadüfdən ibarətdir. Təsadüfü daimi, yaldızlı, şən bir həqiqətə çevirməliyik. Bütün həyatımı, nəşələrimi, sevinclərimi həp sizə həsr edəcəyəm... Musyanın səsi titrədi, qırıldı. Göz yaşlarını gizləmək üçün başını Rüstəmbəyin köksünə söykədi. Rüstəmbəy qumral dalğalarından ətir saçan bu sevimli başı cəsarətsiz dodaqları ilə öpüb zövqlə bərabər məsuliyyət acıları duydu. 52 Üç gün sonra Rüstəmbəy yola hazırlandı. Musyanın bütün israr və ricalarına baxmayaraq, bircə də olsa qəti və ümidverici söz söyləmədi. Musya və ailəsi onu stansiyaya təşyi etdilər. Hər kəs tühaf bir sükuta dalmışdı. Bu sükut qatar tərpənənə qədər pozulmadı. Ayrılarkən cəsarətsiz səslə: – Yaxşı yol!.. Vaxtınız olsa, yazınız! Rüstəmbəy: – Yazaram, – deyə həyəcanını zorla susdurdu. Qatar tərpəndi. Rüstəmbəy peşman çöhrə ilə baş əydi və ayrıldığına sevindi... Bakı, 1931/34 * * * 1 Bəli. * * * == Qızlar bulağı == Qızlar bulağı Şura Yazıçılarının Ümumittifaq qurultayına Əhməd “Maarif işçisi” klubunda ibtidai cəmiyyətə dair məruzə edəcək idi... Bir çox kitablar oxuyub, notlar tutmuş, lakin topladığı materialı kafi görməmişdi. Mütəxəssislər aşağıdakı əsərlərin də gözdən keçirilməsini ona tövsiyə etmişdilər: F. G n q e l ğ s. Proisxojdenie semği, çastnoy sobstvennosti i qosudarstva. K. K a u t s k i y. Evrei i rasa. Prof. F. B i r k n e r. Rası i narodnosti çeloveçestva. L. K r j i v i ü k i y. Antropoloqiə. Gd. B. T e y l o r. Antropoloqiə. Akad. B. A. T u r a e v. Klassiçeskiy Vostok. Prof. I. I. M e h a n i n o v. Xaldovedenie. A v e s t a. R i g v ‘ e d a M a s p e r o G a s t o n. Nistoire ancienne des reurles de Orient. R o b i n L. La rensee grecque. A. L a r d e La formation du reurle grec. C. N u a r t La Perse antique et la civilisation Iranienne. D e l a p o r t e. La Mesorotamie (les civilisations babylonienne et assyrienne). P l a t o n. Phedre le bauquet. H e r o d o t e. Nistoire. S t r a b o n. Geograrhie. X e n o p h o n. Oeuvres comrletes. O p p e r t. Les Medes. Bunlardan başqa, ibtidai mədəniyyət tarixinə dair yazılan əsərlər, xalq ədəbiyyatı, adət tarixləri, bir çox şərq və qərb səyyahlarından istifadə etməli idi. Əhməd ümumi kitabxana, Lenin kitabxanası, Sibir və Darülfünun kitabxanasını dolaşaraq mütaliəyə davam etmədə idi. Bir gün mütaliə salonuna gətirdiyi kitablardan biri onun diqqətini cəlb etdi: “Yel ulusuna” mənsub Çopo adlı biri tərəfindən yazılmış və XIX əsrin ortasında Avropa dillərinə tərcümə olunmuş bir əsər idi. Əhməd kitabı açıb, böyük maraqla oxumağa başladı. * * * Birinci hissə 1 “Bu gün də son dərsdir”, – deyə hər kəsdə bir sevinc vardı. Qəbilənin hər tərəfindən gələn gənclər axın-axın bağa toplandı. Kəbusey bizdən əvvəl oraya gəlmişdi. Bizim gecikməyimizə işarə olaraq adi istehzası ilə: – Ərənlər, nərədəsiniz? – deyə sordu. Müəllimin gülər simasına qarşı cəsarət edib cavab vermədi. Kəbusey bir ağac kötüyünün üstündə oturub, otun üzərinə yığılan kərpicləri göstərərək: – Dərsinizi bu kərpiclərlə ikmal etməlisiniz, – dedi. – Xoruz qəbiləsinin bütün tarixi burada yazılmışdır. Bunu bilməlisiniz. Bu gördüyünüz güllü-çiçəkli qəbilə əvəzində burada boş bir çöl varmış. Burada qəbilə düzəldən, buranı abad edən midiyalı Cəməsb olmuşdur. Qəbilənin tarixi onun tərcümeyi-halından ibarətdir. Yazıları kərpiclərə özü həkk etmişdir. Indi Ceyniz oxur da, məzmununu bilərsiniz. Ancaq bunu əlavə etməliyəm ki, Cəməsb zərdüşti imiş. Lakin Zərdüştün bəzi qanunlarına etiraz etdiyi üçün vətənini tərk etmək məcburiyyətində qalmışdı. Bu sözlərdən sonra Kəbusey yoldaşım Ceynizi çağırdı və kərpicləri oxumasını rica etdi. Ceyniz ən yaxşı tələbələrindən hesab olunurdu; mixi xətti də gözəlcə oxuyurdu. Zatən müəllimin yazdıqlarını da həmişə kərpicə bu həkk edərdi. Ceyniz sıra ilə düzülmüş kərpiclərdən birincisini götürüb oxudu: – “Ahura Mazda!1 Sənə ən sadiq olan kimdir? Ahura Mazda cavab verdi: – Mənə ən sadiqlər yaxşı fikirli, yaxşı sözlü və yaxşı hərəkətlilərdir! – Gözə görünən dünyanı yaradan, pak ol! Ahura Mazda, ən savab işlər nədir? Ahura Mazda cavab verdi: – Ən savab işlər susuz yerə su çıxarmaq, ağac əkmək körpü salmaq, zərərli həşəratı öldürməkdir. – Gözə görünən dünyanı yaradan, pak ol! Ahura Mazda, yer nə demiş? Ahura Mazda cavab verdi: – Yer demiş: məni əkən şad olar, əkməyən isə qəmgin olar. Buğda yerə səpiləndə divlər acıqlanar, buğda dit verəndə divlər hirslənər; buğda sünbül sallayanda divlər çatlar! – Gözə görünən dünyanı yaradan, pak ol! Ahura Mazda, divlərə xidmət edən kimlərdir? Ahura Mazda cavab verdi: – Divlərə xidmət edən köçəbələrdir, – özləri əkməz, başqalarının da əkinini tapdalar. – Gözə görünən dünyanı yaradan, pak ol! Ahura Mazda, torpağı, suyu, havanı, atəşi, bütün jenhaları2 təqdis edərəm; çünki onlar sənindir! Gözə görünən dünyanı yaradan, pak ol! Ahura Mazda! Ən fərəhli yer haradır? Ahura Mazda cavab verdi: – Ən fərəhli yer İnsanın ev tikəcəyi yerdir! Ən fərəhli yer çox taxıl əkilən, çəmənliyi olan, bol meyvə ağacları bulunan yerdir! Ən fərəhli yer qadın, çoluqçucuq, heyvan sürüsü və ilxısı olan yerdir! – Gözə görünən dünyanı yaradan, pak ol! Ahura Mazda, ən əziz heyvan hansıdır? Ahura Mazda cavab verdi: – Ən əziz heyvan pəridardır3, çünki o, sabahın açılmasını xəbər verir. Ən əziz heyvan itdir, çünki sizi köçəbə turanlılardan saxlayır! – Gözə görünən dünyanı yaradan, pak ol! Ahura Mazda, dünyaya dərd verən nədir? Ahura Mazda cavab verdi: – Dünyaya dərd verənlər Əhrimənin4 yaratdıqları divlər, andırlar, nəslər, çorlardır. Dünyanı kədərləndirən soyuq, xəstəlik, qaranlıq, köçəbəlikdir... – Cismani aləmi yaradan, pak ol! Ahura Mazda, Müqəddəs Zərdüştü, işığı, suyu. atəşi, torpağı, havanı, barlı ağacı, jenhanı, yol ayrıcını, taxıl tarlasını, qüvvəti təqdis edərəm; çünki onlar sənindir. Gözə görünən dünyanı yaradan, pak ol!..” Burada Kəbusey Ceynizi dayandırdı: – Övladlarım, – dedi. – Cəməsb bu fikirləri Zərdüştün “Avesta” adlı kitabından almışdır. Onun zərdüşti olduğunu söyləmişdim. Lakin “Avesta”nın bəzi fikirlərinə şərik olmadığı üçün onlardan bəhs etmir. Zərdüştilər yaradılışda ikilik olduğuna inanırlar. Cəməsb də buna tərəfdardır. Ancaq Cəməsb ağıl irmədiyi yerlərə girişmir. Dünyanı cismani bir xilqət deyə qəbul edir və xoşbəxt yaşamaq yolları arayır. “Muğ”5, ya atırvanların6 “Avesta”ya əlavə etdikləri bir çox təfsirdlərdən iyrənir, onlara heç də əhəmiyyət vermir. Vətənindən çıxmasının başlıca səbəbi də budur. Cəməsbin atırvanlara qarşı yazdığı etirazlardan vaz keçməliyik, – bunlar çox uzundur və həyatınızla əlaqədar deyil. Yazıların maraqlısı Cəməsbin tərcümeyi-halına dair yerlərdir. Burasını oxuyalım. Kəbusey kərpicləri bir-bir gözdən keçirərək, bir hissəsini kənara qoydu, yerdə qalanını yoxlayıb, Ceynizə dedi: – Buradan başla! 2 Ceyniz oxumağa başladı: – Atam Muğandan gəlmiş bir atırvan idi. Çocuq ikən Muğan atəşgədəsində xidmətçiliyə başlamış və eyni zamanda bu atəşgədə yanında dərs oxumuş. “Avesta” qiraətində məharət göstərdiyi üçün təhsilinin ikmalını baş möbid7 öz öhdəsinə götürmüşdü. Sonra dini ayinlər yapmasına icazə verilmişdi. Beş il bu vəzifədə davam etdikdən sonra, Suraqxana atəşgədəsinə baş möbid təyin olunur; Bilaxirə Cəzədəki8 Atırquşəsb məbədinin rəhbərliyinə təyin olunaraq yeddi il orada orada qalır. Bacısı ilə evlənir, bir oğlu və bir qızı da dünyaya gəlir. Cəzənin iqliminə alışmayıb, qızdırmağa başlayır. Həmədanın9 baş möbidi bu xəbəri eşidər-eşitməz bunu Həmədana dəvət edir. Atam buraya gəldikdən bir il sonra mən dünyaya gəlmişəm. Ruhani vəzifəsi irsi olduğu üçün, mən də əvvəl atamın getdiyi yolu təqib etdim. Çocuq ikən atəşgədəyə girib, xidmətçiliyə başladım: atəşgahların külünü təmizlər, odun daşıyar və məbədi süpürərdim. Boş vaxtlarımı atamdan qiraət öyrənərdim. İlk əvvəl “Zend”10 oxumağa başladım. Qiraətimi atam çox bəyənərdi. Palçıqdan yoğrulmuş yaş lövhələr üzərində yazı da həkk edərdim. Yeddi yaşım tamam oldu. Sadiqlik ayini keçməli idim. Sabah tezdən mənə uzun ağ paltar geyindirib, atəşgədəyə apardılar. Məndən başqa atəşgədəyə bir neçə ağ geyimli çocuq da gətirmişdilər. Hamımızı bir yerə topladılar. Ön tərəfdə Şiz adlı bir atırvan olaraq məbədə girdik. Şiz uzunboğaz, arıq və tühaf bir adam idi. Addımlarını atarkən ətəklərindən yel qopardı. Atəşgah qalanıb yanırdı. Möbid üzünün yarısını paitidana11 ilə örtüb, durmuşdu. durmuşdu. Bir tərəfində arvic dedikləri daşın üzərində ət, meyvə, plov, süd, atəş üçün təxsis olunmuş cürbəcür ətriyyat və odun, homa12 budağı, draona13 var idi. O biri tərəfdə mahuru14 üzərinə barəsm15 qoyulmuşdu. Yan tərəfdə cürbəcür qablar düzülmüşdü. Atəşgaha yanaşdıq. Önümüzdə gələn atırvan bizi yarımdairə şəklində odun ətrafına düzdü. Hər kəs susaraq möbidə tamaşa edirdi. Möbid uca səslə: “Çox gözəl, çox yaxşı, əzəmətli, həşəmətli, parlaq xaliq olan Ahura Mazdanın şərəfinə”, – deyə dua başladı. Dua uzun çəkdi. Dinləməkdən yorulduq. Möbid danışdıqca ağzının üzərindəki paitidana tərpənir, gülməyimizə səbəb olurdu. Rəhbərimiz Şiz göz ağardaraq bizi ciddi olmağa dəvət edirdi. Dua bitdi. Möbid mahurunun üstündən barəsmi götürdü və üzünə müqəddəs su çiləyib, ön tərəfinə qoydu. Yenə dua oxumağa başladı. Duanı qurtarıb arvicin üzərindəki əti, südü, meyvələri, atəş üçün təxsis olunan ətirləri və ağacları dualadı. Homanı və şirəsini də bu şeylərə qoşdu. Bunu da qurtardıqdan sonra paitidananı qaldırıb, ətin bir parçasını ağzına qoydu. Bütün atırvanları da dəvət etdi, yeməyə başladılar. Şiz bir quzu budu götürüb, dişinə çəkdi. Yemək zamanı kimsə çocuqları yada salmadı. Ağzımızın suyu axırdı. Çocuqlardan biri Şizin ətəyindən dartıb, ət istədi. Şiz acıqlanaraq, gəmirib qurtardığı sümüyün birini mənə, o birisini də ətəyindən dartan çocuğa uzatdı. Aldıq. Mən ətrafa göz gəzdirib, sümüyü atəşgahın altına atdım. Şiz bunu görüb, son dərəcə dilgir oldu. Ətdən sonra meyvəyə daraşdılar. Atırvanlar sürətlə yeyib, təkrar əllərini arvicə tərəf uzadırdılar. Şizin yanındakı çocuq yenə onun ətəyindən dartdı. Şiz onu itələyərək əlinə bir alma cecəsi verdi. Əlavə olaraq üzümə pis-pis baxmağa başladı. Mən də qaşlarımı çatdım. Rəhbərimizə o qədər darğın idim ki, ayinin qurtarmasını səbirsizliklə gözləyirdim. Təəssüf ki, arvicin üzərindəkini yeyib qurtarmamış ayinə davam etmədilər. Nəhayət, yemək bitdi. Möbid paitidananı ağzının üzərinə salıb yenə duaya başladı. Homa ayini olmalı idi. Möbidin sağ tərəfindəki atırvan homanı doqquz deşikli süzgəcdən keçirib, şirəsini bir kasaya tökdü və atəşgahın önündə əyləşmiş möbidə verdi. Möbid ayağa qalxaraq, kasanı yuxarı qaldırdı və homanın şərəfinə dualar oxumağa başladı. Ayin bitər-bitməz rəhbərimiz Şiz hərəmizin belinə kosti adlanan bir qayış bağladı: belimiz zərdüştiliyə bağlanırmış. Möbid uzun-uzadı nəsihətlər etdi və bizi ruhani rəhbərimiz olan Şizə tapşırdı. On beş yaşına qədər bu adam bizə rəhbərlik edərək sadiq zərdüştilər yetişdirəcəkmiş. Halbuki o, əllərini ac qurd kimi quzu buduna uzadandan bəri ürəyim ondan soyumuşdu. 3 Ay tutulan ili qışın son ayında anam öldü. Meyitini götürüb daxmaya16 apardılar. Daxmanın dörd tərəfi uca hasar idi. Çocuqları içəri buraxmazdılar. Atırvanların arasından sivişib, içəri girdim və üst-üstə yığılmış sümüklərin (skeletlərin) arasında gizləndim. Divarların üzəri qartal və şahin kimi yırtıcı quşlarla dolu idi. Anamın meyitini gətirdilər və çılpaq olaraq bir daş səkinin üzərinə qoyub çəkildilər. Ətrafdan yüzlərcə quşlar tökülüb, meyiti didməyə başladılar. Tüklərini tüləmiş qocaman bir şahin anamın gözlərini diddikdə özümü saxlaya bilməyib qışqırdım. Daxmanın qapısı açıldı, bəkçi başını içəri salıb, qorxu ilə ətrafı süzdü və məni görüncə gözlərinə inanmadı. Əvvəl çəkildi və sonra bir atırvanla içəri girib, məni apardılar. Anamın halını xatırlayaraq ayıldım. Bir də başımın üzərində Şizi gördüm. Abdal və qorxunc gözləri məni hiddətlə seyr edirdi. Üzünə baxdığımı görər-görməz əlini atıb, qulağımdan yapışdı: – Daxmaya çocuqların girməsi yasaq olduğunu bilmirsənmi? – deyə sordu. Cavab belə vermədim. Başıma bir-iki qapaz saldı; mən də ona bir dürtmə vurub, əlindən qurtarıb qaçdım. O birisi gün atəşgədəyə getməyib, hey daxmanın ətrafına dolaşaraq ağladım. Axşam atam məni yanına çağırıb, yavaş səslə dedi: – Oğul, ölüm Əhrimənin məhsuludur. Biz ölümə qarşı zəiflik göstərsək, divləri sevindirərik. Mətanətli ol. Divləri acıqlandırmaq üçün nəşəli görün. Ananın ruhu üç gün himayəsiz qalacaq, üç gündən sonra mühakimə edilərək günəşin himayəsinə veriləcək. Bu üç gündə divlər himayəsizlikdən istifadə edərək, yazığın ruhunu oğurlamağa çalışacaqlar. Divləri dəf etmək üçün qüsl yerində atəş yakmalısan. Onda divlər gəlməzlər, çünki işıqdan qorxurlar. Bunu etmək ağlamaqdan daha faydalıdır. Bacım Jinduqtla birlikdə qüsl yerinə gedib, atəş yakdıq və sabaha qədər orada oturaraq, atəşi sönməyə qoymadıq. Jinduqt kefsiz idi: anamızın ölümündən başqa bunun ayrı bir dərdi olduğu da görünürdü. Gözlərini alovlanan ocağa dikib, acı düşüncələrə dalmışdı. Hərdən bir burnunun tənələri qanadlanıb, gözlərindən yaş süzülürdü. İkimiz bir ocağın qırağında daşın üstündə oturmuşduq. Yan tərəfdən bacıma tamaşa edərək öz dərdimi belə yaddan çıxarmışdım. Sanki yuxudan ayıldım. Jinduqtun kədərləri məndə maraq oyatmağa başladı. Birdən yavaş səslə: – Jinduqt, – dedim, – ümumi dərdimizdən başqa, səndə ayrı bir dərd də olduğunu duyuram. Zərdüşt eşqinə, söylə görüm, nə olmuş? Jinduqt başını qaldırıb, heyrətlə üzümə baxdı və yenə aşağı saldı. Bu dəfə daha da şiddətlə ağladı. Qalxıb gözlərinin yaşını qurutmağa çalışdım. Axırda başını çiynimə söykəyib susdu. Bir az keçmiş təkrar soruşdum: – Jinduqt, – dedim, – səndən kiçik də olsam, yenə qardaşınam. Dərdini mən də bilməyib, kim biləcək?! Jinduqt ah çəkərək köksünü ötürdü və tutqun səslə: – Dərdim böyükdür, bəlkə də əlacsızdır! – dedi. – Əlacsız dərd olarmı? – Görürsən, olur. Sözlərini qurtarıb, Jinduqt üzümə baxdı. Baxışından dərdini anladım: – Atamız evlənəcəkmi? – deyə cəld soruşdum. Jinduqt cavab olaraq ağladı. Məni də düşüncəyə daldırdı. Zərdüşt qanununca kişinin bacısı və qızı ilə evlənməsi savab hesab olunurdu. Qanuna görə Jinduqt atamın arvadı olmalı idi... Çox düşündüm. Əvvəl Zərdüşt ehkamları qalın bir səd kəsilərək fikrimi əhatə etdi; çıxacaq yol bula bilmədim. Hiddətləndim, qısqandım və on dörd yaşında bir çocuq olaraq, acizliyimi duyub, odlandım. Bir-birimizə sığınaraq sabaha qədər atəşin qarşısında oturduq. Xoruz banı bizi sükutdan ayıltdı, qalxıb evə getdik. 4 “Böyük qardaşım Eyzədəsb əyalət atəşgədələrinin birində möbid idi. Bir gün gəlib Həmədana çıxdı. Evlənmək məqsədi ilə gəldiyini sonra anladım. Bu da Jinduqtu nəzərdə tutmuş imiş. Jinduqt məsələni bilirdi. Qardaşım ona təklif etmiş və rədd cavab belə almışdı. Bunların hamısını Jinduqt mənə anlatdı və qəti olaraq dedi: – Nə atama, nə qardaşıma ərə getməyəcəyəm – nə olur-olsun! Mən cavab və məsləhətdən aciz qaldım. Qanunun qüdsiyyətinə inanır və çıxacaq yol bula bilmirdim. Jinduqt isə başqa cür düşünürdü – onun qanunla əlaqəsi az idi; ayinə belə gəlməzdi; qüdsiyyət və qeyri-qüdsiyyətin nə olduğunu anlamazdı. Bunu atam bilirdi və onu qanuna vaqif etmək üçün son vaxtlarda çox çalışırdı. – “Zend”in və “Avesta”nın ayrı-ayrı yerlərini oxuyur, şərh edirdi. Və qanuna tabe olmayanların zəlalətə düşdüklərini dəhşətli hekayələrlə isbat etmək istəyirdi. Bir gün Vendidatı17 açdı, oxudu: “...Müqəddəs qanuna görə sadiqlərin ruhunun təsviyəsi üçün onlara yasdıqla təchiz olunmuş parlaq bir iqamətgahı kim verəcək? – “Müqəddəs qanuna görə bunu sadiq kişilərə vücudu qüsurdan xali, gənc və bakirə bir nişanlı qız verəcək. – Dünyanı yaradan, bu gənc qız kim olmalıdır? Ahura Mazda cavab verdi: – Bu qız kişinin qızı və ya bacısı olmalıdır; ləkəsiz adı, on beşdən yuxarı yaşı olmalı və qulaqlarına qədər cehizə batmalıdır. Bu qız qanuna sadiq kişiyə ərə verilir. Müqəddəs qanuna görə, bu qız ruhunun yaxşılığı üçün sadiqlərə on dörd baş kiçik heyvan verir; on dörd gənc köpək böyüdür; Axar su üzərində 14 körpü salır; Bədənlərinə yara düşüb, pisləşmiş on yeddi it təmizləyir. On yeddi sadiqə ət, çörək, şərbət və şərab paylayır... Atam “Avesta”nı oxuduqca gözləri parlayır və arabir Jinduqta baxırdı. Eyzədəsb atamın ehtiraslı həyəcanından pərt olaraq, qısqanclığından yerində aram tapa bilmirdi. Nəhayət, səbir kasası doldu və hiddətinə malik ola bilməyib dedi: – Ata, qanunu bilirik, təkrar etməyə lüzum yoxdur. Lakin qanun yol versə də sən evlənməkdən vaz keçməlisən. Qardaşımın sözləri bir ox olaraq atamın ürəyinə sancıldı. Haman bağırdı: – Nə? Axırda müqəddəs qanunu təhqir etməyəmi qalxışdın? Sən belə möbid imişsən? Müqəddəs atəşgədəni beləmi idarə edirsən?.. Eyib olsun!.. Qardaşım atamıza qarşı hörməti unudaraq: – Sənə eyib olsun! – dedi. – Qocalıqdan yerindən tərpənə bilmirsən, hələ evlənmək niyyətinə də düşürsən. “Qocalıq” sözü atamı daha da odlandırdı, özündən çıxaraq: – Sus, turani, murdar iskit, – deyə qardaşımı təhqir etdi. Hirsdən ikisinin də gözləri pərdələnib, bir-birinə hücum etməyə başladılar. Eyzədəsb atamı vurub yıxdı, sonra da təpikləməyə başladı. Jinduqtla kənarda durub, bu həngaməyə tamaşa edirdik. Nədənsə atamıza qarşı ürəyimizdə müştərək bir nifrət bəsləyirdik, o döyüldükcə nifrətimiz yavaşıyırdı. Axırda Eyzədəsb qələbə çalaraq atamı tərk edib, Jinduqtun əlindən yapışdı: – Müqəddəs qanuna görə sən mənimsən! – dedi. İndiyə qədər Eyzədəsbin şücaətindən həzz duyan Jinduqt əlini qardaşımın əlində gördükdə diksindi, ikrah edərək ağladı. Mən də gözlərimin yaşlarını susdura bilməyib, Jinduqtu qucaqladım. Bir də qardaşımın yumruqları üzərimə töküldü. Eyzədəsb mənim də məramım olduğundan şübhələnərək məni şiddətlə döyürdü. Mən də məsələni izah etmədən bunu vurmağa başladım...” 5 Kəbusey Ceynizi yenə dayandırdı: – Yəqin yoruldun, – dedi, – dincəl! Yoldaşlarımızda o qədər maraq var idi ki, kimsə yerindən qımıldanmadı. Görünür, əcdadın tarixini bilmək böyük bir ehtiyac təşkil edirdi. Övzaı Kəbusey duyaraq gülümsədi və mənə müraciət edib: – Çopo, mabədini sən oxu, – dedi. İrəliləyib, sıra ilə düzülmüş iki kərpici qaldıraraq oxudum: “O gecədəki vəqədən sonra həyatımız alt-üst oldu. Bir neçə gün evə gəlməyib, məbəddə yatdım. Gündüzlər isə daxmanın ətrafına dolaşaraq, Jinduqtla bərabər ağlayırdıq. Bir dəfə də tülək şahinə rast gəldim, – hasarın üzərində oturub, dimdiyini daşa sürtürdü. – Jinduqt, Jinduqt! – deyə quşu bacıma göstərdim, – bax, anamın gözlərini didən bu quşdur, – dedim. İkimiz də daş götürüb quşa atdıq. Bunu görən daxma bəkçisi ağac qapıb bizi qovdu. Şəhərə dönərkən xaldeyalı bir qocaya rast gəldik. Qocanın uzun zərli paltarına yamaqlar salınmışdı; başı açıq və ağarmış saçları qıvrım idi. Saqqalının isə qıvrımları açılaraq, tükləri bir-birinə qarışmışdı: görünür, çoxdan dəllək yanına getməmişdi. Gözlərinə sürmə çəkmişdi. Kəmərinin yan tərəfindən bir quru qabaq asılmışdı. İçində su var idi. Falçı olduğunu bilərək ona yanaşdıq. – Salam, qoca! – dedik. – Sizə də salam! – dedi və əlini ağzına uzadıb, sonra gözlərinin üstünə qoydu. – Falımıza baxarsanmı? – deyə sorduq. – Baxaram, – dedi, – bir dirhəm versəniz, baxaram. Qoca əyri əsasını yerə salıb, üzünü qırışdıraraq çökdü, bir az vaysılandı: – Belim ağrıyır, – dedi. – Babil nefti sürtürəm, o da fayda vermir, suziyanlı bir həkim yağ vermişdi, bu da qurtardı; heç olmasa o bir az ağrımı azaltmışdı... Halını bildirdikdən sonra qoca cibindən bir-iki alabəzək muncuq çıxarıb, yerə atdı və onlara baxaraq cəld dedi: – Utarid altında doğuldunuz, yenə o ulduzun himayəsindəsiniz. Taleyiniz hələ təyin olunmamışdırsa da, parlaq görünmür. Qan qarışacağı var. Fəlakət var. – Yol görünür. Məskən dəyişiləcək. Xeyirli bir quş rəhbər olacaq. Ənasiri-ərbəə ilə xitam bulacaq. Günəş doğacaq. Qoca sözlərini qurtarıb, əsrarəngiz gözləri ilə bizi süzdü. Veriləcək sual çox idisə də, heç birimiz cəsarət edib bir söz belə sormadıq. Qocanı tərk edib getdik. Atəşgədənin yanından keçərkən Şizi gördük. Hiddətlə yanaşıb: – Məbədə nə üçün gəlmirsən? – deyə sordu. – Bir daha gəlməyəcəyəm! – dedim. Sözlərimə inanmayan kimi bir zaman üzümə baxdı. Sonra qulağımdan tutub, məni darta-darta apardı. Jinduqt ağlayaraq məbədin qapısında qaldı, onu içəri buraxmadılar. Şiz məni həyətə çəkib, yeddi inək axurunun yanındakı zindana saldı və qapını çəkib bağladı. Burası tozlu bir yer idi. Pəncərəsi də yox idi. Ətrafa baxdım, qaranlıqda gözlərim heç bir şey seçmədi. Bir az sonra gözlərim qaranlığa alışmağa başladı. Küncdə köhnə bir xoruz qəfəsi vardı. Üzərində oturub qaldım. Vaqe olanları düşünmək istədim, bacara bilmədim. Tühaf bir vəziyyətdə idim. Dünya mənim üçün əzabdan başqa bir şey deyildi. Jinduqtla anam müstəsna edilərsə, ürəyimdə bütün yaradılışa qarşı dərin bir nifrətim vardı. Zərdüşt və Ahura Mazda da gözümdən düşməyə başlamışdı... Gecəni orada qorxu içində keçirdim. Divlərin qorxusundan çox ağladım. Nəhayət, yuxu qorxuya qələbə çaldı... Susuz və ələfsiz bir səhraya toxum düşüb, ağac oldu, çiçəklədi, yarpaqladı, geniş kölgə saldı. Çeşmələr qaynayaraq sərin su ətrafa dolmağa başladı. Axar su kənarında süfrələr salıb, bütün gözləri yaşlı çocuqları oraya topladılar. Mən də orada idim. Jinduqtu aradım. Yox idi, kədərləndim. Birdən göydəki ağ bulud partladı, içindən yaldızlı paltarlı Jinduqt çıxdı və göyərçin kimi qanadlanıb uçarkən məni gördü. Sevincindən ağladı, göz yaşları yağış kimi tökülüb, səhranı islatdı. Səhra göyərib çiçək açdı. Hamımız yerimizdən qalxaraq bir səslə: – Cismani dünyanı yaradan, pak ol! – deyə bağırdıq... Səsimə ayıldım, qapının cırığından içəri işıq düşmüşdü. Qalxıb, gözlərimə inanmayaraq qapıya yanaşdım. Həyətdə bir gediş-gəliş vardı. Bir də Şiz göründü, atırvandan birisinə açar verib, bir şeylər söylədi. Atırvan qapıya doğru gəlib açdı və bir söz demədən məni dışarı buraxdı”. 6 “Evə gedim, – deyə düşündüm. Ev gecələdiyim zindandan daha ağır görünürdü. Lakin Jinduqtu görmək arzusu məni evə sövq etdi. Getdim. Jinduqt qapının ağzında oturub, sağ əlini qəmli üzünə söykəmişdi. Məni görcək sevindisə də sevinci üzündəki kədər izlərinə qələbə çala bilmədi. Yanında oturdum. – Yenə nə olmuş? – deyə sordum. Bir az düşündükdən sonra: – Dünən axşam baş möbid atamı və Eyzədəsbi yanına çağırmışdı. Onları barışdırmışdır. – Sonra? – Sonra məni Eyzədəsbə vəd etmiş. Sözlərini qurtarmamış Jinduqt ağladı. – Sonra? – Sonra nə olacaq – bu axşam qardaşıma arvad olmalıyam. Bu işdə adətdən kənar bir şey yox idisə də, mənə olduqca ağır gəldi. Jinduqtun verdiyi xəbər məni nizə kimi deşib o tayıma keçdi. Düşüncəyə daldım. Lakin uzun düşüncələr çıxacaq yol göstərə bilmədi. Bircə fikrə gələ bildim – Eyzədəsb Jinduqtla əyalətə gedincəyə qədər daxma hasarının yanına qaçıb, anamın skeletinin qonşuluğunda yatmağı kəsdirdim. Göz yaşları ilə ayrıldıq. Sabah səsə ayıldım: daxmaya meyit gətirmişdilər. Atırvanlar arasında atamı və Eyzədəsbi də gördüm. Məni görcək hönkürtü ilə ağlaşdılar. Ürəyimə acı bir şeylər damdı. Zindandakı yuxumu xatırladım. Süst bir halda irəlilədim – cənazədə Jinduqtu gördüm. Alnının bir tərəfinə qan sağılmışdı. Qapalı gözlərində acı həsrət duyulurdu. Qonşumuzdan sordum, qısa olaraq hadisəni anlatdı: gecə Eyzədəsbi yataqda qoyaraq çıxmış, gözləmişlər gəlməmiş. Səhər tezdən meyitini Semiramis18 qələsinin altından tapmışlar: bürcə çıxıb, oradan özünü atmışdır... Kənara çəkildim. Tozlu yollarla qoşaraq uzaqlaşdım. Şəhər darvazasının ağzında bir aslan heykəli var idi. Bu, Həmədanın himayəçisidir. Bunun üzərində oturub, şəhərin saraylarına, atəşgədələrinə, qüllələrinə, bağ-bağçalarına son dəfə olaraq tamaşa etməyə başladım. Bu əsnada aslanın arxa tərəfində gözümə bir xoruz dəydi. Ağ və gözəl bir xoruz idi. Bu xoruzu tanıyıb heyrət etdim, Jinduqtun idi, üç gün əvvəl itmişdi. Xoruza yanaşdım, heç də ürkməyərək qucağıma atıldı. Bağrıma basdım, bərabərcə yola düşdük...” – Bəsdir! – deyə Kəbuseyin səsi gəldi. Kərpicləri tərk edib, kənara çəkildim. Kəbusey dedi: – Təfsilatına lüzum görmürəm. Əcdadımız Midiyadan Urartu ölkəsinə gedir. Bunu tutub, qul deyə bazarda satırlar. Bir mülkədar alıb, onu evə gətirir. Mülkədarın gözəl bir qızı varmış. Cəməsblə qız bir-birini sevir. Məsələni mülkədar duyur, əvvəl rədd cavabı verir. Sonra qızının ah-zar etdiyini nəzərə alaraq Cəməsbə bir təklif edir: “Yeddi il doğru xidmət etsən, qızımı sənə verərəm”, – deyir. Cəməsb razı olur. Səmimi olaraq xidmətə başlayır. Dördüncü il mülkədar ölür, qızla Cəməsb evlənir. Bu əsnada Kapadosya Urartu ölkəsinə hücuma başlayır. Buna əlavə olaraq bir də daxildə iğtişaş baş verir. Yaşayış şəraiti fənalaşdığı üçün Cəməsb ailəsini və əqrəbalarını götürərək Aran ölkəsinə keçir. Və burada bu gördüyümüz qəbiləni bina edir. Cəməsbin qurduğu təşkilat axın-axın gələn qaçqınlara örnək olur. Yavaş-yavaş ətrafdakı qəbilələr meydana çıxır. Qəbiləmizin adı da Jinduqtun xoruzunun yadigarıdır. İştə, son dərsimiz bu! Bu qədər əmək sərf olunan qəbiləni sevməli və onun adət və qanunlarına hörmət etməlisiniz! Həyatda xoşbəxt olun, müəlliminiz də sizə baxsın, fəxr etsin! Yoldaşlarımız o qədər mütəəssir oldular ki, bir çoxları ağladı. Birbir yeriyib, müəllimin əlindən öpdük. 7 İkinci dərs yaşayış qanunları idi. Müəllim Xanburabinin yanına getdik. Qoca bizi göz yaşları ilə qarşıladı. Bizi görcək: – Ayrılırıq, deyilmi? – dedi və təkrar ağladı. – Ayrılıq, iştə, həyatın əsası! Bundan mütəəssir olmamalı! Mənim göz yaşlarıma baxmayın – bu, qocalıq əlamətidir, – deyə gülümsədi. Xanburabi gözlərini silib, mətanətli bir vəziyyətə düşərək dərsə başladı. – Övladlarım, – dedi, – yaşayış qanunları çox sadədir – yaşamaq, tox və salamat yaşamaq, yaşayışın cəfasını azaldıb, səfasını çoxaltmaq. İştə, həyatın məqsədi bu sadəcə əməllərdən ibarətdir. Halbuki bu sadəcə tələbləri İnsan olduqca mürəkkəbləşdirmiş və qumlu səhralarda yol itirmiş kimi şaşıb qalmışdır. İnsan yaşayışı, heyvan yaşayışı, bitki yaşayışı... həp bir-birinin eynidir. Bir yarpağın budaqdan üzülüb düşməsi, bir çiçəyin solması bir heyvanın gəbərməsi, bir İnsanın ölümü eyni mənadır! Həyatdan məhrum olmaq əzəli və əbədidir. Ölən dirilməz, dirilən eyni cisim deyil, başqasıdır. Həyat baqidir, ancaq şəkillər dəyişilir. Bir ot solar, yerində başqası bitər adam ölər, digəri doğular... Həyat daim diri və maddi bir qüvvədir. Maddə və həyat bir-birindən ayrılmaz; maddədən kənar həyat yoxdur. Yaşamaq özü-özlüyündə bir məqsəddir. Yaşamaq yalnız yaşamaq üçündür. Başqa məqsəd təqib etməz. Hər bir yaranan yaşamalıdır, lakin yaşamaq fərdi və xudbini deyil, ictimai olmalıdır. Fərd yaşarkən cəmiyyət içərisində yaşar və fərdi deyil, cəmiyyət faydasına çalışaraq yaşar. Çünki cəmiyyət ümumiyyət, fərd isə xüsusiyyət deməkdir. Cəmiyyət fərdlərdən qüvvətlidir... İnsanlar həyatın sadəcə məqsədini mürəkkəbləşdirir, dedim. Düz yolu buraxıb da, dolanbac yollar arayırlar. Bunu yapanlar adi İnsanlar deyil, ağıllılar, zəkalılardır. Piramidalar, dəbdəbəli saraylar, incə sənətlər yaradan misirlilər min bir qeyri-maddi şeylərə inanırlar. İnsanın yenidən eyni şəkildə dirilməsinə etiqad edirlər. Guya hər bir İnsanın bir də dublu19 varmış... Israillilər xəşin bir Yekovu təsəvvür edərək onu yaradılışın ağası zənn edirlər. Həyat müvəqqəti bir imtahandan ibarət imiş. Bundan sonra məhkəmə olub da həyatda görünən əməllərə əcr veriləcəkmiş... Arilər dünyanı iki qeyri-maddi qüvvələrin mübarizəsi məhsulu kimi anlayırlar... Babil ağlasığmaz əfsanələrlə özünü aldadır. Hindli göylərdə altun arabalı qüvvələr görərək səadətini onlardan diləyir... İnsanlar acizlikdə çırpınaraq mövhum qüvvələrdən xarüqələr gözləyir. Halbuki beş hiss vasitəsilə duyulan və təyin edilən maddədən başqası qeyri-maddi, qeyrimövcuddur. İnsan tam bir məxluqdur; onu yaşamağa sövq edən amillər varlığına bağlıdır. Yemək, içmək, yatmaq... kimi dəruni arzuları olan kimi, dəruni arzuları lazımınca yerinə yetirmək üçün zahirdən qüvvə alan arzuları da var. Yaxşı yemək üçün yaxşı çalışmalı; yaxşı su içmək üçün yaxşı bulaq aramalı, ya fəna suyu durultmalı; ev üçün şücaət göstərməli... Xülasə, hər bir daxili ehtiyacı dəf etmək üçün zahirdə bir çox ehtiyaclar doğur. Çalışmaq, şücaət, hiylə, yazı, musiqi... dəruni ehtiyacların xidmətçiləridir. Həqiqət belədir! Həqiqətin ötəki tərəfi boşdur, xəyaldır, yəni qeyri-mövcuddur. Həyat mövcudiyyət məhsuludur. Həyatın şəraiti mövcudiyyət törədir. Yaşayış yolunu da mövcudiyyət göstərir... Bu qədər! Yox, mövcudiyyət müvəqqəti imiş, onun da əbədi bir inikası varmış... Bu kimi batil fikirlər gəlmələrin uydurmasıdır. Sami və Ellin dimağının xəstəliyindən doğan əfsanədir. Biz bu abadan qəbiləmizi vücuda gətirərkən, məsud yaşayışımızın təməl daşını atarkən “əbədi inikas” yardımımıza gəlmədi. Ondan “istifadə” etməyə heç də lüzum görmədik... Xanburabi bu məalda söylədiyi nitqinin sonunda cəmiyyətə sadiq qalmamızı tövsiyə edib, bir-bir alnımızdan öpdü, biz də onun əlindən öpərək ayrıldıq. 8 O biri gün sabah erkən carçının zil səsi bizi yuxudan ayıltdı: Caramana car!.. Gənclərə xəbər! Həkimlər həkimi, Xəstəlik düşməni, Xaldeyalı Əmilmərduq. Sizi çağırır: Durun, durun, Gənc oğlanlar! Uyquya vida! Sabaha salam! Xaldeyalı Əmilmərduq Sizi çağırır. Caramana car!.. Yatağımdan qalxdım. Sevincimin hüdudu yox idi. Yavaş-yavaş yaxında olacaq şeyləri dərk etməyə başladım. “Xoruz” qəbiləsi adətincə gənclər həkim tərəfindən müayinə olunub, evlənə biləcəyinə icazə verilir. Sonra “Qoç” qəbiləsinə nişanlı aramağa gedilir. Nə böyük məqsəd! Baharın rayihələri arasında gəncliyin də baharı başlayır. Hər addımda məni izləyən anam da mənimlə bərabər sevinirdi. Otaqdan çıxarkən bir də məni qucaqladı. Üzümdən öpərək: “Oğul, xoşbəxt ol!” – dedi. Anamın başını oxşayıb, bağçaya qaçdım. Hər evdən şən bir gənc səsi eşidilirdi. Səsləşdik. Bir-birimizə qoşularaq, Mazda meydanına toplandıq. Bir də ağacların arxasından Əmilmərduqun şişman heykəli göründü. Bizə təzim etdi, cavab verib, ətrafına toplandıq. Zarafatlar, lətifələr başlandı. Əmilmərduq çox lətifəcil adam idi. Hər bir fikrini anlatdıqca bir misal söylərdi. Gənclərin hamısı toplandıqdan sonra bizi sıra ilə düzüb tamaşa etdi. Hamımız sağlam vücudlu, qüvvətli, əzələli idik. Yalnız yoldaşlardan birisi qışda xəstəlik keçirdiyi üçün zəif idi. Əmilmərduq onu bizdən ayırıb, kənarda saxladı. Sonra bizi yortdurub, nəbzimizə baxdı. Hamımızın səhhətindən məmnun qaldı. Zəif arkadaşımız məyus bir halda durub, bizə tamaşa edirdi. Əmilmərduq ona yanaşdı: nəbzinə və dilinə baxdı: – Bu bahar “Qoç” qəbiləsinə gedə bilməzsən. Səhhətin yerinə gələr də, gələn bahar gedərsən – dedi. Zəif razı olmayaraq: – Qaçım, ürəyimə baxın, – deyə həkimdən ricada bulundu. Əmilmərduq bir az duruxub: – Haydı qaç! – dedi. Zəif qaçıb təkrar həkimin yanına döndü. Rəngi üzündən götürülmüşdü; ürəyi şiddətlə çırpınırdı. Əmilmərduq: – Oh! “Qoç” belə ürəyə qız verməz! – deyə qəhqəhə ilə güldü. Zəif yenə razı qalmadı: – Bir də qaçım, yenidən baxınız, – deyə israr etdi. Əmilmərduq bir misal söylədi: – Persopolis20 şəhərində məşhur bir dərzi var idi. Bu, paltar biçəndə maldan oğurlardı. Birisi bunu eşitdi. Mal alıb, dərzinin yanına getdi. Dərzi malı piştaxtanın üstünə qoyub açdı, qayçını götürdü və... birdən bir şərqi oxudu. Şərqi müştərinin çox xoşuna gəldi – heyrətdən başını itirdi. Bu əsnada dərzi malın bir parçasını kəsib, piştaxtanın altına saldı. Müştəri dedi: – Ay dərzi, bir şərqi də oxu. Dərzi cavab verdi: – Bir şərqi də oxusam, paltarlığın çatmaz. Hamımız güldük, zəif bizdən də çox güldü. Bir də qaçsa ürək qüvvəsi çatmayacağını duyaraq israrından vaz keçdi. 9 Həkimin müayinəsindən sonra Cəməsbin qəbrini ziyarət etmək adət idi. Musiqiçilər gəldi, hərə bir dəstə çiçək hazırladı. Yeməli şeylər, bir neçə bardaq şərab və bir torba da dən götürüb getdik. Jinduqtu yad etmək üçün Cəməsbin qəbrinin yanında bir çox ağ xoruzlar saxlanırdı. Ziyarətə gələnlər bunlara dən gətirərdilər. Qəbir güllü bir bağçada idi. Sandıq şəklində bir daşdan ibarət olub, dörd tərəfinə Cəməsbin həyati vəqələrini təsvir edən qabartma lövhələr qayrılmışdı. Daşın üstündə bir xoruz rəsmi həkk olunmuşdu. Qəbrin ön tərəfində daimi atəş saxlanılırdı. Müəyyən gözətçilər gecəgündüz atəşə nəzarət edirdilər. Gələr-gəlməz gördüyümüz ilk iş xoruzları bəsləmək oldu. Sonra çiçəkləri qəbrin ətrafına düzüb, əl-ələ verdik və halqa təşkil edərək, oxuya-oxuya qəbrin ətrafına fırlanmağa başladıq: Biz Cəməsbi yad etdik, Xoruzları şad etdik. Totem bizi anladı, Qanad çaldı banladı. Günəş kimi nur saçdı, Cəməsbdən söz açdı. Xatırladı Jinduqtu, Quqqulu-qu-quqqulu-qu! Semiramis qalası – Gənc qızların bəlası, Əsrar ocağıdır bu, Quqqulu-qu-quqqulu-qu! Biz Cəməsbi yad etdik Xoruzları şad etdik, Xoruzlar qanad açdı, Aləmlərə nur saçdı. Nurlara salam olsun! Cəməsbə çox-çox salam! Jinduqta salam olsun! Gənclərə çox-çox salam! Qəbilə abad olsun! Atəşə çox-çox salam! Quqqulu-qu-quqqulu-qu!. Oyun qurtardıqdan sonra Cəməsbin qəbrinə təzim edərək kənara çəkildik. Böyük qoz ağacının altında oturub yeyib içməyə başladıq. Piyalələrə şərab töküldü. Yoldaşlardan birisi qalxıb, bir təklif etdi: – Müəllimlərimizdən bir ricamız var, – dedi. – Şərab; haqqında mülahizələrini dinləmək istərdik. Əmilmərduq: – Hay! Hay! Mən də dinləmək istərdim, – deyə qəhqəhə ilə gülməyə başladı. Kəbusey Xanburabinin üzünə baxıb, ayağa qalxdı. – Övladlarım, – dedi, – qəbiləmizdə cürbəcür xalqlara mənsub və dürlü ölkələrdən gəlmə adamlar var. Bunların heç biri buraya gələndə şəraba yabançı olmamış. Görünür, ölkələrində xalqları arasında məqbul içkilərdən biridir. Şərabın harada və kimlər tərəfindən icad olunduğunu kimsə söyləməz. Şərabın adı ən qədim rəvayətlərdə söylənir. Zənnimcə şərab bəşəriyyət qədər qədimdir. Deməli, şərab İnsan üçün bir ehtiyacdır. Kef və nəşə aramaq İnsanın təbiətindədir. Ancaq... – burada mühüm bir “ancaq” var – kef və nəşə həyatın kiçik bir hissəsini tutmalıdır. Daimi kef İnsanı bıqdırar. Həmədan sarayındakı keflərə kef deyilməz. Bu pozğunluq və əyyaşlıqdan başqa bir şey deyildir. Kef əməyin süsü olmalıdır. Doğruçu nəşə yalnız əməkdən sonra ola bilər. Ancaq belə nəşə mahiyyət və həzz etibarilə həqiqi sayılar. Bu nöqteyi-nəzərcə şərab əziz bir yoldaş, dilbər bir sevgilidir. Yaşasın şərab! – Quqqulu-qu, – deyə banlaşaraq piyalələri dodaqlarımıza yavıqlaşdırdıq. Bir az keçmiş Xanburabi ayağa qalxdı: – Övladlarım, – dedi, – İnsan yalnız beş hissə malik və məhdud ağıllı bir məxluqdur. Bunun çalışmaq iqtidarının da müəyyən dairəsi var. Yorular – dairənin dışarısına belə çıxa bilməz. Ehtiyac ağırlığından xilas olub, dərin düşünmək imkanı bularsa, dünyaya gəldiyinin belə məqsədini bilə bilməz. Təbiət yaratdığı İnsanın zəfini bilir (zatən onu zəif və idraksız xəlq etməsəydi xaliqinə qarşı üsyan edərdi). Onu müəyyən məqsədə də sövq etmək üçün həzz duyğuları ilə təchiz etmiş: yemək həzzi, içmək həzzi, qadın və övlad həzzi... İnsan bədəvilikdən yüksəldikdə həzzlərinin sayı da artır. Şərab həzzi də İnsanın yüksəliş dövrlərinin birində meydana gəlmiş olacaq. Odur ki, şərab yüksəlmişlər üçün ehtiyac, yüksəlməmişlər üçün zəhərdir. Yaşasın şərab əhli! – Quqqulu-qu! – deyə banlaşdıq. Sıra Əmilmərduqa gəldi. Əvvəl bir az nazlandı. Danışmaq istəmədi. Sonra: – Övladlarım, – dedi, – mən həkiməm; sənətim əzəliyyət qədər qaranlıqdır. Bütün bilgi və təcrübələrimə baxmayaraq, xəstənin mürəkkəb vücudu qarşısında daim acizliyimi duyuram. Şərab qarşısında da eyni acizlikdə bulunuram... (Ancaqşərabmı xəstə, mənmi xəstə?) ...Piyalədə olduqca sakinliyinə heyrət edirsən, mədəyə töküldükdə hərəkət bambaşqa olur: İnsanı güldürür, ağladır, nəşə verir, qəmgin edir, cəsarətləndirir, ehtirasını artırır, gözlərini pərdələndirir... Xülasə, şərab mənim üçün bir sirdir. Sizə bir misal söyləyim. Bir xaldeyalı tərki-dünya əyyaş bir ellinə rast gəlib, ona nəsihət etməyə başlayır. – Şərab içmə, məst olma, xaliq bizi ayıqlıq üçün yaratmışdır, – deyir. Ellin gülür: – Aldanma! – deyir, – xaliqin də mənim kimi məstdir. Zatən məst olmasaydı, sənintək axmağı yaratmazdı... Hər kəs güldü və Əmilmərduqun şərəfinə içdi. 10 Qəbiləmizdə iki sonsuz qadın var idi. Hər bahar “Qoç” qəbiləsinə gedən gənclər adət üzrə bu qadınları ziyarət edərdilər. Biz də adətə riayət etməli idik. Sonsuz qadınlara sovqat aparardılar. Biz də dürlü-dürlü kətələr, şərablar, darçın, mixək və dəstə-dəstə çiçək götürüb getdik. İlk ziyarət etdiyimiz yaşlı bir qarı idi. Gəncliyində bir dəfə doğmuş, lakin çocuğu kretin olduğu üçün ağzına yasdıq qoyub öldürmüşdü. Anormal çocuq anası olmağı şərəfinə sığdırmamışdı. Qarının bu hərəkəti, zatən, qəbilə adətinə müğayir deyildi. Kor, şikəst, əlil çocuqlar yaşamaq haqqından məhrumdurlar. Bu adət bizdə qədim zamandan bəri davam edib gəlmiş. Bu adətə qarşı bir neçə etirazlar edilmiş, bundan dolayı qəbilə məclisi məsələni təkrar-təkrar müzakirə edib, adətin olduğu kimi saxlanılmasına səs vermişdi. Ehtimal ki, bu adət irəlidə də ləğv olunmaz. Çünki gənclik də ona tərəfdardır. Çalışmaq qüdrəti olmayan, irəliki həyatı əzab içində keçəcək bir çocuğun büsbütün həyatdan məhrum olması əfzəl deyilmi?.. Məsələdən uzaq düşdük. Sonsuz qarı gələcəyimizi bilərək yeni paltar geymişdi. Xoş bir təbəssümlə bizi qarşıladı. Salam verdik. Salamı aldı. Əlindən öpdük. Alnımızdan öpdü. Əri işdə idi. Biz gələr-gəlməz bütün şeylərini dışarı çıxarıb, evi silib süpürdük. Hər yeri təmizlədik. Sonra şeyləri silib, səliqə ilə yerlərinə düzdük. Gətirdiyimiz çiçəklərlə evi bəzədik. Masanın üstə süfrə salıb, yeməkləri və içkiləri qoyduq. Qarını başdan əyləşdirib, biz də sağ və sol tərəfində oturduq. Ceyniz gənclərin vəkili sifəti ilə: – Ana, buyur, – dedi, – oğulların adət üzrə “Qoç” qəbiləsinə gedirlər. Səndən halallıq almağa gəldilər. Sonsuz qarı darçından bir az qırıb, ağzına qoydu: – Oğullarım, – dedi, – sizdən çox razıyam. Əmdiyiniz süd halal olsun! Gedin, evlənin, xoşbəxt olun! “Xoruz”la “Qoç”un qan qardaşlığı baqi olsun! Iyirmi ildən bəri “Qoç”a bir çox övlad göndərdim. Onlara da salam söyləyin. Xoruz dostları olsun! Yeyib içdik və yeməkdən sonra qarı döşəyin üstündə uzandı, biz də ətrafında oturduq. Oğul kimi əllərini oxşayır, kimi başını sığallayırdı. Xəstəlikdən barmaqlarının bəndləri ağrayırmış, neft yağı sürtüb ovduq. Ocağın üstə su asmışdıq. hazır olar-olmaz qarının başını yuyub, quruladıq. Dırnaqlarını tutduq. – Ana, – dedim, – daha görməli nə iş var? – Oğlum, odunum yarılmamışdır, – dedi. Hamımız qalxıb, qarının odunlarını yarıb, ocağının yanına yığdıq. Xülasə, bir oğul anaya nə edərsə edib, o biri qadının yanına getdik. Bu qadın heç doğmamışdı. Yaşı iyirmi beş olardı. Qara qaşlı, uzun kirpikli, dolğun bir adam idi. Utanaraq qarşımıza çıxdı. “Ana” deyə salam verdikdə üzü tühaf bir şəkil aldı. Qaşları oynadı, kirpiklərinin dibləri yaşardı. Gənclərə qibtə etməsi duyuldu. Bunun da işlərini görüb, evini təmizlədik. Ayrılarkən: “Ana, bizi halal et” – dedikdə özünü saxlaya bilməyib, ağladı. Adət üzrə sonsuz qadınların ərlərinə də kömək etməli idik. Yarım gün də tarlada çalışdıq. 11 Gənclər qəbiləni tərk edərkən özlərindən sonra bir yadigar buraxıb getməli idilər. Bizdən irəliki qafilələr arx açmışdı. Kəhriz çıxarmışdılar. Körpü tikmişdilər; qəbilənin sağ yamacındakı meşə də onların əlinin əməyi idi. Biz də düşünüb, bir bağ salmağı qərara aldıq. Qəbilədən min addımlıq məsafədə daşlıq və kolluq bir yer var idi. Bunları təmizləməyə başladıq. Bir neçə günlük əmək sayəsində yüz ağaclı bir bağ əmələ gətirdik. Qəbilə şurası nümayəndələri gəlib, bağı himayələrinə aldılar. O günü də “təbiətə pərəstiş” adətini icra etdik. “Pərəstişə” bütün qəbilə toplanmışdı. Təbsi21 içində bir qab su, bir az torpaq və odun parçaları gətirdilər. Hər kəs diz çökərək təbsiyə təzim etdi. Sonra şərqi söyləyərək torpağı götürüb, barlı ağac dibinə tökdülər; odunlar düz yerdə qalanıb, üzərinə çırpı yığıldı və od vuruldu. Suyu ətrafa səpələyib, əl-ələ verdik, halqalar təşkil olundu. Kişilər, arvadlar və çocuqlar ağız-ağıza verib tonqalın ətrafına fırlanaraq oxudular: Atəşi, atəş, atəşə! Gizli alovlu atəşə; Sirli şəfalı atəşə, Salamlar olsun atəşə! Torpağa, suya, atəşə, Havaya, suya, atəşə, Qollu, budaqlı atəşə, Salamlar olsun atəşə! Quqqulu-qu, quqquluqu. Qu, qu, qu! Oyun qurtardıqdan sonra xalq ətəklərini çalaraq üç dəfə banlayıb, bağ-bağça və tarlaya yayıldı. Hərə yeddi dəfə yeddi zərərli cücü və həşərat öldürməli idi. Bir kəpənəyi qovarkən Ceynizə rast gəldim. Həmişəki kimi şikayətləndi: – Canım, – dedi, – bu adətlər bitməyəcəkmi? Sürü kimi bizi buradan oraya dartırlar. Artıq bıqdım. Mən cavab vermədim. Susduğumun mənasını anlayaraq mülahizələrinə davam etdi. – Sənə nə var: hər şeydən həzz duyursan. Mənim içimi şübhə yeyir. Dərdimi kimsəyə aça bilmirəm. Vulkan olub məni titrədir. Gördüyümüz işlərin lüzumunu inkar etmirəm – ümumə fayda gətiririk. Ancaq... bunları başqa cür etmək olmazdımı?.. Dillən! Heç olmazsa, Ellin kahini kimi qarışıq da olsa bir söz söylə! Mən güldüm. – Nə söyləyim? – dedim. – Adət ağırdır, bilirəm. Ancaq bunsuz da olmur. Bildiyimiz xalqların yaşayışını Kəbusey bizə anlatdı. Onlarda adətən daha ağır şeylər var. Bizim adətlərimiz maddi aləmdən ayrılmadığı halda, onlarınkı tamamilə ayrılır. Onlar əsil həqiqəti maddiyyətdən xaric təsəvvür edirlər. Bu mövhum aləm beş hissin yoxlamasına meydan vermir. Bu yaxşıdırmı? – Bu da yaxşı deyil. Görüb duymadığım şeylərə inana bilmirəm. Ancaq bizim hərəkətimizi də anlaya bilmirəm. Nədənsə gənc ağlım qane olmur. – Səndə, görünür, bir inqilab doğulur. – Elə, elə, ancaq müəyyən şəkil almamışdır. – Olsun, baxalım. Lakin təcrübəsizliyin nəticəsi olaraq cəmiyyətə zərər gətirmə. Ceyniz istehza ilə güldü: – Tühafsan, Çopo, – dedi. – Sən durğun həyat aşiqisən. Deyirsən, aman, asayiş pozular. Qoca müəllimlərin təsiri səndə dərin köklər atmışdır. Bircə şeyi nəzərdən qaçırırsan. Tariximizi bilirsən, amma qəbilə həyatına keçməmizin əsil səbəblərini dərk edə bilmirsən. Cürət edib bu sözü deyirəm. Bağışla! Qəbilələrə Babil, Midiya, Kapadosya, Urartu, Pars, Xaldeya, Pont-Öksin22 sahillərindən belə adamlar toplanmışdır. Səbəbi? – Bəlli: orada yaşamaq üsulu çəkilməz bir hala gəlmişdir. Saray istibdadı, müharibə, daxili iğtişaşlar, dərəbəylik, din naminə qan tökmələr, zorluların əmlak iştahası xalqı zara gətirmişdir. Həyat ağırlaşaraq zəifləri, əzilənləri, zəhmətinin barını yeyə bilməyənləri qaçmağa məcbur etmişdir. İnsanlar qaçarkən hər şeydən, səhhətindən belə, məhrum olur. Buna baxmayaraq, yenə İnsanlar qaçmış və nəticədə bugünkü xoşbəxt həyata nail olmuşlar... – Çox gözəl! Daha nə istəyirsən? – deyə onun sözlərini kəsdim. – Dünyada bir qanun var. Həyat köhnə üsulunda durduqca su kimi qoxuyur. Həyatımız artıq adət qoxusu verməyə başladı. Çarə lazımdır! – Yaxşı, yaxşı! – deyə güldüm. – “Qoç”a gedək də, sonra. Yeddi Xoruz məbədini ziyarət etdikdən sonra “Xoruz”a vida edəcəyik. “Qoç” qəbiləsində qalacağımız üçün oranı düşünməliyik. Qoy “Quzğun” qəbiləsindən buraya evlənməyə gələn gənclər buranın qeydinə qalsınlar. Artıq biz xoruzlu deyilik... 12 Yeddi Xoruz məbədi yeddi daş sütunlu möhtəşəm bir bina idi. Sütunların yuxarısında xoruz başları qayrılmışdı. Məbədə yeddi pilləli iri daş pilləkənlə çıxılırdı. Hər pillədə əlvan geyimli, xoruzu qalpaqlı, uzun saqqallı bir qoca oturmuşdu. Bunlar bizi ney səsilə qarşıladılar. Məbədin əzəməti, qocaların qiyafəsi, neylərin yanıqlı səsi əsrarəngiz bir ahəng təşkil edirdi. Gənclər hörmətkar bir nəzakətlə birinci pilləyə yanaşdılar. Birinci qoca neyi bir əlinə alaraq, haman dik qalxdı. – Dur! – deyə əmr etdi. – Dur! Qoca ərənin hekayəsini dinlə! Qocanın heybətli səsi gəncləri haman durdurdu. Dərin bir sükut bərpa oldu. Qoca başladı: – Günəş var ikən, Ay var ikən, yeddi qardaş ulduz səyrişərək göylərin əzəmətini duydurarkən Midiya səltənəti yerə hakim idi. Onun ordusunun qüvvətindən Babil titrəyir, Elam və Suz amana gəlir, iskit Dərbənddən aşağı ayaq basa bilmirdi. Yeddi qülləli saray Həmədana süs verir, Keynəssarın yapdığı atəşgədə sönməz atəşi ilə aləmə nur saçırdı. Qoyun sürüsü, at ilxısı həddən aşmışdı. Ağaclar barlarının ağırlığından başlarını yerə əymişdi. Suvarılmamış səhra, körpü salınmamış çay, əkilməmiş yer qalmamışdı... Qürur yavaş-yavaş sarayı qapladı. Zərdüşt ehkamları unudulmağa başladı. Hökmdarla təbəələr arasına sədlər çəkildi. Xalqın səsi eşidilməz oldu. Astiyaz23 kefə daldı. Babil qızları, Ellin oğlanları saraya hakim kəsildi; pars şərabı beyinləri dumanlandırmağa başladı. Midiya əzəməti sarsıldı. Əhrimən qanadlarını aləmə sərdi. Dəbdəbəmizə çoxdan bəri həsədlə tamaşa edən pars baş qaldırdı. Kürüşün24 qılıncı Midiya səltənətinə xitam verdi. Assuriya, Lidiya, Elam və iskitləri titrədən ordu parslar tərəfindən ricətə sövq edildi... Atəşlər söndü, bağlar xarabalığa döndü, abadanlıq dağıldı, yer inlədi, göylər ağladı... Lakin muğ mətanəti qırılmadı, atırvan ordusu pozulmadı və iman qülləsi baqi qalaraq, düşmənlərə qarşı için-için kin bəslədi... Kəmbiz Xarizəm, Baqtriya, Kirman, Babil, Lidiya və Midiyadan topladığı əzəmətli bir ordu ilə Misir səfərinə çıxmışdı. Gizli kinlər üzə çıxmağa başladı, üsyan dalğası pars səltənətini qapladı, muğlar ayinlərində firona duada bulunmaqdan çəkinmədilər, çarələr arandı. Smerdis adlı bir muğ Həmədanı əldə edərək səltənətə oturdu. Atəşlər yenidən parladı, zərdüştilərin üzü gülməyə başladı... Lakin günəşin altında heç bir şey baqi deyil! Smerdis hökmranlığı da uzun sürmədi. Pars sarayına əsas təşkil edən yeddi əsil ailə nümayəndələri muğlara boyun əyməyərək silaha sarılıb, Smerdisi devirdilər. Həyata vida deyən Kəmbizin taxtına namizəd aradılar. Pars adətincə at qüdsiyyətə malik idi; hökmdar intixabında da atın iştirakı və meyli təqdis olunardı. Smerdisi taxtdan düşürüb, muğları qırıb məhv edən yeddi üsyançı günəş doğmadan ata minib, şəhərdən kənara çıxdı. Günəş ilk şüasını atanda yeddilərdən biri olan Daranın atı kişnədi. Adət üzrə Dara hökmdar seçildi. Ordu toplandı, üsyan yatırıldı, atəş ölkəsi alt-üst oldu. Keynəssar məbədi də yıxıldı. Günəşin altında heç bir şey baqi deyil. Dara Kəmbiz dövlətini ehya edərək əzəmət və dəbdəbə ilə yaşardı. Istəxrdə25 əmsalı dünyada görünməmiş bir saray yapdırmaq fikrinə düşmüşdü. Ellin adalarından Xarizəmə qədər imtidad edən ölkədəki məmurları və ustaları toplatmışdı. Lakin Dara istədiyi sarayı Keynəssardan başqa kimsənin tikə bilməyəcəyi meydana çıxmışdı. Keynəssar aranıldı, tapılmadı. Məmləkətə carçılar salındı, şəhərşəhər, kənd-kənd gəzildi. Keynəssarı görən və yerini bilən olmadı. Bir gün Dara ova gedir, bir ceyranı qovarkən gəlib bir sovməəyə çıxır. Keçi dərisi ilə örtünmüş, uzunsaqqal bir qocanın arxası üstə uzanaraq göyə tamaşa etdiyini görür. Dara bütün mabeynləri ilə buna yanaşır. Qoça bunları görmür kimi kirpiyini belə qırpmır. Bu əsnada sovməədə gizlənmiş ceyran Daranı görərək sıçrayıb qocaya sığınır. Dara qocanın etinasızlığına və heyvanın ona sığınmasına heyrət edərək hiddətlə: – Qoca, – deyir, – sən kimsən? Qoca gözünün bir tərəfi ilə Daranı süzərək: – Mən?.. Dünyanın ən əzəmətli adamı! Dünyada özündən başqa əzəmətli bir şəxs görməyən Dara bu yıxıq sovməədə keçi dərisinə bürünmüş qocaya baxaraq: – Sənin əzəmətin nədədir? – deyə heyrət və istehza ilə soruşur. – Ondadır ki, səndən qaçan mənə sığınır. Dara gülür və qocada bir gizli qüvvə olduğunu duyub, ona bir neçə sual verir: – Qoca, – deyir, – dünyada ən böyük arzu nədir? – Arzusuzluq! – Ən böyük həqiqət hankıdır? – İnkar! – Ən düzgün yol? – Şübhə! – Ən böyük həzz? – Nisyan! Bu cavablardan padşahın heyrət və marağı bir qat da artır. Birdən soruşur: – Keynəssarı tanırsanmı? – Tanıram. Padşah sevinərək: – Nərədədir? – Məmləkətində, səltənətində. – Onun məmləkəti haradır, təbəələri kimdir? – Məmləkəti meşə, təbəəsi ceyranlar. Dara qocanın Keynəssar olduğunu duyaraq atdan düşür. Vəzirlər və sərkərdələri də onu təqib edərək Keynəssarı əhatə edirlər. Qocaya əlvan xörəklər və ənamlar təqdim olunur. Lakin Keynəssar yerindən belə qımıldanmayaraq göyə tamaşa etməkdə davam edir, Dara saray yapdırmaq meylində olduğunu söyləyib, Keynəssarın İstəxrə gəlməsini təklif edir: – Sənə özün ağırı qızıl verərəm, bütün arzularını yerinə yetirərəm, – deyir. Qoca başını tərpədir. – Qızıl nədir – tanımıram; tanımaq belə istəmərəm. Arzu isə əzab qapısıdır, – deyir. Dara qəzəbini saxlayaraq yeni vədlər verməyə başlayır. Lakin qoca heç birisinə boyun əymir. Əvvəlki vəziyyətdə qalaraq yanına sığınan ceyranı oxşamaqda davam edir. Nəhayət, Dara hiddətinə malik olmayıb acıqla sorur: – Burada uzanmaqda fikrin nədir? – Fikirsizlik! Dara qeyzlə ata sıçrayır və: – Cəllad! Bu divanənin qollarını bağla, atın üstə qoy, – deyir. Cəllad Keynəssarın qollarını bağlarkən, qoca əyilərək ceyranın qulağına: – Qaç! İnsandan uzaq olmaq salamatlıqdır, – deyir. Ceyran söz anlar kimi, sıçrayıb, meşədə qaib olur. Keynəssarı İstəxrə gətirirlər. Orada saray tikməsi yenidən ona təklif olunur. Yenə rədd edir. Bu dəfə padşahın əmrinə görə onu bürclərin üstünə qaldırıb, oradan aşağı atırlar. Günəşin altında heç bir şey baqi deyil! Keynəssar ölmədi – bürcün altında duran bir dəstə atırvan onu havada tutub qaçırdılar. Əmək və sənətlə yaratdığı məbədin xarab olmasını görüb, tərkidünya olan Keynəssar yenidən həyata doğru dönür. Bir dəstə muğla bərabər şimala tərəf çəkilərək “Xoruz” qəbiləsində sakin olur... Günəşin altında heç bir şey baqi deyil! Yalnız mətanət və mübarizə baqidir. Iştə, bu möhtəşəm məbəd Keynəssarın mətanət və mübarizəsinin məhsuludur. Özü də yapdığı bu məbədin altında dəfn olunmuşdur... Günəşin altında heç bir şey baqi deyil! Yalnız mətanət və mübarizə baqidir!..” Ərən hekayəsini bitirib oturdu. Yeddi ərən yenidən ney çalmağa başladı. 13 İkinci pilləyə ayaq basmaq istədik. Orada oturan ərən neyi ağzından çıxarıb dik qalxdı: – Dur! Dur! Qoca ərənin hekayəsini dinlə! – deyə əmr etdi. Hamımız birinci pillədə sıra ilə durduq. Ərən başladı: – Anu26 göyü yaratmışdı; Anlil27 yeri yaratmışdı; Ea28 suları yaratmışdı; Sənnaşərib Babildə padşah idi. Nərqaləddin adlı bir kişi Ninni adlı bir qıza elçi göndərib, onunla evlənmək istəyirdi. Ninni razı olur, ancaq qırx gün vaxt istəyirdi. Nərqaləddin çirkin, ancaq varlı idi. Ninni onun varlılığına sevinir, çirkinliyindən kədərlənirdi. Ninni evdə oturub, üç gün, üç gecə düşündü; axırda çıxacaq yol tapdı. Babil qanununa görə, qız ərə getməzdən əvvəl bir əcnəbi ilə eşqbazlıq etmək haqqına malik idi. Ninni bundan istifadə etmək istədi. Bir gün axşam çağı geyinib, Istər29 məbədinin yanına getdi. Eşq ilahəsi yolunda eşqbazlıq meylində olan qız və oğlanlar buraya toplanırdılar. Ninni əlində bir pul tutaraq məbədin önündə gəzinməyə başladı. Orada bir çox əcnəbi oturmuşdu. Bunların arasında ucaboylu, irigözlü, buğdayısifət bir gənc vardı. Ninni onu görcək dayanıb qaldı – ayaqları irəli getmək istəmədi. Əlindəki pulu onun qucağına atıb, geri döndü: pul atmaq – “məni təqib et” demək idi. Gənc yerindən sıçrayıb, Ninninin ardınca getdi. Gəncin mənzilinə gəldilər. Ninni soyunub gəncin yanına girdi. Gənc Ninninin bütün gözəlliklərinə malik oldu... Suz şəhərindən ticarət üçün Babilə gələn bu gənc qırx gün orada qalıb, hər gün Ninni ilə bərabər eşq atəşi ilə oynamağa davam etdi. Qırx birinci gün Ninni Nərqaləddinin evinə gəlin köçdü. Bir il keçdi. Ninninin bir oğlu dünyaya gəldi... Bunlar yaşamaqda olsun sizə kimdən deyim – Sənnaşəribdən. Babil padşahı Sənnaşərib bir axşam bir röya gördü. Sin30 onun yuxusuna girib dedi: “Ey mənim vəkilim, sabah axşam təğyir-libas edib, Nərqaləddinin evinə qonaq gedərsən; gecə də orada yatarsan”. Sənnaşərib yuxudan ayılıb, sabaha qədər yata bilmədi. Gündüzü səbirsizliklə keçirib, axşam paltarını dəyişdi və Nərqaləddinə qonaq getdi. Ev sahibləri qonağa olan hörməti əsirgəmədilər – yemək verdilər, sonra da yataq düzəldib, onu yatırdılar. Nərqaləddinlə arvadı da uşağı yatağına qoyub uzandılar. Sənnaşərib uyumayıb dünənki yuxusunun çin32 olmasını gözləyirdi. Gecənin bir yarısı Ninni yataqdan qalxdı, geyinib getdi. Sənnaşərib də onun arxasınca çıxdı. Ninni gedib Fərat kənarında balaca bir evin qapısını döydü. Qapıya ucaboylu, irigözlü bir gənc çıxdı. Gənc: “Indiyə qədər haradasan?” – deyə Ninniyə acıqlandı, sonra Ninnini içəri buraxıb, qapını örtdü. Sənnaşərib yeriyib, qapının arasından içəri tamaşa etməyə başladı. İçəridən deyişmə səsi gəlirdi; gənc deyirdi: – Gec gəlməkdə, görünür, məni sevmirsən. Ninni and içərək inandırmağa çalışırdı: – Evə qonaq gəlmişdi, onun üçün ləngidim. – Yox, inanmaram! – Nə edim ki, inanasan? – Eşqinin doğru olmasını isbat et. – Nə ilə deyirsən, edim. – Get oğlunun başını kəs, gətir, inanım. Ninni haman evi tərk etdi. Sənnaşərib də onu təqib etdi. Ninni evinə gəlib, oğlunun yorğanını yavaşca qaldırdı, bir bıçaqla başını kəsib, dəsmala qoyub çıxdı. Gəlib yenə Fərat kənarındakı evin qapısını döyüb, içəri girdi. Sənnaşərib cəld irəliləyib, qapının çatlağından içəri tamaşa etməyə başladı. Ninni oğlunun qanlı başını gəncə göstərib, bucağa atdı. Sonra öpüşüb kefə başladılar. Sənnaşərib sabah qırmızı geyib taxta çıxdı. Vəziri yanına çağırıb, gecə gördüklərini nağıl etdi. Sonra dedi: – Dünyadan şərin kökünü kəsmək üçün bütün qadınlar Fərat çayına atılmalıdır. Söylə, hazır olsunlar! Ay allahı. † Doğru Vəzir düşünüb dedi: – Padşah sağ olsun, izin ver bir hekayə söyləyim də, sonra əmr verək. Padşah razı oldu. Vəzir başladı: – Günlərin birində təmər şərbətçisinin dükanında oturmuşdum. Bir gənc süvari gəlib, dükanın qapısında durdu. Görünür, qərib idi. İçəri boylandı. Maraqlanıb dışarı çıxdım. Gənc mənə yönələrək: “Qardaş, – dedi, – kəfən alacağam, bilmirsən harada satırlar?” Ona qoşulub kəfən dükanına getdim. Gənc kəfən aldı və məndən razılıq edib, yola düşdü. Marağım daha da alovlandı. Bir at tutub, gəncin arxasınca getdim. Şəhərdən çıxdıq. Gənc dönüb, məni arxada gördükdə, atını dayandırdı. “Ay qardaş, – dedi, – kimsən, nəkarəsən, bilmirəm, mənim sirrimə əl aparma!” Mən: “Sən kimsən, nəkarəsən, bilmirəm, ancaq məndə bir maraq oyandırdın. İzin ver də sənə əlimdən gələn köməyi edim”, – dedim. Gənc çox tərəddüddən sonra razı oldu. Yola düşdük. Bir təpəyə yanaşdıqda atını mənə tapşırıb getdi: “Məni bir az gözlə”, – dedi. Gözlədim. Bir saat gözlədim, gəlmədi, iki saat gözlədim, gəlmədi. Axırda atları yedəyimə alıb təpənin başına çıxdım. Bir də nə gördüm – təpənin arxasındakı dərədə vuruşurlar. Mənə atını tapşıran gənc sağa-sola qılınc vurur: bir sıra adamları vurub yıxmışdı. Mən köməyə gedənə qədər gənc ətrafdakıları qılıncdan keçirib döndü. Kənarda bir meyit var idi, götürdük. Gətirib kəfənlədik və qəbrə qoyduq. Bir az qəbirdən aralanmışdıq, bir də gənc dedi: – “Sən burada dur, bu saat qayıdıram”. Getdi, mən də atları başına qoyub irəlilədim və bir günbəzin arxasına qısılıb, gözlərimlə gənci təqib etdim. Gənc gəlib qəbrə sərildi, doyunca ağladı. Sonra “Qanını aldım, düşmənlərini öldürdüm. Artıq ərindən vəfa görən qadına dünyada yaşamaq lazım deyil!” – deyə qəməsini çıxarıb, ürəyinə soxdu. Yıxılarkən başından papağı düşdü, uzun saçları çözülüb, töküldü. Vəzir hekayəni bitirib susdu. Sənnaşəribin hiddəti yatmışdı. Bütün Babil qadınlarının Fərata atılması fikrindən daşınaraq, yalnız Ninnini suya atdırdı. Ərən hekayəsini bitirən kimi yenə neylər çalınmağa başladı. 14 Üçüncü pillədə oturan ərən çox tühaf idi – xoruzi papağı əyilib, bir qulağını basıb sallamışdı. Neyi çalaraq coşur, oturduğu yerdə oyanbuyana sallanırdı. Ceyniz üzümə baxaraq gülümsədi. Üçüncü pilləyə ayaq basmaq istədik. Ərən dik qalxaraq: – Dur! Dur! – dedi. – Qoca ərənin hekayəsini dinlə. Bunun hər bir hərəkəti tühaf idisə də onu maraqla dinlədik. Ərən hekayəsini başladı: – “Samilər diyarında, qumlu səhrada ayaqyalın, başıaçıq bir kişi çıxaraq xalqı başına toplayıb, min bir nağıllar söyləyirdi. “Ey zəlalətdə qalan yazıqlar, yeri-göyü yaradan, axirət gününün sahibi Olan Yekovu tanımırsınızmı? Sizi odlarda yakar, sizi dünya işığından məhrum edər, evlərinizi alt-üst edib, balalarınızı səhralara salar... Mən onun nəbisiyəm. Sizi haqq yola dəvət etməyə gəldim. Gəlin, ətrafıma toplanın!.. Haqq yolu bulun!..” Hər kəs nəbini dəhşətlə dinləyir, qorxudan tir-tir əsirdi. Çox çəkmədən nəbinin şöhrəti bütün səhraya yayıldı – vahə xurmalıqlarında, karvan düşərgələrində həp nəbidən bəhs edilirdi. Turi-Sinayə ticarətə gedən bir ellin nəbi haqqında söylənən sözləri eşidib, onu görmək istədi. Nəbinin yerini göstərdilər. Getdi. Nəbi xurma ağacının altında oturub, çəyirtkə yeyirdi. Ellin salam verdi, nəbi çəyirtkə təklif etdi, ellin yeməyib dedi: – Ya nəbi, şöhrətini eşidib, söhbətə gəldim. – Xoş gəldin, otur! – dedi. – Uzaqdanmı səfərin? – Atinadan gəlirəm. – Orası nədir? Şəhərmi, kəndmi? Ellin heyrətlə: – Nəbi, Atinanı eşitmədinmi?.. Heyrət! Filosoflar və allahlar şəhərini bilmirsənmi? “Allahlar” sözü nəbinin hiddətinə səbəb oldu: çəyirtkəni atıb: – Yahu! Allahlar nə demək? Müşriklik zəlalətində boğulmaq yetməzmi?.. Bir olan, böyük olan əzəli və əbədi xaliqi tanı: onun haqq yoluna gəl! Fani dünyaya uyma! Hər bir şeydən əl götür də, xaliqin yolu ilə get... ondan ədalətli, ondan yüksək bir qüvvə yoxdur... Ellin bir şey anlamadı: – Nəbi, – dedi, – o xaliq dediyin nədir? Tərif etməzmisən? – O böyük, əzəmətli, əzəli, əbədi, dünya və axirətin sahibidir. Ellin yenə bir şey anlamadı: – Başlanğıc, davam və intəha Zevsdən ibarətdir, – dedi. – Başqasına qail ola bilmərəm. Olimp dağından ildırım yağdıran Zevsdən böyük bir qüvvə olarmı? Nəbi yenə hiddətləndi: – Zevs kimdir? Yekovdan böyük, ondan əzəmətli xaliq ola bilməz. O təkdir, şəriki yoxdur. Ona şərik qərar verənlər mürtəddirlər. Ellinlə nəbi arasında qovğa başlandı. Bütün karvandakılar buraya toplandı. Həmədanlı bir tacir sakit səslə: – Nəbi, – dedi, – yüksək və ədalətli bir qüvvəyə inanmaq, dünya gərdişini, onda olan hadisələri izah etməkdən aciz qalmaq deməkdir. Yaradılışa hakim ədalətli bir vəhdət, varsa, dünyadakı ədalətsizliyi nə ilə izah edərsən? Gözlülər arasında işığa möhtac korlar var; xoşbəxtlər arasında talesizlər var; bolluqla yaşayanlardan çox yoxsul, ağalardan çox qul, gözəllərdən çox çirkinliyindən utananlar var... Bu ədalətsizliyi kim törədir?.. Yox, nəbi, tutduğun yol düzgün deyil. Dünya hadisələrini vəhdət fikri ilə izah etmək olmaz! Yaradılışda ikilik var; bir qüvvə ədalətə çalışan kimi o biri də ədaləti pozur. Mazdanın işığı ilə bərabər Əhrimənin də qaranlığı var. Yaşayış bu iki qüvvənin mübarizəsindən ibarətdir. Nəticədə Mazda qələbə çalacaq, dünya işıqlar içində parlayacaq, İnsan əbədi səadətə nail olacaq!.. Həqiqət budur! Misirli bir qoca söhbətə girişdi: – Yekov kimdir? Zevs kimdir? Mazda nədir? Misir allahlarından başqası yalandır. Ölülər, elemanlar və günəş allahlarını inkar etmək olarmı? Soqaris, Oziris, Anubis, Neftus, Ra, Nu.. kainata hakim deyillərmi? Bu həqiqət Ra kimi aşkar və parlaqdır... Babilli birisi misirlinin sözlərini kəsdi: – Heç də doğru demirsən. Yalnız bizim Anu göylərə hakimdir. Bütün ulduzlar onun taxt və tacının ətrafına toplanaraq, aləmə nur saçır. Anlil yeri idarə edir. Ea isə suların himayəsi ilə məşğuldur. Bunlardan başqa Sin və onun iki övladı... Bu əsnada şaqqırtı ilə qopan qəhqəhə babillinin sözlərinə xitam verdi. Hər kəs çönərək, qəhqəhədən bayılan Həbəşə tamaşa etməyə başladı. Burnu halqalı bu adam nizəsini yerə ataraq, qəhqəhəyə dalmışdı, arabir əllərini çırparaq: – Allahın övladı varmış, – deyə sərzənişli sözlər fırladır və gülməsində davam edirdi. Buradakıların hamısı, zatən, həbəşi vəhşi zənn edərək ondan başqa bir hərəkət də ummurdular. Həbəş də bunları anlamaz zənn edib, boş söhbətləri dinləməyi lüzumsuz gördü. Oxlarını toplayıb, nizəsini götürdü və yenicə ovladığı aslan balasını sürüyə-sürüyə izdihamdan uzaqlaşdı. Vahənin kənarında yoluq bir xurma ağacı var idi. Həbəşin ailəsi bunun altında yaşayırdı. Çocuqları onu görcək qarşısına çıxdılar və aslant balasından yapışıb, xurma ağacının dibinə apardılar. Döşləri sallaq fitəli bir qadın onun silahını alıb, ağacdan asdı. Kənarda palçıqdan yapılma bir büt var idi. Önündə bir çox heyvan sümükləri tökülmüşdü. Həbəş bıçaq götürüb aslanı soydu. Qadın ocaq qaladı və aslan ətini onun üstünə salmadan əvvəl həbəş bir yağlı tikə götürüb, bütün dodaqlarına sürtməyə başladı: – Ya rəbbim, – deyirdi, – bu gün mənə ov yetirdin. Sənə min şükür! Payını al, ye, doy. Sabah da yetir, yenə payını verim! Həbəş ibadətini bitirdikdən sonra ailəsini başına toplayıb bütünə minnətdar hisslər bəsləyərək nahara başladı”. Ərən hekayəsini qurtarıb oturdu. Yenə ney çalındı!. 15 – Bu ərənin hekayəsi də özü kimi tühafdır! – deyə Ceyniz qulağıma pıçıldadı. Bir də dördüncü ərənin: – Dur! Dur! – deyə hayqırması eşidildi. Ərən hekayəsini başladı. “– Halic31 çayının qırağında Naramsin adında bir kişi Nada adlı arvadı ilə yaşayırdılar. Naramsin balıq ovlayıb, meşədən meyvə yığıb, evinə gətirir, qarınlarını doyurur, Allah və ilahələrinə dua edirlərdi. Onların yeganə dərdi övladları olmaması idi. Bir gün Halic kənarına bir qərib gəlib çıxdı. Naramsin qəribi evə qonaq gətirdi. Oturdular, yeyib-içdilər, sonra qonağın ayaqlarını yuyub yatırdılar. Adət üzrə ev sahibinin arvadı qonağa hörmət edərək onunla yatmalı idi. Nada da adətə riayət edib, qəribin yatağına girdi... Sabah qərib durub getdi. Ev sahibləri yenə yalnız həyatlarına davam etməyə başladılar. Ay keçib, il dolandı. Nadanın bir çocuğu oldu. Evdə bir şənlik doğdu. Ərarvadın sevincinin həddi yox idi. Lakin bu sevinc uzun sürmədi – günün birində çocuq iməkləyib, çaya düşüb boğuldu. Ər-arvad yasa batdı. Çocuq ölən günü Naramsinin damındakı göyərçin yuvasında yumurtadan bir göyərçin balası çıxdı. Naramsin bunu görüb sevinərək arvadına dedi: – Nada, bax, çocuğumuzun ruhu yəqin bu göyərçin balasına keçmişdir. Başqa cür də ola bilməz ki... Məsum bir çocuğun ruhu yalnız günahsız bir quşa keçə bilər. Qadın dindar idi və ruhların diri olaraq bir məxluqdan o birisinə keçməsinə inanırdı. Gedib göyərçin balasını gördükdən sonra dərdini unutdu. Naramsin yenə əvvəlki kimi ova gedir və arvadı ilə bərabər göyərçin balasını bəsləyirdi. Göyərçin böyüdü və ər-arvada elə öyrəşdi ki, onlar yaşayan otaqda qalırdı. Bir gün yunanların şərq səfəri başladı. Ordu yürüdü və Halic kənarı düşərgə oldu. Əsgər ətrafda əlinə düşəni yeməyə başladı. Çayda balıq, meşədə heyvan, quş və meyvə qalmadı. Naramsinin qapısını gündə bir adam kəsdirib, yemək istədi. Ailə var-yoxundan çıxdı. Bir dəfə də ac əsgərlərdən birinin gözü evdəki göyərçinə sataşdı, onu tutub başını kəsmək istədi. Naramsinlə Nada əsgərin ayağına yıxılıb yalvardılar. – Göyərçin bizim övladımızın ruhunu daşıyır, onu öldürmək bizi sonsuz buraxmaq deməkdir! – dedilərsə də əsgər qərarından dönmədi. Ər-arvadı ağlar qoyaraq, göyərçini apardı. Ailə yenidən qəmə batdı. Göyərçinin ruhunun kimə və nəyə keçməsi onlara bəlli deyildi, çünki ətrafda canlı bir şey qalmamışdı. Nada ümidsiz bir halda bütün günü çayın qırağında oturub, göyərçin deyə ağlayırdı. Nəhayət, dərdlərə dözə bilməyib, xəstələnib öldü. Naramsin yalnız qaldı. Bir axşam çayın qırağında oturub düşüncələrə dalmışdı. Bir də bir bayquş gəlib, evin üstündə ulamağa başladı. Naramsin düşüncədən ayrılaraq, bayquşa baxdı və onun qəmgin səsində Nadanın nalələrini duydu. Ayağa qalxıb, evə yanaşdı: – Gəl, gəl, – dedi, – tənha dərdlərimə şərik ol! Bayquş küsər kimi yerindən tərpənmədi. Naramsin qapını açdı: – Gəl, gəl! Nadanın ruhunu daşıyan! Nadanın ruhunu daşıyan əziz quş, gəl! – dedi. Bayquş bir də ulayıb qalxdı və gecənin qaranlığına qarışıb, yox oldu. Naramsin uyumayıb, sabaha qədər oturdu. Dan yeri qızaranda evinə, çaya, meşəyə vida deyib, yola düşdü. Üç gün sonra bu bir köçə rast gəldi. Bir neçə mal-qara, qadınlar və çoluqçocuqdan ibarət bir köçün önündə başı çapılmış bir qoca gedirdi. Naramsin də köçə qoşulub getdi. Sərt simalı qoca Naramsinə etina etməyib, yoluna davam edir və bir gəlmə də olsa onunla danışmaq istəmirdi. Nəhayət, Naramsin qocanın nərəyə getdiyini soruşa bildi. Qoca acıqlı bir səslə: – Dağlara, adam ayağı dəyməyən meşələrə köçürəm. Ellin əsgərləri oğlanlarımı öldürdülər, qızlarımın namusuna təcavüz etdilər, heyvanımı kəsib yedilər... Özüm də yaralandım... Bildinmi?.. İnsandan qaçıram! Bir az sükutdan sonra qoca Naramsinin haraya getdiyi ilə maraqlandı. Bu da dərdini anladaraq: – Ruhların köçəcəyi yeri, ruhlar yurdunu arayıram, – dedi. Qoca Naramsinə tərs-tərs baxıb: – Ruh nədir? – dedi. – Dəlimi oldun? Görürəm, sən də başıma bir dərd açacaqsan. Ayrı get, bəlanı bizdən uzaqlaşdır! Naramsin danışmaq istəmədi, lakin qoca onu çomağın altına salıb, köçünü başqa tərəfə çöndərdi. Naramsin ruhlar yurdu arayaraq yoluna davam etdi... Nəhayət, bu yurda nail oldu... İştə, hekayədə adı zikr olunan Naramsin mənəm! Ruhlar yurdunu burada buldum. Fərd müvəqqəti, ruh isə əbədidir. Bu gördüyünüz Abadan qəbilə də o ruhların məhsuludur. Fərdlər ölər, əməlləri onların ruhlarını əbədi olaraq yaşadar”. Qoca Naramsin oturdu. Ney səsi başlandı. 16 Beşinci pilləyə çıxmadan oradakı ərən yenə dik qalxıb: – Dur! – dedi. Bir sırada düzülüb, büt kəsildik. Ucaboylu, xoşsəsli ərən hekayəsini başladı: “– Firon diyarında Qamanla Mariqeri adlı iki qardaş var idi. Qaman böyük, Mariqeri isə kiçiyi idi. Qamanın İzza adında bir arvadı və iki çocuğu var idi. Bir gün Qaman işdən dönərkən böyük çocuğu qarşısına yüyürüb, dedi: – Ata, əmim anamın üzündən öpdü. Qaman hiddətindən titrədi və yetişən kimi qardaşını tutub boğmağa başladı. Mariqeri yalvardı, ağladı və məsələni izah etməyə çalışdı. Nəhayət, qardaşı onu buraxıb, kənara çəkildi. Mariqeri dedi: – Qardaş, bu gün tarladan yorğun dönmüşdüm. İzza su gətirib, mənim ayaqlarımı yudu. Təşəkkür edərək onun alnından öpdüm. Bütün məsələ bundan ibarətdir. Günahım varsa keç!.. Qamanı bu sözlər qane etmədi – Mariqerini evindən qovdu. Mariqeri baş götürüb şəhərə getdi. Ac idi. Şəhəri dolanıb yeməyə bir şey tapmadı. Məbədlərdən birinin həyətinə gedən izdihama qoşulub, içəri girdi. Həyətdə ocaq qalamışdılar. Qurban kəsiləcəyini duydu. Bir az keçmiş bir öküz gətirdilər. Məbəddən başı, saqqalı və bığı qırxıq bir ruhani çıxdı. Əynində kətan paltarı, ayaqlarında papirusdan məsti var idi. Ruhani yeriyib öküzü tədqiq etməyə başladı. Dərisində heç bir ləkə duymayıb, qurbanlığa layiq olduğunu bildirərək, buynuzlarına papirus qurdələsi doladı. Öküzü yıxıb kəsdilər. Mariqeri qarnını doyurub, öküzün də başını götürüb çıxdı. Misirlilər qurban kəsilən heyvanın başını yeməzdilər, çünki etiqadlarınca, nəziri olanların bütün dərdi, bəlaları heyvanın başına keçərdi, Mariqeri başı aparıb, bir ellin tacirinə verdi və əvəzində bir pişik aldı. Heyvanların himayəsi vacib sayıldığı üçün onları himayə edənlərə nəzir verərdilər. Mariqeri pişiyi götürüb, izdihamlı bir yerdə durdu. Çox çəkmədi, bir kişi ilə bir çocuq ona yanaşdı. Kişi dəllək çağırıb çocuğun başının yarısını qırxdırdı, tükləri tərəziyə qoyub, Mariqeriyə tük ağırlığı qızıl verib getdi. Mariqeri pişiyin sayəsində axşama qədər bir çox qızıl toplayıb, həm özünü, həm də pişiyi doyurdu. Hər gün Mariqeri pişiklə bərabər bazara çıxar və bir neçə çocuq sahibindən nəzir alardı. Bir gün bazara təntənəli bir araba gəldi. İçindən ipək geyimli bir qadınla bir çocuq, bir qul və bir kəniz endi. Qadın dəllək çağırıb, çocuğun başını bütün qırxdırıb Mariqeriyə iki tük ağırlığı qızıl verdi. Mariqeri heyrət etdi, çünki ona hələ iki tük ağırlığı qızıl verən olmamışdı. O biri gün bir araba gəlib, Mariqerini fironun sarayına apardı: fironun çocuğunun nəziri qəbul olduğu üçün saray heyvanlarının himayəsi Mariqeriyə həvalə olundu. Mariqerini hamama aparıb, ona uzun ipək paltar, papirus ayaqqabı və başına örtmək üçün zolaq, şaxlı ipəkdən ləçək verdilər. Sarayın bağçasında ayrıca otaq təxsis olundu. O gündən etibarən fironun dəvə, zebr, zürafə, it, pişik, keçi, eşşək, aslan və müqəddəs timsahlarına nəzarət başladı. Fironun əmrinə görə ona baş çodar ləqəbi verildi. Bir gün “Fironun arvadı heyvan bağçasını ziyarət edəcək” – deyə Mariqeriyə xəbər verildi. Mariqeri lazımi hazırlıqda bulundu – heyvanların hamısına ipək çullar çəkildi. Başları dəvə quşu lələkləri ilə bəzəndi. Bir də təşrifat müdiri başda olaraq qafilə bağçaya doğru yürüməyə başladı. Bir-birinin arxasına düzülərək on iki yaşlı qadın, ondan sonra fironun xanımı gəlirdi; hər tərəfdən ağ geyimli altı qız onun başına tovuz lələklərindən yapma şəmsiyyələr tutmuşdular. Arxa tərəfdən əlvan rəngli kənizlər, nədimlər və xədimlər düzülmüşdü. Xanım yürüdükcə cıqqasının ziqiymət qaşları min bir rəng çalırdı. Mariqeri on iki dəfə əyilərək xanıma təzim etdi. Sonra qəssaba işarə olundu, xanımın ayaqlarının altında ləkəsiz bir öküz kəsildi. Xanım bağçanı gəzib, heyvanları birər-birər ziyarət etdi, onları oxşayaraq hamısına da əli ilə yem verdi. Mariqeri xanımı təşyi edir və heyvanlara dair maraqlı sözlər söyləyirdi. Mariqerinin buğdayı sifəti, dolğun dodaqları, ağ dişləri, sürməli gözləri xanımın nəzərini özünə cəlb etdi. O, bağçada lüzumundan artıq qalıb, Mariqerinin söhbətinə daldı... Ziyarət bitdi. Mariqeri xanımı bağça qapısına qədər təşyi edib döndükdə arxa tərəfdəki kənizlərdən birisinin ona bir lotos çiçəyi tulladığını gördü. Düzgün çöhrəli, qara və parlaq dərili bu zənci qızı o qədər cazibəli idi ki, Mariqeri gözlərini ondan ayırmaq istəmədi. O andan etibarən eşq quşu zənci qızı ilə Mariqerinin ürəklərində yuva tikib yerləşmişdi. Axşamlar ay yaldızlı qanadını Nil çayının üzərinə gərərkən zənci qızı saray tayfasını yuxuya verib gəlir, ikisi də xurma kölgəliklərinə çəkilərək, sevgi şərbətindən içirdilər. Fironun xanımı da Mariqerini unuda bilmirdi – bu da uyquya vida deyərək gecə sabaha qədər saray pəncərəsinə söykənib ağlayırdı. Fironun casuslarından çəkinərək, ayrılıq atəşində odlanırdı... Bir gecə yarısı “nə olur-olsun!” – deyə xanım bağçaya enmək cəsarətində bulundu. Ətrafına baxa-baxa Mariqerinin evinə doğru yürüdü. Bir də... gözlərinə inanmadı: Mariqeri diz çökərək Sfinks heykəlinin üst səkisində oturan bir qızın ayaqlarını qucub, ibadətkar bir vəziyyət almışdı. Qız zənci qızı idi; titrək əlləri ilə Mariqerinin başına lotos yarpaqları tökürdü... Xanım nə yapacağını şaşırdı. Qısqanclıq əzabına tutularaq, geri döndü. Artıq xanım üçün saray əyləncələri, qayıq seyri, rəsmi qəbullar, taxt-tac nəşəsi... mənalarını qeyb etmişdi. Yatağından çıxmayaraq saralıb solurdu. Intiqam hissi ona rahatlıq vermirdi. Yaşlı on iki qadını birər-birər çağırıb, gizli-gizli danışır, məsləhətlər soruşurdu... Bir gün “Mariqeri sarayı murdarlamaq üçün heyvan bağçasına donuz buraxmış” – deyə şayiələr yayıldı. Firondan tutmuş son xədəməyə qədər hər kəs həyəcan içində idi. Mariqeri saraya çağırıldı, cəllad hazırlandı... Lakin Mariqeri tapılmadı: qaçmışdı. Xanım məqsədinə vararaq, sakit oldu. Misir qanununca, donuza əl vurmuş bir adam məbədə girmək haqqından belə məhrum edilirdi. Mariqeri bu qədər ağır töhmətdən qurtulamayacağını bilərək şəhəri tərk edib, uzaq təpədə minlərlə qullar tərəfindən yapılan piramidaya sığındı. Günəş çıxandan batana qədər ağır işdən inləyən qullar Mariqerini sevinclə qarşıladılar. Gecələr qumlar üzərinə sərilən çılpaq qullarla bir yerdə yataraq saray fitnələrindən, zülmündən, dəhşətlərindən söylədi. Gündüzləri Mariqeri qullarla bərabər işləyirdi. Onun da bunlar kimi ağır daşlar daşımaqdan əlləri və umuzları yara olmuşdu; günəşin amansız istisi onu da yandırıb qurudurdu... Piramidanın üzərindən düşüb əzilənlərin, ishaldan ölənlərin sayı yox idi... Cəld işləyə bilməyənləri çubuqla döyüb, qanına bulaşdırırdılar... Bir gün xəstələnib işə çıxmayan bir qulu zorla gətirib, çubuq altına saldılar. Zavallı qul on beş çubuqdan sonra öldü. Bunun şahidi olan Mariqeri qulları təhrik edərək, işi tərk etdi. Minlərcə qul tökülüb, firon məmurlarını öldürdü. “Zülmün mənbəyi saraydır, saray!” – deyə səslər eşidildi. Yaralanmış qara vücudlardan ibarət dəhşətli bir axın saraya doğru axmağa başladı. Firon ordusu tüğyanı duyaraq, qoşub od yağdırdı. Yüzlərlə adam öldürüldükdən sonra qulları dağıtdılar. Bununla məsələ bitmədi: onlarca təkatlı saray arabası, Firon başda olaraq, vuruşma meydanına gəldi. “Üsyan başçıları əldə edilsin!” – deyə əmr verildi. Qullara işgəncələr verilərək təhrik edənlər soruldu. Nəhayət, Mariqeri ələ keçdi. Firon onu tanıyıb, saraya götürdü. O biri gün sarayın böyük salonunda təntənəli bir məclis düzəldi. Firon və arvadı taxtda əyləşdi. Mariqeri gətirilib mühakimə olundu. Sonra ölümə məhkum olmasını elan etdilər. Cəlladlardan birisi qabda zəhər gətirdi. Mariqeri zəhəri mətanətli bir təbəssümlə qarşıladı: – Heyvanları himayə edərək, İnsanları heyvan şəklinə salan bir həyatı məmnuniyyətlə tərk edirəm! – deyib, zəhəri başına çəkdi. Bu anda zənci qızı salonun ortasına sıçradı, qabda qalan zəhəri içib, Mariqeriyə sarıldı. Ikisi də birlikdə döşəmənin üzərinə yıxıldı”. Ərən hekayəsini qurtarıb oturdu. Neylərin yanıqlı səsi hekayədən doğan təsiri bir qat daha dərinləşdirdi. 17 Altıncı pilləyə çıxmaq istədik, yenə ərən durub hekayəyə başladı: – “Hind diyarında bir kənd varmış. Bu kəndin xalqı buğda əkib, ipək saxlamaqla həyatlarını təmin edərmişlər. Bir il buğda əkilir, yağış olmur, xalq gündə üç dəfə duaya çıxıb, qurbanlar kəsib, allahlardan yardım gözləyirmişlər. Göylər, sanki inad edərək, xalqın duasını eşitməz olur. Brahmaya35müraciət edirlər. Brahma hamını müsəllaya çağırır. Kişi, qadın çoluq-çocuq evləri tərk edərək tarlaya doğru çıxır və duaya başlayırlar. – Aqni38Indira!33Ritu34! – sizi deyə gəldik. Parlaq və müəzzəm Aqni, bizi himayə et! – Indira, ey mütləq padşah, yanımıza gəl, gəl də qurbanımızı qəbul et. – Ritu, ey fəslin ümidi! Yardımını bizdən əsirgəmə! – Göylərin yüksəkliyindən baxın, bizi nəzərdən salmayın! – Pak işıqlı Aqni, müğənnilərin səsi, şairlərin qəsidəsi həp sənə doğru yüksəlir! Gəl də, soma**piyaləsindən dad! – Indira, səni çağırırıq! İkiatlı altun arabana min, Marutu36da yanında oturt, gəl! Ey soma dostu, gəl də bizi şad et! – Zəngin və qəvi İndira, tarlalarımızı himayə et, yağışını əsirgəmə!.. – Gəlin, gəlin, ey göylərin ağası, bizi xoşbəxt edin. Gəlin, qurbanımızı qəbul edin! Gəlin bal kimi somamızdan dadın!.. Brahmanın duası da göylərə təsir etmir. Quraqlıq tarlaları xarab etmədə davam edir. Dəfələrlə müsəllaya çıxılırsa da göydən yerə bir damla belə düşmür. Taxıl yanır, aclıq İnsanları fəlakətə sövq edir. Qış gəlmədən hərə bir tərəfə qaçmağa başlayır. Aclar önünə gələn kəndləri talayaraq, irəliləyir. Başqa yerlərin acları da bunlara qoşulub, böyük bir axın əmələ gətirir. Artıq İnsanlar bir-birini yeməyə başlayır. Növbə ilə çocuqları kəsməyə dururlar. Bir dul qadının doqquz yaşında yeganə bir oğlu var imiş. Bir gün sonra kəsilmək növbətinin oğluna gəlməsini duyaraq, çarələr aramağa başlayır. Nəhayət, gecənin bir yarısı oğlunu bir ağac üzərinə mindirib, Qanq çayına atır: – Oğlum, Qatama, – deyir, – ana üçün ən böyük dəhşət övladının kəsilməsini görməkdir. Get, səni Maruta tapşırıram. Başına bir iş də gəlsə, qoy məndən uzaqda gəlsin. Səni aclıq içində böyütdüm, südümü səndən əsirgəmədim!.. Parlaq Aqni də himayəsini səndən əsirgəməsin! Ananı unutma! Atandan yadigar olaraq, bir bazubənd qalmışdı, qoluna bağlamışam. Ananı könlün istədikdə qoxusunu ondan al!.. Çocuğun bağırtısı ananın seyhələrinə qarışdı. “Ana!” – deyə hayqıran körpəni su götürdü; qoca Qanqın kənarı göz yaşları ilə islandı... Iki gündən sonra çocuğun mindiyi ağac bir lilliyə çıxaraq dayandı. Suya gələn bir qoca bunu görərək, çocuğu açıb kənara çıxartdı. Burada qırx çılpaq kişi oturmuşdu. Çocuğu aralarına alıb yedirib-içirdilər. Sonra ona bir-bir sual verməyə başladılar: – Dünyada ən böyük nədir? – deyə biri sordu. Çocuq: – Aqnidir, – dedi. Qırxlar bir yerdə: – Fəqir onu inkar edər, – dedilər. Bir ayrısı: – İnsan üçün ən zəruri nədir? – deyə sordu. Çocuq: – Yemək, su və hava! – deyə cavab verdi. Qırxlar yenə bir yerdə: – Fəqir onu inkar edər, – dedilər. – Dünyada ən böyük rəhbər kimdir? – Brahma! – Fəqir onu inkar edər!.. – İnsanlara kim hökm edər? – Padşah. – Fəqir onu inkar edər!.. Xülasə, çocuq mühitində böyük deyə eşitdiyi amilləri fəqirlər inkar etdilər. Nəhayət, fəqirlərdən biri ona: – Bədənə kim hakimdir? – deyə bir sual da verdi. Çocuq çox düşünmədən: – Baş, – dedi. Fəqirlər başlarını bədənlərindən ayırıb, yerə atdılar. hər bir baş bir tərəfə düşərək: – Fəqir onu inkar edər! – deyə bağırdı. Çocuq bu mənzərədən dəhşətlənib ağladı. Başlar haman yerdən qalxaraq, bədənlərə qovuşdu. Fəqirlər çocuğun gözlərini silib, onu sakit etdilər. Nahar vaxtı fəqirlər durub yanlarındakı meşəyə gedib, hərəsi oradan bir ilan gətirdi. Ilanın bir qarış başından, bir qarış quyruğundan kəsib yedilər. Yeməyi bitirən kimi hərəsi uçub bir ağacın başına qondu. Çocuq yenə qorxub ağladı. Fəqirlər haman döndülər, onun gözlərini silib, yenə sakit etdilər... Bu əsnada Ceyniz qolumu sıxaraq: – Bu ərən də bizi xam ələ salmış: adam da uçarmı? – deyə qulağıma pıçıldadı. Istehzalı təbəssümumü güclə gizlədim. Ərən nağılına davam edirdi:... Ay ötdü, il dolandı, çocuq fəqirlərin tühaf hərəkətlərinə alışdı. Fəqirlər də onu yapdıqları sehrin sirrinə vaqif etdilər... Qatama bir neçə il burada qalıb, tam bir sehr ustası oldu. Bir gün Qatama qolundakı bazubəndə baxaraq, anasını xatırladı. Dərdini fəqirlərə söyləyərək onları tərk etdi. Qanqın şimalına doğru yürüyərək hər yerdə sehr göstərib, yeməyini təmin edirdi. Nəhayət, gəlib bir kəndə çıxdı. Xalq fəqir gəlməsini duyaraq ətrafına toplandı. Qatama xalqa cürbəcür sehrlər göstərdi. Əvvəl başını çıxardıb yerə atdı. Sonra qolunun birini qoparıb, bir qadına uzatdı. Qadın Qatamanın qolundakı bazubəndi görcək qışqırıb bayıldı. Qatama qadına yaxınlaşıb, onu diqqətlə süzdü. Birdən: – Ana! – deyə bağırdı. Bir dəqiqə sonra ana və oğul bir-birinə sarılıb, sevinc yaşları axıtdılar. 18 Son pilləyə çıxmaq lazım idi. Ney səsi kəsilər-kəsilməz yeddinci ərən yerindən qalxıb: – Dur! – dedi, durduq. – Dur! Ərənlərin son hekayəsini dinlə! Ərən hekayəsini başladı. – “Atinada zənginliyi ilə məşhur olmuş Nestor gümüş mədənlərini dolaşmağa başlamışdı. Son zamanlar məmləkətin varidatı məsələləri dövlət adamlarını çox məşğul etmədə idi; gümüş də ölkə gəlirləri arasında mühüm bir yer tuturdu. Nestor da təcrübəli bir tacir olduğu üçün məsələni anlamış və xüsusi mədənlərinə olan diqqətini bir qat daha artırmışdı. Lakin mədənlərin övzaından çox da məmnun deyildi: əvvələn, mədəndə işləyən qulların sayı az idi; ikinci, keyfiyyət etibarilə qulların gördükləri iş də əməli bir nəticəyə varmırdı. Hər yerdə tənbəllik və saxtalıq görünürdü. Nestor qullarını qorxutmaq üçün dolaşdığı yerlərdə onların bir neçəsini döydürməyi adət etmişdi. Bu dəfə də çox adam döydürdü. Lakin indiyə qədər qullar arasında təsadüf etmədiyi bir simaya rast gəldi. Filip adlı birisi döyüldükcə Nestoru və eyni zamanda hökuməti söymək cəsarətində bulundu. Nestor mədənləri ağır hisslərlə tərk etdi. Atinaya döndükdə qul bazarına gəldi. Dəllallar bazara çox qul gətirmişdilər. Bunların içindəhər qisim adamlar var idi: iri gözlü, qıvrım saqqallı assurilər; çil sifətli, ətli burunlu israillilər; kübar, simalı midiyalılar, qıyqac gözlü iskitlər, zəncilər, əlvan geyimli Kapadosya, Lidiya və ada xalqları nəzəri cəlb edirdi. Satışa qoyulanlar arasında cürbəcür yaşlı qızlar da az deyildi. Çox müştəri olmadığı üçün Nestor qulların bu günkü qiymətlərini əlverişli bulub, iyirmi beş dənəsini aldı və çələklətdirib, çodarların birisi ilə mədənə göndərdi. Nestor Misirdən gələcək bir gəmi haqqında məlumat almaq üçün sahilə enmək istədi, bir də o günü evində ziyafət olacağını xatırlayıb, geri döndü. Nestor yeni tikdirdiyi evini süsləndirmək, əlavə olaraq, şöhrətini artırmaq üçün özünün ağ mərmərdən heykəlini yapdırırdı. Gündə bir saat məşhur heykəltəraş Alqamenin önündə poza almaq icab edirdi. Ziyafət vaxtına qədər bu vəzifəni də görə biləcəyini hesablayıb, Alqamenin evinə getdi. Ancaq hesabı düz çıxmadı, Alqamen onu bir az artıq ləngitdi. Evə gəldikdə bütün qonaqlarını orada gördü. Üzr istəyib hinekeyə37 keçdi və yemək verilməsini əmr etdi. Haman qullar xörəkləri müsafir otağına daşımağa başladılar. Bəzi Atina filosof, şair və həkimləri burada idi. Ziyafət başlandı. Əlvan yeməklər bitdikdən sonra allahlara və milli qəhrəmanlara dua oxundu. Sonra qonaqların başına çiçək çələnglər taxılıb, içkiyə başlandı. İncə vazlarda şərablar gətirildi. Içəri əlində setar†gözəl bir qız girdi. Zərif paltarı bütün vücudunu əks etdirirdi. Bunu mütəaqib gözəl üzlü, qəvi əndamlı gənc bir oğlan da gəldi. Oğlanın əlində ney var idi. Çalğı və rəqs başlandı. Şərab nəşəsi musiqi ahənginə qarışaraq gənc çalğıçıların ətrafında cazibəli bir hayilə təşkil etdi; qonaqlar Erosdan39ilham almağa başladılar. başladılar. Anakreon məst bir halda yanındakı Fedrə: – Dostum, – dedi, – fikrimdə yanılmıram, zənnindəyəm. Yaradılışda ən əzəli qüvvə eşqdir. Eros allahların ən qədimi, ən gənci və ən parlağıdır. Zevs haqqı, Zevsdən daha yüksəkdir. Fedr gülümsədi: – Bu doğru, – dedi, – lakin eşq nədir? Eşq ruhun zəruri və təbii xəstəliyi deyilmi?.. Diotim onun sözlərini kəsdi: – Yox, Fedr, eşqə xəstəlik demək doğru olmaz. Çünki eşq ölməz, daima canlı bir qüvvədir. Lakin eşq iki qisimdir: biri göylərdə Afrodit40qəlbində bəslənən, o biri isə yerdə avam arasında dolaşan eşqdir. Göy eşqi heç bir məqsəd təqib etməz, təmiz və yüksəkdir. Bu, bir cinsin eyni cinsə qarşı bəslədiyi hissdən ibarətdir: kişinin kişiyə, qadının qadına. Adi eşq, yəni avam eşqi, övlad törətməyin müqəddiməsidir. Birincisi öz-özlüyündə məqsəd bulan kimi, ikincisi isə məqsəd vasitəsidir. Şair Alse: – Diotim, – deyə sözə başladı, – eşq Afroditin ürəklərə qonaq gəlib, buraxdığı atəşdir. Yanaraq iki qəlbin alovunu bir-birinə qarışdırar. Eşq, iştə, ruh məbədlərində yanan daimi atəş! Həkim Mimnern əlindəki piyaləni masanın üstünə qoyub dedi: – Diotimin eşq nəzəriyyəsi ilə heç də razı ola bilmərəm. Eşq eyni cinslərin deyil, başqa-başqa cinslərin zürriyyət törətmək məqsədi ilə bir-birinə isnişməyindən ibarətdir. İstər İnsan, istərsə heyvan və bitkilər arasında erkəyin dişiyə, dişinin erkəyə qarşı bəslədiyi arzu əvvəllər xəstə bir hal törədir. Məqsəd uzaqlaşarsa, bu xəstəlik bir az da dərinləşir. Nəhayət, cismi ehtiyac dəf olunduqdan sonra xəstəlik də yox olur. Bir cinsin eyni cinsə qarşı bəslədiyi ehtiras təbiətə qarşı üsyan etməkdən başqa bir şey deyildir!.. Məclisdəkilər tamamilə məst bir halda idi. Çalğıçılar qucaqlardan qucaqlara keçir, onların mədhində nitqlər, şeirlər söylənirdi. Ev sahibi Nestor da gah qızın, gah oğlanın qarşısında diz çökərək məntiqsiz, mənasız sözlər söyləyirdi. Bir də qapı açılıb, içəri cındır paltarlı, kirli simalı bir adam girdi. Bunun gəlməsi kimsənin marağına mucib olmadı. Yalnız Nestor süst bir baxışla onu süzüb: – Filip! – deyə bağırdı. Filip yırtıcı kimi sıçradı. Yalnız sağ əlinin bir anda qalxıb enməsi göründü. Nestor yıxıldı. Ürəyindən fışıltı ilə axan qan ətrafını islatmağa başladı”. Ərən hekayəsini bitirən kimi yenə neylər çalındı. 19 Yeddi Xoruz məbədinə girdik. Rəngarəng pəncərələrdən içəri düşən işıq məbədin daxili gözəlliyini bir qat daha artırmışdı. Yuxarı başda duran ağ geyimli yeddi qız əlvan rəngli işıqlar arasında hind əfsanələrini andırırdı. Mehraba yanaşıb durduq. Yeddi ərən də qızların ətrafına toplanıb, ney çalmağa başladı. Qadın, kişi – bütün qəbilə xalqı buraya toplandı. Ayinə hörmətən hər kəs susub, qızların oxumasına müntəzir idi. Qızlar gözəl bir səslə başladılar: Eldən ayrı tutdum xoruz yolunu, “Haqq bilib tutduğum yoldan ayrılmam!” Xoruzların baqi etdim dölünü, “Haqq bilib tutduğum yoldan ayrılmam!” Yeddi ərən səsi haqqın səsidir, Neylərin sədası aşiq dərsidir, Məbədi güldürən gənc həvəsidir. “Haqq bilib tutduğum yoldan ayrılmam!” Alovlu atəşdən riza alayım. Torpaq, hava əsrarına dalayım, Su yolunda qönçə bir gül olayım, “Haqq bilib tutduğum yoldan ayrılmam!” Yurdumuz böyüyüb, çiçəklər açdı, Əmək nurlarını aləmə saçdı, Zalimlər əzilib, kənara qaçdı, “Haqq bilib tutduğum yoldan ayrılmam!” Biz yeddi qız haqqın şən çırağıyız. Məbədlərə nur verən dildadəyiz. Odlanıb, həzz duyan bir pərvanəyiz. “Haqq bilib tutduğum yoldan ayrılmam” Ayin bitər-bitməz əvvəl ərənlər, qızlar, müəllimlərimiz, sonra bütün qəbilə xalqı gənclərə yanaşıb, bizə səadətlər dilədilər. Bir çox çiçəklər, balaca xoruzlar da hədiyyə edənlər oldu. Ata və anamızın fərəhinin həddi yox idi. Artıq bütün adət və ayinlər bitmişdi. Qəbilədəki son axşamımızı ailəmizdə keçirib, sabah tezdən “Qoç” qəbiləsinə yola düşməli idik. Anam əlindən gələn xörəkləri hazırlayıb, hamımız şad bir halda süfrənin ətrafına toplanmışdıq. Atam dedi: – Çopo, sən sabah bizdən ayrılırsan. Ata-ana üçün ən böyük səadət övladının salamat və xoşbəxt olmasıdır. Get xoşbəxt ol, salamat səsin gəlsin! Ancaq həyat tühaf bir şeydir, bunu bil! O, çalışanların və bacaranların malıdır. Çalışmayanlar, acizlər, tənbəllər və acı təbiətlilər həyatda müvəffəq olmazlar. Bunu bil! Ailə həyatına gəldikdə, bu da tühaf bir şeydir. Bu çox ölçüb-biçməyə gəlməz – çıxmaq ilədir. Yaxşı zənn etdiyin fənaya dönə bilər; fəna görünən də yaxşı çıxa bilər. Hər halda Qızlar bulağında özünə həyat yoldaşı seçərkən zahiri gözəlliyə çox da uyma. Zahir müvəqqəti bir şeydir; bu gün var, sabah yox ola bilər. Dəruni gözəllik isə sabit və dəyişilməz bir qüvvədir. Onu doğru təyin edib seçmək – səadət qapısını bulmaq deməkdir. Eşq qeyri-sabit bir amil və ələləksər coşmuş ehtiras uydurmasıdır. Eşqə bel bağlamaq ayıqlığa vida deməkdir. Eşq cazibəsinə çox da aldanma! Lakin var deyib, inansan, inamında davam et, şübhələrə meydan vermə. Eşq sönmüş də olsa onu alovlandırmağa çalış. Çünki İnsanın xəyalı olmazsa, həyat məhsulsuz bir səhraya dönər. İnsan, iradəsinə malik olmaq qüvvəsindən məhrum bir xilqətdir. Iradən mühit şəraitinə toxunub əzilərsə, məyus olma, cəmiyyətə sarıl da, şəraiti dəyişməyə çalış. Fərdi acizliyi yalnız cəmiyyət təsviyə edə bilər. Cəmiyyət faydasını həmişə öz fərdi faydandan üstün tut!.. Atamın bu məaldakı nəsihətlərini anam başını tərpətməklə təsdiq edirdi. Bacım isə yalnız gülümsəmə ilə iktifa edirdi. Atam sözlərinə bir az fasilə verib, yenidən başladı: – “Quzğun”dan bizim evə gələn gənci biz yola verəcəyik, zənnindəyəm. Çünki nə mən, nə anan gənclərin xüsusi həyatına qarışmaq niyyətində olmayacağıq. Sənin “Qoç”da övlad olacağın evi hələ bilmirəm. Ancaq rəftar adama bağlıdır. Sən istəsən qayınatan və qayınananın çəmini taparsan. Köhnələrin də rəyi ilə bir az hesablaşmaq lazımdır. Yoxsa ömrünüzü zəhərlərlər. Hərə bir təbiətə malikdir. Təbiətin yolunu tapmalıdır. İnsan coşar, daşar, bu zaman ağıl yolunu şaşar. O əsnada müəyyən məsələ haqqındakı qərarından çəkin. Salamat yolu yalnız sakit ağıl göstərə bilər!.. Atamın nəsihətlərini dinləyib, doğrusu, dərk edə bilmirdim. Ürəyimə qapılaraq, həp sabahı düşünürdüm. Bütün fikir və xəyalım Qızlar bulağı ətrafında cövlan edirdi... Ah, nə gözəl dəqiqələr idi! * * * 1 Zərdüştilərdə işıq allahı. 2 Qadın deməkdir, din, pərəstiş doğruluq və pakizəlik mənalarında qollanır. 3 Pəridar-xoruz. 4 Əhrimən-qaranlıq allahıdır. 5 Muğ-cəmi Muğandır. Muğan səhrası bunların adı ilə bağlıdır. 6 Od keşikçisi; azərban. 7 Baş möbid-baş ruhani 8 Gəncənin qədim adı. 9 Midiyanın paytaxtı 10 “Avesta”nın şərhi. 11 İbadət zamanı üzün yarısını qapayan örtük... 12 Bitki 13 Məbəddə işlənən çörək 14 Aypara şəklində dayaq 15 Bağlı çubuq dəstəsi. 16 Qəbiristan deməkdir. Qədim zamanlar meyidi yerə qoyurdular, quşlar ətini diddikdən sonra sümükləri üst-üstə yığırdılar. Basdırmaq adət deyildi.. 17 “Avesta”nın bir fəslidir. 18 Həmədan hökmdarlarından bir qadın 19 Surəti, əkizi. 20 Perserolis - Qədim Pars paytaxtı; Istəxr. 21 Podnos 22 Qara dənizin qədim adı. 23 Midiyanın son hökmdarı. 24 Pars səltənətini təsis edən. 25 Pars paytaxtı. 26 Göy allahı 27 Yer allahı. 28 Su allahı. 29 Eşq ilahəsi; Sürəyya ulduzuna müqabildir 30 Qızıl İrmaqın qədim adı. 31 Ruhani. 32 Atəş allahı 33 Fəza və yağış allahı. 34 Fəsil allahı. 35 İçgi. 36 Sabah yeli, nəsim 37 Hərəm dairəsi. 38 Musiqi aləti. 39 Eşq allahı. 40 Eşq ilahəsi. * * * İkinci hissə 1 Günəş ilk şüasını Totem dağına atdıqda qəbiləmizi tərk etdik. On beş gənc idik. Qəbilə şurası müməssili Cürceys və müəllimimiz Kəbusey də bizi təşyi edirdi. Örüşdən uzaqlaşaraq düz yola çıxdıq. Ətrafdakı meşələr çiçək içində idi. Baharın ilıq havası da rayihə saçırdı. Təbii gözəlliyin qarşısında hər kəs susmuş, sanki ahəngi pozar deyə kimsə danışmağa cəsarət etmir. Qoca Kəbusey bir şeylər düşünür, gülümsəyirdi. – Yenə nədir, ərən? – deyə Cürceys sordu. – Görünür, yola qələbə çalmağa qocalıq imkan vermir. – Elə! Elə, əzizim! – dedi. – Hər halda altmış il əvvəl bu yolu ilk dəfə tanıdıqda başqa bir sürətlə gedirdim. – Ha-ha-ha!.. Mən belə, qırx il əvvəl başqa bir zövq, başqa bir nəşə duyurdum. – Elə, elə! Indi artıq qocaldıq, qüruba doğru gedirik. Bir gün olacaq ki, üfüq bizi arxasında gizləyəcək... Tühaf bir gərdiş: gəldik, getdik; gəlib getmişlər və... gələcəklər... gedəcəklər. İştə, əzəliyyət və əbədiyyət! Cürceys gülümsədi və hüznlü bir düşüncəyə dalan Kəbuseyi süzərək: – Ərən, – dedi, – mən ictimai işlərə məşğul bir adamam. Mücərrəd məsələlərlə heç də uğraşmadım. Lakin sənin sözlərin məni düşündürür. Nədir bu həngamə? – deməzmisən? – “Nədir” deyənlərə cavab gəlməmiş! Cürceys qane görünməyən bir sima ilə müəllimə baxdı. İkisi də durdu. Kəbusey tövşüyərək: – İdrakın o tayı dərin bir dənizdir, oraya gecən qərq olar, – dedi. Sözlərindən maraqlanıb, qocaların ətrafına toplandıq. Müəllim bizi süzdü, birdən kədərli üzündə bir nəşə parladı: – Cürceys, – dedi, – uzaqlar İnsanı üzər, yaxınlarla uğraşalım. İştə, gənclər aşır, daşır, coşur; min bir həvəs, min bir fərəh verir! Bir daha gənc olmaq üçün nələr verməzdim! Gözlərini Kəbuseydən ayırmayan Cürceysin marağı bir az da artdı: – Ərən, gəldiyimə peşmanam: həyatımda ictimai işlərdən başqa bir şey tanımaz, mücərrəd fikirlərlə uğraşmazdım. Indi malik olduğum şəxsdən başqa məndə ayrı bir şəxs oyatdın. Onun suallarına cavab verməkdən acizəm. – Oyananı uyut! Çəkilən hüdudu keçməyə İnsan müstəid deyil. Həyatımın qırx ilini fəlsəfə ilə uğraşdım, idrakın o tayına keçməyə qalxışdım... Qırx gözəl ili qaib etməkdən başqa bir şey əldə edə bilmədim. Yalnız bir həqiqət öyrəndim – azad yaşamaq, tox yaşamaq. İştə, o həqiqət! Bu iki amili də təmin edən əməkdir. Çalışmalı, yaşamalı, yaşatmalı! 2 Meşəlikdən çıxarkən ağ binalı qəbilənin yaşıllıqları gözümüzə çarpdı. Burada zahiri gözəllikdən başqa anlaşılmaz bir şeylər vardı. Sanki qəbilə havasında mənəvi bir qida var; nəfəs alarkən ciyərlərə həyat bəxş edirdi. Bu havadan məst oldum. Həyəcanım belə susdu. Yalnız ürəyim sınıq qopuz iniltisi duyurdu. Hər kəsdən ayrılaraq kənarda hüznümlə rəfaqət etdiyimi duyar kimi, Kəbusey mənə yanaşdı: – Nə olmuş, oğlum? – deyə əlini umuzuma qoydu, gülümsəyərək məni süzdü, – əməl kasasına yavıqlaşırsan. Səadət şərbəti dodağına təmas edərək, varlığına başqa bir süs verəcək. Sakın, məst olma! Gəncliyin hər bir dəqiqəsini idrakla əhatə etməli. Səadət uçar bir ulduzdur. Şüur onun parlayışını artırır. Gəncliyi duymalı, hər addımını hiss etməli də, sonra həzzlərinə dalmalı. Müəllimin nəşəli simasına baxarkən hisslərim oyandı; dərunimdə həyəcanlar duydum... Qulağıma gələn səslər məni yuxudan ayıldan kimi oldu: qəbiləyə yaklaşan yolun üzərində bir alaqapı qurulmuşdu. Onun otağından asılan qoç başının burma buynuzları çiçəklərlə bəzənmişdi. Qəbilə müməssili ağ geyimli, ağ saçlı, qadın ortada dayanaraq bizi gözləyirdi. Yanındakı gənc qız əlində üstüörtülü bir təbsi tutmuşdu. Arxa tərəfdə kişilər, qadınlar və çocuqlar durmuşlardı. Çocuqların əlində çiçək dəmətləri vardı. Yaklaşdıq. Xalq bizi, totemləri olan qoçun şərəfinə “mə-ə-ə!” deyə mələşərək qarşıladı və ayaqlarımızın altına çiçəklər atdı. Biz də qəbiləmizin totemi xoruzun banlayışını andıran bir səslə onlara cavab verdik. Ön tərəfdə duran Cürceys qadına yanaşaraq təzim etdi. İkisi də qarşı-qarşıya durdu. Orta yaşlı iki qadın təbsinin örtüsünü qaldırdı. Oradan yeddi ağ daş çıxardılar. Qarşı-qarşıya duran iki qəbilə müməssillərinin sol əllərini qaldıraraq baş barmaqlarının şirin ətini cızdılar və çıxan qanı yaşıl bir yarpaq üzərində qarışdırıb yeddi daşa yaxdılar. Daşlar yolun ortasında basdırıldı. Bu adət iki qəbilə arasında əmələ gələn qardaşlığa işarə idi. Sağ tərəfdən yeddi ağsaqqal aralandı, yanaşaraq başımıza yeddi bürünc ulduzdan mütəşəkkil bir tac qoyub geri döndü. Bu adət yeddi qardaş ulduzun himayəsinə girdiyimizin rümuzu imiş. Sol tərəfdən yeddi ağbirçək qadın gəldi, hərəmizin köksünə mumdan qayrılmış yeddi nar taxaraq geri qayıtdı. Nar eşqin rümuzu imiş. Yeddi nar yeddi qardaş ulduzun bir-birinə qarşı bəslədikləri əbədi eşqə işarə imiş. Bu ayinlər bitdikdən sonra qoç buynuzlarından yapma zurnalar çalındı, qəbiləyə girdik. 3 Qəbilə müməssili olan qadının adı Şibra xatın imiş. Onun əmrinə görə bizə xidmət etmək üçün qəbilə gənclərindən on beş nəfər ayrılmış və yanımıza göndərilmişdi. Bizi, təxsis olunmuş otaqlardan alaraq ümumi hamama apardılar, yuyundurdular, yeni camaşır və ağ paltar geyindirib geri gətirdilər. Evimizin bağçasında masalar düzülmüşdü. Yeməyə oturduq. Bizdən başqa Şibra xatın, müəllim Nimrad, idman müəllimi Buğatay, filosof İlyus, sənətkarlar nümayəndəsi Ahənəsb və həkim Köyhun da vardı. Yorğun olduğumuzdan ziyafətdə başqalarının iştirakını lazım görməmişlərdi. Bir neçə növ yemək gəldi. Adətlərinə görə masanın başında oturan qəbilə şurası müməssili ağzına bir loğma qoymaqla ziyafəti açar və yalnız üç qisim yemək yeyildikdən sonra söhbətə başlanarmış. Şibra xatın əlini yeməyə uzatdı, biz də başladıq. Cansıxıcı bir sükut vardı. Ağızların marçıltısından başqa bir şey eşidilmirdi. Üçüncü bişmiş yeyilər-yeyilməz Şibra xatın ayağa qalxdı: – Əzizlərim, – dedi. – Xoş gəlmişsiniz. Həzrət qoçun ruhu yalnız siz doyduqdan sonra istirahət bula bildi. “Xoruz”la “Qoç”un qan qardaşlığı gözəl gənclərimizə səadət təmin etdiyi üçün onların şərəfinə badənuş olalım. Saxsı küplərdən tökülən namez adlı içki başa çəkildi. Əvvəlcə onlar mələşdi, sonra biz banlaşdıq. Bir az keçməmiş müəllim Nimrad Şibra xatının müsaidəsi ilə ayağa qalxdı. Orta yaşlı, uzun saçlı Nimrad geniş ətəyini umuzuna ataraq başladı: – Yavrularım, bağban gül bəsləməkdən həzz duyan kimi, müəllim də yetişdirdiyi gənclərin həvəsi ilə yaşar. İldə bir dəfə buraya toplanaraq uzun illər zəhməti ilə əmələ gələn məhsulumuzu tərk edər, yenilərinin yetişdirilməsi ilə məşğul olarıq. Lakin bizləri hissiz, sinirsiz ədd etməyin! Əmələ gətirdiyimiz gəncləri həyat səhnəsinə buraxarkən ürəyimizin bir parçasını qoparan kimi oluruq. Bu daimi kədərə qarşı böyük bir təsəlli buluruq, qəlblərində yandırdığımız həqiqət çırağının əbədi olacağına inanar, iman edərik. Qədəhlərinizi qaldırın, həqiqət çırağının sabit və baqiliyinə badənuş olalım. Çox çəkmədən söz növbəti filosof İlyusa çatdı. İlyus uzun saqqallı, dolaşıq saçlı, ağır gövdəli bir qoca idi. Zorla yerindən qalxdı və yemək yediyi çöplərdən birini barmaqları arasında fırladaraq bir-iki dəfə bərkdən gözlərini qırpdı. Filosofun çöplərinə gözü sataşan Ceyniz gülümsədi və qolumu sıxaraq: – Bu hərifə bax, gör nə qədər gülüncdür, – deyə qulağıma pıçıldadı. Mən gülməkdən özümü güclə saxladım. İlyus axırda gözlərini büsbütün yumdu və sözə başladı: – Vətəndaşlar, – dedi. – Bu masanın arxasında oturduğum ilk gündən əlli beş bahar keçir. Bu nə deməkdir? – Təbiətin əlli beş dəfə ölüb dirilməsi deməkdir. Ilin dəyişməsi qarşımızda yel vurarkən sönüb dirilən bir şamı andırdığı kimi, İnsan həyatı da əbədiyyət qarşısında belə bir şeydir. Biri sönər, o biri yanar. Fərdlər dəyişilir, lakin həyat baqi qalır... İştə, bu gün keçmişə qarışmaq istəyən baharlarımızdan birini yeni həyata əlavə edirik. Yaşasın keçmişlə gələcəyin arasında əbədi bir körpü təşkil edən gənclik! Qədəhlərinizi götürün, əbədi həyatın parlaqlığı şərəfinə içəlim! Qədəhlər qaldırıldı, yenə yeməyə məşğul oldular. Bir də Ahənəsb qalxdı: – Əməkdaşlar, – dedi, – həyat zəhmətin məhsuludur. Zəhmət olmasa, dirilik də olmaz. Zəhmət, yalnız zəhmət əbədiyyəti təmin edər. Bizi heyvanlardan ayıran, bizə zəka bəxş edən, idrakımızı inkişaf etdirən zəhmət deyilmi? Məişətimizi yüngülləşdirən, bizə maddi və mənəvi istirahət verən, biliyi öyrədən zəhmət deyilmi? Zəhmətin şərəfinə içək və övladlarımızın da bu yolla getməsini təmənna edək! 4 Ahənəsb namezini içdi, oturdu. Bir müddət məclis sakit keçdi. Birdən ağacların arasında görünən tühaf bir sima hər kəsin nəzərini özünə cəlb etdi. Qara və uzun saçlı, parlaq gözlü, ətəkləri umuzundan arxa tərəfə sallanaraq zövqlü qırışlar təşkil edən bu sima bizə doğru gəlirdi. Başındakı ulduzlu qalpağının yan tərəflərində qoç buynuzları vardı. Əlindəki üçsimli qopuzu çiçəklərlə bəzənmişdi. Masaya yanaşar-yanaşmaz parlaq gözlərini göylərə dikərək incə səslə oxudu. Qopuzun ilahi səsi ruhumuza əks edərək, bizdə həyəcanlı nəşələr doğurdu. Əvvəl istehza ilə ona baxan Ceyniz müztərib oldu. Mənə qısılaraq məst bir hal aldı. İrticalən söylədiyi şeirdən şair olduğu meydana çıxdı, – Bu kimdir? – deyə sorduqda: – Şair Milnir, – cavabını verdilər. Milnir şərqisini qurtardı və incə səsli qopuzla bir “xoş gəldi” havası çaldı. Haman qədəhlər doldu. Hər kəs ehtiramla ayağa qalxdı: şairin şərəfinə içildi. Milnir Şibra xatının sağ tərəfində oturdu. Ona ayrıca yemək gəldi. Əsəbi əlləri ilə cəld çöplərə yapışdı, sürətlə yeməyə başladı. Təbəssümlü gözləri ilə şairi süzən Şibra onun qulağına bir şeylər pıçıldadı. Şair səksəkəli bir quş kimi çırpındı, saçlarını titrətdi, ayağa qalxdı. hər tərəfdən üzlər ona tərəf çevrildi. Şairin mavi gözləri sakin dənizi andırırdı. Üzündə ilham şüaları parlayırdı. Sol əli ilə uzun saçlarını oxşayaraq sözə başladı: – Ey sabahın pak şehləri ilə bəslənmiş qönçələr! Qəlbimizin ilk baharı, göylərimizin bakir tülui, yaldız günəşi, incə buludları – həp sizə mədyundurlar. Siz əzəliyyətin coşqun dalğasından nəşə ilə qopan parlaq bir atəşiniz. Sizdə yanmaq, sizdə coşmaq – səadətindən bayqın səadətlərin amalıdır. Ey qərib səyyarəmizi titrədən sədaların sədası! Ey baharın sakin sahilində yelkən fırladan yolçunun asi duası. Ey qanadlı nəşələrlə kainata əbədiyyət saçan gənclik! Mən də, qopuzum da, şerim də, ilhamım da, fikrim də, nisyanım da... həp sizinlə mədyundurlar. Gözlərindən yaşlar süzələnən şairin səsi tənha çinar yarpağı kimi titrədi, qırıldı. Qədəhlər qalxdı: – Yaşa şair! – deyə səslər qopdu. Şair içdi və gənclərə qarşı bəslədiyi hisslərin baqiliyinə işarə olaraq, qədəhini qopuzunun üzərində sındırdı. 5 Ziyafətdən sonra evə döndük. Yatmaq üçün iki adama bir otaq təxsis edilmişdi. Ceynizlə bir yerdə düşdük. Namezin təsirindən qurtarmadığımız üçün bir müddət uyuya bilmədik. Ceyniz təbiətən hər şeyi təhlil və tənqid edər və hamının çox məqbul gördüyü şeylərdən belə şübhə edərdi. Bu dəfə də adət və ayinlərimizdən bəhs açıldı, mən ənənələri təqdis edənlərdənəm. İnanmadığım bir adətə qarşı belə duakar bir vəziyyət alaram. Ceyniz isə istehza edər, özü inanmadığı bəs deyil, mənim də imanımı şübhə ilə zəhərlər. Bu günkü intibalarımı ona vəcdlə anladarkən Ceyniz adəti üzrə istehza ilə güldü: – Mühafizəkarlıq həyata durğunluq verir, – dedi, – halbuki durğunluq həyata yakışmayan bir sifətdir. – Bu doğru, – dedim; – ancaq mühafizəkarlığa riayət olunmazsa, əsrlərin təcrübəsindən istifadə edilməz. Ənənə cəmiyyətin rüknüdür. – Ənənə olmasa cəmiyyət yaşamazmı? – Yaşar, lakin sarsıntı ilə yaşar. – Ənənə deyil, ağıl, daha doğrusu, kollektiv bir ağıl lazımdır. – Zatən ənənə nəsillərdən intiqal etmiş kollektiv bir ağıl deyilmi? – Xeyr! Tarixin tozlarına bulaşmış bir ağıl zəmanəmizə uyamaz. Cəmiyyətimizə canlı bir ağıl lazımdır. – Canlı ağıl irsiyyət qanununa tabe deyilmi? Sənin təsəvvür etdiyin hər bir canlı ağlında əsrlərin izi var. – Buna deyəcək sözüm yox, ancaq ağıl mühakimə qüvvəsindən məhrum olmadığı halda, ənənə bu mühakimələri tanımır. Əcdadın mənəviyyatına uydurulmuş bir ölçü bizə də tövsiyə olunur. Halbuki bizim mənəviyyatımız onlarınkından başqadır. – Əcdadın mənəviyyat dairəsi dar olsa belə onun məzmunu bizə mane təşkil edəməz. Çünki keçmişin təcrübəsi hal-hazır üçün faydalıdır. Bizim ənənələrimizdə əsrlərin təcrübəsindən başqa bir də anlaşılmaz bir hüsn var. Istehza etsən belə mən bu hüsnün məftunuyam. Sözlərimdən Çeynizin dodaqlarından şübhəli bir təbəssüm zühur etdi. – Dostum, – dedi, – hər şeyi anlaram, ancaq hüsn deyə məftunu olduğun o şey mənə yabançıdır. – Deməli, başqa-başqa fitrətə malik olduğumuzdan bir-birimizi anlaya bilməyəcəyik. Onun üçün uyumağı daha faydalı görürəm. Ceyniz üzünü divara çevirərək gözlərini yumdu. 6 Gəldiyimizin üçüncü günü Qızlar bulağına getmək adət imiş. Sabahdan bizə bildirildi, hazırlaşdıq, verilən ağ paltarları geydik, hər kəs var qüvvəsi ilə özünə süs vermədə idi. Yalnız Ceyniz həmişəki kimi tərəddüd içində görünürdü: – Yenə nə var, dostum? – dedim. Cavabında ağzını büzdü. – Ceyniz, – dedim, – hər bir şübhə və tərəddüdünü anlayıram. Lakin indiki halın mənə yabançıdır. – Nədən? – Çünki gəncdə gənclik təzahürü o qədər təbiidir ki, izaha yer qalmır. – Hər şey izaha möhtacdır. – Aydın söylə. – Aydın?.. Erkək sürünün dişi sürüyə qatılmasından çox da xoşlanmam. Evlənmək şəxsi iş olduğundan şəxslərə həvalə olunmalı. Nəşəmi Ceynizin şübhələri ilə zəhərləməmək üçün ondan ayrıldım və yemək zamanı belə başqası ilə oturdum. Günəş qübbənin ortasından yatağına doğru enərkən bizə birər gümüş naçar1 payladılar. Bəyəndiyimiz qızlara verəcəkmişik. Naçar indiyə kimi heç kəsə açılmayan sirlərimizin rümuzu imiş. Yola düşdük. Sarı dağın ətəyindəki yaşıl meşə altun üzərinə nəsb olunmuş firuzəni andırırdı. Göy otluğu bəzəyən çiçəklərin rayihəsi dimağa çökür, İnsanı məst edirdi. Əlvan rəngli daşlardan çağlayan suların yanı ilə dağa dikləndik. Yol geniş bir meydançaya çıxdı. Sol tərəfdə sərt qayanın köksündən qopan çeşmənin əsrarəngiz təranələri vardı. Ortalıqda əl-ələ tutuşaraq halqa təşkil edən ağ geyimli qızlar həzin-həzin oxuyurdular: Gəldik çeşməyə, Sudan içməyə, Ağca qoçlara Təzim etməyə... Dəstəmizi çəkən Milnir bu mənzərədən coşmuş kimi saçlarını tərpətdi, qopuzunu köksünə basaraq oxumağa başladı: Milnir – Bu dağların qızları var. Biz – Naçar, naçar, naçar, naçar. Milnir – Nəşələri, nazları var. Biz – Naçar, naçar, naçar, naçar. Milnir – Gül-çiçəkli yazları var. Biz – Naçar, naçar, naçar, naçar. Milnir – Şərqiləri, sazları var. Biz – Naçar, naçar, naçar, naçar. Səslərimiz sanki qızlara həyat bəxş etdi. Sayrışan ulduzlar kimi parladılar. Təbəssümlərindən busələr yağdı. İlahi bir cəzblə qızları əhatə edərək halqalandıq. Qızlar fırlanmalarında davam etdikcə biz də onları təqib edirdik: Qəbilə xalqı ətrafı bürümüşdü. Biz şərqilər söyləyərək meydançada qaçışdıqca, bunlar da arabir cürbəcür səslə: Naz-naz-naz. Tapılı-tapıl-taz. – deyə əllərindəki ağ daşları bir-birinə vururdular. Bu adət gənclərin səadət ulduzlarının bir-birinə qovuşmasına yardım etmək demək imiş. 7 Rəqs əsnasında təsadüfən qarşımdakı qızlardan birinin saçına toxundum: məni vulkandan sıçrayan bir atəş kimi yakdı: – Bağışla! – dedim. – Bir şey deyil! – deyə döndü və üzünə yayılmış tüklərinin arasından bütün varlığıma hakim bir təbəssüm parladı. Bir kasa namez içən kimi oldum: gənc vücudunun qoxusundan kefləndim. Dəfələrlə göz-gözə gəldik – ikimiz də sancıldıq qaldıq. Nəhayət, qıçlarımdakı qüvvələr məni tərk etməyə başlayınca sıranı buraxdım. Bulağın kənarında iri bir daş üzərində oturub, qızı gözlərimlə təqib edirdim. Şəffaf geyiminin altında parlaq cizgiləri, gözü qamaşdıran köksləri məndə gümüş naçarın təslimini tələb edirdi. Üzərində gözümün seyr etməsindən qıdıqlanırmış kimi cilvələnir, mənə təbəssümlər göndərirdi. Bir də sıradan çıxdı. Haman yanındakı oğlan da halqanı tərk etdi. Ürəyim hərəkətindən əl çəkdi, vücuduma buzlar yamandı... Bir də mənə doğru gəldiyini sezdim. Atəşli gözləri məni yenidən isitdi. Yerimdən qalxdım: – Bağışla, ehtimal yoruldun. İstirahət elə, yerimi sönə verirəm, – dedim. Məmnun bir halda razılıq elədi, qoluna girərək, yerimdə oturtdum. Onun hərarətini duydum, vücudumu titrətdi, sanki mən bütün kainatı da özümlə titrətdim. Günəş belə bir an əvvəl üfüq yatağına dalan kimi oldu. İlk dəfə olaraq onu diqqətlə süzdüm. Gənclik həyəcanından doğmuş bir pəri idi. Yanaqları qüruba süslər verər, dodaqları gülləri məhcub edər qədər gözəl idi. Vücudu yetişmiş dişilərə məxsus bir rayihə nəşr edir, köksü göylərə oxlar atırdı. Varlığını qaib etmiş iradəmi çağırdım. Cəsarətsiz bir halda səsləndi. Ürəkləndim... Gümüş naçarı rəşələrimlə bərabər ona təslim etdim. 8 Sabah tezdən qəbiləni gəzəcəyimizi Cürceys bizə xəbər verdi. Çörəklə bir kasa süd yeyib, evdən çıxdıq. Qəbilənin kənarındakı geniş bir meydanda qızlar və oğlanlar idmanla məşğul idilər. Həya yerlərindən başqa bədənləri tamamilə açıq idi. Yamacdakı iskəmlələrə yerləşdik. Buğatay əmr verdi, oyunlar başlandı. Əvvəl qaçışdılar, sonra ağır daşları qaldırdılar. Vücudu inkişaf etdirmək üçün bir çox hərəkət yapdılar və nəhayət, ox atma və at yarışı oldu. Hər bir oyunda birincilik qazananlara hədiyyələr verildi. Hədiyyə alınırkən Şibra xatın birincilərin alnından öpürdü. Bu sağlam vücudlu, qəvi əzələli gəncləri seyr edən Milnir şövqlə: – Bircə sağ tərəfdəki sarışın qıza baxın, – deyirdi. – Gözəllik nöqteyinəzərindən bu bir məfkurədir. Tənasübi tam. Bir yerdə qüsuru yoxdur. Üzü bir kərə xariqədir. Boynu, köksü, yancaqlarının xəfif cizgisi, bacaqları, xırda və zərif ayağı gözəlliyin nümunəsidir. Halbuki on üç yaşı ola-olmaya, hələ qızlar bulağından su içməmiş. İçsə bu gözəllik bir qat daha artacaq... Çalğıçı Kavus onun sözünü kəsərək: – Burası doğru, – dedi. – Lakin ruh və zövqü nə qədər gözəldir? Zövqsüz bir ruha malik isə, zahiri gözəlliyi heç deməkdir; çünki zahir batinin təzahüründən ibarət olmalı. Bu iki amil biri digərindən ayrılaraq mühakimə ediləməz. Cismani gözəlliyə bir ruhani hüsn də əlavə olunarsa, tam bir ahəng vücuda gələr. İlyus istehzalı təbəssümlə: – Ahəngi cisim, yoxsa ruh daha çox tamamlayır? – deyə sordu. Kavus çox düşünməyərək: – Əlbəttə, ruh! – dedi. – Ruhu tam bir tərbiyəyə tabe etmək olarmı? – Tam da olmasa, bir qədər olar. – Bu yolda başlıca amili nədə görürsən? – Musiqidə, çünki ruhu incəldən, ona İnsani hisslər təlqin etmədə musiqidən başqa bir amil görmürəm. – Hər bir şəxs musiqini öyrənməyə müstəiddirmi? – Aşağı-yuxarı hər bir şəxs öyrənə bilər. Ancaq biri ilhamla, digəri adi sənət kimi qəbul edər. – Daşçı daş yonarkən, bənna divar hörərkən ruhunda bir ahəng doğarmı? – Zənn etməm. – Deməli, musiqi də belədir. Yalnız ilhamla vücuda gələn musiqi ruhda ahəng doğura bilir. İlham təbiətin bəxş etdiyi bir imtiyazdır. İlhamlı İnsanlar mədən daşıyan torpağa bənzərlər. Vergisizlər ruhu ahəng atəşindən uzaqdır... Deməli... musiqiyə verdiyin əhəmiyyət bir az mübaliğəlidir. Bu əsnada Ahənəsb mübahisəyə qarışdı: – Mən, – dedi, – musiqi ilə əlaqədar deyiləm. Ruhunda nə olduğunu anlamam. Əlimə toxunan və gözlərimə görünən şeylərdən başqasına belə inana bilmirəm. Ancaq dəmirçilikdə şahidi olduğum bəzi şeylər var. Ağır işdən sonra bədənim yorulursa da, özümdə bir nəşə duyuram. Halbuki işləmədiyim günlər mənə bir süstlük gəlir... İlyus: – İştə, iştə! – deyə onun sözünü kəsdi. – Kavus, – dedi, – Ahənəsbin sözlərində bir hikmət var. Ruhda ahəng doğuracaq bir qüvvə varsa, o da zəhmətdir, çünki zəhmət cismin inkişafı ilə ruha da sirayət edir. Zahir batinin deyil, biləks, batin zahirin təzahürüdür. 9 İdman bitər-bitməz söhbət kəsildi. Bizi əlillər evinə apardılar. Qəbilənin çalışmaq iqtidarından məhrum bütün ünsürləri burada idi. Qəbilə şurası bunların yeyəcək, geyəcək və bütün ehtiyaclarını təmin etmişdi. Əlillər evində Nimradın məktəbinə getdik. Idmanda gördüyümüz uşaqların hamısı burada idi. Nimrad öz məktəbi və təhsil üsulu haqqında izahat verdi: – Əsas tərbiyə – həyatı olduğu kimi çocuqlara tanıtma, onun yüngülləşmə və gözəlləşməsi yolunda çalışmaqdır, – dedi. – Odur ki, çocuqlar işlərin hamısında iştirak edər və yeniliklər törətməyə təşviq olunarlar. Kəbusey böyük bir maraqla Nimradı dinlədi və suallar verdi: – Bir-birinə qarşı rəftarları necədir? – İstər bir-birinə, istərsə qəbilə üzvlərinə qarşı böyük hörmətləri var. – Tənbəllik edən varmı? – Əsla! Çünki əvvələn, idman tənbəlliyi kökündən yox edər. Sonra ilin bütün fəslini açıq havada keçirən tələbələr təbiətin bütün sərtliyinə alışır və istirahət məfhumuna yabançı qalırlar. Bir çox suallarla marağını dəf edən Kəbusey gənclərdən birini yanına çağırdı: – Oğlum, – dedi, – düşmən qəbiləyə hücum edərsə, vəzifənə nə düşər? – Cəmiyyətimiz yolunda şərəflə ölmək, – deyə gənc mətanətlə cavab verdi. Kəbusey gəncin alnından öpdü. 10 – Nimraddan sonra Kavus dərsə başladı: – Musiqi, – dedi, – zəhməti nəşələndirmək üçündür. Həyat çətinlikləri qarşısında musiqi İnsanda ruh yüksəkliyi və mübarizə hissi oyadarsa, böyük bir amil olduğunu isbat edər. Iştə, musiqimizin məqsədi bu! Kavus musiqi haqqında bəslədiyi fikirlərin doğruluğunu isbat etmək üçün çocuqlara bir neçə hava çaldırdı. Doğrudan da ruhumuza mətanət saçıldı. İlyus belə məmnun qaldı. Kavus ikinci bir əmr verdi. Gənclər musiqi alətlərini kənara buraxaraq əllərinə daş, taxta və dəmir parçaları aldılar. Kavus yenə kiçik bir izahat verdi: – Musiqi, – dedi, – təbiətdə gizli və ya gizli olmayan səslərdən ibarətdir. Musiqiçinin vəzifəsi bu səsləri kəşf edərək ahəngə salmaqdan ibarətdir. İştə, bu yoldakı təcrübələrimizdən biri! – deyə əlləri ilə işarə etdi. Gənclər əllərindəki şeyləri bir-birinə vuraraq elə bir hava çaldılar ki, ümumun alqışına səbəb oldular. Kavusun nəşəli siması bir də ciddiləşdi. – Musiqinin vəzifəsi bununla da bitmədi, – dedi. Musiqi əməyə sürət və ləzzət verməklə də böyük rol oynayır. Bizi əlli addımlıq bir məsafədə tikilən bir evin yanına apardılar. Divarları yeni tikilməyə başlamış bu binanın ətrafına daş tökülmüşdü. Bir çalada palçıq hazırlanmışdı. Kavusun əmri ilə gənclər binaya yaxınlaşaraq iki yerə bölündülər. Dəstənin biri daş, taxta və dəmir parçalarından ibarət olan şeyləri bir-birinə vuraraq tühaf bir hava çaldı, o birisi dəstə işə başladı: sürətlə daş və palçıq verildi, divar hörüldü. İşləyənlər yorulduqca vəzifələr dəyişilirdi: yorulanlar çalır, o birilər işləyirdi. Beləliklə az bir zamanda divarlar başa çatdı və kimsədə yorğunluq izi qalmadı. Xəstəxanada da Kavusun musiqi üsullarından istifadə edilirmiş. Həkim Keyhun bizə anlatdı: – Xəstəliyi tədavi etmək üçün vücudun mübarizə qüvvəsini artırmaq lazımdır. Təmiz hava, yemək və istirahət bu sahədə böyük rol oynayır. Lakin üçünün müştərək məhsulu ruh yüksəkliyinə bağlıdır. Ruhlara mətanət vermək üçün günün müəyyən vaxtları xəstələr üçün musiqi çalınır. Xəstəxanadan sonra bağ, bağça və tarlaları gəzdik. Hər yerdə iməcilik gördük. “Qoç” qəbiləsində də bizimki kimi xüsusi mülkiyyət yoxdur. – Hər bir şey ümumun və müştərək zəhmətin məhsuludur: istər zəhmət, istərsə məhsulun bölünməsi qəbilə şurasının öhdəsindədir. Xəstəxana, çocuq yurdu, məktəb və əlillər evi kimi ümumi müəssisələr də şura tərəfindən idarə olunur. 11 Bu gün yeməyi Qızlar bulağında seçdiyimiz qızlarla bərabər yedik. Hər kəs öz naçarlısı ilə yan-yana oturmuşdu. Mənimkinin adı Nuşa imiş. Qarşımızda oturanların arasında gözlərim Ceynizə sataşdı. Naçarlısı qayət şişman bir qız idi. Daima tərəddüd nəşəsizliyində çırpınan Ceynizi bu dəfə çox məmnun gördüm. Hər an naçarlısına ikramda bulunurdu. Namezlər verildi, hər kəs naçarlısı ilə badənuş olub öpüşdü. Nuşanın dodaqlarında hərarətli qan çırpıntısı duydum. Öpdükdən sonra ona yandan baxdım. Gözlərini dikərək qıpqırmızı kəsilmişdi. Qara kirpikləri yuvasına sığınmış qərib quş qanadını andırırdı. İkinci namezi rədd etdi: – Başım dönür, – dedi, – onsuz da məstəm. Baxdım, ciddən məst idi – yanaqları atəş saçır, gözləri xumarlanırdı. Piyaləni qaldırdım, yavaş səslə – Sənin şərəfinə, – dedim, – xoşbəxt olaq, qəbilə sığırları kök, itləri iti dişli olsun! – Olsun, – deyə gülümsündü. İçdim, piyaləni sındırıb ayaqlarının altına atdım: “Sənə vəfasızlıq etsəm bu piyalə kimi parçalanım” demək idi. Hərəkətimdən çox məmnun oldu. Bir az sükutdan sonra: – Qəbiləmiz xoşuna gəldimi? – deyə sordu. – Gözəldir! Adətləriniz daha çox xoşuma gəldi. – Sizdə belə adətlər yoxmu? – Var. Təbii, sizinkilərə bənzəməyənləri də var. – Birini anlat. – Hansını söyləyim? – deyə fikrə getdim. Sonra yadıma düşdü: – Biz özümüzə “Qoç” qəbiləsində naçarlı arayan kimi “Quzğun” qəbiləsi gəncləri də bizə gələrlər... Bizdə Qızlar bulağı yoxdur. Qızlar oğlanlarla bir düzdə görüşür, güləşirlər. Hansı oğlan hansı qızı yıxarsa, sağ əlini başına çəkər: “Həyatının sonuna qədər mənə tabesən” – deməkdir. Qız yerdən qalxar və oğlanın sağ qolundan öpər – “Qüvvətini təqdir edirəm” – deməkdir. Sonra qız oğlana yeddi tapmaca söylər və tapmasını tələb edər. Oğlan tapmacaları şərh etmədə acizlik göstərməsə, qız sağ əlini oğlanın sağ əlinin üstünə qoyar: – Sənə bağlanmaq istərəm – deyər. – Sənə bağlanıram, – deyə cavab verilərsə, şura rəisi onların əllərini göy otla bağlar. – Naçar verilməzmi? – Yox. – Bəs naçarlıya nə deyirlər? – Otlu. 12 Yemək əsnasında Şibra xatın kefsiz kimi görünürdü. Nimradla arabir yavaşdan danışır və gözlərini bir nöqtəyə dikərək fikrə dalırdı. Yeməkdən qalxdıqda Milnir və Ahənəsb də Şibra xatına yanaşdı. Söhbət münaqişə şəklinə girdi. Sonra Kəbusey məsələni bizə anlatdı: – Qəbilədə indiyə qədər görünməmiş bir iş baş vermiş, – dedi. – Nahura adlı bir qız qəbilə gənclərindən Murdadı sevdiyi üçün Qızlar bulağına gəlməmiş. Oğlandan sual olunduqda Nahuranı naçarlı intixab etdiyini söyləmiş. Qəbilə içərisində gənclərin bir-birilə evlənməsi adət olmadığı üçün Şibra xatın ağır bir vəziyyətdə qalmış. Bu vəqə hər adamda başqa bir mühakimə doğurdu. Ceyniz: – Qarşılıqlı arzu hər bir şeyin əsasıdır, – deyirdi. – İki könül birbirini seçmişsə, qəbilənin bütün adət və ənənələri o könüllərə təslim olmalıdır. Müəllimlər bu hərəkəti əxlaq üçün zərərli hesab edirdilər. Şair Milnir tərəddüd içində idi, fikrini aydın söyləyə bilmirdi: – Qarşılıqlı eşq totem qədər müqəddəsdir, – deyirdi. İlyus: – Şair, eşq nədir? – deyə istehzalı təbəssümlə sordu. – Eşq həzrət qoçun buynuzundan doğan bir nurdur. Eşq – varlıq çeşməsinin müsəlsəl axını, eşq – əbədiyyətin təməl daşı... – Yetər, şair, mübaliğəyə varma! Eşq – iki ac şəhvətin bir-birinə qovuşmaq iştahasıdır!.. Şibra xatın çıxışı ilə mühakimə və mülahizələrə xitam verdi: – Qəbilədaşlar! – dedi. – Hər halda qoç ənənəsi pozulmuş. Məsələnin həlli ümumi şuraya bağlıdır. Sabah şura çağırılsın da, müzakirə etsin. 13 Qəbilə gəncləri qəbilədaş sayıldıqlarından bir-birilə evlənə bilməzlər. Bu ənənə əskidən o qədər qüvvətli imiş ki, əksinə hərəkət edəni daşla öldürərlərmiş. Getgedə bu cürm şiddətini qaib etmiş, ətraf qəbilələrdə belə bir ittifaq düşərsə, cürm işləyənləri qəbilədən kənara atarlar. Qəbilələrdən sürgün olanlar “Yel” adlı bir ulus təşkil etmişlər. Bu ulus tamamilə yeni bir qayda və qanuna tabe imiş. Ümum şuranın açılmasını gözləyən xalq arasında bir çox mülahizələr yürüdüldüyünü eşitdim. Xalqda bir həyəcan vardı. Murdadla Nahuranı parça-parça etmək istəyənlər də çox idi. Nəhayət, Şibra xatın yüksək bir daş üzərində göründü. Rəngi qaçmışdı. Dəruni iztirabını zorla gizləyə bilirdi. – Qəbilədaşlar! – deyə sözə başladıqda səsi titrədi. Məsələni xalqa anlatdı və cürmə qarşı nə kimi cəzanın veriləcəyini soruşdu. – Parçalansın! – Sürülsün! – Bağışlansın! – deyə müxtəlif rəylər eşidildi. Ceyniz Şibra xatının müsaidəsi ilə sözə başladı. – Qəbilədaşlar! – dedi. – Bir müsafir sifəti ilə burada danışmağı özümə borc bilirəm. Əvvələn, vaqe olmuş bir hərəkətə qarşı doğru bir mühakimə yürütmək üçün qanları coşdurmamalıdır. İkinci, cürmün doğrudan da cürm olduğunu isbat etmək üçün məsələni bir neçə həkəmə həvalə etmək lazımdır. Murdadla Nahura da çağırılsın, hərəkətlərinin səbəbləri öyrənilsin. Ceynizin fikrini rədd edənlər tapıldısa da əksəriyyət bu təklifi təsvib etdi. Şibra xatının rəyasəti ilə beş kişilik bir heyət seçildi. İşə başladılar. Ceyniz də bu cümlədən idi. Xalq Murdadla Nahuranın məhkəmə qarşısına çıxmasını sakitliklə qarşıladı. Şibra xatının uzun bir nitqindən sonra Murdada söz verildi: – Qəbilədaşlar! – Xalq dərin bir sükuta qərq oldu. – Yaradılış hissdən nəşət edər. Hiss heç bir ağıl və məntiqə tabe olmadan dünyanın davamına səbəb olmuş və olur. Nahura ilə mənim qarşılıqlı hissimiz də əzəliyyətdən doğan və əbədiyyətdə qurtarmayan böyük bir amilin kiçik bir zərrəsidir. Bu zərrəni söndürmək istəyirsiniz? – Qabil deyil, çünki zərrə bizə deyil, biz zərrəyə tabeyik. Əzəldən belə qərarlanmış. Murdadın mülahizələri bir çoxlarını qane etmədi. İlyus ağzını əydi və yanındakı Nimrada: – Bu nə səfsətə? – dedi. – Yaradılışın əzəmətli bir ağıldan doğduğuna şübhə etmək olurmu? Nimrad: – Olur, – deyə gülümsədi. – Olamaz ki! Hiss məntiqin xarici deməkdir. halbuki kainat məntiqə tabedir. Hər axşam göydə eyni intizamla hərəkət edən səyyarələr bunu isbat etməzmi? – Danışılmasın! – deyə Şibra xatının səsi eşidildi. Nahura: – Murdadın dediklərinə tamamilə şərikəm, – deyə qəti cavab verdi. Həkəmlər məsələni öz aralarında müzakirə edib, hərəkətlərinin əxlaqa müğayir olduğundan dolayı qəbilədən sürülmələrini qət etdilər. Qərarın ağır olmamasından sevinən gənclik mələşdi, xalqın yaşlı hissəsi isə söylənə-söylənə şuranı tərk etdi. 14 Murdadla Nahura sabah günəşi doğmadan qəbiləni tərk etdi. Bir çox gənc onları hörmətlə yola saldı. Xalqın əksəriyyəti arxalarınca qara daş və odlu kösöv atırdı. Həyəcan bir həftə davam etdi və yalnız bir həftədən sonra şəhadət rəsmi icra oluna bildi. Bir gün bizi qəbilə kənarındakı böyük qoç heykəlinin ətrafına topladılar. Qoçu güllərlə bəzəmişdilər. Naçarlılarımızla bərabər sıraya düzüldük. Şibra xatın “Qoç” nümayəndəsi sifəti ilə şəhadətləri qəbul və təsdiq edirdi. Bir neçə gəncdən sonra növbə bizə çatdı. Başımıza çələng qoydular. Əl-ələ verib, qoç qarşısında dizi üstə çökdürdülər. Bu vəziyyətdə üç addım irəlilədik. Ayağa qalxaraq qoça baş əydik. Sonra şəhadət başlandı: – Həzrət qoç! – deyə Şibra başladı, biz də təkrar etdik. – Nurların nuru, pakların pakı! Axar sular yardımı, köklü ağac qüvvəti, yaşıl otlar ümidi! Biz də gəldik, səni deyə gəldik! Sevdik, sevildik; günəş kimi parladıq sular kimi çağladıq. Təsvib et, yardıma yet! Nelli, nelli, nilelli” Nelli, nilel, nilelli Şelli, şilel, şilelli... Xalq bir ağızla: Naz-naz-naz, Tapılı-tapıl-taz... – deyə əllərindəki daşları bir-birinə vurdu. Şibra xatın kökslərimizə çiçəklər taxaraq alnımızdan öpdü və şəhadət rəsminin bitdiyini söylədi. 15 Gəncləri bir evə apardılar. Ər-arvada ayrıca otaq təxsis edilmiş, hər bir müxəlləfatla təchiz olunmuşdu. Bir həftə burada yedik, içdik, yatdıq. Sonra Şura rəisi yanına çağıraraq qəbilədaşlıq sifətilə bizə vəzifələr verdi. Ərli-arvadlı hərəmiz bir işə göndərildik. Bütün günü işləyib yalnız yemək zamanı, ümumi təamxanada görüşərdik. “Xoruz” qəbiləsindən gələnlər “Qoç” qəbiləsi gənclərilə çox yaxın dost olmuşdular. Tühaf burasıdır ki, Ceyniz ikisinin də arasında böyük nüfuza malik idi. Onun mülahizələri artıq mənə belə yabançı deyildi. Ceyniz nə deyirdi? Ceyniz şəxsiyyətin azadlığı fikrini daşıyırdı: “İnsana əsarət zənciri kəsilən adət və ayinləri, axmaq ənənələri tərk etməli. Sağlam ağıla mütabiq bir həyat sürməli”, – deyirdi. Ceynizin məntiqi və iman atəşi ilə dolu sözləri bizi anlaşılmaz iplərlə ona bağlamışdı. Bir gün bir hadisə oldu. Ceynizin qəbilə ənənəsinə böyük bir təhlükə təşkil etdiyi meydana çıxdı. “Qoç” qəbiləsində ölüləri basdırmazlar, götürüb bir düzdə tərk edər, qurudarlar. Quş və heyvanlardan mühafizə etmək üçün gənclər növbə ilə meyitin yanında keşik çəkərlər. Meyitin fəna qoxusu, yırtıcıların hücumu gənclik üçün böyük bir fəlakətdir. Bir həftə əvvəl qəbilədə bir qarı ölmüşdü. Düzə apardıq. Keşik çəkmək on nəfər gəncə həvalə olundu. Ceyniz də o cümlədən idi. Ceynizin təhriki sayəsində gənclər keşikdən boyun qaçırdılar. Qəbilədə tüğyan baş verdi. Hər kəs yay-oxunu götürüb evləri tərk etdi. Gənclərə hücum yapılacaqmış. Biz də silahlandıq. Lakin tüğyan İlyus tərəfindən təskin edildi. Məsələnin həlli qəbilə şurasına həvalə olundu. Şura toplanmadan əvvəl Ceyniz gizli bir gənclər şurası çağırdı. Qəbilənin lüzumsuz adətləri incədən-incəyə təhlil və tənqid olunaraq, bir səslə adətlərin məhvinə qərar verildi. Qərardan sonra: – İcrası qabilmidir? – deyə bir sual verdim. Coşqun qanlara soyuq su tökülən kimi oldu. Hər kəs fikrə daldı. Gənclərdən biri: – Arkadaşlar, – dedi, bizim mənəvi qüvvətimizdən onların maddi qüvvələri daha çoxdur. Qovğada məğlub olarıq, fikrimiz də qanlara qərq edilər. – Köçəlim! Köçəlim! – deyə hər tərəfdən səslər eşidildi. Ceyniz də razı oldu. O gecə “Yel” ulusuna köçməyi qərarlaşdırdıq. 16 Axşama doğru Nuşa ilə evə dönərkən ikimiz də sükut içində idik. Arabir Nuşa məndən söz gözləyirmiş kimi üzümə diqqətlə baxır, düşünürdü. Bir söz söyləməyəcəyimi duyaraq yavaş səslə: – Çopo, – dedi, – bu axşam ciddənmi köçürük? – Təbii deyilmi? Nuşa bir söz deməyə cəsarət etmədi. Yanaqları qızardı, yaşlı gözlərini yerə dikdi. Evə yetişdik. Nuşa özünü yatağa atdı. – Nə olmuş? – dedim. Dinmədi. – Bəlkə, sən getmək istəmirsən? Başını qaldırıb, yaşılı gözlərini heyrətlə gözlərimə dikdi. – Gəncliyin qərarı bu. Gərək gedək, – dedim. – Bəs anam? – Mənim anam nə oldu, o da elə. – Sənin anan adətə görə... – Sənin anan da adəti öldürmək yolunda fəda olunur. Nuşa yenə ağladı. – Ağlamağa lüzum yoxdur. Fəna bir adət hər kəsi yuvasından məhrum edirdi. Bu bir daha olmasın deyə köçürük... Sənin ana ayrılığı yolunda tökdüyün göz yaşları irəliki nəsillərin səadət çiçəyini suvaracaq. – Çopo, anamı görüm də sonra qaçaq. – Gedərsən, sirrimiz açılar, bizə hücum edərlər. Nuşa israr etmək istədi. Mən qəti səslə: – Ya ana eşqi, ya yoldaş eşqi! Ikisindən biri olmalı. Nuşa susdu. Bu əsnada qapı yavaşca tıqqıldadı. Açdım. Ceyniz idi. – Hər kəs hazır, – dedi. – Gecə qəbilə yuxuya dalarkən yola düşəcəyik. – Gözəl! – dedim. Getdi. Səfərdən əvvəl Nuşa evdən çıxdı, bir daha geri qayıtmadı. Aradım, tapa bilmədim. Ana məhəbbətini yoldaş məhəbbətinə tərcih etdiyi meydana çıxdı. Əvvəlcə bu vəqədən mütəəssir, çox mütəəssir oldum; sonra ümumi səadəti şəxsi səadətdən üstün görərək təsəlli buldum. Gecə yarısı əlli beş nəfər yola çıxdıq. Nuşa aramızda yox idi. 17 “Yel” meşəli dağlar arasında çayın kənarında salınmış bir ulusdur. Ağ evləri yeni olan kimi, sakinləri də gənclərdir. Qırx yaşından yuxarı adam yoxdur. Zatən buradakılar ətraf qəbilələrin mühafizəkar adətlərindən qaçmış gənclərdən ibarətdirlər. Yellilər bizim köçməmizdən son dərəcə məmnun oldular. Hər bir ailə birər müsafir qəbul edərək bizləri yerləşdirdi. Ulusu gəzdik, çox xoşladıq. Təsərrüfatları yeni idisə də, müntəzəm idi. Otlaqda gözəl ilxıları, ayrıca bir həyətdə ev quşları vardı. Tarla və bostanları hamımızı ödəyəcək qədər zəngin idi. Burada da xüsusi mülkiyyət yox idi. Əmək iqtidarı olanların çalışması məcburi idi. Ulus şurasının əmri hər kəs üçün məcburi idi və əməklə, əmək məhsulunun paylanması da ona həvalə olunmuşdu. Şura rəisi bizə izahat verdi: – Arkadaşlar, – dedi, – bizdə heç bir adət yoxdur: Hər kəs nərədən və nə zaman kimlə istərsə evlənə bilər. Ulus şurası yalnız həyata faydalı şeylərlə məşğul olur. Hər kəsə istirahətli bir həyat təmin eləmək, ən böyük məfkurə hesab edilir. İnsanın yalnız həyatı lüzumlu olduğu üçün meyiti yandırılır və ondan etibarən adı belə çəkilmir. Ulusa yenilik gətirmək üçün ildə bir neçə adam səyahətə çıxır və bir müddət gəzdikdən sonra geri dönür. Başqa xalqların həyatında gözəl işlər varsa haman biz də tətbiq edərik. Baxın, uzaq ölkələrin birindən palaz toxumaq öyrənmişlər. Biz də toxuyuruq. Dəmirçimiz arabalarımızın şəklin dəyişdirmişdir... Yurduna böyük bir eşq bəsləyən rəisin sözləri bizə gözəl təsir bağışladı və o gündən etibarən ulusa ürəkdən bağlandıq. İki gündən sonra bizim üçün tikiləcək evlərin yerlərini təyin etdik və bütün ulus işə başladı. 18 Dəstəmizin rəhbəri Mimrə adlı bir qız idi. Mimrə “Meymun” qəbiləsində bir usta yanında üç il bənna şagirdi olmuş. Bununla bərabər çalışan oğlanlar usta ünvanı almışlar da, nədənsə ona bu adı verməmişlər. Mimrə “Meymun” qəbiləsində ustalığa çatmayacağını duyaraq bir gecə ailəsindən xəlvət “Yel”ə qaçır. Burada şura rəisinə müraciət edərək sənəti sahəsində bir iş istəyir. Rəis nümunə üçün bir ev yapmasını ona tapşırmış və bizi də yardımçı göndərmişdi. Təqribən on səkkiz-on doqquz yaşlarında olan bu qız son dərəcə ciddi və bəlkə bir az da sərt təbiətli idi. İlk gündən bizi ikiyə ayırdı. Bir neçə nəfəri dağa daş qırmağa göndərdi, o birilərini bünövrə qazmağa təyin etdi. Bünövrə qazmadan əvvəl yeri ölçdü, cızıqları çəkdi və nərədənnərəyə qədər qazacağımızı göstərdi. Biz də xəndək qazarkən Mimrə palçıq yoğururdu. Günəş qübbənin ortasına gələr-gəlməz, bir şərqi səsi eşidildi. Haman hər kəs işi tərk edərək ümumi yeməkxanaya getdi. Mimrə işdən aralanmadı. Palçıqdan bir şey qayırmaqda idi. İki hordan2sonra geri döndük. Mimrə böyük bir daşın üzərində yapdığı ikiotaqlı bir evi tamamlayırdı. – Bu nədir? – deyə sordum. – Yapacağımız evin çeşnisidir, – dedi. – Hər otağın boyu on addım və eni yeddi addım olacaq Əməkdaşlar maraqlandı və Mimrəyə müxtəlif suallar verməyə başladılar. İşi hələ başlamamaq məqsədi ilə biri söhbəti uzatmaq istədi. Mimrə hiddətlə: – İş zamanı söhbət olmaz! – dedi və onun sözlərini kəsdi. Mimrənin sözləri haman bizi xəndəyə sövq etdi. Işə başladıq. Lakin yeməkdən sonra çalışmağa çox da həvəsimiz yox idi. Hamımızda bir süstlük vardı. Bir də Mimrə başımızın üstünü kəsdi. Palçıqlı əllərini belinə qoyub tamaşa edər-etməz sanki bizə qüvvət gəldi, əmək şərqimiz haman dilimizin ucundan töküldü. Hay, hay, Huy, huy, Hay, hay, Huy, huy!.. Günəş yatağına enməmişdi ki, xəndəyi qurtardıq. Mimrə gəlib baxdı, xoşuna gəldi. Ağacı götürüb yenə yeni cizgilər çəkdi və o biri gün görəcəyimiz işləri təyin etdi. 19 Evi tikib qurtardıq, şura rəisi bir neçə şura üzvləri ilə bərabər gəlib evə baxdı, bəyəndilər. Evin cəbhəsindəki qabarma şəkillər və nəqşlər hər kəsin nəzərini özünə cəlb etdi. Rəis Mimrədən razılıq etdi və dedi: – Sənətinə əbədiyyət qazandırmaq üçün yanına bir neçə çocuq göndərəcəyəm. Onları öyrət. Mimrənin sərt üzü parladı: – Yaxşı, göndər, – dedi və simasını yenidən ciddiləşdirərək. – Ancaq tənbəl olmasınlar, – deyə əlavə etdi. – Tənbəl deyillər. – Yaxşı, gəlsinlər. Evə baxdıqdan sonra Mimrə daşın üzərindəki çeşnini göstərdi. Rəis diqqətlə baxdı, düşündü; sonra üzvlərdən birinə müraciət edərək dedi: – “Yel” get-gedə böyüyür. Bizə böyük bir yemək evi lazımdır. Bunun çeşnisini Mimrəyə tapşırmalı. Üzvlər rəisin fikrinə şərik oldular. Öz aralarında bir az danışdılar, sonra Mimrəyə tərəf yönələrək: – Ulusa bir yemək evi lazımdır. Onun çeşnisini yap, – dedilər. – Neçə adamlıq olsun? Rəis hesabladı, sonra üzvlərlə məsləhətləşib dedi: – İki yüz adamlıq olsun. Mimrə çox düşünmədən: – Belə bir bina üçün ulusun içində əlverişli bir yer görmürəm, – dedi və əli ilə ulusun üst tərəfini göstərərək: – oralar dağlıqdır. Ulusun yuxarıya doğru genişlənməsinə imkan yoxdur. Ulusun gələcək mərkəzi çayın yuxarısında olmalıdır. Ulus vəkilləri Mimrənin sözlərinə əhəmiyyət verərək çay yuxarı getdilər. Çayın dönəcəyində geniş bir düz var idi. Mimrə onu göstərərək: – İştə, yemək evi bunun mərkəzində salınmalı. Şübhəsiz ki, buralar bir zaman evlərlə dolu olacaq, mərkəz təşkil edən yemək evi ətraf evlərdəkilər üçün bir qolaylıq olar. Rəis Mimrənin mülahizələrini məmnuniyyətlə dinlədi: – Şəxsən sənin fikrinə tamamilə şərikəm, – dedi. – Məsələni ulus şurasında müzakirəyə qoyaram, bir heyət gələr də bu yerə baxar, sonra qəti bir qərar çıxararıq. 20 Bir gün daş qırmaqdan dönərkən gözlərim yeni evlərdən birisinin həyətində işləyən Mimrəyə çarpdı. Böyük bir çeşni yapırdı. İçəri girdim. Salamlaşdıq. – Bu nədir? – deyə sordum. – Şuramızın təsvib etdiyi məhəllənin çeşnisidir. Çayın yuxarısında sizə göstərdiyim yerdə belə bir məhəllə salınacaq – dedi. – Bu ortadakı yeməkxana; ətrafdakılar da cürbəcür evlərdir. Bu çocuq yurdu, o xəstəxana, o əlillər evi, bu məktəb... Çeşni son dərəcə gözəl idi. Bu tikililər başa gəlsəydi, “Yel” qəbilələr arasında yüksək bir mövqe tutacaq idi. Məmnuniyyətimdən Mimrənin çamurlu əllərini götürüb, yanaqlarıma sürtdüm. Üzünə qan səpildi, gülümsədi. Mənim bu hərəkətim oradakı şagirdlərin nəzərini cəlb etdi. Bunu görən kimi Mimrənin üzünə bir sərtlik gəldi, haman şagirdlər başlarını aşağı salaraq işlərinə davam etdilər. Ruhumda dərin bir həzz daşıyaraq Mimrədən ayrıldım. Yolda Ceynizə rast gəldim. Bağçada çalışırdı. Mimrədən bəhs etdim. – Bu qız ulusda birinci adam olacaq, – dedi. – “Meymun” necə bunun qədrini bilməmiş? – deyə heyrət etdim. – Mühafizəkarlıq “Meymun”u çürütmüş, yalnız “Meymun” deyil, bir çox qəbilələr adətlər bataqlığında çürüyür. – Yeni məhəllə salınması təsvib olunmuş, deyirlər. – Elədir. Ulusun böyüyəcəyi mühəqqəqdir. Onun üçün yeni evlər hazırlamaq icab edir. – Tikilişin ümumi idarəsi kimə həvalə olunur? – Mimrəyə. Şura Mimrəyə “baş usta” ünvanı verəcək və bu münasibətlə böyük bir ziyafət olacaq. – Çox gözəl, çox gözəl! Bütün sənətkarlar təşviq olunmalıdır. – Çopo, sonra bir təşəbbüsüm də var, yəqin bunu da təsvib edəcəksən. Bu yaxınlarda şuranın iclası olacaq. Bütün qəbilələrdəki qüvvətli adamların “Yel”ə yığılması məsələsini müzakirəyə qoyacağam. O cümlədən Kavus və İlyusun da ulusa cəlb olunmasını tələb edəcəyəm. – Fikirlərini alqışlayıram, – dedim. Ceyniz gülə-gülə: – Səndən də istifadə olunacaq, – dedi. – Mən təbiətən mütəvazi adamam, çox yüksək xidmətlərdən xoşlanmam. – Bizdə yüksək və yüksək olmayan adam yoxdur. İşin hər bir şəkli təqdir olunur, yalnız... mühafizəkarlığa qarşı oxlar yağdırırıq. Ceyniz sözlərini qurtarmadan qəhqəhə çəkib güldü. Gülüşündə mənim keçmiş ənənəpərəstliyimə qarşı bir tənə duydum: – Bütün keçmişimi “Qoç”da gömdüm gəldim, – dedim. Sözlərim Ceynizin xoşuna getdi. – “Yel” ruhların xarab havasını təmizləyir. Burada bütün ruhlar büllur kimi təmizdir. Buranı qüvvətləndirib, o biri qəbilələri də duruldacağıq. Zatən bu yazdan başlayaraq hər qəbilədən ildə iyirmi-otuz nəfər mühafizəkarlıq düşməni gətirib, ulus idarəsi ilə aşna edəcəyik. – Belə olursa qəbilələrin yeniləşməsinə heç bir maneə ola bilməz. 21 Qışı yeni evlərimizdə keçirdik. Ulus adətincə, günəşlə yatır, günəşlə qalxırdıq. Evimizin ziynət və müxəlləfatını tamamlayırdıq. Xalılar toxuduq, yataq yapdıq, palçıqdan qablar qayırıb kürələrdə bişirdik. Tam bir istirahət edərək bahara çıxdıq. Yazın ilk ayında ulus şurasının qərarına görə səfərə çıxmam icab etdi. İki aya qədər şimal tərəfdəki ölkələri gəzib dönməli idim. Umuzumdakı torbaya bir günlük azuqə qoydum, əlimə bir uzun əsa alıb, yola düşdüm. Ikinci axşam bir suyun kənarında qurulmuş çadırlara rast gəldim. Ətraf təpələrdə ilxı otlayır, xalq çadırların qarşısında çalıb oynayırdı. Yaxınlaşdıqda itlər hər tərəfdən üzərimə hücum etdi. Uzun geyimli və saçlarının uclarından gümüş parçaları sallanan qızlar yüyürüşərək itləri qovdular. İrəliləyib, ocağın üzərində asılan qazanın bir yanında oturdum. Qonaq olduğumu duyaraq, su gətirib ayaqlarımı yudular, yemək verdilər, sonra ağacın altında yatdım. Sabah erkən çadırlar yığıldı, ilxı toplanıb yükləndi, yola düşdülər. Torbama bir az qurutla qovrulmuş düyü qoymuşdular. Yeyərək mən də öz yoluma davam etmək istədikdə gözlərimə ağacın altında oturmuş bir qoca sataşdı. Yanaşdım. Uzun ağ qaşlarının altında işıldayan xırda, yaşlı gözlər məni heyrətlə süzdü. Yanında bir neçə davar var idi. Beş addım o yanda tükünü tüləmiş qoca və çəlimsiz bir köpək yatmışdı. Qoca zorla nəfəs alırdı. Öz-özümə “burada bir sirr var” deyə qocaya salam verib qarşısında durdum. Qansız dodaqları tərpəndisə də səs gəlmədi. – Köç getdi, sən niyə burada qaldın? – deyə sordum. – Köç qocaları tərk edər. Bu qədim bir adətdir. Bu köpəklə mən artıq işə yararsız olduğumuzdan bizi buraya atdılar. – Övladların yoxdurmu? – Var. Zatən onlar tərk etdi. Bu sözləri zorla dodaqlarından uçuran qoca gözlərini yumub, başını ağaca söykədi. Üzünün qurumuş cizgilərində dərin bir faciə təcəssüm etdi. “Mən də qırx il əvvəl atamı bu ağacın altında qoyub keçmişdim” – cümləsi dodaqlarının son ifadəsi idi. Başı yan tərəfə əyildi və bədənini də özü ilə çəkdi: son nəfəsini bir hıçqırıqla bəyan edərək söndü. 22 Yoluma davam etdim. Günəş göyün tam ortasında ikən üfüqdən toz qopması gözlərimə çarpdı. Bir çox qaraltıların yürüməsi ordunu xatırladırdı. Həyəcan məni bürüdü. Özüməmi, ya azad ulusumamı qarşı təsəvvür olunan təhlükə məni sarsıtdı. hər halda zəiflik göstərmək istəmədim. Yolumun davamında israr etdim. Bir də nə gördüm!.. Günəşdən qaralmış, saç-saqqalları pəjmürdə, cır-cındır içində bir İnsan sürüsü. Bunların yeganə silahı əllərindəki əsadan ibarət idi; yerə döyərək yavaş-yavaş yürüyürdülər. Arıq vücudları təəssüf doğururdu. Məni görməyən kimi üzərimə gəlirdilər... Hamısının kor olduğunu dəhşətlə duydum. Yoldan kənara çəkildim. Sel kimi arxası kəsilmədən axıb gələn bu zavallı İnsanlara tamaşa etməyə başladım. Önlərinə gələn xırda bir çayı sezərək çəyirtkə kimi kənarına sərildilər. Kimi su içir, kimi əl-üzünü yuyur, kimi də ayaqlarını suya salaraq uzun yolların yorğunluğundan qurtulmaq istəyirdi. Yaxın gəldim. Birisini danışdırdım. Ot qoparıb yediyindən ac olduğu görünürdü. Ona bir az qovrulmuş düyü verdim. Məmnuniyyətdən əllərimi arayaraq öpmək istədi, qoymadım. – Nərədən gəlirsiniz? Niyə hamınız korsunuz? – deyə iztirabla sordum. Kor mənə ağıla sığmayan şeylər anlatdı: – Biz, – dedi, – iskitlərin əsirləriyik. Müharibədə ələ keçirdikləri kişiləri kor edər və qadınları hərəmə alarlar. İllərdən bəri vəzifəmiz inəklərə baxmaq, onları sağıb iskit ailəsini bəsləməkdən ibarətdir. İskitlər hücum edəcəkləri xalqlar arasına çaxnaşıq salmaq üçün hücumdan əvvəl oraya korları göndərərlər. Səfərimizin məqsədi faciəmizlə başqalarını aşılamaqdır... Biz gedirik, arxamızca da iskitlər gəlir. Göyün ulduzunun sayı var, onların sayı yoxdur... Susdum... Korun məqsədi artıq məni aşılamışdı. Ulusumun müqəddəratı mənə olduqca qorxulu bir vəziyyətdə görünürdü. Haman durdum; geri döndüm. İki gün sonra ulusun küçələrində carçı qoşaraq dəhşətli səslə bağırırdı: Hey, ulusdaşlar! Gəlin! Gəlin! Təhlükə var: Göyün ulduzunun sayı var, İskitlərin sayı yoxdur. Gəlin! Gəlin! Təhlükə var! Qız, gəlin, ahıl-cahıl – hamısı axın-axın gəldi, toplandı. Hər kəs həyəcan içində, mən də həyəcan içində, çıxdım, anlatdım: – Silaha sarılın, silaha! Yardıma çağırın, yardıma!.. O gün on üç ətraf qəbilənin küçələrində carçılar qoşaraq: Gəlin! Gəlin! Təhlükə var! Göyün ulduzunun sayı var, İskitlərin sayı yoxdur. Gəlin, gəlin! Təhlükə var! – deyə bağırırdılar. Toplandılar. Məsləhətləşdilər. Bütün qüvvələrin bir yerə toplanmasını qərara aldılar. Bu qərarın icrası üçün fövqəladə bir heyət seçildi. Gənclər tərəfindən də Ceyniz buraya daxil edildi. 24 Günəş yatağına doğru enərkən Ceyniz yanıma gəldi. Oturduq. – Nə var, Çopo? – dedi. – Son görüşümüzdən sonra bir hadisə olmamış. – Bilirsən, məsləhətə gəldim. Korların istiqamətini dəyişmək üçün adamlar göndərildi. Onları başqa səmtə çevirəcəklər... – Bu gözəl işdir – aramıza yayılsalar ruh düşgünlüyü vücuda gələr. – Sonra... Buğatay bütün qüvvələrə sərkərdə təyin olundu. – Bu da gözəl. Buğatay cəsur, nüfuzlu və təşkilatçı adamdır... – Silah tədarükü Ahənəsbə həvalə olundu. Qəbilələrin bütün sənətkarları səfərbərlik halına gətirilir. – Ərzaq məsələsi necə? – O məsələ də müzakirə olundu. “Quzğun” qəbiləsi bir namizəd göstərdi, qəbul etdik. – Bir də hər kəsin vəzifəsi əvvəlcədən bəlli olmalı. – Şübhəsiz olacaq... İndi, Çopo, bir iş var. İskitlərin nə olduğunu öyrənməliyik. Adət və ayinlərini, müqəddəsatlarını, maddi qüvvət və qüdrətlərini bilməliyik. Düşmən ətraflı öyrənilərsə, qələbə yolları asanlaşar. Sənə təfsilatını söyləməyə lüzum yoxdur. Qəbilələrin azadlığı və mədəniyyətimizin bəqası yolunda üzərinə yeni bir vəzifə düşür. – Hazıram! – İskitlərin içinə getməlisən. – Hazıram! – Heyət sənə tam bir səlahiyyət verir. Düşmənə qarşı edəcək bütün hərəkətində sərbəstsən. Qarşımızda olan təhlükəni aradan qaldırmaq üçün nə lazım isə əsirgəməzsən... – Hazıram! – Yalnız vaxtı keçirməməli. Mümkün isə bu gün yola çıx. – Vaxtı keçirməmək üçün bir at lazım. – Təbii, on dəqiqədən sonra at burada hazır olar. – Mən də durmadan minib gedərəm. 25 Yolda bir bulaq başına endim. Bir həftəlik səfərdən sonra bir-iki gün burada dincəlmək fikrində idim. Ətrafda quş çox idi. Atı bir ağaca bağlayıb ova çıxdım. Kolların arasından qulağıma bir şaqqıltı gəldi, haman, oxu yaya basıb hazırlandım. Diqqətlə qulaq verdim. Zəki və elastik bir heyvan yürüşünə bənzəyirdi. – Aslanmı? – deyə düşündüm. Qəvi bir yırtıcı ilə qarşı-qarşıya gəlmək ehtimalı qanıma qor doldurdu. Bir dəqiqədə sanki “İnsan” deyilən bir pərdə var imiş də üzərimdən qaldırıldı, varlığım ibtidai çılpaqlıqla meydana çıxaraq qana susadı. Bir də... incə bir qadın şərqisi vəhşətə qələbə çaldı. Əlimdən oxum düşdü, yaşıllıqlar arasından orta boylu, günəşdən yanmış bir çöhrə göründü. Başındakı sərnic suya getdiyini göstərirdi. İrəlilədim. Məni görərkən qız ürkdü. Kənara sıçrayaraq bir neçə addım atdıqdan sonra durdu. “Kimdir? Haradan gəlir?” deyə işarə ilə anlatdım. Gülümsədi. Meşəlik yamacı göstərdi. – Oraya gedək! – dedi. Sözümə cavab olaraq başındakı qabı göstərdi. Fikrini anladım: bir yerdə bulağa enərək sərnici su ilə doldurduq. Ata mindim və sərnici də yəhərin qaşına qoydum; yola düşdük. Yamacın arasında böyük bir düşərgəyə rast gəldim. Atlar kişnəyir, inəklər böyürür, qoyunlar mələşirdi. Ətrafda qarınca kimi qaynaşan İnsanlar içində bir kişiyə rast gəlmədiyim üçün heyrətləndim. Bir çadıra yanaşdıqda qız sərnici istədi. Verdim. Bir neçə dəqiqədən sonra mənim buraya gəlməm böyük bir hadisə təşkil etdi: ətrafıma yüzlərcə qadın toplandı. Sərt çöhrəli, şişkin əzələli bu qadınlar dişidən daha çox erkəyə bənzəyirlərdi. Bir də izdihamın arxasından bir səs eşidildi; haman, qadınlar yana çəkildi; yaşlı və gözü kor bir qadın irəliləyib, atımın cilovundan yapışdı. Bəzi sözlər söylədi, anlamadım. Atı çəkərək apardı. 26 Qadın məni gözəl bir çadırın qarşısında tərk edib, içəri girdi. Qapıda qarovul çəkən iki qız əllərindəki nizələri yerə vuraraq bəzi sözlər dedilər. İstehza etdikləri bəlli idi. Biri dilini çıxarıb, qıpqırmızı kəsildi. Bu əsnada içəridən uca boylu çirkin bir qadın çıxdı. Bu qadını on nəfərə qədər qız təşyi edirdi. Təzimkar bir təbəssümlə mənə baxdı və çadırın qarşısındakı taxta əyləşdi. Dəvətinə hörmət edərək atdan endim və göstərdiyi yerdə oturdum. Yanındakı qadınlar sıra ilə mənə yanaşaraq bəzi sözlər söylədilər, anlamadım. Sonuncu qadının dili bizimkinə yaxın olduğundan anlaşdıq. Burası həməzənlər düşərgahı imiş. – Bunların kişiləri yoxdurmu? – deyə sual verdim. Qadın: – Yox, – dedi, – bizlər kişiləri içimizə buraxmarıq. Mən qulaqlarıma inanmayan kimi: – Ərə getmək yoxmu? – dedim. Qadın gülümsədi və bir az duruxdu. Sanki cavab verməkdən aciz idi. Nəhayət, izaha başladı: – Bizim qadınlar yalnız müharibə meydanında məğlub edildikləri kişilərlə görüşürlər. Bu görüş daimi olmaz. Müəyyən zamandan sonra kişiləri tərk edərək yenə ayrıca həyat sürərik. – Zürriyyət olmazmı? – Olur. –?!. – Heyrət etmə, qız övladları saxlayıb, oğlanları aramızdan çıxardarıq... Çirkin qadın bunların sərkərdəsi imiş. Adı Alpaqay idi. Alpaqay səfərimdən maraqlandı. – Haraya gedirsən? – dedi. – Səyyaham. Dünyanı və İnsanları görmək istəyirəm, Alpaqay başını tərpətdi: – Bilirəm, – dedi, – sənin kimi bir səyyah bir dəfə də mənə müsafir olmuşdu. Adı Anastasiz idi. Çayların başlandığı və töküldüyü yerləri öyrənər, dağları və şəhərləri xəbər alardı... Dəniz kənarında bir ölkə var imiş, orada yaşarmış. Bu söhbətdən sonra Alpaqay neçə vuruşmada olduğumu soruşdu. – Heç bir! – dedikdə, heyrət etdi. Ətrafında ayaq üstə duran qızları süzdü və sonra: – Ölümdən qorxursanmı? – deyə soruşdu və gülümsədi. – Yox, biz oturağıq. Alpaqay yenə gülümsədi: – Oturaqları çox gördüm. Bataqlığa sancılmış ox kimi bir yerdə çürüyüb qalırlar. Yatağana belə yapışsalar, öz əllərini kəsərlər. Başqa-başqa zehniyyət sahibləri olduğumuz üçün münaqişəni lüzumsuz gördüm. 27 Gecənin yarısı vücuduma toxunan soyuq əllər məni yuxudan oyatdı. Gözlərimi açar-açmaz yanımda cilvələnən bir qız gördüm. Diqqətlə süzdüm. Gündüz mənə dil göstərən qız olduğunu duydum. Ayazdan vücudu buz kəsilmişdi. Bağrıma basdıqca hərarətdən əriyən qar kimi varlığıma nüfuz edirdi... Çox çəkmədən qulağıma bir şıqqıltı gəldi. Qaranlıqdan bir işıq doğan kimi oldu. Uca boylu, dolğun vücudlu qəhrəman bir qadın yanaşaraq başımın üzərində çökdü. Əndamının rayihəsi qanımı coşdurdu. Tək olmadığımı anlar-anlamaz qarovulçunun saçından yapışdı. Qarovulçu hiddətlə sıçradı. Lakin qarşısındakı qadını tanıdıqda utandı; önündə diz çökdü. Qadın ona bir neçə sərt söz söylədi və nəhayət, bir yumruq ilişdirdi. Qarovulçu qalxdı və yaydan buraxılan ox kimi qaranlıqda qaib oldu. İki qadının qovğası erkəyə malik olmaq üçün imiş, zənn etmişdim. Halbuki uca boylu qadının da getməyə hazırlanması təsəvvürümün boşluğunu isbat edirdi. Vücudumda yandırılan alov söndürülmək istəyirdi. Qalxdım, qaranlığa qarışmaq istəyən qadını arxadan qucaqladım. İlan kimi qıvrılıb, qollarımın arasından çıxdı. Sonra dəmir pəncəsi havada oynadı və umuzuma dəyən yumruqdan yerə sərildim. Özümə gəldikdən sonra həqarətin ağırlığını duymağa başladım; həməzənlər məğlub etdikləri kişilərdən nifrət edərmişlər. Çox düşünmədən atımı yəhərləyib, yola düşdüm. 28 O biri gün rast gəldiyim korlar qafiləsindən birinin yanında qaldım. Uzun-uzadı söhbətdən sonra iskitlər haqqında bir çox məlumat topladım. Bu barədə təfsilatını sordum, Bir kor anlatdı: – Bütün ruhani ayinlər qamlar3tərəfindən yapılar. Qamların üzərində kəllə şəkilləri çəkilmiş dəfləri var. Bu dəfləri çalaraq dönərlər və cəzb olarlar. Haləticəzbdə allahlarla görüşər, ilham alarlar və aləmi-qeybin sirlərinə vaqif olarlar. Cəzbdən sonra hər kəs qama yanaşar və “haqqımda nə qədərlənmiş” – deyə soruşar. Qamın arxası kəsilmədən verdiyi cavablar kimini şad, kimini isə kədər içində buraxar. Qamın nüfuzu xaqanınkından daha böyükdür...Korun hekayəsi məni məmnun etdi. İndi qamın özünü görmək və hərəkətlərini öyrənmək başlıca məqsədlərimdən biri oldu. Atı minib, yola düşdüm. Bir neçə gündən sonra iskit nəfərlərinə rast gəlməyə başladım. Bunlar atlarını ota buraxmışdılar. Uzanmış bir nəfərə yanaşdım. Üzündə əzab nişanələri var idi. İşarə ilə sorduqda ayağını göstərdi: yarası var imiş. Haman durduğum yerdə fırlandım və sonra əllərimi göyə götürərək dua edər bir vəziyyət aldım. Baxdım, nəfərin üzündə ümid parlamağa başladı. “Dua”dan sonra nəfərin yarasını açdım qurtlamışdı. Təmizlədim, duzlu su ilə yuyub bağladım. Nəfər (rahatlanan) kimi oldu. Bir az sonra bizə bir ayrı nəfər də yanaşdı. Yaralı ona bir şeylər anlatdı. Nəfər əlini ayağıma sürtərək öpdü və təzimkar bir vəziyyət aldı. “Məqsədimə çatdım”, – deyə düşündüm. Az çəkmədən ətrafımda görünən on-on beş nəfər buraya toplandı; hamısı əllərini ayaqlarıma çəkərək öpdü. Yaralı yenə bir şeylər söylədi. Ocaq qaladılar. Bir nəfər bir neçə bağırsaq qurusu gətirdi. Bizlə atların budlarını deşərək, içlərinə qan buraxdılar və ağzını otla bağlayıb, odun üzərinə döşədilər. Bişər-bişməz bölüşdülər; biri də mənə düşdü. İskitlərin səfər yeməyi bundan ibarət imiş. 29 Üç gün bu nəfərlə qaldıq. Açıq havada yatar, qalxardıq. Bu üç gündə nəfərin yarasını müalicə etdim. Yaxşılaşdı. Nəfərlərin arasında böyük nüfuza malik oldum. Yavaş-yavaş baş düşərgənin yerini öyrəndim və oraya getməyi arzuladım. Nəfərlər məni apardılar. Yolla gedərkən atların cilovlarından asılmış quru dərilər nəzərimi cəlb etdi. Soruşdum: – Öldürdüyümüz düşmənlərin üzünün dərisidir, – deyə iftixarla söylədilər. Saydım. Yaralının yüz iyirmi bir adam öldürdüyü məlum oldu. O biriləri də öldürmüşlərdi. Onlar öldürdüklərinin qol sümüklərini də nizələrinin saplarına nəsb etmişdilər. Yarım gün atları ota buraxılmış əsgər içindən keçdik. Axırda gözlərimiz bir təpədə qurulmuş bir neçə gözəl çadıra sataşdı. – Xaqan oradadır, – deyə yaralı barmağı ilə işarə etdi. Biz də təpələrin ətəyində bir çeşmənin yanında düşüb qaldıq. Yaralı məni tərk edir, təkrar geri dönürdü və hər gəldikdə özü ilə bir neçə yeni adam gətirirdi. Bunlar ətrafıma toplanıb, mənə heyrətlə tamaşa edir, öz aralarında danışırdılar. Bunların marağını artırmaq üçün arabir göyə baxaraq “dua”lar oxuyurdum. O gün yanıma bir neçə xəstə gətirdilər. “Dua”ladım və kökslərinə bir ot yapışdırıb yola saldım. Nəfərlər otu tilsim zənn edərək ona toxunmaqdan qorxurdular. Get-gedə yanıma gələn xəstələrin sayı artdı və “tədavi”dən əvvəl “ayin” yapmağa başladım. Fırlanmam məni iskitlərə qam sifəti ilə tanıtdırdı və nüfuzum gündən-günə artdı. Bir axşam xalq arasında dolaşarkən dairə təşkil edən bir izdihama rast gəldim. Yanaşdım. Paltarı qızıl və gümüş pullarla bəzəkli bir qam dairənin ortasında fırlanmada idi. Bir neçə dəqiqədən sonra qam cəzb oldu, ağzından köpük daşlandı. Ayılar-ayılmaz hər kəs: – Qədərimdə nələr var? – deyə suallar yağdırdı. Qam cavab verərək mənə yönəldi və xitab etmək istərkən, haman, yerimdə fırlandım. O qədər sürətlə fırlandım ki, başım gicəldi, yıxıldım. Ayıldıqda gözlərim qarşımda duran qama çarpdı. Həyəcanından rəngi qaçmışdı, vücudu titrəyirdi. – Qədərimdə nə var? – deyə dili dolaşdı. – Sabah öləcəksən! – dedim, qam bayıldı. Ətrafımı xalq bürüdü: – Qədərimdə nə var? – deyə edilən suallara ağzıma gələn cavabları verdim. Xalq mənə paltar, gümüş və qızıl pullar bağışladı. Bu qam baş qam imiş. Bunun bayılması nüfuzumu aləmə yaydı. 30 Baş qamın qədəri haqqında söylədiyim peyğəmbəri sözlər doğrulaşdı. Qamın xaqan tərəfindən boğdurulduğunu eşitdim. Məni saraya çağırmaq üçün gələn təşrifat nəfəri anlatdı. – Səbəb? – deyə sordum. – On beş gün əvvəl, – dedi, – xaqanın oğlu çayda çimib xəstələnmişdi. Xəstələndikdən dolayı cənuba doğru təsəvvür olunan səfər dayandırılmışdı. Xəstəlik baş qamın ruhani ayini ilə tədavi olunar. Qam çağırıldı, sarayda qürənanın yanında fırlandı, cəzb oldu və bir həftə sonra şahzadənin şəfa bulacağını elan etdi. Dünən həftə tamam oldu, şahzadənin səhhəti yaxşılaşmaqdan daha da fənalaşdı. Sarayda bir anlaşılmazlıq yarandı. Cürbəcür şayiələr (yayıldı). “Xaqanın ikinci qadını Runca öz oğlunu vəliəhd etdirmək üçün qama bəd dualar etdirmiş” – dedilər. Nəticədə baş xatın oğlunun intiqamını almaq üçün qamın öldürülməsini tələb etmiş... Hakimiyyət ətrafında bir çox həngamələr olduğunu ilk dəfə olaraq duydum və istifadə etmək yollarını düşünərək saraya getdim. Yolda qarşıma çıxan nəfərlər ayağıma əllərini sürtərək öpürdülər. Artıq düşərgədə hər kəs məni tanıyır və “qüdsiyyətimə” inanırdı. Bu qədər tez yüksəldiyimə heyrət etdim. Təşrifatçı nəfərlə bir çadıra gəldik. Üzü çapıq bir adam məni hörmətlə qəbul etdi və baş qam təyin olunduğumu söylədi. Mənə ulduzlu bir paltar, qumrovlu bir dəf verdilər. Buradaca kiçik bir ayin yaparaq şeyləri qəbul etdim. Bir neçə qam şagirdi zurna çaldı, geyindim. Hazır olan kimi hər tərəfdən mənə təzim olundu. Çapıq adam bir sözlər söyləyərək başıma arxası at quyruqlu bir qalpaq qoydu. Zurnaçılar məni xəstənin çadırına təşyi etdilər. Altun dəstəkli, incə tikişlərlə işlənmiş qapıdan içəri girdim. Xəstə çadırın baş tərəfində hündür bir taxtda yatmışdı. Hər tərəfdə doqquz gənc qız diz çöküb, saçlarını əllərində tutmuşdu. Çadırda dərin bir sükut idi. Baş xatın xəstənin yanında idi. Məni görən kimi duakar bir sima ilə yerindən qalxdı, əlimdən öpdü. Xəstəyə yanaşdım. Böht içində idi. Əlimi alnına qoydum. Hərarəti çox idi. Geri çəkildim. Ətrafındakılar kənara durub mənə meydan verdilər. Fırlandım. Özümü qaib edincəyə qədər dəfə yumruqlar vurdum... Axırda nə olduğu xatirimdə deyil. Bir də ayıldım. Baş xatın irəlilədi. – Oğlumun qədərində nə var? – deyə həyəcanla sordu. Susdum. Gözlərimdən yaş süzüldü. Ağlayacağımı heç də təsəvvür etməzdim. Baş xatın taxtına yıxıldı. Gözləri yaşlı qızlar hər tərəfdən ona tərəf qoşdular. 31 O biri gün şahzadənin dəfn mərasimini keçirdik. Qullar iyirmi addım uzunu və iyirmi addım enliyində iki adam boyu bir yer qazdılar. Dibinə söyüd yarpaqları döşəndi. Şahzadənin çadırı bütün müxəlləfatı ilə buraya yerləşdirildi. Meyiti geyindirib, silahlarla bərabər yatağına uzatdılar, çadıra gətirdilər. Irəliki gün diz çökən on səkkiz qız Alpatay adlı çopur bir cəllad tərəfindən bir-bir boğulub öldürülmüşdü. Bunları da şahzadənin ətrafına düzdülər. Şahzadənin atı boğulub, çadırın qapısına bağlandı. Qəbir torpaqla örtülmədən əvvəl xaqan, onun hərəmi və dayə gəldi. Xaqan sadəcə geyinmişdi. Yalnız qurşağındakı dəstəsinə almaz və ləllər nəsb olunmuş altun yatağanı nəzəri cəlb edirdi. Arxasında əlləri təbərli doqquz nəfər var idi. Baş xatının balağına hər tərəfdən doqquz qız yapışmışdı. Baş xatın əllərini gözlərinin üzərinə qoyaraq hönkürürdü. Arxadan başqa xatınlar, ricallar və sərkərdələr gəlirdilər. Çadırın qapısına yanaşdıqda baş xatın dönərək Runca xatına hiddətlə: – Gəlmə, həyasız! – dedi, – mənim qanlım sənsən! Qadınlar cəsarətsiz bir halda yerlərində donub qaldılar. Baş xatının bu hərəkəti bəzi sərkərdələrin arasında xoşnudsuzluq doğurdu. Çünki Runca xatının oğlu vəliəhd olacağı üçün hər kəs istiqbalını onun hüsni-təvəccöhünü qazanmaqda görürdü. Vida mərasimi bitdikdən sonra qəbrin üzərinə ağaclar döşəndi, hər bir əsgər əlində bir az torpaq gətirib tökdü: qəbrin üzərində yüksək bir qurğan yapıldı. Qurğanın ətrafına haça ağaclar basdırıldı. Qənimət alınmış at1ardan əllisi və korlardan əlli nəfəri boğulub gətirilmişdi. Atların boyunlarını və arxalarını haçalara qoyaraq, üzərinə də əsir meyitlərini uzatdılar. Sonra qırx süvari qurğanın ətrafına dönərək, mərsiyə söylədi. 32 Üç gün sonra xaqanın hüzuruna qəbul olundum. Taxtında oturmuşdu. Ətrafında bir çox gözəl qız və oğlanlar durmuşdu. Xaqan mənə yer göstərdi, oturdum. Bir də işarə elədi; hər kəs çadırı tərk etdi. Yalnız ikimiz qaldıq. Xaqan çox dəyişilmişdi. Zəif səslə: – Yaxşımısan? – deyə sordu. – Mərrixin sayəsində. – Kədərimə dözə bilmirəm, – dedi, susdu və bir az sonra: – Kədərimi susdurmaq üçün qanlı bir səfər təsəvvüründəyəm. Qədər nə söyləyir? Düşündüm: – Qədər qaranlıqdır, – dedim. Xaqan sözlərimdən bir az hiddətləndisə də, sonra sakit olaraq maraqla: – Necə? – dedi. – Üç gündür qədərin sirlərini açmaqla məşğulam. Hələ səfərdən əvvəl bir çox bəlalar görünür. Bəzi sərkərdələrin xaqana qarşı xəyanətləri aşkar olur... Xaqan hiddətindən üç dəfə qalxıb oturdu: – Bilirəm, bilirəm, bilirəm! – deyə incə, sallaq bığını gəmirdi, – bu xəyanətlərin başı Quzataydır. – Bir deyil, bir neçəsi olmalı, – dedim. – Bilirəm. Ancaq Alpatayın qollarında qüvvət tükənincəyə qədər adam boğduracağam da, fəsadın kökünü kəsdirəcəyəm... Qədərdə daha nə var? – Xaqanın səlaməti üçün görüləcək birinci iş fəsadın qaldırılmasıdır. Hələ sonraları xəbər verməkdən acizəm. Xaqan düşündü, birdən dedi: – Get, ancaq məni tərəddüddən qurtar! – Xaqanın səlaməti üçün nə lazımsa edəcəyimə əmin ola bilərsən. Ancaq... Səfərdə fəlakət görürəm. – Get, məsələ aydın oldu. Xaqana təzim edərək çıxdım. 33 Yarım saat sonra gizli olaraq Runca xatınla görüşdüm. Gəldiyimdən çox məmnun olaraq qədərini soruşdu. Verəcəyim cavabı ətraflı düşünərək: – Sirr açılsa, qədər səndən üz döndərər, – dedim. – Sirri açsam, oğlumun qəbri qazılsın! – deyə and içdi. – Qədər sizin tərəfinizdədir. Ancaq... tədbir görülməzsə, vəliəhdin həyatı təhlükəli olacaq. Runca xatın diksindi: – Aman, yol göstər! – deyə əlini ayağıma sürtüb öpdü. – Yol hazır, bu gün Quzatayla bərabər buradan ordunu bizə sadiq olan bir hissəsinə qaçın. – Xaqanmı hiddətlənmiş? – Elə! Quzatay ordu toplasın, yoxsa... həyatınız təhlükədədir. – Bu işlər bütün baş xatının hikkəsindən irəli gəlir. Yəqin xaqanı da təhrik edən odur. – Hər halda, tələsməlisiniz. Runca xatının rəngi üzündən götürülmüşdü. Yerindən dəli kimi qalxdı, əvvəl nə edəcəyini bilmədi, sonra əlacsız bir halda üzünü mənə çevirdi. Cavab olaraq: – Quzatayı çağırtdır, – dedim. On dəqiqə keçməmiş Quzatay hazır oldu. Görüşdük. Çəlimsiz bir adam idi. Qanlı gözlərindən vəhşət yağırdı. Əynindəki paltar İnsan dərisindən yapılmışdı. Buna rəğmən qamlardan çox qorxduğunu hərəkətlərindən duydum. – Qədərlərimizin açarı səndə, – dedi və dodaqlarında hörmətkar bir təbəssüm oynadı. – Qədər sizin tərəfdədir, – dedim. Sevindi. Yolumda hər bir xidmətə hazır olduğunu bildirdi. Məsələni anlatdım. Təkidən söylədim ki, onun nicatı ordu toplayıb, xaqanın hücumundan özünü müdafiə etməsindədir. Razı oldu. – Mərrix məbədinə qan lazımdır, – dedim. – Dəqiqəni qaib etsən, məhv olacaqsan. Coşqun bir halda yerindən qalxdı. Qanlı gözləri bir az da qızarmışdı. Məndən razılıq elədilər. Çıxdım. 34 Xaqanın şiddətli əmrinə rəğmən Quzatay tapılmadı. Bir də ordunun qüvvətli bir hissəsini götürərək qarşı dağın arxasına çəkilməsi xəbəri ildırım qüvvəsi ilə yayılmağa başladı. Runca xatının oğlu ilə bərabər yox olması da min bir şayiəyə səbəb oldu. Təcili surətdə saraya çağırıldım. Xaqanın qəzəbi hədsizdi. Çadırda gəzinərək: – Qədər doğru imiş, – dedi. – Indi çarəsini göstər! Əlimi üzümə dayaq verərək fikrə daldım. Bir neçə dəqiqə cavab vermədim. Halımdan mütəəssir olaraq xaqan da sakit oldu, taxtına əyləşərək sükuti-qəlblə cavabımı gözlədi. – Hücumdan başqa çarə yoxdur, – dedim. – Bu gün qüvvət toplanmazsa sabah ətrafında baş xatınla məndən başqa kimsəni görməyəcəksən! Xaqan haman, sərkərdələri yanına çağırdı və ordunu tezliklə hazırlamalarını əmr etdi. Bir dəqiqədə carçılar ata minərək xalqın arasına yayıldı. Eyni zamanda məşvərətə oturuldu. Nəticədə sabah tezdən üç tərəfdən hücum etməyi qərarlaşdırdılar. 35 Sübh günəşinin qızartısı göyə səpilərkən Mərrix məbədinə getdim. Məbəd taxta qüllədən ibarət idi. Yuxarısında kiçik bir meydança var idi. Ətrafı süvari bürümüşdü, atların cilovlarından sallanan İnsan dərisinin sayı yox idi. Nizə və təbərlərin saplarındakı düşmən sümükləri vəhşət verirdi. Öndə duran xaqan qəzəbindən tez-tez atının cilovunu dartır və İnsan üzlərindən qoparılan minlərcə dərilər titrərkən gizli bir inilti qoparan kimi olurdu. Bir də korlardan birini bağırdaraq gətirdilər. Alpatay yaxasından yapışdı, qəməsini əsirin boğazına elə bir sürətlə soxdu ki, əli belə görünmədi. Qan fışqırdı. Xaqanın qılıncı gətirildi, əsir qanı ilə boyanıb, Mərrix qülləsi üzərindəki meydançaya qoyuldu. Mərrixin tələb etdiyi ilk qan təslim verildi. Sonra atdan endilər və qüllənin ətrafına düzülən bişmişlərdən yedilər. İçki paylandı, hər kəs düşmən kəlləsindən yapılmış qədəhləri başına çəkdi. Xaqanın qarşısındakı kəllənin ətrafına altun nəsb olunmuşdu. Bu kəllə böyük bir sərkərdə başı imiş. Xaqan kəlləni əlinə aldı, içindəki son qətrələri içdikdən sonra kəlləyə baxaraq dedi: – Artıq sənə qarşı intiqamım qalmadı. Məndə yeni bir intiqam alovlandı. Quzatayın kəlləsi dodağıma təmas etməzsə, alovum sönməz. Xaqan kəlləni qeyzlə yerə atdı. Bu halda bütün süvarilər ata sıçradı və hər kəs bir ox çıxarıb, ucunu məbədə tərəf tutdu. – Ur! – deyən xaqanın heybətli səsi havanı titrətdi. Oxlar iki bölünüb yerə atıldı. Oxları sındırmaq yəmin etmək deməkdir: hər kəs özünü xaqanın yolunda qurban edəcəyinə and içirdi. Dəfimə bir yumruq vurdum. Ətraf susdu. Bir dəqiqə gözləyərək dəfə təkrar-təkrar vurdum. – Mərrix bizimlədir! – deyə bağırdım, yerimdə fırlanıb bayıldım. 36 Özümə gəldikdə ətrafımda bir gəncdən başqa kimsəni görmədim. Sel kimi axan ordu üfüqləri tozlara qərq etmişdi. Gənc mənə yanaşdı və yavaş səslə: – Xaqanın böyük qızı Ərdica səni görmək istəyir. Getdim. Sarayın arxa tərəfindəki saklı bir tarlada buğdayı sifətli, qıyqacı gözlü, ağzıburnu xırda bir qıza rast gəldim. Başında ağ çalması, döşündə gərdənbəndi vardı. Dolğun köksü altun pullar arasından baş vermişdi. Yel vurduqca incə ipək paltarı vücuduna yapışaraq qarnının üzərindəki zərif çökək qığılcım saçırdı. Totuq yancaqları asilik əməlində çırpınırdı. Mənə yanaşmasını duydum. Nəfəsinin hərarəti üzümü qıdıqladı: – Saraya ilk dəfə gələndən bəri gecələrimin dadlı yuxusunu da özünlə apardın... Qızın səsi titrədi, susdu. Baxdım. Sallanmış iri kirpikləri yaş saçırdı. Belini qucdum. Bütün vücudu bağrıma sığındı. Qərib quşları andıran məmələri köksümdə çırpınırdı. Dodaqlarım dodaqlarını aradı və şehli nəşələrlə atəşini söndürməyə başladı. Aralandım, getmək istədim. Önümdə diz çökdü, ayaqlarımı qucaqlayıb öpdü: – Getmə! – dedi. – Vuruşma var. Xaqanın müqəddəratı həll olunan bir vaxt durmağa haqlı deyiləm. – Haqlısan! Ancaq müqəddəratı təyin edən müharibə deyil, eşqdir. Xaqan sarayını, tacı, taxtı tərk etməyə hazıram da... eşqi yox. Dərunimdə təbiət bütün çılpaqlığı ilə canlandı. Ərdicanın vücudundan nəşət edən rayihə məni kişnətdi. Bir dəqiqədə onu qucub, təbiətin köksünə atdım və əbədiyyətin səsinə qarışaraq qeyb oldum. 37 Şiddətli vuruşma davam edirdi. Quzatay ordusundan ələ keçən ilk əsiri xaqanın yanına gətirdilər. Xaqan onun köksünə bir qılınc vurdu. Fışqıran qanın altına ovcunu tutub nəşə ilə içdi. Xaqanı təqibən sərkərdələr də qandan içdilər. Sonra əsirin üzünün dərisini soyaraq xaqanın atının cilovundan asdılar. Axşama doğru oxun qurtarmasını xaqana xəbər verdilər. Hiddətləndi. Atılmış düşmən oxunun toplanıb yenidən qollanmasına əmr verildi. Bunun üçün ayrıca bir dəstə vücuda gətirildi. Eyni zamanda çevirmə hərəkəti yapılması əmr olundu. Bu əsnada arxa tərəfdən oxların yağış kimi yağmasını duyduq. Xaqan bir hücum dəstəsini də arxaya göndərdi. Ön tərəfdə hərəkət edən sərkərdələrdən ən mahiri Okabay idi. Minlərlə əsir alması və düşmənə qüvvətli zərbə vurması xəbəri xaqana bildirildi, xaqanın qorxunc siması bir az parladı. Atının boynundan bir dəstə dəri qopararaq ona hədiyyə göndərdi. Lakin arxamızdan bizə doğru irəliləyən düşmənin oxları xaqanın nəşəsini pozdu. Oxlar artıq xaqanın çadırlarını belə təhdid edirdi. Nə edəcəyini kəsdirə bilməyən xaqan bizi məşvərətə çağırdı. Hərə bir fikir söylədi, mən isə şimala çəkilməmizi tövsiyə etdim. Xaqan hər kəsi dinlədikdən sonra mənim rəyimi təsvib etdi. Çəkilmədən əvvəl xaqana: – Səninlə gizli bir söhbətim var, – dedim. Tənha bir çadıra çəkildik. – Nə var? Qədərdə bir fənalıqmı var? – deyə iztirabla soruşdu. – Yox, – deyə xaqanı sakit etdim. – Söylə, – dedi. – Axır başı, dedim, – qələbə sənin tərəfindədir. Lakin... bundan əvvəl bəzi çətinliklər görünür... Xaqan qalxıb təkrar oturdu. Sözlərimə davam etdim: – Quzatayın xəyanətini vaxtilə sənə xəbər verən kimi indi birini də xəbər verəcəyəm. – Xaqan heyrətlə üzümə baxdı. – Okabaydan da arxayın deyiləm, bunun bütün səyi sənin taxtını ələ keçirmək üçündür... Xaqan bığlarını ağzına doldurdu, qəzəblə çeynəməyə başladı. – Çarə? – Hələlik ehtiyatla davranmaqdan başqa bir çarə yoxdur; qüvvətimiz də kafi deyil, zatən ox da yoxdur. Bu işlərin içindən müvəffəqiyyətlə çıxmaq üçün yeni bir orduya ehtiyac var. – Yeni ordunu haradan ala bilərik ki?.. – Bu məsələni mənə həvalə et də, mən çarəsini arayım: – Necə arayacaqsan? – Cənubda cəngavər xalqlar var, məni göndər də, ordu toplayım. Xaqan düşündü. Şübhə edər kimi üzümə diqqətlə baxdı. Bir cavab vermədi. Sonra birdən: – Get! – dedi. 38 O gecə Okabayla görüşdüm. Qoluna dəyən bir oxdan müztərib olaraq yerə sərilmiş otun üstə uzanmışdı.. – Nə xəbər, qam? – deyə soruşdu. – Qədər tərəfindədir, – deyə onu sevindirdim. – Xaqandan yeni bir əmrmi var? – Əmr yoxdur, – dedim, susdum. Susmağım Okabayda şübhə doğurdu. Maraqla üzümə baxdı, mən yenə dinmədim və gülümsəyərək onu süzdüm. – Qam! – dedi, – mənə ölüm xəbəri gətirdin? – Yox, Okabay, ölüm hələ səndən uzaqdır. – Bəs nə var, söylə! Sənin bu gəlməndə bir sirr var. – Sirr yoxdur, qam sirr saxlamaz, bildiyini bəyan edər. – Söylə! Bir şeylər duyuram. – Sənin müvəffəqiyyətlərindən başqa bir şey yoxdur. – Müvəffəqiyyətim baqidirmi? – Baqi ola bilir. Lakin... – Söylə. –...Müvəffəqiyyətin başqalarının müvəffəqiyyətinə sədd kimi görünür. – “Başqalar” kimə deyirsən, xaqanamı? – Elə... işlər xaqanı bir az düşündürür. Ordu arasında artan nüfuzunu xaqan taxta qarşı bir təhlükə kimi tərəqqi edir... Bir çoxları indidən sənə xaqan ləqəbini belə vermiş. Okabayı bu xəbərlər oxşadı, yarasının ağrısı belə unudulan kimi oldu. Bir az düşündükdən sonra: – Başqa cəbhələrdən nələr eşidilir? Xaqanın şimala çəkilmək məcburiyyətində bulunduğunu söylədim. Okabay fikrə getdi. Sonra dedi: – Qarşımda böyük bir qüvvə görmürəm; yəqin düşmən bütün qüvvələrini o tərəfə vermiş. Hər halda sabah açılmasa vəziyyət aydınlaşmayacaq. Bu sözlərdən sonra Okabay təkrar fikrə getdi. Birdən üzündə bir ümid parladı: – Xaqanın əndişəsi nə qədər əsaslıdır? – deyə maraqla sordu. – Bütün ordunun sənə tapındığını görən adam əndişədə olmazmı? – Mənə qarşı, deməli, yaxşı fikirlər bəsləmir. – Təbii. – Nə edə bilər? – Hiylə ilə çağırtdırıb öldürər. – Onu edə bilməzsə? – Üzərinə ordu göndərər. – Mənim ordum qədər qüvvətli ordusu varmı? – Indi yoxsa da bir ay sonra olacaq. – Haradan alacaq ki?.. – Şimal xalqları arasından ordu toplamaq niyyətindədir. Son sözlərim Okabayı düşündürdü. Bir az sonra: – Sən niyə xaqanla getmədin? – deyə sordu. – Doğrusu... – düşünərək dedim, – bundan sonra qədər məni sənə bağlayır... Xaqanın ulduzu batmadadır. Okabay sevincini gizləyə bilmədi. Durdu, oturdu: – İndi nə etməliyik? – dedi. Çox fikir etmədən: – Birinci, – dedim, – sabah erkən xaqana hücum; ikinci, ordunu bir ələ alaraq Quzatayı bitirməlidir. Planım Okabaya xoş gəldi. Lakin bir az tərəddüd içində idi. Birdən: – Mən xaqana hücum edərkən arxadan Quzatay məni vurmaz ki?. – Arxa hücumundan səni təmin edərəm. – Hankı vasitə ilə? – Vasitələri qədər göstərəcək. Ancaq... Quzatay ordusuna keçməliyəm. Sözlərim Okabayı fikrə daldırdı. Məndən şübhələnən kimi oldu. – Orada nə edəcəksən ki?.. – deyə şübhə ilə üzümə baxdı.. – Quzatayı səninlə ittifaqa dəvət edəcəyəm. – Sonra? – Xaqanı məhv etdikdən sonra Quzatayı hiylə ilə öldürmək asandır. – Tətbiqi qabil isə fikrin gözəldir. – Qabildir! 39 O biri gün Quzatayın qərargahında idim. Runca xatınla görüşdüm. Quzatayın axşam qızlarla kef edərkən fücətən öldüyünü və ordunun başsız qaldığını söylədi. Runca xatın sözlərini qurtarmamış alt dodağı əsdi və kirpiklərinin dibləri islandı. Bu xəbər mənim üçün də əlverişli deyildi. Çünki sərkərdəsiz iskit qoyun sürüsü kimidir. Okabay bir gündə bunları təslim alar, qüvvətini artıra bilərdi. Halbuki bir sərkərdə olsaydı, müharibə olacaq və iki tərəf də qüvvətdən düşəcək idi. Öz-özümə bu mülahizələri yürüdərək Runca xatına: – Sənə sadiq olan sərkərdələrdən birini ordunun başına qoymalısan, – dedim. – Ümum arasında tam nüfuzlu bir adam yoxdur, – deyə cavab verdi. – Onda, vəliəhdi xaqan elan etməli. Bu fikir Runca xatının ağlına batdısa da, təsvib etməkdə tərəddüd göstərdi. Bu tərəddüd məni hiddətləndirdi: – Durmaq zamanı deyil! – dedim. – Qarşında Okabay kimi nüfuzlu bir sərkərdə var. Sabah Quzatayın ölüm xəbərini ordu bilərsə, hamısı Okabayın ətrafına toplanar. Iskitin təbiətən başıpozuqluğunu bilirsən. Bunları yalnız igid bir sərkərdə intizama sala bilər. Əgər nüfuzlu bir sərkərdə yox isə bir xaqan olmalı. Runca xatın mülahizələrimi haqlı buldu, lakin: – Bununla da məsələ həll olunmur, – dedi. – Niyə?! – Çünki oğlum gəncdir, həlim təbiətlidir, həyatında bir düşmən başı belə kəsməmiş. Belə bir adamın əsgər arasında nüfuzu olarmı? Halbuki orduda atının cilovundan yüzlərcə dəri sallananlar var. – Yaxşı, bunlardan bir sərkərdə seçmək mümkün deyilmi? – Xeyir, çünki sərkərdə seçilməz, hünərləri ilə şöhrət bularaq öz-özünə ordu başına çıxar. Quzatayın yerində oturacaq bir adamım yoxdur. Runca xatına bir çox işimə gələn təkliflər etdim; qəbulunda acizlik göstərdi. Qadının cəsarətsizliyi həyəcanıma səbəb oldu. Axırda mülahizələr yürütməkdən vaz keçərək sükuta daldım. Ağlım çıxılmaz bir nöqtəyə girdi. Uzun müddətdən sonra yeni bir fikir ona yol göstərdi. – Okabayla, – dedim, – müttəfiq olsaq və xaqana qarşı bərabərcə hərəkət etsək, necə olar? Runca xatının üzü güldü, dedi: – Mümkün olsa, gözəl olar. – Mümkündür! – dedim. – Səlahiyyət ver, görüşüm. Runca xatın razı oldu. O günü Okabayın yanına döndüm. 40 Göndərilən araba Runca xatını bütün qürənası ilə bərabər Okabayın qərargahına gətirdi. İki ordu birləşdi. Okabay yeni sərkərdələr təyin etdi. Silah hazırlığı üçün ustalar ayrıldı və onlara bir çox şagirdlər verildi. İrəlidə olacaq müharibə üçün böyük tədarüklər görülməyə başlandı. Bir gün Runca xatının oğluna qərargahda ox dəyib öldüyünü söylədilər. Vəliəhd xüsusi bir təntənə ilə dəfn olundu və doqquz bakirə qız boğulub qəbrinə qoyuldu. Bu hadisədən Okabay qəmgin olan kimi göründüsə də, saray əhli arasında cinayətin Okabay tərəfindən yapılmasını açıqdan-açığa söyləyirdilər. Məsələ məni maraqlandırdı. Bir axşam sarayın bütün sirlərinə vaqif olan hərəm ağası ilə görüşdüm. Qoca qadın simalı, zil səsli hərəm ağası mənə maraqlı sözlər söylədi: – Bir məmləkət istila olunarkən, – dedi, – əsir götürülmüş qızlar xaqan və sərkərdələr arasında bölünər. Müvəffəqiyyətli müharibələr nəticəsində Okabayın hərəmində minə qədər qız toplanmış, hər gecə bir bakirə tələb olunar, təqdim edərəm. Okabay eyni qıza ikinci dəfə rast gəlmək istəməz. Adəti belədir. Dünyaya gələn çocuqlarından maraqlanmaz və mövcudiyyətindən belə xəbəri olmur. Son zaman Okabay dəyişilən kimi olmuş. Bir həftə əvvəl bütün hərəmi gəzərək bir nəfər qız seçdi, çadırına apardı, indiyə qədər yanında saxlayır və “baş xatın” adlandırır. Övlada həvəsi olmayan Okabay “baş xatın”dan... övlad gözləyir. Okabayın bu hərəkətini xaqanlıq eşqinə düşməsi ilə mərbut görürlər... Runca xatının oğlunun ölməsi də maneədən xilas olmaq deməkdir. Hərəm ağasının sözləri məni əndişəyə saldı; xaqanın yerində Okabay kimi qüvvətli bir simanın əyləşməsi cənub mədəniyyəti üçün daha təhlükəli ola bilərdi. Quzatayın ölməsi bütün məramlarımı pozdu. Məqsədim qüvvətli sərkərdələri vuruşduraraq iskitləri qüvvədən salmaq idi. Halbuki indi qüvvət pozulmadan yenə bir ələ toplanırdı. 41 Gecə sabaha qədər yata bilməyib, daim bu məsələni fikrimdən keçirdim; həllindən aciz qaldım. Məsələni anlaşdıracaq yeganə amil hələlik xaqanla Okabayın vuruşmasından ibarət idi. Hazırlıq qurtardı. Şimala tərəf çəkilən xaqan təqib olunmağa başladı. Üç gün sonra dağ keçidlərinin birisində xaqanın əsil qüvvəsinə rast gəlindi. Böyük bir vuruşma oldu. Okabay ordusunun bir hissəsi xaqan tərəfə keçdi. Bundan dolayı qəzəbə gələn Okabay, ordusundan minlərcə adam kor edib, xaqan tərəfə göndərdi və bir axşam mükəmməl hazırlıqdan sonra özü ön tərəfdə olmaq üzrə hücuma keçdi. Sabaha qədər davam edən qanlı vuruşmadan sonra xaqan ordusuna çaxnaşıq düşdü, hərə bir tərəfə qaçmağa başladı. Sabah xaqanın öldürülməsi xəbəri orduya yayıldı və bir-iki saat sonra bütün ailəsi və hərəmi dəbdəbəli bir surətdə Okabaya təslim edildi. Xaqanın üzünün dərisi Okabayın cilovundan asıldı və kəlləsindən kasa yapılıb içində şərab içildi. Hədsiz düşmən başları əllərdə oynadı. 42 İgid sərkərdələr toya4yığılaraq Okabayı xaqan intixab etdilər. Böyük bir ziyafət verildi, sonra cıdıra çıxdılar. Üç günlük bir kefdən sonra xaqan ordu ilə məşğul olmağa başladı. Ordu öz qüvvətini qaib etmişdi. Vuruşmadan qurtaranları da ishal və qızdırma tələf etmədə idi. Bir gün xaqan məni yanına çağırdı. – Qam, – dedi, – sənin bütün təsəvvürlərin doğru oldu. Qədərin açarı səndədir. İndi gələcəyin nə halda olacağını anlat. – Şimal yolunu parlaq, cənub yolunu qaranlıq görürəm, – dedim. Okabay cavab vermədi. Sükut bir müddət davam etdi. Sonra: – Şimal – tanıdığımız şimaldır, – dedi. Okabayın cənuba səfər etmək meylində olduğu sözlərindən anlaşıldı. – Şimalda davam edən uzun qış, – dedi, – ilxımızı ac buraxır, nəfərlər də yeməyə bir şey tapmır. Cənubda isə hər şey var. – Cənub havasına alışmayan nəfərlər qızdırmadan və ishaldan ölürlər; gündə yüzə qədər adamımız dəfn olunur. Bir az da cənuba ensək, bizdən iz belə qalmaz. Xaqanın sözlərimə inandığını duyurdum. Digər tərəfdən də İnsan və heyvanların mədə ehtiyacı cənub yollarını göstərirdi. Odur ki, çox düşünməyərək: – Qış düşmədən isti yerlərə getməliyik, – dedi. Söhbətimiz bununla qurtardı, ayrıldıq. Ondan sonra uzun müddət görüşmədik – gözündən düşən kimi olmuşdum. 43 Köhnə xaqanla yenisinin hərəmləri birləşdikdən sonra hərəm ağasının işi çoxalmışdı, görüşə bilmirdik. Bir axşam yanıma gəldi; ay işığında çadırın önündə uzanmışdım. O da uzandı, nəşəsiz olduğu sezilirdi. – Nə var? – dedim. – Heç, nə olacaq!.. Dünya mənim üçün acılıqdan başqa bir şey deyil. Mən arzusu gözündə qalan bir tamaşaçı!.. Hərəm ağasının kədərli sözlərinin hankı mənbədən gəldiyini anlaya bilmədim. Sual nəzəri ilə onu süzdüm. Sanki dəruni atəşini bir az da alovlandırdım: – Qılçalardan məhrum olmuş bir adam təsəvvür et, – dedi. – Yürümək arzusu var, yürüyə bilmir. Mən də elə... Xədimləri hissdən məhrum zənn edirlər. Bilsən, ürəyimdə nə böyük eşq atəşi var... Qam, məni dilləndirmə, əzablarımın hüdudu yoxdur!.. Hərəm ağası yerində ilan kimi qıvrıldı, gözlərindən yaş axdı. – İnsan həşəratın ən zərərlisidir: ilan çalar, adam ölər qurtarar, İnsan İnsanı elə bir hala salar ki, ömrünün sonuna qədər əzab içində çırpınar. – Ağa, – dedim, – indiyə qədər səndən belə şikayətlər eşitmədim. İndi, yəqin bir səbəb var. Hərəm ağası ah çəkərək: – Qam, – dedi, – səbəbsiz deyil. Lakin... məni söylətmə, yaralarım təzələnər. – Hər yaranın bir davası var. Qamdan gizli bir şey yoxdur. Eşqin var, görürəm. Anlat. – Anlatmaqdan nə çıxar? Dərdlərim dərmansızdır... Hərəm ağası uzun-uzadı danışdı, ağladı, ancaq səbəbin kim olduğunu açıb söyləmək istəmədi. Axırda israrım sayəsində köhnə xaqanın hərəmindən gəlmiş bir gözəl haqqında bəhs etdi: – Bir gün nahardan sonra Okabay təzə hərəmi gəzməyə gəldi. Min nəfərdən artıq qızın içində nəzərini birisi cəlb etdi. Okabay dayandı və qeyri-şüuri bir halda əlini qızın çənəsinə uzatmaq istədi, qız buraxmadı. Okabay qəzəbindən qızardısa da, müqavimətdən duyduğu həzz qəzəbini eşqə çevirdi. Axşam qız tələb olundu. Çimmək üçün su və təzə paltar hazırlatdım. Qız təklifimi rədd etdi. Israr etdim, olmadı. Xaqanın təkrar tələbinə rəğmən qız getmədi. Məsələni cəlladın bıçağı həll edəcək, zənn etdim... Nəhayət, xaqanın qəzəbi mərhəmətə çevrildi və əlavə olaraq qıza bir dəstə gül və bir çox altun zinətlər göndərildi. Qız bunları da qəbul etmədi... 44 Hərəm ağası bir müddət susdu. Dilinin altına bir az nas atıb, ay və ulduzları seyr etməyə başladı. Sonra nası tüpürdü və sözlərinə davam etdi: – Otuz ilin müddətində minlərcə qızlar idarə etmişdim, beləsinə rast gəlməmişdim. O gündən bəri qızın siması məni təqib etmədədir. Haraya getsəm, qam, daim önümdədir... Bax, indi ayı seyr edərkən həp onu görürəm... Ulduzların arxasında gizlənir, arabir görsənir, təkrar gizlənir, mənimlə oynayır. Sanki mənə gülür... Nədən? – Bilməm!.. Hər sabah xidmətçi qızlarla çaya çimməyə gedər, mən də onları təşyi edərəm. Soyunar, çimər, min nazla geyinər.. Ürəyim çırpınmadan əl çəkər, nəfəsim tutular, üzərində oturduğum daş kimi, kainatın həyəcanına qarşı laqeyd bir vəziyyət alaram... Ah, qam, dillətmə, biz İnsanların ən aciziyik... – Ağa, acizlərin də yaşamaq ixtiyarı var, – dedim. – Həqiqətdə isə? – Yalnız zorlular yaşar. Bunun səbəbi də bizim özümüzük. – Biz nə edə bilərik? – Zülmə qarşı üsyan edərik! – Sənin üsyanından bəlkə bir şey çıxsın. Mənimkindən?.. – Bir şey çıxmazmı, deyirsən? – Xeyr, çünki dərdlərimin dərmanı göylərdir. Adi bir xədimin, axtalanmış bir İnsanın üsyanı həyatın gərdişini dəyişərmi? – Məsələni göylərdə aramamalı. İnsanın dərdi yerdə olan kimi, dərmanı da yerdədir. İnsanın müqəddəratı öz əlindədir. Nə cür istəsə, elə yaşar. Yalnız dərdlilər birləşməli və hər bir fədakarlığa hazır olmalı. – Qam, sözlərin çox haqlıdır. Bu fikirlər bəzən mənim də ağlıma gəlir. Özgələrin dərdini gördükdə öz dərdimi də unuduram. Nə üçün İnsanın biri dünyanın bütün nemətlərindən bol-bol istifadə etsin də, o biri hər şeydən məhrum olsun, – deyə düşünürəm... Hərəm həyatından maraqlanaraq söhbəti o tərəfə çevirmək üçün soruşdum: – Ağa, hərəmdə kədərlilər varmı? – Ah, qam, hərəm kədərin mənbəyidir. Yalnız ildə bir, iki ildə bir eşq yatağına atıla bilən gənc qızlarda kədər olmazmı?.. Mən sabaha qədər əzabımdan yatağımda qıvrılan kimi, hərəmdə də yüzlərcə qızlar sabaha qədər uyumur: talesizlik əzabında çırpınırlar. – Bu talesizliyin səbəbi kimdir? Hərəm ağası o tərəf-bu tərəfə baxaraq, sözlərini çeynədi və cavab verə bilmədi. – Bir adamdır, – dedim. Hərəm ağası başını tərpətdi. – Bəs bu müharibələrdə minlərcə adamların ölümünə səbəb kimdir? Hərəm ağası başını tərpətdi. Mən yenə davam etdim: – İshaldan və qızdırmadan tələf olunanların səbəbi kimdir? – Xaqan! – deyə hərəm ağası cürətləndi. – Deməli, ya minlərcə adamın səadəti, ya xaqan. – Məsələ yalnız xaqanda deyil ki... – Okabay olmazsa o birisi olar. – Xaqanlıqdan əl götürməli. – Sonrası? – Sonrası xalqın özü, ümumi zəhmət, ümumi məhsul. 45 Mülahizələrim hərəm ağasının qarşısında yeni üfüqlər açırdı, mənimlə tez-tez görüşür, fikirlərimlə aşna olaraq, yeni intibalarla aralanırdı. Yavaş-yavaş fikirlərimizi hərəm qadınları və qullar arasında yaymağa çalışdıq. Xaqanlıq quruluşunun daimi əzabına uğrayan bu zümrələr fikrimizə tamamilə şərik olur və çıxış yolu göstərilməsini tələb edirdilər. Qızdırma və ishaldan tələf olan orduda da fikirlərimizə böyük bir meydan açılırdı. Bu əlverişli vəziyyətdən də lazımınca istifadə etməyə başladılar. Övladları müharibələrdə qırılmış qoca bir əsgər əldə edildi. Hərəm ağası vasitəsilə bu adam hazırlandı. Fikirlərimizi tamamilə mənimsədikdən sonra orduya buraxıldı. Bütün xəstəliklərə qarşı yeganə əlac xaqan və sərkərdə qanı olduğuna dair şayiələr yaydıq. Bu şayiə avam arasında olduqca böyük təsir buraxdı. Üsyan üçün zəmin hazır idi. Fürsəti qaçırmamaq üçün bir axşam hərəm ağası ilə oturub tövcü tökməyə başladıq. Hərəm ağası: – Xaqanın öldürülməsini mən üzərimə alıram, – dedi. – Şəxsən özünmü, başqasının vasitəsiləmi? – Başqasının vasitəsilə. – O adamı görmək istərdim. Hərəm ağası bir az düşündü: – Yaxşı, – dedi, – istərsən sabah axşam buraya gəlsin. – Gecə yarısı gəlsə yaxşı olar. – Gələr. – Sərkərdələrə qarşı tədbirlərin varmı? – Var. – Nə kimi? – Qoça əsgərin adamları var. Onlar tərəfdarları ilə bərabər hücuma hazırdırlar. Yalnız vaxt təyin etməli... – Vaxt asandır. Ancaq saray müvəffəqiyyətini təmin edən bir adam olsa, başqa tərəflərdə işlər öz-özünə düzələr. – Saray tərəfdən əmin ol! Hərəm ağasının qəti sözləri məni arxayın etdisə də, müəyyən plan cızılmasını irəli sürdüm. – Nə ilə öldürüləcək? – deyə hərəm ağasına sual verdim. – Yatağanla, – dedi. – Öldürə bilməzsə... sirlərimiz açılar, biz də məhv olarıq. Hərəm ağasında bir tərəddüd göründü; şübhəmin yerli olduğunu duydu. – Elə olduqda başqa bir çarə görməli. – Başqa çarə mümkünmü? – Çarə çoxdur, ancaq biri mümkündür – zəhər. – Bu yaxşı fikirdir! – dedim. – Əvvəl xaqanın qımızına zəhər qatmalı. Zəhərin təsiri az olsa – öldürməli! Hərəm ağası fikrimi təsvib etdi. 46 Axşam hərəm ağası birisi ilə alaçığıma girdi. Ocağın qırağında uzanmışdım. Mürgülü gözlərim əvvəl bir şey dərk etmədi, sonra: – Mərrixin mərhəməti, – deyə salam verən hərəm ağasının səsi məni ayıltdı. – Sənə də! – deyə salamını aldım. Qalxıb, başımın altına qoyduğum yəhərə söykəndim. Qonaqlar oturdular. Yeni adam məni diqqətlə süzdükdə marağıma mucib oldu. Ötəri baxışla adi kişi libasında olan bu adamın Ərdicə olduğunu bildim. Gözlərimiz qarşı-qarşıya gəldikdə qığılcımlar parlayan kimi oldu, Ərdica qızararaq uzun kirpiklərini yerə dikdi. – Ağa, – dedim, – tapşırığı yerinə yetirəcək adam bu gəncdirmi? – Budur! – deyə hərəm ağası cavab verdi və diqqətlə üzümə baxdı. Mənalı baxışına cavab olaraq: – Yaxşı! – dedim. – Söhbətimizin davamına ehtiyac varmı? – Var! Təfsilatını danışıb, vaxt təyin etməliyik. – Xaqan oyanarsa? – Nə olacaq ki?.. – Onun bəzən gecə yarısı oyanıb, məni yanına çağırmaq adəti var. Mənzilimdə olmasam şübhə doğar. Məni aradar, sonra... – Sən gedə bilərsən! – Bəs gənc? – Gənc bir az qalsın. Hərəm ağası duruxdu, razı olmayan kimi göründü; lakin bir şey demədən getdi. Ərdica üzümə baxdı, rəngi qaçdı və burnunun tənələri tərpənməyə başladı. Biriki dəfə öskürdü. Həyəcanını duyaraq dedim: – Ərdica, sən dəmi Okabayın hərəmindəsən? – Elə, Mərrixin təqdiri bu imiş. Qısqanclıq köksümü titrətdi. Sərzənişlə: – Şübhəsiz ki, Okabayın ən çox sevdiklərindənsən? – dedim. Ərdica sözlərimə cavab vermədi. Başını aşağı saldı və ocaqdan bir yanar talaşa götürüb, əlində oynatdı. Bir də göz yaşlarının solğun yanaqlarından aşağıya doğru axdığını gördüm. Onu özümə tərəf cəlb etdim, öpmək istədim, buraxmadı. – Yaralıyam, – dedi, – mənə toxunma. Hörmətlə geri çəkildim. – Mərrixin sənə qarşı yapdıqlarını bilirəm, – dedim. – Təfsilatını bilə bilməzsən... Ulu xaqan nəslindən dünyada yeganə nişan olaraq qalacağımı əvvəldən bilsəydim, beşiyimdə boğulardım. – Həyat fikir eləməyə dəyməz! – deyə təsəlli vermək istədim. – Biləks, – dedi, – fikir lazımdır. Məni bu axşam buraya gətirən də o fikirdir. Intiqam hissi ilə dolu köksümü düşmən qafasında partlatmaq istəyirəm. – Bu intiqam hissi məndə də var. Lakin coşqun qanımızı soyutduqdan sonra intiqam almalıyıq, yoxsa... – Onlar düşünülmüş... Bu əsnada hərəm ağası içəri girdi. Bizi sakit bir halda danışan gördükdə həyəcanı susdu. Oturdu: – Vaxt məlum oldumu? – dedi. – Vaxt məlumdur! – deyə Ərdica cavab verdi. Hərəm ağası heyrətlə: – Bir həftə sonramı? – Elə. – Nədən bir həftə sonra? – deyə sordum. Hərəm ağası: – Hərəmdə bir qız var, – dedi, – onu xaqan ələ gətirə bilmir. İndi “ya cəllad, ya yataq” deyə bir həftə möhlət vermiş. O qız... bu gəncin nişanlısıdır. – Çox gözəl, – dedim. – Ancaq yatağan iş görə bilməzsə? – Əvvəl zəhər veriləcək! – deyə hərəm ağası cavab verdi. Ərdica bu fikrə razı olmayan kimi: – Zəhər vermək xainlikdir, – dedi. – Açıqdan-açığa yatağanla vurmalı. – Okabay qüvvətli olarsa? – Olmaz! İntiqam hissi hər şeydən qüvvətlidir! – deyə Ərdica qeyzlə cavab verdi. 47 Birinci xoruz banında Okabayın öldürülməsini hərəm ağası mənə xəbər verdi. Eyni zamanda orduya adamlar göndərildi. Orduda çarpışmalar olduğu bildirildi. Bəzi sərkərdələrin, tərəfdarları ilə bərabər müqavimət göstərdikləri meydana çıxdı. Yeni bir sərkərdə ordunu başına toplar deyə əndişəyə düşdüm. Haman, saraya getdim. Okabay qan içində yıxılmışdı. Meyitini bir xəndəyə atdırıb, torpaqla basdırtdım. Çığırtı salan baş xatını da boğub ortadan qaldırdılar, beləliklə sarayda sakitlik əmələ gəldi. Bu əsnada Ərdicanı xatırladım. Hərəm ağasından soruşduqda, işarə ilə öz çadırını göstərdi. Yanına getdim. Dodaqlarına və burnunun ucuna qan bulaşmışdı. Umuzlarına tökülən dağınıq saçları, dodaqlarındakı qan izi ilə bərabər yırtıcı aslanı andırdı. Məni görcək boynuma sarıldı. Yanaqlarımda odlu damğalar duydum. Aralandıq. – Atanın yerində oturmağa layiq olduğunu isbat etdin! – dedim. – Taxta deyil, eşqinə layiq olmaq istərdim. Cavab olaraq bütün qüvvətimlə Ərdicanı bağrıma basdım.. İşin gedişi başqa şeylər tələb etdiyi üçün dərhal çıxaraq, sarayın nüfuzlu adamlarını başqa bir çadıra dəvət etdim. – Qədərin, – dedim, – sınağı bitdi. Okabay yapdığı xəyanəti əvəzində cəzasına çatdı. Qartal yuvası yenə qartal yavrusuna nəsib oldu. İndi beyət hər kəsin borcu və baş vəzifəsidir... Hamı sözlərimi kəsərək yerindən qalxdı, ayaqlarıma əl sürtərək öpdü. Davam etdim: – Okabay kimi bir çoxları da ordu arasında tüğyana səbəb olurlar. Xainlərin cəzası bu saat verilməlidir... Hər kəs “ur!” – deyə bağırdı. Əllərimizdə məşəl, orduya yayıldıq. Ur, ur, ur! Xaqan qızı Ərdica Xaqan taxtına oturmaq İstəyir. Toy toplansın, Töycü töksün. Azğın sərkərdələrin Payını versin. Ey, caramana car, İskitə xəbər!.. – deyə hayqırdıq. Fırtına yatdı, ordu sakit oldu. Müqavimət göstərən sərkərdələr əldə edilib haman boğduruldu. İkinci xoruz banına qədər bu işləri görüb, Ərdicanın yanına qayıtdım. 48 Ərdicanın cülusu bir o qədər də təntənəli keçmədi: xalq yorulmuşdu. Saraya qarşı bir soyuqluq vücuda gəlmişdi. O günü hərəmlər açıldı və yüzlərcə qız xalqa qarışdı. “Hər bir qız könlü istədiyi oğlanla evlənə bilər” – deyə elan edildi. Ordu təşkilatında bəzi dəyişikliklər lazım idi. Haman tətbiq olundu: ayrı-ayrı dəstə və bölüklər qaldırıldı; cəngavərlik qabiliyyəti olanların hamısı tutulub, gizlicə tələf olundu. Xalq arasında müharibənin lüzumsuzluğu haqqında fikirlər nəşr edildi. Qam paltarını geyib, ordunun arasına düşdüm; hər yerdə ayin yapdıqdan sonra sülhpərvər həyatın gözəlliyindən və vuruşmaların dəhşətindən bəhs etdim. Bir gün ordu vəkillərindən ibarət bir dəstə ağsaqqal yanıma gəldi. – Qədərimizdə nə var? – deyə sordu. Bunlara tam bir nüfuz bağışlamaq üçün yanlarında ayin yapdım. Dəfə vuraraq fırlandım, cəzb oldum. Ayıldıqda: – Sığırlarınız, – dedim, – kök, atlarınız qoşar olsun! Çağalarınız ağlamasın! Qədər sizinlədir. Önünüzdə sulu, meşəli torpaq görünür. Otlağı çoxdur. Oturub, qadınınız, çocuğunuz, sığırlarınızla rahat yaşarsınız. Ağsaqqallar məmnun oldular. Sonra birisi torpağın harada olduğunu sordu. – Bir neçə gündən sonra, – dedim, – qədər göstərən tərəfə gedəcəyik. Hazır olun! 49 Ərdica cənub səfərini lazımınca təsəvvür edə bilmirdi. Sarayda hökmran olan irsi bir zehniyyət hər bir səfəri hərb şəklində tələqqi etdiyi kimi, Ərdica da bu cür düşünürdü: – Ordu pozuq, – deyirdi, – sərkərdə yox, əsgərin ruhu düşgün – belə səfərdən bir nəticə əldə etmək olarmı? – Dünyada ən böyük nəticə müharibəsiz həyatdan ibarətdir. Yalnız sülh və zəhmət bizə istirahət təmin edə bilər. Bu iki neməti əldə etmək üçün torpağa oturmalıyıq... Ərdica məni diqqətlə dinləyir, bəzən fikirlərimi anlayaraq düşünür və izahını tələb edirdi. Çox vaxt oturaq zehniyyəti ilə köçəri zehniyyəti bir-birilə toqquşaraq ortalıqda anlaşılmazlıq vücuda gəlirdi. Lakin hər dəfə Ərdica güzəştə gedirdi. Mənə ürəyində bəslədiyi hisslər onu mənə elə bağlamışdı ki, mənim fikrim, mənim zehnim, mənim iradəm onunku olmuşdu. Buna görə sərbəst olaraq fikirlərimin tətbiqinə çalışır və səfər hazırlıqları görürdüm. Bir gün atı minib, düşərgəni başdan-başa gəzdim, hər yerdə hörmət gördüm. İskit arasında böyük nüfuza malik olduğumu duyaraq, özümü baş sərkərdə elan etdim. Bunu mütəaqib – sabah tezdən köçdür, – deyə xalq arasına carçılar göndərdim. “Yel” ulusundan iki günlük bir məsafədə torpağa oturduq. Bura meşəyə bürünmüş dağ ətəyi idi. Bol suyu və əkin yeri var idi. Alaçıqlar quruldu, hər kəs yerləşdi. İlxı otlağa buraxıldı. Nizam və asayiş təmin etmək üçün hər qırx alaçığa bir ağsaqqal şurası seçildi. Şura qərarının icrası üçün min nəfərlik bir süvari alayı təşkil edilərək hərəm ağası idarəsinə verildi. Bütün silahlar toplanaraq saklı bir yerdə gizlədildi. Yaza qədər burada qalacağımız hər kəsə bildirildi. Silahlarını tərk etmək istəməyən əlliyə qədər adam haman tutulub qətl olundu. Beləcə daxili təşkilatı qurtarıb, asayiş təmin etdikdən sonra hər bir ağsaqqal şurasından bir vəkil götürüb, Ərdica ilə bərabər “Yel” ulusuna yola düşdük. Yellilər bizi böyük bir təntənə ilə qarşıladılar. Mənim salamat qayıtdığım hər kəsi sevindirdi. İkinci gün fövqəladə heyətdə məruzədə bulundum, bütün yapdıqlarımı təfsilatı ilə söylədim və “ölüm saçan böyük bir ordunu sülhpərvər bir hala salaraq torpağa oturtdum. Bununla, bir tərəfdən böyük bir İnsan kütləsini faydalı bir sahəyə, sövq etdim və dikər tərəfdən də qəbilələr ittifaqını təhlükədən qurtardım” – deyə məruzəmə xitam verdim. Heyət üzvləri ayağa qalxaraq məni bağırlarına basdılar. Sonra mənim təklifimə görə iskit məsələsi ətraflı surətdə müzakirə edildi. Onları yeni quruluşa öyrətmək üçün bir çox qərarlar çıxdı. İskitləri bir neçə qəbiləyə bölmək və aralarında qəbilələr ittifaqına mənsub adamlardan mütəşəkkil silahlı qüvvələr saxlamaq məsləhət görüldü. Iskit gənclərinin tərbiyə olunmasının böyük əhəmiyyəti ayrıca qeyd olundu. İskitləri cənuba atan şəraitin daimi olduğunu nəzərə alaraq dedim: – Yeni qüvvələrin şimaldan cənuba doğru axması hər an gözlənilə bilir. Bunun önünü almaq üçün hər bir qəbiləli hərbə hazır bulunmalıdır. İskitlər cəngavər olduqlarından, onların hərb üsullarını öyrənib, silahlarını qollanmalıdır. Silah tədarükü üçün iskit ustalarını gətirərək “Yel”də silah hazırlamalıdır. Bu təklifim də qəbul olundu. 50 Ərdica “Yel” ulusunun quruluşundan son dərəcə məmnun qalmışdı. Başqa qəbilələri də gəzmək arzusunda idi. O deyirdi ki: – Sizdə hər kəs ümum üçün yaşayır və səadətini də ümumun səadətində görür. Xüsusi əmlak olmadığı üçün həsəd və şöhrət də yoxdur. Bilxassə müharibə tərəfdarı olmadığınız hər şeydən gözəldir... Bilsən, Çopo, hərbdən nə qədər bıqdım. Bütün ruhum laşə qoxuyur. – Hərbə ehtiyac yoxdur, – dedim. – Çalışan üçün toxluq var. Hər kəs yaşamağa haqlıdır. Həqiqi və məsud yaşayışı da yalnız sülh təmin edə bilər. – Sülh sözü Ərdicanı daima gülümsədir. Sülh məfhumu iskit zehniyyətinə yerləşən şey deyil, biz yıxar, yakar və dağıdarıq. Hərb bizim üçün qədərlənmişdir. – Ərdica, – dedim, – bir dəfə də olsa istirahət duyan bir adam müharibə arzusuna düşməz. Iskitlər istirahət görmədikləri üçün cəngavərdirlər. Bir də köçəri həyat nəticə etibarilə müharibə ilə qurtarar. Biz oturaq olduğumuz üçün hərb tərəfdarı deyilik. – Deməli, bizi sülh həyatına həsrət qoyan amillərdən biri də köçərilikdir. – Təbii! Sülhün həzzlərini duymaq üçün torpağa oturmalıdır. – Sonra? – Sonra nə olacaq ki? Zatən dünyaya gəlməkdən məqsəd istirahətli bir həyat sürmək deyilmi? – Elə, elə, Çopo! Sözlərin fikrimin pasını təmizləyir. 51 Qapı açıldı. Ceyniz içəri girdi, gəldiyindən məmnun oldum. Hələ təklikdə görüşməmişdik. – Çopo, səni fikirli görürəm, – dedi. – Yəqin Nuşanın dərdi səni darıxdırır. – Yox. Nuşanın dərdi unuduldu. Indi ürəyim başqa sənəmə tapınır. – Duydum... – Ərdica. Gülümsədim. Bir şey söyləmədim. Ceynizin üzünə baxdım. Mənalı baxışıma cavab olaraq: – Gözəl, çox gözəl! – dedi. – Ərdicanın vasitəsilə bütün iskitlərə nüfuz edərsən. Bunun bizim üçün böyük əhəmiyyəti var. Şimaldan yeni bir axın gələrsə, iskitləri sipər edərik. – Bunu düşünmüşəm. Əgər fövqəladə səlahiyyət verilərsə, irəlidə qəbilələrə böləcəyim iskitləri şimal cəhətlərdə yerləşdirəcəyəm. – Bu çox gözəl fikirdir. Lakin sərkərdələri bizimkilərdən təyin etməli. – Təbii!.. Buğatay necədir? Fəaliyyət göstərə bildimi? – Böyük fəaliyyət göstərdi. Qüvvətli bir ordu təşkil etmişdir. Çocuqlardan qocalara qədər hamı əlində silah düşmənə qarşı durmağa qadirdir. – Qonaqlar qəbilələri gəzdikdən sonra səfərbərlik elan edib rəsmkeçid yapmalı, Ərdicanın və ağsaqqalların qarşısında bütün qüvvələrimizi nümayiş etdirməliyik. Nümayiş iskit arasında böyük təsir bağışlar. – Bunu yaparıq. – “Qoç”la rabitəniz qüvvətlidirmi? – Qüvvətlidir. Iskit təhlükəsi bütün qəbilələri vahid bir şəklə saldı. “Yel”dən yeni-yeni fikirlər doğduğu üçün ulusumuz bir məbəd şəkli almış, bütün qəbilələrin gəncləri ulusa gələrək quruluşumuz və təsərrüfatımızla aşina olmağı özlərinə borc bilirlər. – Deməli, yenilik bütün qəbilələri qaplamadadır. – Elədir. Səndən sonra ulusumuzda bir çox gənclər də yerləşdi. Aralarında qiymətli bir gənc var. Quzğunludur. Heykəl yapmaqda mahirdir. Heyətin qərarına görə bu gənc bütün təsərrüfat işlərindən xilas edilmişdir və yalnız öz sənəti ilə məşğul olacaq. Ulus küçələrini və bağçalarını heykəllərlə bəzəyəcəkdir. – Yanına şagirdlər verin, öyrətsin. Bu sənət lazımdır. – Ulus şurasına söylərəm çocuq göndərsin. Ceyniz bir-iki hor söhbət eləyib, ayağa durdu. Gedərkən birdən dedi: – Nuşa bir qız doğmuş, eşitdinmi? – Yox, – deyə heyrət etdim. – Nə vaxt? – Bir ay olar. – Adı nədir? – Nici. Tühaf bir atalıq hissi vücuduma yayıldı. 52 Ulusumuzun təşkilatı ilə ətraflı surətdə tanış olduqdan sonra, qonaqlara bütün qəbilələri göstərmək qərarlaşdırılmışdı. Birinci sırada “Qoç” qəbiləsi ziyarət edilməli idi. Ərdicaya xəbər verdim. – Ulus o qədər xoşuma gəldi ki... – dedi, – buradan heç bir yerə getmək istəmirəm. “Qoç” qəbiləsini təsvir etdim. Qızlar bulağını və şair Milnirin şeirlərini anlatdım. Ərdicada böyük maraq oyandı. – İlk dəfə səninlə Qızlar bulağında görüşsəydik də, – deyə nisgilləndi. – Biz qan içində doğulduq, ömrümüzün gözəl çağları da qan içində keçdi. Ata minərkən üzündə başqa bir həvəs göründü. Yola düşdük, hər bir təpəyə çıxarkən: – “Qoç” arxadadırmı? – deyə maraqla sorurdu. – Yox, hələ bir-iki təpə də aşacağıq – dedikdə qeyri-məmnun bir halda susurdu. Bir də qəbilənin ağ evləri göründü. Ərdica üzəngiyə istinad edərək, ayağa qalxdı və böyük bir maraqla tamaşaya daldı. – Qızlar bulağı ha tərəfdədir? – deyə dəfələrlə sual verdi. – Sağ tərəfə, dağın ətəyində. – Görünəcəkmi? – Yox, meşə arasındadır. “Qoç”a əvvəlcədən xəbər verilmişdi. Başda Şibra xatın olaraq bütün xalq istiqbala çıxmışdı. Xalqı buraya toplayan başlıca amil maraq məsələsi idi. Qiyafə və fitrət etibarilə bizlərə heç də bənzəməyən iskitləri görmək arzusu hər kəsdə hökmran idi. Bilxassə, Ərdica hər kəsin heyrətinə mucib oldu. Atın üzərində elə şahanə bir qürurla oturmuşdu ki, qüruru gözəlliyini bir qat daha artırmışdı. Ərdicanın özündə də maraq az deyildi. Şibra xatını diqqətlə süzərkən parlaq gözləri qıyqac yuvalarına sığmırdı. Mənə yönələrək Şibranın kim olduğunu sordu. Anlatdım. Dodaqlarında heyrət canlandı. Bu əsnada Milnir irəlilədi və qopuzunu bağrına basaraq “xoş gəldi” havası çaldı. Milniri Ərdicaya nişan verdim. – Bu da qammı? – dedi. – Qam deyil, şairdir. Ərdica şairin nə olduğunu anlaya bilmədi. Zorla anlatdım... Şibra xatın bəzi ayinlər yapdırdı. Bunlar da müsafirlərin xoşuna gəldi. Ayinlər bitdikdən sonra atlardan endik. Qonaq evinə qədər piyada getdik. Xalq da bizi təşyi etdi. Bir həftə “Qoç” qəbiləsində müsafir olduq. “Xoruz” qəbiləsinə getmədən əvvəl Ərdica Qızlar bulağını görmək istədi. Hava soyuq olduğu üçün Şibra xatının səlahiyyəti ilə Qızlar bulağında böyük bir nümayiş yapıldı. Mənə uyqu kimi gələn naçarlı intixabı gözlərimin önündə yenidən canlandı. Axşama üç hor qalmış getdik. Xalq tamamilə orada idi. Qızlar rəqsə başlamışdı. Xalqın ön tərəfində biz də tamaşaya düzüldük. Yenə Milnir əlində qopuz meydana çıxdı və gözəl səslə oxudu. Mi l n i r: Bu dağların qarları var. Q ı z l a r: Naçar, naçar, naçar, naçar. Mi l n i r: Irəlidə barları var. Q ı z l a r: Naçar, naçar, naçar, naçar. M i l n i r: Sevgiləri, yarları var. Q ı z l a r: Naçar, naçar, naçar, naçar. M i l n i r: Heyvaları, narları var. Qız l a r: Naçar, naçar, naçar, naçar. X a l q: Gələr, bitər də dəmləri, İtər, bitər də qəmləri. Bu əsnada yanımda duran Ərdica qışqırtı ilə yerə sərildi. Buğlanaraq vücudundan axan qan qarlı torpağı al boyadı... Bir anda sükuta dalan xalqın içindən: – Nuşa! Nuşa! – deyə səslər eşidildi. Çaxnaşıq düşdü. Bu əsnada Nuşanın solğun çöhrəsi ətrafına yayılan xalq arasında gözlərimə çarpdı. Susuz qalmış çocuq kimi qanlı bıçağı əmdi və ətrafdan sövq olunan əllər ona yetmədən bıçağı sol köksünə soxdu. İskitləri qəbilələrə bölərək, şimal cəhətlərdə yerləşdirdiyimdən üç il keçir. Özüm “Ərdica” adlanan qəbilədə yaşayıram (Ərdicanın qurğanı da buradadır). Hərəm ağası ilə bir evdə qalırıq. İkimiz də mənən tənha və taleyi bir-birinə bənzəyən adamlarıq. Mənim də onun kimi şəxsi həyatım ölmüş. Qəlblərimizin çırpıntıları bu gün cismən aramızda yaşamayan bir simada toplanaraq həzin bir ahəng vücuda gətirir. İştə, uzaqlarda inikas edən bu ahəng hərəm ağası ilə məni bir can bir cəsədə bağlayan kimi olmuş. Artıq bizim üçün qadın eşqi yoxdur – deyə bir-birimizə söz vermişik. Sözümüz baqidir. Ümum qəbilə xalqı səhər tezdən işə çıxar: kimi ilxıya, kimi bağbağçaya gedər. Daimi vəzifə yoxdur, vəzifələr dəyişilir. Dünən hərəm ağası ilə tarlada çalışdıq, bu gün isə ilxıda idik. Mal-qara otlarkən bir təpədə oturub, yeni binalı gənc qəbiləmizi seyr edirdik. Hərəm ağası mənə fərəhlə dedi: – Çopo, əvvəl mən də başqaları kimi qəbilə həyatına zidd idim. Səfəri yaşayış, macəralar, saray təntənəsi hələ beynimi istila etmədə idi. Ilk zəhmət mənə yeni bir zehniyyət bağışladı. İndi keçmişin xəstə irsindən tamamilə xilas olmuş bir adamam, səadətimin hüdudu yoxdur. – Bu səadətin başlıca səbəbi mən olduğumdan özümü məsud zənn etməkdə haqlıyam, – dedim. Bu söhbəti xatırlarkən “səadət nədir” – deyə öz-özümə sual verdim. Səadət şəxsi “mən”dən, şəxsi təmayüldən, şəxsi arzudan əl çəkərək ümumi “mən”liyə, ümumi təmayülə və ümumi arzuya xidmət etmək deməkdir. Biz bunu yapdıq. Və qəbilənin hər bir fərdi bu yolu təqib etmədədir. Əhməd kitabı yumdu. Lakin fikir və xəyalı kitabdan ayrılmaq istəmədi. Çopo, Nuşa, Ceyniz, şair Milnir, xaqan və Ərdica ətrafına toplanaraq bütün macəraları ilə onu əhatə etmişdilər. Əhməd özünü “Yel” ulusdaşı ədd edərək “Türk mədəniyyəti sarayı” nı tərk etdi. Geniş qaldırımdan “Kommunist” küçəsinin ortasına keçər-keçməz birdən sürətlə gələn tramvayın zəngi çalındı. Avtomobillərin parlaq işıqları gözlərinə çarpdı. Əsri şəhərin gurultusu, radio, elektrik işığı və izdiham onu ayıltdı. Həqiqi aləmin əzəmət və dəbdəbəsi bütün qüvvəti ilə önündə canlandı. Bu aləm qarşısında “Qızlar bulağı” ekranda göstərilən bir şəkil kimi sönüb getdi. * * * 1 Ürək şəkli Biz – Qızlar, qaçar, güllər açar. Qızlar – Naçar, naçar, naçar, naçar. Biz – Oğlan qaçar, bəxtlər açar. Qızlar – Naçar, naçar, naçar, naçar. Biz – Qızlar qaçar, nəşə saçar. Qızlar – Naçar, naçar, naçar, naçar. Biz – Oğlan qaçar, əldə naçar. Qızlar – Naçar, naçar, naçar, naçar. 2 “Yel”lər vaxtı bölmək üçün açıq meydançada bir dairə cızıb, ortasına əmudi bir ağac dikmişdilər. Dairə on altı hissəyə bölünmüş; hər hissəyə “hor” deyirlər. 3 Şamanlar 4 Qurultaya * * * == Nağıllar == Məlik Məhəmməd Biri var imiş, biri yox imiş, bir padşah var imiş. Bu padşahın da bağında bir alma ağacı var imiş ki, bir gündə çiçəkləyib, o bir gün çiçəkini tökərmiş, üçüncü gündə bar verərmiş. Bu almanı hər kəs yesə imiş, on beş yaşında oğlan olar imiş. Sizə kimdən deyim – padşahdan. Bu padşah həmişə səhər vaxtı olanda durub, gedərmiş bağa ki, almanı dərib, yesin, görərmiş ki, alma qırılıb; gör, peşman geri qayıdarmış. Bir gün belə, beş gün belə, axırda padşah təngə gəlib, böyük oğlunu yanına çağırır. Oğul atasının qulluğuna gələn kimi baş əyib, deyir: – Ata, sənə fəda olum, mənə nə qulluq? Atası deyir: – Belə də iş olar ki, mən özüm padşah ola-ola bağımdakı almaya həsrət qalam, heç ondan yeməyim?! Gərək nə təhər olsa, alma oğurlayanı tutsaq ki, tənbeh olunsun! Oğlan atasının əlindən öpüb, çıxdı və ox-kamanını götürüb, dava libasını geyib, bağa getdi. Oğlan bir saat gözlədi, iki saat gözlədi, səhər almanın yetişən vaxtı yuxu bunu tutub, yatdı. Bir zaman ayılıb gördü ki, alma ağacda yoxdur – dərilmişdi. Padşahın böyük oğlu gör, peşman evə qayıtdı. O biri gün padşah ortancıl oğlunu yanına çağırıb, dedi: – Belə də iş olar ki, mən özüm padşah ola-ola bağımdakı almaya həsrət qalam, heç ondan yeməyim?! Gərək nə təhər olsa, alma oğurlayanı tutsaq ki, tənbeh olunsun! Ortancıl oğul atasının əlindən öpüb, çıxdı və ox-kamanını götürüb, dava libasını geyib, bağa getdi. Bu da bir saat gözləyib, iki saat gözləyib, axırda alma yetişən vaxtı yuxuya gedib, yatdı və bir zaman ayılıb gördü ki, alma ağacda yoxdur – yenə dərilmişdi. Padşahın ortancıl oğlu da gör, peşman evə qayıtdı. Bu xəbəri padşahın balaca oğlu Məlik Məhəmməd eşidicək, atasının yanına gəldi və çox ədəblə baş əyib, dedi: – Ata, izn ver bu səfərdə alma ağacının keşiyini mən çəkim. Atası dedi: – Səndən böyük qardaşların deyirdilər, alma ağacının keşiyini çəkib, oğrunu tutacağıq; heç zad çıxmadı. İndi sən gedib nə qayıracaqsan? Məlik Məhəmməd bir də atasından təvəqqe elədi ki, ona izn versin. Atası izn verdi və Məlik Məhəmməd kefi kök, damağı çağ qayıdıb, öz otağına gəldi. Elə ki gün batdı, axşam oldu, Məlik Məhəmməd qıvraq geyinib, ox-kamanını götürüb, bağa getdi. Məlik Məhəmməd də o biri qardaşları kimi bir saat gözlədi, iki saat gözlədi, axırda gördü yuxusu gəlir. Nə eləsin? – Xəncərini cəld qından çıxardıb, barmağının başını yardı və yerinə isti ot, duz tökdü. Gecə tə sübhə kimi barmağının ağrısından yata bilmədi. Sübhə yaxın gördü ki, bir gurultu, bir nərilti gəlir ki, yer zəlzələ edir. Durub, cəld ağacın dalında gizləndi ki, görsün bu nədir? Və bir vaxt gördü ki, bir div gəlir, adam baxanda bağrı yarılır. Məlik Məhəmməd o saat barmağını dişlədi: Ay hay, almanı aparan bu imiş! Div gəlib alma ağacına yaxınlaşanda Məlik Məhəmməd birdən qılıncı onun başına elə vurdu ki, qılınc zərbdən iki parça oldu. Div o saat qayıdıb, nərə vura-vura qaçdı. Sabah olan kimi Məlik Məhəmməd almaları yığıb, bir məcməyiyə qoydu və üstünə də bir örtük çəkib, atasına apardı. Padşah almaları görcək, çox şad oldu; oğlunun əlindən öpdü. Məlik Məhəmməd atasına dedi: – Ay ata, izn ver qanın izi ilə gedib, divi öldürüm. Padşah razı oldu. Məlik Məhəmmədə bir qədər qoşun verib, o biri oğlanları yenə də ona qoşub, yola saldı. Az gedib, uz gedib, dərə-təpə düz gedib, bunlar bir quyuya rast gəldilər. Bu quyunun ağzında bir dəyirman daşı qoyulmuşdu. Padşah oğlanları istədilər bu daşı götürüb, içəri girsinlər. Əvvəl böyük oğlan daşa yapışdı və nə qədər çalışdı yerindən tərpədə bilmədi. Ortancıl oğlan irəli yeridi, bu da nə qədər çalışdısa da, daşa gücü çatmadı. Növbət Məlik Məhəmmədə yetişdi: bu daşa yapışdı və bir dəfə güc verib, daşı götürdü, kənara atdı. Daşı atandan sonra, divin dalınca quyuya girmək lazım idi. Yenə böyük oğlan qabağa yeriyib, dedi ki, gərək məni sallayasınız. Dedilər «yaxşı». O saat bir kəndir götürüb, bunun belinə bağladılar, quyuya sallamağa başladılar. Bir az getmişdi ki, bərk çığırdı: – Ay yandım, çəkin! Padşahın böyük oğlunu quyudan çəkdilər. Ortancıl oğlan qabağa yeriyib, dedi: – Məni quyuya sallayın, divin dalınca gedim. Yenə razı oldular; kəndiri belinə bağlayıb, quyuya salladılar. Padşahın ortancıl oğlunu da elə bir az quyuya sallamışdılar, quyudan bərk səs gəldi: – Ay yandım, çəkin! Yenə çəkdilər. Axırda növbət Məlik Məhəmmədə yetişdi. Məlik Məhəmməd qabağa yeriyib, dedi: – Məni quyuya sallayın, amma nə qədər yandım desəm, qulaq asmayın! Məlik Məhəmmədi quyuya sallayanda o da o biri qardaşları kimi çığırmağa başladı: – Ay yandım, çəkin! Bu sözlərə qulaq asmadılar. Məlik Məhəmməd bir az aşağı enmişdi, gördü ki, daha quyuda yavaş-yavaş isti azalır. Quyunun təkinə çatan kimi o yana bu yana baxıb, gördü bir yol var. Belindən kəndiri açıb, yolu ilə getdi. Məlik Məhəmməd bir az getdi, qabağına bir qapı çıxdı. Qapını açıb, bir boş otağa girdi. Bu otağın qapısını açdı, bir ayrısına girdi. Onun qapısını açdı… Belə-belə Məlik Məhəmməd altı qapı açdı, yeddincisini açdıqda, az qaldı ağlı başından çıxsın: burada sandal taxtın üstə elə bir nazənin sənəm əyləşmişdi ki, yemə, içmə, onun xət-xalına, gül camalına tamaşa et. Bu qızın dizi üstə bir div başını qoyub, yatmışdı. Qız Məlik Məhəmmədi görcək dedi: – Ay cavan, kimsən, nə karasan? Heyfsən, qaç gizlən, div yaralanıb, acığı tutub, ayılar, səni bir dəqiqə sağ qoymaz. Məlik Məhəmməd dedi: – Mən elə bu divi öldürməkdən ötrü bura gəlmişəm. Məlik Məhəmməd xəncərini çıxardıb, divin ayağını dələməyə başladı. Div gözlərini açıb, qıza dedi: – Qoyma ayağımı mılçıq yedi. Məlik Məhəmməd bir az sakit olub, yenə başladı. Div gözlərini açıb, çığırdı: – Qoyma, ayağımı mılçıq yedi! Üçüncü dəfə Məlik Məhəmməd divin ayağını dələndə, div yerdən qalxıb, qıza bir şapalaq vurdu ki «Sənə demirəmmi, ayağımı mılçıq yedi?!» Bu halda Məlik Məhəmməd yerindən şir kimi sıçrayıb, div ilə güləşməyə başladı. Bunlar qırx gün qırx gecə güləşdilər. Heç biri o birisini yıxa bilmədi. Axırda div gücdən düşüb, dedi: – Hər kəssən, bura gəlmisən, bir az möhlət ver yatım, sonra yenə güləşərik. Məlik Məhəmməd razı oldu. Div başını yenə qızın dizi üstə qoyub, yatdı. Qız Məlik Məhəmmədə dedi: – Ay cavan, o taxçada bir şüşə var, bu divin canı o şüşədədir. Onu sındırmasan, bu divə güc gətirə bilməyəcəksən. Məlik Məhəmməd sıçrayıb, taxçadakı şüşəni yerə çırpdı. Şüşənin içindən bir göyərçin çıxıb, uçanda, Məlik Məhəmməd göyərçini tutdu. Bu halda div yerindən qalxıb, yalvarmağa başladı: – O göyərçinə dəymə, dünyada nə istəyirsən sənə verim, o göyərçini öldürmə – o mənim canımdır. Məlik Məhəmməd qəbul etməyib, dedi: – Mən elə axtardığım bu göyərçin idi! Sonra göyərçinin başını üzüb, yerə atdı, həmən saat div gurultu ilə taxtdan düşüb, öldü. Sizə kimdən deyim, Məlik Məhəmməddən – divi öldürəndən sonra, başını qızın dizi üstə qoyub, doyuncə rahat oldu və sonra durub, o biri otağa keçdi. Məlik Məhəmməd bir də gördü ki, burada əvvəlkindən gözəl bir qız oturubdur; bunun da dizi üstə bir div yatıb. Qız Məlik Məhəmmədi görcək dedi: – Ay cavan, yazıqsan, qayıt gizlən: indicə div ayılar, səni parça-parça edər. Məlik Məhəmməd dedi: – Qorxma, ay qız, bunu da öldürəcəyəm! Məlik Məhəmməd xəncərini çıxardıb, divin ayağını dələməyə başladı. Div gözlərini açıb, qıza dedi: – Qoyma ayağımı mılçıq yedi. Məlik Məhəmməd bir az sakit olub, yenə başladı. Div yenə gözlərini açıb çığırdı: – Qoyma ayağımı mılçıq yedi! Məlik Məhəmməd üçüncü dəfə divin ayağını dələndə, div yerdən qalxıb, qıza bir şapalaq vurdu ki «Sənə demirəmmi, ayağımı mılçıq yedi?!» Məlik Məhəmməd bu halda yenə sıçrayıb, div ilə güləşməyə başladı. Bunlar yenə qırx gün qırx gecə güləşib, bir-birini yıxa bilmədilər. Axırda Məlik Məhəmməd divi yuxuya verib, taxçadakı şüşəni sındırıb və göyərçini tutub, başını üzən kimi div gurultu ilə yıxılıb, öldü. Məlik Məhəmməd qızın dizi üstə bir az rahat olub, üçüncü otağa girdi. Burada taxtın üstə bir nazənin sənəm əyləşmişdi ki, o biri qızların ikisindən də gözəl. Elə gözəl idi ki, elə gözəl idi ki; yemə, içmə onun xət-xalına, gül camalına tamaşa et! Məlik Məhəmməd qıza lap ürəkdən aşiq oldu; qızın da gözü Məlik Məhəmmədə düşdü. Qız yalvardı ki, «Ay cavan, heyfsən, qaç gizlən». Məlik Məhəmməd qulaq asmayıb, divin ayağını dələməyə başladı. Bir dələdi, iki dələdi, axırda div ayağa qalxanda bu da qabağa çıxdı. Bunlar yenə qırx gün qırx gecə güləşdilər. Bu divin də canı şüşədə idi, Məlik Məhəmməd şüşəni yerə çırpıb, göyərçinin boğazını üzəndə, div öldü. Məlik Məhəmməd kefi kök, damağı çağ, başını qızın dizi üstə qoyub, yatıb, rahat oldu. Məlik Məhəmməd yuxudan duran kimi qızları yığıb, quyunun təkinə gəldi. Buradaca əvvəl böyük qızın belinə kəndir bağlayıb, yuxarı çəkdilər, ondan sonra ortancıl qızın. Növbət balaca qıza gələndə, qız Məlik Məhəmmədə dedi: – Qoy əvvəl sənin belinə kəndir bağlayım, yuxarı çəksinlər, sonra da mən çıxaram. Qorxuram, qardaşların görərlər ki, mən o birilərdən gözələm, bəxillikləri tuta, sənin kəndirini kəsələr. Məlik Məhəmməd razı olmadı. Qız dedi: – İndi ki razı olmayırsan, di barı bu dediklərimə qulaq as: sənin kəndirini kəsəcəklər, quyunun təkində qalacaqsan. O vaxt döyüşə-döyüşə iki qoç gələcək: biri ağ, biri qara. Ağ qoç qara qoçu qovacaq. Onda atıl min ağ qoçun belinə. Ağ qoçun belinə minən kimi işıqlı dünyaya çıxarsan; qara qoça minsən gedib, qaranlıq dünyaya çıxacaqsan. Məlik Məhəmməd qızın sözlərinə qulaq asandan sonra, belinə ip bağladı. Kiçik qız quyudan çıxanda qardaşlar onu görüb, ağılları başlarından çıxdı, dedilər: «Bəs Məlik Məhəmməd kiçik qardaş ola-ola belə gözəl qızı özünə götürsün?!» Bunların bəxilliyi tutdu, odur ki, yarı yoldan Məlik Məhəmmədin kəndirini kəsdilər, o da quyunun təkinə düşdü. Quyuda Məlik Məhəmməd bikef oturmuşdu. Bir də gördü qız deyən ağ qoç ilə qara qoç budur, döyüşə-döyüşə gəlir. Ağ qoç vurdu, qara qoçu qovdu. Məlik Məhəmməd o saat sıçrayıb, ağ qoçun belinə mindi; amma ağ qoç bunu qara qoçun belinə tulladı. Qara qoç da Məlik Məhəmmədi bir baş götürüb, qaranlıq dünyaya apardı. Buradaca Məlik Məhəmməd yorğun halda bir ağacın dibinə gəldi. Elə bir az oturmuşdu, gördü bu ağaca bir əjdaha dırmaşır. Əjdaha bir az yuxarı qalxdı da, ağacın başından çoxlu quş balalarının səsi gəldi. Demə, bu ağacda zümrüd quşunun yuvası var imiş. Bu zümrüd quşu hər vaxt ki yumurtadan bala çıxardıb, bəsləyərmiş, balalar böyüklənəndə əjdaha gəlib, onları yeyərmiş, zümrüd quşu da bala üzünə həsrət qalarmış. Bu dəfə əjdaha ağaca dırmaşırmış ki balaları yesin. Məlik Məhəmməd bunu görcək, cəld qılıncı çəkib, əjdahanı iki parça elədi. Sonra gəlib, ağacın dibində yatdı. Sizə kimdən deyim – zümrüd quşundan. Bu zümrüd quşu balalarına dən gətirməyə getmiş imiş; qayıdıb gələndə, ağacın dibində gözünə bir qaraltı dəydi. Quş elə bildi ki, balalarını yeyən bu imiş. Cəld gedib, dimdiyinə bir iri daş alıb, istədi qaraltının üstünə salsın, balaları yuvadan çığırışıb, qoymadılar; dedilər ki: «Bəs əjdaha bizi yemək istəyirdi, bu oğlan əjdahanı öldürüb, bizim canımızı qurtardı». Zümrüd quşu daşı kənara atıb, endi, qanadlarını Məlik Məhəmmədin üstünə çəkdi. Məlik Məhəmməd yuxudan ayılıb, quşdan çox qorxdu. Quş dedi: – Hər kəssən, nə karəsən, qorxma, mən sənə pislik eləmərəm. Mən neçə ildir bu əjdahanın əlindən bala üzünə həsrət idim; indi sən mənim balalarımı qurtardın. Bu yaxşılığın əvəzində məndən nə istəyirsən eləyim. Məlik Məhəmməd başına gələn qəza və qədəri açıb, quşa nağıl elədi və dedi ki: – Heç zad istəmirəm, ancaq məni işıqlı dünyaya çıxart. Zümrüd dedi ki: – Onda gərək qırx şaqqa ət, qırx tuluqda su alıb, gətirəsən. Məlik Məhəmməd aldı, bunların hamısını hazırladı. Əti quşun bir qanadının üstə qoydu, suyu da birinə. Özü də zümrüdün belinə mindi, yola düşdülər. Quş göyün üzünə qalxdı və qaranlıq dünyadan uzaqlaşmağa başladı. Məlik Məhəmməd aşağı baxdı; gördü ki, yer xəlbir kimi görünür. Bir azda qalxdılar. Məlik Məhəmməd bir də baxdı, gördü ki, yer lap gözdən itib. Elə quş hər vaxt «qa» dedi, Məlik Məhəmməd ətdən verdi; «qu» dedi – sudan verdi. Elə işıqlı dünyaya bircə mənzil qalmışdı ki, ət qurtardı; quş «qa» deyəndə Məlik Məhəmməd müəttəl qaldı. Nə eləsin? Əlacı kəsildi, pıçağı çıxardıb, baldırının ətindən kəsib, quşa verdi. Zümrüd quşu gördü ki, bu ət o biriətlərə oxşamır – bu çox şirindir. Quş əti dilinin altına qoydu, balalarına saxladı. Bir mənzil də qurtardı. Zümrüd quşu Məlik Məhəmmədi işıqlı dünyaya çıxartdı, qanadının üstündən yerə qoyub, dedi: – Di get! Məlik Məhəmməd dedi ki: – Sən get, mən özüm gedərəm. Olmadı. Zümrüd dedi: – Gərək gedəsən! Məlik Məhəmməd axsaya-axsaya getməyə başladı. Zümrüd dedi ki: – Ay oğlan, səbəb nədir ki, sən axsayırsan? Məlik Məhəmməd açıb, nağıl elədi, dedi: – Daha nə gizlədim. Sənə sonra verdiyim ət baldırımın əti idi. Quş o saat dilinin altından əti çıxardıb, Məlik Məhəmmədin baldırına yapışdırdı. Tüpürcəyi ilə də sürtüb, yaxşı elədi. Sonra quş tükündən çıxardıb, bir az Məlik Məhəmmədə verdi, dedi ki: – Hər vaxt dara düşsən, bu tükləri yandır; mən o saat gəlib, səni qurtararam. Quş sözünü deyib, uçub, getdi. Məlik Məhəmməd də yavaş-yavaş gəlib, bir dərzi dükanının qabağına çıxdı və dedi ki: – Ay usta, Allah rizasına, məni yanında şagird saxla. Ustanın buna yazığı gəlib, saxladı. Aradan bir az keçdi. Məlik Məhəmməd şagirdliyində yamaq, sökük tikirdi, ustasına xidmət eləyirdi. Bir gün adam gəldi ki: «Padşah böyük oğluna toy eləyir, usta gəlsin, paltar biçsin». Dərzi sevinə-sevinə qayçısını da götürüb, padşahın imarətinə getdi. Məlik Məhəmməd bir az oturub, sonra dükanı bağlayıb, bir dar küçəyə getdi; zümrüd quşunun tükünü çıxardıb, yandırdı. O saat zümrüd quşu hazır olub, dedi: – Mənə görə nə qulluq? Məlik Məhəmməd dedi ki: – Bu saat mənə bir dəst sarı paltar, qılınc, qalxan, bir də sarı yel atı gətir. Zümrüd «baş üstə» deyib, uçub getdi; bir az çəkmədi ki, Məlik Məhəmməd dediyi şeylər hazır oldu. Məlik Məhəmməd paltarını soyunub, qıs-qıvraq geyindi: qılıncını belinə bağladı, qalxanı qoluna taxdı, bir baş atı padşahın evinin qabağına sürdü. Buradaca qırmızı geyimli qoşun düzülmüş idi, şəhər camaatı tamam tamaşaya yığılmışdı, padşahın böyük oğlu da at çapırdı. Məlik Məhəmməd atı meydana salıb, bir o başa çapdı, bir bu başa çapdı, sonra qılıncını çıxardıb, padşahın böyük oğlunun boynunu vurdu. Qoşun biri birinə qarışdı. Camaat biri birinə dəydi. Hamı Məlik Məhəmmədin dalısınca tökülüb, onu oxa basdılar. Məlik Məhəmməd atı çapıb, bir dəqiqədə gözdən itdi. Yenə gəlib, həmən küçədə tükü yandırdı. Zümrüd hazır olanda paltarları, atı verib, dükanı açıb, oturdu. Bir azdan sonra dərzi başına gözünə döyə-döyə dükana gəldi. Məlik Məhəmməd durub, yalandan ustasının o tərəfinə bu tərəfinə keçib, dedi: – Ay usta, qurbanın olum, nə olubdur? Usta dedi: – Nə olacaq, padşahın evinin qabağında at çapışmada haradansa, suya dönmüş sarı paltarlı bir atlı gəlib, bir az o başa bir az bu başa çapıb, birdən qılıncını çəkib, padşahın oğlunun boynunu vurdu. Dalınca tökülüdülər, tuta bilmədilər. Məlik Məhəmməd yalandan bir az heyfsinib gedib, yerində oturdu. Aradan bir neçə vaxt keçdi, padşahın böyük oğlunun qırxı çıxdı. Bir gün yenə adam gəldi ki: «Padşah ortancıl oğluna toy eləyir; usta gəlsin paltar biçməyə». Dərzi sevinə-sevinə qayçısını götürüb, yola düşdü. Məlik Məhəmməd də dükanda qaldı. Usta gedəndən bir azca sonra Məlik Məhəmməd yenə durub, dükanı bağladı. Həmən küçəyə gedib, zümrüdün tükünü yandırdı. O saatda zümrüd hazır olub, dedi: – Mənə görə nə qulluq? Məlik Məhəmməd dedi: – Bu saat mənə bir dəst qırmızı paltar, qılınc, qalxan, bir qırmızı at gətirərsən! Zümrüd «baş üstə» deyib, bir dəqiqədə gedib, atı, paltarı gətirdi. Məlik Məhəmməd qıs-qıvraq geyinib, padşahın imarətinə tərəf getdi. Orada yenə qoşun, camaat düzülüb, padşah oğlunun at çapmağına tamaşa edirdi. Məlik Məhəmməd atı meydana salıb, bir o başa bir bu başa çapdı, sonra padşahın ortancıl oğlunun başını qılınc ilə vurub, qaçdı. Qoşun nə qədər onun dalınca çapdısa, tuta bilmədi və ox atdılarsa da dəymədi. Camaat, qoşun təzədən qara geyib, yasa batdı. Məlik Məhəmməd paltarını dəyişib, dükana gəldi. Yenə dərzi başına gözünə döyə-döyə geri qayıtdı. Məlik Məhəmməd dedi: – Ay usta, sənə nə olubdur ki, elə hər yerə gedəndə baş-gözünə döyə-döyə qayıdırsan? Usta dedi: – Mərdümazar kimdirsə, qırmızı paltarlı bir atlı gəlib, padşahın gözünün ağı, qarası bircə oğlu qalmışdı, onun başını vurub, qaçdı. Dalınca nə qədər tökülüdülər də tapa bilmədilər; ox da atdılar, dəymədi. Bu işdən bir neçə vaxt keçdi. İl ötdü, ay dolandı, günlərin bir günü yenə usta ilə şagird dükanda oturmuşdu. Birdən şagird ustaya dedi: – Dur get, padşahı muştuluqla ki, balaca oğlunu tapmışam. Usta cavabında: – Ədə, dəli olmamısan, padşah deməz mi, balaca oğlum haradadır? Onda nə cavab verim? Məlik Məhəmməd başına gələn qəza və qədəri açıb, dərziyə nağıl elədi. Dərzi buradan sevinə-sevinə bir baş padşahın evinə getdi. Elə darvazadan içəri girmişdi ki, tələsdiyindən ayağı daşa ilişib, yıxıldı. Padşah pəncərədən bunu görcək dedi: – Yəqin dərzidə bir əhval var, gedək bura gətirək! Qul, qara baş tökülüb, dərzini padşahın qulluğuna gətirdilər. Dərzi yetişən kimi, padşaha baş əyib, dedi: – Padşah sənə fəda olum, muştuluğumu ver, balaca oğlun Məlik Məhəmmədin yerini deyim. Padşah az qaldı özündən getsin. Dedi: – Məlik Məhəmməd quyuda ölməyibmi? Bəs indi haradan gəldi çıxdı? Dərzi dedi ki: – Muştuluq verməsən deməyəcəyəm! Padşah vəd verdi ki, özü ağırlığı qızıl versin. Dərzi Məlik Məhəmmədin başına gələn qəza və qədəri nağıl eləyib, indi də ona şagird olmağını dedi: – Ay məni istəyən, dərziyə xələt! Dərziyə o qədər xələt verdilər ki, çəkib, apara bilmədi. Vəzir, vəkil tökülüb, Məlik Məhəmmədin dalınca getdi. Əvvəl onu hamama aparıb, şahzadələrə layiq paltar geyindirib, sonra atasının qulluğuna apardılar. Padşah oğlunu görcək, onu duz kimi yaladı. Məlik Məhəmməd başına gələn qəza və qədəri atasına nağıl eləyib, dedi: – Ata, böyük qardaşlarımı da öldürən mən idim. Quyuda neçə vaxt divlər ilə əlləşib, üç qız götürmüşdüm. Bəs rəva görülərdimi, onlar mənim kəndirimi kəsib, nişanlımı özlərinə götürə idilər. Padşah ağlaya-ağlaya oğlunun əlindən öpdü və çox şükr elədi ki, Məlik Məhəmməd sağ-salamatdır. Yenidən toya hazırlandılar. Böyük qızı vəzirin oğluna, ortancılını vəkilin oğluna, kiçiyini də Məlik Məhəmmədə verdilər. Qırx gün – qırx gecə toy oldu. Onlar yedilər, yerə keçdilər, siz də yeyin, dövrə keçin. * * * == İki od arasında == Birinci hissə “İbrahim xan... hüzuruna yaxın, qulluğunun nədimi, baş katibi və dövlətinin möhkəm bir sütunu olan qazaxlı Molla Pənah Vaqifi yanına çağırdı. Vaqif kamal, ədəb və elm sahibi bir sima idi. Əgər Çinin fəsahət səhrasının ahusu, onun səlis təbinin sünbülüstanında pərvəriş tapan qəzəllərin maralı ilə bərabərlik iddiası etsə, tamamilə səhvdir. Əgər bəlağət bədəxşanının ləli, onun sinəsinin xəzinəsində toplanmış parlaq beytlər və çox az tapılan qiymətli mirvarilər qarşısında xəcalətindən qızarsa, tamamilə düzgündür”. Mirzə Adıgözəl ** “Birincisi, Vaqif təxəllüslü mərhum Axund Molla Pənahdır ki, tədbirli və kamallı məşhur vəzir idi və Iranda, Rumda olduqca şöhrət tapmışdır. Onun türkcə yazdığı aşiqanə şeirləri indi də dillərdə əzbərdir”. Mirzə Camal ** “Hər oxuyan Molla Pənah olmaz” Məsəl 1 Dan yeri sökülürdü. Bağrıqanın1arxasından başlayaraq göyün üzünə tutqun şəfəq çəkilmişdi. Havada xəfif bir sazaq var idisə də yazın ağacları oyadan ilk yeli bu sazağa bir xoşluq verirdi. Ətrafda xoruzlar banlaşır; bazardan yuxusuz darğa şagirdlərinin kal səsləri səhərin sükutunu pozaraq kədər saçırdı. Bir şaqqıltı eşidildi: sarayın darvazası açıldı, orada qaraltılar səyrişdi, cəsarətsiz qırıq səslər gəldi. Çox çəkmədi ki, bir neçə adam içəridən dışarıya doğru səpildi, arxadan atlılar görünməyə başladı. Ci- Iki od arasında” romanının bu nəşrində 1968, 1976, 1986, 2002-ci il nəşrləri əsərin əlyazması ilə tutuşdurulmuş, ideoloji-siyasi mülahizələrə görə əvvəlki nəşrlərdə yol verilmiş “təmizləmələr”, dəyişmələr aradan qaldırılmış və ixtisarlar bərpa edilmişdir (Red.). lovdarlar atların başından yapışıb, aramla yürüyür, nökərlər, zinpuşçular, məaflar2 onları izləyirdilər. Qafilə bir az irəliləyib sağ tərəfə, qala qapısına doğru döndü. Bir-iki nökər yüyürərək şəhər qapısı keşikçilərinə xəbərə getdi. Dəmir qapıların sanballı qıfılları zırınqıltı ilə açıldı, ağır mandallar cəftələrdən çıxarıldı, bir dəqiqədə qapılar taybatay açıldı, qaranlıq tağlara gün çıxandan qızartdaq şəfəqlər düşdü. Qapının səkilərində bir sıra keşikçi durub, əllərini döşlərinə qoyaraq intizarla qafiləni gözləyirdi. Bunların içərisində yapıncılı ləzgi və qumuq, Cavanşir elinə mənsub sallaq bığlı, qolsuz kürklü atıcılar var idi. Qılınc və xəncərlərin gümüş qəbzələri, tüfənglərin bəndləri sönük parıltı saçırdı. Qafilə yanaşdı. Keşikçilər artıq ikiqat olmuşdular, gözləri yerdən başqa heç bir şey görmürdü. Öncə gələn atın üstündə ağır gövdəli, ağ çadralı bir xanım oturmuşdu. Bu, İbrahim xanın arvadlarından Şahnisə xanım idi. Dan yerinin şəfəqi xanımın üzünə düşən kimi gözlərini qıydı, üzünü qırışdıraraq: – Uşaqlar, necəsiniz? Yaxşısınızmı? – dedi. – Sağ olun! Sağ olun, xanım! Üstümüzdən əskik olmayasınız! – deyə cürbəcür səslər eşidildi. Qafilə qala qapısını çoxdan tərk etmişdi, lakin hələ də ikiqat qalmış keşikçilər razılıq etməkdə idilər. Yavaş-yavaş işıqlanırdı. Göydə bir bulud parçası belə yox idi; şərq tərəf kəsilmiş qarpız kimi qızarırdı. Indiyə qədər davam edən sükutu Şahnisə xanım pozdu; sol tərəfində atda gedən qızı Kiçikbəyimə dönərək: – Ay qara qız, – dedi, – deyəsən yorğunsan, bənizin qaçıb... Axşam sənə dedim ki, az oyna, az atıl-düş. Qulaq asmadın. Kiçikbəyim albalı rəngli dodaqlarını xoş bir əda ilə büzdü, qaşlarını süzərək: – Ay ana, ildə bir gecə çillə çıxır, onu da deyə-gülə keçirməyəsən, doyunca oynamayasan... Heç olarmı? – dedi, sanki gecə sabaha qədər xoş keçirdiyi vaxtı xatırlayıb nəşələndi və qəhqəhə çəkib, ürəkdən güldü. Bəyimin gülüşü arxadan gələn qədimi3Babanı da mürgüdən ayıltdı; qırışıq üzü açıldı, topa saqqalını tərpədə-tərpədə: – Xanım, təsəddüqün4 olum; cavanlıqdır. Qoy əylənsin! Bəyimin bu saat qızlar bulağından su içən vaxtıdır... – dedi, susdu və sanki başında dalğalanan xatirələr onun sözlərini qırıb tökdü. Şahnisə xanım yarı çevrilərək dodaqlarında imalı bir təbəssüm oynatdı: – Ay Qədimi, – dedi – deyəsən cahıllığın yadına düşdü. Qorxma, çox qoca deyilsən, gecəki oyunundan gördüm; hələ süzə bilərsən. – Xanım, başına dönüm, nə deyirsən, sən mənim nə vaxtımı gördün... Məni rəhmətlik Pənah xanın zamanında at belində görəydin... Qırğı kimi idim. Baba bir ah çəkib atın üstündən dikəldi, şallağı ilə sağ tərəfdə görünən topxananı göstərdi: – Bax, başına dönüm xanım, iyirmi il olar, Fətəli xan Əfşar o döşdən tutmuş bu Şüşü dərələrini qoşunu ilə doldurmuşdu, bax, ağzı yuxarı Qalaya tərəf daraşmışdılar. Pənah xan rəhmətlik toplara od qoydurdu, yer, göy lərzəyə düşdü... Bu indi keçdiyimiz Gəncə qapısı açıldı. Atları götürtdük... Dərələrdən sel kimi, təpələrdən yel kimi axıb töküldük... Fətəli xan o gedən oldu, getdi. Babanın hələ də şallağı havadan asılı qalmışdı. Sanki yenə də bəzi şeylər söyləmək istəyirdi. Çal qaşları altından baxan xırda gözləri atəş saçırdı. Şahnisə xanım onu sancmaq məqsədilə yenə gülümsünərək: – Axırı nə oldu, a Qədimi? – dedi. – yenə sizi aldatdı, İbrahim xanı da zaval apardı. Baba əlini havadan salıb, qeyzlə xəncərinin dəstəsindən yapışdı, dili dolaşa-dolaşa dedi: – Xanım nə buyurursan... Qasid yolladı... Şirin dilini işə saldı... Qızını İbrahim xana vermək istədi... Amana gəldi... Biz də İbrahim xanın dalına düşüb, Xocalı düzünə barışığa getdik... Qoyunlar kəsilib, qazanlar asılmışdı... Nə bilək ki, ilqarından dönəcək, bizi də İrana zaval aparacaq... Kiçik bəyim lağ ilə: – Ay lələ, – dedi, – bəsdir, xoruzlanma, daldan atılan daş topuğa dəyər. Baba qollarını ata-ata yenə danışmaq istədi, lakin öskürək onu boğdu. Bir daha danışa bilmədi. Şahnisə xanım Qədiminin öskürəyinin səbəbini duyub, ona çubuq çəkməyə rüsxət verdi. – Baba üzürxahlıq etdi: – Xanım, başına dönüm, bihörmətlik olar, xəcalət çəkərəm. Kiçikbəyim anasının əvəzinə: – Zərər yoxdur, lələ, çək! Çubuğu doldur, – dedi. Baba bir-iki dəfə üzr istəyib, tənbəki kisəsini çıxardı. Gümüş zəncirli çubuğu doldurdu. Qovu çaxmaq daşı ilə alışdırıb, çubuğu yandırdı. Tüstünün iyi xan ailəsinə əziyyət verməsin deyə baba atını yavaşıtdı və əlli addımlıq bir məsafədən qafiləni izləməyə başladı. Dan yeri parlayırdısa da günəş hələ Bağrıqanın arxasından çıxmamışdı. Xoş bir yel İnsanı oxşayır, köksünə sirli bir fərəh doldururdu. Yol getdikcə yalçın qayalardan Daşaltı çayına qədər ilan kimi qıvrılaraq enirdi. Atlar addım-addım yürüyür, tez-tez ayaqları sürüşürdü. Cilovdarlar atların yüyənindən bərk yapışıb arabir onlara acıqlanırdılar. Kənizlər atdan düşüb Şahnisə xanımın qılçalarından yapışmışdılar. Kiçikbəyim də atı cilovdara verib, Məmməd bəylə öndə yürüyür və kəsmə yollarla qayalardan sürüşərək aşağıya enirdi. Məmməd bəy on iki-on üç yaşında ala gözlü, qumral saçlı, geniş kökslü, şümal bir oğlandı. İbrahim xanın qardaşı Mehralı bəyin oğlu idi. İbrahim xan Irana zaval aparıldıqda Pənah xan qoşun çəkib Fətəli xanın dalınca getmişdi. Iran dövlətinin vəkili Kərim xan Zənd Pənah xan ilə birləşib Fətəli xanı basmış və İbrahim xanı əsarətdən qurtarmışdı. O aralıq Kərim xan fərman göndərib Mehralı bəyi Qarabağ xanı təyin etmişdi. Pənah xanı isə təcrübəli müşavir adı ilə Şiraza zaval aparmışdı. Əsarətdən qurtaran İbrahim xan Qarabağa dönür və qardaşı Mehralı bəylə arasında səltənət davası düşür. İbrahim xan qaynı Avar xanın köməyi ilə qardaşını Şuşadan çıxarıb Qarabağ xanı olmuşdu. Mehralı bəy isə qaçıb Quba xanına sığınmışdı. Oğlu Məmməd bəy atasının sarayında tərbiyə alıb böyüyürdü. İgid, kəskin təbiətli bir gənc idi. Kiçikbəyim ondan beş-altı yaş böyük də olsa, bir-biri ilə yoldaşcasına keçinir və igidlik meydanında bir-birindən geri qalmırdılar. Kiçikbəyim ana tərəfdən Şahsevənli Bədir xanın nəvəsi olduğu üçün, ana elinin bir çox xassələrini daşıyırdı: at minib cıdıra çıxmaq, tüfəng atmaq, qılınc oynatmaq onun üçün təbii bir ehtiyac kimi idi. Günün müəyyən hissəsini şəhərin ətrafını dolaşardı və həmişə də zavallı Şahnisə xanımı və lələsi Babanı özü ilə getməyə məcbur edərdi. Bu günkü bu seyr də onun nazı üçün yapılırdı: novruz münasibətilə axar su üstündən atılıb, çilləsini kəsdirəcəkdi. Çayın şırıltısı get-gedə daha aydın eşidilmədə idi. Nəhayət, iri qayaların və kolların arasından çayın özü də görünməyə başladı. İki dağın arasından çıxıb, yuvarlaq daşlara toxunaraq gurultu və nərilti ilə axırdı. Suyu hələ az idi. Dağlarda qar əriyəndə və yaz yağışları başlayanda bu dayaz çay ağzı köpüklü bir əjdahaya dönüb, bütün ətrafını xəşin pəncələrilə qaplayır, qayaları qoparır, iri ağacları kökündən çıxarır və igid tüfəngini oynadan kimi pəncəsində oynadır. Ah, bu çay coşarkən nə qanlar eləməmişdi! Indi qış onu gücdən salmışdı, nəriltisi belə cansız və ruhsuzdu. Atlılar hələ dolamaları enməmiş Məmməd bəylə Kiçikbəyim çaya çatmışdılar. Beş-altı evlik erməni kəndinin içindən keçib, daş körpünün üstünə çıxdılar. Qarşıda sağ tərəfdə göylərə yüksəlmiş çılpaq qayanın başına günəş zəfəran rəngi çəkmişdi. Sol tərəfdəki qayanın arxasında meşə incə cizgilərlə yüksəlirdi. Uzaqlarda ağ çalmalı Kirs dağı əzəmətlə yuxuya qalmışdı. Atlılar körpüyə çatar-çatmaz hamı atdan endi, yavaş-yavaş sol tərəfdəki Qotursuya yanaşmağa başladılar. Qayanı yarmış Qotursu üçdörd metrlik bir hündürlükdən əlvan boyalı çınqılların içinə tökülür, gümüş zəncir kimi qıvrılaraq axıb gedirdi. Kiçikbəyim suyun kənarına gəldi: “Ağırlığım, uğurluğum tökülsün!” – deyə bir neçə dəfə suyun üstündən o yan-bu yana atladı. Sonra yosunlu qayaya söykənmiş Məmməd bəyə yönələrək: – İgid, bəs sən niyə durmusan? – deyə ərklə onun çuxasının qolundan dartdı. Məmməd bəy töyşüyərək körpüdən dik enən Şahnisə xanıma işarə edərək yerindən tərpənmədi: əvvəl yaşlılar, sonra cavanlar atlanmalı idi. Qollarından kəniz və qaravaşlar yapışmış xanım gəlib Qotursuyun yanındakı tut bağının hasarının üstündə oturdu. – Ağgünlü olmuş, – dedi, – məni bu yaşımda gör gətirib haralara çıxarırsan; lap canım ağzımdan çıxır. – Ay ana, evdə oturub lətlənməkdənsə bu yaxşıdır: Palaza bürün, el ilə sürün: bir azdan sonra şəhərin bütün qız-gəlinləri, ahıl- cahılları burada olacaq. Şahnisə xanım qızının qarayanızı çöhrəsində dolaşan fərəh və nəşəni fəxr ilə seyr edərək: – Bəxtəvər başına! – deyə gülümsədi və nökərlərə: – Ay uşaq, cəld bir ocaq qayırın, bir qəhvə içək, – dedi. Nökərlər hasarı keçib, bağın aşağı tərəfində ocaq tədarükünə düşdülər; kənizlər tut ağacının altında süfrə salmağa başladılar. Şahnisə xanım bir az dincəlib durdu, bulaq başında əl-üzünü yudu və: “Ağırlığım, uğurluğum tökülsün! “ – deyə axar su üzərindən Kiçikbəyimin köməkliyilə atlandı. Kiçikbəyim Məmməd bəyin qolundan tutub, onu da suyun yanına gətirdi, qəhqəhə çəkib onu itələdi, sudan atlatdı. Zarafatlar başladı, bir-birini suya doğru itələyib, əylənirdilər. Nəhayət, Kiçikbəyimin məxmər başmağı suya düşdü. Məmməd bəy suyu süzələnən başmağı yuxarı qaldırdı və istehza ilə: – Ay bəyim, ha istəyirsən oğlan olasan, ola bilmirsən. Oğlan olmaq sənin hünərin deyil, – dedi. Kiçikbəyim ağlamsınaraq, başmağı onun əlindən alıb hasarın üstündə oturdu. Tut ağacının altında zərif kaşan xalçaları salınmış, məxmər döşəkçələr, ipək püştələr5, mütəkkələr düzülmüşdü. Qaravaşlar əlləri döşlərində səf çəkib, xanımları gözləyirdilər. Şahnisə xanım isə suyun kənarında oturub çilləsini kəsdirirdi. Kiçikbəyim üçün Gülablı kəndindən gətirilmiş və o zamandan bəri sarayda qalmış dayə, xanımın qarşısında çömbəlib, onun baş barmaqlarını ağ ipliklə çatdı, sonra dedi: – Həzrəti Süleyman eşqinə, cin qızı Mərcan hökmünə, bəni adəmdən, bəni heyvandan, cindən, şeytandan, axar sudan, köklü ağacdan, dibli qayadan, yeddi yolun ayrıcından... hər kəsin çilləsinə düşübsən, çilləni kəsdim! Bu sözlərdən sonra qayçı ilə ipliyi kəsdi. Əlavə olaraq xanımın barmaqlarını iki dəfə də çatdı, eyni sözləri oxuyub kəsdi və sonra kəsilmiş iplikləri bir əli ilə qaldırıb xanımın başının üstündə tutdu və o biri əli ilə bürüncdən qayrılmış, üzərində dualar həkk olunmuş “qırx açar camı” ilə bulaqdan bir az su götürüb iplik qırıntılarının üstündən axıtdı. Su xanımın başından aşağı süzələnərək onu bütün dərdlərini yuyub apardı. Dayə Kiçikbəyimin də çilləsini kəsdi, ona xoşbəxtlik dilədi, sonra südü ilə bəsləmiş olduğu bəyimin incə əllərini dodaqlarına basıb öpdükdə gözləri yaşardı... Günəşin zəfəranı işığı yavaş-yavaş qayanın yuxarılarından aşağa enir və endikcə də əvvəlki rəngini itirirdi. Indi çayın və çaydan dəyirmanlara ayrılan arxların kənarları əlvan geyimli qız-gəlinlərlə dolmuşdu. Xalq köhnə ildən qalma dərd və qəmlərini suya tökərək, axar su üstündən atlanır, çilləsini kəsdirirdi. Gülüşlər, seyhələr dağlara düşərək əks-səda doğururdu. 2 Pəncərənin xırda, rəngbərəng şüşələrindən içəri düşən şüalar yerə döşənmiş xalıların boyalarına ayrıca bir süs vermişdi. Bəzi naxışlar alovlanan kimi olaraq yaldızlı6qəzəhlərlə7pəncərəyə doğru uçuşurdu. Pəncərənin içində ipək döşək üstə uzun papaq, zoğalı çuxa, yaşıl şalvar geymiş, şal qurşaqlı bir kişi oturub, bir qanadı qaldırılmış pəncərədən uzaq mənzərəni – Dabtələbi, başı qarlı Murov dağını seyr edirdi. Onun qara boyalı bığlarının ətrafındakı dərin cizgilər gah füsunkar mənzərə qarşısında xəfiflənir, gah da dərinləşərək ağır qayğılar ifadə edirdi. Bu, xanın vəziri və dövlətin müşaviri Molla Pənah Vaqif idi. O qarşısındakı mina güldan içindəki novruzgülü və bənövşələri götürüb qoxladı və güldanı huşsuz bir halda pəncərə taxtasının üstünə qoydu. Bu əsnada qələmkar pərdəli qapı açıldı. Vaqifin oğlu Qasım ağa içəri girdi. Bığ yeri yeni tərləyən bu gənc naxışlı corabları ilə xalının üzəri ilə səssizcə yürüyərək atasına yanaşdı və dizi üstə çöküb əlini öpdü: – Ağa, bayramın mübarək olsun! – dedi və sevinclə atasının üzünə baxa qaldı. – Səninkilə bərabər, oğul! Neçə belə-belə bayramlar görəsən! Böyük oğlan olasan! Ortalığa dərin bir sükut çökdü. Nə ata bir söz söylədi, nə oğul. Vaqif üzünü yenə Murov dağına tərəf çevirib əqiq üzüklü barmaqları ilə pəncərənin taxtasını çalaraq nədənsə Qasım ağanın anasının vaxtsız sönməsini yanıqlı xatırladı. Yenə üzünün cizgiləri dərinləşdi və gözündən bir damla yaş qopub yanağı aşağı yuvarlandı. Sanki əvvəl onun özü bunun fərqinə varmadı, mənzərəyə dalıb qaldı. Lakin bir az sonra üzünü yenə oğluna çevirdikdə onun nəşəli üzünə kədər kölgəsi çök- düyünü duyub, ayılan kimi oldu. Əlini atıb döşəkçənin altından iri güllü bir dəsmal çıxarıb gözünü sildi: – Bayramdır, get gəz! – deyə oğlunun getməsinə izin verdi. Qasım ağa qalxıb qapıya çatmamış qələmkar pərdə qaldırıldı, içəri orta boylu, dolğun vücudlu gözəl bir qadın girdi. Kəlağayının altından çıxmış qara tellərin ucları ağ buxaqda ilan kimi qıvrılmışdı. Darayı köynəkdən baş vermiş döşləri nümayişkar bir vəziyyət almışdı. Zərbaft nimtənənin düymələri sezilməz bir sarsıntı içində idi – qadının dərin bir iztirab keçirdiyi duyulurdu. Vaqifin sınaqlı gözləri arvadına rast gələrək parladı, ona qarşı bəslədiyi və bəzən tərəddüd dolanbaclarına dalan eşqi yenidən canlandı. Şux və ehtiraslı bir təbəssümlə: – Qızxanım, bayramın mübarək olsun! – dedi və onu oynaq baxışılə başdanayağa oxşadı. Qızxanımın bayram fərəhi ifadə edən çöhrəsi sanki ərinin iltifatından ürkərək dəyişildi. Sərzənişli bir cizgi onun incə dodaqlarına bir ikrah cilası verdi. Vaqif bütün incəliklərinə qədər bələd olduğu bu çöhrədəki dəyişikliyi sezdi. Qorxduğu olmuşdu: onun bayram nəşəsinə artıq zəhər qarışmışdı. Qəlbi kədər dalğasına atılaraq bütün vücudunu sarsıtdı. Qeyri-ixtiyari olaraq əlini pəncərəyə tərəf hərləyəndə, güldana toxunub saldı. Güldan sındı. Qızxanım bu mina güldanın sınmasından mütəəssir olaraq öz-özünə düşündü: “Qəlb ki, var, o da bu güldan kimi bir şeydir: sındımı bir daha düzəlməz”. Bu əsnada içəri qoca bir nökər girdi: – Ağa, Mirzə Əliməmməd ağa təşrif gətiribdir, – dedi: – Buyursun! Buyursun! İndiyə qədər ayaq üstə qalan Qızxanım cəld çönüb ikinci qapıdan çıxdı. Nökər də artırma qapısını açıb: – Buyurun! – deyə divara qısılaraq qonağa yol göstərdi. Mirzə Əliməmməd içəri girdi. Bu – uca boylu, saqqalının bəzi yerlərinə dən düşmüş, qara qaşlı, qara gözlü bir kişi idi. Hər bir hərəkəti cəld idi. Əlini cəld döşünə qoyub, salam verdi və eyni cəldliklə də yürüyüb yerindən qalxmaq istəyən Vaqifin yanına gəldi, dizi üstə çökdü: – Məni xəcil və şərmsar etmə! – dedi və Vaqifin iki əlini də ovuclarının içinə alıb bərk-bərk sıxdı: – Eydi-şərifiniz mübarək olsun, inşallah! Neçə belə bayramlar görək, kefimiz kök, damağımız çağ olsun! – Səninlə belə!.. Xəcil niyə olursan? Məsələ rütbədə deyil, övladi – peyğəmbərə hörmət etmək hər bir müsəlmana borcdur... Burada nə üçün oturdun? Dur ağzımızı şirin eləyək. İkisi də qalxıb kallayının yuxarı başındakı bayram süfrəsinin qırağında döşəkçə üstündə əyləşdilər. Qələmkar süfrənin üstünə lacivərdi saxsı boşqablarda noğul, qəzəngülü, zilbiyə, paxlava, şəkərçörəyi, qorabiya, açıq narınc rəngli Mazandaran nabatı və quru yemişlər qoyulmuşdu. Süfrənin ortasına bir neçə boşqab səməni otu düzülmüşdü. Kənarlarındakı lacivərdi mətrəblərdə8də şərbət vardı. Vaqif əlini noğula uzadıb, özünəməxsus zarafatyana təbəssümlə: – Seyyida, cəddinə yesir olum, ağzını şirin elə! “Bərgi səbzist təhfeyi dərviş9...” – dedi. Mirzə Əliməmməd üstünə mixək sancılmış bir qorabiya götürüb kəsdi, bir parçasını ağzına qoydu: – Sənin kimi dərviş olmağa hər kəs xahişmənddir. – Ah, gözüm nuri, dərvişin də dərdi olur – bax, novruz səhəri güldanım düşüb sındı. Bu nəhs bir şey deyilmi? Vaqifin üzündəki zarafat izləri itib getdi. – Şairül-şüəra, qab sınması el arasında qada-balanın izalə olması deyə təfsir olunur. Bir də ki, hələ il təhvil olmamışdır, dəstəyə10bir saat qalanda olacaq. Güldanın sınması köhnə ilə təəlluqdur. – Kaş sən deyən olsun. Ancaq ürəyə pis gəlir: Milçək murdar deyil, qəlb bulandırır. Bayaq mirzə Əliməmmədi içəri buraxıb çıxan nökər üstü incə naxışlı bürünc sinidə iki fincan qəhvə gətirdi və eyni zamanda Xanməmməd ağanın gəlməsini xəbər verdi. Vaqif: – Buyursun! – deyə dodaqlarında bir istehzalı təbəssüm oyatdı. Mirzə Əliməmməd isə pərt-pərt qapıya baxaraq doğma qardaşının gəlməsindən heç də məmnun qalmadı. Xanməmməd gəldi, bayramlaşıb oturdu. Yaşıl çuxasının qollarını çiyninə atıb, iri, üstü tüklü burnunu çəkdi və heç bir təklif olmadan süfrədən bir həlviyə götürüb, ağzına qoydu. Ordlarının ikisi də şişik bir halda şəhərin yeni xəbərlərini nağıl eləməyə başladı: – Xan Qurdlar məhəlləsindən keçirmiş... Xəzinə qayasından qayıdırmış, o nədi, təzə burca baş çəkməyə gedirmiş... Vaqif gülərək onun sözlərini kəsdi: – Ya gedirmiş, ya qayıdırmış!.. Xanməmməd cəld: – Qayıdırmış! – dedi və ağzından həlviyə sıçratdı. Qayıdırmış! – Kələntər Ağası bəy də yanında imiş. Xülasə, sövdəgər Hacı Kərimin çəpərinin yanından keçəndə gözü həyətdə Hacının qızına sataşır. Deyirlər, çox xoşuna gəlib. Qız da pis deyil: on beş-on altısındadır... Vaqif zarafatla: – Deməli, toyda süzürük! – dedi. – Niyə süzmürük, axund, ölməyəcəyik... Mirzə Əliməmməd qardaşının söhbətini utanaraq dinləyir, gözlərini yerdən qaldırmırdı. Vaqif isə nəşələnib zarafatında davam edirdi: – Ay Xanməmməd daaş11, bir de görüm sənin dostun Səfərdən nə xəbər var? Səfər Qarabağın məşhur qaçaqlarından idi. Əsli Zarıslı12 elindən olub, yüzbaşını öldürdükdən sonra dağlara qaçıb yolkəsənlik edirdi. Bir il əvvəl Xanməmməd kəndlərin birindən malcəhət13yığıb qayıdarkən Səfərə rast gəlir. Səfər onu tutub nökərləri ilə bərabər ağaca bağlayır, eşşəklərə yüklənmiş malcəhəti də alıb gedir. Neçə gün meşədə ac-susuz qalan Xanməmməd təsadüfən tapılır və yarımcan halda Qalaya14gətirilir. – Siz elə mənə gülün ki, mən qorxağam. Tuğ yolunda Ərdəbildən gəlib Tiflisə gedən karvanı da çapıb talayıb... Çox vahiməli adamdır. Yadıma düşəndə bədənim əsir. Vaqif ciddiləşdi və əndişə ilə soruşdu: – Bu adam nə yerdədir? – Axund, lap cavandır, iyirmi-iyirmi iki yaşında olar. Amma, zalım cınaqlı şeydir. Çığırdımı-adamın kələfi dolaşır... Vaqif qəhqəhə çəkib güldü: – Dil dönər, düzünü söylər! – dedi və nəzəri Xanməmməddən süzülərək Mirzə Əliməmmədin üzünə düşdü: Mirzə dodaqlarının ucla- rında doğmaq istəyən təbəssümü boğub, pərt bir halda sözü dəyişmək istədi: – Axund, xanın hüzuruna getmək çağı deyilmi? – deyə sordu. Vaqif əlini atıb, qoltuq cibindən qara qaytanlı mina saatını çıxardıb, baxdı və sonra: – Lələ! Lələ! – deyə çağırdı. – Getməliyik! – dedi. Qoca nökər içəri girdi: – Ağa, nə əmrin var? – Cilovdara deyinən, atları çəksin! – Baş üstə ağa! Nökər getdi və bir-iki dəqiqədən sonra atların hazır olduğunu xəbər verdi. Qalxdılar. Vaqif çuxasının qollarını çəkib biləyinin üstündə düymələdi. Çıxdılar. Başmaqları artırmada qapının ağzında cərgə ilə cütlənmişdi. Geyib, daş pilləkənlə həyətə endilər. İri tut ağacının altında iki gümüş sinəbəndli, gözəl yəhər – əsbablı at yedəkdə durmuşdu. Cilovdarlar əvvəl Mirzə Əliməmməd ağanın, sonra da Vaqifin atını irəli çəkdilər. Xanməmmədin atı yox idi. O onlardan əvvəl yola düşdü. Vaqiflə Mirzə Əliməmmədi iki cilovdar və iki də çiyinlərində zinpuş tutmuş nökər təşyi edirdi. 3 Vaqiflə Mirzə Əliməmməd sarayın geniş kallayısına15girdikdə orada böyük izdiham gördülər. Şəhərin bütün əyan, əşrəf və əsnafı burada idi. Yuxarı başda üzərində rəngin şüşələrdən naxışlar yapılmış pəncərənin qapısındakı qiymətli xalılar döşənmiş taxtın üstündə Qarabağ hökmdarı İbrahimxəlil xan əyləşmişdi. Ətrafını dəbdəbə ilə geyinmiş ağalar, bəylər, əyan və əşraf bürümüşdü. Xanın qayınatası Məlik Şahnəzər, Kələntər Ağası bəy, erməni keşişi Ohan, ağ sarıqlı şəhər qazısı və yaşıl əmmaməli bir-iki seyid də burada oturmuşdu. Kallayının aşağı hissəsi tacir və əsnaf ilə dolmuşdu: bunlar divar boyu döşənmiş ipək döşəkçələr üstə dizi üstə ədəblə oturmuş və bir kəlmə belə danışmırdılar. Vaqif ilə Mirzə Əliməmməd ağanı görcək bütün məclisdəkilər dik ayağa qalxdılar. Müstəsna olaraq xan ilə vəliəhdi-səltənəti olan böyük oğlu Məmmədhəsən ağa ayağa durmadılar, lakin yeni gələnlərin yuxarı buyurmalarını əllərilə işarə etdilər. Vaqif ilə Mirzə Əliməmməd xalqa təzim edə-edə yuxarı başa keçib, göstərilən yerdə əyləşdilər: Vaqif xanın sol tərəfində Mirzə Əliməmməd isə sağda, Ohan keşişin yanında yerləşdi. İbrahim xan Çingiz xanın nəvəsi Hülakü xan nəslindən olduğuna fəxr edərək sarayında da Çingiz ənənələrini yaşatmağa çalışardı. Bu ənənələrdən biri də sayğılı adamların xanın sol tərəfində oturmaları idi. Vaqifin də sol yanda əyləşdirilməsi onun sarayda qazanmış olduğu mövqeyi və hörməti göstərirdi. Yeni gələnlər oturan kimi təkrar xana, ətrafdakılara və sonra camaata baş əyərək təzim etdilər, cavab olaraq uzun papaqlar nizam ilə əyilib qalxdı. Xan bayram münasibətilə Ləmbəran qumaşından tikilmiş ağ çuxa, ağ arxalıq geymiş və başına da ağ dəri papaq qoymuşdu. Çiyninə içi samur xəzli tirmə xirqə16salmışdı. Şal qurşağından altun qəməsinin qiymətli daşlarla bəzənmiş qəbzəsi görünürdü. Yeni qonaqlar oturan kimi pişxidmət hazır oldu, bir dizini yerə qoyub çini fincanlardakı qəhvəni altun sinidən götürüb qonaqların önünə qoydu. Vaqif ətirli Yəmən qəhvəsini içərək kallayını seyr edirdi. Otağı başdan-başa tutmuş, sumağı yerli, incə haşiyəli xalının ortasına ətrafı zəncirəli tirmə süfrə salınmış, üstünə qızıl və gümüş qablarda şirni, çərəz və şərbətlər düzülmüşdü; arasıra səməni otu, zərif güldanlarda bənövşə və novruz gülü, arandan göndərilmiş alça və şəftəli çiçəkləri qoyulmuşdu. Tam süfrənin üzərindən xas boya və zərlə işlənmiş tavandan büllurlarla parlayan bir çilçıraq asılmış, qəndillərinə sarı şamlar düzülmüşdü. Aşağı və yuxarı başda eyni şəkildə, yalnız bir az kiçik iki qəndil daha asılmışdı. Yan divarlardan birisində çargül17 rəngin pəncərələr arasında zərli çərçivəli güzgülər vurulmuşdu; o birisində zərif naxışlı, əlvan qabartmalı taxçalar var idi. Taxçaların birində yaldızlı məlakə heykəlli bir firəng saatı, o birilərində sədəf işləməli incə mücrülər, yəhər-əsbablar, çini kasa və boşqablar və əlvan cildli qiymətli kitablar qoyulmuşdu. Taxtın arxası Kəşmir şalları, Iran xalıları altun və gümüşə tutulmuş silahlar: qalxan, qılınc, qəmə, zireh, dəbilqə, tüfəng və təklülələrlə bəzənmişdi. İran şahlarından, ətraf xanlıqlardan göndərilmiş bütün hədiyyələr buraya nəsb olunmuşdu. Xanlığın sülh və rifah içində yaşadığı bir zaman idi. Nadirin qanlı keşməkeşindən sonra Kərim xan Zənd Iranda asayişi bərpa etmişdi, hələlik oradan heç bir təhlükə gözlənmirdi. Nadirin Xorasana sürdürdüyü və İbrahim xanın mənsub olduğu Cavanşir, Otuz iki, Bəhmənli elləri çoxdan qayıdıb, Qarabağ torpağına, Kür ilə Araz arasındakı doğma yurdlarında yerləşmiş, əkin-biçini, maldarlıqla məşğul idilər. Gürcüstan valisi İrakli18ilə dostluq davam edir; İrakli Qazax və Irəvanı idarə edirdi, İbrahim xanın isə hökmü Dağıstandan ta Təbrizə qədər yeriyirdi. Yalnız Quba hökmdarı Fətəli xan ona boyun əymək istəmir, Azərbaycanın şərq hissəsini – Bakını, Talışı öz nüfuzunda saxlayaraq, Qarabağa qarşı daimi bir düşmənçilik bəsləyirdi. Lakin Fətəli xan təhlükəsi İbrahim xan üçün əhəmiyyətli bir şey deyildi. Şişə qalası kimi ələ keçirilməsi qabil olmayan, uca barılar və bürclərlə əhatə olunan bir şəhərin hökmdarı Fətəli xandan qorxardımı? Bir işarəsi ilə Qaradağ, Xoy, Naxçıvan, Şəki xanları köməyinə qoşulur; qaynı Ömər xan Avarıstandan on beş min igidlə tərpənir... Siyasi vəziyyətin beylə əlverişli olması ipək püştələrə söykənmiş xanın dolğun, sərt və məğrur çöhrəsində ifadə olunmuşdu. O, qəlyanın kəhrəba neypuşunu dodaqlarından ayırmayaraq nəşə ilə çəkir və bayram məclisini fərəhlə seyr edirdi. Bu əsnada Xanməmməd içəri girdi. Salam verib aşağı tərəfdə özünə yer axtardı. Hacılardan birisi onu bir az yuxarıya öz yanına çağırdı. Xanməmməd keçib oturdu. Qəhvə gətirən pişxidmətdən bir paxlava istədi, o da boşqabı götürüb ona təqdim etdi. Bu mənzərəni seyr edən Mirzə Əliməmməd yenə sıxıldı, başını aşağıya saldı. Xan gülümsəyərək Vaqifə müraciət etdi: – Xanməmməd nə aləmdədir? Rəncidəxatir olduğumu bilir deyə gözümə görükməyir. Vaqif mülayim səslə: – İltifatına müntəzirdir, – dedi. Xan çox düşünməyərək: – Qala darğasına köməkçi versək, karı aşarmı? – dedi. – Ömrünüzə duagü olar... Əhli-əyalı çox, özü də, bizim tərəkəmə demişkən, bir az soysuzdur. – Bivecdir, əlindən zəvzəklikdən başqa bir iş gəlməz... Elə burden ora, ordan bura xəbər daşıyır. Vaqif heyfsiləndi: – Bilsəniz, Mirzə Əliməmməd onun ucundan nə qədər xəcalət çəkib, pəjmürdədil olur. Mirzə Əliməmmədin adı gəldikdə xan hörmətlə başını tərpətdi: – Bir atanın böylə də zürriyyəti olur, elə də – dedi və neypuşu dodaqlarına aldı. – Sürü axsaqsız olmaz, – atalar doğru buyurmuş. Xan Vaqifin sözlərini təsdiq edərək yenə başını tərpətdi, görünür bir söz demək istəyirdi. Lakin qazının saata baxdığını görüb susdu. Qazı il təhvinlə beş dəqiqə qaldığını elan etdi. Hər kəs şən bir çöhrə taqınmağa çalışdı. Xalq adətincə, yeni il hansı bir əhvali-ruhiyyə ilə qarşılansa idi, eyni əhvali-ruhiyyə ilin sonuna qədər davam edərdi. Odur ki, üzlər gülümsəyir, qəmi-dərdi unutmağa çalışırdılar, gözlər süfrəyə, bolluğa və gül-çiçəyə dikilirdi. Xan üçün incə oymalı səndəl üstündə ceyran dərisində yazılmış qədim bir quran qoyulmuşdu; xan və ətrafındakılar yeni ili ayəyə baxaraq qarşılamaq istəyirdilər. Bir-iki dəqiqə davam edən dərin sükutu top atəşləri pozdu: il dəyişilirdi. Hamı yerindən qalxdı, sıra ilə xana və əyanlara yaxınlaşıb təbrik etdi. 4 Günortadan sonra şəhərin bütün əhalisi Cıdır düzünə tərəf axışmağa başladı. Rəngbərəng geyinmiş qadınlar, çocuqlar; barmaqları xınalı, saqqalları səliqə ilə vurulmuş kişilər, birçəkləri və kəkilləri daranıb, düzənmiş gənclər bir-birinə qarışmışdı. Ağaların zoğalı, tacirlərin və əsnafın abı, yaşıl və qara çuxaları qəribə bir mənzərə təşkil edirdi. Bu bayram qiyafələrinə bir də cahılların xaşmaş şalvarlarının xışıltısı, sazların dınqıltısı əlavə edilərsə, mənzərə daha aydın olar. Hələ atlıların sayı-hesabı yox idi. Şöhrəti aləmə yayılmış Qarabağ atları, bayram gününün sınaq günü olduğunu bilirmiş kimi, başlarını yan tutaraq səyirdir, xınalı yallarını günəşdə cilalayırdılar. Qalanın bütün dilavərləri: türk el və uluslarının igid oğulları, qumuq və Avarıstan qoçaqları Cıdır düzünə qoşurdu. Şəhərə hakim bu geniş döş qarışqa yuvası kimi qaynaşırdı. Sazlar, söhbətlər, nəşəli gülüşlər, – həzin bayatılar, yanıqlı şikəstələr bir-birinə qarışaraq, xoş bir təranə vücuda gətirir; atların kişnəməsi isə bu təranəyə mətin bir mərdlik qılığı verirdi. Birdən geniş düzün üzərindən dalğalanaraq bir şaşıltı keçdi – minlərcə adam gözlərini təpədə qurulmuş çadırlara tikərək sükuta daldı. Dəbdəbəli bir qafilə çadırlara doğru yürüyürdü. Sıra ilə gedən atlıların önlərində və yan tərəflərində piyadə pişxidmətlər və nökərlər yürüyürdü. Ön atdakı İbrahim xan idi. Solunda Vaqif, sağında Məmmədhəsən ağa gedirdi. Arxadan isə Kələntər Ağası bəy, ağalar, bəylər, bəzi erməni məlikləri. Mirzələr atlarını yavaş-yavaş sürürdülər. Qafilənin arxa cihətini zınqırovlu qatırlar tutmuşdu. Bunlara su tuluqları, qılaflı səfər qəlyanları, asma manqal, cürbəcür sursat yüklənmişdi. Qafilə çadırdan bir az kənarda dayandı; hamı atlardan düşüb çadırlara yerləşdi. Saray xanımları əvvəldən gəlib yan çadırlarda oturmuşdular. Xalq meydanı çevrələyib gözləyirdi. Şeypur çalındı, cıdır başlandı. Kiçikbəyim ağa anasının yanında oturub, böyük bir həyəcanla cıdıra tamaşa edirdi. Qoşa gələn atların biri irəli keçdimi, Kiçikbəyimin rəngi qaçır, yerində rahatlıq tapa bilmirdi. Bəzən arxada qalan atlıya acıqlanaraq, qeyri-şüuri bir halda əlini qaldırıb çadırın yaldızlı sütununa çırpırdı. Budur, incə belli bir qumuq yalın xəncərini ağzında tutaraq gəlir, çapa-çapa tüfəngi başından aşırır, atır və yenidən çiynindən asıb, xəncəri qınına qoyur. Kiçikbəyimin buğdayı üzü pörtür, nəşə ilə əllərini ovuşdurur... Otuz iki ulusundan bir gənc altındakı kəhəri yel kimi uçurur, sanki çadırlardan ilham alaraq, havaya bir pənəvat19atıb onu güllə ilə vurur... Kiçikbəyim qanadları bağlanmış quş kimi çırpınır, dərin bir həsrətlə anasının üzünə baxıb: – Anacan, – deyir: – mən də cıdıra çıxmaq istəyirəm... – Aman, qızım! Adama nə deyərlər! Kiçikbəyim yalvarıcı gözlərlə anasının üzünə baxmaqda davam edərək: – Nə deyəcəklər, at üstə böyüməmişikmi?.. Alnımın çapığı hələ də durur... – deyə şux bir əda ilə sol gözünün üstündəki incə çapığı anasına göstərdi və dəlilin qəribəliyi özünə də xoş gəlib, gülməyə başladı. Şahnisə xanım qızının üzünə qüsurdan çox yaraşıq verən bu çapığı bir ana fərəhi ilə süzdü, bir söz demədi, yalnız qaşları yuxarı qalxdı – bu narazılıq əlaməti idi, Kiçikbəyim bilirdi. Bu əsnada çadırın arxasından bir at kişnəməsi eşidildi. Kiçikbəyim ağlamsınaraq: – Görürsən, atım darıxıb, kişnəyir... Yazıq deyilmi? – deyib başı ilə anasının köksünə sığındı. Şahnisə xanım gülümsündü və qızının başını oxşayaraq sordu: – Ay qız, bir bax gör o gələn bizim Məmməd deyilmi? Kiçikbəyim həmən çevrilib dikəldi. Doğrudan da Məmməd bəy səmənd bir at belində toz qopararaq çapırdı; çuxasının arxada yellənən qolları cırcırama qanadlarını andırırdı. Cibindən pul çıxarıb, atın qulaqlarının üstündən irəli atdı, çapaçapa atdan enib pulu yerdən qaldırdı və təkrar atı minib yoluna davam etdi. Kiçikbəyimin əvvəl rəngi üzündən götürüldü, sonra qıpqırmızı oldu. Məmməd bəyin düzü başa çatdığını gördükdə dərindən bir nəfəs aldı. Özünü bir az toxdadıb: – Lələ! Lələ! – deyə çağırdı. Çadırın yanında durmuş qədimi Baba o saat hazır oldu: – Bəyim, mənə görə nə qulluğun var, başına dönüm? Bəyim cəsur bir səslə: – Lələ, nə durmusan, atım orda kişnəyir? Bu saat min çıx cıdıra! – dedi. Baba Şahnisə xanımın üzünə baxaraq gülümsədi. Şahnisə xanım gülərək: – Çıx deyir, çıx! Yenə bu qızın dəliliyi tutub, – dedi. Baba baş əyib getdi. Bir az keçməmiş Baba at üstə gəlib çaparaq keçdi və keçərkən çaxmaq daşı ilə qovu odlayıb çubuğunu alışdırdı. Çadırlardan gülüşlər qopdu. Kiçikbəyim nəşə ilə anasının qolundan yapışıb dedi: – Görürsən, qoçaq lələ arzumu gözümdə qoymadı. 5 Vaqif Qazağın Saatlı elindən idi. On səkkizinci əsrin əvvəllərində Qıraq Salahlı kəndində anadan olmuşdu. Atası qazaxlılar kimi əkin və heyvandarlıqla məşğul idi, lakin uzun illərdən bəri davam edən Osmanlı-İran müharibələri bu elin asayişini pozur, bütün əli silah tutanları sürükləyib götürürdü. Əvvəl Qazax Şəmsəddinlə bərabər Gəncə xanlığına daxil idi, sonra Gəncədə hökmdarlıq edən Ziyad uşaqları Nadirin iş başına gəlməsinə meyl göstərmədikləri üçün, Nadir Qazağı Gəncədən ayırıb Gürcüstan valiliyinə ilhaq etdi. Nadir şahın bütün səfərlərində Gürcüstan valisi Iraklı ilə bərabər qazaxlılar da iştirak etmiş və böyük igidlik göstərmişdilər. Lakin bu igidlik ağır qiymətə başa gəlirdi; xalq qırılır, ana yurdu viran qalırdı. Gürcüstana və Azərbaycana axın edən osmanlılar da bu torpaqları dəfələrlə tapdayıb keçmişdilər. Təbiidir ki, xalq bu həyatdan təngə gəlmiş, çıxacaq yolu arayırdı. Qarabağ xanlığının təşkili və Şişənin 1754-də təsisi qazaxlılara bir ümid verdi. Böyük yollardan kənar dağ başında salınmış bir qala sayəsində sülhlə keçinmək istəyirdilər. Qazaxlıların Qarabağa köçməsi bu səbəblərdən irəli gəlirdi. Vaqif də Saatlı elinə mənsub olan on yeddi ailə ilə bərabər Şişəyə köçüb şəhərin Saatlı məhəlləsində yerləşmişdi. Vaqif Şişəyə gələndə 29-30 yaşlarında idi. Təhsilini öz kəndində bitirmiş, türk və farscanı mükəmməl bilir və zamanının elmlərinə vaqif idi. Gələr-gəlməz, Saatlı məhəlləsində bir məktəb açıb dərs verməklə həyatını keçirməyə başlamışdı. Dərs mənən Vaqifi təmin etmirdi; bu sənət ona azlıq edirdi. Onda qüvvətli bir inam vardı, həm də inad idi; onun iti gözləri mühitinin hər üzünü görür, əyər-əksiklərini seçirdi. O bu mühitə nüfuz etmək, onu öz rəyinə tabe etmək istəyirdi. Lakin o zaman hələ Vaqif yalnız bir molla olaraq tanınır, bu tanınmaq da öz məhəlləsi dairəsindən kənara çıxmayırdı. Yalnız arabir gözəlləri oxşayan şeirləri şəhəri dolaşır, maraqlılar bu sözləri öz bəyazlarına yazırdılar. Buna baxmayaraq o, heç kəsi tanımayır nə tanımaq belə istəməyirdi. Öz yoxsul daxmasında oturub, mətin bir iradə ilə irəliyə baxır, heç bir ənənə ilə hesablaşmaq istəmirdi. O, doğuluş etibarilə sünni idi, lakin etiqad etibarilə qəttal sünnilərdən deyildi. O, şiə mühitində yaşayırdı. Lakin şiəliyin ikiüzlülüyü onun riyasız təbiətinə uymazdı. O, yalnız vəhdətə inanır, vəhdətin belə məntiqsizliyini sezirdi. Bir gün bir hadisə baş verdi. Bu hadisə Vaqifin gözə çarpmasına səbəb oldu. Bir çobanın istəkli bir köpəyi var imiş. Çoban itinə göz dəyməsin deyə, bir dua yazdırmaq fikrinə düşür. O, avam tərəkəmə olduğu üçün bu hərəkətin caiz olmadığından xəbərsiz idi. Çoban özü ilə bir-iki qoyun götürüb şəhərə gəlir. Dərdini rast gələn bir şəhərliyə anladır; şəhərli bu adamın xam olduğunu duyub, onu ələ salmağa başlayır. Şəhərdə avam çöllünü ələ salmaq qayda olduğu üçün bu şəhərli çobanı meydandakı qəssabın yanına göndərir. Qəssab məsələni anlayır, çobanı Şeytanbazara, bir qənnadının yanına yollayır. Yazıq çoban bazarı dörd dolandıqdan sonra lotunun birisi ona Vaqifi nişan verir. Vaqif istehzanı anlayırsa da, özünü sındırmır; o saat götürüb bu misraları yazır: Gözüm düşdü ətinə, Dua yazdım itinə, Bu sirri kim açsa, Bu çobanın... Abı və cod bir kağızda yazılmış bu “duanı” Vaqif qatlayıb çobana verir, deyir: – Əskiyə tik, bir göz muncuğu ilə bərabər as itin boynundan. Çoban gedir. Günlərin bir günü İbrahim xan ova çıxmış imiş. Ovda yorulub bir obada düşərgə salır. Bir ağacın kölgəsində yemək yeyərkən ətrafa toplaşan itlərdən birinin boynundakı duanın fərqinə varır. Kəndlinin belə xilafşər20iş tutduğuna heyrət edərək, duanı itin boynundan açdırıb oxuyur. Xan bir tərəfdən qəzəbə gəlir, o biri tərəfdən də için-için gülür. Şəhərə gələr-gəlməz eşik ağası Şahməmmədi hüzuruna çağırıb, dua yazanı tapmasını əmr edir. Şahməmməd çobanı Qalaya gətirdir, çoban da Vaqifi ələ verir. Xan divan otağına gəlir, qırmızı geymiş cəlladlar düzülür, Vaqifi gətirirlər. İbrahim xanın qızı Sənəm xanım şeir maraqlısı olduğundan Vaqifin hər bir şerini bayazına köçürürmüş. İndiyə qədər görmədiyi bu şairin gətirildiyini eşidər-eşitməz gəlib divanxana pəncərəsinin arxasından ona tamaşa edir. Arıq, lakin sağlam çöhrəli, qara xətli, parlaq və cəsur gözlü bir oğlanın divan qabağında qürurla durduğunu görür. Qara çuxalı, butalı çitdən arxalıq geymiş bu gənc sağ əlini qurşağına salıb mətin bir səslə xanın suallarına cavab verirdi. İndiyə qədər yalnız şeirlərinə məftun olan Sənəm xanım bu dəfə şairin özünə: zəkasına, hazırcavablığına, xoş simasına və məzəli danışığına da məftun olur. Vaqif xanın qəzəbli sözlərini dinlədikdən sonra xoş bir səslə başladı: Yüz iyirmi dörd min peyğəmbər keçdi, Dünyadan kim getdi dərdi-vərəmsiz, Hanı Nuşirəvan, təxti Süleyman? Dövran belə keçdi, Cəmşidi, sənsiz. Çox güvənmə qızılım var, pulum var, Puç dünyada ulusum var, elim var. Heç demirsən, ayrılıq var, ölüm var. Neçə min söhbətlər qılıblar sənsiz, Mətlubum istərəm şahi-heydərdən, Sahibi-Zülfüqar, şahi-Qənbərdən, Biçarə Vaqifi salma nəzərdən, Qul xətasız olmaz, ağa kərəmsiz! Diqqətlə şeri dinləyən Sənəm xanım həyəcanla gah şairə, gah da atasının üzünə baxırdı: xanın qəzəbli yavaş-yavaş açılışır, nəhayət, həlimləşməyə başladı. Sənəm xanımın da iztirabları kəskinliyini itirib onu ağır bir qayğıdan qurtardı. Dərin bir sükutdan sonra, xan əli ilə işarə etdi, Vaqifi buraxdılar. Vaqif azad oldu, lakin... Sənəm xanımın qəlbini əsir edib apardı. Artıq bu qəlb gecə-gündüz Vaqifin ətrafında çırpınırdı. Xan qızı bütün günü sarayın küləfirəngisinə çəkilir, pəncərədə oturub, saraydan məscidə gedən düz küçəni, rastabazarı, qərb tərəfdə itib-batmış Saatlı məhəlləsini seyr edir, Vaqifin hər bir misrasından doğan atəşi göz yaşları ilə söndürməyə çalışırdı... Bir gün Vaqif çubuqdan hörülüb, üzərinə suvaq çəkilmiş daxmasının güllüçiçəkli baxçasında dolaşarkən, tikan çəpərin arxasından keçən başı xonçalı bir uşaq ondan soruşdu: – Əmican, molla Pənah Vaqifin evi hansıdır? Vaqif heyrətlə çəpərə yanaşdı: – Buradır, necə? – dedi. Uşaq gülümsədi, bir söz deməyərək, qapını açıb həyətə girdi. Uşaq xonçanı verib, məsələni yavaşca anlatdı. Vaqifin qoca anası sevinə-sevinə xonçanı otağa apardı, oğlunu da oraya çağırıb dedi: – Ay oğul, xan qızı Sənəm xanım sənə sovqat göndərib. Vaqif gümüş nimçənin ipək örtüyünü qaldırdı: qızıl nəlbəkidə bir cüt qırmızı şaftalı göndərilmişdi. Şairin sevinci evlə bir oldu. Anası da həm sevinir, həm nisgillənirdi: – Ay oğul, – deyirdi, – xan qızından xəcalət olacayıq: xonça boş qaytarılmaz, nə göndərək ki, ona layiq olsun... – qadını fikir götürdü: – çoxdan bir cüt corab toxumuşam, yoxsa onu qoyaq? Vaqif də düşüncəyə dalmışdı. O da çıxılmaz bir vəziyyətdə idi. Qarı yenə təkliflərində davam edirdi: – Bir daraq qabı tikmişəm, şaldandır... Sandıqda bir ətrim də var, rəhmətlik atan Şirazdan gətirmişdi... Bir dabandaşımız da var, üstü də gümüşdür... öz cehizimdir, rəhmətlik baban Təbrizdən göndərmişdi... Gümanım gələn bunlardır... Vaqif bir söz deməyərək, otaqdan çıxdı. Armud ağacının altında bir palaz və üstündən də bir döşəkçə salınmışdı. Vaqif boş vaxtlarını burada oturub şeir yazardı. Qələmdanı və kağızı da həmişə döşəkçənin altında olardı. Cəld gəlib oturdu, hazırlandı və bir dizini qaldırıb kağızı üstünə qoydu. Qamış qələm davatın lığasına dəyib, mavi kağızın üzərinə çəpəki misralar tökürdü. Şeir hazır idi. Büküb şaftalı nəlbəkisinə qoydu və uşağı yola saldı. Sənəm xanım uşağın gəlməsini səbirsizliklə gözləyirdi, nəhayət uşaq qayıtdı və Vaqifin məktub yazıb, nəlbəkiyə qoyduğunu xan qızına söylədi. Sənəm xanım cəld xonçanı açdı, nəlbəkini çıxardı, örtüyü çırpdı – şairin məktubu yox idi. Xanım hirsləndi, nökəri söyüb geri göndərdi: “Get tap” – dedi. Hər yer arandı, yola, saray həyətinə baxıldı-məktub tapılmadı. Bu əsnada pişxidmətlərdən biri məktubu pilləkəndən tapıb xana vermiş, xan da qəzəblə oxuyurdu: Çox-çox əcəb qılıb Xosrovu şahım, Bir cüt bizə ləbi – şirin göndərmiş, Gözəllər bağında meyvə bəslənib, Onun bizə xoş nübarın göndərmiş. Məndən salam olsun, yetir Yəmənə, Sinəsi büllurə sədr cəhanə, Sanasan xoş gəldi nə qədər mənə; Yer üzünün simu-zərin göndərmiş. Yarəb ola o cananə kim demiş: Filanı xəstədir, meyvə diləmiş. O ki, bizə yemiş ənam eyləmiş, Vaqif ona peşkəş sərin23göndərmiş. Xan “Vaqif” sözünə rast gələr-gəlməz hirsindən titrəməyə başladı, əlini atıb, bığlarını ağzına saldı, çeynədi. Bu yaxşı əlamət deyildi. Belə hallarda mütləq qan tökülməli idi. Xanın böyük arvadı Bikə ağa bunu görüb him elədi, xanın başqa arvadları və uşaqlar otağı tərk etdi. Bikə ağa ərinin qəzəblə cırıb yerə tökdüyü kağız parçalarını ehmalca götürdü, düzüşdürüb oxudu. Zahirən acıqlı bir çöhrə takındısa da, həqiqətdə çox sevindi. Çünki Sənəm yetişmişdi, istəyəni də yox idi. Evdə qalması da yetişməkdə olan başqa qızlara mane olurdu. Yaxşı təklif olsaydı ilk əvvəl ərə verilmək haqqı onun idi, çünki o zamanlar: “Filankəs filan xanla qohum olmaq istəyir”, – deyə elçi göndərilər və qız deyil, xan nəzərdə tutulardı. Xan da saraya mənsub qızların ən böyüyünü təklif edərdi. Bikə xanım bir yetişmiş qız anası olaraq bu adət və qaydanı nəzərdə tutaraq xanın qəzəbini soyutmağa və qəlbinə yol axtarmağa çalışdı. Sovqat göndərib, məktub almağın qəbihliyini qeyd edib cavanların “beyni qan” olduğunu da ehmalca söylədi və sonra yavaş səslə: – Atalar demişkən: Qızı özbaşına qoysan, zurnaçıya da ərə gedər, – dedi və tərəddüddən sonra: – Ancaq bu Vaqif deyilən görünür, ağlı başında cavandır. Özü də savadlıdır. Xətti də yaxşıdır... Bişkindir... Xan bir az sakitləşdi: – Xətti başına dəysin! Xətti var deyibən adam başından böyük qələt elər? Xanım bu dəfə daha cürətləndi: – Xan, niyə heylə deyirsən? Elmi olandan sonra sənə də lazım olar. Yaxşı mirzə azmı lazımdır... Bir də ki, qız ağacı – qoz ağacı, hər yetən bir daş atar. Yazıb-yazıb, uzaqdan ha yazsın, yel qayadan nə aparar? Cavanlardan ağıl umularmı? Onların bu saat odlu çağlarıdır... Xan dərin bir düşüncəyə dalmışdı. Yeddi-səkkiz arvadının içində ən çox hörmət etdiyi Bikə xanımın sözləri deyəsən onun ağlına batırdı. Bikə xanım gözlərini onun üzündən çəkməyərək, yavaş-yavaş mülahizələrini ərinin fikrinə yeridirdi: – Yəni bu tanıdığımız xanların hamısının dədə-babası xan olmuşdu? Nadir şah çobanın biri deyildimi? Çingiz övladı var ki, əsir olur, zaval gedir, nökər var ki, igidlik göstərib, ağasının taxtında oturur... Başda ağıl olsun, ortalığa çıxmağa ləyaqət olsun, yerdə qalanı düzələr... Xan arvadının sözlərini kəsib, aciz bir səslə soruşdu: – Yəni deyirsən Sənəmi Vaqifə verək? Bikə xanım əsl fikrini gizləyərək: – Məsləhət özüyündür, – dedi: – ancaq ona bir mirzəlik versən, bir kağız yazdırsan, yəni kimdən geri qalar ki?.. Xan arvadının sözlərinin haqlı olduğunu anladı, lakin qəti bir cavab verməyib, yenə fikrə getdi. Vaqifin divanxanadakı cavablarını xatırladı, onun xoşrəftar, mülayim, yerində güzəştə getməsini yad edib, Vaqifə qarşı kin deyil, bir maraq bəsləməyə başladı. Nəhayət, hələ məsələni gizli saxlayaraq, Vaqifi çağırdıb, onu özünə mirzə təyin etdi. Az bir zamanda Vaqif dövlət işlərində böyük məharət göstərib, bütün sarayda hörmət qazandı və xanın ən yaxın bir dostu oldu. Bu əsnada Sənəm xanım qızlar otağında deyib-gülərkən birdən-birə ürək ağrısına tutularaq, bir neçə dəqiqənin içində uzanıb vəfat etdi. Vaqifin coşqun eşqilə qovuşa bilmədisə də, eşqilə ona yeni bir həyat qapısı açdı. Vaqifin daim üsyan edib çırpınan qəlbi yaralı qaldı. 6 Qayda üzrə cıdırdan sonra bayram bitər və saraydan dövlət adamlarına, sərkərdələrə və başqa mötəbər zatlara xələt-barat gedərdi. İbrahim xandan başqa vəlihədi Məmmədhəsən ağa da bəzi adamlara peşkəşlər göndərərdi, o cümlədən Vaqtf də təltif olunardı. Bayramın ikinci günü adət üzrə vəliəhdi ziyarət edərdilər. Vaqif yenə mirzə Əliməmmədlə atlanıb yola düşdü. Dar bir küçə ilə meydana endilər, bazar bağlı idi, lakin rəngbərəng geyinmiş xalq qaynaşırdı. Orda-burda Şirniçilər şirni satır, səlləbiçilər yenicə qalaylanmış iri çaydanlarını sallayaraq: “Səlləbi – sinə məlhəmi!” – deyə bağırır, qırmızı fitənin üstündən bellərinə bağlanmış yarı dairəvi qutudakı fincanları cınqıldadırdılar. Bir tərəfdə dərvişlər mərəkə qurub, qəsidə oxuyur, bir az o yanda ovsunçu torbadan cürbəcür ilanlar çıxarıb boynuna, biləklərinə, belinə dolayırdı; yaşıl qədəkdən uzun arxalıq geymiş, başına on iki imam eşqinə on iki qırmızı sarıqlı sərpuş qoymuş bir sehrkar ocaqda qızmış ərsini dilinin üstünə basırdı. Vaqif gülümsünərək izdihamı yarıb, yavaş-yavaş atı sürürdü. Hamı ona salam verir, bayramını təbrik edirdi. Vaqif də xınalı barmaqlarını dodağına, sonra alnına apararaq, salamlara cavab verirdi. Meydandan çıxıb rastabazar aşağı enməyə başladılar. Çuxur məhəllənin girəcəyində erməni kilsəsinin qarşısında Ohan keşişə rast gəldilər. Vaqif və mirzə Əliməmməd atlarını saxlayıb Ohan ilə görüşdülər. Vaqif zarafatyana yumşaq və dadlı bir səslə: – Mirzə Ohan, qocalmısan deyə, yenə İsanın ətəyindən əl çəkmirsən, – dedi. Ohan çal saqqalını tərpədərək: – İsanın ətəyində kəramət olsaydı, əvvəl özünü dardan qurtarardı, – dedi. Gülüşdülər. Vaqifin gözləri daşdan tikilmiş xırda kilsəyə sataşdı: qiyafə etibarilə türklərdən heç də seçilməyən ermənilər başmaqlarını qapının ağzında çıxarıb, kilsəyə girirdilər. Kilsə damının sağ tərəfində durmuş uzun ləbbədali jamhar24öz dilində oxuyub, erməni xalqını ibadətə çağırırdı. Ağ çadralı, qırmızı şalvarlı erməni arvadları ayrı bir qapıdan kilsənin qadınlara məxsus eyvanına girirdilər. Qapıya gedən yolun o tayı, bu tayı dilənçilər və kor-şil ilə dolu idi. Vaqif: – Yəqin Məmmədhəsən ağanın qulluğuna təşrif gətirəcəksən?!-deyə atı tərpətdi. – İnşallah! İnşallah! – deyə Ohan itaətkar bir gülümsəmə ilə atlıları yola saldı. Məmmədhəsən ağanın imarəti qaya başında, Topxana və Bağrıqana baxan gözəl bir yerdə idi. Qala barısı və bürclər buradan keçib qibləyə doğru – Şahnişinə və Xəznə qayasına tərəf uzanırdı. Çoxotaqlı, geniş artırmalı, rəngin pəncərəli, ikimərtəbə imarət daşdan tikilmişdi. Darvazanın tağında bişmiş, iri kərpiclərdən naxışlar qayrılmışdı. İmarətin sol tərəfində tövlələr, anbarlar, mərəklər tikilmişdi. Darvazadan artırma pilləkəninə gedən daş döşəməli yolun üstü tənək çardağı ilə örtülmüşdü. Qonaqları nökərlər qarşılayıb içəri dəvət etdilər. Musiqi səsi eşidilirdi. Kallayıda Məmmədhəsən ağadan, bir dəstə də musiqiçidən və xanəndədən başqa kimsə yox idi. Məmmədhəsən ağa qonaqlarla görüşüb, Vaqifə sol tərəfində, Mirzə Əliməmməd ağaya da sağ tərəfində yer göstərdi, oturdular. Məmmədhəsən ağanın solğun çöhrəsində bir süstlük vardı, gözlərinin üstü də bir az şişkin idi. Sill21xəstəliyi olduğu üçün saray həkimi ona çubi-çini22verir və bu davanı içəcəyi qırx günün müddətində ruhunu yüksəltmək üçün yanında musiqi çaldırırdı. Qonaqlar içəri girəndə Məmmədhəsən ağa işarə ilə musiqini dayandırdı. Vaqif məsələni anlayıb dedi: – Ağa, süfrəniz açıq, iltifat və səxavətiniz aləmə bəllidir, dostdan heç bir şey əsirgəməzsiniz, amma zövqü... görünür, tək almaq istəyirsiniz... Məmmədhəsən ağa gülümsədi: – Dedim, baş ağrısı olmasın. Vaqif: – Əflatun musiqini ruha qida demişdir25... Musiqi dəstəsi çalğıya başladı. Vaqifin duyğuları dalğalanıb, məhzun və eyni zamanda nəşədən aşıb-daşan çöhrəsində ifadə olunmağa başladı. İncə qaşları qalxır. Gözləri süzülərək doyulmaz həyat həsrətləri saçırdı. Bu dəqiqələr o, nədənsə, şərq nağıllarındakı füsunkar şamı xatırladı. Könüldə dolaşan arzuları əmələ gətirmək üçün şamı yandırırsan, istədiyin o saat hasil olur. Indi o şam burada olaydı, sönük işığında cilvələnən sonaları, dadlı-ədalı dilbərləri seyr edəydi... Bakir xəndələr simlərin nalələrinə qarışaraq, yaralı qəlbdə əks-sədalar doğurur, ağ gərdənlərə sancılmış bənövşələr rayihəsilə damağı oxşayırdı. Musiqi və qadın meysiz, badəsiz də İnsan məst edir... Qonaqlar gəlməyə başlamışdı. Ağalar və bəylərdən başqa Şahməmməd və Xanməmməd də burada idi. Əliməmməd, Şahməmməd və Xanməmmədin doğma qardaşlar olmasına baxmayaraq, aralarında gərginlik vardı. Xanməmmədin sevilməməsi aydın idi – bu adam dəfələrlə Əliməmmədin vasitəsilə işə qoyulmuş, bacarmamışdı. Qorxaqlığı və səhlənkarlığı ilə xanın qəzəbini qazanmışdı. Şahməmməd isə, biləks, cəsur, əmrə tabe, xanın bütün qəzəblərini söndürəcək hərəkətlərə hazır olan bir adam idi. Lakin onda ifadəsi qəbul olmayan bir şey var idi ki, bu da onu sevdirmirdi: zahiri çox çirkin idi, iri çopur burnu, yoluq qaşları, xırda, sönük gözləri vardı. Səsində bir bayquş vaqqıltısı duyulurdu: danışdımı, adamı qorxu hissi qaplayırdı. Bu qorxu hər kəsə aid idi. Ölkənin aşağıdan yuxarıya heç bir təbəqə və sinfi xanınqəzəbindən yaxa qurtara bilməzdi. Bu qəzəb də Şahməmmədin vasitəsilə icra olunardı. Bir az sonra Ohan keşiş də gəlib çıxdı. Əvvəl yuxarı başla salamlaşıb, sonra üzünü məclisə çevirdi; aşağıdan hamı ilə bir-bir salamlaşarkən gözləri Şahməmmədə rast gəldi, rəngi qaçdı. Onunla üç dəfə salamlaşıb, yerində tikan üstə oturan kimi oturdu. 7 Günorta azanında qonaqlar dağıldı. Məmmədhəsən ağa Vaqifi, Mirzə Əliməmmədi və Ohan keşişi nahara saxladı. Yemək otağına keçdilər. Otağın ortasında xalının üstünə qələmkar süfrə və ətrafına ipək döşəkçələr salınmışdı. Qonaqlar oturar-oturmaz, pişxidmət aftafa-ləyən ilə hazır oldu. Əllər yuyuldu və pişxidmətin qolunun üstündəki dəsmalla silindi. O biri pişxidmətlər məcməyiləri gətirib, süfrəyə düzdülər. Hər adama bir məcməyi verildi və hər məcməyidə də bir boşqab boyanalı plov, üstündə quzu soyutması, yanında da sarımsaqlı qatıq və bağır-beyin vardı. Şirli, tünd göy rəngli bardaqlarda içinə reyhan toxumu salınmış şərbətlər qoyuldu. Başda oturan Məmmədhəsən ağa məcməyinin kənarına sərilmiş ağ, incə lavaşdan bir az kəsib qonaqlara baxdı və: “Bismillah!” – deyib yeməyə başladılar. Bir müddət sükut keçdi. Görünür, qonaqlar yeməkdən çox məmnun qalmışdılar, yalnız boşqablar yarıya yetdikdə Vaqif barmaqlarındakı düyüləri bir yerə toplayaraq: – Doğrudan da, – dedi, – hər fəslin öz yeməyi; ilin bu vaxtında boyanalı plov çox turfəndə və ləziz bir təamdır. Bizlərdə boyana hələ indi dit verir. Məmmədhəsən ağa: – Boyananı Ağdamdan göndərmişlərdi, amma heyf ki, yarısı yanmışdı, – dedi. Ohan keşiş: – Hələ körpədir, onun üçün yanmışdır, – deyə əlavə etdi. Yenə yeməyə girişdilər, arabir başlanıb kəsilən qırıq danışıqlar istisna edilirsə, nahar axıra qədər sükutla keçdi. Nəhayət, qapının ağzında əllərini döşlərinə qoyub, intizarda duran nökərlərə işarə olundu. Süfrə yığışdırıldı. Yenə aftafa-ləyən gəldi, isti su və sabunla əllər, ağızlar yuyulub silindi. Qəlyan gətirdilər. Hamıya qəhvə, yalnız Məmmədhəsən ağaya darçın çayı gəldi: soyuqluq verən düyünün vücuda gətirdiyi nəfqi darçın yox edirdi. Qəlyan çəkmə uzun sürdü və söhbət get-gedə qızışdı. Haradansa bir neçə il əvvəl Londondan gəlib Qarabağa çıxmış Yusif Əmin adlı bir erməni yada düşdü. Vaqif təəssüflə: – Heyf ki, onu görə bilmədim, deyirlər dilavər adam imiş, – dedi. Mirzə Əliməmməd mütəvaze bir ifadə ilə sözə qarışdı: – Dilavər idi, ancaq bəndənizin fikrincə bir illəti vardı. Hər sözü tüğyan idi. Xan onun barəsində çox mərdlik göstərdi. Günahlarını cahıllığına bağışladı. Ohan keşiş Mirzə Əliməmmədin sözlərini təsvib edərək: – Xan çox böyük bir nəcabət göstərdi, – dedi. – Yusif Əmin, bilirsiniz, həmədanlı idi, gedib Londonda oxumuşdu, sonra Fitilburgə26gəlir, mərdimazar əlinə keçir, öyrədib, yolundan edirlər. Deyirlər: get, erməniləri yığ, danış, de ki, müsəlmanları qırsınlar, qorxmasınlar. Biz köməyə gələcəyik. O da gəldi. Dağıstanda, Tiflisdə və buralarda bir az dolandı, erməni tacirlərindən pul yığmaq istədi. Üç kilsəyə getdi, bizim başsız patriarxdan xeyir-dua aldı... axırda gördü bir şey çıxmayacaq, itilib getdi Hindistana... Mirzə Əliməmməd yenə mülayim səslə başladı: – Yusif Əminin buraya şeytanət toxumu salmağa gəldiyini bilirdik. İrakli xanın da yanına getmişdi, üz göstərməmişdi. Xan bu məsələni mənə həvalə etmişdi. Özü ilə görüşdüm. Dedim, cəmi Azərbaycan xanlıqlarında ermənilərin sayı on min ev ola-olmaya. Bu bir ovuc xalqdan padşahlıq çıxmaz. Özləri də alverçi və əkinçi tayfadır. Tərəkəmə kimi at belində qılınc oynada bilməz... Yenə öz dediyini dedi. Deyirdi, mənim dalımda ingilis padşahı durub, toplarının zərbindən yer zəlzələ edir... Xülasə, yerindən oynatmışdılar... Ohan əsəbi bir halda: – Bu başsızlar bunu başa düşmürlər ki, ingilis və ya rus padşahının xətrinə Nuh zamanından bir yerdə yaşadığımız gor qonşumuzla pislik edə bilmərik. O padşahların kefinə yetişib, bura gəlincə bizi burda qırıblar: qurunun oduna yaş da yanır... Ohan keşişin hirsindən dodaqları titrəyirdi. O susdu, lakin erməni rəhbərlərinin cinayətkar hərəkətlərini xatırladıqca odlanırdı. Ohan burunotusunu çəkib, bir az sakit olduqdan sonra erməni xalqına rəhbərlik etməyə qalxışanların tarixçəsini anlatdı. Bu tarixçə çox qanlı və ol- duqca məntiqsiz bir şey idi. Hələ XVII əsrin sonlarında “Oriy” adlı birisi macəra və zənginlik arxasınca qoşaraq özünü Avropaya salmış, uzun illər Italiyanı, Fransanı, Almaniyanı dolaşıb, cilddən-cildə girmişdi. XIV Luiyə xidmət edən kimi, Pfals qurfürstünə də yaxınlaşa bilmişdi; çeviklik və yaltaqlığı ilə bir müddətdə Vyana sarayına yaramışdı, rəcallara erməni üsyanı vədə verib, Karlovits sülh müahidəsini Vyananının faydasına olaraq çevirmək üçün rəsmi bir vəzifə ilə İstanbula belə getmişdi. Eyni zamanda Oriy Avropa ordularına sursat satıb, zəngin olmaq məqsədini də unutmamışdı. Macəra düşgünü Oriyə bu fəaliyyət az görünür. Bu dəfə o özünü Moskvaya birinci Petronun yanına verir. Böyük bir plan təqdim edir, qurfürstüna Şərqə gedib erməniləri qurtaracaq qoşununa yol istəyir. Buna razılıq göstərilməyir. Yenə erməni üsyanı vəd edilir; casusluq, bələdçilik kimi işlərə hazır olduğunu bildirir. Bu səfər ona Vartapet Minas adlı bir erməni ruhanisi də yoldaş çıxmışdı. Petronun Iran səfəri, Astrabad sahilində bir şəhər salmaq və Hindistana əl uzatmaq fikri vardı. Bu fikir onu çoxdan məşğul edir, lakin Osmanlı və Isveç dövlətləri ilə davam edən müharibə buna mane olurdu. Hər halda Oriy kimi Şərq dillərinə vaqif olan bir adamdan istifadə etmək Petronun cahangirliyinə əlverişli idi. Oriy bu vəziyyətdən lazımınca faydalandı: əvvəla, özünə miralaylıq rütbəsi verilməsini rica etdi; sonra İrana bir rəsmi heyət göndərilməsinə müvəffəq oldu. Petro şah Hüseynə bir məktub göndərib, İranda yaşayan ermənilərin vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasını rica etdi. Bu, bəhanə idi. Əsl məsələ Iranı öyrənmək, onun maddi və mənəvi qüvvələrini bilmək, əsgərinin, qalalarının, yollarının vəziyyətinə bələd olmaq idi. Deməli, erməni xalqı bir sıra macəraçıların vasitəsilə atəşə soxulur, ortalıqda böyük imperialistlər məqsədlərinə çatırdılar. Oriy heyəti Əjdərxan vasitəsilə İrana getdi, dönərkən Üçkilsəyə baş vurdu, erməni ruhanilərinə və məliklərinə dünyalarca vədə verib döndü. Petronu maraqlandıran məlumatlar alınmışdır, artıq İran səfərinə çıxmaq olardı. Petro bu səfəri yapdı və aldadılmış ermənilər də qonşuları ilə düşmənçilik edib, tamamilə çara bel bağladıqları yerdə, Petro Iranı və Qafqazı tərk edib çəkildi. Təbiidir ki, ermənilərin halı xarablaşdı, onlara qarşı böyük bir düşmənçilik vücuda gəldi... Uzaqdakıların xatirəsi üçün qonşularla düşmənçilik etmək təcrübəsi erməni xalqına baha oturmuşdu. Bunu Ohan gözəlcə bilir və heç vaxt xatirindən çıxarmayırdı. Hər dəfə erməni məsələsi danışılanda onun hirsindən dodaqları əsirdi. Ohan təkrar burun otusunu çəkib, bir az sakit oldu: – Pənah xan ruslarla əlaqəyə girişən erməniləri qırdırdı, kəllələrindən minarə tikdirdi, yenə bu məlunlar ayılmadı! Mirzə Əliməmməd: – Bizim xan müdara ilə dolanmaq istəyir. Yusif Əminin bizə yağı olduğunu bilirdik. Amma o, Qalaya gəldi, xan ilə görüşdü. Dedilər: xan onu öldürəcək. Amma... öldürmədi: Qonağa zaval yoxdur, – dedi. Özünə də bir at bağışladı... – Onları duz-çörək tutsun! – deyə Ohanın yenə dodaqları titrəməyə başladı. 8 Xanlıq zamanı Şişədə su qıtlığı hiss olunurdu. Şəhərdə bir neçə şirin sulu quyu vardı ki, buna da keşikçi qoyulmuşdu, növbə ilə xalqa su paylanardı. Bu yalnız bişmişə və içməyə sərf olunardı, paltar yumaq üçün ətrafdakı Xəlfəli və Daşaltı çaylarına gedərdilər. Şirin quyulardan başqa ikinci su mənbəyi Çuxur məhəllədəki Mehralıbəy bulağı idi, ancaq bu bulağın suyu şor idi. Günlərin bir günü Şişə ailələrindən biri Xəlfəli çayının qırağına düşüb, paltar yumaq tədarükündə idi. Bu ailəyə mənsub on altı-on yeddi yaşlarında bir qız çay aşağı enərək meşənin ətəklərində çırpı yığırdı. Bir də qız çay qırağı ilə gələn qarayanız, yaraşıqlı bir atlıya rast gəldi. Atlı ona yaxınlaşıb atını saxladı və əlinin arxası ilə nazik bığlarına toxunaraq: – Haralısan ay gözəl? – deyə soruşdu. Qız qıpqırmızı kəsilib yerində donub qaldı. Gözlərini yuxarı qaldırmağa cürət etməyib, oğlanın üzəngiyə söykənmiş tozlu başmağına və qıvraq sarınmış qara dolağına tamaşa edirdi. – Kimlərdənsən? Qız zorla eşidilən bir səslə: – Şərbaf Kazımın qızıyam, – dedi. Oğlan qıza müştəri gözüylə baxdı: çarqatın27altından süzülən qara telləri gül yaprağı kimi qızaran yanağına dağılmışdı; çırpı tutan əlləri yuvarlaq köksünə sığınaraq, qərib quş kimi hürkmüşdü... Qara dolaqlı oğlan atını sürüb ailəyə yanaşdı, salam verdi, salam aldı: Böyük baş yaylığı – Allah qonağı istəmirsiniz? Otun üstündə bardaş qurub oturmuş Kazım kişi yerindən qalxaraq: – Allaha da qurban olum, qonağına da! – dedi və atın başından yapışdı. Oğlan atdan düşdü, yüyənin gəmini atın ağzından çıxarıb, tapqırını boşaltdı, otlamağa buraxdı. Sonra gəlib süfrənin qırağında oturdu. Yaşmaqlı arvad qalxıb yemək gətirdi. Oğlan yeyib yavaş-yavaş danışırdı. Sözarası: – Qalada nə var, nə yox? – deyə soruşdu. – Sağlığın, təzə bir şey yoxdur. Hər yerdə qaçaq Səfərin sözü danışılır. – Nə danışırlar? – İgidliyindən, qoçaqlığından, insaflılığından. Şəhərdə bir yetimin malını əmisi vermirmiş, bunu eşidir, adam yollayıb hədələyir. O günü yetimin malı özünə çatdı. Oğlan yeyə-yeyə qulaq asır, qəlbində xoşhallanır, sevinirdi. Kazım darayı boyağından sonra əlində qalmış qırmızı rəngə baxa-baxa sözündə davam edirdi: – Deyirlər, bir kənddə əmr-məruf28bir qocanı orucunu yediyinə görə döydürür. Qoca and içir ki, azarlıyam, mənə oruc düşməz, əmrməruf qulaq vermir. Qocanın çubuq altdaca canı çıxır. Xəbər Səfərə yetişir, gəlir. Kənddə divan qurur. Əmrmərufu elə qocanınca qəbrinin üstündə asdırır... Oğlan altdan-altdan Kazıma baxır: Kazımın gözləri parlayır, üzündə bir fəxr duyğusu ifadə olunur. Oğlan yeməyini bitirib, deyir: – Ay dayı, Allah çörəyini bol eləsin, süfrən həmişə açıq olsun! – Bağışla, yaxşı qulluq eləyə bilmədik, – dərvişin tapdığından. – Çox razıyam, sağ olun, Allah bu uşaqları sənə başatan versin!.. Ay dayı, bilirsən... mən Səfərin adamıyam. O səni tanıyır... Özü də sənnən qohum olmaq istəyir. Kazım yerində qurcandı, diqqətlə oğlana baxdı, utancaq bir təbəssüm üzünə yayıldı. – Açıq danışaq, ay dayı, qızını Səfərə verərsənmi? Mən sənin yanına elçiliyə gəlmişəm. Kazım yenə yerində qurcandı, arvadının üzünə baxdı, arvad bir az da yaşmandı. – Nə deyirəm, mən ondan yaxşısını ki, tapmayacağam, ancaq... axı o, qaçaqdır... Ev-eşiyi... – Kazımın dili dolaşdı. Oğlan onun fikrini anladı: – Bilirəm nə demək istəyirsən; oğlanın evi-eşiyi olmalıdır... Qorxma, qorxma, bunların hamısı düzələr... Bununla söhbət bitdi. Oğlan atın belinə atılıb, meşədə yox oldu. Bir axşam yağmurlu bir havada qapı döyüldü. Kazım çıxdı. İldırım çaxır, göy nərə vururdu. – Kimsən? – Allah qonağı. Kazım qapını açdı, qonağı evə gətirdi. Qara neft çırağının işığında oğlanı tanıdı. Görüşdülər. Onu elçi sifətilə qəbul edib. Çox hörmət etdilər. Kazım cəsarətsiz bir səslə: – Yaxşı, ay igid, – dedi, – Mənim sözüm yoxdur, amma qızın anası bir az nəmnüm eləyir... yəni onun da ərki var: əmək qoyub qız böyüdüb... – Vermək istəmir? – Yox, bir şey demir... Ancaq... deyir ki, Səfər qaçaqlığın varağasını büksün... kasıblığa qurşansın... Oğlan Kazımın sözlərini dinləyib, düşündü. Evlənmək məhək daşı imiş: İnsanın nə olduğu evlənmək istəyəndə bilinərmiş. Evlənən kəsbkar, başı aşağı olmalı imiş. Ən böyük igidlik külfəti dosta-düşmənə möhtac qoymamaq imiş. Kişiyə söysələr də, gərək qulaq ardına vursun... Oğlana Kazımın sözləri, mülahizə və fikirləri tamamilə yabançı gəlirdi. Bu yeni zehniyyət şəhər zehniyyəti idi. Oturaq həyatdan, istirahət arzusundan irəli gəlirdi... Oğlan çox götür-qoy elədi. Düşündü, daşındı, incindi, gördü geri dönməyə çarə yoxdur. – Ay dayı, – dedi. – Səfər nə desəniz, onu eləməyə hazırdır. Ancaq... Neçə adam öldürmüş bir qaçaq üzə çıxa bilərmi? Xan nə deyər?.. Kazım bir az fikrə gedib dedi: – O söz versə, dinc dursa... üzə çıxmaq asandır... Bir ildən bəri meydana çıxmış qaçaq Səfərin adı günü-gündən şöhrət tapmaqda idi. Onu Araz ilə Kür arasında tanımayan yox idi: kənddə hansı bir evə gəlsə, çörəklənib yola salınır, koxaların və məliklərin hədəsinə baxmayaraq, onu kimsə xanın əlinə vermək istəmirdi. Xalq qaçaq Səfərə şərqilər qoşmuşdu, onu igid, mərd ədalətli deyə tərənnüm edirdi. Bu məsələ dəfələrlə sarayda danışılmış, tədbirlər görülmüş, dalınca atlılar göndərirmiş, nəticədə heç bir şey çıxmamışdı. Səfər də papağını dik qoyub, aranı-dağı dolaşırdı. Səfərin özü Qılınclar oymağından olub çocuqluğunu kənddə keçirmişdi. Qışı aranda, xan torpağında keçirər, yayı isə dağa köçərdilər. Atası Qarabağ xanının Naxçıvan civarında olan bir vuruşmasında öldürülmüş, Səfər yetim qalmışdı. Kiçik bir topraqları vardı, bunun məhsulu, malcəhət, toypulu və başqa töycüləri verdikdən sonra, özlərini zorla görürdü. Səfərin atası öləndən sonra iş bir az da çətinə düşdü. Lakin yetimin çocuqluğunu oymaq nəzərə alaraq hər il iməcilik edib, onun əkininə və biçininə kömək edərdi. Nəhayət, Səfər min zəhmətlə böyüyüb həddibuluğa yetişdi və öz təsərrüfatını özü idarə etməyə başladı. Geniş ürəkli, ucaboylu, qarayanız bir oğlandı. Cıdırlarda at səyirdən, gözəl ox atan, qılınc vuran bir gənc olmuşdu. Adı ellər arasında yayılmada idi. Qızlar, gəlinlər onu görəndə için-için yanar, dilavərlər hörmət edər, qocalar isə igid və mərdliyi üçün onu çox sevərdilər. Bir gün biçin vaxtı xanın sərkarı30kəndliləri topladı – elliynən xanın taxılını biçib, çuvallara yığmalı idilər. Səfər də unudulmadı. Biçin qurtardı, dərzlər xırmana daşındı, döyməyə başladılar. Yüzbaşı dolaşıb, işləyənlərdən göz olurdu və axşamçağı işdən sonra isə dolmamış çuvallardakı buğdanı oğurlamasınlar deyə, buğdanın üstünə barmağı ilə bir xaç çəkib, gedərdi. Bir səhər küləkli gecədən sonra yüzbaşı yarımçıqçuvalları yoxlayıb, bir neçəsində xaçın pozulduğunu gördü: – Buğdanı kim oğurlayıb? – deyə gözləri hədəqəsində oynamağa başladı. Kimsədən səs çıxmadı. Yüzbaşı bir də bağırdı, sonra bir-iki adamın qolundan qaba bir surətdə dartıb: – Tanrı haqqı, gönünüzü soyduraram! – deyə təkrar bağırdı. Qolundan dartılanın biri də Səfər idi. Igidliyinə yaraşmayan bu hərəkətdən son dərəcə acıqlanıb: – Yüzbaşı, – dedi, – sənin buğdana qalmamışıq. Bir az özünü yığışdır. Yüzbaşı gözləmədiyi bu cavabdan daha da acıqlandı: – Sən xanın üzünə ağ olursan? Ağ olursan? – deyə nökəri çağırdı və Səfəri söyüd ağacına bağlayıb döydürmək istədi. Səfər nökərlərin əlindən dartınıb: – Yüyrək at özünə qamçı vurdurmaz! – dedi və dəryazı qapıb, yüzbaşıya cumdu. Səs-küy qopdu. Yüzbaşı yerə yıxılmışdı, boynundan qan fışqırırdı. Səfər də bir at belində toz qopara-qopara dərəyə tərəf qoşurdu. O gündən bu günə Səfər qaçaq olub, dağ və meşələrə düşmüşdü. Özü də yüzbaşılara, sərkarlara, əmr-məruflara düşmən kəsilmiş, fəqir-füqara iləsə çox yaxşı rəftar edərdi. Ellərdə, oba və uluslarda göründükdə onun yanına şikayətçilər gələrdi, o saat ağsaqqalları toplayıb, məsələni yoxlar – haqlının haqqını, haqsıza da cəza verərdi. 9 Kazım Vaqifin məktəb yoldaşı idi. Nadir şah zamanı müharibəyə sürüklənib, bir-iki dəfə də yaralanmışdı, karxanası dağıldığı üçün kəsbi kəsilmiş, nəhayət, Pənah xanın oğlu Mehralı bəy Şişə qalasının abadanlığı ilə məşğul olan zaman Qazax mahalından köçüb, Şişədə yerləşmişdi. Əvvəl təbrizli bir şərbafın yanında usta sifətilə işləmişdi. Sonra İrandakı qarışıqlıq nəticəsi olaraq karvan yolu kəsilib, mal qıtlığı duyulduqda, Şişə şərbaflarının əmtəəsinə tələb artmağa başlamışdı. Bu əsnada Kazım pul toplayıb xüsusi bir karxana açmış və iki otaqlıq ev tikdirib, əvvəl yaşadığı qara damı tərk etmişdi. Vaqif öz yerliləri ilə əlaqəsini kəsməyirdi. Həm gedib-gələr, həm də dərdlərinə qalardı. Odur ki, Kazım da Səfər məsələsi üçün Vaqifin yanına getdi. Lələ xəbər verən kimi Vaqif onu içəri çağırdı. Kazım başmaqlarını artırmada çıxarıb, çəkinə-çəkinə içəri girdi. Vaqif pəncərənin içində oturub, şeir yazırdı. Kazımı görər-görməz, qələmi qələmdana qoydu və mehriban səslə: – Baho, xoş gördük, həmşəhri! – deyə ona pəncərənin içində yer göstərdi. Kazım əllərini təkrar döşünə qoyub. Baş əydi, sonra dizi üstə döşəkçənin üstündə oturdu. Vaqif mehriban bir nəzərlə onu süzərək: – Səndən nə əcəb?.. – dedi və cavab gözlər bir vəziyyətdə ona baxmaqda davam etdi. – Əskik olmayasan, axund! Doğrusu, bir işə düşmüşəm... Vaqif: – Nə iş? – deyə cəld soruşdu. – Qız məsələsidir... Deyərlər: Ölmədik, kordan harayçı gəldi, Qaçaq Səfər bizim qıza elçi düşüb... Vaqif heyrətlə: – Qaçaq Səfər? – deyə sordu: – Hardan hara? – Axund heç özüm də bilmirəm. Elçi göndərib, istəyir; verim, necə verim; verməsəm də başıma bəla açacaq... Eşşəyə minmək bir ayıb, eşşəkdən düşmək də iki ayıb. – Yaxşı, bəs o bunu bilmir ki, yurdu – yuvası olmayan bir adama arvad yaraşmaz? – Elə dərd də orasındadır: öküzün inildəməkdən qarnı quruldar. Ayıblı ayıbını bilsəydi, heç dünyada ayıb olardımı? Vaqif düşüncəyə daldı, bir az sonra: – Yaxşı, mənim köməyim nədən ibarət olmalıdır? – deyə sordu. – Deyirmiş xan məni balalarının başına çevirsin, günahımdan keçsin, üzə çıxıb kəsbə qurşanım. Vaqif yenə düşündü: – Tutalım çıxdı, dələduzluğundan əl götürəcəkmi? Axı, xanla xanlıq edir: divan qurur, asır, kəsir. – And içirmiş, xanın sadiq nökəri olmaq istəyirmiş. Vaqif düşüncəli gözlərini barmağındakı əqiq üzüyə dikərək: – Burada bircə əlac var, – dedi. Və sağ əlinin çeçələ barmağındakı üzüyü hərlədi: – bircə əlac. Tehran bəylərbəyisi elçi göndərib, xan qızı Kiçikbəyimi özünə istəyir. Xan razıdır, yaxında toy olub köçürüləcək. Kiçikbəyimə ərz etməli, o da atasının qulluğunda xahişmənd olsun. Ayrılıq zamanı xanın ürəyi yumşalacaq, hər nə istəsə, yerinə yetirər. Ya da ki, Şahnisə xanımdan təvəqqə etmək lazımdır. Bu daha məqbul görünər. Elə bu gün Şahnisə xanımın qulluğuna gedəcəyəm: bu xeyir iş üçün məni məşvərətə çağırmışdır. Bu gün qulağına eşitdirərəm, görək nə deyir. Başını bir tərəfə əyib Vaqifi diqqətlə dinləyən Kazım razılıq elədi: – Başına dönüm, axund, məni dardan qurtararsan. Amma elə olmasın ki, xanın qəzəbinə tuş gəlim. Bilirsən, ilan vuran ala çatıdan qorxar, dəfələrlə tökülüb-dağılmışam. Indi Allahın mərhəməti və xanın sayəsində təzə-təzə uyuşub balalarımın ruzusunu çıxarıram. Bilmirəm, qismət bu Səfəri hardan gətirib çıxartdı. Deyir: Keçi can qeydindədir, qəssab da piy axtarır. Vaqif: – Keçi niyə can qeydindədir? – deyə güldü. Kazım əllərini ovaraq dedi: – Axund, bilirsən ki, dilə düşməkdən qorxuram. Bu zamanada dilə düşmək başa bəla açar. Ən yaxşısı: Dər rah çinan rov ke qiyamət nə konənd, Ba xəlq çinan zi ke məlamət nə konənd, Be məscid əgər rəvi, çinan rov ke tora, Dər piş nə xanənd, imamət nə konənd… Vaqif Kazımın ehtiyatkarlığına və mütəvazeliyinə29heyrət edərək, ürəkdən güldü, sonra onu arxayın edib, yola saldı. Şahnisə xanımın Dovtələb və Xəlfəli meşəsinə baxan bir otağı vardı. Divarları və tavanı naxışlı idi. Pəncərənin iç divarlarına “Leyli və Məcnun”, “Fərhad və Şirin” dastanlarının ayrı-ayrı vaqiələri təsvir olunmuşdu. Şahnisə xanımın döşəkçəsinin üstündə Fərhad külüng ilə dağı yarırdı. Vaqif içəri girəndə Şahnisə xanımı öz yerində gördü: qaravaşlardan birisi dizi üstə durub, qurama boxçanın bir ucundan tutub nə isə xanıma göstərirdi. Xanım Vaqifi görən kimi qaravaşa işarə etdi, o da boxçanı götürüb çıxdı. Vaqifin salamına cavab olaraq Şahnisə xanım gileyli bir səslə: Aşiq ( Şahnisə xanım Vaqifi zarafatla “aşiq” deyə çağırardı) gərək çağıram ki, gələsən? Axı Kiçikbəyim – mənim qızım, sənin də şagirdindir. Usta şagirdinin beləmi qeydinə qalar?.. Buyur, əyləş! Yol ilə get ki, sənə etiraz eyləməsinlər. Xalq ilə elə rəftar eylə ki, səni tənələməsinlər. Əgər məscidə gedirsənsə, elə get ki, səni Qabağa salmasınlar, səni imam (böyük) etməsinlər. Bu rübainin sətri tərcüməsi professor Əkrəm Cəfərindir (Red.). † Mütavaze – təvazölü, təvazökar Vaqif xanımın qarşısındakı döşəkçədə əyləşdi. – Haqqın var, Şahnisə xanım! – dedi. – Ancaq baş qarışıqlığı da mənzuri alinizdir. Gəncədə Məmməd xan tüğyan eləyib, Fətəli xan yenə bir-iki kəndimizi dağıdıb... Xülasə, gecə-gündüz bu xanların bir-biri ilə öcəşməsindən başımız ayazımır... – Bu əsnada Vaqifin nəzəri Şahnisə xanımın başının üstündəki Fərhada düşdü. Vaqif buna işarə olaraq, – Bax, o sənin oturduğun döşəkçədə mən oturmalı idim, – dedi. Xanım məsələni anlamayaraq: – Necə? – deyə, düşüncə içində qaldı. – Çünki Fərhadın külüngü başımızdan əskik olmaz. Xanım arxaya, Fərhadın rəsminə baxıb güldü; – Aşiq yenə bir söz tapıb düzəltdi, – dedi. – Sən elə bilirsən qız anasının halı sizinkindən yaxşıdır? Tanrı haqqı yox! Bax, Kiçikbəyim kimi bir gülü götürüb Tehrana atıram. Qürbətdə qızım necə olacaq, başına nələr gələcək... Kim bilir? Şahnisə xanım doluxsundu. Vaqif təsəlli verdi: – Bu olmadı, xanım! Sən Şahsevən dilavərlərindənsən, at belində böyümüş, döyüşlərdə bərkimiş, kişi kimi bir arvadsan... Şahnisə xanım göz yaşlarını gülgəz dəsmalla silərək: – Yox, axund. Bizim dərdimiz yerə-göyə sığmaz, – dedi. – Kaş əli qabarlı bir rəiyyət olaydım, balalarım gözümün önündə olaydı. Tehrana qız vermək əzrailə can vermək kimi bir şeydir; getdimi, bir də üzünü görməyəcəyəm... Kürəkənimi görməmişəm, kim bilir heç görəcəyəmmi? – Xanım təkrar doluxsundu və gözlərini silə-silə dedi: – Neylirəm qızıl teşti ki, içinə qan qusum?!. Bu əsnada Kiçikbəyim içəri girdi və Vaqifi görüb, utanaraq özünü itirdi. Qıpqırmızı kəsilib, salam verdi və geri döndükdə Vaqif: – Qara qız! Hara? – deyə onu çağırdı. Kiçikbəyim yerə baxa-baxa Vaqifə yanaşdı. Gülab qoxusu şairi nəşələndirdi. Xoş bir təbəssümlə şagirdini süzdü: cıqqa telləri ağ cunadan çıxıb gərdəninə toplanmışdı; süzülüb sallanan kalağayı incə vücudunun bir tərəfini tutmuş, çəhrayı çəpkəninin ancaq bir qolu görünürdü; yaxası açıq köynəkdən mərmər sinəsi baş vermişdi; geniş şalvarının ayağına inci düzülmüşdü; məxmər başmaqlarının da üstü inciyə tutulmuşdu. Əlini Vaqifə verdikdə kəhraba qolbağısı sürüşüb şairin bilənginə toxundu. Vaqif Kiçikbəyimin əlini əlindən buraxmayaraq: – Böyük qız olandan bəri daha mürşüdü yaddan çıxardın! – dedi. Kiçikbəyim qızarıb gülümsənərək: – Yaddan çıxmamısınız! – dedi. Şahnisə xanım da gülümsədi: – Heç bir gəraylın varmı ki, bəyazına yazmasın! Hər gün səsi bağı ağzına alır. Elə sənin sözlərini oxuyur. Kiçikbəyim utanıb, daha da qızardı və əlini Vaqifin əlindən qoparıb, qapıya doğru qaçdı; arxasına düzülmüş ucu əşrəfili qara saçları yelləndi. Şahnisə xanım fəxr ilə qızının arxasınca baxdı; – Dağ keçisidir! Dağ keçisi! – deyə gülümsədi. Vaqif gələndə hava qaralmışdı. Indi göy birdən gurladı, şimşək çaxıb, əyri-üyrü parlaq xətlərlə buludu qılınc kimi kəsdi, gurultudan dağlar titrədi. Şahnisə xanım kəlmeyi-şəhadət deyə-deyə qaravaşı çağırdı. Qaravaş həmən hazır oldu, pəncərənin millərini çıxarıb, aşağı endirdi. Otaq daha da qaranlıq oldu. Artıq yağış başlamışdı, qorxunc bir gurultu ilə pəncərəni qamçılayır, suyu içəri sıçradırdı. Qaravaş şam yandırıb gətirdi. Bir də göy hiddətlə gurladı, xanım yerindən dik atılaraq: – La ilahə illallah!.. – dedi və qorxa-qorxa pəncərəyə baxdı. Bir-iki dəqiqə davam edən yağışdan sonra göy açılmağa başladı. Günəş ağ bulud parçaları arasından göründü. Şamdan götürülüb, pəncərələr yenidən qaldırıldı, yaz havası ilə bərabər bülbüllərin cəhcəhi də içəri dolmağa başladı. Şahnisə xanım fərəhli bir üzlə dışarıdakı çinarların təzə, açıq yaşıl, işıldar yarpaqlarına baxdı: – Tanrının qüdrətinə şükür! Bayaqkı tufana, indiki gözəlliyə bax! Vaqif şən və məğrur bir tövr ilə başını tərpədib, xanımın sözlərini təsdiq etdi. Nəhayət, məsələyə keçdilər. Xanım Tehran bəylərbəyisinə qız vermək haqqında Vaqifin fikrini bilmək istədi: – Axı, ürəyim qızmır, – dedi: – yad ölkə, uzaq yer... Vaqif mülayim səslə: – Xan mənimlə məsləhətləşdi, dediklərinə şərik oldum. Bilirsən, bir qız bir oğlanındır... Qismət, görünür, belədir. Qızı hər adama vermək olmaz. Tehran uzaqda olsa, yenə Tehrandır... O ki qaldı ayrılığa, onun da çarəsi var: bir-iki aydan sonra gedərsən yanına, bir neçə ay qalarsan. Sonra o da gəzməyə gələr... Getdiyi adam əsil olsun, yerdə qalanı asandır. Şahnisə xanım düşünərək dinləyir, bir söz demirdi. Bilirdi ki, işin içində bir siyasət də vardır: Kərim xan Zənd ilə dost keçinmək lazımdır; ya qohum olmalı, ya zaval verməli. Pənah xan Şirazda öldükdən sonra Qarabağın orada zavalı qalmamışdı. Ortalıqda etibar olmaq üçün Kiçikbəyimin Tehrana gəlin köçməsi lazım idi. Bəylərbəyinin elçilərinə rədd cavabı vermək xanlıqla şahənşahlıq arasında soyuqluq və etimadsızlıq doğura bilərdi... Lakin qadın qəlbi bunlarla razılaşa bilmirdi. Şahnisə xanım çıxılmaz bir vəziyyətdə qalıb, nə “hə”, nə “yox” deyir, istər-istəməz axına qoşularaq tabe olurdu: – Yaxşı, təkmi göndərək, yoxsa xanzadələrdən birini qoşaq? Nə məsləhət görürsən? Vaqif düşündü: – Məncə, – dedi, – xanzadə qoşmaq lazım deyil. Kim bilir, nə ola bilər. Sabah Kərim xan başını yerə qoydu, yenə ölkə qarışacaq, hər şəhərdə bir xan baş qaldıracaq. Xanzadəni Tehrandan zaval apara bilərlər. Onda gərək Irandan nə əmr gəlsə, boyun əyək... xanlığa faydalı, ya qeyri faydalı. Şahnisə xanım qorxulu sifətlə: – Bəs qız? – dedi. – Qıza zaval yoxdur. Ondan arxayın ol!.. Söhbət uzandı. Kəbin, toy, cehiz kimi bir çox məsələlər müzakirə olunub qurtardı. Sonra Vaqif savab işlər haqqında söhbət açdı. Bir neçə qul və qaravaşın azad olunmasını təklif etdi. Qoy getsinlər, Kiçikbəyimə dua etsinlər, – dedi. Nəhayət, Səfər məsələsi ortaya çıxdı: – Kazımın qızı Telli yazıq bir uşaqdır. O da xoşbəxt olsa, Kiçikbəyimə dua edər. Xandan təvəqqə elə, Kiçikbəyim köçmədən əvvəl Səfərə rüsxət versin, üzə çıxsın: yoldan çıxmaq ayıb deyil, yola gəlməmək ayıbdır. Şahnisə xanım Kiçikbəyimi o qədər sevirdi ki, Vaqifin bütün təkliflərini qəbul etdi. 10 Sarayda toy hazırlığı gedirdi; biçilir, tikilir, kəndlərdən toy payı yığılır, gələcək qonaqların siyahısı tutulurdu. Kiçikbəyim isə özünə yer belə tapa bilmir, dərdlənib sarayı dolaşır, bağı qarış-qarış gəzir, kədərli bayatılar söyləyirdi. Qarabağın gözəl dağlarını, soyuq bulaqlarını, şən meşələrini xatırlayıb odlanırdı. Bunları bir də görəcəkdimi? At belində azad bir çocuq kimi, dərdsiz, qayğısız bir halda yenə istədiyi yerləri dolaşacaqdımı?.. Məhbəs kimi qalın divarlarla hasarlanmış Tehran sarayını gözlərinin qabağına gətirir: əndərun, birun, qısqanc xədimlər, sərt qızlar ağası... Qürbət... Kiçikbəyimin ürəyi sıxılır... nə edə bilər ki, qismət bu imiş! O qismətin yenilməzliyinə inanırdı... Taleyə boyun əyməkdən başqa çarə yox idi... Kiçikbəyim düşünür, düşündükcə də öz düşüncələrinin çıxılmazlığında dolaşıb qalırdı. Birdən ona bir mətanət gəldi, Lələni çağırıb dedi: – Lələcan, atları hazırlat, Məmməd bəyi də çağırtdır. Seyrə çıxacağam. – Baş üstə, Bəyim! Baba lələ baş əyib getdi. Belə ittifaqlarda lələ heç vaxt bəyimə söz qaytarmaz, sual belə verməzdi. Lakin Kiçikbəyimin əmrini Şahnisə xanıma söylər və onunla məsləhətləşərdi. Bu dəfə də məsələni Şahnisəyə anlatdı. Şahnisə xanım razı qalmadısa da, əngəl törətmək istəmədi: – Qoy gəzsin. Ayrılıq ağır dərddir... Atlılar şəhərin Xəlfəli qapısından çıxdılar: öndə Kiçikbəyimlə Məmməd bəy, arxada da Baba lələ, Güllü dayə və bir neçə silahlı nökər gedirdi. Diki çıxıb, döşə çatdılar. Çılpaq dağlıqlar arasından uzaqda, çayın o tayındakı meşə və mavi pəlmələrdə süslənən dağlar göründü; oradan sərin meh gəldi. Istidən pörtmüş Bəyim fərəhlə: Məmməd, – dedi, – atı tərpət görüm! Atlar götürüldü. Dumanlanan toz gəncləri qafilədən gizlətdi. Yolun ortasına bir nal qırığı düşmüşdü, Kiçikbəyim uzaqdan bunu gördü, çapa-çapa ona yaxınlaşdıqda, alıcı quş sürətilə enib nalı qaldırdı və təkrar yəhərə oturdu. Bunu görən Məmməd bəy yəhərdə ayaq üstə qalxıb, havaya bir güllə atdı. Kiçikbəyim yandan bu igid gənci süzərək çaşqın bir halda atını ona yanaşdırdı. Məmməd bəyin yanaqları qızarmış, tər alnında tumurcuqlanmışdı... Kiçikbəyimin qolu yenə eyni alıcı quş sürətilə Məmməd bəyin boynuna dolandı. Körpə dodaqlarından üç dəfə həsrətlə öpüb aralandı... İndi atları yavaş-yavaş sürüb, yan-yana gedirdilər. Heç birisi bir söz belə danışmırdı. Kiçikbəyim onu yenə yandan süzürdü: Məmməd bəyin ala gözü atın yalına dikilərək, sirli bir bəxtiyarlıq ifadə edirdi. Arxadakı atlılar əlli addımlıq bir məsafəyə çatmışdılar. Baba lələ şirin bir söhbət açmışdı, əllərini ölçərək nə isə nağıl edirdi. Kiçikbəyim çevrilib geriyə bir nəzər fırlatdıqdan sonra: – Məmməd, – dedi – iki gündən sonra əmi qızından ayrılırsan, – xiffətimi eyləyəcəksənmi? Məmməd bəy dinmədi, üzünü çevirib, Bəyimin gözlərinə baxdı və yenə utanaraq, başını aşağı saldı: kirpiklərinin arasında iri bir damla parladı. Bunu görən bəyim atına bir şallaq çəkib səyirtdi. Məmməd bəy atının yürüşünü dəyişməyərək, arxadan Kiçikbəyimi seyr edirdi: qanadlanan kəlağayı qara saçlarla bir yerdə yellənir, Bəyimi göylərdə uçan bir mələyə bənzədirdi. Bu mənzərə Məmməd bəyi oxşayır, sevindirir və eyni zamanda da ürəyində indiyə qədər duymadığı tutqun və dadlı bir kədər oyadırdı. Bəyim yalı aşıb, gözdən itmişdi, yalnız yanıqlı bayatısı eşidilirdi. Bu dağlar olmayaydı, Saralıb solmayaydı. Bir ayrılıq, bir ölüm, Heç biri olmayaydı... Qafilə Məmməd bəyə çatıb bir yerdə yamac aşağı çaya doğru enirdilər. Sol tərəfdə uca divar kimi göylərə çəkilmiş Xəznə qayası, sağda həzin şırıltılı çay, o tayda da istidən süstləşmiş meşə bürküyə bürünmüşdü. Atların ayaqlarının altından çəyirtkələr atılır, cırcıramaların səsi getdikcə artır, kəklikotu qoxusu İnsanı məst edirdi. Atlılar qayadan uçub tökülmüş daşların arasından yavaş-yavaş keçir, keçmiş əyyamdan, vuruşmalardan, igidlikdən danışırdılar. Kiçikbəyim isə uzaqda çayı keçir, arabir durub atı suvarırdı. Bəyim hamıdan əvvəl meşədəki bulağın yanında atdan düşdü. Atın cilovunu qabaq ayağına bağlayıb, otlamağa buraxdı. Sonra çınqılların arasından qaynayan çeşmədə əl-üzünü yuyub, qafiləni qarşılamağa çıxdı. Hamı gəlib atdan töküldü. Bəyim dərdli kimi görünürdü: – Mən pirə gedirəm, – dedi, – siz məni gözləyin. Ağacların arası ilə cığırla yuxarı dikləndi. Günəş xoş rütubətli meşəyə altun ləkələr yaymışdı. Kiçikbəyim fındıq və yemişan kollarını əyərək otlaq bir talaya çıxdı. Bir tərəfi quzulayıb, ot saçaqları sallanan bir təpədə iri, qol-qanadı qurumuş bir ağac vardı. Kovuşuna üst-üstə bir neçə daş qoyulmuşdu, budaqlarına cürbəcür cındırlar bağlanmışdı. Bir şaxdan xırdaca beşik asılmış, o birisinə balaca yay-ox nəsb olunmuşdu. Ətrafda ocaq yerləri görünürdü; ora-bura qoyun sümükləri tökülmüşdü. Bu – pir idi. Diləkləri olan bura gələr, diləyini pirə xatırlatmaq üçün ağacın budaqlarını əlvan cındırlar, rəngbərəng saplarla bəzərdilər; sonsuz arvadlar beşik asar, igid oğul anası olmaq istəyənlər budağa yay-ox bağlayıb gedərdilər; xəstələr bir həftəlik sursatları ilə bərabər buraya gətirilib, ağacın altında yatar, pirdən şəfa diləyərdilər... Kiçikbəyim ağacı seyr edir, lakin heç bir şey diləmək istəmirdi. Nə diləyə bilərdi? Qismət qara qanadlarını gərib onun həyat yolunu kəsmişdi. Pirə yanaşmadan dönüb getdi, yenə sızıltılı səsi meşələrə, dağlara düşdü: Aşiq diyarbədiyar, Xalın diyarbədiyar. Qoydun kamana məni, Atdın, diyarbədiyar... Məmməd bəy Kiçikbəyimin səsini eşidən kimi kədərli, dadlı duyğu yenidən onun qəlbini doldurmağa başladı. Qalxdı, utanıb qızararaq səs gələn tərəfə getdi. Bəyim xırda bir bulağın yanında oturmuşdu. Əlindəki budağın yarpaqlarını qırır, didik-didik edib suya atırdı. Kolların şaqqıltısını eşidib çöndü. Məmməd bəy göründü. Baxışları qarşıqarşıya gəldikdə, Məmməd bəy gözlərini aşağı dikib durdu, yanaqları qıpqırmızı oldu. Üzərində Kiçikbəyimin nəzərini duyaraq, xoşhallanır, eyni zamanda da, nədənsə, bir fənalıq hissi onu incidirdi. – Məmməd, bura gəl! Sənə söz tapşıracağam, – Kiçikbəyim onu səslədi. Məmməd bəy itaətkar bir halda gəlib Kiçikbəyimin yanında durdu; yenə əlini xəncərinin dəstəsinə qoyub, yerə baxırdı. – Otur! Məmməd bəy oturdu. – Sən əmi qızını belə istəyirmişsən? Məmməd bəy dinmədi, o özünü tamamilə itirmişdi. Bəyim ona sarıldı: ehtiraslı busələr gəncin dodaqlarını, yanaqlarını, gözlərini, alnını, saçını dolaşmağa başladı... Məmməd bəy ayılarkən yanındakı Bəyimi göz yaşları axıdan gördü. Şaşdı. Ona həm acıyır, həm də bu göz yaşlarına qarşı nə cür davranacağını bilməyirdi. Kiçikbəyim doyunca ağlayıb kiridi. Incə, ipək dəsmalı ilə gözlərinin yaşını silib, yaş dəsmalı Məmməd bəyə uzatdı: – Al, bunu saxla, mən yadına düşəndə onu bağrına basıb mənim iyimi alarsan... Indi dur get, mən də üzümü yuyub gəlirəm. Məmməd bəy haman ayağa durdu və getmək istədikdə Bəyim onu dayandırdı: – Bax, heç kəsə bir şey demə ha! Kiçikbəyim onu bir də süzdü və yanağını ona göstərərək dedi: – Gəl burdan öp, sonra get! Məmməd bəy cəsarətsiz bir halda əyildi, Bəyim onun başını irəli çəkdi: cürətsiz bir busə Bəyimin yanağını oxşadı. Məmməd bəy kolların arasında yox olar-olmaz Kiçikbəyim əlini qulağına qoyub, kədər saçan, incə qız səsi ilə oxudu: Mən aşiqəm, bir əl gəz, Doğra bağrım, bir əl gəz. Könülsüz xan olunca, Sevgilinlə dolan gəz!.. 11 Kiçikbəyimin toyu münasibətilə Səfərin bağışlanılması xana ərz olundu. Xan düşündü. Səfəri bağışlamaq əfkarı-ümumiyyə qarşısında acizlik göstərmək demək idi, bağışlamamaq da Şahnisə xanımın və Kiçikbəyimin sözünü yerə salmaq idi. Bu iki yolun ikisi də əlverişli olmadığı üçün, xan üçüncü bir vasitəyə müraciət etdi. Bu vasitə də həm Səfəri bağışlamaq, həm də qorxulu bir səfərə göndərərək, ondan xilas olmaq ehtimalı vardı. O zaman Quba xanı Fətəlinin bir cüt məşhur atı vardı: birinin adı Qəmər, o birininki Şahbaz idi. Fətəli xan bu atlarla fəxr edər və onları bütün Qarabağ atlarına dəyişməz deyə İbrahim xana sataşardı. İbrahim xan onsuz da Fətəli xanla düşmən idi, lakin bu at məsələsi İbrahim xana köhnə düşmənçilikdən daha böyük bir dağ olmuşdu. İndi İbrahim xanın əlinə girəvə düşdü: o Səfər vasitəsilə Qəmərlə Şahbazı oğurlatmaq istədi. Səfər bu təklifi müvəffəqiyyətlə yerinə yetirə bilsəydi, xan onu bağışlamağa və məaf etməyə belə hazır idi. Xanın rəyi Vaqif vasitəsilə Kazım kişiyə bildirildi. Kazım kişi düşündü və özözünə: “Dəryada balıq sevdasıdır”, – deyə məyus oldu. Lakin bu məyusluğunu kimsəyə bildirmədi. “Qismət necəsə, öylə də olacaq! “ – deyib, sakit oldu. Cümə günü idi. Kazım kişi istirahət günündən istifadə edərək, həyətdəki göy və çiçək ləklərinin alağını edirdi. Birdən həyət qapısı açıldı, həmən qara dolaqlı cavan içəri girdi. Bu adam bu dəfə olduqca gözəl geyinmişdi, hələ xaşmaş şalvarının xışıltısı ətrafı bürümüşdü. Görünür, dünəndən bu ziyarətə hazırlanırmış, çünki, xaşmaş şalvar bütün gecəni quyuya sallanmış olmasaydı, bu qədər xışıldamazdı. Kazım kişi sevinərək onu qarşıladı. Tut ağacının altına palaz salındı, Səfərin elçisi oturdu. Qonaq gülərək: – Hə, təzə, nə var? Eşitdim, xan zindanxanadan dustaqlar azad edib?! Kazım məyusluğunu bildirmədi: – Səfəri də bağışlayıb, xəbər verərsən. Oğlanın üzü güldü. – Ancaq... xanın Səfərə bir işi düşüb. – Nə iş? – deyə oğlan ciddiləşdi. – Quba xanının iki ayğırı var, onları gərək gətirsin. Kazım məsələni ətraflı anladıb, susdu və oğrun-oğrun oğlana baxmağa başladı. Oğlan çox düşünmədən: – O nədir ki! Kaş xanın belə qulluğu çox ola, – dedi. – Bu Səfərin əlində bir şey deyil. Gedər də, gətirər də. Kazımın gözləri bir az böyüdü: – Yəni gedər. Deyirsən?.. Gətirə bilər? – Canın da alar. Kazım qonağı ilə şirin danışarkən, qızı Telli şişə əvəzinə yağlı kağız yapışdırılmış pəncərəyə yanaşıb, qonağı seyr etdi. Qəlbinin dərinliyindən: “Kaş bu mənim nişanlım olaydı!” – deyə gəlib qulağına çatan dəruni səsdən titrədi. Yanaqlarının od tutub yanmasını duyaraq çəkilib, pəncərənin divarına söykəndi. Bu əsnada bacılığı Gülnaz içəri girdi. Bu, qonşuluqda yaşayan erməni Allahqulunun qızı idi. Gülnaz Tellini bu halda gördükdə heyrət etdi: – Tellican, nə olub? – deyə təlaşla soruşdu. Onu çəkib, pəncərənin içində oturtdu. – Ay qız nə var? Telli gülümsünərək Gülnazın qulağına nə isə pıçıldadı. Gülnaz şəhadət barmağını yumaraq dodağına qoydu: – Belə de! – deyə, pəncərədən həyətə baxdı. Qara dolaqlı oğlan ədəblə dizi üstə oturub, qəhvə içirdi. Əyri qoyulmuş çal papağının altından çıxan birçəkləri şəvə kimi işıldayırdı. İncə bığlarının ucları bir az burulmuşdu. Gülnaz üzünü Telliyə çevirdi: – Ay qız, belə nişanlısı olanın dərdi olar? Vallah, məzhəb haqqı, qəşəng oğlandı. Telli bu sözlərdən xoşhallanır, pəncərədən təkrar-təkrar oğlanı seyr edirdi. Bir az keçmiş oğlan nə danışdısa, Kazım kişi başı ilə təsdiq etdi. Yenə danışdılar, sonra oğlan ayağa durdu, xudahafizləşib getdi. Həyət qapısı örtüləndə sanki günəş batdı. Tellinin sevinci yox olub getdi. Gülnaz məsələni anladı, Tellinin çənəsini əlləyərək: – Ay qız, kefini xarab eləmə: yenə gələr, yenə görərsən, – dedi. Telli gülümsündü, lakin bu gülümsəmədə bir həsrət kədəri duyulurdu. Bu əsnada küçədən bir çığırışma səsi gəldi. Hamı küçə qapısına yüyürdü. Məhəllədə yaşayan kumuk qoşunu arasında dava olmuşdu. Əlləri xəncərli və qılınclı kumuklar iki tirə olub, bir-birinə soxulmaq istəyirdilər. Bir adam da yerə yıxılıb, qan içində çabalayırdı. Telli bu kumuk davasını çox görmüşdü və bilirdi ki, dalaşanlar arasına bir qadın girib, yaylığını ortalığa atsa, kişilər qadın örtüsündən həya edib, adət və ənənəyə görə davamı kəsərdilər. Telli özünü itirməyib, cəld yüyürdü və əlliyə qədər bir-birinə hücuma hazır olan kumukların arasına soxulub, başının güllü yaylığını yerə atdı. Bir dəqiqədə bir-birinin qanına susamış iki tərəf də geri çəkildi; xəncərlər və qılınclar qınına qoyuldu. 12 Tehran bəylərbəyisi mirzə Məmməd xan Qarabağa vəkil olaraq öz doğma qardaşını göndərmişdi. Vəkilə tapşırılmışdı ki, xeyir iş Kiçikbəyimin könlü istədiyi kimi edilsin və heç bir şey ondan əsirgənməsin. Vəkil də bütün tələbləri ödəyir, kisə-kisə əşrəfi xərcləyirdi. Əqd-nigah mərasimi olduqca təntənəli keçdi, bütün Şişə ruhanilərinə bol xələt verildi, on min əşrəfi və bir batman da pərvanə qanadı31kəbin kəsildi. Pərvanə qanadını kəbin kağızına salmaq izdivacın möhkəm olması məqsədilə edildi. Çünki ərə gedib boşanmaq böyük qəbahət sayılardı. Əqd-nigahın sabahı günü erkən gün çıxmadan, cehiz yazılma oldu. İbrahim xan da qızına verdiyi cehizlə Tehranın səxavətinə üstün gəldi. Xanın rəsmi qəbul kallayısının bir tərəfi cehizlə dolmuşdu. Baba lələ bunları bir-bir götürür, kallayıya toplanmış əyan, əşrəf və əsnafa göstərir, məhəllə mollası da mütəkkə kimi lülələnmiş, ətrafı zərli nəqşlərlə təzyin olunmuş bir neçə arşınlıq tirmə kağızına qeyd edirdi. Şeylərin siyahıya alınması bir neçə saat çəkdi; burada ev mükəlləfatına dair heç bir şey unudulmamışdı; saat qabından, daban daşından tutmuş xalı, gəbə, qab-qacaq, cins Qarabağ atları, əlvan çamaşır, qiymətli paltarlar və xəzlərə qədər, hər şey vardı. Daş-qaş, cəvahirat, altun, qadın ziynətləri, sədəflə işlənmiş bir mücrüdə idi. Ziynətlərin çoxusu Şişə zərgərləri tərəfindən qayrılmışdı. Cehizin bir qismi toy payı olaraq, kəndlərdən göndərilmişdi: top-top ləmbəran qumaşı, Ağcabədi ipəyi, Gülablı cecimləri bu cümlədən idi. Ömər xan Avarıstandan gözəl silahlar: xəncər, qılınc və gümüşə tutulmuş yəhər-əsvab göndərmişdi. Cehiz kağızı bitdikdən sonra bir çox şahid möhürlərini kağızın aşağısına və ətrafına basdı. Kişilər məsələnin rəsmi tərəfini yoluna qoyarkən, qadınlar da toya hazırlanırdılar. Kiçikbəyimi tay-tuşu ilə bərabər gəlin hamamına apardılar, sonra qaşalma və xınaqoyma oldu. Nəhayət, xoş bir saatda toy başlandı. Toy, təbii idi ki, yalnız qadınlar üçün idi; Kişi toyu Tehranda, bəy olan yerdə olmalı idi. Axşamçağı Gülablı və Abdal zurnaçıları sarayın artırmasında çalmağa başladılar. Sarayın həyəti adamla dolu idi. Bunların əksəri ya saraya mənsub, ya da toya gəlmiş xanımların nökərləri idi. Bir tərəfdə əlliyə qədər quşçu durub, qollarında gözləri tikili qızıl quşlar tutmuşdular: xam quşları səs-küyə alışdırdılar. Nökərlər əl-ələ tutuşub yallı getdilər. Yallının başçısı Baba lələ idi. Get-gedə zurnanın səsinə kənardan da adam toplanmağa başladı. Yallı bitər-bitməz artırmadan bir-iki ovuc pul atdılar. Həyətdəkilər bir-birini əzişdirərək pulu qarpışdırdılar. Günəş batana qədər bu əyləncələr davam etdi. Bundan sonra əsl toy məclisi qəbul kallayısında başladı. Yuxarı başda xanın öz ailəsinə mənsub əlliyə qədər xanım və qız əyləşmişdi, yan divarlar boyu isə əyan, əşrəf və əsnaf arvad və qızları oturmuşdular. Yüzlərcə şamlar yanırdı. Sazəndələr tamam-dəstgah çalır, xanəndələr oxuyurdu. Həzin hava kimisini kədərləndirir, kimisini coşdururdu. Başdan-ayağa ağ geyinmiş Kiçikbəyim tay-tuş qızlarla oturub, dərin bir sükuta dalmışdı, ancaq bəzən xanəndənin həssas sözləri onu sarsıdırdı; o, köksünü ötürərək, incə dəsmalı ilə gözlərini silirdi. Yoldaşları ona təsəlli verirdisə də, bu təsəllilər onun kimsəyə bəlli olmayan dərdi qarşısında heç mənziləsində idi. Sonra də aşıq məclisi başlandı. Gülablı və Abdal aşıqları sədəfə tutulmuş sazlarını dınqıldadaraq qoşa-qoşa kallayının bu başından o başına gedir: gah durub bayatı deyir, gah süzürdülər. Aşıqların el sinəsindən qopan sevgi, həsrət, ayrılıq kimi hissləri, oxşayan sözləri hər kəsi coşdurur, bütün varlığını sarsıdırdı. Kiçikbəyim daha da kədərlənirdi. Onun qəlbində qəribə duyğular oyandı. Musiqi ona böyük olmaq, qəvi olmaq arzusu bağışlayırdı. Eyni zamanda başqa bir duyğu dalğalanaraq bu qəviliyi qırır, yerində acı, sönük bir kölgə qalırdı. Belə dəqiqələrdə Bəyim qalxıb oturduğu vəziyyəti dəyişir və köks ötürürdü. Oyunlar Bəyimi qismən bu kədərli vəziyyətdən qurtardı; oynaq “Uzundərə”, “Rəng”, “Innabı”, “Tərəkəmə”, “Ağabala rizayisi” kimi havalar məclisə bir nəşə gətirdi. Qarabağ gözəlləri oyuna girişdilər. Üstünə inci düzülmüş məxmər başmaqlar zərif xalıların üstündə quş kimi səkməyə başladı. Süzülən qara gözlər, incə hərəkətli ağ biləklər, nazlı barmaqlar hər kəsin nəzərini özünə cəlb etmədə idi. Bu nəfis rəqslərdə nə qədər gözəllik, nə qədər bakir hiss ifadələri vardı. Bir qız rəqsi bitirdikdə, o birisi onu əvəz edirdi, biri-birindən gözəl, biri-birindən cazibəli idi; hərəsinin də başqa bir əda, başqa bir oynayışı vardı. Kiçikbəyim artıq yerində sakit dura bilməyirdi; nəşə onu qaplamış, məclisin ortasına çəkirdi. Birdən onun qəlbindən xəbər verən bir səs: – Gəlin oynasın! Gəlin oynasın! – deyə eşidildi. Səsə başqa səslər də qoşuldu. Ortalıqda oynayan iki qız süzə-süzə Kiçikbəyimin qarşısına gəldi, incə əllərinin, yaraşıqlı başlarının xoş hərəkətləri ilə Kiçikbəyimi oyuna dəvət edirdilər. Bəyim durdu. Bütün məclis susdu. Hamının gözü gəlinə dikilib qaldı. Titrək əli ilə gərdəninə sığınmış tellərinə toxundu; buğdayı rəngi qızarmışdı; hər addımında həyəcanı duyulurdu. Oyuna girdi: At belində çevik olan Bəyim, burada da eyni çevikliyi göstərdi; hər hərəkəti zərif və incə idi. Gəlinin rəqsi ilə oyun məclisi bitdi, nədimlər məclisi başladı. Məclisin hər başında bir nədim oturub güvəng oyunu başladı. Bu adi və incə bir rəqs idi, yalnız ayaqlar iştirak etməyirdi, oturaraq qollar və çiyinlər hərəkətə gətirilirdi. Güvəng bitər-bitməz, musiqi susdu, mənzum deyişmələr başladı. Nədimlər bir-birini sındırmağa çalışırdılar. Bu deyişmələr hazırcavablığın, zərifliyin yüksək nümunələri idi. Sonra növbə abdallı Nəcəfə gəldi. Bunun özünə məxsus oyunları var idi. Nəcəf başına əmmamə qoyub, molla qiyafəsi geyinmişdi. Əsnaf paltarı geymiş şagirdi ona yanaşıb, baş əydi və ondan bir dini məsələ xəbər aldı: – Axund, bir məsələ ariz olub: bir küp bal, bir küp də yağ yan-yana qoyulmuşdu; iki küpün arasında bir ölü siçan tapılıb. İndi iki küp arasında şəkk etmişik – bilmirik siçan yağa düşüb ölüb, ya bala düşüb ölüb. Çünki bala düşmüşsə, bal çölə tökülməlidir. Yağa düşmüşsə, yağ. Şərən nə etməliyik? Nəcəf loğa-loğa öskürüb dedi: – Mötəbər bir risalədə belə buyurmuşlar: iki küp arasında şəkk vaqe olsa, əsbabi-səbəb olan o xəbis kəsəyəni gərək götürüb, dodaqlarına tərəf çəkəsən və quyruğunun altını sümürəsən, bal dadı gəldi – bala düşüb, yağ dadı gəldi – demək yağa düşüb. Vəssalam, məsələ vazehdir. Camaat güldü. Kiçikbəyim uğunub getdi. Şagird Nəcəfə ikinci bir sual verdi: – Axund, – dedi, – dara düşmüşdüm, nəzir elədim ki, dardan qurtarım, ac, lüt bir zənən xeylağına beş əşrəfi nəzir verim. Səndən etibarlı kim ola bilər ki, al bu əşrəfiləri bir lüt zənən xeylağına ver. Nəcəf qızılları alıb, şagirdini buraxdı. Sonra əbasının altından bir dişi meymun çıxardı. Meymuna bir tuman, bir də gödəkcə geydirmişdi. Nəcəf meymunun paltarını soyundurub dedi: – Ey tanrının tumançaq heyvanı. Səhərdən yeməmisən, qarnın acdır, özün də zənən xeylağı, al bu əşrəfiləri, sənə nəzir deyiblər. Yenə xalq qəhqəhə ilə gülür, Nəcəf isə yeni təqlidlər çıxarmağa hazırlaşırdı. 13 Divanxana meydanından tutmuş xan sarayına qədər uzanan geniş sahə camaatla dolu idi. Sarayın darvazası qarşısında nökərlər tərəfindən qorunan yarım dairədə əlvan çullu, başları rəngin qotazlar, göz muncuqları və balıqqulaqları ilə bəzənmiş, boynu zınqırovlu dəvələr durmuşdu. Dörd-beş dəvənin üstündə Kəşmir şalına tutulmuş kəcavə vardı. Arxadakı dəvələrə məfrəşə qablanmış cehizlər yüklənirdi. Hər dəvənin örkəni şişpapaq, beli qəməli bir sarbanın əlində idi. Ətrafa toplaşan camaat bir-birini basaraq, dəvələri, bilxassə yüklənən cehizləri daha yaxından görməyə can atırdı. Atlı dilavərlər, atlarını səyirdərək arabir saraya doğru axan camaatı qamçılayıb geri qaytarırdı. Ətraf evlərin damları, artırmaları, küçə qapıları qadın, qız və uşaqla dolmuşdu. Saray divarının dibində başqa qadınlarla bir yerdə Telli ilə Gülnaz da durmuşdu. Bunların ikisi də çit çadra örtmüş və dodaqlarına qədər yaşmanmışdılar. Telli dirsəyi ilə bacılığının qoluna toxunub dedi: – Ay qız, Gülnaz, deyirəm, xoş halına Kiçikbəyim ağanın! Görəsən onun da dərdi var?! Gülnaz çiynini atdı: – Kim bilir, dərdsiz də adam olar? Qadınların bir-birini itələyib, saray darvazasına tərəf irəliləməsi bunların sözlərini yarımçıq kəsdi. Qadın dalğası bunları da sürükləyib, sarayın həyətinə saldı. Yanları çocuqlu və çocuqsuz qadınlar daş pilləkəndən artırmaya çıxırdılar. Telli ilə Gülnaz da çıxdılar. Kallayının qapısına toplanmış qadınları güclə aralayıb içəri girdilər. Yuxarı başdakı xanımlar arasında ağ geyimli, ağ duvaqlı, incə vücudlu Kiçikbəyim gözə çarpırdı. Hər tərəfində ağ duvaqlı bir yengə durmuşdu. Anası ona nə isə söyləyir, ikisi də ağlayırdı. Kiçikbəyimin gözləri büsbütün qızarmışdı, solğun çöhrəsi sınıxmış və dərin bir kədər saçırdı; alnının çapığı indi daha da çox gözə çarpırdı. Xanımlar bir-bir ona yanaşır, xeyir-dua verir, kimi əlindən, kimi üzündən öpürdü. Yetişmiş qızlar yanaşır: “Bəxtəvər olasan!” – deyib, əllərində tutduqları yaşıl saplı iynəni onun duvağına batırır, sonra yaxalarına sancırdılar: – “Mənim də baxtım açılsın “ – demək idi. Kiçikbəyim bu el adətinə riayət edərək bir söz demirdisə də, ürəyində: “Ərə getmək bəxtəvərlikdirmi?” – deyə düşünür və köksünü ötürürdü. Nəhayət, sazəndələr çalmağa başladı. Xanəndə oynaq səsi ilə oxudu: Sizdə də badam, Bizdə də badam, Yengəyə qadam, Dursun, oynasın! Sizdə də kürək, Biz də kürək, Yengəyə ürək, Dursun, oynasın!.. Yengələr tez-tez duvaqlarını arxalarına ataraq oynamağa başladılar. Məclisə bir şənlik gəldi. Yengələrdən sonra Baba lələ və dayə Gülgəz dəsmallarını sallayaraq, “ Ağabala rizayisi “ oynadılar. Sonra ikisi də Kiçikbəyimin yanına gedib, ayaqlarına yıxıldılar. Lələ ilə dayənin hönkürtü ilə ağlamalarını görən Kiçikbəyim də özünü ağlamadan saxlaya bilmədi. Şahnisə xanım da onlara qoşuldu... Tam dəstəyə yeddi saat qalmış dışarıdan bir təbil səsi eşidildi, bu karvan hazırdır demək idi. Qaravaşlar qadınları kallayıdan çıxarmağa başladı. Kallayı kənar adamdan boşaldılandan sonra, qonşu otaqlardan birisinin qapısı açıldı, İbrahim xan, Vaqif, Məmmədhəsən ağa, Ohan keşiş, Məlikşahnəzərin gənc oğlu Cəmşid, xanzadələr, o cümlədən Məmməd bəy içəri girdilər. Xan qızı ilə görüşüb, öpüşdü. Vaqif Kiçikbəyimin alnından öpdü, o birilər də görüşüb kənara çəkildilər. Gəlinin və yengələrin duvaqları aşağı salındı; üzlərinə duvağın üstündən cığcığa taxılmışdı. Bəylərbəyinin qardaşı gəlinə yanaşıb papağını çıxarıb, onun başına qoydu, öz kəməri ilə gəlinin belini toqqalayıb dedi: Qızım səni qız istərəm, Qaş-gözünü düz istərəm, Yeddi oğlan anası ol, Bircə dənə qız istərəm. Bel bağlamanın icrasından sonra Kiçikbəyimin bir qoluna İbrahim xan, o birinə Vaqif girib kallayının ortasına gətirdilər. Dörd-beş qul-qaravaş gətirib Kiçikbəyimin başına dolandırdılar, sonra onların üzlərini qapıya tərəf çevirib, kim isə: – Azadsınız! – deyə bağırdı. Saraya alışmış qul-qaravaş getmək istəməyərək hönkürüşdülər. Bu adətin icrasından sonra İbrahim xanla Vaqif Kiçikbəyimi qapıya doğru apardılar. Zurnaçılar qabağa düşüb, “Gəlin atlandı” havası çalırdılar. Qapının girəcəyinə üzüqoylu bir boşqab qoyulmuşdu. Gəlin bunun üstünə çıxıb sındırmalı və həyatda üz verə biləcək bütün dərd-bəlaya qalib gəlməli idi. Kiçikbəyim boşqabı sındırıb keçdi. Gəlinin artırmada görünməsi ətrafa toplanan əhali içində bir həyəcan doğurdu. Izdihamın üzərindən bir şışıltı dalğası keçib sakit oldu... Kəcavəli dəvələr irəli çəkilib xıxırdılmışdı. Kiçikbəyimi kəcavənin bir gözünə, yengənin birini də o biri gözünə mindirdilər. Gedəcək başqa adamlar da ikinci yengə ilə o biri kəcavələrə yerləşdilər. Dəvələr qalxdı, kədərli zınqırov səsləri ətrafa yayıldı. Kiçikbəyim duvağını qaldırıb son dəfə olaraq doğma yurduna, yaxın adamlarına bir nəzər saldı. Hər şey sanki təbii idi. Yalnız Məmməd bəyin pəjmürdə durması bir xəncər olub onun qəlbinə sancıldı. 14 Kiçikbəyim köçdükdən sonra sanki Şişə yenə adi həyat yolu ilə gedir və onun asayişini pozacaq heç bir hadisə görünmürdü. Lakin bir neçə gün sonra küçələrdə vurulan təbil və çalınan şeypur yenə təzə bir hadisə baş verdiyini xalqa bildirdi. Hər kəs küçə qapısına toplanıb, qoşunun keçməsini seyr edirdi. Kazımın ailəsi də qapıya çıxmışdı. Telli ilə Gülnaz yaşmanaraq, ləzgi və kumukların atlanmasına, şeylərinin ata, qatıra, eşşəyə yüklənməyinə tamaşa edirdilər. Qoşun içində hər sinndə adam vardı. Gülnaz Tellinin qulağına pıçıltı ilə: – Ay qız, – dedi, – bircə o çalbığ kişiyə bax, yəqin yanındakı uşaq da oğludur. – Oğludur, mən tanıyıram, görmürsən, necə oxşayır?! Kazım da Gülnazın atası Allahqulu ilə işi tərk edib küçəyə çıxmışdılar. Kazım gülərək dedi: – Ay Allahqulu, yaxşı ki, yaxamızı bu vurhavurdan qurtardıq. Yoxsa, indi gedirdik. Allahqulu istehza ilə: – Nə bilirsən, qurtarmısan? – dedi. – Gəncə xanının qoşunu çox olsaydı, indi bizi də aparmışdılar. – Axı, Gəncə xanı Məmməd xan tək deyil ki! Onun hünəri nədir İbrahim xanın itaətindən çıxa! Bir qurd yolla keçirdi, gördü dağın başında bir quzu durub. Quzu qurdu görəcəyin ona söyməyə başladı. Qurd quzuya baxdı, baxdı, sonra dedi: “Ay quzu, bu cürət sənin deyil, o dalını dayadığın dağındır”. Indi, usta Allahqulu, Məmməd xan da belədir, dalında Quba xanı Fətəli durmuşdur. Fətəli durmasaydı, bu qələti eləməzdi. Məmməd xan bir daşdı, onu İbrahim xanın ayağının altına itələyib salan var... Qoşun dəstə-dəstə, pərakəndə bir halda gəlib keçirdi. Kiminin piltəli, kiminin çaxmaqlı tüfəngi vardı. Bir çoxları qədim geyimdə: qalxan, qılınclı və zirehli idi. Nizə, toppuz, mızraq və dəbilqələr günəşdə parıldayırdı. Zəmburək32bir neçə dəvə keçdi... Allahqulu başını ehtiyatla tərpədə-tərpədə, yavaşca: – Ay usta Kazım, – dedi, – öz aramızdır, bu xanlar il uzunu bir-biri ilə dava eləyirlər, kasıb-kusub əldən gedir. Davaların hər üzünü görmüş Kazım istehzalı bir təbəssümlə: – Usta, bunlar yal davasıdır. Molla Nəsrəddin yatmışdı, gördü artırmada səsküy qopdu. Molla yorğanına bürünüb artırmaya çıxan kimi səs-küy kəsildi. Qayıtdı gəldi. Yorğanı yox idi. Arvadı soruşdu ki, a molla, o nə səs-küy idi? Dedi: arvad, bütün səs-küy mənim yorğanımın başında imiş: aldılar, dincəldilər... Indi, usta, dünyanın qilü-qalı yorğan üstədir. Indiyə qədər Gəncə İrakli xan ilə İbrahim xana bac verirdi. İndi Məmməd xan şabalıda dönüb, yağ vermir... Qoşun keçib getdi, arxasınca da bir sürü uşaq və gözü yaşlı qadın toz qopararaq yürüyürdü. Kazım ilə Allahqulu karxananın həyətinə girdilər. Orda-burda şəlitlərə əlvan rəngli darayılar sərilib, qurudulurdu. Darayıların aşağılarından damcılayan rəngli sudan gölməçələr əmələ gəlmişdi. Bir tərəfdə toyuq-xoruz tozda eşələnirdi. Darvazaya yaxın bir gavalı ağacı vardı. Ustalar əllərini yuyub gavalı ağacının altına salınmış həsirin üstündə əyləşdilər. Hava isti idi. Səhər küləyi belə əsməyirdi. Göydə üzən ağ bir bulud parçası gümüş kimi parlayırdı. Kazım buluda baxıb, tənbəl bir səslə: – Yaman quraqlıq keçir, – dedi. – Belə olsa taxıl yanıb korlanacaq. Allah rəhm eləsin! – Mollalar Daşoxunana gedib, daşa dua oxuyub bir suya salseydilər... Yadımdadır, bir dəfə getmişdilər. Elə yağış yağdı ki, islanmış cücə kimi qayıtdılar. Şagirdlərdən biri sinidə iki sac əppəyi, bir az motal pendiri, iki fincan da quluncan çayı gətirdi, ustaların yanına qoydu. “Bismillah” çəkib, yeməyə başladılar. Lığırsa33çörəyi iştahsız çeynəyərək arabir danışır, qırıq-qırıq fikirlər və mülahizələr yürüdürdülər. Bir az əmtəələrini satdıqları tacirin bədxahlığından danışdılar, sonra ticarətin dayandığından bir az şikayətləndilər. Axırda yenə dava məsələsinə keçdilər. Allahqulu yenə yavaş səslə: – Axı, alış-veriş başına nə kül töksün, mal gərək su kimi axsın ki, qazanc olsun. Karvan gedir, yolda qaçaq-quldur qabağını kəsir; hansı xanın mülkündən keçir, torpaqbasdı alırlar... Alış-verişçiyə tobalatma verirlər. Bax, bizim ermənilər urus toprağına qaçmışlar. O günü birisi Qızlar şəhərindən gəlmişdi, deyir, hamısı dövlətli olub gediblər. Çaxırçılar var ki, qızılı kürəklə kürəyirlər... Burda heç belə iş olarmı, o saat tutub əlindən alarlar... Allahqulunun qaşları yuxarı qalxmışdı, üzündə dərin bir narazılıq ifadəsi vardı. Kazım böyük bir etiqadla: – Ay Allahqulu, – dedi, – dünya malından çox danışırsan, neynirsən, goruna aparmayacaqsan ki... Sərmayeyi tu dər in cahan yek kəfən əst – ura ki, güman nist, bəri ya nə bəri34. Ay usta dövlətin də dövlət dərdi var, dünyada dərdsiz İnsan yoxdur! Azacıq aşım, ağrımaz başım – hamısından yaxşıdır: beş gün dünyanı birtəhər yola ver, get... Bizim şair yaxşı deyib: Dər hər kəsi ke, nim nanı darəd, Əz bəhre nişəst asetani darəd, Nə xademe kəs bovəd, nə məxdume kəsi Guşad bezi ke, xoş cihani darəd.41 Kazım fəlsəfəsinə məftun olduğu bu şeri Allahquluya tərcümə elədi, çox doğru olduğunu nə qədər iddia etdisə də, Allahqulunu qane edə bilmədi. Çünki Allahqulunun özünün müəyyən həyat planı vardı: o, bir gün imkan tapıb, dövlət, mal sahibi olacağına inanırdı. Bilirdi ki, Xəyyamın bu rübasini prof. Əkrəm Cəfər tərcümə etmişdir (Red.). onun ibtidai halda, min əziyyətlə vücuda gətirdiyi əmtəəni rus toprağında maşın qayırır, özü də onunkundan ucuz, onunkundan qat-qat da yaxşı olur. Belə bir maşın malını gətirib, buralarda satmaq, əvəzində bura mətaını rus toprağına aparmaq Allahqulunun başlıca arzularından biri idi. Bu əsnada Şişənin Gəncə qapısından çıxan qoşun yavaş-yavaş uzanaraq dağlıq yolları və dərələri doldururdu. Qoşunun önündə İbrahim xan, sol tərəfində Vaqif və ətraflarında xanzadələrin bəzisi və sərkərdələr gedirdi. Çoxdan səfərə çıxmamış atlar yüyəni gəmirirdilər. 15 Səfər xanın qərarını bilər-bilməz yola düşdü. Qarabağ hüdudu sayılan Kür çayını keçib Şirvan torpağında bir kənddə gecələdi. Orada təsadüfən Fətəli xanın zülmündən qaçmış bir kəndliyə rast gəldi. Onunla dostlaşdı və Quba xanlığı sərhədinə qədər ona bələdçilik eləməsini rica etdi. Kəndli razı oldu, atları minib yola düşdülər. Yolda gecələdikləri yerlərdə yeni-yeni adamlara rast gəlib xəbər tutdular. Nəhayət, gəlib hüduda yetişdilər. Kəndli irəlidəki yolları və kəndləri soraq verib qayıtdı. Səfər isə yaxın bir obada düşüb qaldı. O burada xan ilxısının dağa aparıldığını öyrəndi. Dürüst məlumat topladıqdan sonra yenə yoluna davam etdi. Nəhayət, bir axşam çağı gəlib Miraxurun düşərgəsinə çıxdı. – Allah qonağı istərsənmi? – dedi. – Allaha da qurban olum, qonağına da! – deyə Səfəri qonaq qəbul etdilər. Adət üzrə qaravaş gəlib, qonağın ayaqlarını yudu, alaçığın qarşısında altına döşək saldı, qatıq-çörək gəldi. Miraxur da onun yanında oturub söhbətə başladı. Toran yavaş-yavaş qovuşur, qürubun sumağı boyaları tutqun pəlmələrə bürünürdü. Ətrafa çökən sükutu yalnız çayın xülyapərvər şırıltısı pozurdu. Yuxu da qaranlıq kimi seçilməz bir hərəkətlə gözlərə çökür, onların işığını söndürməyə çalışırdı. Yataqlar düzüldü, hər kəs başını yastığa, mütəkkəyə söykəyib yatdı. Miraxur da alaçığa, arvadının yanına çəkildi. Gecə qaranlığa doğru qoşur, göydən sallanan minlərcə qəndillər sanki ona yol göstərirdi. Hər kəs yatmış, yalnız Səfərin gözlərinə yuxu getmirdi: Qəmər ilə Şahbazın fikri ona rahatlıq vermirdi. Arxası üstə uzanıb, ulduzlara baxır, ona elə gəlirdi ki, oradan Qəmərlə Şahbazın gözləri parlayırdı. Bəzən bu gözlər arasında Tellinin də üzüm giləsi kimi qara gözləri utancaq bir halda ona baxır, həsrətində olduğunu duydurmaq istəyirdi. Səfər yerində qurcuxur, sonra yenə gözlərini ulduzlara dikərək, qəlbinin nalələrini, fəryadlarını dinləməyə başlayırdı. Bu əsnada ehmal ayaq səsi gəldi. Xəyala dalmış Səfər bu səsə əhəmiyyət vermədi – bayğın gözləri sayrışan ulduzlar arasında dolaşırdı. Lakin yaxınlaşan tappıltı onun qulaqlarını ayıltdı – kim isə alaçığa yaxınlaşırdı. Səfər gözünün ucu ilə qaranlığı seyr etdi. Bir adam gəlib, alaçığın yanında dayandı, ətrafa diqqətlə baxıb əyildi, yerdə nə isə axtarıb, özünə tərəf çəkməyə başladı. İçəridən boğunuq bir səs gəldi, acı bir fəryad duyuldu. Səfər cəld əlini mütəkkənin altına uzadıb, xəncərini götürdü və yatağından qaplan kimi sıçradı, onun bağırtısı ildırım kimi şaqqıldadı. Alaçığın yanındakı adam toz kimi sovrularaq qaranlıqda itdi. Səfər onu təqib eləmədi, qulağını alaçığın çətənlərinə söykəyib dinlədi. Içəridən hirsli səslər eşidilirdi. Miraxurun boğunuq səsi yavaş-yavaş aydınlaşırdı: o, arvadını hədələyir, məzəmmət edirdi. Incə, qumrov kimi cingildəyən qadın səsi isə ona hücum edir, töhmətləndirirdi... Səfər gəlib yatağına uzandı. Bir-iki dəqiqədən sonra Miraxur içəridən çıxıb gəldi, mütəkkəsinə söykənmiş Səfərə tərəf əyilərək yavaşca: – Qonaq, gördün? – dedi. – Tikəm osanata düşdü. Yuxuda boğazıma kəmsik salıb, məni boğmaq istəyirdilər. Yaxşı ki, sən oyaq imişsən. Miraxur hirsindən sözünə davam edə bilmədi, Səfərin qolundan yapışıb, onu alaçıqdan kənar bir təpəyə apardı. Oturdular. Miraxur çubuğunu yandırıb, dərdini açdı. Onun gənc arvadının oynaşı varmış. Duyurmuş, tuta bilmirmiş. Bir dəfə arvadını öldürmək istəmiş, arvad and-aman eləyib, onu şübhədən daşındırmışdı. Nəhayət, Miraxuru öldürmək xəyalına düşürlər. – Qonaq! – Miraxur dedi. – Tanrı səni arvadın məkrindən uzaq eləsin! “Əyri dostdan, dost olmaz – əyridir bir damarı”... Arvadın bir damarı həmişə əyridir!.. Miraxur özünü toxdatmaq üçün çubuğa bir qullab vurdu. Üfüqə toplanan qara buludlara baxdı, köksünü ötürdü. Səfər donub qalmışdı. Miraxur sözünə davam etdi: – Sən mənim canımı qurtardın, ay qonaq, indi de görüm, sən kimsən, nəkarəsən? Biz beş qardaşdıq, dördümüz davalarda tələf olduq. İndi bircə mən qalmışam, sən mənim dünya-axirət qardaşım ol. De görüm, sənin dərdin nədir? Varımı, canımı səndən əsirgəməyəcəyəm! Səfər Miraxurun səsində bir səmimiyyət və mərdlik duyub, dərdini açdı. Başına gələnləri bir-bir söyləyib, axır məqsədini də gizlətmədi. Miraxur bir müddət susdu, sonra heyfsilənən bir səslə: – Bunların hamısı yaxşıdır, – dedi. – Ancaq... Heyf ki, sən də arvad felinə düşübsən... Gəl bu daşı ətəyindən tök! Axırı yoxdur. Atları səndən əsirgəmirəm, minək gedək... Arazı o taya keçək, Kərbəla torpağına dəxil düşək, ömrümüzü duaniyazla keçirib, cifeyi-dünyaya aldanmayaq... Səfər dinmədi. Üfüqdə kənarları qızaran qara buludlara tamaşa edərək orada məsum baxışlı Tellinin al yanağını, dağınıq qara tellərini gördü. Ürəyi kədərlə doldu. Miraxur bir az hiddətli, bir az da mehriban və minnətdar bir səslə: – Qonaq, – dedi, – ürəyinə pis fikir gəlməsin: atlar da, canım da sənin kimi mərd oğlana qurbandır. Ancaq sənə yazığım gəlir, cavansan, elə olmasın ki, mənim kimi ağsaqqal vaxtında boynuna araclıq gəlsin. Səfər dinməyirdi. Tellinin yanaqları dan yerinin qızartısından parlaq idi. Onun gözləri sönməkdə olan ulduzlara işıq verirdi. Miraxur hirsli bir hərəkətlə qalxıb getdi. Çox çəkmədi, Qəmərlə Şahbaz yəhərəsvablanıb gətirildi. – Qonaq, – dedi, – durmaq vaxtı deyil, min gedək! Cəld minib yola düşdülər. Yaxındakı çayı keçib bir söyüdlükdə dayandılar. Miraxur dedi: – Tüfəngim yadımdan çıxdı. Sən burada dur, bu saat gedim, gətirim. Miraxur öz atını da Səfərin yedəyinə verib getdi. Onun dönməsi təqribən on dəqiqə çəkdi. Səfər Qəmərin dalğalı yalını tumarlayaraq, atın alaqaranlıqda Dəməşq qılıncı kimi yarımdairə təşkil edən boynuna, qürurla dönən başına tamaşa edərək, heyran qalmışdı. O indi özünü yeri zəlzələyə gətirən Qızıl öküz belində hiss edirdi: Qəmər ona nəşəli və yenilməz bir qüdrət vermişdi. Yüyürən ayaqların tappıltısı onun nəzərini cəlb etdi: Miraxur böyürdən çıxıb, qeyzlə yerə bir şey yuvarlatdı: – Vəfasız arvadın aqibəti belə olar! – dedi, atın belinə atıldı. – Sür! Qəmər yerə atılan şeyə baxıb ürkür, fınxırırdı. Səfər də diqqətlə ora baxdı: otun arasına pərakəndə saçlı bir qadın başı düşmüşdü. 16 Səfərlə Miraxur Kürün qırağına qədər bir yerdə getdilər, orada halallaşıb ayrıldılar: Səfər Şişəyə tərəf, Miraxur isə Araza doğru getdi. Yolda Səfər təsadüfən Gəncədən zəfərlə dönən İbrahim xan qoşununa rast gəldi. Gözləri çıxarılmış Məmməd xanı üzüqoylu eşşəyə sarınmış bir halda gətirirdilər: ailəsi və qardaşı Rəhim bəy də burada idi. Yüklü ulaqlar, qatırlar, atlar ağır-ağır yürüyürdü. Gəncəni və bütün kəndlərini talayıb gətirirdilər. Səfərin altındakı at hamının nəzərini cəlb etdi. Hələ qoşun gedən yola çatmamış pişxidmətlər göndərilib, atın kimin olduğunu soruşdular. Bir dəqiqədə Səfərin adı ağızlarda dolaşdı, minlərcə göz ona dikildi. Səfəri xanın yanına gətirdilər. O, atdan düşüb baş endirdi: – Mən buyurulanı elədim, indi ixtiyar xanındır! – dedi və başını qaldırmadı. Vaqif əndişəli bir nəzərlə xana baxırdı; xanın qəzəb dolaşan üzündə mərhəmət görünməsi Vaqifi sevindirdi. Xan amiranə bir səslə: – Olmuşları igidliyinə bağışladım! – dedi, gülümsünərək Vaqifin üzünə baxdı. Orada təsvib ifadəsi görərək, daha da mərhəmətli bir səslə: – Qəməri min, muğayat ol, onu sənə tapşırıram. Səfər atın yedəyindən tutub xan və məiyyətindən uzaqlaşdı; sərkərdələri də irəli buraxıb, sonra ata mindi. İndi o, özünü dünyanın ən xoşbəxt adamı hesab edirdi: bağışlanmışdı, özü də Qəmərin belində Şişəyə, Tellinin yanına gedirdi. Yenə sevgi dalğası onu qapladı – onun yalnız qanadı yox idi. Lakin tükənməz yol bitməyirdi, dəqiqələr illər kimi uzanıb gedir, həsrət atəşi aranın yay günəşindən də dəhşətli idi, lakin həsrət sərab kimi aldadıcı da olsa, intəhasız deyil, – saatlar ağır da olsa, yenə gəlib keçirdi. Yandırıcı günəş qüruba doğru gedirdi. Nəhayət, dağların sərin küləyi əsməyə başladı, artıq şəhərə bir-iki dolama qalırdı. Çaparlar əvvəlcədən xanın gəlməsini şəhərə xəbər vermişdilər. Camaat – arvadlı-kişili, qala qapısının girəcəyindəki yamacları tutmuşdu. Bizim dostlarımız Kazım, Allahqulu, Gülnaz və Telli də orada idi. Şuşu dərəsindən toz qopdu, bir-iki çapar da at çatladaraq xəbərə gəldi. Xalq dalğalandı, yerləri çökək olanlar ayaq üstə qalxmaq istədilər. Həyəcanlı səslər: “Otursanız!” – deyə onları oturmağa məcbur etdi. Gülnaz cəld: – Ay qız, – dedi, – Telli, başını belə tutsan, mən heç bir şey görə bilməyəcəyəm. Telli gülə-gülə: – Zarafat eləmirsən ki? – dedi, Gülnazın çənəsini əllədi. Zarafata başlayan Telli başını əyib Gülnazın ağzını yamsılayırdı. Gülnaz isə onun başının üstündən aşağıya, qəbiristanlığa tərəf baxırdı. Birdən ansızın bir qışqırtı ilə: – Gəlirlər, vallah gəlirlər! – dedi. Telli cəld çevrildi. Xan məiyyəti ilə yamacı çıxırdı. Sükut ətrafı qapladı. Hamının diqqəti oraya cəlb olundu. Qoşun da görünməyə başladı. Artıq xan məiyyəti ilə bizim qızların qarşısından keçirdi: üz-gözlərinə toz qonmuşdu, günəşdən sifətləri qaralmışdı. Vaqif çevrilib, qadınlar oturan yamaca nəzər saldı, onun gözü Telliyə sataşıb dayandı. Telli qızararaq başını aşağı saldı. Xanla məiyyəti qala qapısından içəri girib yox olduqdan sonra Telli təkrar tamaşaya daldı. Bir də onun gözləri bir nöqtəyə dikilib qaldı; qan üzünə vurdu. Taqətsiz qolu ilə Gülnaza toxunub: – Ay qız! Ay qız! – dedi. – Bax o bizə gələn oğlan da buradadır. Nə qəşəng atı da var!.. Qəmərin gözəlliyi ağızdan-ağıza keçib, bütün xalqı dolaşdı, sorğu-suallar başladı. Nəhayət, süvarinin də kim olduğu meydana çıxıb ətrafa yayıldı. Telli qulağına inanmırdı; – Ay qız, Gülnaz! O hardan oldu Səfər. O, Səfərin adamıdır, Səfər deyil! – Nə deyirsən ay qız, camaatın elə hamısı yalançıdır. Qaçaq Səfər sizə gəlib deməyəcəkdi ki, mən Səfərəm... Telli gözlərini Səfərdən çəkmir və Səfərlə Qala qapısının arasındakı məsafənin yaxınlığına heyfsilənirdi... Qəmərin nallarından qopan səslər Qala qapısının tağına düşüb, cingildədi... Telli arxadan gələn əsirlər qafiləsini, əlvan geyimli əsgərləri, nizə başlarındakı qaralmış insan başlarını... görməkdən aciz idi. Onun fikri, qara gözləri və çırpınan qəlbi ancaq Səfərin yanında idi. 17 Gəncə səfəri İbrahim xanın nüfuzunu Azərbaycan xanlıqları arasında bir qat daha artırdı. Sarayda böyük şadyanalıq oldu. Xələt-barat paylandı. Şəhər çıraqban olub, toplar atıldı. Lakin bu nəşəni İranı otuz ildən bəri vəkil adı ilə idarə edən Kərim xan Zəndin ölüm xəbəri pozdu. Sarayı yenə əndişələr qapladı. İbrahim xan bu xəbəri alar-almaz Vaqifi yanına çağırdı. Sarayın otaqlarından birinə qapandılar. Burada Şərqdə törəyən övza təfsilatı ilə müzakirə olundu. Vaqif özünəməxsus soyuqqanlılıqla dedi: – İran hər iyirmi-iyirmi beş ildə bir hərc-mərclik keçirir. Deməli, Nadir şahın zühurundan əvvəlki vəziyyət təkrar başlayır. Hər şəhərdən bir xan baş qaldıracaq, müsəlman qanı su yerinə axacaq... Xan təlaş ilə: – Bunun sonu yəqin bizə də pis olacaq? – dedi və diqqətlə Vaqifin üzünə baxdı. Vaqif yüsur təsbehini aramla çevirərək: – Labüddən, – dedi, – o xərabənin keşməkeşi nə vaxt bizi yaralamamışdı ki? Nadir ölkədə sağ yer qoymadı – hər yer xərabəyə döndü. Qarabağ və Şirvan əhalisini sürüb Xorasana aparmadımı? Nə qədər adam tələf oldu... Araya sükut çökdü. Ikisi də yaxın keçmişdəki acı hadisələrin xatirəsinə daldı...Vuruşmalar, qan, yanğın. Aclıq, vəba... Fəlakətin həddihüdudu yox idi... İbrahim xan qalxıb, təkrar bardaş qurdu, ipək püştəni sol dirsəyinin altına çəkib söykəndi: – Cəhənnəm! – dedi, – heç olmasa nə oyunları var, Arazın o tayında çıxaraydılar, xətəri bizə toxunmayaydı! – Heç ola bilərmi? Bizdən itaət etmək tələb olunacaq; etsək bir dərd, etməsək iki dərd. Xan yenə iztirabını ifadə edən bəzi hərəkətlər yapır, qəlyanı çəkib, neypuşun ucunu saqqalına dayayaraq, Vaqifin üzünə baxırdı. Vaqif gülümsünərək: – Hələ ehtiyata lüzum yoxdur, – dedi. – Övzayə görə hərəkət edərik. Hələlik Tehran ilə qohumluğumuz var, bəylərbəyi ilə irsal-mərsulu35artırarıq, əhvalatdan baxəbər olub tədbir tökərik. Vaqifin sakit danışığı xana da sirayət etdi; o, bir az düşünüb, mətin səslə dedi: – Vəkilin məsləhət və təsiri-bipayani sayəsində Fətəli xan bir az həya edirdi, indi qorxuram o da tüğyan eləyə. Vaqif üzündə ikrah ifadəsi göstərərək dedi: – Fətəli xan cibindən başqasını tanımaz. O kim çox əşrəfi versə, onun havasını çalır. Dörd il bundan qabaq rus qoşununu Dərbəndə çağırmadımı? Tabasaran və Qazıqumuq mahallarını ruslarla bir yerdə yəğma etmədimi? Bu məlun dini-mübini islamın yağısıdır. Hədis var ki, Dərbəndə kafir qədəm qoysa, islamın beli qırılar. Bu məlun islamın belini öz əli ilə qırdı. – Bir qıran, bir də qırmazmı? Vaqif bir az acıqlı: – Fətəli xandan beş vaxt namazdan başqa nə desən çıxar, – dedi. – Amma güman etmirəm ki, rus qoşunu əlan gələ bilsin. Gəlmişdi, dayanmadı. Deməli, bir əngəl var ki, dayanmadı. Osmanlı dövləti ilə Yekaterina arasında sülhnamə var, yəqin rusun buralara gəlməyə haqqı yoxdur. Olsaydı, güman edirəm, Dərbənd kimi bir qaladan top-topxanasını çəkməzdi... Xan ilə Vaqif uzun-uzadı fikir yürüdüb, bəzi tədbirlər görülməsini lazım bildilər: Məmmədhəsən ağa ilə Mirzə Əliməmmədi Araz qırağına göndərib, xan ilə Vaqifin də Kür qırağına getməsi, qoşun və sursat tədarükü görülməsi qərara alındı. Xan asudə nəfəs alaraq, mina qəlyanaltıda suyu nəşə ilə guruldadaraq, yenə Vaqifə baxdı, çöhrəsində minnətdarlıq ifadəsi vardı. Pişxidməti çağırdı, o dəqiqə hazır oldu: – Qəlyanı apar! Pişxidmət ehtiyatla qəlyanı götürüb apardı. Aralı qalmış qapıda Şahnisə xanım göründü: – Yenə, ay aşiq, xanla nə baş-başa vermisiniz? – dedi, içəri girdi. Vaqif qalxıb, yerini xanıma verdi. Şahnisə xanım töyşüyərək oturdu: – Kərim xana, deyəsən, təziyə saxlamaq istəyirsiniz, – deyə rişxəndlə güldü və sonra tutularaq əndişə ilə soruşdu: – Axund, bəylərbəyinə bir şey olmaz ki? Vaqif ciddi sima ilə: – Bəylərbəyi təxt-səltənət sevdasına düşməzsə, nə olacaq ki, – dedi. Şahnisə xanım ah çəkdi və çəpgəninin pərək düzülmüş qolunu oynadaraq: – Nə bilim, görünür, tanrının qisməti belə imiş, – dedi və doluxsundu. İbrahim xan açıq pəncərədən dışarı, şəhərin günbatan tərəfini seyr edib, nə isə düşünürdü. Köçərli məhəlləsinin çubuqdan hörmə evləri, bacalarından tüstü fısqıran qara damlar, təzək qurudan arvadlar, nişanə qoyub ox atan çocuqlar, ağaclarının altında mil oynadan qısa şalvarlı bir neçə gənc bir-bir onun gözünə ilişib keçdi. Sağ tərəfdə yastı bürcün yanında Cavanşir və Otuz iki elinə mənsub əsgərlərin top ətrafına yığılıb məşq etmələri onun diqqətini cəlb etdi: sərt üzü bir az nəşələndi. Yuxarıda kol-koslu qayalıqlar, bunların da üstündə qara buludlar oynaşan qaşqabaqlı göy görünürdü... Xan bu mənzərədən düşüncə ilə ayrılaraq: – Axund, – dedi, – İrakli xana xəbər verməli, hazır olsun. Bir kağız yazarsan! – Baş üstə, xan, axşam yazıb hazırlaram. Qasid nə vaxt gedəcək? Xan cəld dedi: – Elə günü sabah! Durmaq vaxtı deyil... Nə deyirsən de, amma Fətəli xandan gözüm su içmir. – Xan düşünüb əlavə etdi: – Bir kağız da Ömər xana yaz, qoy hazır olsun. Vaqif yenə itaətkar bir halda: – Baş üstə! – deyib, xanın üzünə baxdı və bir şeylər daha dinləyərək kimi, müntəzir bir vəziyyət aldı. 18 Vaqif saqqalının xınasını yuyub qurulandı. Evə çağırılmış dəllək onu gözləyirdi. Oturdub üzü oyma naxışlı güzgünü təqdim etdi. Vaqif güzgüyə baxaraq: – Başla görək, – dedi, – usta, getməli yerim var. Dəllək qırmızı fitəni Vaqifin döşünə çəkib, uclarını çiynindən aşırdı, başını su ilə islatmağa başladı. Dəlləklər boşboğaz olan kimi bu dəllək də zəvzək idi, lakin söz torbasını açmağa bir bəhanə arayırdı. Xına məsələsi bir başlanğıc oldu. – Axund, xına çox bahalanıb, buna xan niyə bir tədbir görmür? – dedi və Vaqifin başını islada-islada əyilib onun üzünə baxdı. Vaqif dinmədi. Dəllək cavab almadıqda bir az güzəştə getməli oldu: – Amma, – dedi, – adam öləcəkdir, gərək düzünü deyəsən, bahadırsa da, əla xınadır. İnsanı sikkəyə mindirir. Vaqif yenə dinmədi. Dəllək kisəbəndindən enli ülgücünü çıxarıb qırxırdı. Biriki yerdə əli büdrəyib kəsdi, fitənin ucu ilə qanı sildikdə Vaqifin əti çimçəşdi. Lakin yenə dinmədi. Dəllək qana da bir missal çəkdi: – Kəsilən yerdən qan çıxar – deyərlər. Atalar yaxşı deyib... Vaqif dəlləyin bütün həkimanə kəlamlarına səbir edib axıradək bir kəlmə belə cavab vermədi. Dəllək başını qırxıb qurtardı, saqqalını və bığını düzəltdi, sonra fitəni götürüb artırmadan çırpmağa getdikdə, yenə də bir-iki misal çəkmək istədi. Lakin Vaqif ayağa durdu, kisəsindən bir neçə bisti36çıxarıb dəlləyə verdi və: – Usta, – dedi, – xına bahalanıb, bilirəm, əlalığı da bəlli; kəsilən yerdən də qan çıxar, bu da yerində deyilmişdir. Ancaq bir deyilmiş şey də var, onu unutdun: Qolunda var gücün, usta, Qanım olsun töycün, usta. Başımı qırxdığın yerdə, Sınaydı ülgücün, usta! Vaqif sözünü bitirib, qonşu otağa keçdi. Qızxanım balaca güzgünü pəncərəyə qoyub tellərini düzəldirdi. Gülab qoxusu otaq ilə bir olmuşdu. Pəncərənin rəngli şüşələrindən düşən işıq onun yanaqlarında min bir rəngə çalırdı. Qara gözləri öz əksindən ilham alaraq fərəhlə dolmuşdu. Ağ biləklərə kəhrəba qolbaq necə də yaraşırdı. Vaqif cecim pərdənin dalında durub, işvə və nazla səmada dolaşan bir məlakəyə baxırmış kimi onu seyr edirdi. Qızxanımı güzgüyə, pəncərəyə, işığa və bütün cahana qarşı qısqanmağa başladı. O, bir dəqiqə daha dayandı. Ona yasaq olunmuş bu gözəlliyin ahənginə uymağa ça- lışdı. Lakin özünü aldada bilmədi: acı bir kədər varlığının dərinliyində qaynayaraq, bütün vücudunu sarsıtdı. Qapını bərk örtüb, laqeyd bir halda içəri girdi. Qapının səsindən Qızxanım diksindi, ürkmüş ceyran kimi qanrılıb yana baxdı: başı araqçınlı, uzun arxalıqlı Vaqif nə isə arayırdı. Vaqif gözünün ucu ilə ona baxırdı: artıq bu Qızxanım bir dəqiqə əvvəl tellərinə sığal verən Qızxanım deyildi. Çöhrəsinin o məlakə ifadəsi əvəzində indi başqa bir ifadə vardı; bu ifadə şair qəlbinə yağı kəsilmişdi. Vaqif ehmalca: – Qızxanım, mənim çuxamı ver! – dedi, səsi qırıldı. Qızxanım da sərzənişli bir səslə: – Çuxanı neynirsən, yenə haradı səfər? – dedi. – İşim var. Mirzə Əliməmmədi görəcəyəm. – Sənin elə həmişə işin var... Kefindən düşmürsən... Vaqif işarəni anladı, pərtliyi bir qat daha artdı: – Ay Qızxanım, – dedi, – sən tanrı, onsuz da pərişan qəlbimi bir də sən qarışdırma! Çuxa istədim, dava demədim ki. Sən duvaqqapmaya gedirsən, mən ki, bir şey demirəm; sən də mənim işlərimə qarışma. Səndən xoş rəftardan başqa bir söz tələb etmirəm. Qızxanım fırıldayıb yerindən qalxdı, taxçadakı ipək boxçanı açıb zoğalı çuxanı çıxartdı. Vaqif geyinib otaqdan çıxdı və yenə gözucu arvadını süzdü: qara, ahu gözlərdə odlu yaşlar parlayırdı. Telliyə üç gün əvvəl toy olmuşdu, bu gün duvaqqapması idi. Qızxanım gələndə Telli bacılıqları ilə gərdək dalında idi. Gərdəyin də bəri tərəfində qadın qonaqları oturmuşdular. Qızxanımı hörmətlə yuxarı başa keçirdilər. Oturdu. Üzündə hələ də bir pərişanlıq vardı. Qonaqlar yavaş-yavaş gəlib yığıldılar. Məşşatə Tellinin anası ilə nə isə danışdı, sonra çıxdı. Bir az sonra əlində bir piy şam içəri girdi. Şamı bir nəlbəkidə otağın ortasına qoydu, yandırdı, sonra üzərinə üzüqoylu bir teşt çevirdi. Teştin üstünə xalça salındı, döşəklər və püştələr qoyulub, gözəl bir taxt qayrıldı, üzərinə ipək süzəni salındı. Gəlini gərdəyin dalından çıxardılar, bir qoluna məşşatə, o birinə də Gülnaz girmişdi. Başına incə bir duvaq salınmışdı. Gətirib yenicə qayrılmış taxtın üstündə oturtdular. Məşşatə bir sini noğul gətirdi: “Oğullu, qızlı olsun!” – dedi və noğulu gəlinin başından tökdü. Qonaqların hamısı tökülüşüb, noğulları qarpışdılar37. Sonra gəlinin qohumlarından bir uşaq, əlində oxlov, irəliləyib, gəlinin duvağını oxlovla cəld qaldırdı və götürüb, otaqdan qaçdı. Bir dəstə uşaq duvağı izləyərək həyətə səpildi. Duvağı aparıb barlı bir ağacın budağına atdılar. Bu adət Tellinin yeni ailə ocağı təşkil etdiyinə işarə və bu ailənin barlı – oğullu, qızlı və bərəkətli bir həyat keçirməsini diləmək demək idi... Qızxanım cürləri ilə duvaqqapmada şirin söhbətə məşğul ikən, Vaqif də Mədinənin vüsalına qovuşurdu. Mədinə sərkərdələrdən birinin arvadı idi. Bu sərkərdə İbrahim xanın İran səfərində öldürülmüşdü, Mədinə isə ayrı bir ərə getmək istəməyib, dul oturmuşdu, xırda bir mülkünün gəliri ilə dolanırdı. Çocuğu olmadığı üçün bütün fikir-zikrini özünə vermişdi, həmişə səliqə ilə geyinər, xoş həyat keçirərdi. Otuz-otuz beş yaşına baxmayaraq, daim gənc və nəşəli idi. Onun mehribanlığı, zarafatı, qonaqsevərliyi, hazırcavablığı Vaqifi məftun edərdi. Siması da şair qəlbini məst edəcək qədər gözəl idi. Dolğun, qırmızı dodaqları, sədəf dişləri, qısa və düz qaşları, qonur, müdrik gözləri, ağ, bədirlənmiş üzü olduqca xoş və cazibəli idi. Bunların hamısına da sözlə ifadə olunmaz bir duzluluq və yaxışaqlıq əlavə olunarsa, Vaqifin uğrun vüsallarının mənası aydın olar. Mədinə həmişəki kimi Vaqifi Topxanaya baxan bəzəkli pəncərənin içində oturtdu. Vaqif gülərüzlü Mədinəyə həsrətlə baxaraq: Yenə məni yanar-yanar odlara Dağılmış ayrılıq saldı, sevdiyim... – dedi, gözlərindən od parladı. Pəncərənin Mədinəyə tərəf açıq tayından sarı-yaşıla, qırmızıya bürünmüş Topxana meşəsinə baxdı. Mavi pəlməyə dalmış meşə tüstü arasından alovlanan kimi görünürdü. Nəşəli bir kədər Vaqifin üzünə yayılmağa başladı: – Mədinə, – dedi, – bilsən bu rəngin payız meşəsi məndə nə qədər dərd oyadır, hər şey sönür və sönərək təbiətinin parlaq bir təzahürünü nümayiş etdirir, son dəfə bütün aləmə göstərir. İnsan təbiətinin də son təzahürü sevgidir... Gəl, gözəlim, dəm qənimətəst!† Vaqifin şirin söhbətlərindən həzz alan Mədinə qıvrım tellər arasında cilvələnən ağ gərdənini bir az çiyninə tərəf meylləndirib, dinləyir, bal dodaqlarına yaxılmış qaymaq təbəssümü ilə şairə ilham verirdi: – Nə üçün son təzahürü? – deyə xoş bir əda ilə soruşdu. Vaqif özünü itirdi. Meşədən ayrılıb, Mədinəni süzməyə başladı. Kaşan məxmərindən yapılma püştəyə qürurla söykənmiş Mədinə saray gözəllərini lal edəcək bir hüsnlə Vaqifə baxır, kirpiklərinin ucları ilə onun qəlbini hər an, hər dəqiqə yaralayırdı. – Mədinə, – dedi və gülümsədi, – son təzahür daha coşqun, daha atəşin olur. Zənn etmə ki, gəncliyin təravətini unutmuşam. Yox! Gəncliklə bahar unudulmaz! Lakin İnsan təbiətinin son təzahürü payız kimi barlı, idraklı və eyni zamanda da kədərlidir. Bu rəngin, dəbdəbənin arxası ağ saçlı qışdır, amansız əcəldir... Mədinə qəhqəhə çəkərək şairin sözlərini kəsdi: – Amandır, nəhs danışma!, – dedi, – sən burda, Mədinə burda, ömür burda!.. Vaqif yenə coşdu, lakin yenə Mədinənin sözlərinin qarşısında çaşıb qaldı. Söz arar kimi ətrafa baxındı. Mədinə isə xırda, şümşad əllərini bir-birinə vuraraq qəhqəhə çəkirdi. Vaqif də gülümsəyib dedi: – Söz ki, var, deyir, bülbül kimi bir candır; ürküdərsən ötməz. Mədinə darğın bir səslə: – Mən, – dedi, – nəyəm ki, sənin nitq bülbülün məndən ürkür? – Sən şıltaq bir pərisən, şair baxçasını dolaşar, ahəngini pozarsan. – Yalnız pozarammı? Vaqif Mədinənin ədasından həzz alaraq: – Yox, – dedi, – sən o bağçaya arabir pərişan ahəng, şəkərli bir kədər də gətirərsən. Şairə də bu lazımdır: sızıltılı bir ney, qan saçan bir qəlb, səmalarda dolaşan bir sevgi pərisi... – Bu səni bəxtiyar edirmi? – Bəxtiyarlıq nə deməkdir? – Xoş bir dəqiqə, təmənnasız bir təbəssüm, yeniyetmə bir gəncin eşq duyğusu. Mədinə heyrətlə Vaqifi dinləyir, lakin xoşnudsuzluq göstərirdi: – Şair, – dedi, – bu söylədiklərin həqiqətə bənzəməyir: xanlığın müşaviri, dövlətin rüknü olan bir adamdan bu sözləri eşitmək... Vaqif ciddi bir sima ilə onun sözlərini kəsdi: – Mədinə, – dedi, – dövlət işləri cəmisi bir vəzifədir. Qəlb isə bunlardan kənar bir aləmdir. Onun da özünün tələbləri var: sevgisi var – adi sevgi deyil; şöhrəti var – adi şöhrət deyil; zövqi var və bu zövq də onun mahiyyətini təşkil edir. Mədinə yenə ima ilə gülümsədi: – Vəzifə kimin üçündür, qəlb kimindir? – Vəzifə dövlətin, ailənin, arvadın, uşağın, qəlb isə yarındır. Mədinə məmnun bir təbəssümlə gülümsəyib, zarafatla dedi: – Kişilərə inanılırmı? Qəlbləri bir şərbət piyaləsi kimi əl-əl gəzir, heç kəs də doyunca içməyir. Vaqif cəzb olmuş kimi: – Mədinə, doyunca nə deməkdir? – dedi. – Hər şey doyumluq olsa, zövq olurmu, həsrət olurmu, şeir olurmu? Mədinə yenə qəhqəhə çəkdi: – Şair, – dedi, – kənddən mənə alma, armud göndərmişdilər: sənin payını saxlamışam. Belə görürəm ki, bunların heç biri sənə lazım deyil: doyarsan, həsrətin, zövqün ölər. Mədinənin zarafatı Vaqifin çox xoşuna gəldi, uğunub getdi: – Yox, çərəzdən keçmək olmaz? – dedi və qalxıb otaqdan çıxan Mədinənin arxasınca sirli bir baxışla baxdı. Al yaşıla bürünmüş Mədinə əlvan xalılar, pərdələr, rəflərdəki alabəzək qablar arasında sabah yelindən titrəyən çöl laləsini andırırdı. 19 Vaqifin İbrahim xanla məşvərət zamanı dediyi sözlər doğrulmaqda idi. Kərim xan Zəndin ölümündən sonra İranın hər tərəfindən dikələn xanlar taxt-səltənət üstə qan tökməyə başlamışdılar. Bunların içində ən qüvvətliləri Cəlayir türklərinə mənsub Qacar xanları idi. Qacarlar bütün türk ellərində sərkərdələri Qacar xanın adı ilə şöhrətlənib, əsrlərdən bəri Gəncə və Irəvan xanlıqları torpağında yaşardılar. Birinci şah Abbas Gəncə civarından otuz min Qacar ailəsi götürüb, Astrabad və Xorasana köçmüşdü. Bu Qacarların sərkərdələri ötədən bəri Iran səltənətinə bir neçə dəfə əl atmışdı, lakin müvəffəq olmamışdılar. Hələ Nadir öləndən sonra Məmmədhəsən xan Qacar uzun zaman Kərim xan Zənd ilə vuruşmuş, məqsədinə çatmadan ölmüşdü. Kiçik ikən Adil şah Əfşar tərəfindən axtalanmış Ağa Məmməd də onun oğlu idi; qardaşı Hüseynqulu xanla bərabər Kərim xan tərəfindən zaval olaraq Şiraza aparılmışdı. Kərim xan Zənd ölər-ölməz Ağa Məmməd xan Şirazdan qaçıb Astrabad, Mazandaran və Gilanı əldə edib, baş qaldırmış başqa xanlarla mübarizəyə başladı. Ağa Məmmədin Astrabada gəlməsi Yekaterinanın xoşuna getmədi, çünki Yekaterina birinci Petronun vəsiyyətinə əməl edərək Astrabad körfəzindəki Əşrəf kəndində liman tikdirib, Hind-Avropa ticarətinin istiqamətini Şimala çevirmək istəyirdi, salınmamış şəhərin adını da əvvəldən Melissopol38qoymuşdu. Ağa Məmməd xan Rusiya ilə anlaşmaq məqsədi ilə Peterburqa səfir belə göndərdi. Lakin rusların Astrabad iddiasını rədd etdiyi üçün, səfiri qəbul olunmadı. Rusiya iddiasında davam edirdi: Murtuzaqulu xanı Gilan xanı Hidayətə kömək verib, Ağaməmməd xana qarşı sövq edirdi. Həhayət, Rusiya tələbini yerinə yetirmək məqsədilə qraf Voynoviçin komandanlığında Astarbad körfəzinə bir donanma göndərdi. Ağaməmmədin göstərişinə görə donanma gözəl qarşılandı, komanda və tayfaya qarşı xoş rəftar göstərilib, etimadlarını qazandıqdan sonra bir gün hamısını sahilə qonaq çağırıb əsir etdilər. Bir müddət ayaqlarında gündə zindanda yatdıqdan sonra Ağaməmməd “xəbər tutdu”, onları buraxdırıb, hörmətlə yanına çağırtdırdı: “Iran torpağında bir addım yer belə sizə verilməyəcək, bunu qəbul etsəniz, sizi azad edərəm” – deyə şərt qoydu. Qraf Voynoviç istər-istəməz razı olmağa məcbur idi. Buraxılan kimi donanmasına minib Iran sahilindən uzaqlaşdı... Bu fövqəladə vəziyyətə dair sarayda bir iclas çağırıldı. İbrahim xan bütün ağaları və bəyləri yığmışdı. Mirzə Əliməmməd ağa öz gizli vəkilləri vasitəsilə aldığı xəbərləri söylədi və bu xəbərlərə bir dənə də olsa, şəxsi mülahizə əlavə etmədi. Məclis dərin bir sükutda idi; kimi təsbeh çevirir, kimi qəlyan çəkirdi. Mirzə Əliməmməd məruzəsini bitirmişdi, lakin kimsə danışmağa cəsarət etmədi. Xan ətrafındakılara göz gəzdirib, arabir: – Ağalar, bəylər, – deyirdi: – deyin görək, fikriniz nədir? Qopan zəlzələni duymursunuzmu?.. Kimsədən cavab çıxmırdı. Vaqif xandan müsaidə alıb, sözə başladı: – Xan sağ olsun, – dedi. – Mirzə Əliməmməd ağanın verdiyi xəbərləri eşitmişdim. Məncə hələ təlaşa düşmək lazım deyil. Hələlik xoş rəftardan başqa əlacımız yoxdur. Fətəli xan kimi açıqdan-açığa rus tərəfinə keçib, Ağaməmməd xanla düşmənçilik etmək qorxulu yoldur. Çünki Arazı aşıb ellərimizi talan edə bilərlər. Ağaməmməd bizə müraciət Arı şəhəri edib itaət tələb etsə, məsələni təkrar müzakirə edərik, hələlik hazır durmalı və məqam güdməliyik. Başqa çarəmiz yoxdur. Bilirsiniz ki, iki od arasındayıq. Vaqifin fikirləri hər kəsin üzündə təsvib ifadəsi doğurdu, başların əyilməsi ilə hamının bu fikrə şərik olması meydana çıxdı. İbrahim xan yenə ağalara və bəylərə müraciət edərək: – Nə dərdiniz var, deyin, daha ürəyinizdə bir şey qalmasın, dedi. Məmmədhəsən ağa gülümsünərək dedi: – Daha Axund Molla Pənah kimi cahandidə bir adamın sözündən sonra nə deyəcəyik! Hələ ki, Ağaməmməd xanın başı qarışıqdı; Şirazın və Isfahanın üstünə gedərkən, bəlkə də Murtuzqulu xan rusların köməyilə Astrabadı tutacaq. Hələ ki, bir şey məlum deyil. Yenə məclisi sükut bürüdü. Məmmədhəsən ağanın öskürəyi sükutu pozdu, o, dəsmalı ilə ağrını silib sakit olandan sonra: – Başqa nə xəbər var? – deyə soruşdu. Vaqif xanın müsaidəsilə cavab verdi: – İravan xanı Ərzurum və Qars paşalarına müraciət edib. İraklidən üzülüşmək istəyir. Paşalar da bizə məktub yazıb, Açıqbaşa39 kömək etməmizi rəva görməyiblər. Biz də bir elə kağız yazdıq ki, nə hə çıxdı, nə yox. – Vaqif gülümsündü, məclisdəkilər də Vaqifin hərəkətindən xoşlandılar. – Paşalar buradakı işlərdən baxəbər deyillər – işin bu vaxtında İrakli xanla olan dostluğumuza xələl vura biləcək heç bir hərəkətə yol verilə bilməz. İravan xanı istəyir ki, İrakli xana ildə verdiyi altı min tüməndən boyun qaçırsın: keçi can hayındadır, qəssab da piy axtarır, – Vaqif güldü, xan da gülərək başını tərpətdi. Bu əsnada qapı ehmal açıldı, içəri 17-18 yaşlarında qırmızıyanaq, burnunun dəlikləri geniş bir gənc girdi. Bu yeni mirzəliyə keçmiş Camal†idi. Mirzə Camal əllərini bürmət‡arxalığının döşünə qoyub, salam verdi və ibarətlə: İrakliyə † Burada məşhur “Qarabağ tarixi” adlı əsərin müəllifi Mirzə Camal nəzərdə tutulur. O, bir müddət Pənah xanın və onun oğlu İbrahim xanın yanında mirzəlik etmiş, Vaqif öldürüldükdən sonra isə vəzirlik vəzifəsinə təyin edilmiş və 1822-ci ilə qədər (Mehdiqulu xanın vaxtında) bu vəzifəni daşımışdır. ‡ İsfahan çiti Təsəddüqün olum, xan, – dedi, – Bakı xanı Hacı Məlikməmməd xan hüzuriəlahəzrətlərinizə yetişmək arzusundadır. Xan Mirzə Camala tərs-tərs baxdı. Camalın yanaqları daha da qızarmağa başladı. – Hacı Məlikməmməd xan? – deyə xanın gözlərində qəzəb şimşəkləri oynamağa başladı. – Fətəlinin yeznəsi?.. Hamı bir-birinin üzünə baxdı. Məclisə bir qorxu çökdü. Vaqif xana tərəf əyilib, ehmal bir ifadə ilə nə isə pıçıldadı. Xanın sifəti dəyişildi: – Şahməmmədin evinə aparılsın! Hələ görüşməyə vaxtım yoxdur... Sabah!. Mirzə Camal alnının tərini axıda-axıda baş endirib, otaqdan dalıdalı çıxdı. Qışın ikinci ayı idi. Yarım arşın qar yağmışdı. Hacı Məlikməmmədi o biri gün qarın içi ilə piyada olaraq xanın sarayına apardılar. Bir saat soyuq eyvanda gözlətdikdən sonra İbrahim xan onu çağırtdırdı. Məlikməmməd xan içəri girdikdə otaqda İbrahim xanla Vaqifdən başqa kimsə yox idi. Bir-birlərinə ilk dəfə rast gələn bu adamlar əvvəl dinməz baxışdılar; bu baxışda qarışıq ifadələr var idi. Get-gedə Hacı Məlikməmməd xanın həlim sifəti, itaətli duruşu xana və Vaqifə xoş təsir buraxmamış olmadı. Lakin xan yenə hiddətlə qonağı süzür, Vaqif isə zahirdə xan ilə qəzəb şəriki kimi görünsə də, ürəkdən Bakı xanına acıyır, onun mərhəmətli və kimsəyə pislik etmək fikrində olmayan baxışından mütəəssir olurdu. İbrahim xan qonağa əyləşməsini təklif etməyərək, həyəcanından tutulmuş səslə; – Nə əcəb? – dedi. Bakı xanı soyuqdan qızarmış əli ilə samur kürkünün yaxasını düzəldərək: – Yaşımın çoxu gedib, azı qalıb, – dedi. – Ömrümdə məndən kimsə bir milçək qanadından inciyən qədər də inciməmişdir... Ancaq, dedim, gedim, öz müsəlmanlıq borcumu yerinə yetirim... Çünki haqq yerə gedəcəyəm. Bu aralığa düşən nizain40dəfinə çalışım... Quba xanı və Alimərtəbə Qarabağ hökmdarı arasında baş vermiş xüsamətin bica... ümmətiislama yaraşmayan bir iş olduğunu... İbrahim xanın dodaqları əsməyə başladı, onun sözünü yarımçıq kəsdi: – Səndən kim təvəqqə eləmişi? Qənd başımı göndərmişdik? Xanın səsindən otaq cingildədi. Vaqifə elə gəldi ki, indicə Şahməmməd çağırılacaq. Bakı xanını ac qızılquşlara yedirəcəklər. Lakin Məlikməmməd xanın: – İltifat buyur!.. Kərəm et! – deməsi İbrahim xanı yumşaltdı. Biriki dəfə hirsindən öskürdü. Sonra boğuq səslə: – Bilirsən xan! – dedi və “xan” sözündə bir istehza duyuldu. – Fətəli düzəlməz! O elə qancıqdır ki, ona belə bağlanmaz. Mənim qardaşım Mehralı mənə düşmən olduğu halda Fətəli onu çəkib çörəkləyir; Şirvan xanını taxtından eləyir; yeni Şamaxını dağıtdırıb, əhalisini Köhnə Şamaxıya yığır, camaatı əldən salır; namusunu urusa satır, min fisqü-fücür törədir... Hansını deyim? Hidayət xana qoşun verib Gilana göndərir... Bunlar urusa yarınmaq üçün deyilmi? Gündə bir Kürü keçib bizim xas mülkümüzü dağıtdırır... Belə bir qancığa inanmaq olarmı? İndi də sənin kimi bir eşşəyi mənim yanıma yollayır ki, mənə kələk gələsən!.. Rədd ol! Haramzada! İbrahim xanın səsi yenə sarayda gurladı, səsə Şahməmməd gəlib çıxdı. İbrahim xan ağzından tüpürcək dağıdaraq: – Şahməmməd! – dedi. – Bu haramzadanı saldır zindana! Məlikməmməd xanın rəngi qaçdı, nə isə demək istədi, imkan vermədilər: pişxidmətlər onu dartışdıra-dartışdıra götürüb apardılar. 20 Dumanlı bir gündə səhər ertə saray qulamlarından biri Kazımın həyətinə girib, artırmada hana toxuyan Telli ilə Gülnaza yanaşdı. – Burda Səfər deyilən kimdir? – dedi. – Onu imarətə çağırırlar. İmarət adı gəldikdə Tellinin rəngi qaçdı, dili tutula-tutula: – Neynirlər? – dedi. Qulam kənarı dərili, sırınmış, konusvarı çit papağını arxadan qaldırıb, başını qaşıyaraq cavab verdi: – Lazımdır, hardadır? Telli yenə israrla: – Axı, neynirsən? – dedi. – Əşi imarətə çağırılar... Demək, lazımdır... Qulam başını qaşıyır və mat-mat baxırdı. Bir də papağı başından düşdü, hörülmuş kəkili papağın içindən qopub üzünün bir tərəfini tutdu. Gülnaz gülümsədi, Telli isə sifətindəki əndişə ifadəsini dəyişməyərək ayağa qalxdı, çit şalvarına ilişmiş qırxıntını çırpıb həyətdən çıxdı. Karxananın başında boş bir yer vardı, Səfər burda özünə ev tikirdi: dörd dirək basdırıb, aralarını çubuqla hörüb, divar qayırırdı. Tellinin təlaşı onu heyrətə gətirdi: – Da niyə qorxursan? – dedi. – Çağırıblar, gedərəm. Yəqin yenə bir yana göndərəcəklər. Səfər gödəkçəsini çiyninə atıb, qulamla bir yerdə getdi. Bazarı keçərkən böyük bir izdihama rast gəldidər. Darğa birisini, daş-tərəzisi düz olmadığı üçün falaqqaya saldırıb, palçığın içində döydürürdü. Ayaqlarına otuz çubuq vurduqdan sonra kişinin ürəyi getdi. Qulam yenə başını qaşıya-qaşıya bu mənzərəyə baxır, üzünün laqeyd ifadəsində heç bir dəyişiklik görünmürdü. Səfər isə üzünü qırışdırıb, hirsindən dodaqlarını gəmirirdi. Dayanmadılar. Rastabazarla gedərək o tay-bu taydakı bəzzazlarla, nüsxəbəndlərə, baqqal və əttar dükanlarına tamaşa edirdilər. Divanxanaya çatdılar. Dəmir şişlərə keçirilmiş bir neçə müqəssir divanxana divarına söykədilmişdi. Bunların biri hələ ölməmişdi. Uşaqlar uzaqdan ona daş atır, o da əzabla çəkişən üzünü yan tutaraq: – Daş..a.. atma... gözümə dəyər, – deyə inildəyirdi. Səfər bu acı mənzərəni görən kimi hirsləndi: – Ay nainsaf uşağı! – deyə uşaqları daşla qovdu... Qulam Səfəri pişxidmətlərin otağına gətirib özü getdi. 7-8 nökər yerə salınmış kilimin üstündə oturub, şirin söhbətdə idilər. Baba lələ də burada idi. Çubuğu damağında olaraq yuxarı başda bardaş qurub oturmuşdu. Nökərlərdən biri dünən bazarda gördüyü bir əhvalatı nağıl edirdi: –...Mən nə bilim ki, bu köpək oğlu kişinin qatığını içmişmiş. Darğa soruşdu ki, a gədə, bu kişinin qatığını sən içdin? Dedi: “Yox!”” “ Dedi: “Düzünü de! Axı, kişi yalan deməz, kasası da boşdur. Qatıq yerə tökülməyib, yer udmayıb, göyə uçmayıb”. – Dedi. Toyuq bir ayaqlı idi ki, bir ayaqlı idi. Darğa bıçağını çıxarıb gədənin qarnına soxdu... qatıq pırtlayıb çıxdı. Darğa dedi: “Köpək oğlu, deyirsən qatığı içməmişəm? Bəs bu nədir?! “ Nökərlər gülüşdülər. Baba lələ uğunub getdi. Bu əsnada qapı açılıb, içəri bir dağlı türk girdi; uca boylu, qara qıvrım saqqallı, ağ dişli adam idi. Üzünü yuxarı başa çevirərək soruşdu: – Ay qardaş, burda xan deyilən hansınızsınız, şikayətim var. Nökərlərdən biri istehza ilə Baba lələni göstərdi: – Ay qardaş, bax, xan o başda oturandır, nə ərzin var? Dağlı elə bunu gözləyirmiş kimi baş endirib dedi: – Ay xan, bizi balalarının başına çevir, belə zülm olmaz: buyurmusan ildə bir ay oruc tutulsun, gündə beş vaxt da namaz qılınsın. Üç yüz evli Pecəniz kəndinə də bir ay oruc, beş vaxt namaz, otuz beş evli Vaqazinə də. Axır bu zülmü Allah götürməz! Nökərlər yenə qəhqəhə ilə gülüşdülər. Səfər də özünü gülməkdən saxlaya bilmədi. Nökərlər yenidən dağlını lağa qoymağa başladıqda, bayaqkı qulam gəlib Səfəri çağırdı. Bir yerdə Mirzə Əliməmməd ağanın otağına getdilər. Pəncərəsi artırmaya açılan bu balaca otaq birinci mərtəbədə idi; xalçalarla döşənmiş, taxçalarında kitab və dəftərlər vardı. Mirzə Əliməmməd yuxarı başda oturub, nə isə dizinin üstə yazırdı. Səfər salam verdikdə salamı alıb: – Otur, – dedi və qələmi qələmdana qoyaraq, Səfəri düşüncəli nəzərlə süzdü. Səfər oturmağa cəsarət etmədi. Mirzə Əliməmməd təkrar: – Otursana! – dedi və Səfərə divarın yanında yer göstərdi. Səfər dizi üstə oturdu. Mirzə Əliməmməd: – Sən Qubaya bələdsən, getmişdin, – dedi. – İndi sənə xanın yenə buyruğu var... Fətəli xan Şamaxıya qoşun yığır. İstəyir yenə bir fitnə düzəltsin. Gedərsən, ordan, burdan xəbər yığarsan. Görək qoşun nə qədərdir, havaxt tərpənəcək, hara gedəcək... Bildinmi? Pul verərəm, bir az mal alarsan, ora çərçi sifəti ilə gedərsən, sata-sata camaata qarışıb, əhval tutarsan. Bildinmi? Qırğı kimi gedib, qırğı kimi də gələrsən, qoçağım. Vacib işdir. Mirzə Əliməmməd ağa Səfərə təfsilatlı məlumat verib yola saldı. Səfər üçün çərçi malı və at hazırlandı. O biri gün erkən yola düşdü. Gözləri yaşlı Telli həyət qapısını açıb, onun arxasınca bir tas su atdı – salamat gedib gələsən – demək idi. 21 Məmməd bəy artıq bığ yeri tərləyən bir gənc olmuşdu. Xüsusi molladan aldığı dərs nəticəsində türkcəyə və farscaya malik olub, bununla iktifa etmişdi. O zamanın təhsili zatən bundan ibarət idi: çərəkədən sonra ərəbcə quran oxuyardılar, sonra fars klassikləri keçilərdi, türkcə məktəblərdə keçilməyirdisə də, Yaxın Şərqdə beynəlxalq bir danışıq dili olduğu üçün bunu hər kəs bilərdi. Türk dili zəngin xalq ədəbiyyatı, hazırcavab məsəl, misal, atalar sözləri, füsunkar nağılları, yaxıcı eşq mahnıları və şeirləri ilə rəsmi dairələrin farscasına üstün gələrdi. Savadlı gənclərin bəyazı olardı, bu bəyazlara türk şeirlərinin nəfis parçaları köçürülür, əzbərlənirdi. Vaqifin şeirləri birinci sırada durardı. Məmməd bəy də vaxtını o zamanın şəhər gəncləri kimi, şerə, ova, igidliyə və idmana sərf edərdi. Vaqifin oğlu Qasım ağa da Məmməd bəyin cürlərindən biri idi. Yaz düşmüşdü. Küçələrin buzu əriyib, sel olaraq şırıltı ilə axırdı. Dağların başında bulud qaynaşmağına baxmayaraq, hava isti idi. Beşaltı ay davam edən darıxdırıcı qışdan sonra hər kəs bir sevinc hiss edərək, artırmalarda, küçələrdə özlərini günəşə verirdi. Arvadlar yun daraqlarını daxmalardan havaya çıxarmışdılar. Miyandar* da adam göndərib gəncləri zorxanaya çağırmışdı: idman fəsli başlayırdı. Məmməd bəy Qasım ağa ilə gəldikdə, bir çox gəncləri orada gördü. Zorxana geniş bir dairə ətrafına taxta səkilər yapılmış, üstü taxtapuşla örtülü bir binadan ibarət idi. Idmançılar taxta səkilərdə paltarlarını soyunub, qısa meşin şalvar geyirdilər. Üç xınalı saqqal kişidən ibarət bir musiqi dəstəsi tar və kamançalarını kökləyirdi. Uca boylu, şişkin əzələli, geniş kökslü miyandar hər kəsdən əvvəl aşağı dairəyə enib, əlində ucu qumrovlu bir ox tutaraq gəzinirdi. Yuxarıdan düşən işıq onun qırxıq başını işıldadırdı. Gənclər yavaş-yavaş səkilərdən enib gəlirdilər. Bir də miyandarın nərəsi eşidildi, qumrov cingildədi. O saat musiqi başladı. Miyandarın oxunun işarəsi ilə gənclər iki dəstə olub, iki-iki onun sağına və soluna düzüldülər. Ortalığa bir çox ağac millər düzülmüşdü. Miyandarın oxunun qumrovuna riayət edərək, gənclər bir-bir vərdənəyə bənzəyən, yalnız bir tərəfi nazik olan millərdən yapışıb, oynatmağa başladılar. İlk məşq kiçik vəznli millərlə başlar, get-gedə mururla ağır vəznli millərə keçərdilər. Məmməd bəyə bu yüngül mil çocuq əyləncəsi kimi göründü. Bunu görən miyandar sərt sima ilə oxunu tərpətdi, qumrov cingildədi; Məmməd bəy o saat nizama tabe oldu. Miyandar bu millərdən bir az ağırlarına keçilməsini əmr etdi. Millər dəyişildi, yenidən hərəkət başlandı. Qoşa-qoşa dairəni dolaşır, durur, dincəlir, təkrar mil oynadırdılar. Mil oyunu bitdi. Güləşməyə hazırlandılar: gənclər bir-birinin bədənlərini piyləməyə başladı. Yenə qumrov səsi eşidildi. Gənclər dairə boyu düzüldü; musiqi oynaq bir hava çaldı. Miyandarın işarəsi ilə Məmməd bəylə Qasım ağa dairənin ortasına küləşə çıxdılar. Əvvəl rəcəz oxuya-oxuya dairədə yavaş addımla bir-birinin arxasında dolaşır, səkiləri doldurmuş camaat qarşısında igidlik göstərmək eşqilə coşurdular. Musiqi də oynaq ritmlərlə onları qalibiyyətə çağırırdı. Məmməd bəy bir-iki dəfə dairəni dolaşdıqdan sonra nərə vuraraq ortaya gəldi, ona yanaşan Qasım ağanın yuxarı qaldırılmış sağ əlinin ovcuna ovcu ilə bərk vurub çəkildi. Yenə dolaşmağa başladılar, rəcəzdən və musiqidən bir az da coşdular. Yenə bir-birinə yanaşdılar, bu dəfə başlarını qanırıb, peysərlərini bir-birinə sürtüb ayrıldılar. Rəcəz nərəsi daha da ucaldı. Sonra hoppana-hoppana bir-birinə yaxınlaşıb, qurşaq tutdular. Dartındılar, əllər piyli bellərdən sürüşdü. Başqa cür tutuşdular. Heç biri üstün gələ bilmədi. Qasım ağa fürsət tapıb, yan tərəfdən soxuldu. Məmməd bəyi qaldırıb arxası üstə yerə atdı. Atılanda dörd ayağı üstə düşən pişik kimi, Məmməd bəy də əlləri və ayaqlarını yerə dayaq verərək, havada yarımdairə təşkil etmiş bir halda qaldı. Qasım ağa nə qədər çalışdısa da, onun bu vəziyyətini Bdəyişə bilmədi. Nəhayət, belinin üstünə minmək istədi, bu əsnada Məmməd bəy çevik bir hərəkətlə çönüb, bir əli ilə ayağından, o biri ilə boğazından yapışıb onu yerə yıxdı. Çabalayan Qasım ağanı boğmaq istərkən, Miyandarın qumrov səsi eşidildi: tökülüb onları aralaşdırdılar. Piyli bədənlərinə toz-torpaq yapışmış, tövşüyən bu iki gənc qarşıqarşıya durub, hələ də bir-birini kinli bir nəzərlə süzürdü. Miyandarın qumrovu bunları bu vəziyyətdən qurtardı: irəliləyib qucaqlaşdılar, öpüşdülər. Zorxananın bu adətindən sonra artıq ürəklərdə heç bir kin qala bilməzdi. Barışıb ayrıldılar, meydana başqa güləşənlər girdi. Bir-iki saat zorxanada keçirdikdən sonra Məmməd bəy cürlərini başına toplayıb, küçəyə çıxdı: – Uşaqlar, – dedi, – gəlin bu axşam çapqına gedək! Gənclər: – Gedək, gedək! – deyə bağırışdılar. Biri etiraz etdi: – Heç indi çapqın vaxtıdımı? – dedi. – Bu saat çaylar daşıb qan-qan deyir. Məmməd bəy istehza ilə: – Kiri! – dedi. – Igidə yaraşmayan söz danışırsan. İgid də daşqından qorxarmı? Mən bu axşam yola düşürəm, bir-iki də nökər götürəcəyəm. Arvad deyiləm ki, evdə oturam. – Mən də gedirəm!.. Mən də! – deyə səslər eşidildi. Məmməd bəy uzun ağ papağını gözünün üstə itələyib, nəşə ilə: – Bax ləng olmayın! – dedi. – Axşam azanından bir az keçmiş qala qapısından bir az aşağıda gözləyəcəyəm, qəbiristanlıqdan bir az yuxarıda... Amma bax, hara getdiyimizi evdə heç kəsə deməyin...Gedərik, bizim Kəhrizli kəndinə, orada bir neçə gün qonaq qallıq; qoyun kəsdirib Pirsaqqız ağacının altında bir yaxşı kabab yeyərik, sonra Kürü keçib, gedərik Şirvan torpağına. Çalarıq, çaparıq, igidlik göstərrik... Qoy bilsinlər ki, analar necə oğullar doğub. Məmməd bəyin sözləri gənclərin ürəyindən idi. Hər kəs qılınc oynatmaq, qoçaqlıq göstərmək istəyirdi. Axşam buludlar arasında batıb-çıxan ay işığında on altı atlı Kəhrat*yolu ilə arana doğru enməyə başladı. Səfərin Şirvana gedib-gəlməsi 15 gün çəkmişdi. Sürətin səbəbi onun çaparaq getməsi idi: atı yorulan yerdə türk kəndi isə yüzbaşı, erməni kəndi isə məlik onun atını dəyişir, təzəsini verib yola salırdı. Xanın buyruğu belə idi. Səfər Şişəyə gələr-gəlməz atını bir baş saraya sürüb, Mirzə Əliməmmədlə görüşdü. Əliməmməd ağa başqa işlərini kənara qoyub, Səfərlə danışığa başladı: – Hə qoçağım, de görüm nə var? – Nə olacaq, ağa. Şamaxı tərəfdə şirin qoşun yığılır. Atlı əlindən yollardan keçmək olmur. Da kənddə-kəsəkdə başı papaqlı qalmayıb, hamısını yığıblar. Mən Şamaxıya gələn günü Tarqi Şamxallı səkkiz min ləzgi ora gəldi. Ağa, nə oğlanlar var, at belində Şahbaz kimi otururlar! – Yaxşı, indi ki, bu qədər qoşun yığılıb, bəs niyə tərpənmirlər? – Ağa, dedilər, sursatları təndürüst deyil. Şirvan xanını göndərmişdilər, kəndlərdən sursat cəmləyirdi. Camaat verməməzlik eləyirdi. Bir kənddə camaat ağlaşa-ağlaşa yüzbaşının ayağına yıxılıb: “Bəs toxumluğu aparırsınız biz başı daşı nə əkək? “ – deyirdi. Yüzbaşı on-on beş adamı divara hördürüb, başlarını kələ qoşdurub, dartıb bədənlərindən ayırtdırdı... Öz gözümlə gördüm!.. Səfərin görmüş olduğu dəhşəti xatırlayaraq əti çimçəşdi, özündən asılı olmayaraq dili dolaşıb, dayandı. Mirzə Əliməmməd ağa heyrətlə: – Sən də qorxdun? – dedi. Səfər çəkinib, qızararaq: – Yox, ağa, – dedi, – heç qorxarammı?.. Ancaq Allah bəndələrinə belə zülm olanda, nədənsə adamın ürəyi dözmür. Mirzə Əliməmməd qalın qaşlarının altından Səfərə baxıb dedi: – Fətəli xana rast gəlmədin ki? – Dedilər, Dərbənddədir. Gəmi Əjdərxandan*top-topxana gətirmiş imiş, onu almağa gedib. Dedilər Salyan vətəgələrindən ruslara balıq satıb, əvəzində yaraq alıb. Əliməmməd ağa dərin düşüncəyə daldı. Sonra ayılaraq yenə Səfərə bir neçə sual verib: – Mürəxxəssən! – dedi. Mirzə Əliməmməd ağa yuxarıya, xanın yanına çıxdı. Vaqif və Məmmədhəsən ağa də orada idi. Əliməmməd ağa Səfərin gəlməsini və gətirdiyi xəbərləri bildirdi. Xan böyük bir qəzəblə dinləyib: – Qancıq, qancıq! – deyərək dodaqları titrədi. Vaqif onu sakit etmək üçün: – İndi İrakli xanın qoşunu Gəncədən ötmüş olar, – dedi. – Bizim Kür qırağındakı qoşunun sayını gərək artıraq. Məmmədqulu ağanı da top-topxana ilə ora göndərək. On min biz qoyarıq, beş min də Açıqbaşdan gəlsə, Fətəlini Kürü keçməyə qoymarıq... Xan bir az sakit: – Qancıq on beş min qoşun çıxarda bilərmi? – dedi və sual nəzərilə əvvəl Vaqifə, sonra Əliməmməd ağaya baxdı. Vaqif gülümsünərək: – Qurbanın olum xan, – dedi. – Fətəlinin ümidinə qalsa, çıxara bilməz. Onu yerindən oynadan var. Bu işlər hamısı rus işidir. Bu dilsizağızsız Hacı Məlikməhəmməd xanı bura kim göndərmişdi? Bu da rusların mərifəti ilə olmuşdu. Bizi oda soxmaq istəyirlər, istəyirlər ki, elimizə, ulusumuza Ağaməmməd xan od qoyub, odlasın!.. Xan diqqətlə Vaqifi dinləyib, qəlyanın neypuşunu saqqalına söykədi: – Yaxşı, məsləhətimiz nə yerdə qalır? Vaqif eyni sakitliklə: – Məsləhətimiz elə əvvəlki məsləhətdi, – dedi. – Ancaq Hacı Məlikməhəmməd xanı zindana saldırdığımız Fətəliyə, görünür, ağır gəlib. Elçiyə zaval yoxdur, – deyərlər. Vaqif sözlərini bitirmədi. Ancaq xanın inadlığını qamçılamağa bu da kifayət idi. İbrahim xan səhvini duydusa da, üzə vurmadı, öz-özünə: “İndi buraxdırsam, Fətəli qancıq deyəcək ki, İbrahim xan məndən qorxdu... Bütün qoşunu yığıb, özüm getməliyəm. Xanın birdən dodaqlarında acı bir təbəssüm oynadı: – Özüm gedəcəyəm! O köpəyin atasını qəbirdən çıxartdıraram, məni tanıyar! O biri gün şəhərin hər məhəlləsində şeypur çalınıb, dəf vuruldu. Qoşun tərpəndi. Bütün yüzbaşılara və məliklərə çaparlar vasitəsilə xəbər göndərildi, atlı çıxarmaları və sursat yığmaları əmr olundu. Araz ilə Kür arası dalğalanaraq Şirvan tərəfə axdı. İki xanın mənəmliyi üçün minlərlə adam əkindənbiçindən əl götürüb, ölüm səfərinə çıxdı. İrakli xan oğlu Georginin sərkərdəliyində beş min əsgər göndərmişdi, bunun çoxu Qazax və Şəmsəddin türkləri idi. İbrahim xanın qoşunu ilə birləşib, sərhəd boyu yayılıb Fətəli xanın qoşununu gözlədilər. Səfəri bələdçi aparmışdılar. Səfər axşam Kürü o taya keçib, səhər tezdən Şamxalın üç min ləzgi ilə irəliləməsini xəbər gətirdi. Qasidlər qoşuna xəbər verdi, hər kəs hazır oldu. Sazaqlı bir sabah idi, az-az qar yağır, yel adamı kəsirdi. Qamış və kolluqlar arasından qıllı papaqlar görünməyə başladı. İbrahim xanın qoşunu pusquda idi, tüfəng atmaq əmr olunmamışdı. Şamxal qoşunu ilə Kürün kənarına yaxınlaşdı. Ətrafı seyr edərək çayı keçməyə başladılar. Yenicə bəri tərəfə keçmişdilər, tüfənglər açıldı. Ləzgilər çaşıb qaldılar. Yıxılan atlar və adamlar bir-birinə qarışdı. Səsə o biri tərəfdən yeni qüvvələr gəlməyə başladı. Gürcüstan və Qarabağ qoşunu pusqudan sıçrayıb, hücuma keçdi. Qılınclar havada ildırım kimi parlayıb, qaçan düşməni biçirdi. Toplar atəş açdı, tüstü duman kimi ətrafı bürüdü. İbrahim xan qılıncını tovlayaraq, Kürü keçdi. Minlərcə atlı onu izləyərək, o taya keçib, bir-birinə qarışıb qaçan müttəfiqləri qovmağa başladılar. Vaqif də İbrahim xanın dalınca atını çapır, orda-burda tökülüb, qanına bələnmiş İnsan meyitlərini seyr edərək, qəlbində sancı duyurdu. 22 Məmməd bəyin dəstəsi gəlib Kəhrizliyə çıxdı. Yazın gözəl çağı idi: yer yamyaşıl, bənövşə açmış, ağ və çəhrayı çiçəklər ağacları bəzəkli gəlinə döndərmişdi. Minlərcə arı sanki günəşin yıldızlı tellərinə toxunub, ecazkar ahənglər doğururdu. Yer şən, göy şən, yalnız o gözəlliklər içində yaşayan İnsanlar şad deyildi. Kişilər il uzunu davada; kimi ölmüş, kimi şikəst olmuş; arvadlar ağır işlərdə; yüzbaşı da qapını kəsib deyirdi: “Töycümü ver!”. Odur ki, Məmməd bəyi kəndlilər zahiri şadlıqla qarşıladılar, ürəklərində isə: “Allaha pənah, hələ ki, bu şəhərdən gələnlərdən heç bir xeyir iş baş verməyib”, – deyib, qədərə bel bağlamağa başladılar. Yüzbaşı Məmməd bəyin gəlməsini eşidib, sevinərək özünü ağalıq evə yetirdi və əlini piy basmış döşünə qoyub, zorla əyilərək təzim etdi: – Ağa, qurbanın olum, – dedi, – sən çox xoş gəlmisən! Qonaqlarının da gözüm üstə yerləri var. Bir dəqiqədə iki mərtəbə evin artırması döşəndi, ağalar bağdan axan kəhrizdə yuyunub, gəlib əyləşdilər. Atların hərəsi bir həyətə çəkili, yüzbaşı da kəndə adam salıb, toypayı yığdırmağa başladı. Məmməd bəy ağ çiçəklərə bürünmüş bağları fəxrlə göstərib: – Hə uşaqlar, – dedi, – mülkümüz xoşunuza gəlirmi? Yoldaşları: – Necə gəlməz! Necə gəlməz! Lap cənnətdir! – deyə səsləndilər. Məmməd bəy ala gözlərini qıyaraq: – Hələ durun, görün sizə nə keflər verəcəyəm! – dedi, ağzını marçıldatdı... Nökərlər bağda ocaq qalayıb, təlaşla üfləyir, gözlərinin yaşını cırıq arxalıqlarının ətəyi ilə silirdilər. Bir tərəfdə kəsilmiş quzunun dərisi soyulur; kəhrizdə göy-göyərti yuyulurdu. Yaşmaqlı bir arvad gətirib süfrə saldı. Sac çörəyi və yuxa gətirdilər. Pendir, şor, qatıq gəldi. Məmməd bəy: – Uşaqlar, bismillah! – dedi, əlini süfrəyə uzatdı. Süfrənin başına çevrələnən qonaqlar yeməyə başladılar. Artırmanın qabağında binagüzarlıq edən yüzbaşı hərdən ağasına dadlı bir təbəssümlə müraciət edir: – Ağa, qurban olum, qarnınızı şor-çörəklə doldurmayın, saciçi bu saat hazır olar! – deyirdi. Doğrudan da mis sac ocağın üstə qoyulmuşdu və nökərlər də quzunu doğrayıb, sacın içinə atırdılar. Cızıltı səsi, xoş ət qoxusu yoldan gəlmiş qonaqlara ləzzət verirdi. Çox çəkmədən saciçi hazır oldu, üstünə qatıq töküb qonaqlara göndərdilər. Bardağı da kəhrizdən doldurub gətirdilər. Bir az sonra artırmanın qabağı cır-cındırlı kənd uşaqları ilə doldu: ağalara həsrətlə tamaşa edib dururdular. Yüzbaşı onlara acıqlanıb qovdu. Məmməd bəy başını tərpətdi: – Dəymə, qoy dursunlar! – dedi və onlara bir-iki sümük atdı. Uşaqlar torpaqdan sümüyü qaldırmaqda bir-birinə aman vermir, süpürləşib yerə yıxılırdılar. Məmməd bəy bu mənzərədən həzz alaraq uğunur və təkrar-təkrar sümük atırdı. Nahardan sonra yüzbaşı bir neçə çirkli mütəkkə tapıb gətirdi. Qonaqlar artırmada sərilib yatdılar. Ağanın gəlməsi yüzbaşı üçün bir bəhanə oldu: onun adamları hələ də ev-ev gəzib, toypayı yığırdılar. Orda-burda tutulan toyuqların qaqqıltısı, kəndli arvadların qarğışı və nifrini kəndlə bir olmuşdu. Qonaqlar oyananda hələ günəş batmamışdı. Qalxıb yenə kəhrizin qırağında endilər, doyunca su içib, kəndi gəzmək istədilər. Məmməd bəy göz vuraraq: – Baxaq görək, gözə dəyən bir şey varmı? – dedi. Getdilər. Qara damlar adda-budda salınmışdı, arxalarında təzək qalaqlanmışdı. Orda-burda solğun paltarlı qocalar və arvadlar gözə çarpırdı. Bir dəstə onların dalınca düşüb gedir, getdikcə sayları artırdı. Bağlar arasında qulaqları və burunları kəsilmiş bir neçə adama rast gəldilər. Kənddən çıxdılar. Bir dəstə uşaq çiyni səhəng qız kəhriz başına suya gedirdi. Bunların birisi çalmasını yan qoyaraq o biri qızlara nə isə nağıl edirdi. Söyləyə-söyləyə yan baxarkən gözləri bəyə sataşdı. Yanaqları od kimi qızardı. Bu əfi baxış Məmməd bəyi çaldı. O, qızların arxasınca asta-asta gedib, arxadan ucları gümüş pullu uzun saçlarına, incə belinə və günəşdən yanmış dolğun və çılpaq baldırlarına tamaşa edirdi. Qızlar izləndiklərini görüb kirimişdilər. Kəhriz başına çatdılar, qızlar əyilib, səhəng doldurdular. Məmməd bəy kənardan durub, qızı süzür. Birdən o, həyəcanlı səslə: – Ay qız, adın nədir? – dedi. Qız yerə baxıb dinmir, arabir gözlərini yuxarı qaldırıb, Məmməd bəyə baxır və gözlərinə rast gəldikdə, məğlub olub çəkinirdi. – Adın nədir? – deyə bir də soruşdu. Qız ürkmüş bir baxışla Məmməd bəyə baxıb: – Ayişədir! – dedi və sanki səsi qırıldı, qazardı, boğulan kimi oldu. – Kimin qızısan? – Dəyirmançı Osmanın. Məmməd bəy ansızın: – Mənə gələrsənmi, səni alım? – dedi və vüqarla əlini xəncərinin qəbzəsiniə qoyub, cavab intizarında yanmağa başladı. Qızlar bir-birinə dəydi. Ayişə isə qıpqırmızı kəsilib gülümsünərək, səhəngini çiyninə atıb kəhrizdən uzaqlaşdı. Qızlar sürətli addımlarla kəndə doğru qoşur, Məmməd bəy də ağaca söykənib, həsrətlə onları süzür, köksünü ötürürdü. – Uşaqlar, – dedi: – Zalım qızı imanımı qaçırtdı! Yüzbaşı ixlaskar bir təzimlə: – Ağa, – dedi, – imanını niyə qaçırır, qız nədir ki, ondan ötrü köksünü ötürürsən? – Ağ dolaqlım sağ olsun, qoy tapılmayan qız olsun!. O qızların hansını istəsən, qulluğunda hazırdır. Məmməd bəy ağır addımlarla kəndə dönürdü. Yüzbaşı onun başına pərvanə tək dolanaraq: – Ağa, – dedi, – istəyirsən gedim elçilik edim. Atası bir az tərs adamdır, verməsə, elə bu gecə götürüb qaçarıq. Məmməd bəy dinmədi, düşüncə içində gəlib körpünün qulağında oturdu. Yoldaşları da dizlərini qucaqlayıb, suyun kənarında düzüldülər. Kimsə danışmırdı, sanki Məmməd bəyin kədəri hər kəsi zəhərləmişdi. Yalnız yüzbaşı bir xidmət göstərmək istəyir; əllərini tez-tez döşünə ataraq, üzündə yaltaq bir ifadə göstərirdi. – Ağa, – dedi, – sən ildə-əyyamda bir dəfə bura təşrif gətirirsən, onda da burdan bikef qayıdırsan – bu olmaz. Izn ver, bu saat atası ilə danışım. Məmməd bəy onun üzünə dolğun bir nəzərlə baxdı. Yüzbaşı bu nəzərdən nə duydusa, əlləri döşündə yanı-yanı çəkilib getdi. Ayişənin atası evdə yox idi. Yüzbaşı iri addımlarla dəyirmana tərəf getdi. Dəyirmana gedən arxın qırağında, iri bir söyüd ağacının altında çalsaqqal bir kişi oturmuşdu, ayaqlarını yenicə yuyub dincəlirdi. Yüzbaşı ona yanaşanda o vəziyyətini çox da dəyişməyib, bir balaca üzünün qırışığını açaraq salama cavab verdi, sonra: – Buyur, otur, – dedi. Yüzbaşı oturub, həmişəkindən daha mehriban bir rəftarla dilləndi: – Dedim, görüm nə qayırırsan?.. – Nə olacaq ki... Eşitdim, ağa gəlib. Toy payına gəlmişdilər, yarım çuval un verdim. – Dəyirmançı yırtıq şalvarını yuxarı çəkib, dizini altına qatladı və yandan yüzbaşıya, onun dolğun, qırmızı üzünə, iri gövdəsinə tamaşa edərək: – Varımıyoxumu apardılar, bilirsən ki, əkinim yox, biçinim yox, – şahadla dolanıram; yeyənim də yeddi başdır, – dedi. Yüzbaşı gülərək onun sözlərini kəsdi: – Xeyir xəbər var – indi daha dərdin yoxdur! Dəyirmançı yaxşılıq gözləməyən gözlərilə yüzbaşının üzünə baxdı: – Xeyir xəbər nə ola bilər ki? – dedi, laqeyd bir halda cavab gözlədi. – Ağa məni... sənin yanına elçiliyə göndərib: bir az əvvəl Ayişəni kəhriz başında görüb. Dəyirmançı hirsini gizlədə bilmədi: – Ay yüzbaşı, – dedi, – ağa mənim tayım, bərabərim ola bilməz!.. Yox, bu iş ürəyimə yatmadı. – Sonra diqqətlə yüzbaşının gözlərinə baxıb, qəti bir səslə: – Yox, bir-birimizə tay deyilik! – deyib, susdu. Yüzbaşı şirin dilini işə saldı, Ayişənin xoşbəxt olacağını, ağalıq evə köçəcəyini söylədisə də, kişi razı olmadı. Yüzbaşı təkrar-təkrar onu inandırmağa çalışdı: – Sən də məaf olarsan, – dedi. – Heç bir vergi verməzsən, külfətin də rahat yaşar. Dəyirmançı onun sözlərini kəsdi və sağ əli ilə yüzbaşının çiyninə vurub, dedi: – Bilirsən, qardaşoğlu, beş qızım var, tanrı mənə oğul züriyyəti məsləhət görməyib. Mən istəyirəm ki, Ayişəni bir oğlana verim, gəlib bu dəyirmana yiyəlik eləsin, mən də başımı yerə qoyanda arxayın olum, bilim ki, yerimdə oğul qoyub gedirəm, balalarımdan muğayat olacaq... Ağa mənə boyunduruq yoldaşı ola bilməz!.. Bildin? Sözün düzü yaxşı şeydir!.. Yüzbaşı nə qədər anlatdı, dəyirmançı yola gəlmədi ki, gəlmədi. Yüzbaşı onun tərsliyini əvvəlcədən də bilirdi, indi də öz-özünə: “Sünnidir, tərs damarına düşdü, bitdi”, – deyib, işin ehmallıqla olacağından əl üzdü. Dəyirmançı Osman Mehralı bəy zamanı Şirvana edilən bir çapqında əsir gətirilib, on-on beş daxmalı bu kənddə ilk bina qoyanlardan idi. Təbiət etibarilə təqiyyə və hiyleyi-şəri ilə tərbiyələnmiş şiə qonşularına heç də bənzəmirdi: qəti, doğru, sözündə bir, hərəkətində sabit bir adam idi. Xalq arasında ona inad Osman deyərdilər. Yüzbaşı bunların hamısını bilirdi. Odur ki, ümidsiz bir halda gəlib, Məmməd bəyin dəstəsinə qoşuldu, lakin yenə ümid verərək, onu ovundurdu. Məsələ üç gün uzandı. Yüzbaşı Məmməd bəyi təskin etmək üçün onu yaxındakı meşəyə ova apardı, əyləndirib, başını qarışdırmağa çalışdı və eyni zamanda da kəndin ağsaqqallarını Osmana minnətçi saldı. Osman dediyindən dönmədi. Axırda Ayişəni kəhriz başından götürüb qaçmaqdan başqa çarə qalmadı. 23 Fətəli xan Kür qırağındakı məğlubiyyətdən sonra yenə osanmadı: Hacı Məlik Məmməd xanı İbrahim xandan tələb edir və yenidən qoşun toplayırdı. 1780-ci ilin avqust ayında Fətəli xan on bir min qoşunla yenə Kürə tərəf hərəkət etdi. Lakin ləzgilər maaşlarını vaxtında almadıqları üçün yolda dağılıb evlərinə getdilər. Payızın son ayında yenə Qubadan əndişəli xəbərlər gəlmədə idi. Mirzə Əliməmməd ağa Qubaya 7-8 min əsgər toplandığını Səfərin vasitəsilə öyrəndi. Məsələni Vaqif bilib İbrahim xana söylədi. Xan yenə inadında davam etmək istədikdə Vaqif mülayim səslə başladı: – Xan, – dedi, – mənim sənə olan sədaqətimi bilirsən. Bilirsən də ki, aciz məsləhətlərimlə həmişə xanlığın şən və şövkətinə çalışmışam. Dünya görmüş adamlar, məmləkət gərdişindən baxəbər şəxslər belə bir qayda qoymuşlar: “Ba dustan mürüvvət, ba dümənan müdara”*. Cahandidə və karazümüxdə kəslərin məsləhətindən çıxan hökmdarlar xeyir aparmamışlar. Biz Fətəli xanla müdara ilə dolana bilərdik. Bu qədər qoşunkəşlik həm xanın xəzinəsinə ziyandır, həm də el və ulusa. Başqa cür rəftar etsək, yaxşı olmazmı? Xan hiddətindən dodaqlarını gəmirir, hirsindən gözləri qan çanağına dönürdüsə də, Vaqifin dediklərinə qarşı bir söz tapa bilmirdi: – Yaxşı nə edək? – deyə titrək səslə soruşdu. Vaqif bir az da mülayim və mehriban səslə dedi: – Əvvəlcə də qulluğuna ərz etmişdim. Hacı Məlik Məmməd xanı zindanda saxlamaqdan heç bir mənfəətimiz yoxdur. Buraxaq, amma şərt qoyaq. – Nə şərt? – deyə xan onun sözlərini kəsdi. – Deyək, Fətəli dinc durmasa, Ağaməmməd xanla birləşib, onun torpağını at torbasında daşıdacağıq. – Fətəli inanarmı? – İnandırrıq. Ortalığa bir qohumluq məsələsi də atarıq, nə eybi var, qoy Fətəli xanın bacılarından birisi xanın hərəm dairəsinə daxil olsun. Xanı qəzəbi bir az yatan kimi oldu. O, düşündü və üzünün sərt cizgilərində bir ehtiras alovu da sezildi. Birdən xan qalın qaşlarını oynadaraq, nə isə düşündü və üzü yenə vahimə ifadəsilə doldu: – Bəs Gəncə Məmmədə nə deyirsən? – deyə istehza ilə gözləri çıxarılmış Məmməd xana işarə etdi. Vaqif cəld: – Məmməd cəzasına çatmışdır, – dedi. – Xanın üzünə ağ olan əcrini çəkməlidir. Ancaq... əhli-əyalı xanımıza qarşı heç bir qəbeh hərəkətdə olmamışdır. Əlsizayaqsız zənən xeylağı və səqirələrə xan həmişə imdad göstərmişdir. Odur ki, tanrı da həmişə xanın başından var-dövlət yağdırmış və qılıncını kəskin etmişdir. Əhliəyalı üsrət çəkir, gözləri hatəmtayı qədər səxi xanımızın əlindədir. Xan büsbütün yumşaldı: – Məsləhət necədir, Şahməmmədə buyur, eləsin! – dedi və birdən gülərək nə düşündüsə topa saqqalını tumarlamağa başladı. O günü Hacı Məlik Məmməd xanı zindandan çıxardılar. İki ildən bəri dəllək və hamam görməmiş yazıq Bakı xanı yaman halda idi: saçı-saqqalı uzanıb, cırıqcındırlı gövdəsini tutmuşdu; bütün bədəni həşərat yuvası olmuşdu. Vaqif onu hamama göndərtdi, başını qırxdırıb, saqqalını vurdurdu və bir dəstə isti paltar bağışladı. Qışın sərt bir zamanı idi. Qar və çovğun yolları basmışdı. Ağdamla Şişə arasında gediş-gəliş kəsilmişdi. Bu il çox adam yolda ya donub ölmüş, ya da qar basmış uçurumlara düşüb yox olmuşdu. Buna görə Vaqif Bakı xanını evinə qonaq gətirib, hava açılana qədər saxladı. Bu mömin və mülayim kişidən bir dəri, bir də sümük qalmışdı. Bütün çəkdiyi əzablara baxmayaraq, yenə təvəkküldə təsəlli tapırdı. – Ağa, – dedi, – bütün bu qəzavü-qədər alnımıza yazılmış imiş. Qismətdən artıq yemək olmaz. Hər şey Allah yanındadır... Vaqif bu mömin kişinin sözlərini xoş bir təbəssümlə dinləyərək: – Xan, İnsan faili-muxtardır, – dedi. – Allah İnsana ağıl verib, idrak verib, sən bunlara qulaq asmayandan sonra Allah neyləsin? Hacı Məlikməmməd xan Vaqiflə razılaşmadı: – Heç bir şey Allahsız deyil. Beylə də gərək olaydi. Müluki-islam Allahdan üz döndərib, Allah talaya səza olmayan zülmlər törədir. Bu zülmlərin cəzasını elə bu dünyada çəkirik. Özün alimsən, ülum və təvarixə vaqifsən, bilirsən ki, bir quş tükünü vaxtsız tüləmişdi, çılpaq idi. Allah tala əmr buyurdu – o il qış düşmədi, qar yağmadı. Xəllaqi-aləmin qüdrətindən hava yay kimi isti oldu, ta ki, aciz quşcuğaz tük gətirdi. Bu rəhmdil tanrının yer üzündə şəriətini güdən zillüllahlar bunun yüzdə birini edirlərmi? Abadiye meyxanə, zi viraniye-mast, Cəmiyyət küfr əz pərişaniye-mast, İslam bə zate-xud nə darəd eybi Hər eyb ki, həst dər müsəlmaniye-mast Kafirliyin cəmiyyəti bizim pərişanlığımızdandır. – Yox, axund, cifeyi-dünyaya aldanıb, boğazımıza qədər günaha batmışıq... Zindanda nəzir eləmişəm, Bakıya çatan kimi təxti-səltənət varağasını büküb, Məkkəyi-mükərrəməyə ziyarətə gedib, ali-əbayə dəxil düşəcəyəm. Xan sözlərini bitirib, təsbeh çevirməsində davam edirdi. Vaqif isə xoş və hörmətkar bir təbəssümlə bu saf qəlbli qocanı seyr edir və onun söylədiklərini düşünürdü. Üç gündən sonra hava açıldı. Hacı Məlikməhəmməd xana at verildi və yanına da iki nökər qoşulub, yola salındı. Onun buraxılması, doğrudan da, Fətəli xanın Qarabağa səfərinə mane oldu. Fətəli xan kinində israr edirdisə də, Şamxal ilə Şirvan xanı boş yerə qan tökməyə razı olmurdular. 24 Ayaz bir axşam idi. Gündüz yağan qar toxtamış, ay aləmə sədəf saçırdı. Vaqifin evdə oturmağa qərarı gəlmədi. Buxarının o biri tərəfində oturub, corab toxuyan Qızxanıma yönələrək: – Ay Qızxanım, yığış bir xangilə gedək, – dedi. Qızxanım cavab vermədisə də, corabın millərini çıxarmadan büküb, ayağa durdu və o biri otağa keçdi. Lələ Vaqifin paltarını və papağını gətirdi. On beş dəqiqə sonra hazır oldular. Qızxanım kənarı xəzli məxmər katıbı geyinmişdi, ayaqlarına da yarımcorab geyib, dizlərində bağlamışdı. Başında yun qumaşdan çalması vardı. Vaqif də samur kürkünü geyib, yola düşdülər. Ay işığına baxmayaraq, iki əli fanuslu nökər qabaqca, ikisi də arxadan gəlirdi. Fanusların qalaylanmış mis dairələri ay işığında parlayırdı, boru şəklində bir arşın sallanan qat-qat ağ qumaşı isə yenicə nişastalanıb, mumlanmışdı. Aşağı mis dairədə yanan şamın şöləsi aydın görünməyirdisə də mumlu qumaşdan keçib, yolu işıqlandırır və qonaq gedən qafiləyə ayrıca bir dəbdəbə bağışlayırdı. Saraya gəldikdə Qızxanım xanımlar dairəsinə, Vaqif isə xanın qış otağına keçdi. Buxarı çırthaçırtla yanır, işığı divarların tutqun rəngli nəqşlərinə, əlvan pərdələrə və xalılara düşürdü. Buxarının iki tərəfindəki taxçalara qoyulmuş şamdanlarda şamlar şölə çəkərək yanırdı. İbrahim xan ipək püştələrə söykənərək Kələntər Ağası bəylə fincan oyunu oynayırdı. Gənc bir pişxidmət də kənarda ayaq üstə durub, əmrə hazır bir vəziyyət almışdı. Fincan oyunu çox da mürəkkəb bir şey deyildi: qalaylı bir məcməyiyə üzüqoylu on iki princ fincan düzülür, fincanlardan birinin altında bir üzük gilzlədilirdi. Oyunun müvəffəqiyyəti üzüklü fincanı tapmaqda idi. Vaqif içəri girdikdə pişxidmət fincanları yenicə düzüb gətirmişdi; əl xanda idi, düşünüb fincanların birini qaldırmaq istəyirdi ki, Vaqifin gəlməsini görüb, qəhqəhə ilə: – Axund, özünü yerində yetirmisən, – dedi. – Kələntəri xoruza yükləmişəm. Eyzən gül vururam*. Vaqifə yer göstərdilər, buxarının qırağında oturdu. Xan ona müzəffər bir nəzərlə baxıb, təkrar öyünməyə başladı: – Kələntər elə bilir ki, mən buna Əliməmmədəm, gözümü açmağa qoymayacaq. Bir bax, bu da biri! – deyə xan məcməyinin kənarına düzülüb, dairə təşkil edən fincanlardan birini qaldırdı. Üzük orada deyildi. Ağası bəy gülümsündü. Xan pərt olub, qarşı tərəfdən yenə bir fincan qaldırdı, yenə üzük çıxmadı. Hiddəti bir az da artdı. Ağası bəy xanın çənəsinin əsməsinin fərqinə varıb, sükuta daldı. Xan əlini qeyzlə havada fırladıb, üçüncü bir fincana uzatdıqa Kələntərin rəngi qaçdı; o, üzüyün bu dəfə çıxmasını bütün səmimiyyətilə istəyirdi. Lakin üzük tərsə düşüb, yenə çıxmadı. Xan üçüncü fincanı məcməyinin ortasına çırpıb pişxidmətinə tərəf çöndü: – Gəl, bunu yığışdır! – dedi, səsindən ətrafa vahimə çökdü. Vaqif xanın qəzəbini yumşaltmaq üçün tamamilə məsələyə dəxli olmayan bir söhbətə başladı: – Xan, – dedi – bu gün əlimə qəribə bir kitab düşüb, bu ölkənin tamam qədim əhvalat və qəziyyələri yazılmışdır. Bilirsən ki, təvarixin müştaqiyəm. Xan maraqlanan kimi oldu: hirsi o saat yatdı. Vaqif xanda olan dəyişikliyi sezərək, sözlərinin arasını kəsmədən nağıl eləməyə başladı: – Hələ hicrəti-xatəmələnbiyadan*min il qabaq bizim bu Qarabağda zərdüştilər yaşarmış. Turan elləri Dərbənddən, səddi-Iskəndərdən keçib, buraları yəğma edərmişlər. “Şahnamə”də rəvayət olunan IranTuran davası bizim Kür ilə Araz arasında vaqe olmuşdur... Bizim bu ölkənin başından çox qəribə qəziyyələr gəlib keçmişdir. Ağası bəy asudə nəfəs alaraq özünü düzəltdi, quru, lakin möhkəm döşünü irəli verərək söhbətə qarışdı: – Rəhmətlik Pənah xan Əfşar Fətəli xanın üstünə gedəndə, məlumi alinizdir ki, mən yaralanıb bir neçə vaxt Ərdəbildə yatdım. Bəylərbəyi məni bir dərviş zaviyəsinə tapşırmışdı. Orada pustnişin bir qoca şeyx var idi. Gecə-gündüz ibadətlə məşğul idi. Özü də həkimi-haziq idi: yaramı da yaxşı eliyən o oldu. Ibadətdən sonra yanıma gəlib döşəyimin yanında oturardı. O da bu qəziyyələri mənə demişdi. Onun dediyinə görə Aran böyük bir ölkə imiş, məqərrər-səltənəti†də Gəncədə imiş. Amma Allah bu gözəl ölkəyə ilanı qənim yaratmış imiş: gürzələr, əfilər bu yerdə qaynaşırmış... İbrahim xan tamamilə sakit olub, maraqla soruşdu: – Bəs bu ermənilər harada imiş? Vaqif sakit səslə: – Ermənilər buralara çox sonralar gəlmişlər; bunlar Çingiz və Teymurləngin zülmündən qaçıb, bu dağlara sığınmışlar. Görmürsənmi, erməni yaşayan yerlərə “sığınaq” deyirlər... ermənilər başı bəlalı tayfa olublar. Söhbət qızışdı. Vaqif Şərq tarixinə dair xanın indiyə qədər eşitmədiyi bir çox şeylər nağıl elədi. Sonra lətifələr başlandı, başdan keçən macəralar və vəqəlar söyləndi. Vaqif Qarabağa təzə köçən vaxtı Xanməmmədlə gəzməyə getdiyini anlatdı: – Cavan vaxtımızdı, – dedi, – adama bir pənavat qoyub, Topxanaya gəzməyə getmək istədik. Curlar yığıldı. Xanməmmədin pulu olmadı. Dedik, heç olmasa, get evdən bir az yağ, bir neçə də yumurta gətir. Xanməmməd gedib ləng oldu. Gözlədik gəlmədi. Məni dalınca yolladılar. Getdim, gördüm anası bunu təndirin yanında oturdub, özü çörək yapır, bu da çörəkləri şişə keçirib, çiy yerlərini təndirdə qızardır. Gəzməyə getdiymizi də anası bilmirdi. Xəlvətcə çıxıb getmək istəyirdi. Xülasə, kənardan durub, Xanməmmədə baxırdım, bir də gördüm ki, qurşağından yax axıb, arxalığı aşağı süzələndi. Arvad bunu görcək: – Gör yağı oğurlayıb, harasında gizlədib! – deyə Xanməmmədin başına bir cüt qapaz saldı. Xanməmmədin saqqalı aşağı yumurta axıb tökülməyə başladı. Demə, yumurtaları da anasından xəlvət götürüb, papağının altına yığmış imiş... Xan uğunub getdi. Kələntərin gülməkdən gözləri yaşardı. Lətifələrin şirin yerində pişxidmət məcməyidə alma, armud, nar, heyva və əzgil gətirib, qonaqların qabağına qoydu. Bunların hamısı bağbaşı olaraq kəndlərdən göndərilmişdi. * * * 1 Şuşanın sağ cəhətindəki dağ 2 Vergidən azad edilmiş nökərlər 3 Qədimi-hər cür vergidən azad edilmiş nökərə deyərdilər. 4 Təsəddüq-sədəqə, qurban 5 Püştələr-yastıqlar 6 Yaldızlı-qızılı və ya gümüşü, parlaq. 7 Qəzəh-qövsü-qüzey (göy qurşağı). 8 Mətrət-içinə ağartı və ya şərbət tökülən böyük saxsı qab. 9 Dərvişin töhfəsi quru meyvələr 10 Günortaya 11 Daaş-dadaş 12 Şuşa yaxınlığında kənd 13 Məhsulun onda biri-xana çatan vergi 14 Şuşaya 15 Binanın içəri tərəfindəki dib otaq 16 Üstdən çiyinə salınan bürüncək 17 Dördkünc 18 II Irakli 19 Pənah xanın kəsdirdiyi pul 20 Kirik rütbəli ruhani 21 Vərəm 22 Xına ilə düzəlmiş xüsusi dərman 23 Əlyazmasının bu yerində Vaqifin adının qabağında ərəb əlifbası ilə “şer” sözü yazılmışdır. Görünür, Vaqif Məmmədhəsən ağaya şerlə cavab verməli və yaxud cavab verdikdən sonra bir şer də deməli imiş. Lakin müəllif nəzərdə tutduğu həmin şeri mətnə salmamışdır. 24 Peterburq 25 Şəriətin tətbiqinə baxan məmur. 26 Xan təsərrüfatına baxan məmur. 27 Pərvanə qanadı şəklində qayırılan qızıl bəzək. 28 Sənin bu dünyada qazandığın bircə kəfəndir ki, onu da aparıb-aparmayacağına güman yoxdur. 29 Dünyada kimin ki, bir çörək parası var, Bir də oturub durması üçün bir daxması var, Heç kimsəyə o, demə, nə quldur, nə ağa Gülsün, yaşasın, desin ki, xoş dünyası var. 30 Məktublaşmanı 31 İyirmi qəpik dəyərində sikkə 32 Noğulları hər kəs yesəydi, bu xeyir iş onun da başına gələrdi 33 Yəni: vaxt qənimətdir 34 Narazılıq, düşmənçilik 35 Zorxanada idman işlərinə rəhbərlik edən 36 Şuşa şəhərinin şimal-şərq tərəfindəki qədim torpaq yola “Kəhrat” yolu deyirlər. 37 Dosta mürüvvət et, düşməni yola ver. 38 Meyxanənin abadlığı bizim viranlığımızdandır. 39 “Gül vurmaq”, ilk əldə üzüyü tapmaq deməkdir 40 Məhəmmədin Məkkədən Mədinəyə köçməsindən 41 Mərkəz şəhəri * * * İkinci hissə 1 Şimaldan gələn xəbərlər saray mühafillərində böyük əndişələrə səbəb olurdu. Tiflisdən Mirzə Əliməmməd ağaya yazıldığına görə, şimali Qafqazdakı Qızlar qalası tərəfə rus qoşunu toplanırmış, İraklinin yanına bir rus gəlib, nə isə danışırmış... Fətəli xan da köhnə kininə davam edərək, Kürü tez-tez keçir, Qarabağ kəndlərini dağıdır və xalqı Qubaya əsir aparırdı. İranda əvvəlki kimi yenə xanların bir-birilə çarpışması davam edir və bəzən Arazın bəri tərəfinin də asayişini pozurdu. İbrahim xan bir tərəfdən Şişəni bərkidir, o biri tərəfdən də Kür və Araz qırağında qoşun saxlamaq məcburiyyətində qalırdı. Daxildə də işlər yolunda deyildi: erməni məlikləri və keşişləri rus sarayı ilə olan əlaqələrində davam edirdi və Qarabağın hərbi əhəmiyyəti olan bütün əhvallarını ruslara bildirirdilər. Rusların nəzərini cəlb etmək üçün onlara imkan dairəsinə sığmayan vədlər verirdilər: böyük ordu və sursat təklif edirdilər, ölkədə mövcud olmayan gümüş mədənlərindən bəhs edirdilər... Xan qaynı Cümşüdü yanına çağırtdırdı. Cümşüd qorxu içində gəldi. Xan Ağası bəylə oturub, düşüncəyə dalmışdı. Cümşüd salam verdi. Xan onun salamını almadı. Bir az ayaq üstə qaldıqdan sonra xan onu qəzəblə süzüb: – Otur! – dedi və həyəcanla danışmağa başladı: – Balam, sən erməni, mən müsəlman – heç məndən əziyyət görmüsən? Cümşüd itaətli bir halda: – Allah eləməsin, xan, – dedi, həmişə hörmət görmüşük! – Bacın neçə ildir ki, mənim əyalımdır, məndən güldən ağır bir şey eşidib? – Allah eləməsin! – Atan məndən, ya rəhmətlik atamdan heç incimişdi? – Allah rəhmət eləsin, nə rəhmətlik Pənah xandan, nə də səndən bir tikə də inciməyib. – Yaxşı, bəs bu məliklər məndən nə istəyir? Deyirlər ki, Dızaq məliyi Isa ruslara bel bağlayıb, alt-üst danışır. Bilmir ki, bir İsanı, on İsanı, yüz Isanı, – burada xanın səsi yüksəldi, – yox eləmək mənim əlimdə bir qurtum su içmək kimi bir şeydir!.. Cümşüd yavaş səslə: – Əlbəttə ki, xan!.. – dedi. – Bilirsən ki, bu başı batmış dörd məlik mənim atamla da düşmənçilik edib. Qudurğanlıq edirlər. Xan yenə hiddətləndi: – Qudurğanın boynunu sındırarlar! – dedi. Rəhmətlik atam o qudurğanların kəllələrindən Xaçında minarə tikdirdi, yenə ağıllanmadılar? – Xan bir ağız dayanıb, neypuşun ucunu yanıqla dodaqlarına söykədi və bir iki dəfə çəkib, sakit oldu. Ehmal bir səslə sözünə davam etdi: – Biz dedik, müdarə ilə dolanaq, sənin bacını aldım ki, aralıqda qohumluq da olsun. Daha üzdə bir, dalda da ayrı cür olmaq demədik. Adam yorğanına görə ayaq uzadar, cəmi Qarabağ xanlığında 6 min evsiniz, bir dəfə göz eləsəm, sizin toxumunuzu yer üzündən kəsərlər. Amma mən pislik eləmək istəmirəm. Deyərlər: “Papağın keçi dərisindən, xəbərin yoxdur gerisindən”. Adam gərək gerisini düşünsün. Petro padşah sizə nələr vəd eləmişdi, nə oldu? Köməyə gələrəm deyə, “dəliyə yel, əlinə bel” verdi, sizi müsəlmanların canına salmaq istədi. O qonaq idi – gəldi, getdi, ortalıqda qırılan siz oldunuz. Bu, yaddan çıxdı? Xan susub, qəlyan çəkməyə davam etdi. Birdən neypuşu ağzından çıxartdı, əli titrəməyə başladı, çənəsi əsdi: – Ağası! – deyə kələntərə müraciət etdi: – Bu saat Dızağa üç yüz atlı göndər o köpək oğlu İsanı tutub assınlar, evini, mülkünü dağıtsınlar! Daşı daş üstə qoymasınlar! Mən onu Dızaq sığnağına yüzbaşı tikdim, daha başıma bəla demədim. Ağası bəy dik qalxdı: – Baş üstə! – deyib, yanı-yanı çıxdı. Cümşüdün rəngi üzündən götürülmüşdü: xan ilə yalqız başına bir otaqda qalmaq ən böyük bir əzab idi. Yaxşı ki, xan ansızın: – Gedə bilərsən! – dedi və Cümşüd ayağa qalxıb, getdikdə xan bir az mülayim bir səslə: – Get, ermənilərə söylə ki, ağıllarını başlarına yığsınlar! Cümşüd ancaq artırmaya çıxdıqda dərin və asudə nəfəs ala bildi. Otaqda tək qalan xan bir neçə dəfə qalxıb-oturdu: bardaş qurdu, rahat olmayıb, dizi üstə əyləşdi, təkrar döşəkçəni düzəldib, bardaş qurdu. Bu əsnada qapının yanında dik durub qalmış pişxidmət öskürdü: xan cəld çönüb, onu heyrətlə süzdü: – Nə öskürək vaxtıdı bu? – deyə qışqırdı. – Get Şahməmmədi bura çağır! “Şahməmməd” adı eşidəndə pişxidmətin rəngi saraldı. Gözlərinin yaşını axıdaraq səcdəyə düşdü: – Atam, anam sənə qurban, xan! – dedi. – Məni əziz balalarının başına çevir. Biədəblik elədim, öskürdüm! Xan xalı üzərində üzüqoylu düşmüş nökərinə baxıb, bir şey anlamadı. Nökər yalvarıb, ağlamasında davam edirdi. Birdən xan qəhqəhə ilə gülərək: – Dur, axmaq! Şahməmmədi ayrı iş üçün çağırıram! – dedi. Pişxidmət başını qaldırıb, şübhəli gözlərlə xana baxdı və qəribə bir təşəkkür ifadəsilə: – Belə sənə qurban olum, ay xan! – deyib otaqdan çıxdı. Bir az sonra Şahməmməd içəri girdi. Bu bədheybət adam xanın gözünə sataşdıqda, sanki xan ona qarşı bir ikrah duydu, üzünü turşudaraq: – Bu nədi? – dedi. – Eşitdim, qardaşın yenə təzə bir igidlik göstərib?! Şahməmməd məsələni bilirdi, başını aşağı dikib, xəcalətindən tərlədi, Vaqifin içəri girməsi onu bu ağır vəziyyətdən qurtardı. Vaqif oturub, məsələni duyar-duymaz: – Xanməmmədmi? – dedi. Dostum da olsa, bir az qorxaqdır! Xan sərt bir səslə dedi: – Çağırtdır, gəlsin görüm! Şahməmməd baş əyib getdi. Xanın yenə üzü sərtləşməyə başladı. – Axund – dedi, – görürsən, ermənilər yenə tüğyan edib. Elə deyirsən, müdara ilə dolan. Bu da müdara! Badaralı Gapı Ballıca yolunu kəsib, gəlib-gedənə sataşır. Dığanın biri də qaçaqlıq eşqinə düşüb, üstümüzə ayaq alıb. Vaqif düşüncəli: – Bunlar hamısı məliklərin işidir, – dedi, – xalqı qızışdırıb, avara qoyurlar. Elə bilirlər ki, rus gəlib, bunları xan edəcək. Xan Dızaq sığnağına atlı göndərdiyini söylədi. Vaqif heyfsilənən kimi oldu və dedi: – Nə etməli – ayrı əlac qalmayır. Bunlar dinc otursaydılar, elə vətənləri Loristanda qalardılar, daha qaçıb Qarabağa gəlməzdilər. Ortalığa bir sükut çökdü. Bu əsnada qapı bərk açıldı, içəri altıyeddi yaşlı, ağ sifətli, ala gözlü gözəl bir qız uşağı girdi. Gizlənirmiş kimi yürüyüb, xanın qucağına sığındı. Qapının arasından eşidilən qadın pıçıltısı divarın yanında dik durmuş pişxidməti yerindən dəbərtdi: o, qızı götürüb aparmaq məqsədilə irəli yeridi. Mehriban gözlərlə uşağa tamaşa edən Vaqif: – Qoy dursun! – dedi və əllərilə uşağa işarə edərək: – Ağabəyim ağa, gəl əmiyə! – deyə çağırdı. Uşaq xoş bir təbəssümlə Vaqifə baxır və körpə əlilə atasının boynunu oxşayırdı. Xan qızının qumral telli başından öpüb: – Əmisi, – dedi, – bax, qızım da sənin kimi şeir bilir. Ağabəyim ağa utanaraq daha da atasına sığındı. Vaqif mehriban və oxşayıcı bir səslə: – Bəyim bir oxusun, görüm! – dedi. – Yox, deyəsən, bilmir. Uşaq zənn ilə Vaqifə baxıb: – Xeyir, bilirəm! – dedi. Xan: – Oxu! – deyə qızın qulağına pıçıldadı. Uşaq çəkinərək qalxdı və pəncərənin şəbəkəsinə baxaraq xoş və cəsur bir səslə oxudu: Əlimi bıçaq kəsibdir, Dəstə bıçaq kəsibdir, Yağ gətirin yağlayım. Dəsmal gətirin bağlayım. Dəsmal dəvə boynunda, Dəvə Şirvan yolunda, Şirvan yolu buz bağlar Dəstə-dəstə gül bağlar, O gülləri üzəydim, Tellərimə düzəydim, Qardaşımın toyunda, Sındıra-sındıra süzəydim. Uşaqlara məxsus bu gözəl xalq şeri, bir də onun gözəl bir uşaq tərəfindən oxunması Vaqifi heyran qoydu. – Ay afərin! Ay afərin! – deyə uşağı yanına çağırdı. Lakin Ağabəyim şən addımlarla atılaraq otaqdan çıxdı. Uşağın gəlib-getməsi hərədə bir fərəh oyatdı. Xan belə bütün qəzəbini unudub, ata eşqilə qızından nağıl eləməyə başladı: – Axund, çox zehinli uşaqdır, – dedi. – Çərəkəni qurtarıb, indi quran oxuyur. Hər nə görür, soruşub kökünə çatmaq istəyir. Nə qədər tapmaca bilir. Vaqif fərəhlə: – Diribaş uşaqdır! – dedi. – Mən görməyəndən bəri, maşallah, yekə qız olub. Baba lələnin içəri girməsi Vaqifin sözlərini kəsdi. Xanməmmədin gəldiyini ərz etdi. Xan əvvəlcə gülümsündü, sonra ciddi bir sifət alıb: – Gəlsin! – dedi. Xanməmməd üstü tüklü burnunu çəkə-çəkə içəri girdi, papağının gülləri nəmişlənmişdi, görünür hava çiskin idi. Xan qəzəblə soruşdu: – Deyirlər, qaçaq Gapıdan qorxub, Allahı-peyğəmbəri danmısan?! Xanməmməd başını aşağı salıb dinməyirdi. Vaqif sezilməz istehza ilə baxırdı. Xan qəti: – Düzünü de görüm, necə oldu? – dedi. – Bax, birini altdan-üstdən desən, başın cəllad əlindədir! Cəllad sözündən Xanməmmədin əti çimçəşdi, rəngi saraldı: – Düzünü deyim... Neyləyim... İş İnsan başına gələr... Xan sağ olsun, Ballıca çayından keçib gəlirdim. Bir də meşəlikdən bir səs eşidib bərk... qorxdum. Durdum. Görəm qaçaq Gapı. Dedi: “A köpək oğlu müsəlman, deyinən Məhəmməd peyğəmbər yalançı idi, İsa doğruçu”. Xan sağ olsun, baxdım gördüm, deməsəm, bu məni vuracaq... Yer də pis yer idi, o meşədə, mən düz yerdə... Can da şirin şeydir... Əlacım kəsildi, dedim. Dedi: “Deyinən Allah da bir şey deyil, asdos1yaxşıdır”. İstədim bir nəfəs alıb fikirləşim, gördüm köpək oğlunun ermənisi məni vuracaq, balalarım yetim qalacaq... Xan qəzəbləndi: – Demək, aftafa görməmiş bir dığadan qorxub, Allahı da dandın? Xanməmməd bir az cəsarətlə: – Ay xan, – dedi, – vallah, yer çox pis yer idi, sən olsaydın, elə Gapının özünə də “Allah” deyərdin! Xan şaqqıltı ilə gülməyə başladı. Vaqifin də barmağını kəsəydin özündən xəbəri olmazdı. 2 İbrahim xan Məmməd bəyi yanına çağırıb dedi: – Oğlum, igidliklərini eşidib, fəxr eləyirəm. Ancaq sən Kürü aşıb, Şirvan torpağını dağıdanda, qancıq Fətəli də acığa düşür, o da bizim kənd-kəsəyi çalıbçapır. Əgər igidlik axtarırsansa, nökərləri yığ, get qaçaq Gapının dalınca. Eşitdinmi? – Eşitdinmi, əmi! – Əvvəl başdan Badara məliyini asdırarsan! Sonra yer deşiyindən də olsa, Gapını tapıb, cəzasına yetirərsən. Mən Naxçıvana gedirəm. Qoduq Kəlbəli qudurub, məni tanımaq istəmir. Onun burnunu ovmaq lazımdır. Gapını tələf etdikdən sonra Xudafərin körpüsünə çıxarsan, bir yerdə Naxçıvana gedərik. Məmməd bəy elə həmin günü yola düşdü. İbrahim xan da qoşunun əgərəskiyini düzəldib, iki gündən sonra Naxçıvan səfərinə çıxdı. Yerində qoyduğu Kələntər Ağası bəyə asayişi təmin etmək üçün böyük səlahiyyət verdi. İbrahim xan Xudafərin körpüsünə çatdıqda Məmməd bəyi orada gördü: Gapının nizə ucuna keçirilmiş başı xana təqdim olundu. Xan Məmməd bəyə və nökərlərinə xələt verdi, yola düşdülər. İravan xanlığı Gürcüstana tabe olaraq İrakli xana bac verdiyi kimi, Naxçıvan da Qarabağ xanına tabe olmalı idi. Lakin Kəlbəli xan Rusiya tərəfdarı olan Xoy xanı Cəfərqulunun təsirinə düşərək, İbrahim xanı tanımaq istəmirdi. İbrahim xan bunu şərəfinə sığdıra bilməyib, Kəlbəliyə cəza verməyə tələsirdi. Hava olduqca isti idi. Qoşun pərakəndə bir halda çılpaq çöllərlə gedir, yerdən qopardığı toz aləmi bürüyürdü. Nəhayət, gəlib Naxçıvan civarına çıxdılar. Adda-budda salınmış bağlar, qovunqarpız bostanları, pambıq tarlaları başlandı. Qoşunu görən kəndlilər qaçır, ətrafa çaxnaşma düşürdü. Birdən uzaqdakı bir bağın arxasından toz qopdu. Bu – Kəngərli süvariləri idi ki, türk elləri arasında igidliklərilə məşhur idilər. Məmməd bəyin dəstəsi çaparaq atları qarşıladı. Qılınclar parlayır, qışqırtılar, nərələr havanı titrədirdi. Məmməd bəyin ilk zərbəsindən uzun bığlı, sallaq birçəkli bir sərkərdənin başı qələm kimi atıldı. Onun yerinə atılan bir ayrısının çiyninə qılınc işlədikdə, atdan yerə yıxıldı. Səfər də bir tərəfdən soxulub, sağa-sola qılınc çalırdı. Kəngərlilər sınıb geri döndülər. Məmməd bəyin dəstəsi onları qıra-qıra təqib etməyə başladı. Naxçıvan qalası mühasirə olundu. İki mis top şəhərə qumbara yağdırır, nökərlər də xəndək ata-ata qala divarlarına yaxınlaşır, nərdivanlar qoyub, bürclərə çıxmağa hazırlaşırdılar. Bu əsnada çapar Qaradağ xanı Mustafanın Qarabağa hücum etdiyini xəbər gətirdi. İbrahim xan çadırda oturmuşdu, bu xəbər onu sarsıtdı. Çünki Mustafa xanı bir dəfə əsir almış, özünə tabe etmişdi və bir dəfə də ona qoşun verib Təbrizin üstünə göndərmişdi. Düşünmək yeri deyildi: İbrahim xan əmr verdi, şeypur çalındı; qoşun sürətlə toplanıb, geri çəkilməyə başladı. Bu əsnada Kəlbəli xanın köməyinə gəlmiş xoylu Cəfərqulu xan və balbaslı Məmmədşərif soltanın atlıları arxadan çıxdı. İbrahim xan əmr verdi, zəmbərək toplu dəvələr xıxırdıldı, zəmbərəklərdən atəş açıldı. Düşmən sıralarından bir neçə adam atlardan töküldülərsə də, həmlənin önü alına bilmədi: İbrahim xanın da süvariləri irəlilədi. Tüfənglər açılır, qılınclar endirilirdi. Qarabağ qoşunu düşərgəyə tərəf sıxışdırıldığı zaman Məmməd bəy Məmmədşərif soltanı vurub atdan saldı. Səfər də bir ayrı sərkərdəni öldürdükdə düşmən qoşununu sınmağa başladı. Axşam çağı Kəlbəli xanla Cəfərqulu xan geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Meyitlər və yaralılar ətrafa sərilmişdi. Sağ qalanlar ələ keçən qənimətləri ulaqlara yükləyirdilər. Axşamın sərinliyindən istifadə edərək, İbrahim xan da geri çəkildi. Yolda Məmməd bəy Səfərə dedi: – Səfər, qoşun ayağı ilə getsək, gec olacaq: Mustafa xan kəndləri çalıb-çapıb, qaçacaq. Gəl, çaparaq gedək. Məmməd bəy xan ilə məsləhətləşib bir dəstə nökərlə irəli getdi. O biri gün axşam çağı Arazın qırağında Qarabağ kəndlərini talayıb, geri dönən Mustafa xana rast gəldilər. Bir təpənin arxasilə sürünüb, ansızın olaraq hücuma keçdilər. Məmməd bəyin ilk zərbəsi Səfiqulu bəy adlı bir sərkərdəni atdan saldı. Məmməd bəyə yandan soxulan Məmmədvəli soltan da yaralanıb çəkildi. Mustafa xan vəziyyəti belə görcək özünü çaparaq Araza vurub keçdi. Səfər yerdə qalan qaradağlıları budayırdı. Birisi ona bir qılınc endirdi. Səfər cəld çəkildisə də, qolundan yaralandı. Artıq qələbə qarabağlılar tərəfdə idi. Qaradağlıların sağ qalanı özlərini çaya atıb, yaxalarını qurtarmağa can atırdılar. Yerdə on-on beş meyit və yaralı qalmışdı. Yeddi-səkkiz at yükü də kəndlərdən qarət olmuş şey buraxılmışdı. Məmməd bəy, vuruşmadın başı açılan kim Mustafa xanın buraxıb, getdiyi karvana doğru gəldi. Burada bir dəstə qolu bağlı əsir vardı: əksəri gənc oğlanlar və qızlar idi. Yorğun sifətli əsirlər Məmməd bəyə baxır, heç bir şey deməyirdilər: qorxularından hələ özlərinə gəlməmişdilər. Bunların içində buğdayı sifət, qonur gözlü, uzun bir qız vardı: süzgün baxışı ilə Məmməd bəyi süzür, sanki ona qarşı minnətdar olduğunu bildirirdi. Məmməd bəy yanaşıb onun qollarını açdı və soruşdu: – Adın nədir? – dedi. – Hürü! – deyə yavaş bir səs eşidildi. Məmməd bəy mülayim bir səslə: – Dur get, çayda əl-üzünü yu! – dedi, sonra nökərlərə əmr verdi: – A gədələr, əsirlərin qollarını açın, aclıqları varsa, yemək verin! Nökərlər nəşələnərək əsirlərin qollarını açır, yaralı qolu boynundan asılmış Səfər isə bir daşın üstə oturub, orda-burda qanına bələşib, zarıldayan yaralıları və meyitləri seyr edir, nə isə acı-acı düşünürdü. 3 Neçə ilə davam edən Rus-Osmanlı müharibəsi Küçük Qaynarça müahidəsilə2 nəticələnmiş, Rusiya Krımı ələ keçirib, Qara dəniz sahilinə çıxmışdı. Bununla Yekaterinanın Şərq proqramı hələ bitməmişdi. Küçük Qaynarçadan sonra bir neçə il hazırlanıb, Qafqaz səfərinə başlayırdı. Şərq işlərini Potyomkin Tavriçeskiyə3tapşırmış, o da Qafqaz xəttinə əmisi oğlu general poruçik P.Potyomkini təyin etmişdi. General-poruçikin ilk vəzifəsi gürcü və ermənilərlə əlaqəyə girmək idi. Bu məsələ bəzi erməni təbəqələrində, xüsusilə məliklər və keşişlər arasında yeni bir ümid – xanların zülmündən qurtarmaq ümidi canlandırdı. Məliklər Iran padşahları tərəfindən erməni sığnaqlarına təyin olunmuş yüzbaşılar idi. Bu yüzbaşılar Iranda tez-tez baş verən qarışıqlıqdan istifadə edərək məliklik rütbəsinə irsi bir ünvan kimi baxmağa və kəndlini bir rəiyyət kimi istismar etməyə alışmışdılar. Odur ki, bir məliyi çıxarıb, yerinə bir ayrısını qoymaq, köhnə məliyi çörəkdən saldığı üçün, qilü-qal qoparır, milli məsələ meydana çıxır, müsəlman-erməni düşmənçiliyi körüklənməyə başlayırdı. Çar imperializminin Şərq siya- səti də bu haldan bol-bol istifadə edir, məliklər və keşişlər vasitəsilə əməkçi erməni xalqını əlində vasitə edirdi. I Pyotrun Qafqaza gəlib getməsi Oriy və Vartapet Minasın vasitəsilə erməni xalqına böyük ümidlər verib, müsəlmanların üstünə qaldırması və nəticədə ermənilərin boşboşuna qırılması bəzi ermənilərə məsələyə ehtiyatla yanaşmaq duyğusu vermişdi. Çarların “xristianlıq mərhəmətinə” inanmayanlardan biri də Ohan keşişi idi. Ohan erməni sığnaqlarını gəzər, nəsihət elər və xalqı məliklərin fitnəsindən saqındırardı. Bu dəfə də o sığnaqlardan yenicə dönüb, Vaqifin yanına getdi. Baharın ilk çağı idi. Vaqif bağçasında dolaşıb, bənövşə yığırdı. Ohanı görcək: – Ba! Xoş gördük, a Mirzə Ohan! – deyə qarşıladı və əlindəki bənövşə dəstəsini ona verərək: – Gül bə dəste gül başəd4, – deyə əlavə etdi. Ohan gülərək bənövşəni aldı, dəlikləri burunotundan göyərmiş burnuna yaxınlaşdırdı: – Tanrı nə qəşəng şeylər yaratmış! – dedi. Vaqif zarafatla cavab verdi: – Qəşəng şey çoxdur, sənnən mənə yoxdur: bu axundluqla keşişliyi boynumuza qoyub, dünyanı bizə haram eləyiblər. – Harama-halala baxan kimdir ki? Vaqif əyilib, yeni bənövşə dərərək: – Sənə nə var, Mirzə Ohan, – dedi, – yenicə evlənmisən, kefin kök, damağın çağ! Mənimki bir dənədir, o da ömrümü göy əskiyə düyüb. Ohan keşiş ah çəkdi: – Eyy! Axund, – dedi. – Adama uzaqdan döyüş asan gəlir. Köhnə arvad təzəsini yola vermir. Hər gecə evdə davadır... Vaqif uğunub getdi, sonra yenə zarafatla dedi: – Sən də gecə yatanda ikisinin ortasında yat. Keşiş şaqqıltı ilə güldü: – Axund, – dedi, – onu da eləmişəm, olmur: o deyir üzünü mənə çevir, bu deyir üzünü mənə çevir. Ortalıqda avara olub qalıram. Müsahiblər doyunca gülüb, yavaş-yavaş bağçadan çıxdılar. Artırmanın günəşli bir guşəsinə palaz salınıb döşəkçələr və püştələr düzül- müşdü. Vaqif Ohanla gəlib, döşəkçələrin üstündə oturdular. Ohan zarafatı buraxıb, ciddi və bir az da həyəcanlı səslə: – Axund, – dedi, – sənin yanına məsləhətə gəldim, yenə bizim bu məliklər sarsaq bir iş başlayıb, Allah axırını xeyr eləsin... Vaqif maraqla parlayan gözlərini Ohana dikib, diqqətlə dinləməyə başladı. Ohan sözünə davam edirdi: – Urus padşahına bir ərizə yazıblar ki, xan bizi belə eləyir, elə eləyir. Qol çəkib göndəriblər. Vaqif acılıq ifadə edən bir səslə: – Urusdan nə istəyirlər? – deyə soruşdu. – Nə istəyəcəklər, istəyirlər ki, urus bura gəlib, bir erməni padşahlığını qursun. Mən, axund, bir şeydən qorxuram: urus yenə öyrədəcək ki, müsəlmanları qırın, gəlirəm... – Ohan susdu, həyəcanından danışa bilmirdi. – Axırda bu yazıq camaat qırılacaq. Vartapet Minasın qəbri odnan dolsun! Vaqif düşüncəli gözlərilə günəşin qarşısını kəsib, çəkilən ağ buludlara tamaşa edərək susurdu. Ətrafdakı ağaclar ağ çiçək içində idi, yazın rütubətli havasına xoş bir rayihə qarışmışdı. Vaqifin gözləri bu gözəlliklər içində dolaşıb, nəhayət, Ohan keşişə çevrildi: – Məsələni xana açmaq lazımdır! – dedi. – Camaat qırılınca qoy beş məlik, beş də tüğyan etmiş keşiş ölsün. Bu məsləhətdir! – Dedi və Ohanı qətiyyətlə süzdü. Həmən durub, xanın yanına getdilər. Xan məsələni bilib, çox hiddətləndi. Sığnaqlara qoşun göndərib, asıb, kəsmək əmri vermək istədi. Vaqif özünə məxsus qılıqla xanı sakit etdi. Ohandan məsələni təfsilatı ilə öyrənib, onu buraxdılar, sonra otaqda baş-başa verib, məsləhətləşməyə başladılar. Vaqif inandırıcı bir səslə dedi: – Erməniləri qırsaq, urusun, əlinə bəhanə düşər, gəlib səni taxtdan salar, buraları da ermənilərə verər. Məsləhətlə iş görmək lazımdır. Onlar yazır, biz də yazaq, nə ki var bildirək. Görsün ki, haqq da, zor da bizim tərəfdədir. Urusun məqsədi Iranın qabağına bir qüvvət çıxarmaqdır. Səni də Fətəli xan kimi ələ almaq istər... Urus bilmir ki, bir ovuc ermənidən kar çıxmaz? Erməni məliklərini və keşişlərini birə kimi canımıza salıb, bizi zara gətirir ki, öz tərəfinə çəksin... Mənim məsləhətim belədir: bir yaxşı kağız yazım, sənin xan övladı olub, iyirmi ildən bəri Qarabağ torpağında hökm sürdüyünü, nüfuzunu, gücünü bildirim, özü də... – Vaqif bir az duruxdu, sonra davam etdi: – Urus himayəsinə girməyə və bac da verməyə amadə olduğunu deyim. Bu kağız sabah hazır olar. Musa Soltana verərik aparıb, urus yaranalına verər, dilcavabı nə lazımsa deyib qayıdar. Vəssalam. Musa Soltan vüqarlı və qılıqlı bir adamdır, bu işi bacarar. Urusu erməni fitnəsindən uzaqlaşdırıb, işimizi görərik. Xan Vaqifin təklifinə razı oldu. – Otur yaz! – dedi və Musa Soltanın da namizədliyini qəbul etdi. Vaqif xanın tamamilə sakit olduğunu görüb: – Xan, – dedi – erməni sarsaqlarına da bir balaca qulaqburması lazımdır – məlik Abonu tutdur, zindana saldır. İşlərbaşı odur. Ayrı tənbeh lazım deyil! Vaqif saraydakı rəsmi otağına çəkilib, Yekaterinaya məktub yazmağa başladı. Bu o məktub idi ki, Peterburq sarayının Qarabağa qarşı tərtib etdiyi planı tamamilə dəyişdi. Ermənilərin 1783 ilin mart ayında Peterburqa çatmış ərizəsinin üstünə knyaz Potyomkin-Tavriçeski: “İbrahim xanı taxtdan salıb, Qarabağda erməni əyaləti düzəltməli”, – deyə yazmışdı. Vaqif yazan məktub eyni ilin aprel ayında Peterburqa yetişib, Potyomkini əvvəlki qərarından daşındırdı: “İbrahim xanın bizə qarşı bəslədiyi sədaqət rus çariçası üçün ən gözəl bir bacdır”, – deyə Qarabağ hökmdarına sifariş elədi. 4 1783-cü ilin iyun ayında Rusiya ilə Gürcüstan arasında bir müahidənamə bağlanıb, Gürcüstanın Rusiya himayəsinə keçməsi xəbəri bütün Azərbaycan xanlarına çatan kimi, İbrahim xana da yetişdi. Bu xəbərə görə Gürcüstan xanı müstəqil olaraq yerində qalır, səltənət haqqı İraklidən sonra övladlarına keçirdi. Gürcüstan özü pul da kəsə bilərdi. Tiflisə göndəriləcək iki tabor rus qoşunu ölkəni hər bir ehtimala qarşı müdafiə edəcəkdi. İbrahim xan bütün dövlət adamlarını, ağaları və bəyləri müşavirəyə çağırdı. Məsələ ətraflı müzakirə edildi. Kimi Irandan, kimi Osmanlıdan kömək istənilməsini irəli sürdü. Vəliəhd Məmmədhəsən ağa söz istəyib, yavaş səslə: – Uruslarla anlaşmaq lazımdır, – dedi, – vəqta ki, özləri də buna müştaqdır: Apraqsun adlı birisini bura göndərdikləri mənzurinizdədir, – dedi, – böyük məmləkətdir, nizamlı qoşunu var. Məmmədhəsən ağanın təklifi münaqişələr doğurdu. Ağalardan birisi təəssüblü bir səslə dedi: – İslam məmləkətinə kafiri buraxmaq olarmı? Qurani-kərimi ayaq altınamı salmaq istəyirsiniz? Yox, Allah mənə o günü göstərməsin! – deyə küskün bir hal aldı. Xan həyəcanlandı və özünü ələ alaraq: – Kim deyir ki, xanlığı urusa verək? – dedi. – Mən diri ola-ola bu işə razılıq verərəmmi? Xanın səsi tutuldu, rəngi qaçdı, sonra qəlyan çəkib, sakit oldu. Xanın vəziyyəti məclisi də kiriməyə məcbur etdi. Dərin sükutu Vaqifin yumşaq, lakin etimad verici səsi pozdu: – Xan sağ olsun! – dedi. – Acizin fikrincə, kəmhövsələlik göstərmək olmaz, qapını düşmən kəsməyib ki! Atalar demişkən, itlə yoldaşlıq elə, ağacı əldən qoyma! Biz də həmişəki kimi, əvvəl yaxşı ağac hazırlamalıyıq. Xan üç min ləzgi saxlayır, dörd min də öz qoşunumuz var. Ömər xana yazıb, on min də ləzgi istəməliyik. Xanın binihayə xəzinəsi və sursat anbarları böyük bir qoşunun öhdəsindən gələ bilər. Sonra Tiflisə elçilər göndərmək lazımdır: valini təbrik etmək bəhanəsilə, övzan öyrənsinlər: urus böyüyü ilə görüşüb, bir ağzını yoxlasınlar. – Burada Vaqif susub, ətrafdakıları gözdən keçirdi: hamı böyük bir diqqət və etimadla Vaqifi dinləyirdi. Vaqif bu vəziyyətdən istifadə edərək son fikrini söylədi: – Nə eybi var, qoy elçilərimiz bizim də urus himayəsinə girmək arzumuzu urus böyüyünə eşitdirsin. Bu sözü deməklə himayəyə ki, girmədik. Vaqifin son fikri məclisdəkilərin bəzisini həyəcana gətirdi: etirazlar başlandı. Yenə dinin pozulması, kafirin zəfər tapması, ermənilərin üstümüzə ayaq alacağı kimi məsələlər meydana çıxdı. Vaqif münaqişələri sonuna qədər dinləyib, gülümsünərək bir məsəl çəkdi: – Günlərin bir günü – dedi, – bir padşah car çəkdirib, dedi ki, kim mənim eşşəyimə dil öyrətsə, ona bir kisə qızıl verrəm: öyrədə bilməsə başı cəllad əlindədir. Bir qoca kasıb kişi padşahın yanına gedib: “Mən öyrədərəm”, – dedi. Qızılları aldı, üç ay da möhlət istədi. Evə qayıdanda arvad kişinin üzünü danlamağa başladı: “A kişi, – dedi, – eşşək də dil öyrənərmi, üç ay gəlib keçəcək, padşah sənin başını vurduracaq, mən də ortalıqda qalacağam”. Kişi güldü: “Ay arvad, – dedi, – hələ üç ay möhlətim var, bu üç ayda ya padşah ölər, ya eşşək ölər, ya da ki mən”. Indi, ağalar, himayə deməklə himayəyə girmədik. Vaxt var, imkan var, baxarıq, məsləhətimiz nədir, onu elərik. Vaqifin fikri və lətifəsi hamının xoşuna gəldi. Xanın da kefi duruldu.: gülümsünərək neypuşu ağzından buraxmır və qəlyanın şüşəsində çəkilmiş qız rəsmilərinə baxıb düşünürdü. Birdən düşüncədən ayrılıb, məclisi gözdən keçirdi. Hamı gözünü onun ağzına dikmişdi. Xan bir qərara gəlmək lazım olduğunu duydu: – Deməli, belədir, – dedi. – Axund Molla Pənahın özü Tiflisə getməlidir. Ona bəylərdən də qoşaram. Yazı-pozusunu da Mirzə Camal elər, yaxşı xətti var. Axunda küllü ixtiyar verirəm. Məsləhət necə isə, elə də elər: özü arif və aqil bir adamdır. Xanın təklifini məclis sükut ilə təsvib etdi. 5 Payızın gözəl çağı idi. Ağaclar çiçək dəstəsi kimi sarı və qırmızı çalırdı. Yağış mövsümü hələ başlamamışdı. Istilər çəkilmişdi, lakin xoş bir ilıqlıq hələ havanı dolaşırdı. Əydəmli günəş uzun kölgələr salır, əlvan rəngli xəzəl xiyabanları bürüyüb, ayaq altında həzin xışıltı doğururdu. Ağabəyim bütün günü dayəsi Nazlı ilə saray bağını dolaşır, rəngli xəzəllərdən çələng toxuyur, dayəsinə min bir sual verirdi. Dayə də bütün sevgisini gözəl çocuğun ətrafına toplayıb, onunla bir yoldaş kimi rəftar edir və hər bir sualına öz biliyincə cavab verirdi. Nazlı savadlı deyildi, o şəhərdə kök salmış islam və Iran mədəniyyətindən xəbərsiz idi. Lakin o öz doğma el və ulusunun əsrlərdən qalma nağıllarını, əfsanə və dastanlarını bilirdi: türk əsatiri onun üçün təkzib olunmaz bir həqiqət kimi yığılıb, sinə dəftərində zəbt olunmuşdu. İştə, bu sinə dəftəri hər gün açılar, onun tükənməz səhifələri Ağabəyimin qarşısında varaqlanardı. Bu dəftər bütün təbii ərizələri izah edirdi: hərdən əjdaha aya dırmaşıb, onu boğmaq istəyir, bu əjdahanı qorxutmaq üçün camaat ona güllə atır, mis qab çalıb, səs salır ki, qaçsın – bu aytutulma idi. Hava bulud olanda göydəki mələklərdən biri altun atına minib, onu odlu qamçısı ilə vuraraq çapdıqda göy guruldayır, odlu qamçı havada oynayır. Quşların da qəziyyələri bu dəftərdə yazılmışdı: hüd-hüd5qız imiş, çayda çimirmiş, başını daradığı yerdə birdən qayınatası böyürdən çıxır. Qız utanıb, üzünü göyə tutur, deyir: “Ey tanrı, məni quş elə həyam özümdə qalsın”. Ulu tanrı onu quş edir – görürsən, darağı da başında durur. İşdə, Ağabəyimi sabahdan axşama qədər əyləndirən parlaq əfsanələr. Bu əfsanələrdən sonra molla bacının anlaşılmaz çərəkəsi və Quranı çocuğa olduqca ağır görünürdü. Əlacı nə idi, oxuyub əzbərləyirdi. Bu gün dərs olmamışdı. Molla bacı xəstə imiş. Odur ki, Ağabəyim səhərdən dayəsindən ayrılmamışdı. Nahara gedib, nahardan sonra təkrar bağa çıxmışdı. Artıq günəş batır, qüruba qan səpilmişdi. Nazlı Ağabəyim ağanın əlindən tutub dedi: – Daha toran qovuşur, evə gedək. Ağabəyim yamaca, saraya doğru çıxan cığırla huşsuz addımlarla yürüyür, göyün üzünə səpilmiş qızartdaq bulud parçalarına tamaşa edirdi. Birdən onun üzü bir sual ifadəsi aldı: – Dayə, – dedi, – göy niyə qırmızı olur? Dayə çönüb, dərdli-dərdli göyə baxdı, sonra köksünü ötürərək: – Bəyim, – dedi, – bir padşah varmış, bu padşahın gözünün ağı-qarası bircə oğlu varmış. Bir gün padşah ikinci bir arvad alır. Günülər bir-biri ilə yola getmirlər. Təzə arvad günüsünü hər gün ərinə çuğullarmış, o da ona sitəm eləyirmiş. Bir gün təzə arvad bir oyun da düzəldir: padşahın oğluna böhtan calaşdırır. Padşah qəzəbə gəlib, cəlladı çağırdır, öz oğlunun başını kəsdirir. Oğlunun yazıq anası ovuclarını oğlunun qanına tutub, göyün üzünə atır, deyir: “Tanrı bu nahaq qanı yerdə qoymasın!” Qan göyün üzünə səpilib, qalır... Qiyamət günü mizan-tərəzi qurulacaq, padşahı tanrı hüzuruna gətirəcəklər, əcri verildikdə göyün üzündən o nahaq qan çəkilib gedəcək. Dayənin hekayəsini maraqla dinləyən Ağabəyim susub, qalmışdı. Arabir göyün qızartısına baxır, körpə sifətində kədər ifadəsi əks edirdi. Evə gələnə qədər Ağabəyim başı kəsilmiş oğlanı unuda bilmədi. Otağa girərkən təkrar dayənin qulağına: – Dayə, o oğlan bir də dirilməyəcək? – deyə pıçıldadı. Dayə cavab verdi: – Yox! Ölən dirilməz ki! – İndi onu yerə basdırıblar? Dayə gülümsünərək dedi: – Hə, torpağın altındadır. Ağabəyimin anası Tutubəyim ağa pəncərənin ağzında oturub qəlyan çəkirdi. Qızının dayə ilə pıçıldaşdığını görüb: – Yenə o çoxbilmiş qız nə soruşur? – deyə gülümsündü. – Deyir göy niyə qırmızıdır? Tutubəyim ağa ala gözlərini süzərək: – Göyün qırmızısını neynirsən, a əllamə! – deyə qəhqəhə çəkib güldü. Ağabəyim qızarıb, anasına tərəf qaçdı, anası onu qucaqlayıb öpməyə başladı. Sonra dayəyə yönəlib dedi: – Dayə, yeməyini hazırla, qızım yorulub, yatmaq istəyir. Dayə divardakı xırda dolabın oyma naxışlı qapısını açdı: qatıq, riçal və təndir çörəyi çıxartdı. Xalının üstünə süfrə salındı, yeməklər düzüldü. Dayə Ağabəyimi yedirməyə başladı. Ağabəyim həvəssiz yeyir və bir-birinin arxasınca dayəyə suallar verirdi. Əvvəlcə qatığın və riçalın necə qayrıldığını soruşdu. Çörəyin bişirildiyini bilirdi, ancaq buğdanın bitməsini və dəyirmanda üyüdülməsini bilmirdi. Dayə bunları anlatdı. Tutubəyim ağa qəlyan çəkib, böyük qızı Tububəyimlə danışır və onu inandırmaq üçün tez-tez atası Şahverdi xanın goruna and içirdi. Tutubəyim gəncəli olduğu üçün danışığında Qarabağda anlaşılmayan bəzi sözlər işlədir və Tububəyimin rişxəndinə səbəb olurdu: Tububəyim məxsus: – Ana, yer höyüşdür!*– deyə qəhqəhə çəkdi. – Anası da istehza üçün: – Dağ qəlbidir†– dedi, qarabağlı qızına sataşdı. Ağabəyim bu zarafatları eşidən kimi süfrədən qalxdı: – Yer höyüşdür! Yer höyüşdür! – deyə-deyə otaqda qaçmağa başladı. Hamı gülüşdü, sonra Tutubəyim ağa ciddi səslə: – Nazlı, – dedi, – qızın atılıb-düşdüyü bəsdir, yuyundur, yatağına qoy. Sonra yuxusu başına vurar. İbrahim xanın hər arvadına iki otaq təxsis olunmuşdu. Bu otaqların biri uşaqlar üçün idi. Dayə Ağabəyimi o biri otağa aparıb, pəncərənin qabağındakı taxtda uzandırdı. Ay Bağrıqan dağının üzərindən yetişmiş alma kimi sallanmışdı. Hava olduqca xoş idi. Bağdan aşağıda, bürclərin altından saz səsi gəlir, kim isə yanıqlı şikəstə deyirdi. Sol tərəfdə, dərənin üstündəki ya- Hörüş-yaş deməkdir Qəlbi yüksək deməkdir. macdan da kim isə bu səsə cavab verirdi. Bayatıların gözəlliyi gecənin gözəlliyiniə qarışaraq Nazlının qəlbini dalğalandırmışdı: o qarşıdakı sirli kainatı xumarlanmış gözlərilə süzür, nəğməni dinləyirdi. Sanki onun özü də yavaş-yavaş əriyib, bu nəğmələrə qarışır, yox olurdu. Lakin Ağabəyim onun xumarlanan gözlərini körpə və xoş bir istilik saçan əllərilə açır: – Nağıl de, nağıl de, yatma! – deyə inadla təkrar edirdi. Nazlı gözlərini ovuşdurdu, sonra dirsəklərilə Ağabəyimin yatağına söykənərək başladı: – Biri varmış, biri yoxmuş, tanrı varmış, bəndəsi çox imiş, bu bəndələrin də içində Oğuz xan adında igid bir kişi varmış. Onun atının nalı yerə dəyəndə yer titrərmiş, kişnəyəndə göy guruldarmış. Oğuz belə Oğuz xan imiş. Günlərin bir günü Oğuz xan qoşunu ilə gəlib, Dəmirqapıya6çıxır. Oranın padşahı qapının dalından deyir: “Qoç başı, qoyun başı?” Oğuz xan: “Qoç başı!” – deyib bağırır, padşahın qorxusundan ürəyi gedir. Vəzir-vəkil tökülüb, padşahı ayıldırlar, deyirlər: “Padşah sağ olsun, sənə nə oldu? Padşah deyir: “Vəzirlərim, vəkillərim, bu Dəmirqapıya çox padşahlar gəlib, hamısından soruşmuşam: “Qoç başı, qoyun başı?” deyib: “Qoyun başı!” O saat başları Dəmirqapıya dəyib, sınıb, yerə düşüb. Indi bu: “Qoç başı” – deyir, bağırtısından da qapı titrəyir. “Bu adamda xata var”. Vəzir-vəkil məsləhət-məşvərət edib, qapını açıblar. Oğuz xan keçib içəri. Bəyim, sənə kimdən deyim – Oğuz xanın qızı Gültəkindən. Bu bir nazənin sənəm imiş ki, gündüz gün kimi, gecə ay kimi aləmə işıq salırmış. Özü də igid bir qız imiş, qız qoşununun sərkərdəsi imiş. Oğuz xan bir gün öz qızı ilə gəlib, Arana çıxır. Qoşununa deyir: “Qızlar, bura düzdür, heç yer görünməyir, mən istərdim burada bir təpə olsun, onun başından bütün Iran-Turan elləri görünsün. Əsgərlər Oğuz xana baş əyib, gedir, hərə bir ovuc torpaq gətirib, tökür, düzdə böyük bir təpə əmələ gəlir. Oğuz xan qızı Gültəkinlə təpənin üstünə çıxıb, dünyaya tamaşa etməyə başlayır. İran padşahı bu zaman imarətində oturmuş imiş, bir də görür Aran torpağından bir gün doğdu, gözləri qamaşmağa başladı. Padşah vəzirvəkildən əhvalatı soruşur, deyirlər: “O gün deyil, Oğuz xanın qızı Gültəkindir: gündüz gün kimi, gecə ay kimi aləmə işıq salır”. Padşah barmağını dişləyir, deyir: “O qızı gərək mən alam”. Qoşununun hamısını yığıb gəlir Arana. Oğuz xan görür təpənin ətəyindəki elçi daşını bir adam döyür. Nökərini yollayır ki, bilsin kimdir. Deyirlər İran padşahı Gültəkinə elçi gəlib. Gültəkin bunu eşitcək qız qoşununu başına yığıb, Iran şahının qabağına çıxır, deyir: “Mənə elçi gələn kimdir?” İran padşahı qoşunu ilə qabağa çıxır. Gültəkin deyir: “Mən indiyə qədər dava meydanında yenilməmişəm, hansı igidə yenilsəm, mən onunam. Bu meydan, bu qılınc, buyur!”. Gültəkinlə İran padşahı arasında böyük bir döyüş olur. Gültəkin İran padşahını basır, qova-qova aparıb, Arazın o tayına tökür. Gültəkin yorunuq, arınıq qan tərin içində geri qayıdır. Axtarır, axtarır Oğuz xan oturan təpəni tapa bilmir. Axırda gəlib Bağrıqanın təpəsinə çıxıb oturur. Saçlarını açıb, dağ aşağı tökür, atasını yadına salıb ağlayır. Gültəkinin göz yaşları töküldüyü yerdə bənövşə bitir. O zamandan o dağın adı Bağrıqan qalmışdır, çünki orada ata dərdi çəkən Gültəkinin bağrı qana dönüb. Bənövşələr də həmişə başlarını aşağı dikirlər ki, gözləri Bağrıqana sataşıb, Gültəkinin dərdini yadlarına salmasınlar... Onlar yedilər, yerə keçdilər, sən də ye, dövrə keç. Nazlı nağılını bitirib, Ağabəyimin üzünə baxdı: çocuq totuq əlini yanağına söykəyib, çoxdan uyumuşdu. 6 Vaqifin başçılığı ilə Tiflisə göndərilmiş Qarabağ heyəti yolda qarborana düşərək böyük əziyyət çəkmişdi. Tiflisə çatar-çatmaz İrakli xanın mehmandarı onları zadəganlardan birinin evinə aparıb rahatladı. İstər minmiş olduqları atları, istərsə özləri əldən düşmüşdülər. Vaqifin ilk fikri tərifini çox eşitdiyi Tiflis hamamını ziyarət etmək idi. Mirzə Camal özünəməxsus sakitliklə: – Axund, – dedi, – yoldan sonra bu qarlı havada hamama buyurulsa, haşa sizdən, zatilcəm7peyda olar. Vaqif qırmızı yanaqlı, safdil bu gəncə ata məhəbbəti ifadə edən gözlərilə baxıb dedi: – Oğlum, mən dağlarda böyümüş qazağam: soyuq, şaxta mənə kar eləməz. Su yolun yorğunluğunu canımızdan çıxardar, sonra bir-iki gün evdə oturub dincələrik. Mehmandar təzə atlar hazırlatmışdı, Vaqif samur kürkünü geyib, yola düşdü, qoltuğu qələmkar boğçalı nökəri də onu təşyi etdi. Qışın ilk ayı idi. Tiflisi qar basmışdı. Buna baxmayaraq, rus qoşunu gəlib çıxmış və Tiflisə böyük fərəh vermişdi. Əhali artıq Iran boyunduruğundan və ləzgi hücumundan qurtarmış kimi görünürdü. Vaqif Tiflisin övzaini ilk əvvəl hamamda cansürtən Ocaqquludan öyrəndi. Ocaqqulu Vaqifi daş səkidə uzandırmışdı, sabun kisəni üfüləyərək onu ağ köpük içində gizlətmiş və iki əlini köpüyün içində uzadıb bədənini seğəlləyirdi. Vaqif bu əməliyyatdan xoşlanıb, məst kimi də olsa, yenə Ocaqquluya bəzi suallar verirdi: – Tiflisin əhvalı necədir, həmşəhri? – deyə soruşdu. Ocaqqulu şərq hadisələrinin içində böyümüş və bu hadisələrdən müəyyən dərs almış olduğu üçün Vaqifi ehtiyatla süzdü və özü də ona suallar verməyə başladı: – Ağa, bağışla, gəlmə adama oxşayırsan. – Bəli, buralı deyiləm. Ocaqqulu çoxmənalı üzünü Vaqifə tutaraq: – Ağa, – dedi, – Tiflis pis deyil, inşallah, daha da yaxşı olar. Bir az qıtlıq çəkirik, Irandan karvan axır vaxtlar gəlmir. Qarı da ki, görürsən. Cansürtən sözlərini bitirib, qəribə gülümsəmə ilə Vaqifi süzdü. Bu baxışda çox mülahizələr ifadə olunurdu: onu yalnız şərqdə yaşayan dünyagörmüş adamlar şərh edə bilərdi. Ocaqqulunun məramını sadə dilə çevirsək belə çıxırdı: “Tiflisdə həyat olduqca ağırdır, əhali zəruri şeylərdən belə məhrumdur, çünki Irandakı və Azərbaycandakı təxtsəltənət davası kasıbların həyatına zəhər qatır. Bəlkə irəlidə yaşayış yaxşılaşa, bu da ki, şübhəlidir.” O ki, qaldı, Ocaqqulunun “Qarı da ki, görürsən” – cümləsinə, bunun məsələyə dəxli yox idi: istibdad idarəsində yaşayan adamlar böylə cümlələri çox işlədər, buna “giriş yolu” deyərlər. Vaqif məsələni anladı gülümsünərək: – Haralısan? – dedi. Ocaqqulu yenə eyni ifadə ilə: – Təbriz uşağıyam... – dedi. – Buraya bərayi-ziyarət gəldim, yenə vətənimə qayıdacağam, əhl-əyalım ordadır. Vaqif yenə məsələni anladı. Ocaqqulu boş müharibələrə sürüklənməsin deyə, başını götürüb, qaçmağa, arvad-uşağını tərk etməyə məcbur olmuşdu. Ocaqqulu Vaqifi kisələyib, yuyundurdu və arxasına qətfə salıb, içəridən yola salarkən: Ağa, görünür, xeyir iş üçün gəlmisən, bu havada səfərə xeyir iş üçün çıxarlar, – dedi və çox mənalı təbəssümü yenə üzünə yayıldı. – Yaxşı olar, inşallah! Yaxşı olar! – deyə ima ilə əlavə etdi. Vaqif hamamdan sonra iki gün evdən çölə çıxmayıb, bir şeir Tiflisin və valinin mədhinə, bir ayrısını da vəliəhd Əlyuna ithaf olaraq yazdı, üzü köçürülmək üçün özü ilə gətirdiyi xəttata verdi. Şəhəri gəzməyə çıxmış Mirzə Camal Ömər xanın və Fətəli xanın da nümayəndələrinin Tiflisə gəlməsini xəbər verdi. Bu məsələ Vaqifi düşündürdü: o, Ömər xanın nümayəndəsilə görüşmək arzusunda olsa da, ehtiyat edirdi: bu görüş yanlış təfəhhümlər doğura bilərdi: Fətəli xanın adamlarına bir dəstavüz lazım idi. Bu mülahizələri nəzərdə tutaraq Vaqif İrakli xanı rəsmən təbrik edənə qədər kimsə ilə görüşmək istəmədi. Lakin, görünür, Vaqif ilə görüşməyə can atanlar var imiş. Vaqifin gəldiyinin üçüncü günü nökər bir qoltuqçunun onunla görüşmək istədiyini xəbər verdi. Vaqif: – Nəçidir, kimdir? – deyə maraq etdi. – Ağa, qoltuqçudur, ipək mal gətirib. Vaqif ehtiyat etdisə də, razılıq verdi. Içəri gürcü qiyafəli, hamar saqqallı bir adam girdi. – Müsaidə buyurulurmu, əfəndim həzrətləri? – dedikdə Vaqif bu adamın Rum diyarından olduğunu duydu. – Buyur! Buyur! – deyə buxarının yanında yer göstərdi. Sonra işarə edər-etməz içəridəkilər o biri otağa keçdilər. Qoltuqçu malları açıb tökdü-gözəl firəng və İstanbul qumaşları şairi heyran qoydu. Qoltuqçu malları göstərərək əsil məqsədini mülayim bir dillə anlatmağa başladı. Bu adamın Axalsıq paşası Süleymanın nümayəndəsi olduğu meydana çıxdı: Tiflisə gizli olaraq Azərbaycan xanlarının vəkillərilə görüşməyə gəlmiş və sirr açılmasın deyə qoltuqçu cildinə girmiş imiş. Məsələ rusların Terek çayına körpü salıb, dağlardan yollar açıb, Tiflisə gəlməsilə mərbut idi. – Qardaşım, bu yollar yalnız əsgər deyil, ağır toplar və cəbbəxana daşımaq üçün yapılmış. Bu gün Tiflis, yarın Qarabağ, o biri gün isə İran və dövləti Osmaniyə torpaqları yəğma olunacaq – gavur xəncəri islamın bağrına soxulacaq... Süleyman paşanın müməssili rusların əleyhinə uzun-uzadı danışdı və bütün xanlıqları ittihada və müqavimətə dəvət etdi. Vaqif sakit bir halda müməssili dinləyir və arabir buxarını maşa ilə qurdalayırdı: – Osmanlı dövləti-müəzzəməsi ilə Rusiyanın əlaqəsi necədir? – deyə soruşdu. Müməssil gözlərini parladaraq həyəcanla: – Əfəndim, – dedi, – səkkiz il əvvəl yapılmış Küçük Qaynarça müahidəsi mövcibincə Mosqovla hal sülhdə olduğumuz məlumi-alinizdir. Bu, altı illik şiddətli müharibənin bir sənədi olaraq bizi hala bəzi təşəbbüsatdan məhrum qoyur. Məsələ böylə davam etsə, əlbəttə... Bu əsnada qapı açıldı, nökər mehmandarın gəlməsini xəbər verdi. Vaqif vəziyyətini dəyişməyərək: – Buyursun! – dedi və qumaşın bir topunu qucağına alıb, müməssilə: – Bunu bəyəndim, o biriləri də aç baxım. Mehmandar içəri girdikdə Vaqifi qumaşlarla məşğul gördü, o qədər sövdəyə dalmışdı ki, mehmandarın içəridə olduğunu belə sanki duymayırdı. Birdən parçalardan ayrılıb: – Bağışla, oğlum! – dedi. – Buyur əyləş! Mehmandar nəzakətlə dedi: – Ayın iyirmi ikisində, sabah yox, o biri gün, rəsmi ziyarət olacaq, onu xəbər verməyə gəldim. O günü padşah təşrifinizi gözləyəcək... Vaqif cəld: – Çox gözəl, oğlum! – dedi. Bu əsnada küçədən musiqi səsi eşidildi. Vaqif pəncərəyə yanaşdı: zirehli süvarilər və gürcü tavatları musiqi dəstəsilə küçələri gəzib, bayram olacağını elan edirdilər. Yanvarın 22-də səhər tezdən 101 topdan açılan atəş bayramın başlanmasını Tiflis əhalisinə bildirdi. Rəsmi keçid çar nümayəndəsi polkovnik Burnaşov yaşadığı evdən başlayıb, İrakli xanın sarayına getməli idi. Vaqif heyətilə bərabər oraya getdi, ancaq keçidə rəsmən qoşulmadı, kənarda durub, seyrə başladı. Küçənin iki tərəfi də silahlı tiflislilərlə tutulmuşdu: orta boş idi. Qafilə tərpəndi. Öndə pişdarlar, onun arxasınca gürcü süvariləri, onlardan sonra da iki rus tağımı yürüyürdü. Bunları mütəaqib baş təşrifatçı və İraklinin baş katibi rəhbərliyində 24 süvari zadəgan keçib getdi. Sonra bir atlı rus zabiti, arxasınca da piyada yeriyən kiçik rus zabitləri göründü: əllərində rus çariçasının İrakliyə göndərdiyi hədiyyələri tutmuşdular. Bu hədiyyələr bayraq, qılınc, xirqə, toppuz, tac və fərmandan ibarət idi. Hədiyyələrin hər iki tərəfində gürcü zadəganları gedirdi. Sonra bir rus zabiti gəldi, qafilə iki yeger alayı tağımı və gürcü süvarilərilə bitdi. Vaqif atını çevirib, yan küçələrlə saraya doğru sürdü. Qar dizə çıxırdı, yollar da eniş-yoxuş idi. Sarayın önündə qafiləni rus qoşununun musiqi dəstəsi və gürcü zurnaçıları qarşıladı. Qafilə saray darvazasından içəri girdikdən sonra Vaqifin heyəti daxil oldu. Mehmandar göstərdiyi yerdə Vaqif və adamları atdan düşdülər. Vaqif cilovdarları, zinpuşçuları və özü ilə götürdüyü Səfəri atların yanında qoyub, özü isə bəylər və Mirzə Camalla pilləkəndən artırmaya çıxdı. Təşrifatçı onları hörmətlə qarşılayıb, qəbul kallayısına apardı. Bütün rus zabitləri, gürcü tavatları bu qiymətli xalılarla döşənmiş otaqda idi. Yuxarı başda taxt qoyulmuşdu. İrakli xan taxtın önündə durmuş, ətrafını xanzadələr, baş keşişlər, vəzirləri, əyanları bürümüşdü. Vaqif göstərilən yerdə oturub, mərasimi böyük maraqla seyr edirdi. Rus zabitlərindən biri irəli yeriyib, İrakli xanı Rusiya himayəsinə girməsi münasibətilə təbrik etdi və sonra Peterburqdan göndərilmiş hədiyyələri bir-bir kiçik zabitlərdən alıb, İrakliyə verdi. Nəhayət gümüş və qızılla işlənmiş cildə qoyulmuş fərmanı təqdim etdi. İrakli xan hədiyyələri ayaq üstə qəbul edir və ətrafdakılara verirdi, yalnız tac və toppuzu öz yanında məxmər yastıqlar üstündə saxlatdı. Çariçanın fərmanı təqdim edilən kimi, dışarıdan 101 top atəşi eşidildi. Bu bitdikdən sonra İrakli xan yeddi oğlunu və iki oğlan nəvəsini taxtın pillələrində qoyub, özü taxta çıxdı və oradan hədiyyələri təqdim etmiş rus zabitinə təşəkkür izhar etdi. Bununla mərasim bitdi, Rusiya nümayəndələri bir-bir irəli gəlib, İrakli xanın əlini sıxır və təbrik edirdi. Gürcü tavatları və məmurlar hökmdarın əlini öpürdü, bəzisi həyəcanından ağlayırdı. Sıra Vaqifə gəldi, vüqarla irəliləyib, İrakli xanla ələlə tutuşdu, və bir az əyilərək: – Əcdadınızın taxtında payi-qədim olasınız! – dedi. – Qarabağ hökmdarı fəxrimiz İbrahim Xəlil xan ali-həzrətlə iyirmi ildən bəri dost və ittifaq minvalilə keçinmişlər. İnşallah, irəlidə də sədaqət və vəfadarlığımızda paydar olarıq. İrakli qaşlarının altından Vaqifi süzərək türkcə dedi: – Şəkk eləmirəm! Dostum İbrahim Xəlil xana məndən çox-çox salam yetirin. Vaqif danışarkən onun nitqini tərcüman taxtın yanında durmuş polkovnik Burnaşova tərcümə edir, o da Vaqifi diqqətlə süzərək başını tərpədirdi. Mərasimdən sonra qonaqlar yemək otağına çağırıldılar. Gürcü zadəganlarından biri tulumbaşı*seçildi, dəbdəbəli ziyafət başlandı. Tulumbaşının təklifinə riayət edərək çaxırlar buynuz qədəhlərə töküldü. Çariça Yekaterinanın şərəfinə nitq söylənib, ayaq üstə içildi: dışarıda yenə də 101 top atəşi açıldı. İkinci qədəhi “zati-nəcabətləri” (müahidəyə görə Gürcüstan padşahı bu ünvanı daşıyırdı) İraklinin sağlığına qaldırdılar, 51 top atəşi gurultusunda qədəhlər başa çəkildi... Rəsmi qədəhlərdən sonra Vaqifə sözə verildi. Vaqif ayağa qalxdıqda, tərcüman Burnaşova tərəf əyilib, Vaqifin sözlərini ona tərcümə etməyə hazırlaşdı. Qarabağ vəziri özünəməxsus vüqar və soyuqqanlılıqla lülələnib şal qurşağına qoyulmuş tirmə kağızı çıxarıb açdı və gözəl bir səslə oxudu: Vəh bu bağın nə əcəb sərv dilarələri var, Hər tərəf tazə-açılmış güli-rənaləri var. Açılıb tazə-tərü laleyi-hümraləri var, Yəni Tiflisin əcəb dilbəri-zibaləri var, Ey könül, seyr elə kim, türfə tamaşaləri var... – deyə başlanan bu şeiri əksəri türkcə bilən gürcülər böyük bir həvəslə dinlədilər. Lakin şerin sonu cürbəcür tələqqilərə səbəb oldu: Vaqifa, səndə ki, yoxdur bilirəm, zöhd-riya, Şərt ixlas gərək eyliyəsən şimda əda, Eylə bu valiyə, oğlanlarına xeyri-dua: Saxlasın onları öz hifz pənahında xuda! Hasil etsin nə qədər dildə təmənnaləri var! Bu parçadakı “vali” sözü ən əvvəl İrakliyə xoş gəlmədi, çünki indi artıq İrakli Iranın dörd valisindən biri deyil, Rusiya himayəsinə girmiş müstəqil bir padşah idi. Burnaşov da məmnun qalmadı: Rusiya qoşununun dəbdəbə ilə Tiflisə girməsi, çariça Yekaterinanın dünyaya səs salmış əzəməti kiçik Qarabağ xanlığının rəsmi müməssilinin nəzərini belə cəlb etməmişdi. Burnaşov ilk dəfə olaraq şərq diplomatına, onun ehtiyatkarlığına rast gəlirdi. Təbii idi ki, Vaqif “vali” yerinə “padşah” desəydi, bu sözlə Irana qarşı olan əlaqəni pozmuş olardı: bu da ki, hələlik, Qarabağ xanlığının faydasına toxunurdu. O biri gün Vaqif kilsəyə gedib, İraklinin Rusiya ilə bağlanmış müahidəyə sadiq qalacağına dair içdiyi and mərasimində iştirak etdi. Vaqif Tiflisdə iki həftəyədək qaldı. O, İrakli xanla bir daha görüşmədi, çünki müahidə mücəbincə Gürcüstan padşahı yalnız polkovnik Burnaşovun vasitəsilə rabitəyə girişə bilərdi və Rusiya müməssilinin məsləhəti olmadan heç bir addım ata bilməzdi. İraklinin bu vəziyyətindən məmnun qalmayan Vaqif rəsmi aləmi buraxıb, Tiflisin tamaşasına dalmışdı. O indi yalnız bir şair, bir həssas gözəllər aşiqi idi. Kilsədəki and mərasimindən daha çox oradakı bir gürcü dilbərinə vurulub qalmışdı. Bu dilbərə qarşı bəslədiyi coşğunluğu o günü bəyazına qeyd elədi: Şanə vəş seyqəl verib zülfi-bənövşə nisbətə, Pərdə mütləq tutmayıb simavü-sədrü surətə, Qıl tamaşa gərdənə! Seyr eylə qəddü-qamətə! Qaş, göz, qəmzə, məazallah, dönübdür afətə! Etməyə din mülkünü yəğma kəlisadən çıxar! Vaqifəm, ta ki, gözüm onun sataşdı qaşına, Istədi mehrabü-mənbərdən xəyalim daşına! Indi bildim ki, nə gəlmiş Şeyx Sənan başına, Ya budur ki, Tiflisi qərq eylərəm göz yaşına, Ol sənəm vəsli mənimçün ya kəlisadən çıxar!.. Vaqif Tiflis gözəllərinin nəşəsilə odlanıb, şeir səmalarında süzərkən, mehmandar gətirdiyi xəbərlə onu yenə yerə kəşməkəş aləminə qaytardı. İrakli xan Qarabağ elçisininin polkovnik Burnaşovla görüşməsini tövsiyə edirdi. Vaqif İraklinin təklifini məmuniyyətlə qəbul etdi, gün və saat təyin olundu. Vaqif Qarabağ xanlığının qüvvətini nümayiş etdirmək üçün ayrıca bir dəbdəbə ilə Buranşovun yanına getdi: gümüş yəhər-əsvablı atını mindi, iki cilovdar atın başını çəkir, iki zinpuşçu arxadan yürüyür, silahlı nökərlər də gözəl Qarabağ atlarını səyirdərək onları təşyi edirdi. Səfər də atını qabaqca sürüb, yol verilmək üçün xəbərdarlıq edirdi. Vaqif bəylərin getməsini məsləhət görmədi, özü ilə yalnız heyətin katibi Mirzə Camalı götürdü. Vaqif Burnaşov yaşayan evin artırmasında isti kürkünü soyundu, nökərlərdən birisi onun çiyninə zoğalı çuxasının üstündən bir samur xəzli ipək xirqə saldı, bu qiyafədə içəri girdi. Burnaşov masasının yanında ayaq üstə durmuşdu, onun dizinə qədər çəkilmiş corabları, incə ayaqqabıları, baftalı qaftanı, həmayili, döşündəki xaç və ildızlar, nəhayət, üstünə kirşan səpilmiş xırda saçlı parik və qırxıq üzü Vaqifə tanış da olsa, onu təkrar maraqlandırdı. Masanın arxasına vurulmuş qiymətli xalçanın üstündən Yekaterinanın iri rəsmi asılmışdı. Vaqif rus çariçasının şəklini ilk dəfə görürdü, o bu şəklə ötəri olaraq baxdı və nəzərini Burnaşova çevirdikdə bu iki simanın arasında bir oxşayış duydu: girdəsifət, ala gözlü Burnaşov da qadına, xüsusilə Yekaterinaya bənzəyirdi. Nədənsə Vaqif sezilməz bir təbəssümlə: “Mal yiyəsinə oxşamalıdır”, – türk məsəlini xatırladı. Burnaşov ona yaxınlaşan Vaqifə nəzakətlə əl verib, masasının qabağındakı yumşaq sandalyada ona və katibinə yer göstərdi. Oturdular. Tərcüman da gəlib oturdu. Nəzakət qəbilindən olaraq bir sıra rəsmi sözlərdən sonra, Burnaşov Yekaterinanın ədalət və mərhəmətindən, Tiflisə qoşun göndərməkdə heç bir istila fikrində olmadığından, yalnız əhalinin asayiş və bəxtiyarlığını güdməsindən bəhs edib, əsil məsələyə keçdi: – Biz möhtərəm hökmdarınız İbrahim Xəlil xanla da dost olmaq niyyətindəyik. Mərhəmətli çariça sizə də himayəedici əlini uzatmaq istəyir. Xan yalnız bizim himayəmizdə öz taxtında baqi qala bilər. Vaqif bu sözləri dinləyir və şərqlilərə məxsus şübhə ilə Burnaşovun incə dodaqlarına və ağ dişlərinə tamaşa edirdi. Burnaşov sözlərini bitirər-bitirməz Vaqif başladı: Qarabağ xanının Çingiz nəslinə və Ərğun sülaləsinə mənsubiyyətini, Şişə kimi Şərqin açarı sayılan möhkəm bir qalaya malik olduğunu, qüvvət və qüdrətini, Təbrizə qədər hökmü yeridiyini birər-birər söyləyib: – Əlahəzrət çariça ilə də, – dedi, – dost keçinməyə müştaq və amadəyik. Lakin... Burada Vaqif bir az dayanıb, ciddi bir baxışla Buranşovu süzdü və sonra İraklinin bağladığı müahidəyə işarə edərək, eyni şəraiti İbrahim Xəlil xanın da məqbul tutacağını sezdirdi. Burnaşov gülümsədi. Bu gülümsəmədə çar nümayəndəsinin bu şəraitə razı olmadığı aşkar göründü. Vaqif məsələni anladı, lakin özünü ona qoymadı: Iran hadisələrinə keçdi. İbrahim xanın İran taxtını əlinə alması kimi edilən təklifləri söylədi. Burnaşovun siması yavaş-yavaş sərtləşib, təkrar açıldı: – Siz, – dedi, – əlahəzrət çariçanın alicənablığına, mərhəmətinə inanmalısınız. Sizin üçün bu mərhəmət böyük bir nemət ola bilər. Vaqifin də üzü bir az sərtləşdi: – Mərhəmət böyük nemətdir, – dedi, – doğru buyurursunuz, lakin məmləkətlər arasındakı rəftar və əlaqənin də qaydaları var. Burnaşov yenə etimad və mərhəmət məsələsini meydana atdı, çariçanın Krım xanına qarşı göstərdiyi “ədaləti” dəlil gətirdisə də, Vaqifi qane edə bilmədi. Vaqif İrakli ilə bağlanan müahidəni nəzərdə tutaraq işarələr elədi, bu fikirlərin öz şəxsi fikirləri olub, İbrahim Xəlil xanın hələ guya nə rəydə olduğunu bilmədiyini irəli sürərək, Burnaşovun ağzını aradı. Axırda Burnaşovun xaçpərəst Gürcüstanına və müsəlman Qarabağına başqa bir nəzərlə baxdığını duyub, dilxor oldu. İndi Vaqif bir daha eyni söhbətə qayıtmaq istəmir, Burnaşovun çariçanın mərhəmətinə həsr olunmuş söhbətini daxili bir kinlə dinləyib susurdu. Nəhayət, Vaqif, Burnaşovun inadına cavab olaraq, tamamilə məsələyə dəxli olmayan söhbətlərə keçib, çar nümayəndəsini dilxor etdi. 7 Vaqif Şişəyə gələr-gəlməz İbrahim xanın yanına gedib, Tiflisdə gördüklərini və eşitdiklərini nağıl elədi. Rusların gürcülərə qarşı olan rəftarı və Qarabağın şərtsiz və müahidəsiz olaraq Rusiya təbəəliyinə girməsi təklifi xanı odladı. Onun həmişəki kimi yalnız çənəsi deyil, bütün vücudu qəzəbdən titrədi. – Yaxşı, – dedi, – bəs sən mənim qüvvətimi, Qalanın möhkəmliyini demədin? Vaqif sakit səslə cavab verdi: – Xan, hamısını söylədim... Hamısını dedim, başa saldım... – Bəs nə oldu? – Elə öz dediyini dedi. Xan dinmədi, lakin əsəbləri içərisini söküb dağıdırdı. Maşa ilə buxarını qurdalayır, düşünürdü. Vaqif xanı sakit eləmək üçün: – Xan, – dedi, – it itin ayağını basmaz, deyərlər. İrakli xaçpərəst, urus xaçpərəst. Bizə qarşı kinləri var. Bir də ki, urusların ayaqları yer alıb: osmanlıları basdılar, Krımı aldılar. Bu qalibiyyət urusları qudurdub. Özlərinin də ki, nizamlı qoşunları, top-topxanaları, dəstgahları yerindədir. Xan dinmir, yenə titrək əllərilə ocağı qarışdırırdı. Birdən ayılan kimi oldu: – Əliməmmədin dalınca adam göndərmişəm, gəlsin görək məsləhətimiz nədir, – dedi. Vaqif nikbin bir səslə: – Xan, – dedi, – urusları yumşaltmaq üçün vasitə çoxdur: hələlik qalanı bərkitmək, təzə toplar almaq, cəbbəxanamızı, sursatımızı artırmaq lazımdır. Hazırlıq gördüyümüzü, şübhəsiz, ermənilər Tiflisə xəbər aparacaqlar. Görək nə olur. – Vaqif bir az susdu sonra ehtiyatla əlavə etdi: – Fətəli xan Allah deyəndən desə, nə var ki... Xan Fətəli xan sözündən təkrar qəzəbləndi: – O qancığın sözünü danışma! – dedi. – Onun ipinin üstünə odun yığılarmı? O kafirdən də pisdir! Qapı açıldı, mirzə Əliməmməd ağa içəri girdi. Soyuqdan burnu qızarmışdı, kirpikləri qırov bağlanmışdı. Salam verib oturdu. Qızarmış əllərini bir-birinə çəkinərək sürtür və düşüncəli bir halda şişələri torlanmış rəngin pəncərəyə baxırdı. Xan maşanı yerə qoyub, üzünü sağ tərəfində oturmuş Mirzə Əliməmməd ağaya çevirdi: – Təzə nə var? – dedi. Mirzə Əliməmməd ağa itaətkar bir vəziyyət alaraq, əllərini dizlərinin üstünə qoydu: – O günkü xəbərdən başqa, təzə bir şey yoxdur: uruslar Ağaməmməd xana külli hədiyyələr və xələtlər göndərmişlər. Əvvəl tanımaq istəmirdilər, indi nə olubsa qılıqlanırlar. Əlimurad xan İsfahanda möhkəm oturub, Ağaməmməd xanı tanımaq istəməyir. Başbuğ Sadıq xanı müzməhəll edib, 18 oğlu ilə bərabər həlak ediblər. Tacirlərin gətirdiyi xəbərə görə, Firəngistan Isfahana elçi göndərib, danışıq aparır. Vaqif bu söhbətləri dinləyib, təsbeh çevirir və düşünürdü. Mirzə Əliməmməd sözünü bitirdikdən sonra xan Vaqifin üzünə baxdı, bu işarə idi: Vaqifdən məsləhət soruşurdu. Vaqif dikəldi, gözləri dirçələrək od parlatmağa başladı: – Xan, – dedi, – bu xəbərlər onu göstərir ki, hələ İrandan bizə azar yoxdur – ititlə dalaşar, yolçunun işi uvanda düşər: məsələ urus məsələsidir. Erməni məlikləri və keşişləri burda olanların üstünə beşini də artırıb, urusa yazırlar “bağ belə, bostan belə” deyirlər, uruslar da inanır. Urus ilə olan məsələni yoluna qoymaq lazımdır. Qüvvətə qalsa, biz bacarmayacağıq, bir tərəfdən özü, o bir tərəfdən də Fətəli xan... – Vaqif duruxdu, nədənsə, buxarının kənarına düşmüş bir kösövü maşa ilə götürüb, alovun içinə atdı və sözlərinə davam etdi: – Tədbir işlətməliyik... İrakli bizdən çıxıb, urusun olub, özündən başqası yadına düşmür. Burnunu ovmaq üçün Gəncəni və Irəvanı onun əlindən çıxarmalıyıq. Süleyman paşa ilə əlaqəyə girmək lazımdır. Ömər xan hücuma hazırlanmalıdır. Xanlığı əlindən alınmış Ağası xana kömək verməliyik Şamaxı xanı Məmmədhəsənin üstünə getsin; bilirsən ki, Fətəli xanın qızı Məmmədhəsənin oğlundadır, qohumluq vasitəsilə Fətəli xan Şirvanı idarə edir. Şəki xanı Hacı Əbdilqədir də dinc durmayır, o da Fətəli xanla əlbirdir. Buna qarşı da bir çarə tapmalı... Bu tədbirlər görülməsə, başımızı salamat saxlaya bilməyəcəyik. Xan düşgün bir səslə: – Əbdilqədir... Əbdilqədir... – deyə başını tərpətdi və yanıqlı dedi: – Kimə inanasan ki! Duz-çörək xətiri qalmayıb ki?! Bu Əbdilqədir qoduq Məkkə ziyarətindən qayıdıb, Kürün qırağına, Dardoqqaza sığınmışdı. Bilmirdi başını hara dürtsün. Qumuq xanı Məmməd gəlib qardaşı Ağakişi xanı öldürüb, Şəki xanlığına yiyələnmişdi. Qardaşı oğlu Hüseyn xan Ağası xandan kömək aldı. Məmməd xanı qovub, Şəkidə xan oldu. Bu Əbdilqədir qoduq yanıma adam yolladı, yalvardı. Yazığım gəldi... Həm də, dedim, Fətəliyə yağı olar. Kömək göndərdim, Şəkiyə hücum edib, qardaşı oğlu Hüseyn xanı boğdurub, yerində oturdu... Bunun əvəzində indi mənə yağı olub... Eh, ay axund, İnsanın üzü dönük olurmuş! Vaqif gülümsündü: – Xan, – dedi, – dünyanın həmişə işləri belə olmuş, belə də olacaq! Zor və hiylə! – gərdişi-dövranın bünövrəsi zor və hiylədə yoğrulmuşdur. Insafa sığmasa da, belədir! Hacı Əbdülqədirin öhdəsindən yenə yazıq Hüseyn xan Müştağın oğlu Məmmədhəsən xan gələ bilər. O vaxtdan bəri burada boş bekar gəzir. Sabah əmr elə, getsin Car tərəfdə qoşun tədarükünə düşsün. Vaqifin təklifi xanın xoşuna gəldi. Hacı Əbdilqədir xan Dardoqqazda qoşun toplarkən Şəki hökmdarı Hüseyn xan Müştaq oğlu Məmmədhəsən xanı Əbdilqədirin yanına göndərib, barışıq təklif etmişdi, o da qardaşı nəvəsi olan Məmmədhəsən xanı tutub, qolubağlı olaraq Şişəyə göndərmişdi ki, İbrahim xan onu tələf etsin. O vaxt Vaqifin məsləhətilə Məmmədhəsən xan öldürülmədi və Əbdilqədir xanı razı buraxmaq üçün Məmmədhəsən xanın köynəyi qana bulaşdırılıb, ona göndərilmişdi. Indi Vaqif vaxtilə sağ qalmasına səbəb olduğu Məmmədhəsən xandan istifadə etmək istəyirdi. Müşavirə qürubdan bir-iki saat keçənə qədər davam etdi, Vaqif ilə Mirzə Əliməmməd xandan ayrıldılar. Xan buxarının kənarında tək qalaraq, yenə maşanı əlinə alıb, ocağı qurdalamağa başladı. Qaravaş yavaş addımlarla ona yanaşıb: – Xan sağ olsun, hansı otaqda süfrə salım? – deyə intizarla dayandı. Saray adətincə xan hansı arvadının yanında şam eləsəydi, orada da gecələrdi. Odur ki, qaravaş hər axşam xanın rəyini bilməli idi. Xan qaravaşa bir neçə saniyə cavab vermədi, sonra titrək səslə: – Çörəyimi burada yeyəcəyəm, – dedi. – Nökərə de, buxarıya odun atsın! Qaravaş təzim etdi: – Baş üstə, – deyib çıxdı. Şamdan sonra xan yenə özünü çırthaçırtla yanan buxarının yanına verib oturdu. Əvvəl yeməyin təsiri olmalıdır ki, bir az sakitləşmişdi, sonra get-gedə yenə əsəbiləşdi. Vaqifin Tiflisdən gətirdiyi xəbəri təkrar-təkrar xatirindən keçirib od tutub yandı: “Mən dəfələrlə kömək verib, dardan qurtardığım İrakliyə tac gəlsin, peşkəşlər gəlsin... Mənə də şərtsiz-şürurtsuz təbəəlik təklif olunsun?! Mən bu günə qalmışam? Mən Pənah xanın oğlu, Ərğun xan övladı?.. Bütün Azərbaycan xanları mənim məsləhətimlə iş görsün, mən kafirə boyun əyim, qul olum? Fətəli qancıq, elə düşmənçilik! Qalsın sənnən mənimki... Əbdilqədir qoduq da ayaq qaldırır. Bunlar hamısı o dönük İraklinin işidir. Yedin Irəvandan və Gəncədən gələn tümənləri!.. Bu odun nə yaxşı yanır... Dəmirqaranın yaxşı közü olur. Bu yemişan da elə tüstü verir – nə istisi var, nə odu. Ah neyləyim, əlimdə imkan ola, Qurbanın külünü göyə sovuraram. Şəkinin yerində arpa əkdirərəm. Şam da tez əriyir... görəsən, piyi nədən qayırırlar? Çoxdan başlar yerindən oynamayıb. A köpək uşağı məliklər!..” Saatlarla davam edən qarışıq fikirlər İbrahim xanı məşğul etdi, əsəbiləşdi, yuxusu tamamilə qaçdı. Nəhayət, onun ağırlaşmış başına bir yüngüllük gəldi, sanki çıxılmaz yolda bir işıq görünüb onu çətinlikdən qurtardı. Xan Vaqifin tədbirlərini yadına salıb sakit oldu. Birdən əsəbi bir gülüş onun vahiməli çöhrəsinə bir həlimlik saçdı. Bu, saatlarca çəkdiyi üzüntü ona yersiz və gülünc göründü. Xan ayağa qalxıb, əsnədi, ona bir gərnəşmə gəldi. Qəribə bir titrəyiş bütün vücudunu qaplayıb keçdi. Şamdana baxdı, şamın son şöləsi alovlanaraq cızıltı qoparmışdı. O biri şamdandan bir şam götürüb, yandırdı və cızıldayan şamın üzərinə basdı. Tamamilə sakit idi. Şamdanı götürüb, otaqdan çıxdı. Bir də çöndü, divarın dibində dik durmuş pişxidməti süzdü: – Şamları keçir, get yat! – deyib hərəm dairəsinə keçdi. Məmmədhəsən ağanın anası xor-xor xoruldayırdı. Xan keçdi. Qaradağlı Şahnisə xanım üzünü divara çevirmişdi, yuxuda idi. O biri otaq Məlik Şahnəzərin qızı Hürzadın idi. Ondan sonrakında Şahverdi xanın qızı Xurşud bəyim yatırdı... Xan bu yaşlı arvadlarının yanlarında qalmazdı. İndi də diqqət verməyib keçdi. Üngütlü Allahyar bəyin qızının yorğanı düşmüşdü. Xan düzəldib, yenə keçdi. Getdikcə şam əriyib, barmaqlarında donurdu. Gəncəli Cavad xanın bacısı Tutubəyim ağ biləklərini başının altına qoyub, sakit yatmışdı. Xan ayaq saxlayıb, ehtiraslı baxışla onu süzdü. İşıq Tutu bəyimin üzünə düşdükdə, gözlərini açdı. Şüursuz bir baxışla xana tərəf çevrildi, gərnəşərək gülümsədi. – Ay xan, indiyətən hələ yatmamısan? – deyə başını qaldırdı. İri hörüyü ilan kimi, ağ yastığın üstündə qıvrıldı. – Gəl görüm, yəqin üşümüsən. Xan Tutu bəyimin yan tərəfində oturdu. Tutu bəyim şamdanı aldı, xalının üstünə qoyub, xanın soyuq əllərini dolğun döşlərinə basdı. Xan xoş bir hərarət duyaraq nəşələndi. Tutu bəyim oxşayıcı şirin səsilə: – Niyə yatmamısan? – deyə sorduqda, xanın yaralarını təzələdi. Yenə Tiflis, Quba, Şəki bir-birinə qarışaraq, bütün ağırlığı ilə onun üzərinə töküldü. Xan cavab vermədən əllərini arvadının atəşin sinəsindən ayırıb, dik qalxdı. Yenə şam əlində olaraq hərəm dairəsini dolaşmağa başladı... Avar xanı Ömərin bacısı Bikə ağa büzüşüb, yatağın ortasında qalmışdı... Sonra naxçıvanlı Ruğaşın, tağlı Sonanın, Dızaq məliyinin qızı Xatayın, Bəhmənli Xədicənin, Sarıcalı Mürəssa xanımın və başqalarının otaqlarından keçib, son otağa çatdı. Hər yeri xalı, xalça, cecim və ipəklə bəzənmiş bu otaq Şişə sövdəgəri Hacı Kərimin qızı Anaxanıma təxsis olunmuşdu. Anaxanım İbrahim xanın ən yeni arvadı idi. On altı-on yeddi yaşlarında, ətli-canlı bir qız idi. Xan otağa girdikdə gülab iyi onu məst elədi. Titrək əli ilə şamdanı yuxarı qaldırıb, ipək yorğan altında uzanmış Anaxanımı seyr etdi: yorğanın bir tərəfi sürüşüb xalının üstünə düşmüşdü, qızın dışarı çıxmış sol döşü qar kimi ağarırdı: qara kirpiklər dairələnərək xəfif kölgə salmışdı: totuq yanaqlar dan yeri kimi parıl-parıl yanırdı... Xan əlini belinə atıb, titrək barmaqlarilə şal qurşağını açmağa başladı... 8 Xan səhər tezdən oyandı. Anaxanım gecə onun yuxuda ağır iniltisini dəfələrlə eşitmişdi: Burnaşov xanın yuxusuna əjdaha sifətində girib, onunla boğuşmuş, neçə yerindən yaralamışdı. Bu yaraların ağrısı hələ də canından çıxmamışdı. İçərisində sanki bir şey üzülmüşdü, bütün ətrafında gördükləri ona toxunub qıcıqlayırdı. Xan divan otağına gəlib, orada təkbaşına oturdu. Bu yaxşı əlamət deyildi: xanın qəzəblənməsini bütün saray eşidib, titrətməyə düşdü. Təlxəklərin dalınca adam göndərildi, məşhur Lotuoğlu çağırıldı, həmişə xanın kefini o açardı. Şəhərin bütün məzəli adamları buraya toplanıldı. Məclis tamam olduqdan sonra Lotuoğlu məclisin ortasına çıxıb durdu. Hamının gözü onda idi. Birdən bir ədəbsizlik elədi, sonra xana baxaraq: – Səsi çıxmır, barıtı nəm çəkib, – deyə güldü. Məclis də xanın kefini açmaq üçün qaqqanaq çəkdi. Xanın üzündəki qırışların biri də açılmadı. Lotuoğlu təlxəklərdən birilə saqqaldan fincan oynayıb, gül vurdu: – Uddum! – deyə qışqırdı. Müarizi: – Hələ udmamısan, saqqalım yerindədir, – deyə otaqdan qaçır, Lotuoğlu da onu qovurdu. Ortalıqda dombalaq vurub, camaatı güldürürdülərsə də, xana təsir etmirdi. Nəhayət, Lotuoğlu müarizini yerə yıxıb, çığırda-çığırda saqqalını qırxıb, qurşağından asdığı dəsmala yığdı. Bunların heç biri İbrahim xana təsir etməyirdi: tez-tez yanında duran Şahməmmədə əmrlər verir, şəhərdə dikbaşlıq edən adamları zindana atdırırdı. Sarayı bürüyən vahimə şəhəri də bürüməyə başlamışdı: adamları şişə çəkəcəklər, qurşunu əridib boğazına, dağlayıb başına tökəcəklərdi: qızılquşlara bu gün yem verilməsin deyə buyurulmuşdu, onlar diri İnsan ətilə doyrulacaqdı... Təlxəklər xan qəzəbinin önünü almağa var qüvvələrini sərf edirdilərsə də, bir nəticə çıxmayırdı. Lotuoğlu bir kələk də düşündü: qürurla keçib, yuxarı başda xanla yanyana oturub, qaşqabağını tökdü. Təlxəklərdən birini yanına çağırıb: – Qəzəbim tutub, kefimi açmasanız hamınızı yumurtladacağam, – deyə İbrahim xanın təqlidini çıxarmağa başladı. Təlxəklər bütün kələklərini meydana qoydular: it kimi hürüşdülər, çaqqal kimi ulaşdılar, banladılar, anqırdılar, kişnədilər... Xanın halına təfavüt eləmədi. Lotuoğlu qəzəbli səslə: Qəzəbim gül vurur, bu saat yumurtlayın! – deyə qışqırdı. İyirmi-otuz təlxək orda-burda çömbəlib, qaqqanaq vura-vura “yumurtlamağa” başladılar. Arada bir ədəbsizlik edib: – Hələ harasıdır, gör sonrası nədir! – deyə hırıldaşdılar. Xan yenə əvvəlki vəziyyətdə oturub, gözlərindən ildırım şığıyırdı. Bu əsnadə Xanməmməd gəlib, çıxdı. Oturar-oturmaz, əllərini ölçərək qonşusuna bir şeylər nağıl eləməyə başladı. Xanın qəzəbli gözləri onda idi. Birdən: – Xanməmməd, nə nağıl eləyirsən? – deyə qışqırdı. Özlərini xan məclisində sərbəst aparan təlxəklər belə qorxularından qınlarına girdilər. Xanməmməd cürətsiz bir səslə: – Xan sağ olsun, – dedi, bir yuxu görmüşəm, onu nağıl eləyirəm. – Nə yuxu? Bərkdən de, mən də eşidim. Xanın təklifi məclisə bir təsəlli oldu. Çünki Xanməmməd dəfələrlə xanın qəzəbini söndürmüş bir adam idi. Bu dəfə də nağıl eləyib, xanı güldürəcəyinə ümid edirdi. – Xan sağ olsun, – dedi, – bu gecə yuxuda gördüm ki, guya sən məni divanxana qabağında asdırdın. Mehralı bəy bulağında yudurtdun. Datələbin altında da basdırtdın. Xan çönüb Şahməmmədə baxdı, Şahməmməd həmən təzim edib, ona yanaşdı: Şahməmməd, cəllada tapşır, sənin bu axmaq qardaşını divanxana qabağında assın, Mehralı bulağında yusun, Datələbin altında da basdırsın. Şahməmmədin divan otağından dışarı çıxıb, içəri girməsi bir dəqiqə çəkdi: qırmızı geyimli cəlladlar gəlib Xanməmmədi apardılar... Vaqifin yol yorğunluğu hələ canından çıxmamışdı, keçdiyi dağların şaxtasından zökəm də olmuşdu. Onun üçün hələ yatağında uzanıb, Füzulinin mütaliəsilə məşğul idi. Füzulini dəfələrlə oxumuşdu, yenə istirahət zamanı onu əlindən yerə qoymazdı. Qoca lələ ayağının ucunda içəri girib: – Ağa, səni görmək istəyirlər, – dedi. – Kimdir? Lələ ürkək səslə cavab verdi: – Ağa, deyəsən, xanın yenə qəzəbi tutub... Vaqif məsələni o saat anladı, cəld geyinərək: – Çağır kallayıya gəlsinlər, çöl şaxtadır! – deyə lələyə tərəf yönəldi. Lələ yavaş səslə: – Ağa, kallayı tutmaz, camaat tamam tökülüb gəlib, – deyə kənara çəkildi. Vaqif artırmaya çıxıb, gördü ki, həyət, pilləkən, artırma – hər yer adamla doludur. Bir çox qucağı uşaqlı arvad özündən gedib, qarın üstünə sərilmişdi. Vaqif bu mənzərələrə alışıq idisə, ürəyi sancdı. Lakin zahiri soyuqqanlılığını saxlayaraq, ricaya gələnlərin bir-ikisini içəri çağırdı. Dərdlərini dinlədi: adamları zindana atılmışdı. Vaqif sakitcə: – İş belədir – deyib, bir az iztirabını toxtatdı: bir otuz-qırx adam ağ kəfən geyib, əli gordalı sarayın həyətinə gələrsiniz, mən sizə indi biriki zikr verəcəyəm, onu oxuyub, başınızı gorda ilə yararsınız. Sonrası ilə sizin işiniz yoxdur, bu saat özüm saraya gedəcəyəm. Vaqif bu göstərişi verdikdən sonra pəncərənin içindəki döşəkçənin üstünə çəkildi, bir parça kağız götürüb yazdı. Sonra kağızı büküb verdi: – Bax başınızı yararkən bunu oxuyarsınız. Di gedin, dediyimi tez eləyin, mən də gəlirəm. Vaqif divanxana qabağından keçib, saraya gedərkən yazıq Xanməmmədi dar ağacından asılı gördü. Qarlı külək onun meyitini havada tərpədirdi. Ətrafa böyük bir izdiham toplanıb, cəlladların ocaq qalayıb, adam çəkmək üçün şiş hazırladıqlarına tamaşa edirdi. Vaqif saraya daxil olduqda İbrahim xanın qəzəbi hələ soyumamışdı: darğa, mizandar, əmr-bə-məruf hüzura çağırılıb, onlardan cəzalanmaq üçün adam tələb olunurdu. Şahməmməd İbrahim xanın buyruqları altında şaşıb qalmışdı; daşqəlbli də olsa, qardaşı Xanməmmədin asılması onu sarsıtmışdı. Vaqif salam verib, yuxarı başa keçdi. Salama cavab olaraq xanın yalnız dodaqları tərpəndi, səs eşidilmədi. Vaqif bir kəlmə belə danışmayıb, məclisdəki təlxəklərin şit hərəkətlərinə acı bir istehza ilə tamaşa edirdi. Birdən açılıb-örtülən qapıdan zikr səsi eşidilməyə başladı: Kərbəlada olmadıq, Şümri-sənani öldürək. Parə-parə eyləyək, Evladi-Heydər qanlısın. Ku Hüseynimə Va Hüseynimə Xana xəbər gəldi. Xan heyrətlə Vaqifin üzünə baxdı, Vaqif də üzündə eyni ifadəni göstərməyə çalışdı. Xan artırmaya adam qaçırtdı, heç kəs bu əhvalatdan baş aça bilmədi. Coşqun zikr səsi aydın eşidilir, ürəyə vahimə salırdı: Ey yezid, bihəya! Ruzi-əza va həsrəta! Nuri çeşmi- Müstəfa Əlbəttə, istər qanlısan! Ku Hüseynimə! Va Hüseynimə! Vaqif xanın tamamilə dəyişdiyini görərək: – Xan, zəhmət çəkin, görək nədir, – dedi. Durub artırmaya çıxdılar. Ağ kəfənli adamlar zikr deyib, başlarını gorda ilə yarırdılar. Qana bulaşmış kəfənlərə baxanda adamı dəhşət bürüyürdü. Xanı görcək səslər daha da ucaldı: Ol dəmdə Fatimə Gələcək qiyamətə, Əldə səri-Hüseyn. Guya Hüseyn ölüb, Matəm sədası var Ey vay! Bə dəşti- Kərbəla! Ku Hüseynimə! Va Hüseynimə! Qan süzülən dodaqlardan qopan bu coşqun zikr xanı iliyinə qədər sarsıtdı, titrək səslə Vaqifə yönəldi: – Axund, sən oxumuş adamsan, bu nədir? – dedi. Vaqif dəsmalını gözlərinə basıb, ağlar bir səslə: – Xan sağ olsun, – dedi, – Kərbəlada şəhid olmuş imam Hüseynin yolunda... – Vaqifin səsi qırıldı. Xan hövlnak soruşdu: – Nə xahişləri var? – Xan bugünkü dustaqların taxsırından keçməni istəyirlər... Xan, imam Hüseyn eşqindən keçmək olmaz!.. Dindar xanın göz yaşları saqqalı aşağı axırdı: – Axund, – dedi nə bilirsən elə, günaha batmayım! Vaqif başını artırma sürahisindən aşağı sallayıb, sevinc sezən bir səslə: – Ay camaat, – dedi, – xan bugünkü dustaqların taxsırını imam Hüseynə bağışlayır. Gedin, xanın ömrünə dua eləyin! – Sağ olsun! Ömrü uzun olsun! – deyə eşidilən səslər həyətlə bir oldu. 9 Vaqif yenə əlini atıb, fincanı qaldırdıqda üzük altından çıxdı: – Mirzə Əliməmməd, dedi, – yenə gül vurdum! Hələ ki işlər yaxşıdır. Lələ məcməyini qaldırıb, yenidən fincanları düzməyə apardı. Havanın titrəməsindən şamın şöləsi piyi yalamağa başladı. Mirzə Əliməmməd: – Elə məmləkət işlərində də gül vurmusan, – dedi. – Necə? – deyə Vaqif Mirzə Əliməmməd ağanın üzünə baxdı. Mirzə Əliməmməd ciddi bir səslə: – Axund, – dedi, – doğru ərz eləyirəm. Sənin bütün tədbirlərin yerini alır. Hüseyn bəy qoşun yığıb, İraklinin nayibini Gəncədən qovub. İrakli, deyirlər, bərk əl-ayaqdadır. Burnaşovdan qoşun istəyib. Qoşun da sursat istəyir. İraklinin nə sursatı var, nə pulu. İravan xanı da ki, bac vermək istəməyir. Məcməyi yenidən qoyulmuşdu. Vaqif gülərək Mirzə Əliməmmədin üzünə baxdı: – Nə verərsən, yenə gül vurum?! – dedi. – Nə istərsən! Vaqif əlini atdığı ilə üzüyü çıxartdığı bir oldu. Mirzə Əliməmməd heyrətlə: – Bu ağ oldu, – dedi. Vaqif zarafatla: – Yəni İraklinin hərəkətindən də ağ oldu? Deyir öz işimi düzəldərəm, sizi də gözdən salaram. Bu da iyirmi illik dostluğun nəticəsi! İbrahim xan ona nə köməklər eləmədi?! Indi deyir, Qalanın qapısını aç, uruslar girsin, erməni məliklərini başınıza ağa tiksin... Mirzə Əliməmməd əlini buxarıda qızdıraraq: – Bu onun xam xəyalıdır! – dedi. Vaqif də fincan oyunundan çəkilib, buxarının qabağına salınmış süfrədən bir iki tut qurusu götürüb ağzına atdı, sonra qızınaraq: – Görək, – dedi, – Musa Soltan nə xəbər gətirəcək. Rusiyaya birinci dəfə kağız aparanda yaxşı xəbər gətirmişdi. – Bu dəfə də gətirər. – Nə deyim, – deyə Vaqif düşündü: – Bizim şərtləri qəbul edərlərmi? Yazdım: himayəyə hazırıq, ancaq xan yerində qalacaq, daxili işlərimizə qarışılmayacaq, Qarabağ torpağının da dəci pozulmayacaq. Mirzə Əliməmməd: – Şərtlərimizi qəbul etməsələr, – dedi, – nə itiririk? – Heç nə! Biz məsələni uzatmalıyıq, görək bu işlərin axırı necə olur. Urusların gəlməsi bütün Iran və Osmanlı məmləkətini vəlvələyə salmışdır. Görmürsən, Süleyman Paşa nə yazır, deyir: “Urusun Tiflisə gəlməsi bir oddur ki, sizi də, bizi də yandıracaq”... Vaqif sözlərini kəsib, güldü. Mirzə Əliməmməd heyrətlə ona baxaraq dedi: – Deyəsən, yadına nə isə düşdü. Vaqif zarafatlı gülüşündə davam edərək: – A kişi, nə vaxt bir yerə gəldikmi, elə bu can sıxan söhbətlərdən əl çəkmirik. Vaqif burada bir az dayanıb, dərin bir təvəkküllə sözünə davam etdi: – Mirzə Əliməmməd, mənə elə gəlir ki, “cəhd çarıq yırtar” – doğru məsələdir. Bizim səyimizin mənası var, amma təsəvvür olunan qədər yox. Gərdişi-zəmanənin çay axını kimi bir axını var, bu axını dəyişsən də, axın axınlığını göstərəcək. Mən-sən, o-bu axının qarşısında heç mənziləsindədir. Azərbaycan xanları bir-birilə vuruşur, rəyasət üçün ata oğlunu, qardaş qardaşı öldürür, bir-birinin gözlərini çıxarır, elimiz, ulusumuz xanların kefi üçün qırılıb gedir: xanımanlar yanıb kül olur... Bu fəlakətə qarşı ürəyimiz çatlasa da, qabağını almaqdan acizik! Bunun üçün özümüzü üzməməli, qəlbdəki yaranın sızıltısını unutmaq üçün bir az da əylənməliyik. Deyirəm, nökəri göndərim şərbaf Kazım gəlsin, onda qəribə söhbətlər olur, bir az desin, vaxtı xoş keçirək. Lələ çağırıldı, nökərlərdən biri fanıs götürüb, Kazımın dalınca getdi. Kazımı yataqdan durquzub gətirmişdilər. Qapıdan girər-girməz: – Xeyr ola? – deyə güldü. – Xeyr olmamış nə var, buyur əyləş! Kazım oturdu. Süfrədəki tut qurusuna, qoz ləpəsinə baxıb, gülümsədi. Vaqif: – Buyur, ye! – dedi. Kazım rişxəndlə: – Naxçıvan yemişi olanda biz yaddan çıxırıq. Qoz ləpəsi olanda məni çağırırsan, bilirsən ki, dişim yoxdur. Vaqif etiraz eləmək isətədi, Kazım onun sözlərini kəsib, bir missal söylədi: – Bir gün, – dedi, – Molla Nəsrəddin yatıb yuxuda gördü ki, pul paylayırlar, hamıya ağ pul verdilər, buna qara pul. Molla acıqlanıb qışqırtı saldı. Öz səsinə yuxudan ayıldı. Ovcuna baxdı, gördü ovcu boşdur. Gözlərini yumdu dedi: “Zərər yoxdur, qara pul da olsa olar, verin gəlsin”. İndi, axund, elə qoz ləpəsinə də razıyam, verin gəlsin. Vaqiflə Mirzə Əliməmməd uğunub, getdilər. Kazım da boşqabdan bir qoz ləpəsi götürüb, ağzına atdı. Vaqif gülgəz dəsmalı ilə gözlərinin yaşını silərək, Kazıma baxır, ondan yeni bir lətifə eşitmək istəyirdi. Kazım isə qoz ləpəsini bu əngindən o biri ənginə aparıb, onu əzməyə çalışırdı. Vaqif istehza ilə: – A Kazım dadaş, deyəsən, dəyirmanın kardan düşüb? – dedi. Kazım: – Dəyirman başına nə kül töksün, – dedi, – arpa cadı üyütməkdən haldan düşüb. O qədər arpa çörəyi yemişəm ki, küçədə eşşəklərə: “Toqquş!” – deyilib, dayandırıldıqda, mən də dayanıram. Bu sözün də kəskinliyi Vaqifə xoş gəldi; zarafatla: – Kazım, – dedi, – sənə söz çatdırıla bilməz. Nahaq yerə xanın kefi tutulanda imarətə gəlmirsən. Bilirsən, bol xələt-barat alarsan. Kazım mütəvazi bir halda başını aşağı salıb, əllərini ovuşdurdu: – Axund, başına dönüm, kasıb adamıq, imarətdə nə işimiz var! Bəs eşitməmisən ki, xan ilə bostan əkənin tağı çiynində bitər? Mirzə Əliməmməd ağa çox ehtiyatlı bir dövlət adamı olduğu üçün Kazımın bəzi işarələrindən xoşlanmadı. Sözü dəyişmək üçün, buxarının sönməsini əlində bir bəhanə etdi. – Axund, atəş deyəsən, bizə vəfasızlıq göstərmək istəyir, – deyə buxarını göstərdi. – Hər şeyin çarəsi var! – deyə Vaqif lələni çağırıb, buxarını təzədən qalatdırdı və şamdanın da şamını təzələtdirdi. Sonra lələyə çönərək dedi: – Lələ, uşaqlara de, bir yaxşı halva çalsınlar, gecə uzundur, oturacağıq. Kazım gülümsünərək, həyatında baş vermiş bir hadisəni xatırlayıb başladı: – Halva dedin, yadıma bir əhvalat düşdü. İrandayam, cavan vaxtımda, dava eləyirəm. Əhərin yanında məni əsir apardılar. Xülasə gəldik çıxdıq Əhərə. Məni bir xana satdılar, ona nökər oldum. Məlum oldu ki, bu xanın özü Cavanşir elindəndir... Vaqif onun sözlərini kəsərək: – Deməli, qohum çıxdınız, – deyə güldü. – Hə, qohum çıxdıq. Özü də mənim kimi: “azacıq aşım, ağrımaz başım” – deyənlərdən idi. Bir balaca mülkü vardı, ondan dolanardı. Davaşava ilə işi yox idi. Bütün varını-yoxunu məzəli adamlara yedirərdi. Nökərin də məzəlisini sevərdi. Bir gün bu, pilləkənlə eyvana çıxar, mən də bunun dalınca. Pilləkənin ortasında bunun budundan bir çimdik götürdüm. Acıqlı dönüb, üzümə baxanda dedim: “Xan, bağışla elə bildim, xanımındır”. Bunu eşidər-eşitməz qaqqanaq çəkib, güldü. Dedi: “Bax, indi xoşuma gəldin. Haralısan?” Dedim: “Qarabağlı” Dedi: “Ora niyə Qarabağ deyirlər”. Dedim: “Çünki hər şeyimiz qara bağlıdır, bir kəs ilə haqq-hesabımız da olanda, qarın üstünə yazırıq, möhkəm qalsın”. Xan yenə güldü, dedi: “Sənin bu günkü təqsirini da qara yazdım. Get! “Pilləkənin aşağısına enib, dayandım. Dedim: “A xan, başa düşmədim, mənim təqsirimi qara yazdın, yoxsa qarın üstünə yazdın?” Xan yenə güldü, amma gülüşü xoşuma gəlmədi. Qorxdum. Dedim, xandı, onun tərsi, avandı olmaz, acığı tutub, başımı vurdurar. Birdən bağırdı: “İtil burdan! Sənin halvanı çaldırram”, – deyib, üstümə şığıdı. Dedim: “Xan, çoxdan itilərdim, amma darvaza bağlıdır”. Xanın kefi təzədən açıldı, gülə-gülə dedi: “Ay gədə, sən çox həlləm-qəlləm adama oxşayırsan. Məndən nə istəyirsən de verim, təki çıx get. Məni xatadan sav! Dedim: “Məni azad elə, özümü də Arazdan keçirtdir, öz yurduma qayıdım. Xan düşündü. Sonra razı oldu. Cibimə də pul qoyub, məni yola saldı. Vaqif gülərək dedi: – Deməli, məzəliliyin xoşuna gəlməyib. – Yox, xan çox arvad qoruyan adam idi. Görünür, mənim zarafatımdan həslədi. Mən də qəsdən elədim ki, məni azad eləsin. Halva gəldi, yanında da Dızaq buğdasının yuxası. Zəfəranın iyi damağa çökürdü. Kazım dörd gözlə halvaya baxıb dedi: – Bax ölüyə dəysə dirilər – buna demişlər. Vaqif su səpilib, yumşaldılmış yuxanı kəsib, arasına halva qoyaqoya: – Görüm, – dedi, – halvadan sonra nələr nağıl eləyəcəksən. Zəfəran axı güldürən olar. Kazım halvadan iri tikələr vurub ötürür, gözlərinə işıq gəlirdi. Ağzını mırçıldada-mırçıldada dedi: – Axund, “adam güldürən” dedin, yadıma bir əhvalat düşdü. Ərdəbildəyəm. Payızın palçıqlı günüdür. Bisti üzünə də həsrətəm. Küçədə alçaq boylu, çəp gözlü birisinə rast gəldim. Dedim: “Bu məhəllənin adı nəmənədir?” Elə bunu dediyimi gördüm... Mənə cumdu-nə cumdu! Papağım başımdan düşüb, başdan ayağa palçıq oldu. Demə bu adama “Bu məhəllənin adı nəmənədir?” – deyəndə acığı tutarmış. Mən doğrudan soruşardım, bu zarafat hesab edib. Xülasə, papağımı başıma qoyub, gedirəm, gördüm, bir həyətə adamlar girib-çıxır. Birisindən soruşdum ki, burada nə var, dedi ki, adam ölüb. Dedim elə yaxşı oldu: gedim həm başsağlığı verərəm, həm də ehsan plovundan yeyib, qarnımı doyuraram. İçəri girib, oturdum. Bir də baxıram, məclisdən durub gedənlər yanıma gəlib, mənə başsağlığı verirlər. Lap məəttəl qaldım. Dedim, ya bu şəhərin əhli dəli olub, ya mən... Demə, bu şəhərdə adamı ölənin papağına palçıq sürtərmişlər ki, təziyədar olduğu bilinsin. Papağım palçıqlı imiş deyə məni təziyədar biliblər... Sonra o qədər gülmüşəm ki... Söhbət gecənin yarısına çəkdi və gecənin yarısına kimi də Vaqif Kazımı söylədib, güldü. 10 Baharın sevimli günəşi günorta yerinə gəlmişdi. Lakin günəşdə etibar görünməyirdi: yerdən buğ qalxır, dağların başı dumanlanır və üfüqlər bulaşmağa başlayırdı. Bir az sonra hardansa göyü qara buludlar qapamağa başladı, günəş qeyb oldu, hava qaraldı. Uzaqdan guruldayaraq gələn şimşəklər şəhərin üstündə şaqqıldayıb, hara isə düşdü. Sanki göy də şüşə pəncərə kimi onun arxasınca qırılıb, çilik-çilik oldu. Taxtapuşlara və damlara tökülən dolunun nəriltisindən şəhərə bir vahimə çökdü. Safdil Telli dolunun önünü almaq üçün sacayağını ayaqları yuxarı, qazanı üzüqoylu çevirib, hananın üstündə oturdu və ilmə vuran Gülnazı təlaşla çağırdı: – Ay Gülnaz, sən də hana toxumağa vaxt tapdın, – dedi. – Sən anayın ilkisən, gəl yeddi dolu götür, dişlə, dolu yaralanıb kəsilsin. Gülnaz gülərək yerindən cəld qalxdı, iplərin boyalarına bulaşmış barmaqları ilə artırmaya atılmış dolulardan götürdü, dişləyib, atmağa başladı. Dolu şiddətlə tökür, ağacların yarpaqlarını, çağala meyvələrini vurub, yerə salırdı. Tellinin anası tez-tez kəlmeyi-şəhadət deyib, təsbeh çəkir və deyirdi: – Tanrının qüdrətinə şükür, ağaclarda meyvə qalmadı, görəsən yenə harda nahaq qan olur ki, bəlasını çəkirik. Göy bir də şaqqıldadı, arxasınca eşidilən qurultu dalğalanaraq uzaqlaşdı. Buludlar seyrəkləşib yayılır, günəşin xoş təbəssümü yenə aləmə zərlər səpməyə başladı. Telli ilə Gülnaz hananı buraxıb həyətə çıxdılar: ağacların altında dolu təll atılmışdı. Didik-didik olmuş yarpaqlar və firuzə rəngli alçalar yerə səpilmişdi. Qızlar əyilib, alçaları yığarkən darvaza açılıb, Səfər içəri girdi. Üzündə həyəcan izləri vardı: – Telli, – dedi, – mən gedirəm. Al açarı evdən muğayat ol! Telli onun ansızın səfərlərinə alışıq da olsa, yenə hər dəfə dərdlənir və qorxuya düşürdü. O indi yalnız: – Hara? – deyə bildi və üz döndərib darvazaya tərəf gedən Səfərin arxasınca qoşdu. Səfər həyətdən çıxıb, qapıya bağladığı atının belinə sıçradı, son sözü isə bu oldu: – Quba xanı ilə Şəki xanı çoxlu qoşunla Kürü keçibdir... Səfərin atı nallarından palçıq qopararaq çapıb getdi. Telli də gözlərinin yaşlarını əlinin dalı ilə silə-silə evə döndü. Kazım işdən xəbər tutub, qonşudakı karxanasından çıxıb gəldi. Bütün ailə Tellinin başına toplandı. Telli üzünü hanaya tərəf çevirib, atasından utanaraq səssizcə ağlayır, Gülnaz ona təsəlli verirdi. Tellinin anası əllərini qoltuğuna qoyub, hanaya söykənmişdi, üzündə çıxılmaz dərd ifadəsi vardı. Kazım kişi artırmanın kənarında oturub, ayaqlarını yerə sallamışdı, çustunun ucu ilə təpimiş palçığı əzərək: – Tanrının səbrinə qurban olum!.. – deyib, hiddətlə göyə baxdı. Bu xanların boğuşması qurtarmır ki, biz də bir gözümüzü açaq, dünyanın işığına baxaq. Demək, bu il də taxıl olmayacaq, arpa çörəyinə də həsrət qalacağıq. Gündə bir gəlirlər tərəkəməni talayırlar, əkindən, biçindən avara olur. Əh! Tanrının bir ucuz ölümü də yoxdur ki, ölək qurtaraq. Gülnazın da anası gəlib çıxdı. Ağ çadrasının ucu ilə yaşmanaraq – Ay Kazım, – dedi, – bizim kişidən də heç xəbər-ətər yoxdu axı. Kazım ərkli bir hiddətlə: – Ay rəhmətliyin qızı, – dedi, – bizim dərdimiz elədir ki, Səfər getməyə bilməz, bilirsən ki, xanın buyruğundan çıxmaq olmaz. Başına da, Allah eləməmiş, bir iş gəlsə, Telli bədbəxt olacaq. – Tellinin çiyinləri əsib, hıçqırığı eşidildi. Kazım bir az da pərtləşərək sözünə davam etdi: – Sənin dərdin isə kəllə-mayallaq dərddir: kişin oturduğu yerdə özünü işə saldı, dedi: “Tiflisə gedib, mal gətirib, dövlət qazanacağam”. Sözümə qulaq vermədi. Ey, ay Pərizad, xatirinə dəyməsin, sənin ərin çox acgöz adamdır. Erməninin də tərsi lap tərs olur. İllərdən bəri yan-yana yaşayan, bir adət və qaydalı, yalnız dinləri başqa olan bu iki ailə baş-başa verib, bir-birinin dərdinə ağlayardı. İkisi də ən əvvəl Kürü keçən qoşunun nə bəlalar törədəcəyini əvvəlcədən bilir və dəhşətli nəticəsini eyni dərəcədə duyurdu. Bu əsnada İbrahim xan məiyyətilə bərabər Əsgərana göndərmiş olduğu qoşunu yoxlamaq üçün qala qapısından çıxırdı. Onu təşyi edən Kələntər Ağası bəy atını xan ilə yanaşı sürür və xanın tapşırıqlarına cavab olaraq: Arxayın ol, xan! Lap arxayın ol! – deyirdi. Qəbiristanlığın girəcəyində Ağası bəy əlini döşünə qoyub, xana və məiyyətinə təzim edib, döndü. Xan məiyyəti ilə gedirdi, hamı sükut içində idi. Vaqif yağışdan sonra təmizlənib, işıldayan otlara və çiçəklərə baxır, zövqlənirdi, lakin ətrafda dumanlanan hadisələr onun zövqünü qara bağrına basaraq boğurdu. Get-gedə qaçqınların ağzı açılmağa başladı: ellər, uluslar əkini buraxıb, canlarını qurtarmaq üçün dağ yuxarı qaçırdı. Qoyun-quzunun mələşməsi, atların kişnəşməsi, çocuqların ağlaşması bir-birinə qarışmışdı. El baş alıb gəlirdi. Vaqif bu mənzərəyə baxıb, düşünür, silinməz acılıqlar duyurdu. İbrahim xanın sərt baxışında intiqam alovu yanırdı: – Bu adam işin irəlisini-gerisini düşünmür? – deyə Vaqifə müraciət etdi. İşarə Fətəli xana idi. Vaqif ikrahedici bir sifətlə: – Xan – dedi, – bu adam urus yasavuludur: ağa deyir sür dərəyə – sür dərəyə! Urusdan kisə-kisə əşrəfi alır: gərək bir canfəşanlıq göstərsin, ya yox?! Bunlar hamısı bizi yumşaldıb, boyunduruğa keçirmək üçündür. Xan hiddətli səslə: – Dünya dağılsa da, mən o boyunduruğu qəbul etməyəcəyəm. Erməni məlikləri mənə ağalıq edə bilməz! Valiyə edilən hörmətdən mənə də olarsa, razıyam... Rus torpağına məktub aparıb, qayıtmış Musa Soltan da burada idi. Dolğun vücudu ilə ata yastanıb, söhbətə qulaq verirdi. Uzun bığını düzəldib dedi: Heç dediklərindən dönürlər ki?! Mən urusları bir qanan adam bilirdim, amma elə tutduqları yerdən istəyirlər. Siz bizə inanın, padşahın mərhəməti böyükdür, – deyirlər... Xan hiddətlə onun sözlərini kəsdi: – Tanrı onları da vursun, mərhəmətlərini də! Onların mərhəməti daha bundan artıq olmayacaq ki, – deyə xan yamacla dırmanan qaçqınları göstərdi. – Fətəli qancığı yelləyib, mənim üstümə göndərir... Ölsələr də boyun əyməyəcəyəm, mənə də İbrahim Xəlil xan deyərlər! Məmməd bəyin dəstəsi arxadan gəlirdi. Məmməd bəy xanın atı aramla sürməsindən razı deyildi. Onun atı cilovu gəmirirdi, başını buraxmaq lazım idi, amma xandan qabağa keçə bilmir. Nəhayət, cürətlənib, xana yanaşdı: – Əmi, izin ver biz qabaqca gedək, – dedi, ala gözlərini xanın üzünə dikdi. – Get!.. Bir bil gör o qancığın başında nə qədər adam var. Dağlardan adam yolla, daldan soxulub, qırsınlar. Məmməd bəy: – Baş üstə! – deyib, qızıl kürəni tərpətdi. Otuz-qırx nökəri də atları səyirtdilər. İbrahim xan qoşununun böyük bir hissəsini Əsgərənda yerləşdirmişdi. Fətəli xanın qüvvətini bilmədən qoşunu aran düzünə çıxarmaq məsləhət görülməmişdi. Ancaq xəbər bilmək üçün ayrı-ayrı dəstələr irəli göndərilmişdi. Məmməd bəy Əsgəranı keçib, sürətini azaltmaq məcburiyyətində qaldı, çünki yollar arandan axıb gələn ellərlə dolu idi. Qaraağacıya çatanda bir qoca kişi onu saxlayıb, atının ayağına yıxıldı. – Amandı, ağa! Qız!.. İki qızımı apardılar!.. Məmməd bəy: – Haradan...Haradadılar? – deyə təlaşla soruşdu. – Bərdə... Bərdəni yandırdılar. Məmməd bəy sürüb, getdi. Fikri özünü Kəhrizliyə yetirib, arvadları Ayişə və Hürünü dağa yola salmaq idi. Ağdamda onlara rast gəldi: yüzbaşı bütün Kəhrizli elini yığıb gəlirdi. Məmməd bəy onları Qaraağacıya qədər təşyi edib, geri döndü. İndi atlılar toz qopararaq Bərdəyə tərəf çapırdılar. Kəndlər, yataqlar, qışlaqlar başına buraxılmışdı: heç yerdə adama rast gəlinməyirdi. Əkinlər yarımçıq qalmışdı. Qərvəndə yaxın bir yerdə Fətəli xanın pişdarlarına rast gəldilər: əlliyə qədər atlı yavaş-yavaş gəlirdi. Arxadakı dəvədə bir zəmbərək topu da vardı. Məmməd bəyin dəstəsi dərəyə çönüb, atdan endi. Nar kollarının arasında gizləndilər. Düşmən pişdarı yaxınlaşırdı, danışıqları belə aydın eşidilirdi. Gəlib, yanlarından keçəndə kolların arasından güllər açıldı. Birinci güllə zəmbərəkçini aşırıb, dəvədən saldı. Atlıların arasına çaxnaşıq düşüb, hərəsi bir tərəfə qaçdı. Məmməd bəy tüfəngi çiyninə aşırıb, öz adamlarına: – Atlanın görək! – deyib, atın belinə sıçradı. Qılıncları sıyırıb, düşmənlərə soxuldular. Məmməd bəy təpədə birisinə çatıb, arxadan qılıncı boynuna endirdi. Qan fışqırtı ilə atın yəhər-əvabına səpildi. Atlı köklü ağac kimi endirildi, lakin sol ayağı üzəngiyə ilişib, qaldığından, at onu yer ilə sürükləyərək apardı. Yerdə qalan düşmənləri də Məmməd bəyin nökərləri, izləyib qılıncdan keçirirdi. Uzaqdan böyük toz qopmuşdu. Məmməd bəy təpəyə çıxıb, əlini gözlərinin üstünə qoyub, diqqətlə baxdı: – Uşaqlar, çoxlu qoşun gəlir, görürsünüzmü? Bax, deyəsən qabaqdakı da Fətəli xanın özüdür... Daha durmaq yeri deyil, keçək dağ ətəklərinə, adam yığaq, daldan soxulaq, görək nə olur... İbrahim xan məiyyətilə Əsgərana çatıb, orada dayandı. Qasidlərin gətirdiyi xəbərə görə Fətəli xanla Hacı Əbdilqədir xanın qoşunu on minə qədər idi. Dörd də mis topları var idi. İbrahim xanın çadırında bir müşavirə olub, məsələ müzakirə edildi. Əvvəlki tədbirdən çəkinməmək qərara alındı – bütün aranı Fətəli xana buraxıb, gücü Dağıstan tərəfə vermək qət olunmuşdu. Oraya göndərilmiş Şəki xanının oğlu Məmmədhəsən xana böyük ümid bağlanırdı. Məmmədhəsən xan Ömər xanın vasitəsilə qüvvət toplayıb, Fətəli xanın cənuba enməsindən istifadə etməli idi. Ağdam tərəfdən çıxan tüstü artıq Fətəli xanın ora çatmadığını göstərirdi. İbrahim xan ata minib, qoşunu və səngərləri yoxlayır, Fətəli xanın gəlməsini gözləyirdi. Lakin günlər keçir, düşməndən bir əsər görünməyirdi. Gecə Ağdama atlılar göndərildi, gətirdikləri xəbərdən məlum oldu ki, Fətəli xan kənd-kəsəyi yandıra-yandıra Araza tərəf gedir. 11 Səfərin buduna güllə dəymişdi, evində yatırdı. Telli və Gülnaz onun yatağının dibini kəsib, oturmuşdular. Cərrah Səfərin yarasının piltəsini yenicə dəyişmişdi. Səfər bir az rahat olub, mütəkkəyə söykənərək yatağında oturmuşdu. O zarafatla Gülnaza tərəf yönəldi: – A Gülnaz, – dedi, – hananı kəsdiniz? Gülnaz qızararaq: – Yox, Səfər qardaş, hələ kəsməmişik, iki-üç günə kəsəcəyik. Səfər gülümsədi: – Telli ilə yaxşı qazanc yolu tapmısınız. Telli məndən gizləyən kimi, sən də pulu atandan gizləyirsənmi? Gülnaz Tellinin üzünə baxıb gülümsədi: – Niyə ki? – dedi. Pərizadın içəri girməsi zarafatı kəsdi. Salam verdi, sonra Səfərin halını xəbər aldı: – Necəsən, ay Səfər qardaş? – dedi. Səfər onun cavabında: – Yaram axşam məni çox incitdi, – dedi, – indi dincəlib, sağ ol. Pərizad Tellinin qulağına nə isə pıçıldadı; görünür, borc istəyirdi. Telli məmnun bir çöhrə ilə: – Ay Pərizad xala, – dedi, – bir azdan sonra gün günorta yerinə gələcək, yetirməzsən, uşaqlar səni əldən salar. Yeri onları da yığ gətir, bir yerdə yeyək, bozbaş asmışam. Səfər də darıxır, danışarıq, onun da kefi açılar. Pərizad bir az tərəddüd göstərdisə də, axırda razı oldu. Əyilib, Tellinin qulağına pıçıldadı: – Onda bir parça çörək ver, uşaqları hələ kiridim, sonra gələrik. Telli durub, təhnədən bir təndir çörəyi çıxartdı, Pərizada verib, yola saldı. Günorta əzanı verilməyə başladıqda, Tellinin süfrəsi salınmışdı, çörəklə bərabər vəzəri və açıqca da qoyulmuşdu. Pərizad iki körpəsi ilə gəlib çıxdı. Oturub yeməyə başladılar. Bozbaşın suyuna çörək doğrayıb yemişdilər, ətinə keçmək istəyirdilər ki, qapıdan cırın-cındırın içində, saqqal-bığ basmış bir adam girdi. Hər kəs onu heyrətlə qarşılayıb sonra birdən: – Allahqulu! – deyə içini çəkdi. Pərizadın əri idi: neçə aydan bəri itib-batmışdı. Allahqulu uşaqlarını bağrına basıb ağladı. Sevinc yaşlarından sonra Allahqulunu həyətə aparıb, əl-üzünü yudurdub gətirdilər. Indi hamı süfrə başında oturub, şad bir halda yemək yeyirdi. Kazım kişi də arvadı ilə gəlib, çıxdı. O, Allahqulunu görcək: – Ay bildir gedən bildirçin, hanı sənin bir qılçın? – dedi və görüşdülər. – Aşna, bir dəri bir sümük olmusan ki, deməli, qır satıb, qazanc eləyəcəkdin, dağarcığı da bada verdin. Kazım qəhqəhə çəkib ürəkdən gülür, Allahqulu da çörəklə mətrətin dibini siyirib, ağzına apara-apara: – Məzhəb haqqı, doğru deyirsən, elə də oldu! – dedi. Telli ilə Gülnaz süfrəni yığışdırıb, piyalələrdə quluncan çayı verdilər. Hava isti idi. Açıq pəncərədən gələn hava dar otağa təsir etməyirdi: hamı tər tökürdü. Səfər davalardan baş açıb, hələ artırmasını qayırda bilməmişdi, həyətdə də əkdiyi ağaclar körpə idi, kölgəlikləri yox idi. Qonaqlar Səfərin xatirəsi üçün bu dar, çubuq otağa tıxanıb, qalmışdılar. Kazım pəncərə taxtasına dirsəklənib, özünəməxsus zarafatla: – Ay Allahqulu, – dedi, – gətirdiyin sovqat özünün olsun, de görək, bəs indiyəcən harada idin? Allahqulu başına gələnlərdən xəcalət çəkən kimi: – Əşi, gedib Tiflisə çıxdım, – dedi, – gedəndə pis olmadı. Bir iki də xalça və ayın-oyun aparmışdım, uruslara satdım. Gördüm işlərim yaxşı gedir, ətrafdan arpasaman alıb, gətirdim, yaxşı pul qazandım. Fikrim vardı Tiflisdə bir ev alım, gəlim arvad-uşağı da ora aparım. Ev də aldım. Əlimdəki pullara da bir az şey-mey alıb, bir karvana qoşuldum... Di nə eliyəsən ki, yolu mərdimazar ləzgilər kəsdilər... Allahqulu piyaləni dodaqlarına yapışdırıb, bir qurtum aldı, həyəcan keçirən bir adam kimi, bir az düşünüb, sözlərinə davam etdi: – Köpək uşaqları yaman şeylər imişlər: karvanı gülləyə basıb, qırdıqlarını qırıb, qırmadıqlarının da qollarını bağlayıb, qabaqlarına qatdılar. Karvanı da apardılar. Gəlib bir yerə çatdıq, alış-verişçilər həndəvərimizi aldı. Bizi bir tacir satın alıb apardı. Hamımızı bir daxmaya doldurub, qabağımıza da bir parça çörəklə su qoydular. O biri gün bizə atlılar qoşub, hara isə apardılar. Iki gün yol getdik. Bir də bir dəstə köçəri qabağımızı kəsdi, atışma düşdü. Gördük ara qarışıb, məzhəb itib, bir-birimizin qolunu açıb, “tu qara dabanımıza” deyib əkildik. Sonra bildim ki, bizi Rum torpağına aparırmışlar. Məxləs, bir neçə gün dağıdaşı ac-susuz dolanıb, bir düzə çıxdım. Gördüm köç gedir, dedim nə olur-olsun onların yanına gedəcəyəm. Getdim, demə bunlar da Qazaxdan Qarabağa köçürlər. Allah onlara kömək eləsin, onların kölgəsində gəlib çıxdım... Kazım dinləyərək başını bulayırdı: – Tanrı axırını xeyr eləsin, – dedi, – dünyanın növrağı dönüb. – Kazım duruxdu və istehza ilə: – Bəs urus böyükləri bu işlərə nə deyir? Axı topu-topxanası, zoru, var. Allahqulu məyus bir halda: – Əh, Allah kəssin onların işini! Bir az qoşun gətiriblər, o da Tiflisdən çölə çıxmaq istəmir. Bir tərəfdən ləzgilər, o biri tərəfdən də Süleyman paşanın adamları Açıqbaşı dağıdırlar. It yiyəsini tanımır. Mən ordan çıxanda, dedilər ki, Ömər xan on beş min qoşunla Alazan çayını keçib. Tiflis camaatı qorxusundan tir-tir əsirdi. Valinin işi həmişə Qazax- Şəmşəddin elindən aşırdı. Indi onlar da qoşuna adam vermir, çox bərkə düşəndə, köçüb buralara gəlirlər... Məxləs, usta Kazım, dünya yaman qarışıb, tanrıya pənah! Allahqulu piyalədəki quluncan çayını başına çəkib, yanıqlı bir halda piyaləni Telliyə uzatdı: – Qızım, birisini də ver, ağ günlü olasan! – dedi. Allahqulunun sanki hələ ürəyi boşalmamışdı, Tiflisdə eşitdiyi və gördüyü şeyləri söyləmək ehtiyacı ona rahatlıq verməyirdi. Telli gətirən isti piyaləni alıb, pəncərənin taxtasına qoydu və alnının tərini cırıq qolunun ucu ilə silib, davam etdi: – Hər yerdən betər Dağıstandır, – dedi. – Oradan bir erməni qaçıb gəlmişdi, deyirdi ki, Şeyx Mənsur adında birisi çıxıb cahad eləyib, böyük qoşunla urusun üstünə yeriyib. Özü çoban imiş, amma indi camaat başına and içir. Usta Kazım, məxləs, səndən ağıllı adam yox imiş, məzhəb haqqı doğru deyirəm... Neçə dəfə ölümdən qurtarmışam... Kazım müzəffər bir gülüşlə: – Bəs necə bildin bu qara lələşini, mən “azacıq aşım, ağrımaz başım” – deyəndə gülürdün. Bilirsən, at təpiyinə at dözər. Bu saat başını salamat saxlamaq istəyirsənsə, başını aşağı sal, kasıbkarlığına qurşan, bu tifilləri saxla. Vəssalam! Mən dünya görmüş adamam: yetim qızsan, büzül yat! Söhbət qızışdı. Səfər də başına gələnləri nağıl elədi. Sonra ailədən, məişətdən danışdılar. Allahqulu, külfətinə yaxşı baxdıqları üçün Kazımdan və Səfərdən razılıq elədi: – Məzhəb haqqı, – dedi, – külfətdən nigarançılığım yox idi, bilirdim ki, duzçörək yemişik, gor qonşusuyuq. Kazım məhcub bir halda: – O nə sözdür, – dedi, – heç Gülnazı Tellidən seçərəmmi? Pərizad razı baxışla Kazımı və arvadını süzür və minnətdar bir halda gözləri yaşarırdı. Birdən Kazım mərd bir səslə: – Allahqulu, – dedi, – indi yaxşı dur, üst-başını dəyiş, adam içinə çıxacaqsan. – Var ki, dəyişəsən. Mərdimazar ləzgilər... – Yoxdu, mənimkini gey. Tərpən, ayrılığımız ki yoxdur. Kazım arvadına yönələrək, qara çuxa və arxalığını, göy şalvarını Allahquluya verməsini tapşırdı. 12 Fətəli xanın Aranı talayıb, geri çəkilməsi həftələr çəkdi. Bu zaman İbrahim xan da Fətəli xanın geri qayıtdıqda Şişəyə hücum edəcəyi ehtimalına qarşı qoşunu ilə bərabər Əsgəranda oturub qalırdı. Vaqif də xanın hüzurunda olmaq məcburiyyətində idi, lakin bu məcburiyyət onu üzüb bitirirdi. Hər saat, hər dəqiqə ruhu bədənindən ayrılıb, şəhərə doğru uçurdu. Gözəl bir gün idi. Xəfif yel yamacları xalı kimi bəzəmiş çiçəklərə toxunur, saf havanı rayihə ilə doldururdu. Vaqif çadırdan çıxıb, yaşıl fərşlər üzəri ilə gedirdi. Onun daim gənc, parlaq və zərif təbəssümlə çevrələnmiş gözlərinə indi kədər pəlməsi çökmüşdü. Getdikcə günəş qüruba doğru enir, üfüqün narıncı boyaları qırmızıya çalır, uzaq meşələrin mavi pərdələri tündləşir, göydən yerə sirli bir hədiyyə enəcək kimi, hər şey kainatın əlvan boyalarına dolaraq susurdu. Vaqif ayaq saxlayıb, axşamın dəbdəbəsini seyr etməyə başladı. İki dağın arasına sərilmiş Qarqar çayı əsrarəngiz şırıltısı ilə ona sanki: “Dünyada yalnız bircə dəfə yaşanılır”, – deyə anlaşılmaz kədərlər təlqin etdi. Başını sağ tərəfə çevirdi: mavi kölgələrə bürünmüş minlərcə çiçəklər ona dərdli məxluq kimi göründü. Sanki ağ geyimli məsum qızlar diz çökərək ətrafdakı əzəmətə tapınırdı. Uzaqdan sanki həzin bir səs gəldi, kim isə ağlayırdı: sönük saz simləri nalə edirdi. Həsrət və ayrılıq hissi bütün dəhşətilə şairin qəlbini qapladı. Dəruni iztirabını susdurmaq üçün geri dönmək istədi, bir də nökərini arxada durmuş gördü. Heyrətlə diksinib: – Əyə, sən burda nə gəzirsən? – deyə sordu. – Ağa, gördüm çox uzaq gedirsən, ehtiyat elədim... dalınca gəldim. Vaqif gülümsədi, lakin bu gülümsəmə həsrət acısı ilə dolu idi: – Get, çadırdan mənim o xırda cecim heybəmi gətir! – dedi. Nökər bir dəqiqədə qoşub, heybəni gətirdi. Vaqif bir daşın üstünə oturub, onu gözləyirdi. Heybəni aldı: – Di sən get! – deyə nökəri yola saldı, heybədən qələmdan və kağız çıxarıb, yazmağa başladı. Bütün onu həyəcanlandıran hisslər qələmdən süzülərək kağızın üstünə səpildi: Al geyinib, çıxsan gülşən seyrinə, Yığılır başına güllər dolanır; Məhtabi-hüsnünə bəndə fərmandır, Qulluğunda aylar, illər dolanır. Görməmişəm sən tək bir mələkzada, Dərdini çəkərəm həddən ziyada: Kirpiklərin ucu düşəndə yada Bağrımın başında millər dolanır. Mən bir Fərhad, sən bir Şirin dəhansan, Dərdin zahir, amma özün nihansan, Gözəllik babında şahi-cahansan, Qulluğunda daim ellər dolanır. Ləblərin bağrımı pürxun eyləmiş, Axıtmış göz yaşım Ceyhun eyləmiş, Həsrətin Vaqifi məcnun eyləmiş, Onun üçün gəzər, çöllər dolanır. Artıq gecənin boz qanadları ətrafa gərilmişdi. Vaqif kağızdan ayrıldıqda, al geyimli Mədinə ona görünən kimi oldu, şairin gözlərindən iki odlu damcı qopub, kağızın üstünə yayıldı. Vaqif bu şerə bir məktub da əlavə edib möhürlədi. Heybəsi əlində çadıra doğru düşüncə içində gələn Vaqifi uzaqdan görən nökər yüyürə-yüyürə gəlib, heybəni ağasının əlindən aldı. Vaqif dayanıb dedi: – Atı min, bu kağızı bu saat apar Qalaya, Mədinə xanıma ver, tezcə dön! Nökər bir neçə dəfə də belə məktublar aparmışdı: – Baş üstə! – deyib getdi. Vaqif yataqda uzanmışdı, amma gözlərinə yuxu gəlmirdi. Çadırın qapısından gecikmiş ayı seyr edir, onun da əfsanəvi bir eşqi olduğunu xatırlayırdı. Ay da əsrlərdən bəri məftunu olduğu məşuqəsi günəşin arxasınca qoşur, onun həsrətində çırpınırdı. O da Vaqif kimi eşq yorğunu olaraq, təpələr arxasından sönük çöhrəsi ilə aləmə tamaşa edir, sevgi üzüntülərinin sirrinə vaqif ola bilmirdi. Saatlar deyil, illər dolanırdı, ömürdən-gündən gedir, çapar gəlib çıxmırdı. Vaqif durub yatağının içində oturdu. Qulağı səsdə idi. Durub çadırdan çıxdı. Həsrəti həsrətə qovuşduran yollar ay işığında ağarırdı. Uzaqdan, deyəsən, toz qopurdu. Bu toz şairin qəlbini sevinc ilə doldururdu. O özünü saxlaya bilməyib, yola doğru endi. Çapar səadət müjdəçisi kimi qoşurdu. Nəhayət, Mədinənin məktubu Vaqifə çatdı. Tez qayıdıb, titrək əlləri ilə şamı yandırıb oxudu: yalnız bircə bayatı yazılmışdı: Ahular mələr gələr, Dağları dələr gələr. Yar yarı istəsə, Gecəni yarar gələr! Vaqifin qolları yanına düşdü. Çox düşünmədən, qapıda gözləyən çapara: – Atını dəyiş, mənim də atımı yəhərlə, Qalaya gedəcəyəm, – deyib, geyinməyə başladı. 13 Fətəli xan Qubaya dönmüş, ellər də çoxdan xaraba qalmış qışlaqlarına enmişdilər. Məmməd bəy Kəhrizli mülkünə gəlib, bir neçə gün idi arvadları Hürü ilə Ayişənin yanında idi. Bir gün meşədə ovda ikən çapar gəlib onu tapdı: – Ağa, – dedi, – Ağdamdan adam gəlib, səni oraya çağırırlar. Məmməd bəy dəyişildi, ala gözləri düşüncəyə daldı: – Kim çağırır?, – dedi. – Nə olub ki? Çapar tutuldu, görünür, söyləmək istəmirdi. Məmməd bəy qəzəbləndi: – De görüm, nə olub, köpək oğlu! Çapar titrək səslə: – Ağa, – dedi, – ürəyini xarab eləmək istəmirəm... Məmməd bəy daha da hirsləndi: – Məni əl salmısan? – dedi, gözləri hədəqədən çıxmağa başladı. Çapar məsələni açmağa məcbur idi: – Ağa, – dedi, – Mehralı bəyin meyitini gətiriblər. Məmməd bəy atasının ölümünü eşidər-eşitməz donub qaldı. Mehralı bəy neçə il idi Fətəli xanın yanında idi. Məmməd bəy huşsuz bir halda: – Ədə, atam ölüb, yoxsa öldürüblər? – deyə sordu. – Ağa, Bakıdan qayıdırmış, yolda kor Ağası xanın oğlu Əhməd bəyə rast gəlib. Əhməd bəylə rəhmətlik Mehralı bəyin arasında dava olub, öldürülüblər. Məmməd bəy nökərlərini götürüb Ağdama çapdı. Mehralı bəyin tabutunu xanlıq imarətin bağına qoymuşdular. İbrahim xan da məiyyəti ilə burada idi. Xan Məmməd bəyi görcək hönkürtü ilə onu bağrına basdı: – Məmməd, belimiz sındı! Görürsən Ağası qancıq duz-çörəyimi itirib, necə namərdlik elədi!? Xan dəsmalı ilə göz yaşlarını silərək: – Ananın südü sənə haram olsun, atayın qanını yerdə qoysan! – deyib, meyit namazına durdu. Mehralı bəyi imarətin həyətində, atası Pənah xanın yanında basdırdılar. Dəfn mərasimindən sonra qurulmuş iri mağarda xeyrat verildi. Quba xanı Fətəlinin meyiti təşyi etmək üçün göndərdiyi adamlar da burada idi. İbrahim xan köhnə düşmənçiliyi unudub, qardaşının cənazəsinə hörmət göstərən bu adamlara böyük iltifat bəsləməyə başlamışdı. O günü Məmməd bəyin sərkərdəliyində qoşun hazırlanıb, Şirvan xanı Ağasıdan qisas almaq üçün Fətəli xanın köməyinə göndərildi. Vaqif bu təşəbbüsə qarşı bir söz belə deyə bilmədi, çünki İbrahim xan qəzəblənmişdi, ağılumulmaz bir halda idi. Vaqif ürəyini deşən dərdlərini mirzə Əliməmmədə açdı. Axşamçağı imarət bağını gəzərkən istehza ilə: – A seyid, cəddinə qurban olum, bugünkü işlərdən ağlın nə kəsdi? – deyə sordu. Mirzə Əliməmməd zoğalı çuxasının qolunu çiynindən arxaya atıb, ehtiyatla: – Axund, – dedi, – qardaş qanıdır... düşmən də olsa, qardaşdır. Vaqif gülümsədi: – Yaxşı, a mirzə, – “mirzə” sözünü Vaqif istehza ilə dedi: – Fətəli xanı yıxıb, rahat olmaq üçün Məmmədhəsən xanı Cara göndərdik, qoşun yığdı, Hacı Əbdilqədiri öldürüb, Şəkini aldı; Ağası xana kömək elədik, yenə Şirvana yiyələndi. Indi Şəkidən və Şirvandan gələn qoşun Fətəli xanı boğduğu bir zaman biz dönüb, Fətəlinin hiyləsinə allanırıq... – Vaqif mirzə Əliməmmədi bir az da diqqətlə süzüb, gülümsədi: – Fətəli xan bizim köməyimizlə Ağası xanı və Məmmədhəsən xanı basar, sonra da... dönər bizə tərəf. Vaqif sözlərini bitirib, istehza ilə qəhqəhə çəkdi. Mirzə Əliməmməd bir söz belə demədi. Bu əsnada xan onları çağırtdırdı. Mağarın baş tərəfində əyləşmişdi, sakit idi, görünür, yeməkdən sonra yatıb dincəlmişdi. Mağarın ortasına tirmə süzəni salınıb, üstünə 32 cüz qoyulmuşdu. Ətraf bəy, yüzbaşı və məliklər burada idi, təziyəyə gəlmişdilər. Vaqif ilə mirzə Əliməmməd içəri girdikdə molla: “Allahın min qərətil fatihə!” – deyib, oxuduğu cüzə daldı. Vaqif ilə Mirzə Əliməmməd yuxarı başda əyləşib, fatihə oxumağa başladılar... 14 1786-cı ilin baharı idi. Leysan yağışları iki gün idi ki, ara vermişdi. Sarayın Əsgərana baxan bürcü döşənib, qonaqlar oturmuşdu. Şəhərin bütün əyan və əşrəfı burada idi. Bu ziyafət yenicə Şişəyə gəlmiş Avar xanı Ömərin şərəfinə düzəlmişdi. Ömər xan Gürcüstanı talayıb, Vaxanq qalasından əsir götürdüyü Abaşidzenin iki qızının birini özünə, Yelena adlı o birisini də bir çox hədiyyələrlə bərabər İbrahim xana peşkəş gətirmişdi. İbrahim xan Yelenanın gözəlliyinə heyran qalaraq, onun adını “Cavahir” qoyub, hərəm tacının görkəmli bir yerinə nəsb eləmişdi. Cavahir xanımdan aldığı həzz xanın çöhrəsində həkk olunmuş daimi qəzəb izlərini silib götürmüş, onu xoşrəftar, mülayim bir süfrə sahibinə çevirmişdi: hər kəs məmnuniyyətlə ikram edirdi. Xanın bütün diqqəti yuxarı başda əyləşmiş qartal burunlu, şahbaz baxışlı, çevik hərəkətli və şumal boy-buxunlu Ömər xanda idi. Ömər xan böyük bir iştəha ilə plovu yeyir və Gürcüstan səfərini məxrəcdən gəlmə bir Dağıstanlıya məxsus tələffüzlə türkcə söyləyirdi: – Süleyman paşanın məktubunu oxuyub, çox pis oldum. Kişi haqlı idi. Urusların Qızlar tərəfində bizim müsəlmanları qırıb, yerinə urus gətirdikləri çoxdan mənim ürəyimi yandırırdı. Axırda ki Şeyx Mənsur xüruc elədi, bütün Çeçen və Qabarda ayağa qalxdı. Daha durmaq yeri deyil idi. Camaatı yığıb, getdim... – Ömər xan tikəsini ağzına qoyub fəxr ilə İbrahim xanın üzünə baxdı. Xanın gülər gözləri Ömər xanın gözlərinə dikilmişdi. Vaqifin də qulağı onda idi. Ömər xan tikəsini çeynəyib uddu: – Vallahüləzim, qardaş, sənin Gəncəyə qoşunla gəldiyini eşidib ağladım. “Himmətil rəçal, təqlal cihal” demişlər. Xülasə, Sığnağı, Gümüşxananı qılıncdan keçirdim. Qış düşdü, Axısqaya keçdim. Süleyman paşa bizə çox hörmət elədi. Yazı qayıtdım, Abaşidzenin Vaxanq qalasını da dağıtdıq... İndi İraklinin damağı aşağı idi: urusu çağırmağına peşman olmuşdu. Süleyman paşaya və mənə kağız yazıb, barışmaq istədi. Qızıl da göndərmişdi, urus böyüyü mənə bir qızıl tütün qutusu da peşkəş yolladı. Yazdıq ki, urus Tiflisdən çıxmasa, barışmayacağıq... Ömər xan sözünü bitirərək qabdan bir qazmaq götürüb, sağlam dişlərilə xırtıldatmağa başladı. Vaqif ciddi bir səslə soruşdu: – Urus nə deyir, çıxır, çıxmayır? Ömər xan cəld: – Ağam, arxayın ol, gedəcək, – dedi, – Şeyx Mənsur Terek yolunu kəssə, urus Tiflisdə öldü... Şeyx Mənsur imam sayılır, bütün Dağıstanı ölümə aparsa, gedər. İbrahim xan qürurla: – İrakli elə bilirdi, urusa daldalanıb, bizi özünə rəiyyət edəcək. Sevdası tutmadı. Iravan da əlindən çıxdı. Indi oralarda da işlər başqa cürdür. Xoylu Əhməd xana Osmanlı padşahı sərəskərlik verib, mən də Əhməd xana qoşun göndərdim, Təbrizi alıb, Hidayət xanı əsir elədi... Məclis sakit olub, məmnun bir halda yeməyə dalmış, ağız marçıltısından başqa bir şey eşidilmirdi. Vaqif plovu bitirib, dovğaya keçmişdi. Bir iki qaşıq alıb, gülərək: – Mənim qazaxlılarım da köçüb, gəlirlər, – dedi. – Əhməd ağa min beş yüz ailə ilə tərpənib, gəlmək istəyir. Ömər xan təsdiq etdi. Qazax, Şəmşəddin İraklinin sağ əlidir. Onlar getsə, heç İraklinin qoşunu olmaz. Qazaxlılar çox igid tayfadır, mən bunları bu dəfə gördüm. Oddurlar... Nahar bitə-bitdə lələsi şair Vidadinin gəlməsini Vaqifə xəbər verdi. Vaqif xandan izin alıb, tələsik evə gəldi. Dostu Vidadini pəncərənin içində oğlu Qasım ağa ilə söhbətdə gördükdə, onu ayağa qalxmağa qoymayıb, özü irəlilədi, öpüşüb-görüşdülər. Vaqif soruşdu: – Hələ de görüm, toxsan, acsan? Vidadi mütəvazi bir halda: – İltifatın artıq olsun, xörək verdilər, yedim, – dedi. Vaqif oğlu Qasım ağaya yönələrək: – Bizə qəhvə bişirt! – dedi. – Sonra Vidadi ilə qarşı-qarşıya oturub, çoxdan bəri həsrətində olduğu dostu ilə şirin söhbətə başladı. Vidadi ortaboylu, çalsaqqal, arıqvücudlu və nurani sifət bir kişi idi: çox dindar və dünyadan əl üzmüş bir adam idi. Yeddi-səkkiz yaş Vaqifdən böyük, təbiətcə şən və nəşəli Vaqifin əksi olmağına baxmayaraq, aralarında bir dostluq var idi. Daima bir-birilə yazışar və biri digərinə öz şerini göndərərdi. Vaqif dərin bir sevgi saçan gözləri ilə dostunu oxşayaraq: – Yaxşı, – dedi, – nə əcəb? Bilirsən ki, səni çoxdan gözləyirdim. Vidadi əllərini ovxalayaraq: – Köçdüm, mən də köçdüm, – dedi. – Qazaxda yaşamaq çətin olub, dedim, gedim bir Qarabağa bələd olum, sonra, mümkün olsa, arvaduşağı da yığışdırım. – Yaxşı eləmisən, mənim kimi əvvəl cavanşir, sonra da “qızılbaş” olarsan! Haha-ha!.. Vaqif şaqqıldayıb, istehza ilə güldü. Vidadi yumşaq gülümsəmə ilə dostunu süzüb: – Pənah, – dedi, – neçə vaxtdır, səni görmürəm: nə qocalmısan, nə nəşədən düşmüsən. Vaqif təkidlə. – Ay Molla Vəli, – dedi, – bu, İnsanın özündən asılıdır: İnsan gərək üzdən getsin, çox dərinə əl aparmasın. İnsana bir yaşayış bağışlanmışdır, doyunca yaşamaq lazımdır. “Öl!” – deyəndə də öləcəyik. Amma bu dar dünyanı gərək elə keçirəsən ki, öləndə arxaya baxıb, həsrət çəkməyəsən! Hikmət bundadır. Vidadi bu fikrə qane olmurdu: – Bu sən deyənlər İnsanın özündən asılı olmasa? – Necə yənı olmasa? İnsan faili-muxtardır. Hər şeyi özünə tabe etməlidir. Vidadi Vaqiflə heç razılaşmayaraq dedi: – Ölkədəki bu davaları, nahaq qanları, başkəsmə, gözçıxmaları görüb də, rahat olmaq olarmı? İnsanlara qarşı olan məhəbbət İnsanın ürəyini yandırır. Yazıq Müştaq Hüseyn xanı Hacı Əbdilqadir niyə boğdurdu? Bu səxavət, lütf və kərəm sahibinin günahı nə idi? Axırda Müştağın oğlu Məmmədhəsən xan da atasının qisasını aldı – Hacı Əbdilqadiri öldürdü. Haqqı idi, çatdı, ancaq yeddi oğlunun günahı nə idi? Bu zülmləri görən şad ola bilərmi? Vaqif ciddi bir səslə: – Şad olmasan nə çıxacaq ki? – dedi. – Atalar demişkən: Tökülən dolmaz! Ömür əzabla nəşədən yoğrulmuş tikanlı bir güldür: bunun tikanı olmasa, gülü də lətifliyindən məhrum olar. Ömrün nəşəsindən sevinən kimi, əzabını da toy-bayram sanmalısan! Vidadi gülümsündü, lakin gülümsünməsində əzab ifadəsi duyuldu; o öz şerinin çox sevdiyi məruf parçasını pərişan bir səslə oxudu: Yüz mövsimi-xoş xürrəm olub, illər açılsa, Yüz lalə bitib, süsənü-sünbüllər açılsa, Yüz baği-cahan tazələnib, güllər açılsa, Könlüm ki, açılmaz neçə müşküllər açılsa! Lələ qəhvə gətirib getdi. Vaqif fincanı qaldırıb qoxladı: – Molla Vəli, – dedi, – bax bu qəhvənin qoxusunda duyduğum bu bir ləhzəlik ləzzət dünyanın bütün əzabını unutdurur. Məncə, bütün dünya yerində qurulmuş və gözəl qurulmuşdur. Bu bizi hər dəqiqə dişləyib incidən milçək belə mənə mələk donunda görünür, o uçub gedəndə istəyirəm deyim: Gedən getmə, bir bəri bax, ay gedən! Gözüm doymaz səntək gözəl kimsədən: Gah yaxadan şölə verər ağ bədən, Gah odur ki, nazik əllər görünür... Vidadi bu dəfə bütün səmimiyyəti ilə güldü, təsbehini əlinə toplayaraq: – Yox əzizim, – dedi, – mən heç yanılmamışam, sən doğrudan da cavan imişsən: milçəyin də yaxasından şölə verən ağ bədən görürsən. Vaqif qəhvədən ayrılıb, qəhqəhə ilə güldü. 15 Vidadi hələ Şişədə Vaqifə qonaq idi. Vaqif saraydan döndükdən sonra bir yerdə pəncərənin içində oturub, şirin söhbətlə məşğul olurdular. Bir birinə yeni yazdıqları şeirləri oxuyur, şəhərin və qonşu ölkələrin yeniliklərini danışırdılar. Vaqif zarafatında davam edir, dostunu da gülməyə vadar edirdi. – Bizdə hər gün bir təzə xəbər var: ya toydur, ya vay, ortası yoxdur. Ömər xan gəldi, gətirdiyi gürcü gözəlini xana bağışlayıb, əvəzində xanın bacısını alıb apardı. İbrahim xan qardaşı Mehralı bəyin dul arvadına evlənmək istədi, tutmadı... Vidadi kədərli bir səslə Vaqifin sözlərini kəsdi: – Doğrudan, a Pənah, deyir Məmməd bəy anasını xana ərə getməmək üçün öldürüb, bu nə işdir? Vaqif təəssüflə: – Elədir, – dedi. – Yazıq arvad döşünü çəpkənin yaxasından çıxarıb, deyib: “Oğul, səni südüm tutar, xəncəri qoy yerinə!” Məmməd bəyin gözünü qan tutmuş imiş, xəncəri binəvanın ürəyinin başına soxub, gedib... Vidadi köks ötürərək: – Yaman zəmanədə yaşayırıq, – dedi, – ataya-anaya hörmət qalmamışdır: çörək-duz ayaq altda tapdalanır. Bu faciəli xəbər dostları fikrə daldırdı. Bir az sonra Vidadi üzündə ikrah cizgiləri: – Bəs İbrahim Xəlil xan bu işə nə deyir? – dedi. – İbrahim xan nə deyə bilər ki, onsuz da dərd-səri çoxdur. Məmməd bəy də od kimi bir şeydir, dəstəsini götürüb, o gedəndir ki, gedib, heç “gördüm” deyən də yoxdur. Çox elərsən, gedər Ağaməmməd xana qoşular, o daha pis olar, çünki ölkəyə yaxşı bələddir, tərəfdarı da çoxdur. Vidadi İran işləri ilə maraqlandı: – A Pənah, – dedi, – Irandan nə xəbər var? Elə vuruşmadır, deyilmi? Müsəlman qanı tökülür... Vidadi son cümləsini böyük bir iztirabla deyə bildi. Vaqif də eyni iztirabı duyaraq: – Tökülür, Molla Vəli, həm də boş-boşuna tökülür. Əlimurad xan istisğa illətindən öldü, yerinə Lütfəli xan çıxdı. İsfahan tərəfdə keşməkeşdir. Ağaməmməd xan da Tehranda, öz Qacar elinin yaxınlığındadır. Qardaşı Cəfərqulu xanı basıb, Astrabaddan qaçırtdı. İndi Quba xanı Fətəlinin yanındadır, urusun qanadının altına girmək istəyir. Deyirlər, Isfahana Ingilis çoxlu top-topxana göndərib... Xülasə, Molla Nəsrəddin demişkən, ölkə qarış-bulaşır. Vidadi heyrətlə dinləyib, dedi: – A Pənah, İnsan yanı axırda ölməyəcək? Bu beş gün dünyanın cahu-cəlalı üçün bu qədər baş ağrısı çəkməyə dəyərmi? Şah da, gəda da ölüb, torpağa qoyulacaq. Axırı ki, ölümdür, bu fani dünyanı zöhd və təqva ilə keçirmək daha yaxşı olmazdımı? Vaqif dostunun bu tərk-dünyalığına cavab olaraq gülümsədi, Vidadi məsələni anlayıb, cəld: – Bilirəm, – dedi, – zöhd və təqva işinə gəlmir. Bir az da qocalarsan, ölüm qorxusu canına çökər, onda məsələnə Vaqif olarsan. Hələ Vaqif deyilsən, fəna dünyaya bel bağlayan Pənah oğlansan. Vaqif güldü: – Ay molla Vəli, – dedi, – axı ölümü də tanrı yaradıb, eşqi də, nəşəni də, gözəli də. Tanrı axirətdə mənə deməzmi, “Ay yassar, sənə ürək verdim – sevmədin, dodaq verdim – öpmədin, göz verdim – o yaşılbaş sonalara doyunca tamaşa etmədin?” Onda mən tanrıya nə cavab verərəm? Vidadi güldü: – Vallah, Pənah, toy-bayramsan! – dedi. – Sənnən danışanda adamın ürəyi açılır. Vaqif birdən sözü dəyişdi: – Mən evdə olmayanda darıxmırsan ki? – deyə sordu. – Bəyazlarımı mütaliə etmədinmi? – Yox, darıxmıram, deyə Vidadi cavab verdi. – Bəyazlarını oxuyuram. Yaxşıca səliqəli adamsan: həm öz şeirlərini, həm də başqalarınınkını yığıb saxlayırsan. Yazıq Məmmədhüseyn xan Müştağın sənə yazdıqlarını gördüm, yaralarım təzələndi. Vaqif təəssüflə: – Elə ziqiymət adam idi, – dedi, – heyf oldu getdi. Nə səxi və ali tinət idi! Bir tüfəng ilə kürk istədim. Nə xoşrəftar bir əda ilə göndərmişdi! – Vaqif dayandı, bu dəfə üzündə dərin bir ələm ifadəsi vardı. – Molla Vəli, – dedi, – sən məni zahirən zarafat və şətarət içində görürsən, bunlar hamısı “əz bidəmağidir”: qərinəmizdə yaşayan bütün şairlərimiz kimi, mənim də dərdim tüğyan edən vaxtlarım olur. Vidadinin dərdi açıldı: – Pənah, – dedi, – indi mən deyənə gəlirsən. Bu labüddür, hələ yaşa dolduqca, daha da pərişan olacaqsan. Dünya dəyişilmiş: əhd, vəfa, sədaqət, doğruluq qalmamışdır. Ağa Məsih Şirvani gözəl buyurmuşdur: Olubdur qəlb xain, həq bilir bir pak tinət yox, Düşəndə satmayan dinarə dinin heç millət yox, Zükur əqsaminin təbində əsla doğru beyət yox, Ünas əhlində bir zərrə hicabi-şərmi ismət yox, Təriqət, adəmiyyət yolda, nə ərkanda qalmışdır. – Təriqət, adəmiyyət olsa, bu həngamələr olarmı? Nişat Şirvani gör nə yazır: ...Bir dəmdə evim tikdim və yıxdım yola düşdüm, Yüz görmədim əz bəs ki, Nişat, əhl vətəndən, Bu vəhclədir kim, baş alıb, hər elə düşdüm... – A Pənah, mənim də dərdim Nişatın dərdindən deyilmi? Yurdum, yuvam var idi, gündə biri at çapıb, gəlir, çalır, talayır. Ölən ölür, qaçan qaçır, əlsiz-ayaqsız da acından ölür: “Rəiyyətlər qılır dəstgah hər beş gündə bir şahi”. Vaqif yerindən qalxıb, otağı dolaşmağa başladı: – Molla Vəli, – dedi, – heç öz yerlimiz Əbdülrəhman ağa “Şair” təxəllüsü demirsən, İrakli xan kişinin gözlərini çıxartdırdı, işıqlı dünyaya həsrət qoydu. Yazısının hər sətri qan saçır. Molla Vəli də ayağa qalxdı: – Bəsdir, Pənah, müsibət dəftərin yum, qəlbim partlayır... – Duruxub, düşünərək: – Axşamçağıdır, hava sərinləyib, çıxaq başmaq seyrinə, – dedi. Vaqif razı oldu, atları minib getdilər. Qala qapısından çıxıb, Datələbə tərəf sürdülər. Ətrafda səf çəkən dağlar, meşəli yamaclar, dərələr, qucağında səslənən çay gözəl bir ahəng təşkil edərək, İnsanı oxşayırdı: sərin və yüngül hava iztirablı qəlblərə səpilərək onları sakit edirdi. İki qocaman şair atlarını yan-yana sürərək təbiət əzəmətinin, onun füsunkar təranəsinin qarşısında bir söz belə deməyə qıymırdılar. 16 İbrahim xan Ömər xanla ittifaq bağlayıb, Fətəli xanın hücumundan Qarabağı təmin etdikdən sonra Naxçıvan səfərinə çıxmışdı. Naxçıvanı alıb, Şişəyə dönər-dönməz adəti üzrə dövlət adamlarını yanına çağırdı. Məmmədhəsən ağa, Vaqif, Mirzə Əliməmməd, Ağası bəy və başqa ağalar, bəylər və sərkərdələr toplandı. Xanın yay günəşindən rəngi qaralmışdı, qoca da olsa yanaqları tünd qırmızı çalırdı. Qəlyanın neypuşunu əlindən buraxmayaraq, hamının halını xəbər aldı. Sakit və məmnun idi. Üzünü məclisə çevirərək: – Təzə nə var? – dedi. Kimsədən cavab çıxmadı. Xanın inadlı gözləri məclisi təkrar dolandı, Ağası bəyin üzündə dayandı. Kələntər cəld: – Xan sağ olsun, – dedi, – Qalanın övzai qoyub getdiyiniz kimidir, ancaq qoşundan bir nəfər tüfəngi ilə bərabər qaçmaq fikrinə düşmək istəmişdi, dəstgir oldu və Xəznə qayasından başıaşağı salındı. Xanın məmnun baxışı Kələntər Ağası bəydən keçib, Mirzə Əliməmmədin üzündə dayandı. Mirzə Əliməmməd diksindi, lülələyib qurşağına qoyduğu kağızı cəld çıxarıb, qeydlərinə baxaraq ərz elədi: – Qazaxlı Əhməd ağanın min beş yüz evlə bərabər Qarabağa köçməsi İrakli xana çox güvara gəlmiş, urus qoşunu ilə Gəncə civarinə hücumavər olub, bizdən məzkur qazax ellərinin geri göndərilməsi iddiasındadır. Bu vəqə xanlıqda olan bəzi erməni məliklərini, o cümlədən məlik Abonu, məlik Məcnunu və Qandzasar mahrasasını cümbuşə gətiribdir, tüğyan bidətinə qədəm qoymuşlar. Tiflisə adam göndərib, urusların Qarabağ torpağına hücum etmələri təmənnasında olmuşlar. Baqi, xanın sağlığına duagu varam. Xanın Naxçıvan zəfəri nəticəsi olaraq sakit çöhrəsi, ansızın qopan bir küləkdən dalğalanan meşə kimi səyrildi, qırışdı, bığlarını ağzına doldurub, hirsindən çeynəməyə başladı. – Axı mən Abonu niyə zindandan buraxdım ki! – deyə – nərildədi. – Deyirəm, qoyun bu şərir köpək uşağını bir dibli qırım, qurtarım, hərəniz bir söz deyirsiniz! Xanın çənəsi əsməyə başladı. Məclisə dərin bir sükut çökdü. Heç kəs cürət edib, başını yerdən qaldırmayırdı. Birdən xan neypuşu əlindən yerə atdı: – Ağası bəy, – dedi, – dur! Ağası bəy cəld ayağa qalxdı. Əllərini döşünə qoyub, bığlarını çeynəyən xanın buyruğuna müntəzir idi. Xan titrək səslə: – Beş yüz atlı götürüb, bu saat sığnaqlara sürərsən, daşı-daş üstə qoymazsan, – dedi. – O qancıq Abonu, Məcnunu və mahrasanı da cəlləkləyib gətirərsən! Ağası xan: – Baş üstə! – deyib cəld çıxdı. Xan bir az sakit olub, bığlarını düzəltdi və neypuşu götürərək: – Siz də mürəxxəssiniz! – deyə müşavirəyə xitam verdi. Hava xoş olduğu üçün Vaqiflə mirzə Əliməmməd saraydan çıxıb, piyada getmək istədilər. Cilovdarlar atları arxadan yedəklə sürür, bu iki asudə nəfəs almağa çox ehtiyac duyan rəcal da söhbət edə-edə divanxana qabağından keçib, Saatlı məhəlləsinə tərəf gedirdilər. Mamayı məscidinə çata-çatda Ohan keşişə rast gəldilər. Salamlaşdıqdan sonra Vaqif zarafata başladı: – Ay mirzə Ohan, deyərlər: “Keçinin buynuzu gicişəndə başını çobanın dəyənəyinə sürtər”... Məliklər, deyəsən, dinc dura bilmirlər. Ohan məsələni bilirdi: – Axund, – dedi. – “Ta pərişan nə şəvəd, kar və saman nə rəsəd!” Qoy əcirlərini çəksinlər! Ohan sözünü bitirib düşüncəyə daldı, üzü dərdləndi, sonra Vaqifi süzüb dedi: – Barı yazıq camaata bir şey olmayaydı. Vaqif cavab olaraq eyni kədərli bir baxışla Ohanın gözlərinə baxdı, bir söz demədi. Sanki ikisi də: “Qurunun oduna yaş da yanar”, – deyə təəssüf edirdi. İki həftə sonra Ağası bəy sığnaq səfərindən döndü. Qandzasar mahrasasının evi axtarılıb, knyaz Potyomkinin məktubları tapılmışdı. Xəyanətinin üstü açıldığını görən mahrasasının qorxudan ürəyi çatlayıb ölmüşdü. Abo ilə Məcnun isə Ağası bəyin gəlməsini eşidər-eşitməz rus qoşununa bel bağlayaraq, Gəncə tərəfə qaçmışdılar. 17 Ağabəyim ağa artıq böyüyüb 14-15 yaşına dolmuşdu. Ağ, bakir bir zanbaq kimi uzanıb, rayihə saçırdı. Onun gözəllik sədası bütün Azərbaycan xanlıqlarına yayılıb, aşıqların dilində və şairlərin şerində əzbər olmuşdu. Bəyimin nə qədər həsrətini çəkənlər vardı: Xanzadələr və bəylər, at səyirdən, qılınc vuran dilavərlər onun yolunda ölməyi bir şan və şövkət sanırdılar. Lakin İbrahim Xəlil xan bu Qarabağ incisinin qiymətini bilir, heç bir adlı-sanlı elçiyə meyl göstərmir, qız da saray bağında, gül-çiçək arasında, bir qönçə kimi, fərəhlə açırdı. Yenə dayəsi Nazlı ona nağıllar, əfsanələr və dastanlar söyləyirdi. Ağabəyimə bütün kainat qır at minmiş Koroğlu kimi igid, Məcnun kimi çılğın və Fərhad kimi inadlı sevgi yolçusu sifətində görünürdü. Ona elə gəlirdi, bir gün bu qalın saray hasarlarından bir igid atını sıçradıb keçəcək, onu qüvvətli bağrına basıb aparacaq. Və həmişə də bu igid onun xəyalını dolaşarkən Ağabəyim ağanın rəngi qaçır, incə vücudu titrəməyə başlayırdı. Ağabəyim ağanın əfsanə və nağıllarla bərabər şerə də böyük həvəsi vardı – o bütün türk şairlərini oxumuş, xoşuna gələn gözəl parçaları bəyazına köçürüb əzbərləmişdi. Bu şairlərin içində ən sevdiyi Füzuli ilə Vaqif idi. O Vaqifi görmüşdü, lakin onun məclisində olmaq, onunla danışmaq hələ qıza müyəssər olmamışdı. Ağabəyim ağa hər dəfə anasına dedikdə, anası: – Ay qız, sən bir tikə uşaqsan, yekə kişi ilə nə danışacaqsan ki? – deyə qızının cürətinə heyrət edərdi. Nəhayət, bir gün Tutubəyim ağa Vaqifi otağına çağırtdırdı. Vaqif gəldi. Tutubəyim yaşmanaraq: – Axund, – dedi, – sənin heç xəbərin yoxdur – burada bir şagirdin var. Neçə vaxtdır məni əldən salır ki, bir Molla Pənah axundu bizə qonaq çağır. Vaqif gülümsünərək nərmin əllərini incə belində çarpazlamış Ağabəyimə baxdı: səf çəkmiş uzun kirpiklər yerə baxan gözlərini gizləmişdi, utandığından yanaqları yanırdı; qumral telləri səliqə ilə burulub, ağ buxağının altında cıqqalanmışdı. Al çəpkəninin yaxasından görünən sinəsi çağlayan köpük kimi qabarmışdı. Vaqif fərəhlə: – Ay afərin! Ay afərin, qızım! – deyə Ağabəyimə əl uzatdı. Ağabəyim diksinmiş bir quşcuğaz kimi başını cəld qaldırıb, Vaqifin üzünə baxdı və barmaqlarının ucları soyumuş əli ilə şairin əlindən yapışdı. Vaqif ilk dəfə olaraq bu gənc qızın ala gözlərinin və sol yanağındakı incə xalın cazibəsini duyaraq özünü itirdi. Vaqif çox gözəllər görmüşdü, çox sonalar tərənnüm etmişdi, lakin belə bir sənəmə rast gəlməmişdi. Ağabəyimin dodaqları yaqutun rəngini soldurar, dişləri dürdanələri məhcub edərdi. Tutubəyim ağa Vaqifə pəncərənin içində yer göstərdi, qarşı-qarşıya oturdular. Ağabəyim ağa ayaq üstə durmuşdu. Vaqif: – Niyə əyləşmirsən, qızım? – dedi. Tutubəyim ağa: – Di get bəyazını gətir, axund baxsın, – deyə çönüb gedən qızına fərəhlə baxdı. Vaqif də Ağabəyimin, aşağısına inci və mərcan düzülmüş, ipək şalvarını, məxmər başmaqlarını, xoş yürüşünü zövq duyaraq seyr etdi. Tutubəyim: – Axund, – dedi, – gecələr oturub, şeir yazır... Çox həvəsi var. Vaqif Tutubəyimin sözlərinə cavab olaraq: – Bəyim, şeir yazan vaxtıdır... Bir cahıl, bir də mənim kimi ahıl yaxşı yazar, – deyə qəhqəhə çəkdi. – O niyə, axund? – deyə Tutubəyim də güldü. – Qayda elədir – günəşin çıxışı ilə batışı gözəl olur, günorta yerində olanda, ona heç baxan da olmur. Tutubəyimin ala gözləri xoş bir əda ilə süzüldü: – Axund, bu mənə toxunur! – dedi və gileyli-gileyli Vaqifi süzməyə başladı. Vaqif baltanı daşa vurduğunu anlayıb, cəld təshihinə qoşdu: – Bəyim, bunun sənə dəxli yoxdur: sən elə bir ulduzsan ki, sayrışın həmişə aşiq yuxusuna haram qatır. Bu əsnada Ağabəyim ağa yaşıl meşinə tutulmuş, gözəl şirazəli bəyazı ilə içəri girdi. Vaqif: – Əyləş görüm, qızım! – deyə Ağabəyimə yanında yer göstərdi. Ağabəyim bəyazı Vaqifə verib, anasının yanında dizi üstə oturdu. Şair gözlüyünü taxıb, bəyazı vərəqlədi: bütün Azərbaycanın müasir şairləri: Vaqif, Vidadi, Müştaq, Nəbi, Raci, Rafe, Müştəri, Ağa Məsih, Nişat, Arif, Aciz, Aşıq Əli, Əbdülrəhman ağa Şair və başqalarının gözəl parçaları buraya köçürülmüşdü. Vaqif Təbrizli Qövsinin bir parçasını göstərib: – Bəyim, – dedi, – bunu oxu görüm. Ağabəyim qızararaq gənclik ahəngilə təranə saçan bir səslə oxudu: Hərçənd gül lətif olar – rüxsarin özgədir, Nərgiz nə olsa – çeşm füsunkarın özgədir! Bir qönçəyə yaman demərəm-nüktə tutmaram, Söz bundadır ki, ləl-gövhərbarin özgədir... Tutubəyim ağa Vaqifin atəşlənən gözlərinə yandan tamaşa edib, gülümsəyirdi. Ağabəyim şeri bitirər-bitirməz şair coşdu. – Ay afərin! Mərhaba! – deyə onu böyük bir fərəhlə təkrar-təkrar süzdü. Tutubəyim ağa qızını sağ əlilə sararaq: – Axund, özü də yazır, – dedi, sonra qızına yönəldi: – Qızım, bir özüyünkülərdən də oxu, axund qulaq assın. Ağabəyim utanaraq, qıpqırmızı kəsildi, anası və Vaqif nə qədər israr etdilərsə də, oxumaq istəmədi. Ağabəyim ağanın Vaqif ilə görüşməsi ona bir qürur vermişdi. İndi o özünü tamamilə böyük bir qız, şair məclisində oturub-duran bir adam hesab edirdi. O, gecələr şamın işığında oturub, yazdığı şeirləri toplayır, bir gün onları Vaqifə göndərəcəyini düşünürdü. Lakin ansızın bir təsadüf onun düşüncə kasasını əndərdi, sakit və fərəhli həyatına zəhər qarışdırdı. Bir sabah ertə bağda Nazlı ilə gəzərkən saray bürcündə genişsinəli, alagözlü, qumralsaçlı, qəşəng bir oğlan gördü. Əynindəki zirehi və başındakı dəbilqəsi günəşdən parıl-parıl parıldayırdı. – “Bu odur, Koroğludur!” – deyə düşündü və ilk dəfə olaraq qönçə bağrına xar girdiyinin dadlı acısını duydu. Ağabəyim Nazlının qolundan dartaraq: – Dayə! Dayə! – dedi. – O kimdir? O igid hardan gəldi? Nazlı bürcə baxıb heyrətlə: – Bəyim, tanımırsanmı? – dedi. – Əmin oğlu Məmməd bəydir. Ağabəyim çəkilib, ağacların arxasında daldalandı: – Dayə – dedi, – mən görəndə xırda idi. Indi lap dəyişilib. – Bəs nə! Anasını öldürəndən bəri xanın gözünə görünə bilmirdi. Bakıya gedib atasının qanlıları Ağası xanı, oğlu Əhməd bəyi öldürdükdən sonra xan təqsirindən keçdi. İndi üzə çıxır. Ağabəyim ağa əyilib yarpaqların arasından bir də Məmməd bəyə baxdı, onun ala, sərt gözləri bir xəncərə dönüb, qızın gənc qəlbini yaraladı. İndi Ağabəyim ağa ağacların daldasından çıxıb, gözlərini bürcdən ayırmırdı. Qəlbindəki çocuqluq fərəhi artıq sönmüş, yerinə anlaşılmaz həsrət qayğısı dolmuşdu. 18 Mirzə Əliməmmədlə Səfər Qubaya çatar-çatmaz atlarını düz Fətəli xanın imarətinə sürdülər. Həyət cürbəcür qiyafəli nökərlərlə dolu idi: türklərlə bərabər, ləzgilər, avarlar və başqa Dağıstan xalqlarına mənsub adamlar da çox idi. Qarabağdan qaçıb, gəlmiş adamların xanı görmək istəmələri haman eşikağasına bildirildi. Mirzə Əliməmməd pəncərəsi böyük bağa açılan bir otağa çağırıldı. Pəncərənin içində lopabığlı, uzun xəncərli, yan qoyulmuş yekəpapaqlı bir kişi oturub, çubuq çəkirdi. Mirzə Əliməmməd baş əyib, salam verdi. Eşikağası aldığı vəziyyəti dəyişməyərək salama cavab verib, yer göstərdi: – Eşitdim, – dedi, – İbrahim xanın əlindən qaçmısan? – Bəli, ağa çakərinizi gözlərimdən məhrum etmək istəyirdi, tanrının mərhəmətinə şükür, qaçıb, rəhmdil Fətəli xanın mülkünə iltica etdim. Eşikağası məmnun bir halda gülümsədi: – Xoş gəlmisən! Çox xoş gəlmisən! – deyib düşündü və bir azdan sonra əlavə etdi: – Heç variyyətindən-zaddan gətirə bildinmi? Yoxsa... Əliməmməd ağa cəld əlini cibinə atıb, bir kisə çıxardı: – Elə bu yüz əşrəfini gətirə bildim, – dedi, – sən də mənim pərəstkarım, sənə peşkəşdir. Yuxarıda Allah, yerdə sən – halal xoşun olsun! Eşikağası kisəni cəld qapıb, cibinə soxdu, nəşələnərək: – Xoş gəlmisən! Gözümüz üstə yerin var! – deyə gülümsədi. – Nə qədər burdasan dövlətindən bir parça çörəyimiz var, yeyərik. Mirzə Əliməmməd təzim edərək: – İltifatın artıq olsun! – dedi. – Bu saat səni xanın da hüzuruna aparram. Hələ hərəm dairəsindədir. Şəkidən bacısı Hürü Peykər xanım gəlib, onnan danışır. Yəqin Məmmədhəsən xanı tanıyırsan – bir zaman Qarabağa zaval göndərilmişdi. Fətəli xanın bacısı axı onda ərdədir. Mirzə Əliməmməd: – Tanıram, o da duz-çörək itirəndir, – dedi, – canqutaylılarla bir yerdə Ağsuya Fətəli xanın üstünə yerimişdi. Eşikağası cəld onun sözünü kəsdi: – Başından böyük qələt eləmişdi, cəzasını çəkdi. Yox, indi işlər başqa cürdür. Indi Hürü Peykər xanımı xanın yanına minnətçi salıb. – Eşikağası susdu, sifətinə bir qürur gəldi: – Fətəli xanın büsatı, maşallah, özgədir: bu il Ərdəbili aldı, bütün Şahsevən xanları ona tabe oldu. Hökmü, maşallah, Dərbənddən Təbrizə qədər yeriyir. Ömər xan kimi bir dilavər ona qılıq eləyir, amma axmaq Məmmədhəsən dirsək göstərir. Xanın qulluğuna çatmaq uzandı, söhbət də qurtaran kimi oldu. Eşikağası tələsməyərək təkrar çubuğunu doldurdu, pişxidmət od qoydu, sonra: – Şikayətçilər var, – deyə ərz etdi. Eşikağası yenə vəziyyətini dəyişməyərək: – Nə təhər şeydilər? – dedi. – Ağa, irili-xırdalıdır! Eşikağası gülümsədi: – Onu demirəm... Xülasə çağır gəlsin. İçəri uzun saqqal, iri burunlu bir kişi girdi, torpağa düşdü, təzim edib, dərdini anlatdı: yüzbaşı ondan ilin bu vaxtında bağbaşı istəyirmiş. – Ağa, bağbaşı payızda yığılar, indi qışın axır ayıdır. Belə iş olarmı? Eşikağası sakit: – Olar, – dedi, – get, yaşı yoxsa, qurusundan ver. İldə neçə xalvar almaarmudun olur, heç üzünü görmərik. Kişi nə isə demək istədi, lakin pişxidmət onun qolundan dartıb apardı. İçəri bir arvad girdi, ərinin onun talağını verməməsindən şikayət elədi. Eşikağası: – Get, – dedi, – qazıdan yarlıq al gətir. Hələ bunu bilmirsən? Bu əsnada pişxidmət gəldi və tələsik dedi: – Ağa, xan səni qulluğuna çağırır. Eşikağası əllərini yerə dəstək verib, qalxdı, arxalığını, çuxasını düzəltdi, yana sürüşmüş xəncərini şişman qarnının üstünə çəkib çıxdı. Onun geri qayıtması bir neçə dəqiqə çəkdi, gəlib Mirzə Əliməmmədi apardı. Gözəl döşəli, nəqşkar kallayıya girdilər. Yuxarı başda cüssəli, topasaqqal, qorxunc sifətli, təqribən əlli yaşında bir adam oturmuşdu. Bu, Fətəli xan idi. Mirzə Əliməmməd ağanın salamını alıb, ona yer göstərdi, halını xəbər aldı. – İbrahim Şişə qalasına bel bağlayıb, qudurğanlıq eləyir, – dedi. – Hamı mənim məsləhətimlə durub-oturduğu halda, o mənə boyun əymək istəmir. Urus qoşunu Tiflisdən çıxıb, getdikdən sonra, ayağı bir az da yer aldı. Da demir ki, urus getdi, amma yenə gələr, indi başı Osmanlı davasına qarışıqdır. Biz urusun ətəyindən əlimizi üzə bilmərik. Fətəli xan bir çox hədə-qədəqədən sonra: – Qaçmağının səbəbi nə oldu? – dedi. – Xan, Qarabağa ikinci dəfə qoşunkeşiniz olan zaman İbrahim xana dedim ki, Fətəli xana pislik eləmə, tədbirli, kar azumuxtar bir hökmdardır. Bunu dediyimə peşman oldum, məni zindana saldırdı, gözlərimdən məhrum etmək istədi. Tanrının məsləhətinə şükür, qaçıb, yaxamı onun zülmündən qurtardım. O gündən etibarən mirzə Əliməmməd Fətəli xanın etimadını qazanıb, məiyyətinə daxil oldu. Quba xanı fikrini heç kəsdən gizləməyib, açıqdan-açığa hərəkət etdiyini Mirzə Əliməmmədə söylədi. Fətəli xanın məqsədi Rusiyaya isnad edərək bütün Azərbaycan və İran işlərinə müdaxilə etmək idi. Məsələ İrakli xana yazılmış, o da müşavirəyə çağırılmışdı. İbrahim xanı sıxışdırmaq yaxın tədbirlərdən biri idi. Mirzə Əliməmməd işə vaqif olub, təfsilatı ilə məlumat topladıqdan sonra İbrahim xana uzun bir məktub yazıb, evzai bildirdi. Məktubu Səfər Qubadan çıxarıb, yaxın kəndlərdən birində gizli saxlanılan Qarabağ çaparına verib dönməli idi ki, Səfərin yox olması gözə çarpmasın. Mirzə Əliməmməd eşikağasının evində qalır və şübhə doğurmamaq üçün ondan bir dəqiqə belə ayrılmırdı. İş olmayan vaxtı Şahdağına dağ kələsi ovuna gedir, şəhəri və ətrafını dolaşırdılar. Havalar xoş keçirdi, yazın yaxınlaşması artıq duyulurdu. Bəzi yerdə ağaclar çiçəkləmiş, bənövşə açmışdı. Bir gün eşikağası mirzə Əliməmmədə dedi: – Məmmədhəsən xan Şəkidən xana qonaq gəlib. – Burada eşikağası qürurla göz vurub, gülümsədi, – mənim işim olacaq. Oğlumu sənə bələdçi verirəm, gedin gəzin. Mirzə Əliməmməd 20-25 yaşındakı bu oğlanla çaya baxan təpədəki xan bağına tərəf getdilər. Küçələr silahlı adamla dolu idi, əksər silah rus silahı idi. Bir yerdə bir qaçışma düşdü. İki qubalının sözü tərs gəlib söyüşdülər, bu əsnada yolun ortasına bir xalça salındı, söyüşənlərin hərəsi xalçanın bir başında dizi üstə çöküb xəncəri sıyırdı. Camaat sakit durub, tamaşa edirdi. Yalnız bir ağsaqqal qaydaya baxırdı – bu həkəm imiş. Birinci zərbəni sağ tərəfdəki endirdi və müarizinin yarı qopub, çiyninə tərəf əyilmiş başını gördükdə istehza ilə: – Hə, elə canın bu imiş? – deyə güldü. Yaralanan sol əli ilə başını qaldırıb, yerinə oturtdu və xəncəri müarizinin qarnına soxdu, piy pırtladı. İkinci zərbə boynu kəsiyin işini bitirdi. Tökülüb qana bulaşmış meyitləri apardılar. Camaat da, heç bir şey olmamış kimi dağılıb getdi. Mirzə Əliməmməd həyatında ilk dəfə təsadüf etdiyi bu hadisəyə heyrət etdi. Oğlana müraciət edərək: – Bəs niyə camaat bunları aralamadı. Barışsaydılar, yaxşı olmazdımı? – dedi. – Bu bizdə bir adətdir, barışmazlar. Hər gün olan işdir. Xan bağında ot göyərməyə başlamışdı. Bənövşə yığa-yığa təpənin qırağına gəldilər: çınqıllığı ilə geniş bir sahə tutan çayın suyu hələ az idi; qıvrılaraq yatağın ortasından axırdı. O tayda yəhudi məhəlləsinin hisli-paslı daxmaları görünürdü. Bir həftə sonra Mirzə Əliməmməd Fətəli xanla bərabər Şəkiyə, Məmmədhəsən xana qonaq getdilər: Şəki xanı Fətəli xanın qüvvətini duyub, ona tabe olmuşdu. Hüseyn xan Müştağın binası olan gözəl imarətdə bir neçə gün qonaqlıq oldu: Fətəli xanı razı buraxmaq üçün əldən gələni əsirgəmədi. Mirzə Əliməmmədi olduqca maraqlandıran əyləncələr düzəlmişdi: Şəkinin məşhur on iki pəhləvanının güləşməsi, Şirvan rəqqasələrinin oyunu, sazəndələrin gözəl çalğısı ayrı bir tamaşa idi. Nəhayət, “Qızlar bulağı” deyilən ətraf dağlara ova getdilər. Bütün bu ziyafət və əyləncələrdən sonra Fətəli xan qoşunu ilə Kürə tərəf tərpəndi. Kürün kənarında çadırlar quruldu, Gəncə hökmdarı Cavad xan da məiyyəti ilə orada idi, Fətəli xanı istiqbala çıxmışdı və özü ilə bir çox hədiyyə gətirmişdi. Şeypur çalındı, qoşun düzüldü. Cavad xan hədiyyələr və üstünə ipək örtük salınmış bir təbsi ilə Fətəli xanın hüzuruna gəldi. Bütün məiyyəti ilə diz çöküb, təbsini Fətəli xana təqdim etdi. Xan qürurla örtüyü qaldırdı – Gəncə qalasının gümüş açarlarına tamaşa edib, eşikağasına işarə etdi, təbsini aldı, sonra Cavad xana yanında yer göstərdi. – Kefin kök, damağın çağdırmı? – deyə Gəncə xanının halını xəbər aldı. – Ali həzrətin sayəsində. – Tanrının sayəsində, – dedi, düşündü, gözünü qıyaraq: – urus çəkildi, işlər müşkülləşdi, indi ölkənin nizamına nəzarət qılmaq bizə düşür. İrakli xana kağız yazmışam, yəqin yoldadır. Məsləhətləşməliyik. Cavad xan əlini döşündən çəkməyərək baş əyir, Fətəli xanın dediklərini təsvib edirdi. Quba və Dərbənd xanının vahiməsi onu elə sarsıtmışdı ki, onun dedikləri qulağına çatmadığı halda yenə baş əyib, “Bəli! Bəli!” – deməsində davam edirdi. Cavad xan qoyunlar kəsdirib, Fətəli xana, məiyyətinə və qoşununa böyük bir qonaqlıq düzəldib, yola çıxdılar. Şəmkir çayının qırağında İrakli xan çadır qurdurub Fətəli xanı gözləyirdi, uzaqdan Quba xanı görükər-görükməz gürcü topları atəş açdı, sonra zurnaçı dəstələri çala-çala qabağa çıxıb, Fətəli xanı İraklinin çadırına gətirdilər. İrakli xanın özü çadırından əlli addımlıq bir məsafədə Fətəli xanı qarşılayıb görüşdü. Mirzə Əliməmməd İraklini ilk dəfə görürdü – bu çal saqqal, beli bir az əydəmli, göyçəksifət hökmdar ona məyus kimi göründü, danışarkən altdan yuxarı baxan gözlərində zamanın keşməkeşləri əks edirdi. Ölkəsindəki qarışıqlıq, urusların çəkilməsi, ailəsindəki niza, hələ diri ikən təxti ətrafında qopan çəkişmələr İraklini vaxtından əvvəl qocaltmışdı. İrakli xan Fətəli xanla çadırda qalıb, qapıya qaravul qoyuldu. Bu iki hökmdarın baş-başa verib, danışıq aparmaları iki saat çəkdi. Lakin sirr örtülü qalmadı, o günü axşam Mirzə Əliməmmədlə bir çadırda yatan eşikağası hamısını Qarabağ rəcalına bildirdi. Əsas məsələ İbrahim xanın inadlığı imiş: böyük qüvvətlə Şişəyə hücum etmək müzakirə edilmiş və Qazax-Şəmsəddinin də iştirakını təmin etmək üçün bu iki mahal Cavad xana qaytarılırdı. Mirzə Əliməmməd o biri gün bu əhvalatın hamısını yazıb, Səfər vasitəsilə İbrahim xana göndərdi. Lakin üçüncü gün baş verən bir hadisə müşavirəni yarımçıq qoydu – Fətəli xan ansızın xəstələnib, Qubaya yola düşdü. Xanın xəstələnməsi qoşuna yayılıb, bir ruh düşkünlüyü vücuda gətirdi. Ara qarışdı, eşikağası başını itirib, artıq qonağı ilə maraqlanmamağa başlamışdı. Bu çaxnaşıqdan istifadə edən Mirzə Əliməmməd axşam yoldan çönüb, Səfərlə Qarabağa qayıtdı. 19 Mirzə Əliməmməd ağanın Qarabağa çatmasından bir az sonra Fətəli xanın ölüm xəbəri Şişəyə yetişib, sarayda böyük sevinc doğurdu. İbrahim xan qonaqlıq edib şəhərin bütün adlı-sanlı adamlarını çağırmışdı. Qonaqlıq günortadan başlamış gecə yarısına qədər davam etdi. İbrahim xanın sevinci bəlli idi – ən böyük düşmənindən xilas olmuşdu. Bu əsnada Ağabəyim ağa da sevinirdi, lakin onu sevindirən başqa məsələ idi: o günü Məmməd bəyi görmək ehtimalı onu sabahdan ümidlə yaşadırdı. Bəyim ən gözəl paltarlarını geyinmiş, tellərinin uclarına bənövşələr düzmüş, bütün günü güzgü qarşısında cilvələnərək Məmməd bəyin həsrətini çəkmişdi. Lakin Məmməd bəy gəlib çıxmamışdı. Günəş yavaş-yavaş batır, yer üzünə qara cuna çəkilirdi. Aşiq qəlbinə şübhə və kədər duyğuları dammağa başlayırdı. Ağabəyim ağa ağaca söykənib, gözlərini Əsgərana baxan bürcə dikmişdi. Bürc yavaş-yavaş qara kölgələrə dalır, əzəmət və qürurla sanki bir yoxluğa doğru süzülürdü. Nazlı bəyimə heyrətlə baxıb, onun halından baş açmırdı: – Bəyim, – dedi, – şər vaxtıdır, bikef durma, pis olar. Bəyim eşitmirmiş kimi susur, intizar vadilərində dolaşırdı. Nazlı ona yanaşdı, incə belini qucub, onu oxşadı: – Axı nə olub, niyə bikefsən? – deyə soruşdu. Bəyim fikirdən ayılıb, gülər üzlə dayəsinə baxdı, lakin dərin bir dərdi olduğu Nazlıya da aydın oldu. Onun qoluna girib, yavaş-yavaş artırmaya gətirdi. Sürahıya söykənib, sayrışan ulduzlara tamaşa etməyə başladılar. Ağabəyim ağa yenə susqun və düşüncəli idi. Birdən sarayın o biri başındakı həyətə iki atlı girdi. Öndəkinin dəbilqə və zirehi məşəllərin işığında parlayıb söndü: atdan cəld enib, artırmaya çıxdı. Ağabəyim dikəlib, nəşə içində baxdı. “Bir qara torpaq olub, ayaqlarının altına səpileydim!” – deyə həsrətlə düşündü. Lakin Məmməd bəyin qonaq otağına girib, gözdən itməsi onu yenə qəmlərə batırdı. İndi, kim bilir, Məmməd bəy ziyafətdən nə vaxt çıxacaqdı. Onu təkrar görmək imkanı olacaqdımı?.. Heç olmasa, uçar bir ulduz kimi yenə parlayıb keçəydi... Ah quşlar, nə bəxtiyarsınız! Qanadınız var, istədiyiniz budağa qona bilirsiniz, asudəsiniz.. Ürəkdən ürəyə yol olaydı, qəlbimin dərd dəftərini açaydım, oxuyaydım, mən yanan oda o da yanaydı... Göz yaşlarım bir inci olaydı, telimdən sap qayırıb, düzəydim, al yarım, yaxşı saxla deyəydim... Sarayın o biri başından gələn səslər Ağabəyim ağanı düşüncədən ayıltdı: bir adam ata sıçradı, yenə dəbilqə və zireh işıqda parladı: – Yox, üç gündən sonra qayıdacağam. Gərək yolda Kəhrizliyə də dəyəm! – deyə bir səs eşidildi, atlılar çaparaq getdilər. “Odur!” – deyə Bəyimin sevinən qəlbi təkrar sancdı. Çönüb, otağına getdi. Yanan şamlar otağa matəm süsü vermişdi. Bəyim özünü ipək döşəkçənin üstünə salıb, qələmi əlinə aldı: Əfsus ki, yarım gecə gəldi, gecə getdi, Heç bilmədim ömrüm necə gəldi, necə getdi... Bəyim doluxsundu, qələm əlində titrədi, gözlərindən yaşlar axıb, yazdığı misraların üstünə səpildi. Nazlı onun yanını o saat kəsdi: – Ay bəyim, axı dərdin nədir? Bir mənə desənə! – deyə ona təsəlli vermək istədi, ipək dəsmalla onun gözəl gözlərini sildi, soyuq əlləriniəlinə alıb, oxşamağa başladı. Bəyim göz yaşlarından utanan kimi dayəsinin üzünə baxıb gülümsədi. – Ay dayə, – dedi, – nə yaxşı vaxtlar var idi, sən mənə gecələr şirin nağıllar deyərdin, qulaq asırdım...heç dərd-qəm bilməzdim... Ağabəyim ağa yenə doluxsundu. Nazlı mehriban bir səslə: – Axı, Bəyim, – dedi, – başına dolanım, indi nə olub ki? Tanrıya min şükür, gün kimi şəfəq verirsən, sədan aləmi götürüb. Bəyim bütün qəlbi ilə ona bağlanan bu saf qadını süzdü: – Dayə, – dedi, – bir nağıl de qulaq asım... Amma öz başına gələn iş olsun. – Nə deyim, qurbanın olum, mən yazığın başına nə gəlib ki? Ağabəyim ağa gülümsədi: De görüm, sən necə böyüdün, necə ərə getdin? Nazlı dodaqlarını büzərək: – Necə gedəcəkdim ki, – dedi. – Hamı necə, mən də eylə...Qız idim, hər axşam çağı bulaq başına suya gedərdim. Bir gün gedərkən bir çobana rast gəldim: təpədə oturub, tütək çalırdı. Gördüm elə gözü məndədir... Daha mən fikir vermədim, gəlib evə, işləri sahmana salıb, başımı atdım yerə. Ondan sonra elə hər axşam bu çoban gəlib, bizim çəpərin altında çalardı. Amma başı batmış da qəşəng çalardı. Elə mən yatanacan tütəyin səsi qulağımdan kəsilməzdi. Öz-özümə deyərdim ki, eh, bu çobanlar da nə arsız olurmuş, necə də ərinmir-gecəni bu çəpərin altında yarılayır... – Ah dayə! Nə xoşbəxtmişsən! – deyə bəyim onun sözlərini kəsdi. – Kaş mən sənin yerinə oleydim. – İraq canına, başına dönüm, nə olmuşdur ki? Bir arsız çobandan ötərimi? Mənim yerimə olub, nə olacaqdın ki? – Sənin yerinə olseydim, o çəpərə qısılıb, səhəri göz yaşları ilə açardım! Nazlı: – Bıy daha nə qalmışdı! – deyə Bəyimi heyrətlə süzdü. Ağabəyim ağa yenə gülümsəyərək: – Sonrası necə oldu? – dedi. – Sonrası necə olacaq – bir gün elçilər gəldi, məni bəyəndilər... Toy oldu... Görəm bu çoban. – Dayə, sevindinmi?.. Ağladınmı? – Qadan alım, daha niyə sevinəcəkdim ki! Qismətim idi, gəlib çıxmışdı. Ağlamaq da ki, qaydadır: qız ata-anasından ayrılanda ağlar. Ağabəyim ağa yanıqlı dayənin sözlərini kəsib dedi: – Kiri, ay dayə, baxtıyın qədrini bilməmisən, dünyaya gözüyumulu gəlib, gözüyumulu da gedəcəksən!.. * * * 1 Ermənicə Allah deməkdir. 2 Burada 1768-1774-cü illər arasındakı Rusiya-Türkiyə müharibəsi və 1774-cü ildə Dunay çayının sağ sahilindəki (indiki Bolqarıstan ərazisində) Küçük Qaynarça adlı kənddə bağlanmış sülh müahidəsi nəzərdə tutulur. 3 Qriqori Aleksandroviç Potyomkin (1739-1791) – II Yekaterinanın zamanında yaşamış rus dövlət xadimi 4 Gül gülə yaraşır 5 Şanapipik 6 Dərbənd 7 Sətəlcəm * * * Üçüncü hissə 1 Allahqulu Kazımın daxmasına girdikdə Kazımı körpə uşaqları ilə bərabər kürsüdə gördü. Kürsü gödək qılçalı bir masa idi, bunu otağın ortasındakı ocağın üstə qoyar, ətrafına mütəkkə yığar və üstünə yorğansalardılar. Kazım mütəkkələrə söykənib yorğanı döşünə çəkmişdi;yalnız başı görünürdü. Telli və Gülnaz kənarda oturub yun darayır, Kazımın arvadı Ballı isə cəhrə əyirirdi. Alçaq pəncərəni qar basmışdı. Allahqulu əllərini ağzına qoyub, hoxura-hoxura qarlı başmaqlarını qapının ağzında çıxardı, salam verdi və kürsüyə girdi. Kürsü hamam kimi idi, Allahqulu ayaqlarını ocağın qırağına uzadıb, əllərini də qızdırmağa başladı. – Yaman ayazdır, daş çatlayır, – dedi. Kazım dərdli-dərdli: – Daş da çatlar, adamın ürəyi də çatlar. Havaxta kimi belə işsiz oturacayıq! Xarabada pambığın, ipəyin hesabı yox idi, indi tapılmaz oldu. Allahqulu sərzənişlə: – Qoyurlar ki, – dedi, – əkin əkən, barama becərən işini görsün? Aranda dirrik qalmayıb, heç kəsin sabaha diri çıxmasına gümanı yoxdur. – Allahqulu bir az düşünüb, qeyzlə: – Urus da gəlmədi ki, canımız qurtareydi! Kazım gülümsündü: – Bir gün, – dedi, – Molla Nəsrəddin kəndə səs saldı ki, dağın o tayında adama bir çuval qarpız verirlər. Xalq çuvalı alıb, ayaq aldı. Molla dağa tərəf qaçan camaata baxıb: “Bəlkə elə doğrudan da qarpız verirlər” – deyib, özü də bir çuval götürüb qaçdı. İndi, ay Allahqulu, sən də çuval götürüb getmişdin, amma qarpızını görmədik. Allahqulu gülərək: – Mənim qarpızım çürük çıxdı, – dedi, kürsünün üstünə tökülmüş qorğadan götürüb, ağzına atdı və əlini cəld kürsünün altına soxdu. Bu əsnada Kazımın böyük oğlu gəldi, o, məktəbdən çeşdə1buraxılmışdı, küncdəki təknədən bir parça çörək qapıb, kürsüyə girdi. – Ay ata, – dedi, – mollam aylıq istəyir, deyir ki, iki aydır verməmişsiniz... Kazım bir az acıqlı: – Sənin də mollan, – dedi, – lap zəhləmi tökdü, bilir ki, yoxumdur. Kazımın oğlu yavan çörəyi gəvələyərək qaş-qabağını salladı: – Indi mən yoldaşlarımın yanında necə deyim, yoxumuzdur. Allahqulu maraqla: – Neçə verəcəyiniz var? – dedi. Kazım hiddətlə: – Əşşi, beş bisti. – Daha ondan ötəri oğlanı niyə yoldaşlarının yanında sındırırsan, – deyə Allahqulu qurcuxaraq darayı kisəsini çıxardı. Kürsünün üstündə diyirlənən bistilər məktəblinin kefini açdı: o, atasının üzünə baxaraq bistiləri ovcunun içinə toplayıb kürsüdən çıxdı. Kazım: – Hara? Günorta azanı hələ indicə verilib qurtardı, – deyə oğlunu səslədisə də, oğlan başlığını qulaqlarına çəkib getdi. Allahqulu başını tərpədərək: – Ey cavanlıq! – dedi. – Nə soyuq bilir, nə rahatlıq bilir! Kazım qəhqəhə çəkib güldü: – Bir gün Molla Nəsrəddin arx keçirdi. Atılanda düşdü arxın içinə. Camaat güldü. Molla özünü öyərək: “Ey, bilsəydiniz cavanlığımda necə qoçaq idim; indi qocalmışam”. Molla xəlvətə çıxanda öz-özünə yavaşca dedi: “Öyünüb eləmə, heç cavanlığında da bir zibil deyildin”... İndi, ay Allahqulu, vallah, cavanlığımız da bir şey deyildi. Gülüşdülər. Qadınlar və çocuqlar da bunlara qoşuldular. Kazım arvadına müraciət edərək istehza ilə: – Ay Ballı xanım, – dedi, – tez ol plovun dəmini al, çək yeyək. Turac çığırtmasını da bir az sulu elə... Tez ol-acıq. Ballı: – Baş üstə! – dedi, yerindən qalxıb, çırpındı, sonra sinidə bir az çörək, bir az da quru pendir gətirib, kürsünün üstə qoydu. Allahqulu Kazımın zarafat və istehzasına o qədər öyrənmişdi ki, plov əvəzinə pendirçörək verilməsinə heç də heyrət etmədi. Günəş göründü. Pəncərənin yağlanmış kağızlarından içəri bulanıq işıq süzülməyə başladı. Kazımın kefi daha da duruldu: – Sağ olsun, usta tanrı! Yenə mərhəmətini bizdən əsirgəmir. Allahqulu istehza il dedi: – Qorxmursan hava açıla, şah gələ? – Eh, cəhənnəmə ki!.. Budu şah gəldi, odu şah gəldi, daha qulağımız dolubdur. Gəlir gəlsin. “Mus-mus” deyincə bir dibli “Mustafa” deyilsin qurtarsın... – Kazım get-gedə hiddətlənirdi, qəti olaraq: – Ya o yanlıq olsun, ya bu yanlıq! Vəssalam! – deyib sözünü bitirdi. Allahqulu ağzındakı çörəyi çeynəyib, Kazımın başının üstündən rəfə baxırdı. Lakin oraya düzülmüş lacivərdi qabları görmürdü, onun fikri tamamilə irəlidə ola biləcək hadisələr ətrafında dolaşırdı. – Yaxşı, – dedi, – axı əvvəl araları yaxşı idi: şah, dedilər, İbrahim xana xələtbarat da göndərmişdi. Bəs necə oldu? Kazım hiddətli: – Allah şahın da evini yıxsın, xanın da! – dedi. – Nə o Allah deyəndən deyir, nə bu. Şah xələt-barat göndərdi, məmləkət adətincə zaval istədi, İbrahim xan da Əbdilsəməd bəyi Tehrana zaval göndərdi. Elə bilirsən bunnan iş qurtarır? Daldan gərək peydərpey qoşun verəsən, sursat göndərəsən. Nədi – Isfahanda davadır, Xorasanda davadır. Başlarına dəysin davaları, kasıb-kusub əldən getdi! Ballı sözə qarışdı: – Ay kişi, az deyinsənə, göydən nə yağıb, yer onu qəbul edib. Yazıya pozu yoxdu. Kazım da qədərə inanan olduğu üçün arvadın sözləri ona bir az təsəlli verdi. Lakin yazının niyə elə yazıldığına dair onda zəif bir sual duyğusu oyandı, onu sarsıdıb yox oldu. Səfərin gəlməsi söhbətin mövzusunu tamamilə dəyişdi. Kazım belə ona qarşı ehtiyatla davranırdı. Səfər salam verib, kürsüyə girdi və qorğa götürüb, sağlam dişləri ilə xırtıldatmağa başladı. Allahqulu hörmət və bir az da qorxu ilə: – Oğlum, necəsən? – deyə onun halını xəbər aldı. – Yaxşıyam, sağ ol! Ancaq şaxta olanda yaram qövr eləyir. – Hansı? Qılçındakı? – Hə. Zəhrimar incidir. – Bəs cərrah nə deyir? – Məlhəm vermişdi, bağlayıram. Kazım təcrübəli bir adam ədası ilə dedi: – Yaranın ağzını yaxşı eləyirlər, içi qalır. Ola bilər ki, ətin içində sümük qırığı da qalsın. Onun üçün hov eləyir... Səfər cavab vermədi. Qorğanı ləzzətlə çeynəyir və nə isə düşünürdü: – Əşi, yaz gəlsəydi, bir atı minib, çöllərə çıxardıq, – dedi və nəşə ilə gülümsədi. – Evdə oturmaqdan çürüdük getdik. Allahqulu ehtiyatla dedi: – Hələ cavansan, at belində gəzən vaxtındır. – Nə qayırım, kənddə idim, əkinim-biçinim vardı. Indi hər şeydən avarayam. – Bəs mal-qaran necə oldu? – Elə o vaxtdan dağıldı getdi. Bu indiki inəyi Ağdamdan gətirmişəm. Kənddə böyümüş adamıq, ağartısız dolanmaq olmur. – Səfər bir az düşündü, sonra daha da nəşələnərək: – Qoy yer göyərsin, bir iki də quzu alıb, həyətə buraxacağam. Payızda toğlu olar, kəsib qovurarıq, qışa qalar, – dedi. Allahqulu da nəşələndi: – Bildir mənim əməyim hədərə getdi: saxladım, böyütdüm, axırda Xəznə qayasından uçub öldü. Kazım gülərək zarafata başladı: – Xəznə qayasından bu qədər adam atırlar, qoy bir də bir toğlu atılsın. Deməli, Allahqulu, sizin evdən bir qurban gedəcəkmiş, yaxşı ki, toğlu dərd-bəlanı aparıb. Allahqulunun bu zarafatdan əti çimçəşdi, özünü itirdi və cavab verməyə belə söz tapmadı. Kazım məsələni anlayıb, daha da istehzasını artırdı: – Hə, tüstülədin, deyəsən! – dedi. Səfər mərd bir səslə: – Niyə tüstüləsin ki, – dedi, – mən ölməmişəm ki! Səfərin sözləri Allahquluya ürək-dirək verdi, o özünü toplayıb: – Sağ olsun Səfər! Vallah ki! – deyə bildi. 2 Vaqif buxarının yanında oturub, Gülüstanda yaşayan Vidadiyə məktub yazırdı. Zövq, nəşə və lətifəçiliyi yüksək dərəcələrə çıxmışdı. Dəmirqara odunu şirin-şirin yanır, istisi və çartıltısı şairə min bir ilham bağışlayırdı. Pəncərənin rəngin şüşələrindən düşən işıq tutqun idi. Xalıların, cecimlərin, ipək püştə və döşəkçələrin boyaları bir-birinə qarışaraq pəlmələnmişdi. Vaqif bunların fərqinə varmayaraq, buxarının alovlarında cilvələnən şeir pərisi ilə əylənir, onu qaplamış bir ahəngə qoşulmuşdu. Müəzzinin gözəl səsi onu şeir pərisindən ayırdı: qələmi yerə qoyub saatına baxdı, əqrəblər düz dəstənin üstündə idi. Qapı açılıb, lələ girdi, gülümsünərək ağasının üzünə baxdı. Vaqif məsələni anladı: – Versin görək! – dedi, kağız və qələmdanını yığışdırıb, döşəkçəsinin altına qoydu. Süfrə salındı. Nahar tam günorta əzanı zamanı olardı. Buğlanan xörəklər süfrəyə daşındı. Qasım ağa gəlib oturdu. Nəhayət, Qızxanım zühura çıxdı. O, məhərrəm münasibətilə qara don geymişdi. Ağ bədirlənmiş sifətə, qara iri gözlərə bu qara paltar nə qədər yaraşmışdı. Vaqif onu çoxdan görməyən adam kimi süzdü, için-için yandı. Lakin ehtiyatsız bir söz deməsin deyə, dinmədi. Gümüş biləklər xörək çəkərkən kəhrəba qolbağı şaqqıldayır, yanaqlar güzgü kimi öz-özünü əks etdirərək parlayır, qızarırdı. Bayaq atəşdə cilvələnən pərilər, indi bu solmaz yanaqların, tanrıdan şuxluq bağışlanmış bu ceyran gözlərinin ətrafına toplanırdı. Xörək yeyilirdi. Kimsədən səs çıxmayırdı. Vaqifin oğrun gözləri Qızxanımın çöhrəsini dolaşır, şair nəşəsinə qida verirdi. Xanımın dodaqları yağlanmış, şeh düşmüş gülə bənzəyirdi. Vaqif özünü saxlaya bilmədi, lakin qaş qayırmaq istərkən, gözü də vurub tökdü: – Ömrün uzun olsun, Qızxanım, gözəlcə xörəkdir! – dedi, arvadının üzünə baxdı. Kaş heç baxmayaydı, qadın o saat dəyişildi, gözəl dodaqları büzüldü, qaşlar qalxdı, üzündə bir xoşnudsuzluq ifadəsi duyuldu. Bu ürəksıxıcı əlamətlər Vaqifə bəlli idi, onun səbəbini də gözəlcə bilirdi: qocalıq-gənclik, gözəllik-çirkinlik. kimi təzadlar daima onların həyatını zəhərləmiş və zəhərləyirdi. Lakin nə üçün Vaqif gənc deyildi? Nə üçün öz arvadı ona yabançı və yasaq olmuşdu? Nə üçün o, bir evdə, bir otaqda yaşadığı qadınının bu qədər həsrətini çəkir, dərdindən odlanırdı? Yaxınlıqla bərabər aralarında böyük məsafə, yıxılmaz barılar, bürclər vardı? Vaqif illərdən bəri bu sualları özünə vermiş və yenə verirdi. Lakin cavabında aciz qalaraq, kədərlərə dalırdı. Indi də tutuldu. İştahası kəsildi, boğazı tıxandı. Ətrafa baxdı: otaq ona qaranlıq zindan kimi göründü; indi pəlmələnmiş boyalar süzülərək onun qəlbinə tökülür, soldurub, söndürürdü... Vaqif xörəkdən yarımçıq ayrılıb qalxdı. Küçələr dəstə təpənlərlə dolmuşdu; dəf, sinc, “Heydər! Heydər!” – səsindən qulaq tutulurdu. Vaqif ağır duyğular içində yürüyürdü, atını belə minməmişdi. Kürk ona ağırlıq da eləsə, dözürdü. Saatlı ilə Xoca Əmircanlı məhəlləsi arasında bir az dayanmaq lazım gəldi. İki məhəllənin dəstələri bir-birilə dalaşırdı. Göydən daş və çomaq yağırdı. Qışqırıq, söyüş aləmi bürümüşdü, tam bir müharibə idi. Saatlı dəstələri üstün gəlib, o biri məhəllənin camaatını püskürdüb, dar küçələrə soxdu. Vaqif ötüb getdi. Hamam qabağına çıxdı. Dərin dərənin üstündəki taxta körpünü keçdi. Indi artıq sakitlik idi. Hava bulud da olsa, çox soyuq deyildi. Bəlkə də Vaqifə elə gəldi: piyada yol və ağır kürk onu tərlətmişdi. Mədinə naçaxlamışdı2. Yatağında oturub, bəyazlara dalmışdı. Ağbirçək bir qadın Vaqifin kürkünü aldı. Şair Mədinənin taxtının üstündə oturub, nəbzinə baxdı: – Bir balaca qızdırman var, – dedi. Mədinənin solğun çöhrəsinə baxıb gülümsədi. Mədinə: – Olmazmı? – deyə ima ilə Vaqifi süzdü. Vaqif bu baxışdan çox şeylər duydu: – Ah Mədinə, bilsən bu dövlət işi nə cəncəlli şeydir: urus getdi, indi də şah gəlir. Üz göstərirsən, astar da istəyirlər... – Bəs o üzdən dosta niyə göstərmisən? Neçə gündür yataqdayam; deyirəm, indi gələr, bir hor gələr... Vaqif Mədinənin sözlərini haqlayır, lakin cavab tapa bilmirdi: – Dərd birmi? – dedi, susdu, fikrində ailə dərdini vuruşduraraq düşündü. Lakin dərd-qəm çəkmək Vaqif üçün yabançı hallardan idi, ona görə yenə özündə nikbin qüvvələr toplayıb, müzəffər çıxdı. Vaqifin üzündən gözlərini çəkməyən Mədinə: – Şair, – dedi. – Üzündən bir duman keçdi, qaş-qabağın bulud kimi sallandı, canımı qara qeyd aldı. Amma axırı yaxşı oldu, üzünə yenə gün doğdu. Vaqif Mədinənin yetikliyinə heyrət edərək: – Mədinə, – dedi, – ürəkdən-ürəyə yol olduğuna indi inandım. Ancaq dumanla, buludla nə işimiz var, günəşdən danış! Əzizim, səni görəndə üzümə gün doğmazmı? Axı sən Mədinəsən! Şair qibləsi, iman məskəni Mədinə! Mədinənin həsrətlə dolmuş gözləri şairə dikilmiş, hərarətdən qurumuş dodaqları yetişib, ötmüş qaysı kimi açıla qalmışdı. Şair onun boynuna sarılıb, şirin qaysıya qovuşdu. Ailə dərdi, şah dərdi, xan dərdi – hamısı bir neçə saniyə davam edən dadlı yoxluq içində əriyib söndü. 3 Məhərrəmin birindən başlayaraq onuna qədər davam edən imam təziyəsi: mərsiyə, növhə, dəstə təpmə məhəllələr arasında adət şəkli almış dalaşmalardan sonra bütün bu həngamə aşura büsatı ilə bitirdi. Qarabağ elləri əslən köçəri həyat keçirdikləri üçün islam dini və Iran mədəniyyəti təsirinə düşməyərək, öz qədim türk ənənəsi və adətləri ilə yaşayıb gəlmişdilər. Şişənin binası xanlığın təsisi və Iran ilə başlayan əlaqə və rabitə ancaq yabançı adətlərin gəlməsinə yol aça bilmişdi. Şəbihgərdanlıq da Irandan gətirilmiş bu adətlərdən biri idi. Əvvəllər Kərbəla vəqəsini təmsil edən yalnız bir tamaşa göstərər – tarixi simaların rolları bölünər, zikr oxunar, Hüseynin qətli və ailəsinin hərb meydanında ağır vəziyyətdə qaldığı olduqca mütəəssir bir şəkildə nümayiş etdirilər, camaatı ağlatmağa çalışardılar. Indi bu tamaşaya başyarma da əlavə olaraq, ənənə şəklinə girirdi. Vaqif bu başyarma ilə vaxtı ilə günahsız bir dəstəni xanın qəzəbindən qurtarmışdı. Xanın qəzəbi bitməz bir şey olduğu üçün bu adət də dustaq buraxdırmaq üçün bir vasitə olaraq qalırdı. Bu il də həmişəki kimi, dustaqları olanlar kəfən geyib, səhər tezdən saray həyətinə gəlmişdilər. Vaqifin yazdığı zikrlərə indi şairlər yeni əlavələr də qoşmuşdular. Xan yenə artırmaya çıxıb, dustaqları buraxacağını vəd edib, camaatı sakit etdi. Dəstə zikir deyə-deyə Çuxur məhəlləyə, Məmmədhəsən ağanın imarətinə gedən yola çıxdı. Aşağısı qala divarları və yuxarısı yosma daxmalarla çevrələnən bu geniş meydan adam ilə dolmuşdu. Soyuğa və qara baxmayaraq, qətl hazırlığı görülürdü: əlvan geyimli şəbehlər bir tərəfdə toplanıb, rollarını əzbərləyir; başı dəmir pəncəli tuğlar şığıyır, dindar qadınlar onlara nəzir dəsmallar bağlayırdılar; uzun arxalıqlı, şiş papaqlı uşaqlar ora-bura qaçıb: “Ay şam alan, ay nəziri qəbul olan!” – deyə qışqırırdılar. Xan sarayından gələn ağköynək dəstəsi meydana girdi və dairə təşkil edərək, dəstədəkilər zikr deyib, təkrar başlarını yarmağa başladı. Şəbehlər duran yerdən “yezidin” kəcavəsi çiyinlərə qalxdı; qarşısında bir sərpuş vardı, altında imam Hüseynin başı qənimət gətirilirdi. Arxadan “əsirlər” göründü, burada arvad-uşaq bir-birinə qarışmışdı. Haris Müslümün balalarını qamçı ilə döyəcləyirdi...Budur, qana bələşmiş zülcənah yedəkdə gətirilir, üstünə bir cüt göyərçin qonmuş yaralı Əliəkbər sallanaraq atı addım-addım sürür. Altun və ipəklərə donanmış “Qasım otağında” bir körpə qız oturub, saçlarını yolaraq: “Başıma küllər, gözümə milər!” – deyə inləyir. Hüseynin başı kəsik nəşinin görünməsi hönkürtü qoparır. Firəng şəbehi, şir şəbehi... bir-birini təqib edirdi. Müvəssir münacat, zikr, növhə, şəbehlərin şeir ilə söylədikləri mükaləmələr bir-birinə qarışıb, xalqı ağladırdı. Saray xalqı üçün qurulmuş çadırdan tutmuş meydanın ətrafına və damlara səpilmiş camaata qədər hamı göz yazı tökürdü. Burada iştirak edən, nəzir verən, ağlayan yalnız türklər deyildi, ermənilərin də bir qismi inanaraq iştirak edirdi. Allahqulu bütün ailəsi ilə burada idi. O nəzir elədiyi üçün körpələrinə şam almışdı, axşam evində yandırıb, “Şamiqəriban” edəcəkdi. Gülnaz Telli ilə yan-yana durub, həzin-həzin ağlayırdı. Bu əsnada meydanın ortasındakı xeyməgaha od vuruldu. Bir dəstə qara geyimli “ərəb” çıxıb, başlarına saman sovuraraq xeyməgahın ətrafına fırlanmağa başladı... Xeyməgaha od düşəndə, Od düşəydi aləmə, Yandıreydi aləmi Övladi-heydər qanlısı! Ku Hüseynimə! Va Hüseynimə!.. Ağ köynəklər zikrdən təkrar coşdular, parlaq qılınclar və xəncərlər göydə oynadı, sürəkli hönkürtü meydanı təkrar qaplayıb, şaxtalı havanı dəhşətlə titrətdi. 4 İkinci Osmanlı-Rus müharibəsi3davam edirdi. Qafqaz kənarda qalıb, özbaşına buraxılmışdı. Iran daxilindəki vuruşmalar da illərdən bəri hələ bir nəticəyə bağlanmamışdı. Deməli, İbrahim xanın əli-qolu açılıb, öz mülkündə rahat səltənət sürürdü. Artıq Azərbaycanda ona dolaşacaq heç bir hökmdar qalmamışdı; nüfuzu yenə Şirvandan Təbrizə qədər yürüyürdü. Indi sarayı məşğul edən yalnız cıdır, ziyafətlər və ov kimi əyləncələr idi. Payızın xoş günlərindən biri idi. Aran bağlarına sarı və qırmızı boyalar hələ yenicə səpilmişdi. İbrahim xan və məiyyəti yüz atlı nökərlə ovlağa4 ova çıxmışdı. Vaqif də burada idi, sabiq Şəki xanının hədiyyəsi olan altun naxışlı tüfəngi yəhərin qaşından asmış, böyük bir ruhla atını sürürdü. Quşçular bəhləli6 əllərində iyirmiyə qədər qızılquş tutmuşdular. Tula yox idi, çünki quş ovunda tula götürməzdilər, tulanın vəzifəsini nökərlər görərdilər. Artıq turac və qırqovul görünməyə başlamışdı. Şeypur çalındı, hamı atdan endi. Yay-oxlu nökərlər sağa və sola yayılaraq geniş bir sahəni çevrələməyə başladılar. Dairəni düzgün təşkil etmək üçün Səfər atlanıb, nökərlərə baş çəkə-çəkə dolanıb geri döndü: – Hazırdır, xan sağ olsun! – deyə baş endirdi. Buyuruq verildi, şeypur çalındı, uzaqlardan şeypurla cavab alındıqdan sonra xan məiyyət ilə dairənin ortasına tərəf yürüdü. Nökərlər də irəli yüyürərək kol-kosa ox ataraq ov quşlarını perikdirir, yavaş-yavaş quşları getdikcə kiçilən dairənin ortasına uçururdular. İndi qızılquşlar xan və məiyyətinin qollarında idi; arabir ətrafında pırıldayıb uçan kəklik və ya turacı gördükdə qızılquşlar paçabənddən qurtarıb qaçmaq istəyir, ayaqlarındakı qumrovları cingildədirdilər. Vaqif, yaşına baxmayaraq, mətin addımlarla yürüyür, arx və çuxurlardan adlayır, ovu səbirsizliklə gözləyirdi. Bir də otluqdan iki-üç ırqovul qalxdı, Vaqif bir dəqiqə itirməyərək qızılquşun çılğısından‡dartaraq buraxdı. Xanın İndiki Yevlağın civarı † Əlcəkli ‡Cılğı – qızılquşun boğazına bağlanmış qayış yaxadır; quşun uçuşuna düzgün istiqamət vermək üçün ondan yapışıb buraxarlar. və başqa rəcalların da quşları buraxıldı. Qızılquşlar ox kimi süzüb, qırqovulları göydə alıb, otluğa endilər. Nökərlər qaçdılar, bir dəqiqə keçməmiş qızılquşları və qırqovulları gətirdilər. Getdikcə ov quşları artır, bəzən böyük sürbə ilə qalxırdılar. Qızılquşlarovlamaqdan yorulmuşdular. Ovçular da artıq həvəsdən düşmüş Vaqif: – Ceyran! – deyə səsləndi. Lakin ansızın çıxan bu ceyranı heç kəs ata bilmədi. Xan gülərək Vaqifə tərəf yönəldi: – Şair, – dedi, – sənin gözəlləri bənzətdiyin ceyran gördün nə getdi. Vaqif heyrət etmədən: – Xan, – dedi, – o da qocalığın üzündəndir: hansı ceyran bizə məhəl qoyar ki! – Ağzı nədir qoymasın! – Yox, xan, hökm hər şeyə çatar, qəlbə yox!.. Bu barədə mənim təcrübəm səndən çoxdur. – Necə yanı? – deyə amiranə bir ifadə ilə soruşdu: Vaqif yarızarafat, yarıciddi dedi: – Qızılquş qırqovulun həsrətindən yanır. Görək qırqovulda da o həsrət varmı? Xanın qaşları çatıldı, yanındakı pişxidmətə çönüb, sərt bir səslə: – Söhbətdən bir şey çıxmaz, – dedi, – ocaq qalatdır, bir qırqovul kababı yeyək! Şeypurlar gurladı, ov bitdi. Səfalı bir guşəyə ipək xalçalar döşənməyə başlandı. 5 – A kişi, nə deyirsən!.. Tanrı taqsırından keçsin! Vaqif hələ də aldığı xəbərə inana bilmirdi. Geyinərək düşünürdü: “Ey dünya, Şahməmməd də ölərmiş! Vahiməsindən bütün şəhər titrərdi. Qapını açıq qoy yat – bir çöpün itməz, gecə başında bir məcməyi qızıl apar, onun qorxusundan heç kəs yaxın durmazdı.” Vaqifin dalınca göndərilmiş nökər divara söykənib durmuşdu. Vaqif fikirdən ayrılıb, sanki hələ də inanmayaraq soruşdu: – Bir de görüm, necə olub ki, rəhmətliyi ilan vurub? Nökər əllərini döşünə qoyaraq: – Ağa, – dedi, – bilirsən ki, Şahməmməd ağanın həyətində ocaq var, ora ziyarətə çoxlu ilan gələr. O ilanlara dəymək olmaz, bilirsən ki, ilan kinli olar, onlardan birini öldürsən, qisasını alarlar... Şahməmməd ağa həyətdə armud ağacı əkirmiş, beli vuranda yerdən bir ilan çıxır, rəhmətlik öldürmək istəyir, ilan çevrilib barmağından çalır. Vaqif bir az düşündü, ona bu işlər gülünc gəldi: – Sən get, mən gəlləm! – deyə Əliməmməd ağanın nökərini yola salıb, yataq otağının qapısına yanaşdı: – Qızxanım, mənə bir təmiz dəsmal ver! – deyə çağırdı. Bir az sonra Vaqif evində saxladığı ağbirçək qadın əlində bir dəsmal kallayıya çıxdı. Vaqif düşüncəli bir halda dəsmalı aldı: – Qızxanım hardadır ki? – deyə soruşdu. – Xına islatmışdı, başına qoyacaqdı, bu vay xəbəri işi korladı. Heç bilmirəm indi xına nə olacaq... heyf oldu... – Əllərini bulamasın, yasa gedəcək – ayıbdır! – Yox, ağa, bulamayıb! Şahməmmədin evi Mehralı bəy bürcünün yanında idi. Bu bürcün qarşısında geniş bir meydança vardı, adına “Bəylik eşiyi” deyərdilər. Şahməmmədin evi bu meydançanın şimal tərəfində idi. Vaqif oraya gəldikdə Bəylik eşiyi adam ilə dolmuşdu, atdan düşüb, darvazadan içəri girdi. Evə doğru gedən daş qaldırımı yenicə cücərmiş ot basmışdı; sol tərəf bağça idi. Rəngli pəncərələri bağçaya baxan evin qarşısına da çoxlu adam toplanmışdı: bir tərəfdə bir kəcavə qoyulub, tirmə şal ilə bəzənirdi, o biri tərəfdə çadırda ölünü yuyurdular. Bağçanın qırağında, otun üstə üzərinə ağ tənzif çəkilmiş yeddi məcməyi qoyulmuşdu, bunlara halva hüluşu5yığılmışdı, qəbir üstündə paylanacaqdı... Mirzə Əliməmməd ağa uzaqdan Vaqifi görüb, istiqbalına qoşdu. Görüşdülər: – Başın sağ olsun! Uşaqları yerində paydar olsun! Nə etməli? “Küllü nəfsin zaiqətil mot”! – Fani dünyanın qaydası budur! Mirzə Əliməmməd Vaqifdən razılıq eləyib onu otağa dəvət etdi. Lakin Vaqif arvad-uşağı rahatsız etməsin deyə həyətdə dayanmağı tərcih etdi. Evin qarşısına gəldilər. Içəridən ağı səsi gəlirdi. Ağıçının gözəl səsi və nisgilli ağısı İnsanı olduqca mütəəssir edirdi: Ürəyimdə yara var, Üstə xal-xal qara var, Aç ürəyimin başını, Gör yanmamış hara var! Vaqif Mirzə Əliməmmədin gözlərindən axan yaşa baxıb düşünür, “hər şeyin axırı ölümdür!” – deyirsə də, inanmırdı. Ona elə gəlirdi ki, həyat uzun inci düzümü kimi şeydir, hər incisi bir aləmdir. Hələ bu aləmdən nə qədər qalmışdı! Hər bir aləmin zövqü və səfasını süzdükdən sonra inci düzümü qırılsa nə olar ki? Hər şey fani də olsa, bu faniliyin qəlb, şüur və əql kimi gözəl rəhbərləri var! İçəridən qopan şivən Vaqifi düşüncədən ayırdı. O, Mirzə Əliməmmədlə bir yerdə içəri getdi. Şala bükülmüş meyit xalının üstə qoyulmuşdu. Qonşu otaqda arvadlar “şaxsey-vaxsey!” – deyə qışqırırdılar. Meyiti baş və ayaq tərəfdən yapışıb, üç dəfə götürüb, təkrar yerə qoyduqdan sonra qaldırıb kəcavəyə apardılar. Cənazə mərasiminə xanın tərəfindən oğlu Məmmədhəsən ağa gəlmişdi. Vaqif onunla görüşüb, bir yerdə ölü namazına durdular. Sonra çiyinlərdə aparılan cənazənin dalınca bir müddət piyada yürüyüb, söhbətə daldılar. Məmmədhəsən ağa daim xəstə olduğu üçün evdə oturar həyatını oxuyan-çalan məclisində keçirərdi. Ona görə qonşu ölkələrdə cərəyan edən hadisələr onu az maraqlandırardı. Lakin axır vaxtlar Ağaməmməd xanın gəlməsindən o qədər danışılırdı ki, xanın vəliəhdi ciddən rahatsız olmağa başlamışdı. O, səsində həyəcan duyduraraq: – Axund, şahdan nə xəbər var? – deyə Vaqifin üzünə baxdı. – Görünür, bütün düşmənlərinə qalib gələcək, – deyə, – Vaqif cavab verdi. – Axır vaxt Təbrizi də təsxir etdi. Oraya Süleyman xan adlı bir başbuğ göndərib, ətraf xanlardan zaval apartdırır. Süleyman xanın iyirmi min qoşunu var. Məmmədhəsən ağa düşündü, təkrar Vaqifin üzünə baxdı, lakin Vaqifin üzünü görməyirdi, düşüncə və əndişələr onu başqa bir aləmdə dolaşdırırdı. Vaqif fikrindən ayrıldı. Parlaq və oynaq gözlərini ona dikib, nədənsə müntəzir görünürdü. Məmmədhəsən ağa yenə soruşdu: – Axund, tanrı hifz eləsin, işləri yaxşı görmürəm. Urus da uzaqlaşdı. Yenə asayişin bərpası üçün o yaxşı idi. Yaxşı, Ağaməmmədin fikri nə ola? Vaqif: – Ağa, bəllidir, – dedi, – Nadir yerişi yerimək istəyir. Parçalanmış İran mülklərini bir yerə yığıb, özünü, görünür, şah elan etmək istəyir. Vaqif susdu. Məmmədhəsən ağanın rəngi ağarmışdı. Görünür, piyada getməkdən yorulmuşdu. Vaqif bunun fərqinə varıb dayandı: – Ağa, piyada getməkdən özünüzü üzərsiniz, rüxsət buyurun cilovdar... Məmmədhəsən ağa dayanaraq Vaqifin sözlərini kəsdi: – Elə mən deyəcək idim. Cilovdarlar atları irəli çəkdilər, Məmmədhəsən ağa və Vaqif minib, yan-yana, addım-addım sürməyə başladılar. Cənazə irəlidə idi. Molla və tələbələrin “Sübhan Allah!” səsləri kədər doğururdu. Hava soyumuş, qalın duman şəhərin bir tərəfini bürümüşdü. Vaqif sözünə davam etdi: – Ağa, şah culus edərkən, Iranın dörd valisi tac mərasimində iştirak etməlidir. Adətən iki vali şahın sağında, ikisi solunda durar. Ərəbistan valisi əlində cıqqa, Gürcüstan-qılınc, Loristan-xirqə, Kürdüstan valisi cavahiratlı həmail tutar. Bu adətdir. Vaqif bir az sükut edib, gülümsəyərək: – Axta xan təzə bardaq suyu olduğu üçün bu valilikləri təsxir etməyə ciddicəhd edəcək. Məsələnin bəlalı cəhəti burasıdır. Xanlığın mənafeyini güdərək bir yerə meyl etməliyik. Vaqif bir az duruxub, qəti səslə: – Mən ki nicatımızı İran keşməkeşində görənlərdən deyiləm! – deyə sözlərinə xitam verdi. Duman ətrafı bürümüş, göz-gözü görmürdü. Cənazənin arxasınca gedən adamlar kölgə kimi görünürdü. Vaqif susmuşdu, burnunu kürkün yaxasına soxub, nə isə düşünürdü. Məmmədhəsən ağa da eyni düşüncəli sükuta dalmışdı. 6 Ağaməmməd xanın Təbrizə göndərmiş olduğu Süleyman xan İravan və Naxçıvan xanlarını Iran himayəsinə çağırırdısa da, müvəffəq ola bilməyirdi. Bunu görən Ağaməmməd bilavasitə elçilər göndərib, Qafqaz xanlarından zavallar tələb etdi. Iravan, Qarabağ, Talış, Avarıstan və Gürcüstan elçilərə rədd cavabı verdilər. Şəki, Şirvan, Dərbənd, Bakı isə Axta xanın elçilərini hörmətlə qəbul edib, Iran himayəsinə boyun əydilər. Gəncə tərəddüd içində idi. Cavad xanla İraklinin arası açıldığı üçün İrakli Cavad xanı götürüb, yerinə Rəhim xanı nəsb eləmək istəyirdi. Cavad xan da belə bir vəziyyətdə istər-istəməz İrana tabe olmaq niyyətində idi. Qarabağ sarayında böyük bir təlaş vardı: iki-üç ildən bəri davam edən asayiş pozulmuş, qayğı və əndişə hər kəsi qaplamışdı. Rusların Tiflisə gəlməsi ilə əlaqədar olaraq qırılmış Gürcüstan-Qarabağ dostluğu yenidən ehya olunur, başqa xanlarla ittifaqa girilir, Şişə Kələntəri Ağası bəyə kisə-kisə altun buraxılıb, qalanın təchizatı mükəmməlləşdirilirdi. İki-üçü gündən bəri Vaqif evdən çölə çıxmayıb, rəsmi məktublar yazmaqda idi. O yazır, Mirzə Camal da üzünü tirmə kağızlara köçürürdü. Elə məşğul idilər ki, Mirzə Əliməmməd ağanın içəri girməsini belə görmədilər. – Salaməleyküm! Vaqif gözlüyün üzərindən Mirzə Əliməmmədi süzüb, salamına cavab verdi və yerində qurcuxdu. Mirzə Əliməmməd cəld yüyürüb, əlini Vaqifin çiyninə qoydu: – Zəhmət buyurulmasın! – dedi, – gəldim xudafizləşməyə! Vaqif heyrətlə: – Bu tezliklə? – deyə gözlüyünü yerə qoydu. – Axı sabah gedəcəkdin? – Xeyr, – deyə, Mirzə Əliməmməd cavab verdi, – bu gün hazır olduq, vaxt itirmək caiz deyil. Vaqif düşündü: – Yaxşı, məsləhət sənindir, – dedi və sonra Mirzə Camala müraciət edərək: – Mirzə Camal, Rum sultanına yazılmış məhəbbətnaməni ver görüm! Mirzə Camal sarıya çalan və lülələnmiş məktubu kağızların arasından götürüb Vaqifə verdi. Vaqif açıb başına baxdıqdan sonra: – Buyur, Mirzə Əliməmməd! – dedi, bir az düşünüb əlavə etdi. – Daha məsələni bilirsən. Əvvəla, çalışarsan, özünü İstanbula tez yetirərsən. Bu barədə Süleyman paşa lazımi köməyi səndən əsirgəməyəcək. Saniyən, Sultan həzrətlərinə məsələni ətraflı ərz edəsən; deyərsən ki, bizi iki od arasından qurtaracaq yeganə çarə Osmanlı himayəsidir. Tezliklə əsgər göndərməsələr, Axta xan bizi həlak edəcək və ümməti – islam qan dəryasında boğulacaq. Vaqif susdu, lakin böyük bir həyəcan keçirdiyi halından görünürdü; iztirabdan qamış qələm əlində titrədi. Mirzə Əliməmməd məktubu qurşağına soxub dedi: – Axund, arxayın ol, əliboş qayıtmaram. Bir də şən bir təbəssüm Vaqifin çöhrəsini parlatdı: – “Şah gəldi, şah gəldi!” – dedilər, axırda, deyəsən, “saman” düşüb “zaman” odlanacaq! – Vaqif qəhqəhə ilə güldü, sonra kiriyib, mətin bir səslə: – Əzizim, – dedi, – dövlət işi belədir – gah eniş, gah yoxuş; bir az səfa, iki elə cəfa. Nə etməli, məyus olmamalıyıq; şair demişkən: “Səbr eylə, aqibət mey olur qan dedikləri, Sübh visal olur şəbi hicran dedikləri!.. Mirzə Əliməmməd ağa istər bu şeirdən, istərsə də Vaqif kimi dostundan ayrıldığına kədərlənib doluxsundu. Vaqif ilə qucaqlaşıb ayrıldı. Vaqif onu artırma pilləkəninə qədər ötürdü: – Lələ, ay lələ! – deyə çağırdı. Lələ hazır oldu: – Lələ, əlin yüngüldür, ağanın arxasından su at, uzaq səfərə gedir! Mirzə Əliməmməd ağa ata minib tərpəndikdə lələ bir tas su gətirib, onun arxasınca atdı: – Tanrı yaxşı yol versin. Işin avand olsun! Atlar həyət darvazasından çıxıb, getdi. Vaqif gözlərini silə-silə geri döndü. Mirzə Camal kağızı dizinin üstə qoyub, səy ilə yazırdı. Vaqif ona yönələrək: – Oğlum, – dedi, – sərbaz baş ilə oynayan kimi bizlər də məmləkətin taleyi ilə oynayırıq. Qumardır: tuta-tutmaya! Hər halda biz vəzifəmizi görməliyik. Bəlkə, xanlığın rahi-nicata çıxmasına bir səbəbi xeyir olaq. 7 Şəhərdə böyük bir hərb hazırlığı duyulurdu: silahlı adam əlindən dar küçələrdən keçmək mümkün deyildi; şimaldan dağ yolları ilə gətirilən toplar şəhərin cənub-şərq cəhətlərinə yerləşdirilirdi. Avarıstandan göndərilmiş ləzgi və başqa xalqlara mənsub tutma əsgər məhəllələrə paylanırdı. Məmməd bəy də Kəhrizlidən çağırılıb gətirilmişdi. O, qoşunla Araz qırağına göndəriləcəkdi. Baharın son ayı idi. Leysan yağışları yenicə dayanmış, hər yer yaşıllaşıb firuzəyə dönmüşdü. Ağabyəim ağa Məmməd bəyin gəlməsini eşidib, onunla görüşməyə bir vasitə axtarırdı. Yenə bütün günü bağçanı dolaşıb, Nazlını danışdırır, dəruni böhranından rahatlıq tapa bilmirdi. O, Əsgərana baxan bürcün qarşısındakı ağaca söykənib, əlindəki ağ zanbağı qoxulayaraq: – Dayə, – dedi, – gecələr elə yatırsan ki, sənə həsəd aparıram... Ah dayə, nə bəxtəvər adamsan! Nazlı güldü: – Bəyim, başına dönüm, yatmayım nə qayırım?! Ağabəyim ağa onu həsrətlə süzərək: – Eh dayə, – dedi, – mən də yatardım...Amma indi yuxum gözlərimdən çəkilib. Gecə sabaha qədər ulduzlarla dərdləşirəm. Bilmirəm, bu dərd hayandan gəldi... Ağabəyim ağa doluxsundu; ala gözlər odlu yaşla doldu. Nazlı təlaşa düşdü; o, Bəyimin dərdindən baş açmayaraq, özü də dərdləndi: – Bəyim, – dedi, – qurbanın olum, axı bilmirəm sənə oldu?! Gözəmi gəldin, naləyəmi gəldin? Nazlı Bəyimin belini qucaqlayıb, onu oxşadı, ürək-dirək verdi. – Bəyim, – dedi, – adam bir az toxtaq olar, hər şeyi ürəyinə salmaz. Axı bilmirəm sənə durduğun yerdə nə oldu?.. Bəlkə şər vaxtı yerə isti su atmısan, mələklərin qanadını yandırmısan, sənə nifrin ediblər? – Yox, dayə!.. O deyil... Qəlbimdə bir mələk var, onun qanadı yanmışdı, gecəgündüz ahu zarından üzülürəm! Nazlı heyrətlə bəyimin yaşılı gözlərinə baxır, qəlbindəki mələyin nə olduğunu bir növ anlaya bilmirdi: – Bəyim, – dedi, – qəlbdə mələk olduğunu eşitməmişdim? Deyirlər, adamın hər çiynində bir mələk olar, günahı-zavalı yazar, qiyamət günü ona görə adama əcir verərlər. Qəlbdə də mələk varmış. Bəs, görəsən, o nə qayırır? Nazlının bu safdil mülahizələri Bəyimin gülümsəməsinə səbəb oldu: – Dayə, – dedi, – xoş halına! Yaxşı ki, o mələk sənin qəlbini viranə bağa döndərməmişdir. Dayə, bilsən, o gözəl mələk mənə nə qədər əzab verir. Həm də nə qədər xoş və dadlı bir işgəncəsi var!.. Nazlı sakit duraraq, ona olduqca yabançı görünən bu fikirləri dinləyir, bir şey anlaya bilmirdi. Bu əsnada arxadan tappıltı gəldi. Ağabəyim ağa səksəkəli quş kimi cəld çöndü: – Məmməd! – deyə dona qaldı. Məmməd bəy Ağabəyim ağanı görcək bir az duruxdu, zənn ilə baxdıqdan sonra, sevinclə: – Əmiqızım deyil? Maşallah, mən görməyəndən bəri lap yekə qız olmusan ki! – deyə cəld əl verdi. Ağabəyim ağa qıpqırmızı kəsilib, gözlərini yuxarı qaldırmağa cəsarət etmirdi. Yalnız ağ tafta köynəkdə qönçələnən köksü həyəcan içində çırpınırdı. – Necəsən, yaxşısanmı? – deyə Məmməd bəy soruşdu. Bəyim gözlərini qaldırdı, Məmməd bəyin ala sərt gözlərinə rast gələr-gəlməz, baxışı onun yaşıl çuxasından, ağ arxalığından süzülüb, yenə yerə dikəldi. – Yaxşıyam!.. Sağ ol!.. Sən görəli! Bəyimin ərki və gileyi Məmməd bəyi oxşadı. O, Ağabəyimi yenidən süzdü: əlindəki zanbaq qədər lətif və gözəl idi... hadisələr olmuş, İnsanların başı qarışmış; göz açıb yumana qədər xeyli bir zaman gəlib keçmiş... bu bağçada yeni bir zanbaq yetişmiş; onu günəş oxşamış, hava qucmuş...nazlar, rayihələr, nəşələr ona yoldaş olmuş... Ah, vuruşmalar, igidliklər, şöhrət və ad...Kaş hamınız bir toz olub, bu gözəl dolaşan yollara səpiləydiniz... Məmməd bəy köksünü ötürdü. Mərcan dodaqlardan “sən görəli” – deyə fırladılan sözlər bir xəncər olaraq onun qəlbinə sancıldı: – Əmiqızı, – dedi, – gileyə haqqın var. Bilsən, ömrüm necə puç olub gedir. Ağabəyim ağa artıq qəlb istirahəti tapıb cürətlənmişdi. O, süzgün baxışı ilə Məmməd bəyi oxşayaraq: – Səbəb kimdir? – deyə gülümsədi və gözlərinin onun gözlərinə dikdi. – Əlbəttə özüm. İnsan başına gələni bilseydi... – Kəhrizlidə nə var? Hürü xanım, Ayişə bəyim necədirlər? Məmməd bəy Ağa Bəyimin sərzənişinin mənasını anladı, qızararaq: – Canına dua edirlər! Əllərindən öpürlər, – dedi. Nazlı yaşmanıb, kənardan bunlara tamaşa edir və Bəyimin birdən dəyişilib nəşələndiyinə heyrət edirdi. Ağabəyim ona yönələrək: – Dayə, – dedi, – bir kasa su gətir, içmək istəyirəm. Nazlı cəld çönüb, saraya doğru dikləndi. Ağabəyim ağa xoş bir əda ilə zanbağın yarpağını qırıb, dodaqlarına aldı və Məmməd bəyin üzünə baxmayaraq: – Yaxşı, – dedi, – heç bir demirsən mənim bir əmim qızı var, qərib quş kimi, səhərdən axşama qədər bu ağaclara sığınıb, həsrət çəkir?! – Ay Bəyim, görmürsən nələr olur: bu gün-sabah şah Arazı keçəcək... Ağabəyim ağa Məmməd bəyin sözlərini xoş bir hiddətlə kəsdi: – Yerə batsın şah da, Araz da!.. Kiri, vəfasızsan! Məmməd bəy güldü, Bəyimin sözlərinə cavab tapa bilmədi. Ağabəyim ərk ilə əlini onun xəncərinə uzadıb, qızıl yazılı dəstəsini əlləşdirərək dedi: – Sənə gülünc gəlir... Amma mən... Yaş bəyimi boğdu. Əlləri ilə gözlərini qapayıb, hönkürdü. Məmməd bəy onu ehmalca qucaqlayıb, özünə tərəf çəkdi. Bəyim Məmməd bəyin geniş köksünə sığınıb, ağlamaqda davam etdi. indi Bəyimin halı qorxunc bir fırtına keçirmiş qayıqçının sahilə çatıb, lövbər atmasını andırırdı. Sahil qəvi və təhlükəsiz idi, artıq coşan, köpürən fırtınalar arxada buraxılmışdı. Lakin bu sığınaq sahil idimi, sərab idimi? Səadətin özünün də sezilməz əndişələri olur. Bu əndişələr Ağabəyimin də qəlbinə yol axtarmağa başladı: o, yaşılı gözlərini qaldırıb, Məmməd bəyin gözlərinə baxdı: – Eşitdim sabah qayıdırsan, bu düzdürmü? – deyə intizar içində çırpındı. – Düzdür! – Getmə! Gedərsən başına, dilim qurusun, bir iş gələr. – Getməsəm olmaz, xanın buyruğu belədir... Ağabəyim ağa küskün bir halda Məmməd bəydən aralanıb, ağaca söykəndi. Yenə zanbağın yarpaqlarını qırıb, dodaqlarına alır və sonra şüursuz bir halda otun üstə atırdı. 8 Vaqif yastıqlara söykənib, yatağında oturmuşdu. Kələntər Ağası bəy də bir saatdan bəri onun yanında idi. Vəziyyətin ağırlığı Vaqifi olduqca darıxdırırdı: – Zəfim7 olmasa, – dedi, – yenə durardım. Mən özümü yatağa verməyi sevmirəm. Ağası bəy ehtiyatlı bir səslə: – Yox, axund, hələ qalxma! – dedi. – Həkim də eylə buyurur; dedi ki, sənadan8sonra iki gün yataqdan durmazsan! Ancaq işlər adamın ürəyini sıxır. Şah Arazı keçmişsə, çətin olacaq. Ağası bəy: – Axund, ərz etdiklərim səhihdir, – dedi. – Məmməd bəy Xudafərin körpüsünü uçurtdurmuşdu, indi, deyir, Axta xan onu təzədən tikdirir. Qoşunu üç yerə ayırıb: bir hissəsi Naxçıvan tərəfdən keçib, ələ düşən camaatı arvadlı-uşaqlı Təbriz tərəfə sürdürüb, əkinlərini də odlayıb, zay eləyiblər; ikinci qoşun Səlyanı alıb, arvad-uşağı əsir edib, kişilərin də başlarını nizəyə keçirib, şaha peşkəş aparıblar. Şahın özü Xudafərindən keçib, düz qalanın üstə gəlmək istəyir... – Yazıq Talış xanı Mir Mustafa görəsən, necə oldu? – Mir Mustafa xanın özü dağlara qaçıb, arvad-uşağı isə əsir gedib. – Vay yazıq!.. Ağası bəy, İnsanın gərdişi-dövrandan zəhləsi gedir. Bu qədər də zülm olarmı?! Ellər, uluslar əldən getdi!.. Ağası bəy köksünü ötürərək: – Hələ harasıdır, – dedi, – camaat əkinlərini buraxıb, baş götürüb, dağlara tərəf çəkilir. Rəvandan tutmuş övlağa qədər kəndlər xaraba haldadır; hamı pərə-pərən olub, dağılıb... Bunun dalı aclıqdır... Vaqif başını aşağı salıb, barmağındakı əqiq üzüyü fırladırdı. Onun daima şənlik saçan üzündə indi dərin yas ifadəsi vardı. Ağası bəy də susmuşdu. Birdən Vaqif başını qaldırıb, huşsuz bir halda Ağası bəyə tərəf yönəldi: – Xan ha tərəfə getdi? – deyə soruşdu. – Tuğ tərəfə gedib. İrakli xanın göndərdiyi qoşun ilə birləşib, Araz qırağına enməlidir. Əgər Məmməd bəy Xudafərinin yenidən salınmasına mane ola bilməzsə, deməli, labuddən vuruşma olacaq. Çətini Araz qırağını saxlamaqdır. Bu baş tutmasa, Qalanın ətrafına çəkilmək lazım gələcək. Başqa çarə yoxdur. Vaqif yenə düşüncəyə daldı. Sonra nikbin bir təbəssümlə: – Qələt eləyir. Qalaya bata bilməz, – dedi. Ağası bəy mətin səslə: – Mən də elə güman edirəm, – dedi. – Şəhər möhkəmdir: topumuz da onunkundan az deyil. Vaqif ilə Ağası bəyin söhbəti bir saat daha davam etdi. Nəhayət, Ağası bəy gedib, Vaqifi tək buraxdı. Günəş qüruba tərəf əyilmişdi, otaq sərinləmişdi. Lakin Vaqifin bundan xəbəri olmamışdı: hadisələr və ailə həyatı onu o qədər düşündürməyə başlamışdı ki, günün nə çağı olduğu zənninə belə gəlmirdi. Arvadı Qızxanım sabahdan bircə dəfə onun yanına gəlib, xala xətrin qalmasın deyə ərinin halın soruşub, yenə çəkilib getmişdi. Indiyə qədər Qızxanımın vəfasız hərəkətlərinə əhəmiyyət verməyən Vaqif indi xəstə yatağında inciməyə başlamışdı. O indi həm öz ailəsinə, həm məmləkətə və onu idarə edənlərə qarşı məyus bir vəziyyət almışdı. Sanki o, dünyaya yenicə gəlmiş bütün İnsan əməllərini bir tərəziyə qoyub çəkmiş və nəticəsində kədərlənmişdi. Artıq ruhunun heç bir guşəsində nəşə deyilən şey qalmamışdı. Bu əhvalı-ruhiyyə ilə o, lələni çağırıb, kağız və qələmdan istədi. Zəif əli ilə yazdı: Mən cahan mülkində mütləq doğru halət görmədim, Hər nə gördüm, əyri gördüm, özgə babət görmədim, Aşinalar ixtilatında sədaqət görmədim, Beyətü-iqrarü-imanü-dəyanət görmədüm. Bivəfadan, lacərəm, təhsili-hacət görmədim... Qələm tez-tez qələmdandakı davata batırılıb, kağızın üzərində dolaşır sətir-sətir dalınca doğur, qəmli şairin ürəyini yüngülləşdirirdi. Nəhayət, son bəndə yetişdi, əvvəl köksünü ötürdü, sonra dini duyğulara qapılaraq təsəlli tapdı: Baş ağardı, ruzigarım oldu gün-gündən siyah, Etmədim, səd heyf kim, bir mahi-ruxsarə nigah, Qədir bilməz həmdəm ilə eylədim ömrü təbah. Vaqifə, ya rəbbanə, öz lütfünü eylə pənah. Səndən özgə kimsədə lütfü-inayət görmədim. Vaqif şeiri bitirib, gözlüyü gözündən çıxardı. O indi əzablı dərdlərdən bir az xilas olmuşdu. Lakin qəlbindəki dərdi acı bir həsrət əvəz etmişdi; bu Mədinə həsrəti idi. 9 Arandan qaçıb, gələn köç yolları və şəhərin ətrafındakı dağ və təpələri doldurmuşdu. Topxanadan tutmuş Datələbə qədər hər yerdə alaçıq qurulub, qoyunquzu bir-birinə qarışmışdı. Atların kişnəməsi, qoyun-quzunun mələşməsi, inək və camışların böyürməsi İnsan səsküyünə qarışaraq qorxunc, eyni zamanda da dərdlibəlalı bir uğultu təşkil edərək, yer-göyü nalələrlə doldururdu. Hər kəs qorxu və əndişə içində idi. El-oba yerindən oynamış, taxıl biçilməmiş, qara-qayd xalqın canını almışdı. Şəhərdə, öz evində oturanlar gözəlcə bilirdilər, arvad-uşaq əlayaqda gedəcək, başlar nizəyə taxılacaq, qan su yerinə axacaqdır. Belə qarışıqlıqda haqq-nahaq axtarılırdımı? Həmişə qurunun oduna yaşlar da yanırdı. Vaqif hələ xəstə idi, lakin baş verən hadisələri ona xəbər verib, məsləhətini soruşurdular. Çaparların Şişəyə gətirdiyi xəbərlər çox da düz olmayırdı: hələ indiyə qədər Araz qırağından səhih bir xəbər gəlməmişdi; kimi qalibiyyətdən, kimi məğlubiyyətdən dəm vururdu. Qorxmuş qaçqınlar az qala şahı Ağdamda görmüşdülər. İbrahim xanın oğlu Əbülfət ağanın gəlməsi Vaqif üçün bəzi məsələləri aydınlaşdırdı. Ən əvvəl xanın şəhərə döndüyünü və onu Vaqifin halını soruşmağa göndərdiyini bildirdi. Vaqif razılıq edib dedi: – Ağa, işlər nə günədir? Əbülfət ağanın gənc və yaraşıqlı çöhrəsi tutuldu: – Axund, şah Arazı keçib, dava da olmuşdu. Bizimkilər dayana bilməmişlər: dörd-beş min qırx minin qabağında nə qayıracaq ki, Vaqif məsələnin çox ciddi olduğunu duyub, bir daha sual verməyə cəsarət etmədi. Lakin Əbülfət ağa məyus bir səslə sözlərinə davam edirdi: – Ağamı yandıran o deyil, Axta xan bizə düşməndir, bunu bilirik. Dərd Cavad xan dərdidir. Bu məlun Məlik Məcnunu da yanına salıb, şahı pişvaz etməyə gedib. Bir tərəfdən də o ağamın qoşununa hücum edib. Ağamı yandıran da budur. Indi ağam elə qəzəblidir ki, söz belə demək olmur. Yenə siz, axund, naxoş olmasaydınız, gəlib bir çarə tapardınız. Onun çəmini siz yaxşı bilirsiniz. Vaqif heyfsilənərək: – Məni də ki, – dedi, – bu andır azar tərpənməyə qoymayır... Xanın qəzəblənməsinin nə olduğunu Vaqif gözəlcə bilirdi, odur ki, Əbülfət ağa getdikdən sonra belə məsələni yadından çıxara bilməyirdi. Bu anda Ohan keşiş başı alovlu gəlib çıxdı. – Ay canım, sən də azara vaxt tapdın, işlər heç də xoşuma gəlmir. Bu köpək Məcnunun şaha qahmar çıxması xanı qəzəbə gətirib, yenə qan olacaq, görürəm. Amandır, axund, bir çarə! Ohan hirsindən bir yerdə otura bilməyib, otağı dolaşır, arabir iki əli ilə dizlərinə vurub, öz-özünə: Yetim qızsan büzül yat, – axı deyən gərək, köpək Məcnun, sənə dava nə yaraşır! Axı türk yaxşı demiş ki, at təpiyinə at dözər. Bu şahla xan davasıdır, sən niyə özünü oda soxursan!? Ohan öz-özünə deyinib axırda burunotu çəkib sakit oldu: – Axund, sənə qurban olum, məsləhətin nədir, axır bilirsən ki, hirsli başda ağıl olmaz! Vaqif düşüncədən aralandı: – Mirzə Ohan, – dedi, – elə sən gəlmədən əvvəl mən bunu düşünürdüm. Bilirəm ki, xanın qəzəblənib, camaatı asıb-kəsməsi hər şeydən əvvəl xanın özünə mənfəət deyil: düşmən qapıda, içəridə də bir tüğyan baş verərsə?.. Buna türklər: eşşəyə gücü çatmayıb, palanı toqqaşlamaq deyərlər. O ki, qaldı xanı sakit etməyə... Bircə çarəm var. Ohan bir şey kəşf etmiş kimi cəld Vaqifə yanaşdı: – De görüm, başına dönüm! – deyə cavaba müntəzir olaraq yerində durub qaldı. Vaqif gülümsündü: – Yenə bu işə şərbaf Kazım yaxşıdır. – Necə? – Lalın dilini anası bilər, – Kazım xan-bəylə çox oturub-durub, bir şey söylər, xanın kefi açılar. Ohan təlaşla: – Bəs nə durmusan? – dedi. Lələ çağırılıb, Kazımın dalınca göndərildi. Lələ gedib-gəlincə Vaqifin həyəti camaatla doldu: yenə adamları zindana atılanlar rica və məsləhətə gəlmişdilər. Dışarıdan gələn arvad hönkürtüsü Vaqifi pərişan hala gətirirdi. Kazım gəlib çıxdı. Qolları çirməkli və əlləri palçıqlı idi. Vaqif gülümsünərək: – Ay Kazım, – dedi, – yenə kəmiltifat olmusan, nədi, yoxsa əlin böyüklər ətəyinə yetişib? Kazım qəhqəhə ilə güldü: – Axund, – dedi, – mənim yox, böyüklərin əli mənim ətəyimə yetişib. Allahqulu ilə məni aparıb, xəndək qazdırırlar. Görürsən, darayı əvəzinə indi səngər toxuyuram. Kazım sözünü bitirib, yenə qəhqəhə ilə güldü. Vaqifi və Ohanı da ürəkdən gülməyə vadar etdi. Vaqifin gülməkdən gözləri yaşarmışdı, yastığın altından dəsmalını çıxarıb, gözlərini sildi. Bığ və saqqalını sığallayaraq məsələni Kazıma açdı. Kazım yerindən dik atıldı: – Amandı! – dedi, – məni də Xanməmməd ağa yolu yollandırma! Yazığam, balalarım var! Vaqif onu yumşaltmağa çalışdı, camaatın ağır vəziyyətdə olduğunu, günahsız qan töküləcəyini söyləyib, qəti səslə: – Qorxma, – dedi, – dalında durmuşam, balalarının, əyalıyın yanında mən zamın. Başından bir tük əskik olmağa qoymaram. Kazım əlini sinəsinə söykəyib dərin-dərin düşüncədən sonra razı oldu: – Axund, uşaqlarımın canı sənin amanatın! – deyib, köksünü ötürərək çıxıb getdi. Kazım İbrahim xanın sarayını heç görməmişdi, saraylar onda bir qorxu doğurduğundan, həmişə oradan gen qaçardı. Bu dəfə məcburiyyət onu çəkib gətirmiş, qorxu artıq nəzərinə belə gəlməyirdi. “Hər nə olacaq-olacaq”, – deyə təvəkkülə bel bağlamışdı. Kazım divan otağında dizi üstə oturmuş müqəvva kimi adamları gördükdə özünü itirdi. Yuxarı başdakı xan və yanındakı qırmızı paltarlı cəlladlar gözünə çarpar-çapmaz əti ürpəşdi, gözlərini səqfə, güzgü parçalarından yapılmış nəqşlərə çevirdi. Salam verib- verməməsindən heç özünün də xəbəri olmadı. Xanın qəzəbli səsi otağı titrətdi: – Salamı kimə verdin? – deyə xanın vahiməli gözləri Kazıma yamandı. Kazım qorxu zəncirindən xilas olub, ayılan kimi oldu, gülümsünərək xanın üzünə baxıb dedi: – Xan sağ olsun, izin ver, bir məsəl çəkim. Bir gün Bəhlul Danəndə qarğıdan özünə bir at qayırıb yolda çapırdı. O, üç mollaya rast gəlib, salam verdi, keçdi. Mollanın biri dedi, salam mənə idi, o biri dedi, mənə idi. Aralarında dava düşdü. Dedilər, davaya nə hacət, gəlin Bəhlulun özünü çağıraq, soruşaq görək salamı kimə verib. Bəhlulu çağırdılar. Soruşdular. Bəhlul dedi ki, salamı ən axmağınıza verdim. Mollalar yenə razı qalmadılar: bu dedi, mən axmağam, o dedi mən axmağam... Yenə Bəhlulsuz keçmədi. Bəhlul dedi, siz axmaqlığınızı söyləyin, mən deyim salamı kimə vermişəm. Mollanın biri başladı: – Mən, – dedi, – məktəbdə dərs deyirdim. Tələbələr məni zara gətirib yormuşdular. Nə ölüb qurtarırdım, nə də azarlayırdım ki, bir az dincəlim. Bir gün evə gəldim, gördüm arvad taxçaya bir nimçə küftə qoyub. Küftənin birini orduma sığışdırıb, ah-zar eləməyə başladım. Arvad gəldi ki, nə var, dedim, ordum şişib, ölürəm. İstədi baxsın, çığırıb qoymadım. Məni yorğan-döşəyə uzandırıb, cərrah çağırdılar. Cərrah gəldi, neştəri çıxardıb, ordumu yardı, küftənin düyüsünü və ləpəsini bir-bir çıxardı. Dedi çirk eləmiş imiş, bir az da tez üstünə düşməsəydik, öləcəydin. Xülasə, bu əməliyyatdan sonra doğrudan xəstələnib, iki həftə yatdım. Bəhlul üzünü ikinci mollaya çevirib dedi: “Bunun axmaqlığını bildik, indi sən özününkünü nağıl elə!” ikinci molla başladı. – Mən də məktəbdə dərs deyirdim. Məktəbin bir iri su küpü vardı. Bir gün tələbələrdən birinə dedim, bir parç su gətir içim. Tələbə küpə yaxınlaşdı, başını içəri sallayanda, – “Ay molla küpdə bir adam var!” – deyə qışqırıb geri qaçdı. Uşaqların hərəsinə bir çubuq verdim, küpə yaxınlaşdıq. Yavaşca başımı salladım, gördüm küpdə, suyun içində bir molla var. Dedim: “Uşaqlar, bu molla burda düz iş üçün gizlənməyib, yəqin bir xatakünlüyü var. Mən küpə girib onu yuxarı qaldıracağam, başı çələ çıxan kimi siz çubuqdan döşəyin!” Girdim küpə, gördüm heç kəs yoxdu, demə öz əksim suya düşmüş imiş. Istədim çıxım elə başımı çölə çıxaran kimi tələbələr başıma çubuqdan döşədilər. Axırda qonşular səsimə gəlib məni küpdən çıxardılar. Bu vəqədən azarlayıb iki həftə yatdım. Bəhlul üçüncü mollaya yönəldi: – Sən de görək! – dedi. Üçüncü Molla başladı: – Mən də müdərris idim. Məktəbdə belə bir qayda qoymuşduq; biri asqıranda, hər kəsin əlində nə olsaydı, yerə salıb əl vurardı. Bir gün tələbələri yığıb, şəhərdən çölə seyrə aparmışdım. Hava çox isti idi. Tələbələr susuzladı. Su axtardıq, tapmadıq. Axırda bir kor quyuya rast gəldik. Dedik, qurşaqlarımızı açaq, bir tələbənin belinə bağlayıb sallayaq, quyudan su çıxarsın. Tələbələr o qədər qorxaq idi ki, heç biri razı olmadı. Əlacım kəsildi: qurşağı öz belimə bağlayıb, ucunu tələbələrə verdim, məni quyuya salladılar. Yolun yarısında idim, burnumun içi gicişdi, bərk asqırdım, bunu eşidən tələbələr qurşağı o saat əllərindən boşladılar, gundurum-gup gedib düşdüm quyunun tərkinə. On gün ac-acına orada qaldım. Bir gün oradan keçən karvan quyuya dolça sallayanda dolçadan yapışıb çıxdım. Baş-gözüm elə əzilmişdi ki, iki ay yatdım. Bəhlul dedi: – Molla, salamı sənə vermişdim! Kazım məsəli qurtaran kimi İbrahim xan şaqqıldayıb güldü. Məclisdəkilərin üzünə gün doğdu. Kazıma xələt-barat verib, saraydan yola saldılar. Dustaqlar da zindandan buraxıldı. 10 Ağaməmməd şahın Xudafərindən keçməsindən Məmməd bəyin xəbəri olmamışdı. O, üç min əsgərlə Arazın yuxarısında şahın yolunu gözləyirmiş. Çapar xəbər gətirdi ki, şah Qarabağ kəndlərini yandırır. Məmməd bəy acıqlı: – Necə yandırır? – dedi. – Ağa, Tuğ yanır, ermənilərin başları nizələrdə gedib. Kəhrizlidə adam tapmayıb, evləri yandırmışlar. Sizin imarət də odlanıb. Məmməd bəyin qan başına vurdu, hirsindən titrədi: – Səfər! – deyə çağırdı. Səfər hazır oldu. – Ağa, qulluq? – Bu saat üç yüz saz atlı götür gedək! Tez! Düşərgəyə hay-küy düşdü. Atlar yəhərlənir, qılınclar qurşanırdı. Yüyürən kim, qaçan kim, hər kəs hərəkətdə idi. Hamıdan da əvvəl Məmməd bəy hazır olub, Laçının belində yola çıxdı. Səfər çaparaq gəlib, atlıların bu saat hazır olacağını xəbər verdi. Məmməd bəy: – Səfər, – dedi, – atların tərkinə bir bağlı quru ot qoyun. Səfər, məsələni başa düşməyərək, duruxdu: – Nə üçün ki? – Sənin işin yoxdur, bağlat, sonra bilərsən. Yola çıxdılar. Axşama yaxın gəlib Hindarxın yanında toxtadılar. Şahın düşərgəsi düzdə idi: çadır-çadıra söykənmişdi; orda-burda ocaq qalanıb, tüstü çıxırdı; atlar, eşşəklər, dəvələr düzə otlamağa buraxılmışdı, otlayırdı: qoşun əhli qarışqa kimi qaynaşırdı. Uzaq yollardan ot yüklü atlılar düşərgəyə doğru gəlirdilər. Məmməd bəy gülümsünərək: – Səfər, – dedi, – bilirsən nə var? Indi biz də saymazcasına düşərgəyə girərik, elə bilərlər ki, biz də onlardanıq, ot dalınca getmişdik. Ortaya çatarıq, onatan da toran qovuşar, otları yerə atıb, birdən cumub sərbazları qırıb tökərik. Sən bizim atlıları başa sal, mənim səsim gələndə başlasınlar. Bax ona qədər özlərini o yerdə qoymasınlar ha! Səfər: – Baş üstə! – deyib getdi. Saqlı yerdə duran atlılara göstəriş verildikdən sonra hərə dağılıb, başqa-başqa yollarla düşərgəyə endi. Getdikcə düşərgədən qopan uğultu artır, adamlar daha aydın görünürdü. Orada əlvan geyimli, əlvan sifətli, əlvan dilli xalqlar vardı. Türklər, farslar, kürdlər, lorilər, ərəblər... bir-birinə qarışmışdı. Yaşlılarla bərabər cavan uşaqlar da vardı. iran torpağında əli silah tutanların hamısını buraya toplamışdılar. Məmməd bəy qotaz birçəkli, sallaq bığlı bir sərbazın yanından keçdikdə atı yavaşıtdı. Yerə qoyulmuş palana söykənmiş bu sərbaz sazı bağrına basıb, yanıqlı bayatı oxuyurdu. Ətrafına bir dəstə uzun arxalıqlı sərbaz yığılıb, dərdli-dərdli qulaq asırdı. Günəş təpənin arxasında gizlənsə də, qızartısı hələ göydən çəkilməmişdi. Üfüqlər tozanaq və bürkü içində idi. Düşərgəyə yad bir İnsan qoxusu çökmüşdü, kənardan bura gələnin ürəyi bulanırdı. Məmməd bəy atı saxladı, otu tərkindən salaraq, ətrafa bir göz gəzdirdi. Atlıları düşərgəyə yayılıb, qulaqlarını şəkləmişdilər. – Hey-hey! Məmməd bəyin səsi eşidilər-eşidilməz qılınclar sıyrıldı. Duyuqsuz sərbazlar, hürküdülmüş sərçə sürbəsi kimi, qalxıb bir-birinə qarışdılar. Qışqırıq qopdu, qoşunun içinə çaxnaşma düşdü, sərbazlar silah götürüb, bir-birinin canına düşdü. Məmməd bəy qıra-qıra geri dönür və iz itirmək üçün: “Odur oradadır, qoyma vur”! – deyə sərbazları başqa yerə sövq edirdi. Yarım saat davam edən bu vuruşmadan sonra Məmməd bəyin dəstəsi on-on beş yaralı və ölü buraxıb çəkildi. Onları iki yüzə qədər sərbaz izləyirdi. Məmməd bəy o yerlərə yaxşı bələd olduğu üçün sərbazların ağzını dərəyə çevirib, adamları ilə atdan düşdü, kolların arasına səpilərək, sərbazları gülləyə basdılar... Arxadan iranlılara yeni qüvvə gələcəyindən ehtiyat edərək, sərbazları qırıb dağıtdıqdan sonra ata minib səyirtdilər. Məmməd bəy qan-tər içində idi. Səfər də süst düşüb, onunla yanyana gedirdi. Vuruşma mənzərəsi hələ də gözlərinin qabağında idi. Gecə sərinləyir, dağlardan gələn meh onları sanki ayıldırdı. Məmməd bəy: – A Səfər, – dedi, – su olsaydı, düşüb bir əl-üzümüzü yuyardıq: bir köpək oğlunun boynundan qan fışıldayıb, hər yerimi batırıbdır. Səfər belə vuruşmalardan sonra həmişə pərt olardı: – Qabaqda su olacaq, – dedi, yenə sükuta daldı. Məmməd bəy maraqla: – Səsin kal çıxır, – dedi, – nə var? Yaralanmamısan ki? – Yaralanmamışam. Amma nədənsə adam öldürməkdən xoşlanmıram. Onların da anası, bacısı, arvad-uşağı var... yağı olanda nə olar ki! Məmməd bəy güldü: – Əşi, mən səni ciyərli bilirdim! – Ciyərliyəm. Ancaq adam öldürməyə qolum qalxmır. – Bəs sən necə qaçaq idin? – O da əlacsızlıqdan idi. Məmməd bəy düşündü. 11 1795-ci ilin yayında Ağaməmməd şah Şişəyə tərəf hərəkət etdi. Öncə gedən Mustafa xan on minlik bir ordu ilə rast gələn kəndləri dağıdır, əhaliyə qarşı olmazın zülmünü edirdi. İranlılar türklə, erməniyə fərq qoymayaraq, iki xalqın ikisi ilə də eyni müamilədə bulunurdular. Bu hərəkət türklərlə erməniləri birləşdirib, özlərini müttəhid bir halda müdafiə etməyə məcbur etdi. Onsuz da əsrlərdən bəri yana-yana yaşayan bu iki xalqın geniş kütləsi bir-biri ilə dost keçinərdi: lakin balıq başından iylənən kimi, fənalıq həmişə yuxarı sinifdən törərdi. Bu dəfə yuxarıdakılar da birləşib, əlbirliklə Ağaməmməd şaha qarşı çıxdılar. Dızaq, Vərənd, Xaçın və Tuğ məlikləri, Məmməd bəy, qardaşı Əsəd bəy və Səfər Qarqar çayının sağ tərəfindəki dağ və dərələrdən Ağaməmməd şahın qoşununa hücuma başladılar. Qala müntəzəm bir halda durub, düşməni gözləyirdi. On beş min əsgər şəhərin içində və qismən də qərb cəhətindəki dağlıqlarda yerləşmişdi. Hamıda bir ruh yüksəkliyi duyulurdu, çünki şəhərin təbii mövqeyi o qədər əlverişli idi ki, onun alınacağı heç də nəzərə gətirilməyirdi. Sübh pəlmə içində açılırdı, günəş qan ləkəsi kimi üfüqə yapışmışdı. Kazım namazını qılıb qurtarmış və qatıqla bir az çörək yeyib, küçəyə çıxmışdı. Xalq bazara gedirdi. Çiyni səhəngli qadın və qızlar şirin quyulardan qayıdırdılar. Bir uşaq çəpərin dibində quzu otladırdı. Sanki şəhərin altı-yeddi ağaclığında heç müharibə getmirmiş, həyat həmin köhnə adi həyat idi. Qapının ağzında bir daş səki vardı. Kazım hər axşam Allahqulu ilə onun üstündə oturub, söhbət edərdi. Indi də oturub, dostunu gözlədi. Çox çəkmədi Allahqulunun çal bığları qapıdan göründü: – Usta, bu gün nə tez belə? – Dedim, çıxaq görək təzə nə xəbər var. – Onda tərpən! Dostlar başmaqlarının nallarını taqqıldada-taqqıldada dar və tozlu küçələrlə meydana doğru yola düşdülər. Onlar işi olmayan və eyni yolu hər gün gedən adamlar kimi yavaş-yavaş yürüyür və çox az danışırdılar. Bunlar qiyafə etibarı ilə bir-birindən seçilməyirdi: qırxıq başlarında araqçın, əyinlərində çit qurşaqlı uzun arxalıq, ağ tuman və dabanları başmaqdan kənarda qalmış corabsız ayaqları vardı. İkisinin də əlləri bellərinin arxa tərəfində düymələnib, təsbeh çevirirdi. Meydana çatdılar. Adam əlindən iynə salsaydılar, yerə düşməzdi. Camaat bir-birini basıb irəli soxulur, meydanın ortasında nəyə isə tamaşa edirdi. Kazım ayaqlarının ucuna qalxıb, boylandısa da, heç bir şey görə bilmədi. Önündə duran şiş papaqlı bir qocaya yönələrək: – Əmi, bu nə həngamədir? Qoca gülümsündü, yeganə dişini zahirə çıxararaq dedi: – Məmməd bəylə tuğlu məlik Abbas bir xurcun sərbaz qulağı göndəriblər. Camaat kəsilmiş qulaqları görmək istəyir. Qoca sözünü bitirib, qəhqəhə çəkdi, lakin öskürək onun qəhqəhəsini yarımçıq kəsdi. Səs-küy bazarı ağzına almışdı, xalq iranlılara vurulan zərbə haqqında danışıb sevinirdi. – Zalım oğlu igiddir ha! – Atasına çəkib: Mehralı bəy igid deyildimi? – O ayrı, bu ayrı! – Yavaş, ayağımı əzdin!.. Ay həpənd, sənlə deyiləm? – Həpənd özünsən... İki adam bir-birilə vuruşurdu. Araya girdilər. Kazım Allahqulu ilə meydanı dolanıb, divanxana qabağına tərəf getdilər. Hər yer adamla dolu idi: kənd şəhərə qarışmışdı. Rastabazarda şirin alış-veriş vardı, alıcının əksəri tərəkəmə idi. Başları dingəli üzü açıq kənd qız-gəlinləri ağ çadralı şəhər qadınları içində qəribə bir mənzərə təşkil edirdilər. Burada da müharibə duyulmayırdı: xalq arandan şəhərə köçüb, hərə yamanyaxşı bir yerdə yerləşib, sanki sakit olmuş, yandırılmış yurdunu unutmuşdu. Divanxana qabağı da adi mənzərəsində deyildi. Bütün dar ağacları və işgəncə alətləri yığışılmış, cəlladlar xalqa qarışıb, orda-burda dəstə-dəstə oturaraq şirin söhbətdə idilər. Bir də qala qapısı tərəfdə bir səs-küy qopdu. Hamı yerindən dik qalxıb, ora tərəf götürüldü. Kazım ilə Allahqulu sarayın önündəki dikə çıxıb, tamaşaya daldılar: yüzlərcə at, qatır və ulaq gətirilirdi. Ətrafa səpilən xalq bu ilxını şən bir bağırtı ilə qarşıladı. Bu heyvanlar iranlılardan qənimət alınmışdı. 12 Şişənin ətrafındakı vuruşmalar üç həftədən bəri davam edirdi. Ağamməd şah Qarqar çayının sol tərəfi ilə yavaş-yavaş Şişəyə doğru irəliləyirdi. Qarqarın sağ sahili isə Məmməd bəyin əlində olub, iranlılara çox tələfat verirdi. Yer dağlıq olduğu üçün meydan müharibəsi əlverişli deyildi. Qarabağlılar xırda dəstələrlə hücuma keçib, düşmən karvanlarını qarət edir, sursat və ələfin gətirilməsinə mane olurdular. Şah bunun önünü almaq üçün Dəvəli Mustafa xanı beş min qoşunla Əsgərana və Pirqulu xanı da Məmməd bəyin üstünə göndərdi. Məmməd bəy məsələni öyrənib, adamlarını Pirqulu xanın gələcəyi yolun ətrafına topladı. Avqustun ortası idi. Hava bulud da olsa, son dərəcə xoş idi. Məmməd bəy qaya başında durub, Qarqara doğru gedən yolu süzürdü. O, zirehdə Pəhləvana bənzəyirdi. Sərt baxışı bir də xəşin şəkil aldı, sanki qartal ov görmüşdü. Uzaqdan qalxan tozun arasından İran atlıları göründü. Məmməd bəy: – Səfər, sən dəstənə tapşır, sakit oturub, gözləsin, – dedi, – mən qəflətən üstlərinə yeriyəndə, siz də daldan yolları kəsin. Səfər daldalıq yerlərlə atılıb, adamlarının yanına getdi. Məmməd bəy də qayadan enib, yan dərədəki qoşuna qovuşub atlandı. Yolun üstü iki yandan alınmışdı. Lakin iranlıların gecikməsi hər kəsi darıxdırır, hamıdan da çox hövsələsizlik göstərən Məmməd bəy idi. Nəhayət, o, Tərlanı səyirdərək yola endi, otuz-qırx addımlıqda iki atlı arxayınca söhbət edərək gəlirdi, əsil Iran qoşunu hələ uzaqda idi. Atlılar Məmməd bəyi görcək özlərini itirdilər: biri geri dönmək istədi, lakin o biri yəhərdən asılmış qutudan bir mizraq çıxarıb Məmməd bəyin üstünə gəldi. Bu adamın ovşar olduğu qiyafəsindən görünürdü. Ovşarların mizraq atmaları məşhur olduğu üçün, Məmməd bəy cəld qılıncını sıyırdı və mizraqdan göz çəkməyərək ehtiyatla irəlilədi. Mizraq ovşarın əlindən qopan kimi Məmməd bəyin qılıncı onu havada iki böldü. İkinci zərbə ovşarı atdan devirdi. Indi artıq dərə və yol nərə səsi ilə dolmuşdu. Atların ayağından qopan çınqıllar havada oynayır, toz ətrafı bürümüşdü. Pirqulu xanın qoşunu hücumu gözləməyərək özünü itirib, orabura soxulurdu. Səfər də hücuma keçəndə artıq iranlılar sınıb, geriyə doğru can atırdılar. Məmməd bəy düşməni şahın düşərgəsinə qədər qovdu. Yolda dəhşətli bir mənzərəyə rast gəldilər. Iranlılar yüzə qədər Qarabağ əsirini, qol-qıçları bağlı olaraq yerə yıxıb, xırman döyən kimi üstlərində at sürürdülər. İnsan iniltisindən sanki ətraf fəğan edirdi. Məmməd bəy Pirqulu xanın izlənməsindən vaz keçib, işgəncə dəstəsinin üstünə düşdü. Qırx-əlli adam bir dəqiqədə qılıncdan keçirilib, qulaqları kəsildi, xurcunlara dolduruldu. Məmməd bəy Qarqarın sağ tərəfində möhkəm səngərlər qurub, şah qoşununa böyük zərbələr vurmasına baxmayaraq, Ağaməmməd şah sol sahillə dağa doğru çıxıb, Topxanadan Şişəni topa basırdı. Daş və dəmir qumbaralar qalanın müxtəlif yerlərinə düşüb, xalqı həyəcana gətirirdi. Lakin bir neçə gündən sonra bu da adət olub, təsirdən düşmüşdü. Şəhərlilər dəstə-dəstə cıdır düzünə toplanıb, oradan Topxananı başdan-başa tutmuş şah çadırlarına tamaşa edirdilər. Bəzən sakitlik olur, iki tərəf də dincəlməyə və ya yeməyə dalırdı. Bir də görürdün, top atışmaları başlandı, barıt tüstüsü ətrafı bürüdü. Bu atışmadan, təbii idi ki, heç bir nəticə çıxmayırdı Topxana ilə şəhərin arasında dərin bir uçurum var idi, bunun da dibindən Daşaltı çayı axırdı. Oranı keçmək qətiyyən mümkün deyildi. Keçilsəydi belə sıldırım qayaları, şəhər barı və bürclərini almaq mümkün olan şeylərdən deyildi: on beş min igid gecə-gündüz şəhərin keşiyini çəkirdi. Qala ilə Topxananın arasındakı keçidin ən dar yeri Xəzinə qayasının önü idi. Ağaməmməd şah bura plan tökdürüb, keçmək niyyətinə düşdüsə də, bir nəticə çıxmayacağını anlayıb vaz keçdi. Nəhayət, o acığa düşüb, İbrahim xanın yanına qasid vasitəsilə bir məktub göndərdi. Qasidin gözlərini bağlayıb, saraya gətirdilər. Məktubda yazılmışdı. Zi-mənçənəqe-fələk sənge-fitnə mibarəd, To əbləhanə kirift miyanai-Şişə qərar9. Xan şahın təhqirli məktubundan sınmadı. Yanındakı Vaqifə yönələrək: – Amandı, axund, bu axta köpəyə bir yaxşı cavab yaz, – dedi. Vaqif məktubu alıb, bir də gözdən keçirdi, sonra arxasına yazdı: Gər nigahdare – mən anəst ki, mən midanəm, Şişəra dər bəğəle- səng nigah midarəd†. Vaqifin cavabı xana çox xoş gəldi. Məktubu qatlayıb, qasidə verdilər və yenə gözlərini bağlayıb yola saldılar. Bir neçə saatdan sonra şəhər yenidən topa tutuldu, bu, şahın cavabı olmasına işarə idi. İbrahim xan bütün məiyyəti ilə atlanıb, Cıdır dü- zünə çıxdı. Topxana barıt tüstüsünə bürünmüşdü. Bir az sonra top səsləri kəsildi, tüstü yavaş-yavaş uçuruma doğru enməyə və Topxana görünməyə başladı. Şah məiyyəti ilə durub, şəhərə tamaşa edirdi. İbrahim xan Xəzinə qayasının üstündə qürurla durmuşdu. Şah onu görcək cır səsi ilə söyüş yağdırmağa başladı. İbrahim xan nökərləri öyrətdi, hamı bir səslə: – Ay axta xan! Vay axta xan! – deyə bağırışdılar. Axta sözündən son dərəcə pərt olan şah qışqırdı. Yenidən atılan topların tüstüsü yenə topxananı bürüyüb, şahı gözdən itirdi. 13 Ağaməmməd şah otuz üç günlük bir mühasirədən sonra Şişəni ala bilməyib, Ağdam tərəfə, Qaratəpəyə çəkildi. Payız düşürdü. Sursat və ələf yoxluğu, heyvanların qırılması şahı olduqca ağır bir vəziyyətdə buraxmışdı. Şah qoşunundakı gəncləri ayrı, qacar ahıllarını ayrı və Azərbaycan ahıllarını da başqa bir yerə toplatdırıb, böyük bir müşavirə düzəltdi. Vəziyyətin ağırlığını anladıb, qoşunun rəyini bilmək istədi. Gənclər: “Biz əsgərik şahın əmrinə hazırıq!” – dedilər. Qacar ahılları Tehran tərəfə çəkilmək istədilər, Azərbaycanlılar isə Ərdəbil tərəfə. Şah: “Hazır olun, sabah tezdən yola çıxacayıq!” – deyə buyruq verib, çadırına çəkildi. O biri gün tezdən şah qoşunu götürüb, Gürcüstana tərəf getdi. Cavad xan da bələdçi sifəti ilə onu təşyi edirdi. İbrahim xanın casusları bu xəbəri Şişəyə gətirər-gətirməz həmən Səfərə qoşun və kisə-kisə qızıl verilib, İrakli xana kömək göndərildi. Səfər bir aydan sonra apardığı qoşunun az bir hissəsi ilə geri dönə bildi. O, Tiflisin dağılmasının şahidi olmuşdu. Kilsələr belə yandırılmış, xalq qırılmış və şah iyirmi min əsir alaraq Gəncəyə və oradan da Muğana, qışlamağa çəkilmişdi. Səfərin gətirdiyi xəbər Qarabağı yasa batırmışdı. Onsuz da vəziyyət ağır idi, iranlıların qorxusundan el dağdan arana enə bilmirdi. Qış düşür, dağda heyvan soyuqdan qırılırdı; xalq əkin əkməmişdi, olan ehtiyat qurtarır, aclıq əlamətləri yavaş-yavaş baş qaldırmaqda idi. Vaqifin fitri nəşəsi tamamilə itib getmişdi. Onun yaşı yetmişdən ötdüyünə baxmayaraq daima şən və diribaş idi. İndi isə ətrafındakı hadisələr onu əzir, ruh və cismini öldürürdü. Tiflis faciəsi onu o qədər sarsıtdı ki, neçə gün yatağından dura bilmədi, nəhayət, Açıqbaşa qarşı bəslədiyi hisslərini bir şeirlə kağıza tərk edib, rahat ola bildi. İbrahim xan da saray həyətini hər gün dolduran şikayətçilərdən təngə gəlmişdi. Camaat doğma yurduna dönmək istəyir, aclar çörək diləyirdi. Yeganə ümid Osmanlı Sultanına idi ki, bu da boşa çıxdı: Mirzə Əliməmməd ağa İstanbuldan yaxşı xəbər gətirməmişdi. Sultan Ağaməmməd şahla anlaşıb, onun Qarabağda ruslara qarşı çıxmağını təsvib edirmiş. Çıxılmaz bu vəziyyətdən qurtarmaq üçün İbrahim xan bir müşavirə çağırdı. Çox danışıqdan sonra Vaqif qısa olaraq; – Axta xandan qurtarmaq üçün təkcə bir çarə var: Urus himayəsi, – dedi. Bəzi ağalar etiraz etdisə də, xan Yekaterinaya məktub göndərilməsini təsvib edib, Vaqifə tapşırdı. Vaqifin bu səfərki məktubu adi məhəbbətnamə deyildi, bu, əməli təkliflərdən ibarət idi. Rusiyaya qaçmış Xoylu Murtuzaqulu xanın iştirakı ilə Astrabada qoşun çıxarmaq; İbrahim xana on iki min qoşun göndərib, Naxçıvan yolu ilə Irana keçmək; İrakli xanın Iravanı tutması başlıca təkliflərdən idi. Vaqifin yazdığı məktub Qafqaz xəttindəki baş komandan Qudoviçin vasitəsi ilə Yekaterinaya göndərildi. 1796-cı il, yanvarın sonunda bu məktub Peterburqa çatdı. Bunun nəticəsi olaraq Qızlar qalasına qoşun yığılması əmr olundu və qraf Zubovun komandası altında yeni bir Qafqaz səfəri başlandı. 14 Vaqif Mirzə Əliməmməd ağa ilə rəsmi olaraq sarayda görüşmüşdü. Bu dəfə Qızxanımla bərabər onun ailəsinə gözaydınlığı vermək üçün getdi. Mirzə Əliməmməd Vaqifi gözəl döşənmiş səliqəli otağında qəbul etdi. Otağın bir tərəfini cürbəcür gül və çiçək çəlləkləri tutmuşdu. Sarmaşıqlar tavana sarılıb, gözəl bandaqlar əmələ gətirmişdi. Bitkilərin arasından qəfəslər asılmış və içlərindəki sarı və başqa bülbüllər cəh-cəh vururdular. Bahara az qalmışdı. Dışarıda qalın duman olduğu üçün pəncərənin rəngli şişələri sönük görünürdü. Buxarı yanırdı. Vaqif dostu ilə qarşıqarşıya oturub söhbətə başladılar. Vaqif dedi: – Seyid, İstanbuldan gətirdiyin sovqatların məni sənə borclu eləyir. Elə gecə-gündüz şairlərin divanı ilə vaxt keçirirəm. Amma yaxşıca səyahət etdin. Mirzə Əliməmməd ağa məmnun bir halda: – Axund, – dedi, – aləmlər varmış, bizim xəbərimiz yox. Biz də bu dağın başında oturmuşuq, deyirik bəs bir şey görmüşük. Vaqif xısın-xısın güldü: – Mən bilirdim ki, sən səfərdən sonra buralara sığmayacaqsan. – Sığılarmı? Çox nisgilləndim, dedim bircə axund burada olaydı, bir yerdə qayıq seyrinə çıxıb, Boğaz içini gəzəydik. Qüvveyi-natiqə onun təsvirindən acizdir. Dəniz firuzə, göy firuzə, ətraf şumal minarəli məscidlər, saraylar, imarətlər... İnsan baxdıqca baxır, doymaq bilmir. Axund, ayrı büsatdır!.. Vaqif dostunun üzünə heyran-heyran baxır, həyəcanından nəfəsi tutulurdu: – Padşahın özünü gördünmü? – deyə sordu. – Gördüm! Padşah qayıq seyrinə çıxmaq istədikdə bir gün əvvəl camaata xəbər verirlər. Bir gün getdim. Gözəl hava idi, hər yer adamla dolmuşdu. Boğazda Qız Qalası var, oradan top atılanda bildik ki, gəlir. Dəryanın kənarında adam-adamı basır, hər kəs Sultanı görmək istəyirdi. Bir də altı sandal göründü. Içlərində yüzdən yuxarı içoğlan vardı. Bunlar saray nökərləridir, kürək çəkirlər. Bu içoğlanlar elə geyinirlər ki, baxanda adamın gözləri qamaşır. Bu altı sandal yol açmaq üçündü. Sonra padşahın sandalı gəlir. Arxasında yenə altı sandal olur. Padşahın sandalında ayrı cəlal var! Adına “Sarıq sandalı” deyirlər. Orda mənə bir mehmandar qoşmuşdular, o hamısını mənə nağıl eləyirdi. Orada qayda imiş: padşahın bacıları lətif şal toxuyub, bayramlarda padşaha sovqat gətirərmişlər. Bu şal “sarıq sandalı”na döşənərmiş. Sandalın dörd qırağı gümüş sürahidir, üstündə də dörd gümüş sütunlu bir köşk qurulmuşdu. Hər tərəfinə ətrafı zəncirəli qırmızı mahud çəkilmişdi. Nə bəzəklər, nə naxışlar işlənmişdi. Nə incilər düzülmüşdü!.. Padşah ipək yastıqlara söykənmişdi. Sarığının daş-qaşı göz qamaşdırırdı. Vaqif maraqla: – Camaat baş əyirmi? – Necə əyməz! Boğazın o tay-bu tayı iki qat olur. Hər kəs qorxusundan tir-tir əsir. “Sarıq sandalı”nın dalınca bir sandal da gəlir, onada hərəm ağaları və onların böyüyü – qızlar ağası minir. Dedilər, ən qorxulacaq adam bu qızlar ağası deyilən imiş. Padşahın bütün hərəmi ona baxır. Ağaməmməd şah kimi o da axtadır. Elə acıqlıdır ki, üzünə baxanda adamı vahimə basır. Deyirlər sarayda nə istəsə arvadların vasitəsilə edə bilər. Padşah da onun əlində oyuncaqdır. Vaqif yenə güldü: – Sarban ilə dost olanın darvazası gen gərək! Yaxşı ki, sarban dostumuz yoxdur. Mirzə Əliməmməd də güldü. Lələnin qəhvə və çərəz gətirməsi söhbəti kəsdi. Çərəzin içində qara xurma və Izmir ənciri də vardı. Bunları Mirzə Əliməmməd İstanbuldan gətirmişdi. – Çifayda, elə şey gətirmisən ki, mənim dişimin malı deyil, – deyə, – Vaqif nimçədən bir əncir götürdü. – Yaxşı, seyid, bəs səni kim qəbul etdi? Mirzə Əliməmməd ağa ciddi bir sima taxınaraq: – Onların, – dedi, – hökuməti oturan yerə “Babi ali” deyirlər. Ora getdim. Bir məmurla danışdım. Çıxıb o biri otaqda kiminləsə məsləhətləşib gəldi və məsələnin baş tutmayacağını bildirdi. Amma yaxşı hörmət göstərdilər: mənzil verdilər, hər yeri gəzdirdilər, cümə günü səlamliyə apardılar. “Səlamlıq” padşahın məscidə namaza getməsinə deyirlər. Ancaq nə padşahla, nə də vəzirlərlə görüşə bilmədim. Dedilər, Iran şahı ilə dostluğumuz var, onu rəxnədar etmək istəməyirik. Məsələ belə oldu. Bilirsən, onlar iki dəfə Yekaterina ilə dava etmişlər, çox adam qırılıb, deyirlər, xəzinə də boşdur. Urusla bir də üz-üzə gəlməyə taqətləri qalmamışdır. İndi ümidləri şahadır. Deyirlər, bəlkə o, urusların Qafqaza gəlməsinə sədd çəkə. Vaqif düşünürdü. Mirzə Əliməmməd də bir az düşünüb, sükutu pozdu: – Şah Muğandan çəkilib getdi. Görəsən bir də gələrmi? – Gələcək! Şübhəsiz! İranda yenə bir tüğyan baş verib, onu yatıra bilsə, öldürülməsə, yazı gözünün altına al! – İndi xanın tədbiri nədir? – Cavad xanın burnunu ovmaq! İrakli xan qoşun yığır. İbrahim Xəlil xanla Ömər xan da hazırlaşır. Bu günlər tərpənəcəklər. Urus qoşunu Dərbəndə çatana kimi Gəncə alınmalıdır. Söhbət get-gedə qızışdı. Bir az sonra Saatlı Mirzə Məmmədqulu da gəldi. Bu, Vaqifin yerlisi olaraq, çoxdan Qarabağa köçənlərdən idi. Sarayda müəyyən vəzifələr daşıyırdı. Vaqif onu çoxdan görmədiyi üçün çox sevindi: – Yerli, – dedi, – kəmməhəlsən! Imarətdə görüşdük, görüşdük; görüşməsək, heç bir deməzsən görüm aşıq necə oldu. Mirzə Məmmədqulu üzr istədi, çox vaxt kənddə olduğunu söylədi: – Şah getmiş ikən bir az da əkin – biçinə baxmalıyıq, yoxsa işlər xarabdır. Vaqif təsvib edici bir gülümsəmə ilə: – Vallah, qoçaqsan, hər işdə barmağın var! Içinizdə ən fərsizi mənəm, oturduğum evdən başqa gümanım heç bir şeyə gəlmir. 15 İrakli oğlu Aleksandrın komandası altında Gəncəyə qoşun göndərmişdi. Gəncə üç ay idi ki, mühasirədə idi. Lakin gürcü qoşunu get-gedə qaçıb dağılırdı. Çünki sursat bitir, silah yox, qoşunun ayağı belə yalın idi. İraklinin xəzinəsi boşalmışdı, qoşununu heç bir cəhətdən təmin edə bilmirdi. Zatən, Gəncə səfərindən başlıca məqsədi Cavad xanı itaətə gətirib, bac almaq və maddi vəziyyətini düzəltmək idi. İbrahim xanla Ömər xan qoşun ilə Gəncənin üstünə gəldikdə orada yüzcə gürcü qalmışdı. Qarabağ və Avarıstan əsgərləri yetişər-yetişməz vəziyyət dəyişildi: bağlarda səngər qayıran gəncəlilər qalaya doğru çəkilməyə başladılar. Gəncə çargül bir hasara malik idi. “Qarabağ” və “Tiflis” adlı iki qapısı və qərb tərəfdə bir bürcü vardı. Qalanın mərkəzini kərpic tikili xan sarayı, narın qala və məscid təşkil edirdi. Qarabağ qapısına yaxın yerdə bir quyu var idi ki, şəhərə su verirdi. İbrahim xan Gəncə qalasına bələd olduğu üçün qoşunu ilə Gəncə çayını keçib, topları düzdürdü. Bir-iki top atəşindən sonra qoşun hücuma keçdi. Barılar qumbaraların zərbindən deşik-deşik olmuş, aman səsi göylərə çıxmışdı. Bir qədər sonra Qarabağ qapısının üstündə ağ ələm göründü, bu amana gəlmək əlaməti idi. Buyruq verildi, hücum dayandırıldı. Qala qapısı açıldı, əlləri duz-çörəkli ağsaqqallar heyəti iki qat olaraq İbrahim xanın hüzuruna gəldilər. Əlində quran tutmuş bir qoca: – Xan sağ olsun, – dedi, – müsəlman qanı tökülməyə hərgiz razı olmazsınız. Nə əmriniz olsa, nökərçilik etməyə hazırıq. İbrahim xan hirsli: – Cavad xanın özü hanı! – dedi. Ağsaqqallar üzr gətirdilər, müqəssir olub, üzə çıxmağa utandığını söylədilərsə də, xan razı olmadı. Nəhayət, əlac kəsilib, Cavad xanın özü gəlməyə məcbur oldu. Yerə qədər əyilərək təzim edir, şaha köməyə getməklə böyük səhv etdiyini irəli sürərək, günahını yumaq üçün hər bir cəzaya razı olduğunu söylədi. İbrahim xan Ömər xanla məsləhətləşib, çadıra çəkildilər. Cavad xan da oraya gəlib, müzakirəyə başladılar. Qaliblər böyük bacdan başlayıb, yavaş-yavaş güzəştə getməyə məcbur oldular. Cavad xan yalvardı, verə bilməyəcəyini irəli sürdü. Axırda İbrahim xana on beş min manat pul, oğlunu zaval və bacısını hərəmə verməyə razı oldu. Qarabağ xanı pulu və zavalları alıb sakit oldu. Ömər xan da hər əsgərinə qırx qızıl alıb Gəncədən çəkiləcəyini bildirdi. Barışıq xəbəri ətrafa yayılmışdı, xalq tökülüb gəlir və uzaqdan çadırı çevrələyirdi. Nəhayət, bir dəstə ayrılıb, İbrahim xanın yanına gəldi, ayağına döşəndi: – Xan sağ olsun, bizi balalarıyın başına çevir! Xan heyrətlə: – Nə olub? – dedi. – Xan, əyalımız neçə aydan bəri qalada əsirdir, – dedilər. İş-gücümüz tökülüb qalır, körpələr də ələm-yesir kökündədir! İbrahim xan məsələni soruşub bildi. Bəlli oldu ki, Cavad xan kəndlilərin tüğyan etməsindən qorxaraq, kəndlilərin arvadlarını qalaya girov gətirmiş imiş. İbrahim xan da müstəbid idi, xalqa olmazın zülmün edərdi, lakin arvadları zaval gətirmək ağlına gəlməmişdi. Qalibiyyət ona bir alicənablıq bəxş etmişdi, bundan istifadə edərək arvadların buraxılmasını Cavad xana tapşırdı: – Bu qədər zülm olurmu? – dedi. Cavad xan utandı. O dəqiqə adam göndərib, arvadları buraxdırdı. Qala qapısından çıxan min beş yüzə qədər arvad ərlərinə və övladlarına rast gələrək hönkürtü qopardılar. Bir çoxlarının ürəyi gedib, yerə yıxıldı. Bu cansıxan mənzərənin şahidi olan bir çox əsgər belə doluxsunub ağladı. Barışıq olub bitmişdi. İbrahim xan dönüb Qarabağa getmək istərkən İrakli xan yeni toplanmış qoşunla gəlib Gəncəyə çıxdı. İbrahim xanla görüşdülər, məsələni anlayıb hiddətlə: – Barışıq oldu? – deyə sordu. İbrahim xan dedi: – Oldu. Cavad xan zaval verib, canını qurtardı. Bundan sonra bir də Irana ümid bağlasa, oğlu cəllad əlində qalacaq. – Bəs mən? İbrahim xan İraklinin bac almaq meylində olduğunu anladı. Ehmal səslə: – Bilirsən, – dedi, – İrakli xan, bir başa iki yumruq cəbrdir. Cavad xanın da işləri yaxşı deyil. Bu il mədaxili olmamışdır. İrakli hirsindən titrədi: – Mənim də şəhərim dağılıb, adamlarım qırılıb. Iravan Axta xanda, Qazağı və Şəmsəddini də şah məndən ayırıb, Iravana yapışdırdı... İbrahim xan dinmədi. İrakli bir az deyindi. Nəhayət: – Zərər yoxdur! – dedi, – urus gələr, hər şey düzələr: onda Qarabağı da səndən alıb, mənə verər! İraklinin hədəsi İbrahim xanı sarsıtdı. Yenə köhnə şübhə onda baş qaldırıb, ruhunu əzməyə başladı. Cavad xan İraklini razı buraxmaq üçün, Ağaməmməd şahın gətirib Gəncədə buraxdığı dörd yüz gürcü əsirini yığdırıb, ona təslim verdi. Buna baxmayaraq yenə də İrakli xan pərt bir halda Tiflisə qayıtdı. 16 Ağabəyim ağa bu gün yataqdan dışarı çıxmamışdı. Nazlı onun yanını kəsib əyləndirməyə çalışırdı: mücrüsünü açıb, zinətlərini göstərib, paltarlarının səliqəsindən danışırdı, lakin Bəyimi maraqlandıra bilməyirdi. Bəyimin bütün fikri Gəncə mühasirəsində yaralanmış Məmməd bəyin yanında idi: – Yarası, deyirsən, çiynindəndir?.. Qolu şikəst olmaz ki? Nazlı təkrar təsəlli verərək: – Yox, iki gözüm! – dedi. Nahaq yerə xiffət eləyirsən! Heç bir şeyi yoxdur; onun kimi igidə bir xırda yara nədir ki! Ağabəyim ağa düşüncəli bir halda mücrünün qapağını örtdü: – Sən gedəndə onu necə gördün? Oturmuşdu, yoxsa uzanmışdı? – Bəyim, yatağında oturmuşdu. Kağızı verdim, gülümsünə-gülümsünə oxudu, dedi, sağ olsun, heyf ki, cavab yaza bilmirəm. Bilirsən, Bəyim, sağ qolu boynundan asılıdır. Cərrah açmağa qoymur. Yoxsa, şükür yaradana, nəyi var ki. Dilim-ağzım qurusun, bir şey olsaydı, otura bilərdimi? Ağabəyim ağa dinləyir, bəzən gülümsəyir, lakin qəlbini gəmirən şübhədən qurtara bilməyirdi. Anası Tutubəyim ağanın içəri girməsi onu dərddən daşındırdı. – Ay qız, yenə nə olub? – Heç, ana, kefim yoxdur! Tutubəyim əndişə ilə əlini qızının alnına qoydu, üzünə diqqətlə baxdı və gülümsünərək: – Nazlanırsan, bir şeyin yoxdur! – deyib, Ağabəyimin yanağından öpdü. Ağabəyim bu ansızın öpüşdən diksinib, qıpqırmızı kəsildi. Qanrıldı, anasının üzünə baxdı, kədərli gözlərində yaş parladı. Tutubəyim onu qucaqlayıb, yanında oturtdu: – Eh, qızım, qızım! – deyə köksünü ötürdü, – hərənizin dərdini bir cür çəkirəm. Böyük bacın Tubunu verdik, dedik yarıdı, əri gedib, Gəncədən üstünə bir günü gətirib, indi evdə gündə davadır. Özü ikicanlı, zəif, xiffət eləməkdən bət-bənizi qaçıb. Sən niyə xiffət eləyirsən, bilmirəm. Eh, ana olarsan, onda mənim çəkdiklərimi bilərsən!.. Ağabəyim ağa anasına sığınaraq həzin-həzin ağladı. Tutubəyim ağa qızının dərdini bilirdi, lakin üzə vurmurdu, çünki Məmməd bəylə yarıyacağına inanmırdı: – Eh, qızım, bilmirəm səni necə başa salım... Qız başının ağrısını bilməz! Sənin ağzından hələ süd iyi gəlir, sən elə bilirsən ərə gedən ağ günə çıxır... Yox qızım, yanılırsan, qızın dərdi birsə, ərə gedəndə min olur. Eşitməmisənmi: İndi bax mən o çulam, ayaqlar altına düşmüşəm. Atan heç bilmir, mən dünyada varam, yoxsa yox. Bir müddət Hacı Kərimin qızına uydu, indi də Gəncədən təzə gətirdiyi bacıma uyub... Eh, gecələr yatağıma qor dolur, səhərə kimi yanıram... Tutubəyim ağanı qəhər boğdu. 17 Zubovun komandasındakı ordu Dərbəndi alıb, Şirvan torpağına keçmişdi. Xanların nümayəndələri onu təbrikə qoşurdular. Şirvan, Şəki, Gəncə, Iravan, Xoy, Qaradağ, Naxçıvan, Talış, Təbriz, Şahsevən və Şəqaqi xanları İbrahim xanın məsləhətinə görə rus himayəsinə keçməyə böyük arzu göstərirdilər. Lakin İrakli xanın Gəncədəki hədəsi İbrahim xanda bir tərəddüd və şübhə oyandırmışdı. Rus komandanlığının Qarabağ xanlığını ləğv edib və orada Rusiyaya tabe bir erməni əyaləti düzəltmək ehtimalı ona rahatlıq vermirdi. Məsələni yoxlamaq üçün Mirzə Əliməmmədi Şirvana göndərdi Mirzə Əliməmməd Şirvana gəldikdə ora hökmdarı Mustafa xanı təlaş içində gördü. Mustafa xan Qarabağ vəkilinə dedi: – Məsələ bizim zənn elədiyimiz kimi çıxmadı: burada açıqdanaçığa nəsəra və müsəlmanlıq düşmənçiliyi görünür. Qızılayaq10Dərbənddən çıxandan sonra erməni mahrasası Yusif ora gəlib çıxır. Bilirsən, bu bütün Rusiya ermənilərinin baş keşişidir. Uruslar bura ermənilərini əldə saxlamaq üçün ona çox hörmət edirlər. Mahrasa Yusif başlayır Dərbənddəki bir ovuc ermənini müsəlmanların üstünə qalxızmağa. Ortaya yenə biabırçılıq düşür. Müsəlmanlar yaranal Savelyevə şikayətə gedir, Dərbənd naibi Xıdır bəy naiblikdən çıxmaq istəyir. Qızılayaq görür ki, müsəlmanlar tüğyan edəcək, urus qoşununun işi xarab olacaq, Yusifi yanına çağırıb, məzəmmət eləyir, Xıdır bəyə də tapşırır ki, naibliyində otursun... Görürsən, hələ məscid tikilmədən kor hasasını dayayıb! Mirzə Əliməmməd gördü ki, İbrahim xanın şübhəsi yersiz deyilmiş. Dedi: – İndi fikriniz nədir? Axır vaxtlar bir az aramız soyumuşdu. Bu yaxşı iş deyil! Xanın da fikri budur ki, dost olaq, çünki mənafeyimiz bunu tələb edir. Mən Şəkiyə gedib, Səlim xanla da görüşəcəyəm. Səlim xan İbrahim Xəlil xanın qaynı ola-ola bir az sərkəşlik edir. Bu da yaramaz bir işdir. Ortalıqdan ziddiyyəti qaldırmalıyıq. İbrahim xan dünya görmüş bir adamdır. Özünün də xanlar arasında hörməti çoxdur. Onun məsləhəti hamımız üçün mənfəətlidir. Mustafa xan hər kəsdən artıq rus ordusuna yaxın və bu ordunun hərəkətindən asılı olduğu üçün Qarabağ nümayəndəsini diqqətlə dinləyib, onun məsləhətlərini təsvib etdi. Mirzə Əliməmməd Şəki xanına da eyni təsiri bağışladı. Yeni bağlanan dostluğun daha da möhkəm olması üçün Səlim xanın bacısını da İbrahim xana istədi. Saziş düzəldiləndən sonra Mirzə Əliməmməd ağa məsələni yazıb, İbrahim xana bildirdi. Iki həftədən sonra Səfər cavab gətirdi. Mirzə Əliməmməd kağızı oxuyub, heyrət etdi. Məzmununu Mustafa xana bildirdi. Səlim xanı da Şamaxıya çağırıb, müşavirə qurdular. Mirzə Əliməmməd dedi: – İndi görürsünüz ki, məsələ aydındır. Mahrasa Yusif üç kilsə mahrasası ilə birlikdə ermənilərin arasına bir xitabnamə buraxıb, rusların Azərbaycana gəlməsinin məqsədini bildirirlər. Xanlar taxtdan salınacaq, yerləri ermənilərə veriləcək... – Mirzə Əliməmməd köksünü ötürüb əlavə etdi: – Ölmədik, gordan harayçı gəldi! Din və qeyrət əldən getdikdən sonra ölüm yaxşıdır... Xanların rəngi üzlərindən götürülmüşdü. Mahrasa Yusifin hərəkəti onları elə həyəcana gətirmişdi ki, cinayətə belə getməyə hazır idilər. Çox danışıb, məsləhətləşdilər, nəhayət, Mirzə Əliməmmədin təklifini qəbul edərək, Qızılayağı öldürməkdən başqa çarə olmadığına qane oldular. Mustafa xan dedi: – Bu işi ancaq Nurəli xan bacara bilər. Mirzə Əliməmməd soruşdu: – Nurəli xan kimdir? – Bu, Kərim xan Zəndin qardaşı oğludur. Axta xandan qaçıb, urusa sığınıb. Urus yanında hörməti var. Dərbənd xanı Şeyxəli qaçdıqdan sonra onun mülkü buna verilmişdir. Xülasə, böyük hörmət sahibidir. Yanında yüz nökəri var, özü də Qızılayağın düşərgəsində olur. Nurəli xanı tərəfimizə çəkməliyik, başqa adamın düşərgəyə yolu yoxdur. Bu təklif qəbul olundu, Nurəli xanla görüşməyə vasitələr axtarıldı. Nəhayət, Şamaxıda şöhrət tapmış bir falçı qarını onun yanına göndərmək qərara alındı. Nurəli xan at çapmağı və silah oynatmağı çox sevərdi. Bir gün cıdıra çıxıb, düşərgədən uzaqlaşmışdı, bu zaman bir qarı ona yanaşdı: – Ay cavan, falına baxım... Ah, sənin qismətində bir gözəl var, bilsən... Nurəli xan atdan düşüb, qarının yanına gəldi: – Nə var, ay qarı, xeyir ola! – Xeyirdir, qadan alım, ver əlini! Qarı Nurəli xanın əlini əlinə alıb, sözlərinə davam etdi: – Ay cavan xan, sən ölümdən qurtarmısan, can çəkişdirmisən. İndi sənə bir yağı göz dikibdir, sənə zədə vurmaq istəyir. Amma xeyir iş ondan səni qurtaracaq. Qarabağ xanı İbrahim Xəlil padşahın qızı gözəllər gözəli Ağabəyim ağa sənə qismət olacaq, üstündə kisə-kisə əşrəfi alacaqsan, səni xan tikəcəklər... Bütün muradına yetişəcəksən... Falçı qarının sözləri Nurəli xanı olduqca xoşhal etdi. O, Ağabəyim ağanın gözəlliyini eşitmişdi, lakin ona elçi göndərmək cürətində olmamışdı. İndi falçı onun niyyətini açıqca olaraq söyləyir və muradına çatacağını bildirirdi. Nurəli xan qarıya bir əşrəfi bağışlayıb dedi: – Qarı, de görüm, indi neyləyim? Qarı onun əlinə baxıb dedi: – Sabah bu vaxt burada ol, mən səni bir Qarabağ vəziri ilə görüşdürrəm, o sənə yol göstərər. Nurəli xan razı olub, qarıya bir əşrəfi daha bağışladı. 18 Mahrasa Yusifin xitabnaməsindən asılı olaraq, bütün Qarabağa vəlvələ düşmüşdü. Yalnız saray deyil, əhali də qayğı içində çırpınırdı. Xanlıq məhv olarsa, iş başına erməni çıxarsa, müsəlmanların halı necə olar, deyə min bir fikir yürüdülürdü. Birinci Pyotrdan bəri körüklənən erməni-türk ziddiyyəti heç bir zaman belə gərginləşməmişdi. Mahrasa Yusifin vədlərindən coşan erməni sərkeşləri orda-burda türkə hücum belə etməyə başlamışdılar. İbrahim xan qaynı Cəmşidi yanına çağırıb, ermənilər tüğyan fikrini yerə qoymasalar, onun başının cəllad əlinə veriləcəyini söyləyib, erməniləri sakit etdi. Bu əsnada Mirzə Əliməmməd Şirvandan döndü. İbrahim xan Vaqifi də çağırıb, Mirzə Əliməmməd gətirən xəbəri dinlədilər. Mirzə Əliməmməd ağa: – Xan sağ olsun, – dedi: – hər şey hazırlanmışdı, Nurəli xana üç min əşrəfi verilmiş və Ağabəyim ağa ilə də evlənməyi vəd olunmuşdu. Nurəli xanın nökərlərinə də yaraq – əsbab verilmişdi. Ərz etdiyim kimi hər şey hazırlanmışdı. Ancaq qəza işə pəl vurdu: Nurəli xan çadırdan çıxarkən sərpuşu başından düşür, içində Mustafa xanın kağızı varmış, sərpuşu götürür, kağızı görməyir. Kağız urus soldatının əlinə keçir. Nə baş ağrısı, sirr açılır. Nurəli xanı adamları ilə bərabər Hacıtərxana sürdülər. Biz də urus yanında rüsvay olduq. Vaqifin gözləri yerindən oynadı, xanın üzünə baxdı, xanın da rəngi qaçmışdı. – Xan, – dedi, – indi mahrasa Yusifin dili üstümüzdə uzun olacaq, çarə lazımdır!.. Xan qəzəbli bir halda: – Nə çarə? Vaqif eyni əndişə ilə: – Əbülfət ağanın rəisliyi ilə Qızılayağın yanına bir heyət göndərilməlidir. Bir dəstə namdar bəy getsin, yaxşı peşkeşlər aparsınlar, sədaqət və dostluğumuzu bəyan etsinlər. Sonra bir vəkil də Fitilbörkə, düz Yekaterinanın hüzuruna göndərmək lazımdır. Çoxlu peşkəş yollamalıyıq. Bilirsən ki, ağlamayan uşağa süd verməzlər. Qoy qüvvət və qüdrətimizi bilsinlər. Məsələ aydın idi, rus komandanlığının rəğbətini qazanmaq, mahrasa Yusifin xətasını yerinə bildirib, təminat istəmək lazım idi. Vaqifin təklifi üzrə Əbülfət ağa bir dəstə bəy ilə bərabər Zubovun yanına, Saatlı Mirzə Məmmədqulu da hədiyyələr və xanın məktubu ilə bərabər Peterburq sarayına göndərildi. Bu əsnada yenə Ağaməmməd şahın səsi eşidilməyə başladı, İranda baş vermiş yeni tüğyanı yatırdıqdan sonra Astrabada gəlib, oraları rusa qarşı bərkidirmiş. Zubovun gəlməsindən son dərəcə qəzəblənib, Qafqaz xalqlarına bir çağırış göndərdi və bu çağırışda rusun Qafqaza gəlməsindən məqsəd sırf xristianları himayə etmək olduğu üçün, müsəlmanlar da birləşib, rusa qarşı çıxmalıdır, – deyirdi. Lakin Iran siyasəti nəticəsi olaraq, ölkə dağılmışdı. Xalq ac və səfil olduğundan çağırışlara əhəmiyyət verən yox idi. Xalq asayiş tələb edir və bu asayişi kim verə bilsə idi, onun tərəfinə keçməyə hazır idi. 19 Kazım kişi qapıya çıxıb, yavaş səslə: – Allahqulu! Allahqulu! – deyə dostunu çağırdı. Bir az sonra Allahqulu donquldana-donquldana qapıdan çıxdı. Çiynində bir boş torba vardı. – Bu da mən! – dedi. – Tanrı bir ölüm qismət eləmir, ölək qurtaraq. Uşaqlar çörək üçün dünəndən ağlaşırlar... Aclıq bu iki dostun ikisini də sifətdən çıxarmışdı. Gözləri batıb, səsləri güc ilə çıxırdı. Bir söz daha söyləmədən bir-birinə qoşulub, taqətsiz addımlarla getdilər. Küçələrdə gözə az adam dəyirdi. Hərə başını götürüb, aclıqdan bir tərəfə qaçmışdı. Şəhərdə qalanların çoxu əlsiz-ayaqsızlar idi. Orda-burda dilənçilər durub, əl açmışdı, acından taqətdən düşüb yerə sərilmişlərə tez-tez rast gəlinirdi... Kazım ilə Allahqulu meşəyə palıd qozası və pencər yığmağa gedirdilər. Camaat səhər tezdən meşələrə daraşıb, ot-ələflə qarınlarını doyurmağa çalışırdı. Şəhərdə it və pişik belə kəsilib yeyilmişdi. İranlılar iki ildən bəri Aranı tutmuşdular. Kəndlilər tarlalarına yaxınlaşa bilməyirdilər, başqa yerlərdən də taxıl gəlmədiyi üzündən aclıq ölkəni ağzına almışdı. Bir-iki məhəllə keçdikdən sonra Kazım dayandı. – Allahqulu, bir dayan görüm, ürəyim pis olur! Allahqulu ayaq saxladı, diqqətlə dostuna baxdı: Kazımı tər basmışdı. – Yanını bir az yerə qoy, dincəl! – deyə Kazımı oturtdu. Ətrafa göz gəzdirdi, yeyiləcək şey axtardı. Görünür oradan bir az əvvəl at keçmişdi, təzəyi yerdə dururdu. Allahqulu şərik çıxılmasın deyə qorxan bir adam kimi ətrafa baxıb, özünü təsin üstünə saldı və acgöz bir halda onu eşib, arpalarını ovcuna yığdı. Kazım sevinc ifadə edən gözlərlə dostuna baxır və bəzən onda, – “Birdən Allahqulu özü yeyər də, mənə verməz”, – deyə xudbin şübhələr də oyanırdı. Lakin yerindən tərpənməyirdi, özünü kədərə qərq edərək, sakit olurdu. Allahqulu yarım ovuc arpa yığmışdı, o, arpaları bir daşın üstə töküb, əziklədi, sonra Kazım ilə bölüşdülər. Arpanın çeynənməsi, ağızların marçıltısı, sonra dişlərin dibinin dil ilə yoxlanıb, əmilməsi bir neçə dəqiqə çəkdi. Kazım gülümsünərək: – Allahqulu, – dedi, – ağa atının təsi da can dərmanı imiş. Bir az quşəppəyi ver yiyək duraq. Yoxsa, atın dalınca adam düşər, əlimiz təsdən çıxar. Allahqulu daşların dibindən bir az quşəppəyi qopardı, yedilər, sonra yollarına düzəldilər. Şəhərin Xəlfəli qapısına yaxın bir yerdə Səfərə rast gəldilər. Səfər atını səyirdərək gəlirdi. Dayandılar. Səfər bir söz demədən xurcunundan bir parça çörək çıxarıb, iki böldü, yarısını Kazıma, yarısını da Allahquluya uzatdı. Allahqulu çörəyi o saat qapdı, Kazım isə zəif səslə: – Səfər, mən yola gedərəm, payımı evə ver, uşaqlar acdır, – dedi. Səfər sevinclə: – Al, – dedi, – iki bütövü də var, evə aparıram. Bilirsən bu çörəkləri haralardan gətirirəm? Kazım çörəyi aldı. İndi dostların ikisi də çörəkləri ovuclarının içində bərk-bərk tutub, hərdən bir dişləyir və ansızın qismət olmuş bir nemət kimi ləzzətlə çeynəyirdilər. 20 İbrahim xanın Yekaterina və Zubovun yanına göndərdiyi heyətlər qayıdıb, müvəffəqiyyətlə gəlmişdilər. Heyətlər gözəl qəbul edilmiş İbrahim xana kömək və himayə vəd olunmuş və bir çox da hədiyyələr gətirilmişdi. Yekaterina xüsusilə Vaqifə üstü daş-qaşlı bir qızıl əsa göndərmişdi. Bu hadisə sarayda böyük bir ümid və sevinc oyatmışdı. Lakin davam edən aclıq sarayı belə sarsıdaraq, sevinci söndürürdü. Xanın qoşunu belə aclığa davam etməyərək qaçıb dağılmışdı. Qala gün-gündən müdafiə qüvvəsini itirirdi. Yekaterinanın vədləri ilə iş aşmırdı. Bir az sonra Zubovun öz qoşunu ilə bərabər Şirvandan çəkilib, Rusiyaya dönməsi vədlərdən doğan ümidi belə qırdı. Bəlli oldu ki, Yekaterina ölmüş və taxta yeni çıxmış Pavel Qafqaz səfərinin lüzumsuz olduğunu bildirmişdir. Vəziyyət olduqca ağır idi, indi artıq Ağaməmməd şaha müqavimət göstərmək qətiyyən mümkün deyildi. Barışıq da ola bilməzdi, çünki düşmənçilik çox dərinləşmişdi. Vaqif yenə ümidini Şimaldan kəsməyərək məsələni aydınlaşdırmaq istədi: – İrakli xan urusa bizdən daha yaxındı, – dedi. – Hər halda gedib, bir onun fikrini bilmək lazımdı. Xan bu fikrə razı oldu. Tiflisə getməyi Vaqifin özü ilə muğanlı Cəmil ağaya tapşırdı: – Gedin görək, hal-qəziyyə nə minval üzrədir. Əyər vaxtında kömək olmayacaqsa, biz də başımızın çarəsini qılaq. Məclisdəkilər bu “çarə” sözünü eşidib, bir-birinin üzünə baxdılar. Ağalardan birisi: – Nə çarə, xan? – deyə soruşdu. Xan hiddətlə: – Nə çarə olacaq! – dedi. – Axta xan Muğanda oturub, qalanı güdür, bir də gördün başımızın üstünü kəsdi... Qoşun, sursat olmayandan sonra nə qayıra bilərəm ki! Əhli-əyalı götürüb, vaxtkən Avar xanının yanına çəkilməkdən başqa çarə varmı? Məclisə dərin bir sükut çökdü. Məclisdəkilər heç bir vaxt İbrahim xanı belə aciz halda görməmişdilər. Onun səsi belə əvvəlki hökmdar ahəngini itirmişdi. Məclis dağıldı. Hər kəs öz hesabını anlayıb, məyus bir halda evinə getdi. Vaqif ilə Cəmil ağanı o biri gün Tiflisə yola saldılar. Bir səhər İbrahim xanın bütün ailəsi ilə bərabər Cara qaçdığı şəhərə yayıldı. Aclıq camaatdakı marağı öldürmüşdü, kimsə bu məsələyə əhəmiyyət vermədi. Hər halda bir dəyişiklik olar deyə, bir çoxları ümidlənməyə başladı. Yenə şah məsələsi meydana çıxdı. “Budur gəldi, odur gəlir” – deyə gündə min şayiə ac evləri və boş bazarı dolaşdı. Nəhayət, bu şayiələr doğrulmağa başladı. Ağaməmməd şah İbrahim xanın qaçmasını eşidər-eşitməz, on min atlı götürüb, çaparaq Şişəyə doğru qoşdu. İlk çapar şəhərə girib, şahın yolda olduğunu bildirdikdə, dərin bir qorxu əhalini qapladı. Müstəbidi duz-çörəklə qarşılamaq lazım idi. Hər məhəllədən ağsaqqal seçib, bir heyət təşkil etdilər. Kazım ilə Allahqulu da bu heyətə daxil idi. Boğçadan təzə paltarlarını çıxarıb, geydilər, duz-çörək götürüb yola düşdülər. Kazım gülə-gülə qorxu içində çırpınan dostuna təsəlli verirdi: – Əşi, qorxma! Kim eşşək olarsa, biz ona palan olarıq. Nə olacaq ki... İndi sən gör şahın necə xoşuna gələcəyik! Allahqulu candərdi gülümsünərək, dedi: – Ay canım, padşahdır, birdən tərs damarına düşər, başımızı kəsdirər... – Qorxma, ölsək də, bir ölərik, zərəri yoxdur. Kazımın zarafatı və qəhqəhəsi Allahqulunu hiddətləndirirdi. – Amma zarafata vaxt tapdın! – deyə heyrət edirdi. Şəhərin Iravan qapısından çıxdıqda heyət bir neçə yüz adamdan ibarət idi. Yayın isti bir günü idi. Hamı tər tökürdü. Qorxu da bir tərəfdən camaatı üzürdü. Şüşü kəndinə tərəf endilər. Aşağıdakı qayaların arasından toz qalxırdı. Şah yaxınlaşırdı. Yüz addımlıq bir məsafədən camaat dizi üstə çöküb, məcməyidəki üstü örtüklü duzçörəyi irəli uzatdılar. Heç kəs qorxusundan dik baxa bilmirdi. Lakin Kazım hərdən bir qaşlarının altından irəlini süzürdü. Toz arasından atlıların yaxınlaşması görünürdü. Öndə təqribən on beş yaşlı çocuğu andıran bir adam gəlirdi. Çəlimsiz vücudu, tüksüz üzü, sərt baxışı vardı. Ətrafı bürüşmüş gözləri sulanırdı. Tez-tez xırda çocuq əli ilə gözlərini silirdi. Incə dodaqlarının ucları nədənsə Kazımı qorxutdu. O, başını aşağı salıb, bir azdan sonra təkrar ehtiyatla qaldırdı. Çocuq sifətli adamın şah olduğunu başındakı yuvarlaq tacdan, geyməsinin boynuna və döşünə düzülmüş daş-qaşdan anladı. İndi günəş onun üzərinə düşüb, onu parıl-parıl parıldadırdı. Kazım artıq sakit olmuşdu, ona elə gəlirdi ki, bu xırda padşahdan adama heç bir xətər toxuna bilməz. Şah atını saxlayıb, qarşısında diz üstə düşən qarabağlıları qürurla seyr etməyə başladı. Xırda gözləri bir az gülümsəyirdi. Bu əsnada şahın qoşunundan bir dəstə ayrılıb, atdan düşdü və oxuya-oxuya camaata yanaşdı: “Gəlmişik, gətirmişik bir əjdaha!” – deyə süzməyə başladılar. Kazım bu halı görən kimi Allahqulunun qolundan dartıb, durğuzdu və şahın adamlarına cavab olaraq oxudu: “Qovmuşuq, itirmişik bir tülkünü!” Kazıma baxaraq, qarabağlılardan da bir dəstə ayrılıb, süzməyə və oxumağa başladı. Bu oyunlar və şərqilər şaha görünür çox xoş gəlirdi. O gülür və güldükcə də gözlərindən su axırdı. Beləcə camaat şahın qəzəbini yatırdıb, onu “Allah-Allah!” səsi ilə şəhərə gətirdi. 21 Ağaməmməd şahı Məmmədhəsən ağanın sarayında yerləşdirdilər. Sarayın qarşısındakı düzdə qoşuna çadırlar quruldu. Sanki artıq hər bir məsələ həll olundu. Şah Iran tərəfdarlarına sovqatlar, xələtlər göndərdi, eyni zamanda düşmənləri də unutmadı: İbrahim xanın adamları birbir tutulub zindana atıldı. Lakin bir həftə qan olmadı, cəlladlar işsizlikdən darıxmağa başladılar. Əhali bu sakitliyin qorxunc bir hadisə ilə qurtaracağına inanaraq, vahimə içində çırpınırdı. Heç kəs sabahından arxayın deyildi. Günlər keçdi, Qarabağ tarixində unudulmaz bir yer tutan cümə axşamı yetişdi. O gün ziyarət günü idi. Dövlət adamları həyətə yığılıb, şahın pəncərədə, pərdə arxasında görünməsini gözləyirdilər. Lakin şah görünmürdü. Şahın qəzəblənməsi xəbəri ağızdan-ağıza keçib, hər kəsi qorxuya salırdı. Pişxidmət Səfərəli bəy ətrafa göz gəzdirərək pilləkəndən cəld endi, ona-buna müraciət edə-edə: – Sadıq xan hanı? Qibleyi-aləm istəyir? – deyirdi. Bu əsnada şəqaqilər sərkərdəsi Sadıq xan darvazadan içəri girdi. Səfərəli bəy cəld ona yanaşıb, nə isə pıçıldadı. Sadıq xanın rəngi üzündən götürüldü. O tələsik pilləkənə doğru qoşdu. Şah sarayın arxa tərəfindəki xırda bir otaqda qalırdı. Daş döşəmənin üstünə qiymətli bir xalı salınmışdı. Divarın dibinə şahın səfər taxtı qoyulmuşdu, üstünə ətrafı inci və daş-qaşla işlənmiş sumağı məxmərdən bir süzəni salınmışdı. Sadıq xan içəri girəndə şahı bu taxtın üstündə gördü. Arıq qılçalarını qucaqlayıb oturmuşdu. Onun sulu gözlərindən kin yağırdı. Üzünün qırışları daha da dərinləşmiş, istehzalı dodaqları qorxunc idi. Sadıq xan uzun müddət şah ilə səfər yoldaşı olmuş, onun hər bir hərəkətini incədən-incəyə öyrənmişdi, lakin üzündəki bugünkü ifadə olduqca acı və qorxulu idi. Şah hiddətlə dedi: – Sadıq xan, sən də belə! Sən bir həftədən bəri Cavanşir Məmməd bəyin imarətində olursan, bir demirsən, niyə Məmməd bəy qibleyialəminhüzuruna gəlmir?.. Sadıq xan diz çöküb, itaətkar bir səslə: – Təsəddüqün olum, şah, – dedi, – Məmməd bəy qalada yoxdur, axtartdırıram... Şah ayaqlarını taxtdan sallayıb, qollarını ölçərək cır səsi ilə çığırdı: – Məlun köpək, sabah bir siyasət işlədim ki, ibrəti-nazirin olsun! Kəllələrdən bir minarə qoyduracam, yuxarısında da sənin başın! Şahın sulu gözləri hədəqədən çıxmışdı. Cır səsi hirsindən tutularaq dedi: – Məmməd bəyin bacılarına söylə ki, axşama kimi qardaşları hüzuruma gəlməsə, onları sərbazlara xərabəliyə verəcəyəm! Mürəxxəs! Sadıq xan titrəyərək yerdən qalxdı və dalı-dalı otaqdan çıxıb, ipək pərdənin arxasında yox oldu. Bir dəqiqədə şəhərin bu başından o başına qədər carçılar düzüldü:”Məmməd bəy heyy! Axşama kimi qibleyi-aləmin hüzuruna gəlməsən, bacıların sərbazlara xərabəliyə veriləcək!” – deyə səslər şəhərin hər tərəfinə yayıldı. Sarayın həyətindəki intizar davam edirdi. Rəcal və sərkərdələr arasında altı nəfər qolu bağlı dustaq vardı. Mirzə Əliməmməd ağa da o cümlədən idi. Mirzə Əliməmmədin o sakit qüruru sönmüşdü, rəngi qaçmış, qımıldanmağa belə halı yox idi. Gözlərini yerə dikib, sakit durmuşdu. Şahın vəziri Mirzə Şəfi təlaş içində idi, o gözünü rəngli şişəli pəncərədən çəkmirdi, birdən pərdə tərpəndi. Mirzə Şəfi o saat torpağa düşdü. Bütün saray adamları da eyni vəziyyət aldı. Sərapərdə qaldırıldı, şahın cır səsi eşidildi. Mirzə Şəfi übudiyyət izhar edib, sonra dustaqların kim olduğunu söylədi. Şah istehzalı təbəssümlə: – Beşinə paz çalınsın, Mirzə Əliməmməd seyid olduğu üçün tənəflənsin! Cəlladlar bir dəqiqədə əl-ayağa düşdülər. Dustaqların şalvarları sıyrılıb, paz soxuldu. Mirzə Əliməmməd də oturdulub, boynuna sabunlu tənəf salındı. Qışqırtı, söyüş küfr həyəti ağzına almışdı. Əli çəkicli cəlladlar dustaqların arasında dolaşıb, pazlara çəkic döşəyirdilər. Mirzə Əliməmməd son nəfəsində idi, boğulduqca rəngi qaralır, gözləri hədəqəsindən çıxırdı: – Ay zalım, Allah bu zülmü yerdə qoymaz! – deyə həyatından ayrıldı. Paz çalınanların ahu-zarı ürək yandırırdı, onlar yalvarıb, tez öldürülmələrini istəyirdilərsə də, qulaq asan yox idi. Cəlladlar yenə çəkicdən vurub, onların qışqırtısını daha da artırırdılar. Bütün bu mənzərəni Iran şahı dərin bir ləzzətlə seyr edib, istehza ilə gülümsəyirdi. Bu əsnada darvaza açıldı, içəri ala gözlü, sarı qısa saqqallı, geniş kürəkli sadə geyinmiş bir adam girdi. O, cəsur addımlarla pəncərənin önünə gəlib, şaha baş əydi. Onun torpağa düşməməsi hər kəsin nəzərini cəlb etdi. Sadıq xan diz çöküb: – Qibleyi-aləm, Məmməd bəy Cavanşir budur! – deyə şaha ərz etdi. Qibleyi-aləm Məmməd bəyi süzərək gülümsədi: – Bəli... Lap qəssabdır. Mənim qoşunumda belə tənumənd adam yoxdur, – şah Mirzə Şəfiyə yönələrək: – Gözəl gözləri var, elə deyilmi? – deyə əlavə etdi. Mirzə Şəfi şahın işarəsini anladı, bildi ki, Məmməd bəyin gözlərini çıxarmaq istəyir, dedi: – Doğru buyurursunuz, təsəddüqün olum! Məmməd bəy gülümsünərək: – Yaxşı igidin adın eşit, üzün görmə! – dedi. Şah ciddi ifadə ilə: – Ağamın ərvahi haqqı, – dedi, – doğru deyirəm. Sənin kimi tənumənd bircə adam görmüşdüm, o da Zənd Lütfəli xan idi. – Şahın birdən sifəti dəyişildi, qorxunc istehza dodaqlarına yayıldı və əlavə etdi: – Sabah danışarıq. Sadıq xan, Məmməd bəyi sənə tapşırıram, bərk saxla! Mürəxxəs! Sərapərdə salındı, şah gözdən itdi. İşgəncə edilənlərin kimisinin ürəyi gedib, yerə yıxılmış, kimisi hələ zarıldayırdı. Günəş qüruba doğru əyilirdi. Gündüzün istisindən sonra axşamçağının sərinliyi qorxu və aclıq içində əzilən xalqa bir xoş təsəlli kimi görünürdü. Ordaburda ələ keçirilmiş xan tərəfdarları yenə saraya doğru gətirilirdi. Bunların içində qolları bağlı bir müsinn kişi də vardı. Sərbazlar saraya çatdıqda dustaqları darvazada saxlayıb, içəri xəbər verdilər. Qapıya şahın sərkərdələrindən Məmmədhüseyn xan Qacar çıxdı. Lopa bığlarını əlinin dalı ilə o yan-bu yan edib soruşdu: – Bu qoca kimdir? – Bu həmən Molla Pənah Vaqifdir ki, eşidibsiniz! – deyə cavab verdilər. Məmmədhüseyn xan “Vaqif” adını eşitdikdə üzünü turşudub, söyüşə başladı: – Ay pədər suxtə! Qoca köpək! Vaqif özünə məxsus mülayimliklə xanın söyüşlərini kəsib dedi: – Ey xan – əzimüşşəm! Siz böyük şəxsi-dövlətsiniz varsınız, dəstgir və giriftarlara yaman kəlmələr və hədyan sözlər buyurmaq sizing rütbə və məratibinizə şayistə deyil... Məmmədhüseyn xan Vaqifin nəzakətinə qarşı laqeyd qalaraq, söyüş yağdırmaqda davam edirdi. Bunu görən Vaqif özündən çıxdı: – Ey xani-nanəcib, mən əgər dustağam, şah dustağıyam, sən nəçisən! Bəlkə şah sabah məni azad edəcəkdir və ya fələki-kəcrəftar və təqdiripərvərdigar bəlkə bir qeyri yol gedəcəkdir. “Şəb abistənəst, ta ci zayət bəruz”*. Məmmədhüseyn xan Vaqifin sözlərinə əhəmiyyət verməyərək, sərbazlara tərəf yönəldi: – Qibleyi-aləmin buyruğuna binaən bu məlunu zindana salın, sabah əcrinə çatacaq! Sərbazlar Vaqifi götürüb getdilər. 22 Gecə yavaş-yavaş düşür, dərin bir sükut hər yeri qaplayırdı. Yalnız bürclərdən cırcırama səsi gəlir və bir də uçurumun dərinliyində axan Daşaltı çayının şırıltısı eşidilirdi. Dağlardan və dərələrdən süzülən xoş bir qoxu, sərin hava ilə bərabər şahın açıq pəncərəsindən içəri dolaraq onu xəyala daldırırdı. Lakin şahın xəyalı da sönük bir şam kimi can sıxırdı. O yenicə namazını qurtarmışdı, indi isə təsbeh çevirərək dua oxuyurdu. Lakin dua ona təsəlli verə bilərdimi? Onun şəxsi həyatı çocuq ikən söndürülmüşdü, buna əvəz olaraq onda hakimiyyət duyğusu və bu duyğu ilə bərabər dünyaya və bütün məxluqa qarşı bir kin doğmuşdu. Onun vuruş meydanlarında, səltənət ətrafında olan müvəffəqiyyətləri artdıqca, kini də artır və dərinləşirdi. O, səltənət uğrunda qardaşlarından birinin gözlərini çıxartdırmış, o birini isə öldürtmüşdü. Həm də namərd- cəsinə öldürtmüşdü. Qardaşı Isfahan hakimi olmaq istəmiş, şah razı olmamış, onun nüfuzundan qorxmuşdu. O da küsüb, Astrabada çəkilmişdi. Astrabadda bir əngəl törətməsin deyə çağırtdırır, gəlməyir. Anasını dalınca göndərir. “And içsin ki, mənə dəyməyəcək”. Şah and içir. Qardaşı Tehrana gəlir. Hörmətlə qarşılanır. İkinci gün vəliəhd Baba xana qoşur: “Get təzə tikdirdiyim imarətə bax, gör xoşuna gəlirmi?” – deyir. Qardaşı gedir. Içəri girdikdə xəncər köksünə soxulur... Nə qədər belə qanlar tökülmüşdü! Şah təsbehi çevirdikcə təsbehin dənələri adam kəllələri kimi barmaqlarına toxunub, onu coşdurur, daha da qan tökmək, dünya ləzzətlərindən məhrum olduğunun qisasını almaq istəyirdi. İpək pərdə tərpəndi. Şəqaqi Sadıq xan içəri girdi. Şah hələ acı xəyallar və xatirələr içində dolaşırdı. Varlığa qarşı bəslədiyi kin dodaqlarının istehzalı ifadəsindən süzülürdü. – Nə var? – deyə qışqırdı. – Təsəddüqün olum, Səfərəli bəy dedi ki, qibleyi-aləm səni çağırır. Şah hiddətlə: – Səfərəli! – deyə çağırdı. Pişxidmət hazır oldu. – Sənə kim dedi Sadıq xanı çağır? – Təsəddüqun olum, yarım saat əvvəl buyurdunuz. Şah yanındakı təklüləni götürüb, Səfərəlinin döşünə dirədi: – Yalan deyirsən, köpək! Səfərəli titrədi, ancaq yerindən tərpənmədi: – Bəlkə qulağıma belə gəlib!? – dedi. Şah cümə axşamı olduğunu xatırlayıb, Səfərəlini öldürmək istəmədi, təklüləni kənara qoyub dedi: – Qulağın pis eşidirsə, get onu kəsdirt! Sadıq xanla Səfərəli otaqdan çıxdılar. Şah yenə tək qalıb, gözlərini gümüş piysuza dikib, acı düşüncələrə daldı. Hava daha da sərinləşmişdi. Qəzəbli bir sükut hər şeyə hakim idi. Yalnız qonşu otaqdan bir həzin zarıltı səsi gəlirdi. Şah tirmə xirqəsini dizlərinin üstünə çəkib, qulaqlarını şəklədi. Zarıltı Səfərəlinin zarıltısı idi. Şahın cır və qəzəbli səsi havanı titrətdi. Səfərəli bəylə pişxidmət Abbas bəy içəri girdilər. Səfərəlinin bir qulağı dəsmalla bağlı idi, dəsmal qana batmışdı. Şah qışqırdı: – Sən arvad deyilsən ağlayırsan! Şad ol ki, bir qulağın kəsildi, hələ öldürmədim! Abbas bəy, sən niyə bərkdən danışıb, yuxuma haram qatırsan? Ah, azğınlar! Sabah elə bir siyasət eləyim ki, tarixlərdə deyilsin! Bir minarə qurduracağam, sizin də başınız, atamın ərvahi haqqı, lap yuxarıdan asılacaq! Gedin dəmirçilərə deyin minarə üçün çoxlu mıx qayırsınlar! Gecədən çox keçmişdi. Lakin Sadıq xanla Məmməd bəyin gözlərinə yuxu getməyirdi: qabaq-qarşı oturub, sabahın dərdinə qalmışdılar. Bu əsnada nökər içəri girib, şahın yanından adam gəldiyini xəbər verdi. Qorxudan diksindilər. Gecənin bu vaxtında şahın adam göndərməsi nə demək idi? – Gəlsin! Səfərəli bəy içəri girdi. Sadıq xan hövləki soruşdu: – Xeyir ola?! Səfərəli suçlu-suçlu nağıl eləməyə başladı. Şahın qəzəbini, sabah siyasət işlədəcəyini, Sadıq xanı, Məmməd bəyi və başqalarını öldürəcəyini, kəllələrdən minarə qurduracağını birər-birər söylədi. Sadıq xan şübhə ilə dinləyir, bir şey demək istəmirdi. Onun zənnincə, şah Səfərəlinin vasitəsi ilə onların sadiq olub-olmamasını sınayırmış. Lakin Məmməd bəy başqa cürə düşünürdü, o, Səfərəli bəyin səmimiyyətinə inanır və sabahkı gündən qurtarmağa çarə axtardığını anlayırdı. – Səfərəli, – dedi, – bunlar hamısı doğru, çarəmiz nədir? Açıq söylə, qorxma! – Çarə yolunu Abbas bəylə düşünmüşük. Siz ancaq ilqar verin ki, bizə qahmar çıxacaqsınız. Bizi ələ verməyəcəksiniz! Sadıq xan hələ yenə şübhə içində idi. Məmməd bəy qəti olaraq: – Sadıq xan, – dedi, – fikrə getmək yeri yoxdu. Başlarımız cəllad əlindədir. Çarə lazımdır, siz cürət etməyirsinizsə, mən özüm gedim. Dünya bu zalımın əlindən qurtarsın! Sadıq xan, nəhayət, dilləndi: – Yox, Məmməd bəy, sən getsən pərxoşluq düşər. Bunlar yaxşıdır. Qoy işlərini görsünlər! Məmməd bəy daha cəsur bir səslə: – Səfərəli bəy, – dedi, – qorxma dalında durmuşam, nökərləri yığıb, nə lazımsa elərəm! Səfərəli bəy tələsik özünü saraya yetirdi. Abbas bəy şahın qapısının arxasında durub dinləyirdi. – Razıdırlar, tez ol, vaxt keçir. Səfərəli bəylə Abbas bəy xəncərlərini götürüb, qapını yavaşca açdılar. Şah qəzəbli səslə nərildəyirdi. Səfərəli bəy qorxaraq, geri çəkildi. Abbas bəy pıçıltı ilə: – Yatıb, qorxma! Bilmirsənmi o qəzəblənəndə yuxuda sayır-vayır söyləyir?! Bir az dinləyib, ayaqlarının ucunda içəri girdilər. Piysuz otağa sönük bir işıq salmışdı. Şah yaralı heyvan kimi inildəyirdi. Bu inilti İnsana dəhşət verirdi. Səfərəli bəy yetirib xəncəri şahın çəlimsiz döşünə soxdu. Şah dik atılıb, əlini yanındakı toppuza atdı: – Xanəxərab, İranı viran eləyirsiniz! – deyə bildi. Səyrilib, xalının üstünə düşdü. Onun başını kəsdilər. Sonra qollarındakı tacmah və “dəryayi-nur” adlı qiymətli bazubəndləri çıxarıb, Sadıq xanın yanına apardılar. Bu əsnada Vaqif zindanda oturub, rəml atırdı; o, qədərin sirlərini öyrənmək istəyirdi. Şəhərin başqa bir məhəlləsində dəmirçilər tər tökə-tökə mıx hazırlayırdılar, vaxtında hazır edə bilməsəydilər, onların da başları cəllad əlinə veriləcək idi. Sadıq xan gecə ikən carçı salıb, Şəqaqi qoşununu yığdı və şahın buyruğuna görə Tehrana gedəcəklərini söyləyib, Şişəni tərk etdi. Məmməd bəy dəstəsi ilə bərabər yerdə qalan şah tərəfdarlarını çevrələdi, kimini qırdı, kimini tutdurdu. Dan yeri söküləndə artıq şahın ölüm xəbəri şəhərə yayılmışdı. Dəmirçilərə xəbər gəldi ki, mıx lazım deyil, şahın cənazəsi üçün bir neçə mismar lazımdır. Bu xəbəri bilən baş dəmirçi alnının tərini silərək: – Ey mıxı mismara döndərən Allah! – deyib, üzünü göyə tərəf çevirdi. Xəbər hələ zindana yetişməmişdi. Vaqif rəmldən xeyir xəbər olacağını duyaraq tez-tez keşikçidən: “Təzə bir xəbər yoxdur ki?” – deyə soruşurdu. Nəhayət, adam gəlib, zindanı açdı. Vaqif sevinə-sevinə çıxdıqda qapıda Mədinəyə rast gəldi: axşamdan orada durub gözləyirmiş. 23 Ağaməmməd şahın öldürülməsi nəticəsində Qarabağ hakimiyyəti Məmməd bəyin əlinə keçdi. O, “Batman-qılınc” ləqəbi alaraq ölkəni idarə etməyə başladı. Lakin İrandakı hadisələr Məmməd bəyi çox düşündürürdü. Sadıq xan Tehran taxtını ələ keçirə bilməmiş, Ağaməmməd şahın qardaşı oğlu Baba xan tərəfindən basılıb, məhv olmuşdu. Baba xan “Fətəli şah” adı ilə İran səltənətinə malik olmuşdu. İndi Fətəli şah Ağaməmməd şahın cənazəsini və onu öldürənləri tələb edirdi. Əlavə olaraq Qarabağın Irana itaət etməsini təmin etmək üçün Ağabəyim ağanı öz hərəminə və İbrahim xanın oğlanlarından birini də zaval olaraq Tehrana göndərilməsini istəyirdi. Bu məsələlər Məmməd bəydə bir tərəddüd doğurmuşdu. O, bir tərəfdən hakimiyyətə qarşı hərislik göstərir, asır-kəsir; o biri tərəfdən də hakimiyyətin baqi olaraq əlində qalacağına inanmırdı. Vaqif yenə sarayda idi, lakin onun meyli İbrahim xan tərəfdə idi. O, Qarabağ övzaını gizli olaraq yazıb, Cara göndərir və İbrahim xanın qayıtmasını istəyirdi. Onsuz da İbrahim xana Dağıstanda xoş keçməyirdi. Cavad xanın fitnələri sayəsində İbrahim xanın oğlu Talıbxan bəy orada öldürülmüş və özünü də öldürtmək üçün tədbirlər görülürdü. Bu barədə Cavad xan Məmməd bəylə danışıq belə aparırdı. Vaqif məsələni yeni bir məktubda ətraflı olaraq yazıb Səfərə verdi və təcili olaraq Cara yetirməsini xahiş etdi. Səfər məktubu çarığının içinə qoyub, evinə qayıdarkən, onu Məmməd bəy uzaqdan gördü. Səfərin arabir çarığına baxdığının fərqinə vardı. O saat buyruq verib, Səfəri tutdurdu. Məktub çarıqdan çıxdı və Vaqifin Məmməd bəyə qarşı bəslədiyi fikirlər açıldı. Səfər zindana salındı, Vaqif ilə oğlu Qasım ağa da tutulub, Xəznə qayasından atılmağa məhkum olundu. İsti bir gün idi. Vaqif ilə Qasım ağanı Cıdır düzünə tərəf aparırdılar. Qoca şair diki çıxdıqca töyşüyürdü. Onun dodaqları və boğazı tamamilə qurumuşdu. O, bir az dayanıb, nəfəs aldı, sonra zəif bir səslə: – Bir az su olsaydı da! – deyib, cəlladların üzünə baxdı. Cəlladlardan biri istehza ilə: – Nə təfavütü var, – dedi, – qarnında gora gedəcək. Bir az sonra səni “Xəznə” qayasından elə diyirləyəcəyəm ki, heç ruhun da inciməyəcək. Cəlladın istehzası Vaqifə heç bir təsir buraxmadı. O başqa bir aləmdə idi. Sanki dünyaya yenidən gəlmişdi – hər şey ona təzə və cazibəli görünürdü. Qayaların üstündə bitmiş kəkotu qoxusu ona elə xoş və gözəl gəlirdi ki, elə bil bütün ömründə heç onları görməmiş və qoxulamamışdı. Uzaqda Mədinənin evi görünürdü. Ah o nökər olaydı, adsız-sansız bir nökər, bütün həyatını Mədinənin qapısında qulluq edəydi. Sadəcə bir nökər... Vaqif yenə dayandı, töşük onu boğurdu. Rəngi qaçmış oğlunun üzünə baxıb: – Qasım ağa, bizi hara aparırlar? – dedi. Oğlu sərzənişli bir səslə: – Ağa, – dedi, – bir çoxlarını sən bu yolla göndərmisən, indi də bizi yollayırlar! Dəruni bir əzab Vaqifin üzündə əks etdi. O özünü zorlayaraq, tələsik yeriməyə başladı. Qoy bitsin, tükənsin kimsəyə lazım olmayan bu həyat! Ancaq Qasım ağanın günahı nə idi? Oğul nə üçün atanın oduna yansın?.. O cavandır, ona yaşamaq lazımdır! Vaqif cıdır düzünə çıxan bir yamacda yıxılıb qaldı. Onda irəli getməyə artıq taqət qalmamışdı. Cəllad bir-iki dəfə qolundan dartdısa da, yerindən qaldıra bilmədi. Vaqif zəif, lakin qürurlu bir səslə dedi: – Nə eləyəcəksiniz, elə burada eləyin, heç yerə getməyəcəyəm! Cəlladlar bir-birinin üzünə baxaraq, nə isə danışdılar. Biri qəməsini çıxarıb, Qasım ağaya yanaşdı. Qasım ağanın kölgəsi qalmışdı, o hər bir duyğudan məhrum olmuşdu. Vaqif oğlunun qurbanlıq qoyun kimi uzadıldığını gördükdə qışqırdı: – Amandır! Əvvəl məni, sonra onu! Mənə oğul dağı göstərməyin! Cəllad qulaq asmadı. Vaqif oğlunun xırıltısını eşitdikdə, özünü itirdi. Artıq özünün öldürülməsini heç duymadı – yuxu kimi gəlib-getdi. Kazım yerlisinin öldürülməsini eşidər-eşitməz oğlu ilə bərabər bel-kürək götürüb Cıdır düzünə gəldi. Orada Mədinəyə rast gəldi, Mədinə molla gətirib, çadır qurdurmuşdu, ölülərə qüsl verdirirdi. Kazım Mədinə ilə məsləhətləşib, qəbirlərin yerlərini təyin etdi. Yan-yana iki qəbir qazdırıb, Vaqif ilə oğlunu torpağa tapşırdılar. Hamı fatihə verib qayıtmışdı. Lakin Mədinə orada qalmışdı. O, əziz qəbrə sarılıb, yanıqlı ağılar deyirdi... Kəkotu yenə ətrafa gözəl qoxu saçırdı. * * * 1 Günorta tənəffüsünə 2 Kefsizləmişdi 3 Türkiyə ilə Rusiya arasında 1787-91-ci illərdəki müharibə nəzərdə tutulur. 4 Lavaşa bükülmüş halvaya “hüluş” deyərlər. Dağlar dağımdır mənim, Qəm otağımdır mənim, Lal olubdur, bülbülüm, Viran bağımdır mənim. 5 Azarım 6 Yapraq; mədəni təmizləmək üçün qaynadılıb, suyu içilir. 7 Fələyin mancanağı fitnə daşını sənin üstünə yağdırır, sən də axmaqcasına şişənin (Şişə qalasının) içində gizlənmisən. 8 Məni qoruyub saxlayan mən tanıdığımdırsa, inanıram ki, o, Şişəni daşın içində də qoruyar. 9 Zubovun bir ayağı qayırma olduğu üçün ona camaat arasında “Qızılayaq” deyərdilər. 10 Gecə hamilədir, kim bilir sabah nə doğacaq. * * * Epiloq İki aydan sonra İbrahim xan Dağıstandan qayıtdı. Məmməd bəyin tərəfdarları tutulub, cəllad əlinə verildi. Məmməd bəyə isə Şişəni tərk etməsi işarə olundu. Məmməd bəy Vaqifin arvadı Qızxanımla evlənmişdi, onu götürdü və şahın xəzinəsindən əlinə keçən sərvəti də atlara yükləyib, Qaladan çıxdı. Bir müddət Tərtərin qırağındakı Kələntərli mülkündə yaşadı. Sonra Şirvan xanı Mustafa məktub yazıb, qızını ona verəcəyini və özünü də vəliəhd təyin edəcəyini bildirib, onu Şirvana apardı. Şirvanda Məmməd bəyin xəzinəsi əlindən alındı, özü də zəncirləndi. Mustafa xan atası Ağası xanın və qardaşlarının qisasını almaq üçün Məmməd bəyə işgəncə verərək öldürtdü. Şair Valeh Məmməd bəyi belə tərif edir: Məmməd bəy kimi cəllad – xunfəşan Görməmişdi hərgiz dideyi – cahan, Heyf ki, başadək sürmədi dövran, Getdi ürəyində arzuman, hanı?.. Qızxanım dul qalıb, Sarıcalı Hüseyn bəyə ərə getdi. Bir çapavulda Hüseyn bəy öldürülüb, Qızxanım yenə dul qaldı. Sonra Mustafa xana ərə getdi, iki oğlu olduqdan sonra Mustafa xan onu boşadı. Nəhayət, Qarabağa qayıdıb, mayor Abbasqulu ağa ilə evləndi. İbrahim xan Ağaməmməd şahın cənazəsini böyük hörmətlə götürdüb Tehrana göndərdi. İran ilə dostluğu möhkəmləndirmək məqsədi ilə qızı Ağabəyim ağa ilə oğlu Əbülfət ağanı da Tehrana yola saldı. Ağabəyim ağa Fətəli şahın o qədər xoşuna getmişdi ki, ona hərəmdə baş qadın ünvanı vermiş və özünə də başdan-ayağa inci ilə işlənmiş bir don bağışlamışdı. Lakin Ağabəyim öz vətənini arzulayıb dururdu: Mən aşiqəm, Qarabağ, Şəki, Şirvan, Qarabağ, Tehran cənnətə dönsə, Yaddan çıxmaz Qarabağ! – deyə yazırdı. Şah bunu eşidib, Ağabəyimə darılır. Ağabəyim deyir: – Mən eylə yazmamışdım, yazmışdım ki, “Tehran cənnətə döndü, Yaddan çıxdı Qarabağ!”. İbrahim xan Qarabağın müqəddəratını Iran himayəsində təsəvvür etdiyi halda, Şimalda işlər tamamilə dəyişmişdi: rus ordusu bu dəfə ciddi olaraq Qafqazın istilasına başlamışdı. Sisyanov Gəncəni alıb dağıtmış, Cavad xanı öldürmüş və əhalini belə süngüdən keçirtmişdi. İbrahim xanı da rus himayəsinə girməyə çağırırdı. Mayor Lisaneviç Şişəyə gəlib, danışdıqdan sonra İbrahim xan Gəncənin yanındakı Quraq çayın qırağında Sisyanovla görüşüb, yapılmış müqavilə mevcibincə rus himayəsinə girdi (14 may 1805-ci il). Bu müqaviləyə görə Qarabağ xanı rus himayəsindən başqasına girməyir, qonşu dövlətlərlə rəsmi əlaqəni kəsir; Şişəyə gələcək rus qoşununa mənzil və sursat hazırlayır, ildə 8 min qızıl bac verir, Gəncə-Şişə yolunu qayırtdırır və böyük oğlundan olmuş oğlan nəvəsini Tiflisə zaval göndərir. Bunun əvəzində rus hökuməti Qarabağ xanlığına məxsus torpaqların xanda qalmasını və irsi olaraq övladlarına keçməsini təmin edir və xanlığın daxili işinə qarışmır. Xanlığı müdafiə etmək üçün də Şişə qalasına beş yüz əsgər və artilleriya göndərir. Əlavə olaraq İbrahim xana general-leytenant və vəliəhdi Məmmədhəsən ağaya general-mayor rütbəsi verildi. Rəsmiyyət bitdikdən sonra mayor Lisaneviçin komandasında Şişəyə rus əsgəri gəldi. Təbiidir ki, Şişə Lisaneviçin əlinə keçər-keçməz, müqavilə unudulmağa başlandı, mayor Lisaneviç general-leytenant İbrahim Xəlil xana buyruqlar göndərməyə, tələblər verməyə başladı. Araları son dərəcə açıldı, əlavə olaraq Sisyanovun söyüşlə dolu məktubları İbrahim xanın heysiyyətini qırıb tökdü. Nəhayət, bir gecə Lisaneviç yüz əsgərlə Xan bağında yaşayan xanı əhatə edib, gülləyə basdırdı. Xan, arvadı, uşaqları, nökərləri qırıldı... Səfər hələ Vaqif öldürülməzdən əvvəl zindandan qaçıb, yenə qaçaqlığa başlamışdı. O, İbrahim xan Cardan döndükdən sonra belə şəhərə qayıtmaq istəməmişdi. Kazım yenə şərbaflığında qalmışdı. Dostu Allahqulu isə Tiflisə köçüb, görkəmli bir tacir olmaqla, nəhayət, məqsədinə çatmışdı. 15/XII-1936 - 19/IV-1937-ci il * * * == Bir cavanın dəftəri == Bir cavanın dəftəri BİR CAVANIN DƏFTƏRİ 22 mayis, 1905. Deyəsən atam getməyimə razı olacaq. Anama qaldıqda, o çoxdan razıdır. Məqsədim xalamı görüb, ziyarət etmək deyil – onu bir o qədər də könlüm istəmir – şəhərimizdən bıqmışam, qaçmaq istəyirəm. Tühaf deyilmi, orta məktəbin altıncı sinfinin tələbəsi hələ öz şəhərindən başqasını görməmişdir. Halbuki buralardan bıqdım, yoruldum; gözlərim yeni yerlər, yeni simalar, yeni üfüqlər görmək istəyir. “Yenilik” – deyə bütün varlığım hıçqırır. Gör atam nə deyir: – Qürbət ellərdə nə var? Niyə gedirsən? Çox da xalan ordadır. Kişi qocalmışdır – varlığımın köhnə mənalara sığmadığını dərk eləmir. Atam məhdud bir adamdır, ehtiyac və məfkurəsi də məhduddur: oruc tutar, namaz qılar, doşaba qatılmış qoz ləpəsi yeyər. Bu qədər. 23 mayis. Axşam atamla yenə danışdıq. Dedim: – A kişi, fəqir olduğunu bilirəm. Amma otuz manat verməyə qüvvətin çatar. İndiyə qədər mən səndən pul istəməmişəm, indi otuzca manat yol xərci istəyirəm. Atam tərs adam da olsa, bu səfər məni diqqətlə dinlədi və iki barmağı ilə qulağının içindən bir tük dartıb dedi: – Ay oğul, axı otuz manat bir igidin mayasıdır, bunu necə verim? – Nə olar ki? Mən də sənin oğlunam, mənim də bir arzum var... Yaş məni boğdu, sözlərim yarımçıq qaldı. Atam qəti də olmasa razılıq verdi. Sabah pulu alsam bir həftədən sonra yola düşərəm. Anam başqa cür davranır. – Qorxma, – deyir, – atan verməsə, mən sənə pul taparam. Vallah yaxşıca arvaddır. Yəqin sandığında pulu var. Axı müsəlman arvadlarında xoruz səsi eşitməmiş pullar olur, görürsən, cındıra bağladı, sandığın küncünə atdı. Xülasə, gedirəm. Kefim kökəlir. Anam deyir: – Bala qürbət ellərdə din-məzhəb sözləri danışma, başına iş açarlar – yazığam. Məclislərdə mollalarla mübahisə etdiyimi anam bilir. Atam kəndə alış-verişə gedəndə adət üzrə xeyir-şərə mən gedirəm. Məclisdə molla başda oturur; onun yanında oturmağı kimsə özünə yaraşdırmadığı üçün ətrafı həmişə boş olur. Adətlərə zidd getmək məndə bir xəstəlikdir. Qapıdan girib, düz yuxarı başa keçirəm. Bu “xətama” qarşı xalq bir şey söyləmir – “gəncdir, anlamır” – deyirlər. Lakin mənim dini mübahisələrə girişib, dinsiz mülahizələr yürütməm heç kəsin xoşuna getmir. Bir məclisdə ətəbatdan yeni gəlmiş bir mollanın bilgisini yoxlamaq məqsədi ilə ondan bir məsələ soruşdular: – Pişiyin tükü niyə pakdır, itinki murdar? – dedilər. Gənc molla məsələnin çətinliyini duyaraq qızardı, bozardı, dili belə dolaşdı. Pişik haqqında rəvayət olunan hədisi söyləsə də, məclisi qane edə bilmədi. Axırda köhnə mollalardan biri məğrur bir şəkil alaraq dedi: – Həzərat, molla olmağı asan bir iş bilməyin. Bu cavanın molla olmasına hələ çox qalıb. Gərək bu, müctəhidlər tərəfindən cild-cild yazılmış kitabları oxusun, püxtə mollalar məclisində olub, mübahisələrdə bişib çıxsın. Onda o, xalis molla ola bilər... İndi verilən məsələ barədə ağalara ərz edim. Mötəbər risalələrdə belə yazırlar: allahü-təbarəkə və taala Adəmi yaradanda, məlumunuzdur ki, şeytani-ləin tüğyan etdi, büxl və həsəd büruzə verdi. Hətta xaliqi-ləmyəzəlin hüzurunda cürət edib, Adəmin heykəlinə tüpürdü. Şeytani-ləinin tüpürcəyi gedib Adəmin qarnının üstə bənd oldu. Allah-taala buyurdu, o tüpürcəyi Adəmin qarnının üstündən qazıyıb atdılar. Onun yerində göbək əmələ gəldi və atılan torpaqdan da it vücuda gəldi... İt şeytanın tüpürcəyinə qarışmış torpaqdan nəşvünüma olduğu üçün murdar heyvan sayılır. Mötəbər kitablarda belə yazılmışdır... Molla böyük bir qürurla sözlərini bitirib, məclisi başdan-ayağa süzdü və hər tərəfdən “Afərin” sədası eşitdi. Mən özümü saxlaya bilmədim. – Axund, – dedim, – nə vaxta qədər bu yazıq camaatı boş nağıllarla bəsləyəcəksiniz?.. “Camaat” mənasında işlənmişdir Ruhanilərin təhsil aldığı ali mədrəsə Ləmyəzəl – ölməz, daimi Əmələ gəldiyi Bunuca deməyə müvəffəq oldum – müridlərin mırıltısı sözlərimə xitam verdi. Vəhşi gözlər parıldadı, bardaş quranlar qalxıb dizi üstə oturdu, dizi üstə oturanlar qalxıb bardaş qurdu. Məclisdə tühaf hərəkətlər görüldü. Tapançaya belə əl atan oldu. Bu əsnada “həzərat, aram” – deyə mollanın səsi eşidildi: – Bu cavan rus məktəbində oxuyur, dini-mübinə lazımınca vaqif deyil, cahildir. Günah bunda deyil, bunu kafir məktəbinə yollayan valideynindədir. Mən yenə etiraz etdim. Başqa xalqların tərəqqi etməsindən, bizim geridə qalmamızdan bəhs edərək, məclisin bir hissəsini öz tərəfimə çevirə bildim. Bu vəqə əvvəl şəhərdə bir qələyan törətdi, sonra xalqın qulağı doldu. Indi artıq mənim məclislərdəki etirazlarım təbii kimi görünür. Yalnız anam mənimlə razılaşmaq istəmir. – Camaat avamdır, səni öldürər, – deyir. Mən anamın ehtiyat etməsinə için-için gülürəm. Ölüm nə deməkdir? Gənclik vulkanından qopan bir qığılcım. 24 mayis. Bu gün gəzməyə getmişdik. Bərk yorulmuşam. Axşam saat doqquz. Yuxu gözümdən tökülür... Gecəniz xeyrə qalsın... 25 mayis. Dünənki gəzmək pis keçmədi. Şəhərin ətrafında görmədiyim bir çox yerləri gördüm. Ləzzəti damağımdan getmir. Qəribə burasıdır ki, burada doğulub, iyirmi il də yaşamışam, hələ bu gözəl çeşmələrə, bağlara, kahalara rast gəlməmişdim. Çıxmaq istədikdə həmişə anam demiş: – Bala, ölkə xarabdır, görürsən nələr olur... Allah eləməsin... Ölərəm... Çıxma, bir şey də olmasa, adına pis söz deyərlər. Biçarə arvad məni bu iyirmi ilin müddətində qız kimi qorumuş. “Bala, məktəbə gedəndə həmişə küçənin ortası ilə get-gəl, şenliksiz küçəyə ayaq basma, səni xoş dindirənə sərt cavab ver, – deyə öyüd vermiş...”. İndi artıq “kişi” olmuşam, bığ və saqqalım cücərir; yavaş-yavaş yoldaşlarımla gəzməyimə müsaidə olunur. İyirmi illik məhbəs həyatı. Gəncliyin ən şehli və təravətli vaxtlarını müsəlmanların qorxusundan damın altında keçirmişəm... Mən qız deyiləm ki, mənə həsrətlə baxırsınız. Qoy qızlar baxsınlar, pak ürək- Həyəcan, çaxnaşma Söhbət Şuşadan gedir ləri də döyünsün. Gedirəm. Müsəlmanların üzündən qurtaracağam. Anam mənə alt paltarı tikir. Sabah gedib özümə çamadan və başqa yol şeyləri alacağam. 26 mayis. Yağışlıqdır, bazara gedə bilmədim. Dumandan göz-gözü görmür. Insan sıxıntıdan bağırmaq istəyir. Sabahdan kitablarımı toplayıb, sandığa qoydum ki, mən gedəndən sonra əl-ayağa dolaşmasın. Anam mənə baxaraq “ah” çəkirdi. Deyəsən gözləri də yaşarırdı. – Bala, – deyir, – kitablarını belə görəndə ürəyimə pis gəlir. Xırda bacılarım da anama baxıb onlar da ağlamsınırlar. Avam yazıqlar. Kağızdəftərlərimi də yığışdırdım, arasında bir lazımlı şey tapmışam, onu da özümlə Aşqabada aparacağam. Mənim adımla adlanır. Bu hürufatı bir il bundan əvvəl icad etmişəm. “Murad hürufatı” ilə hər nə yazsan, yazıldığı kimi oxunar. Basması ayrı və yazması da ayrı cürdür. Soldan sağa yazılır. Bir səsin bircə şəkli var... “Şərqi- Rus” qəzetindəki “Məhəmməd Ağa xətti” buna nisbətən çox geridə qalır, çünki ərəb hərfini islah etməklə xəstəlik bitmir. Mənimki isə məsələni kökündən həll edir. Bu hürufatı gənclər arasında yayıram. 27 mayis. Şəhərimiz ikiyə ayrılır: qərb tərəfində ermənilər, şərqdə müsəlmanlar yaşayır. Qocaların nağılına görə əvvəllər ermənilərlə müsəlmanlar qarışıq yaşamışlar. İkisinin də adət və ayinləri bir imiş: bir-birinə də “dinayrı qardaş” deyərmişlər. Müsəlman uşaqları sünnət olunarkən çox vaxt ermənilər kirvə olarmışlar. Atam deyir ki, məhərrəmlikdə müsəlmanlar dəstə təpərkən erməni çocuqları da dəstəyə girib “Heydər, Şəftəl” deyərmişlər. Müsəlmanlar erməni pirlərinə nəzir edib, qurban aparırmışlar. Bir gün Çətənə Məmməd adlı birisi gecə gedib erməni kilsəsinin zəngini vurur. Ermənilər tökülüb zəngi vuranı axtarırlar, tapmırlar. Keşiş gəlib çıxır. Çox düşündükdən sonra zəngin qeybdən vurulmasına qane olurlar. Qoca bir erməni də göydən nur endiyini gözü ilə görmüş deyə, şahid keçir. Hər kəs möcüzəyə inanaraq kilsəyə dolub ibadətə başlayır. Baş qarışıqlığından istifadə edən Çətənə Məmməd ermənilərin başmaqlarını qapıdan yığışdırıb çuvala doldurur... Sabah, deyirlər, başmaqları erməni kəndinə aparıb, toyuq-cücəyə dəyişir. İndi ermənilər müsəlmanlardan ayrı yaşayırlar. Abad məhəllələri, gözəl küçələri, kaşanə evləri var. Şəhərin bütün ticarəti onların əlindədir, hər sahədə sənətkarları, mütəxəssisləri və elm adamları vardır. Qız və oğlanlar üçün ibtidai və orta realni məktəblər açmışlar. Məktəbə getməyənləri yoxdur. Hökumət və şəhər müəssisələri də erməni məhəlləsindədir. Müsəlmanlar isə köhnə “çətənəliyində” davam edir. Bir “rus-tatar məktəbi”ndən və bir neçə mollaxanadan başqa bir şeyə malik deyilik... məhəllələrimiz tamamilə xarabadır: erməni sərhəddindən aşağı lağımların üstü örtülmədiyi üçün iydən nəfəs çatlayır, küçələrdə işıq yox, gecələr hərə öz fanusu ilə çıxır... Adamlar da ki, qurda dönüb, bir-birini yeyir: adam öldürmək adi bir şəkil almışdır... Tam bir cəhalət. Mədəni səviyyəmizi ölçmək üçün bunu bilməlidir: realni məktəbdə oxuyan 300-400 tələbədən yalnız on beşi müsəlmandır, bunlar da bəy balalarıdır ki, dördüncü sinifdən yuxarı getmirlər; qızların da oxumaları şərən günah sayılır... Şəhərdə, Peterburqda təhsil görmüş bir doktordan, dəftərxanalarda bir neçə mirzədən başqa ziyalıya müsəlmanlar malik deyillər. Bir dənə dülgərimiz, bir dənə dərzimiz yoxdur. Papaqçı, dəmirçi, nalbənd, başmaqçı və şərbafdan başqa sənətkara gümanımız gəlmir... Yerdə qalanı zırı-zırrama, ağzı dualı qulyabanilər... Bu gün çamadan alıb hamballa erməni məhəlləsindən enirdim, bir də küçədəki baqqalın biri üzünü mənə çevirib: – Şəhərimizdə bir maral var idi, o da gedib, bizi yetim qoyur, – dedi və köksünü çəkdi. Baqqalın komplimenti mənə güllə kimi əsər elədi, qan beynimə vurdu. Dükana tərəf sıçradım, baqqal qaçdı. Əlimə tərəzi keçdi, götürüb tabaqların üstünə qolazladım, qatıq qablarını bir-birinə qatıb sındırdım... Bir qoca kişi gəlib məni sakit elədi: – Qadan alım, sən nəcibsən, ona qoşulma. Allah onun bəlasını versin, dilinin yiyəsi deyil. 28 mayis. Dünən axşam yoldaşlarım Həsən, Mürsəl və Rəcəblə bulvarda idik. Bulvar erməni hissəsinin cənub-qərb tərəfində yeni salınmışdır, dağa doğru dolama xiyabanları, gözəl yay klubu, qəhvəsi var, yanında realni məktəb üçün möhtəşəm bir bina yapılır. Aşağıda, yaşıl ağaclar arasında gizlənən rəngarəng taxtapuşlu, məğrur kilsəli şəhər, dağlarla əhatə olunmuş; buludlara dalmış Murovla çılpaq Bağrıqan arasındakı açıqlıq minbir rəng çalır... Bu mənzərəyə tamaşa etdikdə, sanki ruh böyüyür, qanadlanıb göylərə doğru uçmaq istəyir... Yoldaşlarıma dedim: – Uşaqlar, bilirsiniz, şənbə nə təhər olsa, gedirəm. Hamı mənə qibtə edər kimi üzümə dik baxdı. Mürsəl gülə-gülə: – Bu xarabanın üzündən qurtarırsan. Görək biz başıdaşlı bu üç ay yayı necə küllənəcəyik. Doğrudan da qışda başımız dərsə qarışır, yayda isə insan darıxır. Həyatımız bir həyat olsa, insan səfalı bir yerdə darıxarmı? Həyat bir həyat deyil. Müsəlmanistanın dedi-qodusundan baş götürüb bulvara qaçırıq, burada da mənəvi rahatlıq yoxdur. Hansı tanış erməni qızına yanaşırsan, ətrafdan sənə min daşnaq gözü ağardılır. Müsəlmana erməni qızı ilə gəzmək yasaqdır. Canım, bu milli ədavət nəyə lazımdır? Əsrlərdən bəri bir yerdə yaşaya-yaşaya gəldik, dost və qardaş yaşayışına nə üçün davam etməyək?.. Xülasə... Həsən dedi: – Burada könülaçan bir şey yoxdur, gəlin dağın başına çıxaq. Razı olduq. Rəcəb getmədi. Dağa dikləndik. Bulvarın hasarını aşıb yuxarı çıxdıq. Sıldırım bir qayada oturub ayaqlarımızı aşağı salladıq. Qarşımızda dərin və qorxunc bir uçurum var idi. Dibində, iki dağın arasındakı çay ayın şüasında sınıq güzgü parçasını andırırdı. O tayda ətrafı meşə ilə bürünmüş Topxana sükut içində idi... Sağ tərəfdəki Kirs qarlı başını göylərə yüksəldib sanki ulduzlarla dərdləşirdi. Bu əzəmətli mənzərə qarşısında üçümüz də susub qalmışdıq. Bu halda çayın qaranlıq dərədən yüksələn əsrarəngiz şırıltısı: “Dünyada yalnız bircə dəfə yaşanılır” – deyə, mənə anlaşılmaz kədərlər təlqin etdi. Bir də kim isə aşağıda yanıqlı səslə oxudu: “Qırıldı bülbüllər, boş qaldı bağlar”. Xəstə ürəklərimizə atəş səpildi – için-için yandıq. Nədənsə səs qırılıb yarımçıq kəsildi. – Amandı, Həsən, yandıq – deyə, Həsənə yalvardıq. Onun gözəl səsi var idi. Başladı: “Xumar-xumar baxmaq göz qaydasıdır, Lalə tək qızarmaq üz qaydasıdır. Pərişanlıq zülfün öz qaydasıdır, Nə badisəbadan, nə şanədəndir”. Bu halda Rəcəb böyürdən çıxdı. Qəmli bir halda oturub başını aşağı saldı. Məsələni duyduq. Həsən gülə-gülə: – Dostum, – dedi, – deyəsən qızla gəzməyə yenə razı olmayıblar? Rəcəb dinmədi. Mən Həsənə göz vurub başladım: – Canım, qız bunu istəyir, bu da qızı. Bilmirəm bu ortaya girənlər nə deyir? Rəcəbin yarası qanayan kimi oldu, başını dik qaldırıb söyə-söyə: – Vallah, bilmirəm bu köpək uşaqları bizdən nə istəyirlər? Rəcəb sözlərini elə məzəli qeyzlə bitirdi ki, gülməkdən az qaldı qəşş edək. Həsən sual verməyə başladı: – Axı bu gün görüşəcəkdiniz, bəs necə oldu? –?! – Mən ölüm, necə oldu? Rəcəb bir az gülümsünərək: – Əşi, görüşəcəkdik; demişdi, aşağıda, ağacın altında gözlə gələcəyəm. Məktub verəcəkdi... Bir köpəkoğlu dəllək şagirdi bizə göz verdi, işıq vermədi. Rəcəb sözünü bitirib yenə qəmlənərək başını aşağı saldı. – Deməli, məktubu ala bilmədin? Rəcəb yavaş səslə: – Aldım. – Bəs niyə gəzmədin? Rəcəb yenə qeyzlə: – Əşi, deyirəm dəllək göz verdi, işıq vermədi. – Deməli, dəlləkdən qorxdun, hə? İndiyə qədər cürətsiz görünən Rəcəb Mürsəlin sözündən alovlandı: – Yox bir, öldüm. Vallah beşi yığılsa, arxa yerə vermərəm. Qızın xatirəsi üçün dinmirəm: qorxur atasına xəbər versinlər ki, qızın müsəlmanla gəzir. Rəcəb bir az susdu. Sonra birdən əlini çiynimə vurub dedi: – Murad, sən öl, bilirsən Hayqanuş necə qızdır? Deyir: – Rəcəb, bizi təqib edənlərdən zəhləm elə gedir ki, görməyə gözüm yoxdur. Bunu erməni qızı söyləyir... Qəribə işdir. Deyirlər qızla gəzən kim olur-olsun, istər sərsəri olsun, amma erməni olsun. Mən məktəb şagirdi, eyibliyəm, çünki müsəlmanam. Məntiq varmı? Nə vaxta qədər din fəsad toxumu əkməkdə davam edəcək? Dağdan aşağı enirdik. Saat on idi. Rəcəb hələ də Kərəm dədə kimi yanırdı. Onu danışdıran eşq havası idi. 29 mayis. Darvaza döyüldü. Gedib açdım. Xudu idi. Xudunu tanıyırsınız – qəssab Kərbəlayı Vəlinin oğludur. Sənəti sərsərilikdir. Ən böyük məharəti: məhəllədəki baqqal dükanının qabağında mərcə gedər. – On xiyar yeyim, pulunu ver. – Yeyə bilməzsən. – Yeyərəm. Doğrudan da yeyər, zorla da olsa yeyər. Şəhadət barmağını tərpədərək beş girvənkə tut yeyər, üstündən də bir neçə girvənkə qıcqırmış qatıq içər. Bu böyük bir məharət deyilmi? Xudu məni görcək boynunu çiyninə qoydu: – Ay bəy, – dedi, – başına dönüm, toyuğum qaçıb buraya girib, qoy gəlim tutum. Mən heyrətlə: – Toyuq buraya haradan gələ bilər – dörd tərəf uca barıdır? Xudu yalvarar bir sifətlə: – Ay bəy, vallah əlimdən uçdu. Acığım tutdu, həm də gizlincə güldüm. Biçarə Xuduya yazığım gəldi. Xudu öz aləmində məni sevmiş. Mən bunun məhbubu olmuşam. Ha-ha-ha. Məni görmək istəyəndə gələr toyuğu divardan içəri atar, sonra da ağlamsına-ağlamsına qapını döyər. Toyuğu tutmaq bəhanəsi ilə məni ziyarət edər. Doğrusu bu sətirləri yazmağa utanıram. Qorxuram dəftərim ələ düşə, rüsvay olam. Amma bu sirlərdən kimsə xəbərdar olmaz, zənnindəyəm, çünki dəftəri həmişə çamadanda saxlayıram, açar da özümdə olur. Əvvəl Xuduya acığım tutdu, onu döymək istədim. Sonra vaz keçdim. Acığım soyudu, bir az da ona yazığım gəldi. Xudu kimdir? Xudu müzür bir mühitin meyvəsi. Qadınları çarşabda olan bir cəmiyyətin üzvü Xududan artıq olmaz ki... Toyuğu tutub Xuduya verdim və sərt bir sima ilə: – Xudu, – dedim, – bir də toyuğun uçub bizim həyətə düşsə, səni buradan sağ buraxmayacağam. Bunu dürüst bil. Xudu bərk qorxdu. Üzümə baxmağa belə cəsarət etmədi. Çıxdı. Arxasından darvazanı bərk çırpdım... Nədənsə sonradan əsəbiləşdim. Bədənim əsməyə başladı. * * * Camaşırım hazırdır. Şənbə günü gedirəm. Anam yol üçün suxarı və fətir də bişirəcək. Zarafat deyil, mən anamın ən böyük oğluyam. Çocuqluğumda məni atıb – tutub dey ərmiş: “Mən anamın ilkiyəm Ağzı qara tülküyəm...” İndi belə bəzən başımı dizinin üstünə qoyaram, eyni sözləri təkrar edər. Mənə bəslədiyi eşqini anam yalnız bu sözlərlə ifadə edər. Bizim analarımız səs-küy və şöhrət bilməzlər. Məhəbbətlərinin zahiri əlamətləri belə yox kimidir. Bir dəfə də olsun anamın məni öpməsini xatırlamıram. Amma xəstə oluramsa... yatağımın ətrafında pərvanə kimi dolanar, gecə yuxu, gündüz rahatlıq bilməz. Belə analar sevilməzmi? 30 mayis. Gecə saat iki. Yenicə yatağımdan qalxıb, çırağı yandırmışam. Gözlərimə yuxu gəlmir... 31 mayis. Kefim yoxdur. Yuxusuzluqdan rəngim qaçmış, hava da könlüm kimi pərişandır, göyün qara buludları qəlbimin qüssədən qaralmış qanına bənzəyir... Bu qədər mənəvi əzabın səbəbi nədir?.. Oğru, əyri, yolkəsən, avara, uşaqlara sataşan həp bizdən. Mənim şəxsi tərbiyəm, qanacağım, ləyaqətimlə uğraşan varmı? – Kimdir, müsəlman? – Kafi. Başqa bir şey arayan yoxdur. Əminəm ki, bir İvanın və ya Henrixin oğlu olsaydım, ən böyük hörmətə nail olardım. Nə edim ki, atam Məşədi Əbdül, özüm də Muradam... 1 həziran. Gedib saçlarımı dibindən vurdurdum: indi ki, qızların məndən zəhləsi gedir, qoy büsbütün getsin. Mən ki, xoş rəftarımla onların rəğbətini qazana bilmədim, qara telimləmi qazanacağam? Sabah səfərdir, dərdlərim unudular zənnindəyəm... Öz evimizdə belə yad olmuşam. Ürəkdən danışmaz, gülməz, əylənməz, hər şeydən qorxardım. Atam məni tez-tez döyər, taleyim belədir, – deyə etiraz etməzdim. Yalnız ata deyil, çocuqları hər kəs döyər. İyun Şəhərimizdə on yeddi məhəllə var, hər məhəllənin bir məscidi və xüsusi həyatı var. Bir məhəllənin çocuğu o birisinə getdimi döyərlər. Bu adətdir. Ən gözəl tərbiyə çocuğu həyət hasarından kənara buraxmamaq idi. Mən də belə böyüdüm. Yoldaş yox, oyuncaq yox, bizimləməşğul olan yox. Ətrafımdakılara bir sual verdikdə: – Az danış, başım getdi, – deyə cavab alardım. Çocuqluq şərəfim qırılar, daxili aləmimə çəkilib mənəvi yaralarımı qəmlə bəslərdim. Yadımdadır, bir dəfə bir araba qayırıb qarda gizlicə sürüşdüm. Şalvarımın arxası yaş olmuşdu – bu, sirrimi açdı. Məni bol döydülər, arabamı da sındırıb, dəmir sobada yandırdılar. Arabadan sonra bir həftə yasa batdım, xəlvət guşələrə çəkilib gizli-gizli ağlardım, Beləcə, ətrafın zorbalıqları, vəhşəti, istibdadı qəlbimin şüşəsini sındırdı. Qəlbimdə daimi bir yaram var. Hər bir acı söz, acı rəftar ona toxunar, nalələr qoparar. 2 həziran. Sabah ertə hambal gəldi, şeylərimi götürdü ki, karvansaraya aparıb faytona qoysun – tək səbir gəldi. Şeyləri alıb hambalı yola saldılar ki, tək səbirdən sonra səfərə çıxmaq olmaz. Səbrin səfərə dəxli olmadığını anlatmağa qalxışdımsa da, bir nəticə vermədi. Atam-anam çəkilib işlərinə getdilər, mən də bu avamların dərdini qəlbimə doldurub odlandım. * * * Bu axşam heç yerə getmirəm. Gülşəni dağılmış bülbül kimi pərişanam. Fəğan etmək istərdim, lakin fəğanımı dinləməyə müstəid bir adam varmı? Təkcəyəm, kimsəsizəm, fəğanım da təkcədir. Yeganə yoldaşım, bircə sirdaşım dəftərimdir. Indi pəjmürdə halımla onun qarşısında durmuşam. Kirpiklərim göz yaşlarımı saxlamağa acizdir. Budur, odlu bir damcı əlimin üstünə düşdü, o birisi dəftərimi islatdı. Ağlayıram, bəli acizəm, zəifəm. Bu göz yaşlarımdan bir düzüm yapıb səadət ilahəsinin gərdənindən assaydım da. Ev pərişan, dava-dalaş, deyişmə, qarğış. Atam anamı döyür, anam da acığını qızlardan alır. Bu bədbəxt məxluqa qarşı yapılan zülmü gördükdə, insan dəli olmaq istəyir. Bu qaranlıq məhbəsdən çıxdıqda bundan daha da qaranlıq küçəyə düşürəm. Vəhşi kişilər gözləri ilə məni yeyirlər. Fəna komplimentlərindən qızarıram, çaşıram, özümü itirirəm. Yenə xaraba evə dönürəm. Ev pozuq, küçə pozuq, əcnəbilər arasında bizə yer yox. Məktəb bunlardan da xarab: dinirsən, “tatarskaya lapatka” deyə başına çırpırlar. Tarix dərsi də ki, bir şərəf əzabı – hər sətri xalqımıza və keçmişimizə bir tənə və istehza... “Dərd çox, həmdərd yox, düşmən qəvi, tale zəbun”. 3 həziran. Xoruzbeçələrin banlayışı sanki yeni bir aləmdən xəbər verirdi. Xumarlanan gözlərim alaqaranlığı süzür, məstliyində davam edirdi. Xoruzlar təkrar banlaşır, məni yuxudan ayıldırdılar. Dan ulduzu sönük şüaları ilə gözümə çarpdı, təbəssümlər göndərən kimi oldu. Cəld geyinib bağçaya endim. Quyudan su çəkib üzümə vurdum, ayıldım. Gözəl bağçam dərin bir sükuta dalmışdı. Yüzlərcə bakir libaslı qönçələr günəşin yaldızlı şüasını gözləməkdə idi, zanbaqlar məğrur başlarını yüksəldərək səf çəkmişdilər, məni görcək təzim edən kimi titrəşdilər, rəngarəng pərvanələr həzarbutaların ətrafına fırlanaraq rayihədən məst olmuşdular... Əlimdə bel əlvan çiçəklərin arasından keçərək, hər yeri yoxladım: alaqları dartıb atdım, kolların diblərini qazıb boşaltdım, quru budaqları qayçılayıb atdım. Günəş göründü, bağçaya zər səpildi, ətrafı süsləyən şeh inciləri minbir rəng çaldı, çiçəklər nəşələr saçdı, altun qanadlı pərvanələr və arılar mizrabı simlərə vurar kimi güllüyü lətif təranələrlə doldurdular. Belə söykənib bağçanı heyrətlə seyr edirdim. Ürəyim birdən sıxıldı, qərib hisslər duydum: acı bir nəşə qəlbimi yaraladı... Sinanın gözəl siması çiçəklər arasından yüksəlib gözlərimi əsir etdi... * * * Tam bir il (əsrlərcə uzun sürən bir il) əvvəl idi. Sinanı ilk dəfə görmüşdüm. Uzun boyu, al yanağı, qara atlaz saçları, xoş baxışı hala gözlərimin qarşısında cilvələnir. Onu görməmişdən əvvəl yuxusuz gecələr bilməzdim, qəlbimi viran etdi. Ilk dəfə olaraq yeni həyat üçün ayıldım. Kefim yoxdur, yaza bilmirəm. Sonu sabaha qalsın. * * * Qızılı ya gümüşü, parlaq Hələ də, indi də * * * 4 həziran. Çar hökuməti erməni kilsəsinə məxsus əmlakı almışdı. Bizim vəqf əmlakı da alınmış və indiyə qədər geri verilməmiş – bizimlə hesablaşan kimdir ki? Rusiyanın rus-yapon müharibəsi və inqilab kimi çətinliklərindən istifadə edərək daşnaq firqəsi terrora başladı: günün günorta çağı hökumət məmurlarını küçələrdə öldürməyə başladılar. Şuşada da az adam qırmadılar. Şəhərə əsgər gəldi, idareyiürfiyyə elan olundu. Sina gələn kazak zabitlərindən birinin qızı idi. Osetin idilər. Ona ilk dəfə balkonda rast gəldim. Bu kifayət idi. O gündən etibarən o cazibəli sima varlığıma hakim kəsildi. Hər gün neçə dəfə balkonun altından keçər, onu görmək istərdim, bir gün görməsəm, dəli kimi olardım. Mənim üçün ən məsud dəqiqələr balkonun altında keçirdiklərim olurdu. Başqa vaxtlarım əzabdan ibarət idi. Məni heç bir şey maraqlandırmırdı – məktəb zindan, ev zindan, hər yer zindan idi. Nə yoldaşların danışığı, nə evdəkilərin söhbətləri – heç biri məni məmnun etmir, biləks acığıma səbəb olur. Yazıq çocuqları mən də incitməyə başlamışdım. Sina ilə tanış ola bilmədim, yəni fikrində də deyildim. Bütün mənəvi mükafatı yalnız onu görməkdə bulurdum. Getdi. Bir müddət dərd içində çırpındım. Zaman unutdurdu. İndi çiçəklərlə bərabər yenə qoxulayır, yenə qəlbimə qonaq gəlir. * * * Axşam saat ondur. Evimizdə hamı yatmışdır. Bir bizdə deyil, şəhərdə “müsəlman” deyilən burunlu-qulaqlı bütün məxluq yatmışdır. Bunlar günün qulağı batandan bir saat sonra çörəklərini yeyib, namazını qılıb yatağa sərilirlər. Nə etsinlər – oxumaq, yazmaq yox, kitab yox, əyləncə yox... heyvani bir həyat. Bağçanın bir guşəsində şam işığında oturub yazıram. Bilirəm atam işığı görsə üzümü danlayacaq: Gecənin yarısına kimi də deyəcək çıraq yanarmı? Belə tələfxərclik olmaz ki, sən eləyirsən? Mən bir qəpik qazanınca can allaha verirəm, sən də mənə qəsd eləyirsən. Bunlar atamın həmişə dediyi sözlərdir. Bu sözləri çocuqluğumdan eşidirəm: – Ədə, pələsək vurma, başmaq yırtıldı. 16 – Ədə, ağaca dırmanma, şalvar yırtıldı. – Ədə, az ye, çörək qurtardı. Bu kimi ifadələrə qulaqlarımız alışmış. Bu sözlərin sayəsində cəsarətimiz qırılıb getmişdir. Ata-anamızdan bir əmr sadir olar deyə kirpiklərimizi qırpmağa belə cürət etməmişik. Indi iyirmi üç yaşım var (rəsmi kağızlarımda yaşım iyirmidir, bu doğru deyildir), həm də atamın nüfuzundan qurtara bilmirəm. Neçə gündür avamlığı ilə başıma ip salıb oynadır: şənbə günü tək səbir gəldi, səfərimə razı olmadı, dünən saat xoş deyilmiş, bu gün “bəni yumə”dir, nəhs gündür, sabah qəmər əqrəbdə olacaq... Müsəlman il uzunu saat xoşladır, fala baxdırır, qurana istixarə etdirir. Axırda da hamıdan geridə, kirli və vəhşi bir həyat keçirir. Bizim sadəliklə işimiz yoxdur, hər şey mürəkkəb və dolaşıqdır. Bircə ayların adına bax: Məhərrəm əl haram, Səfər əl müzəffər, Şəvval əl mükərrəm. Bircə adam adlarına bax: Məşədi Imamqulu, Kərbəlayı Ocaqverdi, Hacı Yaftıməli... Bircə adətlərə bax: məhərrəmlikdə xəncər götür, öz başını vur-yar qanın tökülsün, bədənini deşdir, dərindən qıfıl, güzgü, ox as... hər şey dolaşıq, hər şey ağıl şaşdıracaq qədər axmaqdır... Mən də bu çürük mühitin meyvəsiyəm. Qara suda bitmiş yarpız kimi, həm özümü, həm də başqasını acılayıram. Atam məndən dilgir, mühit məndən dilxor. Evdə ağzımı açıb danışa bilmirəm: – Sən danışma, heç bir şey bilmirsən. Böyüyün sözünə bax! – deyə hər tərəfdən ağzıma vururlar. Böyük də barı böyük ola. Yazıq ağzının çörəyini yeməyə qadir deyil. Özü də dünyada molla Səlimdən böyük, ondan müqəddəs bir sima tanımır. Onu görəndə səcdəyə düşür. Molla da müridlərin əhvali-ruhiyyəsinə gözəlcə bələddir – başlarına ip salıb istədiyi yerə sürüyür. Qəribə burasıdır ki, atam məni də molla Səlimə mürid etmək istəyir, deyir: – Niyə ağanın yanına getmirsən, səni çox xəbər alır. Deyirəm: – Getmirəm, çünki mənim boynuyoğun və insafsız adamla işim yoxdur. – Bu sözlərimin üstündə atam bir dəfə az qaldı vurub məni öldürsün. Bir iri daş götürüb belimə salmaq istəyirdi, qaçdım, canım qurtardı. Atamın məndən zəhləsi gedir, məni laməzhəb bilir: – Sən moltanısan, – deyir, – sənin allahın yoxdur. Atam mənim oxumağıma əsla razı deyil. Məni məktəbə qoyan anam olmuş, sonra da özüm davam etmişəm. Atam molla Səlimin məsləhəti ilə məni məktəbdən çıxarmaq istəmiş, bacara bilməmiş. Dörd ildən bəri bu barədə atamla danışığımız olur, söyür, söylənir, çığırır, bağırır – əlinə bir şey gəlmir. 5 həziran. Sabah ertə yenə atamla sözüm çəp gəldi. İstehzalı bir təbəssümlə dedim: – Ay dədə, bəs qəmər əqrəbdən nə vaxt çıxacaq? Atam ciddi cavab vermək istədi, lakin istehzalı təbəssümümü gördükdə şaşırdı. Nə cavab verəcəyini bilməyib darvazaya tərəf getdi və sonra nə düşündüsə, geri döndü: – Ədə, – dedi – atamın goru haqqı sənin məzhəbin-zadın yoxdur. Nə şəriət tanıyırsan, nə imam. Heç zad tanımırsan. Gör nə təhərdisə molla Səlim ağa kimi kişi də səndən razı deyil. Atamın sözlərini kəsdim: – Sən molla Səlimin atasının goru, qoy oturum – dedim, – molla Səlim yaxşı olsa, evində arvad sürüsü saxlamaz. Adam sözü danış. Atamın rəngi üzündən götürüldü, çuxasının qolunu titrək əli ilə çirməyib üstümə yüyürdü... Mənə yaxınlaşdıqda əllərini aşağı saldı. Mətanətli baxışım onu bir az da utandırdı: – Çörəyim səni tutsun, – deyə kişi başını aşağı saldı və yavaş-yavaş geri çəkildi. Deməli, nə vaxt gedəcəyim yenə bəlli olmadı... Anama deyirəm: – Ay ana, bəs məni nə vaxt yola salırsan? Deyir: – Belə olsa, heç vaxt. – “Belə olsa” hansıdır? – deyə ehmal soruşuram. Anam acıqlanır: – Özünü xora-xoşa qoymusan, yekə kişini uşaq kimi ələ salıb oynadırsan, üzünə ağ olursan. Sonra da deyirsən günahkar odur. Gülmək məni tutur, anam daha da acıqlanır. – Dişi pişik kimi hırıldama, – deyir. Gülmək məni götürür. Gülürəm. Axırda rişxəndli bir qayda ilə cırıq arxalığının qolundan yapışıb yuxarı qaldırıram, yenə gülürəm. Anam da gülür və qolunu dartıb məndən qurtarandan sonra: – İtil o yana, vurulmuş! – deyə gedir. Arxadan ona bir müddət tamaşa edirəm. Çirkli paltarını və yalın ayağını gördükdə həm ağlayıram, həm gülümsünürəm. – Yazıqlar, – deyirəm, – sizin içinizdə yaxşıca oda düşüb yanıram. Anam dönüb ciddi bir sima ilə baxır və inanmaz bir səslə: – Balam, – deyir, – sənə nə pislik eləyirik? Başından bir tük əskik olmağına razı deyilik. Sənə nə yamanlıq eləyirik? Anam cavab gözləyən gözləri ilə bir az üzümə diqqətlə baxır, mən də onu süzürəm və öz-özümə düşünürəm: “Anam və atamla mənim aramda bir uçurum var; nə bunlar bunu keçməyə müstəiddir, nə məndə meyl var. Uçurum əbədidir. Bunların yaralarına duz səpməkdən vaz keçməm yaxşı deyilmi?” – Ana, – deyirəm, – mənə heç biriniz yamanlıq eləmirsiniz. Ancaq sən allah, məni tez yola salın gedim... Anam sakit olur və ehmal səslə: – Arxayın ol, şənbə günü allah qoysa gedərsən. – Allah qoymasa nə təhər olsun... Anam yenə acıqlanır. Əllərini çırpıb ümidsiz bir halda məndən uzaqlaşır. Tək qalıram. Peşman oluram. Öz-özümə darılıram. * * * Neçə gün var ki, bulvara getmirəm. Bu gün yoldaşlarım dalımca gəlmişdilər. Həyətdə oturub çay içdik, hal danışdıq. Baxıram bu dörd yoldaşın hərəsində bir xasiyyət var: heç biri o birinə bənzəmir. Mənsub olduqları ailə tamamilə başqa-başqadır. Həsən həkim oğludur. Həkimlik bunlarda irsidir, atadan oğula keçir. Təhsili də evdə alarlar. Mürsəl bəy balasıdır. Böyük bir imarətləri var, lakin bu imarət uçubtökülüb, xaraba bayquş yuvasını andırır. Atası il uzunu kənddə olar, ailəsi də şəhərdə acından ölər. Mürsəlin qışın soyuğundan örtünməyə bir paltosu belə yoxdur. Böyük qardaşı studentdir, ikisi də gözəl oxurlar. Rəcəbin atası tacirdir, pul müamiləyə verər, axır vaxt qaçaqçılıq edir. Bu saat silaha yaxşı pul verildiyi üçün Rəcəbin atası da zəngin olmuşdur. Aramızda ən laübalı Həsəndir. Başlıca vaxtı kefə gedir. Çarşablı qızlardan belə bir çox dostları var. Mən də ki, bəlli: kitab yolunda hər şeydən keçərəm. Peterburqdan məcmuələr gətirdirəm, böyük bir kitabxanam var. Bugünkü söhbətimiz çox əndişəli keçdi. Həsən hamımızdan yaşlı və təcrübəli olduğu üçün bizim dərk edə bilmədiyimiz bir çox məsələni aydınlaşdırdı: – Görürsünüz, – dedi. – Bizə qarşı düşmənçilik artır. Özləri də bərk hazırlaşır: bol tüfəng, tapança və patron alırlar. Daşnaq fədailərinin əlindən şəhərdə yer yoxdur. Bunlar hamısı kəndlərdən gətirmə adamlardır. Rəcəb Həsənin gülə-gülə dediyi sözlərdən dilgir oldu: – Hamı satır, – dedi, – biri də mənim atam. O, satmasa nə olacaq ki? Mən heyrətlə: – Bəs hökumət bilmirmi? – dedim. Həsən güldü: – Elə bu işləri edən hökumət deyilmi? Dovşana qaç, tazıya tut deyir. Bakıdakı qırğını qubernator eləmədimi? Mürsəl: – Məlum işdir, – dedi, – xalqı bir-birinə qırdırmaqla inqilabı susdurmaq istəyir. Bu məsələ ətrafında uzun-uzadı danışdıq. Bilmədiyimiz və maraqlandığımız bir çox işlər aydınlaşdı. Mən şəxsən ayılan kimi oldum. Keşişlər çocuqlara, görünür, şovinist bir tərbiyə verirlər. Əsgərliyə çağırılan gənclər kəndlərdən şəhərə toplandıqda müsəlmanlara hücum edirlər. Bunlar hamısı daşnaqların propaqandası nəticəsində imiş. Bunlar nəyə lazım? Əsrlərdən bəri yan-yana yaşayan iki xalq arasına nifaq salmağın faydası nədir? Xülasə, biz cahil, ermənilər də mədəni dəli. Erməni kitabxanasına tez-tez kitab almağa gedirəm. Erməni məsələsinə dair nə qədər kitab yazmışlar. Hamısı da kin və ədavət saçır. Gənclər bu kitabları oxuyaraq yollarından sapırlar. Nə isə, bu işlər xoşuma getmir. Əlimdən də bir iş gəlmir... Könülaçan da bir iş yoxdur. 6 həziran. Yenə qara buludlar könlümü bürümüş, yeni həyat acılığı damağıma çökmüş. Dərdlərimə şərik axtarıram. Dəftərim, sevgili dostum səhifələrini məndən əsirgəmir. Yazıram. Qələmimin ucundan göz yaşları damır. Ürəyim sızıltılarını kağıza tərk etmək istəyir. Yazığam, bəxtiqarayam. Keçmişim qəm, hal-hazırım qəm, gələcəyim qaranlıq. İşıq əsəri görünmür, gənclik də dayanmır, gedir. Məndən uzaqlaşır. Dayandırmaq istəyirəm, dayanmır, ah-zar eləyirəm, nalələrim cavabsız qalır. Hərdən iztirabla güzgünü qarşıma qoyub özümə tamaşa edirəm. Çöhrəmi solğun gördükdə ürəyim odla dolur. Üzümdə gənclikdən heç bir nişanə qalmamış, xəzan yarpağı tək saralıb solmuş. Alnımda, gözlərimin ətrafında, dodaqlarımın səmtində acı həyat izləri görünür, tam simam qırışmağa başlayır. Qara iri gözlərim qəmli pəncərələrindən vəfasız dünyaya dalğın-dalğın tamaşa edir. – Ağla, – deyirəm, – ağla ey bəlalı gözlərim. Gənclik mülkündən əlin çıxır, ümid şamlarını zəmanə söndürmək istəyir. Gözlərim sanki sözlərimi dinləyərək buludlu qəlbimdən qanlı yaşlar axıdır. Qocalmağıma inanmaq istəmirəm. İstəyirəm hələ həyatımın baharına inanım, ümidlə yaşayım, səadətin şux baxışının məftunu olum, güzgü aman vermir: – Gənclik gedir, – deyir, – tale üz gizləyir, bahar gülləri qönçə ikən solur. Qələm əlimdən düşür. Başımı yazı masasına söykəyib cənnətini itirmiş Adəm kimi, aləmi göz yaşında boğmaq istəyirəm. * * * İndicə bulvardan gəlirəm. Neçə gün evdə oturmağım yoldaşları heyrətə gətirmiş. Bilxassə, Manya çox maraq etmiş. Rast gəldikdə mən onu soyuq qarşıladım, o isə gözləmədiyim bir tərzdə mehriban idi: gülə-gülə təzim etdi və keçdikdən sonra döndüm, o da dönüb mənə baxırdı. Ona darıldığımı görünür duymuş. Ehtimalım doğru oldu, bir az sonra bir çocuq göndərib mənimlə görüşmək istədiyini bildirdi. Bulvarın kənarında yarım saatlıq vüsala nail oldum. Uzun saçının ucu ilə oynayaraq: – Mənə çoxmu darıldınız? – deyə başını qaldırıb üzümə baxdı, mərcan yanaqları daha da qızarıb parladı. – Təbii deyilmi? – dedim. – Bizdən qaçmaq bizi vəhşi zənn etmək deməkdir. Bu da doğrusu mənəvi əzablar verir. Məndən münasibətsiz bir hərəkət gördünüzmü? Manya utanaraq: – Görmədim. Həmişə sizin nəzakətinizdən bəhs edirəm. – Bəs məndən qaçmanızı nə ilə izah etməliyəm? Manya qızardı, şaşdı, cavabdan aciz qaldı, dili dolaşaraq: – Bilirsiniz... Belədir... Müsəlmanlarla gəzməyimizə razı olmurlar. Bizdə nə ixtiyar var? – Manya, – dedim, – bu gün Rusiyada inqilab olub. Bu inqilabın şüarlarından biri də dini və milli, ziddiyyəti ortalıqdan qaldırmaqdır. Biz gənclərin vəzifəsinə nə düşür? Manya sözlərimi kəsdi: – Bunları bilirəm, – dedi. – Amma nə edə bilərəm ki... Manya sözlərini bitirərək günahsız gözləri ilə gözlərimin içinə baxdı, sanki: “Bizi zahirən ayırsalar da, qəlbən birik” – demək istəyirdi. Ağacın arxasından bir seminariya tələbəsi göründü. Onu Manya görcək əlini cəld uzadıb iri addımlarla uzaqlaşdı, mən də məyus bir halda xiyabana döndüm. Rəcəbə rast gəldim. – Səni gəzirəm, – dedi, – haradasan? Anlatdım. – Xoşbəxtsən! – deyə köksünü ötürdü. Bir neçə dəqiqə sükut içində keçirdik. Sonra Rəcəb: – Student Xaçaturyanı gördünmü? – deyə sordu. – Görmədim, necə? – Bir dərnək təşkil etmək istəyir, müsəlmanlardan da səninlə məni cəlb etmək istəyir. – Nə dərnək? – Gəncədə Süleyman Mehmandarov adlı bir gimnaziya tələbəsi var. Bu tələbə sosialistdir. Buraya gəlib, beynəlmiləl bir təşkilat yapmışdır. Xaçaturyan da onun üzvüdür. Xaçaturyan bizə leksiya oxuyacaq. – Bu yaxşı fikirdir, ancaq heyf ki, mən gedirəm. Istəyirsən, Mürsəli cəlb et. Rəcəb düşündü. – Nə bilim, görək, – dedi. Bu əsnada Həsənlə Mürsəl yanaşdı. Həsən həmişəki kimi bığlarını burub, zümzüməsinə davam edirdi, Mürsəl də belini əyib, çənəsindəki yumşaq tükləri burmaqda idi. Həsən istehza ilə: – Gecə keçir, – dedi, – gəlin gedək, bozbaşımızı yeyək, yataq. Yoxsa indi atam gələr əlində fanus bura çıxar, qızların yanında rüsvay olaram. Hamımız qəhqəhə çəkib güldük. Həsən zarafatında davam edirdi: – Zalım oğlunun bir papağı da var arşın yarım. Atalarımızın arasında yenə Mürsəlinkindən yaxşısı yoxdur. Bir iş var ki... onun da papağı təkər kimidir. Buradan buraxsan düz bulvarın aşağısında dayanar. Ha-ha-ha. Atalarımızın sözü danışılanda utanardıq, Mürsəl də qızarıb, Həsənin qoluna girdi və ortalığa söz qatmaq üçün: – Bir segah de, qulaq asaq, – dedi. Həsən gülə-gülə: – Segahı neynirsən? Indicə evə çatdıqda atamız bir elə segah deyəcək ki, dadı sabaha qədər damağımızdan getməyəçək. Bu saat yatıblar (xasiyyətləridir – gün batan kimi soyunurlar), elə ki, darvazanın döyəcəyini üç dəfə kəlmə-kəlmə vurdum, biləcək mənəm. Bu kifayətdir, zümzümə başlayacaq: “Başınıza dönüm, – deyəcək, – adam da bir bu qədər gəzərmi? Axır bilmirəm o bulvarda nə var ki, bu oradan üəl çəkmir. Biz görmüşdük bağa gəzməyə gündüz gedərlər, daha gecə getməzlər, özü də hər gün yox, düşəndə bir. Bu, iş-peşə eləyib...”. Deməli qapıya gəlincəyə qədər “çalacaq”. Mən də adət eləmişəm, heç dinmirəm. Deyir, deyir, yorulur. Rəcəbin də yaraları təzələndi, o da atasından şikayətə başladı: – Mənimki də tutub ki, gəl məktəbdən çıx, səni evləndirim. Həmişə də məsəl çəkər, deyər: “Uzun ayaq zibil gətirər”. Həsən gülə-gülə Rəcəbin sözlərini kəsdi: – Sənin də ayaqların yaxşı ki, gödəkdir. Ha-ha-ha. Yoxsa kişinin evini lap zibillərdin. Rəcəb Həsənin sözlərindən pərt oldu. Çünki alçaqboy və gödək ayaqlı olduğundan dilgir idi. Bunların xatırlanmasını istəməzdi. Bir müddət sakit keçdi. Ermənilərin işıq və geniş küçələri bitib, bizim dar və qaranlıq küçələr başlandı... Həsən sükutu pozdu: – Başına daş düşsün, müsəlman, – dedi. – Bircə küçələrə bax, uçuq daxmalara bax. Barı lağımların üstünü də örtdürmürlər ki, bəlkə bu üfunət kəsilə. – Kim örtdürəcək, – dedim. – Şəhər idarəsində adamımız yoxdur ki. Orada bir neçə hacı var, onlar da iclas zamanı yatırlar. Hamı susdu. Sanki bu xalqın ayılmasına kimsənin inamı yox idi. Mən də şapkamı qəmli gözlərimin üstə çəkib, dərin bir sükuta daldım. 7 həziran. Eyni məsələ, həyat məsələsi həmişə məni düşündürür. Şüur nə böyük əzabdır! Dünyada insan bir dəfə yaşayır, gənclik müvəqqəti bir hədiyyədir – bunları dərk edirəm, lakin istifadə edə bilmədiyimdən yanıb bitirəm. Yaşayışımız bir yaşayışmı? Çıxacaq lazım – bunu da bilirəm, ancaq yolu itirmişəm... Atalar deyir: “Sabah gününə qızmayan axşam gününə heç qızmaz”. Mənim gənclik sabahım elə sislərə dalmış ki, günəşin istisinə ümidim heç də qalmamışdır. Gəncliyimin bütün zinəti yoxsulluqdan ibarətdir. Başqaları qızların nəzərini cəlb etmək üçün gündə bir paltar geyir. Mənim də allahdan istiğasəm budur ki, çəkməm tez yırtılmasın, şalvarımın arxası tez deşilməsin. Çünki (Allah eləməsin) mənə belə bir müsibət üz versə, tamamilə halım xarablaşar. Odur ki, səhər yuxudan oyanar-oyanmaz təftiş başlanır: acı bir iztirabla çəkmələri qaldırıb altlarına baxıram, üstlərini əlləşdirirəm, dabanlarını gözdən keçirirəm. Sonra qorxa-qorxa şalvara əl atıram, qaldırıb arxasını işığa tuturam... Süzülüb işıq verdikdə şalvar əlimdən düşür, ixtiyarsız halda donub qalıram. Bir az keçmiş öz gözlərimə inanmamağa başlayıram: yenidən şalvarı qaldırıb diqqətlə tamaşa edirəm. Hövsələdən çıxıram. Əlac nədir? Bilirəm atam pul verməyəcək, “niyə tez yırtıldı?” – deyə hələ məni də lazımınca məzəmmət edəcək. Özümün də ki, pulum yoxdur, iyirmi-otuz manta dərsdən pul qazanmışdım, o da kitaba, dəftərə və başqa xərclərə getdi. Ümidimi yenə atama bağlayıram. Anamı öyrədirəm ki, atamı yola gətirsin. Atamın da yola gəlməsi neçə ay çəkir. Tərs kimi də paltarın yırtılması mayisin sonuna təsadüf edir. Istidən paltolu gəzmək olmaz, paltosuz da cırıqlar göz qarşısında... Başqaları gəzib əylənəndə mən də evdə oturub cırıq dərdi çəkirəm. Bədbəxtliyə bax ki, bu gün baxıb görürəm çəkməmin üstü çatlamış. Bilirəm bir-iki gündən sonra deşiləcək... * * * Bu axşamı da keçirdik getdi. Bu gün Rəcəb axşamadək bizdə idi. Naharı da bir yerdə elədik. Rəcəblə dostam. Onunla mənimki tutur. Qeyri-mütəəllimlər kitabdan dilxordurlar. Rəcəbdə bu sifət yoxdur. Bu da mənim kimi şairpərəstdir. Həmişə şairlərin xoşumuza gələn əsərlərini bir yerdə oxuyuruq. Bunun ən sevdiyi şair Lermontovdur, mənimki lord Bayron. Mən də Lermontovun aşiqiyəm, amma təqlidim Bayronadır. Tez-tez tərcümeyi-halımı onunku ilə müqayisə edirəm. Onun təsviri həmişə yanımda olur. Bu gün də Henrix Heynedən bir qədər tərcümə elədik. Şeir albomum bir az da dövlətləndi. Dindar bir adam müqəddəs kitablardan həzz anlayan kimi mən də şeir albomumdan ruhani bir ləzzət aparıram. Ürəyim dərdlənəndə bağçanın bir guşəsinə çəkilib oxuyuram. Kərəm kimi od tutub yanaram, göz yaşlarım həzin-həzin yanağım aşağı axar. Özgələrin şeirləri dərdlərimə tərcüman ola bilməzsə, öz şeirlərimlə halımı bəyan etməyə çalışaram. Amma şeirlərimi bir kəsə oxumaram. Çünki onlar hisslərimin vasitəsidirlər. Bu vasitəlik bir sirri-müqəddəslə əhatə olunmalıdır. Mən özümü balaca bir şair hesab eləyirəm. Ürəyim də şair ürəyi kimi yaralıdır. Dərdlənəndə yaralarımdan soyuq qan axmağını hiss eləyirəm... 8 həziran. Sabah tezdən gedirəm. Allah eləyəydi, daha tək səbir gəlməyə idi. Bir tərəfdən sevinirəm, bir tərəfdən də ürəyim açılmır. Şad ola bilmirəm. Həmişə mənim şad olmağımda da bir ürək sızıltısı gərək olsun. Tutqun qəlbimlə ətrafımdakılara “xudahafiz” deyirəm. Əlvida! Ey sevgili kitabxanam. Sağlıqla qal, istəkli Bayronum. Kim bilir, bəlkə geri qayıtmayacağam. Bəlkə qəza qürbət ellərdə mənə əcəl şərbəti hazırlayır. Bağçam təkcə qalacaq. Gül bülbülsüz, bağça Muradsız olarmış. Salamat ol, gözəl bağçam. Rayihənlə damağımı çox oxşamısan. Qəmli dəqiqələrimi, ənbərəfşan çiçəklərinlə əhatə edib mənə şadlıq nə olduğunu dəfələrlə anlatmısan. İndi səni, zəhmətlərim məhsulunu qoyub gedirəm... Ağlama, vəfasız yarlı qızcığazlar kimi çox da döyükmə. Ötər aylar, dönər illər, məni də unudarsan. Keçmişim qəm, hal-hazırım qəm, gələcəyim naməlum... 15 həziran. Dünən sabah ertə gəlib A şəhərinə çıxdım. Hava qayət isti idi. Belə isti mən ömrümdə görməmişdim. Lakin istidən artıq dilgir olmuram. Çünki şəhərimiz məni o qədər təngə gətirmişdi ki, oradan çıxıb cəhənnəmə də getməyimə razı idim. Bura ki, cəhənnəm deyil. Bizim şəhərdən çox-çox gözəldir, O köhnəlik, qədim adət və qaydalar gərək burada olmasın. Camaatı da sözbaz, əxlaqı pozğuna bənzəmir – çoxu əcnəbidir. Düşdüyüm evdən də razıyam. Xalam və əri pis adama bənzəmirlər. Mənim yolumda çox zəhmət çəkirlər. Dünən axşam mənim görü- Söhbət Aşqabaddan gedir. şümə çoxluca kişi gəlmişdi. Bunların birini də tanımıram. Şəhərimizdən çoxdan çıxıblar. Xalamın əri qonaqların yanında mənimlə aşkarca fəxr eləyirdi. Mən danışdıqca hamı gözlərini tabe bir halda mənim ağzıma dikirdi. Biçarələr elə yazıqdırlar, elə elmsizdirlər. Başları xırda ticarətə qarışıb, bilmərrə dünyadan xəbərləri yoxdur. Xalamın əri bir balaca arifləşib, özünün savadı yoxdursa da, “Molla Nəsrəddin” oxunanda guş və huşla qulaq verir. Tez-tez gülür və deyir: “Köpək oğlu Molla Nəsrəddin qərib bijdir”. Xalam avam bir arvaddır. Şapkama yapışdıqdan sonra əlini suya çəkir, deyir onu urus tikib. Dünən axşam qonaqlar gedəndən sonra məni o ki, var üzərlik tüstüsünə verdi, qorxur ki, qonaqların gözü mənə dəysin. Xülasə, bura da bizim ev kimi avamlıq və nadanlıqdır. Lakin incimirəm: xalam və əri çox sadəlövh və səmimi adamdırlar. Məni də çox istəyirlər. 16 həziran. Bu gün şənbə olduğu üçün bazarda şenlik çox idi. Məni bir xeyli müsəlmanla tanış elədilər. Görünür, şəhərdə iki müsəlman studenti və bir neçə gimnaziya şagirdi var. Bir xeyli də xırda məmur var. Bunlar buranın arifləridirlər. Qəribə burasıdır ki, cəmi şəhərdə məndən başqa realni şagirdi yoxdur. Amma qəribə qızlar da var. Buranın məktəb qızları göy zolaqlı paltarda və ağ döşlükdə gəzirlər. Bu libas qızlara çox yaraşır. Bunları gördükdə adamın ruhu həllənir. 18 həziran. Bu axşam yeznəmin mağazasının qabağında oturub bazardan ötüb keçənə tamaşa edirdim. Qarşımdan iki qız keçdi. İkisi də məktəb qızı idi. Biri mənə bir elə halda nəzər elədi ki, elə bil gözlərini məndən çəkməyə bir o qədər də qadir ola bilmirdi. Onun nəfis bənizi və qara gözləri zehnimi istila elədi. Belə ki, fövrən əsir oldum. Özüm də heyrət içindəyəm... 19 həziran. Yavaş-yavaş xalama bələd oluram. Görünür, şəhərdə buna tabe arvadlar çox imiş. Xalam da Seyid Cahanın müridlərindəndir. Seyid Cahan bir arvaddır ki, bu şəhərdə əvvəl ocaq (pir) çıxardıb. Ona görə onun xatiri camaat arasında mənzurdur. Məclisə daxil olduqda hamı dik ayağa qalxır. Seyid Cahanın sağ tərəfində xalam oturar və onun nə əmri olsa camaata bildirər. Xeyir və ya şər xörəyi verildikdə Seyid Cahan əli ilə boşqaba plov qoyar və xalam onu məclisdə gəzdirib hərəyə bir neçə düyü dadızar Seyid Cahanın əli dəyən plovdan arvadlar savab qazanarlar. Aşqabadda yaşayan azərbaycanlılara işarədir. Xalamın əri Kərbəlayı Əsəd ixtiyarsız bir kişidir: xalam nə deyərsə, o da onu qəbul edər. Bunlar bir-biri ilə çox mehriban dolanarlar. Heç aralarında sözləri çəp gəlməz. Özləri də dünyadan çox razıdırlar. Ancaq bircə dərdləri var – övladları yoxdur. Çox dualar yazılıb, çox nəzirlər olunub – nəticəsi görünmür. Bu yolda xalam çox çalışır. Kərbəlayı Əsədin bişmişinə ədviyyələr qarışdırır, ona kasni və bədmüşk arağı içdirir. Özü də çilləsini kəsdirir, axar su üstünə çıxır, qurd dərisinin altından keçir, duaçı və falçıya gedir. Zənn edirəm ki, bunların övladı olsa, onu istədiklərindən boğub öldürərlər. Çünki uşağa olan məhəbbətləri ölçüyə gələn deyil. 20 həziran. Dünən axşam yenə həmən qaragöz qıza rast gəldim. Lətif qızdır. Məni görcək başını çiyninə qoyub həsrətlə baxdı. Nəzərimiz bir-biri ilə görüşüb elə bil dərdləşməyə başladı. Mən qaldım kənarda, nəzərimsə onun nəzəri ilə dostlaşıb getdilər. Nazikbədən qız əli ilə şlyapasını tutub uzaqlaşırdı və hər addımı zehnimdə izlər buraxırdı. * * * Bekarçılıqdır. Gündüzlər istidən evdən çölə çıxmaq mümkün deyil. Pəncərələrin dal qapılarını bağlayıb yazıram. Hər nə ağlıma gəlir onu kağızda qeyd eləyirəm. Istəyirəm məhəlli müsəlmanlara dair bir məqalə yazam, göndərəm qəzetə. Bir də deyirəm qoy qalsın. Buranın müsəlmanları ya Mərakeş müsəlmanları, fərq yoxdur. Hamısının azarı avamlıqdır. Məktəb lazımdır. Məktəb olmasa, fikirlər pasdan xilas ola bilməz. Bu nəsil gərək özbaşına qoyulsun, gələn nəslə tərbiyə və təlim verilməlidir. O böyüdükcə köhnə nəsil ölüb gedəcək və özü ilə də eyiblərini aparacaq. Ona görə bu nəsli tərpədib acıqlandırmamalı. Elə eləməli ki, övladlarını üsullu milli məktəbə göndərsinlər. Vəssalam. Yoxsa yüz min vəz eləyəsən, Kərbəlayı Əsəd dönüb avropalı olmayacaq. Köhnə adamları təzələmək həm o adamlara ziyandır, həm millətə. Burada bir şəxs var. Əvvəllər məşhur molla olub. 1905-ci il inqilabı bunu “ayıldıb”, indi şürbi olub düşür çöllərə. Bunun rəyincə avropalılıq və mədəniyyət ancaq şərab içib küçələrdə tərbiyəsiz əməl- İçkiçi, Şərab düşgünü. lər törətməkdə imiş. Bu misaldan bircə mətləb hasil olur: köhnələrin təzələnməsi faydasız olur. Quru ağacı düzəltməyin çarəsi ağacı sındırmaqdadır. Yaxşısı budur ki, yaş çubuqlardan başlayaq. Çubuqlar da balalardır. Bunlara tərbiyə verməli ki, düz bitsinlər. Yaşasın çocuqlar. 21 həziran. Yenə ürəyimə qəm dolmuş. Bilmirəm məndən nə istəyir. Xəstə kimiyəm. Lakin bu qəm qeyri qəmlərə bənzəmir. Ürək sancısından həzzlər görürəm. Bilmirəm mənə nə olub. Ətraf məzmununu məndən ötəri dəyişib. Səbəbsiz ağlamaq istəyirəm. Güman ki, eşqə giriftar oluram, sevmək istəyirəm. Ürəyim tez-tez əsir. Qaragöz qız da varlığıma gün-gündən malik olur. Onu görmək istəyirəm. Onun xoş baxışı etina ilə doludur. Mənə qalib gələn də etinadır. Qara gözlər! Birisi qəsdi-can eləyir. Bəs o birisi nə eləyir? Ona da mən qurban olaram... * * * Bu axşam yenə “Qaragöz”ə rast gəldim. Qızardı. Gülümsündü. Biləsən üzündə nə qədər məlahət var. Qəsdən qarşımda durdu və başladı bir uşaqla söhbət eləməyə. Getdi, yenidən geri qayıtdı və yenə mənə baxa-baxa ötdü. Mən də onu təbəssümlə qarşıladım və yanıqlı gözlərimlə müşayiət elədim. Başdan ayağa nəzər yetirdim. Xurmayı saçına abı lent bağlamışdı. Sarı, zərif çəkmələri vardı. Ürəyim sızıldayır. Tanış olmaq istəyirəm. İstəyirəm onunla danışıb gəzəm. Nə böyük xoşbəxtlik! Mümkünmü? 22 həziran. Student Nəsib vədə vermişdi ki, məni şəhərin siyasi adamları ilə tanış eləsin. Özü ictimaiyyun, inqilabiyyun firqəsinə mənsub olduğu üçün məni öz adamları ilə tanış elədi. Həftədə iki dəfə bizə məruzə oxuyacaqlar. Bu çox yaxşı oldu. Bilərəm görək dünyada nə var. Doğrusu, siyasi işlərlə az aşnayam. Rusiya inqilabı gərək mənə də bir şey versin. Əlbəttə, qovğaya girdiyimi xalam və Kərbəlayı Əsəd bilməyəcəklər. Çünki bilsələr, təşvişə düşərlər. Müsəlmanlar siyasi işlərdən çox qorxurlar. Studentlərin həbsə alınmağını eşitdikdə deyirlər: – Heyf, zəhmət çəkib oxumuşdu, əməyi zaye oldu. Kişilərin övladlarına əvvəlinci nəsihəti budur: İctimaiyyətçilər Inqilabçılar – Başını aşağı sal, öz işində ol. Padşahla padşahlıq eləmək olmaz. Xülasə, qara lələşin ictimaiyyun firqəsindəndir. Amma bilsələr qorodovoylar tutub apararlar həbsxanaya. Qəribə şeylər Nəsib nağıl eləyir. Moskva inqilabında bunu az qalıblar öldürsünlər. Libasını dəyişib qaçıb. Neçə təzkirəsi və paltarı var. Bu gün onu tutmaq fikrinə düşsələr, qiyafəsinə təğyir verib şəhərdən gedər. Nəsibin başına min oyun gəlib. Bir ay bundan əqdəm bir nitqinin üstə on beş gün qazamatda yatdı. Çıxan kimi yenə işindən əl çəkmədi. Dədəsi bir fəqir adamdır. Müsəlmanlar onu sonsuz bilirlər. Deyirlər: – Nəsibdən ona haray olmayacaq. ...Bu axşam xurmayı saçları görməsəm divanə olasıyam. Yəhudi şagirdlərindən təvəqqe edəcəyəm məni tanış eləsinlər. Ümidim də budur ki, tanış olam. Deməli, bu axşam məni böyük bəxtəvərlik gözləyir. Məhbubəmin zərif əlini əlimə aldıqda, bilmirəm ruhum hansı göylərə yüksələcək. Bəli, cənnət quşları kimi uçacağam. 23 həziran. Dünən axşam şəhərə çıxdım. Tanışlıq dursun kənarda, məhbubəmi görə də bilmədim. “Sən saydığını qoy dursun, Murad, gör usta Kərim nə sayır” – demişlər. Deməli, cənnət quşu ola bilmədim. Qanadlarım mafraq imiş. * * * Bu gün heç yerə çıxmayacağam. Başıma gün vurub, zökəm olmuşam. Şəhərdə isti 58 dərəcədir. İtlər həyətdə torpağı eşib özlərinə dam qayırıb gizləniblər. Toyuqlar qanadları düşük bir halda ləhləyirlər. Dünən qəribə bir iş gördüm: bir pişik mis məcməidə uzanıb qaşıqları qucağına basmışdı. Bu istidən sonra xalq gecələr bağlar guşəsinə çəkilir. Cavanlar üçün həftədə iki axşam klubda seyr olur. Musiqi və rəqs hamını oraya toplayır. Gözəl keçir, heyf ki, mən rəqs eləmirəm. Hamı da təəccüb eləyir. Daha demirlər ki, bizim evlərdə dərd və xiffətdən başqa ayrı şey yoxdur. Hər kəs çox xiffət çəkir, ona “namuslu” deyirlər. Cavan üçün musiqi, nəğmə, şad bir məclis qadağandır. Rəqs eləmək, ələlxüsus Avropa rəqsi, bəlkə də günahdır. Biz gün görməmişik, zindan çəkmişik. Məhəllədə bir adam ölsə gərək hamı ona yas saxlaya, yəni qırx gün oxumaya, çalmaya, kef və ləzzətdən əl çəkə. Bu gün biri ölür, sabah biri, o biri gün bir ayrısı. Sən də təziyə saxlayırsan. Bir ölünün qırxı çıxmamış, bir ayrısı ölür, onun qırxı çıxmamış bir qeyrisi tələf olur. Xülasə ömürdən bilmərrə vaz keçirik (osmanlı demişkən). Əcnəbi balaları da məndən təəccüblə soruşurlar ki, niyə rəqs eləmirsən? Deyirəm: “xədiməm”, deyirlər “neçə oğlun var?”. Dirilər elə bilirlər ki, ölülər halva yeyir. Deyirəm: “Canım, gözüm əcnəbilər. Vallah biz halva yemirik. Ölülər halva yeməzlər”. Biz ölüyük. Bizim qayəmiz axirətdir. Axı, bizə bu “fani” dünya nə lazım. Qoy “murdar” əcnəbilər bu dünyanın ləzzətini aparsınlar. Canım biz ölüyük. Biz halva yemirik. Vəssalam. 24 həziran. Nə xoşdur məhbubəyə rast gəlmək. Nəfəsin tutulur. Qan dalğaları yanaqlarına çırpır. Gözəl yavıqlaşır. Sən özünü itirirsən. Gözlərin dünyada məhbubədən başqa heç kəsi görmək istəmir. Varlığına hüsn yağır. Ənbərin saçların rayihəsi aləmi bürüyür. Cənnət qapısı açılır. Huri simalın sənə qəmzələr bəxş edir. Qönçə dodaqlarında təbəssümlər oynayır. Pəh! Pəh! Gözəlin səxavətinin ucubucağı yox. Lütfünün bərabəri yox. Məst olma gözlərim – fürsəti fövt eləyirsən. Gözəl başını çiyninə qoyaraq qüruba doğru gedən günəş kimi “əlvida” demək istəyir. Sərxoşluq aludəsi olma gözüm – səxavət qapıları bağlanır. Qoyma günəş batır, zülmət ətrafı bürüyür. Heyhat! Məhbubə keçdi. Şadlıq rayihəsi də özü ilə getdi. Hüsn aləmi itdi. Həqiqət acısı damağa çökdü. Ətraf mənhus simasını ehya etdi. Eyiblər, qabalıqlar ortaya çıxdı. Cəmi vücudum yasa büründü. Bircə laqeyd hafizəm fəxrlə məhbubəmin təsvirini saxlamağa çalışır. Elə bil qəmli gözlərimə demək istəyir: “Qəm yemə, kəmfürsət gözlər, bağçamdakı gözələ tamaşa etməyə muxtarsan”. 25 həziran. Dünən evdən çölə çıxmadım. Bu gün də deyəsən çıxmayacağam. Bazar ertəsi bazarda şenlik olmur. Çox darıxıram. Gündüzlər evdə, gecələr də getməyə yer yox. Qiraətə də meylim kəsilib. Gətirdiyim “İctimaiyyət və arvad”, “İqtisadi söhbətlər” oxunmamış durur. Nəqahətim var. Bu istidə yorğana bürünüb otururam. Qoy ömürdən yarıyanlar ölümdən qorxsunlar. Mən ki, dirilikdən bir fayda görmədim. Vəfasız ömür. Birinə xoş, birinə acı ömür. Mənə qara boyanmış ömür. Doğrusu səndən narazıyam. Çünki nəzərini məndən çəkmisən. Bir cansağlığı nədir ki, onu da məndən əsirgəyirsən. Mənə mal-dövlət vermədin, yaxşı tərbiyə vermədin, şöhrətli milli ad vermədin, şəxsi səadət vermədin... 27 həziran. Gördüm. Ziyarətinə nail oldum. Kitabxanaya gedirdi. Arxasınca getdim. Bütün yollar onun lətif qoxusu ilə dolmuşdu. Damağım cənnəti duydu. Gözəl, kitab qiraəti ilə məşğuldur. Görəsən nə oxuyur? Romanmı? Qəhrəmanlara rast gəldikdə məni yad edirmi? Görəsən eşq qəmini duyurmu? Mənim çəkdiklərimin mində birini hiss edirmi?.. 28 həziran. Allah bizi müsəlmanların qaranlığından hifz eləsin. Amin! Müsəlman şagirdlərinin içində Qulam adlı birisi var. Bu bədbəxt Qulam 18 yaşında hələ üçüncü sinifdədir. Oxumaqdan soyuyub. Məktəbdən çıxmaq istəyir. Dədəsi də buna çox razıdır. Mən buraya gələni Qulam mənimlə dost olub və təhsilində davam etməyə qərar verib. Yenidən dəri papağını çıxardıb şapka qoyub. Dədəsi rus şapkasından dilgir olub deyir: – Murdar şapkaları başına qoyunca gəl gül kimi dükanımızda otur, alış-veriş elə. Və “gül kimi dükan”da baqqal dükanıdır. Məndən təvəqqeeləyir ki, Qulamın başından oxumaq sevdasını çıxardım. Mən də işə qarışmıram... Dünən axşam qapılarını döyürəm, dədəsi çıxır. Salam verirəm və deyirəm: – Qulam evdədirmi? – Evdədir. Nə eləyirsən başına dönüm? – deyir. – Kluba aparmaq istəyirəm. “Klub” sözünü eşitcək, kişi dəli olur, tüstüsü vurur başına, özünü güclə sakit edib deyir: – Ağrın alım, bu sözü səndən heç gözləmirdim. Klub mənim oğlumun yeri deyil. Məsələyə meydan verməyib keçirəm. Bu gün yeznəmi bazarda tutub, gilayə torbasını açıb. Klubu biədəb bir yer sanırmışlar. Yazıq müsəlmanlar. Fahişəxanalara övladlarını göndərməyə heç də maneə göstərmirlər. Çocuqların pak bir şadlıq mənbəyi klubdan qorxurlar. Yazıq bizə! 29 həziran. Qəribə işlər. Özüm də məəttəl qalmışam. Ciddi adamlara yaraşmayan hərəkət. Dünən bazarda “Qaragözləri” gördüm. Mənə adi təbəssümünü bağışladı. Məst olaraq arxasınca getdim. Yolda qarşıma Qulam çıxdı. Birinci dəfə olaraq duydum ki, Qulam da “Qaragözlərin” düşkünüdür. Qulamdan təvəqqe elədim ki, getsin bazara. Fikrim bu idi ki, tanış olam və sonra Qulamı da tanış edəm. Qulam getdi. Mən “Cənnət guşəsinə” çəkildim. “Qaragözlər” bacılığı ilə küçədə gəzirdi. Yavaş-yavaş getdim. Bunlar da mənim dalımca. Aralarında pıçı-pıçı danışıb gülürdülər. Mən duruxdum. Bunlar qarşımdan keçdilər. Ürəyim şiddətlə döyünməyə başladı. Qulaqlarıma gurultu dolurdu. Keçdikdən sonra dönüb dala baxdılar. Yenə gülümsündülər. Guya mənimlə oynamaq istəyirdilər. Ay ağacların arasından çıxmışdı, bədirlənmişdi. Elə bil mənim halıma gülürdü. Birdən utandım. Ciddi sima ilə geri döndüm. Küçənin döngəsində marağım ciddiyyətimə qələbə çaldı. Dönüb geri baxdım. Könlüm “Qaragözləri” yenidən şiddətlə istəməyə başladı. 30 həziran. Kefsizləmişəm. Xalam yanımdan bir dəqiqə uzaqlaşmır. 2 təmuz. Mən bazara çıxmayandan bəri çox işlər olub. Axşamçağı küçə ilə keçirdim. Gördüm uşaq-muşaqlar oturub “Qaragözlərin” evinin qabağında. Qulamı da burada gördüm. (Deməli Qulam “Qaragözlərilən” tanış olub). Xülasə təzim edib keçdim. Birdən Qulam məni çağırdı. Döndüm. Mən döndükdə “Qaragözlər” bacılığı ilə durub qaçdılar evlərinə. Qulam da məni çağıra-çağıra bir də başladı öyüd verməyə. Guya qızları mən qaçırmışam. Çünki tanış deyilmişəm. Pərt oldum. Acığım tutdu. Nə qədər fikirləşdim, özümdə heç bir təqsir görmədim. Bütün qəbahət Qulamda oldu. O məni çağırma- “Qaragözlərin” iqamətgahı mənim üçün cənnət güşəsidir (müəllif) 2 Iyul saydı, mən də geri dönməzdim. Geri döndüyüm üçün də qızlar pərakəndə düşdülər. Bu nə vəhşilik? Mən xortdan deyiləm ki, məndən qızlar qorxurlar?.. 3 təmuz. Dünəndən bəri çox dəyişilmişəm. “Qaragözlərin” məndən qorxub qaçması közlərimi açdı. Indiyə kimi onun yolunda çəkdiyim qüssələrimə heyfsilənirəm. Heyf ürəyimin sızıltılı həyəcanı, heyf közlərimin bakir yaşları. Bütün çəkdiklərim vəhşi bir qızcığaz üçün imiş. Ayıldım. Ağlımın ürək hiyləsinə uğradığını duydum. İxtiyar və iqtidarım da ayıldı. Varlığımın dərin guşələrindən səslər eşidilir; ağıl qüvvəsini toplasın, ürək sərhəddinə çəkilsin. Bütün şiddətimlə əmr edirəm: nəfsim ağlıma tabe olmalıdır, gözlərim çocuq hərəkətindən əl çəkməlidir. Ayaqlarım arsız bir surətdə südəmər uşaqların dalınca yüyürməməlidir, Bədənimin cəmi əzası nizamını itirməyərək öz vəzifəsi ifasına məşğul olmalıdır. Bunlar olmalı. 4 təmuz. Məsələ aydınlaşdı. O gündən rahatlıq görməyən Murad bu gün sakit oldu. Bir şagirdlə danışdım. Görünür ogünkü hərəkətimdə heç bir qəbahət yoxmuş. Ancaq mən “tatar” olduğumdan bir azca şübhəli imişəm. Sözün açığı: ləkəli imişəm. Mən belə güman etdim ki, mənə də adi nəzərlə baxılır. Çünki mən edadi şagirdiyəm. Ağlım və biliyim də qeyrilərindən əskik deyil. Amma yox – mən “tatar” imişəm. Mənim üçün din və millət bir o qədər də mənalı şeylərdən deyil. Millət və məzhəb ayrılığı olmayaraq bəşəri sevirəm. Insanlar arasında məncə fərq yoxdur. Ancaq qüsurum bu imiş ki, “tataram”. Cavanam. Bakir paklığıma xələl yetişməyib. Bütün qız və arvadları bacı deyə, tanıyıram. Günahım yalnız budur ki, “tataram”. 5 təmuz. Dünən dərd məni götürmüşdü. Axşam baş götürüb şəhərdən çıxdım. Hava sərin idi. Dərin sükut içində yaşayan qum təpələrinə qəmli addımlar ata-ata çıxdım. Məsud həyatdan uzaq, təbiətin laqeyd ağuşuna yıxıldım. Bütün varlıqdan bezmişdim. Ay buludlar arxasında gizlənmişdi. Ayın bu gizlənişində guya dərin bir sirr var idi. Guya ağca buludlar onun eşqinə mübtəla olub ətrafına toplanmışdılar. Hərdən ay buludlardan xilas olub bədirlənirdi və narın şüasını sədəf danələri tək kainata səpirdi. Bu bədirlənməkdə o qədər hüsn və məlahət var idi ki, buludlar məst olurdular və ayı yenidən bağırlarına basıb kökslərində gizləyirdilər. Buludların səadətə nail olmaqlarına həsəd aparırdım. Çünki mən də onlar kimi eşq sevdasına mübtəla olduqda məhbubəmə həsrət qalmışdım və çoxdan bəri tanışlığa müvəffəq olmayıb hicranına odlanırdım. Buludların xoşbəxt dəqiqələrinə tamaşa edib həsəd aparırdım. Bunlar azad idilər. Din və milliyyətə tabe deyildilər. Bunlar üçün təzyiq və məhdudiyyət yox idi. Mən də bulud olmaq xəyalında idim. Ağca buludlar, – deyirdim – sizing ruh və qəlbiniz də ağ, gününüz ağ, könlünüz şad, meydanınız geniş. Ağca buludlar – qəmsiz dərvişlər. Mən də sizin kimi məsud olmalı idim. 6 təmuz. Kluba getmişdim. Bir uşaq vasitəsilə “Qaragözlərlə” (adı Asiya imiş) danışdım. Görünür, heç kəs mənim hərəkətimdən təhqir olunmayıb. Ancaq... mən “tatar” olduğum üçün bir az şübhəliyəm... 7 təmuz. Asiyanı gördüm. Həmişəki deyil. Dodaqlarındakı təbəssüm yox olub. Gözləri də qəmli görünür. Yəqin bilir ki, mən ondan rəncidə-xatir olmuşam. Yenə eşq odu məndə şiddətlənir. Çünki Asiyanın gözləri qəmləndikcə mən də qəmə boğuluram. Yox, onun könlü sıxılınca mənim həyatım məhv olmalıdır. 8 təmuz. Asiya evlərinin qabağında oturmuşdu. Qəsdən yan küçəyə döndüm ki, onunla qarşı-qarşıya çıxmayım. Rəsmi tanışlıq axtarıram ki, mübahisəyə kirişim. Milli qüsurlara görə millətdən nifrətlənməməlidir. Bu barədə ciddi olaraq danışmalıdır. 10 təmuz. Bazarda yoldaşların arasında birdən gəzmək fikri meydana çıxdı. Şad bir halda, toplandıq. Getdik tədarük görməyə. Ət aldıqda tacir Səfər gördü. Marağı, görünür, həyəcana gəldi. Arxamızca düşdü. Səfər istəyirdi bizim orucluqda gəzməyə getməyimizi isbata yetirsin. Dükanbədükan gəzdikcə bu da bizimlə gəzirdi. Axırda tab edə bilməyib soruşdu. Biz də cavab vermədik. Sabah tezdən küçəni kəsdirmişdi; işi dürüst bilmək istəyib. Şeyləri faytona yığdıq və qarmon çala-çala yola düşdük. Yandı töküldü. Tacir Səfərin azarı var. Şəhərdə olan hadisələrdən onun gərək xəbəri olsun. Gecələr pəncərələr dalında pusar, gündüzlər də küçələrdə pələsək vurar. Qəribə insanlar var. * * * Gəzmək çox gözəl keçdi. Amma axşam şəhərə qayıtdıqda bir az qorxduq. Bazarda güllələr atıldı. Dedilər dava düşdü. Xalq bir-birinə dəydi. Görünür, dükan basıb pul aparırlarmış. 11 təmuz. Gün gündən keçir. Tanışlıq yoxdur. Əvvəlcə asan görünən getdikcə müşkülə düşür... Bu saat Asiya yanımda olsa idi, diz üstə düşərdim. Tövbəsi qəbul olmuş asi kimi şadlıq yaşları tökərdim. Başımı söykərdim onun pak qoluna, Kəbə ziyarətini duyardım. Amma o burada yoxdur, ürəyim xəzan görmüş bülbül kimi nalə və fəryad eləyir... 13 təmuz. Qulamdan çoxdan bəri təvəqqəm budur ki, məni Asiya ilə tanış eləsin. Dünən Asiyaya ricamı söylədi. Asiya deyib: – Niyə məni onunla indiyə kimi tanış eləməmisiniz? Görünür, onun da meyli var imiş. Ancaq dünən mümkün olmadı, çünki Asiyanı anası iş dalınca göndərirdi, başı qarışıq idi. Son sözləri bu olub: – Tələsməsin. Asiya bu sözləri söylədikdə yüz addımlıq bir məsafədə durmuşdum. Dodaqlarındakı gözəl təbəssüm məni məst etmişdi. Tanış olmaq qəsdi ilə ürək çırpıntısına uğradım. Qarşımdan xəzan yeli əsdi. Dedi: – Tələsməsin. İstədim xəstə ürəyimi açam, məni öldürən dərdləri ona bildirəm. Mənə təskinlik verdi: – Tələsməsin. Gecə-gündüz ah-zarım göylərə çıxır. Göz yaşlarımda boğulub ölürəm. Hövsələm darıxır, səbrim kəsilir. Birdən ümid bəxş edirlər: – Tələsməsin. 14 təmuz. Sabah çayı mənə ləzzət vermir. Ətrafımdakılardan zəhləm qaçır. Fikrim, xəyalım, dərdim, zikrim: – Tələsməsin. Həzin yel əsir. Sarı yarpaqlar hərlənir, fırlanır. Ürək təbiətə qarşı sıçrayır, nazlanır, əzilir, ağlayır. Lakin soyuq qanla deyirlər: – Tələsməsin. Üsyan edən, itaət etməyən. 15 təmuz. Heç güman etmirdim. Çünki yazıq Mariya (qonşumuz məmurun qızı) həmişə bizə gələr, xalamla bir yerdə iş görərlər. Düşəndə mənimlə də söhbət elər. Axır vaxtlar Mariyanı çox qəmli görürdüm. Mənə həsrətlə baxırdı. Üzünə baxdıqda qızarırdı. Bu gün masamın üstdə bir məktub görürəm – Mariya mənə yazır. Zavallı qız məni sevirmiş. Mariyanın məktubu məndə bir təəssüf oyatdı. Qıza yazığım gəlir. Doğrusu Mariya gözümdən düşdü. Səbəb nədirsə bu məktubdan əvvəl Mariyanın xatirini çox istəyirdim. Mariya dursun kənarda, Asiya yadıma düşdükdə cəm vücudum donur, ürəyim döyünməsini susdurur. Ah, Asiya. Biləsən nə qədər səni istəyirəm. Yeməyib, içməyib, illərcə gözlərinə baxıb doyardım... 16 təmuz. Günəş doğdu. Günəş doğdu, xəstə ürəyim işıqlandı. Asiya ilə tanış oldum. Bu axşam Asiyanın əlciyəzini sıxdım. Nə böyük səadət! Nə böyük gün. Gündüz bir az erkən bazara çıxdım. Asiyanı küçədə gördüm. Gülümsündü. O qədər dadlı idi. Sonra Qulamı tapdım, dedim: – Nə təhər olsa bu gün gərək məni tanış eləyəsən. Razı oldu. Getdik. Asiya bacılığı ilə qənnadı dükanında idi. Qapıda gözlədik, çıxdıqda düşdük dalınca. Bir az getmişdik, məni Qulam təqdim etdi. Əlini sıxdım. Yuxumu? Həqiqətmi? Tanış olduğuma inana bilmirəm. Amma tanış oldum. Bütün kainat bunu bilsin ki, məndən xoşbəxt adam yoxdur. Bəli, mən xoşbəxtəm. Çünki məşuqəmin əlinin hərarəti hələ əlimdən getməyib. * * * Gözəl axşam idi. Mülayim hava ruhu oxşayırdı. Mağazalar adət xaricində olaraq qapanmamışdı. Elektrik işığı guya kəsb-qüvvət etmişdi. Qızlar yerişlərində belə yüngül idilər ki, elə bir pərvanələr çiçəkdən-çiçəyə sıçrayırdılar. Hamısı qanadlı idi. Mələk idi. Kainatda yeni əlamətlər var – mənə ilham olunmuşdu. Ürəyimdə qüdsiyyət duyğuları doğmuşdu. – Oyan, – dedilər. Gözlərimi açdım. Göydən rəhmətlər nüzul edirdi. Tale alnıma təmas etdi. Əlini öpdüm. Nədənsə gözlərimin yaşlarını saxlaya bilmədim. – Ağla! – dedilər. Susdum. Məndə fövqəladə bir şadlıq vücuda gəldi. Yaşlarımı topladım. İnci danələri tək ipə düzdüm. “Yadigar” deyə gizlədim. Bir də səadət yeli əsdi. Qanadlandım. Uçdum. Ruhum məhzuz, ürəyim pürümid. Ulduzlar təzim edirdilər. Yadigarımı təqdim etdim. Qönçə dodaqları parıldadı. “Asiya” deyə tale qara həyatıma ağca bir səhifə əlavə etdi. 17 təmuz. İlk sabah. Tanışlığın ilk sabahı nə bəxş edir? Yüngül külək, sərin hava. Ruhumda yüngüllük, ürəyimdə şadlıq, dodaqlarımda gülüş... Bunlar da tanışlıq töhfələri. Tanışlıq bütün vücudumu, bütün mənəviyyatımı sarsıdıb, mənim üçün yeni həyat başlanır. Dünən köhnə Murad öldü, bu gün yeni Murad doğuldu, keçmişlərə “əlvida” dedi. Yaşasın eşq günəşinin ilk şüası – tanışlıq. Xeyirli olsun yeni sabahımız. Var olsun Asiya – gözüm, canım, bəxtim. 18 təmuz. Dünən klubda idim. Asiya da orada idi. Anasının yanına qısılmışdı. Çox gözlədim, müvəffəq oldum. Gəzmək istədikdə yanaşdım. Əvvəllər danışmağa söz tapmadıq. O da döyükdü. – Gedirəm anamın yanına, – deyirdi. Söz açıldı. Şəhərdə darıxdığımı söyləyib, ədəbiyyata keçdim. Nə oxuduğunu sordum. Dedi rus ədəbiyyatı ilə məşğuldur. Asiya rus ədəbiyyatını tərtib olunmuş bir nizamnaməyə tabe halda mütaliə edirmiş... Lermontovu çox sevdiyindən artıq xoşuma getdi. Xülasə, bir neçə dəqiqə gözəl keçirdikdə böyürdən Qulam çıxdı, başında da papaq. – Təəssüf ki, ayrılmaq icab edir, – dedi. Getdi. Bütün şadlığımı da özü ilə apardı. Yağırdı, tökülürdü, nazil olurdu Həzzli, həzzlə dolu, razı, xöşbəxt, şən Ümidlə dolu, ümidli. * * * Asiyanı sevirəmmi? Onu sevirəmmi? – Bu sual dünəndən bəri məni məşğul eləyir. Asiya ilə danışdıqda məndə fövqəladə bir şey görünmədi. Adi bir qızla açıq-açığına söhbət elədik. Asiya mənə yoldaş kimi görünür. 19 təmuz. Asiyanı bir dəqiqəliyə çağırdıq, evlərinin qabağında on dəqiqə danışdıq. Onun sözü, söhbəti, hərəkəti məni kefləndirirdi. Dodaqları sabahın hələ günəş görməmiş qönçələrinə bənzəyir. Şümal boyu, ağ libası bakir zanbaqları andırır. Asiya bizi böyük bacısı ilə tanış etdi. Təskinlikmi? Özü tez-tez çıxmalı ki, mən də dərdlərimi ona söyləyim. Ürəyimdə yaralarım çoxdur. Asiyanı istəyirəm. Bəli sevirəm. 20 təmuz. Mariya məni gözləri ilə hər yerdə təqib eləyir. Yazıq qız, Xalama da dərdlərini söyləyib. Xalam gülə-gülə deyir: – Ay zalım, heç olmazsa, onu bir danışdır. Xalama cavab verirəm. Haqqım varmı Asiyadan başqa qeyri qızlarla danışam? Yoxdur. 21 təmuz. Asiyanı gördükdə həqiqət aləm bilmərrə yadımdan çıxır. Kainatda əzəlki boşluq ehya olunur. Bu boşluqda Asiyanı görürəm. Bütün həyat və varlıq ondan doğulur. Onun gözləri mənim üçün bir günəş: baxdıqda ruhumun dərin guşələrini nurlandırır, onun dodaqlarım rəhmət qapısı – təbəssümlər oynatdıqda ümidlər səpir, şəfqətlər yağdırır. Nə pakdır onun məktəb libası. Açardım döşlüyünü, sərərdim torpağa, üzümü Kəbə deyə çöndərərdim ona, dualarım yüksələrdi, haqq qapısına doğru gedərdi. Bəndələr əfv olunardı. Nə xoşdur onun yerişi – iman verir, paklıq bəxş edir. Asiyanı gördükdə səadəti duyuram – ürəyim, qanım, bütün vücudum çırpınır, şadlanıram, süslənirəm... 22 təmuz. Dünən müsəlman teatrına getmişdik. Sirk də oynadılar. Kafir görməsin. Çox geridəyik. Rollar əzbərlənməmiş, səhnə bərbad. Teatrda papiros tüstüsü, səs... Min biədəblik. Sirkin bir tərəfinə pərdə çəkilib, dalında arvadlar otururlar. Bunlar da uşaqlarını gətiriblər, cığbığdan qulaq tutulur. Uzunbirçək həmşərilər adamı az qalırlar gözləri ilə yesinlər. Biçarə vəhşilər. Teatrda da davasız iş keçmədi. Yarımçıq getdim. Yazıq bizə! 23 təmuz. Asiya qapıda durmuşdu. Qulamla yanına getdik. Söhbətimiz dadlı olmadı. Qulam dadını qaçırtdı. Qız mənə sual verdiyi yerdə görürsən böyürdən çıxdı: axmaq bir cavab verdi. Gədə zəhləmi lap tökdü. Qoymur bir parça danışaq. Asiya soruşur ki, roman oxumaq sevirəmmi? Bu suala gözəl cavab verərdim və arada da ürəyimin dərdlərindən də söylərdim. Qoymadı. Hərgah biz tək olsaydıq çox danışardıq. Qulamdan təvəqqe elədim sabah mane olmasın. Fikrim budur Asiya ilə məxsusi dərdləşim. Ona deməli o qədər sözüm var: gizligizli, dərdli-dərdli... 24 təmuz. “Asiya uşaqdır. Yekə kişi uşağın dalınca düşüb” deyirlər. Mənə işarə edirlər. Bu da məni əzir, sıxır. Asiyanın uşaqlığını inkar etmirəm. 14 yaşında bir qızdır. Amma həqiqi məhəbbəti anlayan olsa, məni müttəhim eləməzlər. Asiyaya qarşı ən dərin, hisslər bəsləyirəm. O mənim üçün müqəddəsdir. Məgər müqəddəsatı sevmək günahdır? Həqiqi istəyi gözəllik doğurar. Gözəllik də bir arvada məxsus deyil. Çeşmələr, çiçəklər, uca dağlar, vəhşi meşələr də gözəldirlər. Bunları da çırpıntılı ürəklə sevmək təbiidir. Asiya ilə çiçəklərin, güllərin arasında fərq varmı? Bağçada bir dəfə qırılıb düşmüş bir gül gördüm. Əyildim götürdüm. Gülün gözəlliyi məni sarsıtdı, şaşırdı. Basdım bağrıma, ağladım. Nə üçün göz yaşları tökdüm – anlamadım. Yaşlarımda sirri-ilahi duydum. Tənha gecələr Asiya yuxuma səfalar bəxş edir. Onunla dadlı-dadlı danışıram. Birdən qanım coşur, sıçrayıram. Ayılıram. Qaranlıq gecəni hiss etdikdə mütəəssir oluram. Onda da səbəbsiz ağlayıram. Bu göz yaşlarında da sirri-ilahi yoxmu? 25 təmuz. Kefim yoxdur.Mariyanın eşqi davam etmədədir. Dinmir, danışmır. Məni görcək özünü itirir. Amma halı çox gülüncdür. Əgər mən də Asiya qarşısında belə islanmış toyuğa bənzəyirəmsə, vay halıma. Mariya əvvəllər mənə çox xoş görünürdü. Indi nədənsə məndə acı bir təəssüf oyandırır. Biçarə qıza yazığım gəlir. Məncə arvad o qədər qürurlu olmalı ki, həmişə kişi onun dalınca sürünməlidir. Arvad kişiyə bəyani-eşq etdikdə və ya hissiyyatlarını ifrat büruzə verdikdə bütün hüsnünü qaib edir. Asiyanı sevirəm. Asiya mənə bir çox maneələrdən keçdikdən sonra qarşılıq göstərərsə, səadətli olaram. Amma eşqim möhkəmləşməmiş ürək qələsini təslim edərsə, dilbərliyini itirər. Acizlik Mariyanı mənim gözümdən saldı. 27 təmuz. Bir şey yoxdur. 28 təmuz. Xalam bu gün mənə “göz-nəzər” duası yazdırıb gətirib. Deyir: – Bala, səni şəhərdə çox deyirlər. Buranın arvadlarının gözü çox pisdir. Dilim qurusun, qorxuram. Deməli, xalam qorxur ki, mənə göz dəysin. Onun üçün Seyid Həsən ağaya dua yazdırıb gətirib. Duanı xalam istədi şapkama tiksin. Gülə-gülə dedim: – Xala, urus papağında dua kəsərdən düşər. Dedi: – Qadan gözlərimə türkəsayaqlıqdır, heç zad olmaz. Xalam israr etdi. Acıqlandım. Dedim: – Mən həmşəri deyiləm ki, papağıma dua tikirsən. Xalam xatirimə dəymək istəmədi. Gülməyə saldı. Bu yazıqlar duaya o qədər inanırlar ki, gündə Seyid Həsənin qapısına yol döyürlər. 29 təmuz. Bazarda idim. Asiyanı gördüm. Bacıları ilə mağazaları gəzib gözdən itdilər. Yoldaşlarla çox söhbət etdikdən sonra dedilər gedək bir kef eləyək. Getdik Murtuzagilə. Məxsusi otağı var. Divarlarda osmanlı sultanının rəsmi var. Bir çox şəkilli posta vərəqələri asılıb. Hamısında da islam aləmi təsvir olunur: türk əsgərləri, tarixi binalar, cameələr və qeyriləri. Oturduq. Murtuza yaxşı tar çalır, çaldı, ruhumuz ləzzət apardı. Sonra çarpayının altından bir şüşə Kaxetiya şərabı çıxartdılar. Qapı bağlandı. Başladılar içməyə. Mənə təklif etdilər. İstəmədim. Dedilər: – Fanatik olma, iç. Dedim: – Fanatik deyiləm, amma ömrümdə heç içmədiyim üçün adətimi pozmaq istəmirəm. Qulam mənə baxıb gülümsündü. Bir də qədəhi uzatdı: – Asiyanın sağlığına, – dedi. Gülümsündüm. Qədəhi aldım, “yaşasın” dedim. Dodaqlarıma yapışdıqda şərabın acılığını duydum. Gözlərim yaşardı. Qədəhi yerə qoydum. Daha içmədim. Bilmirəm şərab içənlər bu Poçt acı suda nə tapıblar? Yoldaşlarıma da məəttəl qalıram. Onlar çox ləzzətlə içirdilər. 30 təmuz. Evdən çölə çıxmadım. Axşam Mariya ilə söhbət elədim. Məndən məmnun qaldı. Dəftərimin bəzi yerlərini ona oxudum. Qısqanclığını büruzə vermək istəmirsə də, aşkar olur. Çox sıxılır. 31 təmuz. Boş. 1 ağustos. Ayrılıq günləri yavıqlaşır. Göz yaşları ilə bütün şadlıq aləmini sirab edəcəyəm. İki ay nə tez gəlib keçdi. Gözlərimi sanki açdım-yumdum, iki məsud ayı qaib etdim. İndi yenə xaraba şəhərimizə qayıdacağam. Yenə sözbazlıq, qabalıq, cəhalət, yenə palçıq, darlıq, üfunət. Yenə şərq, yenə islam ölkəsi... Qaçmalı, genişliyə çıxmalı. Yaşamalı və yaşatmalı, həyatın hər dəqiqəsini duymalı, anlamalı. Bizim 23 yaşımız əbəs yerə məhv oldu. Kim bilir neçələri də məhv olacaq. Yazıq bizə – cəfalı günlülərə. 2 ağustos. Asiyanı gördüm. Ötürdüm. Sabah kluba gələcək. Sabah bircə tez açıla idi. Hər dəqiqəm illər çəkir. 3 ağustos. Xoşbəxt axşam (cümə axşamı). Asiya ilə klub bağçasında bir çox dəqiqələr gəzdim. Hər bir mövzuya dair danışdıq. Ədəbiyyat, arvad məsələsi, yəhudi məsələsi – hamısı gəlib gözümüzün qabağından keçdi. Birdən Asiya dedi: – Mən elə güman edirdim ki, siz də əqidə və məsləkinizdə Qulama bənzəyirsiniz. Bu axşam əksi məlum oldu. Asiyanın rəyi məni çox məmnun etdi. Dedim: – Asiya, mən sizə yoldaşa baxan kimi baxıram. Asiya məmnun oldu və təvəqqe elədi ki, bundan sonra onu “yoldaş” deyə adlandırım. Başımız o qədər söhbətə qarışdı ki, Asiya rəqsə getmədi. Xülasə, Asiyanın hər bir şeydə mənimlə məsləkdaş olması məlum oldu. Axırda eşqə dair söz açıldı. Həqiqi məhəbbətin ucalığını və paklığını söylədim. Asiya özünün eşqə mübtəla olduğunu işarə ilə anlatdı. Kimə əcaba? – Bəlli olmadı... – Sizin adınızı, – dedi, – evdə yazacağam. Siz də mənimkini yazın ki, əbədi olaraq bir-birimizi unutmayaq. Hərgah indi ayrılsaq və neçə ildən sonra bir-birimizə rast gəlsək, birinci olaraq sizi tanıyıb yanaşacağam. Avqust Pərvərdigara! Bu sözləri Asiya söylədikdə nə qədər səmimi və gözəl idi. * * * Asiya Qafqazda təvəllüd edib. On dörd yaşında ucaboylu, incə bədənli bir qızdır. Xurmayı saçları, qara gözləri, şux dodaqları onu daha da gözəlləşdirir. Asiya çox kitab oxuyur. Bir az da əsəbidir. Acıqlanır, üzü turşalır. Sonra yenə güləşüzlü və xoş rəftarlı olur. 4 ağustos. Nə xoşdur məşuqə ilə gəzilən dəqiqələr. Musiqi çalınır. Ətrafım bütün yaşıllı. Çiçəklər də qoxuyur, təzim edir. Nə dadlıdır zərif dodaqlardan tökülən sözlər. Təbəssüm parıldayır, oynayır. Ümidlər yağır, həzzlər saçılır. Onda ruh oxşanır, ürək çırpınır. Bütün vücud qanadlanır. 5 ağustos. Asiyanı gördüm. Əlini sıxdım. Mənə soyuq göründü. Anlamıram. Məni sevirmi? Nifrət edirmi? 6 ağustos. Gördüm. Güldü. Təzim etdim. Ötdüm. Təkrar-təkrarbaxdım. Gülümsündü. 7 ağustos. Dünən Asiyanı tanışlarıgilə ötürdüm. Eşqə dair danışdıq. Dedim: – Bu yay mənim üçün ən xoşbəxt yaylardan biridir. Onun üçün bu yaydan çətinliklə ayrılıram. Asiya üzümə bir nəzər atdı. Qızardı. Sonra sözü dəyişdi. 8 ağustos. Kefim yoxdur. Bu gündən sonra bazara çıxmayacağam. 10 ağustos. Qəribsilənmişəm. Anamı, hətta atamı da könlüm istəyir. Məndə valideyn məhəbbəti heç olmayıb. Bu dəfə, deyəsən, ürəyimdəo hiss oyanır. Amma bilirəm, görməklə hisslərim yox olacaq. Yenə fəna hərəkətləri ilə məni dilxor edəcəklər... Əcnəbi anaları övladlarına doğru bir hami və rəhbər ola bilirlər, yoldaş və dost ola bilirlər. Bizimkilər də yumurtadan çıxmış cücələri yenə yumurtaya doldurmaq xahişindədirlər. Atam mollanın qulu, anam ocaq, dua və cadu düşkünü. Belə batil fikirlilərə mən tabe ola bilərəmmi? Bunların nüfuzu üzərimdə sabit qala bilərmi?.. 11 ağustos. Yenə ovqatım təlxdir. “Uşağın” ardınca gəzmək məsələsi yenə xalqı məşğul eləyir. Bəli, Asiya uşaqdır. Qəsdən onunla gəzirəm. Çünki onu sevirəm. Bunu bilməli. Amma anlayan yoxdur. Bazardan Asiya ilə keçdikdə hamı bizə dördgözlə baxır. Elə bil məni söyürlər, məni məzəmmət eləyirlər. Incinirəm, darılıram. Görəsən məni niyə qoymurlar öz ağlıma tabe olum? Bu barədə mübahisəyə kirişməyə hazıram. Asiyanın böyük bacısı da deyəsən mənə rişxənd gözü ilə baxır. Onunla da danışmağa hazıram. * * * Gecədir. Yata bilmirəm. Insafım mənə rahatlıq vermir. Asiyanın mənə tay olmamasına bəzi vaxt özüm də inanıram. Birdən özümə sual verirəm: həqiqi məhəbbət üçün yaş məsələsi mühümdür, mühüm deyil? Mənfi cavab alıb sakit oluram. Min dəfə söylədim ki, Asiya ilə bir dağ çiçəyinin mənim yanımda fərqi yoxdur. Pərvərdigara! Halım nə yamandır. Anlayan yox, dost yox. 12 ağustos. Zavallı Murad, sakit ol, səbir et, vaxt gələr, səni də anlayarlar. Yadındadırmı, Asiyanın ürküb qaçması? Onda da təlaş etdin, darıldın. Axırda işlər aşkara çıxdı. Vəhşi ğəzalə bənzəyən Asiya ürkmədən əl çəkib sənə öyrəndi. İndi səninlə hər yerə gedir və hər bir söhbətinə girişir. Daha sənə qeyri müsəlmanlara baxan nəzərlə baxmır. Vaxtı gələr, ey Murad, “uşaq”la gəzdiyinin də mənası anlaşılar. Səbir et, gözlə. 13 ağustos. Neçə gün var ki, evdən çölə çıxmıram. İnsanlardan gizlənirəm. Bilmirəm məni niyə incidirlər? 15 ağustos. Asiyanı ziyarət etdim. Qəsdən doyunca danışdım. Qoy nə deyirlər, desinlər. Şeylərimi toplayıram. Üç gündən sonra səfərdir. Sevinirəm. Axır vaxt bu şəhər də məni təngə gətirdi. Tənhalıq. Hər yerdə mənim üçün tənhalıq. Ürəyim tənha, çəkdiklərim tənha. Qaçmaq, qaçmaq lazımdır. Məni anlayanları aramalı, dostlar tapmalı... 18 ağustos. Sabah gedirəm. Bu sözlərdə nə qədər məna var. Gedirəm, onun üçün gedirəm ki, yeni bir həyat, bilgi həyatı qazanım burada qızlarla tanış oldum, siyasi leksiyalara getdim. Axırda mənə çox-çox şeylər lazım olması aşkar oldu. Mənə bilgi və yenə bilgi lazımdır. Məlumat toplamalıdır, çoxlu kitablar qiraət etməlidir. Ya bilgi, ya ölüm. * * * Axşamçağı Asiyanı çağırdım, görüşdük... Sakit idi. Yenə güləş simalı idi. Mən həyəcan içində, min dəfə öz-özümə təkrar etdiyim sözləri titrək səslə söylədim. Dedim: – Əlvida, yoldaş. Kim bilir, bəlkə daha görüşməyəcəyik. Məni hərdənbir yad edin. Asiya qızardı. Cəld əlimi sıxdı. Elə bil ki, ayrılığın nə olduğunu əvvəlcə anlamadı. Evlərinə doğru qaçdı. Mən də döndüm. Bir də qapılarının ağzında toxtadı. Dönüb həsrətlə mənə baxdı. İztirabını duydum. Gülümsündü, qaib oldu... 1914-1935 * * * == Həzrəti-Şəhriyar == Həzrəti-Şəhriyar HƏZRƏTİ– ŞƏHRİYAR yeddi şəkilli komediya İştirakedirlər SüleymanSalehbəy – sabiq Türkiyə mütəsərrifi Bəhicə – rəssam İb adulla – azərbaycanlı tələbə Bağır – azərbaycanlı tələbə Xəndanəfəndi – türkiyəli bir şair Nauməfəndi – tacir Qastonde - Mustaz – mətbuatçı Ziyarətçilər – (2) Diyodone – “Müsəlman qardaşlığı” sədri. Dreyyer – “Şərq dostları cəmiyyəti”nin fəxri üzvü Əbdüləzimpaşa Əbdülqədimpaşa Mollede - Valay – “Finansier” müxbiri Amerikalıikiqız – (yaşlı) Müdirəğadınlar, qarsonlar, işçilər. * * * Birinci şəkil Adi Paris otelində bir otaq. Ön divarda bir pəncərə, qarşısında bir masa və iki sandaliya var. Masanın üzərində qəzetlər. Sol tərəfdə üzəri güzgülü qarderob, onun yanında mərmər masanın üzərində saxsı ləyən və şırno görünür. Sağ tərəfdə qapı; pəncərə ilə qapı arasında sadəcə dəmir çarpayı qoyulmuşdur. Süleyman Salehbəy masanın sağ tərəfində və Bəhicə sol tərəfində oturub, soyuq bir tərzdə danışırlar. Bəhicə. Son zamanlar səndən heç bir qəti söz eşitməyirəm... Əvvəllər belə deyil idin. (Sükut). Bilsən nə qədər ağır vəziyyətdəyəm. Hamiləliyimi səfarət belə bilmiş. Məhçub oluram, heç bir yerə çıxa bilməyirəm... (Sükut).İstambula xəbər çıxsa, (həyəcanla) aman allah, atam-babam nələr çəkəcəklər. (Ayağa durub, dəsmalı ilə gözünü silib pəncərədən dışarıya baxır. Sükut. Təkrar dönür). Saleh, səndən heç bir şey istəməyirəm, nə əkmək, nə əlbəsə, əlimdə kəndimi təmin edəcək qədər sənətim var... Tablolarım az-çox satılır... Yalnız dünyaya gələcək çocuğumuzun atası olduğunu söylə, münasibatımıza rəsmi bir şəkil ver. Səndən ricam budur (ağlayır). Yalnız bir ad! Süleyman Salehbəy (Bəhicənin qolundan yapışıb oturdur. Təsəlli verərək). Bəhicəciyim, neçün talaş edirsən? Evlənəcəyimizə söz verdim, bu sözdən qaçdımmı? Bəhicə (ağlayaraq). Qaçmadın, fəqət nədənsə, uzadırsan. Beş dəqiqə sürəcək bir nigah əqdi çətindirmi?.. Nədənsə bunu yapmaqdan çəkinirsən. Süleyman Salehbəy (ondan ayrılıb otaqda gəzərək). Ah, Bəhicə, sanki vaqe olanlardan xəbərin yoxdur. Mustafa Kamalın elan etdiyi 150-liklər cədvəlini eşitdinmi? İştə mənim də adım oradadır... Deməli, xain deyə vətəndən tərk olunmuşam. Burada iş tapa bilməyirəm. Fransızcam da oylə qüvvətli deyil... olsa nə olacaq. Fransa məmurunun orta maaşı ayda altı yüz frankdır. Oda kirəsi ilə yeməyi zorluqla ödəyir... (Sükut). Bu vəziyyətlə evlənə bilərəmmi... (Sükut). Bir az param var, o da bir gün gələr bitər... Bir türk məmurunun berikdirdiyi ara nə olacaq. Babamız zəngin olmamış ki... Bəhicə (bir az hiddətlə). Bunu əvvəldən bilməyirdinmi? Onda aşqa tərzdə qonuşurdun. Süleyman Salehbəy. Bilməyirdim. Namusum haqqı bilməyirdim. Nə bileydim ki, karatalar mənə bir xain ünvanı takacaqlar.Dedim Kamal İstambulu alar, biz də geri dönəriz... Deyirlər, fransızlar işğal etmiş olduğu yerdə mütəsərrif olmuşsan. Pəzəvəklər, acımdan ölməyəcəkdim ki... (Qapı tıqqıldayır). Gəlin! İbadulla (əlində boş çamadan içəri girir). Mərhaba, əfəndim (Bəhicəyə baxaraq). Deyəsən, mane oldum (Bəhicə üzünü divara çevrib, dəsmalla gözlərini silir və sonra masanın üzərindən qəzet götürüb, oxumaq bəhanəsi ilə üzünə tutur). Suleyman Salehbəy. Yox, əfəndim, buyurunuz! İbadulla (çamadanı divarın dibinə qoyaraq). Çoxdan göruşmədik. Qəhvədə idik. Xəndan əfəndi ilə Bağır da orada idi. İndi onlar da gələcəklər. (Bəhicə hərəkətə gələrək, qəzeti masanın üzərinə qoyur. Sonra divara tərəf çönərək qalxır və hamiləliyini gizlətmək üçün incə paltosunun ətəyini irəli tutaraq çıxır. Süleyman Salehbəy onu təşyi edir). Bəhicə (qapının ağzında yavaş səslə). Saleh, məktub yazacağam, ona cavab verərsən. Süleyman Salehbəy (rəsmi). Pək eyi. Gülə-gülə! (Bəhicə əl vermədən çıxır. Saleh bəy geri dönür). İbadulla (gülə-gülə Salehi qucaqlayır). Saleh əfəndi, allahı sevərsən, bu nə kələkdir (bir yerdə masaya doğru gəlib orada hərəsi bir sandalyada oturur). Deyəsən azərilər demişkən, “bogazdır”, olmaya kələyə düşmüsən? Süleyman Salehbəy (şən). Bəradər, sizin bu azəri kəlməsi çox xoşuma gəlir: çünki dünyada kələksiz keçinmək qabil deyil... Şimdi, İbadulla (çamadanı göstərir), sən söylə görüm bu çamadan nə kələkdir? İbadulla (qəhqəhə ilə əlini ona uzadır). Vur! (Süleyman Salehbəy əlinə vurur). Sən hələ onu bilməyirsən? Süleyman Salehbəy. Mən nərədən bileydim, əfəndim. Mən kələyə yenicə alışıram. Allah eşqinə, o nədir? (Çamadanı göstərir). İbadulla. Əfəndim, bilirsən, yenə pulsuzluqdur. Otelə borclu idim. Otelçi şeylərimi saxlayıb, özümü qovdu. Dünən gecəni Monmartırda bir qəhvədə keçirdim. Sabah gəlib günortaya qədər Bağırgildə yatdım. Bu axşam bu çamadan ilə tanımadığım bir otelə gedəcəyik. Beş-on gün yaşayıb, pul istəyəndə çamadanı orada buraxıb bir daha gəlməyəcəyəm... Boş çamadan (göstərir) mənə zamin olur. Süleyman Salehbəy. Əfəndim, bu gözəl iş. Bir çamadan otuz frank, on gün yaşaya bilsən, bu ən azı yüz frank. Yetmiş frank qazanırsan. O... sən qurnaz adamsan, azəri istilahınca, tam bicsən. Bəlkə mənim işimə də çarə arayasan. İbadulla. Nə iş? Süleyman Salehbəy. Görmədinmi? Qadın yapışıb əl çəkməyir. Bəradər, bu nəcib fransız qızları ilə illərcə yaşayırsan, heç bir ocuq olmayır. Bu bizim abdal türk qızları bunu da bacarmayırlar. Baxsan da bir kaç dəfə görüşdük, şimdi səkkiz aylıq çocuğu var. Evlən deyir. Ölümdən, intiqamdan bəhs edir. İb adulla (bir şey kəşf edər kimi). Onun əlacı məndə. Süleyman Salehbəy (sevinclə). Yox, əfəndim? İbadulla. Vallah, düz deyirəm. Ancaq bir şey verməlisən. Məccani olmaz. Süleyman Salehbəy. Hay-hay əfəndim, sən qurtar da. İbadulla. Min frank gəlir? Süleyman Salehbəy. Bir ziyafətdə üstəlik. İbadulla. Əlini ver (əl-ələ tutuşurlar). Mən aşiq olacağam. Süleyman Salehbəy. Burax canım. İbadulla. Vallah olacağam. Coşub-daşacağam. Ağlayacağam. Əlindən-ayağından öpəcəyəm. Məktub yazacağam... Bir gün onun məktublarını bu masanın üzərində görərsən. Sonra çağırıb əxlaqsızlığını isbat edərsən, vəssalam, bir daha sənə görünməz. Bitdi. Bir gənc professor da ixtiyar qarısından yaxasını qurtarmaq üçün mənə müraciət etmişdir. Bu vasitə ilə canını qurtardım. Süleyman Salehbəy (düşünərək). bu plan fəna deyil... lakin karata məni çox sevir, qorxuram bir şey çıxmaya... Bəradər, yazdığı məktubları görsən, eşqindən çıldırır. Kəndisi rəssamdır, bənim dürlü-dürlü rəsmimi yapmış, yataq odasını bənimlə süsləmiş. İbadulla. Onun zərəri yoxdur; elələrini çox görmüşəm. Mən yoldan çıxararam. Qadınları neçə ildən bəri tədqiq etmədəyəm. Zəif nöqtələrini bilirəm. Qapısının dışarısında uzanıb gecə sabaha qədər ağlaram. Bu hala qarşı qadın qəlbi müqavimət göstərə bilərmi? Sənin işin yoxdur, sən minliyi hazırla. Süleyman Salehbəy. Əmin ol, hazırdır. Para gözləyirəm... Fəqət, bəradər, bu qız sənin bildiyin qızlardan deyil. Çox əxlaqlıdır. Qorxuram. İbadulla. Qorxma, əxlaq nədir-zad nədir. Qəlbi olanın, hissi olanın da əxlaqı olarmı? Əxlaq taxtada, dəmirdə olar... Ha-ha-ha. Pul ilə qadında əxlaq olmaz. Sən o əxlaqsız yüzlükləri ver də bağrıma basım, sonra gör nə kələklər düzəldirəm. Bağır (girir). Mərhəba, əfəndim. Xəndanəfəndi (girir). Mərhəba, əfəndim. Süleyman Salehbəy. Mərhəba (yer göstərir. Çarpayının üstündə otururlar). Yeni nə xəbər? Bağır. Eyilik-gözəllik. Kürd üsyanından başqa bir yenilik yoxdur. Süleyman Salehbəy. Bunu bilirik. Bən kürd olum da bunu bilməyim. Eyi yapıyurlar. Azğın Kamala o da azdır. Xəndanəfəndi. Nə söyliyeyim... Nəticə etibarilə Kamalmı zərər görəcək, kürdmü?.. Kiçik xalqların üsyanını bilirik. Ermənilər də üsyan yapdılar. Nə oldu... Qocaman bir xalq məhv olub getdi. Avropa kapitalistləri daşnaq başçılarına para verdi, zavallı xalqı üsyana sövq etdilər. Kürd üsyanı da eyni şeydir... Xalq bundan qazanacaqmı?.. Ağlım irməyir. İbadulla (gülərək). Mən siyasətçi deyiləm. Qəzeti də əlimə aldıqda elanları və hadisələri təqib edərəm. Bir kokotun macərasını xarici nazirlərinin diplomatik söhbətlərindən üstün tuturam. Çünki mənim özüm də lotuyam, daha diplomatların lotuluğuna ehtiyacım yoxdur... Hər halda mənə belə gəlir ki, bu kürd işində bir kələk var. Süleyman Salehbəy (gülə-gülə). Sən də kəndin kələkbaz olduğu üçün hər şeydə kələk görürsən. İbadulla. Ah, atam kələyə qurban! O kələk olmasaydı mən bu beş ili Parisdə necə yaşardım. Allah da kələkbazdır. Görürsən bir xamın birisini başına döyə-döyə yanıma göndərir ki, ye, ey lotu bəndəm. Bağır. Lotu bəndə də yeyir, heç bizə xəbər verməyir. İbadulla (Bağırın sözlərini eşitməz kimi). Keçən il İrandan bir xan gəlib çıxmışdı. Allah onun atasına behişt versin, başdan ayağa xeyir-bərəkət idi. Xəndanəfəndi. Keyf etdin. İbadulla. Ah, nə keyf. Tiryəkkeş idi. Tiryəki hoqqaya doldurub lüləsinə verirdim, bəridən o yana gedirdi... Cibinə müdir olmuşdum... Ha-ha-ha... Xəndanəfəndi. Ənfəs, əfəndim, ənfəs! İbadulla. Əşi, ənfəs nədir. Kişidə (əlilə göstərir) yığın-yığın pul vardı. Sənin də quru bir ənfəsin var. Sən şairsən, ənfəsiyin bu yerlərdə şəltəsi işləməz. Süleyman Salehbəy. Bəradər, bu kələklərdən bizə də öyrət, bir az para qazanalım. Bağır. bunun kələyi xırda kələkdir, ondan bir şey çıxmaz. “Qaz vur, qazan dolsun, sərçə nədir, bozbaşı nə ola”. İbadulla. Deməli, mən sərçə oldum. Xəndanəfəndi. Maraq etmə, əfəndim, sərçə də bizdən yaxşıdır. O həmişə toxdur. Biz... İbadulla (Xəndan əfəndinin sözlərini kəsərək). Biz kor yapalaq, biz tənbəl şərqli. Biz hazırına öyrənən. Iş lazım, bacara bilmirik. Acizik. Baxın Naum əfəndi nə işlər görür. Bakıda satmadığı neft yeri qalmadı. Misirdə bir milyoner ölmüşdü. Heç kimsəsi qalmamışdı. Bir qadın tapdı, bir çocuq düzəltdi, kağızlar qayırdı. Vəkil, məhkəmə... vur ha vur. Axırda kişiyə varis çıxıb, pulları aldılar. Xəndanəfəndi. Ənfəs, əfəndim! Süleyman Salehbəy. O, biz Naum əfəndimi olacayız? O hələ İstanbulda ikən bursanın qurdu idi. Nə işlər yapmadı. Sonunda kamalçıların gələcəyini duyub qaçdı. Bağır (başını tərpədərək). bizdən Naumlar yetişməz. Bizim Bakıda yerdən neft çıxıb gicləri adam eləmişdi. Bura gəldilər, paxırları açıldı – var-yoxlarını keyfə qoyub, indi avara-avara gəzirlər. Bircə iş də bacara bilməyirlər. Bizdən Naum olmaz! İbadulla. Canım, o qədər olmaz deyirsiniz, olmayır. Gəlin ele eliyək olsun... Vallahı doğru deyirəm, gəlin düşünək, axtarak (sükut). Hamı. Düşünəlim (düşünürlər). Xəndanəfəndi (düşüncədən ayrılaraq). Olmayır, əfəndim. Bənim şair qafama xəyaldan başqa bir şey girməyir. Hər haralarda dolaşıram, oradan (göyü göstərir) aşağı enə bilməyurəm. İbadulla. Xəndan əfəndi, səndən bir şey çıxmaz: sən şairsən. Hərdən bir şeir yazarsan, qulaq asarıq. Biz pul tapaq, sən də nəmi pişiyi. Xəndanəfəndi. O nədir? ibadulla. Kədi bilirsən: piş-piş-piş? Xəndanəfəndi. Sonra? İbadulla. Biz taparıq, sən də yeyərsən. Buna nəmi pişiyi deyərlər. Xəndanəfəndi. Bu gözəl. Zatən şair də elə kədi kimi bir şeydir. Sıcaq saray guşəsi ola, sən də bir-iki mədhiyyə söyləyib rahat yaşayasan. Ənfəs! İbadulla. Yox, əfəndim, bu ənfəsdən bir şey çıxmaz. Saray da bir şey deyil – can sıxar. Bilirsən necə iş? – Zəhmətsiz iş lazımdır. Para çıxan iş. Bağır (Süleyman Salehbəyə). Saleh əfəndi, Naum əfəndi ilə çoxdan tanışsınız, niyə bir iş düzəltməyirsiniz. Bir iş düzəldin, biz də... bir az yağlanaq. Süleyman Salehbəy. İştə şərqliyik (istehza ilə). Dövlətialiyyeyiosmaniyyənin mütəssərifi bir bəzirkan yəhuduya boyun əyərmi? (İstehza ilə). Biz ağa millətiz. Xəndanəfəndi. Ciddən eylədir. Biz ağa olmuşuz. Biz başqa şəraitdə yaşamışız. Əzilməsək, həyat yollarını öyrənəməyiz. İbadulla (gülərək). Hələ əzilməmişik. Yahu, acından ölürük. Otelçi əzir. Mədəmiz hər an, hər dəqiqə əzir... Daha əzilmək nəyə deyirsən? (O, çamadanı göstərir). Görürsənmi? Içində heç bir şey yoxdur ancaq mənim üçün o qədər ağırdır ki, bütün varlığımı, şərəfimi, namusumu əzir... Daha əzilmək nəyə deyirsən?.. (Qapı tıkkıldayır). Süleyman Salehbəy. Girin! Qapıçı (girir). Salehbəy, sizi telefona çağırırlar. Süleyman Salehbəy. Pək eyi (Qapıçı çıxır). Əfv edəsiniz, şimdi gəlirəm (çıxır). İbadulla. Balam, gedək, kişiyə mane olmayaq. Xəndanəfəndi. Mane olmarız – o işsiz, biz işsiz. Olsa-olsa bizim kimi bir az uyur, sonra bilyarda, ya qəhvəyə gedər. Bağır. Qaliba, parası var. O bizim kimi deyil. Xəndanəfəndi. Təbii, əfəndim. Mütəsərrif olmuş. Bir-iki sənə yeyər. Məsələ bizim məsələdir, daha doğrusu, mənim məsələmdir. (Bağıra). Çünki sizin qəbahət özünüzdədir – Bolşevik hökuməti sizə hər ay para göndərirdi, istifadə edə bilmədiniz. Məktəbi bitirib, başqaları kimi vətəninizə dönməli idiniz. Qaliba, burada təhsillərini bitirib Azərbaycana dönənlər şimdi eyi mövqe tutmuşlar. İbadulla (Xəndan əfəndiyə). Xəndan əfəndi, məntiqi mülahizə və məsləhətlərdən xoşlanmam. Sözü dəyiş. Yaradılışın özündə belə məntiq yoxdur. Sən də mənə məntiq müdərrisliyi edirsən. Mən məntiqi həyatı sevməyirəm. Quş kimi işləmədən yemək və heç bir şeyə baş əyməmək. Sərsəriliyimin səbəbi bu. Bağır (istehza ilə). Quşlar da bizdən xoşbəxt yaranmışlar: paltara pul verməyirlər, otelə pul verməyirlər. Aralarında pul işlənmədiyi üçün pula da ehtiyacları yoxdur... Allah quruluşundan mən də məmnun deyiləm. Xəndanəfəndi. Bəndəniz də belə zənn edir ki, cənabi-haqq dünyanı eyi yaratmamışdır. (Sükut). Quş da olmaq istəməzdim... İnsan olmaq da ağır işdir. Başqa bir şey olmaq istərdim... İbadulla (gülərək). Meymun... Xəndanəfəndi. Meymun kəndinsən, pəzəvəng. (Qalxıb İbadullaya hücum etmək istəyir. Bağır buraxmayır). İbadulla (gülərək). Xəndan əfəndi, darılmaq neyçün? Sən meymun olma, mən olum. Bu Parisdə meymunun hörməti insandan çoxdur. Bir aristokrat xanımın itə və meymuna qoyduğu xərci sənə qoysalar, adama bənzərsən. Xəndanəfəndi (darılaraq). Yenə xalt etdin. Süleyman Salehbəy (şən bir halda girir). Arkadaşlar, bəndənizi əfv buyuracaqsınız, getməliyəm.İ eyiyə bənzəyir. Hamı (bir yerdə). Söylə nə olmuş? Söylə! İbadulla (gülərək). Pul çıxan işdən danış. Süleyman Salehbəy. Şlyapasını və paltosunu qarderobdan götürərək – Sonra (hamı getməyə hazırlaşır)! Pərdə * * * İkinci şəkil Naum əfəndinin iş otağı. Gözəl yazı masası üzərində gümüş yazı takımı, lampa və kitablar var. Masanın önündə iki qayış qoltuk qoyulmuşdur. Divarın dibində meşinlə örtülü taxt və kitab dolabları var. Divarlardan cürbəcür şəkillər və xəritələr asılmışdır. Naum əfəndi oturub yazır və arabir cibindən saatını çıxarıb baxır. Nauməfəndi (yerindən qalxıb otaqda gəzinir). Vaxt keçir. (Əllərini ovuşdurub fit çalır) Gecikdi. (Qapı yavaş tıkkıldayır, baftalı paltarlı qapıçı gümüş təpsidə vizit-kart gətirir). Nauməfəndi (Təpsidən kartı götürüb baxır). Gəlsin (Qapıçı yavaş addımlarla çıxır). Süleyman Salehbəy (Qapdan başını içəri soxaraq). Gəlmək olarmı? Nauməfəndi. Buyur. Buyur əfəndim (Görüşürlər. Masanın qabağındakı qoltukda yer göstərir, özü də keçib arxada oturur) Nərələrdəsən? Görükməyirsən... Bir iş yapırsanmı? Süleyman Salehbəy (sıxılaraq). Hala, heç bir iş... Nauməfəndi (heyrətlə). Deməli berikdirdiyin paraları yeyib, bitirirsən... Sonra?.. Süleyman Salehbəy (düşünərək). Yavaş-yavaş Fransızca öyrənirəm... Nauməfəndi. Öyrəndin nə çıxır. Fransanın ən yüksək məmurunun maaşı bizim kimilərinin adi bir ziyafət məsrəfini ödəməz. Ha-ha-ha! Sonra, sən Fransızcayı mükəmməl də bilsən, mövqe alamazsan, çünki sən əcnəbisən... Həqiqət böylədir! Sən bəzi divarlarda yazılmış hürriyyət, qardaşlıq, bərabərlik sözlərinə inanma, onlar əskidən qalma şeylərdir. Onlara inanan və əhəmiyyət verən də yoxdur, ha-ha-ha! Süleyman Salehbəy (məyus bir halda). Siz məni büsbütünm ruhdan düşürürsünüz. Nauməfəndi (gülərək). Doğru söz adamı ruhdan düşürməz, həqiqət böylədir. Süleyman Salehbəy. Pək eyi, nə etməli? Nauməfəndi (gülərək). Bax bu sual xoşuma gəlir. Şunu sən mənə əvvəldən versəydin, mən doğru yol göstərərdim... Şimdi sən mənim sualıma cavab ver: yeni bir şey duymayırsanmı? Süleyman Salehbəy (düşünərək). Düşünürəm, bir şey görməyirəm. Nauməfəndi. Qəzetlərdə nə var? Süleyman Salehbəy (düşünərək). Kürd üsyanından başqa bir şey yoxdur... Nauməfəndi (gülərək). Bu azmı? Iştə bizə şu lazım. Süleyman Salehbəy. Şəxsən bizə faydası varmı? Nauməfəndi (gülərək). Yahu. Hər bir hadisə para deməkdir. Bura Parisdir... Burada hər bir hadisə alınıb satılır... Yalnız hadisədən istifadə yollarını bilməli... Süleyman Salehbəy (sevinərək). Pək eyi, bən hazıram (Hava qaralır. Naum əfəndi durub elektrik lampaları yandırır, yerində oturur). Nauməfəndi. Şimdi, əfəndim, məsələ böylədir. Qəzetləri təqib edirsən. Məsələnin zahirindən başqa bir də iç tərəfi var. Kürdüstan üsyanında ingilis barmağı görükür. Şimdilik məqsəd kurd istiqlalı deyil. Mosul neftini ələ gətirməkdir. Üsyan müvəffəqiyyət qazanarsa, ingilis himayəsində bir kürd dövləti də meydana çıxa bilər. Təbii, Kamal üsyanı çapuq söndürməyə çalışacaq. Lakin yolların fənalığı nəzərə alınarsa, hər halda hadisə bir aydan az davam etməyəcək. Şunları söyləməkdə məqsədim var. Süleyman Salehbəy. Naum əfəndi, müqəddiməndən bir kambinezon olduğunu duyuram. Nauməfəndi. Təbii kambinezonsuz yaşamaq qabilmi?.. Fikrimi anladayım. Paris bursası bütün siyasi hadisələrə qarşı həssasdır. Hər teleqraf xəbəri orda maraqla dinlənir. Şimdi biz də işsiz durmamalıyıq. (Sükut) Belə hadisələrdə neft krallarının altun kisələri açılır, bacaran ciblərini dolduracaq. Süleyman Salehbəy (gülərək). Fikrini açıq söylə, bir şey anlamayıram. Nauməfəndi. Fikrim kürd hadisələrindən istifadə edərək... bir istiqraz yapmaqdır. Süleyman Salehbəy (heyrətlə). Hansı abdal parasından bezmiş? Nauməfəndi (sakit). Bunu məsələyə vaqif olmayanlar deyə bilər. Madam ki, mən işə başlayıram, deməli, əsasım var. Sən bir şey ki, qeyb etməyursan. Mən sana bir çox para vermək istəyuram. Razısanmı? Süleyman Salehbəy (sevinclə). Hay, hay, əfəndim! Paradan kim qaçar ki? Nauməfəndi. Dinlə. Şair xəyalı ilə uğraşmağa vaxtım yoxdur. Bən iş adamıyam. Bənim silahım bursadır. Bursa ilə də aşnayam. İstiqrazı yapacayam, fəqət bəzi hazırlıqlar lazımdır. Süleyman Salehbəy. Nə kibi? Nauməfəndi. Mətbuatda əvvəlcə bir-iki teleqram buraxmalı. Biri Bağdaddan, biri Beyrutdan. Kürd təxtinə namizəd bir adamın Kürdüstandan çıxıb da Avropaya səyahətə gəldiyini elan etməli. Bir az sonra Həzrəti-Şəhriyar Marselə azim olur. Parisə gəlib Şanz-Elize otelində iqamət buyurur, ha-ha-ha! Anlada bildinmi? Süleyman Salehbəy (gülərək). Ah, Naum əfəndi, fikrinə nələr gəlir. Nauməfəndi (ciddi). Iştə, Şanz-Elizedə Həzrəti-Şəhriyarın ətrafında dəbdəbəli bir hailə təşkil edərək işə başlayırız. Məsələ əfkari- ümumiyyəni ildırım qüvvəsi kimi qaplayıb, məqsədə varmaqdır. Bir dəqiqə qaib etsək, iş pozular. Süleyman Salehbəy. Pək eyi, qəzetlər yazdı, əfkari-ümumiyyə hazırlandı. Maraqlanıb, Şanz-Elizeyə gedən oldu... Sonra? Nauməfəndi. Nə sonra? Getsin. Gedər, Kürdüstan padşahı onu qəbul edər, ha-ha-ha! Süleyman Salehbəy (heyrətlə). Bu padşah şimdi, nərədədir? Nauməfəndi. Burada (Salehi göstərərək), mənim qarşımda oturmuş. Süleyman Salehbəy (qəhqəhə ilə sıçrayıb qalxır yerindən). Yahu, bən padşah? Bən Həzrəti-Şəhriyar? Ha-ha-ha! Bənimlə əylənirsənmı? Şakamı yapırsan? (Əli ilə özünü göstərərək) Saleh kral? Ha-ha-ha!.. Nauməfəndi (sakit və ciddi). Saleh kral. Heç bir şaka yoxdur. Para qazanmaq üçün bin vasitə var, bu da biri... Məsələdən uzaq düşməyək. Burada hazırlıq yapandan sonra, sən Marselə gedib, birinçi sinif vaqonda Parisə dönərsən. Stasionda səni təntənə ilə qarşılayıb avtomobildə Şanz-Elizeyə götürüriz... Maraq etmə, bu işə əlli min frank təxsis etmişəm... İyirmi dəfə artıq qazanmasam, sərf etmərəm... Şimdi sən söylə görüm, adamın varmı? Süleyman Salehbəy. Nə adam? (Oturur). Nauməfəndi. Elan verəcəyiz ki, Kürdüstana göndərmək üçün könüllü toplanır. Bu iş ilə məşğul olan iki adam lazımdır. Süleyman Salehbəy. Var. Burada azəri tələbələrindən Bağır adlı birisi var. Nauməfəndi. Bacarıqlı adamdırmı? Süleyman Salehbəy. Şeytan şeydir. Siyasi mühafillərlə də əlaqəsi var, zənn edirəm gizli vəzifəsi böylə var. Hər yerə girərçıxar, sirrindən də baş açmaq olmaz. Nauməfəndi. İşimizi pozmaz ki? Süleyman Salehbəy. Para versən, gözəl çalışar... Bir də Xəndan əfəndi var – sərsəri bir şairdir. Onun da maddi ehtiyacı böyükdür, para versək, məmnuniyyətlə çalışar. Türkiyyədən kusüb gələnlərdəndir. Məbus olmaq istəmişsə, intixab etməmişlər. Nauməfəndi. Pək eyi. Şimdi Qaston de Mustaza telefon edəlim də gəlsin, qəzetlərlə əlaqəyə girsin. (Telefon borusunu götürüb qulağına tutur) Allo – 44-45. Alo. Müsyö Qaston de-Mustaz evdədirmi? Özüdür? Axşamın xeyir. Tanıdınmı? Kimdir?.. Doğru!.. Bu saat işin var?.. Yaxşı evdə gözləyirəm. Avto ilə gəlsən daha gözəl olar. Əfəndim, maraq etmə, parasını verərəm... Allaha ismarladım. (Telefon borusunu yerinə qoyur). Süleyman Salehbəy. Bu kimdir? Nauməfəndi. Mətbuatçıdır. Nə məsələyə dair sifariş versən, üç-dörd günün müddətində bir kitabça yazıb gətirər. Yarın qəzətlərdə bax da, gör nə maraqlı teleqramlar nəşr edəcək. Süleyman Salehbəy. Məlumat verilsə, qəzetlər nəşr edərmi? Nauməfəndi. Təbii, məccanən yox, pul verəcəyik. Burada, əfəndim, hər şey alınıb-satılır. Para hər şeyə hakimdir. Pul ver, qəzet baş məqaləsində bir fahişəni Həzrət Məryəm kimi təsvir etsin. Əfəndim, Avropa başqa bir aləmdir. Burada olanlar bizim şərq qafamıza sığmayır. Burada məzar belə satılır, həm də vaqon kimi sinif-sinifdir. Yoxsula yer yoxdur. Beş min frankı olan ölü ancaq beş il məzarda yata bilər, əbədi istirahət üçün çox pul gərək. Zənginlərin itlərinə it qəbiristanında yer var, fəqir adama insan qəbiristanında yer yoxdur. Bunun üçün hər bir fırıldaq çevir də zəngin ol. Buranın qanunu belədir. Süleyman Salehbəy (heyrətlə). Yahu, bənim üçün sanki yeni bir Amerika kəşf olunur. Əcaba, mədəni Avropanın mədəniyyəti nərədə? Heyrət! Nauməfəndi. Bu mədəniyyət zənginlik mədəniyyətidir, zəngin olmayana heç bir şey yoxdur. Bənim də, sənin də zəngin olmağa haqqımız yoxdurmu? Vasitə qəbahət sayılmaz, məsələ məqsəddədir... Bir də bir şeyi unutma, yoxsul olsan meyitin bir baş klinikə götürüləcək,burnu kirli tələbələr əllərində bıçaq üzərində dəlləklik öyrənəcəklər, ha-ha-ha..! Vəzifəni bildinmi? Süleyman Salehbəy. Naum əfəndi, bir şeyi anlaya bilməyirəm – paranın bu qədər qiyməti olan bir məmləkətdə neçün boş yerə istiqrazlar verirlər? Nauməfəndi. Əfəndim, Avropa üçün boş yer yoxdur – verilən istiqraz gec-tez hökumət vasitəsilə zəif bir hökumətin üzərinə yüklənəcək. Bunu bilməlisən. Sonra, avropalılar o qədər acgözdürlər ki, para qazanmaq üçün paranı qumar masasına atan kimi atırlar (sükut). Iştə, bu vəziyyətdən istifadə edəlim. (Sükut, səsini dəyişərək). Deməli, adamların var. Süleyman Salehbəy. Var. Nauməfəndi. Pək eyi. “Kral”ı qarşılamaq üçün istasyona da bir adam getməlidir. Adamları təşviq etmək üçün onlara bir az para ver (masanın qutusunu açıb, pul çıxarır). Eyi olar ki, bunların hərəsinin bir rəsmi əlbəsəsi olsun... Zənn edirəm, hələlik beş min kafidir (pulu uzadır). Süleyman Salehbəy (gülümsəyərək). Yetər əfəndim (pulu alır və məmnun bir surətdə qoltuq çibinə qoyur). Nauməfəndi. Bunlara bir ziyafət də ver. Qoy əylənsinlər. Adam hər vaxt lazım olur. İnşallah, iləridə bir çox istiqrazlar yapacayız. (Qapı yenə yavaşca tıqqıldayır). Gəl! (Qapıçı əlində təbsi kirir, masaya yaxınlaşdıqda Naum vizit kartını götürüb baxır). Buyursun (qarson çıxır). Qastonde - Mustaz (girir). Axşamınız xeyir. Nauməfəndi – Axşamın xeyir. Təqdim edəyim (Süleyman Salehbəyi göstərir). Salehbəy. Mühüm bir simadır. Qastonde - Mustaz. Məmnuniyyətlə. (Görüşürlər. Qaston de-Mustaz Süleyman Salehbəylə qarşı-qarşıya oturur. Süleyman Salehbəyə) Nasılsınız, əfəndim? Süleyman Salehbəy. Təşəkkür edirəm. Qastonde - Mustaz. Simanız bana tanış gəlir. “Traternute muzulman” cəmiyyətində olmamışsınız? Süleyman Salehbəy. Bir dəfə getmişdim. Yəqin orada görmüşsünüz. Qastonde - Mustaz. Öylə olacaq (sükut). Nauməfəndi (Qaston de-Mustaza). Müsyö, məsələni izah etmişdim – vaqifsən. Qastonde - Mustaz. Bəli. Nauməfəndi. Sabahdan etibarən işə başlamalı. Qastonde - Mustaz. Teleqramlar hazırdır. İstərsəniz oxuyum. Nauməfəndi. Gözəl! Qastonde - Mustaz (cibindən bir kağız çıxarıb oxuyur). “Bağdad. Kürd üsyanı genişlənməkdədir. Diyarbəkirdə müvəqqəti hökumət təsis olunmuşdur. Kürdüstan krallığına namizədliyi söylənən Salehbəy buradan xaricdəki “Kürd təali cəmiyyəti” üzvlərilə görüşmək məqsədilə Beyrut yolilə Fransaya yola düşmüşdür. Alınan son məlumata görə Kamalın təskin üçün göndərdiyi ordu ağır zərbə yeyərək geri çəkilməyə məcbur olmuşdur”. Nauməfəndi. Yaxşıdır, fəqət Kürdüstanın daxili vəziyyətini bir az təfsilatı ilə yaz. Qastonde - Mustaz. Bu müsvəddəsidir. Təbii dəyişəcəyəm. Sabah bu “Maten” qəzetinə veriləcək. Nauməfəndi. Yaxşı olar ki, təqribən eyni mündəricədə bir teleqram da Istambuldan “Çikaqo tribun” qəzetinə verilə. Çünki bilirsən, bu məsələ ilə Ingiltərə kapitalı daha yaxından maraqlanır. Qastonde - Mustaz. Olar. Nauməfəndi. Başqa qəzetlərə neçə? Qastonde - Mustaz. İki gün sonra. İki gün sonra kral Beyrutdan çıxacaq. Bu, ayın yeddisinə təsadüf edir. Doğrudan da, o günü oradan Marselə vapor gedir. Məsələni ətraflı öyrənmişəm. Ayın səkkizində qəzetlərdə bir sıra teleqramlar nəşr edəcəyəm. Bunlar daha təfsilatlı və maraqlı olacaq. Nauməfəndi. Hər halda sən yeniyetmə mətbuatçı deyilsən. Təcrübən çoxdur, səni öyrətmək olmaz. Qastonde - Mustaz. Əmin ola bilərsən. Əfkari-ümumiyyə lazımınça tənvir olunacaq... Nauməfəndi. Nə zənn edirsən, bir-iki məqalə buraxsaq, neçə olar? Məsələn, “Fransanın Kürdüstanda mənafeyi”... Bilirsən, Suriyaya qonşuluq hesabilə... Məqalələri siyasətcə əsaslandırmağı özün gözəlcə bilirsən... Qastonde - Mustaz. Sırasilə “Maten”, “Pti pariziyon”, “Jurial” kimi qəzetələrdə böyük məqalələr yazaram, axşam qəzetəsi “Əntrasizona”da kiçik bir parça verərəm. Kafidir, zənnindəyəm... Nauməfəndi. Lap yaxşı. Sabah sən qiymət öyrən, bax gör qəzetlərə nə qədər pul verəcəyik – mənə deyərsən... Bilirsən, Fransa qəzetlərinin gurultusu ingilislər arasında şiddətli qısqanclıq hissi oyadacaq. Bizə bu lazımdır. Qastonde - Mustaz. Hay-hay. Anlayıram. Nauməfəndi. Daha nə kimi təşəbbüslər lazımdır? Qastonde - Mustaz. Bank mühafillərində nüfuzu olan biriki qüvvətli adam əldə edilməlidir. Kiçik millətlərə istiqraz veriləndə bunlarsız olmayır... Təbii, həqqi-sükut lazım... Nauməfəndi. Bunu bilirəm. Belə bir adam tanıyırsanmı? Qastonde - Mustaz. Təbii. Mən onlarla görüşərəm və verəcəyiniz paranı sezdirərəm. Sonra, Parisdə yaşayan Əbdülhəmid paşaları var. Onlar da Şərqdəki hadisələrlə əlaqədardırlar. Nauməfəndi. Lap yaxşı, bunların hamısını gör. Mənə də tanıtdır, bir gün ziyafətə dəvət edərik. Qastonde - Mustaz. Əvət-əvət. (Sükut. Naum əfəndi zəngi basır, qapıçı gəlir). Nauməfəndi (qapıçıya). Operetiv gətir. (Qapıçı çıxır). Qastonde - Mustaz. Məsələ indi aydındır. Kralın gəlməsi məsələsi ətraflı düşünülmüşdürmü? Nauməfəndi. Hazırdır. Salehbəy hər cəhətdə bizimlə həmrəydir. Qastonde - Mustaz. Çox gözəl! Çox gözəl! Nauməfəndi (gülümsünərək). Yoxsa, işsiz oturmuş, yığdığı pulları yeyib qurtarıb. Bunu da qazandırmalıyıq. Süleyman Salehbəy. Bənə müəllimlik etdiyinizdən dolayı mütəşəkkürəm. (Qapıçı təbsidə sifon, iki şüşə şərab və qədəhlər gətirib masanın üstünə qoyur, tökmək istədikdə). Nauməfəndi (qapıçıya). Biz özümüz tökərik. (Qapıçı gedir. Naum qədəhlərin dibinə hər şərabdan bir az töküb, başlarını sifondakı qazlı su ilə doldurur. Qonaqlara). Buyurunuz! Süleyman Salehbəy. Mersi! Qastonde - Mustaz. Mersi! (bir qurtum alıb təbsiyə qoyurlar və sonra mürur ilə içirlər). Nauməfəndi (Qaston de-Mustaza). Saleh bəyin bir sıra şeytan dostları var. Dünya işində olduqca mahirdirlər. Zənn edirəm, bizə çox yardım edəcəklər. Qastonde - Mustaz. Çox gözəl, çox gözəl! Şərqlilər çox zəki olurlar. (Süleyman Salehbəyə). Əfəndim, biz fransızlar şərqliləri çox sevəriz. Süleyman Salehbəy. Biz də hakəza. Fransayı çox sevdim. Ciddən mütərəqqi ölkədir. Qastonde - Mustaz. Əvvəlcə də Fransaya gəlmişdinizmi? Süleyman Salehbəy. Xayır, gəldiyim ilk dəfədir. Qastonde - Mustaz. Amma, fransızca eyi qonuşursunuz. Süleyman Salehbəy. Pək mükəmməl deyil. Qastonde - Mustaz. Əfəndim, bir həqiqət var ki, şərqlilər dili, bilxassə fransız dilini çox çapuq öyrənirlər. Bən öylələrinə təsadüf etdim ki, parisli qədər mükəmməl bilir. (Naum əfəndi zəngi vurur, qapıçı gəlir). Nauməfəndi (qapıçıya). Gələ bilərsinizmi? Qapıçı. Buyurunuz, əfəndim (gedir. Qaston de-Mustaz heyrət edər kimi Naum əfəndinin üzünə baxır). Nauməfəndi (Qaston de-Mustaza baxaraq). Axşam yeməyini bir yerdə yeyəlim. Qastonde - Mustaz. Əfəndim, zəhmət edirsiniz... Təbii, müsafirpərvərlik Şərqin ən məqbul adətlərindəndir. Şu adətə hörmətən məmnuniyyətlə yeyərəm. (Naum əfəndi qalxır, ona mütəaqib-qonaqlar da qalxırlar. Birdən Naum masanın qutusunu açaraq). Nauməfəndi (Qaston de-Mustaza). Əfv edərsiniz, məsələnin ən mühümü unudulmuş. (Masadan pul çıxarıb ona verir). Şimdilik ufaq-tüfək məsarif üçün. Qastonde - Mustaz (pulu çibinə qoyaraq). Mersi! Mersi! Pərdə * * * Üçüncü şəkil Qəhvəxana. Yuxarı başda yüksək bir piştaxta arxasında qəhvə sahibi xanım əyləşmişdir. Ağ döşlüklü qarsonlar tez-tez ona yanaşır, marka alırlar və yanındakı sol açıq qapıya girib, oradan müştərilər üçün qəhvə, süd, qruaşan və içkilər çıxarırlar. Divar diblərində yumşaq kanapelər və ortalıqda mərmər masalar və adi sandalyalar qoyulmuşdur. Kanapelərin arasında paltar asqıları var. Masaların üzərində məcmuə, qəzet görünür. Sağ tərəfdə iki saqqallı kişi şətrənc oynayır, sol tərəfdə bir zənci ilə gənc bir qız oturub qəhvə içirlər. Arabir zənci qızı qucaqlayıb öpür və bu hərəkətə kimsə əhəmiyyət verməyir. Bir-iki kokot oturub gənclərlə gözləşirlər. Bağır ilə Ibadulla nərdtaxta oynayırlar. Qabaqlarında boş qəhvə stəkanları var. Hərdən bir oyundan aralanıb danışırlar. Tez-tez qapı açılır, qəhvəxanaya yeni adamlar – kişilər və qadınlar girir-çıxırlar. Kənarda bir qoca oturub yazır. Səs gəldikdə sinirlənərək başını qaldırır, öz-özünə mırıl- danıb təkrar yazıya dalır. İbadulla (Bağıra). Yaxşı, Bakıdan göndərilən bu puldan bizə verməyəcəklər? Bağır. Nə bilim. Ağlım kəsməyir. İbadulla. Niyə? Bağır (bir az sərt). Əşi, necə niyə. Tələbələrə verilir, sən tələbəsən? İbadulla (gülərək). Bəs sən tələbəsən? Mən cəmisi üç il aldım, amma sən indiyə qədər alırsan. Bağır. Mən tələbəyəm. Sən əvvəldən heç bir yerə girmədin. İbadulla. Afərin sənin kimi tələbəyə! İldə bir yerə girib, bir vəsiqə alıb göndərirsən. Heç qurtarmaq da bilməyirsən. Aypara şəklində bulku Bağır. Görərsən, qurtaracağam. İbadulla (gülərək). Sən öl, bic adamsan. İşini düzəldə bilirsən. Hamı ilə də dostsan. Müsavatçılarla görüşürsən, bolşeviklərlə görüşürsən, fransız cəmiyyətlərinə gedib-gəlirsən. Vallah lap zamana adamısan. Bağır. Oynunu oyna, yaşamaq sənin xörəyin deyil. İbadulla. Bax, bu sözünə şərikəm. Adım pis çıxmış, amma bir fağır adamam. Deyir: “Çaqqal var gödən yırtır, qurdun adı bədnam”. Hər üzünü sən vurursan, adın da heç yerdə çəkilməyir. Mən yazığın da adı aferist çıxır. Bağır. Belədir, keyfinə bax... Düz oyna. İbadulla. Bağır, zarafat dursun, mən ölüm mənə də bir az pul al. Bağır. Bir yandan bir vəsiqə tap, onsuz olmaz... Xəndanəfəndi (girir). Bonjur, əfəndilər. Bağır. Bonjur, əfəndim. (Xəndan əfəndi oturur. O saat qarson yanaşır. Xəndan əfəndi qəhvə ismarlayır. Qarson gedib bir az sonra gətirir). İbadulla. Əfəndim, nə var, nə yox?. Xəndanəfəndi. Eyilik, gözəllik... Yahu, qəzetləri oxudunuzmu? Bir kürd kralı çıxmış, Parisə doğru gəlməkdə imiş... Ah, karata ingilis, nələr yapıyor... Bəradər, bu ingilislər heyrət şeydirlər: əsrlərdən bəri dünyanı alt-üst çeviyorlar. Kimsə də bunlara qarşı çıxmayır. İbadulla (oyuna davam edərək). Xəndan əfəndi, yanı bu Kürdüstandan bir şey çıxar? Xəndanəfəndi. Kim bilir, bəradər, Bolqariyadan, Sırpdan, Romaniyadan... çıxmadımı? Həp bizim hesabımıza. Kiçildikcə kiçiliriz... Suriya, Fələstin, Ərəbistan, Iraq. Nələr verdik. İbadulla (gülərək). Zərər yox, əfəndim, Kürdüstanı da verin canınız qurtarsın. Xəndanəfəndi (hiddətlə). Əfv edərsiniz, əfəndim, artıq Kürdüstanı verəməyiz... Yetər! (Yumruğunu havada fırladıb xəşin bir şəkil alır. Hamı gülüşür). İbadulla (gülərək). Xəndan əfəndi, burada yumruq qıcamadan bir şey çıxmaz. Hünərin var, müharibəyə get. Xəndanəfəndi. Əfv edərsən, yalnız onu yapamam. Avropa müharibəsində karata Ənvər paşa bizi cəbhədən-cəbhəyə sürüklədi, türkün anasını ağlatdı. Yetər! Şimdi hərbi zənginlər yapsın da bən baxayım. İbadulla (istehza ilə). Yox, Xəndan əfəndi, mən səni qəhrəman deyə tanırdım, səhv edirmişəm. Vətənin təhlükədə, sən də burada rahat-rahat qəhvə içirsən. Xəndanəfəndi. Əfəndim, bəndəniz vətən üçün çox çalışdı. Faydasını başqaları gördü. Hər kəs məbus oldu, nazir oldu, səfir oldu, biz də vətəni tərk edib qərib olduq. Bənim vətənim yoxdur. İbadulla. Buna baxmayaraq, kürdlərə də istiqlaliyyət vermək istəməyirsən. Xəndanəfəndi. Iştə bu olmaz. Bunlar həp ingilis oyunudur. Suriya, İraq müstəqilmi? Millətlərin müqəddəratı deyə bağırdılar. Bizdən alıb, özlərinə müstəmləkə yapdılar. Kürdüstan da ayrılsa, böylə olacaq. Yox, əfəndim, diplomatların tatlı dilinə aldanmağa vaxtımız yoxdur. Süleyman Salehbəy (içəri girir). Mərhəba, əfəndim. Hamı. Mərhəba! (Salehbəy oturur. Qarson yanaşır. Saleh bəy porto ismarlayır). Süleyman Salehbəy. Əfəndilər, birər porto da sizə versinmi? Bağır (sevinərək). Salehbəy, görünür, pul almışsan. İbadulla. O, Salehbəy! Xəndanəfəndi. Ənfəs! Salehbəy (qarsona). Birər porto. (Qarson gedir, bir az sonra gətirir). Bəradər, pədər bizi xatırlamış, allah ömür versin. (Oyun bitir. Bağır nərdtaxtanı yumub kənara qoyur). Bağır (istehza ilə). Salehbəy, Kürdüstan istiqlaliyyət qazanır. Yəqin sən də mütəsərrifliyə çağırılacaqsan. Bizə də bir katiblik yeri verərsən, zənnindəyəm. Süleyman Salehbəy (istehza ilə). Hay-hay əfəndim. Həpsinizə mövqe hazırdır. İbadulla. Canım, nə hökumət, doğrusu siyasət xoşuma gəlməyir. Asudə gəzirəm, nə məsuliyyətim var, nə qorxum. Ministrlər dallarına baxa-baxa gedirlər. Mən heç yerə baxmayıram, bilirəm ki, kimsəyə lazım deyiləm. Ancaq bir göydən düşmə para olsa, keyfim ulduza hürər. Onda nə hökumət, heç ingilis kralı da mənə çata bilməz. Xəndanəfəndi. Mən də siyasət sevmərəm. Yüksəklər bəni qorxudur. Ən iyisi təncərədə bişirib qapağında yeməkdir. İbadulla. Yaşa, Xəndan əfəndi. Mən də sən deyəni deyirəm: “Azacıq aşım, ağrımaz başım” – vəssalam. Ancaq (yavaş səslə) bir az ara olmalı. Süleyman Salehbəy. Bəradər, siz çocuqsunuz, hələ hökumət tiryəkindən dadmamışsınız. Dadsanız əl çəkməzsiniz. Bən bir qədər mütəsərrif oldum, dadı hələ də damağımdan getməmişdir. İbadulla. Süleyman Salehbəy, düzünü deyin, bir mövqe sahibi olsanız, bizi unutmazsınız ki? Süleyman Salehbəy. Heç unutmam. Bağır. İndi belə deyirsiniz, onda unudarsınız. Süleyman Salehbəy. Namusuma and içirəm... Sizi keyflər içində üzdürərəm... İbadulla. Yaşa, yaşa!.. Mənim borclarımı da verərsənmi? Süleyman Salehbəy. Verərəm. Ibadulla. Yaşa, yaşa! (Xəndana). Ənfəs, əfəndim, ənfəs! Xəndanəfəndi. Ənfəs! Süleyman Salehbəy (düşünərək). Yahu, şaka dursun, bu Paris bursasında hərə bir şey satır... Zatən satılan şey də deyil... hava. Biz neçün satmayalım? İbadulla. Bu bəlli, iş və bacarıq lazımdır. Süleyman Salehbəy. İkisi də bəndə. Istərsinizsə, iş verim. Bağır. Razıyıq. Xəndan əfəndinin fikrini soruşmalı. Xəndanəfəndi. Oyun üçün hazıram. Süleyman Salehbəy. Oyun deyil, ciddi deyirəm. Xəndanəfəndi. Nə isə. Süleyman Salehbəy. Deməli razısınız. Pək iyi. Bağır sən yarın saat 9- dan 12-yə qədər yaşadığın otelin bir otağında könüllü yazırsan. Bağır (gülərək). Şakanı burax. Süleyman Salehbəy. Yahu, ciddi söyləyirəm. Yarın bu məsələ haqqında qəzetələrdə elan nəşr olunacaq. Al bu bin frankı, ilk məsarif üçündür (cibindən pul çıxarıb verir, o da cəld cibində gizləyir). Məsələni bildinmi? Müraciət edənin adını və adresini yazacaqsan... Şərait soruşsa, söylərsən ki, sonra bildiriləcək... Hər halda kəndinə təntənəli bir qəbul odası yaparsan. Bağır. Anladım. Süleyman Salehbəy. Xəndan əfəndi də sənə yardım edər (pul çıxarıb Xəndana verir). Şimdilik şununla iktifa ediniz. Sonra çox verəcəyəm. Xəndanəfəndi. Ənfəs! (pulu gizləyir). Yaşasın kürd, biri ölməsə, biri dirilməz (kənara), avropalılar erməniləri bitirdilər, şimdi də növbə kürdündür. Yıxılana yazıq! Nə isə, bu kiçik millətlərin üsyanından neft qoxusu gəliyor (qoxulayır). Neft qoxusu. İbadulla (Xəndana). Ənfəs, əfəndi, nə mırıldanırsan. Xəndanəfəndi. Əfəndim, para bəndənizi... bayıldıyor, (sandalyada sarsılır, qalxıb, onu tuturlar. Ayılan kimi olur). İbadulla (gülərək). Bizim Azərbaycanda deyərlər: “Ərdəbil pişiyi küftə görməmiş...” Xəndan əfəndi – para! Xəndanəfəndi. Əfəndim, insan... tühaf oluyor. Süleyman Salehbəy. Tühaf olmazsan, alışarsan (ciddi). Oturun! (otururlar). Əfəndilər, Ibadullanın vəzifəsi sonra başlayacaq (cibindən pul çıxarıb İbadullaya verir). Şunu al kəndinə bir otaq kirala. İyi də bir əlbəsə yapdır. İbadulla. Yaşa! (pulu gizləyir). Süleyman Salehbəy. Əfəndilər, vəzifəniz bəlli. Zahirinizə böyük məna verməlisiniz. Ilk müvəffəqiyyətlər zahirdən çox asılıdır. Xəndanəfəndi. (ayağa qalxıb, səhnənin ön tərəfinə yanaşır və üzünü tamaşaçılara çevirərək) – Əfəndilər, vəzifəniz bəlli. Zahirinizə böyük məna verməlisiniz. İlk müvəffəqiyyətlər zahirdən çox asılıdır. (Sükut)... Ənfəs! Pərdə * * * Dördüncü şəkil “Şanz-Elize” otelinin təntənəli salonunun bir guşəsi. Ipək örtülü məblə, xalı döşənmiş, divarlarda güzgü və qiymətli tablolar var. Süleyman Salehbəy yuxarıda və ətrafında Bağır, İbadulla, Xəndan əfəndi, Naum əfəndi və başqa ziyarətçilər oturmuşlar. Hamı vizitkadadır. Arabir qırmızı geyimli, işıldar düyməli qarson gümüş təbsidə vizit kartı gətirir. Naum əfəndi bu kartları bərkdən oxuyub, ziyarətçiləri qarşılayır, Həzrəti-Şəhriyara təqdim etdikdən sonra onlara yer göstərir və özü də oturur. Ziyarətçilərin hamısı vizitka geymişlər. Ziyarətçilərdənbiri. Dəniz Həzrəti-Şəhriyarı rahatsız etmədi ki? Süleyman Salehbəy. Təbii, bir az sarsdı... Lakin zatıma qarşı ibraz olunan hüsn təvəccöh və nəzakət hər şeyi unutdurdu. İkinçiziyarətçi. Marseldə qaldınızmı? Süleyman Salehbəy. “Kürd təali cəmiyyəti”nin israrına rəğmən, məələsəf, qala bilmədim. Bir an əvvəl Parisdə bulunub da iş başlamaq icab ediyordu. Əbdüləzimpaşa. Əzimətinizdən birinci məqsəd nədir? Süleyman Salehbəy. Avropa əfkari-ümumiyyəsini böyük kürd hərəkətilə aşina etmək, bəzi ləvazimatı-hərbiyyə tədariki ilə məşğul olmaq. Əbdüləzimpaşa. Planınız böyük və ciddən şayan-təbrikdir... Əfəndim... bəndəniz qurana olduğum zaman soltan Əbdülhəmidin kürd millətinəcibəsinə qarşı iltifat buyurduqları hüsnü-təvvəccöhün izdiyadına bihəqqin çalışmışdım... Əlan məqsədi-aliləriniz üçün hər bir fəaliyyətdə bulunmağa amadəyəm... Süleyman Salehbəy. Mersi, əfəndim! Hissi-dövlətlərinizdən dolayı məmnun və mütəşəkkürəm (Qarson əlində təbsi içəri girir. Naum əfəndi təbsidəki kartı götürür). Nauməfəndi (kartı oxuyur). Jurnalist və elmi iş namizədi Qaston de- Mustaz. (Qarsona). Buyursunlar. (Qarson çıxır, Naum əfəndi qalxıb ziyarətçinin qarşısına gedir). Qastonde - Mustaz (girir). Bonjur, əfəndim (görüşür). Səyahətinizi qəzetlərdə böyük maraqla təqib etdiyim Həzrəti-Şəhriyar Süleyman xana təqdim olunmaq mənim üçün şərəf və böyük səadətdir. Nauməfəndi. Mersi, mersi. Buyursun. (Uzaqda duraraq Süleyman Salehbəyə baxır). Həzrəti-Şəhriyar, müsaidə buyursanız Fransanın məşhur jurnalisti və elmi iş namizədi müsyö Qaston de-Mustazı zati-nəcabətinizə təqdim edərəm. Süleyman Salehbəy (qürurla, nəzakətlə). Buyursunlar! (Qaston de-Mustaz nəzakətlə yeriyib Süleyman Salehbəyin əlini sıxır). Qastonde - Mustaz. Fransa Şərqdən gələn hər bir böyük simaya qarşı hüsni-qəbul göstərir. Zati-nəcabətinizin də əziməti fransız qəlbində sevinc oyadır. Süleyman Salehbəy. Bən də Fransada, sevimli və müsafirpərvər Fransada bulunduğumdan dolayı iftixar edərəm, əfəndim (Qaston de-Mustaza yep göstərir, oturur). Qastonde - Mustaz. Şərq dostu həsəbilə böyük məqsədiniz yolunda üzərimə düşən vəzifəni ifa etməkdə ayrıca həzz duyacağımı da qeyd etməyi özümə borc bilirəm. Süleyman Salehbəy. Mersi, mersi! Nauməfəndi. Həzrəti-Şəhriyara daşıdığı yüksək məfkurə uğrunda edəcəyiniz yardım insani bir vəzifədir, zənnindəyəm. Süleyman Salehbəy. Mersi, mersi! (Qarson əlində təbsigəlir. Naum əfəndi kartı götürür). Nauməfəndi (kartı oxuyur). “Müsəlman qardaşlığı” cəmiyyətinin sədri, sabiq Əlcəzair istinaf məhkəməsinin fəxri üzvü, əsbəq “Əl mübarək” qəzetəsi müdiri müsyö Diyodone. (Qarsona). Buyursunlar (Qarson gedir. Naum əfəndi müsyö Diyodonenin qarşısına gedir). Diyodone (beli bükük, ağ baş, dolaşıq saqqallı, axsaq bir qoca içəri girir və kəko dil ilə danışır). – Bonjur, qardaş (Naum əfəndi ilə görüşür). Sevgili Islam əhkamı möcəbincə əzimət buyurmuş hökmdar qardaşımı ziyarət etməyi dini bir vəzifə bildim. Nauməfəndi. Xoş gəlmişsiniz (Süleyman Salehbəyə). Həzrəti- Şəhriyar, müsaidə sadir buyurulsa, “Müsəlman qardaşlığı” cəmiyyətinin sədri, sabiq Əlcəzair istinaf məhkəməsinin fəxri üzvü və “Əl mübarək” qəzetinin əsbəq müdiri müsyö Diyodoneni zati-nəçabətlərinə təqdim edərəm. Süleyman Salehbəy (bir az yerindən qalxaraq). Buyursunlar! Məmnuniyyətlə. (Qoca təqdim olunub, göstərilən yerdə oturur). Diyodone (təsbih çıxarıb çevirərək). Qardaş, təşrifinizdən dolayı son dərəcə məmnunam. “Əl məmununə üxüvvət” – deyə buyurulmuş. Sizi görərək köhnə fərəhli xatirələrim çanlanır... (Sükut). Hələ gənc idim. Əlcəzairdə xidmətdə idim. Quranı-Kərimi oxuyub hər yolunu buldum (dəsmalı ilə gözlərini silir)... Xristianlığı atıb islamiyyət qəbul etdim... O zaman sünnət məsələsi məni çox qorxudurdu. Dedim qanım zəhərlənər... Arvad da deyirdi: “A kişi, birdən pis kəsərlər, ziyanlıq olar”... Sonra Həzrəti-Məhəmmədin din yolundakı fədakarlıqlarını xatırlayıb, mən da sünnəti fəda etdim...(Gülümsünür). Şimdi də durur. Yazı masasının üzərində mıxdan asmışam. (dəsmalı ilə gözlərini silir)... Evə qonaq gəldikdə arvad fəxr ilə göstərər... Süleyman Salehbəy (Diyodoneyə). Cəmiyyətinizin başlıca məqsədi nədir? Diyodone. İbadət, ibadət. Müsəlman qardaşlarımızın Avropa mədəniyyətinə alışıb, pozulmaması... Bilirsiniz, şimdi əxlaq get-gedə sarsılır. Bolşevik ruhu aləmə yayılır. Sədaqət və itaət qalmayır. Hər yerdə üsyan və tüğyan. Camaatı din və hökumətə qarşı sadiq saxlamaq başlıca məqsədlərimizdəndir. Xəndanəfəndi. Ənfəs! (peşiman olaraq ağzını əlilə tutur). İbadulla (yavaşca Xəndana). Adam oğlusan. Ənfəsi qoy dursun, gör kişi nə buyurur. Süleyman Salehbəy (Diyodoneyə). Ciddən müqəddəs bir vəzifə görürsünüz (Qarson təbsidə kart gətirir. Naum əfəndi alır). Nauməfəndi (kartı oxuyur). Hindi-Çin vali-müstəşari-əsbəq katibi, Madaqaskar zabitəsi sabiq katibi, Tunis valisi müşaviri-sabiqi, “Şərq dostları” cəmiyyətinin fəxri üzvü müsyö Dreyyer. (Qarsona). Buyursunlar. (Qalxıb qarşısına çıxır, qarson gedir). Dreyyer (uzunboy, uzun, ağ bığlı, üzü qırışıq və başı daz qoca girir). Boyunbağına çalçarpaz bir qızıl sancaq sancmışdır. (Burnunu tez-tez çəkir). Bonjur! Nauməfəndi (onu qarşılayıb görüşür). Xoş gəlmişsiniz. Buyurun! Dreyyer (burnunu tez-tez çəkərək). Neçə gündən bəri adını qəzetlərdə oxuduğum Həzrəti-Şəhriyarı, cəmiyyətimizin proqramı mucəbi olaraq, ziyarət etməni şərq dostu həsəbilə özümə şərəfli bir vəzifə bildim. Nauməfəndi. Mersi. Xoş gəlmişsiniz. (Süleyman Salehbəyə). Xan həzrətləri müsaidə buyursa, Hind-Çin vali-müstəşari-əsbəq katibi, Madaqaskar zabitəsi katibi, Tunis valisi müşaviri-sabiqi, “Şərq dostları” cəmiyyətinin fəxri üzvü müsyö Dreyyeri təqdim edərəm. Süleyman Salehbəy (bir az yerindən qalxaraq). Buyursunlar! (Dreyyer yeriyib görüşür. Göstərilən yerdə oturur. Naum əfəndi də oturur). Dreyyer (burnunu çəkərək). Kürd milləti nəcibəsinin əlində silah istiqlal qazanması cəmiyyətimiz üzvlərini olduqca sevindirir. Süleym an Salehbəy. Mersi! Mersi! Dreyyer (burnunu çəkərək). Himayəmizdə bulunan Suriya ilə qonşuluqda bizə dost, bizimlə sıxı əlaqədə bulunan bir yeni dövlətin olması, zənnimcə, mətlub olunan arzularımızdandır. Süleyman Salehbəy. Şərq dostu Fransa ilə sıxı və dost bir əlaqədə olacağımıza əmin ola bilərsiniz. Əsnayi-səyahətimdə Parisi başqa payitəxtlərə tərcih etməm buna dəlil olmazmı? Dreyyer (burnunu çəkərək). Məmləkətinizin həqiqi mənafeyini duyduğunuzdan dolayı məmnunam (Qarson təsbidə kart gətirir. Naum əfəndi alır). Nauməfəndi (kartı oxuyur). Bursa dəllalı və “Finansiyer” məcmuəsi müxbiri müsyö Molle de-Valay. (Qarsona) Buyursun! (Qarson gedir, Naum əfəndi qarşıya çıxır, gənc, şıq geyinmiş, diribaş, bığ və saqqalı qırxılmış Valay girir). Mollede - Valay. Bonjur! Nauməfəndi. Bonjur, əfəndim. Buyurun. Mollede - Valay (Naum əfəndi ilə səmimi görüşərək yavaş səslə). Əfəndim, işlər eyidir. Bursada böyük propaqanda yapmışam. Bəzi bank mühafillərində Beyrut-Diyarbəkir dəmir yol imtiyazı belə mövzi-bəhs olunmadadır. İstiqraz yapacayız, zənnindəyəm. Nauməfəndi. Çox gözəl. Gəl səni Süleyman xana təqdim edəyim, (Süleyman Salehbəyə) müsaidə buyurunuz “Finansiyer” müxbiri müsyö Molle de- Valayı zati-Şəhriyara təqdim edəyim. Süleyman Salehbəy. Hay, hay (gorüşürlər, oturur). Mollede - Valay. Yüksək məqsədinizə xidmət etmək böyük səadətdir. Süleyman Salehbəy. Mersi, daşıdığımız məqsədə qarşı göstərdiyiniz hüsni-rəğbətdən dolayı hökumətin və millətin naminə hamınıza mütəşəkkürəm. Fransa ilə Kürdüstan arasında sıxı dostluq və mütəqabil fayda təmini üçün atdığım hər bir addımın müvəffəqiyyətlə nəticələnəcəyinə əminəm... Hamı (bir yerdə). Əlbəttə! Əlbəttə! İbadulla (Bağıra. Səsi hamının səsinə qarışır). Ədə, Bağır xalaoğlu, deyəsən ovucum geyişir, pul görünür. Süleyman Salehbəy. Bizdə mütəxəssislər az olduğu üçün Fransaya bir çox imtiyazlar vermək icab edəcək, fransız kapitalı geridə qalmış ölkəmizə mədəniyyət saçar, zənnindəyəm. Hamı (bir yerdə). Əlbəttə! Əlbəttə! Xəndanəfəndi (Hamı ilə birlikdə). Əsarət saçar, zənnindəyəm. (Qarson qundaqda yorğana bükülü bir çocuq gətirir. Naum əfəndi qalxıb onu qucaqlayır). Nauməfəndi (qarsona). Bu nədir? (Qarson bir məktub verir. Naum əfəndi oxuyur) “Həzrəti-Şəhriyar, səltənətinizin kiçik vəliəhdini göndərirəm, müsafirlərimizə təqdim ediniz. Bəhicə”. (Məktub Naum əfəndinin əlindən düşür. Əvvəl özünü itirir). Vəliəhdə?.. Vəliəhd!!! Bu nə ədəbsizlik? (Məclisdəkilər susub diqqətlə Naum əfəndiyə baxırlar. Naum əfəndi vəziyyəti duyduqda çocuğu alıb, məclisdəkilərə tərəf dönür). Parisdə yaşayan Kürdüstan tələbələri Həzrəti- Şəhriyara hədiyyə olaraq bir çocuq... Çuxa göndərmişlər. Hamı (bir yerdə). Sağlıqla geysin... Xeyirli olsun!.. İbadulla (hamı ilə bərabər). “Xəlvətdə buğaya gələn aşkarda doğar”. Diyodone (kəkələyərək). Ah, nə gözəl, nə səmimi hədiyyə! (Dəsmalı ilə gözlərini silir). Dreyyer (burnunu çəkərək). Ah, nə səmimiyyət! Süleyman Salehbəy. Yuxarıya, otağıma göndərməli. Nauməfəndi (öz-özünə). Bu qadın dəli olmuş. Gedim onu razı edim, çocuğu aparsın. Yoxsa məsələnin bu vaxtında işlər bərbad olar (Çocuğu qarsona verir, gedirlər). Diyodone (Süleyman Salehbəyə, kəkələyərək). Buradakı kürd kalonisi böyükdürmü? Süleyman Salehbəy. Əfəndim, bir az tələbəmiz var. Bundan sonra milli hökumətimiz Parisə bir çox gənc göndərəcəklər. Baxın, bunlar da (Bağırı, Ibadullanı və Xəndan əfəndini göstərir) kürddürlər. Diyodone (gözlüyünü çıxarıb, əlilə gözlərindən uzaqda tutub tələbələrə maraqla tamaşa edir, kəkələyərək). Ah, çox gözəl. Çox gözəl! Nə ilə məşğuldurlar? Süleyman Salehbəy. Bu, (Bağırı göstərir) ali iqtisad məktəbi qurtarmışdır. Bu, (Ibadullanı göstərir) siyasi məktəb məzunudur, bu da (Xəndanı göstərir) zabitdir. (Xəndan əfəndi özünü düzəldir). Hamısı yanımda xidmətdədir. Diyodone (kəkələyərək). Ah, nə gözəl! (Bağıra, İbadullaya və Xəndana). Cəmiyyətimizə təşrif buyurub, bizi şərəfyab ediniz. Ah, nə gözəl ayinlər yapırıq. Mərakeşdən xoş-sövt bir xətib gətirmişik: xütbəsilə Həzrəti-Məhəmmədin ruhunu şad edir. (Dəsmalını çıxarıb, gözlərini silir). Dreyyer (burnunu çəkərək). Ah, nə gözəl! Qarsonde - Mustaz (Diyodoneyə). Əfəndim, ciddən xidmətiniz böyükdür. Bən müsəlman deyiləm, ancaq istiqlaliyyəti çox sevirəm. İslam Şərqinə sərf etdiyim əməyi bir şərəf ədd edərəm. Süleyman Salehbəy. Mersi, mersi. Şərq də Sizin kimi alicənabların xidmətini unutmaz. Dreyyer (burnunu çəkərək). Əfəndim, bu, Şərq dostlarının müqəddəs vəzifəsidir. Hər bir yeni addımınız bizlərdə fərəh doğurur. (Naum əfəndi girir, siması şəndir). Nauməfəndi (öz-özünə). Bir çox vədlərlə başını əkdim. İşlər hələlik yaxşıdır. (Hamıya eşitdirərək). Əfv ediniz, telefonda ləngidim. Həzrəti-Şəhriyarın gəlməsi bank mühafillərində böyük maraq oyatmışdır. Həp görüşmək istəyirlər. Bilxassə, ingilislər çox maraqlanırlar. Süleyman Salehbəy (Naum əfəndiyə). İş saatları təyin etməliyiz. Diyodone (kəkələyərək). Təbii, əfəndim. Əməli söhbətlər üçün uzun saatlar lazımdır. Dreyyer (burnunu çəkərək). Təbii! Təbii! Qonaqlar. Təbii! Təbii! (Qarson təbsidə vizit-kart gətirir. Naum əfəndi alır). Nauməfəndi (oxuyur). “Əbdülqədim paşa, əsbəq qürənayi – həzrəti-padşah, xəlifeyi-ruyi-zəmin soltan Həmidxan saniyi-cənnətməkan”. (Müsafirlərə). Nüfuzlu adamdır, çoxdan Parisdə yaşayır. Süleyman Salehbəy. Buyursunlar! (Qarson gedir. Naum əfəndi qapıya yanaşıb gözləyir). Əbdulqədimpaşa (ağ seyrək tükləri səliqə ilə yanakı daranmış, sağ gözündə monoql, barmağında iri göy qaşlı üzük var. Girir). Bonjur, əfəndim! Nauməfəndi (yanaşaraq). Bonjur, zati-dövlətləri! (Naum əfəndi ilə görüşür. Naum qoluna girib Süleyman Salehbəyə doğru apardıqda, Əbdüləzim paşa yerindən sıçrayıb Əbdülqədim paşanı qarşılayır. Əbdülqədim paşa əvvəl dostunu tanımayır, sonra tanıyıb onun mətəyini öpmək istəyir. Əbdüləzim paşa qoymayır. O da öpmək istəyir, Əbdülqədim paşa buraxmayır. Bu nəzakəti ifa edərkən səhnəni dolaşırlar və Naum əfəndi bir-iki addımlıq məsafədən onları təqib edir). Əbdulqədimpaşa (əyilib Əbduləzim paşanın ətəyini öpmək istəyərək). Zati-dövlətlərini gördüyüm kaç sənə oldu, ətəyinizi öpmək bəndəniz üçün böyük bir şərəfdir. Əbdüləzimpaşa (öz ətəyini mühafizə edərək, Əbdülqədim paşanın ətəyini öpmək istəyir). Əstəğfürülla, əfəndimiz, zati-dövlətlərinin ətəyini öpmək bəndəniz üçün bir səadətdir. Əbdülqədimpaşa (öz ətəyini mühafizə edərək, Əbdüləzimin ətəyini öpmək istəyir). Əstəğfürülla, əfəndimiz! Zati-dövlətləriniz bəndeyi-xakisarin vəliyyülpeməsi olmuşdur. Ətəyinizi bus etmək bəndəniz üçün ibrazı-hörmət deməkdir. Əbdüləzimpaşa (öz ətəyini mühafizə edərək). Əstəğfürülla, əfəndimiz, ətəyinizi bus etməyi yaşca sizdən küçüyə iltifat buyurunuz? Əbdülqədimpaşa (dik qalxaraq, hiddətlə). Sizmi bəndən küçüksünüz? Buraxınız allah eşqinə! Əbdüləzimpaşa (hiddətlə). Bənmi böyüyəm! Buraxınız, allah eşqinə! Əbdülqədimpaşa (hiddətlə). Siz sarayda paşa olanda bən Babi – alidə qələm katibi idim... Buraxın allah eşqinə (üzünü ondan çevirdikdə, Naum əfəndini görür). Ah, əfəndim (gülümsünərək). Əfv buyurulsun. Bəndənizi Həzrəti-Şəhriyara təqdim etmək iltifatında bulunmazsınız? Nauməfəndi. Məmnuniyyətlə! (Süleyman Salehbəyə). Əbdülqədim paşa, əsbət qürənayi – Həzrəti-Şəhriyar soltan-il bərrin və bəhrin əfzayi-təxti-osmani soltan il qazi, xəlifeyi-ruyi-zəmin Əbdül Həmid saniyi-cənnətməkan... Suleyman Salehbəy. Təşərrüf ediyoruz. Pərdə * * * Beşinci şəkil “Sarayi-Fatma” adlı ümumxananın salonu. Gözəl yumşaq meblelər qoyulmuş, xalılar döşənmiş: pəncərələrdə qiymətli vazlar görünur. Divarlar güzgülərlə bəzənmiş. Hər yerdə qırmızı ay-yıldız nəsb olunmuş, ön divarda ərəb hərflərilə “Sarayi-Fatma” yazılmışdır. Sağ tərəfdə piano qoyulmuşdur. 3-5 əlvan paltarda qadın ağparikli tarixi libaslarla bərabər, müasir modalar da gözə çarpır. Qadınların hərəsi bir pozadadır: kimi kanapelərdə uzanmış, kimi qoltuğa (kreslo) yerləşmiş, kimi də güzgülərin önündə tualetlərini düzəldirlər. Qonaqlar smoqinqdədirlər. Səhnənin ön tərəfində Bağır, İbadulla və Xəndan əfəndi durmuşlar. Xəndan əfəndi salonun zinətinə və qadınların gözəlliyinə heyran qalaraq danışır, danışdıqca da ətrafı yabançıcasına süzür. Bağır. Bizə deyirlər niyə məktəbi qurtarıb, Azərbaycana dönməyirsiniz. Məqsəd yaşamaq deyilmi – mən onsuz da yaşayıram. Bu gün bir kürd xanı meydana çıxıb, o biri gün Azərbaycan heyəti neft yeri satır, bir də görürsən bir arnaüt rəcalı gəldi... Biz də bunların sayəsində yaşarıq... Allah yetirir.. İbadulla. Bəzən də allahın yadından çıxırıq – otelçi bizi otelə buraxmayır, qəhvəçi qəhvə verməyir... it kökündə kəlləpəz. Bağır. Elə o da bir keyfdir. Mən ayda bir gecə (salonu göstərir) belə yerdə keçirdikdən sonra on gün aç qalmağa razıyam. Dünya beş gündür, onu xoş keçir, sonra çəpər altında gəbər... (Xəndan əfəndini qucaqlayır). Sən nasıl düşunürsən, Xəndan əfəndi? Xəndanəfəndi. Yahu, heyrət (salonu və qadınları süzür)! Xərabə Türkiyədə batıb, qalmışız, dünyadan xəbərimiz yoxdur. Böyük məcmuələrdə bir şerimiz nəşr olduqda dünyayı bizim zənn edirik (sükut). Halbuki (salonu və qadınları süzür) aləmlər varmış!.. İbadulla. Xəndan əfəndi, hələ nələr görmüşsən... Bu adi bir ümumxanadır... Xəndanəfəndi. Bəradər, bu da yetər... Mütəbaqisini (barmağını alnına qoyur) xəyalım tamamlar. Böyük bir faciənamə yazmalı... Bağır. (darğın). Faciə nədir? Xəndan əfəndi? Görürəm, sən yenə ayılmamışsan. (Ciddi). Əfəndim, dünya bir lotu bazarıdır. Bacaranlar yaşayacaq, bacarmayanlar da sənin kibi başını şeir ilə tovlayacaq, vəssalam. (Çəkilib qadınlara doğru gedir; birini qucaqlayıb yanında oturur). İbadulla. Gəlmədilər. (Xəndan əfəndiyə). Gəl əylənəlim, əziz dəqiqələri boş keçirməyəlim. (Xəndanın qoluna girib qadınlara doğru aparmaq istəyir, Xəndan əfəndi getmək istəmir, ürkür, çəkinir, nəhayət, çəkilib ayrı oturur. İbadulla bir dəstə qadının ortasında yerləşir. Bunlardan birisinin qulağına pıçıldayır, qadın gedib Xəndan əfəndinin qucağında oturmaq istəyir. Xəndan əfəndi ürküb çəkinir, gülüşürlər). İbadulla (Xəndan əfəndiyə). Bəs deyirsən ənfəs, (qadını göstərir) bu da ənfəs: öz ayağilə gəlib, qucağında oturmaq istəyir, buraxmayırsan. Dodaqların var öpməyirsən, qəlbin var sevməyirsən... O şair adı sənə haram olsun. (Qadın israrında davam edir, Xəndan əfəndi buraxmayır. Nəhayət, qadın onun üzündən öpüb qaçır). Xəndanəfəndi (pərt bir halda). Yahu, nə cəsarət (gülüşürlər). Bağır. Xəndan əfəndi, bütün dünya gecə-gündüz çalışıb, bir aylığa da olsa, Parisə qaçmaq üçün pul hazırlayır. Xan rəiyyəti, fabricant işçini, hökümdar ölkəni... döyəşləyib bura üçün tədarük görürlər... Sən də yuxulayırsan... (Xəndan əfəndi küsmüş bir halda susub qalır. Süleyman Salehbəy, Naum əfəndi, Qaston de– Mustaz və müdirə gəlirlər). Müdirə (Naum əfəndiyə). Başqa gələniniz olmayacaq ki? Nauməfəndi (oynaq bir halda). Xeyr. Müdirə. Nə əmriniz var? Nauməfəndi. Bu gecə sabaha qədər buranın (salonu göstərir) və oranın (qadınları göstərir) sahibi mütləq bizik, kimsə buraxılmayacaq. Müdirə. Təbii, əfəndim. Nauməfəndi. Sonra... (durub birdən xanımın çənəsini əlləyir, xanım diksinir)... Sonra biz şərqliyik; hamımız yerdə oturacayız. (Süleyman Salehbəyi göstərir). Həzrəti-Şəhriyar təxtə əyləşəcək. Hərəm qadınları da ətrafını saracaq. Hələlik bu qədər. Əmr ediniz təxt qursunlar. Müdirə. Çox gözəl! Nauməfəndi. Bildinizmi? Müdirə. Təbii, əfəndim, ilk dəfə deyil ki, Əhməd şaha da qurmuşduq, rəhmətlik babası Müzəffər şaha da qurmuşduq. Nauməfəndi. Tez! (Qadın gedir. Hərə bir qadına yanaşır. Bir dəqiqə sonra müdirə dönür, mavi geyimli işçilər taxt gətirib yuxarı başdan qururlar. Ətrafına yerdən xalı salınır, üzərinə ipək yasdıqlar qoyulub, qadınları cürbəcür pozalarda oturdurlar. İşçilər gedirlər). Nauməfəndi (Suleyman Salehbəyə təzim edərək). HəzrətiŞəhriyar vəl bərqi – vəl bəhr Bəndəgahi-Humayun cülusinizə müntəzirdir. Süleyman Salehbəy. Təşəkkür edirəm (təxtdə əyləşir). Nauməfəndi (Ibadullaya). Xariciyyə naziri həzrətləri, hərəm dairəsinə buyurun. İbadulla. Mersi! (Keçib yerdə qadınların arasında yerləşir). Nauməfəndi (Bağıra). Maliyyə naziri həzrətləri buyursun. Bağır. Mersi! (qadınların arasında oturur). Nauməfəndi (Xəndan əfəndini arayaraq). Hərbiyyə naziri əfəndimiz (dönüb Xəndanı küskün görür) yahu, bu ki, elani-hərb etmiş (ona yanaşıb qoluna girir). Nə olmuş?.. Bildim... (sükut); şair həssas olur: bu eşqilər (qadınları göstərir) qəlbinizə toxunmuş... Zərər yoxdur. Şərqdən Parisə ilk dəfə gələndə eylə olur... alışarsınız. (Onu qaldırıb aparır, qadınların arasında yerləşdirmək istəyir, ürküb kənara oturur). Nauməfəndi (Qaston de-Mustaza). Mətbuat dövləti-müəzzəməsinin səfirikəbiri buyursun. Qastonde - Mustaz. Mersi! (Yerləşir). Müdirə. Daha nə əmriniz var? Nauməfəndi. Şapram şərabı. Nauməfəndi. Çox gözəl (gedir). Nauməfəndi (bir kənarda duraraq). Əfəndilər məndən razısınızmı? Hamı. Razıyıq! Nauməfəndi. Məqsədimizə çatdıq. Əldə para var, bu gecə doyunca keyf edəriz... Sonra da allah kərimdir (qadınların arasında oturur. Qırmızı paltarlı, işıldar düyməli, qızıl qalpaq çocuqlar təbsidə şərab, qədəhlər və məzə gətirirlər. Müdirə də arxadan gəlir. Süfrə salınır. Şərablar düzülür, qədəhlər paylanır). Müdirə. Şimdilik kifayətdirmi? Nauməfəndi. Hələ ki bəsdir. Lazım olsa deyərəm. Müdirə. Arabir gələrəm. (çocuqlarla gedir. Bir çocuq taxtın yanında qalır). İbadulla (qədəhi doldurub qaldırır). Xəndan əfəndi, sənin sağlığına! Nauməfəndi (Ibadullaya). Zati-dövlətləri, kərəm buyurun. (İbadulla qulaq asır). Əvvəla, qədəhləri doldurun. (Doldururlar. Salehbəyinkini çocuq doldurur). Allahdan sonra bu nemətləri bizə inayət buyuran bir zati-əqdəs var. Içəlim Həzrəti- Şəhriyarın şərəfinə (Salehbəyə). Padşahım, bin yaşa! Hamı. Bin yaşa! Süleyman Salehbəy. Səbr edin! (Hər kəs susur). Həriflər, özünüz qadın içində üzürsünüz, bəs bən burda ölüm? Hamı. Həzrəti-Şəhriyar haqlıdır. Nauməfəndi. Əmriniz? Suleyman Salehbəy (bir qızı göstərir). Bax o boynu incili qız yanıma gəlsin. (Qız qalxıb taxtda Süleyman Salehbəylə yan-yana əyləşir)... Şimdi içəlim. Hamı. Padşahım, bin yaşa! (içirlər). Süleyman Salehbəy (yanındakı qıza). Gözəlim, adın nədir? Qız. Janet. Süleyman Salehbəy (onu qucur). Janet deyilsən, cansan. Janet. Əhməd şah buraya tez-tez gələr, o da məni “can” deyə çağırar. Süleyman Salehbəy. Sizi çoxmu sevər? Janet. Çox sevər, boynumdakı bu incini də o bağışlamışdır. Ibadulla (Bağıra). Bağır, necəsən? Bağır. Dəm alıram. İbadulla. Qədəhləri doldurun (doldururlar). Əfəndilər, Naum əfəndi ciddən böyük adamdır... Daha doğrusu... Bağır. Da, “daha doğrusu” yoxdur ki, kişi böyük adamdır. İbadulla. Bir qipnotizerdir (sükut). Hansı ki, başqaları... heç bir şey bacarmadığı yerdə... daha doğrusu... Mən fikrimi deyə bilməyirəm, xülasə, çox yaxşı və qəribə adamdır... Daha doğrusu... Bağır. Daha doğrusu yoxdur; onun sağlığına içək. İbadulla. Səmimiyyətlə içirəm. Naum əfəndi, sağ olun. Hamı. Naum əfəndi, sağ ol! Sağ olsun Naum əfəndi! Nauməfəndi. Sağ olunuz. Qastonde - Mustaz. Bağışlayın, əfəndilər, bir əlavə edəcəyəm... (hamı qulaq asır). Mən Naum əfəndi ilə daha yaxından tanış və səmimi dostam. Naum əfəndi cazibəli bir sehrkar, həyatı və insanları bilən bir iş adamıdır. Biz Naum əfəndi ilə bir neçə əməliyyat yapdıq. Heç ummadığım yerdən müvəffəqiyyət əldə etdim. Siz son əməliyyatın şahidi oldunuz – siyasi bir hadisəni yoğurub, pula çevirdi.. Ağıl irməz bir adamdır. Yaşasın! Hamı. Yaşasın! Yaşasın! (Qədəhləri bir-birinə vurub içirlər). Bağır (öz-özünə qədəhi qaldırır). Bağır da yaxşı oğlandır. Atası qumar məclislərinin yaraşığı, özü də beynəlmiləl nəxünəkçi. Xalq qaz vurur, qazan doldurur, Bağıra da qazın bir lələyi qismət olur. Atam yazır ki, məktəbi nə vaxt qurtarırsan? Halbuki, “Sarayi-Fatmanın” kurslarına yavaş-yavaş bələd olmağa başlayıram. (Bərkdən). Əfəndilər, maliyyə naziri Bağırbəyin şərəfinə! Hamı. Yaşasın! Xəndanəfəndi. Şair də içir. Ibadulla. Yaşasın şair! Xəndan əfəndi, deyəsən, dirçəlirsən. Xəndanəfəndi. Yavaş-yavaş. Süleyman Salehbəy. Yahu, musiqi, dans. Hamı. Doğrudur. Padşahım, bin yaşa! (Naum əfəndi işarə edir, bir qadın piano çalır, qızlar rəqsə başlayırlar. Rəqs zamanı Naum əfəndi ilə Qaston de- Mustaz qalxıb Süleyman Salehbəyin yanında ayaq üstə dururlar. Xəndan əfəndi sol tərəfə, Bağır ilə İbadulla sağ tərəfə çəkilirlər. Ümumi rəqs bitdikdən sonra, pərakəndə rəqslər olur). Süleyman Salehbəy (sözlərin əvvəlini söyləmiş kimi Qaston de- Mustaza). Fikrin nədir? Qastonde - Mustaz. Zənnimcə, üsyanın yatırılmasını təkzib edən məqalələr və teleqramlar nəşr etməli. Məsələ birdən yatsa, ikinci əməliyyatı yapamayız. Nauməfəndi. Əfəndim, üsyanın yalnız bir dəfə səsi gəlsin, mabədini Paris mühafillərində faydası olan adamlar özləri düzəldər. Belə hadisələr bəzi deputatlar, maliyyə və hökumət adamlarına bir bəhanədir. Təbii, mətbuatdakı gurultunun davamına çalışmalıyız. İbadulla (Bağıra). Balam, pul alırlar, bəs bizə niyə bir az verməyirlər? Bağır (İbadullaya). Daha nə verəcəklər, biz ya səhnədəki bir statist-rolumuz nədir ki, muzdu nə ola? İbadulla. Bu məni açmadı. Bağır. Bir ay təminsən, sonra da yeni bir macəra. İbadulla (istehza ilə). Bir illik də paltarımız. Bağır. Bəs az işdir. İbadulla. Onda bir az da keyf eləyim, gözümün qurdu ölsün. (Bir qadının belini qucub rəqs edir). Süleyman Salehbəy (Naum əfəndi və Qaston de-Mustaza). Hər halda şimdi qafalar doludur. Yarın buyurun, ətraflı qonuşalım. Nauməfəndi (bir qadına yanaşıb rəqs edərək). Hay-hay-hay (zümzümə ilə). “Yarın buyurun qonuşalım, yarın buyurun qonuşalım”. (Süleyman Salehbəy və Qaston de-Mustaz rəqsə girir). Suleyman Salehbəy. Yahu, Bağırbəy! Xəndan əfəndi! (Bağır rəqsə girişir, Xəndan əfəndi bir az da kənara çəkilib cibindən dəftərini və karandaşını çıxarır və karandaşının ucunu tez-tez ağzında isladıb dəftəri gah divara, gah dizi üstə qoyub şeir yazır). Xəndanəfəndi (qadınlara baxaraq). Sürünüz dağlara düşsün, seyrigülüstan etsin (sükut). Sürünüz dağlara düşsün, seyri-gülüstan etsin... (Gəzinir, bəzən rəqs edənlərə dolaşır)... Sürünüz dağlara düşsün, seyri-gülüstan etsin İbadulla (rəqs edərək zümzümə ilə). Xəndanım təndirə düşsün, başdan ayağa bişsin... əti lum-lum şişsin. (Xəndan əfəndi aldırmayaraq dolaşır, sonra bir şey çıxmadığını duyaraq, süfrənin yanında oturub, yenidən içməyə başlayır. Bir az sonra rəqs bitir, hər kəs rəqs etdiyi qadını qucağına alıb süfrəyə qədər götürür. Süleyman Salehbəy və Janet taxta çıxırlar. Hamı oturur. Müdirə gəlib baxır, gedir. Qarsonlar təkrar şərab gətirirlər). Nauməfəndi (Xəndan əfəndiyə). Həzrəti-şair, yazdığınızı dinləmək istəriz. Qadınlar. Rica ediriz. Xəndanəfəndi. Burada yaza bilməyirəm. Şeir tənhalıq istər. Süleyman Salehbəy (Xəndan əfəndiyə). Xəndan əfəndi, bu Janeti mədh et! (Janetə). Janet, bu böyük sima da sənə qurbandır. Janet. Qurban olunca, bir brilyant hədiyyə gətirsin. İbadulla (gülərək). Yox, Xəndan əfəndi ona yoxdur. Janet. O necə hərbiyyə naziridir ki, bir hədiyyə də verə bilməyir. İbadulla. Onun əsgərləri deyil, misraları müharibə edir. (Gülüşürlər). Süleyman Salehbəy. Əfəndilər, qədəhləri doldurun (doldururlar). Əfəndilər, bizim əylənməmizin başlıca səbəbi müsyö Qaston de-Mustazdır. Müsyö Qaston qayət nəzakətli, incə, eyni zamanda da mətbuat aləmində çox nüfuzlu bir adamdır. Müsyö Qaston Şərqi çox sevər, onun yolunda heç bir şey əsirgəməz. Onun şərəfinə içəlim (içir). Hamı. Yaşasın! (İçirlər). İbadulla. Dinə gəlsin! (İçir). Xəndanəfəndi (qalxıb dizi üstə oturur). “İşgəncə, həp mənəvi işgəncə... Bu büllur qədəhlərdə parlayan nəşə ilahəsi şərab deyil, qan, məsum xalqın qanıdır... Bu şən görünən süslü dilbərlər məzarlardan baş qaldırmış qanlı kəfənli meyitlərdir. Bunlar: “Satqın şeyxlər bizi ingilis kapitalına qurban verdilər” – deyə hıçqırıyorlar... Orda qan tökülüyor, burada o qandan altun sikkələr donuyor... İştə Avropa vədlərinəinanan küçük xalqların müqəddəratı! Atəş, qan, göz yaşları. Burası bir cəhənnəm!.. Getməliyəm! (qalxır, getmək istəyir). Hamı. Xəndan əfəndi! Xəndan əfəndi! İbadulla. Tez kefləndi. Bağır. Kefli də olmasa, bir az gicdir. Nauməfəndi. Həzrət, kərəm buyur. (Onu tutur. Xəndan əfəndi dartınır). Xəndanəfəndi. Buraxın, cəhənnəm carçıları! Pərdə * * * Altıncı şəkil Lüqsemburq bağı. Xiyabanın bir tərəfində geniş çəmən görünür. Ətrafı ağac və çiçəkliklə əhatə olunmuşdur. Ağaclar arasında heykəllər düzülmüş. Xiyabanın iki tərəfinə iskəmiyələr qoyulmuşdur. Mürəbbiyələr arabacıqda çocuqlar gəzdirirlər. Cürbəcür kişi və qadınlar gəlib keçir. Bəhicə bir iskəmiyə üzərində oturub qarşıdakı mənzərəni tabloya köçürür. Sabah günəşi ağacların altına sarı ləkələr səpmişdir. İbadulla (gülümsəyərək yaxınlaşır. Bəhicə ayaq səsini eşidirsə də, əhəmiyyət verməyir). Bonjur, Bəhicə xanım (şlyapasını çıxarır və əl verməyə cəsarət etməyərək, ayaq üstə qalır). Bəhicə (onun üzünə dik baxıb, işinə davam edir). Bonjur! İbadulla (süni maraqla tabloya baxır). Aman, nə gözəl yapırsınız. Ciddən gözəl (gah tabloya, gah mənzərəyə tamaşa edərək). O heykəl büsbütün canlıdır (sükut)... Bağışlayın, Bəhicə xanım, bu tablonu sonra nə edəcəksiniz? Bəhicə (soyuq). Nasıl nə edəcəyəm – evdə qalacaq. İbadulla (son dərəcə nəzakətlə). Sizdən bir ricam var. (Bəhicə onu süzür). Lütfən, bu tablo bitdikdən sonra bunu mənə... yadigar olaraq verin... Bəhicə (heyrətlə). Nə münasibətlə? İbadulla (bir az özünü itirərək). Əfv ediniz, bəlkə, fikrimi deyə bilmədim, çünki osmanlıca eyi bilməyirəm... Sizə çox hörmətim var... Bir xatıra olaraq... Bəhicə. Çox tühaf (çalışır)! İbadulla. Bu qədər sərt davranmağınızı bilsəydim...Hər kəsə qarşı göstərdiyim nəzakətdən dolayı, daimə hörmətlə qarşılandım... İndi bir türk qızından belə cavabı... Əfv edərsiniz, bəni təhqir etdiniz. Bəhicə (heyrətlə). Təhqir nə üçün edəcəyəm? Bir gənc ilə rəsmi tanışlıq belə olmadan, qız ona hədiyyə verə bilərmi (çalışır)? İbadulla. Bir-birimizi iyi tanıyırıq, zənnindəyəm. Bəhicə. Bir-birimizə bir dəfə təsadüf etdik, aralıqda bir laf belə olmadı. İbadulla. Nə olar, ikimiz də türk deyilikmi? Bəhicə. Çox da türküz, türk çox, həpsinə də qarşı eyni müamilədə bulunamam ki. İbadulla. Əfv edərsiniz açıq danışalım: tutalım bir gənc sizi sevir, gecələr uyumayır, ağlamaqdan sönüb gedir... Gündə neçə dəfə atelyenizin qarşısından keçib sizi görməyə can atır... Belə səmimi bir gəncə qarşı sərt rəftar etməyə haqlısınızmı? Bəhicə (rəngi qaçmış bir halda). O gəncin bir çocuq anasına qarşı belə fikirlər bəsləməyə haqqı varmı? İbadulla. Çocuğun nə eybi. Sevən hər şeyi qəbul edər. (Sükut. Bəhicənin həyəcanından çalışa bilmədiyi duyulur. Birdən qolundakı saatına baxır, palitranı barmağından çıxarır, tablonu molbertdən götürüb qutuya qoyur, şeyləri toplayıb qalxır). Bəhicə. Allaha ismarladım, işim var (gedir). İbadulla (arxasınca baxaraq). Ədə, bu nə yaman qız imiş. (İskəmiyədə oturub və cibindən qəzetə çıxarıb, oxumağa başlayır). Süleyman Salehbəy (yanaşaraq). Mərhəba, əfəndim. İbadulla (sıçrayaraq, qəzeti qatlayır). Mərhəba. Pa, Süleyman Salehbəy. Buyurun, oturun (yan-yana otururlar). Bəhicəni gördünüzmü? İndi burada idi. Süleyman Salehbəy (heyrətlə). Buralarda nə yapıyordu? İbadulla. Rəsmlə məşğul idi. Yanaşdım, nə qədər danışdırdım, hər kələyə əl atdım – bir şey çıxmadı. Qalxıb getdi. Qəribədir ki, gedərkən bir dəfə də olsa, üzümə baxmadı. Süleyman Salehbəy (gülərək). Elə kafirdir... Sənə demədimmi... Bən onu iyi bilirəm; qəti sözündən dönməz... Bəladır, bəradər, bəla! İbadulla (heyrətlə). Vallah, belə bir qıza ilk dəfə rast gəlirəm... Heyrət! (sükut). Süleyman Salehbəy. Qəzetdə nə var? Baxamadım. İbadulla (gülərək). Həzrəti-Şəhriyarın təəbələrini darmadağın edirlər. Süleyman Salehbəy (düşünərək). Təbii, üsyan müvəffəqiyyətlə yatırıldıqdan sonra, əhaliyi rahat buraxmazlar ki.. (Sükut). Karata kamalçılar eylə bir sürətlə hərəkət etdilər ki, şeyxlər qaçıb dağılmağa da fürsət bulamadılar. Bu qışda, qar basmış yollarda nasıl yapdılar... İ nsan şaşırır. İbadulla. Canım, bir ovuc başıpozuq xalq müntəzəm dövlət ordusuna qarşı durmayacaqdı ki. Bu da bir ingilis oyunu idi. Mosul neftinin xatirəsi üçün türkləri bir az sıxışdırıb güzəştə məcbur etmək lazım idi... Tacir pul qazanacaq, kürd də lotu xərci oldu... (Sükut). Süleyman Salehbəy (acı düşuncələrlə). Əfəndim, bu ingilislər nə karata millətdir. Bütün dünyanı bir-birilə vuruşdurub özü kənarda işini görür. İbadulla. Kələkbazdır. Köpək uşağı çox kələkbazdır. Dünya xam, onlar usta. Hamını eşşək qayırıb minirlər. Süleyman Salehbəy (gülərək). Bax, bizim Xəndan əfəndi şairimiz də gəlir. İbadulla. Özü də dalğındır: görünür şeir düşünür. Səsini çıxarma, görək bizi görəcəkmi? (Xəndan əfəndi onları görməyərək keçir). Süleyman Salehbəy. Ya şair! Xəndanəfəndi (səksənərək). Ənfəs! Ənfəs! Mərhəba, əfəndim! İbadulla və SüleymanSalehbəy (bir yerdə). Mərhəba! Xəndanəfəndi (yandan Süleyman Salehbəyə baxaraq). Baxsana, bu iskəmləyə sənə daha da yaxışır. İbadulla. Xəndan əfəndidə deyəsən söz var. Süleyman Salehbəy (istehza ilə). Xəndan əfəndi daima sözlüdür. O bir müəmmadır. Şair deyilmi? Xəndanəfəndi (ima ilə). Naum əfəndi nərədədir? Ibadulla. Kürdlər qiyam etdi, ingilislər qazandı, biz də qiyam etdik, Naum əfəndi qazandı. Xəndanəfəndi. Bizimki qiyam deyil idi, dəccalın xürucu kimi bir şey idi... Ah, beş pərdəlik bir komediya yazmalı. İbadulla. Xəndan əfəndi, sənin “Sarayi – Fatma”dakı halını da orada qeyd etməyi unutma. Xəndanəfəndi (pərt). Nə hal? Süleyman Salehbəy (gülərək). Sərxoş olaraq, sərsəmləmişdin. Xəndanəfəndi. Nə sərsəmləmə? Siz rəqsə başlayanda bən uyumuşdum. Evə necə gətirildiyimdən xəbərim olmamış. İbadulla. Meyitini aparmaq üçün filan qədər də avtomobilə para verildi...Yox şair, içə bilməyirsən (Bağır gəlir). Bağır (şən bir halda). Mərhəba! Hamı. O...o, mərhəba! İbadulla. Balam, evdə də tapılmayırsan...Öz aramızda, dünən gecə də evdə yatmamışsan. Bağır (gülümsəyərək). Iş var... sonra deyərəm. Xəndanəfəndi. Yahu, para, para çıxan işdirmi? Süleyman Salehbəy (gülərək). Şair, deyəsən, alışırsan. İbadulla. Təbii deyilmi, aclıq adama bin oyun öyrədir. Xəndanəfəndi. Bağır, əfəndi, ciddən nə işdir? Bağır. Evlənirəm. Yüz min dollar cehizi var. İbadulla (heyrətlə). Əşi, nə deyirsən! Süleyman Salehbəy (heyrətlə). Aman, əfəndim! Xəndanəfəndi. Ənfəs!.. “Sarayi- Fatma”ya gedyorsunuzmu? İbadulla. Yox, artıq “Sarayi-Fatma” evində olacaq. Süleyman Salehbəy. Deməli, paraları mövqeyinə təslim veririz. Bağır. Təbii, ancaq sizin yardımınız lazımdır. Süleyman Salehbəy (tələsik). Nə kimi? (Hamı diqqətlə dinləyir). Bağır. Bu qız amerikalı bir zənginin qızıdır... (Gülərək). Yanı qız deyirəm, bəlkə də, qız deyil: anam yerdə bir şeydir... (Hamı gülüşür). İbadulla. Nə eyb edər, parası olsun. Avropada qadının altmış yaşı da olsa, madam ki, rəsmən ərə getməmişdir, adı madmazeldir. Bağır. Onun bir yoldaşı da var. O da zənginlərdəndir. İbadulla (istehza ilə). O da, yəqin, qırx yaşardır. Bağır. Bu qızların sərvətləri var, ad axtarırlar. Bir prinsə ərə gedib, prinses olmaq istəyirlər. Amerikada böylə adət olduğunu bilirsiniz. Süleyman Salehbəy (sevinclə). Bəlli, səni prins yapmalıyız... Bəlli, sən bu gündən etibarən prins Bağırsan. İbadulla (Xəndan əfəndiyə). Bu da saray şairi xacə Xəndan Ərdəbili. Bağır (ciddi). Zarafatı buraxın... Qız şərqliləri sevərmiş. “Şərq dostları cəmiyyəti”ndə Bəhicə ilə tanış olub, ona bir sıra tablo ismarlamışdır. Bu günlər Bəhicənin atelyesinə gələcək. Biz də hazır olub oraya getməliyiz... İbadulla. Süleyman Salehbəy oraya gedə bilməz ki... Mənim də bir o qədər yolum yoxdur (sükut). Bağır (Süleyman Salehbəyə mənidar baxışla). Süleyman Salehbəy istəsə hər şey olar. Süleyman Salehbəy. Nasıl istəsəm? Bu olur işmi?.. Ortalıqda çocuq məsələsi var, Yaxamı güc-bəla qurtarmışam. Bağır (gülümsünərək). Istəsən olar. Yəni müvəqqəti də olsa, çocuq mənimdir deyəməzsənmi? Bu Kürdüstan taxtından daha qolay, daha faydalıdır. Xəndanəfəndi (Süleyman Salehbəyə). Ah, Salehciyim, o “Sarayi-Fatma” üçün insan hər bir şeydən keçər, zənnindəyəm. İbadulla (Xəndan əfəndiyə). Yaşa, şairim, ayılıbsan. Vur dəysin! (Əlini uzadır). Xəndanəfəndi (Ibadullanın əlinə vurur). Dəysin! Süleyman Salehbəy (düşüncəli). Yahu, bir şey çıxmaz, ortalıqda bən kələyə düşərəm. Bağır (təkidlə). Düşməzsən. Məni iyi tanıyırsan ki, yüz ölçməsəm bir biçmərəm... Bir həftədir məsələ ilə məşğulam: bir adam vasitəsilə qızın hər bir işini öyrənmişəm. Çalışmalıyıq ki, başqa ələ keçməsin. Süleyman Salehbəy (düşünərək). Bən razıyam... Baxsana, onda əvvəlcə bəni Bəhicə ilə barışdırmalısan... Çünki Bəhicə məsələyə vaqif olmalıdır. Sənin haqqında onunla bərabər bəhs açmalıyız... İbadulla. Bilirsiniz, Bəhicənin bir neçə gözəl tablosunu ayırın, deyin bunlar bir şərq prinsinə satılmışdır. Onda qızda böyük maraq oyadacaq. Süleyman Salehbəy. Bu pək doğru!.. Məsələ maraq oyatmadadır. Sonra sən gələrsən, təntənə ilə səni qarşılarız... İbadulla (Bağıra). Prins Bağır, – deyə vizit-kart hazırla, gələndə qapıdan göndərərsən... Istərsən, mən də sənin şəxsi katibin olaram. Bağır. Çox gözəl. Təfsilatını sonra düşünərik. (Süleyman Salehbəyə). İndi Bəhicənin yanına gedimmi? Süleyman Salehbəy. Evdə olarmı? İbadulla burada görmüş. Bağır. Olmaz, sonra yenə gedərəm... Süleyman Salehbəy. Pək iyi, yüz bin dollar ələ keçdikdən sonra bizə nə çatacaq? Bağır. Neçə il desən səni təmin edərəm. Süleyman Salehbəy. Ciddimi söyləyirsən? Bağır (əlini yanağına vurur). Bu ölsün. Bilirsən ki. lotunun sözü doğru olar... (Getməyə hazırlanır). İbadulla (ayağa qalxır). Sən öl, allah yetirir. Xəndanəfəndi (Ibadullaya). Bəradər, bu Paris bir sirr imiş ki, (qalxır) bən şimdiyə qədər nərədə imişəm?.. Türkiyədə keçirdiyim uzun illərə yazıq. İbadulla (əlini Xəndanın çənəsinə qoyub oxuyur). “Altmış illik ömrüm oldu səndə bərbad, Ərdəbil. Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil.” Pərdə * * * Yeddinci şəkil Bəhicənin atelyesi. Geniş pəncərəli yüksək bir otaq. Sağ tərəfdə bir qapısı var. Divarlardan bir çox şərq janrlı tablolar asılmışdır. Bir tərəfdə molbert üzərində qurtarmamış bir şəkil qoyulmuşdur, yanında palitra və fırçalar görünür. Döşəməyə xalı salınmışdır. Divarın yanındakı kanapenin üstünə qurama örtü və arxasına hərəkə xalçası salınmışdır. Şüşə caməkanlarda cürbəcür minaatürlü şərq kitabları, rəsmlər, qitələr və kitabələr var. Pəncərələrin arasından çərçivədə Konya çiniləri asılmışdır. Tabloların arasındakı məsafələr əski türk silah və geyimləri, şərq qadını zinətləri ilə bəzənmişdir. Süleyman Salehbəy ilə Bəhicə kanapenin üstündə oturub, şən bir halda danışırlar. Süleyman Salehbəy qara pidjakda, Bəhicə isə şıq paltarının üstündən mavi iş xalatı geyinmişdir. Süleyman Salehbəy. Ah, Bəhicəciyim, bilsən nə məs’udam. (Bəhicəni qucub öpür). Sanki dünyaya yenidən gəlyorum. Bəhicə (xoş əda ilə). Amma çox nazlı imişsən... Süleyman Salehbəy. Quzum, hər vəziyyət... Bəhicə (qalxaraq). Aman!.. (dinləyir) çocuq durmasın da... Ah, mini-mini yavurcuğum ağlayır (cəld qalxır). Süleyman Salehbəy (qalxır). Qadınlar nə axmaq olurlar: Bəhicə zənn ediyor ki, doğrudan bən ona koca olacağam. Yox, bunların həpsi oyundur. (Özünü çəkərək gəzinir). Bən, İbadullanın istilahınca, kələk səhnəsinin artistiyəm. Bəhicə (qapıdan baxaraq). Salehciyim, gəliyorlar, sən qarşıla, bən çocuğu uyudum, gəlyorum. (Gedir. Süleyman Salehbəy otaqdan çıxır və haman amerikalı iki qız ilə girir. Qızlar paltolu və şlyapalıdırlar). Süleyman Salehbəy (qızlara). İştə Bəhicə xanımın atelyesi. (Göstərir). Birinciqız. Ah, nə gözəl! Nə gözəl!.. Tam bir sənət məbədi... (Tablolara yanaşır)... Bu tabloların hamısı Bəhicə xanımındırmı? Süleyman Salehbəy. Əvət. Birinciqız. Çox gözəl. İkinciqız (yandakı bir tablo qarşısında). Yəqin, bu İstambul qürubudur. Süleyman Salehbəy. Əvət (birinci qız da o tabloya yanaşır). İkinciqız. Incə minarələr qürubdə nə gözəl görünür. Birinciqız. Gözəl çəkilmişdir, böyük salona süs verəcək bir tablo... Əfəndim, bəs Bəhicə xanımın özü hanı? Süleyman Salehbəy. Çocuğumuzu uyudur, şimdi gələr. Birinciqız. Siz bağışlayın, Bəhicə xanımın zövcüsünüzmü? Süleyman Salehbəy. Əvət. Birinciqız. Çox məmnun olurum (əl verir, yoldaşı da görüşür). Bəhicə xanım çox mədəni xanımdır. İngiliscə də mükəmməl danışır, İstambulda amerikan kolleci bitirdiyini söylədi. Süleyman Salehbəy. Əvət (Bəhicə girir, qızlarla görüşür). Birinciqız. Bəhicə xanım, zövcinizlə tanış olmaq şərəfinə nail oldum, çox incə zatdırlar. Sizdən müsaidə almaqsızın bəzi tabloları gözdən keçirdim. Əfv edərsiniz. Bəhicə. Bir şey deyil. Birinciqız. Tablolar o qədər gözəldir ki, ayrıla bilməyirəm (təkrar tabloların tamaşasına dalırlar). İkinciqız. Bəhicə xanım, lütfən bu tablonu izah edərsinizmi? Bəhicə. Bu, əfəndim, zeybək oyunudur. Milli türk rəqsidir. İkinciqız. Tühaf geyimləri var. Birinciqız (bir ayrı tablonu göstərərək). Bu kimdir? Bəhicə. Bu türk şairəsi Xalidə ədib xanımdır. Onbaşı rütbəsində milli orduya girmiş və yunanlarla müharibə etmişdir... (Göstərir). İştə müharibəyə gedərkən... Birinciqız. Xırda bir vücudda nə böyük cəsarət var. Bəhicə. “Atəşdən kömlək” adlı romanı ingilis dilinə tərcümə olunmuş. Verərəm oxursunuz. Birinciqız. Məmnuniyyətlə. Çox maraqlı olar. Bəhicə. Bu qoca türk qadını manqal qırağında oturub, hərəm ağasına fala baxdırır. Birinci və ikinciqız (bir yerdə). Bu çox maraqlıdır. (Tablonun qarşısında dayanırlar). Birinciqız. Bu çox orijinaldır... mütləq bənim olmalıdır. Süleyman Salehbəy (Süni məhcubiyyətlə). Məələsəf, bu tablo və sıradakılar satılmışdır... (Bəhicə Süleyman Salehbəyə heyrətlə baxır). Birinciqız (təəssüflə). Xeyr. Bunu artıq para verib o adamdan almaq olmazmı? İkinciqız. Bunları alan xöşbəxt kimdir? Süleyman Salehbəy. Şərq prinslərindən Bağırbəydir. Özü böyük sənət aşiqidir, bu yolda çox da para sərf edir. Gözəl kolleksiyası var. (Bəhicə dalğın bir halda bütün söhbət əsnası Süleyman Salehbəyi süzür). Birinciqız (heyrətlə). Gözəl kolleksiyası var? Aman, onu görmək mümkün deyilmi, bəlkə, bu tabloları bənə güzəşt edə. Birə iki para verməyə hazıram. Süleyman Salehbəy. Görmək olar, ancaq tabloları güzəşt edərmi?.. Bilməyirəm... Birinciqız (israrən). Lütfən onu nə vaxt görmək olar?.. Bu prins gəncmi, qocamı? Süleyman Salehbəy (gülümsəyərək). Prins gəncdir. Tələbədir. Gözəl və şən bir adamdır. Birinciqız (düşünür). Prins evlimi? Süleyman Salehbəy. Xayır... Birinciqız (şən çöhrə ilə). Zənn ediyorum, tabloları güzəşt edər. Prinslər alicənab və incə olurlar. Qadına qarşı hörmət bəsləyirlər. Zənn ediyorum, bu prins də nəcib və əsil bir ailəyə və yüksək bir tərbiyəyə malikdir. Süleyman Salehbəy. Təbii, əfəndim, hər halda güzəşt edər. Birinciqız. Aman, nə gözəl olar! (düşünərək). Prins bura gəlməyəcəkmi? Süleyman Salehbəy. Gözləyiriz, katibi ilə bərabər gəlməlidir. Yeni bir şeylər də ismarlayacaq. Birinciqız. Aman, nə səadət? İk inciqız. Katibi də prinsdirmi? Süleyman Salehbəy. Əvət, o da zadəgandır. İkinciqız. Aman, nə səadət! O da sənət məftunumu? Süleyman Salehbəy (bir az düşünərək). Necə deyim, o da başqa bir xilqət: qadın və əyləncəni çox sevər. İkinciqız (gülər kimi). Əyyaşmı? Süleyman Salehbəy. Xayır, əfəndim, şən bir məclis adamıdır. Deyər, gülər, rəqs edər... Çox gəncdir. İkinciqız (şən). Aman, nə səadət! (Düşünərək). Bəs nə üçün gec gəldilər? Süleyman Salehbəy (saata baxır). Zənn ediyorum, bir dəqiqədən sonra gələrlər. (Qızlar palto və şlyapalarını çıxarıb kanapenin üzərinə atırlar və atelyeni dolaşaraq güzgü arayırlar). Birinciqız (Bəhicəyə). Tualet otağınıza getməyə müsaidə edərsinizmi? Bəhicə (istər-istəməz). Buyurunuz. (Qızların hərəsi Bəhicənin bir qoluna girib, oynaq bir halda otağı tərk edirlər). Süleyman Salehbəy (öz-özünə).İ iyidir. Lakin... Bəhicənin xoşuna getməyir. Baxırsan bir dəfə də açıb ağzını Bağır və İbadulla haqqında bir söz belə söyləmək istəməyir. Bu, hər adamın doğrusunu sevir. (Sükut)... Eh, nə etməli, həyati təcrübəsi yoxdur. (Bərkdən). Daha bilməyir ki, dünya dolaşıq xaliqin dolaşıq bir məhsuludur; yaşamaq üçün dolaşıq olmalısan. Məqsəd – iştə insana qüdsiyyət verən mələk. Vasitələr və yollar tez unudulan şeylərdir... (Bəhicə qızlarla geri dönür). Birinciqız. Süleyman Salehbəy, nə məsud atasınız – çocuğunuz o qədər dilbər ki, Süleyman Salehbəy. Mersi. Görünür, çocuqları çox sevirsiniz. Birinciqız. Çıldırıram! İkinciqız (kənara). Ah, çıldırmazmı? (Düşünərək) Bu prinslər də gəlmədilər. (Xidmətçi qız təbsidə iki vizit kart gətirir. Süleyman Salehbəy alır). Süleyman Salehbəy (oxuyur). Prins Bağır bəy fon Mərdəkan, prins İbadulla fon Kəlbəcər... Prinslər təşrif buyurmuşlar. (Xidmətçi qıza) Buyursunlar. (Xidmətçi qız qapıya doğru yürüyür. Qızlar o yan-bu yana yüyürüb güzgü arayırlar. Biri redikülünü açıb güzgüyə baxır, o birisi əlindən qapıb özü baxmaq istəyir. Bəhicə bir tərəfə çəkilib hiddətlə tamaşa edir). Birinciqız (bir-birinin əlindən qarmalamağa çalışırlar). Sən bir burax. İkinciqız. Yox, sən burax! Birinciqız. Prins ikidir! İkinciqız. Burax. Prins gəlir! Birinciqız. Bu redikül sənin deyil... səninki oradadır (kanapeni göstərir). İkinciqız (kanapeyə doğru qoşur). Aman ya rəbbi, bir az gec gələydi! (Güzgünü çıxarıb tualetini düzəldir). Bağır, İbadulla və Xəndan əfəndi içəri girirlər. Üçü də vizitkalıdır. Xəndan əfəndiyə vizitka yaraşmayır. Bağırın gözündə monokl var. Qızlar cəld redikülləri atıb məhcub bir halda biri o birinin arxasında gizlənir. Bağır. Bonjur, əfəndilər! İbadulla və Xəndanəfəndi (bir yerdə). Bonjur! (Bəhicənin və Süleyman Salehbəyin əllərini sıxırlar. Bəhicə olduqca soyuq davranır). Süleyman Salehbəy. Bonjur! Bonjur! Xoş gəldiniz. Müsaidə ediniz, madmazelləri zati-nəcabətlərinə təqdim edəyim. (Qızlara). Madmazellər, müsaidənizlə. (Bağır, İbadulla, Xəndan əfəndi yeriyib qızların əllərini sıxırlar. Xəndan əfəndi tələsərək, ikinci qızın ayağını basdayır). İkinciqız (ayağını qaldıraraq, üzünü turşadır və Xəndan əfəndiyə tərs-tərs baxaraq). Ah, bu nə zırrama! Xəndanəfəndi (kənara çəkilərək ayağına xor-xor baxır). Lazım olmayan yerdə kəklik kimi səkir. Burda topuq vurur, bu da talesizlikdəndir. Bağır (Tabloları süzərək). Bən bu atelyeyə gələndə ciddən böyük zövq duyuram. Bu sövqü yalnız mütəəssib bir rəhban madon qarşısında duya bilər. Birinciqız (məsum bir halda). Prins, eyni zövqü duyan bir amerikan qızcığazı da var. Bağır (ona yanaşaraq). Sizdəmi bir sənət könüllüsüsünüz? Birinciqız (Boynunu çiyninə qoyaraq, xoş bir əda ilə). Könüllüsü deyil, məftunuyam. Bağır (qızın əlini əllərinə alaraq). Deməli, sənət zövqü bizim qəlblərimizi bir-birinə yaxınlaşdırır... Çarpıntılarını bir-birinə qovuşdurur. Birinciqız (ona sıxılaraq). Təbii, deyilmi? Bunların danışığını maraqla dinləyən Xəndan əfəndi, birdən pərt olaraq dəftər və karandaşını çıxarıb, karandaşını ağzında islada-islada şeir yazır. İbadulla (ikinci qıza). Sizdəmi rəsmi sevənsiniz? İkinciqız (məhcub bir halda). Doğrusu...yox... İbadulla. Mən də yox İkinciqız. Əylənmək, həyatı xoş keçirmək... İbadulla. Coşmaq... İkinciqız. Daşmaq... İbadulla. Eşq alovunda... İkinciqız. Yanmaq, odlanmaq... İbadulla (ikinci qızın əlini əllərinə alaraq). Bəs nə durmuşuq? İkinciqız (Ibadullaya sıxılaraq). Bilməm ki. Xəndanəfəndi (maraqla tamaşa edərək). Həriflər görən tez anlaşdılar. Ənfəs. Birinciqız (tabloları süzərək). Prins, deməli bu gözəl tablolar... mənimdir. Bağır. Təbii! Birinciqız (ona sıxılaraq). Ah, bilsəniz nə məsudəm! İkinciqız (Ibadullaya). Prins, deməli burdan sonra bərabərcə əylənəcəyiz? İbadulla. Təbii! Təbii! İkinciqız (ona sıxılaraq). Ah, çıldıracağam. Xəndanəfəndi (kənara). Sən niyə çıldırıyorsun, qoy mən çıldırım. Süleyman Salehbəy (Bəhicənin qoluna girərək). Prinslər, prinslər, iləridəki müştərək həyatınızda bizim kimi xoşbəxt olmanızı bütün səmimiyyətimlə diləyirəm. (Bəhicə hiddətli bir halda gözlərini yerə dikir, durur). Hamı. Mersi! Mersi! Xəndan (kənara). Yaxşı, bunlar “mersi” deyir, çünki qaz vurub qazan doldurmuşlar, bəndən sormalı ki, ay abdal, sən niyə “mersi” deyirsən. İkinciqız (Bağıra Xəndan əfəndini göstərərək). Bu da sizing yoldaşınızdırmı? Xəndanəfəndi. Həriflər məni necə tez unutdular. Bağır. Əvət, şərqlidir. Birinciqız (maraqla). Xristiana, bənzəməyir... Anfidelmi? Kafir? Bağır (düşünərək). Öylə olacaq. Birinciqız (heyrətlə). Ah, anfidel Xristian olmayır? Xəndanəfəndi (kənara). Məhəmməddən nə xeyir gördüm ki, İsadan nə xeyir görüm. Süleyman Salehbəy. O şairdir, şairlər ilhamdan başqa din tanımazlar. Birinciqız. Ah, şairdir. Maraqlıdır. (Qızlar larnetlərini qaldırıb, onu diqqətlə süzürlər). İkinciqız (Larnetlə baxmada davam edir). Şairə bənzəyir, çünki çox kədərlidir. Xəndanəfəndi (kənara). Hım... Kədərim olmazmı? Süleyman Salehbəy (müsafirlərə). Prinslər, prinslər və Xəndan əfəndi, yemək otağına buyurunuz, bu məsud dəqiqələrin şərəfinə badənuş olalım. Hamı. Mersi! Mersi! Xəndanəfəndi (irəli yeriyərək). Kərəm buyurunuz. (Bağırı, İbadullanı və Süleyman Salehbəyi göstərrək). Bən bunlar kimi yalançı və adam aldadanları bir yerdə şərab içməm. (Üzünü kənara tutaraq) Ah, zorluların əziyyətinə davam edən əməkçi xalqım, səndən ayrıldığıma peşimanam. Bu gündən etibarən mən təkrar səninəm. Vətənə dönəcəyəm və səninlə şanlı əmək yoldaşı olacağam. (Yoldaşlarını göstərərək). Lənət bu fırıldaqçı aləmə (gedir)! Süleyman Salehbəy (Bağırın və İbadullanın üzünə baxaraq). Şair yenə axmaqladı. Bəhicə (Süleyman Salehbəyə). O axmaq deyil, siz axmaqsınız. Bütün işiniz fırıldaqçılıqdır. Kral olmuşdunuz, şimdi də prinssiniz. Yetər bu rəzalət. Utanmazlar! (Qızlara). Madmazellər, bu gənclərin heç biri prins deyil. Bu oyunların həpsi məxsus sizin paranız üçün qurulmuşdur. Sakınınız sizi aldatmasınlar. Qızlar əllərini oğlanların qollarından çıxarıb, kənara çəkilir və düşüncəyə dalaraq qalırlar. Gənclər Bəhicəni hiddətlə süzürlərı. Pərdə 1935 * * * == Altunsaç == Altunsaç ALTUNSAÇ Kinossenari Yazın sonu. Boz, susuz səhra. Bəzi yerlərdə istidən qupquru qurumuş, cansız kolluq və tikanlar. Uzaqda yavaş-yavaş hərəkət edən dəvələr... Onların başı üzərində tutqun səma və qızmar-bəyaz buludların parçaları. Dərinlikdə, iki təpə arasında bir dəstə adam görünür... Torpaq işi gedir. Asta, zəif işləyirlər. Inşaatın rəisi, cavan mühəndis Qaplan, yanında üzü torlu və əlləri əlcəkli mühəndis Saryov. O, göz qabağına gətirdiyi ağcaqanadları qovurmuş kimi əllərini yellədir. Q a p l a n. Mən elə fikirləşirdim ki, siz artıq birinci xətti qurtarmısınız. Müəyyən edilmiş vaxtı pozuruq. Mən Bakıda ayın axırına işi qurtaracağımıza söz vermişəm... S a r y o v. Nə bacarırıq, edirik. Bellə çox uzağa getmək mümkün deyil! Bu vaxt mühəndis Salman atın üstündə gəlir. O başdan-ayağa toz içindədir. S a l m a n. Mən bir neçə ekskavator tapa bilmişəm. Onları alanacan mənimki mənə dəydi. Indi işimiz həqiqətən irəli gedəcək. Q a p l a n. Bir neçə ekskavator? Bu, yaxşıdır... (pauza) Kürün səviyyəsi necədir? Rejimə nəzarət edirsinizmi? S a l m a n. Sözsüz. Qaplan görülən işlərə diqqətlə baxa-baxa, çəllək dayanan meydançaya keçir. Fəhlə su ilə dolu çəlləyə yanaşır və su içmək istəyir, çəlləkdən nazik şırnaqla lilli su gəlir. Qaplan bunu görür və Saryova müraciət edir. Q a p l a n. Yəni təzə su gətirmək olmazdı? Fəhlələr hər cür bulanıq suyu içir və sonra da malyariyaya tutulurlar. Allah bilir o nə sudur!.. S a r y o v. Təsərrüfat müdiri Abdullayev Bakıya gedib, ona görə də su ilə bağlı işlər qaydasında deyil. Yenə də sudur də!.. Bəs ağcaqanadlarla neyləyək? (Gözünün qabağına gətirdiyi ağcaqanadları qovurmuş kimi əlini yellədir). Bu əsər rus dilində yazılmışdır. Burada çəmənzəminlişünas Leyla Məcidqızının tərcüməsində verilir. (Red.) Axşam düşüb. Otaq. Stol açılmışdır. Tənzif çəkilmiş pəncərədən həyətdə yanan ocaq və onun yanında ət tikələrini bir-birinin ardınca şişə düzən Qaplanın etibarlı əməkdaşları Mişka və Avak görünürlər. Otaqda iki nəfər vardır: Salman və Saryov. Salman, görünür ki, darıxır və otaqda gəzişir. Saryov çantasından araq və barjom çıxarıb, stolun üzərinə qoyur. S a r y o v (Sifətində nifrət ifadəsi ilə). Bu dalda-bucaqda susuz gəbərmək olar. Salman bir anlığa başını Saryova tərəf çevirir, sakitcə ona baxır və yenə də otaqda gəzişməyə başlayır. S a r y o v (deyinir). Burada hər şeyə görə ən yaxşı mükafat – malyariyadır. (Qəmgin halda ağcaqanadlardan qorunur) S a l m a n. Sızıldamayın, Saryov, hər şey yaxşı olacaq! Salman otaqdan çıxır. Həyətdə Mişka və Avak ocağa nəzarət edirlər. Onların yanında dayanmış Salman şişləri odun üzərində yerləşdirir. Buradan kəndli, suvaqçı Həsənin gecələr ağcaqanadlardan qorunub yatdığı talvar görünür. Oradan saz səsi və Həsənin mahnısı eşidilir. Qaplan astaca talvarın ayaq tərəfinə yanaşır və... dayanır. Həsən Altunsaç haqqında xalq əfsanəsini oxuyur... H ə s ə n. Dünya da gənc idi, Altunsaç da. Nə Şirvanda, nə də Muğanda ona tay gözəl yox idi. O gecələr öz qızılı saçlarını hörər, hörüklərdən ulduzlar çıxardı və gündüzə çevrilərdi. Ay da, ulduzlar da ona paxıllıq edərmişlər. Hətta yapalaq belə, zalımcasına çığıraraq, səhranın qaranlıq mağaralarında gizlənərmiş. Dünya da gənc idi, Altunsaç da. O, hər gün səhər sübh tezdən durub müqəddəs Kürə gedər, üzüqoylu düşərək, səhər duası oxuyar və əbədi atəş məbədinə qayıdardı. Müdrik və işıqlı Zərdüştün əbədi atəşi alovlanar və Altunsaçın qəlbi səhər duasının şirinliyi ilə dolarmış. Hər gün bir-birinin ardınca belə davam edər və gənc Altunsaç bəhrəli düzənliklərdə qızılgül kimi açılarmış. Hər şey onun gözünü oxşarmış: Azərbaycanın zümrüd düzləri, məhsuldar bağları, zümzüməli çayları, bulaqları, iti yerişli at ilxıları... Heç nə onun vecinə deyildi - nə kəhər at üstündə qaçan amazonkaların oyunları, nə də onların döyüş meydanındakı şücaətləri... Ancaq birdən yer titrədi, kainatın parlaq günəşi batdı: Ərəb qoşunları Azərbaycanın sərhədlərini aşdılar. Onlar heç kimə rəhm etmirdilər; məbədləri dağıdır, əbədi atəşləri söndürür, münbit torpaqları atlarına tapdaladır və əhalini əsir götürürdülər... Altunsaçın ürəyi əsirdi. O, öz yaraq-əsləhəsini geyindi, polad qılıncını götürüb ata mindi. Əbədi atəşin qorunduğu şücaətlərlə dolu olan torpaqda qisasın əkssədası hər tərəfə yayıldı... Polad amazonkalar dəstəsi qasırğa kimi düşmənin üzərinə uçur, nizələr dolu kimi yağırdı. Bizim doğma Altunsaç isə düşmən düşərgəsini yarıb keçərək, öz qılıncı ilə düşməni məhv edir. Ancaq dünya düzünə deyil və bu dünyada hər şey vəfasızdır. Lamaların lənətə gəlmiş qılıncları amazonkaları da məhv etdi. Möcüzə baş verdi: bircə Altunsaç sağ qalır. Düşmən tərəfindən izləndiyindən Qızqalası dağının zirvəsinə qalxır. O, bir anlığa dayanır, geriyə dönür və qəmli baxışlarla öz doğma torpağına baxır – hər şey viran edilmişdir, nə vaxtsa çiçəklənən vətəndə qatı tüstü dalğalanır. Altunsaç içməli su olan bulağa enib su içir və insanların gözündən itir. Həsənin zümzüməli səsi davam edir. Mən bizim qədim Şirvanda bir dəfə olmamışam. Orada zümrüd dağ ucalır, o dağda da indiyədək Qızqalası xarabalıqları qalmaqdadır. Onlar özlərində əsrlərin sirrini və Altunsaçın işıq saçan simasını qoruyub saxlayır. Ey işıq, qəmlənmə ki, Allahın yaratdıqlarının taleyi belə dəyişkəndir. Mənim sazımın dahiyanə tellərinə inan: yaz gələcək və xalq yeni bir Altunsaç yetişdirəcək! Və yenə də arxlarda su şırıldayacaq, torpaq dirçələcək, güc yığacaq və bizim vətənimiz xoşbəxtlik və məhəbbət işığı ilə nurlanacaqdır... Gözlənilmədən Salmanın səsi eşidilir. S a l m a n. Kabab hazırdır! Mahnının ovsunladığı Qaplan bunu eşitmir. S a r y o v (rişxəndlə). Bu lənglik Qaplanın zəhləsini tökmür! S a l m a n (güclə sezilən istehza ilə). Onun bir az şairliyi var axı... (yenidən Qaplana tərəf müraciət edir) Rəis, yeməyə gəl! Gecə. Həyəcan siqnalı. Kür öz sahillərindən aşıb, öz məcrasından çıxmışdır. Baraklarda işıqlar yanıb-sönür. Pəncərə qarşısında atlıların qaraltısı görünür. Salman cəld Qaplanın otağına girir, onu yazı masasının arxasında görür. O işləyir. S a l m a n. Cəld ol! Bəndləri seldən qorumaq lazımdır. Q a p l a n. Nə olub? Qaplan stolun arxasından sıçrayır. Pəncərənin qarşısından Mişkanın səsi eşidilir. M i ş k a. Mən işləri dayandırmışam. Bəndləri su basmasa, yaxşıdır. Başqa səs eşidilir. S ə s. Kolxoz sahələri batacaq! Qaplan tez barakdan çıxır, məşəl barakların arasını və insanların həyəcanlı sifətlərini işıqlandırır. Qaplanın və Həsənin səsi eşidilir. Q a p l a n v ə H ə s ə n. Tez olun! Yoldaş Saryov hardadır? Adamlar hardadır? Yığışırlar... Fəhlə kütləsi başda Qaplan olmaqla məşəl işığında Kürə doğru hərəkət edir. Mişka və Avak da buradadırlar. Hamının əlində bel və külüng vardır. Həsən camaatı yola salıb, talvara çıxır və Kürə tərəf baxır. Sakitlikdir. Həsənin anası – qoca qarı, aşağıdan oğluna baxır. H ə s ə n i n a n a s ı. Kaş bizim bostanı su basmayaydı. Bir gedərdin, oğul. H ə s ə n. Yox, ay ana, su hələ uzaqdadır. Həsən əks tərəfə dönür, nə isə görür, canlanır, aşağı enir. Təpədə at üzərində cavan qız görünür. O, Həsənə tərəf irəliləyir. Q ı z. Qardaş, mühəndis Qaplan burdadır? H ə s ə n. Yox, bacı, o elə indicə öz adamları ilə getdi. Sel gəlir. Nə lazımdır? Q ı z. Mən mühəndisəm. Buraya təyin olunmuşam. Həsən və anası sakit nəzərlərlə qızı süzürlər. Onların yanından kolxozçuları daşıyan arabalar, əllərində bel və kürək olan atlılar keçir. Partiya komitəsinin katibi öz atını saxlayır. P a r t i y a k o m i t ə s i n i n k a t i b i. Uşaqlar, bütün boş adamları yığın. Kür daşır. Kolxoz tarlalarını xilas etmək lazımdır! Q ı z (Mühəndis qız, çox düşünmədən, xurcunu atın üstündən götürüb Həsənə verir). Bunu, zəhmət olmazsa, rəisin otağına qoy. Partiya komitəsinin katibinə yaxınlaşır. Xalq bir yerə yığılır. Ana qızın ardınca baxır və sonra kədərli nəzərlərlə oğlunu süzür. H ə s ə n i n a n a s ı. Oğul, qurbanın olum. Bu dünya fanidir: mən bu gün sağam, sabah yox... Elə istərdim ki, ölməmişdən əvvəl səni evlənmiş görüm. (Ağlayır) Həsənin yanında dayanan, səfərbər edilmiş kəndlilərdən biri sözarası soruşur. K ə n d l i. Ay Həsən, yenə qarı gəlindən ötrü ağlayıb-sızlayır, darıxır? Evlən də... (pauza) bu qızla (mühəndis qızı göstərir). Çətin işdir bəyəm? Ətrafdakılar gülürlər. Həsən də gülür. B a ş q a b i r k ə n d l i. Həsən, bəs sən niyə yığışmırsan? Sənin bostanının tilsim-duası var bəyəm? Kür – əjdahadır: onsuz da hər şeyi udacaq! H ə s ə n. Axı, su hələ uzaqdadır! Allah kömək edər, bəlkə heç nə olmadı. K ə n d l i. Sən məyər bilmirsən ki, əvvəlcə dəvəni yaxşıca bağlayıb, sonra Allaha tapşırırlar? P a r t i y a k o m i t ə s i n i n k a t i b i. Yoldaşlar, yığışmaq vaxtıdır! Həsən xurcunu anasına verib, kəndlilərlə birlikdə sel axan yerə gedir. Dəstənin başında - partiya komitəsinin katibi və mühəndis qız. Daşqın. Ətrafdakı kəndlərin kəndliləri və kolxozçuları qurşağa qədər suyun içində təbii fəlakətlə mübarizə aparırlar. Torpaqla dolu kisələri daşıyıb, sahilə yığırlar. Dirəklər üzərində tikili qurur, ağacdan maneələr düzəldir, dirəklər arasındakı boşluqları bağlayır, onları torpaqla doldururlar. Qızğın iş qaynayır. Qaplan və Mişka hamı ilə birlikdə şücaət göstərərək Kür çayına bənd çəkməklə məşğuldurlar. Hər an Qaplanın səsi ətrafa yayılır. Q a p l a n. Uşaqlar, kisələri verin! Qaplan təhlükəli yerə tullanır. Mişka kisəyə görə tez-tez sahilə çıxır, birdən onun həyəcanlı səsi eşidilir. M i ş k a. Ilan, ilan!.. Eh, lənətə gəlmiş zəhrimar!... Q a p l a n (onun qışqırığına məhəl qoymayaraq çığırır). Tez olun kisə verin! M i ş k a (kürəyində kisə, görünür). Yaxşı ki, sancmadı! (suya girir). Qaplan və Avak Mişkanın kürəyindən kisəni götürüb, suyun yuyub apardığı yerə daşıyırlar. Digər adamlar da kisələrlə gəlirlər. Qaplan, Mişka və Avak hər yerə qoşur və kömək edirlər. Mişka üşüyür. Səs eşidilir. S ə s.Yaxşıca hamamlandıq! M i ş k a. Kisəçi çatışmır! (Ətrafda gülürlər). Elə bil ki, su axını dayanıb. Qaplan və Mişka sudan çıxırlar. Avak orad işləməkdə davam edir. Qaplan ətrafa boylanır. Q a p l a n. Bu, hər il təkrar olunur. Necə bədbəxtlikdir? Amma bu yaxınlarda biz bu işi yönünə qoyacağıq. Kənarda, digər sahədə, partiya komitəsi katibi ilə yenicə gəlmiş bir qrup işləyir. Burada mühəndis qız və Həsən bəndlərin arasında işləyirlər. H ə s ə n (həyəcanla). Şax-şəvəl gətirin! Qurşağa qədər suyun içində, kolxozçu qadın qaçıb gəlir, Həsənlə birlikdə dirəklərin aralarını doldururlar. Partiya komitəsinin katibi bir qrup insanın yanından digər qrup insanlara yanaşır. Ruhlandırıcı sözlər deyərək, özü də sahilə bənd çəkməkdə iştirak edir. Həsən işləyə-işləyə, yandan kolxozçu qıza baxır. H ə s ə n. Qəşəng qız, sənin adın nədir? K o l x o z ç u q ı z. Mənim adım Nazlıdır. Nazlı! (Nazlı gülür, sahilə qaçır). Həsənin dostu, kəndli oğlan bu mənzərəni görüb, zarafatyana. K ə n d l i o ğ l a n. Hə, Həsən, fürsəti əldən verirsən? Allah özü göndərib. Kor nə istər: iki göz – biri əyri, biri düz... Amma sənin iki gözün də yerindədir. (Ətrafdakılar gülürlər). Qaplanın sahəsində yenə də həyəcan var. Səslər eşidilir. S ə s l ə r. Çuxur var! Kisələr! Su bəndi yuyub aparır... Çuxuru çayın özündə doldurmaq lazımdır! Qaplan suyun yuyub dağıtdığı yerə atılır. Mişka və Avak da onun ardınca tullanırlar. Gərgin vəziyyət alınır. Qaplan çuxuru tuta bilir, amma su ona güc gəlir. Həyəcanlı səslər eşidilir. S ə s l ə r. Ehtiyatlı olun, aparar! Ancaq gecdir. Su Qaplanı aparır. Həyəcanlı səslər artır. Qışqırığa partiya komitəsi katibi və bir dəstə gəlir. Mühəndis qız və Həsən suya tullanırlar. Böyük bir çətinliklə qız Qaplanı xilas edə bilir. Şən səslər eşidilir. Mişka, Salman və Həsən Qaplanı sahildən çıxardırlar. Onu maşında aparırlar. Bütün bu vaxtı orada olan Saryov özünü Qaplana çatdırır: Mühəndis-qız çaya qayıdır. Q ı z. Uşaqlar, çoxlu kisə verin! İş qaynayır. Qaplanın gedişindən sonra bütün təşəbbüs mühəndis qızın və partiya komitəsi katibinin əlinə keçir. Salman Qaplanı yola salıb qayıdır və sahildə Saryovun yanında dayanır. S a r y o v (əsnəyərək). Məyər biz bunun üçün oxumuşuq? Salman yorğun halda özünə, yaş və çirkli paltarına baxır. S a l m a n (gümrah halda). Bəsdir, Saryov! Hər şeyə alışmaq lazımdır! (Çayın təbii fəlakətlə mübarizə gedən yerinə qayıdır). Axşamdır. Otaq. Sellə mübarizə Qaplana ucuz başa gəlməmişdir: o xəstə yatır. Malyariya onu zağ-zağ əsdirir. Həsən də buradadır. Mühəndis-qız gəlir. O, Qaplanı sayıqlayan vəziyyətdə görür. Qaplan öz əzizini, istəklisini tovlayan kimi əllərini uzadır. Q a p l a n. Altunsaç! Altunsaç! (Qız heyrətlə baxır. Qaplan dəhşətə gəlmişdir. Onun xəyalına aşığın nəğməsi gəlir. Əfsanəvi Altunsaç xəstənin gözlərinə görünür: onun qızılı hörükləri qığılcım təki alışır). Gəl, gəl Altunsaç! Bizə işıq və xoşbəxtlik ver. Görüntü yoxa çıxır. Xəstə özündə yüngüllük hiss edir, gözlərini açır və ətrafa baxır. Onun baxışları qıza zillənir. Q ı z. Siz özünüzü necə hiss edirsiniz? Q a p l a n. Heç... Malyariyaya alışmışam. Yaxşı... Xroniki malyariya görünür. Mən Sizi tanıdım (pauza) Q ı z. Hə, mən təyinat üzrə bura işə gəlmişəm. Q a p l a n. Sizin adınız nədir? Q ı z. Altunsaç! Q a p l a n. Altunsaç? Aşığın nəğməsi eşidilir. Qaplan özünü itirmişdir. O bilmir ki, həqiqət haradadır, əfsanə harada. Həsən, əlində qab, Qaplan üçün kolxozdan süd gətirməyə gedir. O, yolüstü demək olar ki, sudan məhv olmuş bostana baxır. Bəzi yerlərdə öz sahələrinə baxan kolxozçular görünür. Nazlı da buradadır. Qız Həsənə yaxınlaşır. Ona zarafat- yana “dayı” deyə müraciət edir. N a z l ı. Hara, dayı? H ə s ə n. Süd dalıyca, xala, rəis üçün. Xəstədi o. N a z l ı. Lənətə gəlmiş Kür sənin də xətrinə dəyib, dayı! H ə s ə n. Islanmışın yağışdan nə qorxusu. N a z l ı. Belə islanmış... cücəyə ocaq lazımdır. (Nazlı onun çiynindən vurub, qəhqəhə ilə gülür). H ə s ə n. Ocaq var, od yoxdur. N a z l ı. Od? Sən də onu tapmırsan? Kuzələri ver, gedək. (Nazlı ona incə nəzərlərlə baxır və mənalı-mənalı gülür). Altunsaçın çox da böyük olmayan, səliqəli laboratoriyası. O, iş başındadır. Qaplan stola söykənmiş halda dayanıb. Q a p l a n. Mən çox şadam ki, siz bizim peşəni sevdiniz... Mingəçevir bizim gələcəyimizdir! Su, sağlam hava, məhsuldar torpaq və əbədi yanar od. Bizim əcdadlarımızın hörmət etdikləri dörd ünsür! Bütün bunların hamısını Mingəçevir verəcəkdir. A l t u n s a ç. Biz hələ çox şey etməliyik. Q a p l a n. Eybi yoxdur, gücümüz çatar. “Bolşeviklər xüsusi keyfiyyətli insanlardır”. (Saata baxır) Bağışlayın, mən işə getməliyəm. Qaplan geri dönür və tez laboratoriyadan çıxır. Altunsaç onu baxışları ilə yola salır və tez pəncərəyə yaxınlaşır. Onun qara gözləri uzun müddət Qaplanın arxasınca baxır. Meydanda baraklar arasında. Həsənin anası utana-utana Qaplana müraciət edir. H ə s ə n i n a n a s ı. Çox sağ olun ki, mənim oğlumu işə götürdünüz. Onun bostanını su basıb... Mən də artıq qocalmışam. Həsəndən başqa heç kəsim yoxdur. Ölümümdən qabaq öz evimdə gəlin görmək istərdim. (Qarı ağlayır). Q a p l a n. Qəm yemə, ana. Həsəni evləndirərik! Hər şey yaxşı olacaq! Qarı ehtiramla Qaplana baxır. Yaxında tikintisi başa çatmamış kanalın ətrafında kəndlilər oturmuşlar. Qaplan onlara yaxınlaşır. Q a p l a n. Siz niyə bekar oturmusunuz? K ə n d l i l ə r (ayağa qalxırlar). Iş yoxdur, ona görə də oturmuşuq. Deyirdiniz işçi yoxdur, bax, biz kolxozdan gəlmişik... Orada işi atmışıq, burada da heç bir şey yoxdur! Alətlər yoxdur, nədir? Kim çağırıb? S ə s l ə r. Rəis Saryov! Q a p l a n. Bir gəlin görək! Qaplan hirsli halda Saryovun idarəsinə yollanır, kolxozçular da onun ardınca gedirlər. Axşamdır. Saryovun otağı. Salman onun yanındadır. Saryov pulverizator ilə mayeni tozlandıraraq ağcaqanadlarla mübarizə aparır. S a r y o v (kinayə ilə). Nədir? Bu günkü incikliyinizin əvəzini çıxırsınız? Avam camaata görə Qaplan mənə öyüd-nəsihət verdi. Təzə xəbəri eşitmisiniz? Bu sizi maraqlandırar. Idarə layihənin hazırlanmasını bizim çox hörmətli Qaplana həvalə edib. S a l m a n. Hə... Sizi incidiblər, yoldaş Saryov! Sizin çoxillik səriştəniz, sizin iş stajınız... başqa münasibətə layiq idi. S a r y o v. Hə, heç! Mən bitərəfəm. Amma siz! Axı, siz partiyaçısınız, həm də yaşca böyüksünüz. Siz... Qaplanın yerində siz olmalıydınız! S a l m a n. Mən? Mən – bizdə necə deyərlər, səhrada dəvəsi ölmüş ərəbəm: S a r y o v. Mən Sizi başa düşürəm, ancaq siz özünüz Qaplanın təklif etdiyi iş üsuluna necə baxırsınız? S a l m a n. Cəsarətli addımdır! O, bunu obrazlı formada “gələcəyə sıçrayış” adlandırır. S a r y o v (dodaqaltı). Hə, görək bu “sıçrayış” nə ilə qurtaracaq. S a l m a n. Nə? Siz nə dediniz? S a r y o v. Hə, heç, elə-belə... (hamıya lazımlı bir şəxs olan təsərrüfat hissə müdiri Abdullayev içəri daxil olur. O, mərkəzdən gətirilmiş hədiyyələri: avtomat qələmi və pnevmatik balıncı çıxarır). S a r y o v. O...o, xoş gəlmisiniz, Abdullayev! Yenə də hədiyyələrləsən? Budur insanların qayğısına qalan. (Pnevmatik balıncla əlləşməyə başlayır. Sonra otaqdan çıxır). S a l m a n (sakitcə Abdullayevə). Hə, necədir? (Abdullayev məktub verir). (Salman məktubu gizlədir). Yaxşı! Deməli, hər şey yaxşıdır? A b d u l l a y e v. Salamları var... iş gözləyirlər. Təfsilatı məktubdadır. (Çıxır) Qapıda Saryovun müşayiət etdiyi Qaplanla qarşılaşır. Q a p l a n. Mən sizin yanınınza işlə əlaqədar gəlmişəm. Qalereyada iş necədir? Bu, məni narahat edir. S a r y o v. Hər şey necə lazımdır, eləcədir. Iş gedir. Q a p l a n. Sizi xəbərdar edirəm: mühəndis-Altunsaçın təcrübəsi göstərir ki, qrunt etibarlı deyil, bərkitmək lazımdır... Yoxsa... S a l m a n. Mənə elə gəlir ki, inşaat materiallarını qənaətlə sərf etmək lazımdır. Qalereyanın özülü tab gətirər... Material fondu məhduddur. Tikinti yerində SES ön planda. Qaynar iş gedir. Altunsaç işlərə nəzər salır. Digər sahəyə keçir və Qaplanla görüşür. O, həyəcanlı və arxayındır. Işlər yaxşı gedir. Qaplan görüşdən məmnundur. O, qızın əlini möhkəm sıxaraq ona solğun gül verir. A l t u n s a ç. Mən çox məmnunam. Burada güllər necə solğundur! Q a p l a n. Çiçək nəmlik sevir, hisslərsə – qarşılıqlı əlaqə... A l t u n s a ç. Oho, Siz əsl şairsiniz! Q a p l a n. Məyər bizim məqsədimiz işgüzar həyatımızı poeziyaya çevirmək deyil? Onların baxışları rastlaşır, elə bil ki, onlar öz aralarında gizli, sözsüz, lakin hər ikisi- nin başa düşdüyü sirli bir dildə danışırlar. Q a p l a n (həyəcanlı). Bilirsiniz, mən çoxdan Sizə demək istədim... Həyəcan siqnalı Qaplanın sözünü kəsir. Mişka xəbər verir ki, yeraltı tədqiqat yolu uçub-dağılmışdır. Qaplan və Altunsaç faciə yerinə atılırlar. Partiya komitəsinin katibi artıq orada göstəriş verir... Həsən və Avak var qüvvələri ilə işləyirlər. Yaralıları xilas edir, uçqun altda qalmış fəhlələri çıxarırlar. Mişka yaralıdır. Qaplan və Həsən onu əllərində gətirirlər. Burada da ağcaqanad və ilanlarla “təqib olunan” Saryov, elə bil nə isə edir. Salman zərərçəkənləri torpağın altından çıxartmağa kömək edir. Qaplan Mişkanı otaqda qoyub, geriyə qayıdır və axırıncı yaralını çıxarır, ona Salman və Avak kömək edirlər. Uçqun altından axırıncı Saryov və Altunsaç çıxırlar. S a r y o v (fürsət tapıb). Görürsünüz bizim Qaplan neylədi? Hərçənd ki, Qaplan azərbaycanca pələng deməkdir, ancaq onun hər sıçrayışıuğurlu deyildir. Bunu müasirlərin dilində adlandırmaq olar... A l t u n s a ç (kəskin). Demək istəyirsiniz ki, ziyankardır?.. S a r y o v (çox mənalı halda çiynini çəkərək). Necə istəyirsiniz adlandırın. Sübut edir ki, bütün günah Qaplanın boynundadır. Partiya iclası uçqun barədə və fəhlələrin ölümündən həyəcanla danışırlar. Saryov şahid qismində cəlb edilmişdir. A l t u n s a ç. Partiyaçı Qaplana belə hərəkətləri bağışlamaq olmaz! Bu, sadəcə ziyankarlıqdır. Partiyanın sıralarında ona yer ola bilməz. (O, həyəcanla geriyə atılır və əlləri ilə üzünü tutur). S ə d r. Şahid Saryova söz verilir. S a r y o v. Mühəndis hər şeydən əvvəl soyuq düşüncəyə malik olmalıdır. Ciddi hesab-kitabı olmalıdır. Və biz ciddi hesabı rəhbər tutmalıyıq. Ancaq Qaplanın fantaziyası dəqiq hesaba üstün gəlir. S a l m a n. Yoldaş Saryova, əlbəttə ki, onun qanuna müvafiq hərəkətlərinə, təmizliyinə və güclü əmək qabiliyyətinə baxmayaraq, texnikada görünməmiş yaradıcı uçuş, yenilik hissi yoxdur. Qaplan bu barədə əvəzedilməzdir. Onun risk etməyə hüququ vardır. Onda yaradıcı təklifin yeniliyi duyulur ki, bu da bizim böyük dövrümüzün əsas keyfiyyətlərindən biridir. S ə d r (onun sözünü kəsərək). Yoldaş Salman, obyektiv ol! Öz dostluq hisslərini Qaplan üçün saxla... Unutma ki, sən partiyaçısan! S a l m a n. Haqq-ədalət Qaplanı müdafiə etməyi tələb edir! Salmanın alovlu müdafiəsinə baxmayaraq, partiya qrupunun ümumi münasibəti Qaplanın əleyhinə deyil. Ayrıca çıxışlarda Qaplanın “riski” fəhlələrin həyatı hesabına başa gəldiyi üçün onu tənqid edirlər. Mişka və Avakın başçılığı altında olan fəhlə qrupu Qaplanın müdafiəsinə qalxır. Narazılıq, etiraz səsləri eşidilir. S ə d r. Yoldaşlar, bizim qərarımız müvəqqəti olaraq saxlanılır və iş xüsusi komissiyaya verilir. Hamı dağılışır. P a r t i y a k o m i t ə s i n i n k a t i b i (sözarası Mişaya). Mənim yanıma gələrsən! Nahardan sonrakı vaxt. Qaplan həyəcan keçirir. Qərar tuta bilmir, o otaqda var-gəl edir, layihələri, kitabı götürür - bir şey alınmır, kənara tullayır. Çarpayıya uzanır, ancaq sakitləşə bilmir, ayağa qalxıb pəncərəyə yaxınlaşır. M i ş a. (düşüncəli halda onun hər bir hərəkətini izləyir). Qaplan, bəsdir, üzüldün, hər şey yaxşı olacaq. (yavaşca qapıya yaxınlaşır) Q a p l a n. (təəccüblə) Sən hara belə? M i ş a. Məni partiya komitəsinə... çağırıblar... getmək vaxtıdır. Q a p l a n. Nəyə görə? M i ş a. Çağırıblarsa, demək lazımdır. Qaplan fikri dağınıq halda gözləri ilə onu yola salır, görünür, onun həyəcanı son həddə çatmışdır... Salman daxil olur. S a l m a n. Ey, əzizim, belə yaramaz. Sən arıqlamısan. Belə zəiflik partiyaçıya bağışlanmır. Q a p l a n. Salman, başa düş, cavabdehlik partiyanın və hökumətin böyük etimadıdır. Amma mən onu doğrultmadım... Mən qalereyanın layihəsini verəndə elə bilirdim ki, hər şeyi nəzərə almışam. Heç nə başa düşmürəm, axı, bu necə oldu? S a l m a n. Sən bilirsən, Qaplan, mən səni müdafiə etdim. Həmişə də müdafiə edəcəyəm. Bir partiyaçı kimi, bəlkə də mən bunu etməli deyildim, çünki mən sənin layihənə inanmırdım. Amma mən türkəm və sən də türksən... Mən səni pis vəziyyətdə qoymaq istəmədim və bunu bacarmadım da... Q a p l a n (qəfil coşaraq, kəskin). Necə yəni “mən də türkəm, sən də türksən?” Sən bununla nə demək istəyirsən? Deməli, sən mənim layihəmin əleyhinəsən? Sən bunu mənə indi açıq deyirsən? S a l m a n. Qışqırma. Məni sakit dinlə. Bu o deməkdir ki, biz, gənc mütəxəssislər, türklər, Ittifaq qarşısında biabır olmamalıyıq. Sən bir işə məftun olursan və mən səndə bu keyfiyyəti sevirəm. Ancaq məsləhət görürəm ki, bu hoqqanı buraxasan – o səni məhv edəcək, onu həyata keçirməyə çalışma. Bizim yazıq xalq boş yerə deməyib: “Çoxu istəyən azdan da olar”. Sənin layihənin mahiyyəti yoxdur. Q a p l a n (Salmana sınayıcı nəzərlərlə baxaraq). Bütün bunları necə başa düşək? Bunu sən, partiyaçı deyirsən: “Bizim yazıq xalq”? O, niyə yazıq olsun ki? S a l m a n (ciddi görkəm alır). Sözlərə ilişmə... Mən sənə dediklərim haqqında düşün, (pauza) Lakin mən getməliyəm, iş var. Hə, möhkəm ol, Qaplan... Hər şey yaxşı olacaq. (Gedir. Qapıda isti süd gətirən Həsənlə qarşılaşır). Hə, Həsən, sağ ol! H ə s ə n. Sağ ol! (Qaplan düşüncəli halda otağın dərinliyində dayanıb. İnamsızdır) Rəis, süd istəyirsən? Q a p l a n. (elə bil ki, ayılır, divara yaxınlaşır, silahı divardan alır, kepkasını başına qoyub, tez çıxır) İstəmirəm! H ə s ə n. Onu hirsləndirən zalımın atasına lənət. Çaşdırıblar yazıq rəisi, çaşdırıblar... Axşam tərəfidir. Həsənin qazması. Həsən sazda çalır. Anası fikirli halda ona baxır. H ə s ə n i n a n a s ı. Bilirsən, oğul, bu Altunsaç yaxşı qızdır... H ə s ə n. Hə...ə, onu hamı sevir! H ə s ə n i n a n a s ı. Bilirsən, Həsən, əgər o mənim gəlinim olsaydı... H ə s ə n. Sən nə deyirsən, ana? Mühəndis və birdən... H ə s ə n i n a n a s ı. Oğul, hər şey taledən asılıdır! Allah elə edər ki, sən birdən onun ürəyinə girərsən... Hər şey qismətdən asılıdır. Birdən qazmaya düşən nərdivanın yuxarısında Altunsaçın səsi eşidilir: “Olar?” Həsən və anası, yerlərindən sıçrayıb, nərdivana yaxınlaşırlar. H ə s ə n i n a n a s ı. Həsən, sənə demişdim ki, hər şey qismətdən asılıdır. Görürsən? (Altunsaça yaxınlaşıb, mehribancasına) Nə yaxşı ki, gəldin. Bizim bu kasıb daxmamız sənə peşkəşdir. A l t u n s a ç. Sağ olun! (Yerdə otururlar. Altunsaç qazmaya baxır.) Tezliklə sizin bu kasıb daxmanızın sonu gələcək. Sizə təzə ev tikəcəklər. H ə s ə n i n a n a s ı (sevincək). Nə yaxşı olar. Yeni koma və mənim yazıq Həsənimə düşən qismət. Həsən gözləri ilə işarə edir ki, anası artıq heç nə danışmasın. Dərin sükut çökür. A l t u n s a ç. Həsən, rəis hardadır? Heç görünmür. H ə s ə n. O evdə yoxdur, bacı. Silahı götürüb harasa gedib. A l t u n s a ç. Gedib... Harasa? Altunsaç fikrə gedir. Nazlı içəri girir. N a z l ı. Mən sənin yanına getmişdim, Altunsaç. Tapa bilmədim. İzinə düşüb bura gəlmişəm. Məni bağışla, sən mənə lazımsan, mənə ərizə yaz. Kursa getmək istəyirəm. A l t u n s a ç. Qərara gəldin? Afərin! N a z l ı. Bəs necə: Hamı oxuyur, mən niyə oxumayım? (Gülür, yenidən sükut.) A l t u n s a ç. Yaxşı, sabah gəl mənim yanıma, hazırlayaram. N a z l ı (otağa göz gəzdirərək, Həsənin bir tərəfə qoyduğu sazı görür). Bu kimindir? H ə s ə n (utanaraq). Mənimdir. N a z l ı. Niyə bir şey çalmırsan? (Həsənin anasına) Ay ana, sənin oğlunun, elə bil ki, hissi yoxdur. H ə s ə n i n a n a s ı (ah çəkərək). Hissi var. Qisməti tapılmır. N a z l ı. Əgər yaxşı çalsa qisməti gələcək. Nazlının gülüşü Altunsaçın əhvalını pozur. O, qazmadan çıxır. A l t u n s a ç (onu fikirli yola salan Həsənə). Sən deyirsən Qaplan silahı götürüb? H ə s ə n. Hə. Bu işlərdən sonra onun keyfi yoxdur. Dünən də o, gecəyə qədər oturdu. Eh, Altunsaç bacı, bizdə deyərlər: “Ho var dağa qaldırar, ho var dağdan endirər”. Insanı heç nəyin üstündə çərlədərlər. A l t u n s a ç (səmimi və xeyirxah nəzərlərlə Həsənin üzünə baxır). (pauza) Həsən, sən qayıt geri, məni ötürmə, mən özüm gedərəm. Vidalaşırlar. Həsən gedir, amma dönüb uzaqlaşan Altunsaça baxır. Altunsaç təpəyə qalxır. Uzaqlaşan yollar görünür. Kədərlə uzaqlara baxır. Bir gilə göz yaşı yavaşca yanağına süzülür. Birdən üzündə şən təbəssüm oynayır: uzaqda, yolda Qaplana oxşayan bir nəfər görünür. Sifətinin şən ifadəsi yavaş-yavaş tutqunlaşır - yolçu Qaplan deyildi. Dərdin və həyəcanın ifadəsi artır. Gözlərində qeyri- ixtiyari göz yaşları görünür. Birdən tanış səs. S ə s. Altunsaç, Siz burda nə edirsiniz? O, geri dönür. Təpədən, əlində silah və içərisi vurulmuş quşlarla dolu zənbil, Qaplan görünür. Altunsaç sevincdən alışıb-yanan gözləri ilə bir anlığa Qaplana baxır. Birdən onun gözü ovlanmış quşlarla dolu zənbilə sataşır. Onun ova getdiyi Altunsaça aydın olur. Öz qorxularına görə o, utanır. Qəfil dönərək, heç nə demədən, gedir... “Altunsaç!” Altunsaç Qaplanın çağırışını eşitmədən, daha da tez uzaqlaşır. Partiya komitəsinin girişi. Qaplan oturub. Gözləmə dəqiqələri uzanır. Qaplan hövsələsiz həyəcandadır. Rəngi ağarmış Saryov heç kimə baxmadan otaqdan çıxır. Qaplan kabinetin qapısına yaxınlaşıb, cəsarətsiz açır. Orada telefon zəngi eşidilir. Qaplan qapını astaca örtüb, səssiz pəncərəyə tərəf keçir. Nəhayət, Qaplanı kabinetə çağırırlar. Partiya komitəsinin katibi yazı masasının arxasında tək oturub. Qaplan qorxaraq, salamlaşır. P a r t i y a k o m i t ə s i n i n k a t i b i. Otur! Q a p l a n. Niyə oturum? P a r t i y a k o m i t ə s i n i n k a t i b i. Otur! Q a p l a n (ürəksiz kətilin kənarında oturur). Mən layihənin yoxlanması ilə nə qədər məşğul oluramsa, heç nə alınmır... Amma faciə göz qabağındadır. P a r t i y a k o m i t ə s i n i n k a t i b i. Bilirik... Aydınlaşdırarıq. Amma sən öz işini davam etdir... Q a p l a n. Necə? P a r t i y a k o m i t ə s i n i n k a t i b i. Hə... Hə! Sənə deyirlər: get və işlə! Torpaq işləri gedən yer. Qaplan layihə üzərində işləyir. Mişka yaxınlaşır. Q a p l a n. Görürsən, Mişka, mən yenə də öz yerimdəyəm. M i ş k a. Bəs necə... Mənim briqadamda hamı belə fikirləşirdi. Elə başqaları da danışırdılar. Q a p l a n. Başqaları danışırdı, amma Altunsaç məndən üz döndərib. M i ş k a. Sən ondan incimə. O, fəlakətdən dəhşətə gəlib... Hamı səni günahlandırırdı. Ona ağır idi. Mən bunu görürdüm. Uzaqda yolda Saryov və Salman. Onlar Qaplana tərəf gedirlər. S a r y o v (rişxəndlə). Sizi təbrik edirəm! Q a p l a n. Nə ilə? S a r y o v. Onun üçün ki, “şir” yenə də yerindədir. Q a p l a n. Eybi yoxdur, “Cücəni payızda sayarlar”... Qaplana yaxınlaşırlar. S a l m a n. Təbrik edirəm. Çox şadam. S a r y o v. Amma bilirsiniz, yoldaş Qaplan... Pis hadisələrdən qaçmaq üçün, bilirsiniz, sürəti azaltmaq lazımdır. Əlimyandı nəyə lazımdır. S a l m a n. Yoldaş Saryov, sürət nə şeydir! Bu qədər vəzifələrin qarşısında tısbağa yerişi ilə getmək olmaz axı. Geniş müşavirə çağırılmışdır, burada Qaplan gələcək Mingəçevirin maketini nümayiş etdirəcəklər. Müşavirə hələ başlamayıb. Dəvət olunanların çoxu oturub. Qaplan, partiya komitəsinin katibi, Avak və Mişka bir kənarda dayanıb, söhbət edirdilər. Saryov gəzişir. Salman aə Altunsaç pəncərənin yanında dayanıblar. Salmanın sözləri, görünür, Altunsaçın xoşuna gəlmir. A l t u n s a ç. Axı, sizin arvadınız, uşaqlarınız var... S a l m a n. Onun savadı azdır, məni başa düşmür... A l t u n s a ç. Siz axı partiyaçısınız, onu öyrətmək – sizin borcunuzdur! S a l m a n. Amma mənim ürəyim Sizin haqqınızda düşüncələrlə doludur. A l t u n s a ç. Xahiş edirəm ürəyinizi cilovlayasınız. Mən Sizi sevə bilmərəm! Altunsaç, Salman uzaqlaşaraq Qaplanın qrupuna yaxınlaşır. Bu zama Abdullayev əlində güllər gəlir. O, növbə ilə Qaplana, Altunsaça, partiya komitəsinin katibi Saryov yaxınlaşır, hər birinə gül verir, bu zaman xoş söz deyir. Nəhayət, o, pəncərənin yanında dayanan Salmana yaxınlaşır və ona da gül verir. A b d u l l a y e v (sakit). Bu gün Bakıya gedirəm, heç bir tapşırığınız olmayacaq? Salman gülü götürür. Təbəssümünü saxlayaraq, eyni zamanda sakit və ciddi danışır. S a l m a n. Sakit! Axşam gələrsən. Abdullayev yenə də təbəssümlü gözləri ilə hamıya nəzər salaraq, baş əyib, gedir. Katibin səsi eşidilir. P a r t i y a k o m i t ə s i n i n k a t i b i. Yoldaşlar, başlamaq vaxtıdır! Hamı öz yerini tutur. Salman və Saryov yanaşı oturublar. O biri tərəfdən yanaşı dayanan, maketə baxan Altunsaç, Mişa, Avak və Həsən görünür. Q a p l a n. Mingəçevir milyon hektarlardan çox suvarılmış torpaq deməkdir, (kadr: içi ilə su axan saysız-hesabsız kanallar). Ucsuz-bucaqsız Mil-Muğan düzlərini pambıq qozaları örtmüşdür. (kadr: pambıq sahələri) Kür ram edilir və insana qulaq asır (kadr: Kürün bəndləri və şlüzləri), sel yoxdur, bataqlıqlar yoxdur, malyariya da yoxdur... Bizim əməksevər xalqın üzündən sağlamlıq yağır. (kadr: sağlam kolxozçu kişilər və qadınlar kombaynlarla taxıl biçirlər), Kür gəmiçiliyə yararlıdır və gəmilər bir-birinin ardınca Xəzərə doğru hərəkət edir, şimala və geriyə (kadr: çay gəmiləri)... Azərbaycan çiçəklənir... Yeni şəhərlər və kəndlər salınır (kadr: yeni qəsəbələr, yeni parklar, bağçalar) Varlı həyat, mədəni həyat, şən həyat azad dünyanın bəzəyir, hər yerdə azad əmək var... Birinci salman əl çalır. Hamı ona qoşulur. Şən səslər. Alqış səsləri. S a r y o v (kinayəli gülüşlə Salmana). Xam xəyallar! S a l m a n. Bizdə necə deyərlər: xəyal plov – arzudan hazırlanan plov. S a r y o v. Yaxşı deyilib (özündən razı hırıldayır) Gənclər və qocalar Qaplanı əhatəyə alır, onun əlini sıxırlar. Altunsaçın xoşbəxt çöhrəsi. Qaplanın gözləri onu axtarır. S a l m a n (Saryovun gülüşünü kəsərək). Gülürsünüz, yoldaş Saryov? Yenə də layihə həyata keçir. Siz bunu başa düşürsünüz, Saryov? S a r y o v. Həyata keçir! Axşamdır. Qadınlar və uşaqlar dəstə-dəstə barakın qarşısında dayanıb söhbət edirlər. Saz və qarmon gəlir. Kimsə oynayır. Mişa və Həsən camaatın arasından çıxaraq, təpəyə qalxıb, işə gedirlər. Uzağa baxırlar. Yol ziqzaq şəklində dağlardan aşağı enir. Hava qaralır. Yol ilə atlı gəlir. Birdən onun arxasıyca, elə bil ona çatmaq üçün, bir avtomobil işıqlarını yandırıb-söndürür. Mişa və Həsən gərginliklə maşını izləyirlər. Maşın ata çatıb onu vurur. Atlı yerə yıxılır. Fəhlə kütləsi arasına uğultu düşür: o an mahnı və musiqi səsləri kəsilir. Hamı fəlakət baş verən yerə atılır. Həsən Altunsaç yaşayan evə qaçır. Tələsik pilləkənləri çıxır. Atlar hazır vəziyyətdədir. Altunsaç və Həsən atlara minib, hadisə yerinə gedirlər. Qaplan yerə uzanmışdır. Onun yanında Mişa və Avak, onların yanında Salmanın maşını dayanıb. Partiya komitəsinin katibi, milis işçiləri hadisə yerindədirlər. Salman barmaqlarını sındırır. S a l m a n (barmaqlarını sındıraraq). Neçə dəfə siqnal verdim. M i ş a (reprika atır). Nədənsə siqnal səsi eşidilməmişdi... S a l m a n. Enişdir... Maşını saxlamaq olmurdu. Nə dəhşətli hadisədir! Altunsaç yerdə hərəkətsiz uzanmış Qaplana tərəf əyilir. H ə k i m: Onda güclü baş əzikləri var və ayağı çıxıb. Onu təcili xəstəxanaya aparmaq lazımdır. Altunsaç, Mişa, Həsən və Avak Qaplanı xərəyə qoyub, avtomobilə sarı aparırlar. O, huşunu itirmişdir. Qaplana baş verən fəlakət idarə rəisinin gəlməsinə səbəb olur. Altunsaç, Salman, Saryov, partiya komitəsinin katibi və başqaları otaqdadırlar. İdarə rəisi diqqətlə dinləyir. S a r y o v. Mən bir qoca mühəndis, bitərəf bolşevik kimi işin tamamilə dayandırılmasını təkid edirəm. Layihəni yoxlamaq lazımdır. Risk etmək lazım deyil. İnşaat elmi-dəqiq elmdir... Heç bir fantaziyasız... Mən uğursuzluğu əvvəlcədən görürdüm. Mən layihələri Bakıya göndərməyi təklif edirəm... S a l m a n. Mən Saryovla razıyam. Görünür, layihədə qeyri-dəqiqlik var. Amma yaddan çıxarmaq lazım deyil ki, dövlətin pulları xərclənmişdir və ona görə də yoxlanmış layihəni tez almaq və işi davam etdirmək lazımdır. A l t u n s a ç. Məncə, layihəni yoxlaya-yoxlaya, eyni zamanda işləmək lazımdır. K a t i b (razı şəkildə gülümsünür). Mən də bu fıkirdəyəm. (Altunsaça müraciət edərək) Əgər mən bu işi Sizə həvalə etsəm, siz mənə nə cavab verərsiniz? (gülür). A l t u n s a ç. Mənə? P a r t i y a k o m i t ə s i n i n k a t i b i. Hə, hə, sənə! İşi davam etdir, Altunsaç! A l t u n s a ç (qısa düşüncədən sonra, həyəcanlı). Mən hazıram. Mən boynuma götürürəm... ancaq yalnız sizin köməkliyinizlə, kollektivin köməkliyi ilə. S a l m a n (ona yaxınlaşır, sevinclə əlini sıxır). Afərin, mən sənə kömək edərəm! Altunsaç əlini çəkərək dinməzcə Salmana baxır. Altunsaçın təklifi ilə iş yerinə yollanırlar. Həsən atları verir və özü də onlarla gedir. Mişa və Avakı yeraltı yolda işləyən görürlər. M i ş a. Beton bekaradır və azdır... S a r y o v (əsəbi). Betonu mən düzəltmişəm?.. Necə var, elə də verirəm. Bax, Bakıdan təzəsini alacağıq. Abdullayev gələcək. A l t u n s a ç. Abdullayevi daha gözləməyin. Mişa heyrətlə və sual dolu baxışlarla Altunsaça baxır. Altunsaç Mişaya diqqət yetirmir. (Narazı halda Saryova) Belə bərkitmə heç nəyə yaramır! Sizə məlum olmalıdır ki, burada süxurların yatımının şəraiti və onların tərkibi sürüşməyə qarşı əlverişlidir... Siz məyər hiss etmirsiniz ki, bundan yeni fəlakət iyi gəlir? Yenidən bərkitmək lazımdır... Mən özüm buna nəzarət edərəm. Saryov vəziyyəti müdafiə etmək istəyir. Salman elə bil ki, Altunsaçla razıdır. S a r y o v. Deməli, siz mənə inanmırsınız? Bilirsiniz, mənim çoxillik təcrübəm... A l t u n s a ç (onun sözünü kəsir). Mən heç vaxt sizin texniki biliyinizə şübhə etməmişəm, amma təkrar edirəm... Bərkitməyə özüm nəzarət edəcəyəm. Onun ciddi tonu Saryovu susmağa məcbur edir. Ətrafdakılar sakitcə baxırlar. Saryov bir az özünü itirib. M i ş a (sözarası, sakitcə Həsənə). Nə əcəb, Abdullayev? H ə s ə n (hər şeyi bilən bir görkəmlə). Hə! (Sifətinin ifadəsi ilə başa salır ki, o həbs olunub). Altunsaça yaxınlaşır və sezilmədən onun ovcuna yazı qoyur. A l t u n s a ç (gülərək oxuyur). Mişa mənə telefonla dedi ki, sən mənim yerimə təyin olunmusan. Təbrik edirəm. Sənə görə, bizim işimizə görə şadam. Aşığın nəğməsini yadıma salıram. “Mənim sazımın dahiyanə tellərinə inan: yaz gələcək və xalq yeni bir Altunsaç yetişdirəcək! Və yenə də arxlarda su şırıldayacaq, torpaq dirçələcək, güc yığacaq və bizim vətənimiz xoşbəxtlik və məhəbbət işığı ilə nurlanacaqdır”... Mən xoşbəxtəm ki, mənim xalqımın ən əziz arzusu həyata keçir! “Sənin aşiqin Qaplan” A l t u n s a ç (şən halda telefona tərəf qaçır). Qaplan? Təbrikə görə sağ ol! Keyfin necədir? (pauza) Çox şadam. Axşamdır. Salman Saryovun qapısını döyür. Qapıdan qoca qarı görünür. S a l m a n. Yoldaş Saryov evdədir? Q a r ı (var qüvvəsi ilə, amma sakit). Yoxdur! Bir oğlan gəldi və onu apardı... S a l m a n (rəngi ağarmış). Çoxdan? Q a r ı. Beş-altı saat olar! Salman sarsıntı keçirir. O, nə isə soruşmaq istəyirmiş kimi fikirli dayanır. Amma bir qədər tərəddüddən sonra tez dönür və gedir.m Gecədir. Altunsaç tuneldə işləyir. Salman bir dəqiqəlik fasilədən istifadə edərək: S a l m a n. Yoldaş Altunsaç, mənim başıma bədbəxtlik gəlib; arvadım ölüm ayağındadır. Mən bu saat stansiyaya, oradan da birinci qatarla Bakıya getməliyəm. A l t u n s a ç. Bizim tələsik işlərimiz var. Sabaha qədər gözləyərsiniz. S a l m a n. Axı arvadım... uşaq... A l t u n s a ç. Yoldaş Salman, arvadınızı yadınıza salmısınız? O axı savadsızdır. Sizi heç kəs başa düşmür və başa düşməyəcək! Məndə mərhəmət axtarmayın, verə bilmərəm. Salman, Altunsaçın əhval-ruhiyyəsini anlayıb, dönüb gedir. Xəstəxana. Qaplan uzanıb. Altunsaç, Mişa, Avak və Həsən ona baş çəkməyə gəliblər. Gül, şirniyyat gətiriblər. Həsən isə dəsmalın arasında ev piroqu gətirib. Qaplan mütəəssir olmuşdur. O, hər şeydən əvvəl işlə maraqlanır. Q a p l a n. Tunel necədir? A l t u n s a ç. Bu günlərdə nəticəni gözləyirik. Q a p l a n. Heyif ki, mən olmayacağam. M i ş a. Eybi yoxdur. Sən sakit uzan. Tez sağal. A v a k (nəfəs alaraq). Qaplan, sən öküzü öldürmüsən, ancaq dərisini çıxaranda bıçağı sındırmısan. Q a p l a n. Təəssüf. M i ş a. Eybi yoxdur, Qaplan. Dərini bir yerdə soyarıq. Altunsaç Qaplanın canlanmış sifətindən gözünü çəkmir. Mişa onun baxışlarını tutur və hər şeyi başa düşür, pauzadan sonra. M i ş a (təlaşla). Həsən, Avak, gedək işə... Mişa və Həsən ayağa dururlar. Sağollaşırlar. Həsən axırıncı dəfə Altunsaça və Qaplana nəzər salır Mişa və Avaka baxıb bic-bic gülür. Yerin altında qızğın iş gedir. Tunelin çəkilməsinin qızğın çağıdır. Altunsaç işə rəhbərlik edir. Mişa, Avak və Həsən də buradadırlar. M i ş a (işləyə-işləyə). Uşaqlar, xəbəri eşitmisiniz? Gecə Salmanı tutublar. H ə s ə n (sevincək). Bizdə atalar sözü var: “Suyun lal axanından qorx”. A v a k. Deməli, onu da bizim ağcaqanadlarla döyüşən döyüşçünü saldıqları yerə salıblar. H ə s ə n (vurğulu). Cəhənnəmə gedən özünə yoldaş axtarar. Hamı gülür. Səs eşidilir. S ə s. Bizim Həsənin sözlərində nə qədər həqiqət var!” İş öz gərgin anına yaxınlaşır. Tuneli yaran iki fəhlə qrupun bir-biriləri ilə qarşılaşması gözlənilir. Altunsaçın həyəcanı hiss olunur. Həsən tez-tez ona yanaşır. H ə s ə n. Telefona çağırırlar... A l t u n s a ç. Partkom? Hələlik müvəffəqiyyətlə... Qayıdır. İş qaynayır. Altunsaç, dinləyərək, bir fəhlənin yanından digərinin yanına keçir, ruhlandırır: “Afərin, uşaqlar!” H ə s ə n. Telefona çağırırlar... A l t u n s a ç (narazı halda telefona yaxınlaşır). Hə, hələ görüşməmişik, gözləyirik... Yerinə qayıdır. Mişa, gülərək işləyir. M i ş a. Görünür: tək biz həyəcanlanmırıq. Yenə də Həsən gəlir. Altunsaç bunu anlayır. A l t u n s a ç (əsəbi). Dəstəyi götürmə! Xəstəxana. Qaplan özünü yuxuluğa vurub. Tibb bacısı barmaqlarının ucunda gedir. Qaplan ehtiyatla gözlərini açıb, tibb bacısını izləyir. Onun getdiyinə əmin olub, ayağa qalxır, axsaya-axsaya telefona yaxınlaşır. Telefon cavab vermir. Səsə tibb bacısı gəlir. T i b b b a c ı s ı. Xəstə, Allah xatirinə! Mən axı Sizdən xahiş etmişdim... xəstə, indi həkim gələcək və dava düşəcək... Tuneldə işlər daha gərginliklə davam edir. Altunsaç daha həyəcanla qulaq asır. Əks tərəfdən küt səs gəlir. Onun üzü işıq saçır, amma həyəcan onun üzündən tam çəkilməyib: A l t u n s a ç. Cəld, uşaqlar! (Telefona yaxınlaşır, zəng edir) Daşınma üçün adam göndərin... Tuneldə fəhlələr işi daha əzmlə davam etdirirlər. Altunsaç işə gərgin nəzarət edir. Tunelin ağzı açılır. Torpaq parçaları Həsənin üstünə tökülür, o, yerə yıxılır. Mişa onu qaldırır, sağ-salamat olduğunu görüb, gülür. M i ş a. Az qalmışdı ki, Nazlı dul qalsın. (Ətrafdakılar gülür.) Hər iki qrupun fəhlələri ağzı açılmış torpağın arasından bir-birilərinə əl verirlər. Şənlik əks-sədası. S ə s l ə r. Yaşasın Altunsaç!, Yaşasın Qaplan! Altunsaç özündə deyilmiş kimi telefona qaçır. Qaplanı çağırır. Xəstəxana. Qaplan telefondadır. Tibb bacısı onun yanında vurnuxur: T i b b b a c ı s ı. Xəstə, Allah xatirinə! Siz məni pis vəziyyətdə qoyursunuz... Baş həkim bilər... Uzanın, xəstə. Tunel... Altunsaç telefonla danışır: Q a p l a n. Altnsaç, Altunsaç! A l t u n s a ç. Tuneli keçdik... Təbrik edirəm! İşləri qurtaran kimi sənin yanına gələcəyəm. (Səs kəsilir.) Xəstəxana. Qaplan telefonla danışır: Q a p l a n. Altunsaç, Altunsaç! Cavab yoxdur. Yalnız fəhlələrin şən səsləri eşidilir. Birdən sakitlik çökür. Həsən sazda Altunsaç haqqımda əfsanə oxuyur. * * * == Məqalələr == Azərbaycan ədəbiyyatına bir nəzər AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATINA BİR NƏZƏR (ixtisarla) Bir neçə söz İki il yarım bundan əqdəm Krım qəzetlərindən birində “Azərbaycan və azərbaycanlılar” ünvanlı uzun felyetonlar nəşr etmişdim. Azərbaycanın tarix, ədəbiyyat, sənət, iqtisad və ictimai həyatına dair müxtəsər məlumatdan ibarət bu məqalələrin hər bir fəslini bu dəfə yeni tədqiqlər ilə genişləndirmək lüzumu hiss olundu. Və bu sayədə “Azərbaycan ədəbiyyatına bir nəzər” vücuda gəldi. “Azərbaycan və azərbaycanlılar”ın on beşdə bir hissəsi olan bu kitabça, heyf ki, biz istədiyimiz qədər tamam çıxmadı – Azərbaycandakı qarışıqlıq bir çox mənbələr istifadəsini bizə mən etdi. İkinci təbimizdə milli ədəbiyyat mühiblərimizin köməyi ilə bu qüsurlarımızı yox edərik, zənnindəyəm. Ərzi-şükran ilə söyləməliyəm ki, tədqiqatım əsnasında bütün İstanbul kitabxanalarında hüsni-qəbul gördüm. Bilxassə, ədib və fazil möhtərəm Əli Əmiri əfəndi həzrətlərinin millətə bağışladığı qiymətli kitablardan faydalandım. Bu zata yalnız Osmanlı türkləri deyil, azərbaycanlılar da minnətdardırlar: əlli il müddətində topladığı on dörd min kitabın içində nadir əlyazmaları bulunur. Osmanlıların böyük kitabiyyat alimi möhtərəm Bursalı Məhəmməd Tahir bəyi də səmimi məhəbbətlərlə yad etməliyəm. Bu zat uzun sənələr tədqiqatı nəticəsində “Osmanlı müəllifləri” vasitəsi ilə ölmək üzrə olanları diriltmiş və ədəbi can bəxş etmişdir. Cavan qələmlərə sevə-sevə yol göstərən bu fazil bizə də əlindən gələni əsirgəmədi – geniş məlumatından, kitabxanasından və “Osmanlı müəllifləri”nin qeyri-mətbu hissələrindən qolaylıq ilə istifadə etdik. Bu sətirləri yazarkən böyük ustadımız Köçərli Firudin bəyin şəhid olunması xəbəri təyyid etmədə idi. Azərbaycan müstəqil fikrini yaradan, öyrədən və sevdirən bu zatın vəfatı vətənimiz və mənəviyyatımız üçün nə böyük fəlakət oldu. “Millət”, iyul, sənə 1919, №№111, 113, 114, 115, 116. Otuz ildən bəri qələmiylə aləmə qüvveyi-fikrimizi bildirən, cavanlarımıza yol göstərən, səbat və mətanət təlqin edən Firudin bəy bu dəfə də mübarək qaniylə tarixin silinməz səhifəsinə “Müstəqil Azərbaycan” deyə son sözünü yazdı... Allah rəhmət eləsin! Bu ağır dəqiqələrdə yeganə təskinliyimiz budur ki, Azərbaycanın yeni nəsilləri bu müqəddəsat qarşısından keçərkən diz çökərək Vətən ülviyyətini və onun yolunda ölmək ləzzətini duyub və öyrənəcəklər. İstanbul, 26 şəbat 1921. Yusif Vəzirov. Birinci hissə Müqəddimə Hər ölkənin ədəbiyyatı o ölkənin tarixi qədər qədim olmalıdır. Lakin ölkədə yaşayan millətin dərəceyi-kamalı bu həqiqəti bir az dəyişdirir. Bəzən cismani qüvvətini aləmə göstərə bilən millət eyni zamanda da mənəvi məhsullarını əməli bir surətdə tarix səhnəsinə vəz edə bilmir. Mədəni millətlər, biləks, özlərini ətraflı olaraq göstərə bilirlər. Azərbaycan qədim zamandan bəri mədəni bir ölkə kimi tanınmışdır. Təbiidir ki, Azərbaycanın yazılı ədəbiyyatının böyük və canlı bir hissəsi fars dilində idi. Şirvanlı Xaqani və Gəncəvi Nizami bu ədəbiyyatın müməssilləridirlər. Bir çox müəlliflərimiz fars ilə bərabər, türkcə də yazıblar: Nəsimi, Xətayi, Füzuli, Təbrizli Saib, Şah Təhmasib, Vəfa, Məxfi və sairələri. İndi bizim ilə bərabər ədəbiyyatımızın mühiblərini maraqlandıran bir məsələ var: əcaba, əsil Azəri ədəbiyyatının başlanğıcını kimdən və hankı zamandan saymalı? Azərbaycan ədəbiyyatı müdəqqiqi Firudin bəy Köçərli rusca yazdığı bir risalədə ədəbi tariximizi on səkkizinci əsrin ortasında yaşayan Molla Pənah Vaqifdən başlayır. Firudin bəy, Vaqifi Azərbaycan ədəbiyyatının banisi iddia edir. Rus müstəşriqi professor Krımski ədəbiyyatımızın ayrıca olaraq inkişaf etdiyini qeyd edir və Vaqifdən əvvəl Xətayi, Füzuli, Məsihi, Qövsi Təbrizi kimi şairlərin də Azərbaycan ədəbiyyatına məxsus olduğunu söyləyir. “İslam tarixi” müəllifi Müller Qafqaziyada böyük şairlər yetişdiyini yazır və onlardan yalnız Ənvəri, Xaqani və Nizaminin adlarını yad edir. Professor Kize, Mirzə Kazım bəy tərəfindən 1851-ci ildə Peterburqda təb etdirilən mənsur “Dərbəndnamə” ilə Füzulinin mənzumələrini Azəri ədəbiyyatının ən qədim məhsulu iddia etməkdədir. Türk ədəbiyyatı alimlərindən Köprülüzadə Məhəmməd Fuad isə daha da qədim məhsullar arayır. Köprülüzadəcə, ilk Azəri şairi olmaq üzrə tanınan böyük mütəsəvvif Şeyx Izzəddin Pur Həsən Əsfərayidir ki, səkkizinci əsri-hiçrin ilk illərində yaşayıb, Dövlətşah bin Əlaəddövlə Bəxtşah əl-Qazi əl-Səmərqəndi bu zatın türkcə və farsca şeirlər yazdığını, divanının Azərbaycan və Rumda məşhur olduğunu və türkcədə “Həsənoğlu”, farsidə “Pur Həsən” təxəllüs etdiyini bildirir. Həsənoğludan sonra ən qədim şair Qazi Bürhanəddindir. Səkkizinci (miladi XIV) əsrin sonlarında yaşayan bu şair İran üsullu qəzəllər və rübailərdən başqa türkə məxsus “Tüyüğ”lar vücuda gətiribdir. Könüldə gizli bolsa bir tasədir, Ömr ilə dəxi həmkasədir. Ədəbiyyatımızın ən qədim məhsullarını meydana çıxarmaq yolunda hümmətli təşəbbüslər müşahidə olunmuşsa da, imdilik əməli nəticələr görünməyir. Deyə bilərik ki, ədəbiyyatımızın XII əsr hicridən əvvəli toxunulmamış durur. O dövrə dair bir çox adlar eşidiriksə də, onlar haqqında ətraflı məlumatımız yoxdur. XII əsrə (miladi XVIII) məxsus Molla Pənah Vaqif dövründən ədəbiyyatımız tədqiq olunmağa başlayır. 1867 sənəsində Adolf Berje tərəfindən Leypsiq şəhərində bəzi Azərbaycan şairlərinin şeirlərini came “bir kitab təb” olunmuşdur. Təqribən eyni zamanda Fazil Mirzə Şəfinin şeirlərinin məcmuəsi alman dilinə tərcümə olunaraq, ədib Bodenşted ehtimamilə basılmışdır. Sonralar azərbaycanlılar da bu yolda çalışmağa başlayırlar. Məhəmməd ağa Müctəhidzadə Qarabağ şairlərinin əsərlərini toplayıb rəsmləri və qısa tərcümeyihallariylə çap etdirir. Eyni yolda çalışmaq məhsulu olaraq, Nəvvab Mir Möhsün bin Hacı Seyid Əhməd Qarabaqi də “Təzkireyi-Nəvvab”ı nəşr edir. “Tazə həyat” müdiri Haşım bəy Vəzirov Molla Panah Vaqifin şeirlərinin məcmuəsini vücuda gətirmişdir. Lakin müdəqqiqlərin nəzərini özünə cəlb edən ancaq Qarabağ şairləri olublar. Berjenin də kitabı buna aiddir. Bütün Azərbaycan ədəbiyyatını ətraflı tədqiq edən təkcə bir ad varsa, o da Firudin bəy Köçərlidir ki, üç cild “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” meydana gətirib. Məlumatımıza görə “Tarix”in birinci cildi xalq ədəbiyyatına, ikinci – Vaqifdən başlayan yazılı ədəbiyyata, üçüncü – yeni ədəbiyyata həsr olunub. Şifahi və yazılı ədəbiyyatımız Hər bir millətin ədəbiyyatı, məsələn, bizim dəxi ədəbiyyatımız iki qismə ayrılır: şifahi və yazılı. Azərbaycan şifahi ədəbiyyatı türk xalqının qüvveyi-fikriyyə və zehniyyəsi məhsuludur. Yazılı əsərlər isə son zamana qədər fars təsiri altında olmuş. Şifahi ədəbiyyatımız türk milləti qədər qədimdir. Yazılı ədəbiyyatımız başqa bir yolla inkişaf edib. Ədəbiyyat getdikcə saraylardan; əşraf və əyan məclislərindən xalqa doğru enməyə başlayıb. Və uzun müddət fars bürokratizmi ilə türk demokratizmi mübarizə etmiş və axırda türk xəlqçiliyi qələbə çalmışdır. İştə ədəbiyyatımızın getdiyi yol Bu yolları tədqiq etmək üçün Azərbaycana dair yazılanlara müraciət etməliyik. Osmanlı coğrafiyunu Katib Çələbi Azərbaycanı təsvir edərkən riçallarına dair yazır: “Bu iqlimə mənsub olan müşahirdən xaqani-kəbir Mənuçöhrə mənsub şair məşhur olub, beş yüz səksən ikidə vəfat etmişdir. “Fələki” şair; və Mövlana Kəmaləddin Məsud ki, kəlam və məntiq və həkimatdə fəridi-əsr idi, doqquz yüz beşdə vəfat etmişdir; Mövlana Nasirəddin ki, oğlu Ruma gəlmişdir; və Mövlana Rüknəddin ki, tibbdə yəd-tuli sahibi idi. Və Əbülüla Gənci, Şirvanda şairiməşhurdur. Və fiqhayi-şafiyədən təbəqat sahiba Tiflisidir; və “Qanuniədəb” sahibi dəxi ol bələdəyə nisbət olunur”. Fələki, Əbülüla və sairə Azərbaycana mənsub edirlərsə də, bunlara dair lazım dərəcədə məlumatımız yoxdur. Məhəmməd Mömin Fələki Xaqani ilə müasirdir. Ikisi də Gəncəli Əbülülanın şagirdi olublar və eyni zamanda Şirvan şahı Mənuçöhrün məddah şairlərindəndirlər. Osmanlı səyyahı Övliya Çələbi on birinci əsr hicrinin ortasında Təbrizi gəzmiş və orada 78 ədəd divan sahibi “fəsih-ül-lisan”, bədüül-bəyan, əmləhüş-şüəra ərbabi-maarifi olduğunu xəbər verir. Zavri, Şabi, Saibi, Ədhəmi Cakəri, Cabi, Razi, divan Sahibi Seydi və Əhdi... kimi adlar sadalayır. Övliya Çələbinin rəvayətləri mübaliğəli olsa belə, Azərbaycan paytaxtı Orta Şərqin yeganə türk mərkəzi olaraq, şair və ərbabi-elm adamları özünə cəlb edə bilirdi. Bu hal təbiidir. Lakin imdilik Övliya Çələbinin xəbərlərini təhqiq etməyə əlimizdə kafi məlumatımız yoxdur. Gələcəkdə Şərq və qərbin kitabxana və muzeyləri tədqiq olunarsa, zənn edirik ki, bir çox məsələlər aydınlaşar. Hacı Kamal “Cameün-Nəzair”ndə iki yüz altmış altı “kamil” şairlərin əsərlərinin nümunələrini toplayıb, ləhcə etibarilə bu şairlərin bir çoxları Azərbaycana mənsubdurlar. Lakin bir çoxlarının tərcümeyihallarına dair əlimizdə heç bir vəsiqə yoxdur. Gilanlı Sadiqinin təzkirəsi bir az bizə izahat verir: Qarapa oğlu Şahqulu bəy, Təbrizli həkim Bədik, Pirqulu bəy, Tənhayi bəy, Mövlana Kəlbəli Təbrizi kimi bir çox şairlərin qısa tərcümeyi-hallarını və şeirlərinin nümunələrini göstərir. Şifahi ədəbiyyatımız Azərbaycan türkləri zəngin bir xalq ədəbiyyatına malikdirlər. Əvvəldən bəri, nəsildən-nəslə keçib gələn bu ədəbiyyat hal-hazırda bu parçalara ayrıla bilir: Nağıl; Atalar sözləri (məsəl); Bayatı; Ağı; Vəsfi hal; Sayaçı sözləri; Düzgü; Tapmaca (bilməcə) və sairə. Xalq ədəbiyyatı çoxdan bəri mühərrirlərimizi maraqlandırır. Rus pedaqoqlarını təqlidən, məktəb kitablarında şifahi ədəbiyyat parçalarından həmişə istifadə olunub. Bütün mühərrirlərimiz yazmağa başlamadan əvvəl xalq ədəbiyyatını toplayıb, öyrənirlər. Heyfa ki, ciddi bir məcmuə vücuda gətirilməyib və toplananlar da təb olunmayıb. Halbuki, şifahi ədəbiyyatımızda şayani-tədqiq bir çox nöqtələr var. Məsələn, bir nağıl ilə xalqın bütün fəlsəfeyi-fikriyyəsi ifadə olunur. Hər nağıl həqqin nahəqqə qələbə çalmasının parlaq bir dastanıdır. Millətin əhvaliruhiyyəsinə vaqif olmaq üçün bir nağılın fəlsəfəsiylə aşina olmalıdır. Həkaza, “Atalar sözləri” – millətin uzun təcrübələrinin məhsulu, qüvveyifikriyyəsinin münəkisi, babaların övladlara nəsihətidir. Qələm yazanı qılınc poza bilməz. Halva, halva deməklə ağız şirin olmaz. Özgə atına minən tez düşər. Ayı meşədən küsüb, meşənin xəbəri yox. Yaman arvad, yaman qonşu, yaman at, Birini boşla, birindən köç, birin sat. İt hürər, karvan keçər. Bəy verən atın dişinə baxmazlar. Bayatı Bayatı dörd misradan ibarət xalq şeridir ki, əksərən ilk iki surətizahirdə məzmunca son misra ilə qeyri-mərbut kimi görünür: Ay doğdu qəlbiləndi, Doğduqca qəlbiləndi, Quran gətir and içim, Bu qəlb o qəlb iləndi. Bağça məndə, bar məndə, Heyva məndə, nar məndə, Sinə əttar dükanı, Hər nə desən, var məndə. Ağı Azərbaycanda vəfat vücudunda arvadlar vəfatın yeddisinə qədər hər gün və bədə qırxa qədər həftədə bir dəfə pəncşənbə günləri toplanıb ağlarlar. Böylə məclisləri “Ağıçı”lar idarə edərlər. Ağıçılar ağlatmaq mütəxəssisi olaraq ağılariylə qonaqları ağladarlar. Ağı əsasən bayatı şəklindədir. Lakin məzmunu kədəramizdir: Bu dağlar, ulu dağlar, Çeşməli, sulu dağlar. Burda bir qərib ölmüş, Göy kişnər, bulud ağlar. Ağacda xəzəl ağlar, Dibində gözəl ağlar, Belə oğlu ölən ana, Sərgərdan gəzər ağlar. Vəfat edən cavan oğlan olursa, ağının müqəddiməsi bu surətlə başlanır. “Açılmayan tüfəngin, sivrilməyən xəncərin öz canına qurban. Ay kimi doğdun, gün kimi batdın, minəndə at bağrı yardın, düşəndə yer bağrı yardın, saydığına salam verdin, saymadığına yan verdin, düşməninə dirsək göstərdin, qəniminə qan uddurdun. Altıyın bədöv atına, çiyniyin süzən tüfənginə, türkiyin dolu xurcununa, ağzıyın kəsərli sözünə anan qurban”. “vəsfi – hal” Qışın son ayı bizim xalq həyatında maraqlı aylardan biridir. Atəşpərəst zamanımızdan qalma bir çox adətlər bu ayda icra olunur. Hər çərşənbə axşamı tonqal qalayıb, üzərindən “Ağırlığım, uğurluğum tökülsün” deyə hoppanırlar. “Cahar-şənbə deşərlər” – bir əldə bir tas su, o birində yeddi açar qapıda durub, küçədən keçənlərin ilk sözlərini dinlərlər və sonra təhlil ilə fal xeyir və ya şər ədd edərlər. Fala baxmanın ən maraqlısı “Vəsfi – hal”dır. Bir badya su üzərinə yaylıq salınar. Falları açılmaq istəyənlər badyaya bir üzük, yaxud başqa “nişanələr” atarlar. Badyanın başında oturan xanım, badyadan çıxardığı hər bir nişanəyə bir bayatı söylər. “Vəsfi-hal” bayatısı da məzmunca başqadır: Göydə bir quzu gördüm, Tükü qırmızı gördüm, Açdılar cənnət qapısın, Sevdiyim qızı gördüm. Ağ at gəlir enişdən, Sinəbəndi gümüşdən, Bizə də nəsib olsun, Heybədəki yemişdən. Sayaçı sözləri Tərəkəmə xalqı arasında heyvanat qisminə məxsusdur ki, toplanıb tədqiq olunmayıb. Firudin bəy Köçərlinin “Balalara hədiyyə” ünvanlı kitabından nümunə olaraq bir parça göstəririk: Salam əleyk say bəylər, Bir-birindən yey bəylər, Saya gəldi gördünüz, Salam verdi aldınız, Alnı təpəl qoç quzu, Sayaçıya verdiniz, Siz sayadan qorxmusunuz, Səfa yurda qonmusunuz, Ac getsin avanınız, Tox gəlsin çobanınız... Düzgü Şifahi ədəbiyyatın bu qismi çocuqlara məxsusdur ki, müəyyən və məntiqi bir məzmunda xalidir: Beşdi-beşdi, ha beşdi, Ağacdan alma düşdi, Almanın yanı zədə, Zədəni yeməz gədə. Çoban çöldə gəzirdi, Dararların dizirdi. Çoban qoyuna gedər, Köpəyi adam didər, Qabağında beş keçi, Hanı bunun əgərçi. Ərkəc qazanda qaynar Qənbər bucaqda oynar, Qənbər getdi oduna, Qarğı batdı buduna... Tapmaca Tapmaca – bilimçələr də çocuqlara aiddir: O yanı çəpər, bu yanı çəpər, İçində atlı çapar. (Nehrə) Qumu qazdım qum çıxdı, Qumdan minarə çıxdı, Axşam olan oğlan Səhər bazara çıxdı. (Gecə və Gündüz) Bir bölük atlar, Çəməndə otlar, Vədəsi gələndə, Dimdiyi çatlar. (Pambıq) Ağ çöl qara toxum, Əlim ilə əkərəm, Dilim ilə biçərəm. (Kağız və yazı). Yazılı ədəbiyyatımız Yazılı ədəbiyyatımızın təqribən altı əsrlik tarixi var. Azərbaycan ədəbiyyatının baniliyi, əvvəlcə söylədiyimiz vəchlə qüvvət və qüdrət qələmiyyəsiylə məşhur Nəsimiyə müyəssər olmuş. Nəsimi ədəbi bir dövrün başçısıdır. Ədəbiyyatımız tarixini imdilik səkkiz dövrə bölə bilirik. Nəsimi Seyyid İmadəddin Nəsiminin Bağdad civarından “Nəsimi” nahiyəsindən olduğunu bir çox təzkirələr söyləyirlər. Sultan Murad xan Əvvəl zamanında diyari- Rumə səyahət etdiyini nəzəri-etibara aldıqda, Nəsimi hicrətin səkkizinci əsri ortalarında yaşadığı meydana çıxır. Deməli, Azərbaycanda və İraqi-ərəbdə Elxaniyan hökmranlığı zamanına təsadüf edir. Milliyyət etibarilə Nəsiminin türki olduğunu rus müstəşriqlərindən Smirnov söyləyir. Etiqadatına gəlincə, Nəsimi “hürufi” təriqətinə mənsub idi. Bu təriqətin banisi Fəzlullah Hürufidir ki, nəzəriyyələrini “Cavidannamə” ünvanlı kitabçasında nəşr eyləyir. Nəsimi səmimi bir surətdə Fəzlullaha iradət yetirmişdi və onu “Sahibi-zaman” ədd eyləyir. Onun üçün Nəsiminin fəlsəfəsi Fəzlullahın fəlsəfəsi deməkdir. Istər türk, istər farsi divanlarında Nəsimi bu fikirlərdən ayrılmır: ...Səni-şahə qılur sücud əşya, Sənin ilə budur vücud əşya, Məcmueyi-kainat sənsən, Sər-dəftəri-mümkünat sənsən. Özgədir iki cahanə sərvər, Sənsən otuz iki nöqtə mədhər. Can mülkünün ərməğanı sənsən, Təndir bu cahan, canı sənsən. Demədimi sənin üçün ol pak, “Lövlak ləmma, xüliqət il-əflak”. Nəsiminin şeirlərini ətraflı anlamaq üçün “Cavidannamə”yə müraciət etməlidir. Bu kitabın fəlsəfəsini başlıca bəyan edən bu fikirlərdir: “Padşahi-ləl-yəzəl və la-yəzalın kəlmeyi-qədimi olduğu cəhətə məcmui – əşyada zahirdir”. “Cəmi əşya kəlmeyi-”kün”dən mövcuddur və ismi-eyni-müsəmmadır. Bu vəchlə insan eyni “hər kişi ki, kəndi xilqətinə yol bulur və nəfsini bilsə rəbbin bilir; Rəbbin bilsə məqsudi hasil olur”. “Hər kim aşiq olsa və eşqini gizləsə və pəhrizgar olsa, eşq içində ölsə, şəhid olur...” Nəsimi diyari-Rumə səyahəti əsnasında hürufiliyi açıqcasına nəşr eyləyirdi. Hələb şəhərində bulunarkən cəzbi-allahiyə məğlub olur: Eşq puşidə cənd başəm cənd, Aşiqəm, aşiqəm bebanki-bülənd. Deyə əhli-zahirdən gizlənməsi vacib sirləri söylədiyi üçün şəriət alimləri qətlinə fitva verdilər. Haləti cəzbidə demişdir: Dəryayi-mühit cuşə gəldi, Kövn ilə məkan xüruşə gəldi, Sirri-əzəl oldu aşikara, Aşiq necə eyləsin müdara. Nəsimi ən böyük şairlərimizdən biridir. Əsərləriylə ədəbi məktəb təşkil eyləyir. Sonra gələn şairlərimizin çoxları Nəsiminin təhti-təsirində olmuşlar. Xətayi də bu cümlədəndir. Nümunə olaraq bir neçə parçalarını göstəririk. Könlümün viranəsində gənci-pünhan bulmuşam, Olmuşam şol mahə qurban, canü canan bulmuşam. Küfrüm ol mahin qara zülfidir, imanın üzü, Ey bilən imanü-küfrü, küfrə iman bulmuşam. Xızr əgər Zülmatə vardı, istədi abi-həyat, Mən dodağın çeşməsində abi-heyvan bulmuşam. Dişlərin əksi, nigara, nəqş olalı, könlümə Közlərim bəhrində hər dəm dürrü mərcan bulmuşam. Küfr əgər iman deyilsə bəs niçün düşmüş ki, mən Küfri-zülfin həlqəsində nuri-iman bulmuşam. Eşq dərdindən xaçan könlüm usanə, çünki mən, Dilbərin dərdində hər dəm bunca dərman bulmuşam. Rövzeyi-rizvanə dəvət qılma, ey zahid məni, Çün mən ol dargahdan səhni-gülüstan bulmuşam. Ey Nəsimi, canımı şol qaşə qurban eylədim, Gör nə göyçək şol hilali yayə qurban bulmuşam. Xətayi Xatayi İranda bir müddət hökumət sürən Səfəvi sülaləsinin bani və birinci padşahı Şah Ismayılın təxəllüsidir. Xatayinin ulu babası ərdəbilli Şeyx Səfiəddin Əbu Ishaqdır. Onun oğlu Şeyx Musa, onun oğlu Şeyx Xacə Əli, onun oğlu Şeyx Ibrahim, onun da oğlu Şeyx Cüneyddir. Bu şeyxlər Ərdəbildə zəvayənişin olub, böyük hörmətə malik idilər və çox da müridləri var idi. Şeyx Cüneydin müridləri ol qədər artmışdı ki, Qaraqoyunlu Cahanşah əndişəyə düşüb, Şeyx Cüneydi məmləkətdən sürgün etdi. Şeyx Cüneyd Diyarbəkrə gedib, ora hökmdarı Uzun Həsən tərəfindən hüsni-qəbul gördü və bacısı Xədicəbəyim Ağa ilə evləndi. Bu izdivacdan Şeyx Heydər vücuda gəldi. Cahanşah, Uzun Həsən tərəfindən qətl olundu və Uzun Həsən Azərbaycan təxtinə cülus etdikdə Şeyx Cüneyd təkrar Ərdəbilə qayıtdı. Bir müddət sonra Şeyx Cüneyd başına qoşun yığıb “Qəzayi-Gürcüstan” icrasiylə məşğul ikən Şirvav hökmdarı Sultan Xəlil əlində öldü. Oğlu Şeyx Heydər Uzun Həsənin qızı Aləmşahı aldı. Şeyx Heydər yanına çox adamlar cəm edib, xüruc etdi. Yəqub qoşun göndərib sərəskəri Əmir Süleyman və Şirvan şahı Fərrux Yəssar vasitələrilə Şeyx Heydəri Tabasaran adlı yerdə öldürtdü. Xətayi Şeyx Heydərin Aləmşahdan 892-də (miladi 1487) təvəllüd edən oğlu idi. 898-də (1492) qardaşı Sultan Əli Rüstəm Mirzə tərəfindən qətl olundu, Xətayi, Gilana qaçmışdı. Bir neçə il keçdi. Xətayi Gilandan çıxdı və atasının müridlərini cəm eyləyib 906-da (1500) Şirvana hücum etdi və Fərrux Yassarı öldürmək ilə atasının qisasını aldı. 907-də (1501) Şərur adlı məhəldə Əlvənd Mirzəni basıb, Təbriz taxtına oturdu. Bir neçə ilin müddətində Şah Ismayıl Xətayi məmləkətini o qədər genişləndirdi ki, Xorasandan Diyarbəkrə və Bağdaddan Dərbəndə qədər hökmü yeridi. Şah İsmayılın nüfuzu Anadoluda da artmağa başladı. Osmanlı sultanı Yavuz Səlim xan məmləkətinin təhlükəsini duyaraq Şah İsmayıla Müharibə açdı və Çaldıran adlı yerdə 920 (1514) tarixində osmanlılar Şah İsmayıla qələbə çaldılar. Bu davada şah iki yerdən yaralanaraq özünü atdan yerə atdı və osmanlı əsgərindən biri ona hücum etdikdə şahın mühiblərindən Mirzə Sultan Əli ismində birisi özünü əsgərin qarşısına verdi və əsir oldu. Xızr adlı bir ayrısı atını Şah Ismayıla verməklə onu ölümdən qurtardı. Şeyx İsmayıl Xətayi 930 (1524) sənəsində Sərabda vəfat etdi və nəşi Ərdəbilə gətirilib, atasının yanında dəfn olundu. 38 yaşında vəfat edən Şah Ismayıl 24 illik səltənətində böyük cürət, mətanət və məmləkəti istedad göstərib. Böyük hökmdar Şah Ismayıl ilə böyük şair Xətayi arasında fərq azdır. Eyni mətanət və qüvvətli iman da şerini başdan-başa doldurur. Biz əzəldən ta əbəd meydanə gəlmişlərdəniz, Şahi-mərdan eşqinə mərdanə gəlmişlərdəniz. Yazmağa həqqin kəlamüllahi-natiq şərhini, Bu bəyanın elminə Quranə gəlmişlərdəniz. Qeybi-mütləqdən təmaşayi-rüxi-ziba içün, Bu şəhadət mülkinə seyranə gəlmişlərdəniz. Kainatı surəti-rəhmanə təbdil eyləriz, Ruhi-qüdsin ruhiyiz, insanə gəlmişlərdəniz. Bir müənbər türrənin küfrünə “amənna” deyib, Həqqə təslim olmuşuz, imanə gəlmişlərdəniz. Saqiyi-baqi əlindən məst olub içməkdəyiz, Qətreyi-məst olmuşuz, məstanə gəlmişlərdəniz. Ey Xətayi, eydi-əkbərdir cəmali dilbərin. Biz bu eydi-əkbərə qurbanə gəlmişlərdəniz. * * * Ey deyən kim, aqiləm, divanə xoş gəlmək gərək, Kim qılır lafi-hünər, meydanə xoş gəlmək gərək. Çün Əzizi-Misri-eşq olmaq dilərsən, ey könül, Yusifi-Misri kimi zindanə xoş gəlmək gərək. Aşiqəm dersən könül, eşq atəşindən dönmə kim, Şəm oduna yanmağa pərvanə xoş gəlmək gərək. Zahida, vurd eylə daim fikri, zikri ruyi-dust, Əhli-İslamam deyək imanə xoş gəlmək gərək. Ey könül, laf etmə kim, məni də laf edən kişi, Mərifət meydanına mərdanə xoş gəlmək gərək. Aşiqəm dersən könül, şərti budur aşiqlərin, Hər nə kim cananə qılsa canə xoş gəlmək gərək. Ey Xətayi, şerini ol yar istər dinləyə, Dilrübalar guşinə dürdanə xoş gəlmək gərək. Xətayinin şeirlərini üç qismə ayırmaq olar: dini, fəlsəfi və eşqə dair. Bizcə ən əhəmiyyətli şeirlər də fəlsəfəyə dairdir. Bu şeirlərdə Xətayi böyük, qəvi və mətin şəxsiyyətdən bəhs edir. Qəvi şəxsiyyəti tərif etmək üçün bu misralara müraciət etməlidir: Cümlə əşyadə zühur edən kəlamımdır mənim, Xələti-ərzi-səma sirri qiyamımdır mənim. Vaqif oldum çün zəminü asimanın gəncinə, Cismimin sultanıyam, aləm qulamımdır mənim. Qəvi şəxsiyyət əzəlidir. Varlıq eylə var idi, onun sirlərinə vaqif idi və bütün kainatı vələlərin şahididir. Həqq ilə şəxsiyyət dostdurlar, yaxındırlar. İki qüvvə ümumi sirrə malikdir. Şəxsiyyəti yaradan həqdir, lakin həqdən şəxsiyyəti vücuda gətirən səbəb inkardır: Yer yox ikən, göy yox ikən, ta əzəldən var idim, Gövhərin yekdanəsindən iləri pərgar idim. Göhəri ab eylədim, tutdu cahanı sərbəsər, İnsi, cinni, ərşi, kürşi yarədən səttar idim. Girdim Adəm donuna, sirrimi kimsə bilmədi, Mən ol Beytullah içində ta əzəldən var idim. On səkkiz min aləmi gəzmiş idim cərcis ilə, Dərya altındakı sacı qızdıran ənvar idim. Ol zəmanda mən onun sirrin bilirdim, ol mənim, Onun üçün həqqilə həmsir idim, əsrar idim. Ey Xətayi, həqqi bilib tanımışam bigüman, Onun üçün ox yaratdı, mən ona inkar idim. Füzuli Məhəmməd Süleyman oğlu Füzuli miladın on beşinci əsrində İraqi Ərəbdə dünyaya gəlib. Bəzi təzkirənəvislər Füzulinin Bağdad həvaləsindən Hilə şəhərindən olduğunu iddia edirlər. Kərbəladan olduğunun da ehtimalı var. Çünki “Divan”nın müqəddiməsində Füzuli buna işarə eyləyir: “Lillahü həmd valmənə ki, xaki-Kərbəla sair məmaliki- kəbirdən əşrəf olduğu məlumdur və rütbeyi-şerimi hər yerdə bələnd edən həqiqətdə bu məfhumdur”. Gilanlı Sadiqi Füzulinin Bayat olduğunu və İbrahim xan xidmətində Bağdada gəldiyini təzkirəsində qeyd edir. Füzulinin şerə meyli uşaq vaxtından büruzə verilib. O zamanın münəvvər cavanları arasında “həmişə əşari-aşiqanədən qeyri nəsnə oxunmazdı və mütaliə etdikləri övraqda cigərsüz qəzəllərdən qeyri bir xətt bulunmazdı. Böylə bir mühitdə Füzuli gözəl təbinə meydan verib, sərfi-Azərbaycanca yazılmış şeirlərilə şöhrət tapdı. Füzuli şeri təqdir və təqdis edən bir şair olduğu üçün təhsilinin inkişafına qeyrət etdi və zamanına məxsus bəzi fənləri öyrəndi; Füzulinin qənaəti bu idi ki, elmsiz şeir əsası yox, divar kimidir. Hicrin 914 tarixində Şah Ismayıl Bağdadı aldıqda cavan Füzuli şaha “Bəngü badə” ünvanlı münazirəsini təqdim etmişdi. Bu əsərin müqəddiməsində şair Azərbaycan hökmdarını mədh edərək sonunda deyir: Məclis əfruzi-bəzmgah Xəlil, Cəmi-əyyami – Şah Ismayıl, Andan asudədir qənivü gəda, Xüldullahi – mülkə əbəda! Qanuni Sultan Süleyman xan İraqı fəth etdikdə sədr-əzəm İbrahim paşa vasitəsilə Füzuli Osmanlı padşahının dərgahına şeirlər təqdim edib və lütflərə nail olub. Füzuli əsərlərini türk, fars və ərəb dillərində yazıb. Türkcə yazdıqları: qəzəl və qəsidə “Divan”ı, “Şah və Gəda”, “Leyli və Məcnun”, “Bəngü Badə” rövzə. Farsca: qəzəl və qəsidə “Divan”ı, “Rindü Zahid”, “Səhhətü mərəz”. Ərəbcə qəzəl və qəsidələr yazıb. Füzulinin təqribən otuz min şeri var. Türkcə yazdıqlarının içində ən gözəl parçalar Azərbaycan ləhcəsindədir. Lakin Bağdadın Osmanlı dövlətinə ilhaqı Füzulinin dilində təğyirə səbəb olub: o dövrdə yazılan əsərlərdə Füzuli yeni oxucularını nəzəri-etibarə alıb. “Leyli və Məcnun” bu təsirdə yazılıb. Azərbaycanda Füzuli ən məruf şairlərdəndir. Cavan şairlər Füzulini təqlidən şerə başladılar. Xanəndələr onun göftəsini söylərlər. “Leyli və Məcnun” opera şəklinə qoyuldu... Füzuli ən böyük şairlərimizdən biridir. Avropa müdəqqiqi Gibb bütün türk ədəbiyyatında Füzulidən böyük şair olmadığını iddia edir. Vəfatı 980 tarixindədir. Qəbri hələ də ziyarətgahdır. Nümunə olaraq Füzulinin “Divan”ından bir neçə parça göstəririk: Məndə Məcnundan füzun aşiqlik istedadı var, Aşiqi-sadiq mənəm, Məcnunun ancaq adı var. Nola qan tökməkdə mahir olsa çeşmim mərdümü, Nütfeyi-qabildürür, ğəmzən kimi ustadı var. Qıl təfaxür kim, sənin həm var mən tək aşiqin, Leylinin Məcnunu, Şirinin əgər Fərhadı var. Əhli-təmkinəm, məni bənzətmə, ey gül, bülbülə, Dərdə yox səbri onun, hər ləhzə min fəryadı var. Öylə bədhaləm ki, əhvalım görəndə şad olur, Hər kimin kim, dövr cövründən dili-naşadı var. Gəzmə, ey könlüm quşu, ğafil fəzayi-eşqdə Kim, bu səhranın güzərgəhlər çox səyyadı var. Ey Füzuli, eşq mənin qılma nasehdən qəbul, Əql tədbiridir ol, sanma ki, bir bünyadı var. İkinci hissə Füzuli ilə Vaqif arasında iki əsr var. Heyfa ki, bugünki məlumatımıza istinadən iki şair arasında yetişən müəlliflərimizi təyin edə bilmirik. Onun üçün Füzulidən sonra Vaqif dövrünə keçmək məcburiyyətindəyik. Molla Pənah Vaqif əslən qazaxlı olub, Qarabağda yaşarmış, hicrətin 1176 tarixində Qarabağ hökmdarı Ibrahimxəlil xan Vaqifə sarayında eşikağası mənsəbi əta eləyib. O vaxtdan Vaqif, xanın ən yaxın adamlarından olub, əql və hüsn müamiləsi sayəsində xalq arasında da böyük şöhrət qazanıb. Vaqifin əfkariümumiyyədə məşğul etdiyi mövqeyini yaxşıca təsəvvür etmək üçün məruf bir məsəli xatırlamalıdır: o da budur: “Hər oxuyan Molla Pənah olmaz”. 1212 tarixi hicridə (1797) Ağa Məhəmməd şah Qacar ikinci dəfə olaraq Qarabağa hücum etdi. Hökmdar Ibrahim xan Carü Balakənə qaçdı. Iran şahı Qarabağ paytaxtı Şuşanı zəbt etdikdə Vaqifi, oğlu Əli Ağanı və Türkiyəyə səfir təyin olunan Mirzəli Məhəmməd ağanı dustaq etdirdi. Həbsdəkilərin öldürülməsinə əmr verilmişdi. Mirzəli Məhəmməd ağa qətl olundu. Növbət Vaqif ilə oğluna gəlmədən əvvəl Ağa Məhəmməd şah öldürüldü. Ölümdən qurtaran Vaqif, dostu Vidadiyə belə yazır: Ey Vidadi, gərdişi-dövrani gəcrəftarə bax! Ruzigarə qıl tamaşa, karə bax, kirdarə bax! Əhli-zülmi neçə bərbad eylədi bir ləhzədə, Hökmi-adilin padişahi-qadirü qəhharə bax! Taci-zərdən ta ki, ayrıldı dimaği-pürqürur, Payimal oldu təpiklərdə, səri-sərdarə bax! Ağa Məhəmməd şahın qətlindən sonra hökuməti idarə edən “Batman Qılınc” Məhəmməd bəy bir ədavəti səbəbinə Vaqifi oğlu ilə bərabər öldürtdü. Vaqifin qəbri Şuşa şəhərində “Cıdır düzü” adlanan yerdədir. Şəhid qəbri olduğu üçün xalq təqdis edər və arvadlar üstündə çillə kəsərlər. Vaqifin şeirlərində Vaqifə məxsus bir sadəlik, gözəllik və zərafət var ki, sonra gələn şairlərimizə bunlar müyəssər olmadılar. Vaqif gözəllik şairidir. Bütün ilhamı da buna həsr olunubdur. Ey Kəbəm, Kərbalam, Məkkəm, Mədinəm, Hər zaman kuyində ziyarətimdir. Qiblə deyib, qaşlarına baş əymək Gecə-gündüz mənim ibadətimdir. Hər nə desəm, sən incimə sözümdən, Sərxoşunam, yox xəbərim özümdən, Şol qamətin yayılanda gözümdən, Sanasan ki, həşrü qiyamətimdir. Bağlamışam din-imanı zülfinə, Mənim kimi heyran hanı zülfinə, Tapşırıb gedirəm canı zülfinə, Yaxşı saxla, səndə əmanətimdir. Sənsən mənim ayım, günüm, hilalım, Dövlətim, iqbalım, cahım, cəlalım, Gözəl üzün daim fikrü xəyalım, Sözün dildə şirin hekayətimdir. Sonalar xəcildir siyah telindən, Tutilər lal olur şirin dilindən, Şikəstə Vaqifəm, sənin əlindən, Hər kimə ki yetsəm, şikayətimdir. Eşqə dair mücərrəd şeirlərdən başqa Vaqifin həzliyələri var ki, lətifə, zərafət və məzəliliyi ilə Azərbaycan ətvarına məxsusdur. Bizim ruh və xasiyyətimizi bu şeirlər kafi dərəcədə təmsil edirlər: Bayram oldu, heç bilmirəm neyləyim, Bizim evdə dolu çuval da yoxdur. Dügiylə yağ, hamı çoxdan tükənmiş, Ət heç ələ düşməz, motal da yoxdur. Allaha bizmişik naşükür bəndə, Bir söz desəm dəxi qoymazlar kəndə, Xalq batıbdır noğla, şəkərə, qəndə, Bizim evdə axta zoğal da yoxdur. Bizim bu dünyada nə malımız var, Nə də evdə sahibcamalımız var. Vaqif, öyünmə ki, kamalımız var, Allaha şükür ki, kamal da yoxdur. Mirzə fətəli axundov Avropa ədəbi şəkilləri birinci Mirzə Fətəli Axundov vasitəsilə Azərbaycan ədəbiyyatına daxil olur. Axundov birinci türk və bəlkə ilk İslam tyatronəvislərindəndir. Vaxtilə Krımda müntəşir “Tərcüman” qəzetəsi sərmühərriri Ismayıl bəy Qasprinski Axundov haqqında yazmışdı: “Vəzirovlar, Qənizadələr, Ayaz Ishaqovlar, istərsə Qazımuradovlar, Sami bəylər, Kamal bəylər belə sənət nəqteyi-nəzərindən Mirzə Fətəliyə nisbətlə aşağı qalırlar. Hətta ən müstəid, ən müqtədir Osmanlı ədibi Əbdülhəq Həmid bəyin əsərlərində belə Fətəlinin “Mərdixəsis” və “Müsyo Jordan”ında olan təbiilik və səmimiyyət yoxdur. “Mərdi-xəsis”, yaxud qəhrəmanının ismiylə “Hacı Qara” nə qədər, nə qədər dadlı bir komediyadır”. Köçərli Firudin bəy haqlı olaraq Mirzə Fətəlini “milli ədiblərimizin atası” deyə adlandırır. Çünki milliyyət hissi birinci dəfə olaraq bu ədibdə oyanmışdır və Intibahın dəlili olan “Kritiçizm”də Mirzə Fətəlinin əsərlərilə başlayır. Şair Zakir Axundov ilə bərabər tənqid dövrünün nəsr və nəzmdə baniləri sayılırlar. Bu dövr gələcək üçün yollar təmizləmiş, milli inkişaf üçün böyük sahələr hazırlamışdır. Zakir Mirzə Fətəliyə yazdığı məktubunda mühitini belə təsvir eyləyir: Həddən aşıb büxlü həsəd, şərarət, Yoldaş-yoldaşına eylər xəyanət. Alimdə əməl yox, bəydə ədalət, İşlərimiz olub saf kərdən-bucaq. Üləmalər üz döndərib xudadən, Usanmaz bir ləhzə cövrü cəfadən. Başı əmmaməli seyyid, molladən, Taətdə övladır o qatmaqurşaq. Həq bilir ki, beli şallı hacılar, Zəhrimar tək xəlqin ağzın acılar; Düşəndə gözləməz ana, bacılar, Bu əhldən: sinədağəm, sinədağ... İIctimai həyatımızın qüsurlarını görüb, eynilə göstərən yazıçılarımızın ciddi və ən müqtədiri Mirzə Fətəli Axundovdur. Mirzə Fətəli miladi-Isanın 1811-ci ilində Nuxa şəhərində dünyaya gəlib. Altıyeddi yaşında yetim qalan Fətəlini dayısı Hacı Ələsgər himayə edib, tərbiyə və təliminə çalışıb. Türk, fars və ərəb dillərini öyrənən Fətəlini dayısı ruhani sinfinə daxil etmək istəyirmiş. Lakin, təhsili zamanı Gəncə şəhərində filosof Mirzə Şəfi ilə görüşüb tanış olduqda Fətəli fikrini dəyişir: Avropa mədəniyyəti ilə aşina olmaq istəyir. Bu məqsəd ilə Axundov Nuxaya gəlib yeni gəşad olunmuş Rus nahiyə məktəbinə girir. 1834-cü ildə Fətəli məmurluq həyatını başlayır: Tiflisdə Gürcüstan ümurunun baş hakimi Baron Rozenin yanında Şərq dilləri tərcümanı olur və bu qulluqda ömrünün axırına qədər qalır. Xidmətindən asudə vaxtları Axundov rus kitablarının mütaliəsilə məşğul olarmış. Onu artıqlığınca maraqlandıran fəlsəfə, iqtisadi və siyasi elmlər idi. Ehtimal ki, Rus ədəbiyyatı təhti-təsirində Mirzə Fətəlinin tyatronəvisliyə olan meyli təyin etmişdir. 1863 tarixində Mirzə Fətəli Istambula səyahət edib və islam əlifbasının təğyiri haqqında yazdığı əsərini Sədrəzəm Fuad Paşaya təqdim etmiş. Mirzə Fətəlinin vəfatı 1878-ci ildə şübatın 28-ci günündədir. Tiflisdə müsəlman qəbiristanında dəfn olunubdur. Mirzə Fətəli altı komediya yazıbdır: “Hekayəti-Molla Ibrahim Xəlil kimyagər”, “Hekayəti-Müsyo Jordan”, “Hekayəti-xırs quldurbasan”, “Sərgüzəşti-vəziri-xani-Sərab”, “Sərgüzəşti-mərdi-xəsis”, “Mürafiə vəkillərinin hekayəti”. Komediyalarından başqa, Axundovun “Aldanmış kəvakib” adında bir hekayəsi, türk və fars dillərində şeirləri var. Lakin Mirzə Fətəliyə şöhrət qazandıran onun gözəl komediyalarıdırlar ki, tam mənası ilə milli həyatın bir güzgüsüdür. Vaxtilə Avropa mətbuatında bu əsərlər haqqında bəhs olunubdur. Axundovun komediyaları 1871 tarixində Mirzə Cəfər tərəfindən fars dilinə tərcümə edilibdir. Avropalılar, görünür, ilk dəfə Mirzə Fətəlinin əsərlərini farscada görmüşlər. Onun üçün firəng və ingilis tərcümələrində “Fars komediyası” deyə adlandırırlar. Məsələn, Barbiyer de Munard 1886-cı tarixdə basılan tərcüməyə “Troiz comedie persanes” deyir. Lakin bəzi tərcümələrdə “Türk komediyası” deyənlər də var. Mirzə Fətəlinin şeirlərindən nümunə olaraq Qasım bəy Zakirə yazdığını göstəririk. Bu şeri Qarabağlı Mehdiqulu xanın qızı Xurşid bəyim Natəvan haqqındadır. Zakir Qasım bəy Əli bəy oğlu Zakir Qarabağ əsilzadələrindən olub, ömrünün çoxunu irsi mülkləri olan “Xızırstan” kəndində keçiribdir. Xalq arasında həmişə hörmətə malik Zakir bir də qocalıq vaxtı xilafi-qanun bir məsələdə müttəhim olunub, ailəsilə bərabər vətənindən sürülür. Tiflisdə namdar dostları vasitəsilə Zakir haqqın meydana çıxmasına çalışıb. Bakıda üç ay sürgün həyatı keçirdikdən sonra yenə vətəninə qayıdıbdır. Bu vaqiəni Qasım bəyin Mirzə Fətəli Axundova yazdığı bir məktubunda belə anladır: Piranəsərlikdə çərxi-kəcrəftar Eylədi vətəndən dərbədər məni. Neyləmişəm, bilməm, dövri-zalimə, İncidir düşəndə bu qədər məni. Qarabağ mülkündə mən bəxti siyah, Bir ağ gün görmədim, Allaha pənah. Saldı bəlalara bicürmü künah Bir neçə müfsidü təxmi-xər məni. Sən bir piri-tənha, zülm bihesab, Müşküldür gətirmək bu möhnətə tab. Yaman deyə-deyə eylədi xərab Hamıdan ziyadə üç nəfər məni. Biri fasiq, façir, hədsiz zinagar, Biri əyri-üyrü, xeyli nahəmvar, Biri danışanda baş-ayaq atar, Bir neçə it tutdu bixəbər məni. Adəm idim, əbəs yerə zay oldum, Vilayət içində rusivay oldum, Oğrulara, quldurlara tay oldum, Sanırdı xəlayiq peyğəmbər məni. Bu məktubda ağsaqqal Zakirin nə qədər təhqir olunduğu səmimi bir dil ilə yazılıb. Zakir hicrətin 1271-ci ilində vəfat edibdir. Əsərlərini üç qismə ayırmaq olar: həzliyə və həcvlər, “erotik” şeirlər və klassik” qismi ki, Iran təsiri altında yazılıbdır. Zakiri tam mənası ilə milliləşdirən, bizim ağacın meyvəsi edən şeirlər onun həzliyə və həcvləridirlər. Azərbaycan təbiətinə məxsus zərafət, kinayə, kəlayə və bəzən acı rişxənd və köhnələri bəyənməyib, yeni bir şey axtarmaq... Bu nöqtələrdə Zakir bizim ilə həmruh və həmdərddir. Sürgün həyatını dostu Mirzəyə anladıb, şikayət edərkən, orada da zərafət və lətifədən vaz keçmir. Milli şairimiz üçün acılıqda da bir məzəlik var. Zakir mənən ətrafdakılardan uca olduğu üçün, yüksəkdən onların bütün qüsur və cahilliklərini görürdü və sakit dura bilməzdi. Qasım bəy mühitini iki misra ilə təyin edir: Var özgə vilayətdə də tək-tək köpəyoğlu, Hədsizdir bu viranədə, bişəkk, köpəyoğlu. Millətə nifaq salan mollanümalar, xalqı cəhlilə qırıb öldürən həkimlər, şərarəti özünə sənət edən xainlər, oğrular, əyrilər... iştə Zakiri həp məşğul edən ictimai yaralarımız! Ah, bu müftəxorun dad əlindən, səd dad! Ki, salıblar necə gör məmləkətə qovğani. Hər əlifba oxuyan adını ruhani qoyub, Bilməz öz əbcədini, ruha çəkər suhani. Alimü fazilü ustad, müridü mürşüd, Nə qədər ki, görəsən dövrdə sərgərdani. Məhərrəmlikdə Aşurə günü Şuşada düşən bir dava münasibətilə Cəfərqulu xan Nəva şəhər qazisini müttəhim eyləyir: Matəmi böylə tutarmış məyər adəm, qazi? Edə lənət ona bəhs sahibi-matəm, qazi! Nəvanın bu şerinə Zakir cavab yazıbdır ki, daha da acı və rişxəndlidir: Eyləyibdir yenə, mən hiç nə bilməm, qazi, Xalq arasında olubdur belə mülzəm qazi. Yaradıbdır onu ol xaliqi-əşya bieyb, Dari-dünyada bu surət tapılır kəm qazi. Şişənin simü zərin doldurasan xanəsinə, Şişəvəş dişrəyə verməz yenə bir nəm qazi. Onda mən gördüyümü görmüşəm, indən böylə, Etməzəm taət ona gör ola qibləm qazi. Haradan gəldi bular, eylədilər xəlqi xərab, Biri der müctəhidəm, biri müsəlləm qazi. Zakirin ictimai həcv və zarafatyana yazılmış əsərlərindən başqa, ciddi şeirləri də çoxdur. Bunların bir qismi xalq ədəbiyyatını andıran bir tərzdə yazılıb, digərləri isə Iran ədəbiyyatı təhti-təsirindədirlər: Durnalara xıtab Bir saət havada qanad saxlayın, Rəhm edin didəmdə yaşa durnalar! Qatarlanıb hansı yerdən gəlirsiz Qaqqıldaşa-qaqqıldaşa, durnalar? Bu viladə hər gün tökülür qanlar, Yavaş-yavaş keçin, səsiniz anlar, Laçın yatağıdır bizim məkanlar, Qorxuram sürbəniz çaşa, durnalar! Diyari-qürbətdə müddətdi varam, Gecə-gündüz Vətən deyib ağlaram, Mən də sizin kimi ğəribi-zaram, Eyləməyin məndən haşa, durnalar! Mən sevmişəm onun çəmən, düzünü, Bir də nəsib ola görəm üzünü, Yoxsa danışırsız Vətən sözünü, Veribsiniz nə baş-başa, durnalar! Zakirəm, od tutub alışdı cigər, Var isə Vətəndən sizdə bir xəbər, Təğafül etməyin, Allahı sevər, Dönməsin bağrınız daşa, durnalar! Kazım bəy Kazım bəy adıylə Avropada şöhrət qazanmış bu zat Məhəmmədkazım bəyin oğlu Məhəmmədəli bəydir. Dərbənd şəhərində dünyaya gəlib və ibtidai təhsilini də orada görmüşdür. Türk, fars və ərəb dillərini də Dərbənddə öyrənibdir. O vaxtlar Avarstana qaçan Dərbənd xanı ilə Məhəmmədkazım bəyin arasındakı əlaqədən Rus hökuməti şübhələnərək Məhəmmədkazım bəyi Hacıtərxana sürmüşdü. Miladın 1820-ci ilində Məhəmmədəli bəy atasının yanına getdi. Hacıtərxan həyatı Məhəmmədəli bəyə əlverişli oldu: Şotlandlı bir misioner ilə tanış olub ingilis dilini ondan öyrəndi. Bədə o Məsəq (?) valisi yanında dilmanc olur. Ancaq 1836-cı ildən etibarən Məhəmmədəli bəy Darülfünun sahəsində çalışmağa müvəffəq olur: Qazan Darülfünununda türk, fars və ərəb ədəbiyyatı müəllimi təyin olunur. Çox çəkmir istedadı sayəsində “Ordinar professor” olur. Iştə bu zamandan başlayaraq Məhəmmədəli bəyin şöhrəti Avropada yayılır. 1849-da Peterburq Darülfünunun fars dili şöbəsinə müəllim təyin olunur və bu vəzifədə ömrünün axırınadək qalır. Vəfatı 1870-dədir. Məhəmmədəli bəyin məşhur əsərləri: “Əsbə-əs-siyar”, “Müxtəsər- ül vüqayat”, “Tədqiqati-Uyqur”, “Dərbəndnamə”, “Şərq sözləri – oxşar Rus sözləri”, “Müridiyun və Şamil”, “Islam tarixi”, “Bab və babilər”... Ən məşhur təlifi “Türktatar dillərinin qəvaidi”dir ki, Rus Ülum Akademiyası (Əncüməni-daneş) tərəfindən Demidov mükafatilə qarşılandı. Şirvanlı seyid əzim Hacı Seyid Əzim Intibah dövrümüzdən bir az əvvəl yaşayan müqtədir şairlərimizdəndir. Bu şairin əsərləri şayani-diqqətdir. Heyfa ki, Azərbaycandakı qarışıqlıq Seyidin divanını əldə etməyə mane oldu. Seyid Əzimdən uzun-uzadıya bəhs etməmək risaləmiz üçün böyük qüsur da olsa, əlacsızlıqdan bu qüsuru ancaq ikinci təbimizdə düzəldə biləcəyik. Seyidin divanının bir hissəsi müəllifin rəsmi ilə bərabər Bakıda təbb olunubdur. Bir də Təbriz təbi var ki, daş basmasıdır. Sabir Mirzə Ələkbər Sabir Tahirzadə hicrətin 1278-ci ili, Zilhəccə ayının əvvəlimci günündə Şamaxı şəhərində təvəllüd edib. Təhsilinin ikinci dövrü məşhur şairimiz Hacı Seyid Əzimin idarəsində olub. Sabir Seyidin məktəbində oxurkən şerə istedad göstərib və Seyid də şagirdinin istedadına böyük meydan verib. Məsələn, fars qəzəlləri oxurkən, Hacı Seyid Əzim onların türkə mənzumən tərcüməsini tələb edərmiş. Sabirin atası oğlunun bir-iki illik təhsilindən iktifa edərək, onu dükanına dəvət edib və şerə olan həvəsini öldürmək üçün hətta bir dəfə də dəftərini cırmış imiş. Cavan şairə atasının müamiləsi o qədər ağır gəlib ki, vətənini tərk etməyə qərar verib və bu məqsədlə bir karvana qoşulub. Atası bu işdən xəbərdar olduqda onu karvandan geri qaytarıb. Bu vəqə Sabirin bir qəsidəsində bəyan olunur: Mən Xəlilullahi-əsrəm, pədərim çün Azər, Səfər əz Babili-Şirvan künəm Inşallah. Gərçi u dəftəri-əşari-məra parə nəmud, Vəslə ba təbi-dürəfşan künən Inşallah. Sabir 23 yaşına qədər Şamaxıda qalıb və vaxtını növhə və mərsiyəguluq ilə keçirib, 23-də Xorasan ziyarətinə getmiş və neçə illər İran və Türkistanda xırda ticarət yapa-yapa səyahət eyləyibdir. Təbiidir ki, şeir ilə də məşğul olub və rişxənd oxlarını atmağında çəkinməyib: Həmədanda qonağımdan xəbər aldım ki, Şeyx, Hansı məxluq sizin şəhrdə bişəkk çoxdur? Dedi: – Az isə bu şəhrdə sayir məxluq, Leyk, dabbaq ilə səbbaq ilə eşşək çoxdur. Atasının vəfatı Sabiri vətəninə qayıtmağa məcbur eylədi. Şair burada evlənib və ailəsini təmin üçün quyruq əridib sabın bişirirmiş. Ağır bir məişət içində Sabir yenə şeri unutmurmuş: asudə dəqiqələrini mütaliə və yazıya həsr eylərmiş. Lakin Sabir əsl yolunu “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin intişarı ilə tapıb. “Hop-hop” imzasilə yazdığı milli şeirləri ümumin rəğbətini qazandı. Bir tərəfində qara fikirli həmşəhriləri Sabirin həcvlərindən dilgir olub ona təkfir daşları yağdırırdılar. Sabir şeirlərinin altında “Din dirəyi”, “Mirat”, “Fazil”, “Ağlargüləyən”, “Əbu Nəsr Şeybani” kimi imzalar atırsa da, təkfir və təruzdən xilas ola bilmir. Qara xalqa qarşı etirafda bulunur: Əşhədü billahi-əliyyül-əzim, Sahibi-imanəm, a şirvanlılar! Yox yeni bir dinə yəqinim mənim, Köhnə müsəlmanəm, a şirvanlılar! İş bu yerə gəldi ki, Sabirə qəssablar kafir və babı deyə quyruq satmaqdan imtina etdilər və biçarə şair sabınçılığı atıb, maddi cəhətdən həyatı bir o qədər də təmin edilə bilməyən müəllimliyə şüru etdi. Ömrünün axırına qədər də təlim ilə məşğul qaldı. Təmmuzun 12-də 1913 tarixində Şamaxıda vəfat etdi. Mirzə Fətəli və Zakir ilə başlanan həqiqətnəvislik dövrünün son və ən böyük mümətli şübhəsiz ki, Sabirdir. Sabir tam mənasilə milli bir şairdir. Dili asandır, tərzi-təhriri işarəli və məzhəkdir, mövzu ictimai həyatın bütün qaranlıqlarını tənvir edəndir... Bunun üçün Sabir hər azərbaycanlının sevgilisidir. Sabir filosofdur, mürəbbidir, inqilabçıdır, nihilistdir, hamısında da səmimidir. Şair Abbas Səhhət Sabirin tərcümeyi-halını yazarkən onun haqqında deyir: “Azərbaycan ədəbiyyatında ən əvvəl yeni bir cığır açdı ki, ondan müqəddəm kimsə o gözəl şivədə yazmamışdı. Nöqsanlarımızı və eyiblərimizi məzhəkə və məzah təriqilə qayət şirin və hər kəsin anladığı bir dil ilə, qəhqəhələr ilə oxudub islaha çalışırdı. Sabir müqəllid deyil, bəlkə eylə mücəddidir ki, köhnə şeirlər ilə yeni şeirlər arasında bir əsrlik uçurum açdı ki, bir də, geri dönüb də o uçurumu atılmağa kimsədə cürət qalmadı. Sabir Zakirin həcvlərindən doğma bir şairdir. Aralarındakı fərq budur ki, Zakir xəstə millətin bir əzasiylə məşğul olmuş, onu məhv edən mikrobları göstərmiş. Sabir isə bütün millət vücudunu təşrih edib onun çürümüş cəhətlərini meydana çıxarır. Zakir məhəlli şairdir; onun əsərlərində “provinçializm” (əyalətçilik) çoxdur. Sabir isə başqa bir zamanda vücuda gəlib, ümumşərqin intibahının şahidi olduğu üçün mövzularını geniş sahələrdən alır. Odur ki, bəzən Sabir azərbaycanlılıqdan çıxıb ümumislam və bəlkə ümuminsaniyyət şairi olur. Sabir ruhən şərqlidir, təmayülən Avropa mədəniyyətinin üftadəsidir. Millətinin mütərəqqi olmasını istər, mədəniləşməsini arzu edər. Sabirin oxları itidir; Kimsədən qorxmaz və çəkinməz. Daş qəlbli insanları neylərdin, ilahi?! Bizdə bu soyuq qanları neylərdin, ilahi?! Artdıqca həyasızlıq olur el mütəhəmmil, Hər zülmə dözən canları neylərdin, ilahi?! Bir dövrdə kim, sidqü səfa qalmayacaqmış, – Bilməm belə dövranları neylərdin, ilahi?! Məzlumların göz yaşı dərya olacaqmış, – Dəryaları, ümmanları neylərdin, ilahi?! Səyyadi-cəfakardə rəhm olmayacaqmış, – Ahuləri, ceyranları neylərdin, ilahi?! Bağın, əkinin xeyrini bəylər görəcəkmiş, – Toxm əkməyə dehqanları neylərdin, ilahi?! İş rəncbərin, güc öküzün, yer özününkü, – Bəyzadələri, xanları neylərdin, ilahi?! Hökm eyləyəcəkmiş bütün aləmdə cəhalət, – Dildadey irfanları neylərdin ilahi?! Surtuqlu müsəlmanları təkfirə qoyan bu Döşdüklü müsəlmanları neylərdin, ilahi?! Yaxud buların bunca nüfuzu olacaqmış, – Beş-üç bu süxəndanları neylərdin, ilahi?! Qeyrətli danosbazlarımız iş bacarırkən, – Tənbəl, dəli şeytanları neylərdin, ilahi?! Ərlər hərə bir qız kimi oğlan sevəcəkmiş, – Evlərdəki nisvanları neylərdin, ilahi?! Tacirlərimiz Sonyalara bənd olacaqmış, Bədbəxt Tükəzbanları neylərdin, ilahi?! Sübhanəkə, sübhanəkə, sübhanəkə, ya rəb! Baxdıqca bu hikmətlərə heyran oluram həp! 1905-ci il inqalabı milli təşəbbüslərə meydan verdi. Köhnə məktəblər qapanıb, yeniləri açılmağa başladı. Təbii ki, bundan ötəri köhnəpərəstlər təşvişə düşdülər: Vah!.. bu imiş dərsi-üsuli-cədid?! Yo..x! Yo..x! oğul, məktəbi-üsyandı bu! Molla deyil bundakı təlim edən! Əlhəzər et, bir yeni şeytandı bu! Dur qaçaq, oğlum, baş-ayaq qandı bu! Sabir riyakar zahidlərilə daima düşmən idi. Millətin qəflətdə yaşamasını onlara istinad verirdi. Zahidlər də Sabiri təkfir etməkdən çəkinmirdilər. Sabir bir şerində masqaların çıxarılmasını tələb edir: Zahida, gəl soyunaq bir kərə paltarımızı, Çıxaraq zahirə batindəki əfkarımızı, Pişgahi-nəzəri-xəlqə tutaq varımızı, Görüb onlar təhqiq eləsin karımızı, Hər kimin ağı qara isə utansın, a balam! Bəlkə illərcə yatanlar bir oyansın, a balam! Şair Məşədi Sijimqulu “Molla Nəsrəddin”ə yazıb məsləhət eləyir: Molla, sənə eyləyirəm məsləhət: Söylə görüm, evlənim, evlənməyim? Məşədi Sijimquluya Sabir belə cavab verir: Ağrın alım, a Məşəd Sijimqulu, Altmışa yetdin, demə oldun ulu, Şükr ola allaha canındır sulu, Çox da, kişi, tutma beşəlli pulu, Ver pulunu dadlı, ləzzətli zad al! Qoy babalın boynuma, get, arvad al! Sabir mücəddid olduğu üçün şairnümaları da rişxəndi ilə unutmadı: Ey alnın ay, üzün günəş, ay qaşların kaman, Ceyran gözün, qarışqa xəttin, kakilin ilan. Alma çənən, çənəndə zənəxdan dərin quyu, Kipriklərin qamış, dodağın bal, tənin kətan. Boynun surahi, boy-buxunun bir uca çinar, Əndamın ağ gümüş, yanağın qırmızı ənar. Xalın üzündə buğda, başında saçın qürab, Qah, qah!.. qəribə gülməlisən xaniman xərab! Vaqif ilə Sabir zamanları arasında yetişən müəlliflərdən Asi, Vəfa, Nəbati, Abbasqulu Ağa Qüdsi, Məxfi, Əli Yüzbaşı oğlu Həsən kimi dəyərli adlar var. Bunlardan Nəbati “Divan” sahibidir. Başqalarından bəzilərinin əsərləri Qarabağ şairlərinə məxsus təzkirələrdə göstərilir. Sabir ilə müasir olan bir çox şairlərimiz də var: Abbas Ağa Nazir, Abbas Səhhət, Rəşid bəy Əfəndizadə, Şirvanlı Məhəmməd Hadi, Abbas Müznib, Dərbəndli Mirzə Səməndər, Məhəmməd Səid Ordubadi, Mirzə Abdulla Şaiq, Qarabağlı İbrahim Tahir, Gəncəli “Dabanı çatdaq xala” və başqaları. “Rüstəm və Söhrab” tərcüməsilə şöhrətlənmiş Nazir xalqçıdır; Azərbaycan ləhcəsini başqa şivələrə tərcih edir. Səhhət “Məğrib günəşləri” və “Sınıq saz” adlı əsərlərində Avropa ədəbi nümunələrini göstəribdir. Məhəmməd Hadi ərəbləşmiş bir lisanda yazdığı üçün “Firdovsiilhamat” ı az oxucuların malı ola bildi. Mirzə Səməndər gözəl təbini həcvguluğa və latayilə sərf etdi... Son dövrdə şeir ilə bərabər nəsrdə qüvvətlənməyə başladı: hekayənəvislik ilk addımını atdı. Yeni romanlar və hekayələr məcmuələri meydana çıxdı. Şeirdə də yenilik müşahidə olunur. Cavan şairlərimiz Hüseyn Cavid və Ə.Cavad başqa bir aləm açıldığını xəbər vermək istəyirlər. Yaralı quş Yaralıdır könlüm quşu, yaralı, Yaralandı yazıq, aşiq olalı. Bir dərinlikdə ki, hər düşən çıxmaz, Qurtulmaq istəyir, qanad yaramaz. Imdadına gələn ümidindən az... Yaralıdır könlüm quşu, yaralı! Dost ararkən avçı çıxdı yoluna, Əzrayıl sağına, ölüm soluna... Vurma, avçı, qanadına, qoluna! Yaralandı yazıq şair olalı. Aman avçı, bunun halını düşün, Gözündə yaşı var, qoy onu töksün, Sonra amadədir ölümə hər gün... Yaralıdır könlüm quşu, yaralı! Kədərli bir qəlbin yanıq fəğanı, Yandırır ürəyi daşdan olanı, Avçı, bu çırpınır, öldürmə bunu! Yaralandı yazıq, aşiq olalı. Yurdundan ayrılmış, yuvadan uzaq, Əşinin gözindən, könüldən iraq. Ümid sanadır, ey yaradan haq, Yaralandı yazıq, aşiq olalı. * * * Bir gül əkdim, açılmamış dərdilər, Zəhmətimdən bana bir tikan qaldı. Əmək çəkdim, gün keçirdim, gül əkdim, Əməyimdən solğun bir fidan qaldı! Nə yazım-yaz; nə günüm gün oldu, Könlümün çiçəyi açmadan soldu. Qanadımı bir uğursuz əl yoldu. Yerində bir damla quru qan qaldı. Söylədiyim boş söz, tökdüyüm qan-yaş, Həqqinə, kim isən, əl vurma, yavaş! Yavaş ki, dərdimə ağlayan qardaş, Yerinə arxamda bir düşman qaldı. Yaralandım, sarmadılar yaramı, Yas gününə döndərdilər bayramı, Əlimdən aldılar son bir çaramı, Əsəri ruhumda bir fəsan qaldı! Osmanlıda yetişmiş Azərbaycanlı müəlliflər Şirvanlı Seyid Yahya Cəlaləddin “Xəlvəti” təriqətinə mənsub bu zatın vəfatı hicrətin 842 sənədədir. Qəbri Bakıdadır. Yazdığı verdsitar xəlvətiyyə şöbələrində oxunar. Dərvişlərə lazımlı əsərlərindən biri də “Əsrar ət-talibin”dir ki, 24 fəsl üzərə yazılıbdır. “Şəfaəl-əsrar” və “Əsrar əl-vəhi” adlarında daha iki təlifi olduğu mərvidir. Müğnisada Muradiyyə kitabxanasında yazma bir məcmuədə Seyid Yahyayə mənsub aşağıdakı risalələr də var: “Məratibi-əsrarül-qəlb”, “Əsrar əl-vüzu!”, “Rümuz əl-işarat”, “Məna- ziləlarifin”, “Şərhi-əsmayi-səmaniyyə”, “Şərhi-səvalati-Gülşəni-raz”, “Ətvarül-qəlb”, “Elmi-lədni”.Bu əsərlərin çoxu fars dilində yazılıbdı. Şirvanlı Fətulla Riyaziyun fazillərindən olub, Ikinci Sultan Murad xan dövri riçalındandır. Təhsilini Səmərqənddə ikmal edib. Müəllimləri Seyid Şərif və Əli Quşçu olublar. Birinci elmi-şəriə, ikinci elmi-riyaziyyə təlim edərmiş. Şirvanlı Fətullanın vəfatı 857-ci (m. 1454) tarixdədir. Qəstəmoni şəhərində dəfn olunub. Başlıca təlifləri bunlardır: “Haşiyeyi-təlvih”, “Haşiyeyi-müvaqif”, “Şərhi-əşkali-təsis”, “Haşiyeyi-şərhi-çiğmini” və sairə. Fətullanın oğlu – Fətullazadə – “Şərhi-miftahül-ğeyb”, “Haşiyeyi- təlvih” kimi əsərlər vücuda gətiribdir. Qurani-kərimə dair qırx iki bab üzərə mürəttib “Miftahün Nicat” müəllifi Məhəmməd bin Mahmud: fiqhdən “Miftah əs-Səadət”I azan Kəmaləddin də Şirvandan yetişən fazillərdəndir. Mahmud bin Məhəmməd Dilşad Şirvani. Hicrətin səkkizinci əsrinə mənsub olan fazil və həkimlərdəndir. Türkcə yazdığı iki əsəri Müğnisada Muradiyyə kitabxanasındadır: biri “Müxtəsər tibb”dir; on dörd babdan ibarətdir. O birisi “Kamalnamə” dir ki, üç kitabdan mürəkkəbdir və 841 (1437) sənəsində təlif olunub. “Töhfeyi-Muradi fi əsnafül-Cəvahir” adlı əsəri Ikinci Sultan xan namına yazılıbdır (Istanbulda “Muzeyi – humayun kitabxanası”ndadır). Dilşad Şirvaninin bir də tərcüməsi var: “Tarixi-ibn Kəsir”. “Tarix”in bəzi hissələri Istanbulda, Şahzadə başındakı İbrahim paşa kitabxanasındadır. Yusif Ziyaəddin Məxdum Şamaxı şəhərinin Qazi əl-Qüzati Mövlana Əli Fazilin oğludur. Ülumirəsmiyyəni Ərəbistanda və təsəvvüfə dair məlumatı da Şirvanlı Seyid Yahyadan öyrənmişdir. Vəfatı hicrətin 890 (1485)-ındadır. Qəbri Şamaxıdadır. 24 fəsildən ibarət “Adab ül-irşad” kitabı və elmi-ruhə dair “Silsileyil- ərvah” bu zatın təlifləridir. Baba Nemətulla Mahmud Naxçıvani Nəqşibəndi ariflərindən olan bu zat Naxçıvanlıdır. Təhsilindən sonra vətənini tərk edərək Anadoluda Ağşəhrə köçüb. 902 (1496) tarixdə Ağşəhrdə vəfat edib və orada da dəfn olunubdur. “Fəvateh əlilahiyyə və əl-miftahil-ğeybiyyə” adlı təfsirişərifi məşhurdur. “Gülşəni-raz”ə fars dilində yazılmış müfəssəl bir şərhi də var. Bir nüsxəsi İstanbul kitabxanalarının, bəziləri də Bursada, “Iynə bəyi” kitabxanasındadır. Bunlardan başqa, Şeyx Əkbərin “Füsus əl-hökm”ini və “TəfsiriQazi” yi təhşiyə eyləmişdir. Təsəvvüfə dair “Hidayətül-əxvan” ünvanilə əsəri, bir də “Risalətül-vücud” adlı risaləsi var (bu risalənin bir ədədi Istanbulda “NuriOsmaniyyə” kitabxanasındadır). Təftiri-şərifin 901 (1495) tarixində müəllifin öz əliylə yazılmış nüsxəsi Istanbulda Üçüncü Sultan Əhməd kitabxanasındadır (Əndəruni- humayun). Mühiəddin Məhəmməd Qarabaği Qanuni Sultan Süleyman dövri alimlərindəndir. İlk İstanbula gəldikdə Seyid Əlizadə müavin olubdur. Tədris ilə məşğul olurmuş. Bu məqsədlə Izniqə təyin ediblər və orada da 942 tarixində vəfat edibdir. Əsərləri 23 məqalə üzrə mürəttib mühaziratə dair “Calib əssürur” ilə Kəşşaf, Beyzəvi, Təlvih, Hidayə təliqatı və Şərhi-vüqayəyə aiddir. Cəlal Dəvvaninin “İsbatül-vacib” risaləsinə haşiyə yazıb və “Adabiİzdiyyə” yi şərh eyləyibdir. Azəri İbrahim Çələbi Məşhur şairlərdəndir. Həma qaziliyində ikən 993 (1585) tarixində vəfat edibdir. “Nəqşi-xəyal” ünvanlı mətbu bir mənzuməsi var. Divanı qeyri-mətbudur. “Nəqşixəyal” Nizaminin “Məxzənül-əsrar”ını təqlidən yazılıbdır. On iki min beytdən mürəkkəb bu mənzumə təmtal və hekayələr ilə təsviri-hal edilmiş gözəl bir əxlaq kitabıdır. Molla Əhməd Şəmsəddin Qarabaği İstanbulda Qaziəsgər olmuş bir zatdır. 1009 (1600) tarixində vəfat edib, qəbri Vəfadədir. Əsərləri “Haşiyeyi-Beyzəyi” ilə Təlvih, Hidayə, Müvaqif, Miftahə olan təliqatdan ibarətdir. Şirvanlı Əbdürrəhim Alim bir zatdır ki, hicrətin 1024 (1615) tarixində vəfat edibdir. Əsərləri bunlardır: “Risalə fil-məntiq”, “Haşiyeyi-Əli şəradab Məsudi”, “Haşiyə Əli şərhi-mətalei-əl-ənvar” və sairədir. “Miftahüs-səadət” müəllifi Ömər bin Əli də Şirvan fazillərindəndir. Üşşaqi Şəmsəddin Şirvani Sultan Murad rabe dövri həkimlərindəndir. “Təşrihi-Əbdan və tərcümaniqəbaleyi-filosofan” adında və bəzi rəsmlərini havi əsərini təqdim edərək, əvəzində “Şeyx əl-hərəm” olmuşdu (“Təşrihin” bir nüsxəsi Əyyubda Xosrov Paşa kitabxanasındadır). Məhəmməd Əmin bin Sədrəddin Şirvani Bu fazilin təhsilinin ikmalı Istanbulda olubdur. 1036 (1626) tarixində vəfat edib və vəsiyyəti üzrə Üsküdarda dəfn olundu. Birinci Sultan Əhməd naminə əlli dörd fənndən bəhs edən “Fəvaidi-Xaqaniyyə” ni vücuda gətirdi. Bundan başqa da əsərləri var. Məsələn: “Təfsiri-Sureyi-Fəth”, “Haşiyeyi-şəri-Şəmsiyyə”, “Təaliqat əlatəfsiri-Beyzəvi”, “Şərhi Qəvaid-əl-əqail əl-Qəzali”, “Risalə fi təhqiq əl-məbda vəlməad” və sairə. Şirvanlı Məhəmməd Əminin atası Sədrəddin də fazil bir zat olub “Əl-hikmətülmütəaliyyə” kimi əsərləri var. Sadiq Əfəndi Şirvani Neçə dəfə İstanbulda Şeyxül-islam olan Məhəmməd Sadiq əfəndi məşhur alim Sədrəddin Şirvaninin oğludur. Təsəvvüfə mənsubdur. 1121 (1709/10) tarixində vəfat edib, Fındıqlı came-şərifi yanında dəfn olundu. Bir çox qeyri-mətbu əsərləri var. Bəzilərini aşağıda qeyd edirik: “Risaleyi-əqaid”, “Risalə fi bəyan ən-nəbəvat fəzl min əl-vilayət”, “Risalə fi bəyani-əqsamiz-zikr”, “Risaleyi-məcüzə fibəyan əlmüsafihə”, “Risaleyi-mərğubə fit-təsəvvüf”, “Risalə fit-təsliyə vət-tərziyə”, “Risalə fi bəyan fəzliyyət-üz-zikrəlxəfi əla-əl Cövhəri”, “Risalə fi isbat əs-sane”, “Risaleyi-müntəxəbə fi əaneyilləhfan fi məkayəd-əş şeytan”, “Risaleyi-inəfi əş-şirkə” və sairə. Yusif bin Ibrahim Şirvani Bu zat Mədineyi-münəvvərdə ixtiyari-mücavirət edərdi. Vəfatı 1134 (1721) tarixindədir. Iki çild “Miltəqi” şərhilə “Hədiyət-əs-səbih fi şərhi-müşkat-əl məsabih” ismində “Məsabihi-şərif” şərhi vardır. Əbu-Bəkr bin Rüstəm Şirvani Osmanlı dövlətinin dəftərdarlığı və sairə kimi xidmətində olmuşdur. 1139 (1726/27) sənəsində Istanbulda vəfat etdi və Süleymaniyyə camei-şərifi yanında dəfn olundu. Əsərləri: “Malayəd-əl-ədib”, “Şərhi-tarixi-Vəssaf”dır. “Vəfiyat-əl-əyan”ın bir qismini də tərcümə etmişdir. Həmzə Nigari Qarabaği Bu zat Həəniyə seyidlərinə mənsub və Xalidiyə təriqətinin şeyxlərindən olubdur. Amasiyada dəfn olunmuş Şeyx İsmayıl Şirvani xülafasındadır. 1304 (1886) tarixində Xərbutda vəfat etdi və nəşi mühibləri tərəfindən Amasiyaya gətirildi. “Nigarnamə”, “Saqinamə” ünyanlı təbb olunmamış əsərləri var. Türki və farsi divanları təb olunubdu. Əhməd Həmdi Əfəndi Şirvani İstanbulda təhsilini ikmal etdikdən sonra, bəzi məmuriyyətlərdə bulunubdur. Bir zaman mülğa əncümən təftiş və müayinə rəyasətinə təyin olunubdur. 1307-də (1889) vəfat etdi. Qəbri “Əyyub”dadır. Təb olunmuş əsərləri bunlardır: “Tərcümeyi-məqamati-həriri”, “Hindistan səyahətnaməsi”, “Üsuli fiqh”, “Xülasətül fəraiz”, “Misqalət-əl ürəfa fi-məsail-əlhükəma”, “Elm-əl-əruz vəl-qəvaz”, “Türkcə müxtəsər məntiq”, “Süvər-əl kəvakib”, “Mədxəli-inşa”, “Nəsayeh- əş Şəban” və sairə. Şirvanlı Məhəmməd Xalis Əfəndi Bu zat təhsilini vətənində başlayıb, Amasiyada davam edən və İstanbulda ikmal etmiş məşhur Tikişli Yusif əfəndidən icazat aldı. Darüş-şəfqə müəssisələrindən və müəllimlərindən olubdur. İlk tədrisi Fateh zamei-şərifindədir. Yeni fənlərin tədris və mədrəsələrin islahı yolunda çox çalışmış bir zatdır. 1331-də (1912) Istanbulda vəfat etdi və Fateh camei – şərifi yanında dəfn olundu. “Təlxis-ün-nəhv”, “Mizan əl-əzhan fi məntiq”, “Elmi-kəlam”, “Üsuli-əqaid” kimi əsərləri Istanbul Darüş-şəfqəsində tədris olunmaqdadır. Hüseynzadə Əli Bəy Əli bəy miladın 1864-cü ili şübatın 24-də Salyan şəhərində dünyaya gəlibdir. Atası Molla Hüseyn Tiflis Müsəlman məktəbində müəllim idi. Anası Mavərayi- Qafqaz Şeyxül-islamı Salyanlı Şeyx Əhmədin qızı Xədicə xanımdır. Əli bəyin ibtidai təhsili Tiflis Müsəlman məktəbində olub, sonra hökumət gimnazini ikmal edərək Peterburq Darülfünunun ümumi-təbiyyə şöbəsinə daxil olubdur. Əli bəy kiçik ikən babası Şeyx Əhməd ilə onun yaxın dostu Mirzə Fətəli Axundovun təsirləri altında bulunmuşdur. Şeyx Əhməd ciddi bir din alimi olaraq tam mənası ilə Şərqi təmsil edirdi. Mirzə Fətəlisə hürrəndiş, tünd Volteri, təlim və təhsili etibarilə tamam qərbləşmiş bir zat idi. Tez-tez Şeyx Əhmədin evində olan müsahibə iki dostun fikri mücadilələri, şübhəsiz ki, kiçik Əlinin tərbiyəsinə qüvvətli təsirlər bəxş edirdi. Bu iki təsir Əli bəyin Darülfünun həyatında ibrazə başlayıb. Burada Əli bəy bir tərəfdən 4 Avropa fənlərini öyrənir, o biri tərəfdən də Şərq dilləri və ədəbiyyatilə məşğul olurdu. Avropa ədiblərinin tədqiqini də unutmazdı: Homeri, Aristofanı, Danteyi, Şekspiri, Höteni, Şilleri, Bayronu oxumuşdu. Lakin bu dahilərin içində Əli bəyin ruhuna yaxın gələn Höte olmuşdu. O zamandan bəri Hötenin “Faust”u Əli bəyin ən sevdiyi əsərlərdən idi. 1889 sənəsində Darülfünunu ikmal edər-etməz Əli bəy İstanbula səfər eylədi və orada Əsgəri-tibbiyyə məktəbinə daxil oldu. Əli bəyin bu dövrünü “Türk yurdu” gözəlcə anladır: “Əli bəyin İstanbul Tibbiyeyi-əsgəriyəsinə daxili oraya ciddi və rayihədar bir Avropa əvayimədəniyyəsinin əsməsi kibi oldu. Tibbiyi-əsgəriyyə Osmanlı məkatibi-aliyəsinin ən yüksəklərindən olmaqla bərabər, Avropa ali məktəblərinə nisbətən ürfaniümumi cəhətlə aşağı və ibtidai idi. Tələbəsinin çoxu Anadolu və Rumelinin uzaq və qaranlıq vilayətlərindən toplanmış bu məktəbdə Əli bəy bir fəcri-şimali kibi parladı. Bir Avropa gimnazi-klassikində təlim və tərbiyə görmüş olması Avropa mərkəz mədəniyəsindən biri olan Peterburqda Darülfünün tələbəliyi etmiş bulunması, Əli bəyi məlumati-ümumiyyəcə arkadaşlarından çox yüksək tuturdu. Əs-səneyiqədimə ilə ədəbiyyatına aşina olduqdan məadən, Alman, Rus və Ingiltərə ədiblərini xeyli mütaliə etmiş və Şərq ədəbiyyatına müstəşriqlər nöqteyi-nəzərindən vücuf peyda eyləmiş bulunuyordu, üstəsinə rəssam idi, kaman çaliyordu. Arkadaşlarının həman həpsi dövri-qədim üdəbasının ism və rəsmlərini ancaq küçük larosdan biliyorlardı; Rus əfkar və ədəbiyyatına qətiyyən biganə idilər, çoxunun gərb əfkar və ədəbiyyatına vüqufları da ancaq fransız qramer və lektorlarında höccələnən parçalara münhəsin qalmış idi. Əli bəy İstanbul məktəbi-tibbiyəsinə ğərb əfkarını, ğərb ədəbiyyatını, ğərb ürfan və mədəniyyətini, hasili gərbi tanımaqda professorlarından çox xidmət etdi. Arkadaşlarından Doktor Abdulla Cövdət bəy Əli bəyin məktəbi-tibbiyyədəki təsirlərini şöylə nəql ediyor: “Əli bəy sakin və mütəfəkkir hamiylə əsrarəngiz vəzi-izlətpərvərisiylə üzərimizə bir... təsiri icra edirdi. Əvət, o bir Rəsülül-həq idi”. Əli bəy ülum sahəsində də arkadaşlarına yeni üfüqlər açıb göstərdi. O gəlincəyə qədər Məktəbi-tibbiyeyi-şahanənin xəbəri yox idi. Əli bəy Mendeleyev sistemini öyrətdi. Əli bəy Şərq ülum və ədəbiyyatından da başqa dürlü bəhs ediyordu. Məsələn, Sərfi-Şərq üsuliylə əzbərlədilək, yaxud səhvü bəlağət tədqiqatilə uğraşılan “Rubayati-Ömər Xəyyam” Almanlardan və Jukovskidən öyrəndiyi üsul ilə öylə təşrih və izah ediyordu ki, arkadaşları barmaqlarını isiriyorlardı. Abdulla Cövdət bəyin daha tələbə ikən nəşr etdiyi “Ramazan bağçası” ünvanlı bir məcmuədə Əli bəyin Ömər Xəyyama dair müstəşriqlərdən toplama məlumatı intişar etdi. Ə.H. imzasını daşıyan bu məqalə Əli bəyin ilk mətbu əsəridir. 1895 tarixində Əli bəy doktor olub, İstanbulda Heydər Paşa xəstəxanasına təyin olunmuşdu. Rəsmi xidməti Əli bəyi mühərrirlikdən ayırmadı – Hötenin “Faust”unu tərcüməyi davam edirdi. Birinci parçaları “Məlumat” risaləsində “Salyani” imzasilə basıldı. Osmanlı-Yunan müharibəsində (1897) Doktor Əli bəy Tisaliyaya göndərilmişdi. Hərbdən sonra Istanbula gəlib, yenə Heydər Paşa xəstəxanasında qulluq edibdir. 1900 sənəsi müsabiqə imtəhanını qazanıb Əskəri-tibbiyyə məktəbində cildi və firəngi xəstəlikləri müəlliminə müavin təyin olundu. Lakin Əbdülhəmid dövrü onu rahat buraxmadı və Əli bəy Qafqaza qayıtmağa məcbur oldu. 1905-ci il tarixdə həziran ayında Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Əli bəy, Əhməd bəy Ağayev və Əlimərdan bəy Topçubaşev “Həyat” qəzetəsini təsis etdilər. Iki il qədər müdirliyi Əli bəy öhdəsində idi. Türkliyə və hal-hazırdakı elmlərə dair mühüm məqalələri var idi. Millətin yaşaya bilməsi və tərəqqi etməsi üçün bir əsas olaraq “Türkləşmək, islamlaşmaq və avropalılaşmaq” lüzumunu iddia eyləmişdi. “Həyat”dan əvvəl Əli bəy mürvəci-əfkarımız olan “Kaspi” qəzetəsində rusca məqalələr yazardı. Misirdə çıxan “Türk” qəzetəsinə Ə.Turani imzasilə bir neçə məktub ilə şeirlər göndərmişdi. “Həyat” qapandıqdan sonra Əli bəy Bakıda “Füyuzat” ünvanlı “Türkcə bir məcmueyi-islamiyyə”nin nəşrinə başladı. Məcmuənin intişarı Tişrini-sani bir, sənə 1906-dan başlayaraq bir il davam etdi və 32 nömrə çıxa bildi. “Füyuzat” oxucularına din, milliyyət, ədəbiyyat, siyasət, tarix sahələrində bir çox məlumat vermişdi. “Füyuzat” müdirinin haqqında “Türk yurdu”nun rəyi şayani-diqqətdir: “Füyuzat” məcmuəsinin baş mühərriri biltəb türkdür və türkçidir. “Füyuzat” qapandıqdan sonra Əli bəy “Irşad” (1908), “Tərəqqi” (1908) və “Həqiqət” (1909) qəzetlərində çalışdı. Məşhur əsəri olan “Siyasətfürüst” bu qəzetələrin təfriqə sütununda basılmışdı. Natəmam qalan bu əsərin fikir əsası Dantenin “Məzhəkeyi-ilahiyyə”sindən məlhəm İranın qüvveyi-xəyaliyəsinin bir tarixidir. Bunda Adəm atanın zühurundan bəri gəlib-keçən İran Kəsraləri, şahları, xanları, Əbu əs-səlatii Kəyumərsin hüzurunda rəsmi bir keçid yapırlar. Hal-hazıra məxsus bəzi adamlar da o Keçidirəsmə tamaşa edirlər. Hökmdarlar dünyada eylədikləri yaxşılıq və pisliyə görə behişti bir səadət və ya cəhənnəmi bir əzab içində qalırlar. “Siyasətfürüst”da Əli bəyin dini, əxlaqi, siyasi və milli fikirləri bəyan olunur. Əli bəyin “Əbdi-qəlaf və məhfuzə” adlı bir hekayəsi də var. Mətbuatdan çəkildikdən sonra Əli bəy Hüseynzadə Bakıda “Səadət” məktəbində bir müddət müdirlik eyləmişdir. 1910 tarixində Əli bəy Istanbula gəldi və müsabiqə imtəhanına girib, təkrar qazandı və Darülfünunun Tibb şöbəsində cildi və Firəngi xəstəliyin müdiriyyəti şefi oldu. Bir müddət sonra Məclisi-səhiyyə əzaliğəyə təyin olundu. Əli bəy “Türk Yurdu” məcmuəsinin müəssislərindəndir; “Türk ocağı” klubunun ağsaqqalları cərgəsinə seçildi. “İttihad və Tərəqqi” firqəsinin Üçüncü qurultayında məclisiümumi ezalığına intixab olundu. Son zamanlar Əli bəy çox oxuyur, heyfa ki, bir şey qələmə almayır. 1921 * * * Tarixi, coğrafi və iqtisadi Azərbaycan TARİXİ, COĞRAFİ VƏ İQTİSADİ AZƏRBAYCAN Əziz yoldaşımız və böyük mürşidimiz Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə sevgi ilə ithaf edirəm. Yusif Vəzirov Müqəddımə Azərbaycan şərq ilə qərb arasında körpü təşkil edən bir ölkədir. Ən qədim zamanlardan bəri bu körpüdən müxtəlif irqlərə mənsub millətlər keçib getmişlər. Bunlardan məmləkətimizə yerləşib, kök salanlar da olub. Təbiidir ki, gəlmələr ilə yerlilər arasında uzun mücadilə və mübarizə sayəsində qanlar qarışıb, din və dillər dəyişilib və nəticədə başqaca bir mədəniyyətə malik, ayrıca bir millət vücuda gəlib. Bu millət azəri türkləridir. Azəriləri ovsafi xüsusiyyətlər ilə müəyyən bir şəklə soxan bir tarix var. Bu tarix islamdan çox əvvəl başlayaraq dövrlər keçirmiş; ərəblər, səlcuqlar, monğollar, iranilər, osmanlılar Azərbaycan tarixində mühüm rollar oynamışlar. Son əsr rus istilası ilə bərabər, Avropa mədəniyyəti də məmləkətə girmiş və bu sayədə Azəri mədəniyyəti inkişafıə lverişli bir sahəyə çıxmış. Azərbaycanın tədqiqi türkoloqlar üçün yeni bir meydan açır. Bu sahə, bizcə, o qədər maraqlı və şayani-diqqətdir ki, ayrıca öyrənilməsi icab edər. Məqsədə müvəffəqiyyətlə varmaq üçün türkolojiyaya birdə azərolojiya şöbəsi artırmalıdır. Zənn edirəm ki, azərolojiya şərq tarixi- mədəniyyətinə yeni-yeni səhifələr əlavə edəcək. Azərbaycanın keçmişinə dair iki mühüm əsər yazıldığını “Kəşfülzünun” dan öyrənirik. Biri, “Tarixi-Azərbaycan” müəllifi Labün Əbu Əlhica Əlrəvadi; ikincisi, “Tarixi-Aran” müəllifi Əlbərdəi. Heyfa ki, bu kitabları əldə edə bilmədik. Bunlar tapılarsa, tarixi məlumatımız üçün yeni ufüqlər açılar. Kəşfül-Zünun fi Əsamiya-Kütbül-fünun. Katib Çələbi. Birinci cild, səh. 317 Aran haqda Leypsiqdə bir əsər basılmışdır: J.Marguart Untersucliangen zur gesehite Von Eran 1895-1905. “Qüdsi”nin “Gülüstani-İrəm”i istisna olaraq Azərbaycan tarixinə həsr olunmuş başqa bir əsər mövcud deyil, zənn olunur. “Gülüstani-İrəm” Şirvan tarixindən ibarət olub, məsələni bizim təsəvvür etdiyimiz nöqtədən tənvir eləmir. Oxucularıma təqdim etdiyim “Tarixi, coğrafi və iqtisadi Azərbaycan” əsl tariximizə müqəddimə təşkil edə biləcək, zənnindəyəm. Bu əsər bir projerdir ki, tariximiz o dairədə yazılıb, meydana çıxacaq. Vətəndaşlarımın milli tariximizə olan həvəsinə bu risalə ilə kiçicik bir xidmət edə bilsəm, məqsədimə nail olacağam, zənnindəyəm. Müəllif Birinci hissə Azərbaycan və sərhədi Məmləkətimizin adı “Azərbaykan”, “Azərabadqan”, “Azerbiycan”, “Azərbaycan” – deyə şərq müəllifləriidə mərufdur. Qədim yunan və Roma müvərrixləri isə “Atropaten” təsmiyyə edirlər. İbn Əlmüqəffe qövlünə görə “Azərbaycan” Azərbaz bin Əsud bin Sam bin Nuh və yaxud Azərbaz bin Bivərasəfin adı ilə təsmiyyə olunmuşdur. Digər rəvayətə görə, “Azər” pəhləvicə “Od”, “Baykan” “Saxlayan” mənalarına olduqda, “Azərbaycan” – “Atəşxana” və “Atəşgədə” mənalarına gəlir. İkinci ehtimalın qüvvətli olduğuna məşhur müvvərrix Təbəri, ərəb coğrafiyunu Yaqut Həməvi və osmanlı alimlərindən Şəmsəddin Sami qanedirlər. Tarixi-Təbəricə İranın ən böyük atəşgədələri Azərbaycanda imiş. Doğrudan da, Bakı civarında Suraxanə adlı yerdə əlai atəşpərəstlər məbədləri durur və içində yaşadığımız əsrin əvvəllərinə qədər bu atəşgədələr Hindistandan belə özünə ziyarətçilər dəvət edərmişlər. Azərbaycan qədim zamanlarda geniş bir ölkə imiş. Lakin sərhədi haqqındakı rəvayətlər müxtəlifdirlər. Tarixi-Tabəriyə görə “Həmədan həddinin ibtidasından ta Zəncana və Ohərə və axır Dərbəndi Xəzərə çıxınca bunlara Azərbaycan deyirlər. Səhayefül əxbarül-münəccimbaşi Azərbaycanın Aran və Ərməniyyə ilə müxtələt olduğunu qeyd edir və sərhədini böylə təsvir eləyir: “Şərqdə Deyləm və bəzi cəbəl şəhərləri; cənubda Iraq və bəzi cəzirə şəhərləri; qərbdə Ərməniyyə və bəzi Rume məmləkəti; şimalda Aran və Bəhri-Xəzərə müntəhi olur. Paytaxtları Ərdəbil, Şirvan və Təbriz imiş. Azərbaycana məxsus şəhərlər bunlar imiş: Xosrov, Səlmas, Cəzə Naxçıvan, Berdənc, Xoy Xoyənh, Urmiyyə, Marağa, Ucan, Məyanic; Mərənd, Muğan, Bərzənd, Bərdə, Sultaniyyə. Təbəri min sənə əvvəl yaşamış mötəbər müvərrixlərdəndir. Bakı dənizinin Cənub sahilindəki Təbəristandan imiş. Vəfatı miladi 923 tarixindədir. 2 Cəzə – Cənzə – Gəncə deməkdir. Ərəb coğrafiyunları: Əl-Müqəddəsi, İbn Hövqəl, İsmail Əbu Əlfida da Azərbaycanın Ərməniyyə və Aran ilə müxtələt olduğunu iddia edirlər. Ibn Hövqəl deyir: “Ərməniyyə, Aran və Azərbaycanı bir ölkə zənn edirik. Doğrudan da onlar bir padşah tərəfindən idarə olunur”. Yaqut Həməvi Azərbaycanın Bərdədən Ərzuruma qədər imtidad etdiyini “Möcəmül-büldan”ında yazır. Azərbaycanın abadanlığı haqqında bütün müəlliflər həmrəydilər, bağ-bağça, abad kənd və şəhərlər hər kəsin nəzərini özünə cəlb eləyir. Bu bolluqdan dolayı Əl-Müqəddəsi Azərbaycanı “Əlrəhab” deyə təsmiyyə eləyir. Azərilər haqqında Yaqut Həməvinin rəyi şayani-diqqətdir: “Əhalisi yumşaq təbiətli, hüsn-müamilə sahibi olub, yalnız təbiətlərinə bəxl qalib gəlmişdir, yəni bir az bəxldirlər”, deyir. Aran Azərbaycanın Qafqaz hissəsinə “Aran” deyirlərmiş. “Möcəmülbüldan”və “Təqvimül-büldan”da “Arran” deyə “ra”nın təşdidi ilə göstərilir. Əl-Müqəddəsi “Əhsənül Təqasim fi mərifətül Əqalim”ində “Əlran” yazır. “Əlran”ın mücərrəd istemalı “Rəvan” deməyə vasitə olduğu rəvayət olunur. Bəzi müəlliflər Aranı Arazla Kür çaylarının arasındakı yerə isnad verirlər. Əksər mənbələr, məsələn, ərəb və osmanlı coğrafiyunları “Aran”ın daha geniş bir ölkə olduğunu qeyd edirlər. “Aran”a məxsus şəhərlər bunlar imişlər: Gəncə, Bərdə, Tiflis, əvan, Naxçıvan, Muğan, Dərbənd, Şirvan, Şamaxı, Qarabağ, Ərəs, Bakı, Qızıl-Ağac, Lənkəran, Şəmkir və başqaları. Əlyövm “Aran” Gəncə vilayətində dağ müqabili mənasında işlənir, Kür ilə Araz arasında mal-qara qışlayan yerin adıdır. Hicrətin altıncı əsrində ibtida Aranda və sonra bütün Azərbaycanda Atabəylər dövləti təşkil olundu və hökumət yetmiş yeddi sənə davam etdi. Bu dövlətin müəssisi Kamal Sümeyraminin qulu Şəmsəddin Eldənizdir. Sultan Məsudə keçən Eldəniz azad olunub və sonra əql və fərasəti sayəsində Arana vali təyin olundu. vaxt aranda ixtilal var idi. Eldəniz Gəncə, Bakı və Şirvanı yenidən fəth etdi. . “Möcəmül-büldan”. Müəllifi Yaqut Həməvi yeddi yüz il əvvəl Azərbaycanı ziyarət etmiş bir ərəb coğrafiyunudur Eldəniz səlcuqilərdən Arslan şahın anası ilə evlənib, oğluna “Atabəy” olmuşdu. 555-dən 567-yə qədər bütün hökumət əlində olduğu üçün “Atabəy- əzəm” ünvanı daşıdı. 563 tarixində Azərbaycan Atabəyinə vergi verməkdən boyun qaçıran Rey əmiri Inanca qarşı dava edib, mülkünü Azərbaycana ilhaq etdi. 568 tarixində vəfat edən Eldənizin taxtına oğlu Cahan Pəhləvan Məhəmməd keçdi. 570 tarixində Cahan Pəhləvan Təbriz və Marağanı zəbt edib, Azərbaycana qaytardı. Cahan Pəhləvan 582-də vəfat etdi və yerinə qardaşı Qızıl Arslan Osman çıxdı. Qızıl Arslan Sultan Toğrul qiyamı ilə uzun-uzadıya uğraşdı və axırda təskin etdi. Lakin, rahat yaşayamadı; bir batini fədaisinin əlində öldü (587). Qızıl Arslanın vəfatından sonra Eldəniz sülaləsinin hümməti ilə toplanmış böyük Azərbaycan parçalandı: Iraqi-Əcəm Qütluğ Inanc tərəfindən əldə edildi. Təbriz taxtına Qızıl Arslanın qardaşı oğlu Atabəy Əbubəkr cülus elədi. Atabəy Nüsrətəddin Əbubəkr Cahan Pəhləvan Aran və Azərbaycanda iyirmi il səltənət sürdü. Öldükdə yerinə keçən oğlu Atabəy Müzəffərəddin Özbək on beş sənə müstəqil Azərbay canı idarə etdi. 622 tarixində Cəlaləddin Xarəzmşah Azərbaycanı istila edərək Eldəniz sülaləsinin hökumətinə nəhayət verdi. Bakı dənizi Bakı dənizinin bir çox adı var. Ərəblər “Bəhri-Xəzər” deyə adlandırırlar. Rus vaqeənəvisləri də bəzən bu ismi işlədirlər. Bəzi vaqeənamələrdə “Xarəzm”dən iqtibasən “Xalis”, yaxud “Xalims” dəryası deyə qeyd olunmuşdur. Yalnız on altıncı əsr miladiyə məxsus bir vaqeənamədə “Bakı dənizi” ünvanı qollanılır. “Bəhri-Şirvan”, “Corcan”, “Qaspius”, “Bəhri-Əcəm”, “Bəhri-Xorasan” deyənlər də olmuş. Hal-hazır da “Kaspi” adı ilə mərufdur. Bakı dənizi haqqında ən qədim və ən doğru xəbər məşhur Heredotdan öyrənilmişdir. Bakı dənizinin ətrafı torpaq ilə əhatə olduğunu Heredot bilirdi. Halbuki, miladi-Isadan üç əsr əvvəl Bakı dənizi Şimal Səlcuq hökmdarlarının övladlarını tərbiyə edənlərə “Atabəy” ünvanı verilirdi. dəryasının bir körfəzi zənn olunurdu. Bu batil fikir beş əsr davam etdi. Heredotun məlumatı İsgəndər səfəri də elmi bir şey meydana çıxarmadı. Filosof Ərəstunun şagirdi İsgəndər Zülqərneyn səfərə çıxdıqda özü ilə bərabər bir çox müvərrixlər və ərbabi-fənn götürmüşdü. Məqsəd – coğrafiya və təbii elmlərə dair məlumat toplamaq və vaqeələri yazmaq idi. Buna rəğmən İsgəndərin səfərləri haqqında əlimizdə dürüst xəbərlər yoxdur. Bakı dənizinin tədqiqi İsgəndəri məşğul edirdisə də, bu yolda bir şey yapılmanın imkanı bulunmadı. Birinci Selefəq Niqadur, bu məsələni Patruqla həvalə elədi. Patruqla Bakı dənizini ziyarət etdi, üç əsr Isadan əvvəl tədqiqi nəticəsində dənizin Şimal dəryası ilə bitişik olduğuna qənaət hasil etdi. Bu yanlış fikir yunan fənn aləmində Roma dövrünə qədər davam etdi. Roma imperatoru Pompeyin Qafqaz səfəri bəzi coğrafi məlumatlar meydana çıxardı. Lakin Bakı dənizi haqqında yeni bir şey qeyd etmədi. Ptolomey və Pilini də Patruqlun xətasına şərik idilər. Səhvi Ptolomey bir az düzəltdisə də, o da xətadan xali qala bilmədi: Amu-dərya və Sır-dərya çaylarının Bakı dənizinə tökülməsinə inanırdı. Ərəb coğrafiyunu Məsudi Bakı dənizinin heç bir dərya ilə rəbti olmadığını söyləyir. Məsudi bu dənizi özünə bağırsaq şəklində təsəvvür edir. Uzunluğunu 800 və enini isə 500 mil zənn edir. İbn Hövqəl də Bakı dənizinin quru ilə əhatə olunmuş bir göl olduğunu qeyd edir. Bakı Bakuyə-Badku-Badkubə-Bakı rus axınına qarşı İran şahı Dara tərəfindən yapılmış bir qələ olduğu rəvayət olunur. Məsudi qövlüncə Bakının yanında yanar dağlı cəzirələr var imiş. Hind atəşpərəstləri “Baku” dedikləri əvvəl bu cəzirələrdən ibarət imiş. Ehtimal ki, şəhər də adını buradan almış. Çünki “Baku” hindu dilində cəzirə deməkdir. Başqa bir qövlə görə “Baqu” kəlməsi hind lisanlarından “Keçərate- qədim” dilində “həqiqətə doğru” mənasını ifadə edirmiş. Şəhərin qədim təsvirinə ətraflı olaraq yalnız Övliya Çələbi “Səyahətnamə” sində rast gəlirik. Ərəb coğrafiyunları oranın neft və vulkanları lə maraqlanmışdılar. Osmanlı səyyahı Bakı haqqında böylə yazır: “İç qələsinin qərbə nazir bir qapısı vardır. Hədidi-Naxçivanidəndir. Mühiti yeddi yüz addımdır. Yetmiş qələ, altı yüz bədəndir. Divarının qəddi qırx zira, makidir. Qaya üzərində olduğundan xəndəyi yoxdur. Dəruni-qələdə torpaq örtülü yetmişə qədər əski ev vardır. “Heydər Şah Camesi” namilə bir də came varsa da, minarəsizdir. Xan, həmmam və sairdən nişan yox. Lakin dərya kənarındakı ribatəzimi minə qədər evli, bağ və bağçalı, came, xan və həmmamlı çarşı və bazarlı bir şəhər məmurdur ki, üç tərafi sud ilə mühafizə olub, üç qapısı var. Şimala açılır. Gilan qapısı, cənuba Babül-əbvab qələsi qapısı, qərbə ləbi-dəryada liman qapısıdır. Bu ribatdan yeddi ədəd böyük minarə görülməkdə idi. Üç həmmamı varsa da, “Mirzə xan” həmmamı qayət xoşdur. Çarşı və bazarı o qədər müzəyyən deyilir. Lakin Moskov sərhədi olduğundan Şahsevən, diz çökən əsgərləri vardır. Şirvan əyalətində başqaca xanlıqdır ki, üç min əsgər və on iki hakimi vardır. Başqaca qazisi və yeddi nahiyəsi vardır. Bir kaç kərə Moskov qazağı qarşı Idil nəhrindəki şaykələr ilə gəlib, Gilanı və Bakı nahiyələrini zəbt və qarət etmişdir. Çünki qarşı tərəfi üç yüz mildə Moskov diyarıdır. Hətta o sənə bu qələyi Özdəmirzadə fəth etmiş, içində osmanlılardan Qubad paşa hakim ikən əcəmin təşviqi ilə Moskov qazağı gəlib Bakı qələsini mühasirə etmişsə də, onlarla bərabər əcəmlər dəndan-itiğdən keçirilmişdir. Hala cəmikləri sahili-bəhrdə bir püşteyi-ali üzərində durur. Şəhərin havası sahilcədir. Çünki qəzalarında pirinç, kətan, bağ, bostan hasil olur. Lətif pənbəsi olur. Amma suyu neft yağı qoxar. Şəhər qürbündə yeddi yerdə neft mədənləri vardır ki, hər biri bir lövndür: sarı, qırmızı, qara ilax... Nahiyələrindən misgər, sədan, rinəb, nəvahisi-əhalisi şəmi-əsl, şəmi-rouğən yakmayıb, həp qara neft yağını çıraqda yakarlar. Xalqı qayət təndürüst və tənpərvərdirlər”. Bakı Şirvanın yeganə əskələsi olduğu üçün əhəmiyyətli bir şəhər idi. Məmləkətim bütün ixracat və idxalatı Bakı vasitəsilə olurdu. Çin, Türküstan, Rusiya və İran karvanları həmişə mətaları ilə Bakıya gələrdilər. Rusiya tüccarları elçi rəpi qoyub, duz, neft, zafəran, ipək alardılar və əvəzində Bakıya samur, balıq dişi, sincab, bulğari telatin gətirirdilər. Çinin ipəyi ən qədim zamanlarda Bakı vasitəsilə qərbə gedərdi... Bakı Azərbaycan Cümhuriyyətinin paytaxtıdır. Hökumət məclisiməbusan və dövlətin böyük müəssisələri bu şəhərdədir. Azərbaycanlıların mədəni tarixində Bakının böyük rolu var: birinci qəzetəsi, birinci qız məktəbi, birinci milli teatrı, darülfünun, qiraətxana və kitabxana... bu şəhərdə təsis olunmuşdur.Bir çox cəmiyyət-xeyriyyələr, tüccari şirkətlər burdadır. Azəri sərmayədarlarının mərkəzi, Avropa təhsili görmüş əksər münəvvərlərimizin iqamətgahı Bakıdadır. Bakı Azərbaycanın maddi və mənəvi anasıdır. Məmləkətimizin hansı yerində fəlakət üz verərsə, xalq üzünü Bakıya çevirər və Bakı sevə-sevə köməyə gedər. Iyirmi sənə əvvəl Şamaxı zəlzələsində, on beş sənə müqəddəm Qarabağ aclığında, beş il bundan irəliki Qars və Ərdəhan qırğınında zərər görmüş müsəlmanlara Bakının böyük köməyi oldu. Bakı müqtədir müəllifimiz Abbasqulu Aqa “Qüdsi” və ilk artistimiz Hüseyn Ərəblinin vətənidir. Azəri coğrafiyunu Mövlana Əbdülrəşid bin Saleh Bakuyi də bu şəhərə mənsubdur). “Musavat” firqəsinin lideri və istiqlalımız yolunda mühüm rollar oynamış Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də bakılıdır. Azərbaycanda qiraətxana yalnız qəzetə oxunan müəssisəyə deyirlər. Qiraətxanalarda yemək, içmək və tütün çəkmək yasaqdır. Istanbulda “qiraətxana” bizdə “qəhvəxana” mənasında qollanılır. “Bakuyi” 15-ci əsr miladinin əvvəllərində yaşamışdır. Əsəri “Təlxisül-asar və əcayibül-mülk qəhhar” ərəbcə yazılıb. Mühərrir Məhəmməd Əmin Rəsulzadə haqqında “Mətbuatımızın tarixi” qismimizdə bəhs olunacaq. Dərbənd Dərbəndin iki adı daha var: “Dəmir qanı” və “Babül-əbvab”. Rəvayətə görə bu şəhəri Iskəndər Zülqərneyn bina edib və məşhur “Səddi-Iskəndər” ilə şimaldan axıb gələn “yəcuc və məcuc”lardan cənubu mühafizə eləyibdir. Daha mötəbər qövl səddin Xosrov Nuşirəvan tərəfindən çəkildiyi və şəhərin də onun zamanında inşa olunmasıdır. “Tarixi-Təbəri” Dərbənd haqqında yazır: “Azərbaycan nəhayətində neçə yollar vardır ki, ondan Xəzər şəhərinə gedirlər. Bəz qəredən və bəz dəryadan gedildiyindən onların cümləsinə Dərbənd deyirlər və ərəbcə “bab” deyərlər və əvvəl cəmi yollara “əbvab” deyirlər. Orada dəniz kənarında bir şəhər vardır ki, ona Xəzər deyirlər, bu Xəzərdə cəmi yollar birləşdiyindən ona “Babül-Əbvab” deyirlər”. Əbubəkr Əl-Həmədani deyir ki, Babül-Əbvab qabaq, yəni Qafqaz dağlarındakı keçidlərin ağzıdur. Orada çox qələ vardır. Əz cümlə-Babi-Sol, Babi-Lan, Babi- Şabran, Babi-Lazke, Babi-Barge, Babi-Simsin, Babi-Sərir, Babi-Filanşah, Babi- Tarunan, Babi-Təbərsəranşah, Babi-İranşah... “Dərbəndnamə”nin şəhər haqqındakı rəvayətləri bir parça əfsanəvidir, lakin tarixi həqiqətdən xali deyil. Məlumdur ki, şimala malik türk köçəri qövmləri ilə cənub dövlətləri arasında həmişə vuruşma olurdu. Cənub mədəniyyəti zənginlik və abadanlığı ilə macəracu köçəriləri özünə cəlb eləyirdi. Yağmagir axının önünü almaq üçün tədbirlər çəkilməsini iqtiza edirdi. Bu tədbirlərin ən qüvvətlisi, şübhəsiz ki, Dərbənd səddi idi. Şimal ilə cənubun ədavətini kəsmək üçün Qubad şah Xaqanın qızına elçi göndərdi. Xaqan razı oldu və qızını əqd edib, şahın paytaxtına göndərdi. Qubad şah təkrar elçi göndərdi və sülhün bərqərar olmasından razılıq edib, təvəqqe etdi ki, iki dövlət arasında bir sədd qərarlaşdırılsın ki, fitnə və fəsada yer qalmasın. Xaqan İskəndər səddini nişan verdi və orada bir şəhər inşa olunmasını arzu etdi. Qubad şah on min qoşun ilə bir çox ərbabi-ixtisas göndərib, Dərbəndin binasına şüru etdi. Yeddi ay müddətində İskəndər səddi təmir və şəhər bina olundu və dəmir qapılar “Tarixi-Təbəri”, tərcüməsi, cild 3. İstanbul, 1306. Böyləcə, şimal axınına qarşı qüvvətli bir divar çəkdikdən sonra Qubad şah Xaqanın qızını bakir olaraq geri göndərdi. Qubadın fikrincə əvəz olundu. Dərbəndin müdafiəsi üçün Qubad İrandan bir çox tayfa köçürüb o səmtdə oturtdu. Xaqanın qızından olan övlad məmləkətdə nizayə səbəbiyyət verərmiş və şimal düşməni İrana daxil olarmış. “Dərbəndnamə”nin bu əfsanəsini Əbül-Əbbas Əl-Tunsi başqa bir zamana isnad verir. Nuşirəvan Xəzər hökmdarına elçi göndərib, qızını ona vermək üzrə onun da qızını zövcəliyə istədi və düşmənə qarşı müştərək hərəkət etmək üçün ittifaq tələb etdi. Xaqan razı oldu və qızını verdi. Nuşirəvan isə hiyləgərlik edib, qızı əvəzinə cariyələrindən birini göndərdi və sonra məktub yazıb mülaqat tələb etdi. Müəyyən bir yerdə görüşdülər. Nuşirəvan sərkərdələrindən birinə üç yüz kişi alaraq türkləri qarət etməsini əmr etdi. O da padşahın əmrini yerinə yetirdi. Sabah bundan dolayı Xaqan Nuşirəvana şikayət etdi. Şah bu işdən xəbərsiz olduğunu söylədi. Sonra yenə eyni əmri verdi və Xaqanın yeni şikayətinə əvvəlki cavabı verdi. Bu dəfə Xaqan Nuşirəvanın hərəkətinə cavabən İran qoşununu qarət etdirdi. Nuşirəvan şikayət edərək ədavətin qarşısına çıxmaq çarələrini göstərdi və iki tərəf də razı olub, Dərbəndi bina etdilər. Səddin uzunluğu yeddi fərsəx oldu. Əl-Müqəddəsin rəvayətinə görə sədd qabaq Qaf dağından enib dənizə qədər gedir. Divarın şimal cəhətində üç qapı var imiş. Şərq və cənubda, yəni dəniz və islam ölkələri tərəfdə qapılar çoxluca imiş. Məsudi səddin Təbəsaran qələsinə qədər çəkildiyini söyləyir. Nuşirəvan ehtiyaca müvafiq miqdarda divar uzunu dəmir qapılar asdırıb və bu qapıları Xəzər, Alan, Türk və Sərir kimi qövmlərin hücumundan mühafizə məqsədilə oraya bir çox millətlər köçürdüb oturtdu. İmtiyaz olaraq bu millətlərin hökmranlarına Nuşirəvan rütbələr əta edib və sərhədlərini göstərdi. Şirvan, Feilan, Liran, Xorasan, Təbəsəran və Zərengəran bu qəbildəndir ki, özlərinə məxsus şahları var idi. Ləkəz (Ləzgi) hökuməti o vaxt Şirvanın ən qüvvətli istinadgahı idi. Dərbəndin şimalında Curcan ölkəsi var idi: paytaxtı Səməndər idi. Xəzərlərə tabe olan bu torpaqda cənuba qarşı birinci hücumlar vaqe olardı. İbn Hövqəl Dərbəndin Əskələsini təsvir edərkən iki divar arasında olduğunu qeyd edir. Divarlar arasında çəkilən zəncir əskələni mühafizə edərmiş, gəmilər əzan ilə əskələyə girib çıxarmışlar. Səməndərə ruslar “Petrovki” deyirlər. Yaqut Həməvinin xəbərləri daha da maraqlıdırlar: “Dərbənddə” babül-məbhad üzərində divarda daşdan iki əstəvanə var. Hər bir əstəvanə üzərində ağ daşdan bir Arslan heykəli var. Divarın alt tərəfində iki daş var, onların üzərində dişi Arslan heykəlləri mövcuddur, qapının yanında daşdan bir insan heykəli var. Heykəlin ayaqları altında tabaşirdən bir tülkü və ağzında üzüm salxımı vardır. Şəhərin civarında suları toplayacaq bir səhric var və onun yanında bir pilləkan vardır ki, səhricə enilər. Pilləkanın yanında daşdan bir Arslan heykəli vardır ki, bunlar səddin tilsimi imişlər”. Övliya Çələbi zamanı Dərbənd İrana tabe bir xanlıq imiş. On iki hakimi, münşi və kələntəri, yasavul, qurucu, diz çökən, çikyeyən ağaları, iki min diz çökən tülünkü, doqquz min nökəri var imiş. Qələ haqqında Övliyanın yazıları bunlardır: Qələ bir püşteyn-ali üzərində xəms şəklində bina olunmuşdur. Ustad mühəndisi binayi-aqibət əndişi bu qələyi üç blok inşa etmiş və üç ədəd mətin və qəvi üçər qat dəmir qapılarla təhkim eləmiş. Qələnin bir bloku şərq canibinə hail olan divarda iki qapı vardır. Aşağı şəhərə məkşuf iki qəvi qapısı vardır. Biri məskur qapısıdır ki, şərq tərəfdən məskur nahiyəsinə açılır. Bu qapıdan çıxanlar at arabaları ilə Şamaxı qələsinə gedərlər. Bir qapısından dəxi çənuba Dəşte-Qıpçaq, Krım, Çərkəsistan tərəflərinə gedirlər. Qələnin üçüncü bloku dəniz tərəfinə düşmüşdür. İçində o qədər abadanlıq yoxdur. Qələnin şəkli mürəbbe olub, dairən madar cirmi on bir min altmış addımdır. Yetmiş qəleyi-əzimi vardır ki, hər birində qürəba və mücrdan üçün bir mədrəsə, bir məscid bulunması müqərrərdir. Qələnin ətrafında yeddi min altmış dəndan və bədən vardır”. Qələdən başqa şəhərin içindəki təsviri maraqlıdır: “Qələ dərunində min iki yüzə qədər torpaq örtülü ev vardır. Cənub tərəfində divara müttəsil böyük bir saray vardır ki, İran zəmininin birinci saraylarındandır. Bu saraya müttəsil böyük bir came var, minarəsi yıxılmış. Bu came qərbində osmanlı tərzi-memarisində bina olunmuş ziba bir həmmam vardır. Banisi məlum deyil. Qələnin şərqə açılır qayıq qapısı qürbində Özdəmirzadə Osman paşa camesi, xanları, dükanları vardır”. Şirvan Şirvan qədim zamanlar bir şəhər olub və Nuşirəvan bina etdiyi rəvayət olunur. Əvvəlcə adı “Ənuşirəvan” imiş, sonra təxfif üçün “ənu”nu kəsiblər. “Şirəvan” qalıb. Bir qövlə görə “Şirəvand” (yəni, süd yeri) imiş, axırda “Şirvan” olub. Əl-Müqəddəsinin ravayətinə görə Şirvan düz yerdə bina olunmuş böyük bir şəhər imiş. Ortasından çay axırmış. Binaları daş tikili imiş və meydanında bir came var imiş. Başqa bir mənbədən əxz etdiyimiz məlumata nəzərən Şirvan şəhəri indiki Quba şəhərinin cənub-şərqində imiş. Guya şəhərin yerində əlan “Şirvan şah” adlı bir kənd mövcuddur. “Həft iqlim”də Əmin Əhməd söyləyir ki, Şirvai zamani-sabiqdə ismi-şəhər idi. Hala bir neçə şəhəri müştəməl vilayət adıdır.ı Bakı, Şamaxı, Ərəs, Dərbənd və qeyri onlardandır. Zatən tarixində də Şirvan vilayət olaraq şöhrət bulmuşdur; Həzrət Ömərin zamanından bəri ismi aydın bir şəkildə zikr olunmağa başlayır. Azərbaycan Həzrət Ömərin xilafətində ərəblər tərəfindən alınmışdı. O zaman sərdari-əhli-islam Sürağə bin Əmir Şirvan səmtini mühafizəyə Bəkir bin Abdullanı göndərmişdi. Əbdülrəhman bin Rəbiə muqəddəmətül-ceyş təyin olunmuşdu. Əvvəl zaman fars padşahları övladından Şəhriyar nam kimsənə Şirvanda hökmran idi. Əbdülrəhman və Bəkir Şirvana yavuqlaşdıqda Şəhriyar ərəblər qarşısında zəifliyini duyaraq amana gəldi və şimal axınına qarşı bir sədd təşkil edərək cənubu mühafizə etməsini təklif etdi. Məsələ Həzrəti Ömərə ərz olundu və Həzrəti-Ömər Şəhriyarın təklifini faydalı görüb qəbul etdi. “Bəni Əmiyə” əsrində Muslümə bin Əbdülmülk Şirvan cəhətlərinə səfər edib, xalqı dini-islama gətirdi. Məsudi zamanında (hicrətin 332 tarixində) Məhəmməd bin Yəzid Şirvan şahı olub, bir aylıq qədər məsafəyə hökmü sürərdi. Şirvan şahlarını Qazi Beyzavi “Nizamül-təvarix”də Bəhram Çubin nəslindən və Ərdəşir Babək övladından ədd eləyir. Məsudi də bu nöqteyi-nəzərdədir. Qazi Əhməd Qəffari isə “Cəhanara”da Nuşirəvan “Gülüstani-İrəm”. Mirzə Abbasqulu Xan “Qüdsi” “Cahannüma”da və Əhməd Cövdət tarixində “Şəhriyar” deyə zikr olunan bu zat “Tarixi-Təbəri”də “Şəhrizad” təsmiyə olunur zürriyyəti olduğunu qeyd edir. Şirvan şahlarının silsileyi-nəsəbləri bu üzrədir: Əbulmuzəffər Mənuçöhr bin Kəsran bin Kavus bin Şəhriyar bin Kərşasf bin Əfridun, bin Fəramərz bin Salar bin Zeyd bin Covn bin Mərziban bin Hörmüz bin Ənuşirəvan. Mənuçöhrdən sonra evladlarından on iki nəfər Şirvanda hökmran oldular: Fərruxzad bin Mənuçöhr, Güştasb, Fərruxzad bin Fəramərzovan, Keyqubad, Kavus Keyqubad oğlu (vəfatı-773 tarixində) və sonra huşəng bin Kavus on il hökumət sürdükdən sonra səltənət Şeyx İbrahim bin Sultan Məhəmmədə keçdi (vafatı 820- də). Vəfatından sonra oğlu Xəlil Sultan oldu. 867 tarixlərində Şirvanşah padşah oldu və 906- da Şah İsmayıl tərəfindən qətl olundu. Yerinə oğlu Bəhram keçdi. Bir ildən sonra qardaşı Qazi bəy, bir ildən də sonra qardaşı Şeyx İbrahim cülus etdi. 909-da Şeyx İbrahim oğlu Sultan Xəlil taxta çıxdı. 945-də şah Təhmasib Şirvana səfər edib, Sultan Xəlili öldürtdü və bunun ilə Şirvan şahlığı münqəriz oldu. Min tarixlərə yaxın osmanlılar iranlılara qələbə çalıb, Şirvanı aldılar. Lakin Anadoluda Cəlalilər üsyanı zamanı Şah Abbas fürsət tapıb, təkrar Şirvanı İrana ilhaq etdi. 18-ci əsr miladinin sonlarında rus orduları Şirvanı zəbt etdi. İkinci Yekaterinanın vəfatı işləri dəyişdirdi və ruslar Şirvanı təxliyə etdilər. 19-cu əsrin əvvəllərində Şirvan xanlığı təkrar istila olunub, Rusiyaya ilhaq olundu. Şirvan bir çox böyük şəxslər yetirib: Xaqani, Seyid Əzim Şirvani, Sabir ədəbiyyatımızın zinətidirlər. Dini sahədə şöhrət bulmuş bir çox alimlər də Şirvanın məhsullarındandır. Şamaxı Şirvan şəhərlərindən olub, Ənuşirəvan binası olduğu rəvayət olunur. Övliya Çələbi Yəzdigürd şahı ilk banisi ədd eləyir. Ərəb coğrafiyunları bu şəhərə çox əhəmiyyət vermirlər: başqaların içində gözəlliklərindən, bağ və bağçalarından, daş və kəc tikililərindən ötəri olaraq bəhs edirlər. Rəvayətə görə Zühureyi-Musa və çeşmeyi-heyvan burada imiş. Şamaxı haqqında Övliya Çələbinin məlumatı şayani diqqətdir: “Şəhərin isminə “Şam Əxidən təxfifən “Şamaxı” deyil- Mənim “Azərbaycan ədəbiyyatına bir nəzər” ünvanlı kitabıma baxmalı. (Dər Səadət, 1921). miş, – deyənlər də var. Bu da guya buranın ilk sakinlərinin Şamdan gəlməsindən imiş. Qırx xanlıq, qırx səkkiz qazılıq olub, qırx nahiyəsi, yetmiş qələsi, min üç yüzə qədər də məmur kəndi var. Qədim və abadan ir şəhərdir. Süleyman xan vüzərasından Ülama paşa, fərman valise Piri paşa Süleyman xanın naməsi ilə bu Şirvan şəhərinə gəlmişlər, əyani bilmüşavirə qələ miftahlarını Piri Paşaya verərək osmanlılara muti və münqad olmuşlardır. Keyfiyyət Süleyman xana xəbər verilincə qələ idarəsini Piri Paşaya təfviz buyurmuşdur. Sonra Şah Təhmasib bu qələni yeddi ay mühasirə edərək içindəkiləri aman ilə təslim aldığı halda həp devirmiş və idarəsini də bəradəri Əlqas Mirzəyə vermişdir. Sonra Əlqas Mirzə üç sənə burada hökumət sürmüşsə də, bəradərinin övzai və ətvar kəndisini şübhə və can qurxusuna düşürdüyündən 954 sənəsində Şirvanı tərk edərək, bir gecədə aldığı ənba va hüdam ilə osmanlı diyarına üz çevirmiş. Qırx günə qədər Heyhat səhrasında yürüdükdən sonra Kufəyə gəlmiş, oradan da bir gəmiyə minərək DarülSəadətə gəlib fövqəladə iltifat görmüşdür. Mirzə Əlqas İstambulda Pərto Paşa sarayında məks etmişdir. O əsnada Ədirnədə bulunan Süleyman xan böyük bir alay ilə İstanbula gəlmiş, dirnə qapısından girmiş, şahzadə Cameyi yanında Mirzə Əlqas dəxi bu alayı tamaşa eləmişdir. Kəndisinə iltifat edən cənab padşaha: “Ey güzideyi-Al-Osman: sən bu darat və əzəmətlə nəsli ol yurda əcəm şahı olacaq qardaşıma qarşı durmursan?” – deyərək əsgərin intizam və dəbdəbəsinə heyran qalmışdır. Sonra Süleyman xan Van və Azərbaycan səfərinə getdiyi vaxt bu Əlqas Mirzəyi dəxi bərabər götürmüşdür ki, tarixi 945 Təbrizdən Lala Mustafa Paşa Şirvan vilayəti üzərinə sərdari müəzzəm olub, Əlqas Mirzə dəxi əvvəlcə Şirvanda hökumət etdiyindən böyləsincə getmiş, Naxçıvan, Rəvan, Gəncə, Şirvanı bərabərcə təxrib etmişdir. Dönüşlərində Təhmasibin vəfatı xəbərini almışlardır. Sonra qəleyi-Şamaxı dəxi muhasirə olunaraq yeddi gündə Şah Təhmasibin oğlu Ələndi Virə ilə alınmış və yenə təmir və tərmim edilərək içinə miqdari-kafi əsgər və mühimmat qoyulmuşdur. Əlqas Mirzə ilə də Şirvan əyaləti daxilində Mahmudabad xanlığı dirilmiş. Ürəyi yanğından Mirzə bir çox kərələr əcəmə salğın edib elini, vilayətini xərab eləmişdir. Sonra Şirvanda çox münaziələr çıxmışdır. Nəhayət, Sultan Murad Salis dövründə Özdəmirzadə Osman paşa Dəmir qapını və buranı aman ilə təslim alıb, qələsini təmir etmişdir. Sonra yenə əcəmlərin əlinə düşmüşsə də, qoca Fərhad paşa tərəfindən qurtarılmışdır. Nəhayət, yenə əcəm buraları istila elədiyindən Dəmirqapı paşası ilə Xəndan Ağazadələr xanədanı aman ilə çıxıb dəri-dövlətə gəlmişlərdir. O əsrdən bəri əcəm əlində olub, hala xanlıqdır. Qazısı, on iki hakimi var. Qələsi Kür nəhri sahilində və bir ali püştə uzərində olub, sənkin bina bir hüsni-həsindir. Hala iç qələsi müstəhkəm və məmurdur. Lakin aşağı qələsi cabeca rəxnədar olmuşdur. Düzdari, diz çökən ağası, minə qədər qələyi-nəfəratı vardır. Şəhər içində təxminən yeddi minə qədər torpaq örtülü məmurxanələri vardır. Hər öndən çay keçir. Bağ və bağçalarının həddü hesabı yoxdur. İyirmi altı məhəlləsi vardır. Meydan və Şaburan məhəlləri şəhərin qayət güzidə yerində olduqlarından qayət məsnu, evləri vardır. Yetmişə qədər mehrabı vardır. Div Əli Camei kari-qədimdir. Əski Şah Təhmasibin imiş. Lakin varouşəndəki camaət kəsirəli Cameyi-kəbir Şah Səfinin binasıdır. Binası şirindir. Hürrəmində şafei-hovuz və şadrəvanı vardır. Ətrafında tələbə hücrələri var. Fərhad paşa camei övqafi olmadığından qapıları məsduddur. Lakin tərzi-Rumda qayət gözəl camedir. Özdəmirzadə camei şimdiki halda mədrəsədir. İçində şəhərin müftisi dərs təqrir edər. Yeddi mədrəsəsi, bir imarəti-təlimi-Şah Xodabəndenəgədəd qırx ədəd məktəbi-sibyanı, yeddi ədəd həmmami – dilistanı vardır. Amma Şabudi həmmamının ab havası, lətafəti-mövqiyəsi cümləsindən gözəldir. Mütəəddid xəlvətləri, hovuz və fəvvarələri var. Meydan həmmamı, Qazax xan hammamı, Fərəc xan həmmamı qaladan dişarı olub, qala qürbündə Xosrov xan həmmamı dəxi məşhurlarındandır. Bunlardan başqa hər bağda dəxi birər həmmam və birər hovuzi-şafei bulunur. Qırx dördə qədər kargir karvansarayları vardır. Mehmandarları dünlü yaxşı canlardır. Hər kəs xanəsindəki odasını bilaqifl sədd edib çarşı və bazarda mətaini istədiyi kimi furuxt edər; xanədə mətaini hali üzrə buraxır, buna da nigahbanlar müqəyyəd olurlar. Şirvan diyarı bu dərəcə əmin-aman yerdir. İki yüzə qədər dükançası varsa da, kargiri-bedsətanı yoxdur. Lakin yenə ziqiymət mətalar həp bulunur. Qəhvəxanaları qayət müzəyyən olub kani-zərifadır. Zəmini-məhsuldarında pirinç, pənbe, yeddi dürlü üzüm, abbasi və mələcə armudları, qarpız hüsulə gəlir, havası etidal üzrə səhldir. Zira şəhər iqlim-fasın nəhayətindədir. Dilbəri-məmduhi cahandır. Uləma və süləhası çoxdur”. Şəki (nuxa) Övliya Çələbinin rəvayətinə görə Şəkini Gürcüstanın Şuşalə məliklərindən Aleksandr bina edib. Ərəb coğrafiyunları “Şəki”, “Cahannüma”, isə “Nəxud” deyə şəhəri təsmiyə edirlər. Övliyanın rəvayəti belədir: “Aleksandr bina etmiş, andən Tağestan bəyinin zir idarəsinə keçmişdir. Sonra əcəmlərə keçmişsə də, Murad xan Salisin vəziri Lala Qara Mustafa paşa fəth edərək Lavənd xan oğlu Irkelad bəyə ehsan eləmişdir. Sonra Mustafa xanın cülusunda əcəmlərin əlinə düşmüşdür. Hala sultanlıqdır. Min miqdari əsgərə malikdir. Şirvan əyalətində bir puştə üzərində səngin bina bir qəleyirənadır. Gəncə və Şirvan qapıları namilə iki qapısı var. Üç min xanə, yeddi mehrab çamei vardır. Çarşi içində Mirzə Əli bəy camei, qələdə Lağum oğlu Əhməd bəy və Murad xan Salis cameləri məşhurdurlar. Xan və hamamı, sovqi-müxtəsəri var. Bağ və bağçalarında nəzirsiz ipək hüsulə gəlir”. Şəki xanlığı ilk dəfə olaraq ruslar tərəfindən ikinci Yekaterina zamanında istila olundu. Birinci Pavel rus əsgərini Şəki və başqa xanlıqlardan geri çəkdi. Lakin on doqquzuncu əsrin əvvəllərində təkrar general Sisyanov tərəfindən zəbt olundu. Şəki böyük yazıçımız Mirzə Fətəli Axundovun vətənidir. Gəncə Gəncə Aran əyalətinin paytaxtı idi. İsgəndər Rumi tərəfindən bina olunduğu rəvayət olunur. Qubad bin Firuz zamanları böyük bir şəhər imiş. Ərəb coğrafiyunları nədənsə əsərlərində bu şəhərə əhəmiyyət verməmişlər; “Cənze” deyə yalnız adını deyib keçirlər. Gəncənin üç yüz sənə əvvəlki halını Övliya Çələbi belə təsvir eləyir: “Hala əcəm elində şəhri-müəzzəmdir. Amma qələsini şah hədəm etdirmiş. Altı min xanəli bağ və bağça came, xan, imarət və həmmam və bədestan, məmur çarşılı bir şəhərdir. Şəhər bağlı bağçalı bir səhrada vaqe olub, qibləsi tağlardır. Üzəri sərapa bağlardır ki, Gəncənin tut ipəyi hər tərəfdə məşhurdur. Dörd çevrə səhraları, yeddi nahi- Mənim “Azərbaycan ədəbiyyatına bir nəzər” adlı kitabıma baxmalı. yəlik göydür. Pambıq, birinc, hərir ilə kar edirlər. Gəncənin at nəli, dəmiri də ipəyi kimi məşhurdur. Bu şəhər-xanlıqdır. Üç min nökərə malikdir. Münişsi, kələntəri, darğası, qazi və hakimləri vardır.” Üç əsr əvvəl şərq şəhərləri arasında Gəncənin mövqeyini şair belə təsvir eləyir: “Çənd şəhr əst əndər İran mortəfe” təraz həme, Behtər o sazənde təraz xoşi abu həva Gəncə pur gənc dər Aran, Sefahan dər Iraq, Dər Xorasan Mərv-o digər Tus-o dər Rum Ağsəfa”. Gəncənin avadanlığı yolunda vaxtilə şah Abbas çox çalışmışdı. “Şah Abbas məscidi” əlyövm Gəncənin şərəfli binalarından biridir. On səkkizinci əsrin əvvəllərində osmanlılar Gəncəni gürcülər əlindən qurtardılar. Otuz illik osmanlı idarəsi Nadir şahın Qafqaz səfəri ilə bitdi. 1735-dən 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər Gəncə gah İrana tabe, gah da hürr bir xanlıq olur. Gəncənin ruslar tərəfindən birinci işğalı 1796-da vaqe olmuş. Lakin bir az sonra tərk etməyə məcbur olmuşlar. İkinci istila (1804) general Sisyanovun hücumu nəticəsində olub. Bu davada Gəncə hökmranı Cavad xan qəhramananə bir müdafiədən sonra şəhid olunmuşdu. Gülüstan müahidənaməsi mücibincə Gəncə xanlığı paytaxtı ilə bərabər Rusiyaya ilhaq olundu. Gəncə əhalisi qədimdən bəri hüriyyətlərini müdafiə və mühafizə etməklə məşhurdurlar. Gürcü istilaçuyanə hərəkətinə qarşı köks gərib, mərdanə davalarda rəşadət göstərən Gəncə vaxtilə Çingiz xanın da nəzərini özünə cəlb etmişdi. Çingiz ordusu Qafqasiyanı tarmar edərkən Gəncəyə toxunmadı: mərdanə və qoçaq xalqa riayət onların adətindən imiş. Gəncə milli təşkilatı ilə Azərbaycanda birincilik qazanmış bir şəhərdir. Azərbaycan istiqlalı yolunda böyük rol oynayan fəalların əksəri Gəncədəndir. Gəncə Şeyx Nizaminin vətənidir. Türbəsi də oradadır. ”Mənazirül-Əvalem”. Məhəmməd bin Ömər bin Bayəzidəl-şəhr bileşq. Sənə 1005 (hicri). Bərdə İbn-Hövqəl Bərdəni “Ümmül-Aran” deyə adlandırır. İsgəndərin binası olub və Qubad ibn Firuz təmir etdiyi rəvayət olunur. “Cahannüma” nın qövlüncə hicrətin 39-cu sənəsi islamlar tərəfindən bina olundu. Əl-Müqəddəsinin rəvayətinə görə şəhər dörd guşəli imiş. İbn Hövqəl Bərdənin uzunluğunu 1 fərsəng hesab eləyir. Eni isə bundan bir az gödək imiş. Min sənə əvvəl Bərdə bağlı, baxçalı gözəl bir şəhər idi. Bir çox hamamlar, karvansaraylar, bazarlar şəhəri zinyətləndirirdi. Bazarın arxasında böyük bir cami var imiş. Bu camein sütunları kərpic və gəcdən, bəziləri də taxtadan idi. Evlər əksərən kərpicdən imiş. Şəhər darvazalarından birinin adı “Kürd qapısı” deyə məruf idi. Bunun yanında “Kurku” adlı bazar olurmuş. Buraya şəhərdən və ətrafdan həftədə bir dəfə bir çox xalq toplanardı. Bu gün bazar gününə təsadüf edərdi. Mətalarından ipək çarşaflar, qaytan və xalıları məşhur imiş. Bərdənin fındıq məhsulu bol olurmuş. Bərdə gözəl və zəngin bir şəhər olduğu üçün rus şaykalarının hücumuna bais olurmuş. Ruslar hicrətin üçüncü əsrindən sonra bir neçə dəfə Bakı dənizi vasitəsilə bütün Azərbaycan sahilini yəğma etmişlər. O hücumlarda Bərdə də dəfələrlə xərab olunmuş. Bərdə ədəbiyyatımızda böyük mövqe qazanmışdır. Şeyx Nizami “İsgəndərnamə”sində bu şəhəri mərkəz ittixaz edir. Poemanın qəhrəmanı İsgəndər Bərdə hökmdarı Xoş Abəyə eşq yetirib, onun yolunda ruslar ilə müharibə edir. “Zakir” Bərdənin keçmiş təntənəsini bir şerində gözəlcə xatırlayır. O viladə bir mehriban görmədim, Gəlmişəm indi də mehriban gəzəm. Seyr eləyəm tamam Tərtərbasanı, Varmı aşiqinə can qıyan, gəzəm. Tülək-tərlan ovlağıdı bu yerlər, Bərdə torpağına eləyim güzər, Görüm qalıbdırmı Şirindən əsər, Baxam hər tərəfə nigaran gəzəm. Xosrovi-Pərvizin şanu şövkətin Fərhadın ələmü qəmü möhnətin, Şapurun çəkdiyi nəqşi surətin, Arayib-axtarıb hər zaman gəzəm. Dolanıb sərasər çarsu bazarı, Gətirəm nəzərə səmti-minarı, Görsə xəbər alam bülbüli-zarı. Necoldu ol güli-gülüstan, gəzəm. Deyəm hanı bunda gəzən gözəllər? Teyhulu meşələr, sonalı göllər? Çayın kənarında tikilən ellər? Yoxdur heç birindən bir nişan, gəzəm. Ol baş-başa verən sərvi-rənalar, Hər guşədən gələn sövtü-sədalar, Zərrim piyalələr, meyi-səhbalar, Kərdişi-badeyi-ərğəvan gəzəm. Adətü qanunun o diyarın mən Görmüşəm, yazıblar xeyli mustəhsən; Bayram gecələri ta ki sübhətən Neçə həmdəm ilə çırağan gəzəm. Əmirzadələr yeyib naharı, Yenə çapırşırmı Xənəgə sarı Boynu qəlladəli səgi-şikari Gəmişirmi seydə suvaran gəzəm. Bundan əzəlki tək o viranədə Güşti tutulurmu asitənədə? Çillədə əsərmiş, şütürxanədə Qızmış dəvələri görüb yan gəzəm. Aşiqə söylərmi qasid ənqərib, Qəm yemə dilrüba sənədir nəsib. Zimistan qeydindən çıxan əndəlib Axtarırmı tazə aşiyan, gəzəm. Cəvhir füruşlar satarmı gövhər? Xublar yaraşığı görərmi zərgər? Karvansaralarda tacir, qələndər Necə keçər şami – qəriban, gəzəm. Gecə-gündüz daim bangi-cərəsdən Qulaq tutulurmu sədayi-səsdən? Bakıdan, Dərbənddən, Krım, Çərkəsdən Gəlirmi mətai-bipayan, gəzəm. Sayeyi-sərvdə məcməi-xuban, Yenə əyləşirmi xoşdilü xəndan? Yoxsa ki, onlara saqiyi-dövran İçiribdir mey yerinə qan, gəzəm. Nazəninlər ta tüluyi-afitab Oturub gecələr çəkərmi gülab? Çeşmi-aşiq kimi fəvvarədən ab Tökülürmü hövzə nümayan, gəzəm. Müzəyyən məhlələr, münəqqəş evlər Mütriblər içində həng həvasulər Toylarda çiğrışırmı bədövlər, Çəkirmi şeyheyi firavan, gəzəm. Həmamlarda məsrəf olan aqçanı, Pozğun otaqları, uçuq taqçanı, Yıxılan tağları, viran baxçanı Xatirimə salıb pərişan gəzəm. Təblü ələm sahibləri xanlara, Darğanişinlərə, pasibanlara, Ol səri sevdalı növçavanlara Yaxa yırtıb, çaki-giriban gəzəm. Qibleyi-hacətə yıxıb özümü, İmamzadəyə sürtəm üzümü, Xak olan tənlərə tikib gözümü, Olam sağlığıma peşiman, gəzəm. Hərgiz bu cahana yoxdur etibar, Səfası bir isə, yüz cəfası var, Baş götürüb gedəm diyarbədiyar, Eləyəm aləmi imtahan, gəzəm. Bülbüli-biçarə verdi xəbəri, Dedi ki, qalmayıb şənlik əsəri. Mən Zakirəm, onu görəndən bəri Gərək cünun olub, biyaban gəzəm. Hal-hazırda Bərdə kiçik bir qəsəbədir. “İmamzadə” ismində ziyarətgahı var. Qədim binalardan yıxınlar durur. Qarabağ Hal-hazırkı Qarabağ Gəncə vilayətinin cənub hissəsindən ibarətdir. Rus istilasına qədər (1822) xanlıq imiş. Ümdə şəhəri Şuşadır. Nadir şahın vəfatı ilə doğan Iran ixtişaşı zamanı Pənah xan Cavanşir və Otuz iki nam ellərinin vasitəsilə Qarabağı əldə edib, Şuşa qələsini yapdırdı. Şuşa ədəbiyyatımızda “Şişə” adı ilə mərufdur. Ağa Məhəmməd şah Qacar bu şəhəri istila etmədən əvvəl Qarabağ hökmranı İbrahim Xəlil xana yazmışdı: “Zi məncənəqi-fələk səngi-fitnə mibarəd, To əbləhanə girifti miyani-şişə qərar”. Xanın eşik ağası Molla Pənah “Vaqif” Ağa Məhəmməd şaha cavabən bu misraları göndərmişdi: “Gər nigahdari-mən anəst ki, mən mindanəm, Şişeira dər bəğəli-səng nigəh midarəd”. Şair “Zakir” Şuşa ruhanilərinin hərəkətlərini zəmm edərkən yazır: Qarabağ tarixinə dair “Qarabağnamə” adlı bir kitab Ibrahim xanın vəziri Mirzə Camal tərəfindən yazılıb. Farsca yazılmış bu əsərin yeganə nüsxəsi cavan mühibblərimizdən Ağa oğlu Məhəmməd bəydədir. “Şişəyə dəsti-qəza səngi-cəfa yağdırdı, Şişəvəş sındı bu gün rövnəş-islam yenə”. Firidun bəy Köçərli Şuşanı “şairlər yuvası” deyə adlandırır, çünki bu şəhər bir çox şairlər vücuda gətirmiş. Böyük mütəfəkkir Əhməd bəy Ağayev, Azərbaycan ədəbiyyatı müdəqqiqi Firidun bəy Köçərli, teatrnəvis Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev və Nəcəf bəy Vəzirov, birinci türk və islam operanəvisi (kompozitor) Üzeyir bəy Hacıbəyli kimi bir çox müqtədir zatlar həp Şuşanın məhsullarıdırlar. Qafqasiyanın məşhur xanəndə və sazəndələrini Qarabağ yetişdirir. Övliya Çələbinin rəvayətinə görə Azərbaycanda üç ədəd Qarabağ var. Osmanlı səyyahı ikisini təsvir eləyir. Biri Təbriz sərhədində başqaca sultanlıq imiş. Əgəri Fateh Sultan Məhəmmədxan vəzirlərindən Qoca Fərhad paşa bu şəhəri dağıtmışdı. Təkrar abad olduqdan sonra Sultan Muradxan Rabe ordusu tərəfindən xarab edildi. Üç yüz il əvvəl üç min evli, yeddi cameli, yeddi həmmamlı, üç xanlı və altı yüz dükanlı bir şəhər idi. Gözəl bağları və cürbəcür meyvələri ilə məruf imiş. İkinci Qarabağ Naxçıvan torpağında böyük bir şəhər və sultanlıq imiş. Bu şəhərin Mənuçöhr tərəfindən inşa olunduğu rəvayət olunur. Teymurləng və başqa komandanların qışladığı Qarabağlar burasıdır. On minə qədər evə, yetmişə qədər məscidə, karvansaraylara, həmmamlara malik bir şəhər imiş. Bağlarında iyirmi altı cürə armudu olarmış: mələcə, abbasi, ordubadi kimi. “Cahannüma”ya əlavə olunan Qafqas xəritəsində yalnız bircə “Qarabağlar” göstərilir. O da Şamaxı şəhərinin şərq cəhətində, deməli, Şamaxıdan çıxdıqda Kür çayına çatmadan Qarabağlara rast gəlinərmiş. Rəvan Çuxur-Səd adlı bir ölkənin paytaxtı imiş. Övliya Çələbinin qövlünə görə 810 tarixində Teymurləngin sövdəgərlərindən Xacə xan Ləhicani ismində birisi təsadüfən bu ölkəyə gəlib çıxır və məhsuldar Şuşa şəhərində əlan “mələcə” armudları əmələ gəlir. bir yer olduğunu görüb, düyü əkmək ilə məşğul olur və bir kənd inşa edir. Sonra Şah Ismayıl o kəndin yerində qələ bina olunmasını Rəvanquluxan am vəzirinə əmr edir. Vəzir yeddi ildə bina etdiyi qələnin dını Rəvan qoyub. Ərəb çoğrafiyunları Dəbil adlı şəhərdən bəhs dirlər; Rəvanın yerində qədim bir şəhər imiş. Ipək qumaşları ilə məşhur miş. Dəbil islam hökmranlarına tabe cameli, bağlı, bağçalı şəhər miş. Osmanlı sultanı Muradxan Salis zamanında Fərhad paşa Rəvanı ldı. Hicrətin 1014 tarixində Şah Abbas yeddi ay mühasirədən sonra əvanı Irana ilhaq etdi. 1035- də sultan Muradxan hücum edib, Rəvanı lə gətirdi. Bir miqdar əsgər ilə Murtəza paşanı hakim təyin edib, uradxan məmləkətə qayıdır. Burdan istifadə edərək Şah Səfi qoşun toplayıb, Rəvanı istila etdi. Övliya Çələbi Rəvanı belə təsvir eləyir: “Səneyi-1045 tarixindən bəri Rəvan dəsti-əcəmdə olub. Bu vəchlə məmur və abadan olmuşdur. Lakin qələsi yalın qat divar ilə məbna olduğundan hücumi-şədidə təhəmmül edəməz... Üç ədəd qüvvətli dəmir qapıları vardır. Təbriz qapısı cənuba açılır, meydan qapısı şimala açılır ki, buna yayla qapısı da deyərlər; Cövkan meydanı bu tərəfdədir. Biri də əcəmlərin “Dərvazeyipül” dedikləri körpü qapısıdır. Üç minə qədər qələ nəfəratı, uç min xan əsgəri, yeddi min əyalət əsgəri vardır. Burası bir qaç kərə xanlar xanlığı olmuşdur. Qazısı, mollası, şeyxi-şərifi, kələntəri, darğası, münşisi, yasavul ağası, qorucu başısı, eşik ağası, diz çökən ağası, yeddi mehmandar və şəhbəndərləri vardır. Şəhər içində iki min altmışa qədər torpaq örtülü ev vardır. Ən məmuru xan sarayıdır ki, Əmirgün xan məmur etmişdir. Bu saray qürbində sol tərəfdə şah zərbxanası vardır ki, abbası və bisi kəsilir. Yayla qapısından təşrə olan böyük varuşə əski şəhər deyərlər. Xan və cameli və çarşılı, bazarlı bir varuşdur. Körpü başında xan bağı vardır. Yenə orada came, xan, həmmam, çarşı çoxdur: adətən şəhərdir”. Rəvan xanlığı Türkmənçay müahidəsi mucibincə İrandan alınıb Rusiyaya ilhaq olundu. Böyük rus inqilabı nəticəsi olaraq Rəvan Ermənistan cümhuriyyətinin paytaxtı oldu. Naxçıvan Bu şəhərin əsl adı “Nəqşe-cahan”dır. “Naxçıvan” və “Nəxşevan” “Nəqşecəhan”ın ərəbləşməsidir. Iran hökmdarı Qubad tərəfindən bina olunması rəvayət olunur. Övliya Çələbi Naxçıvan haqqında yazır: “Azərbaycan hüdudunda başqa xanlıqdır ki, xanı çox əsgərə malikdir. Etimadül-dövləsi, kələntəri, münşisi, darğası, diz çökən ağası, çikyiyən ağası vardır ki, bu əsnafın həp hökumətdə əlaqələri var. Qazisi, şeyxül-islamı dəxi vardır. Bu şəhəri zamani-qədimdə Şah Əfrasiyab bina etmişdir ki, hala əcdadının mədfun olduğu qübbələr nümayandır. Zamani dövətində Nəxşevan o dərəcə məmur və abadan imiş ki, dəştü səhrasında bir xətvə əraziyi-xaliyə yox imiş. Sonra moğol tayfası təməə düşüb, yer götürməz əsgərlərlə gəlib bu şəhərin nəqşe-cahanını pozaraq xarabüyəbab, qələsini münhədim edib, türab etmişlərdir. Sonra osmanlılardan Məhəmməd Salsi əsrində osmanlılar əlində ikən Şah Qümrah tərəfindən Zülfüqar xan gəlib, Nəxşivanı istila eləmişdir. Sonra Muradxan Rabe əsgəri gəlib, təbaniyəsi Məhəmməd Paşa buranı fəth etmişdir. Murad Rabedən sonra burası da məmur və abadan olmuşdur. On min iki yüz torpaq örtülü xanədani-əzimlərə arəstə, yetmiş ədəd came və ibadətxanələrlə pirastədir. Qırx məscidi, iyirmi mehman sarayı, yeddi gözəl hamamı, minə qədər dükanı var. İmarətinin əksəri gözəldir. Bağ və bağçası az olduğundan meyvəli ağacları azdır. Yeddi dürlü pambığı (zağı, zəfərani, ləli, xas, bəyaz), ğəlləsi, hüntəsi məmduhdur. Əhli-sənayesi məharətlidir. Qələmkarı Bəhrampuri, dəstəxan çitləri məşhuri-cahandır. Arpası pək qüvvətli və çoxdur. Bir ata qara arpanın dörd qiyəsi yetişir. Bostanlarında suluca qovun və qarpızı olur. Gözəlləri əbyəzəlyundur. Ərkəkləri zor zoviyəli tac, uzun sərbənd sarar, qələmkari pişək piş came geyərlər. Ayaqlarına əlvan keçə çaqışır, yaşıl, qırmızı, narıncı, turuncu papış geyərlər. Zənənləri sivri-sivri taqiyə geyib, üzərinə bəyaz azar boyanur, ayaqlarına əlvan cəzmə geyərlər. Gözəlləri qunaqun kəbudi kürkdən börki- İsfahan geyib, mirzayi delar əmsal xüraman və rəftar, zarafat və nəzakət göftar edərək xalq ilə hüsni-ülfət edərlər. Camaat kəsirəli qərib cameləri vardır ki, hər biri birər cənəti-firdous, xüldi-bərindir. Əz cümle cənabi Əhməd paşa camei, Fərhad paşa camei müzəyyən, münəqqəş, kaseyi-fəğfur və çinimina camələrdir. Neçəsinin qübbələri də çini ilə məsturdur. Istanbul tərzi otuz üç minarələri vardır. Əhməd paşa çamei kimidir. Cənabi həmmami qayət lətif, rövşənir. Amma dərü divarı kaşi çinidir. Fərşi sərapa bərqai, bəlğəmi, sumaği mərmərdir. Öylə münəvvər bir həmmamdır ki, cümlə camları büllur və nəcəf mövrandır. Qübbəsinin ortasında böyük bir hovuz var. Xülasə bu həmmami- xoşhavanın mədhində, lətafət və nəzafətin tövsifində həsən və səhban belə aciz olsa gərək, deyil ki, bu övliyayi-bərtəqsir... sövq-şahisində ənqən xacələr münim sövdəgərlər vardır. Hər biri gəncineyiQarunə malik, maldar tüccar zuetibardır. Xalqı eyş və işrət əhlidir. Bu şəhərin rəaya və bərayası dehqani lisanı üzrə qonuşurlar. Amma arif şairləri, nədim zərifləri zarafat və nəzakətlə pəhləvi və moğoli lisanından kəlimat edərlər ki, qədim lisanlardır”. Katib Çələbinin rəvayətinə görə Naxçıvanın qədimdən mətin bir hasarı var imiş. Hülaku xan oranı aldıqda xalqını qırdı və qalanı xarab elədi. Elxanilər də Naxçıvana malik idilər. Bunlar şəhəri Nəsir Tusinin təlimi ilə ala bildilər. Ağacdan toplar yapıb, içinə qurğuşun doldurub, mancanaq ilə şəhərə atdılar və bu vasitə ilə qalanı fəth etdilər. Əmir Teymur Naxçıvanın abadanlığına çox çalışmışdır. Mirzə Şahruxun miyaşərti ilə şəhərə bir arx da çıxardılar. Azərbaycan Atabəylər hökumətini təsis edən Eldəniz xanın qəbri Naxçıvandadır. Muğan Muğan yaxud Muqan – Muğan bin Yasəf adı ilə təsmiyə olunması rəvayət edilir. Hal-hazırkı Muğan Azərbaycanın şərq cəhətində Bakı dənizi yaxınındadır. Şəhərlərindən birisi Bacrəvan imiş. Venetsiyalı Marino Sanuto miladın 320 sənə tarixində təb etdirdiyi xəritəsində Muğan haqqında yazır: “Planities Mogan, in gna tartare hyimant”: (tatarlar qışlayan Muğan səhrası). Qubad şah zamanı Muğana sular çıxarılıb, abad olunmuşdu. O zamandan qalan “Kafər arxı” Çingiz zamanına qədər davam etdi. Çingiz hücumları Muğanın mədəni həyatını söndürdü. Teymurləng qədim arxları əhya etdirdi və bu sayədə səhranın həyatı təkrar canlandı. Nadir şah zamanına qədər davam edən abadanlıq yenə məhv oldu. 1828 tarixində Türkmənçay müahidəsi mucibincə Muğan Rusiyaya ilhaq olundu. Məmləkətin hüdudlarında rus əksəriyyətini təmin etmək məsələsi rus təşəbbüsü ilə Muğan səhrasında yollar açdı. Çar hökuməti Muğan səhrasını tədric ilə sulandırıb, içəri Rusiyadan mühacirlər gətirib, yerləşdirməyə çalışdı. Gözəl pambıq məhsulatı verən Muğanda az bir zamanda bir çox rus kəndləri inşa olundu. Məsudi məzkur Muğandan başqa bir də Muğan səltənəti olduğunu qeyd edir, sərhədi Şəki, Bərdə və Gəncə arası imiş; paytaxtı Muğan şəhəri imiş. Əl-Müqəddəsinin rəvayətinə görə Muğan iki çay arasında bir şəhər imiş. Meyvə bağları və gözəl bağçaları ilə Təbrizə bərabər imiş. Muğan bəzən müstəqil, bəzən Şirvana tabe bir halda idarə olunarmış. “Cahannüma” Qarabağ haqqında yazdıqda “Qarabağ Şirvan şərqində Muğandan bir bələdə və nahiyədir” deyir. Təbriz Monqolcada adına Tivris, dəri dilində Tivriz, dehqanidə Tabriz deyirlər. Əsli isə fars dilindəki Təbrizdir ki, “qızdırma tökən” mənasında imiş. Rəvayətə görə Təbrizi Harun-əl-Rəşidin xatunu Zibeyda 175 hicridə bina etdirdi. Iki yüz qırx dörd tarixində zəlzələdən xarab oldu və Əbbasiyandan mütəvəkkil xəlifə onu təkrar yapdırdı. 334-də böyük bir zəlzələdən Təbriz yenə dağıldı. Qazı Rügnəddin Xoyi “Məcmueyi-ərbab-ül-Məmalik” adlı kitabında deyir ki, münəccim Əbu Tahir Şirazi Təbrizin müəyyən bir gecədə xarab olmasını xəbər vermişdi. Şəhərin hakimləri əvvəl gecə xalqı səhraya çıxardılar və münəccimin hökmü doğru olub, şəhərin əksər hissəsi zəlzələdən xərab oldu. 435 tarixində Təbriz hakimi Əmir Rəvadi Əbu Tahir Şirazinin ixtiyarı ilə şəhəri bina etdirdi. Qədimdən Təbrizin barısı altı min qulac idi və on qapısı var idi, moğollar zamanı şəhər böyüməyə başladı və barının dişqarısında da evlər yapıldı. Qazan xan bu evlər xaricindən yeni bir divar çəkdirib, binaları, bağları Ləyankuh və Səncanı içəri aldı. Qazan xan hasarının dövrü iyirmi beş min qulac idi və altı yerdən darvazası var idi. Ucan, Şirvan, Sərdər, Duşam, Sərar, Dəvir, Təbrizin qərb cəhətində “Şam” nam yerdə Qazan xan bir şəhər bina etdi və orada özünə mədfən olmaq qəsdilə misalı Iranda olmayan bir gözəl imarət tikdirdi. Təbrizin şərq tərəfində “Rəşid” və “Ləyan-kuh” adlı yerdə vəzir Səid xacə bir şəhər bina edib, adını “Rəşidi” qoydu. Bu şəhərdə bir çox gözəl və böyük imarətlər yapıldı. Vəzir Xacə Tacəddin Əli şah şəhərin qərb və cənub tərəfində “Niyar miyon” məhəlləsində əzim bir came bina etdi ki, səhni iki yüz əlli zira idi və eyvani- köhərindən böyük bir səfhəsi var idi. Osmanlı sultanı Murad xanın İran səfəri 1045, heyfa ki, Təbrizə böyük zərbə vurdu və o xariqüladə binalardan ancağ yıtğınlar qaldı. Ərəb coğrafiyunu əl-Müqəddəsi zamanı Təbriz gözəlliyini mühafizə edirmiş. Əl-Müqəddəsi heyrət ilə deyir: “Təbriz! Təbrizin nə olduğunu sənə kim öyrətdi? Müəzzəmül Kimyanın xalis altunudur... Gözəlliklərinin intəhası yoxdur”. Təbrizin ətraflı təsvirini yalnız Övliya Çələbidən öyrənə bilərik. Ondan əvvəl, yəni hicrətin səkkizinci əsrində Təbrizi ərəb səyyahı İbn-Bətutə ziyarət eləmişdir. Heyfa ki, bir gecədən artıq qala bilməmiş. İbn-Bətutə belə nəql eləyir: “On gün sonra Təbrizə vasil və xaricində Şam deyilən mövqeyə nüzul etdik. Orada İraq padşahı Qazanın qəbri vardır. Qürbündə gözəl bir mədrəsə ilə bir zaviyə bulunur. Zaviyədə ayəndə və rəvəndəyə təam olaraq əkmək, ət, yağ ilə mətbux birinc və həlviyyat verilir. Əmir məni mahali-bəidəyə abəfşan olan ənharü pərşağu bərgiəşcar miyanində gülən bu zaviyəyə mehman elədi. Ertəsi günü “BabiBağdad” deyilən qapıdan bələdəyə daxil və Sovqi-Qazan namı ilə məşhur, əzim bir çarşıya vasil oldum. Bu çarşı biladi cahanda məşhudəm olan çarşıların ən gözəlidir. Orada hər sənətin məhəll olaraq biri digər ilə ixtilat etməz. Guyumçu çarşısından keçərkən görmüş olduğum ənvayi-cəvahir gözümü qamaşdırdı. Mücövhərat, əlbiseyi-fatireyi- libas bulənmiş və belinə ipək qurşaq bağlamış gözəl üzlü müluklar əlində idi. Bunlar ticarət evində duraraq cəvahiri türk nisvanına ərz edər və qadınlar cəvahirdən bir çox iştira ilə bu xüsusda bir-birinə rəqabət elərlər idi. Bunu cənab həqqdən isteazəyə şayan bir fitnə ədd edirəm. Ənbəri-müşk çarşısına daxildə dəxi o halın eynini və bəlkə, özünü müşahidə elədik. Bədə Cilan kamı ilə məruf vəziri-aliyişahın inşakərdəsi olan cameyə vardıq. Xaricində qibləyə təvəccöh edən kimsənin sağında mədrəsə və solunda zaviyə bulunur. Camein səhni “Cahannüma”, səh. 370-371 mərmər ilə, divarları qaşani deyilən Zəlicə müşabih çini ilə məfruşdur. Ortasından su keçər. Orada ənvayi-əşğar ilə üzüm götükləri və yasmin ağacı mövcuddur. Bu camein səhnində hər gün səlahi-əsrdən sonra sureyi-yəs və sureyi-fəth və sureyiəm qiraəti mötaddır. Bələdə əhalisi bunun üçün orada toplanır. Övliya Çələbi zamanı Təbriz xanlıq olub, on min əsgərə malik idi. Müftisi, şeyxül sadası, mollası, kələntəri, münşisi, darğası, qorucu başı, diz çökən ağası, çikyeyən ağası, yasovul ağası, eşik ağası, mehmandarları var idi. Övliyaya görə Təbrizdə üç yüz iyirmi came, qırx yeddi böyük mədrəsə, yeddiyə qədər darül-hədis, altı yüzə qədər çocuqlar üçün darültəlim, yüz altmışa qədər dərviş təkyələri, altı ədəd çeşmeyi-rəvanı, min qırx səbilxanə, min altmışa qədər məhəllə, iki yüzə qədər karvansaraylar, hamamlar və bir çox başqa binalar var imiş. Təbriz camelərinin övsafı şayani-diqqətdir. Ən qədimi Zibeydə xatun cameidir ki, qübbəsi və divarları kaşi minadan imiş. Mütəvəkkil Əliülla camei də qədim tərzdə kaşı çini ilə inşa olunmuşdur. Sultan şami-Qazan və şahi-İrani-zəmin şah Əmin cameləri də gözəl binalardan imiş. Şah Əmin camei bir minarəli, ziba hörməli, kaşı çini ilə arəste, ovcesər çəkmiş qübbələrlə pirastə, cümlə dər-divarı, bəyaz, məsiqli məhla xətai kağız ilədir. Əbyəz misal qələnmiş bir camei-zibadır ki, içinə girənin çıxacağı gəlməz İranda bu imarətə “Həşt behişt” deyirmişlər. Sultan Həsən camei Azərbaycan padşahlarından uzun Həsənin binasıdır. Əndərun və birunun dörd çevrəsi, qübbələri cümlə kastiyi-çin ilə bina olunmuşdur. Mehrab və mənbəri, müəzzinan məhfilli xırdakarlıq sənətinin bir nümuneyi-bibədəli olub, kimsə bərdəstərəsini qabil deyildir. Dörd tərəfində olan rovzənləri sənəti-həddadi üzrə olub, nəçəf daşları ilə sərapa təzyin və müşəşə qələnmişdir. Qəbalə qapısının cəvanib ərbəəsində olan qunaqun zihlər müqərnəs və eslimilər, kitabə və türüncələr kirişmə münəqqəş rumilərin hər biri səhər mübin mərtəbəsinə varmış, ustadi-qələmkar bu xüsuslarda yəd-tulasını köstərmişdir. Mehrabının iki tərəfində iki mövzun əsfərallun səngi parə vardır ki, hər biri bir Iran və Turan xəraci dəyər guya göhərbardır. Bu sütunların nəziri sair diyarlarda yoxdur. “Səyahətnameyi-Ibn Bətutə”. Tərcüməsi, cildi əvvəl, səh. 253-254. “Övliya Çələbinin səyahətnaməsi”, cild 2, səh. 249. Əlyövm Təbriz əvvəlki gözəlliyini qayib edibsə də, xalq nəzərində əzəmətli bir mövqei vardır. Məruf məsələ görə “Aləm ilə Əcəm Təbrizə həsəd aparır, Təbriz də Parijə”. Hal-hazırda Təbriz İran Azərbaycanının paytaxtıdır. İran vəliəhdləri təxticülusdan əvvəl Təbrizdə iqamət edərlər. Təbriz Irana yenilik bəxş edən bir şəhərdir. Iran inqilabı buradan başladı və mürtəce Tehrana qələbə çaldı. Təbriz bir çox alim və fazillərin vətənidir. Son zamanlar Təbriz milli hərəkat mərkəzi oldu. Cənubi Azərbaycanın müstəqil yaşamasını təmin etmək üçün bir hökumət belə təşkil etdi. Milli hökumət “Azadıstan” namilə mərufdur. Ərdəbil Ərdəbil Azərbaycanın qədim paytaxtıdır. İslamdan əvvəl ölkəmizin mərkəzi burada imiş. Rəvayətə görə Ərdəbili Iran hökmdarı Firuz bina edərək “Bazane- Firuz” adlandırmışdı. Kitab Çələbi Keyxosrov Kayani binası olduğunu qeyd edir. Əbu Məsud deyir ki, Ərdəbil bin Ərmini bin Lənti bin Yunanə nisbət olunur. Ərdəbil haqqındakı tarixi məlumatımızı bir neçə qismə ayıra bilərik. Bizə ən qədim xəbərləri Əl-Müqəddəsi öyrədir. Doqquz yüz il əvvəl Azərbaycanın paytaxtı möhkəm bir qələyə malik imiş. Qələnin arxasında təpə üzərində bir came var imiş. Evlərin əksəri palçıqdan yapma imiş. Və çoxlu balkonları var imiş. Ərdəbil hamamları məşhur idi, şəhərin natəmizliyi haqqında Əl-Müqəddəsi çox şikayət edir; hətta oranı dünyanın nəcasət mənbəi deyə adlandırır. Xalqının insangirizliyi, xəsisliyi, nəsihətə qulaq verməməzliyi ərəb coğrafiyununun nəzərini cəlb eləyir. Buranın alim və aqil adamdan məhrum olduğu əlavə olunur. Hicrətin 617 sənəsi Ərdəbili ziyarət etmiş Yaqut Həməvi yazır: “Şəhərin içi və çölü gur sulu bir çay ilə sulanır. Bununla bərabər meyvə verən ağaclardan heç biri orada yetişməməkdədir. Şəhəri-məzkur ilə Bəhri-Xəzər arası iki günlük yoldur. Arada çox sıx bir meşə var. Bir təhlükə qarşısında qaldıqları zaman oraya iltica edərlər və təərrüzləri dəf üçün oraya sığınarlar. Orası adətən özlərini təhlükəyə qarşı himayə edəçək bir qələ müşabihsindədir. Bu meşə (orman) dən ağaclar kəsib, bəzi əşya, sandıqlar, qablar, çanaqlar qayırarlar və şəhərdə çox sənətkarlar var ki, həmişə sənətlərini ikmal və islah edərlər. Mən şəhəri-məzkurdan müfariqət elədikdən sonra tatarlar gələrək şəhəri məhv və təxrib etdilər. Əhalisi ilə tatar kafirləri arasında bir çox hərblər vüqua gəldi. Əhali şiddətlə müqabilə edərək onları iki dəfə ricətə məcbur elədilər. Fəqət tatarlar üçuncü dəfə olaraq gəldiyi zaman əhali pərişan və müqavimətdən aciz bir halda idi. Bunun üçün müdafiə edə bilmədilər. Tatarlar şəhəri zəbt edərək müsəlmanları dardəst, gördüklərini və bulduqlarını öldürdülər. Ancaq nəfəsini gizləyə bilənlər ölümdən qurtuldu. Şəhəri dəhşətli və bir daha məmur olmayacaq surətdə təxrib elədilər. Əlyövm yenə köhnə halına qayıtmışdır və tatarlar əlindədir. Səfəvilərin sülaləsinin çəddi şeyx Səfiəddin İshəqq Ərdabildə dəfn olunub; Şeyxin zaviyəsi və qəbri gümüş qapılar və qızıl qəndillər ilə zinətlənibdir. Zaviyə dairəsi “bəst” sanılır, yəni canilər oraya iltica etdikdə şəxsləri məsun qalır. Əbu Hamid Əndəlisi Ərdəbildə iki batmandan ağır, polad səsli bir qara daş görmüş, guya yağış qıtlığında bu daşı şəhərə gətirərmişlər. Onun sayəsində yağış yağarmış. Xurafata inanan Övliya Çələbi bu daş haqqında uzun təfsilat verir: “Ərdəbildə Səbilin xariçində dəmirdən ağır, siyah müdəvvər, bir daş vardır. Təxminən üç qəntar gəlir. Müsəyqəl mücəlla bir daşdır. Sələf kahinləri bu daşın üzərinə ibranicə bir çox xəttlər yazmışlardır. Üzərinə bir adam surəti rəsm etmişlər ki, əllərini qoşade edib, səmaya tutar görülür. Ərdəbildə barani-rəhmətin nazil olmadığı vaxt əyani-kübar, siğar bu daşı yuvarlayaraq şəhərə gətirərlər. Əzəməti-xuda üç gün üç gecə baran nüzul edib, ab-rəhmət ilə məzare, qara, qəsəbat rəyyan olur. Sonra daşı yenə əski yerinə götürürlər, yağmur kəsilir. Əcibdir ki, bu daş şəhərə nə qədər yaxın gəlirsə, yağmur o qədər şiddətlənir. Ərdəbil əhalisi yağmurdan göz açamazlar. Daş yerindən qaldırılıb xarici- şəhrə götürülsə, xaricdə durduqca bəhireyi-Ərdəbil tuğyana gəlib, eli, vilayəti qərq etməyə başlar. Bu daşın sabit olduğu məhəllədən qaldırıldığı vaxt yerində əzim, çarguşə bir qaya zühur edər ki, onun da üzərində ibrani, siryanicə bir “Möcəmül-büldan” çox yazılar həkk edilmişdir. O çargüşə daşın on iki dəliyi vardır. Hər dəlikdən birər peykar qaynamağa başlar. Məhud daş yerinə gəlmədikdə suların qaynamaları kəsilməz. Ərdəbil uləmasının bəziləri “bu daş həzrət Musanın təpə səhrasında əsası ilə on iki kərə vurub, on iki peykər axıtdığı daşdır, – deyirlər” haqqında: “Fədrab bi asakə-l-hacəra fənfəcərat minhu-snə aşəra aynən”ayətini zikr edərlər. Lakin Ərdəbil əhalisinin zəmincə buna əcəm şahlarının çəddi olub, guya qütbi – əkbər mərtəbəsinə varan şeyx Səfinin tilsimi imiş”. Övliya Çələbi zamanı Ərdəbil xanlıq imiş və üç min əsgəri, darğası, kələntəri, müftisi, qazısı, şeyxül-islamı var imiş, bir zaman osmanlılar tərəfindən fəth edilib, mir-miranlığ olmuşdur, sonra başğa əllərə düşüb, qələsi təxrib edilmişdi. Sultan Murad Rabe zamanı Xosrov paşa bu tərəfləri qarət edərkən, Ərdəbil də dağılmışdı. Ərdəbil övsafi nöqtələri ilə xalq ədəbiyyatına sirayət edib: “Ərdəbil bir şəhərdir hürrə özü kili, Ərdəbil pişiyi küftə görməmiş”. Marağa Azərbaycanın ilk təxtgahı Marağanın Huşənk şah tərəfindən bina olunduğu rəvayət olunur. Əməvilərdən Mərvan bin Məhamməd İslam ordusu ilə gəldikdə otlaq və çəmənlərin bəyənib, şəhəri təmir etdirdi. Sonra hasarını Ibn-Əbu-əl-Sac xərab etdi. Hulaku xanın Bağdad xəlifəsi Müstənsər Billah üzərinə xüruc zamanında şəhər təkrar dağılmışdı. Osmanlı sultanı Muradxan Rabein Iran səfəri əsnasında Marağa yenə xarab oldu. Üç əsr əvvəl Marağa min əsgərə malik bir sultanlıq idi. Yeddi min yüz altmış torpaq örtülü evləri, on bir camei, qırx xanı, altmış ədəd məscidi, qırx dərviş təkyəsi, on bir hamamı, üç min dükanı var imiş. “Əsanla daşa vur” demişdik, vurmuşdu, daşdan on iki bulaq fışqırmışdı. Ö vliyanın rəvayətinə görə Ərdəbil farəsi (kəsəyən) çox və pişiyi az bir şəhər imiş. Pişiyi dəllallar bazarda qəfəs içində satarmışlar və bu beytləri oxuyarmışlar: Ey taleban sərabə sənsureyi-səyyadə Mövdibəvü hərane munisəvü tərabe Sərağə deyil qəmxarə, farəyə verməz çarə. Məşhur Nəsir Tusi altı yüz əlli yeddidə Marağada rəsədgah bina etdirib: “Zicəl-xani” orada yazıldı. Rəvayət olunur ki, Nəsir Tusi rəsədxana fikri ilə Hülaku xana müraciət edib məsarifini ərz etdi. Hülaku heyrət ilə: – Bu elmi-nücumun faidəsi nədir ki, bu qədər mal sərf olunur? – dedi. Xacə Nəsir: – Əmr ediniz böyük bir teşti aparıb, uça dağın başından aşağı salsınlar, amma heç kəs bilməsin. Hülaku Nəsirin təklifini qəbul etdi. Teşt dağdan düşdükdə səsindən qoşunun içinə vəlvələ düşdü. Hülaku ilə Nəsir Tusi işdən xəbərdar olduqları üçün teştin səsindən mütəəssir olmadılar. Nəsir Tusi dedi: – Elmi-nücumun faidəsi budur ki, hadisələrə vaqif olmayanlar çəkdiyi iztirabı xəbardar olanlar çəkməz. Hülaku xan məsaləni anlayıb, rəsədxananın xərclərini ödədi. İkinci hissə İqtisadi azərbaycan Qafqasiyada mütəşəkkil dövlətlərin iqtisadca ən qüvvətlisi, şübhəsiz ki, Azərbaycandır. Paytaxtımız Bakının neft mədənləri aləmşümuldur və bundan başqa ipək, pambıq və yun kimi məhsullarımız da az deyil. Bakı dənizinin balıq və kürüsü (xavyarı) böyük bir sərvət təşkil eləyir. Qarabağın (Zəngəzur) mis (baqer) mədənləri isə parlaq bir istiqbala malikdirlər. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi iqtisadi cəhətlərə daha da həyat bəxş edir: Asiya ilə Avropa arasındakı tüccari yollardan biri də Azərbaycandan keçir. Türküstan və Iranın qərb ilə münasibətinin qolayı ancaq məmləkətimiz vasitəsilə ola bilər. Azərbaycan tüccar ruhlu və çalışqan bir xalqa malikdir. Ölkəmizin bütün ticarəti azəri türklərinin əlindədir. Bu mütəşəbbis və zəki millət milli istiqlalı sayəsində əcnəbi sərmayədarlar ilə rəqabət edəcək bir qüvvə təşkil etdi: bir çox milli fabrikalar açıldı, şirkətlər meydana gəldi.Qüvvətli bir imanla söyləyə bilərik ki, müstəqil Azərbaycanda milli idarə sayəsində iqtisadiyyatımız o dərəcələrə çıxacaq ki, millətimizin yüzdə doxsan beşi sərvət sahibi olacaq. Neft Azərbaycanın maddi sərvətində birincilik qazanan Bakı nefti qədim zamandan bəri tarix səhifələrində müşahidə olunur. Zərdüştün atəşgədələri burada imiş. Ərəb coğrafiyunu Məsudi deyir ki, Bakıda ağ və başqa neftlər çıxır və bəzi yerdən od çıxır. Kənardan üç günlük bir məsafədə adalar var imiş. Bunların birindəki od vulkanı uzaqlardan görünərmiş. Məsudinin qövlünə görə, ağ neft Bakıdan başqa ayrı yerlərdə yox imiş. Övliya Çələbi Bakı mədənləri haqqında yazır: “Kimi ləbi-dəryada, kimi məskər nahiyyəsində yerdən qaynayaraq çıxar. Əsas ilicə suları kimi gölcük olub, neft yağı suların üzündə qaymaq bağlar durur. Neft başqaca amanat olub, sənəvi şaha yeddi min tümən axça gətirir. Neft əmininin adamları bu gölcəkizlərin içinə girib, gülcələrlə nefti birikdirərək keçə tulumlarına doldururlar. Sonra bunu tüccar alıb diyar-diyar götürürlər. Səkkiz rəngdə neft olur, lakin sarı neft qayət məqbuldur. Siyah (qara) neft şahlıqdır ki, əcəm diyarının Özbəkistan, Hindistan, Iraq, Gürcüstan, Dağıstan, Al-Osman sərhədlərindəki qələlərə bu qara nefti gətirib, ətraflarına çırağan edərlər. Əsgər üzərlərinə hücum etdikdə üzərlərinə və a aq altlarına neftli yorğan və köhnə əşya atıb, atəşbazlıq edərlər. Qələ və şəhər mühimmatı üçün lüzumludur. Hətta şah hüzurunda, dəri-dövlətlərində yanan məşəllər həp Bakı neftindəndir. Neftin gecəli-gündüzlü nigəhbanları var. Çünki atəş dəyərsə, əlanəhayə yanıb, sönmək bilməz. Onun üçün neft mədənlərinin kənarında dağlar kimi alınmış torpaq amadə durur. Neft mədəniyyətə bir şərarə isabət eləsə, həman cümlə rəaya və bəraya yetişib, üzərinə torpaq ataraq söndürürlər. Başqa əlacı yoxdur”. Övliyanın nəql elədiyi neft tədarükü üsulu bəzi təfərrüatı ilə on doqquzuncu əsrin ortalarına qədər davam etmiş. Yalnız son əlli sənə zərfində “buruqlar” istemalı müvəffəqiyyət qazanmış. Bakı mədənləri birinci olaraq rus tüccarlarından Kukurev ismində birisi motor və borular vasitəsilə neft ixracını təcrübə etmiş və gözəl nəticələrə rast gəlmiş. O zamandan bəri buruq istemalı ümumiyyət qazanıb. Bakının ən məhsuldar mədənləri dörd nöqtədədir: Balaxanı, Sabunçu, Ramana və Bibiheybət. Bu nöqtələrdə mövcud mədənlər azəri kəndlərinin adı ilə təsmiyə olunmuşdur. Neft məhsulunun sənəvi miqdarı 1901-ə qədər tədricən yüksəlmiş; sonrakı illər bir az düşmüş. Məsələn, 1889-da 192 milyon put istehsal edilmiş; 1901-də məhsul 671 milyon puta varmış. 1915 sənəsinin məhsulu budur: Balaxanıda – 66819820 put Sabunçuda – 143097488 put Ramanada – 53790417 put Bibi-heybətdə – 89104794 put ——————————————–––– Yekunu: – 342812524 put Mis (baqer) Zəngəzur və Gəncə qəzaları mis mədənləri ilə məşhurdur. Buralarda mədənlərin qədim zamandan bəri işlədilməsinə bir çox dəlillər ar. Lakin Zəngəzur ehtimal ki, böyük yollardan kənar olduğu səbəbinə nə ərəb və nə osmanlı coğrafiyunlarının nəzərini özünə cəlb eləməmiş. Odur ki, bu mədənlər haqqındakı səhih məlumatımız rus istilası ilə başlayır. Rəvan xanlığı düşdükdən sonra mis mədənləri bir müddət unuduldu. Ancaq yetmiş sənə əvvəl ciddi təşəbbüslər meydana çıxır. 1845 tarixində Rozov adında bir rus məmuru Əhər-arx nam yerdə bir fabrika təsis etdi. Rozovun vəfatından sonra Trabzondan gələn qreklər Oxiçi-çay və Səyyad daşı civarlarında iki yeni fabrika inşa etdilər. Bu fabrikaların sənəvi istehsalı 1853-cü sənədən başlayaraq min puta qədər olurdu. 1853-də Xacə Əmirov Qatar-kənd çivarında yeni mədən kəşf etdi və ildə dörd yüz puta qədər istehsal edə bildi. Sonralar qreklər tərəfindən inşa olunan yeni bir fabrikanın sənəvi istehsalı beş yüz puta qədər çıxdı. Icra olunmuş tədqiqata nəzərən Gəncə qəzasındakı Gədəbəy mədəninin hala istehsal olunmamış misinin miqdari-yekunu beş milyon puta baliğ olmaqdadır. Zəngəzur Qatar mədənində isə qırx milyon puta qədər ixrac olunmamış mis var.. İpək Əvvəlcə Çində intişar bulmuş ipəkçilik beşinci əsr miladidə Orta Asiyaya və oradan Irana və Azərbaycana keçmiş. Min sənə əvvəl ipəkçilik Azərbaycanda mütərəqqi bir şəkil aldığını ərəb coğrafiyunlarından öyrənirik. Bərdənin ipək çarşafları, qaytanları o vaxtlar məşhur imiş. Görünür məhsulu ilə birincilik qazanan Şamaxı imiş; “Həft iqlim”in qövlünə görə, Şamaxı ildə iyirmi min yük ipək istehsal edirmiş. Bundan başqa, Şamaxı Azərbaycanın, bəlkə, bütün şərqin böyük bir ipək bazarı idi: Buxara, Iran və Türkiyə ipəyi də burada satılırdı. Şirvan şahı Fərrux Yəsar 1466 tarixində Moskvaya elçi təyin etdi və əvəzində üçüncü Ivan rəsmi müməssili ilə bərabər Şirvana tüccarlar göndərdi. Dördüncü Ivanın zamanında ticarət yoluna qoyulmuşdu və Azərbaycan ipəyi Idil çayı vasitəsilə Rusiyaya gedirdi. Böyük Petronun İran səfəri bu ticarətə geniş meydan verdi. On doqquzuncu əsrin əvvəllərində Azərbaycan xanlıqlarının istiqlaliyyətinə xitam verən Rus hakimiyyəti ipəkçiliyə yeni dövr açdı. 1802 tarixində ipəkçilik ilə aşna olmaq üçün Qafqasiyaya baron marşal Biberşteyn göndərilmişdi. 1823-də italiyalı Qustella MavərayiQafqasiyada istehsal olunan cümlə ipəyi gətirib yumaqlıq məqsədi ilə bir çarx inşası üçün hökumətdən icazə istədi. 1826 tarixində Qustellaya çarx üçün on illik imtiyaz verildi: pul və torpaq təxsis olundu. Tiflisdə yapılan bu çarxa məxsus barama (qoza) nümunə evləri inşa olundu və tut bağları salındı. 1827 tarixində Qribadbeno adlı bir əcnəbinin təşəbbüsü ilə bir cəmiyyət vücuda gəldi. Bu cəmiyyət otuz sənə müddətinə doqquz yüz iri tut bağları icarə etdi və ipək toplamaq imtiyazı aldı. Cəmiyyət Şəkidə bir çox ipəkçiliyə aid binalar yapdırdı, Avropa üsulu ilə çarxlar qurdu, məktəb açdı və mütəxəssis olaraq Italiyadan on iki əmələ ailəsi gətirtdi. Cəmiyyətin zamanında Şamaxıda sənəvi ipək məhsulu 13400 puta baliğ oldu. On doqquzuncu əsrin ortalarında Fransa və İtaliyada barama qurdlarında xəstəliklər müşahidə olundu və ətraf məmləkətlərə də yayıldı. Bunun nəticəsi olaraq qərb ipəkçiləri nəzərlərini şərqə ətf etdilər. O zamanlar Azərbaycana da acentlər axını başladı. Qərbin ipək böhranı fiyatları yüksəltdi və hər kəs ipəkçi olmağa çalışdı. Nuxa şəhəri bir ipək mərkəzi oldu və əlli min putdan ziyadə ipək istehsal etməyə başladı. Lakin 1863-də böcək xəstəliyi Azərbaycana da sirayət elədi və nəticədə ipəkçilik bizdə də böhrana uğradı. Xəstəlik ilə mübarizə üçün Yaponiya toxumu gətirdilər və bununla işlər bir az sağlama çıxarıldı. 1887-də Tiflisdə “Ipəkçilik istasiyonu” inşa olundu. Bu müəssisənin təşəbbüsü ilə ipəkçilik marağı xalq arasında yenə tərəqqi etməyə başladı. Hal-hazırda Qafqasiyada ipəkçilik ilə məşğul olan xalqın miqdarı iki milyondur. Sənədə 300 – 350 min put yaş barama (qoza) hasilatı var, əksəri Azərbaycanda yetişir. Azərbaycan ipəyinin bir hissəsi əlan məhəlli ehtiyac üçün sərf olunur: Darayi kələğayı, yaylıqlar kimi qumaş və baş örtükləri məşhurdur. Pambıq Azərbaycanın pambıqçılığının da tarixi qədimdir. Ora hökmranları pambıqçılığa meydan vermək üçün verginin bir hissəsini pambıq şəklində alırdılar. Övliya Çələbi Naxçıvanın yeddi cür pambığı olduğunu söyləyir: “zağı, münlayi, zəfərani, ləli, xas, bəyaz”. Rus istilası pambıqçılığa böyük zərbə vurdu. Bunun nəticəsi olaraq Mavərayi- Qafqaz XIX əsrin ortasında yalnız qırx min puta qədər sənəvi məhsul verə bilirdi. Eyni zamana təsadüf edən Amerika daxili ixtilalı pambıq böhranı doğurdu. Bir yerdə fiyatlar yüksəldi. Bu haldan istifadə etmək məqsədi ilə azərbaycanlılar başqa əkinləri buraxıb pambıqçıliğa qurşandılar. Amerika ixtilalı ilə zühur edən pambıqçılıq tərəqqisi təbiidir ki, ixtilalın izaləsi ilə də məhv oldu. Təkamüli inkişaf 1880-dən başlayır. Xaricdən gələn pambıqlardan yüksək gömrük alınması da bu sənələrdə idi. Rusiya hökumətinin bu qərarı daxili pambıqçılığa vüsət verdi. Moskov manufakturistləri pambıqçılıq mərkəzlərini öyrənməyə və inkişafına çalışdılar. Pambıqçılıqdan hasil olan zənginlik sayəsində azərbaycanlılar bu yolda yeni əməklər sərf etdilər: əski İran “qaraqoza” sı əvəzinə, Amerika “qiniq” əkildi; pambıqları ayırtdamaq üçün yeni sistem makinələr və fabrikalar quruldu. Bu qeyrətlərin nəticəsində vətənimizin pambıqçılığı inkişafın yüksək dərəcələrinə çıxdı. Məsələn, 25 sənə əvvəl az bir miqdarda məhsulu olan Gəncə vilayəti 1911- də 746 min put pambıq yetişdirdi. Muğan səhrası da yüz minlərlə putlar məhsul verir. Yun və xalı Məmləkətimizin yunu da böyük bir zənginlik təşkil edir. Buradakı yunun sənəvi miqdarını təyin etməyə əlimizdə sağlam rəqəmlərimiz yoxdur. Lakin yarım milyon putdan aşağı gərək olmasın. Bu miqdarın az bir hissəsi ölkədən ixrac olunur. Qalanı isə məhəlində işlənir: xalılar, keçələr, şallar, çuvallar, xurcunlar... həp bu kimi şeylər toxunur. Azərbaycan ehtiyacını dəf etdikdən sonra, xalılar əcnəbi məmləkətlərinə də göndərilir. Azərbaycan xalılarının gözəlliyi min sənə əvvəl müvərrix Təbərinin nəzərini özünə cəlb eləmişdir. O vaxt Dərbənd ilə Bakı arasının xalıları aləmşümul imiş. Əlan Quba, Qazax, Bakı, Qarabağ xalıları mərufdur. Lakin get-gedə nəbati boyalar dəbdən düşür və əvəzində ucuz şimik “cövhərlər” işlənir. “Cövhər” solğun olduğundan, heyfa ki, xalılarımızın qiymətini alçaldır. Nəbati rənglər işlənən yerlərin xalıları birinciliyini qaib etməmiş. Məsələn, Quba malları. Bir zaman Qarabağ xalıları xas boyaları və əlvan rəsmləri ilə ümumin rəğbətini qazanmışdı. Hər yerdən əvvəl Avropa bazarları ilə təmasda bulunan Qarabağ, hər yerdən də əvvəl Avropanın ucuz və solğun “cövhər”ini qəbul etdi. Təbiidir ki, xalılar da gözəlliyini itirdi. Qubadan sonra Qazax civarının xalıları məşhurdur. Azərbaycandan ixrac olunan malların içində xalı da birincilik təşkil eləyir. Balıq və kürü Azərbaycanın şərq cəhətini təşkil edən Bakı dənizi ən zəngin balıq mənbələrindən biridir. Balıq ovu burada getdikcə də tərəqqi etmədədir. Məsələn, 1899-cu tarixdə Azərbaycan sahilində 158 min yalnız qırmızı balıq ovlanmışdı. 1912-ci ilin rəqəmləri isə başqadır: çeşid balıqların sayı təqribən 280 minə çıxmış. Eyni sənədə kürü (xaviyar) istehsalı 32 min put olmuşdu. Hamiş Risaləmiz təbdə ikən Bakıda yeni basılan “Azərbaycan” ünvanlı kitabı aldım. “Coğrafi-təbii, etnoqrafik və iqtisadi mülahizat”dan ibarət bu əsər qiymətli cavanlarımızdan Məhəmməd Həsən Vəlili (Baharlı) tərəfindən yazılıb. Azərbaycana dair, ələlxüsus milli sərvətimiz haqqında ətraflı məlumat verən bu dəyərli əsəri hər bir azəriyə oxumaq və evində bulundurmağı tövsiyə edirəm. Son zaman azəri cavanları əziz ölkəmizi öyrənmək və öyrətmək yolunda böyük hümmətdə bulunurlar. Milli hərəkatın inkişafı üçün ən əvvəl özümüzü tapmalıyıq. Bunun üçün də keçmişimizi addım-addım Möhtərəm Məhəmməd Əmin Rəsulzadə qardaşımızın Azərbaycan tarixini yazdığını iftixar ilə eşidirik. Başqa bir cavanımızın mətbuatımız tarixi vücuda gətirdiyini də duyduq – müvəffəqiyyətlər dilərəm. tədqiq edib, məmləkətimizin maddi və mənəvi məhsullarını meydana çıxarmalıyıq. Bu gün nefti ilə, aləmşümul olan Azərbaycan min sənə əvvəl məbədləri ilə şərqin böyük qibləsi idi. Yeni nəsilləri qədim məbədlərimizə doğru götürüb, onun qüvvəti ilə təkrar yüksəlməli və mənəviyyatımızı yenə aləmşümul etməli. Y.V Başlıca məxəzlərim Övliya Çələbi “Səyahətnamə”si. IX və X əsr miladi ərəb coğrafiyunlarının Qafqasiya, Ermənistan və Azərbaycan haqqındakı məlumatları (Əl-Müqəddəs, İbn Hövqəl və Məsudidən tərcümə) – Qaravalov. Tiflis. 1907. “Cahannüma”. Katib Çələbi. “Möcəmül-büldan”. Yaqut Həməvi, “Təqvimül-büldan”. Əbül Fida. “Səyahətnameyi-Ibn-Bətutə” Məhəmməd Şərif tərcüməsi. “Avropa və Rusiyada Şərqin tətəbbö tarixi”. Bartold. “Gülüstani-Irəm”. Abbasqulu ağa “Qüdsi”. “Tarixi-Təbəri”. “Dərbəndnamə”. “Türk tarixi”. Nəcib Asim. “Osmanlı tarixi”. Nəcib Asim, Məhəmməd Arif. Əhməd Cövdət. “Tarix” Neftçilər qurultayı şurasının kitabları. Iki cild. Bakı, 1916. “Vesğ Kafkaz”. 1916. “Qafqaz kalendarı”. 1914. “Qamusül-elam” və başqaları. Azərbaycanın son istiqlal dövrünə dair bir çox övraq, məsələn, iki sənəlik rusca “Azərbaycan” qəzeti kolleksiyonu, “Azərbaycan” cümhuriyyəti hökümətinin əkbari”, milli iqtisadımıza dair kitablar və məcmuələr: Qafqasiyada erməni-müsəlman vuruşmalarını təsvir edən vəsiqələr və sairə – mühafizə edilmək üçün Istambulda Süleymaniyyə nəzdində Qatanov kitabxanasına tərəfimizdən təslim verildi. * * * Litva tatarlarının tarixi LİTVA TATARLARININ TARİXİ MÜQƏDDİMƏ Böyük Avropa müharibəsi bir çox millətlərə zərbələr vurduğu kimi, Litva tatarlarına da toxundu və əsrlərdən bəri Litvada, Lahistanda və Volında gəlmə olan tatarlar torpaqlarını və məskənlərini tərk etməyə məcbur oldular. Bu gün bu tatarların bir çoxunu Krımda görürüz: generallar, zabitlər, hüquqşünaslar, doktorlar, məmurlar və bir çox sənətçilər. Əvvəlcə vətənlərindən yay və qılıncdan başqa tişa bir şey götürməyən tatarlar, bu gün (tişdan) elm və fünun ilə təchizli olaraq geri dönür. Lakin çox yazıq, ana dillərini qeyb etmişlər. Bizim islamlıq və türklük borcumuz: Litvanyalı qardaşlarımızı hörmət ilə əski vətənlərinə qəbul etmək və onlara türk dili öyrətmək. Bu bizim həpimizin müqəddəs vəzifəmizdir. Krım tatarı münəvvər sinfinə çox möhtac olduğu üçün zəruri ehtiyacı bir parça dəf edərlər, zənnindəyiz. Bu kaç səhifəlik risalə ilə əgər Litva tatarlarina dair rəğbətləri qazanan məlumat verə bilərsəm, məqsədimə müvəffəq oluram. Yeganə məxəzim Peterburq professoru A.Muqlinskinin zildə yayılan risaləsidir. “İssledovanie o proisxojdenii i sostayanii litvanskix tatar”. Professorun əsəri yetmiş sənə əvvəl meydana çıxmış və təbiidir ki, bəzi məlumatı əksimiş olduğundan onlardan istifadə olunmadı. Y.V. I. litvanyada birinci tatar mühacirləri Rusiya müvərrixlərinin verdiyi məlumata görə Altun Ordu tatarları Özbək xan zamanından Böyük knyaz Nedemin məmləkətinin cənub tərəflərinə hücum edərdilər və yağmalar yapdıqdan sonra bir çox əsir də alırdılar. Şübhə yox ki, tatarlardan da əsir sifətində Litvanyada qalırdı. Əskidən bəri rus və Litva hökmdarları maaş ilə tatar bölükləri saxlayırdılar. Bunlar düşmənlər ilə vuruşduqda çox sədaqət və cəsurluq göstərirdilər. Knyaz Nedemin 1319 sənəsində tevtunlara qarşı açdığı müharibədə ordunun birinci səflərində tatar əsgərləri vuruşurdular. Zatən türk-tatar qövmlərinin cəngavərliyindən bir çox hökmranlar istifadə etmişlər. Islam xalqları məmləkətindəki üsyan və yaxud valilər itaətsizliyində türk qövmləri vasitəsilə mübarizə edirdilər. Cənub-şərqi Asiyada türk qövmləri kəndi iqtidarını duyaraq məmləkəti idarədə böyük rollar oynayırdılar. Istədikləri adamları iş başına gətirirdilər. Və rəğbətlərini qazanmayanları taxtından endirirdilər. İslam padşahlarina para ilə xidmətdə bulunan türk-tatar qövmləri xristianlara da xidmət edirdilər. Şübhəsiz ki, knyaz Nedem tatarlara torpaq paylayaraq müharibədən sonra məmləkətində saxladı. Françisqan ordeninə mənsub tarixnəvis 1324 sənəsində qeyd ilə yazır: Litvanya məmləkətini xristianlıq dininə hidayət etməsi üçün göndərilmiş qardaşlarımız bütün milləti müşrikliyə qərq olmuş və əndişəyə tablayan gördülər. Bunların arasında bəlli olmayan bir xan ölkəsindən gəlmiş, ibadətlərində Asiya lisanı kullanan asiflər var imiş. Bir çox zaman tatarları “Asif” deyə təsmiyə etmişlər. Məzkur xan da Özbək xan olmalı. İştə Litvanya birinci tatar mühacirləri bu zamandan başlayaraq tarix səhifələrində görünür. Sonra Litvanyanın Polonya və Almanlar ilə yardığı müharibələrində tatarlar cəsarət və sədaqətlərilə Litvanya bayraqlarını yüksəltmişlər. 1558 sənəsində Sultan Süleymanın vəziri Rüstəm paşa üçün bir Litvanya tatarı tərəfindən yazılmiş “Risaleyi-tatarlar” adlı kitabçada bir Canı bəyin xatirəsi var. Litvanya tatarlarının rəvayətinə görə, Canı bəy islama sadiq və ehkamının naşiri olduğu üçün bir kaç dəfə Lehistana hücum ctmiş və bir çox müsəlmanı orada tərk etmiş. Canı bəyin səfərinə dair Polonya tarixində də söylənilir. 1343 sənəsində tatar hücumuna qarşı Böyük Kazimir çıxmış, Livlin altında onlara qələbə çalmışdır. Canı bəyin başqa hücumlarına dair tarixdə bir əsər görünməyir. Iı. knyaz vitovt zamanı Litvanya tatarları üçün ən parlaq bir dövr Şimali Avropanın müqtədir hökmdarlarından böyük knyaz Vitovtun dövrüdür. Cəsurluğu, təcrübəsi və zəkiliyi ilə Vitovt bütün qonşu dövlətləri qorxu altında saxlayırdı. Otuz səkkiz sənə arası kəsilməyən yardığı qanlı müharibələr ilə Rus məmləkəti, Altun Ordu işlərinə müdaxilə və təsir edirdi. Hərblərdən zəfərlər qazanaraq Vitovt səltənətini Şərq dənizindən (Baltik olmalı) Qara dənizə və Poloniyadan Uzaq Şərqə doğru yürütdü. Osmanlı sultanı dördüncü Muradın müvərrixi Becəvi yazdığı “Osmanlı milli tarixi”ndə (1520-1630) tatarların Litvanyaya böyük miqdarda köçmələrinə Vitovtun cülusu zamanına isnad verir. Bu xəbərin doğruluğunda şübhə yeri qalmayır. Çünki Becəvi bütün əsərlərində mötəbər mənbələrdən istifadə etmiş. Qıpçaq xalqını təsvir edərək Becəvi əlavə edir: “Dəhşətli Teymur Qırçağa gəldikdə (1391) tatarların bir çoxu əsir alınıb öldürüldü. Tatar qövmünün bir çoxu Poloniyaya (Litvanya olmalı) qaçdı. Şimdi də altmış tatar köyü orada sükunət etmədədir. Başqa millətlər Teymura təbəət etdilər və üç gecə onun ilə yan-yana Idildə Toxtamış xana qarşı vuruşdular və Toxtamışı qaçırdılar”. Litvanya tatarlarının rəvayətinə görə mühacirlərin sayı 40 min imiş. Böylə də olmalı. Bunlar kəndi arzularına istinadən Vitovtun təbatini qəbul etmişlər. Beş sənə sonra Toxtamış xan əsgərləri ilə bərabər Vetovta qısıldı və Knyazın mərhəmətilə “Leyda” şəhərində qərar tutdu. Vitovt Toxtamışa yardım verməsini vəd etdi. Ümidi bu idi – bütün rus knyazlarını müqtəhidən ümumi düşmənə qarşı vuruşmaya sövq etsin. Olqardin tatarlara çaldığı qələbə rus müttəfiq knyazları ruhlandırdı və bu ittifaqa Moskov hökmdarı Vasili də daxil oldu. Qət olundu-səfəri 1397 sənəsinin sonu başlasınlar. Toxtamışın qövmləri də qoşularaq müttəfiqlər “Don” nəhrini keçdilər. Ozov ordusuna zərbə vurdular və iləriyə doğru qovdular. Əsir götürülən bir kaç ulusunu və başqa rəvayətə görə kaç min tatarın bir hissəsini Vitovt Poloniyaya qardaşına göndərdi. Bunlara burada xristianlığı qəbul etdirdilər. Bəzilərini isə qadınları və çoluq-çocuğu ilə Litvanyaya sürdürdü. Könüllü mühacirlər ilə əsirlər Ziladəki mövqelərdə məskən qurdular. Vilna şəhərində, Vilnadan on dörd verstlik məsafədə “Vaqi” nəhrinin kənarında, şimdiki Vilen quberniyasının Teruq, Oştyan Valeyda uyezdlərində, Minsk quberniyasının Lovoqrisk uyezdində, Qrodnensk quberniyasının Brest uyezində; Volında və Avquştav quberniyasında Knyaz Vitovt mühacirləri boş torpaqlara dəvət etmək üçün onlara bir çox imtiyazlar verirdi: bu yolda “busurman” (kafər) təsmiyə olunan müsəlmanlar ilə xristianlar arasında fərq görülməyirdi. Rusiyada işlər başqa idi. Burada əsirlər böyük knyazlara, çarlara və yaxud xüsusi şəxslərə mal olurdular. Müsəlmanlar xüsusi ələ keçdikdə tam mənasıyla qul olurdular. Knyaz Vitovt isə müsəlman əsirlərinə hərbi xidmətdə bulunmaq şərtilə kafi miqdarda torpaq əta edirdi. Bu torpaqlar tatarların malı olaraq öldükdən sonra övladlarına və əqrəbalarına keçirdi. Əvvəlcə tatarlar həyatlarında torpaqları satmağa, bağışlamağa haqlı idilər. Bu əmlakın panlar əlinə keçməsinə səbəb oldu. Rusiyada tatarların şəhərlərdə sakin olmasına mane olurdular. Daha doğrusu, onları oradan qovurdular. Vitovtun məmləkətində tatar üçün heç bir maniyyət yox idi. Hətta dövləti vergilərdən belə xilas olunmuşdular. Din və ayinlərində hürr buraxılmışdılar. Onlara bu yolda heç bir təzyiq olunmuyordu. Litvanya padşahı Vitovtun müsəlmanlara olan mərhəmətini izicilərdən kimsə inkar edəməz. Bunun əvəzində tatarlar da Vitovtu sevərdilər və onun əsgərlərilə bir yerdə Litvanya düşmənlərilə vuruşurdular. Vitoytun adını “Vedad” və yaxud “Veted”deyə yad edirdilər. Birinci Ziqizmunda 1519 sənəsində təqdim etdikləri ərzi-hallarında tatarlar Vitovta olan rizalıqlarını böylə bayan edirdilər: “Gözəl Vitovtu qayb etdik onun sayəsində peyğəmbərimizi unutmadıq, onun üçün ibadət zamanı üzümüzü qibləyə tutduqda xəlifələrimizlə bərabər Vitovtun da adını yad edirik. Litvalılar bizi əsir olaraq himayə etdilər. Torpaqlarına ayaq basdıq, bizi əmin etdilər bu torpaq, bu su və bu ağaclar bizim üçün ümumi olacaq. Vitovt bizim övladlar arasında bəllidir: Onu Tuzlu Göllər (Krımda) ətrafında tanıyorlar və Qipçaq da bilir ki, biz torpağımızda qərib deyiliz”. Vitovt Qaraimlər ilə də eyni müamilədə bulundu və Krımdan Litvanyaya köçürdüyü dörd yüz ailəyə bir çox imtiyazlar verdi. Qaraimlər Vitovtun adını xeyir və dua ilə yad edirdilər. Litvanyanin mərhəməti tatarların könüllü mühacirətinə meydan açdi. Daxili qailə və dərəbəylikdən bıqanlar hər Litvanya səltənətinin sayəsinə sığındılar. Toxtamış xana taxtını əda etmək qəsdilə Vitovt 1398 sənəsində Teymura qarşı səfərə çıxdı. Litvalılardan, ruslardan Toxtamiş xan tatarlarından Poloniya, alman və Vuluş alaylarından mərkəb böyük bir qüvvə toplanmışdı. Tarixnəvislərin məlumatına görə yalnız knyazların sayi əlliyə qədər idi. Əsgərlərin cəsur müdafiələrinə baxmayaraq Vitovt məğlub oldu və yalniz qaçıb canını qurtara bildi. Litvanyanı başdan-başa pozub bərbad etdilər. Bu müvəffəqiyyətsizlikdən sonra Vitovt Xanlar ilə müharibəyə girişmədisə də, onların işlərinə müdaxilə etməkdən vaz keçmədi və daima Toxtamış xanın övladlarının mövqeyini qüvvələndirməyə çalışdı. Bunların bir çoxu Litvanyada ətrafdakı adamlar ilə yaşayırdı. Əbədi sükunətə qərar verənləri də oldu. Tatarlardan elçilər gəlirdi, hədiyyələr gətirirdilər. Vitovt ilə tatar arasında bir ittifaq zühur etmişdi. Tevtunlar ilə Kral Yaqoyeva arasında 1410 sənəsində başlanan müharibə zamanı Vitovt ordusunda müttəfiq tatarların otuz minlik bir qüvvəsi var idi. Tatarların komandanı Toxtamış oğlu Cəlaləddin idi. Cəlaləddini Polonya müvərrixləri səhvən “Səlahəddin”adlandırmışlar və yaxud “Taxta Mirza Atnun” və “Toxtamış oğlu”dan qaliba yanlış. Ruslarsa Cəlaləddini “Zeleni”, “Zelet” və yaxud “Zedi” deyə təsmiyə etmişlər. Şübhəsiz ki, xanın göndərdiyi əsgərin miqdarını alman müvərrixləri bir parça fazlalaşdırmışlar. Çünki Qıpçaq geniş dövlət də olsaydı əvvəlinci xanlar zamanında belə yüz mindən ziyadə əsgər çıxarmazdı. Sonra məmləkətin dairəsi daraldı, əsgərin də sayı yarıya düşdü. Tevtunlar qəsdən Poloniya-Litva ordusunu tarixlərində böyük göstərmişlər ki, onların rəşadəti kiçik və kəndi qüsurları da az görünsün – müharibədə iştirak edən Litvanya tatarı on mindən ziyadə olmali idi. Cəlaləddin əsgəri kəndisini düşmən torpağinda hiss edərək və əski adətlərinə tabe olaraq Poloniyaya yağma üçün hücumlarda bulundu. Bir çox haqsızlıqlar törətdilər. Əsirlər aldılar. Qırdılar və çocuqlara belə rəhm etmədilər. Bu vaqiəni görərək, atalar və ixtiyarlar ağlar gözlər ilə krala müraciət etdilər. Vitovt ətrafındakıların rəvayətinə tabe olaraq tatarları yardıqları qəbahət əvəzində cəzalandırdı. Qrunvold müharibəsindən sonra Cəlaləddin bir kaç vəqt Litvanyada yaşadı. 1411 sənəsində Vitovt ilə bərabər Kiyev şəhərində idi. Bir sənə keçmiş Vitovt Cəlaləddini qıpçaq taxtına oturtdu və sonrakı zamanlarda övladlarını himayəsində saxladı. Beləliklə, tatarlar Litvaya da yavuqlaşdılar və sadiq bir müttəfiq oldular. Tatarın bir hissəsi Dnestr nəhrinin arxasında köçəri bir həyat sürürdü. Bunlar Litvanya hökmdarına tabe idilər və kralın müsaidəsi müacibində Dnestr və Dnepr qurtaracağında otlaq torpaqlara malik idilər. Tatarın digər bir kütləsi, noğay və qıpçaq ilə qonşu Don çöllərində sakin idilər. Bunlar da Litva səltənətini tanıyırdılar və Hacı Gəray tərəfindən fəth olunmuşdular. Poloniya müvərrixlərinin rəvayətinə görə Hacı Gəray Teresdə doğmuş və Litvanyada tərbiyə almış Kral Kazimir Nacı Gərayı Petequb taxtına oturtdu. Litvanyanın o zamanlar cənub hüdudu Qara dəniz idi. Şimdiki Odessa yerində Nacı bəyin əskiləsi var idi. Bu əskilərdən Yaqaylo Pudol buğdasını Istanbula göndərərmiş (1415). Litvanya Dnepr boyunda tatar müstəhkim binələrinə malik idi. Məsələn: Qaramencuq, Nsiq, Misurin, Qəbrəbədyif, Buynuztavan, Barqun, Yayaqun Varof, Vavçaqrov. Bu binələr Don arxasında köçəri və müstəqil ordular axınını saxlayırdı. İşdə yuxarıda zikr olunan siyasi müamiləyə Kral Vitovt ilə tatarlar arasında zühur edən dostluq sayəsində Litvanyada müsəlmanların get-gedə artmasına meydan verilirdi. Iıı. lıtvanyada tatar axınının Sonrakı davamı Litvanya hökmdarı Vitovtun vəfatından sonra yeni bir tatar dövləti meydana çıxır və zühurilə Litvanya məmləkətinə hücuma başlayır. Krım tatarları tarix səhifəsinə atılırlar. Əvvəlcə bunların arasında qovğa bunları qonşu dövlətə hücum etməkdən saxlayırdı. Lakin bu da çox sürmədi. Idil xanlarından Seyid Əhməd Poloniya kralı Kazimir Yaqoyloviçə qoşulduqda Krım xanı Mənikli Gəray şübhəyə düşdü və ittifaqa mane olmaq qəsdilə həmən Poloniyaya hücum etdi və bu vaqeədən sonra Krım-Poloniya əlaqəsi fənalaşdı. Poloniya müvərrixlərinin rəvayətinə görə, Seyid Əhməd Mənikli Gəray tərəfindən basıldıqdan sonra Kiyevə varıb müttəfiqinə qısıldı və himayə əvəzində zindana atıldı və Qrovna şəhərinə gömüldü. Ətrafdakılar Litvanyadakı dindaşlarını bulub, torpaqlara malik oldular. Seyid Əhmədin Litvanyada vəfati məsələsi səhih xəbər deyildi. Rusiya səfərində müvəffəqiyyət qazanmadığından sonra Seyid Əhməd geri döndü. Litvanya tatarlarının yardım vermədiyinin intiqamını on iki Litvanya şəhərindən aldı – çaldı, çapdı. Krım müvərrixi Məhəmməd Rzanın xəbərinə görə, Noğay Məhəmməd Gəray gecədən istifadə edərək Seyid Əhməd ordusuna hücum etmişdir. Noğaylar cəsur tatarlar zərbəsinə davam gətirməyərək qaçmışlar. Bu zaman Mənikli Gəray böyük bir qüvvə ilə oğluna yardıma gəlmiş və Seyid Əhmədin əsgərlərini tamam məhv etmişdir. Bu müharibədə Seyid Əhməd bütün əhbablarıyla əcəl şərbətini içdi. Vəfatından sonra bütün əmlakı Mənikli Gəray ordusuna keçdi. 1503 sənəsində Mənikli Gəray ordusu Podalyayı yağma edib, Litvanyaya keçdi və Qıpçaq şəhərini aldı. Daşı daş üstündə qoymadı. Şəhərin xalqı ormanlara qaçmağa məcbur oldular. Üç sənə sonar Yezequb ordusu Qıpçağa yaxınlaşdı. Lakin knyaz Mixail Ramanski orduyu toplarla qarşıladı və üç saatlıq bir zamanda otuz minlik əsgərə qələbə çaldı. Tatarların bir hissəsi yalnız qaçıb qurtara bildi. Əsirləri isə Qılçıq, Minsk və qonşu torpaqlarda məskun etdirdilər. Qılçıq şəhərində “Tatarskaya Sloboda” denilən soqaqda şimdi tatarlar yaşamaqdadırlar. Minskdə də “Tatarski qoneç” ünvanlı soqaq var. 1508 sənəsi, Birinci Siqizmund dövründə Krım tatarları daimi surətdə Voluna hücum edirdilər. Bu hücuma qarşı Litvanya tatarları tarixi bir sənəd şəhadətilə dindaşlarına belə cavabda bulunmuşlar: “Nə Allah, nə Peyğəmbər sizə çalıb-çapmaq və bizə qeyri-sadiq olmağı əmr etmiyor. Sizi yırtıcı sanaraq qılıncımız ilə qırarız. Qardaş deyə öldürməyiriz. Idil arxasında yaşayınız. Yeni qüvvəyə təsadüf’ edincəyə kadar. Biz Vaqi (Vilna yanında) ətrafında litvalılar üçün qan tökəcəyik. Çünki onlar bizi kəndilərinə qardaş taniyorlar”. Knyaz Konstantin Avstriyski Vistovsçi altında tatar qüvvələrini pozdu və əsirlərə Vulinda Ostruq şəhərində yer verdi. Şimdi Ostruqda “Tatarskaya ulitsa” deyilən məhəllə var. Knyaz Ostrojski zamanı tatarlar Podelesis, Loq nəhrinin sol kənarında, indiki Poloniyada sakin idilər. Bu yerlərdə indi də tatarlar var. Ostro ski Vulin və Ukraynada tatarları oturtmuşdu. Lakin bunlardan hal-hazırda bir əsər görünməyir. 1659 sənəsi Qanuni-əsası Vulin və Ukrayna tatarlarını yad edir: “Kral Kazimir onların əvvəlki haqlarını tanıdı. Sonra Ukrayna və Vulen tatarları dilləri ilə dinlərini də qeyd etdilər, qaldı yalnız Litvanya və Poloniya tatarları. Iştə Litvanya tatarları, yuxarıda söylənildiyi kibi, əvvəla müttəfiq tatar əsgərlərindən və maaş ilə xidmətdə bulunanlardan; ikinci, əsirlərdən və Kral Vitovt dəvət etdigi uluslardan; üçüncü, tatar ölkələrindən, daxili qarışıqlıqlardan bezmiş mühacirlərdən vücuda gəldilər. Iv. litvanya tatarlarının üçüncü sıqızmund Ulusundan əvvəlki halları Litvanya tatarlarına aid kral Vitovt tərəfindən sadir (qalan) heç bir fərman yoxdur. Lakin Aleksandr və birinci Siqizmund tərəflərindən tatara verilən hüquq və imtiyazların təsdiq olunması göstərir ki, tatarların cəsurluqları və igidlikləri nəzəri-etibarə alınaraq, onlara torpaqlar verilirmiş və əvəzində onlardan daima hərbə hazırlıq və ölkəni müdafiə etməklik tələb olunurdu. Əgər Litvanyaya bəy və yaxud Mirzə gəlsə və onların əsilzadəliyini Litvanya vilmojalarından biri təsdiq etsə, əvvəlki mövqeyini qeyb etmirdi, yəni, hüquq və imtiyazda Knyazlar, panlar və Şlaxtelər ilə bərabər olurdu. Qanun və fərmanlara da tatarın iki qövmə bölünməsi müşahidə olunurdu: əsilzadələr və adi tatarlar. Əsilzadələr üç qismə ayrılmışdı: knyazlar, mirzələr və oğlanlar. Bu təsnif Litvanyada və Rusiyada olan qaydayla tətbiq olunmuşdu; oralarda da əsilzadələr knyaz, pan və boyarlara bölünürdü. Əsilzadələrdən başqa bir də məmləkətdə “adi insanlar” var idi. Tatar knyazları Altun və başqa Ordu bəylərinin nəslindən sayılırdı. “Bəy” böyük məmuriyyəti olanlara deyilirdi. Məsələn: tümən bəyi, min bəyi, yüz bəyi, on bəyi. Mirzə ləqəbi “pan” ləqəbinə müqabildir. Krım mirzələri knyazın aşağı sinfindən ədd olunurdu. Bunlar xan şurasında iştirak etmirdilər. “Oğlanlar” mühüm məmuriyyətlərdə bulunurdular. Xan salonunda iştirak edirdilər və kəndilərinə məxsus əmlakları var idi. Litvanya “Oğlanları” Ordu oğlanları nəslindən olaraq sonra kiçildilər və əhəmiyyətləri düşdü. Torpağı olmayan tatarlar, yəni arabaçılar, sənətçilər, tüccarlar və torpağı əlindən çıxanlar adi xalq səviyyəsinə keçirdilər və ağsaqqallarına tabe olurdular. Bunlar yəhudilər ilə bərabər xan vergisini verirdilər. Tatar arasında “tatar qazağı” deyilən bir taqım da var idi ki, hökmdarlar sarayı xidmətlərinə mənsub olub məktub göndərmək üçün saxlanılırdı. “Qazaqların” da kəndilərinə aid torpaqları və mülkləri vardı. “Xurunji” və “Marşallıq” ləqəbləri tatar ağsaqqallarına (starşina) təəlüq edilirdi. “Xurunji” hərbi xidmət olub, bir istiyaqi idarə edənə deyilirdi. “İstiyaq”ın əsl mənası bayraq deməkdirsə, “nəfər bölügündən” ibarət idi. Xurunjilər kraldan fərman alaraq əsgər torlardılar “voyevoda” və yaxud “hotmana” tədiyə edirdilər. Litvanya şəhərlərində yaşayan tatarlar hüququnda qeyri millətlərilə bərabər idilər. Poloniya qanunları torpaq əta olunmuş tatarların ictimai və ailəvi həyatda “dvoryanlar” ilə həmhüquq olmalarını tanıdı. Tatarlar “zemski” əmlakı ələ gətirə bildilər. Məzkur əmlaklara 1496 sənəsindən sonra yalnız “Şlyaxte” (əsilzadələr) malik ola bilirdi. Tatar torpağının tatar əlində qalmasını təmin etmək üçün kral Vitovt dövrsəltənətindən sonra bu torpaqların “dvoryanlara” satılmasına mane olundu. Tatar satdığı torpaq əvəzində “dvoryanlardan” yeni bir əmlak ələ gətirsə, iki sənə müddətində geri qaytarmaq məcburiyyətində idi. Dvoryanlar da kralın müsaidəsilə olmayaraq, tatar torpağı satın alsalar, əmlaklarını qeyb edirdilər və maaşsız xidmətə məcbur olurdular. Bir çox tatar torpağının yenə də dvoryanlara keçdiyi üçün 1559 sənəsində Litvanya krallığında təftiş başlandı. Torpağı olan tatar kəndi xərcinə olaraq əsgərlik yapıyordu. Bunun üçün Litvanya hökuməti tatar kimi cəsur əskərin torpaqda sakin olması və məmləkətə xidmət etməsi yolunda çalışırdı. Torpaqlı tatara maaş vermək də yasaq idi. Son zamanlar tatar əmlakı üçün yarılan məhdudiyyətlər unuduldu. Çünki məhdudiyyət irəlidəki imtiyazlara zidd idi. 1569 sənəsində Litvanyanın qəti surətdə Poloniyaya qoşulması zamanı Litvanyada, Kiyev knyazlığında və Vulində olan Zemski əmlakları fərmansız ələ gətirilənlər böylədə, sabit varis elan olundular. Bu qanun mövcibi ilə tatar əmlakı da hüquq cəhətindən dvoryan əmlakıyla bərabər ədd olundu. Litvanya tatarlarının əksəri, ələlxsus əsirlər kəndi müsəlman qadınlarını yanlarında saxlamağa müqtədir olmadığından kral Vitovtdan sonrakı hökmdarlar tatarın Litvanya qadınlarıyla evlənməsinə müsaidə verdilər. Lakin bir şərtlə ki, tatarlar bir qadından ziyadə almasınlar. Get-gedə Litvanya tatarlarına bir qadın almaq adət oldu. Əcnəbi qızlar ilə evlənmək tatarın millətinə böyük zərbə vurdu; tatarlar ana dillərini unutmağa başladılar. Hətta Qurani-şərifi anlamaq üçün sətirlərin altında Poloniya lisanında ərəb hərflərilə tərcüməsi yazılmaq adət oldu. Bir çox dini kitablar var ki, Poloniya tərcüməsini havidir. Rus-Litvanya, Rus-Ukrayna şivələrində tərcümələr də qullanılmiş. V. üçüncü sıqızmund zamanı sıxıntıları Birinci Siqizmund “Starosta”lar tatar köylüsünü sıxmağa başladı. Hətta əsilzadə qızlarından nigah vergisi belə alınırdı (“qonica”), kral tatara qarşı böylə hərəkətlərdən xoşlanırdı. Lakin Üçüncü Siqizmund dövrü dinə aid yanlış şərhlər sayəsində xristian olmayanları təqib etməyə başladılar və o zamanlar tatarlığa zidd qanunlar da vücuda gəldi. 1588 sənəsi “Litva statu” məcibincə tatar və yəhudi xristianları satın alıb kəndilərinə qul edəməzdilər. Yalnız yeddi sənə çalışdıra bilərdilər və yaxud torpaqlarına qəbul edib, əkin əkdirə bilərdilər. Din dəyişməyə tərcib və təşviq edənləri, tutulmuş və yaxud satın alınmış xristianlara sənət yapanları diri-diri yakmaq ilə qorxudurdu. Tatarlara xristian dairələri (sudenes) tutmaq məmnun idi. Tatar və yəhudi adamıyla bərabər əmlak icarə etdikdə o adamlara fövqəladə vergi və xidmətlər təyin etməyə haqlı deyil idilər. Lakin “statun” ötəndən bəri dönər əmlaka malik tatarları başqa litvanyalılar ilə hüquqda bərabər etdi. 1566 və 1569 sənələri qanunları tatar üçün qeyb etmədilər. Bu qanun məvcibi adam yaralamaq cəzası cərimə idi. Öldürmək cəzası ölüm idi. Dvoryanların şəhadəti əhəmiyyətli olduğu kimi, məzkur qanunlar tatar şəhadətini də dvoryanlar şəhadəti qüvvətində tanıyırdı. Türk müvərrixi Becəvi rəvayət edir ki, Poloniyada altmış tatar köyü var, hər köydə bir came. Camedə xütbə oxunduqda kralın adı yad olunur. Köylərdə xalq çoxdur və kəndiləri varlıdırlar. Yeni hamamlara ehtiyac varsa da, Poloniyalılar yapılmasma mane olurdular. Tatarlar quranlarını ərəb hərfləri ilə yazırdılar. Lakin şərhə lüzum gördükcə Poloniya lisanına müraciət edirdilər. Məmləkətə vergi əvəzinə də hərbi xidmət üçün üç yüz kişi aralarından göndərirdilər. Kralın məktubları belə tatarlar vasitəsilə göndərilir. Çünki tatarlara xristianlardan çox inanılır. 1906 sənəsindən başlayaraq tatar sıxıntısı artır; tatar qadınlarını sehrçilikdə ittiham edirlər. Bir çoxları da Kufə Moskulatı buldular və xəttini anlamayaraq şeytanlar ilə tatartarın əlaqəsinin vasitəsi deyərək bir çox adamları atəşə atıb yakdılar. Tatara qarşı “Pyotr Çijevski”nin “Alferqan tatar” adlı əsəri meydana çıxdı. İki dəfə təb olunan bu kitabda tatarlara olmayacaq iftira və böhtanlar isnad edilir. Bu iftiraya qarşı “Anologiya tatar” ünvanlı bir əsər təb olundu (1640 sənə). Get-gedə yenə tatara xristian qızları ilə evlənməyi, xristian xidmətçiləri saxlamağı, Kral və dvoryan əmlakı icarə etməyi mən etdilər. Tatar yeni camelər yarmağı və təmir etməkdə də haqqını qeyb etdi. Osmanlı hökuməti sonrakı zamanlarda Litvanya tatarlarını haqsızlara qarşı müdafiəyə girişdi. Bu yolda Adil Gəray xan da çalışdı. Vı. yeni poloniya qanunları və tatar Litvanya tatarlarının sıxıntıları üçüncü Siqizmundun vəfatıyla sona çıxdı. Dördüncü Vladislav tatarın imtiyazlarını qaytardı və 1662 sənəsi Pan Kazimir dövrü tatarın haqlarını rəsmi olaraq seymdə tanıdı. Mixail və Üçüncü Pan zamanları qanunlar tatarın sadiqliyini qeyd edib, haqlarını təsdiq etdi. Qısası, Tatarlar hüquq və ixtiyarlarında dvoryanlar ilə bərabər oldular. On səkkizinci əsrin sonunda yeni camelər yapmaq və əskilərini təmir etmək haqları ədd olundu. Yalnız Poloniya qanunları üçüncü Siqizimund dövründən sonar tatarlara seym və senat məclislərinə daxil olmağa müsaidə vermədi. Bunda da təəccüb yeri yox, çünki xristianlar üçün belə bir məhdudiyyət var idi. O zamanlar katoliklərdən kənar başqa qüvvə tanınmırdı. Poloniya təqsimindən sonra tatarın bir hissəsi Prusiya və Avstriya dairəsinə köçdü. Hüquq cəhətindən yeni idarə tatar həyatında təğyir doğurmadı. Siyasi haqlardan başqa, qeyri haqlara malik idilər. Varşava hersoqluğu meydana çıxdıqda burada tatar haqları tanındı. Hətta tatar seym məclislərində belə iştirak edirdi. Hal-hazırdakı Poloniya məmləkətində müsəlmanlar əvvəlki hüquq və imtiyazlarını qeyb etməmişlər. Vıı. rus qanunları Litva vilayətlərinin Rusiyaya qoşulmasından sonra tatarların yenə hüququna təcavüz olunmadı. 1794 sənəsində ikinci Yekaterina Litvanya general qubernatoru Knyaz Reninin adına göndərilən fərmanda tatarların xatiri saxlanmasını əmr edirdi. Çariça tatarların nəcib və cəsur bir millət olduğunu yad edərək onların hüquq və imtiyazlarının baqi qalmasını Knyaz Reninə dərxatir edirdi. 1797 sənəsində Litvanya tatarlarından atlı alay təşkil olundu. Əvvəlcə alayın adı “Pinsk alayı”, sonra “Tatar-oğlan alayı” və hal-hazırda “48-ci tatar-draqun alayi” adlanır. 1799 sənəsi 13 şubat fərmanı mövcibincə tatarlar xüsusi qanunlara tabe oldular. Əsilzadələr, dvoryanlar ilə hüquqda birləşdilər. Vııı. lıtvanya tatarlarının sayı Litvanya tatarının sayı get-gedə azalmaqdadır. Vaxtilə bunların bir qolu Türkiyəyə və Krıma hicrət etmiş. 1616 sənəsində təb olunmuş “Alferqan tatar” ünvanlı əsərdə tatarın sayı yüz min və silah daşımağa müqtədir olanlar isə on min göstərilir. Tatarların rəvayətinə görə Kral Vitovt zamanı Litvanyada tatar mühacirinin miqdarı qırx beş min idi. Narbut yazır ki, Kazimir Yaqoylanın zamanı Litvanyada on minlik bir məhəlli tatar qüvvəsi var idi. “Risaleyi-tatar” müəllifi 1558 sənəsində tatarın nüfuz rəqəmini iki yüz minə çıxarır. Şübhəsiz ki, müəllif ifrata uğrayır, tatar Litvanyada az olmalı idi. 1631 sənəsi İoan Qerdem tərəfindən Litvanya tatarının əmlakı təftiş olunub, böylə məlumat verilir: Altı vilayətdə yeddi yüz doxsan xanə var imiş. Əgər hər xanə, yaxud ailəni on erkəkdən ibarət saysaq sakinlərin sayı 8000 olurdu. Ticarət, sənət və arabaçılıq ilə idxal edənlərin sayı təqribən beş min idi. Cəmiət 13000 can, on üç min tatar qadınlarını çolunu və çocuqlarını da nəzərietibarə alırsaq, bütün Litvanya tatarının sayı 60 mindən ziyadə olamaz. Türklər Podolyayı təxliyə etdikdən sonra bir çox tatarlar Türkiyəyə köçdülər və orada üç yerdə sakin oldular. Dubruğda, Bursa ətrafında və Qızıl Irmaq sahilində rəsmi statistika məlumatına binaən zikr olunan məskənlərdə tatarın sayı 3 mindir. Şimdi Litvanyada bir çox köy var ki, tatarlardan iz belə qalmamış. Xıx əsrin ortalarındakı xəbərlər O zaman mənbələri sabit rəqəmlər göstərmirlər. Bunun üçün aldığımız məlumat təqribidir. Vilen quberniyası - 2000 Qoren - 300 Qrodnen - 800 Minsk - 1500 Volin - 200 Podol - 100 Aqustovsk - 150 Lublinsk - 130 iştə on doqquzuncu əsr məlumatına binaən Litvanya tatarının miqdarı təqribən beş min səksəndir. Təbiidir ki, son vaxtlar bu rəqəm bir az daha düşdü. Avropa müharibəsi işləri büsbütün dəyişdirdi. Ix. litvanya tatarlarının Məişətinə dair Litvanya tatarlarını üç qismə təqsim etmək mümkündür. Əmlak sahibləri, xüsusi sektorlarda yaşayanlar və şəhər, qəsəbə xalqı; əmlak sahibləri zəngin deyillər, torpaqları az olduğundan hərbi xidmətlərə gedirlər. Familiyaları əcnəbiləşmiş, məsələn: Bazarovski, Subclovski, Qcrbiçinski, Xumçiski, Sulkeviç və başqaları. Bu nəsillər Litvanya tatar əsilzadələrindən olub ötədən bəri məmləkətdə xidmətləri ilə məşhur olmuşlar. Köylü tatarlar zəmindarlıq ilə məşğuldurlar. Şəhər və qəsəbə tatarı isə xüsusi məhlə və soqaqlarda yaşayaraq dürlü işlər ilə uğraşırlar. Məsələn: Minsk şəhərində yaşıllık (səbzəvat) satırlar, Penskdə dəriçilik yarırlar. Başqa yerlərdə arabaçılıq edərlər. Litvanya tatarları çocuqlarını ərəbcə oxudurlar. Minsk şəhərində came nəzdində tatarlar var ki, gözəlcə ərəb xətti yazırlar. Bunlar Qurani-Şərif və başqa ruhani kitablar yazısıyla məşğuldurlar. Hökumət məktəblərində də tatarlardan istifadə edirlər. Qəza məktəblərini ikmal edənlər hökumət müəssisələrində xidmətdə bulunurlar. Tatar əsilzadələri arasında elm adamları çoxdur. Bəziləri bir kaç Avrora lisanlarından başqa türk-tatar dillərini də bilirlər. Qərb quberniyalarında mədrəsələr yoxdur, oraların ruhani işləri Krım məktəbləri tərəfindən idarə olunur. Mövcud on iki molla xalq tərəfindən intixab olunur. Əvvəlki hökumət zamanında Litvanya tatarlarının məhkəmələri və qaziləri də var idi. Xristianlar belə bir çox vəqt tatar məhkəməsindən istifadə edirdilər. Kral Mixail dövründə Poloniya tatarlarına İstanbuldan fitvalar gəlirdi. Üçüncü Pan Subeski Türkiyədən gələn fitvaları mən etdi. On yeddinci əsrin əvvəllərində Becəvinin rəvayətinə görə Litvanya tatarlarının altmış camei var imiş. Evdəki ibadətxanaları isə “Risaleyitatarlar” yüzə qədər sayır. Hal-hazırda iyirmi bir camei qalmış. Vilen quberniyasında – 2; Minsk – 8; Qrunensk – 3; Volinda – 2; Podolda – 2; Poloniya çarlığında – 2. (Aqustov və Lubbilin quberniyalarında) X. xülasə Litvanya tatarlarının qısaca tarixləri göstərildi. Bunlar bir kaç əsr xristianlar mühitində dağınıq bir halda yaşamışlar. Dürlü tarixi axınlara təsadüf etmişlər, yenə də kəndilərini qeyb etməmişlər. Litvanyaya gəldikdə, tatarlar qüvvətli bir mədəniyyətə malik deyil idilər. Təbiidir ki, əcnəbi məmləkəti ikinci vətən tanıdıqda oranın yüksək mədəniyyətində yaşamaq məcburiyyətində bulunacaq idilər. Avropa mədəniyyəti fikri genişləndirir. Ruhda bir aclıq doğurur və bu aclığı dəf etmək üçün ruhani qidalar vücuda gətirir. Litvanya tatarı sayca azlığını hiss edərək və milli mədəniyyətinin yeni mühit üçün, məsud yaşayış üçün çox da əlverişli olmadığını duyaraq Avropa mədəniyyətinə alışdı. Təbiidir ki, qüvvətli mədəniyyət qələbə çaldı və Litvanya tatarı milli amillərini qeyb etdi. Bu gün litvalı qardaşlarımız milli dillərini unutmuşlar; əski adətlərini tərk etmişlər; adları belə rus adlarına çevrilmiş. Təkrar edirəm; əsrlərcə zəif kütlələrlə mədəni bir mühitdə yaşamağın ən təbii nəticəsi bu kütlələrin mühitə qarışıb, yox olması idi. Lakin Litvanya tatarı bu təbii qanuna bir o qədər də tabe olmadı: dilini, milli adətini unutdu isə də, varlığını qeyb etmədi. Bu gün hər yerdə Litva tatarı tatarlığını və müsəlmanlığını kəmali-iftixar ilə söyləyir. Bu dursun kənarda, Litva tatarı əski vətəni Krıma olan duyğularınıda mühafizə edə bilmiş; çoxdan bəri Krıma hicrət etməyə başlamışlar. Bu gün Krımda bir kaç yüzdən ziyadə Litva tatarı var. Çoxları Zemstvoda, şəhərlər idarəsində və milli tatar təşkilatlarında çalışmadadırlar. Qayət doğru və namuslu xidmətlər yapırlar. Çoxları tatar lisanı öyrənməyə başladılar. Gözəl bilənləri də yox deyil. İnsanı artıq dərəcədə mütəəssir edən Litvanyalıların milliyyətə olan məhəbbətləridir. Tatar teatrosuna gələn bir çox litvalılar arasında birindən sordum: – Siz tatar dili bilmədiyiniz halda teatromuzdan həzz ala bilirsinizmi? – Tatar teatrosu bizə çox ləzzət veriyor. Çünki ruhumuzun milliyyətə çox-çox ehtiyacı var, – deyə cavab aldım. Əvət Litvanya tatarı kəndisində milli bir aclıq duymuş, onun üçün saatlar ilə teatroda oturub kəmali-diqqət ilə səhnədə söylənən sözləri dinləyir. Mənasını anlamırsa da, milli dilin kəndisindən həzz duyur. Məclislərimizdə də eyni hal. Daimi olaraq Litva tatarları Krım məclislərində iştirak edirlər və türk dilini məmnuniyyətlə dinləyirlər. Ağməscid Litva tatarı komitəsi türk dili kursları açmış. Müvəffəqiyyət diləriz. Əlbəttə, Krım tatarları bu komitəyə yardımda bulunmalıdırlar. Bu yardımda qardaşlıq borcundan başqa bir də fayda tərəfi var, türkcə öyrənən Litvalı, Krım tatarı ehtiyacatı ilə yaxından tanış olub, onun yolunda çalışacaq. Müqəddimədə söylənildiyi kimi, Krım tatarı ziyalı qüvvələrə möhtacdır. Zemstvo və şəhər idarələrində tatarın hüququnu müdafiə edən bir çox rus təhsili görmüş adamlar lazımdır. Litvanya tatarlarının əksəri rus məktəbləri ikmal etmiş münəvvərlərdən ibarət olduğundan, bunlardan faydalanmalıdır. Litva tatarında milli hiss yoxdur demək böyük qəbahətdir. Krımlılar ilə litvalılar arasındakı soyuqluq, ancaq ümumi milli lisan yoxluğundan doğur. Litvalı qardaşlarımız milli dilimizi öyrənərlərsə, türk-tatarlıq aləminə böyük faydalar verərlər. Bunların arasında senator Axmatoviç kimi alim hüquqşünaslar var. Bu addan faydalanmalı, bu ad ilə iftixar etməli. Gənclər arasında da dəyərlisi az deyil. Bu gün Krım tatarı tarixi ilə də uğraşanı var. Bir Litva gənci rus hökuməti tərəfindən Krım tatarına olan zülmə dair məlumat toplamaqdadir: Gecə-gündüz arxivlərdə tozlu vərəqlər arasında çalışır. Bir vaxt gələr, bu gəncin adı və xidməti meydana çıxar. Litva tatarının qeyb olmamasına birinci səbəb dini duyğular olmuş. Litvalılarda dini hiss qüvvətlidir. Krım tatarı arasında din duyğusu yox kimidir. Bunun sayəsində əxlaq düşüklüyü vücuda gəlmişdir. Sərxoşluq, cinayət və fəna fəallar meydan almışdır. Litvanya tatarlarından iştə islam ənənəsi yaşayıb gəlməkdədir. Bəzi batil fikirlər var ki, guya Avropa təhsili görənlər dinə rəğbət etmirlər. Litvanya tatarlarının məlum siniflərilə yaxından tanış olduqda bu fikrin əksinə iman edərik; bir çox Litva arifləri gördüm ki, Cənab Allahı və Həzrəti Peyğəmbərimizi yad etdikdə gözləri yaşarırdı. Əcnəbi lisanında olsa da, Litvalı qardaşlarımız daima kəndilərilə bərabər ayətlər və yaxud dualar daşıyırlar. Litvalılarda dini etiqad qəvi olduğundan əxlaqları da düşkün deyil. Həpsi ayınıq, ciddi və işlərində sabit, bərabərlərilə müttəfiq bir tərzdə yaşayırlar. Yeki digərini sevirlər. Qeydlərinə qalırlar. Qürur və həsəd kimi məzlum sifətlər litvalılarda yoxdur. Qayət demokratik xalqdır. Milli məclislərdən birində Litvalı bir hüquqşünas nitqində Krıma torlanan türk ünsürlərini qiymətli daşlara təşbiyə etdi, dedi: “Bu daşlardan gözəl bir came yarmalıyız və böyük rəbbimizə o camedən ibadət etməliyiz”. İştə o müqəddəs came qurmağın zamanı gəldi. Hüsniniyyət ilə yapalım və islamın ehkamı olan üxüvvət əsaslarını canlandıralım. Üxüvvət ehkamını təqdiyə və təqdir edərsək, Krımda bütün tatar ünsürləri rahət yaşarlar və milli bayrağı yüksəldərlər. 1919 * * * Azərbaycan muxtariyyatı. Ayılın, toplaşın! AZƏRBAYCAN MUXTARIYYƏTI AYILIN, TOPLAŞIN! Türk millətinə xitab Əsrlərlə qılınc zərbəsi ilə istila olunub, millətlərin qan və göz yaşları ilə bir-birinə bitişdirilən torpaqlar başsızlıq sayəsində məhv olub gedir. Şəddadın zülm ilə abad olmuş imarəti uçur, dağılır. Böyük ölkə bir-birinə dəyir: Rusiyanın qiyaməti qopur. Geniş bir dövləti mərkəz bir orta idarəyə qadir deyil. Hökumətə gündə bir adam daxil olub, biri çıxır. Sabit idarə yox, nizam yox, qayda yox, əmin-amanlıq yox. Güclü gücsüzü döyür, əzir və təhqir eləyir; abrı və namusu ara yerdə gedir. Başsızlıq gün-gündən ölkəni ağzına alır; nahaq qanlar tökülür, abadanlıqlar talan olunur. Bu hal getdikcə şiddət eləyir və eləyəcək, aləm viran olur və olacaq. Rusiya hökumətindən cəmi millətlər ümidini çəkib öz başını öz ətəkinə bükməyə başlayır. Rusiya millətləri hərə öz cəmiyyət və şuraları ilə idarə olunmağa üz qoyur, qoşun toplayırlar. Hər millət öz fərdini axtarıb tapır; əl-ələ verib camaatın halına qalır. Çünki milli himmətdən savayı özgəsi milləti bu dəhşətli zamanda müdafiə eliyə bilməz! Bu sətirləri millətlər şurasından qayıdarkən yazıram. Orada eşitdiyim məruzələrdən sonra od tutub yanıram. Çünki cəmi millət öz yükünü təpəyə vurub və vurur. Biz isə köhnə ətalət və kəsalət ilə yaşayırıq. İndiyə kimi bizim nə mərkəzi bir şuramız, nə milli bir idarəmiz var. Qafqazda sayda hamıdan artıq ola-ola, əlahiddə bir millət təşkil edə-edə, mal və dövlətə malik ola-ola öz milli işimizi öz əlimizə ala bilmirik. Ey nəcib türk milləti, ayıl! Bir rəşadətli balalarını yad et! Şan və şövkət ilə ömür sürülməlidir. Köhnə rus məmurlarının çəkməsi altında tapdalandığın kifayət edər. Ayılın, toplaşın! Rusiyanın siyasi həyatı yeni bir dairəyə girir. Rusiyada yaşayan millətlər üçün tarix yeni bir səhifə hazırlayır. Ədəmimərkəziyyət binası qurulur. Ölkə federasion üsuli ilə idarə olunmaq istəyir. İmdiyə kimi Peterburq hər millət üçün qanun yapıb, əmrlər veriyordu, imdi isə qanunları millətlərin milli məclisləri yazacaq. Hərənin öz malı, öz dövləti, öz səadəti özünə məhvəl olacaq. Pəs böylə bir gözəl yaşayış üçün niyə çalışmırsınız? Niyə fürsəti fot eləyirsiniz? Keçirirsiniz. Sonra peşman olarsınız! Bu zaman firqəbazlıq zamanı deyil. Onlar üçün sonralar da vaxt olacaq. İmdi toplaşın, milli idarə yapın, sonra firqə qeylüqalını salarsınız. Ey “Hümmətçilər”! Ukraynanın cəmi firqələri ittifaq edib, Ukrayna muxtariyyətini yapdılar. Muxtariyyət olmasa, ölkə başsızlıq bəlasından xilas olmasa, orada firqə həyatı da olmaz. Pəs əqidə davası eyləmək zamanı deyil. Mərkəziyyəti öldürüb, yerində ədəmi mərkəziyyət payidar edilməlidir. Milli idarə qoy çöl tərəfdən düzəlsin, sonra içini düzəltdikdə mübahisə edərik. Ey dini firqələr! İslamiyyəti hər şeydən qabaq tutursunuz. Bizim dediyimiz sizin əqidəyə zidd deyil. Əlimizdə milli idarə olsa, din şərafəti də artar. Köhnə idarə tərəfindən dinimiz hər an, hər dəqiqə təhqir olunurdu. Yeni idarə üçün çalışmalı ki, tahı bir də o qədim vaxtlar geri qayıtmasın! Ey dövlətlilər! Pul qazanmaq asandırsa da, saxlamaq bu saat çətindir. Çünki dərəbəylik zamanında heç kəsin canı və malı əmin-amanlıq tapmayacaq. Əgər istəyirsiniz ki, mal və dövlətiniz əlinizdə qalsın, qazandığınız pulların bir hissəsini millət sandığına verin milli idarə yapmağa sərf eləsinlər. İnanın ki, milli idarəmiz olmasa, can, mal və namusunuz, əldə qalmayacaq. Rusiyada törəyən işlərdən sizin xəbəriniz yoxdur. Bunun axırı çox pərişan olduqda da sədəməsi ancaq bizə toxunacaq. Çünki biz millət işinə nəzər yetirmirik. Ayılmaq vaxtıdır Ey cavanlarımız! Eyş-işrət zamanı deyil! Hər millətin cavanları millət üçün imarətlər yapırlar. Gecə-gündüz çalışırlar. Məgər siz onlardan əskiksiniz? Onlarda olan zor, qüvvə sizdə də var. Rəşadət və cürətdə siz onlardan da irəlidəsiniz. Böylə olduqda pəs sizin səsiniz niyə gəlmir? Niyə Azərbaycan türklərinin bayrağını uca tutmursunuz? Ey cavanlar! Cəmi millətlər sizin işə diqqət ilə baxır. Sizdən qeyrət gözləyirlər. Pəs siz haradasınız? Ədəmi mərkəziyyət fikrinin başında toplaşın: “Müsavat” firqəsinə yazılın! Yatmışları oyadın. Onları federasion nuru ilə işıqlandırın! Durmaq zamanı deyil. Bir mərkəzə tabe Rusiya uçurum qarşısında durub, bizi də çəkib aparmaq istəyir. Məmləkəti bu haldan qurtarın; onun idarə ixtiyarının bir hissəsini Qafqaza gətirib öz əlinizə alın. Ey ziyalılar! Qafqaziyanın böyük və bərəkətli bir qismi biz Azərbaycan türklərinindir. Burada toprağın və mülkün çoxu bizim, dövlət izim, onda yaşayan millətin çoxu bizim, danışılan dil bizim, ruhumuzu bəsləyən musiqi və ədəbiyyat bizim... Pəs allahın o gözəl nemətindən niyə üz döndərirsiniz? Cürət ediniz, iş görünüz! “Müsavat” şöbələrini hər şəhər və kəndlərə yayınız! Durmaq zamanı deyil; bir az səbr eləsəniz, gözəl ölkəmiz fut olub əldən gedər! Qorxmayın, tutduğunuz işdə sizi heç kəs təqsirləndirməz. Çünki pis fikrə düşmürsünüz. yapdığınız təşkilat ilə həm Rusiyanı hifz edirsiniz, həm Azərbaycanı. Ey bəylər, xanlar, mülkədarlar! Öylə güman eləməyin ki, Azərbaycan muxtariyyəti sizi uçurub dağıtmaq fikrindədir. Muxtariyyət uçurmaq üçün yaranmayıb, bəlkə yaratmaq və bina etmək üçün yaranıb. Muxtariyyət onun üçün düzəlir ki, dərəbəylik zamanında millətin mal və canı sağ və salamat qalsın. Muxtariyyət onun üçündür ki, namusumuz ayaqlar altına düşməsin. Ey türklər! Qars-Ərdəhan müsibətləri, Urmu, Qəsri-Şirin və qeyri yerlərin talanı sizə bunu öyrətdi ki, başsız və pərakəndə milləti hər yetən döyür, incidir və öldürür. Zəmanə böylə xarab zəmanədir ki, ağlamağa, göz yaşlarına qulaq asan olmur. Zamanə iş zəmanəsidir. Məgər neçə milyon türkün gücü yoxdur? Güc var. Ancaq dağınıq gücdür. Böylə güc faydalı olmaz. Toplanıb cəmi gücümüzü təşkilata tabe etməliyik. Ədəmi mərkəziyyət qayəli Azərbaycanda bir idarə yaradılmalıdır ki, Dağıstan, Bakı, Gəncə, Irəvan, Batum və Qars vilayətlərindəki türklər mal, və namusunu mühafizə eləsin. Həm hal-hazırda, həm gələcəkdə asudə və səadətli yaşamağını təmin eləsin. Toplanın! Qoşun düzəldin! Zərurət vaxtı ölkəmizi əmin-amanlığa çıxardan milli əsgər olacaq. Ləngiməyin: “Fürsəti fot eliyən aqil deyil, divanədir”! Kiyev, əvvəli – noyabr, 1917 I. muxtariyyət nədir Oxucularımız muxtariyyət sözünü çox eşidib. Çünki qəzetələrimiz bu sözü hər gün işlədir. Ola bilər ki, muxtariyyətin mənasını çox adamlar başa düşməsinlər. Bunu dürüst bilmək üçün sizə bir məsəl gətirim. Götürək bir türk kəndini. Tutaq ki, bu kənddə on beş daxma var. Bir gün bu kəndin adamları bir yığnaq qururlar və özlərinə bir məclis təşkil edirlər. Bu məclis başlayır kəndi dolandırmağa. Hər kəsin nə dərdi oldu, məclisə deyir və məclis də çarə arayır. Bu gün tutaq ki, kənddə birisi vurub bir adam öldürür. O saat məclis işə baxır və təqsiri olanı tənbeh eləyir. Tutaq ki, su üstə qeylü-qal çıxıb. Genə məclis işə baxır, hərənin haqqını özünə verir. Hər kəs ki, dəcəllik eləyib, məclisə qulaq vermək istəmir və camaatı incidir, dəcəl adamı məclis tutub tənbeh eləyir. Xülasə, camaat bəyəndiyi adamlardan əmələ gələn bu məclis kəndin cəmi işlərini sahmana salır. Məktəb açır, azarxana düzəldir, yollar salır, körpülər tikdirir, işsiz camaata iş verir, topraqsıza topraq tapır, fəqir və əlsiz-ayaqsız adamlara kömək eləyir və qeyri və qeyri... Belə xoşbəxt kəndə muxtariyyətli kənd deyirlər. İndi Rusiyada hər bir millət özünə muxtariyyət istəyir. Yəni istəyirlər ki, cəmi millət işini hökumət çinovniklərinin əlindən alsınlar. Muxtariyyət, yəni öz əli, öz başı olmaqlıq. Muxtariyyətli bir millət ölkəsinin, yəni şəhərlərinin, kəndlərinin, əkin yerlərinin, meşələrinin, mədənlərinin və qeyri mallarının ixtiyarını öz tanıdığı millət adamlarının öhdəsinə verir. Bu adamlar da milləti dolandırır. Millətin nəyə ehtiyacı olsa, ona çarə axtarır. Millət rahat və farağat yaşayır. Millət başında duran adamlar camaatı dürüst dolandıra bilməsələr, onda millət qeyri adamlar seçə bilər. Deməli, muxtariyyətin əsl dediyi budur ki, cəmi işlər ölkədə camaatın xahişi ilə əmələ gəlsin. Yəni, güclü gücsüzə cəfa çəkdirməsin; xalqın malı, dövləti, canı və namusu özgələrin kefinə qurban olmasın. Rusiyada qeyri millətlər özünə muxtariyyət düzəldən kimi bizim müsəlmanlar da bu yolda çalışırlar. Ən qabaqda gedən krımlı qardaşlarımızdır. Türküstanlılar və başqırdlar da muxtariyyət elan elədilər. Yəni, cəmi dünyaya elan elədilər ki, bundan sonra öz işlərinə özgələri qarışmağa qoymayacaqlar. Növbət indi bizə yetişir. Bizim də ki, bir dövlətli ölkəmiz var. Biz də başsızlıq bəlasına giriftar oluruq. Bizi də nahaq yerə qırırlar, talayırlar və incidirlər. Bunların da səbəbi budur ki, bizim ölkəni dolandıran özgə millətlərdir. Əlbəttə, dini dinimizdən, dili dilimizdən olmayan bir millətin bizə canı heç də yanmayacaq. Amma ölkəmiz öz vəkillərimiz əlinə düşsə, bizim də dərdimizə yanarlar. Ona görə çalışmalı ki, vaxt ikən muxtariyyət qazanılsın. Iı. məhəlli muxtariyyət Muxtariyyət iki cürdür. Birinə mədəni muxtariyyət və o birinə məhəlli muxtariyyət deyirlər. Mədəni muxtariyyət özgə millətlər ilə qarışıq olub özünə məxsus əlahiddə toprağa malik olmayan millətlərə əlverişlidir. Edilboyu tatarlar ruslar ilə qarışıq olduqlarına görə özlərinə milli və mədəni muxtariyyət istəyirlər. Bunların xahişi budur ki, dil, din və adətlərinə mane olunmasın. Şəxsi hürriyyətləri təmin olunsun. Mədəni muxtariyyətin böyük eybi budur ki, onu mühafizə eləməyə millətin əlində lazımi bir qüvvə yoxdur. Mərkəzi hökumətdən nə növ təğyir olsa, siyasətin nəticəsi mədəni muxtariyyətli millətlərə də sirayət edər. Deməli, bu gün məmləkətin başına pis fikirli vəzirlər gələrlərsə, siyasəti dəyişib millətlərin hüququnu ayaq altına salarlar. Məhəlli və milli muxtariyyət isə böylə deyil. Məhəlli muxtariyyət torpağa malik olub, bir millətdən ibarət olanlara əlverişlidir. Məsələn; Türküstan və ya Başqırdıstan. Türküstanda sakin türklər arasında qeyri millətlər yox kimidir. Türküstanlıların özlərinə məxsus dilləri və adətləri var. Bu millət məhəlli muxtariyyətə malik olduqda tez tərəqqi eylər. Özünəməxsus qoşunu və milli məclisi olduqda mərkəzi Rusiya hökumətində baş verən təğyirdən qorxmaz. Çünki mərkəzi hökuməti Türküstanın daxili işlərinə qarışmağa qoymaz. öhnə istibdad zamanı rus padşahlarının zülmü nə qədər ağır idisə də, Finlandiya muxtariyyətinə dürüst kar edə bilmədi. Çünki finlər öz torpaqlarına pənah aparıb, məhəlli məclisləri ilə öz haqlarını əldə saxlaya bildilər. Biz, Azərbaycan türkləri, bir millətdən ibarət olub, geniş bir torpağa malik olduğumuz üçün muxtariyyət binası qurmaq istəyirik. Ölkəmizin sərhədi Dərbənd şəhərindən tutmuş Osmanlı məmləkətinə qədər və Batumdan tutmuş Xəzər (Kaspi) dənizinin qiblə tərəflərinədəkdir. Paytaxtımız Bakı şəhəri olacaq. Çünki, bu şəhər bizə həmişə yol göstərib və bizə kömək əli uzadıb. Bakı şəhərində millət məclisi qurulacaq və bu məclisə Azərbaycanın hər bir guşəsindən camaat vəkilləri göndəriləcək. Vəkillər o məclisdə camaatın dərdlərini və diləklərini bildirəcək və ona görə əlaclar ediləcək. Millət məclisi Azərbaycanımız üçün qanunlar yazacaq, biz də ona əməl edəcəyik. Millət məclisinin buyruqlarını yerinə yetirmək üçün milli hökumətimiz olacaq. Millətə lazım olan tədbirləri millət vəkilləri tökəcəklər və əmələ gətirmək üçün milli hökumətə veriləcək. Milli hökumətimiz bizim malımızı, canımızı, namusumuzu hifz eləmək üçün var qüvvəsilə çalışacaq. Iıı. muxtariyyət bizə nə verəcək? Rusiya bu saat alt-üst olur. Başsızlıq o qədər artıb ki, sabaha sağ çıxmağa ümid yoxdur. Azərbaycan da Rusiya kimidir. Bir tərəfdən rus soldatları camaatımıza qorxu çəkdirir, o biri tərəfdən də camaatın özü dinc durmur; bir-birinin canına düşüb, həlak eləyir. Qamçı gücü ilə tərbiyə almış camaat qamçıdan xilas olan kimi qəfəsdən çıxan bir yırtıcıya bənzəyir. Ölkə nizama salınmalıdır. Köhnə rus hökuməti öldü. Təzəsi yoxdur. Olsa da ondan bizə bir o qədər fayda olmayacaq. Çünki, “tat dilini tat anlar”. Bizim milli və dini ehtiyaclarımızı özümüzdən başqa özgəsi düşünə bilməz. Böylə olduqda cəmi məsələlərimizin həllini millət məclisindən gözləməli. Ən əvvəl millət məclisinin borcudur ki, ölkəmizi dərəbəylik bəlasından qurtarsın. Çünki bu nizamsızlıq uzun çəksə, camaatımız tərk olub gedər. Ümid budur ki, muxtariyyətimiz başa gələn kimi, milli qoşunumuz vasitəsilə Azərbaycanda əmin-amanlıq hasil olar. Topraq məsələsi də həllini muxtariyyətdən gözləyir. Kəndçi və əkinçilərimiz topraq üstə çox müsibət çəkiblər. Bir tərəfdən topraq azlığı, o biri tərəfdən köhnə hökumətin vətənimizə yerləşdirdiyi malakanlar (mühacirlər) işi qarışdırıb. Millət məclisi öylə qanun yazacaq ki, topraqsızlara topraq paylanacaq. Kəndçinin güzəranı yaxşılaşacaq. Tahı güclülərdən yumruq görməyəcək. Fəhlə qardaş da ümidini muxtariyyətimizə bağlamalıdır. İndiyə kimi fəhləni adam sayıb eyləmirdilər, onu incidirdilər, pulunu kəsirdilər. Biçarə fəhlələr gündə zavodlarda və neft quyularında hədər yerə tələf olurdular. Onların qeydinə, külfətinin imdadına çatan olmurdu. Güclülər fəhlələrin zoru ilə pul qazanıb kef eləyirdilər, fəhlələr isə sabahın çörəyinə möhtac idilər. Bu müstəbidlər muxtariyyətimizin gücü ilə ortalıqdan götürüləcək. Xülasə, hər kəsin nə dərdi var, əlacını millət məclisindən gözləsin. İndiyə kimi ana dilində məktəb açdıqda rus hökumətindən qorxurduq. Çünki rus hökumətinin fikri bu idi ki, bizi dinimizdən, dilimizdən, dədə- baba adətlərimizdən geri salsın. Indi allaha şükür, səy eləyirlər ki, Azərbaycanın özünün hökuməti olsun. Bu hökumətin də çox adamları müsəlman olduğu üçün, hər bir məsələmiz özümüzün xahişi ilə əmələ gələcək. Deməli, camaata o ki lazımdır, ana dilində məktəblər açılacaq. Oxumaq xərci ucuz olduğu üçün, hamı oxuyub, yazmaq bilib, elm öyrənəcək. Elmi olan millət dünyada asanlıqla yaşaya bilər. Bizim də cəmi fikrimiz budur ki, nəcib millətimiz özgələrə möhtac olmayıb, rahat dolansın. Dünya beş gündür. Bu dünyada bolluq, salamatlıq ilə ömür eləməlidir. Öylə eləməlidir ki, dirilik, xoşbəxtlik olsun. Bunun da nicatı muxtariyyətimizdədir. Iv. muxtarıyyətə layıqık Yüz il olur ki, biz türklər rus qılıncı zorilə Rusiyaya tabe olmuşuq. Amma bu yüz ildə bəzi barədən istiqlaliyyətimizi əsla unutmadıq. Məsəla, bir xeyli rus dəftərxana və məhkəməsini tanımaq belə istəmədik. Aramızda baş verən çox işlərdə məsləhət yerimiz həmişə ağsaqqallar olurlar. Ağsaqqallar qanlıları barışdırırlar; bir-birindən incimiş ər-arvad arasında barışıq yaradırlar; iki adamın biri bir hadisədən zərər gördükdə zərəri təqsirkardan alınıb zərərdidəyə verilir. Böylə adətlər aramızda hökmdür. Rusiyada sud gördüyü işi bizlərdə qazı və ağsaqqallar görürlər. Bunun səbəbi nədir? Bu degilmidir ki, bizim camaat öz milli işlərini özgə əlinə verməyi istəmir, baxın görək az vaxtadək camaatımız hökumət məktəblərinə nə nəzər ilə baxırdı. Uşaqlarını etibar edib, oraya göndərmirdi. Camaatımızın cəmi meyli öz milli idarəmizə və öz adamlarımızadır. Bu dəlil istəməz. Imdiyədək mədəni olmamağımıza səbəb Rusiyanın mərkəziyyət üzrə yapılmış idarəsi idi. Oradan bir qədər rus göndərirdilər gəlib adət və qaydasından, dil və dinindən xəbərdar olmadığı bir milləti idarə eləyirdi. Asırdı, kəsirdi, vergi yığırdı, bolluca da rüşvət alıb, otururdu yerində. Camaatımız da bu çinovniklərə əsla etibar eləməyib öz qədimliyində qalırdı. Çinovniklər öhdələrinə götürdükləri təzə işləri qəbul etmək istəmirdi. Amma hərgah vaxtında bizim muxtariyyətimiz olsaydı, hər işin başında öz adamlarımız dursaydı, camaatımızın etibarını qazanıb xeyirli işlər görərdilər. Xülasə, keçən keçib. Allah gələcəyi bərəkətli eləsin. İndi də muxtariyyətimizi başa gətirsək, gec deyil. Şükürlər olsun ki, yaxşı iş görən adamlarımız da var. Halhazırda Azərbaycanın idarəsini öz əlimizə götürməyə biz qadirik. V. muxtariyyəti nə cür ala bilərik Muxtariyyət yolu axtardıqda gərək mürşidimiz Ukrayna dalınca gedək. Ukrayna əvvəl mərkəzi bir məclis qayırıb işə başladı. Əsla bu məclis dürüst seçilmiş də deyildi. Sonra qurultaylar dalbadal çağrıldı. Cəmi firqələrin və qeyri cəmiyyətlərin qurultayları mərkəzi Ukrayna məclisini təsdiq edib üzvlərini artırdılar. Sonra hökumət əmələ gəlib qeyri işlər də yavaş-yavaş islaha düşdü. Ukraynanın məqsədə nail olmağının ümdə səbəbi bu oldu ki, cəmi firqələr muxtariyyət barəsində həmfikir oldular. Cürbəcür fikir və məsləkə tabe adamlar ələlə verib müttəfiq bir halda millət imarətini tikməyə başladılar. Məlumdur ki, ittifaq olan yerdə də iş aşar gedər. O yerdə ki, nifaq oldu, orada xeyir və bərəkət olmaz. Deməli, bizə ən əvvəl lazımdır ki, bir qurultay çağırıb cəmi firqə, cəmiyyət, komitə və şuralarımız arasında muxtariyyət almaq üçün razılıq hasil edək. Öylə ki, razılıq əmələ gəldi və ortalıqdan küdurət və söz güləşdirmə götürüldü, onda dərdimizin yarısına dava tapılmış kimidir. Sonrakı fikir millət məclisidir. Bu məclis ki, əmələ gəldi və camaat ki, onu təsdiq etdi, məclis milli işlərimizi yüngüllük ilə yola verə bilər. Vacib məsələlərimizdən biri də milli qoşundur. Milli qoşun düzəlsə, ölkəmizdəki başsızlığı fövrən ortadan qaldırmaq mümkündür. Bir də başsızlıq və qarışıqlığın ümdə səbəbi camaatın aclığıdır. Hərgah bizdə muxtariyyət tezlik ilə başa gəlsə, aclığı da tez yox etmək olar. Məsələn, Ukrayna dövlətində bolluca çörək və qənd var. Azərbaycanda da bol neft var. Milli hökumət olsa, Ukrayna ilə alış-veriş başlardı; neft verib əvəzində çörək və qənd alardı. Camaatımız da bu iki şeydən çəkdiyi əziyyəti çəkməzdi. Bu saat cəmi Qafqaz müsəlmanlarının canını qara qayğı alıb ki, Osmanlı sərhədindən qayıdan bir milyon qoşun kənd və şəhərlərimizdən keçərkən aləmi kor qoyacaqlar: can və mal tələf edəcəklər, xanimanlar yaxacaqdırlar, arvad və uşaqlarımızın namusuna sataşacaqdırlar. Hərgah bizim muxtariyyətimiz olsa, bizim nizamlı qoşunumuz olsa, biz rus soldatından əsla qorxmarıq. Onlar qayıdan yollara öz milli əsgərlərimizdən düzərik; dahı birinin hünəri olmaz ki, müsəlmanın malına və canına qəsd eləsin. Vı. muxtariyyətimizin əsl əsası Muxtariyyətimizin əsl əsası ədalət ilə qurulmalıdır. Ədalət olmaz isə, binamız başa getməz. Rusiya zülm ilə abad olmuşdu. Axırda ədl ilə bərbad oldu. Ədalət də onda olar ki, allahın yaratdığı insanların birinə pis və o birisinə yaxşı nəzər ilə baxmayasan. İnsanlar bərabərdirlər, istər arvad, istər kişi; istər erməni, istər rus və ya müsəlman hüquqda gərək şərik olsunlar. Azərbaycan muxtariyyəti üçün millət ayrılığı gərək olmasın. Qanunlarımız da gərək bu əsas üzrə yazılsın. Məmləkətimizdə ədalət olar isə, cəmi millətlər ona sədaqət ilə qulluqedərlər. Yox, əgər olmaz isə, ağacı içindən qurd yeyən kimi, gözəl ölkəmizi düşmənçilik və küdurət tərk edib viranəyə döndərər. Və hərgah bunların arasında xüsumət olsa, səbəbləri tapılıb yox edilməlidir. Səbəb yox olduqda düşmənçilik də öz-özünə yox olar. Kiyev, dekabr, 1917 * * * Biz kimik və istədiyimiz nədir BİZ KİMİK VƏ İSTƏDİYİMİZ NƏDİR MÜQƏDDİMƏ Tarix kitablarına nəzər yetirdikdə türk millətinin qədim hallarını öyrənməyə dürüst qadir ola bilmirik. Çünki türk tarixinə dair lazımi məlumatlar hələ toplanmayıb. Ancaq bunu bilirik ki, türklər Altay dağlarının ətrafında olarmışlar. Oradan dəfələrlə dəstə çəkib qibləyə tərəf gediblər və qırğınlar ilə bir yerdə çox yerlər ələ gətiriblər. Təbiətən cürətli, rəşadətli və cəngavər olduqları üçün türklər Türküstanda, İranda, Hindistanda, Qafqazda, Avropa və Afrikanın bəzi nöqtələrində çox müddət ağalıq sürüblər. Bizim Azərbaycan da türk axıntısından əmələ gəlmə bir ölkədir. Türk tarixi qarışıq olduğu kimi, bizim Azərbaycanın tarixi daha da qarışıqdır. Biz barədə Aləmdə bir tarix heç yazılmayıb. Ancaq dürüst bunu deyə bilərik ki, qədim zamanlardan bəri (məsələn, min illər bundan əvvəl) Azərbaycan gah müstəqil və gah yarı müstəqil bir halda yaşayıb. Dillərdə Azərbaycan indiki Iranın şimaliqərbindən ibarət idisə də, cənubi Qafqazın şərq tərəfi onun əksərən hakimiyyəti altında olardı. Məsələn, on ikinci əsr miladidə məşhur şair Xaqani zamanı Şirvan şahlığını Azərbaycan Atabəyliyinə tabe görürük. İndiki Gəncə vilayəti, yəni Kür ilə Arazın arası, qədim zamanlar “Aran” adlanırdı. Aran əyaləti də paytaxtı Gəncə ilə birlikdə çox zamanlar Azərbaycan Atabəyliyinin bir hissəsi olmuşdur. Min illik müddətində Azərbaycanın zahiri şəkli hədsiz dəfələr dəyişilib: gah vəqti bir hökmdar əlinə keçib qonşu torpaqlara da əl uzadıb, gah da bölük-bölük olub, xanlar, əmirlər və məliklər rəyasətinə düşüb. Azərbaycanımız çox davalar və çox millətlər görüb və hərə də həyatımıza bir təsir buraxmamış olmayıb. Xülasə, keçmişimiz necə olub müfəssəl bir surətdə müvərrixlərimiz gələcəkdə yazarlar, bilərik. Hal-hazırda biz tarixi pillələrdən keçib, min qovğa görəndən sonra uyuşub, sabit bir şəkil almışıq. Böyük türk millətinin bir şöbəsini təşkil eləyirik. Millətə məxsus bir amillərə dəxi malikik: ayrıca dilimiz, adət və qaidəmiz, ədəbiyyatımız var. Əsrlərcə rəyasətpərvər hakim dairələr tapdağı olan xalqımız həmişə mədəni həyatında davam edib, milli simasını itirməyib, hətta İranın cazib nəfsləri, rusluğun dəhşətli zərbələri türklüyümüzü məhv edə bilmədi: şirin dilimiz və ədəbiyyatımız salamat qaldı. Xalqımızın gözəl bir xasiyyəti var ki, hansı millət ilə yaşadı (istər hakim, istər məhkum) öz dilini qolaylıqla yadından çıxartmaz. Bu həqiqət həm tarixdə, həm hal-hazırda görünmədədir. Nadir şah İranın mənfəəti üçün, məmləkətin bir tərəfindən o biri tərəfinə millətlər köçürürdü. Məsələn, farsları daşıdardı türk arasına və Qafqazdan türkləri göndərərdi fars əyalətinə. Qəribə budur ki, Qafqaza köçürülən farslardan indi bir əsər qalmayıb: hamısı türkləşib. İrandakı türklər isə dilləri, adət və qaidələri ilə indiyədək dururlar. Xorasan vilayətində Şirvan adlı bir türk kəndi var (yəqin Qafqazdan buraya köçürülüb). Dörd tərəfi fars ola-ola bu kənd türklüyünü əsla itirməyib. Uzaq getməyək: Azərbaycanda tək-tük erməni var ki, dilimizi bilməyə. Hətta Rusiyadan gəlmə malağanlar da öyrəniblər. Deməli, mədəniyyətimizin əsasını təşkil edən dilimizdə bir cazibə var. Qeyriməcburi olaraq özgələri tərəfinə çəkir və təsiri altında saxlayır. Bu səbəbdəndir ki, rus hökuməti bizi zor ilə dilimizdən uzaqlaşdırmaq meylində olduğu halda, biz rus mühacirlərini türkləşdirirdik. Yenə həmin səbəbdəndir ki, ermənilər Avropa mədəniyyəti ilə bizdən çox-çox əvvəl aşina ola-ola yenə bizim mədəniyyətə bac verirlər: dilimizi öyrənirlər, musiqimizdən həzz aparırlar; hətta ədəbiyyat tariximizdə də erməni adları görünür. Diqqət yeri buradadır ki, özgə millətləritürk mədəniyyətinə baç verdirməyə heç də səy eyləmirik, zor da işlətmirik. Bizi bir millət edib, gələcəyimizə parlaqlıq ümidini bəslədən həmin mədəniyyətimizin bu xüsusiyyəti, bu mənıliyidir. I. əsl məqsəd Dünyada hər bir millətin xoşbəxt yaşamasına səbəb ancaq o millətin öz milli idarəsi ola bilər. Milli idarə də milli torpaqda, yəni müəyyən bir ölkədə bərqərar ola bilər. Hər kəs ki, milli ölkədən məhrumdur, yəhudi kimi həmişə başı qapazlı olar. Halımızı nəzərə aldıqda özümüzü xoşbəxt gördüm. Çünki biz Azərbaycan kimi dövlətli bir ölkəyə malikik. Deməli, əvvəlinci məsələ milli ölkədir. Milli ölkə olduqda ikinci məsələ sakin xalqdır. Bir xalq ki, bir dinli, bir qanlı, bir adətli, bir tarixli oldu, o xalqın mənası artar. Azərbaycanda hamıdan artıq olan biz türkləri mülahizə etdikdə özümüzü xoşbəxt görürəm, çünki torpağımıza söykənsək, heç bir düşmən bizə xətər yetirə bilməz. Ölkə və cəmaətdən başqa bir böyük məsələ də var. Bu məsələ də hakimiyyət məsələsidir. Bu hakimiyyət,yəni ölkəmizin ixtiyarı kimin əlinə düşsə, üstümüzdə o ağa olacaq. Bizim Azərbaycan min il bundan əvvəl də mövcud idi. Onda həm ölkəmiz var idi, həm də xalqımız. Lakin hakimiyyət bizim əlimizdə deyildi. Gəldi-gedər bir xan və ya bəy faydamızı gözləyə bilmirdi. Rusların hakimiyyəti bizi dəxi də pis hallara gətirdi; ixtiyarımızı əlinə alıb, bizi həm torpağımızdan, həm də millətimizdən məhrum qılmaq istədi. Vətənimizi rus köçəriləri ilə doldurdu. Böylə olan surətdə bizim üçün ən vacib məsələ Azərbaycanın hakimiyyətini öz əlimizə almaqdır. Bu isə istiqlal ilə olur. Odur ki, Azərbaycan istiqlalı firqəmizə ələm olmuşdur. Türk ədəmi-mərkəziyyət firqəsi “Müsavat”ın əsl məqsədi də bundan ibarətdir. Ola bilər ki, öz ixtiyarımız öz əlimizə düşdükdə ədalətsizlik baş versin. Ədalətsizliyi yox etmək üçün Azərbaycan hakimiyyəti gərək xalqın öz istədiyi adamların əlinə keçsin. Ta ki, milli idarə xalqın xahişi ilə olub camaatın hər bir sinfinin ehtiyacını nəzərə alsın. “Musavat” ın ümdə istədiyi budur ki, ümumxalq imtiyazlı siniflərin keyfi-nəşəsinə qurban olmasın. Deməli, biz müsavatçıların bu saat iki fikri var: biri Azərbaycanın xarici işlərinə dairdir, digəri də daxili işlərinə. Iı. xarici məsələ Azərbaycan hakimiyyəti əlimizə düşdükdə vətənimiz müstəqil bir şəkil alır. Üç amil – millət, ölkə və hakimiyyət bir yerdə toplanır. Azərbaycan istiqlaliyyətini təmin etmək üçün cəmi qüvvət və qüdrətimizi meydana çıxartmalıdır. Bu yolda nə qədər fədakarlıq lazım olsa, göstərməliyik. Bir tərəfdən beynəlmiləl konqreslərdə haqlarımızı bildirməliyik və milli tələblərimizdə israr etməliyik: o biri tərəfdən istiqlaliyyətimizin davamına çalışmalıyıq; məmləkəti müstəqil yaşatmalıyıq. Yəni daxili və xarici işlərimizdə asudə yaşamalıyıq. Iıı. daxili məsələlər Daxili işlərdə Azərbaycan büsbütün asudə olacaq. Ona heç kəsin qarışmasına imkan verilməyəcək. Ölkəmiz millət vəkilləri yazdığı qanun ilə dolanacaq. Çünki millətin çoxu kənd əhli əkinçidən ibarətdir və kəndçi zəhmətkeş olduğundan qanunlarımız zəhmətkeşlərin tərəfini saxlayacaq. Ölkəmiz qanuna tabe olacaq və qanundan xaric bir iş görülməyəcək. Qanun da bitərəf olduğundan heç zülm olunmayacaq. Yəni hamı qanun qabağında bərabər olacaq, ögeylik-doğmalıq olmayacaq. Qanun soruşmayacaq ki, filankəs ermənidir, yainki müsəlman; filankəs kişidir, yainki arvad. Filankəs dövlətlidir, yoxsa fəqir. Erməni, müsəlman, rus, kişi, qadın, dövlətli, kasıb hüquqda bərabərdir. Qanunun nəzərində hamısı müsavidir. Qanunlarımızın ən baş əsasları: hürriyyət müsavat və ədalətdir. Vətənimizdə hamı azad olacaq. Onları səbəbsiz tutub qazamatlarda saxlamayacaqlar. Hər kəsin təqsiri oldu, onu dustaq edə bilərlər. Təqsir də qanun və məhkəmə vasitəsilə məlum olar. Köhnə rus hökuməti bir danos üstə adamı həbsə atırdı. İnsanlar aylar və illər üzrə naməlum səbəblərə görə qazamatlarda yatırdılar. Vətənimizdə böylə ədalətsizliklər olmayacaq. Bir adamı ki, tutdular, onun ixtiyarı olacaq, özünün 24 saatın müddətində ya buraxılmasını və ya məhkəməyə aparılmasını tələb edə. Öylə ki, məhkəmə baxdı gördü nahaq yerə tutulub, onda tutan adamı cərimə edəcəklər. Hərgah bir şəxs tutulub dustaq olsa, çəkdiyi zərərlər tutan adamdan məcburən alınacaq. Şəxs azad olan kimi onun sakin olduğu mənzil, evi-məskəni də asudə olacaq. Deməli, hər yetən gəlib, oranı axtarıb, alt-üst çevirməyəcək. Köhnə hökumətin zamanında və inqilab vəqti evləri axtarmağı çox görürdük. Heç nahaq yerə gecəni mülahizə etməyib xalqın rahatlığını pozurdular. Bizim “Müsavat”ın istədiyi budur ki, evə girmək və axtarış bilmərrə yox olsun. Xalqımızın istirahəti və asudəliyi xələldar olmasın. Milis və ya polisin evə girməyə ixtiyarı bəzən vaxtlar olmalıdır. Bunlar da ki, qanunda yazılacaq. Məsələn, evə qanunu pozmuş adam qaçıb girsə, dalınca getməlidir. Bu şərt ilə ki, caninin orada olması dürüst məlum olar. Evdən “haray” və “aman” səsləri eşidilsə daxil olmalı. Yanğı və su basqınında da girmək olar. Qeyri vaxtlar xalqın evi, istər fəqir, istər dövlətli, bir padşah sarayına dönməli və hər kəsin axtarış qəsdilə oranın qapısından içəri ayaq basmağa belə ixtiyarı olmamalıdır. Azərbaycanlı azad olduqda onun sözü, yazısı, iman və etiqadı da azad olacaq. Danışdığı söz üstə və yazdığı şeylər üstə ona tənbeh olunmayacaq. Məsələn, Azərbaycanın idarəsi xoşu gəlməzsə, o barədə keyfi istədiyi qədər danışıb yaza bilər. Köhnə rus hökuməti etiqad üstə insanları dəstə-dəstə Sibirə göndərirdi. Etiqad gərək azad olsun. “La gərah fi ələddin” ayəsinin hokum bilxassə siyasi etiqadlara tətbiq olunmalıdır. Etiqad azadlığından azərbaycanlılar hüquqlarını itirməzlər. Çünki bizim qanunlar bitərəf olub məmləkətimizdə etiqadların heç birinə təzyiq etməyəcək, kimsənin dininə təriz olunmayacaq. Çünki din insan ilə Allahın əlaqəsinə dair bir şeydir. Din bir müqəddəs yoldur ki, insanın gizli sirlərini, dua və diləklərini Allah hüzuruna aparır. Bu yolu hərə özünə bir növ təsəvvür eliyor. Din bir aləmdir ki, oraya dünya qanunlarının qarışmağı lazımsızdır. Allah ilə insanın arasına girmək insanın azadlığına xətər yetirir. Ona görə Azərbaycanda etiqad və inamlara zor olmayacaq: hər kəs hansı məbədə üz döndərəcək döndərsin. Bizə onun sadiq vətən xadimi olması lazımdır. Köhnə hökumət zamanında xalq bir yerdə toplanıb dərdini danışmaq üçün də gərək izn alaydı. Bizim istədiyimiz budur ki, cəmaət yığıncağı da azad olsun. Xalqın keyfi istədiyi zaman yığıncaq qurub, istər evdə, meydanda və ya küçədə, bağda hər nə məsələsi var müzakirəyə qoya bilər. Iv. iqtisadi işlər Köhnə hökumət bizdən keyfi istədiyi təhər vergi alırdı. Bir vergi bu idi ki, açıq-açığına alırdı. Məsələn, kağız göndərirdi ki, bir bu qədər borcun var ver. Bir vergi də bu idi; örtülü alınırdı, bizim xəbərimiz olmurdu. Məsələn, yapon davasınadək kibritin (ispiçka) qutusu bir qəpik idi. Davadan sonra ikisi üç qəpik oldu. Bunun səbəbi bu idi ki, hökumət kibrit qutusuna yarım qəpik xərc artırdı. Deməli, camaat bir qutu kibrit aldıqda hökumətə yarım qəpik vergi verirdi. Böylə örtülü vergi çox idi. Çox şeyin bahalaşmasının səbəbi burada idi. Və bahalığın ağırlığı da həmişə kasıb və füqəraların üstünə düşürdü. Çünki çox qazanclı, dövlətli ilə yoxsul, kasıb bir qərarda vergi verirdilər. Bu ədalətsizlikləri nəzərə alıb, bizim “Müsavat” örtülü verginin yox olmasını tələb eliyor. Vergi gəlirə görə alınmalıdır. Məşhədi Həsənin ildə yüz manta gəliri var, ona görə millət xəzinəsinə vergi verir. Hacı Əsəd də ildə on iki manat qazanır, bu qazancına müvafiq bəddə verir. Bundan əlavə, biz mirasdan vergi alınması tərəfdarıyız. Çünki irs adama göydən düşmə kimi qalır. Məsələn, Əhməd bir də eşidir ki, varissiz əmisi ölüb, yüz min manat tənxahi (var dövlət) qalıb, bu malı və dövləti Əhməd qazanmayıb, zəhmət çəkməyib, alın təri tökməyib. Ona görə bunun bir hissəsi millət xəzinəsinə çatmalıdır. Bir məmləkətdən o biri məmləkətə keçirilən mala qoyulan çox vəqti cəmaətə böyük ziyanlar verir. Görürsən Arasın o tayında xalq yağ-yavanlığı və qeyri yemək şeylərini qoymağa yer tapmırlar. Amma bu tayda cəmaət korluq çəkir. Hökumət sərhəddən mal keçirməyi qadağan etmək ilə iki tərəfi də zərərə salırdı. Iranlı malını satıb pul hasil edə bilmirdi. Qafqazlı da baha qiymətə alırdı. Gah vəqti mal keçirmək gömrük ilə məhdud olunurdu. Yağın girvənkəsi Arazıın o tayında bir abbası olduqda, bu taya keçdikdə iki abbası olurdu. Çünki satıcı hökumətə verdiyi bir abbasını malın üstünə qoyurdu. Axırda ağırlıq gənə fəqir və kasıba düşürdü. Ayda yüz min manat gəliri olan da yağın girvəngəsinə iki abbası verirdi, on beş manatı olan da, böylə ədalətsizliyi yox etmək üçün firqəmiz zəruri olan şeylərə az gömrük qoyulmasını və ya heç qoyulmamasını tələb edirdi. V. rəncbərlərə istədiyimiz Azərbaycan xalqının çoxu kəndlərdə və qəsəbələrdə olurlar. Bunların güzəran və diriliyi torpağa və onun məhsuluna bağlıdır. Biri buğda əkir, o biri pambıq becərir, bir ayrısı bağçılıq eliyor. Bəzi yerlərdə də əkinçiliyə heç həvəsi olmayan bir bəy, mülkədar və ya tacir hədsiz torpağa malikdir. Görürsən buğda əkmək meylində olan rəncbər gedir bəyin və ya tacirin qapısına diyor: – İstiyorum uşaqlarıma qış ruzisi üçün buğda əkəm. Toxumluq buğdam da var: amma torpağım yoxdur. Gəl torpaq səndən, zəhmət məndən buğda əkək. Torpaq sahibi razı olur. Amma bu şərtlə ki, biçin zamanı buğdanın yarısı torpaq haqqı verilsin. Rəncbərin əlacı nədir? Yer yiyəsi qeyri şərtlər də qoya, gənə qəbul edəsidir. Çünki torpaq olmasa, buğda əkilməsə, qışda rəncbərin külfəti acından öləsidir. Biçarə rəncbər başlıyor yeri əkməyə, suvarır, biçir, xırmana toplayıb döyür. Buğda çuvallara dolduqda bəy gəlir bölüşməyə. Zəhmət çəkən rəncbər buğdanın tən yarısını kənarda oturub əlini-əlinə vurmayan bəyə verir. Bu misaldan məlum olur ki, bir şəxs zəhmət çəkir, o biri çəkmir və zəhmət çəkməyən zəhmət çəkənin alın təriylə əmələ gələn malına şərik çıxır. Bizim nəzərimizcə hər kəs öz zəhmətinin məhsulunu almalıdır. Biri çox zəhmət çəkdi gərək əvəzini alsın. Zəhmət çəkməyən də cəzasına çatsın, yəni tənbəlliyin meyvəsini yesin. Torpaq işlərini ədalətli bir qaydaya salmaq üçün firqəmiz məsələni böylə həll ediyor. Azərbaycandakı cəmi torpaq məmləkətimiz ixtiyarında olur. Azərbaycandakı cəmi torpaq (istər sabiq padşahın xəzinəsinin, istər qeyri mülkədarların ola) pulsuz olaraq zəhmətkeşlərə paylanacaq. Əlbəttə, paylanandan qabaq gərək torpağın miqdarı və rəncbərlərin sayı məlum olsun. Sonra hər zəhmətkeşə bir parça yer veriləcək. Bu yerin böyüklüyü qanun ilə təyin olunacaq. Hər halda verilən torpaq rəncbəri və külfətini dolandıracaq. Verilən yerə rəncbər malik olur və öz yeri olduğunu və heç vədə əlindən alınmamağını bildikdə o yerin üstündə cani-dildən işliyor. Rəncbərə dövlətimiz tərəfindən yer bağışlandıqda o yerin altındakı xəzinələr, mədənlər və sair verilmir. Məsələn, kəndçi Mustafaya bir parça yer verilir. Sonra məlum olur ki, bu yerin altında qızıl mədəni var. Onda milli idarə mədənin işlənməsini öz ixtiyarına alır. Hərgah mədən işlədikdə kəndçi Mustafanın əkininə zərər yetişirsə və ya əkin mümkün olmursa, Mustafaya yeni torpaq verilir. Deməli, məmləkətin fikri bu olmalı ki, zəhmətkeş zəhmətini qoymaq üçün yer tapsın. Ta ki, özünü və külfətini rahat dolandıra bilsin. Torpaq tamam alınıb rəncbərlərə paylandıqda, mülkədarlar böyük zərərlər çəkirlər. Öylə adamlar var ki, bilmərrə müflis olurlar. Dünən bəylik və ağalıq edən adam bu günkü ruzisini qazana bilmir, malına ümid bağlayıb, yaxşı ömür sürənlər birdən yoxsulluq bəlasına giriftar olub, naçar qalırlar. Millətin bu sinfinin də dərdini nəzərə alıb firqəmiz qərar qoyar ki, torpaq əlindən alınan mülkədarlara da zərər və xəsarətlərinin əvəzi verilsin. Əlbəttə, bu pulları millət xəzinəsi öz öhdəsinə götürür və borcludur ki, dövlətlilərdən alınan vergilərdən versin. Meşələr, göl və göləvat yerlərə və axar sulara gəldikdə bunlar hamının malı hesab olunacaq. Ümumin mənfəəsini nəzərə alaraq öylə qanunlar qoyulacaq ki, təmi artırıldıqdan xalqa xətər toxunmasın. Məsələn, meşə başına qalsa, hər yetən onu qırar. Axırda xalq odunsuz qalar. Meşə də tez əmələ gələn şeylərdən deyil. Buna görə odun qırmaq qanuna və nizama tabe olacaq. Göl, göləvat yerlər və axar sular da habelə. Vı. işçilərə və fəhlələrə istədiyimiz Mədəniyyət vətənimizdə artdıqca, fabrik və zavodlar da artır. Fəhlə xalqı gün-gündən çoxlaşır. Məlumdur ki, insan (kəndli insan) ağ günlükdən fəhləliyə getmir. Hər kəsin pulu yoxdur və ya əkməyə torpağı yoxdur, baş götürüb gedir şəhərə və zəhmətini satmağa yer axtarır. Yiyəsiz fəhlə çox əziyyətlər çəkir: çox əllərə keçib bir qarın çörəyə qul olur. Çoxları fəhləni ac və çörəksiz gördükdə, onu bacardıqca artıq işlədir. Çox vaxtı körpə uşaqlar dövlətlilərin toruna düşüb, fabrika künclərində ömürlərini çürüdürlər... Bu zülmləri nəzərə alaraq firqəmiz “Müsavat” fəhlənin rahatlığa çıxmağını istiyor. Böylə ki, fəhlənin iş günü səkkiz saatdan artıq olmamalıdır. Gecə-gündüz iyirmi dörd saat olduqda insan bunun səkkizini yuxuya, səkkizini işə və səkkizini də xüsusi işlərinə sərf eyləməlidir. Fəhlə həftədə altı gün işləməli, yeddinci gün isə dincəlməlidir. Gecə qulluğu qadağan olunmalıdır. Ancaq bəzi işlərdə gecə işləməyi vacib olduğundan gecə işləməlidir. Işin vacibliyi fəhlə cəmiyyətləri tərəfindən təsdiq olmalıdır ki, bəhanə ilə fəhlələri aldadıb işlətməsinlər. On altı yaşına çatmamış uşaqların fəhləliyi qadağan olunmalıdır. Çünki bunların bədəni o qədər kövrəkdir ki, işə tab gətirməzlər. Bir də balalar on altı sinlərinədək məktəbdə oxumalıdırlar. On altıdan 18 yaşına qədər olanlar gündə altı saat işləməlidirlər. Çünki artıq iş onların bədənlərinə zərərlidir. O ki, qaldı arvadlara, bunlara da bədənlərinə zərər gətirən iş vermək qadağandır. Muzdur və işçi arvadlar hamilə olduqda doğana bir ay qalmışdan işdən azad olmalıdırlar və doğduqdan ay yarım sonra işə başlamalıdırlar. Bu iki ay yarım vaxtın məvacibi tamam-kamal muzdur arvada çatmalıdır. Hamilə və doğan arvadı işdən azad eyləməkdə məqsəd budur ki, arvadın qarnındakı balanın vücudlarına zərər toxunmasın. Bir çox əli uşaqlı arvadları fəqirlik fabrikalarda işləməyə məcbur ediyor. Bizim istədiyimiz budur ki, böylə arvadların balaları üçün fabrikin yanında tərbiyəxanalar açılsın. Ta ki, həm analar balalarından arxayın olsunlar, həm də balaların salamatlığı və tərbiyəsilə çalışılsın. Südəmər uşaqlar olduqda işçi analar hər üç saatdan bir yarım saatlığa balalarının yanına buraxılmalıdır. Çox fəhlələr iş zamanında şikəst olurlar. Kimi qoldan və qıçdan olur, kimi gözlərini itirir. Böylə fəhlələr hökumət xərcinə olaraq sığorta olunmalıdır. Yəni şikəst olub, işə gedə bilməsələr məmləkət xərcinə saxlansınlar. Uzun müddət bir yerdə işləyən fəhlə muzdunu hər həftə başı alır. Muzd pul ilə olur. Pul əvəzinə şey vermək qadağan olunacaq. Çünki şey verdikdə fəhləni tovluyurlar. Bəzi adamlar fəhləni cəriməliyor və muzdundan çıxır. Bu, qadağandır. Fəhlə işlədikdə bir şeyi xarab eyləsə və ya xoşa gələn sayaq qayırmasa, onların qiymətlərini fəhlənin məvacibindən çıxmamalı. Fabrika və zavod kimi cəmi fəhlə işləyən yerlərə müfəttiş təyin olunmalıdır. Bu müfəttişlər fəhlələrə dair verilən qanunların dürüst yerinə yetirilməsinə baxacaqlar. Fəhlənin mənfəətini gözləmək uçün fəhlə vəkilləri də müfəttiş ilə işə baxırlar. Bu fəhlə vəkillərinə dövlət məvacib verməlidir. Ev qulluqçuları və nökərlər də bu müfəttişə tabe edilir. Fəhlələr çox vəqti narahat mənzillərdə yatıb-dururlar. Bu mənzillərdə insanın səlamətliyi üçün vacib olan işıq, quruluq və istilik olmur. Fəhlə mənzillərinə baş çəkmək ixtiyarı və onları nizama salmaq məsələsi idarəyə məhvəl (həvalə) olunur. Əlbəttə, gənə fəhlə vəkilləri iştirak edir ki, doğruluq ortaya çıxsın. Hər bir fəhlə işləyən fabrikalarda əmələlər üçün həkimlər saxlanmalıdır ki, azarlılara vaxtında baxıb, işdən azad eyləsin və müalicə başlansın. Dərman və həkim gərək iş sahiblərinin xərcinə olsun. Azarlı fəhlə azarladığı zamanda məvacibini almalıdır. Hansı iş sahibi qanunu pozub, fəhləyə zülm eyləsə, məhkəməyə verilib, tərbiyə olunmalıdır, hərgah fəhlə və fabrikaçı arasında qeylü qal baş versə, işə baxmaq üçün məsalhə heyəti qayırmalıdır. Bu heyətin yarısı fəhlə vəkillərindən, yarısı iş sahiblərinin adamlarından təşkil edib, bir yerdə işə baxıb, haqqı ortaya çıxarırlar: Yad şəhərə iş axtarmağa gələn fəhlələrə kömək etmək üçün zəhmət birjası qayırılır. Qayıran da məhəlli idarələr olur. Zəhmət birjasının borcu budur ki, fəhlələrə tezlik ilə iş tapsın. Burada da yenə fəhlə vəkilləri iştirakedirlər. Vıı. ədliyyə işləri Hər bir məmləkətin yaxşı və pisliyi onun qanunu ilə bilinir. Məsələn, Almaniya dövləti dedikdə yadımıza oranın qanunu düşür. Oranın nizamı xalqın rahatlığı, məmləkətin möhkəmliyi bütün oranın qanunlarının dövlətindədir. Almaniyadan sonra İrana nəzər saldıqda oranı alt-üst görürük. Çünki oranın qanunu da alt-üstdur. Qanunun yaxşılığı onun zəmanəyə və əmrə müvafiq olmasıdır. Bu da onda olar ki, ömür qabağa getdikcə qanun da qabağa gedə. Yəni köhnə məzmununu dəyişib, təzələşə – Avropanın cəmi inqilabları qanunun dəyişməsi üstdədir. Köhnəpərəstlər and edib, qədim qanunların qalmasını istiyorlar. Inqilab isə qədim qanunları uçurub, əvəzində təzəsini yazır. İran, Buxara və bu kimi müsəlman dövlətlərinin ümdə bədbəxtlikləri bundadır ki, qanunları köhnəlib, dəbdən düşüb. Biz Azərbaycanımızı bəlaya salmamaq üçün gərək ölkəmiz yeni yazılmış ədalətli qanunlar ilə dolansın. Cəmi ədliyyə məhkəmələrimiz gərək qanunlara tabe olub, müdaxilədən hifz olunsun. Məhkəmə işinə hər yetən qarışar isə, məhkəmə bitərəfliyini və ədalətini itirər. Birisi bir təqsirli iş tutarsa, məhkəmə onun işinə baxıb qərar çıxarmalıdır. Bu qərar qanun üzrə təsdiq olunmamış o adam cəzalanmamalıdır. Qanun bitərəf olduqda hamı onun qabağında bərabərdir. Bu gün məmləkətin vəziri bir adama zülm eyləsə, ikisi də məhkəməyə çəkilməlidir. İki tərəf də məhkəmə qarşısında danışıb, dərdini diyor. Sonra təqsir isbat olunduqda, məhkəmə qanuna baxıb olunan zülmə görə iş kəsir. Daha vəzirlik mənsubiyyəti nəzərdə tutulmur. Çünki qanun gərək nə padşah tanısın, nə gəda. Hər kəs təqsirlidir – qanun onu tanımalıdır və onun tənbehi üçün məhkəməyə müraciət etmək hər kəsə müyəssər olmalıdır. Bunun üçün də məhkəmə xərci ləğv olunub, mühakimə müftə və pulsuz olmalıdır. Məhkəmə adamlarının qulluğu həmişəlik olmalıdır və məvacib tərəfdən korluqları olmamalıdır. Çünki bunlar qulluqdan qovulmaqdan qorxub, gələcəkdə aclıq, möhtaclıq qorxusu çəksələr, işə bitərəf baxa bilməzlər. Hakimlərin heç kəsə və heç şeyə ehtiyacları olmamalıdır. Böylə olduqda rüşvətxorluq da olmaz. Vııı. maarif işləri Hər bir məmləkətə təzə qüvvə verən, onun qabağa getməsinə səbəb məktəb olur. Hansı məmləkətin məktəbi, nizami olsa və sayca artıq olsa o biri məmləkətə qalib gəlir – istər davada, istər ticarətdə, istər sənətdə. Məktəbsiz millət rişəsiz ağac kimidir; diriliyi üçün lazım olan qüvvəsi olmayıb, quruyub candan düşər. Məktəb təzə fikirli adamlar yetirir. Bunlar da cəmaətin məişətini dəyişməyə çalışırlar. Böylə olduqda Azərbaycanda məktəb və maarif işinə artıqlığınca çalışmalıyıq. Bu barədə bizim firqəmiz “Müsavat”ın fikirləri böylədir: Maarif işlərində din, millət, arvad və kişilik bilmərrə kənara qoyulmalıdır: elm yolunda hamı bərabərdir. Deməli, maarif işinə dövlətimiz pul buraxdıqda hamının ehtiyacını nəzərdə tutar. Maarif işlərində bitərəflik olan kimi azədəlik də gərək olsun. Məktəb elm ocağıdır, daha buraya heç kəsin qarışmağa hünəri yoxdur. Vətənimizdə Avropa qaydası hər bir məktəblər açılmalıdır. İstər şəxs, istər idarə və camaat məktəb açmaq və maarif üçün çalışmağa azaddırlar. Məktəblər öylə gərək düzülsün ki, aşağıdan ortaya və ortadan yuxarı məktəblərə keçmək asan olsun. Yuxarı məktəblər daxili işlərində azad olmalıdırlar. Hökumətin bu məktəblərin xüsusi idarəsinə qarışmağa ixtiyari olmamalıdır. Xalqın oxumasına meydan vermək uçun aşağı məktəblər məcburi və müftə olmalıdır. Yəni hər bir ata və ya ana borcludur ki, övladını məktəbə göndərsin, məktəbin də borcu budur ki, uşağı pulsuz oxutsun. Ata və ana övladlarını məktəbə göndərməsələr, onlar da cərimə və ya tənbeh olunmalıdır... Dil məsələsinə gəldikdə, əlbəttə Azərbaycan məktəblərində işlənən türk dili olmalıdır. Çünki buranın çox cəmaəti türkdür. Ona qaldı qeyri xırda millətlərə, onların da dili qadağan olmasın. Hərgah lazımi miqdarda uşaqları var isə məktəblərində öz dillərində dərs verilir. Bizim dil (türk dili) dövləti dil olduğundan, əlbəttə, onu bilmək cəmi azərbaycanlılara vacibdir. Ix. axırkı sözlərim Firqəmiz “Müsavat”ın məqsədlərini nəql eyləyib qurtardım. Hər kəs ki, bizim yuxarıda yazılan fikirlərə şərikdir, bizim cərgəyə keçməlidir: yəni “Müsavat” firqəsinə yazılmalıdır. Öylə ki, bizim fikirli adamların sayı artdı, onda biz fikirlərimizi tamamilə əmələ gətirə biləcəyik. Ümidimiz budur ki, bundan məqsədlərimizə çataq. Fikirlərimizi yerinə yetirməyə hazırkı vaxtdan əlverişli bir zaman olmayacaq. Ona görə Vətənimizi hifz etmək üçün firqəmiz başına yığılın. Sağ olsun bizim fikirlərə şərik olanlar! Yaşasın Azarbaycan istiqlalı! * * * Kiyevdən məktub KİYEVDƏN MƏKTUB Möhtərəm “Günəş” 69-cu nömrəsində Moskva erməni studentlərinin nəşriyyata girişib rus ədəbiyyatı ilə öz millətlərini aşina etmələrini xəbər verib və sonra müsəlman studentlərinə “Əcəba, siz nə etmişsiniz və nə edirsiniz?” – deyə sual edir; onların himmət, həmiyyət və xidmətləri nərədə olmağını soruşur və bunlardan sonra “Vücudgərdən varlığınızdan millət heç bir nəf görməz!” – deyib müsəlman studentlərinin parlaq istiqbalından da bilmərrə qəti-ümmid olur... Möhtərəm “Günəş”in bu barədə dediklərini inkar etmək olmaz! Müsəlman studentlərindən gözlənən meyvə hasil olmadı və olmur. Bu, aşkar və vazeh bir işdir! Bu barədə qəzetə, məcmuələrimiz sütunlarında dəfələrlə yazılıb və oxuduqca təsdiq etmişik. Lakin qəzetlərimiz məsələnin həmişə bir tərəfini unudub və unutmaqdadır. Studentlərin himmət və həmiyyətsizliyini mözuyi-bəhs edib, qəzetlərimiz buna bircə səbəb də göstərməyiblər. Səbəb nədir ki, studentlər “iş” görməyirlər və görürlərsə də gözə gələn bir nəticə göstərmirlər? Halbuki, erməni studentləri bular ilə darülfünunda elm təhsilinə məşğul ola-ola, öz millətlərinə yarıyıb və yarıyırlar! Əsl səbəb budur ki, erməni studentləri ilə bizimkilərin təfavütü ruh və qanlarındadır. Ruh və qanı da yetirən tərbiyə və məhəbbətdir. Erməni uşaqları dünyaya gələr-gəlməz vəzifəsini gözəl ifa edən analar ağuşunda lazımınca tərbiyə alar, milli ruh ilə ruhlanar. Tərbiyə uşağın ruh və qanına keçib dərin köklər atar və axirüləmir (işin axırında, nəticədə – A.B.) sabit qalıb əfkar və amalına irşad olar!.. Erməni uşaqları ana tərbiyəsindən qurtardıqda özünü milli məktəblərində görürlər və burada məlumatlı müəllimlər təhdnəzarətində ana dilini mükəmməl öyrənib milliyyət ilə məmluqan və ruh ilə hökumət məktəblərinə rəvan olurlar. Biz isə ev tərbiyəsindən bilmərrə məhrum qalırıq! Kim tərbiyə etsin? Hüququ pamal olub nəinki analıqdan, hətta insanlıqdan belə uzaq tutulan övrətlərimizmi? Ən fəna, ən şədid bir halda ümrari-həyat edənlərmi?.. Ki, müqəddəs vəzifələri tərbiyəni yaddan çıxarıb, kişilərin keyfi-maişae, zülm və vəhşiliklərinə qurban olublar?.. Təbiidir ki, təzyiq altında fot olan övrətdən tərbiyə gözləmək olmaz. Odur ki, uşaqlarımız öz-özünə qalıb mühitin müzür girdablarına düçar olurlar. Məktəblərimizə gəldikdə, buradan da bir şey əxz etməmişik. Bəlkə,n ömrümüzün ən gözəl vaxtlarına “məktəb” adlı tozluqlarda balta çalıb fot etmişik. Bir tərəfdən üsuli-qədim, əzabı-fars kitabı, qədim ibarələr, bir tərəfdən də məktəb mollalarının müstəbidanə hərəkətləri, falaqqa, çubuq və qeyri... Bir məktəbdə ki, ruh ölə, bədən əriyə, zehin korşala, daha o məktəb millət balalarının gələcəyinin təmininə səbəbi-xeyir ola bilməz! Deməli, iki mənbə var ki, buradan “millət” nə olduğunu öyrənib onun mühafizə və tərəqqisi üçün çalışacaq idi – biri ana tərbiyəsi, biri məktəb. Bunların ikisindən də acı yaddaşdan başqa bir şey qalmadı. Millətin ruhu, canı və bəlkə cəmi vücudu hesab olunan – ana dilini bizə lazımınca öyrədən bir vəsilə olmadı. Daha dilsiz də nə etmək olar. Hər yerdə dil və savad lazım, nəşriyyat bunlar ilə olar. Camaat dərdinə əlac aramaq, məişətimizin fəna tərəflərini tənqid etmək... Bunların hamısına dil və savad lazım. Bir də bir camaata yol göstərmək fikrində olana lazımdır ki, o camaatın adət və qaydalarından müxbir olsun, tarix və ədəbiyyatı bilsin. Bunları bilmək camaatın məişətini bilmək, onların qüsurlarını və qüsurlarının səbəblərini bilmək deməkdir! Burada da ki yenə türk-fars savadına möhtacız! Savaddan və dildən də ki, ana dilindən müsəlman studentləri məhrumdurlar!!! Hər bir qüsurun bir səbəbi, bir mənbəyi olan tək, müsəlman studentlərinin böyük qüsuru ədd olunan “nəfəs”sizliyin, camaatımızın dərdlərinə yaramadığının səbəb və mənbəyi yuxarıda göstərdiklərim olub. Bu səbəbləri mövzui bəhs etmək! Bu fəna maneələrin əleyhinə sövq edib yox etmək! Övrətlərimizin hüququnu geri qaytarmaq!.. Bular olarsa, gələcəkdəki studentlərimizə böyük ümidlər, bağlamaq olar. Olmaz ki, studentlərimiz əvvəlki nəfəssizliyində davam edələr və ikmali-təhsildən də sonra yaxalarını camaatımızdan kənara çəkib öz cib və rahatlıqlarından başqa bir müqəddəs vəzifə bilməzlər. Kiyev darülfünunun tələbəsi: Yusif Vəzirov. 1910 * * * Kiyevdə millətlər şurası KİYEVDƏ MİLLƏTLƏR ŞURASI Millətlər qurultayının qərarına görə əmələ gələn millətlər şurası neçə vaxtlar var işə başlayıb. Sədri professor Qruşevskidir. Şuraya bir neçə millətlərin nümayəndələri qeyd olan kimi Azərbaycan türklərininki də olunmuşdu. Lakin türk nümayəndələrinə indiyə kimi Qafqasiyadan etibarnamə göndərilməyibdir. Millətlər şurası yenidən Rusiyanın cəmi millətlərinə kağız göndərib oktyabrın iyirmi dördündə bir neçə vacib maneələrin həlli üçün iclaslar başlanmasını xəbər vermişdisə, bizim Azərbaycana yenə kar eyləmədi. İclaslara cəmi millətlər gəlib çıxdı, hətta başqırdlar belə laqeyd qalmadılar. Xülasə, iclaslarda bu sətirləri yazandan başqa Azərbaycan türkləri tərəfindən vəkil yox idi. Millətlər şurasının oktyabr iclasları bir neçə gün çəkdi. Müzakirəyə qoyulan məsələlərin ümdələri bunlar idi: Ümumi məclisi-müəssisan, məhəlli məclisi-müəssisan, milli qoşun və mərkəzi təşkilat, millətlər konqresi, sülh məsələsi və qeyrə. Ümumi məclisi-müəssisan Ümumi məclisi-müəssisan barəsində bir neçə məruzə oxundu. Türklər tərəfindən bu sətirləri yazan məruzədə bulundu (gələcək nömrələrimizdə dərc edəcəyik). Bu məruzələrdən məlum oldu ki, Rusiyada cəmi millətlər məclisi- müəssisanda iştirak edirlər. Millətlər şurasında bunun əleyhinə bir fikir olmadı. Ancaq məclisdən dərhal mənfəətdar olmaqdan ötrü millətlər şurası belə qərar çıxardı: “Millət vəkillərinin və federasion fikrinə şərik nümayəndələrin məclisimüəssisanda bir ittifaq yapmaları tövsiyə olunur”. Bu ittifaq əmələ gəldikdə məclisi-müəssisanda federasion fikirlərini beyinlərə yeritməyə müvəffəq olmaq asan olar. Bizim müsəlman nümayəndələrinin bu ittifaqa daxil olmaları, əlbəttə, gözəl və faydalı olar. Məruzələrdən aşkar oldu ki, bəzi millətlər məclisi-müəssisana qarşı tədbirlər də görmüş: hərgah məclis millətlərin istədiyini eyləməzsə, millətlər nümayəndələri məclisi tərk edib çıxacaqlar və sonra öz başlarının çarəsini özləri qılacaqlar. Bəzi millətlər bu barədə qəti qərar çıxarıblarsa da, məsələnin həllini zəmanənin öhdəsinə qoyublar. Deməli, hərgah zaman gələr isə məsələ həll olunar. Bizim nümayəndələrimiz məclisi-müəssisana getməzdən qabaq bu barədə qəti bir qərar çıxarsalar, daha da gözəl olar. Çünki, məclis bizə muxtariyyat yolu göstərməsə etiraz etməkdən başqa bir şey qalmır. Biz canlı və qüvvətli bir millət olduğumuz üçün səsimizə gərək qulaq assınlar. Zaman öylədir ki, ancaq inqilab təriqi ilə məsələlər həll olunur. Rüxsət və izinə ümid bağlanar isə, işlər naməcməl qalar. Haqqımız tələb olunmalı, verməsələr zorla alınmalıdır. Əmin olmalıyıq ki, halhazırda hörmət zor ilə alanların tərəfindədir. Gələcəkdə də böylə olacaq, həmişə də böylə olmuşdur. Müxtəsərcəsi, məclisi-müəssisana getməliyik. Orada qeyri millətlər ilə ittifaq bağlayıb haqqımızı istəməliyik. İstədiyimizə çatmasaq məclisi-müəssisanı boşlayıb, öz yuvamızı özümüz tikməliyik. Məhəlli məclisi-müəssisan Bu məclis ümumrusiya məclisi-müəssisanından asılı deyil. Hərəsinin bir yeri var. Ona görə də bəzi millətlər imdidən məhəlli məclisi- müəssisan çağırmağı lazım bilib binagüzarlıq edirlər. Krımlı qardaşlarımız oktyabrın 24-də məclis dəvət eylədilər. Hamını qabaqladılar. Ukrayna da, qət olunub ki, çağırsın. Estonlar yanvar ayında “Zeski seym” çağırırlar. Bu seym məclisi-müəssisana əvəz olacaqdır. Millətlər şurasına vurulan teldən məlum oldu ki, Moldavan hərbi qurultayı Bessarabiya muxtariyyəti elan edib. Haman il də Moldavan qurultayı millətlər qurultayının qərarlarına tabe olmadığını da bildirmişdi. Deməli, Bessarabiyada da milli məclisi-müəssisan çağırılması aşkardır. Bərəkətlər olsun, biz türklər də bu yolda geri qalmaq istəmirik. Gəncə məşvərətinə “Müsavat” firqəsi tərəfindən təqdim olunan məramnamə layihəsindən məlum oldu ki, muxtariyyətlərin hüdudunu təyin eləmək və muxtariyyətlərə məxsus qanuni-əsasiyyəyi tərtib etmək məzkur muxtariyyətlərin kəndi məclisi-müəssisanlarında həll olunmalıdır. Ancaq iş buradadır ki, milli-məclisi-müəssisanı tezlik ilə dəvət etməlidir. Dəvət olunmasa da yainki iş-işdən keçər. Qorxmalıdır ki, fürsət əldən gedə. Bu zaman kimi millətlərə əlverişli bir zaman neçə əsrlərdə bir baş verir. Vaxt ikən işlərimizi düzəltməli. Kim bilir, bir neçə aydan sonra hansı hadisələrə rast gələcəyik. Millətlər şurasının qərarı da bu oldu ki, məhəlli məclislərin çağrılması teziksin. Milli qoşun Ukrayna Radası millətlərə federasion fikrində rəhbərlik etdikdə bu fikrin amili milli-hərbi təşkilatları unutmur. Milli məsələləri həll edən qərarları qüvvədən felə çıxaran millətlər şurası kimi, bir hərbi komitə də yapmaq ehtiyacı da var. Bu komitə Kiyevdə olub, millətlər qoşunlarına yol göstərmək fikrində gərək olsun. Bu görməli fikri əmələ gətirmək üçün millətlər şurası bu qərarı çıxardı ki, Ukrayna əsgəri qüvvəsi Kiyevdə olan qeyri-milli və hürrü təşkilatlar iştirakilə bir hərbi qurultay çağırsın. Bu qurultaya vaxtında milli və hərbi cəmiyyətlərdən vəkillər göndərilməlidir. Ümidimiz budur ki, bu qurultay çağırılanadək biz Azərbaycan türklərinin də milli qoşunu olar və hərbi nümayəndələrimiz bu qurultayda iştirak edərlər. Millətlər konqresi Məhəlli məclisi-müəssisan çağrılmaq ilə millətlər ittifaqı əmələ gəlib qurtarmır. Milli məclislər bizə ancaq muxtariyyət verə bilər. Lakin bu muxtariyyətləri bir yerə toplayıb möhkəm bir ittifaq yapmaq üçün mərkəzi idarə lazımdır. Bu da millətlər konqresi ola bilər. Konqres çağırılmazsa, getdiyimiz yol yarımçıq qalar. Milli fikirləri ikmala çıxarmaq üçün millətlər şurası qət eylədi ki, konqres dəvət etsin. Konqresin çağırılması üçün ümumi məclisi-müəssisandan asılı deyil. Çünki millətlər qurultayında iştirak edib öz dərdinə əlac axtaran millətlər axıradək bu fikirdə gərək olsunlar və öz işlərini özgə əlinə salmasınlar. Konqresin nə vaxt çağrılması vaxtında məlum olacaq. Şurada millət vəkilləri rus qoşunundan çəkdikləri əzabları birbəbir nəql eylədilər. Məlum oldu ki, milli qoşunlardan başqa heç kəsə ümid yoxdur. Onun üçün Ukrayna hərbi komitəsinə, Kazanda müsəlman hərbi şurasına, Valk şəhərində on ikinci ordunun milli polkuna, Reveldekest hərbi komitəsinə, Vəndan şəhərində latış nişançısı alayının icra komitəsinə millətlər şurası adından bu məzmunda rəsmi kağızlar göndərildi: “Əyalətlər haqqında oxunan məruzələrdən məlum oldu ki, rus qoşunlarının bəzi hissələrinin pis hərəkətlərinə daha tab gətirmək mümkün deyil. Bu barədə dəfələrlə müvəqqəti hökumətə və baş komandanlara müraciət edilmişsə də, nəzər diqqətə alınmamışdır. Əyalətlərdə xalqı mühafizə etmək üçün qoşun yox, hökumət adamları iş görmürlər. Buna görə də bəzi qoşun bölüklərinin nizamsızlığı aləmi xaraba qoyur. Latışlar Qafqaz müsəlmanlarına və qeyrilərinə cəbricəfa edirlər; camaatı yerlərindən qovub, aclıq bəlasına düçar edirlər. İranın qərb-şimal tərəfində şəhərlər müntəzəm bir halda talan olunub, yandırılır, latviya və estonlarda kənd əhalinin evi, taxıl və otu da tutulur. Millətlər şurası Rusiyanın ətraf xalqlarının nicatını ancaq milli qoşunda və milli əsgəri təşkilatlarda görüb, təvəqqe edilir ki, millətlər qoşunları camaatı öz himayəsi altına alsın”. Bu müraciətnamənin surəti Ingiltərə, Fransa, Yaponiya, İtaliya, Şimali Amerika cümhuriyyəti səfirlərinə, şimal və Qafqaz cümhuriyyətlərinin baş komandalarına göndərildi. * * * İki aləm İKİ ALƏM Ukrayna cümhuriyyəti elan eylədi... Ol axşam mərkəzi rada millətlər şurası üzvlərinə məxsus (heyəti rəisə arxasında) kürsüdə oturub qarşımda oturan yüzlər ilə xalqa tamaşa edirdim. Rada üzvləri giribçıxırdılar, heyəti-rəisə və Ukraynadakı xırda millətlər vəkilləri salonda yox idilər. Deyirdilər; “Xırda millətlər cümhuriyyətə razı deyillər. Bu barədə məşvərət olur”. Axşam saat ona yaxın məclis açıldı. Professor Qurşevski cümhuriyyət əsasını oxumağa başladı. Tufani bir alqış qopdu. Salon zəlzələ eylədi. Milli şərqilər oxundu və cəmi adamlar ayaq üstə dərin imanlı bir sima ilə dinləməyə başladı... Bir gün keçmiş rəsmi keçid başladı: Sofiya meydanında neçə min milli qoşuna və camaata da cümhuriyyəti elan etdilər. Yenə böyük alqış və təntənə... Hər kəs nə deyir desin, millət ayılmış, ruhu qəvi, ümidi böyük, üzləri mütfaq, sözləri doğru, əməlləri möhkəm... Bu qırıq-quruq lövhələr bir aləmi təsvir eyləyir. Bu aləmdə firqə var, məqsəd ayrılığı yoxdur. Hamının fikri Ukraynanın muxtariyyətini mühafizə eyləməkdir. Bu aləmdə-nifaqpərvərlər və intriqa yoxdur: hamı cəmi gücünü, zorunu, səy və məhəbbətini vətənə həsr eyləyib.n Bu aləmdə nizam var, çünki milli qayələrinə inamları möhkəmdir. Mənəmlik, şəxsi qərəz Ukraynada yoxdur. Burada qoçubazlıq və qolu çomaqlıq yoxdur: biliksizlər biliklilərə tabedirlər. İstedadlı və cürətlilər qabağa gedir, qalanı onların dalınca. Çox yerdə yeniyetmələr müsinkeşlərə (yaşlılara – A.B.) yol göstərir. Bu hal nə müsni dilgir edir, nə cavanı lovğalandırır. Çünki, ikisi də millətin doğru xadimlərindəndirlər. Ukraynada ruhanilər, yəni keşişlər siyasətə qarışmırlar. Çünki, siyasət ilə din arasında böyük uçurum var. Hərəsinin bir yolu var. Siyasətin din ilə işi yoxdur. Çünki, siyasətin məqsədi büsbütün ayrıdır. Din öz yolu ilə gedir, siyasət də öz yolu ilə... Ukraynalılar ana dillərindən başqa bir dildə danışmaq istəmirlər... Xülasə, xoşbəxt Ukrayna nəcib övladlara da malikdir. Bizim aləm... qəribə aləm! Ariflərindən tutmuş avamlarınadak qəribədirlər. Arif avamın dilini bilmir, avam da arifin. Bunların hərəsi də öz aralarında bir-birilərini düşünmürlər... Qürbət bir şəhərdə oturub istəyirəm vətənimizin halından xəbərdar olam. Bakı komitəsinin məlumatını əlimə alıram, (“Kaspi”nin dal vərəqəsindədir.) başlayıram öz-özümə danışmağa, suallar verirəm, özüm də cavabını axtarıram. Niyə müsəlman komitəsinin cəmi üzvləri türk ola-ola buna türk komitəsi demirlər? Cavab: Bizdə hələ din ilə millət mənaları bir-birindən ayrılmayıb, biz hələ özümüzü tanımamışıq. Biz hələ həddi-büluğa çatmamışıq. Biz hələ köhnə yol ilə gedirik. Niyə türk komitəsinin məlumatı rus dilində verilir? Cavab: Bizdə milli dil qədri bilmək qabiliyyəti hələ yoxdur. Biz ol qədər ruslaşmışıq ki, Nikolaydan sonra yenə köhnə işlərdən əl çəkə bilmirik. Niyə biz öz adımızı bilmirik? Niyə özümüzə türk (tyurk) deməyə ərinirik? Cavab: Yuxarıda söylədik ki, biz hələ özümüzü tanımamışıq ki, adımızı da bilək. Niyə “müsəlman” komitəsinin məlumatı zəmanəyə dair yazmır? Cavab: Məsələ aydındır... İki aləm... Ukrayna cümhuriyyət elan eləyir, bizim məlumat yazır ki, drama yaxşıdır, yoxsa opera. Ukrayna cəmi Rusiyanın idarəsini əlinə götürmək istəyir. Bizdə də “Rusiyada müsəlmanlıq” əmələ gəlib ortalığa nifaq toxumu səpir. Hərə qərəzi şəxsi üçün şəriəti oyuncaq eyləyib çəkir meydana. Ukrayna əsgəri yarağını hazırlayıb vətən düşmənini güdür, bizim camaat da biri üç manata patron alıb öz qardaşını vurub öldürür. Tahı bunu düşünməyir ki, belə hərəkətin axırı hamı üçün pis olar... İki aləm... Biri doğru yolda, o biri... yol itirmiş. Məndən inciməyin. Haqq söz haqlığında qalmalıdır... Bu ümidsizlik zamanında əlimə “Açıq söz” götürüb “Müsavat” qurultayının iclasları ilə tanış oldum. Ümidim yenidən işıqlanır. Dərin iman ilə deyirəm; “Bizə nicat versə, ancaq “Müsavat” firqəsi verəcək!!” Sakit oluram. Uğurunuz xeyirli, xeyir işiniz bərəkətli olsun, ay müsavatçılar! * * * Kiyevdə “Müsavat” şöbəsi KİYEVDƏ “MÜSAVAT” ŞÖBƏSİ Kiyev türk tələbələrinin milli təşkilatı 1909-cu ildə əmələ gəlib. Əvvəli siyasi məqsədlər təqib eləməyib, ümdə fikri mədəni bir yolda işləmək idi. Belə olduqda bu təşkilata hər kəs olur-olsun, ancaq müsəlmanlıq sifətilə daxil olurdu. Bu hal hürriyyətdən qabaq aylaradək davam etdi. Sonra ümumi müsəlman təşkilatından bir dəstə türk aralanıb, bir ictimaiyun federasion firqəsi əmələ gətirdi. Bü firqə üzvləri inqilab başlar-başlamaz dağılıb Azərbaycana təbliğata getdilər. Deməli, bu firqənin siması dürüst məlum olmayaraq, yox oldu. Ortada yenə köhnəb “zemlyaçestva” qaldı. Təbiidir ki, siyasi bir məslək təqib eyləməyən “zemlyaçestva” zəmanəmizin ehtiyacını rəf edə bilməzdi. Odur ki, cavanlarımızın gözündən bilmərrə düşdü. Dəfələrlə yığıncaqlar qurmaq istənildisə də, nəticə hasil olmadı. Tələbələrimizin ümumi işə soyuqluq ilə baxmalarını yox etməyə çarə tapıldı. Kiyevdə “Müsavat” şöbəsi açıldı. Doğrudan da firqə həyatı cavanlarımıza yeni bir ruh bəxş etdi. Həmişə laqeyd görünən student şövq ilə çalışmağa başladı. İndiyədək firqənin bir neçə iclası olub, nəticələr çox gözəldir. Ən sevinməli hallardan biri budur ki, iclaslarda türk dili işlənir və kağızlar da milli dildə yazılır. Ədəbi dilə malik olmayanlar özlərinə xırda lüğət dəftərçəsi qayırırlar.. Firqənin ümdə fikri budur ki, federasion əsası ilə aşina bilikli və təcrübəli adamlar vücuda gətirsin ki, gələcəkdə millətə lazım olsunlar. Onun üçün qət olundu. Ana dilində danışılsın. Bilməyənlər öyrənsinlər. İclaslarda rus dili bilmərrə qadağan olsun. Kitabxana binası qoyuldu. Kitab meydanında nə qədər milli məsələlərə və fedarasion fikrinə dair əsərlər var, qət olundu toplansın. Hal-hazırda Kiyev də olan məzkur məsələyə dair risalələr alındı. Bir statistika heyəti seçildi ki, ali məktəblər kitabxanasında olan və Azərbaycana dair nə qədər rəqəmlər var isə ələ gətirsin. Bu saat heyət işə məşğuldur. Məlumat hazır odan kimi qəzetə və ya risalə vasitəsilə nəşr olunacaq. Bundan başqa, Qafqaz şəhərlərindən də məlumat istəniləcək. Məqsəd budur ki, Azərbaycan türklərinin sayı, sakin olduqları yerlərdə qeyri-millətlərə nisbətlə miqdarları məlum olsun. Ümid var ki, müvəffəq olaq. Kiyev şöbəsi camaatımıza bilik vermək qəsdilə qərar qoydu ki, risalələr nəşr etsin. Hələlik min manat pul ilə işə başlanacaq. Əvvəlinci risalə “Ümumi və milli məclisi-məbusanlar” ünvanlı olub, millətlər şurasında bu sətirləri yazan tərəfindən oxunmuş bir məruzədir. “Müsavat” şöbəsi əmələ gəlmədən qabaq proqram dairəsində danışıq oldu. Əldə olan proqramın bəzi maddələri ilə həmfikir olmaq istəmədilər. Ələlxüsus torpaq məsələsi uzun-uzadı bəhslərə səbəb oldu. Sonra məsələnin əsl əsasını nəzərə alaraq razılıq hasil eylədilər və aşağıda yazılan qərarları çıxartdılar: Türk ədəmi-mərkəziyyət fikrinin tərəfdarı olub türklərin müttəhed olmalarını nəzərə alaraq “Müsavat” firqəsinə ilhaq oluruq. “Müsavat”ın əldəki məramnaməsinin fəsilləri ilə həmfikir deyilsək də, güman edirik ki, gələcək qurultaylarda ümumi səy ilə bu fəsillər islah olunar. Azərbaycan muxtariyyəti üçün Ümumrusiya məclisi-müəssisan məclisini gözləməli, məhəlli məçlis çağırıb camaatın gələcək idarə üçün öz rəyini bilməli. Azərbaycan sərhədini türk dili işlənən dairələrdə görməli. Bu dairə təqriba Dərbənddən tutmuş Xəzər dənizinin cənubunadəkdir. Səy eyləməli ki, ədəmi-mərkəziyyət fikri Iran Azərbaycanında, Türküstanda, Başqırdıstanda, Qırğızıstanda və qeyri türklər içində də nəşr olunsun. Azərbaycanda yaşayan erməni, gürcü, yəhudi, rus və qeyri millətlər ilə hüquqda müsavi olmalıdırlar. Azərbaycanın ortasında qədimdən yaşayan kürd, türk və qeyriləri köçürmək və ya tələf eləmək ilə süni surətdə meydan açıb məhəlli muxtariyyət hazırlayan millətə qarşı şiddətli etiraz olunur. Azərbaycanın nicatı, milli muxtariyyət qoşun altındadır. Bu qoşunu düzəltməli. Qoşun düzəlincə Kazandakı müsəlman hərbi şurasının izni ilə Qafqaza lazımi miqdarda tatar alayları köçürməli. Deməli, Kiyev federalistləri bu qərarlar ilə bəzi rəylərini bildirib, ikinci müsavat qurultayında lazımi surətdə iştirak edəcəklər. * * * Zəruri məsələlər ZƏRURİ MƏSƏLƏLƏR I. QOŞUN Kiyev müsavatçılarının tatar alaylarının Azərbaycana köçürülməsinə dair çıxardıqları qərarları yazmışdıq. Bu səfər müsəlman hərbi şurası tərəfindən Ukrayna işləri ilə aşina olmaq üçün Kiyevə göndərilən miralay Yaqubovskidən aldığım məlumatı yazıram. Həm miralayın söylədiyinə görə, həm də Kiyev müsəlman hərbi komitəsi vasitəsilə aldığım xəbərlərə görə Rumuniya sərhədində tatar qol orduları (süvari ordu – red.) əmələ gəlməlidir. Hazırda bir neçə alay düzəlib qurtarıb. Böylə olan surətdə yaxşı olmazmı şimal türk qardaşlarımıza müraciət edib təvəqqe edək, bu alaylardan bizə də göndərsinlər. Bizim qoşunumuz yoxdur. Çünki bizi əsgər aparmırdılar. Yenidən qoşun düzəltmək də asan deyil. Olsa da, bu saatın işi deyil. Bu saatda bizim varlığımız böyük qorxu altındadır. Ona görə tatar alaylarının Qafqaza nəqli həm bizə, həm də Rusiya müsəlmanlarına böyük xidmət olar. Biz – Rusiya musəlmanları birbirimizə əl uzadıb, müttəfiq bir surətdə çalışmasaq, həlak ola biləriz. Gələcək Rusiyada bizim mənafeyimiz birdir. Qoşma cümhuriyyətin binası imdidən qoyulmalıdır ki, gələcək mənafeyimiz qəzaya uğramasın. İmdidən ölkələrimizin idarəsini öz əlimizə almalıyıq və camaatın rahat yaşamasını təmin etməliyik. Bu işlərdə də ümdə iş görən qoşun olacaq. Xahiş olunardı ki, “Müsavat”ın mərkəzi idarəsi tatar alayları barəsində Kazan hərbi şurası ilə yazışa idi. Miralay Yaqubovski özlüyündə razılıq göstərdi və söz verdi ki, bu məsələni hərbi şuraya həll üçün təqdim etsin. Hər halda, bu, düzələn və mənfəətli məsələdir. Ancaq çalışılmalıdır. Iı. ukrayna və biz Ukrayna gözümüzün qabağında işə başlayıb, bir neçə ayın içində cümhuriyyət elan edib, oturdu yerində. Bu əhvalatları biz gendən eşidib geninə yetişmədik. Qəzetələrimiz də bu barədə oxucularına lazımi məlumatı verə bilmədi. Rus qəzetlərindən kəsik-kəsIk xəbərlər dərc eyləyib, məsələyə özgələrin nöqteyi-nəzərindən baxdıq. İş böyləmim gərək olaydı? Əlbəttə, yox! Ukrayna məsələsinin bir ucu da bizə toxunurdu. Biz də məhkum deyilən millətik, biz də Rusiyada cövrücəfa görmüşük, bizim də axır nicatımız muxtariyyətdədir... Belə olduqda gərək idi Ukraynanın hər addımına nəzər yetirəydik: gödəyi, gərək qəzetələrimiz və ya cəmiyyətlərimiz Kiyevdə müxbir saxlayaydılar və bu müxbirlər də hər nə əhval eşidib, bildi, həm komitəmizə və həm də qəzetələrimizə xəbər verəydi. Deyək, qəzetələrimiz maddi tərəfdən lazımi qaydada təmin deyillər. Bərəkətlər olsun ki, cəmiyyətlərimizdə pul var. Yaxşı olmazdımı bir adamın məişətini təmin edib Kiyevə göndərəydilər. Ukrayna radası gündə muxtariyyət imarətinə yeni bir zinət vurur. Bu, bizim üçün bir dərsdir; görüb götürməliyik. Biz çox geridəyik. Kiyevdə oturub “Kaspi” qəzetəsi oxuduqda elə bil iyirminci əsrdə oturub orta əsrlərin tarixini mütaliə eyləyirsən. Budur, milli komitə “İzvestiyası”. Baş məqaləsini sənət məktəbinə həsr eyləyib. Deməli, qızlarımıza əl işi öyrətmək üçün bir məktəb açılıb. Bunun üçün də milli komitə miruci-əfkarı səs-küy salıb böyük fərəhlər büruzə verir. Mən məktəbə zidd deyiləm. Məktəb nicat yoludur. Lakin bu saatın məqsədi bu deyil. Bu saat məktəb açmaq belə balaca işdir ki, onu açdıqda qeyri millətlər qəzetlərə belə qeyd eləmirlər. Bu saat bir saatdır ki, əsrlərdə bir ələ düşər: fürsət zamanıdır. Siyasət zamanıdır. Cəmi fikir və zikrimiz gərək buna həsr olunsun. Gərək cəmi qəzetələriz sütunlarını hal-hazıra sərf edib, camaatımıza zəmanənin necə əlverişli olduğunu bildirsinlər. Gücümüzü mədəni və maarif məsələləri yolunda itirməməliyik. Çünki bu saat zəfər burada deyil, zəfər muxtariyyətimizi feli bir surətdə ortalığa çıxarmaqdadır. Muxtariyyət ki, oldu, orada milli mədəniyyət və maarif də olacaq, yox, hərgah fürsətdən mənfəətbərdar olmayıb, məqamı boşlarsaq, onda köhnə zamanlar tək maarifimiz də əldən gedər... Iıı. milli şərqi Zənnimcə, milli nəğmə də (milli qiymən) zəruri məsələlər cərgəsinə gələ bilər. Səbəbisə məlumdur. Bunu bizim köhnə fəallarımız da beləcə düşünmüşdülər. Zərdablı Həsən bəy “Milli nəğmələr” məcmuəsini əmələ gətirmişdi. Lakin ümurət qazanan bir şərqi imdiyədək ortalığa çıxmadı. Şərqisiz də bizim siyasi coşğunluğumuz və milliliyimiz ortalığa çıxmır. Hər bir millətin özünəməxsus bir milli nəğməsi var. O nəğmə oxunduqda millət fərdlərinin ruhu ucalır. Mübarizə edib öz xalqını mühafizə etmək xahişi artır. Bizimsə bu nəğməmiz yoxdur. Odur ki, milli sərxoşluğumuz və nəşəmiz də yoxdur. Düşməni yıxmaq üçün də milli sərxoşluq lazımdır. Bolqarlar “Şumey murpeçə” nəğmələrini oxuduqda intiqam hissi ürəyi dəlir. “İşşənəvimala Ukrayna” şərqisi adamda elə qüdrətli birlik doğdurur ki, doğrudan da Ukraynanın həmişə diri qalıb səadətdə yaşamağına iman edirsən... Bizim hələ milli nəğməmiz yoxdur. Biçarə cavanlarımız milli hiss coşğunluğunda bilmirlər nə oxusunlar. Kiyevdə inqilabın əvvəl günləri təntənəli nümayişlər yapılanda tatarlar “...sübhanallah” oxuyurmuşlar. Bizim studentlər isə nəğməsizlikdən nümayişi sükut içində keçiriblər. Bizə milli şərqi lazımdır. Bu da bu saatın məsələsidir. Milli şərqi bizim yatmış milli hisslərimizi oyadar. Bu şərtlə ki, məzmunu və havası ayıq olsun, oxunduqda “Segah” kimi ruhumuzu boşaltmasın. Milli tərəqqi əmələ gətirmək üçün şairlərimiz və musiqişünasımız Üzeyir bəy Hacıbəyov cənabları çalışmalıdırlar. Yaxşı olardı ki, milli komitə və ya mərkəzi “Müsavat” milli şərqi əmələ gətirmək üçün mükafat vəd edəydi. 1917 * * * Ukrayna müsəlmanlarının nəzər diqqətinə UKRAYNA MÜSƏLMANLARININ NƏZƏR-DİQQƏTİNƏ Necə ki, məlumdur, Ukrayna cümhuriyyətində Ukraynada sakin qeyrimillətlərin işlərini idarə etmək üçün generalnı sekretarlar təyin olunub. Polyak, yəhudi və velikorusların işlərinə baxmaq üçün belə sekretarlar var. Ukraynada müsəlmanlar az olduğu üçün işlərinə baxmağa əlahiddə sekretar təyin olunmayıb. Lakin milli bir idarəyə ehtiyac çoxçoxdur. Bunu nəzərə alaraq Kiyev türk ədəmi mərkəziyyət firqəsi “Müsavat”ın idarəsi Ukrayna millətlər işi generalnı sekretarı Şulgin cənablarına müraciət edib müsəlmanlar barəsində bu qərarı hüsula gətirdi: Müsəlmanların cəmi dini, milli və mədəni məsələləri Kiyev “Müsavat” idarəsinin vasitəsilə əmələ gəlir. Deməli, Ukraynada sakin və ya gəldi-gedər müsəlmanların Ukrayna hökumətinə işi düşsə, Kiyevdə türk ədəmi mərkəziyyət firqəsi “Müsafat” idarəsinə müraciət eləyir və idarə vasitəsilə müsəlmanların işləri Ukrayna hökumətinə çatdırılır. Kiyevdə “Müsavat” dəftərxanasının adresi bu: Kiev jılxovskaya ul. dom №-51, kv. 1, kanselyarıya “musavat”. Ukraynanın qeyri yerlərində sakin olan müsəlmanların, ələlxüsus, xarkovluların nəzərlərini bu nöqtəyə cəlb edirik. Ümumukrayna müsəlmanlarına xəbər çatmaq üçün qeyri qəzetlərin də yuxarıda yazılanları dərc eləməyi rica olunur. Kiyevdə “Müsavat” sədri: Yusif VƏZIROV. 1917 * * * Yusif Vəzirovun məruzəsi YUSİF VƏZİROVUN MƏRUZƏSİ Çərşənbə günü təmuzun (iyulun – red.) 29-da axşam saat 7-də türk ədəmimərkəziyyət firqəsi “Müsavat”ın Ukrayna səfiri Yusif Vəzirovun parlaman binasında “Müsavat” firqəsinə məxsus ötədə (iqamətgahda – red.) məruzədə bulundu. İbtida Məhəmməd Əmin Rəsulzadə əfəndi məclisi açaraq məruzəçi Vəzirovu məclisə mərufilik etdilər. Vətənindən uzaq olmaqla bərabər vətən mənafeyi uğrunda çalışmaqdan yorulmaq bilməyən Vəzirov axır zamanlarda İstanbula gedəcəkdir. Ibtida ümumi bir konfrans sürətilə məruzə oxumağı təsəvvür olunurdu. Lakin havalar sıcaq (isti – A.B.) olduğundan ümumi konfrans vermək mümkün olmadı. Bakı komitəsinin qərarına görə rayon nümayəndələrindən ibarət kiçik bir məclisdə kəndisinə həsbi-hal etmək qərara alındı. Məruzəçi cənabları alqışlarla məqam xitabətə gələrək bir vəcəatə bəyanatda bulundular: – Acizləri Odessadan çıxarkən topladığım bir çox məlumat bolşeviklər tərəfindən dərdəst (müsadirə – red.) edilən əmlakımla birgə məhv və tələf edildiyindən məaltəəssüf, sizə müfəssəl məlumat vermiyəcəyəm. Kiyevdə 1909-cu sənədən başlayaraq müsəlman tələbələrinin bir təşkilatı olmuş; o zamandan türk tələbələri çalışmaya başlamışlar. İbtidada bu təşkilat din və islamlıq adı ilə fəaliyyətə başlayıb. Rusiya müsəlmanlarının hankı təbəqəsindən hankı tərəfindən olursa-olsun Kiyevdəki müsəlman studentlərini öz ətrafına toplamışdı. Sonra müharibənin ibtidasında studentlər arasında siyasi ruhda gizli bir təşkilat düzəldi. Bunun fəaliyyəti o qədər geniş olmayıb, yalnız Rusiya müsəlmanlarına xitabla bir-iki intibahnamə nəşrilə o vaxtkı Rusiya hökuməti əleyhinə çıxmış idi. 1917-ci ildə Ukraynanın bütün şiddət və həyəcan ilə doğulan milli hərəkatı bütün Rusiya daxilində yaşayan qeyri rus millətlərə bir örnək oldu. Ukraynanın milli hərəkatları hər yerə sirayət etməyə başladı. Krımda və sair Ukraynaya yaxın yerlərdə bu hərəkatın təsiri ilə onlarda da Ukraynadakı şiddətlə olmasa da, yenə milli hərəkatlar görünməyə başladı. Böylə bir halda Ukraynada biz özümüzü yalnız gördük. Heç bir hazırlığımız olmadığı halda Rusiya inqilabını qarşılamağa məcbur olduq. Siyasi təşkilata böyük ehtiyac hiss edildi. Ona görə 1917-ci sənənin noyabrında türk ədəmi-mərkəziyyət firqəsi Müsavatın Kiyev şöbəsni küşad etdik. O zamanlar hər şeyə Ümumrusiya nəzərilə baxdıq. Zata bu zamanın icabı idi. Çünki, o zamanlar biz hələ rusiyalı hesab edilirdik. Son zamanlarda Azərbaycan cumhuriyyəti və istiqlaliyyəti elan olunduqdan sonra bizim qeyri-müəyyən hərəkatımız müəyyən olaraq sərbəst surətdə hərəkət etməyimizə müsaidə verdi. Bu sırada Rusiya daxilində siyasi bir firqə sifətilə deyil, başqa bir yolda çalışmaq lazım gəlirdi. Budur ki, Kiyev müsavat şöbəsi Ukraynada Azərbaycanın siyasi bir nümayəndəliyi təsis etməyi təhdi-qərara alaraq bu gündən etibarən Kiyev şöbəsi bir konsulxana vəzifəsini görməyə başlamışdır. Sizə məlumdur ki, milli hərəkatlar birinci olaraq Ukraynada başlayıb bütün xırda millətləri öz tərəflərinə çəkməyə başladılar. İbtidai Kiyevdə bir “millətlər qurultayı” dəvət etdilər. Qurultay kəndi qərardadlarını icra etmək üçün bir icraiyyə komitəsi təşkil etdi. Haman icra komitəsinə biz də dörd nəfər nümayəndə verdik. O icra komitəsinin əsl məqsədi bu idi ki, Rusiyada ədəmi-mərkəziyyət fikrini nəşr etsin. Bu məqsədlə bir jurnal da nəşr edildi. Biz də şu jurnalda tamam ciddiyyətlə çalışmaya başladıq. O vaxta qədər Rusiyada Azərbaycanı tanımazdılar. Azərbaycanı yalnız İranın bir hissəsi bilirdilər. Bizim vəzifəmiz və qayəmiz bu oldu ki, birinci olaraq əvvəl Rusiya əfkariümumiyyəsinə Azərbaycanı tanıdaq. Odur ki, Azərbaycan üçün ibtida bir Azərbaycan xəritəsi cızdıq. O zamandan Azərbaycan haqqında, onun tarixi, ədəbiyyatı, mədəniyyəti, ticarət və iqtisadiyyatı barəsində bir çox məqalələr yazdıq. Yavaş-yavaş Azərbaycan şöhrət tapmağa başladı. Hər kəsdən artıq Ukrayna Azərbaycana əhəmiyyət verirdi. Onlar deyirdilər, biz hər xüsusda Azərbaycana kömək edəriz. Onların bizdən bir çox ümidləri var idi. Onlar öz əsgərlərinə bir o qədər inanmayırdılar, biz onlara müraciət etdikdə Ukraynanın hərbiyyə naziri Juqofski vəd etdi ki, hər bir barədə o, azərbaycanlılara müavinət etməyə hazırdır. O, bizim nə kibi bir xahişimiz olursa, ona əməl edəcəyini vəd etdi. Bizə iki vaqon verirdilər ki, onunla Ukraynadan istədiyimiz hər qisim şeyləri Azərbaycana gətirək. Odur ki, biz nümayəndə sifətilə o zaman Bakıya iki tələbə göndərdik. Onlar Bakıya gəldilər. Lakin özlərinin fəaliyyətsizliklərindənmi, yaxud o zaman Bakının bolşeviklər əlinə keçdiyindənmi və yaxud başqa səbəblərdənmi bilməyirəm, bir xəbər çıxmadı. Ən nəhayət, Gəncədən bir məktub aldıq ki, o zaman Ukrayna hökuməti dağılmış, bolşeviklər orada hökmran olmuşlardı. Təbii böylə bir zamanda heç bir şey yapmaq olmazdı. * * * Ukraynanın Rusiya xırda millətlərinə böyük xidməti olmuşdu. Odur ki, biz daimi surətdə Ukraynanı tuturduq. Hətta məclisi-məbusan seçkilərində bir xitabnamə ilə Ümumukrayna daxilində yaşayan müsəlmanlara tövsiyə elədik ki, səslərini ukraynalılara versinlar. Bunun üçün Ukrayna ilə aramızda bir müddət səmimi dostluq zühur etdi. Bunun da Ukraynada yaşayan azərbaycanlılara böyük xidmətləri oldu. Evləri hicz etdikdə azərbaycanlılara toxunmadılar, əsləhələrini almadılar. Azərbaycanlılar ilə sair xarici təbəələr kimi müamilədə bulunurdular. “Müsavat” adı da Ukraynada böyük rol oynayırdı. Ukrayna “Müsavat”ı tanıyırdı. Hətta əsgərlər tərəfindən tutulan bir musəlmanı müsavatçı olduğunu bildikdən sonra buraxmışlardı. Ukraynada “Müsavat” firqəsi bir siyezd təşkil etdi. Siyezd Ukraynanın xariciyyə sekretariatına Ukraynada yaşayan 60-70 bin müsəlman namından müraciət edib onların siyasi və ictimai ehtiyaclarını təmin üçün bir məmurluğun lazım olduğunu qandırdı. Bu məmurluq vəzifəsi “Müsavat” şöbəsinə həvalə edildi. Rəsmi surətdə tanınan “Müsavat” şöbəsinin Rusiya müsəlmanları hərəkatında bir çox xidmətləri oldu. Krım məsələsi meydana gəldikdə anlaşıldı ki, Ukrayna Krımı ilhaq etmək istəyir. Bu xüsusda etiraz etdik. Krım məsələsində biz laqeyd qala bilməzdik. Çünki bizim proqramımızda açıqdan-açığa Rusiya daxilində yaşayan türk və islamlar üçün məhəlli və milli muxtariyyət tələb etmək var idi. Komitənin qərarı ilə Krıma getdim. Məqsədim orada parlaman çağırıb hökumət təşkil etmək idi. Ayın 4-də Krıma varid olub, səkkizində parlaman küşad edildı. Krım ziyalıları parlaman ətrafına toplandı, milli hərəkat orada böyük bir meydan aldı. “Müsavat”ın fəaliyyəti burada tamam olur. Sizə imdi Krım hərəkatından bir qədər məlumat vermək istəyirəm. Krımda bir müdiriyyət təşkil edildi. Müdriyyət ibarət idi bir baş müdirdən, ədliyyə, maarif, xariciyyə mövqufat, ədyan kibi beş müdirlərdən ki, hərəsi müstəqil öz idarələrini dolandırmaqda idilər. Bu mü- dirlər üç yüz binə baliğ olan Krım türklərini idarə ediyordular. Bununla bərabər Krımın bir də məclisi-məbusanı var idi. Krım müdiriyyəti maddi cəhətdən təmin idi. Zira Krımda mövqufat adı ilə millətin böyük bir sərvəti var ki, onunla bütün Krım türklərinin mədəni və ictimai işlərini idarə etmək olar. Krımın 89 bin desyatinlik bir mövqufatı var ki, bu böyüklükdə yer tamama abad olub, onda böyük məhsuldar bağlar və binalar vardır. Krımlılar kəndilərinin nüfuzca azlıqlarını nəzərə almayaraq köhnə tatar xanlığını təşkil etmək fikrinə düşdülər. Hər yerdə olduğu kibi qeyri-müsəlman ünsürlər bunun əleyhində idilər. Hələ Krımda ki, əksəriyyət orada müsəlmanlarda və tatarlarda deyil, krımlılar istəyirdilər ki, Osmanlı şahzadələrindən birisini özlərinə xan təyin etsinlər. O zamanlar Krımda bulunan almanlar da buna müvəffəqiyyət etdiyindən qeyri-müsəlmanlar açıqdan-açığa müsəlmanlar ilə ədavətə başladılar. Krımlılar bu fikirləri ilə bütün Krımda məskun olanları öz əleyhlərinə qaldırdılar. Halbuki, tatarlar xanlıq təşkil etmək qüvvəsində deyillər. Krımlıları əski rus istibdadı və siyasəti bir hala vəz etmiş ki, məhəlli istiqlaliyyətini idarə edəcək bir halda deyillər. Krımlılar bizim qan qardaşlarımızdır. Onların səadəti bizim səadətimiz, fəlakəti bizim fəlakətimizdir; biz hər xüsusda krımlı qardaşlarımızı hürr və sərbəst görmək istəyiriz. Lakin burası da etiraf edilməlidir ki, Krımın qüvvəsi qayət azdır. 150 sənədir ki, onlar Rusiya mədəniyyətindən layiqincə istifadə edə bilməmişlər. Krımda yalnız bir nəfər mühəndis, iki nəfər hüquqşünas və beş nəfər doxtur vardır ki, müstəqil yaşamaq istəyən bir millət üçün bu qayət az bir şeydir. Milləti və ümuri-məmləkəti (dövləti – red.) idarə etmək üçün Yevropa elmləri ilə müchəz ziyalılar lazımdır. Orta sinif bir millətin müqəddəratını kəndi əlinə alıb idarə etmək səlahiyyətində deyildir. Idarə üçün çoxlu qüvvələr lazımdır ki, məaltəəssüf, Krımda bu yoxdur. Bunun üçün onlara söylədim: – Məqsədim hər xüsusda sizə müavinət etməkdir. Lakin sizdə qüvvə yoxdur. Xanlıq fikrini təqib etməklə yalnız siz başqalarını öz əleyhinizə qaldırırsınız.. Bir də İsmayıl bəy Qaspirinski vətənini siz öylə təsəvvür etməyiniz ki, mədəni bir ölkədir. Bununla bərabər Ismayıl bəyin işdə, dildə, fikirdə birlik şüarı Krımda kəndisinə hazırkı halda bir çox tərəfdar deyil, əleyhdar qazanmışdır. Demək olar ki, bütün Krım tatarları İsmayıl bəyin əleyhinədir. Onlar deyir ki, Ismayıl bəy doğrudan-doğruya krımlıların fikrini azdırır. O, Turan fikrini təqib etməklə nəinki krımlıları Turanla birləşdirə bildi, bəlkə onları tatarlıqdan da uzaqlaşdırdı. Bunun üçün “Tərcüman” qəzetəsi qapanıb, əvəzinə “Millət” qəzetəsi çıxdı. Krımlılarda qızğın bir tatar cərəyanı var. Bu xüsusda onların bir çox yazıları və mənzumələri var. Bir şeirləri var ki, məaltəəsüf onu fəramuş etmişəm, orada şair qayət həyəcanlı bir surətdə deyir: – Əgər məni cəhənnəmə də sürüyüb salsanız, mən yenə tataram. Vaxtımız az olduğundan bu qədərə kifayət edirəm. Bir qədər də Denikin haqqında sizə məlumat vermək istəyirəm. Almanların zamanında Denikinin qüvvəsi yoxdu. Krım müdiriyyətində sabiq İstanbul səfiri Çarıqov da var idi. Bu, hər nə qədər maarif vəziri idisə də, lakin tamamilə xarici siyasətlə məşğul idi. Çarıqov, Sazanovun fikrinə qarşı bir fikir çıxarmış idi. Bu da ədəmi-mərkəziyyət fikri idi. O, Rusiyanı ədəmi-mərkəziyyət üsulu ilə idarə etmək istəyirdi. Çünki, sabiqdə Rusiyada yaşayan bütün qeyri-ruslar get-gedə Rusiyadan ayrılmaqda və Rusiya ilə birləşmək istəməməkdə idilər. Çarıqov bunları yalnız ədəmi-mərkəziyyət üsulu ilə əski Rusiyanı əhya etmək fikrinə düşmüş idi. Bununla bərabər Rusiyanın paytaxtını da Petroqraddan Kiyevə köçürmək fikrində idi. Bununla da tam şiddətlə Ukraynada qaynamaqda olan milliyyət fikrinin əleyhinə çıxmaq istəyirdi. Alman vəkilləri ilə tatar vəkilləri buna etiraz etdilər. Çarıqov ən nəhayətdə Denikini dəvət eylədi. Denikin Krıma gəldikdə şiddətli fəaliyyətə başladı. Onların fikri bu idi ki, hər zaman Rusiyaya sadiq qalan tatarlardan və müsəlmanlardan qüvvə toplayıb bir ordu təşkil etsinlər. Bu ordu vasitəsilə Rusiya inqilabına bir xatimə çəksinlər. Krımın əsilzadələri, varlıları Denikinin ətrafına toplaşdılar. Tatarlardan əsgər cəm etmək istədilər. Bunun üçün bir qurultay dəvət edib, onunla bütün Krımın fikrini bilmək xahişində bulundular. Qurultay açıqdan-açığa Krım müdiriyyətinə etimad etdiklərini, yalnız müdiriyyətə inanıb, onun qərarlarına əməl edəcəklərini bildirdi və əsgərlikdən imtina etdi. Bundan sonra Denikin qurultayın əleyhinə çalışmağa başladı. Bu tarixdən başlayaraq şiddətlər və təzyiqlər icra edildi. Bu hərəkət yalnız Krım tatarları əleyhinə deyil, bütün Rusiyada zühur edən milliyyət məhsullarının əleyhinə idi. Denikin və onun başına toplaşanlarda yanlış bir zehniyyət vardı. Onlar Rusiyanın bütün inqilabını təsadüfi bir şey bilirdilər. Onun üçün də bunu yatırıb, əski Rusiyanı bütün əzəmət və həşəmətilə yenidən əhya etmək istəyirdilər. Qəribədir ki, bunu da hər kəsdən artıq Rusiyada milliyyət cəhətincə əzilib təzyiq edilməkdə olan tatarların və müsəlmanların əli ilə yapmaq istəyirdilər. Budur ki, bir müsəlman korpusu təşkili fikri doğdu. * * * Necə ki, məlumunuzdur inqilabın əvvəllərində hər yerdə əsgərlərin arasında təşkilat düzəlməyə başladı. Bununla bərabər, bir də milli polklar vücudə gəldi. Bu cümlədən olaraq Rumıniya sərhədlərində bulunan tatar əsgərlərinin də arasında bir təşkilat əmələ gəlmişdi. Krım tatarları bundan istifadə etmək istəyirdi. Hətta o zaman Kiyev müsavatçıları istəyirdilər ki, bu əsgərlərin bir qismini Qafqaza göndərtsinlər. Sonra anlaşıldı ki, bu milli tatar polkunun bir də iç üzü varmış. Bu təşkilatı məşhur Kaledin düzəldirmiş. Kaledinin fikri bu idi ki, bu əsgərlər vasitəsilə Rusiyanın cənubunda qaynamaqda olan milliyyət fikrinə ağır bir zərbə vursun. O zaman altı yüz nəfərədək rus zabiti Krıma toplanmışdı. Onların fikri bu idi ki, ibtida Krımdan əsgər toplasınlar. Sonra Şimali Qafqaz və Azərbaycandan əsgər cəm edib bolşeviklər ilə müharibəyə başlasınlar. Onlar deyirdilər ki, rus soldatının əxlaqı pozulmuş, bolşeviklik fikri onlara sirayət etmişdir. Budur ki, rus soldatlarına etibar etmək olmaz. Müsəlmanların isə sədaqətlərinə şübhə yox idi. Bu fikirdən onlar çəkinməyirdilər. Əl altından Kaledin və onun həmməsləkləri iş görürdülər... Zahirdə isə buna milli bir rəng verilirdi. Hətta bu barədə tatar ziyalılarından bir neçəsini İstanbula göndərdilər. Türklərin də hüsnü-təvəccöhünü təşkil edilmək istənilən müsəlman qol ordusunun əleyhinə qalxızmaq istədilər. Sonradan bu işin üstü açıldı. Budur ki, müvəffəq olmadılar. Qol ordu dağıldı. Bütün silah və ləvazimatı-hərbiyyə Denikinə həvalə edildi. Bu uğurda sərf edilən altı milyon para da hədər getdi. Bununla vahid rusiyaçıların Krımdakı planları baş tutmadı. Sizə bir qədər də bolşeviklərdən məlumat vermək istəyirəm. Bən birinci dəfə olaraq bolşevikləri Kiyevdə görmüşdüm. O zaman bolşeviklərin yeni iş başına keçərək Rusiya ömrü-idarəsini əllərinə alan vaxt idi. Ukraynaya hücum edib onların təşkil etdikləri milli hökuməti dağıtmışdılar. O vaxt bolşeviklər Kiyevdə yapmadıqları dəhşət buraxmadılar. Üç-dörd gün içərisində yalnız Kiyevdə beş min nəfərdən artıq adam qırdılar. Şəhərin küçələrində qan adəta su kibi axırdı. Kimsəyə fərq qoymayır, müqəssir və günahsızı yeki digərindən ayırmayırdı. Hətta məktəb çocuqlarınadək belə qırırdılar. İyirmi beş günə şəhərdə qalmaqla Kiyev kibi bir şəhəri xarabazara döndərdilər. Sonradan nemes qüvvəsi Kiyevə gəldiyindən çəkilib getdilər. Tale məni ikinci dəfə də bolşeviklərə rast gətirdi. İki ay yarım bundan əvvəl mən bolşevikləri Odessada gördüm. Bu kərrə bolşevikləri büsbütün təsəvvürümün xaricində tamaşa etdim. Mən bolşevikləri Kiyevdə gördüyüm kimi təsəvvür edirdim. Bolşevik əsgərlərini bir taqım cındır əlbəsəli nizamsız əsgər kütləsindən ibarət bilirdim. Lakin yanıldığımı anladım. Bu kərrə Odessanı işğal edən Qırmızı Orduda bir intizam müşahidə etdim. Bolşeviklər adəta burjuy misalı yeni və təmiz əlbəsə ilə məlbəs idilər. Bununla bərabər Odessada bolşeviklərin vürudundan əvvəl, hökumət dabrovollarda olan zaman bir hərc-mərclik ar idi. Şəhərin həyatı büsbütün alt-üst olmuş, hər zaman, xüsusa gecələr kefli əsgərlər güllə atır, xalqın hüzuri-rahatlığını pozurdular. Əksəra soyğunçuluqlar vaqe olurdu. Şəhərdə yek digərinə zidd iki dürlü tərzi-həyat var idi. Birisi kefdə, işrətdə son dərəcə ifrata varmış, digəri səfalətdən, aclıqdan son dərəcə təfərrüata uğramışdı. Hər küçə başında acından yerə yıxılıb qəşş edən qadın və çocuqlara əksəra təsadüf edilirdi. Adəta bu, bir adi şey olmuşdu. Bununla bərabər hərneçə gündən bir qəzetələrdə səfil bir ailənin tamamilə acından qırılıb öldüyü və kimsənin ondan xəbəri olmadığı oxunurdu. Aclıq və səfalət bu dərəcəyə çıxdığı bir halda digər tərəfdən qənnadı dükanlarında gözəl şəkərləmələr, restoranlarda ləziz xörəklər və yeməklər öz qaydası ilə satılır. Şəhərin ikinci sinfi – zəngin və sərvətdar qismi əbəda öz istirahətini pozmayırdı. Şəhərin bir hissəsi işsizlikdən və yoxsulluqdan qırılır, tələf olur, digər hissəsi hər cür klublarda, əyləncə yerlərində eyş-işrətdə milyonlar sərf edirdi. Görülən acı və səfalətli mənzərələrdən əbəda mütəəssir olmayırdı. Budur ki, yek-digərinə düşmən, heç bir təriqlə barışmayan iki cərəyan müşahidə edilirdi. Bu da adi bir həyat surətini almışdı. Mən bolşevikliyin nə olduğunu, onun qüvvətini o zaman hiss etdim. Hiss etdim ki, Rusiyada bolşevizmi doğuran Rusiyanın tərzi-həyatı olmuşdur. Bolşevizmin qüvvəti Rusiyadakı ədalətsizlikdən nəşət etmişdir. Çünki səfalətin müdhiş qaranlıqları içərisində əzilən, inləyən və can verən böyük bir kütlənin yeganə bir ümidi düşdüyü fəlakətdən xilas olmaq üçün yalnız bir çarəsi var idi. Yəni özünün xilası, nicatını yalnız bir şeydə görürdü. O da bolşevikdən ibarət idi. Mən, əsasa, bolşevizmə ziddəm. Bolşevizm heç bir millət üçün, xususa, bizim kimi, əsəratdən yenicə xilas olmuş millətlər üçün heç bir səadət gətirməz. Bolşevizmin sonu hərc-mərclikdir. Biz gərək bolşevizmin öz vətənimizə gəlməsinə bütün ciddiyyətimizlə mane olaq. Bunun qarşısını almaq üçün bolşevizmi doğura biləcək ədalətsizliyi məmləkətimizdən rəf və dəf etməliyiz. Bolşevizm aclıqdan və səfalətdən çıxır. Bunun üçün millətimizin əksəriyyətini təşkil edən fəhlə və kəndçi sinfinin iqtisadi həyatını yoluna qoymalı, topraq məsələsini onlara əlverişli bir surətdə həll edilməlidir. Odessada, ərz etdim ki, bolşeviklikdən əvvəl bir hərc-mərclik müşahidə edilir, ehtikar gündən-günə şiddətlənirdi. Bazarda açıqdan-açığa pul alış-veriş edilirdi. Bolşeviklərin vürudundan sonra şəhərin intizamsızlığına bir xitamə çəkildi. Ehtikarçılıq ləğv edildi. Bolşeviklərin bir nöqsanı oldu ki, o da çörəyə məzənnə qoymalarıdı. Onlar elan etdilər ki, çörək gərək üç manatdan satılsın. Bu elan çörəyin tamamilə qəhətliyinə səbəb oldu. Hətta girvənkəsi yüz manata çörək axtardım, tapa bilmədim. Şəhərdə zahirdə nizam var idi. Güclə xalqdan bir şey almayırdılarsa da, lakin tədriclə hər şeyi milliləşdirməyə başladılar. Odessada bolşeviklərin süqutuna başlıca səbəb onlarda məruf olan (den bedneta) füqəra günü oldu. Məlumunuzdur ki, bolşeviklər ayda bir kərə (füqəra günü) adı ilə kasıblar faydasına ev əşyası və əlbəsə toplayırlar. Hər kəsin iki dəst əlbəsəsi ayaqqabı və sairəsi var isə birisini alırlar. Odessada dəxi böylə bir gün tərtib verdilər. Birinci olaraq Puşkin küçəsindən yığmağa başladılar. Bu küçə bir o qədər də burjuy küçəsi deyil. Arabaları o küçəyə sövq edilərək o günə məxsus seçilmiş şəxslər evlərə soxularkən məhlə əhlində onların əleyhinə bir həyəcan başladı. Ən nəhayəti arvad, uşaq, gənc və ixtiyar ağac ilə, daş və isti su ilə, hətta balta ilə onlara hücum etdilər. Şiddətli bir çarpışma vaqe oldu. Nəhayət, Den Bednatanı o gün ləğv etdilər. Sonradan şəhərdə bolşeviklərin əleyhinə, o cümlədən yəhudilərin əleyhinə şiddətli fitnəamizə şayələr nəşr edilməyə başladı. Guya, Məruf Qriqorev bir yəhudi talanı salmaq fikrində imiş. Bu fikri bilən Odessanın komissarı ki, kəndisi də yəhudi idi, bunun qarşısını almaq qəsdilə bu işi görürmüş. Bolşevikləri yıxmaq üçün vahid rusiyaçılar rus əfkari-ümumiyyəsini yəhudilərin əleyhinə qaldırırlar. Mən şəxsa yəhudi əleyhinə deyiləm. Lakin burası var ki, bolşevik komissarlarının 99 faizi yəhudidir. Sağlar böylə rəng verirlər ki, yəhudilər Rusiyadan intiqam alırlar. Məşhur rus ədiblərindən Dostayevski öz dnevnikində demiş ki, Rusiyanı yıxacaq bir amil olacaqsa, o da yəhudilər olacaq. Sağlar bolşevikliyi yəhudiliyə istinad verirlər. Bundan ötrü əllərində bir çox dəlillər də var. Əvvəla, bolşeviklərin rəsmi nişanlarını yəhudiliyə istinad verirlər. Məlumunuzdur ki, bolşeviklərin nişanı qırmızı yıldızdır. Budur ki, sağların qəzetələri açıqdan-açığa bolşevikliyi yəhudi balası adlandırırlar. Bir də bolşeviklər ümumi dinlərin əleyhinədirlər. Onlar deyirlər ki, din millətlərin tiryəkidir. Moskvada məruf kəlisaların birində bulunan məşhur bir IKONA İsanın rəsminin üzərində cəli xətt ilə yazmışlardır: “Din millətlərin tiryəkidir. Onları qəflət uyğusunda yatırmaqdan başqa bir xidməti yoxdur”. Habelə, hər kəs evində Səlib və İsanın rəsmini saxlasa, hökumətə müəyyən bir xərc verməlidir. Bununla bərabər ruslarda bir etiqad var idi; müqəddəslərin meyiti hər zaman sağ və salamat qalar, onlar başqa adi insanlar kibi çürüməzlər. Bolşeviklər bunun yalan olduğunu isbat etmək üçün bütün Rusiyada bulunan müqəddəslərin qəbirlərini camaatın gözü qabağında açıb, bunların yalan olduğunu aləmə isbat etdilər. Budur ki, ruslar bolşevikləri xristianlığın düşməni kimi tanıyırlar. Hətta bolşeviklər ilə mübarizə edən Kolçak orduları müqəddəslərin adları ilə adlanmışlar. Onların başında rəhbanlar durmuşlardır. Bu gün dindar Rusiyada dinlər tamamilə qaldırılmış. Kəbin və talaq məsələsini də ləğv etmişlərdir. Onlar tamam şeyləri əsasdan uçurub, yerində istədikləri kibi yenidən bir şey bina etmişlər. Onlar hər şeyə ancaq zəhmət nöqteyi-nəzəri ilə baxırlar. 1919 * * * Xarici siyasətimiz XARİCİ SİYASƏTİMİZ I. QÜVVƏLİ İSTİQLAL Dünyada hər bir dövləti təşkil edən üç amildir: torpaq, millət və hakimiyyət. Bu gün Azərbaycanda bu üç amil mövcud olduğu üçün Azərbaycan müstəqil bir məmləkətdir. Lakin məmləkətlər arasında fərqlər çoxdur. Məsələn, köhnə Avstriya-Macarıstan dövləti ilə Almaniyanı müqayisə edək. Tövri-idarəsindən başqa bu iki dövlətin əsl mahiyyətində böyük fərqlər görünür. Almaniyanın tam əksəriyyətini təşkil edən alman milləti olduğu halda, Avstriya-Macarıstanda cürbəcür millətlər yaşayırdı. Onun üçün səmaməti-mülkiyyə Almaniyada Avstriya – Macarıstandan çox idi. Ola bilər ki, bir məmləkətdə daxili musalimət çox millətlərin vücudu ilə də təmin olunsun. Bu halı Şimali Amerika cəmahiri-müttəhidəsində görürük. Dürlü millətlər vətəni olan bu Cümhuriyyət ən sağlam bir idarəyə istinadən xoşbəxt yaşayır və xalqının rahat və istirahətini təmin edərək, rəğbətini qazanır, bunun səbəbi isə uca bir idarə, gözəl bir qanundur. Bir tərəfdən ədalətli bir idarə, o biri tərəfdən qüvvətli bir mədəniyyət məmləkətdəki bütün millətləri yoğurub, bir qəlibə salır. Hər kəs ümumi vətənini sevir və onun mədəniyyətini qeyri-məcburi bir halda alır. Türk idarələrində ən qədimdən bəri istila olunmuş millətlərə qarşı bir ədalət yeridilmişdir: heç bir millətin daxili işinə qarışılmamış. XII əsrdə qərbə doğru axıb gələn tatar qüvvələrinə nə qədər vəhşilik isnad etmək istəmişsələr də, bitərəf müvərrixlər tatarların da idarəsinin ədalətli olduğunu inkar etməyirlər. Neçə əsr Rusiyanı hökmü altında saxlayan tatar rus millətinin daxili işlərinə qarışmadı; dini və milli məsələlər tatar hakimiyyətindən kənarda qaldı. Eyni halı Osmanlı idarəsində də görürük: ermənilər, bolqarlar, rumlar, qreklər, serblər və başqaları milli və dini məsələlərində asudə idilər. Ancaq Türkiyə Amerika kimi qəvi bir mədəniyyətə malik olmadığı üçün əlinin altındakı millətləri yoğurub bir şəklə sala bilmədi, Türkiyədə sakin bütün millətlər ümumi məmləkət mədəniyyətindən ayrılıb, öz milli mədəniyyətinin inkişafına çalışdılar. Türkiyədən faydalanmaq istəyən avropalılar da bu millətləri tutmağa başladılar. Avropa mədəniyyəti Türkiyəyə ən əvvəl məhkum millətlər vasitəsilə girdi. Müstəbid sultanlar, cahil “alimlər” hürufat müşkülatı, şərq tənbəlliyi Avropa mədəniyyətinə tərəfi-müqabil gəldisə də, yalnız müsəlmanlar bu mədəniyyətdən məhrum qaldılar. Xristianlar isə tərəqqi etdilər. İş bu yerə gəldi ki, xristianlar çürük türk idarəsindən bezməyə üz qoydular. Türkün münəvvər qismi də bunlara qoşulub inqilab doğurdular. Əski Rusiya dövləti də çox millətlərdən ibarət idi, burada əksəriyyət təşkil edən velikoruslardan başqa, finlər, estonlar, latışlar, litvalılar, polyaklar, beloruslar, moldavanlar, ukraynalılar, gürcülər, ermənilər, türklər, tatarlar və yəhudilər də var idi. Rusiya ən fəna bir idarəyə malik idi. Tək velikoruslar hakim millət sanılırdı. Başqaları isə məhkum idilər. Hakim millət öz dini və millətini məhkum millətlərə cəbran istibdad təriqi ilə qəbul etdirmək istəyirdi. Məhkumlar da bunu duyaraq rus millətinə alışmaqdan çəkinirdilər. Rus idarəsi öz mədəniyyətini sərf etməkdə də xəsislik edirdi. Məhkum millətləri həmişə qaranlıqda saxlamağa çalışırdı. Bunun üçün məhkumlar ilə hakim arasında daimi bir uçurum olduğu hiss olunurdu. Böyük inqilab pərdəni qaldırdı və uçurumu bütün aləm gördü. Uçurumun bu tayında bir Azərbaycan da meydana çıxdı. Bu məmləkət mövhum bir ölkə, süni bir qitə deyil. Bura tarixdə ad qoymuş və istiqlaliyyətini neçə əsr əvvəl qaib etmiş bir dövlətdir. XII əsr miladidə Atabəy Şəmsəddin Eldəniz indiki Qafqaz və Iran Azərbaycanını bitişdirdi, bir məmləkət şəklinə saldı. Atabəy Nəsrəddin Əbubəkr bin Cahan Pəhləvan Aranda, yəni indiki Qafqaz Azərbaycanında və əsl Azərbaycanda 20 il səltənət sürübdür. Bu günkü Azərbaycan ən sağlam vücudə malikdir. Burada tam əksəriyyəti təşkil edən Azərbaycan türküdür. Bu millətin özünəməxsus bir mədəniyyəti var. Mədəniyyətimiz o qədər qüvvətlidir ki, bizdən başqa qonşularımızı təsiri altında saxlayıb və saxlamaqdadır; dilimiz Qafqazda, Xəzər arxasında və Şimali İraqda ümumi bir dildir. Bu dildə Dağıstan qövmləri, ermənilər, bir çox gürcülər və rus mühaçirləri danışırlar; musiqimizdən və teatromuzdan qonşularımız da faydalanırlar. Milli operalarımız vətəndən dışarıda da şöhrət tapmağa başladı... Bu hallar mədəniyyətimizin qüvvətliliyinə dəlildir. İndiyə kimi biz məhkum idik. Lakin mədəniyyətimiz hakim idi. Yəni qeyri-məcburi olaraq qonşularımız arasında yayılırdı. Bundan sonra ehya olunmuş istiqlalımız sayəsində mədəniyyətimiz geniş meydan alacaqdır. Böyük türk irqinə mənsub olduğumuz üçün türk idarəsinin ədalətini saxladıq. Bu gün vətənimizdəki xırda millətlər bizim ilə bərabər yaşamadadırlar; bunların hüququ heç bir qanun ilə təhdid olunmayıb və olunmayacaqdır. Ədalət hökmranlığını daimi surətdə təmin etməyə çalışacaqdır. Iı. beynəlmiləl əlaqə Avropa mədəniyyəti yer üzünə yayıldıqca millətlər arasında sırf bir mədəni yavuqluq ehtiyacı duyuldu. Bu yavuqluq insanların bir-birindən asılı olduğunu qarşı ehtiyac və qarşı fayda məsələsini doğurdu. Millətlər və dövlətlər bir-biri ilə əlaqələrini qanuni şəklə salmağa çalışdılar. Beynəlmiləl hüquq meydana çıxdı. Dövlətlər faydalarını nəzəri- etibarə alaraq, hər kəs beynəlmiləl qanunu öz xahişi ilə tanımaq istədi. Dövlətlər arasında əlaqə başlandı: elçilər göndərdilər, müahidələr əqd olundu, məmləkət qapısı əcnəbilərə açıldı, mənəvi və maddi məhsullar mübadiləsi başlandı. Böyləcə sırf bir fayda və mədəni məsələlərdən doğaraq bir qanun əmələ gəldi və bu qanunu tanımaq ilə millətlər bir-biri ilə əlaqəyə girişdilər. Lakin beynəlmiləl əlaqəyə girənlərin hamısı hüquqda bərabər olmadılar. Bunun üçün də şərtlər lazım gəldi. Əvvəlcə sırf xristian dövlətlərinə aid olan bu əlaqə və hüquq sonra başqalarının da malı olmağa başladı. Paris konqresinin yeddinci maddəsi Osmanlı dövlətini “Avropa konserninə” qəbul etməklə hüquqda başqa dövlətlərlə bərabər etməli idi. Lakin bir çox maniələr göründü. Şərq üsulu ilə idarə olunan bir məmləkəti avropalılar öz aralarında həmhüquq olaraq görməyi istəmədilər. Beynəlmiləl əlaqə rabitəyə tam hüquq ilə girməyi üçün məmləkətdə islahat lazım idi. Ələlxüsus qanunları və məhkəməni düzəltməli idi. Şəriət işlərini mülki qanunlardan aralamalı idi. Türkiyə bu barədə ağır tərpəndiyi üçün Avropa Paris əhdnaməsinə əməl etmədi və Türkiyənin bütün hüquqlarına təcavüz etməyə başladı. Yaponiya belə səbr etmədi. Avropa təcavüzündən qurtarmaq üçün Avropanın fənn və idarəsini əxz etmək lazım gəldiyini anladı. Keçən əsrin ortasından başlayaraq islahat başlandı və bununla bərabər əcnəbilərə qapıları açdı və əhdnamələrlə əlaqələrini təmin etdilər. Qanunlar və məhkəmələr islahı dünyada Yaponiyanın köhnə vəziyyətini dəyişdi. Çin- Yapon müharibəsi yaponların qüvvət və qüdrətini aləmə bildirdi. Və bundan sonra böyük dövlətlər yaponların hüququnu tanımaq istədi. Vekonsulus məhkəməsi kimi məmləkətin daxili işinə qarışan şeylər ləğv olundu. Halbuki, Iranda və Osmanlıda vekonsulus məhkəməsi son vaxta kimi davam etmədədir. Keçək Azərbaycana... Azərbaycan birinci islam məmləkətidir ki, qanunlarının və məhkəməsinin islaha ehtiyacı yoxdur. Burada rusun Avropada məşhur qanun və məhkəməsi daha da ədalətli bir şəklə qoyuldu. Millətlər, cinslər və siniflər bərabərliyi balfel tanındı. Azərbaycan birinci islam cümhuriyyətidir. Demokratik bir idarəs ilə islam tarixinə yeni səhifələr əlavə edir. Əcəba tam mənası ilə bir Avrona tərzi-idarəsində təşəkkül edən bu dövlətin beynəlmiləl münasibətdə vəziyyəti nə təhər olacaq? Bu hamımızı maraqlandıran bir məsələdir. Təbiidir ki, sağlam bir vücuda malik, ədalətli bir idarəsi, məclisiməbusanı, gözəl qanunu və Avropa üsulunda məhkəməsi olan dövlət beynəlmiləl münasibətdə avropalılarla həmhüquq olmalıdır. Ölkəmizin sərvəti çoxdur. Faydalanmaq istəyən dövlətlər bizə əl uzatsınlar, müahidə yapaq. Bizim də bir çox ehtiyacımız var. Bunları da dəf etmək üçün xaricə müraciət edəcəyik. Iıı. elçilər göndərməlidir Beynəlmiləl münasibətdə bulunmaq üçün dövlətlər bir-birinə elçilər (səfirlər) göndərirlər. Bu adət qədimdən var idi. Vestfal sülhündən sonra ümumiyyət qazandı. Elçi onu göndərən məmləkətin bütün hakimiyyətini təmsil etdiyi üçün əhəmiyyəti çox böyükdür. Onun üçün elçinin hörmət və hüququ da böyükdür. Onu tutmaq, axtarmaq kimi həqarətamiz şeylər yasaqdır. Çünki elçiyə qarşı bəslənən hisslər elçi təmsil etdiyi dövlətə qarşı sanılır. Elçi göndərmək məmləkətin istiqlaliyyətini göstərir. Doğrudur, nimmüstəqil məmləkətlərin də elçi göndərməsi tarixdə görünmədədir. Məsələ, köhnə Bolqariya Türkiyədən asılı olduğu halda, səfir göndərmək hüququna malik idi. Bu günkü İran, Çin və Siyam dövlətləri elçi göndərirlər. Deməli, elçi göndərmək mədəni və qeyri-mədəni millətlər arasında adətdir. Avropa müharibəsindən sonra meydana çıxan yeni dövlətlər elçilər göndərməklə istiqlaliyyətə birinci addımlar atdılar. Məsələ, Ukrayna ilə Gürcüstan bu yolda çox ciddiyyət göstərirlər. Hətta, balaca Krım da Almaniya istilasından özünü qurtarmaq üçün İstanbula elçi göndərdi və alman qəsbkarlarını əmri-vaqe qarşısında bulundurdu. Türklərlə dostluğu pozmağa cəsarət edə bilməyən almanlar qəsb nəşəsini pozdular. Yeni vücuda gələn məmləkətlər elçi göndərməklə beynəlmiləl əlaqəyə girişirlər. Özlərinin müstəqil yaşamaq meyllərini və istedadlarını göstərirlər. Bu gün gürcü siyasi müməssilləri hər bir yerdə var. Bunlar Gürcüstanın tam mənası ilə istiqlala müstəhəqq olmalarını aləmə bildirirlər. Elçi hökumət yanına göndərilir. Elçidən başqa bir də şahbəndər (konsul) göndərilər. Konsulun sayı bir məmləkətdə birdən artıq da ola bilər. Konsulun sayı ehtiyaca bağlıdır. Məsələ, Ukraynada Azərbaycan təbəələrinin tüccari və başqa ehtiyaclarını dəf etmək üçün üç konsul kifayət edər; Kiyevdə, Odessada və Xarkovda, elçi isə bir nəfər olmalıdır. Bir məmləkətdəki konsullar elçiyə tabedirlər və onun təlimatı ilə iş görürlər. Azərbaycan hələ bir çox yerlərə elçi və konsul göndərməyib. Halbuki, ehtiyac çox-çox böyükdür. Indiki zamanda vətənlərindən ayrı düşmüş bir çox təbəələr var ki, konsul köməyinə möhtacdırlar. Yollar xarab, evdən pul gətirmək mümkün deyil. Sonra, himayə lazımdır ki, təbəə etinasızlıq zəhmətini çəkməsin. Indi başqa məmləkətlərdən viza alıb Qafqaza qayıtmaq üçün minlərcə manatlar və aylarca vaxt itirirlər. Bu da xalqımızı incidir və ticarətimizi öldürür. Bu gün bir çox təbəələrimiz var ki, Istanbuldan çıxıb, vətənlərinə qayıda bilmirlər. Əvvəla, viza ala bilmirlər; ikinci, pulları yoxdur ki, gəmiyə iki-üç min manat versinlər. Istanbuldakı təbəələrimizin çoxları əcnəbi ölkələrində siyasi qarışıqlardan zərər görmüşlərdirlər. Xaricdə olan təbəələrimizin çoxu dil bilmir və vətənə qayıtmaq üçün izni bilmir nərədən alsın. Onun üçun xırda məmurlar çəngəlinə duşüb, böyük rüşvətlər vermək məcburiyyətində bulunur. Elçilər və konsullar göndərməklə həm vətənimizi tanıdarıq, həm də təbəələrimizin zəhmətlərini azaldarıq. Bundan başqa, bir ticarət məsələsi də var. Konsul təyin olmasa, ticarət genişlənməz. Çünki bazarın övzaini xəbər verən, milli ticarəti himayə edən konsul olur. Konsul olmasa, ticarət kor və başsız olar. Məsəla, İstanbul bazarından xəbərsiz bir çox azərbaycanlılar oraya neft gətirdilər. Qrek tüccarı bunu eşidərək, sindikat yapdılar və Qafqaz neftini almamağa qərar verdilər. Təbiidir ki, böyləliklə, malı qiymətdən saldılar. Iv. istanbul səfarəti Beynəlmiləl hüquq tarixi göstərir ki, bir məmləkət yaşamaq üçün özunü yaşatmalıdır və dışqarıdan təsdiq gözləməməlidir. Böyləliklə, Bolqariya meydana çıxdı. Türkiyənin muxtariyyətli bir hissəsi olan bu ölkə hər yerə səfirlər və vəkillər göndərə-göndərə özünü aləmə tanıtdırdı. Biz də bu yolu tutmalıyıq. Paris müzakirəsində davam etsin. Biz də məmləkətimizin möhkəmliyinə çalışaq. Daxili nizam və islah ilə bərabər xarici işləri də yoluna qoymalıyıq. Bu gün bizim elçilərimiz Rusiyadan ayrılan dövlətlərdən başqa qeyri yerlərdə yoxdur. Halbuki, bizim istiqlal məsələsi Qərbdə muzakirə olunacaq və Qərbdə də elçilər bulundurmalıdı. Elçi təyin olunacaq paytaxtlardan bu gün əhəmiyyəti ilə birinciliyi qazanan İstanbuldur. İstanbul bu gün müttəfiqlər qüvvələrinin toplandığı bir nöqtədir. Burada bütün yer üzünün mətbuat nümayəndələri mövcuddur. Burada bizdən başqa yeni təşəkkül etmiş dövlətlərin və müttəfiq məmləkətlərin siyasi muməssilləri də var... Deməli, aləm İstanbuldadır: siyasi işlərin ucu, əfkari-ümumiyyənin gözü... hamısı burada. Bu səbəbdəndir ki, müstəqil yaşamaq istəyən polyaklar, ukraynalılar, gürcülər və başqaları İstanbulda elçilər bulundururlar; bunun üçün də rumlar (yunanlar), ermənilər və qeyriləri burada firəng dilində qəzetlər çıxardıb, öz milli dərdlərini ümumə bildirirlər. İstanbulda yapılan gurultular Parisə çatıb, təsirsiz olmur. Sabiq Rusiyada yaşayan millətlər istiqlal imtahanının bir hissəsini burada Avropa qarşısında verməlidirlər. Biz hamıdan çox bağırmalıyız, özümüzü tanıtmalı, fikrimizi tərvic etməliyiz, bu yoldakı müvəffəqiyyətimiz bizə müvəffəqiyyətlər qazandırar. İstanbulun başqa cəhətlərdən də bizə əhəmiyyəti böyükdür, bu gün İstanbul Bakı mədənləri məhsulları üçün yeganə bir xarici bazardır. Bundan əvvəl Bakı nefti şimala gedərdi. Şimal indi bağlı olduğu üçün nefti bir ayrı nöqtəyə daşımalıdır. İstanbuldan başqa əlverişli bir yer yoxdur. Lakin İstanbul bazarını qazanmaq üçün orada ticarət vəkilləri bulundurmalıdır ki, bazarın ovzaini tez-tez Bakıya xəbər versin. Azərbaycan tüccarı birinci dəfə Istanbula neft gətirdilər, zərər gördülər. Səbəb budur ki, məhəlli rumlar toplanıb, sindikat yapdılar və Bakı neftinin qiymətini saldılar. Halbuki, İstanbulda səfarətimiz, konsulumuz olsa, məhəlli Azərbaycan tüccarlarından təşkilat yapıb, rum sindikatının qabağına çıxa bilərdi. Sonra ticarətimizi qüvvətləndirmək üçün İstanbulda iskladlar icarə edib, tüccarlarımıza müftə verər ki, Amerika nefti ilə rəqabət edə bilsinlər. Bizim üçün neftimizin İstanbul bazarında asanlıqla müştəri tapması birinci dövləti məsələdir. Bu məsələnin qolaylıq ilə həlli gələcəkdəki İstanbul elçimizdən asılı olacaqdır. Maarif işlərimiz bir nöqtədə duran kimi görünür. Səbəb budur ki, müəllimlər azlığı hiss olunur. Sonra, kitab yoxluğu da görünür. Maarifi yoluna qoymaq üçün İstanbul elçimiz müəllim və müəllimələr hazırlamalıdır. Kitablar çap etdirməlidir. İstanbula göndərilən bir çox tələbələrimiz geri qayıtdılar. Səbəb bu oldu ki, orada heç bir yerdən gömək görmədilər. Istanbulda leyli (pansion) açmalıdır ki, Azərbaycandan gələn tələbələrimiz istirahət ilə yaşayıb, təhsil edə bilsinlər. Bunlar hamısı böyük dövləti məsələlərdir, hökumətimiz pullar təxsis etməlidir ki, bu işlərin hamısına əncam verilsin. Bir millət olaraq müstəqil bir məmləkətə malik olmaq istədikdə bizə yazılı tariximiz su kimi zəruridir. Istanbul kitabxanalarında bir neçə adamlar bulundurmaqla bizə dair böyük məlumatlar toplamaq olar... İşlər çoxdur. Adamlar göndərməlidir, çalışmalıdır. Bunlardan başqa, təbəələrimizin himayəsinə çalışmalıyıq. Azərbaycanın siyasi müməssili olaraq və bolşevik qəzasına uğrayaraq İstanbulda çox pulsuzluq müşkülatı çəkdim. Halbuki, səfarət möhürü ilə sənədlər verib pul almaq imkanı var idi. Bu imkanla yenə çətinliyə düşdüm. Əziyyətlər çəkdim. Halbuki, təbəələrimiz xaricdə on qat zəhmətlər çəkirlər. Bolşeviklikdən zərərlər görmüş böyük tüccarlarımız belə İstanbulda qalıb, çox vaxt yol kirayəsinə möhtac olurlar. “Viza” müşkülatı daha da çox... Bu məsələlərin hamısını həll etməli. Təbəələrimizin istirahətini lazımınca təmin etməliyik. V.əfkari – ümumiyyə Dünyada ən böyük qüvvələrdən birisi əfkari-ümumiyyədir. Topdan tüfəngdən və zirehlilərdən də bu qüvvə böyükdür. Odur ki, hər kəs istər ki, bu qüvvəni əldə saxlasın. İstər məhkum, istər hakim. Hökumətlər rəsmi qəzetlər nəşr etməyi ilə və ajans teleqraflarla əfkariümumiyyəni özlərinə çəkmək istəyər. Məhkum millətlər bu yolda daha da çox çalışırlar. Əfkari-ümumiyyəni qazanmaq üçün məhkumların hərəkəti bəzi vaxt qəribə hallar alır. Avropa şəhərlərindən birində bir erməninin bir çocuğa güllə atdığını qəzetədə oxumuşdum. Ermənidən cinayətin səbəbini soruşduqda demişdi: “Bu cinayət ilə erməni çocuqlarının halından sizi xəbərdar eləyirəm, onları Osmanlıda qırırlar”. İştə əfkari-ümumiyyə cəlbi üçün qəribə hərəkət. Lakin bu adətdən kənar bir işdir. Amma bununla da istifadə edirlər. Neçə sənə əvvəl içəri Rusiyada dəmir yol ilə gedərkən başqa bir hərəkətə rast gəldim. Bir bolqar çocuğu istasiyonun birində vaqona minib, bütün miniklərə kağızlar yaydı. Məzmunu təqribən bu idi: “Vəhşi türklər dilimi kəsdiyi üçün danışa bilmirəm. Təvəqqe edirəm, mənə kömək edəsiniz”. Bu işin doğru olub-olmadığını kimsə təhqiq etmirdi. Lakin xalqın rəğbətini bolqar məsələsi qazanırdı və türklərə də nifrət qalırdı. Əfkari-ümumiyyəni cəlb etmək üçün yuxarıda göstərilən ifrat vasitələrdən başqa, bir də adi yollar var. Bu da mətbuat və nümayişlərdir. Hankı millət yaşamaq istərsə, öz dərdini söyləməlidir, səsini çıxarmalıdır. Səsini çıxarmağı bilməyən və bağırmaq bacarmayan millət həmişə əzilər. Səs vasitəsi də qəzetələr və məcmuələrdir. Qonşularımızdan bağırmağı ilə məşhur ermənidir. Bu millət dərdini və tələbini bildirməkdə böyük istedad sahibidir. Rusiyada bir qəzetə yoxdur ki, erməni məsələsini yazmasın. Bundan başqa, özlərinə məxsus bir çox qəzetə və məcmuələri var. Müharibə əsnasında Moskvada rus dilində “Armyanski vestnik” məcmuəsi verilirdi. Bu məcmuə başdan-başa erməniliyi təqdir və tərvic etməklə məşğul idi. Məcmuənin fikri ermənini ən mədəni bir millət şəklində Avropaya tanıtmaq idi. Odessada dəxi eyni fikirdə bir qəzetə çıxırdı. Bu gün İstanbulda fransızca qəzetələri var. Tələblərini Avropanın qulağına söyləməkdən çəkinmirlər. Bir çox məhkum millətlərlə yavuqdan tanış oldum. Çalışmalarını gördüm. Onlarda da eyni hal – əfkari-ümumiyyəni cəlb etməyə böyük əhəmiyyət verirlər. Öz tarixlərini, ədəbiyyatlarını, başqa mədəni məhsullarını Avropanın gözünə soxmağa çalışırlar. Bu gün Paris konfransının nəzərini cəlb etmək üçün hədsizhesabsız kitablar çap olunur, qəzetlər nəşr olunur; hər kəs dərdini, tələbini uca səslə bildirir. Eşitdiyimə görə, ermənilər bu il milli məsələlərinə dair doqquz yüz əsər təb etdirmişlər. Mətbuatdan başqa bir də bir nümayiş var. Muttəfiqlər İstanbula girdikdə rumlar ev və mağazalarını milli bayraqlarla bəzəmişlərmiş və çalışmışlarmış ki, İstanbulun zahiri görünüşünə yunan rəngi versinlər. İştə nümayiş. Burada oxumaq lazım deyil. Hər kəs gözü ilə görər və bilər. Məlumdur ki, yunanlar Istanbulu almaq iddiasında bulunurlar. Buna haqları olmağını bildirmək üçün hər vasitəyə müraciət edirlər. Birinci yol əfkari-ümumiyyədir ki, buna xoş gəlmək istəyirlər. Türklərin rəvayətinə görə, yunanlar Bəyoğlunda və Qalatada küçələri çox zibilli saxlayırlar; hər nə əllərinə gəlir, küçəyə tullayırlar. Səbəbi bu imiş ki, avropalılar türkün “idarəsizliyini” görsünlər. Baxınız, nümayiş nə şəkillər alır. İstanbulda bir ayrı nümayişə dair söylədilər. Bir neçə erməni uşağı cırıq-cındır libasda şəhəri dolanmışlar. Məqsəd erməni qaçqınlarının halını bəyan etmək imiş... Xülasə, minlərcə zikr olunan şəkillərə rast gəlmək olar. Bizim müsəlman aləmində əfkari-ümumiyyənin rəğbətini qazanmaq üçün az çalışılır. Onun üçün də dərdlərimiz kimsəyə bəlli olmur və bizlə maraqlanan az olur. Son səyahətim zamanında bir çox Avropa siyasiyunu ilə görüşdükdə, təəssüf ki, əcib hallar gördüm. Bizim Azərbaycanın nerədə olduğunu çoxları bilmirmişlər. Siyasi adamlar məmləkətimizdən xəbərsiz olduqda, yəqin adi adamların heç də xəbəri yoxdur. Böylə olduqda biz ermənilərdən də çox çalışmalıyıq ki, özümüzü tanıdaq. Bu yolda birinci addımları səfirlərlə konsullarımız atmalıdırlar. Gürcü konsulxanalarında bir mətbuat şöbəsi var. Bunun vasitəsilə məhəlli qəzetələrə Gürçüstana dair məlumat verilir. Biz də eynini düzəltməliyik. Tariximizi, məmləkətdə sayımızı və iqtisadi qüvvəmizi aləmə bildirməliyik. Vı. ingiltərə ilə dostluq Avropa müharibəsi xırda millətlərin nə qədər qüvvətsiz və böyük hadisələr qarşısında qüdrətsiz olduğunu göstərdi. Bu millətləri siyasi tufanlar yuyar götürər. Bunun üçün xırda millətlər böyük bir dost qazanmalıdır. Bu dost olursa və arada iki tərəf də bu dostluqdan fayda götürmək ehtimalı varsa, dostluq sabitliyini təmin edər. Balkan millətlərinin tarixi göstərir ki, ancaq rus qorxusu və millətlər rəqabəti sayəsində balkanlar müstəqil olaraq meydana çıxdılar. Rus iştəhası Balkanı udmaq istəyirdi. Bu iştəhaya meydan verməmək üçün istiqlala riza göstərildi. Rusla Qərbin rəqabəti sayəsində Balkan millətləri qazandılar. Beynəlmiləl dostluq yalnız faydadan asılıdır. Bütün məsələlərin həllinə bu nöqteyi-nəzərdən baxılır. Gözümüzün önündə Polşa dövləti ehya olunur və bu məmləkət təşkilində Avropa, ələlxüsus, Firəngistan polyaklardan çox çalışır. Neyçün, əcəba? Məsələ aydındır. Polyakların istiqlaliyyəti alman üçün bir yumruqdur. Sabah yenə Almaniya müharibə ilə meydana çıxarsa, Polşanı arxasında görər. Və Firəngistana hücum məsələsi alman üçün bir az çətinləşər. Deməli, bütün beynəlmiləl əlaqə qarşı fayda üzərində möhkəmləşir. Adətən xırda millətlər qarşı faydadan çox qarşı təzaddan istifadə edirlər. Iki qüvvətli dövlət arasında “bufer” olaraq təşəkkül edirlər. Bu nöqtələrdən baxdıqda Azərbaycanın coğrafi vəziyyəti çox gözəldir. Bir tərəfdən böyük rus tufanı, o biri tərəfdən İngiltərə faydası. Rus tufanı iki yüz ildən bəri gözünü cənuba, Hindistan yollarına dikmədədir. İki əsrdir ki, addım-addım Hindistana yavuqlaşır. Bu yolu kəsmək üçün, rus tufanını durdurmaq məqsədilə Azərbaycanla Gürcüstan istiqlaliyyətini tanımaq icab edəcək. Bu dövlətlərin təşəkkülü doğrudan-doğruya Ingiltərə faydası ilə mərbutdur. Bizim üçün də əlverişlidir. Çünki Rusiyadan ayrılıb hürr yaşamaq gürcülər və bizlər üçün tarixi bir məqsəd, həm də müqəddəs bir məqsəd idi. Gec-tez rus axını, rus mühacirliyi tapdağı olub məhv olmağımızı bilirdik. İngiltərə isə bizi öz faydası üçün tutmaq məcburiyyətində olacaqdır, bu məmləkətdən bizə zərər gəlməz. Bunun mühacir kimi ölkəni hərc-mərc edən məsələsi yoxdur. Ingilislər bizdən faydalanmaq istədiyi kimi biz də onlardan faydalanacağıq. Onlarla aramızda şübhə doğuran bir məsələ də yoxdur ki, ortalıqda soyuqluğa səbəb olsun. Biz xırda bir millətik, yaşamaq istərik. Aləmşümul məsələlərlə uğraşmayacağıq. Qüvvətimizə görə iş görəcəyik. Yəni vətənimizin tərəqqisi yolunda çalışacağıq. Ittihadi-islam və ya türk ittihadı kimi xülyapərvər fikirlər gözümüzün önündə qoca bir Osmanlı dövlətini yıxdı. Bunun səbəbini xalqın geniş sinfi belə duyub anladı, ziyalılarımız isə bunu çoxdan etiraf edib durmadadırlar. Bizim bütün məqsəd və amalımız Azərbaycanımızdır. Bu yolda kim bizi tutarsa, biz də ona rəğbət və meyl göstərərik. Bu gün ingilislər Qafqazdan çəkilib, yerinə italyanlar da gəlsə, yenə İngiltərə dostluğundan çəkinməməliyik. Bu millət dünya siyasətində həmişə böyük rollar oynayıb və oynayacaqdır. Millətlər hüququna riayət etmədə onların istirahətini təmin etmədə, millətləri tərəqqi yolu ilə gətirmədə Avrovada birincilik qazanıbdır. Əminəm ki, ingilis dostluğu bizi asudə yola çıxaracaqdır. Çünki iki millətin də faydası bunu istəyir. Vıı. iran və biz Böyük rus tufanından həmişə zərər görənlərdən biri də İran idi. Bu məmləkət çoxdan bəri dövləti islahatla uğraşmaq meylində idisə də, rus intriqaları, heyfa ki, bu fikirləri yıxıb əzirdi. İranın bir daxili işləri yox idi ki, ona rus qarışmasın. Daima ölkənin heysiyyətı ayaqlar altında taptalanmada idi. Təbrizdə mücahidlərin asılması, Məşhəddə Imam Rza qəbri-şərifinin təhqir olunması hamının yadındadır, Biçarə Iran rus zərbəsindən göz aça bilmirdi ki, ölkəsinin rahat və tərəqqisinə çalışsın. Rus yıxıldı. Rusla İranın arasında, Azərbaycan dövləti təşəkkül etdi. Rus qorxusuna qarşı Qafqaz orduları döşlərini sipər edərək durdular və duracaqlardır. İran da asudə nəfəs almağa başladı. Bundan sonra bu iki qonşu və islam dövlətləri arasında dostluq hüsulə gəlməlidir. İranla aramızda məchul və ixtilaflı bir məsələ yoxdur. İki qonşu dövlətin tərəqqisi yalnız dostluq ilə ola bilər. İran bizi tutarsa və bizi müstəqil deyə tanırsa, özü üçün şimal tufanına qarşı bir sipər qazanar. Iran istiqlaliyyəti bizə də böyük faydalar verəcəkdir. Bu istiqlaliyyət sayəsində dindaş qonşumuz islahat və idarə inkişafı ilə məşğul olaraq ölkədə rahatlıq və asayiş doğura bilər. Nə qədər Iranda daxili rahatlıq olarsa, bir o qədər biz də rahat yaşarıq. Sərhəd boyundakı təbəələrimizin sülhpərvər həyatı təsadüfi hadisələr ilə pozulmaz. Rus rəqabəti Iranı iqtisadi cəhətlərdən əzirdi. Biz istərdik ki, Iranın iqtisadi qüvvələri artsın. Çünki məmləkətin məhsulları Azərbaycan yolu ilə başqa məmləkətlərə nəql olunacaqdır. Biz də bundan fayda götürəcəyik. Iqtisadca tərəqqi etmiş Iranın alıcıları artar və biz də oraya artıq mal yeritməyə müvəffəq olarıq. Müstəqil yaşayan Iranın, əminik ki, yolları çoxlaşacaq, nəqliyyə vasitələri gözəlləşəcək, insanların asayişi təmin olunacaq. Və bunların sayəsində bizimlə Iran arasında alış-veriş yüngüllüklə yola gedəcək. Bundan da hər iki tərəf fayda görəcəkdir. Hankı nöqteyi-nəzərdən baxsan, Iranın müstəqil və məsud yaşaması bizə əlverişlidir. Dövlətimizin Azərbaycan adlandığı sui-təfəhhümlərə səbəb oldu. Halbuki, Təbriz əyalətinin, yəni Iran Azərbaycanının Iranın olubolmaması barədə ortalıqda heç bir məsələ yoxdur. Iranın hüququna təcavüz etmək fikrində deyilik; olmamışıq və olmayacağıq. Bizim tərəqqi və istirahətimizi təmin edən yalnız qonşularımız ilə dostluğumuz olacaqdır. Vııı. ermənistan və biz Erməni hərəkatı tarixi göstərir ki, bu millət iki yüz sənədən bəri Avropaya müraciət edib, onlardan kömək gözləyir. Və hər müraciətlərini xristianlıq naminə, dindaşlıq adına söyləyir. Təbiidir ki, avropalılar vədlər etmiş, hissiyyat oxşayan sözlər söyləmiş, lakin məsələ həll olunmamışdır. Keçən əsrdən başlamış erməni məsələsi böyük əhdnamələrdə də qeyd olundu. Berlin əhdnaməsinin 61-ci və Ayastefanus sülhnaməsinin 16-cı maddələrində ermənilər xatırlanır. Lakin yenə məsələ sonra basdırıldı. Təkrar-təkrar Avropa vicdanına dindaşlıq naminə müraciət olundu. Əvəzində bəlli oldu ki, Ingiltərə donanması Ararat dağına çıxmağa müqtədir deyil. Bismark bütün erməniliyə bir alman əsgərinin gəmiyini (sümüyünü) dəyişmək istəmədi. Rus da erməniləri xilas yox, Ermənistanı istila etmək xahişində bulundu; yəni ermənidən boşalmış Ermənistana malik olmaq meylini göstərdi. Ermənilər məyus olmadılar. Təkrar əvvəlki yollarında çalışdılar. Müharibədən əvvəl yenə erməni məsələsi siyasət sahəsinə çıxdı. Lakin yenə həll olunmadı... İki yüz illik bir tarix göstərdi ki, dindaşlıq naminə olunan müraciətlər bütün erməni qırğını ilə itmamə yetişir. Neyçün? Məsələ aydındır. Siyasətdə hissiyyat yoxdur. Siyasət nə din, nə insaniyyətpərvərlik – heç bir şey tanımaz. Siyasətin əsl əsası faydadır və bütün siyasi və beynəlmiləl münasibətə dair məsələlər fayda nöqteyi nəzərindən həll olunur. İki yüz sənə bağıran, göz yaşı tökən və qan axıdan bir millət etinasız qaldı. Səbəb bu ki, bunların istiqlaliyyəti avropalılara faydalı deyildi. Bu istiqlaliyyət bəzilərini belə qorxudurdu: məsələn, Rusiyanı. İndi yenə erməni məsələsi meydana çıxır. Bunun həlli bizi də maraqlandırmaya bilməz. Ermənistan bizimlə həmsərhəd bir dövlət olduqda, iki qonşu dövlət əlaqəsini yoluna salmalıdır. Biz erməni istiqlaliyyətini tanımaq istərik və istərik də aramızda davamlı bir sülh olsun. Lakin erməni ədaları bu sülhü pozur. Ermənilər etnoqrafi cığırlarından çıxırlar. Böyük Ermənistan xəritəsini gördüm, üç dəniz arasında təşəkkül edəcək imiş: Ağ, Qara və Xəzər dənizləri arasında. Xəritədə Gəncə, Lənkəran, Salyan, Təbriz, Marağa və başqa şəhərlər də Ermənistana daxil edilmişdi. Əgər bu xəritə erməni milli amilinin şəkli isə, onda erməni məsələsi yenə bir çox münaqişə və mucadiləyə səbəb olacaq və həlli yenə kağız üzərində qalacaqdır. Halbuki Qafqazda asayişin təmini məsələsinin etnoqrafi dairədə həll olunması ilə mərbutdur. Uzun bir təcrübə göstərdi ki, dindaşlıq ilə siyasət arasında böyük bir uçurum var. Qafqaz məsələsini həll etmək üçün öncə qafqazlılar öz aralarında anlaşmalıdır. Bizim etiqadımız bundadır ki, Qafqazda yaşayan üç böyük millətin faydası yalnız qarşı anlaşmaya bağlıdır. Köhnə ədavəti unutmalıyıq. Siyasət kin və intiqam bilməz. Bu günkü gün həmsərhəd Ermənistanla Azərbaycanın faydası nələr tələb edirsə, onu əmələ gətirməyə çalışmalıyıq. Erməni ilə Azərbaycan məsələsinin təbiətində bir çox ümumi nöqtələr var. Ermənilər bizim dil və adətlərimizi gözəlcəsinə bilirlər, bizim mədəniyyətimizi təqdir edirlər. Məsələn, musiqi və teatromuzdan həzz alırlar. Söz arasında “turkasala” deyə bizim məsəlləri işlətməyə alışmışlar. Çox vaxt türkcə danışırlar... Bunlar bunu göstərir ki, iki millət arasında sıxı bir rabitə var. Dostluq ilə yaşamaq üçün böyük bir zəmin mövcuddur. Lakin siyasətin əyri yol ilə getməsi iki millətin dostluğunu və asayişini pozur. Erməni rəhbərləri bizə əl uzatmalıdırlar, kin-küdurəti buraxıb, doğru yola gəlməlidirlər. Və əmin olmalıdırlar ki, erməni dərd və istəyini avropalılardan tez başa düşərik. Ix. gürcüstan və biz Gürcüstan ilə dostluğumuz ən təbii bir haldır. Şimalda rus qorxusu və cənubda ola biləcək intriqalar gürcülər ilə azərbaycanlıları kip dostluğa məcbur edir. Iki müstəqil dövlət üçün də hər işlərinə təcavüz edən qüvvələrə qarşı bir hazırlıq lazımdır. Bu dövlətlər hücum üçün deyil, müdafiə məqsədilə birləşdilər və əqd yapdılar. Bu əqdin sabit qalacağına əminik. İki dövlət arasında olan dostluq yalnız faydaya bağlı olduğunu söyləmişdik. Gürcüstan-Azərbaycan dostluğunun iki tərəf üçün də böyük faydası var. Şübhə ola bilməz ki, həm Gürcüstan, həm də Azərbaycan müstəqil yaşamaq istəyir. Böylə olduqda Gürcüstan üçün bir qorxu baş versə, axırda xətəri Azərbaycana da toxunacaq. Bu iki məmləkətin hürr yaşaması bir-birinə bağlıdır. Biri asudəliyini itirsə, o birisi də itirmək məcburiyyətində bulunar. Qafqazın dağlarını Qara dənizlə Xəzər dənizi arasında müttəfiqən müdafiə etməliyik. Açıq dənizə yolumuz olmadığı üçün ölkəmizə mal ixrac və idxalını Gürcüstan təriqi ilə edəcəyik. Dost bir dövlət bizə bu yolda maniələr təşkil etməyəcək və ya ağır şərtlər qoymayacaq. Gürcüstan ilə aramızda qovğalı bir məsələmiz yoxdur. Acar məsələsi aramızda soyuqluq doğura bilməz. Bu məsələnin iki dövlətin faydasına uyan bir şəkildə həll olunmasına əminik. Ümumi fayda üçün Gürcüstana maddi köməkdə bulunmalıyıq. Bizim üçün əhəmiyyətli bir məsələ də var. O da məmləkətimizdə sadiq məmurlar yetişdirmək. Lakin bu günün işi deyil. Məsuliyyətli məmuriyyətləri öz əlimizdə saxlamalıyıq. Özumüzdə adam az olsa, gürcülərdən gətirməliyik. Yoxsa istiqlaliyyətimizə düşmən bir çox məmurlar bəsləyirik. Bunlar Denikinin gəlməsini cani-dildən gözləyirlər. Xəyanət olmamaq üçün məsuliyyətli yerləri dost əlinə verməlidir. X. denikin qorxusu Kerenskinin mücərrəd nəzəriyyələri əməli bir nəticə vermədikdən sonra rus xalqına bağlanan ümidlərin boşa çıxmağı rus məmləkətçiləri fikrində təğyirlər doğurdu. Rus fəalları yəqin etdilər ki, sırf rus qüvvələri ilə Rusiyanı ehya etmək olmayacaq. Donda general Kaledinin başçılığı ilə olan müzakirələrdə bu yerə gəldilər ki, Rusiyanı köhnə şəklinə salmaq üçün Rusiyada sakin başqa millətlərdən istifadə etməlidir. Bu millətlər arasında sadiq və cəsurluğu ilə məlum Rusiya müsəlmanları da nəzərləri cəlb eləyirdi. Milli bölüklər, sonra qul ordu və ordular vücuda gəlməsinə meydan verildi. Romaniya sərhədində “Birinci müsəlman ordusu” ünvanında qüvvələr toplandı. “Birinci müsəlman ordusu”nun Ukrayna hökuməti nəzdindəki komissarı miralay Tukan Baranovski ilə olan müsahibəmdə anladım ki, Don fəalları “müsəlman ordusu”na böyük ümidlər bağlayırlar. Aşıb-daşmış inqilab bütün qüvvələrə zərbə vuran kimi, “müsəlman korpusu”na da sirayət etdi: əsgərlər qaçıb dağılmağa başladılar. Kiyev “Musavat” komitəsi kimi bəzi müsəlman təşkilatı da açıq-açığına “korpus”un əleyhinə propakanda yapmağa başladı. Böylə hərəkətlər korpusun qüvvəsini daha da qırdı. Lakin Rusiya ehkamçıları “müsəlman korpusu”ndan ümidlərini kəsmədilər. Bu halda korpus yalnız beş-altı yüz zabitdən (bunlardan təqribən iyirmisi müsəlman idi) və külli ləvazimati-əskəriyyədən ibarət idi. Fikir bu idi ki, zabitlər və ləvazimatla Krıma gəlib, müsəlmanları əsgər çağırıb, Qafqaza yerisinlər və müsəlmanlardan ibarət sadiq və bolşeviklikdən uzaq bir qüvvə ilə Rusiya ehyasına çalışsınlar. Lakin iş başqa cür oldu: müsəlmanlar gözlənilən kimi kor və avam deyilmişlər. Kiyev “Müsavat”ının fikrinə krımlı qardaşlarımız da şərik olaraq “müsəlman korpusu”nun yalnız rusluğa xidmət edəcəyini bilib, ona şiddətli müqavimət etməyə başladılar. Axırda “korpus” başında duranlar Denikini Krıma dəvət edərək “korpusun iki-üç yüz qalan müsəlman əsgərini də ona təqdim etdilər. Böyləcə, müsəlmanlığı hazırlayan “korpus” öldürüldü. Lakin Kaledinin planı ölmədi: müsəlman sadiq və avamlığından istifadə etmək istənildi. Altı ay əvvəl (yəni: 1919-cu ilin əvvəli – T.H.) Krımda kadetlər hökuməti vasitəsilə səfərbərlik elan etdi. Lakin bir nətiçə hasil olmadı: bircə müsəlman da əsgərliyə gəlmədi. Yalnız Krım mirzalarının (tatar əsilzadələri) bəzisi köhnə imtiyazlarını ehya etmək üçün Denikinə qoşuldu. Axırda bolşeviklik Krımda həm Denikini, həm də mirzaları yuyub götürdü. Yenə fikir ölmədi. Bu dəfə Don gözünü Qafqaza dikdi. Beş ay əvvəl Yekaterinodar şəhərində miralay Belikov əhəmiyyətli məruzədə bulundu. Belikov isbat etmək istədi ki, Moskovu alıb Rusiyanı ehya etmək üçün öncə Qafqazı almalıdır. Belikovun nəzərincə Bakının nefti, Kuban və Stavropolun çörəyi, Xəzər dənizinin balığı rus qüvvələrinə Moskovu almaq üçün bir əsül-hərəkə təşkil edə bilər. Belikov fikri bir addan ibarət deyil. Denikin ordusunda bir axındır. Bir çoxları bunun tərəfdarıdır ki, Moskovu bolşeviklərdən qurtarmaq üçün Qafqazın bütün qüvvələrini sərf etməlidir. Bu fikrin nə dərəcə qüvvətli olması gözümüz önündədir. Şimali Qafqaz, Dağıstan ilə bərabər bu gün “istifadə” olunur. Uşaqdan böyüyə əsgərliyə çağırıb, bolşeviklərə qarşı göndərilir, xülasə, avam dili ilə danışaraq deyə bilərik ki, köhnə Rusiya üçün qaynayan bir qazanın altına bizi odun əvəzinə atmaq istəyirlər. Məsələ aydındır: Denikinə odun lazımdır ki, Rusiya qazanını qaynatsın; başımıza bəla etsin. Deməli, bizim yağımız ilə bizi qovurmaq istəyirlər. Bunu çəmi müsəlman bu gün anlayıbdır. Odur ki, Krım müsəlmanları Denikinə əsgər vermədilər və bu səbəbdəndir ki, inquş qardaşlarımız əllərində silah olaraq ölmək istəyirlər, namuslarını satmaq istəmirlər. Hökumətimizin ciddi tədbirləri Denikin qorxusunu, vətənimizdən uzaqlaşdırır. Bu yolda xalqımızın geniş dairəsi hökumətimizə kömək etməlidir. Xalq anlamalıdır ki, Denikin gəlsə, vətənimiz alt-üst olacaqdır. Əvvəla, daxildə zidd qüvvələr bizə qarşı çıxacaq, ikinci, bolşeviklik meydan alacaqdır. Təcrübə göstərdi ki, Denikin ayağını basan yerlər bolşevik olur. Çünki “dükan yanarsa siçan da yanar” fəhqasincə Denikin siçanlarını öldürmək məqsədilə bütün dükanı yakmaq lazım gəlir. Bu müsibətlər vətənimizə üz verməmək üçün Denikinin qara qüvvəsi ilə həmişə mübarizəyə hazır olmalıdır. Xı. bolşevik qorxusu Rus inqilabı rus millətinin təbiəti üzərindən pər dəni götürdü. İnqilab göstərdi ki, rus təbiəti hakimiyyəti sevməyir; bu hakimiyyət nə şəkildə olursa olsun. Rus həyati-fikriyyəsində və rus tarixində bu hallar çoxdan bəri görünmədə idi. Anarşi nəzəriyyəsini rus fikri doğurdu. Baxınız anarşi nəzəriyyəsinin banisi Bakunin nə söyləmiş: “Yıxıcılığın şirinliyində yaradıcılıq ləzzəti var”. İştə Bakuninin şüarı! Bakunin kimi beynəlmiləl inqilabçını rus xalqı yetirib. Bu xalq bir çox hakimiyyət tanımayan məzhəblər də vücudə gətirib. Rus hökuməti məmləkətə müzürr məzhəblərlə əsrlərdən bəri mübarizə edə gəlmədədir. Bizim Qafqaza mühacir surətində gələn malakan, duxabur və başqaları da sürgün olaraq gəlmişlər. Rusiyadakı məzhəblərin əksəri müharibəni inkar edən, hakimiyyəti tanımayan və kommuna şəklində yaşamağı sevən qüvvələrdir. Bir xalq deyil, rusun ziyalıları arasında da hər şeyi inkar edici axınlar da çoxdan meydan almadadır. Keçən əsrin ortalarında bu hərəkət qüvvət kəsb edərək, nihilizm sözü ilə təsmiyə olunmuşdur. Eyni halı rus ədəbiyyatında da görürük. Maksim Qorkinin özü bolşevik olan kimi, bütün qəhrəmanları da bolşevikdirlər. Qraf Tolstoyun fəlsəfə həyatı da bolşeviklikdən xali deyil. Böyük ədib əsrlərcə yaradılmış insaniyyət tərəqqisinin bütün məhsullarını inkar eylədi və axırda da bir nöqtədə dayanmayaraq dünyadan getdi və sabit bir yol da göstərmədi. İştə rus təbiəti, həmişə qəlyan içində şüruş axtarır! Bu təbiəti azdırmaq üçün çar istibdadı da çalışdı. Fitri amillərə bir də acıq və intiqam hissi qarışdı. Odur ki, çar hökuməti yıxılar-yıxılmaz təbii hallar: acıqlar və intiqamlar meydana çıxdı. Hərcmərclik geniş Rusiyanı ağzına aldı. Deməli, bolşeviklik rus təbiətindən çıxan bir vulkandır. Bizi maraqlandıran bir şey var: əcəba, bu rus vulkanı başqa millətlərin də malı ola bilərmi, yoxsa ola bilməz? Macarıstan hadisələri bu suala müsbət cavab verir: “Bolşevik qorxusu başqa ölkələrə də sirayət edə bilər” – deyir. Bunun səbəbi də aşkardır: əsrlərcə yığılıb toplanan acıqlar və intiqamlar dalğalanır. Deməli bolşeviklik əsrlərin illəti, keçmiş səhvlərin məntiqi nəticələridir. Bunun uçun bolşeviklikdə tikicilikdən çox yıxıcılığa əhəmiyyət verilir: “Yaxmaq, yıxmaq və öldürmək!” şüarı hər Yerdə hökmfərmadır. Bu gün etiraf edəriksə, Şərq dəxi bolşevikliyə alışmadadır. Həqiqətən, tabe və sadiq, hər bir sıxıntıya səbr edən, hakimiyyəti təqdis və təqdir edən Şərq də bu gün bolşeviklik xəstəliyinə bac verməyi istəyir. Türküstan hadisələrində və başqa hərəkətlərdə müsəlman kommunistlərin adı çəkilir. Burada da əsri intiqamlar və acıqlar görünür. İntiqam hissi dindar və millətpərvər Şərqi dinsiz və millət tanımayan bolşeviklik qucağına atmaq istəyir. Nə qorxulu addımlar! Bizim mühitdə bolşeviklik nə dəhşətli şəkillər ala bilər! Bu tufanın önünü almaq çarələrini düşünməli, yəqin etməli ki, bu axın bizi götürsə, bütün Şərqə sirayət edib, uzun müddətlər anarxiyə səbəb ola bilər. Düşünməli və çox düşünməlidir. Bolşevikliyi doğuran səbəbləri təkrar-təkrar təhlil etməli və məhvinə çalışmalıdır. Azərbaycanda asayişin təmini üçün torpaq və əmələ məsələlərinin həllini təxirə salmamalıdır. Kağızda yazılanları işlə nəticələndirməlidir. Sonra idarəmizin tənziminə çalışmalıdır. Ədalətsizlik ilə qəti surətdə mübarizə etməlidir. Məmləkətimizin hər nöqtəsinə təftiş heyətləri göndərməlidir. İdarəmizi sağlamlandırmalıdır. Əminəm ki, ədaləti təmin edərsək, acıq və intiqama yer qalmaz və bolşeviklik qorxusundan vətənimizi mühafizə etməyə müqtədir olarıq. 1919 * * * Milli və mədəni işlərimiz MİLLİ VƏ MƏDƏNİ İŞLƏRİMİZ I. ÜMUMİ KİTABXANA Bakıda ümumi bir kitabxana açılmasını qəzetlərdə oxumuşduq. Sonra bu məsələ unudulmuş kimi göründü. Halbuki, kitabxananın bizim üçün o qədər əhəmiyyəti var ki, çoxdan bu yolda çalışmalıydıq. Kitabxana açmaq bir o qədər də çətin iş deyil, təşəbbüs olunsa, pulsuz belə bir çox kitablar toplamaq olar. Ümumi kitabxana fikri birinci olaraq Kiyev “Müsavat” komitəsini düşündürdü. İlyarım əqdəm komitə Bakıda ümumi kitabxana təsisinə qərar verdi və min çildə qədər kitab ələ gətirdi. Kitablar iqtisadi, siyasi, ictimai və başqa məsələlərə aiddi. Avropalıların islam və türk aləminə olan nəzəriyyələrinə dair bir çox kitablar var. Fikir bu idi ki, kitabxananın bir qismi islam məsələsinə sərf edilmiş və islama dair nə qədər əsərlər yazılıbsa, ələ gətirilsin. Təəssüf ki, inqilab bir çox maniələr təşkil etdi və kitabxanamız da Kiyevdə qaldı. Bakıya gətirə bilmədik. Bu gün bu məsələ yenə önümüzdədir. Gələcəkdə də bizdən əl çəkməyəcəkdir. Bu gün bu məsələnin həllinə çalışmalıdır. Milli işlərimizdə hər şeyi hökumətdən gözləməməlidir. Xüsusi təşəbbüslər də lazımdır. Bu barədə zəhmətkeş ziyalılar ittifaqı işə girişməlidir. “Ittifaq” bütün səyini kitabxana məsələsinə həsr etsə, böyük iş görər. Kömək üçün hökumətə müraciət olunsa, hökumət müzayiqə etməz, zənnindəyəm. Kitab ələ gətirmək üçün xaricdəki səfarətlərimizə və konsullarımıza müraciət edilsə, türk, fars, ərəb və Avropa dillərində qiymətli əsərlər ələ gətirmək olar. Bunları deməyə lüzum yoxdur. Kitabxana açmağa meyl olsa, yolu da tapılar. Milli adamlar bulunmalı. Kitabxanamızın olmaması bizə çox zərərlər verir. Rusiyanın böyük şəhərlərində yaşadıqda və bir məsələ ilə maraqlandıqda o saat ümumi kitabxanaya gedirsən. Səni maraqlandıran məsələyə aid bir neçə cild kitab alıb çəkilirsən kitabxananın böyük salonuna, nə lazımsa o kitablardan yazıb götürürsən. Bir şeyi yazmaq üçün nə məlumat lazım isə asanlıq ilə almaq mümkündür. Bizdə isə belə deyil. Bu günlərdə bu sətirləri yazana bir qədər keçmiş yazıçılarımıza dair məlumat lazım idi. Şəhərdə kitabxana yox, xüsusi kitabxanam da yanımda deyil. Axırda bütün şəhəri ayaqlamaq məcburiyyətində qaldım. İştə yazıçı üçün nə qədər muşkülat... Hərgah milli fikrimizə, milli sözümüzə meydan verilmək istəyiriksə, tezliklə ümumi kitabxana açmalıdır. Iı. nəşriyyat cəmiyyəti Xalq üçün asan dildə faydalı kitablar nəşr etmək üçun özgə millətlərdə nəşriyyat cəmiyyətləri var. Bu cəmiyyətlər ucuz qiymətə millətə gözəl kitablar verirlər. Heyfa ki, bizdə belə cəmiyyətlər yoxdur və olmayıbdır. Yalnız Kiyev tələbələrimizin “Nəşriyyat heyəti” türk dilində üç kitabça təbi ilə işlərinə xitam vermişdir. Nəşriyyat cəmiyyətlərinə olan ehtiyac bizdə başqa millətlərdən çox-çox böyükdür. Çünki naşirlərimiz yox mənziləsindədir. Bir Orucov qardaşları var idi. Şimdi onlar da nəşriyyat işlərindən əl çəkmişlər. Bizim millət üçün ticarət məqsədilə açılan müəssisə xeyir verməz. Bu yolda hökumətimiz və ya xüsusi cəmiyyətlərimiz çalışmalıdırlar. Yaxşı olardı ki, maarif nəzarəti nəzdində bir heyət təşkil olunaydı və bu heyətə kitab möhübləri dəvət olunaydı. Firidun bəy Köçərli həzrətləri məktəbdə müdirlik edirlər. Müdir üçün başqa adamlar da tapmaq olar. Amma Firidun bəyin ədəbi vəzifəsini kimsə görə bilməz. Firidun bəyi maarif nəzarəti nəzdində açılacaq olan nəşriyyat şöbəsinin başına dəvət etməli və birinci olaraq ədiblərimizin əsərlərini basdırmalıdır. Nəşriyyat şöbəsinə əza olmaq üçün Salman Mümtaz çox faydalı olar. Mümtaz cənabları kitab möhübbü olduğu üçün çox qiymətli əsərlər toplamışdır. Onun kitabxanasında bir çox ədiblərin əlyazmaları mövcuddur. Köçərli ilə Mümtaza nəşriyyat işlərimiz tapşırılsa və onlara pullar təxsis olunsa, az bir zamanda gözəl nəticələr meydana çıxar, zənnindəyəm. Hansı yolda qənaət olunsa, nəşriyyat üçün gərək qənaət olunmasın. Çünki bu günlər basılan kitablar kəsilən pullardan qiymətlidir. Bir çox pullar var ki, sərf olunur və əməli nəticələr də vermir. Nəşriyyata xərclənənlər millət üçün böyük sərmayələr vücudə gətirir. Bütün gələcəyimiz, mədəni binalarımız, tərəqqi məhsullarımız bu sərmayə üzərində binalanacaqdır. Pəs sərmayə üçün çalışmalıyıq və onu əhali əlinə verməliyik. Iıı. milli məcmuə Bizdə heç vədə milli məcmuə təb olunmayıb desək, səhv etmərik. Nə “Fyuzat”, nə “Şəlalə”, nə sonra çıxan məcmuələr milli olmuşdur. “Fyüzat” yolu itirdiyi üçün müaqibləri də onu təqlid etmişlər. Hankı məcmuə çıxmağa başlarsa, Hindistan və Misir camilərinin təsvirini qeyd edərək, ümumislam aləminə aid şeylər yazar. Halbuki, birinci bizi həvəsləndirən məsələ Azərbaycanımız gərək olsun: onun üçün milli məcmuəni başdan-başa Azərbaycan ilə doldurmalıdır. Bərəkət versin ki, tariximiz, ədəbiyyatımız, teatro musiqimiz və başqa mədəni məhsullarımız çox-çox var. Bunlara dair yazılsa, həm özümüz özümüzü, həm də əcnəbilər bizi tanıyarlar. Vətənimizdə bir çox tarixi binalar var. Hər nömrədə bunun birinin rəsmini qeyd edərək, ətraflıca məlumat verməlidir. Ticarət məsələləri məmləkətin can nöqtəsidir. Buna dair statistika saxlamalı, ölkəyə nə qədər mal gəlir, ölkədən nə qədər mal çıxır, xaricdə bizim nə kimi mallarımız kimlər tərəfindən alınır, müştərilərimiz nə növ mal sevir, bazarın övzai nə təhərdir? Yazmalı min şey var. Bizdə yeni-yeni qüvvələr və istedadlı cavanlar çıxır. Bunlara meydan verməli, vergilərinin yolunu təmizləməlidir. Yoxsa bir çox təb və qabiliyyətlər məhv olub gedər. Milli məcmuədə əksər səhifələr Azərbaycana həsr olunmalı və sonra bütün aləmi-islama və Avropa mədəniyyətinə. Millətimizin təbii tərbiyə və başqa məsələlərə ehtiyacı var. Amma bu yolda heç bir şey yazılmadı. Yazmalı, yazdırmalı, tərcümə etməli. Yeni şeylər vücudə gətirməlidir. Yeni şey də onda olar ki, əvvəlcə ərəb və fars aləmini təsvir etməkdən daşınıb, türk aləmini və bilxassə Azərbaycanı təsvir edək. Iv. köçərlinin əsərləri Hər bir insanın mahiyyəti və məzmunu onun fikri və işi ilə bəlli olan kimi, millətin də bütün istedadı və qabiliyyəti, qüvveyi-fikriyyə və xəyaliyyəsi onun ədəbiyyatında bəyan olunur. Bir milləti öyrənmək üçün onun tarixi ilə bərabər ədəbiyyatını da öyrənirlər. Millətin, mənəvi həyatı geniş bir surətdə xalq ədəbiyyatında inikas eyləyir. Burada şəxsiyyət yox, bütün millət görünür. Yazılı ədəbiyyatsa ayrı-ayrı şəxsiyyətlərin nə dərəcədə xalq ümumiyyətindən ucalmasını göstərir. İstər xalq, istər şəxs ədəbi məhsulları ilə bütün millətin ruhunu və o ruhun incə meyl və hərəkətlərini təsvir eləyir. İşdə bizi özümüzə tanıdan və başqalarına zinətli bir şəkil də təqdim edən ədəbiyyatımız olacaq. Heyfa ki, indiyə kimi ədəbiyyatımıza əhəmiyyət verməmişik. Ən müqtədir ədiblərimizin əsərləri bir çoxları üçün gizli qalmışdır. Səbəb bu ki, onlar ya heç təb olunmayıb və ya ki basılıb və çoxdan satılıb qurtarmışlar. Qarabağ şairlərinin əsərləri Almaniyada Leypsiq şəhərində 1868 sənəsində Adolf Berje tərəfindən təb olunmuşdur. Bu gün nadir bir şeydir. Mirzə Fətəli Axundovun mətbu əsərləri bir az adamlarda qalmışdır. Bir çox məqalə və məktublar heç də təb edilməmişdir. Həsən bəy Zərdabinin əsərlərindən yalnız ikisi Kiyev tələbələrimiz tərəfindən çap olunub. Başqaları isə qeyri-mətbudur. Xalq ədəbiyyatımız çox adamlar təşəbbüsü ilə toplanmışsa da, təb olunmuşu yoxdur. Bir çox şairlərimiz var ki, adları belə çoxlarına bəlli deyil... Ədəbiyyatımızı müntəzəm bir şəklə salmaq və ümumə tanıtmaq əhəmiyyətli, həm də çox əhəmiyyətli məsələlərdəndir. Bu yolda iyirmi ildən bəri çalışması ilə və ədəbiyyatımızı nizama salması ilə məşhur Firidun bəy Köçərlidir. Firidun bəy ən müqtədir, ən sevgili ədiblərimizdən biridir. Bu şəxs ədəbiyyat tariximizi yazmaq ilə bütün keçmişimizi diriltdi. Şairlərimizin ülvi ruhlarını canlandırdı və həyati-fikriyyəmizi təbii yoluna saldı. Çox heyf ki, Firidun bəy həzrətlərinin çox az əsərləri oxuculara mal oldu. Ən güzidəsi “Azərbaycan türklərinin ədəbiyyat tarixi” hələ təb olunmayıb qalır. Müharibədən əvvəl bu əsərlərin təbi üçün Bakıda “Nəşri-maarif” cəmiyyətinə müraciət olunmasını o vaxtlar qəzetələrdə oxumuşduq. Müharibə və inqilab ortalığı qarışdırdı. Ədəbiyyat məsələsi unuduldu. İndi isə bu məsələlər üçün əlverişli bir zaman gəldi. Bu gün maarif nəzarətimiz bu yolda ciddi addımlar atmalıdır. Doğrudur, kağız yoxluğu hiss olunur, lakin bu, maniə təşkil edə bilməz. Nə qədər kağız baha olsa, milli kitabdan baha olmaz. Bizə kitab lazımdır ki, bizi həm özümüzə, həm də əcnəbilərə tanıtsın. Bu kitab da ədəbiyyat tariximizdir. Hal-hazırda Bakıda gözəl kitablar basdırmaq mümkün deyilsə, İstanbulda təb etdirmək olar. Istanbul səfarətimiz cəmi maarif məsələlərində maarif nəzarətimizə kömək etməyə hazır olduğu kimi, nəşriyyat işində də kömək edər. V. hürufat məsələsi Hürufat məsələsi Şərq üçün ən zəruri məsələlərdən biridir. Çünki hürufat çətinliyi milləti bu hürufatdan qaçma məcburiyyətində saxlayır. Bu səbəbdəndir ki, Qaftazda ruslaşma xalqımızın öz xahişi ilə geniş meydan almadadır. Xalqı qınamaq olmaz. Rus əlifbasına iki ay sərf etdikdə oxuyub yazmağı öyrənirlər. Bizim hürufata isə bir il sərf olunsa da, dürüst oxuma mümkün olmur. Rus hərfi ilə bir şey yazılarsa, yazıldığı kimi də oxunar. Bizdə isə böylə deyil: yazılan sözə cürbəcür mənalar verilir. Əcnəbi sözləri bizim hürufat ilə yazılarsa, heç doğru oxumaq olmaz. Bizə oxumaq və yazmamıza bir çox vaxtlar sərf olunur. Axırda da lazımi nəticələr görünmür. Hürufatımız latın əlifbası olsaydı, az bir zamanda milli maarifimiz ölkəmizin hər tərəfinə yayılardı. Şərqin məktəblərində uşaqlar illər itirirlər. Oradan savadsız çıxırlar. Bais hürufat... Millətini sevən bir adam hürufatımızı görərək laqeyd qala bilməz. Bizim can nöqtəmiz. Burada bu hal çoxdan bəri millət xadimlərimizi düşündürməkdədir. Mirzə Fətəli Axundov hürufat məsələsini həll etmək üçün Istanbula səfər etdi; Tehrana layihə göndərdi. Heyfa ki, Mirzə Fətəlinin fikirlərini anlamadılar. O vaxtdan bu məsələ arabir meydana çıxdı. Bu gün ölkəmizin və millətimizin müqəddəratı əlimizdə olduğu bir zaman hürufat məsələsi yenidən fikirləri məşğul eləyir. Bizim nazirimiz Xudadad bəy Məlikaslanov cənablarının təklifi Nazirlər Şurasında qəbul olunaraq hürufat islahı üçün çalışmağa başlanır. Bu yolda bir heyət işləyir. Şərqdə dəfələrlə mütəəssiblik sədlərini yıxan, ənənəvi hüdudları pozan və həyat tələbatından başqa heç bir şeyə bac verməyən Azərbaycan bu gün yenə bir inqilab doğurmaq istəyir. Babaların köhnəlib dəbdən düşmüş adətlərini atıb, yenilik hüsulə gətirir... Uğurlar olsun! İndi baxaq görək bizə hankı hərflər və səslər lazımdır: zənnimizcə, yeni əlifbamız 35 səsdən ibarət olmalıdır... Bu səslərin çoxu latından alınmalıdır. Latında olmayanları icad edib uydurmalı, təbiidir ki, soldan sağa oxunub, yazılacaq. Yeni hürufat ilə söz söyləndiyi kimi də yazılacaq. Bir səs neçə şəkildə olmayacaq. Yəni sin, sad və ze, zad kimi əhva şəkillər olmayacaq. Hər səsə müvafiq bircə şəkil olacaq. Əgər yeni əlifba qəbul olunarsa, oxumaq, yazmaq qayət asanlaşar, qələtsiz yazı yazmaq az bir vaxt sərf etmək ilə mümkün olar. Deməli, millət oxuyar, yazar, müşkülat görməz, xeyir və şərin anlar. Köhnə hürufatımız milli idarəmizdə də bir çox əngəllər törədir. Teleqrafda işləmir, dəftərxanalarda yazı maşınlarına uymur. Avropalılar bir kağızı bir neçə dəqiqədə maşında yazıb, kopyası ilə bərabər çıxarırlar. Bizdə isə əl ilə yazaraq bir çox vaxt itirilər... Deməyə nə hacət. Millətimiz o qədər ayılıb ki, özü hürufatımızın qüsurlarını görür, bilir. Əgər hökumət bu məsələni həll edərsə, millətə unudulmaz bir xidmət etmiş olar. Bir sual dilimizin ucuna gəlir: əcəba, Azərbaycan yeni hürufatı qəbul eləsə və başqa müsəlman ölkələri eləməzsə, nə təhər olar? Təsəvvür olunan sualın cavabı gödəkdir: – Biz qəbul eləməliyik. Vaxt gələr başqa ölkələr də görər, götürər. Doğrudan da, nə üçün hər cəhətdən tərəqqi etmiş Azərbaycan bir nöqtədə dayanıb mürgü döyən qardaşlarını gözləsin? Biz çoxdan bəri inqilabçılığa öyrəndik. Biz Rusiyada birinci olaraq türk qəzetəsini nəşr etdik. Biz türk aləmində Qurani-şərifi ana dilimizə tərcümə etməklə birincilik qazandıq. Aləmi-islamda birinci olaraq opera vücudə gətirdik. Azərbaycan Cümhuriyyətini vücudə gətirməklə islam tarixinə yeni səhifə əlavə elədik... Latın hürufatını qəbul etməklə bir inqilab da yapaq və əmin olaq ki, bu inqilab əvvəlkilərdən də parlaq və məhsuldar olacaq. * * * Azərbaycan nağıllarının əhvali-ruhiyyəsi AZƏRBAYCAN NAĞILLARININ ƏHVALİ-RUHİYYƏSİ Azərbaycanın Şuralar dövrü ədəbi tariximizin izahı üçün qiymətli bir sahə vücuda gətirdiyi inkar olunmaz. Bir neçə ilin müddətində o qədər materiallar meydana çıxdı ki, indi artıq ədəbiyyat tariximizin yazıla biləcəyinə əmin olmaq olar. Yalnız şifahi ədəbiyyatımız hələ lazımi surətdə təsvir olunmamışdır. Səbəbi aşkardır. Əvvəla şifahi parçalar toplanmalı və sonra nizama salınıb təhlil olunmalıdır. Azərbaycan şifahi ədəbiyyatını öyrənmək üçün ölkəmizdə səltənət sürən nüfuzları, onların tarixini bilməlidir. Bir kərə Firdovsinin “Şahnamə”də təsvir etdiyi İran ilə Turan mübarizəsini nəzərə almalıdır. Tarix göstərir ki, bu mübarizə üçün Şimali Azərbaycan mərkəz təşkil etmiş və nəticədə türk dili qədimdən “Böyük Midiya” adlanan Qaf dağı ilə Həmədan arasında hökmran bir vəziyyət almışdır. Lakin şimal axını Azərbaycanı türkləşdirmişdirsə də, orada rast gəldiyi qədim və yüksək mədəniyyəti tamamilə öldürməmiş, biləks onu mənimsəmiş, öz qəlib və şəklinə salmışdır. Bu şəklə bilaxirə ərəb ruhu da girmişdir... Nəticədə müəyyən mədəni məhsullar zəmanəmizə qədər gəlib çıxa bilmişdir. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı bu məhsulların ən qiymətlisi ədd oluna bilər... Xalq ədəbiyyatımızın tədqiqi yalnız bizim üçün deyil, bütün insaniyyət tarixinə yeni bir səhifə əlavə edəcəyinə iman edənlərdənəm, çünki dünyanın ən qədim mədəniyyətlərindən birinin beşiyi Kür ilə Araz çaylarının arası olmuşdur. Bu mədəniyyətin əsrarını bilmək üçün xalq ədəbiyyatımız, bilxassə nağıllarımız qiymətli vasitə ola bilər. Nağıllarımızın hamısı əlan toplanmadığı üçün, mə’ruf və mətbu “Məlik Məmməd” nağılından istifadə edirəm. Nağıl xalq ədəbiyyatının mühüm bir qismini təşkil eləyən hekayələrdir ki, çox vaxt zahirən xəyali göründüyü halda, dərin bir fəlsəfəyə Türk və Iran mətbuatında münaqişəsi mövcib olan bu məsələlər haqqında mənim irəlidə çap olunacaq “Azərbaycan tarixinə mədxəl” kitabıma baxmalı (müəllif). Xalq nağılından yazdığım bu nağılı on beş il əvvəl Kiyev türk tələbələri basdırmışdı. İkinci təb olaraq yaxında “Bakı işçisi” kooperativ nəşriyyatı tərəfindən basılacaq (müəllif). istinad edir. Şifahi ədəbiyyatın ənvai kimi nağıl da nəsildən-nəslə keçir və müəllifi kim olduğu məlum deyil. Nağıl xalq ədəbiyyatının qeyri-ənvaindən daha da qədim olmalıdır, çünki fikir, etiqad və fəlsəfə etibarilə Zərdüştün “Avesta” və hindi- qədimin “Veda”sına yavıqlaşır. Bütün Azərbaycan nağılları içində “Məlik Məmməd” tipik sanıldığı üçün bunun təhlili qeyrilərini də izah edər, zənnindəyəm, çünki hər bir nağıldakı fikir haqqın nahaqqa qələbə çalmasından ibarətdir. Yalnız vəqə və məzmun başqa-başqadır. “Məlik Məmməd”in fəlsəfəsi təbiətdəki ikiliyi təsvir eləyir. Bir tərəfdə Hürmüzd və onun xəlq etdiyi nur, əbədi həyat, haqq və ədalət, o biri tərəfdə də Əhrimən və güruhu: qaranlıq dünyanın məhsulu divlər, əjdahalar, büxl, həsəd, fəna fikirlər. Bir-birilə əbədi çarpışmada olan bu iki qüvvə Hürmüzdün qələbəsilə nəticələnir. Əbədi həyat bəxş edən, almanı oğurlayan divlər, Zümrüdün balalarını öldürmək istəyən əjdəhalar, büxl və həsədə qapılan iki şahzadə məhv olub gedirlər. Zirək, quvvətli, təmiz ürəkli Məlik Məmməd isə qurtarır və işıqlı dünyanın bütün səadətinə nail olur. Nağıllar haqqında fikrimizin doğru olduğunu isbat etmək üçün bir az da təfsilata ehtiyac var, bilxassə bəzi qaranlıq nöqtələrin izahı lazımdır. Nağılda bəhs olunan alma ağacına bənzər, “Avesta”da bir Naara var... Kür ilə Araz çayları arasında yaşayan qədim irqin etiqadınca Naara ağacı Kürqəsb dənizində bitib, bütün nəbatata ruh verərmiş. Bəziləri Naaranı əbədi həyat bəxş edən ağaca bənzədirlər. “Məlik Məmməd”dəki alma ağacı Naaraya çox bənzəyir: almanı yeyən cavanlaşır və əbədi həyata vasil olur. “Məlik Məmməd”dəki mücadilə haqq və işığın hökmranlığı ilə nəticələnir. “Avesta”nın fəlsəfəsi də bundan ibarətdir. Sami irqindən zühur etmiş dinlərin (yəhudilik, xristianlıq və müsəlmanlıq) tövhidi zərdüştilikdə yoxdur. Vəhdət əvəzində kainatda ikilik var və mübarizə hər şeyə əsas olaraq vəz olunmuşdur. Bu mübarizə getdikcə inkişaf Bu kitablar təqribən üç min il bundan əvvəl təlif olunmuşdur (müəllif). Kürqəsb”in Bakı dənizi olduğuna dair ehtimallarımızı bir başqa məqalədə izah edəcəyəm (müəllif). edib böyüyür və axırda qaranlığın, div və əjdəhaların, paxıl vücudların yox olub, yer üzündən qaib olması ilə qurtarır. Zərdüştilikdə dini məfkurə dünyada əbədi bir həyat, əbədi işıq, əbədi istirahət və səadət təmin etməkdir. Lakin buna mane olan qara qüvvələr var. “Məlik Məmməd”də də məsələ bu şəkildədir: ecazkar alma ağacı padşaha daimi cavanlıq hazırlayır, lakin Əhrimənin xəlq etdiyi div buna mane olur. Mübarizə başlayır. Müvəffəqiyyət Məlik Məmmədin tərəfinə keçir, çünki o təmizqəlbli və zəki bir şəxsiyyətə malikdir. İki böyük qardaşı hüsni-niyyətdən məhrum olduqları üçün müvəffəqiyyət əldə edə bilmirlər. Bütün nağıllarımızda olduğu kimi, “Məlik Məmməd”də də müəyyən rəqəmlərə təsadüf edirik. Bu rəqəmlər 3, 7 və 40-dan ibarətdir. Hər bir irqin özünə məxsus bir rəqəmi var: türkün – 9; samilərin – 40, 7; qədim Misir və yunanın – 12. Bu rəqəmlər haqqında təfsilatı başqa bir kitabda bəhs edəcəyimdən, burada yalnız üç rəqəmi haqqında danışacağam. Qədim zamanın ən mötəbər sanılan kitabları – “Riqveda”, “Avesta”, “Əhdiətiq”, hətta qədim yunan müvərrix və coğrafiyyunları belə hadisə və vəqələri təsvir edərkən, nədənsə müəyyən irqi rəqəmlərə baç verirlər. “Məlik Məmməd” hekayəsi də məlum rəqəmlərdən bəhs edir: Padşahın 3 oğlu var, qaranlıq dünyada 3 div və yanlarında 3 qız 3 otaqda yaşayırlar. Məlik Məmməd divlərlə 40 gün 40 gecə güləşir. Zümrüd quşu Məlik Məmmədi qanadının üzərinə alarkən 40 şaqqa ət, 40 tuluq su götürür. Axırda toy olur, 40 gün, 40 gecə çəkir. Milli cəhətdən nağıllarda şayani-diqqət nöqtələr var. Zamanımızda belə şiddətini qaib etməmiş paxıllıq və intiqam hissi hökmfərmadır. Həsəd üzündən qardaşları Məlik Məmmədin ipini kəsib, onu quyuya salırlar. Buna görə kin qardaşlar arasına düşmənçilik salır və Məlik Məmməd kimi alicənab görünən şəxs qardaş qanına susayır. Ümumiyyətlə nağılların fikri yüksəkdir. Bütün vəqələrdən sonra yenə haqq hər şeyə qələbə çalır və Hürmüzdün nuru təcəlli edir. * * * Nağıllarımızı necə toplamalı NAĞILLARIMIZI NECƏ TOPLAMALI Nağıl xalq ədəbiyyatına məxsusdur. Xalqın ruhunun, etiqadlarının məhsuludur. Bütün şüarlarımız xalqa doğru olduğu üçün nağılın əhəmiyyəti bir qat daha artır. Belə olan surətdə nağıllarımızı toplamaq və nəşr etmək ən birinci mədəni məsələlərimizdən olmalıdır. Ancaq nə cür toplamanın yollarını bilməlidir. Nağıl xalqındır və xalq da onu mühafizə edərək yeni nəsillərə tərk edir. Onu toplamaq üçün müəyyən nöqtələrə, müəyyən şəxslərə müraciət etməlidir. Azərbaycanın mədəniyyət tarixini tədqiq edərkən Qarabağ, Şirvan, Qazax tərəflərin mədəniyyət tariximizdə, bilxassə ədəbiyyat sahəsində böyük rol oynadığını görürük. Halbuki Bakı, Salyan, Lənkəran səmtləri istər ədəbiyyat, istər şivə etibarilə səfalı Şirvan və Qarabağdan çox-çox geridə qalır. Səbəbi aşkardır. Xalq mühitində rast gəlmədiyi şeylərə ad qoya bilməz. Mühit təbiətcə zəngin olursa dil də genişlənir, ədəbiyyat da zənginləşir. Xalq ədəbiyyatı ilə məşğul olarkən, bu nəzəriyyənin doğruluğunu hər addımda duyuruq. Bir zaman mən xalq ədəbiyyatını toplayarkən, onları tutuşdurardım. Qarabağda işlədiklərimin Bakıda öyrəndiklərimdən hər cəhətcə yüksək olduğunu görürdüm. Deməli dağlı, meşəli, çeşməli yerin xalqı daha incə dilə, daha şairanə tərkiblərə malik olur. Nağılı toplayarkən bu nöqtəyə əhəmiyyət verilməlidir. Nağılın xalq ədəbiyyatına məxsus olmasına baxmayaraq, xalqın hər bir fərdi onu bilmir. Əslən ona aşina olan şəxslər tək-təkdir. Bunları toplamaq və bunlara ehtiyatla yanaşmaq nağıl toplayanın məharətinə bağlıdır. Ələləksər nağıla və bütün xalq ədəbiyyatına vaqif olanlar arvadlardır. Arvadların da içində hamısı yox, yalnız xalqın işinə yarayan və onunla həmişə təmasda olanlar bilirlər. Xalqa yaxın olanlar məşşatələr, ağıçılar, yengələrdir. Ürkütmədən, təşvişə salmadan bunlara yanaşılarsa böyük bir mənbə kəşf edilmiş olar. Üsula gəldikdə, nağıl ədəbiyyatının müəyyən üsulu var. Onları gözəl edən və süsləndirən müəyyən dil, tərkib və cümlələrdir. Xalq ədəbiyyatı ilə maraqlananlar bu nöqtəni unudarlarsa, çəkdikləri zəhmət hədər olar. Xüsusən cümlələr və dil nağılda da əhəmiyyətli yer tutur. Bir çox nağılların “Biri var imiş, biri yox imiş, allah var imiş, bəndəsi yox imiş” deyə başlandığını hər kəs bilir, qurtardıqda “o yedi yerə keçdi, sən də ye dövrə keç” deyirlər. Gözəl gördükdə “yemə-içmə, xətti-xalına, kül camalına tamaşa et”, yol getdikdə “az getdi, üz getdi, dərətəpə düz getdi” kimi cümlələr nağılın zinəti hesab olunur. Nağılları toplarkən bunları qeyd etməlidir. Bunlarsız nağıl bütün gözəllikdən məhrum olar. Xalq ədəbiyyatını toplayarkən kitab təsirinə düşülərsə, böyük xəta zühur edə bilər. Səhv etməmək üçün xalq ədəbiyyatını savadsız mühitdən əxz etməlidir. Bu sahədə kitab təsirinə düşən və şəhərbəşəhər gəzən dərvişlərin nağılları faydasızdır. Çünki bunlar əsil mühitin gözəllik və təmizliyindən məhrumdurlar. Azərbaycan nağıllarını başqa türk ünsürlərinin masalları və ya qissələri ilə müqayisə etdikdə, bizimkilərin məzmun və fəlsəfəcə onlardan nə qədər zəngin olduğu meydana çıxır. Məsələn, Türküstandakı tarançıların qissələrini tədqiq edirkən nağılın şəkil və məzmunca yalnız azərbaycanca təkmil olunmasına hökm verilir. Nağıllarımızı toplayarsaq, ədəbiyyatımız, dilimiz və mədəniyyət tariximiz üçün böyük bir iş görmüş olarıq. 1928 Пaттyccoв. Oбpaзны тapинчиckoй литepaтypы. Kaзaнь, 1909 (müəllif). * * * Nağıllarımız barəsində bir-iki söz NAĞILLARIMIZ BARƏSINDƏ BİR – İKİ SÖZ Aşağıda dərc etdiyimiz “Caçcı” nağılı qarabağlı ağzından yazılıb, yerli şivə dəyişilməyib. “Caçcı” nağılı zərdüşti fəlsəfəsindən doğmuş sıraya aiddir. Lakin “Məlik Məmməd” qədər dolğun deyil. “Məlik Məmməd”də işıq ilə qaranlığın mübarizəsi bilfeil olmalıdır, burada isə rümuzi bir surətdə ifadə olunur: Həsud qardaşların bütün səyinə rəğmən Caçcı mübarizədən qalib və müzəffər çıxır, nəticədə nökərçilikdən yüksəlib padşah olur. Haqqın nahaqqa qələbə çalması bir bizdə deyil, başqa millətlərin nağıllarında da əsas təşkil edir. Onlarda da haqq tərəfdarları yox olmur, fənahərəkətlilər özgələrə qurduqları tələyə düşüb məhv olurlar. Başqa nağıllarda gözə çarpan 3, 7, 40 rəqəmlərindən “Caçcı”da yalnız 3 və 40- a təsadüf edirik. Türküstanda və türk-tatarların təsiri olaraq rus nağıllarında rast gəldiyimiz 9 rəqəmini bizdə görmürük. Deməli, zərdüşti fəlsəfə və etiqadından doğma nağıllarımız yalnız dil etibarilə türkləşmişlər. Irqi rəqəmini nağıllarda işlədən Orta Asiya yalnız dilcə deyil, məzmunca da nağıllara təsir etmişdir. Bizdə “biri varmış, biri yox imiş, allah var imiş, bəndəsi çox imiş”, – deyə zərdüşti etiqadına bir də islam sərlövhəsi əlavə olunur. Özbəklərin sərlövhəsi daha həyati və millidir: “Bar ikan, yok ikan, ac ikan, tox ikan, buru biqəval ikan, tülkü yasvıl ikan, gözkun falbil ikan, çomçok çakçı ikan, comalı azğiyu ikan, qaz çörpayçı ikan, ördək surnayçı ikan, taşbağa çakçı ikan, tarazı dar ikan, qurbağa daş bərdar ikan, qoza paya tozdin ikan, hər bəla qızdan ikan”. Özbəklər nağıllarında ölkələrinin heyvan, quş və cüçülərini də iştirak etdirirlər, ziraətlərinin məhsulu pambıq da nağılda özünə yer tapır. Adətən nağıl zaman və məkandan uzaq olduğu üçün onu hər bir millət özünə qəbul edib mənimsəyir. Bizim bu qisim nağıllarımızdan başqa, bir də tarixə yanaşmışları var. Bunlar ələləksər şah Abbasın şəxsiyyəti ətrafına toplaşmışlardır. Məqaləni 1928-ci ildə çap edən “Azərbaycanı öyrənmə yolu” ilə məcmuəsi burada yazıçının bu fikri ilə razılaşmadığına dair belə bir qeyd verilmişdir: “idarə bu nöqtədə yazıya şərik olmur.” Buru – qurd, biqəval – aşçı, falbil – falçı, çomçok – sirkə, çakçı – dedi – qoduçu, çomalı – qarınca, azqiyu – qərəvəlli söyləyən, çərpayçı – sorucu, taşbağa – tısbağa, taş bədar – diş qoyan, qoza – pambıq, tozdan – duzdan çıxan (müəllif). Üçüncü qisim nağıllarımız çocuqları əyləndirmək üçündür. “Cırtdan” kimi çocuq nağılları müəyyən fəlsəfə və məntiqdən uzaqdır. Onlarda həyat və zindəganlıq daha çox yer tutur. İkinci və üçüncü qisim nağıllarımız haqqında başqa dəfə. Caçcı Biri var imiş, biri yox imiş, günlərin bir günü üç qardaş var imiş. Bunların böyüyü gedir papaqçılıqla, ortancılı başmaqçılıqla, kiçiyi Caçcı da padşaha nökər olur. Padşah Caçcının xatirini çox istəyirmiş, yaxşı yedirirmiş, yaxşı geyindirirmiş. Caçcının o biri qardaşları bunu görüb paxıllıqları tutur, deyirlər. Biz axşama kimi işləyirik, zəhmət çəkirik, heç Caçcı kimi dolana bilmirik. Nə qayıraq ki, Caçcı ölsün, yeri bizə qalsın. Fikir-fikir eləyirlər, axırda deyirlər: gedək padşaha deyək ki, küpəgirən qarının sənə layiq qızıl qaşıqları var, onu Caçcıdan başqa heç kəs gətirə bilməz, Caçcını göndər gətirsin. Qardaşlar durub gedirlər padşahın yanına, deyirlər: – Padşah sağ olsun, güpəgirən qarının sənə layiq qızıl qaşıqları var. Onları Çaçcıdan başqa heç kəs gətirə bilməz, göndər getsin gətirsin. Padşah Caçcını çağırır, deyir: gərək o qaşıqları gedib gətirəsən. Caçcı padşaha baş endirib çıxır. Buncuğaz yola düşür, az gedir, üz gedir, dərə-təpə düz gedir. Gedir çıxır qarının evinə. Qarıca qızla oturmuş imiş. Caçcını görcək özözünə deyir: nə yaxşı oldu, gəldi, elə bunu kəsib yeyərəm. Caçcı oturdu. Bir evə göz gəzdirdi, gördü qaşıqlar irəfə düzulüb. Çörək yedilər, yığışdırdılar. Yatanda qarı qızına dedi ki, ağ keçəni öz üstünə sal, qaranı qonağın üstünə, badyanı da qoy, sabah tezdən durub qoyunları suvarmağa gedəcəyəm. Qız ağ keçəni öz üstünə saldı, qaranı Caçcının üstünə, badyanı da anasının yanına qoydu. Yıxılıb yatdılar. Gecənin bir yarısı Caçcı durdu, ağ keçəni götürdü, öz üstünə saldı, qaranı da qızın üstünə. Sabah tezdən qarı qalxdı, qara keçəni götürüb, bıçaqla qızının başını kəsdi, dedi: – Ay qız, Caçcının ətindən bozbaş as, mən də qoyunları suvarıb gəlirəm. Qarı getdi. Caçcı durdu, qaşıqları götürüb, getdi. Qarı da qoyunları apardı çayın qırağına, qabı suya basdı, istədi qoyunlara su versin, gördü qabda su yoxdur. Işıqlanana kimi belə elədi, bir də sübh açıldı, qarı baxdı gördü, badya əvəzinə xəlbir gəlib çıxıb. O saat barmağını dişlədi, dedi: – Yəqin bu Caçcının işidir. Durdu qaçdı evə, gördü qızının başını kəsib, qara keçənin altında qızı imiş. Qarı bir başına vurdu, bir dizinə, yüyürdü Caçcının dalınca. Getdi gördü Çaçcı tövbələtmə dağını aşıb gedir. Qarı dağı aşa bilməzdi, çıxdı üstə, dedi: – Ay Çaçcı, vay Çaçcı, həlbət əlimə düşərsən, ətini aşıqca elərəm, qanını qaşıqca. Caçcı gəlib, padşaha baş endirdi, qaşıqları qabağına qoydu. – Caçcının qardaşları baxdılar, gördülər bu yenə gəldi çıxdı, qaldılar yana-yana. Bir gün belə, beş gün belə, axırda yenə fikir-fikir elədilər, dedilər: bunu hara göndərək ki, daha qayıdıb gələ bilməsin? Dedilər: qarının bir tazısı var, yaxşısı budur ki, göndərək onu gətirsin. Bu səfər qarı lap acıqlanıb, elə ki, Caçcını gördü, daha sağ buraxmayacaq. Getdilər padşahın yanına, dedilər: – Padşah sağ olsun, küpəgirən qarının bir tazısı var, sizdən savayı heç kəsə layiq deyil. Caçcını göndər, onu gətirsin. Padşah Caçcını çağırdı dedi. Caçcı bir az fikirləşdi, gördü əlac yoxdur. Padşaha baş endirib getdi. Az getdi, çox getdi, getdi çıxdı qarının damının üstə. Bacadan baxdı, gördü qarı oturub, yağ əridir, tazısı da yanında oturub. Əlini atdı, bir az torpaq götürdü, bacadan aşağı tökdü. Tazı yuxarı baxıb, dedi: bacbac-bac-bac. Qarının acığı tutdu, kəfkiri yağdan çıxarıb, tazının başına çırpdı, dedi: – Dəli olmamısan, köpək oğlunun iti, burada Caçcı nə qayırır? Tazı acıq eləyib, evdən çıxdı. Caçcı onu tutdu apardı. Qarı bir az gözlədi, gördü it gəlmədi, dedi: bəlkə də elə Caçcı burada imiş. Durdu, ora it, bura it, gördü yoxdu. Yüyürdü tövbələtmə dağına, gördü Caçcı gedir. Dedi: – Ay Caçcı, vay Caçcı, həlbət əlimə düşərsən, ətini aşıqca elərəm, qanını qaşıqca. Caçcı gəlib padşaha baş endirib, tazını verdi. Caçcının qardaşları baxdılar gördülər, bu yenə gəldi. Dedilər, biz bunu ölümə göndəririk, qayıdıb gəlir, Padşahın yanında hörməti daha da artır. Nə eləyək, nə eləməyək, bu səfər də qarının qumrulu kürsülərinin dalınca göndərək. Getdilər padşahın qulluğuna, dedilər: – Padşah sağ olsun, qarının bir dəst qumrulu elə kürsüləri var ki, səndən savayı heç kəsə layiq deyil. Gərək Caçcını göndərəsən onları gətirsin. Padşah Caçcını çağırdı yanına, dedi: – Nə təhər olsa, gərək o kürsülər mənə gəlsin. Caçcı bir az fikirləşdi, dedi: – Nə deyirəm ki, padşah sağ olsun, ancaq bir iş var ki, gərək mənə bir xeyli pambıq verəsən. Padşah pambığı verdi. Caçcı getdi. Qarı həmişə qoyunları dama doldurub, qabağına kürsüləri düzərdi. Qoyunlara da tapşırardı ki, Caçcı gəlsə, kürsülərə dəyin, qumruları tərpənsin, mən yuxudan oyanım gəlim. Caçcı gəldi. Əvvəl yavaşca başladı pambıqları qumruların deşiklərinə doldurmağa. Hamısınıca doldurdu. Sonra çiyninə alıb, apardı. Qoyunlar hə qumrulara toxundularsa da, səs çıxmadı. Caçcı yenə baş endirib kürsüləri padşahın qabağına qoydu. Qarı da ki, yenə yüyürdü tövbələtmə dağına, haray haraya çatardı ki, Caççı çıxıb getmişdi. Qardaşlarını yenə paxıllıq qoymadı ki, düz otursunlar. Yenə fikirfikir elədilər, dedilər: bu səfər Caçcını elə yerə göndərək ki, daha gəlib çıxmasın. Hara göndərək, hara göndərək? Dedilər, bu səfər qarının özünün dalınca göndərək. Getdilər padşaha baş endirdilər. Padşah dedi: – Nə qulluq? – Dedilər: – Padşah sağ olsun, küpəgirən qarı belə oyunlar bilir ki, lap sənin məclisinə layiq. Gərək Caçcını göndərəsən, gedib onu gətirsin. Padşah Caçcını çağırdı, dedi: – Nə təhər olsa gərək gedəsən, küpəgirən qarını bura gətirəsən. Caçcı bir az fikirləşdi, öz-özünə dedi: Mən qarının qızının ölməsinə səbəb olmuşam, tazısını gətirmişəm, kürsülərini oğurlamışam. Əlinə düşsəm ətimi aşıqca eləyəçək, qanımı qaşıqca. Mən onu necə gətirim?.. Fikir-fikir elədi, gördü əlacı yoxdu. Dedi: – Padşah sağ olsun, gətirrəm, ancaq ki, mənə bir yapıncı ver, hər tükündən bir qumru sallansın, bir çuval ver, bir də başı dəmirli bir çomaq. Padşah əmr elədi, bir dəqiqədə hamısını hazırladılar. Caçcı geyinib getdi. Az getdi, üz getdi, dərə-təpə düz getdi, gəldi qarının evinə çıxdı. Qarıca ocağın qabağında oturmuşdu. Caçcı içəri girən kimi yapıncını silkələdi, qumrular səsləndi. Qarı dedi: – Sən kimsən? Dedi: – Mən əzrayılam, gəlmişəm sənin canını almağa. Qarı dedi: – Di yıxılım yerə, al. Caçcı dedi: – Burada olmaz, səni aparıb tövbələtmə dağında canını alacağam. Dur gir bu çuvala. Qarının əlacı kəsildi, girdi çuvala. Caçcı çuvalın ağzını bərk-bərk bağlayıb atdı dalına apardı. Tövbələtmə dağına yetişdilər. Qarı dedi: – Di canımı al. Caçcı qulaq vermədi, dağı keçdi. Qarı çığır-bağır salanda çuvalı yerə qoyub, “çö” demisən qarıya bir çomaq, daha haray hara çatardı, tövbələtmə dağını keçmişdilər. Caçcı qarını gətirdi padşahın qulluğuna, dedi: – Padşah sağ olsun, getdim. Amma çuvalın ağzını hələ açma. Mənə qırx boş otaq ver, sonra çuvalı açarsan. Padşah qırx boş otaq verdi, Caçcı bunlarıca bağlayıb, dalda birisinə çəkildi. Qardaşlar eşitdi ki, Caçcı qarını gətirib, yığıldılar padşahın qapısına, çuvalı açdılar. Birdən qarı çıxıb, başladı əlinə düşənləri boğmağa, hamınıça boğub, gəldi Caçcı olan evin qapısına. Başını əvvəlki otağın qapısına söykəyib dedi: – Qoç başı, qoyun başı? Caçcı cavab verdi: – Qoç başı. Qarı bir təkan verib qapını açdı, içəri girdi. İkinci qapıya başını söykəyib dedi: – Qoç başı, qoyun başı? Caçcı çavab verdi: – Qoç başı. Qarı bir təkan vurdu, ikinci qapını da açdı. İçəri girdi... Belə-belə “qoç başı, qoyun başı” dedikcə, Caçcı dedi: – Qoç başı. Qarı 39 qapını sındırıb, gəldi Caçcı olan otağın qapısına, dedi: – Qoç başı, qoyun başı? Caçcı dedi: – Qoyun başı. Qarı qapıya təkan vurduqda başı əzilib yıxıldı. Caçcı qapını açıb çıxdı. Çomağı çəkdi qarını öldürməyə, qarı dedi: – Indi ki, məni öldürürsən, sənə bir şey öyrədim: Mənim qanımdan bir damcı aparıb, hər kəsin burnuna damızsan, dirilər. Caçcı qarını öldürdü. Qanından bir damcı aparıb padşahın qızının burnuna damızdı. Qız o saat asqırıb, ayıldı. Caçcı dedi ki, hamı ölmüşdü, bircə sənin ürəyin getmişdi, ayıldın. Qalan adamları Caçcı ayıltmadı. Hamısını yığıb basdırtdı. Caçcı padşahın qızının kəbinini özünə kəsdirdi. Qırx gün, qırx gecə toy oldu. Caçcı başladı padşahlıq eləməyə. Onlar yedilər yerə keçdilər, siz də yeyin dövrə keçin. 1928 * * * Xalq ədəbiyyatında bəşəri təmayüllər XALQ ƏDƏBİYYATINDA BƏŞƏRİ TƏMAYÜLLƏR Xalq ədəbiyyatı ağızdan-ağıza keçib nəsildən-nəslə intiqal edən ədəbiyyata deyilir. Bu tərif haqqında bütün müdəqqiqlərin rəyi bir kimi görünür. Lakin xalq ədəbiyyatı deyilən bu el fikrinin məhsulu kimə və hankı xalqa məxsusdur deyildikdə, bir az çətinlik çəkilir. Çünki bir xalqın arasında məruf olan bir parça, istər şəkil, istərsə mövzu etibarilə başqa xalqların arasında da görünmədədir. Nağıl, atalar sözü, tapmaca kimi xalq ədəbiyyatının növləri bir çox xalqların ədəbiyyatında da mövcuddur. Şəkil kənarda dursun, müəyyən bir mövzu belə bir çox millətlərin arasında dolaşıb durmadadır. Məsələn: “Skazka” adı ilə məşhur “O xitrosti Didoniya” rəvayəti dünyanın hər bir tərəfinə yayılmış bir hekayədir. Öküz və yaxud inək dərisi böyüklükdə bir yer istənilir, sonra dərini kəsib qayış şəklində geniş bir torpağın ətrafına çəkir, yeri işğal edirlər. Rəvayət bundan ibarətdir. Akademik Miller bu rəvayəti tədqiq edərkən izini Afrika, Hindistan və Avropa arasındakı geniş qitədə bulub, ünvanını qeyd edir. Halbuki, bu rəvayət Qoçum xana və Yermaka da istinad edilir. Şimal türk-tatar xalq ədəbiyyatını toplarkən Radlov üç yerdə dəri rəvayətinə rast gəlir. Yakut sərvətdarlarından Tifin adlı birisinin gəlmə rusları öküz dərisi fəqərəsi ilə aldatması söylənilir. Yalnız Sibir deyil, Orta Asiyada belə bu rəvayət məşhurdur. XI əsrə məxsus Əbdülqafar Əlmainin “Tarixi-Kaşğar”ından əxz edib yazan Camal Karşi islamiyyətin Kaşğarda yayılmasına dair bir hekayə söyləyir. Kaşğar hökmdarı Oğulcaq Qadir xan hələ “kafir” ikən Nəsir ibn Mənsur adlı bir müsəlman şahzadəsinə yanında yer verir. Şahzadə xoş rəftarı ilə xanın rəğbətini qazanır və nəticədə Artic adlı yerə vali təyin olunur. Bir gün şahzadə məscid tikdirmək üçün xandan inək dərisi böyüklükdə bir yer istəyir. Xan razı olur və şahzadə inək dərisini doğrayıb, müəyyən yerin ətrafına çəkir, ortasında məscid tikdirir. “Nemətullahi” təriqətini təsis edən Nemətullah Vəlinin də dəri fəqərəsi ilə Mahanda bir yer ələ gətirib məscid tikdirdiyi İran dərvişləri arasında mərufdur. Azərbaycanda da bu rəvayət dillərdə gəzir. Guya Sultan Məhəmməd Fateh Bizans imperatorluğundan dəri böyüklüyündə bir yer istəmiş, dərini doğrayıb, qayışını Istanbulun ətrafına çəkərək oranı zəbt etmişdir. Bu rəvayətin əsil mənbəyindən uzaqlaşıb, başqa-başqa irqə mənsub xalqlar arasında yayılması və mənimsənilməsi göz önündədir. Xalq ədəbiyyatını tədqiq edərkən mənbə məsələsindən bəhs olunduqda çətinliklərə rast gəlindiyi də bu səbəbdəndir. Müəllifi bəlli olmayan, zaman və məkana az tabe olan bir ədəbi məhsul tədqiq və tətəbbö çərçivəsinə də çətin sığır. Odur ki, bu sahədə yürüdülən rəy və təsəvvür də başqa-başqadır. Ümumiyyətlə, xalq ədəbiyyatı toplanır, müəyyən bir üsula salınıb nəşr olunur, tarixi tədqiqə gəldikdə məsələyə səthi olaraq yanaşılır. Çətinliklərə rəğmən xalq ədəbiyyatını tərif edən ovsafi nöqtələr var ki, sabit deyiləcək qədər qüvvətlidir. O da bunlardan ibarətdir: Xalq ədəbiyyatı millilikdən fəzlə bəşəridir. Xalq ədəbiyyatı sənətdən fəzlə günün ehtiyacına xidmət edir. Xalq ədəbiyyatı müəyyən fəlsəfədən məhrum deyil, lakin bu fəlsəfə, bəzi nağıllar istisna edilərsə, mücərrəd deyil, əməlidir. Xalq ədəbiyyatında rümuz, işarə və müqayisə böyük yer tutur. Xalq ədəbiyyatı bir kütlə tərəfindən alınıb, mənimsəndikdə ona milli, ya dini bir süs və rəng verilir. Milli xalq ədəbiyyatı deyildikdə məzkur rəng və süs nəzərə gəlir. Məzmun isə çox yerdə ümumi, bəşəridir. Azərbaycan xalq ədəbiyyatını bütün ənvai ilə tədqiq edərkən bu yuxarıda qeyd olunan həqiqətlər aşkar bir surətdə meydana çıxır. Şifahi ədəbiyyatımızın ənvai arasında “Atalar sözləri” daha ümumi və bəşəridir. Aramızda dolaşan bir çox məsəllərin eynini ruslar və başqa millətlərdə də görürük. Bir az araşdırdıqda bunları rusların da başqalarından aldığı məlum olur. Axırda ipin ucu yunan və Roma mütəfəkkirlərinə qədər gedib çıxır. Fikrimizi doğrultmaq üçün bəzi məsəllərimizi rus məsəllərilə, qədim alim və mütəfəkkirlərin kəlamları ilə müqayisə edək. Azərbaycanlılardakı bəzi atalar sözünü ruscası ilə müqayisə edək: Ölü dalınca danışma – O pokoynike xudo ne molvi. İlanı qoynunda bəslədi – Otoqrel zmeyu za pazuxoy. Bir gül ilə bahar olmaz – Odna listoçka ne delayet vesnu. Əl əli yuyar, əl də üzü – Ruka ruku moet. Qoyun olmayan yerdə keçiyə Kərəməddin ağa deyərlər – Na bezrıbi i rak rıba, na bez lyudii foma çelovek. Dost-düşmən yaman gündə məlum olar – Druq poznayetsya v bede. Hər nə doğrarsan çanağına, o çıxar qaşığına, hər nə əkərsən onu biçərsən – Kak poseeşya, tak pojneş. Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük – Iz oqnya, da v polımya. Qurd dərisini dəyişər, xasiyyətini dəyişməz – Volk kajdıy qod menyaet svoyu şubu, da obıçaya ne menyaet. Kim bilir, əlimizdə material olsaydı, bəlkə məsəl və atalar sözlərinin daha da qədim olduğunu isbat edərdik. Çünki insan ictimai həyata ilk addım atdığı zamandan başlayaraq, şübhəsiz ki, həyati təcrübələr keçirdikcə özünə müəyyən qanunlar cızıb. Bu qanunlar şifahi olaraq nəsildən-nəslə, xalqdan-xalqa keçərək ümumin malı ola bilmişdir. Başqa-başqa irqlərə mənsub xalqların ədəbi məhsullarının bir-birinə bənzəməsi təbii isə, türk irqinə mənsub ünsürlərin, məsəllərin biri-birinin eyni olması daha da təbiidir. Ləhcə ayrılığı nəzərdə tutulmazsa, türk qövmləri arasında işlənən bir çox məsəllər bir məzmunda, bəlkə bir şəkildədir. Nümunə üçün bir az da Türkiyədə işlənənlərlə Azərbaycanda işlənən atalar sözlərini müqayisə edək. Saqqalı olmayanın sözü tutulmaz – Saqqalım yoxdur, sözüm ötmür. Qaşını doğruldurkən gözünü çıxardı – Qaşını düzəltdiyi idi, vurdu gözünü çıxartdı. Söz böyüyün, su kiçiyin – Yol böyüyün, su kiçiyin. Kor satıcının kor alıcısı olar – Kor atın kor da nalbəndi olar. Mum dibinə işıq verməz – Çiraq dibinə işıq salmaz. Su dəstisi su yolunda qırılır – Su bardağı suda sınar. Təncərə dövrildi, qapağını buldu – Koduş yumbalandı qapağını tapdı. Tavığın pilicini gözün sayarlar – Cücəni payızda sayarlar. İtin axmağı qayqanağdan pay umar – Tulanın əbləhi qaysabadan pay umar. 1 I.E.Timohenko. Literaturnıe pervoistoçniki 300 russkix posloviü i poqovorok. Kiev, 1897 (müəllif) 2 Qeyd: Birincilər Türkiyədə, ikincilər Azərbaycanda işlənir. Keçiyə can qayğısı, qəssaba yağ qayğısı – Keçi can qaydında, qəssab da piy axtarır. Köpək dəvəyə hürmüş də, dəvənin xəbəri yox – Ayı meşədən küsmüş, meşənin xəbəri yox. Dəvəçi ilə qonuşan qapısını böyük açar – Sarban ilə yoldaş olanın darvazası gen gərək. Sən ağa, mən ağa, bizim unu kim üyütsün – Sən ağa, mən ağa, bəs inəkləri kim sağa. Səbir elə, tut yarpağı sarı altun olur – Səbir elə, qurut halva olur. Və ya: Səbir elə halva bişər, ey qora səndən, Bəsləsən atlas olar tut yarpağından. Dərziyə çıx demişlər, iynəm başımda demiş. Dərziyə köç demişlər, iynəsini yaxasına sancmışdır. Yalnız Türkiyədə deyil, bizdə işlənən məsəllərin eynini Türküstanda və Krımda görürük. Məsələn: “Azacıq aşım, ağrımaz başım”, Krımda “Azğana aşım, qayğusuz başım” şəkli alır. Yaxud bizim “Anasına bax qızını al, kənarına bax bezini al” məsəli tarançılarda belə deyilir: “Ana görüb qız al, qırğaq görüb bez al. Bəzi yerdə: “Ana görüb qız alğıl, qırğaq körüb bez alğıl” da deyirlər. Nümunə üçün bir az da tarançılarda işlənənlərlə Azərbaycanda işlənənləri müqayisə edək: Yetimin ağzı aşqa təksanda, başı taşta təkdi – Yetimin ağzı aşa çatdı, başı daşa. Qızım sənə ayıtım, gəlinim sən eşit – Qızım sənə deyirəm, gəlinim sən eşit. Yutğanğa bakıb fotsun – Yorğanına görə ayağını uzat. Üz toysa, göz toymaz – Qarnı doysa, gözü doymaz. Tama, tama göl tuşar – Dama-dama göl olar. 1928 V.V.Radlov. Obrazüı narodnoy literaturı severnıx törskix plemen t. VI, SPb, 1886 (müəllif) N.N.Pantusov. Obrazüı tarançinskoy literaturı. Kazanğ, 1909 (müəllif) V.Qordlevskiy. Obrazüı osmanskoqo narodnoqo tvorçestva, t. I, Moskva, 1919 (müəllif) Qeyd: Birincilər tarançılarda, ikincilər Azərbaycanda işlənir. * * * Xalq ədəbiyyatının təhlili XALQ ƏDƏBİYYATININ TƏHLİLİ Onillik Şura üsuli-idarəsi Azərbaycan həyatında böyük təbəddülata səbəb oldu: əskimiş, çürümüş quruluş, əfsanəvi etiqad yıxıldı. Yerində yeni bir bina, yeni bir yaşayış sahəsi başlandı. Bu yenilik ədəbiyyat və nəşriyyat işlərində də canlandı və gözəl məhsullar verdi. Oktyabr inqilabından əvvəl yalnız məhdud bir zümrənin malı olan ədəbi bir əsər, bu gün minlərcə nüsxə nəşr edilib geniş kütlənin arasında yayılır. Istər yazılı, istərsə şifahi ədəbiyyatımıza dair bir çox material meydana çıxdı və çıxmaqdadır. İndi artıq tədqiq üçün böyük imkanlar əldə edilir. Toplananları sistemə salmalı, təhlil etməli və mövcud olan nəzəriyyələrin tətbiqinə çalışmalıdır. Bu gün Azərbaycan gəncləri arasında xalq ədəbiyyatına böyük bir maraq oyanmış, kəndbəkənd gəzilir, ağızdan-ağıza keçən, əsrlər məhsulu olan atalar sözü, bayatılar, nağıllar, aşıq sözləri toplanır. Lakin bir çoxlarının hazırlığı olmadığı üçün yığdıqlarında qüsurlar görünür, xalq şivəsini lazımınca gözləmirlər, şəhər təsirinə qapılırlar. Çox vaxt ədəbi sözlər qataraq, xalq əsərinin ahəngini pozurlar. Bilxassə Hümmət Əlizadə yoldaşın topladığı materiallarda bu qüsurlar görülməkdədir. İrəlidə qüsurlara yol verməmək üçün həvəskar gənclərimizi mətbuat vasitəsilə hazırlamalıyıq. Bir çoxları rusca bilmədikləri üçün mühüm mənbələrdən istifadə edə bilmirlər. Türk və Şərq aləmində bu yolda az çalışılmış və etinaya layiq bir əsər meydana çıxarılmamışdır. Halbuki, türklər zəngin bir xalq ədəbiyyatına malikdirlər və çalışmaq üçün geniş bir sahə vardır. Məsələnin çətinliyi xalq ədəbiyyatındakı təsirləri araşdırmaq, ondakı qaranlıq nöqtələri izah etməkdən ibarətdir. Zahirən aydın görünsə də, şərhə ehtiyacı olan nöqtələr çoxdur. Məsələn: “Xoruz olmasa sabah açılmaz” deyirlər. Bu atalar sözünü anlamaq üçün xoruzun qədim tarixdə oynadığı rolu bilməliyik. Zərdüştilərdə “pəridar” adlanan xoruz müqəddəs kimi tələqqi olunur, çünki işığın və gündüzün zühurunu xalqa xəbər verir. Xoruz işıq allahı Hürmüzdün güruhundan sayılır. İzahata ehtiyacı olan bir başqa misal alaq: Ay getdi batan yerə, Mələklər yatan yerə, Sinəmi nişana qoydum Yar oxun atan yerə. Əksər bayatılarda olduğu kimi, burada da paralelizm var. Sonku iki misra qüvvətini birinci misralardan alır. Birinci misraları izah edək. Xalq etiqadınca ay oğlandır, günəş qız. Ay mütəmadiyən günəşin peşincə dolanır. Yuxarıda göstərdiyimiz bayatıda ay mələklər yatan yerə gedir. Burada ay həssas bir aşiq kimi göstərilir. Bayatını söyləyən öz eşqini və eşq yolundakı fədakarlığını ayın eşqilə bərabər tutur... Deməli, xalq ədəbiyyatını ətraflı bilmək üçün bir çox tarixi məlumat əldə etməli, xalq adət və ayinlərini bilməli, əsatir qismini öyrənməli və başqa xalqlarınkı ilə müqayisə etməlidir. Belə olmazsa tədqiqatımız səthi və yarımçıq qalar. Bu sahədə avropalılar çox çalışmışlar və bir neçə nəzəriyyə vücuda gətirmişlər. Qısa olaraq bu nəzəriyyələri gözdən keçirək. Birinci nəzəriyyə əsatiri, yaxud ari nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyəni müdafiə edənlər: Qrimm, Kun, Şvarts, Maks Müller, Buslayev, Afanasyev, Potebnya və başqalarından ibarətdir. Bunlar tədqiqatlarını ari fikrinə mənsub xalqlar arasında aparırlar və bunların nəzərincə nağıl, əfsanə və epik mövzular əsatirdən doğmuşdur. Odur ki, nəzəriyyənin adı “əsatir, yaxud ari”dir. Bu nəzəriyyəcə ari irqi ibtidai vətənini tərk edərkən, özü ilə bərabər bir çox əsatir də aparmışdır. Bu əsatirlərdə allahlar və qəhrəman sifətində təbiətdəki arizələr təmsil olunmuşdur. Ari irqi ayrı qövmlərə bölünərək, dünya üzünə yayıldıqdan sonra ibtidai vətənlərindən gətirdikləri əsatirləri təkamül yolu ilə inkişaf etdirərək nağıl və epik əfsanə şəklinə salmışlar. Avropa və bəzi Asiya xalqlarının nağıl və əfsanələrinin biri – birinə bənzəməsini bu nəzəriyyə ilə izah edirlər. Bu nəzəriyyə yolunda ilk müqtədir bir əsər vücuda gətirən alim Yakov Qrimm olmuşdur. Qrimm əsatirləri toplamış, sistemə salmışdır. Qrimmin təsəvvürüncə əsatir vasitəsilə ibtidai insanlar öz fikir və hisslərini ifadə etmişlər. Odur ki, əsatir lisan kimi xalq yaradıcılığının məhsuludur. Dillər müəyyən ailəyə mənsub olan kimi, əsatirlər də müəyyən qruplara ayrılır. Əsatirin mənşə və inkişafına dair Qrimm bir şey söyləməmişdir. Lakin onun başladığı işin davamına şagirdləri Kun və Şvarts çalışmışlar. Hind-Avropa dillərinin tədqiqilə məşğul olan Kun lisaniyyətdəki Dalınca Baş verən hal, hadisələr müqayisəli üsulu əsatir tədqiqində tətbiq etmişdir. İbtidai xalqlar arasında odun kəşfinə dair tədqiqat apararaq, vəhşilərin bir dəyirmi taxtanın və ya təkərin ortasını deşib bir ağac taxaraq fırladıqlarını və bu vasitə ilə od və qığılcım çıxardıqlarını anladır. Təbiətdə də ay və günəşin dəyirmi olduğunu görən vəhşilər, göydə də dairənin ortasını deşib ağactaxma üsulunun varlığına qane olmuşlar. Məlum olduğu üzrə, qədim yunan əsatirində Prometey adlı birisi göydən od oğurladığı üçün Qaf dağında zəncirlənməyə məhkum olmuşdu. Prometey sözünü Kun sanskrit dilindəki “pramathuis” tələffüzü ilə rabitəli görür. Hindistanın ən qədim kitabı hesab olunan “Riq Veda”da təsadüf olunan “pramathuis” sözü “deşici” deməkdir. Zaman keçdikcə dairənin ortasını deşmə məfhumu qaib olmuşsa da, göydən yerə od gətirən Prometey adı qəhrəman sifətilə insanlar arasında qalmışdır. Deməli, bu nəzəriyyəcə ibtidai insanlar fəzadakı arizələri həyatda təsadüf etdikləri hərəkətlərlə izah etmişlər. Qrimmin o biri şagirdi Şvarts müəlliminin nəzəriyyəsini inkişaf etdirərək, ildırım kimi arizələrə əhəmiyyət verir. Bunları tədqiq edərək, əsatirdə iki dövr qeyd edir: biri ibtidai, biri yüksək. İbtidai əsatir əcdadın ruhlarını təqdis etməkdən ibarət imiş. Sonra bu əsatir inkişaf edərək qədim yunan tarixində gördüyümüz kimi yüksək bir şəkil almışdır. Qədim əsatirlərdə işıq və qaranlıq, buludluq və günəş kimi bir-birinə zidd amillər olduğunu Şvarts ilk dəfə qeyd edir. Kun və Şvarts fəzadakı arizələr ətrafında olan əsatirləri tədqiq etdikləri üçün bunların nəzəriyyəsinə “meteorik” nəzəriyyə deyilir. Bu nəzəriyyədən sonra “günəş nəzəriyyəsi” zühur edir ki, bu da günəşin ətrafında toplanan əsatirlərin tədqiqilə məşğul olmuşdur. Bu nəzəriyyənin müməssili məşhur lisaniyyətçi Maks Müllerdir. Müller əsatiri öyrənmək üçün ibtidai insanların dilindəki xüsusiyyətlərə diqqət edir. Deyir ki, ibtidai insanlar bir şeyi bir sözlə deyil, əlamətlərilə adlandırardılar. Zatən bir şeyin bir çox əlamətləri olduğundan, ona bir çox adlar da qoşmuşlar. Məsələn: Günəş və ay ona qədər ad, sifət və istiarəyə malik idi. Zaman keçdikcə bu sifətlər ilk mənalarını qeyb etmiş, canlı bir məxluq təsəvvür olunaraq təbiətdəki arizələrin rümuzu ədd olunmuşdur. Məsələn: ibtidai insan günəşin batmasını belə ifadə edirmiş: “Parlaq istirahətə gedir”. Bilaxirə bu ifadədən bir əsatir doğmuşdur: “parlaq”ı canlı bir insan zənn etmişlər. Sonra, bir şeyin bir çox adı olduğundan və bir ad bir çox şeylərə verildiyindən bəzi şeylər bir neçə sifət daşımışdır. Məsələn: at və şüa, dəniz və göy, günəş və göz. Yəni bir söz həm at, həm şüa mənasını ifadə edir. Müəyyən ləfz dənizi və göyü andırır və i. a. Bilaxirə şüanı göyün atı, günəşi göyün gözü deyə təlqin etmək bundan irəli gəlmişdir. Müllerin fikrincə bir sözlə bir neçə məna ifadə etmək dildə bir xəstəlik törətmiş və bu xəstəliyə də Müller əsatir adı verir. Spenser, Teylor və Lebbok kimi antropoloqlar da bilaxirə bu nöqteyi- nəzəri müdafiə etmişlər. Spenser deyir: həyatımızda bir çox ifadələr işlədilir ki, bunlar bizim üçün müəyyən mənadan məhrumdur. Halbuki, vaxtı ilə bunların böyük əhəmiyyəti varmış. Məsələn: birisi asqıranda ətrafındakılar “ya allah, şükür” deyirlər. Bunun mənası bir çoxlarına bəlli deyil, halbuki, əsatirə görə bir adam asqıranda cin və şeytan kimi fəna qüvvələrdən xilas olur. Odur ki, ətrafındakılar şükür eləməklə onu təbrik edirlər. Qədim zamanlarda belə müəyyən mənaya malik hərəkətlər bir çox xalqlar arasında görünməkdədir. Başqa-başqa xalqların müəyyən adətlərinin biri-birinə bənzəməsi ibtidai insanların eyni psixologiyaya malik olmaqlarından irəli gəlir. Odur ki, ibtidai etiqaddan ibarət olan əsatir bütün xalqlara aiddir, bir-birinin eynidir. Çünki əhval-ruhiyyə müəyyən dərəcəya çatdıqda müəyyən məhsul verir. Teylorun təsəvvürüncə ibtidai psixologiya animizmə isnad edir, yəni insan öz fikrini, iradəsini, məzacını və bütün xislətlərini təbiətdəki arizələrdə görür. Vəhşilərin etiqadınca ay, günəş, ildırım və i. a. birər canlı məxluqdurlar və insani xislətlərə malikdirlər. Teylor zatən maddi monizm tərəfdarıdır, onun fikrincə ibtidai insane yaşadığı mühitin, keçirdiyi təcrübələrin sayəsində təbiətdəki amilləri canlı tələqqi etməyə başlamışdır. Məsələn: ibtidai insan kölgəsini görərək özündən başqa bir ayrı adamın da yaşamasına etiqad edə bilirdi. Röya və sayıqlama kimi hallar da eyni etiqadı təlqin edirdi. Bu etiqaddan “dünya” və “axirət” məsələsi çıxaraq dinlərin əsasına vəz olunmuşdur. Qədim Misir və Meksikada hər bir insanın bir qarşılığı olduğuna inanılır və bir zaman biri-birinə qovuşacaqlarına etiqad olunurdu. Odur ki, insan öləndə onun bədənini balzame edər və bütün əşyası ilə mühafizə edərdilər. İslamiyyətin qiyamət əfsanəsi də bundan irəli gəlmirmi? Xalq zehnincə suri-İsrafil çalınacaq və hər bir qəbirdən qırx baş qalxacaq. Azərbaycanda ölünü dəfn edərkən, qoltuqlarının altına söyüd ağacından söykənəcək qoyurlar ki, sorğu zamanı yerindən qalxması asan olsun. İndi başqa nəzəriyyələrə keçmədən əvvəl əsatiri nəzəriyyənin bəzi cəhətlərinin tənqidi ilə məşğul olmalıyıq. Iqtibas nəzəriyyəsini izah edərkən, bir çox biri-birindən uzaq məsafədə yaşayan xalqların şifahi ədəbiyyatının biri-birinə bənzəməsini görəcəyik. Bunun səbəbi nədir? Əsatir nəzəriyyəçilərincə bu arilərin əcdadına məxsus əsatirlərdir ki, ibtidai insanlar vətənlərindən çıxdıqda özləri ilə aparmışlar və tarixdən əvvəlki zamanlardan hal-hazıra qədər saxlamışlar. Halbuki, ibtidai əsatir əsrlərdən bəri inkişaf edərək mürəkkəb mövzular şəklinə düşməli idi. Bir-birindən məkanca ayrı yaşayan, başqa-başqa coğrafi, iqtisadi və ictimai mühitdə yaşayan xalqların “əcdadı” əsatirləri hərə öz mühitinə görə təkamül etdirməli idilər. Həqiqət hal isə, bunun əksini göstərir: bir çox xalqların şifahi ədəbiyyatı biri-birinə müşabihdir. İş bu surətdə olduqda, bütün təfsilatı ilə biri-birinə bənzəyən ədəbi məhsulların qəbləttarix ibtidai ari vətənindən gətirilməsini iddia etmək doğru olarmı? Məsələni aydın etmək üçün sadə əsatiri, mürəkkəb mövzulu əsatirdən ayırmalıyıq. Ibtidai insan təbiətdə gördüyü bir çox arizələrin əsil səbəbini dərk edə bilmir. Məsələn: bizim xalqın ibtidai zehniyyətdə yaşayan qisminə müraciət edək. Bunların etiqadınca ayın anası xəmir yoğururmuş, ay gəlib çörək istəmiş, anasının acığı tutaraq əli xəmirli oğlunun üzünə bir şapalaq vurmuşdur. Ayın üzündəki ləkə haman xəmirli əldən qalan ləkədir. Nümunə üçün göstərdiyim bu əsatir sadə şəkillərdir ki, bir çox xalqlar arasında mərufdur. Bunlar ibtidai psixologiyadan doğaraq biribirinə heç bir təsiri olmayan qövmlər arasında eyni şəkil ala bilər. Lakin nağıl və əfsanə kimi mürəkkəb mövzulu əsatirlərin bir-birinə bənzəməsi ari nəzəriyyəsilə izah olunmaz. Tarixdən əvvəl bir-birindən ayrılmış xalqlar bu mövzuları bütün təfsilatilə saxlaya bilməzdi. Sonra müəyyən və bir-birinə bənzər mövzuları yalnız ari irqinə mənsub qövmlərdə deyil, başqa irqlərə məxsus olanlarda da görmək olar. * * * Əsatiri nəzəriyyədən sonra ən məruf iqtibas nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyə məşhur filosof Benfeyin “Pancatantra”ya yazdığı müqəddimə ilə başlayır. “Pancatantra” (beş kitab) Şərq nağıl və əfsanələrinin tərcüməsindən ibarətdir. Bu əsərin tədqiqi sayəsində Avropa xalqları arasında dolaşan şifahi ədəbiyyatın Şərqdən iqtibas olunmasını Benfey meydana çıxarmışdır. Benfeyin nəzəriyyəsi o qədər xoşa getmişdir ki, onu V.Müller, Tatanin və Veselovski, Şifner, Stasov kimi alimlər təqib edərək, bu sahədə tədqiqatda bulunmuşlar. Stasov rus eposunu Qərbinki ilə müqayisə edərək, ikisinin də Şərqdən iqtibas olunduğunu göstərir. Yalnız onun fikrincə, Qərb əxz etdiyi rəvayətləri işləmiş və mənimsəmiş olduğu halda, Rusiya işləməmişdir. Bəzilərinin fikrincə rus xalq ədəbiyyatına monqolların təsiri olmuşdur. Şifner bu təsirin Qafqaz vasitəsilə Irandan gəldiyini iddia edir. Bu fikri V.Müller bir az daha inkişaf etdirir. Rus eposunu tədqiq edərkən Ilya Murometsi Firdovsinin Rüstəmi ilə müqayisə edir və aralarında yaxınlıq görür. Ilya Kiyevə, Rüstəm də Mazandarana gedir. İkisi də oğulları ilə dava edirlər. Sonra rus eposundakı qəhrəmanlar yaşayış, səciyyə etibarilə tamamilə şərqlidirlər. Çadırda yaşayırlar, atdan ayrı durmurlar. Daşıdıqları “boqatır” adı belə farsın “bəhadir” indən əxz olunmuşdur. Halbuki, ruslar oturaq bir xalq olduqlarından çadıra da ehtiyacları olmamışdır. Ata pərəstiş etməkləri belə sırf rus həyatından uzaq şeydir. Müllerin sözlərinin qüvvəti üçün atın yalnız farslarda və türklərdə ayrıca bir mövqeyə malik olduğunu göstərə bilərik. Sonra rus bılinası Ilyanın otuz il aramsız oturduğundan bəhs eləyir. Bunu da Sibir tatarlarının xalq ədəbiyyatında görürük. Bir nağılda Alp Altun xan 40 il yatır və i. a. Şərq nağıllarına vaqif olan səyyah Patanin də iqtibas nəzəriyyəçilərindəndir. Pataninin fikrincə rus eposundakı ümumi fikirlərə, ayrıca parçalara monqol dastanında da rast gəlinir. Yalnız Pataninin fikrincə iqtibas tarixdən əvvəlki zamanlara təsadüf edir. Böyük hicrət dövründə xalqlar Şərqdən axıb Avropaya keçirkən əfsanə və dastanlarını ruslar arasında yaya bilmişlər. İqtibas nəzəriyyəçiləri arasında ən irəli gəlmiş, şübhəsiz ki, Veselovskidir. Veselovski Süleyman dastanını təhlil və buna olan təsirlərdən bəhs edir. Nəticədə Vikramaditi taxtının ətrafında uydurulmuş məşhur hind hekayəsinin Süleyman “peyğəmbər”in şəxsiyyəti ətrafına köçürüldüyünü qeyd edərək, Süleyman dastanında Zərdüşt dualizminin böyük bir yer tutduğunu söyləyir. Vikramaditi birinci əsrdə yaşamış bir padşahdır. Bu padşahın taxtı haqqında mövcud 32 nağıl budda dini ilə bərabər Monqolustana keçmişdir. Burada bu nağıllar yəhudilərə keçmiş və Süleymanın şəxsiyyəti ətrafına toplanmışdır. Bilaxirə Süleyman əfsanəsini müsəlmanlar yəhudilərdən əxz edərək Avropada yayılmasına səbəb olmuşlar. Beləcə məruf bir hind əfsanəsi xalqdan-xalqa keçərək, bir çox təğyirlərə uğramış, qol-budağa ayrılmışdır. Adlar dəyişilmiş və vəqələr başqa-başqa tarixi şəraitlərdə göstərilmişdir. Vəqə cəhətincə hind malı olan Süleyman dastanı fəlsəfə etibarilə tamamilə Iran və Zərdüşt etiqadlarını daşıyır. Novuxodonosrun yəhudiləri əsir edərək Midiyaya (bugünkü Iran Azərbaycanına) sürgün etməsi tarixcə bəllidir. 70 il davam edən (536-606-cı sənələr, İsadan əvvəl) bu əsarət yəhudiləri farslarla yaxınlaşdırdı. Yəhudilər fars təsirinə düşməyə bilməzdilər. Bilaxirə Iran padşahı Kir yəhudilərin vətənlərinə dönməsinə müsaidə etdisə də, yəhudilərdən yalnız iki qol döndü, yerdə qalan isə Iranı vətənlərinə tərcih etdi. Burada qalan yəhudilər tamamilə Zərdüşt etiqadına qapıldı. Sasanilər dövründə İran dövlət təşkilatı qüvvət kəsb edən bir zamanda zərdüştilik də parlaq bir vəziyyətdə idi. Beləliklə o zaman yəhudi dimağına olan İran təsiri bir qat daha artmışdı. Odur ki, bu vaxt yazılmış yəhudi əsərlərində İran dualizmi açıqdan-açığa görünmədədir. Talmudun toplanması bu vaxta təsadüf edir. Və Sami dinlərində əsası təşkil edən vəhdətə rəğmən Talmud fars etiqadı və fars adları ilə doludur. Məsələn, zərdüştilərdəki mitraya (Mehr-günəş allahı) qarşı Talmudda Mitran adına rast gəlinir. Aesto-dayevanın qarşılığı Eşmadaydır. Aesto “Avesta”ca fəna divlərdən biridir. Bu div daima işıq allahı Hörmüzdlə mübarizədə bulunur. Vücudları məhv edən, xeyir işləri batırandan hiddəti çoxdur. Bu div bütün əsrarəngiz biliklərə, təbabətə vaqifdir. Ətrafındakı divlərə sərkərdəlik edir. Talmudun təsvir etdiyi Eşmaday “Avesta” divining malik olduğu xislətləri daşıyır. Süleymanın yanına gətirilərkən acığından bir ağacı kökündən qoparır və evi uçurur, Süleymanın özünü də 400 verst bir məsafəyə atır. Süleymanın şəxsiyyəti də Iranın əfsanəvi hökmdarlarını andırır. Süleyman ağıl və zəka sahibidir. Ins və cinə hakimdir. Heyvanatın dilini bilir. Hökmünü göstərmək üçün heyvanları, quşları, cinləri və şəyatini gətirdir, qarşısında rəqs etdirir. Məbəd tikdirəndə cinlər ona yardım edir. Eşmadayı belə özünə tabe edir, inşaatına yardım etdirir. Lakin Süleyman xudpəsəndliyə qapılarkən Eşmaday ona qələbə çalır və Süleyman Sinaşıqdan köçməli olur. İndi Talmudun Süleymanın təsvirini izah etmək üçün İran tarixinə müraciət edək. Pişdadyan sülaləsinə mənsub Huşəngin divlərlə müharibə etməsini, onlara qələbə çalaraq yerin 7 qitəsini özünə tabe etməsini rəvayət edirlər. Huşəngdən sonra gələn Təhmurəs də divlərlə mübarizə edir, qələbə çalır. Divlər onun inşaatına yardım edirlər. Əhrimənin özünü belə tabe bir hala gətirir. 30 ilin müddətində hər gün onu minir, yer üzünü dolanır. Təhmurəsin hökmünün səbəbi qorxusuzluqdan irəli gəldiyini Əhrimən bilirdi. Qorxan zamanı olubolmadığını Əhrimən bilmək istəyir, qadınını əldə edərək Təhmurəsin yalnız Elbrus dağından keçərkən qorxu duyduğunu öyrənir. Əhrimən bundan istifadə edib Elbrusdan keçirkən Təhmurəsi öldürmüş və başqa bir rəvayətə görə udmuşdur. Təhmurəsdən sonra Iran taxtına cülus edən Cəm (Cəmşid) adil və aqil bir surətdə təsvir olunur. Novruz bayramının binasını, Persopolis şəhərinin təsisini Cəmə isnad edirlər, guya onun bir Cami-cahannüması varmış ki, bütün dünya oradan görünürmüş. Cəm də Süleyman kimi insə və cinnə hakim imiş. Divlər ona saraylar tikərmişlər. Cəmin vaxtında Iran səadət içində yaşarmış. Bunu görən Cəm bütün müvəffəqiyyətləri özünə isnad edərək, qürurlanmağa başlayır. Nəticədə bütün qüvvəti quş sifətilə onu tərk edir. Iqtidarını qaib edən Cəmə fəna qüvvələr yol tapırlar. Zöhhak zühur edir. Nəticədə Cəmşid məğlub olaraq səltənətdən vaz keçir. Beləliklə, Iran əfsanəvi tarixindən alınmış bu parçalar Süleyman hekayəsinə olan təsirlərin mənbəyi açıqca göstərir. Iran zehniyyətindən doğmuş dualizm: xeyir ilə şərin mübarizəsi Süleyman hekayəsinə sirayət edərək yəhudilərdən Bizansa, oradan Rusiyaya və Qərbə keçmiş, cürbəcür əfsanələr doğmasına səbəb olmuşdur. Şərqin Qərbə etdiyi təsirdən bəhs edərkən bu təsir nə zamanlardan başlamış deyə sual hasil olur. Böyük hicrət, arilərin Avropaya köçməsi, Şərqlə Qərbin ticarəti, iqtisadi əlaqələr, qədim dinlərin inti- Firdovsinin təsvir etdiyi Zöhnak “Avesta” da Azhidehaka (əjdaha) adlanır (müəllif) şarı kimi amillər müəyyən təsirlərin yayılmasına böyük səbəb ola bilərdi. Bununla bərabər Makedoniyalı Iskəndərin Şərqə səfəri, yunanların Yaxın Şərqdə ikiəsrlik hakimiyyəti Avropa təsirini Şərqdə yaya bilərdi. Bu barədə Avropa alimlərini dinləyək: Veder 1871-ci ildə nəşr etdiyi bir əsərdə Şərqlə-Qərbin bir-birinə olan qarşılıqlı təsirindən bəhs edərək Isgəndər səfərinin nəticəsini anladır: “Hindistanın şimaliqərbinə və Qərb vilayətlərində yunan knyazları iki əsr hakim bir vəziyyətdə olmuşlar. Hind saraylarına yunan elçiləri gəlirdi. Yunan ticarəti, fənni və sənəti hind mərkəzlərində rol oynardı və oralarda yunan təsiri zənn olunacaq dərəcələrdən daha çox idi. Memarlıq, sikkə zərbi, münəccimlik və teatr həyatı ilə yanaşı yunanlar Hindistanda Qərbin dastan, əfsanə və əsatirini, hətta dini xurafatı da yaymağa müvəffəq olmuşlar. Eyni münasibət nəticəsi olaraq Hindistanın bir çox maddi və mənəvi mədəni məhsulları Avropaya keçmişdir. Bunu demək olar ki, xristianlıqdan əvvəl Qərbin Şərqə təsiri çox idisə də, xristianlıq dövründən başlayaraq Şərq təsiri üstün gəlir”. Benfey Şərqin Avropaya etdiyi təsirin başlanğıcını xristianlığın zühurundan on əsr əvvəllərdə görür. Şərqin Qərbə təsiri Benfeyin qeyd etdiyi zamandan daha əvvəl olmalıdır. Təsirdə şübhəsiz ki, zərdüştiliyin rolu böyük olmuşdur. Mədəniyyət yayan, həyatın və yaradılışın əsasını mübarizədə görən bu din xristianlıqdan on-on beş əsr əvvəl Yaxın Şərqdə böyük bir mövqe qazanmışdı. Zərdüşti ruhaniləri möğlər Babildə, Kapadosyada zərdüştiliyi yaymağa çalışırdılar. Bunların təsiri o qədər böyük idi ki, Pompey ordusu (xristianlığa bir əsr qalmış) zərdüştiliyə qapılmış və mitra (mehr) allahını mənimsəmişdi. Fransız alimi Huart “Qədim Iran” (Paris, 1925) adlı kitabında deyir: “Pompeydən başlayaraq Konstantin zamanlarına qədər mehrə pərəstiş etmək, romalılar, bilxassə əsgərlər arasında böyük mövqe qazanmışdı. Bu xristianlığa belə təhlükə təşkil edirdi”. Beləliklə, iqtibas nəzəriyyəsinin nə qədər mühüm bir nəzəriyyə olduğunu bu qısa tədqiqatdan görmək mümkündür. Türk-tatar xalq Cəmi möğandır. Möğlər qədim zamanlar Muğanda yaşamışlar. Bunu IX-X əsr ərəb coğrafiyaşünasları da qeyd edirlər (müəllif) ədəbiyyatının ayrı-ayrı nümunələrinin təhlili ilə məşğul olarkən iqtibas məsələsi daha da aydınlaşacaq. Indilik bununla iktifa edərək, bir neçə söz də tarixi nəzəriyyəyə dair söyləməliyik... Tarixi nəzəriyyə xalq ədəbiyyatında tarixi və məişət izləri arayır. İlk əvvəl bu nəzəriyyəni meydana atanlardan biri rus alimlərindən Maykovdur. Bu alim Vladimir ətrafında toplanmış rus eposunu tədqiq etmişdir. Tarixi nəzəriyyə bizcə, nisbi olaraq qəbul oluna bilər. Çünki tarixi bir simaya isnad edilən əfsanələrin çoxunun iqtibas olunduğunu gördük. Məsələn, bizlərdə Şah Abbas ətrafında bir çox nağıllar söylənilir. Halbuki, bu nağılların izini Şah Abbasdan çox irəlidəki zamanlarda görürük. Nağıl və əfsanələr kimi zaman və məkan tanımayan xalq ədəbi nümunələrinə ehtiyatla yanaşmalıyıq. Bunlarda müəyyən tarixi etiqadların izi görünə bilər. Lakin tarixi şəxsiyyətlərin qondarılması sünidir. Məsələn, Axsıxa türkləri nağıllarında Osmanlı sultanlarından və Istambuldan bəhs edirlər. Halbuki, məzmun etibarilə bu nağıllar bizlərdə və Iranda söylənənlərin eynidir. Tarix və məişət izləri atalar sözlərində, bayatılarda, tapmacalarda, vəsfihallarda daha çoxdur. Bunlarda yenə müəyyən bir fikir zaman və məkana bağlanmış, hər kəs öz mühitinə görə uydurmuşdur. Hər halda zikr etdiyimiz bütün nəzəriyyələr xalq ədəbiyyatının təhlilində lazım olacaqdır. Bunlardan hərəsinin öz mövqeyi vardır. 1929 * * * Vəsfi-hal VƏSFİ-HAL Xalqımız arasında novruz bayramına bir ay qalmışdan başlayaraq çərşənbə axşamı vəsfi-hal salmaq kimi bir adət vardı. Qadın və qızlar toplanaraq, bir badya su qoyar və hərədən bir nişan alıb suya salardılar. Badya başında oturan qadın təsadüfən əlinə keçən nişanı sudan çıxarıb bir vəsfi-hal söyləyər, bu qayda ilə fala baxardılar. Deməli, nişan verənin ürəyində bir niyyəti olar və niyyətinin baş verəcəyini və ya verməyəcəyini söylənən vəsfi-haldan duyardı. Vəsfi-hal adəti ruslarda da var. Afanasyev “Poetiçeskiye vozzreniya slavyan na prirodu” adlı əsərində bu adəti belə təsvir edir: “Bir qab çeşmə suyu gətirirlər, içinə bir parça çörək, bir çimdik duz, kömür və bir az kül töküb, qabı ağ örtüklə örtürlər. Sonra qısa olaraq gələcəyi xəbər verən mahnılar oxuyurlar. Oxuduqdan sonra suya salınmış şeylərdən ilk ələ gələnini çıxarırlar. Şey sahibi mahnının sözlərini qədərlənmiş hökm kimi qəbul edər” (c. II, səh. 194). Ruslar bu mahnılara “podolyudnıye pesni” deyirlər. Məsələ ilə məşğul olmuş alimlər falaçma adətini ikiyə ayırırlar: biri sırf falaçma (kleromantiya), ikincisi su ilə falabaxma (hidromantiya). Bu adətlərin bəsit şəklinə ibtidai xalqlar arasında rast gəlirik, mürəkkəb şəkli isə qədim Yunanıstanda və Bizansda olmuşdur. Bizim vəsfi-hal da hidromantiya qismindən olaraq Azərbaycanın bəzi nöqtələrində icra olunur. Badya başında söylənilən mahnıya gəldikdə, bu, bayatı deyə tanıdığımız dördmisralı xalq şeridir. Halbuki bayatı, ağı və vəsfi-halın bir-birinə bənzəyişi zahiridir. Ağı daima kədərli olduğu halda vəsfi-hal ümid verən, nəşə doğuran və mətanət bağışlayandır. Bunlar bir-birindən yalnız məzmunca ayrılır. Quruluş etibarilə bir-birindən ayrılmaz: üçü də dördmisralıdır, üçündə də birinci iki misradakı fikir son iki misradakı məqsədi qüvvətləndirmək üçündür. Buna paralelizm deyilir. Vəsfi-halların bəzilərində ən qədim etiqad və fəlsəfə izlərinə rast gəlirik. Bunların izahı üçün Yaxın Şərqin və bilxassə Iranın ən qədim dövrünü öyrənmək lazımdır. Fikrimizi izah etmək üçün bir vəsfi-hal alaq: Ağ at gəlir enişdən Sinəbəndi gümüşdən Bizə də nəsib olsun Heybədəki yemişdən. Zahirən baxdıqda birinci sətirlərlə sonuncu iki misra arasında heç bir rabitə və əlaqə görünmür. Halbuki, burada üzvi bir rabitə var: birinci misralardakı fikir həsrətində bulunan arzunu qüvvətləndirir və ümid verir. Burada işlənən ayrı-ayrı sözlərin belə böyük bir tarixi var. Bu gün belə bizdə yuxuda at görülsə, onu murada çatmaq sayırlar. Bu gün də bəziləri qapısına, ya dükanın kandarına bir at nalı salmaqla arzusuna çatmaq istəyir. Iran tarixində rast gəldiyimiz adların çoxunda əsb (at) sözü var. Məsələn: Gişdasb, Damasb, Camasb, Ardızasb, Farnasb, Ariasb və i. a. Sahilində yaşadığımız dənizin adında da “əsb” sözü var, bunlarda yaşayan “Qasb” xalqının adı ilə adlanmışdır. Qafqaz kəlməsində də eyni söz var: Əslində “Qafqasb” olmalıdır (Qasb dağı deməkdir...). Vəsfi-halda murad və arzu mənasına işlədilən at kəlməsinə bir “ağ” sifəti də qoşulmuşdur. “Ağgünlü” xoşbəxtə deyərlər. Vəsfi-haldakı “gümüş sinəbənd” də mənasız deyildir, xalq arasında bütün parlaq şeylər – gümüş, su, güzgü, nur xoşbəxtliyə və parlaq gələcəyə aiddir. Vəsfi-halda ifadə olunan əsil arzu məcazi olaraq “Heybədəki yemişdən” ibarətdir. Xalq şeri müəllifi bu arzunu bir sıra səadət rümuzları ilə əhatə etmişdir: Ikinci bir vəsfi-halı alaq: Güzgünü atdım bayıra, Şövqü şəfəqi çayıra. Yığılın qohum-qardaş Işimiz dönüb xeyirə. Yenə paralelizm: güzgünün şəfəqi çayırı nurlandıran kimi işlər də xeyrə dönür. Güzgü xoşbəxtlik rümuzudur. Gəlin köçürüldükdə, ya xonça aparanda həmişə ön tərəfdə güzgü aparırlar ki, bu da gəlinin xoşbəxt olmasını arzulamaqdır. Islamiyyət dövründə meydana çıxmış vəsfi-hallarda, təbiidir ki, Zərdüşt fikirlərilə bərabər müsəlman etiqadları da ifadə olunur. Ancaq vəsfi-halların xüsusiyyətini təşkil edən nikbinlik, ümid və səadət rümuzları yenə əsas olaraq qalır: Bu məscidi mən yapdım, Darvazasın gen yapdım Şax atdı, budaq atdı, Kölgəsində mən yatdım. Göydə bir quzu gördüm, Tükün qırmızı gördüm, Açdım cənnət qapısın Sevdiyim qızı gördüm. Məscidin ocağında, Şam yanar bucağında. Allah muradın versin Ağ oğlan qucağında. Ağlama naçar ağlama, Əlində açar ağlama, Qapını bağlayan allah Bir gün açar ağlama. Qapıdan biri gəldi, Gözümün nuru gəldi. Bu arxı kim arıtdı, Su belə duru gəldi. Oturmuşdum səkidə Ürəyim səksəkədə Üç qızıl alma gəldi Bir gümüş nəlbəkidə! Yaxud da: Göydən bir alma düşdü, Qızılı nəlbəkidə. (müəllif) * * * Ağı AĞI Ölüyə ağı demək xalqlar tarixində ən qədim zamandan bəri davam edib gələn bir adətdir. Bir çox xalqların arasında ağıya cürbəcür oyunlar və rəqslər də əlavə olunarmış. Misir barelyeflərində (qabartma) əli qısa ağaclı rəqqaslar təsvir olunmuşdur, bunlar ağı ayinində iştirak edərmişlər. Qədim Roma qəbirlərindən maskalar və üzərində səhnə oyunları çəkilmiş vazlar tapılır. Bunlar ağıya tamaşa verildiyini göstərir. Herodotun rəvayətinə görə, qədim Misirdə adlı-sanlı bir adam öləndə, evin bütün qadınları başlarına örtü salıb sinələrini açarmışlar, bellərinə xüsusi bir kəmər bağlar və əqrəbaları ilə bərabər bütün şəhəri dolaşıb, sinələrinə vurarmışlar. Bir tərəfdən də kişilər bu hərəkəti edərmişlər. Sonra meyiti basdırılan yerə apararmışlar. “Iliada”nın təsvirinə görə, Hektorun meyitinin üzərində xanəndələr ağı deyir, qadınlar ağlaşırmış. Atilla öldükdə doqquz sənət pərisi növbə ilə ağı deyir, ağlaşırmış. Qədim ermənilərdə “ağı qızları” deyilən bir dəstə ağıçı ağı anası ilə bərabər cürbəcür alətlərdə çalaraq ağı deyər, meyitin yanında qopuz adlı alət çalaraq, onun haqqında oxuyarmışlar. “Kitabi-Dədə Qorqud”da Beyrək adlı birisinin ölümü belə təsvir olunur: “Beyrəyin babasına-anasına xəbər oldu, Ağ evin eşiyində şivən qopdu. Qaza bənzər qızı-gəlini ağ çıxardı, qara geydi. Ağ-boz atının quyruğun kəsdilər. 40 – 50 yigid qara geyib göy sarındılar. Qazan bəyə gəldilər, sarıqları yerə urdular. Beyrəyi deyib çox ağladılar. Qazanın əlin öpdülər: “Sən sağ ol, Beyrək öldü” dedilər... Qazan bu xəbəri eşitdi, dəsmalın əlinə alıb, ökür-ökür ağladı, divanda zarlıq qıldı. Həp onda olan bəylər ağlaşdılar. Qazan vardı, odasına girdi. Yeddi gün divana çıxmadı, ağladı, oturdu”. Akademik Veselovskinin məlumatına görə Atillanın dəfn mərasimi belə olmuşdur: Düşərgədə təpə başında meyitini ipək çadır altına qoydular, hun süvarilərinin ən gözəllərini seçdilər, təpəni dolanaraq gözəl ağılarla Atillanı mədh etməyə başladılar: hunların şəhid padşahı, qoçaq millətlər hökmdarı Minaşuq oğlu Atilla görülməmiş qüvvətlə iskit və german ölkələrinə malik idi. Şəhərləri istila etdikdə iki Roma imperatorluğunu da qorxutdu. 1935 * * * Folklor yolunda FOLKLOR YOLUNDA Yazılı ədəbiyyatımızın realist dövrü rus ədəbiyyatı təsirində doğulduğu kimi, bizdə folklora oyanan rəğbət də şübhəsiz rus alim və redaktorlarını təqliddən alınmışdır. Əvvəllər bu sahədə rus müəllifləri yalnız başına qalmışlar, sonralar türklər də köməyə gəlmiş və bəziləri sərbəst təşəbbüslərdə də olmuşlar. 1882-ci ildə Tiflisdə nəşrə başlamış “Sbornik materialov dlya mestnostey plemen Kavkaza” adlı məcmuə türk folklorunun toplanması yolunda ilk addımlar atmışdır. Qori və Irəvan seminariyalarını bitirmiş müəllimlər eşidib öyrəndikləri xalq məhsulunu bu məcmuələr vasitəsilə nəşrə çalışmışlar. İlk toplayış təsadüfi olmuş, heç bir sistem və plana tabe olmamış, təbiidir ki, qüsurlardan da xilas ola bilməmişdir: toplanılan yer göstərilməmiş, yerli şivə saxlanılmamışdır... Dar bir oxucu dairəsi üçün nəşr olunan bu məcmuələr geniş kütlələrin malı ola bilməzdi, məktəb yoxluğu və savadsızlıq da bura əlavə olunarsa, məsələ aydınlaşar. Folklorun ayrı-ayrı xırda parçaları ilk dəfə olaraq məktəb kitabları vasitəsilə geniş kütlə arasında yayılmışdır. Bu yolda da Çernyayevskinin “Vətən dili” ilk təşəbbüsdür. 1905-ci il inqilabından sonra folklora maraq artırsa da, toplanılan materiallar çap olunmur. Meydana ancaq bir-iki risalə çıxır. Məsələn, İrəvanda basılan “Atalar sözü”, Bakıda nəşr olunan “Balalara hədiyyə” (Köçərli), “Sofi şeyda” (S.M.Qənizadə), “Məlik Məmməd” (Çəmənzəminli) və “Arvad ağısı” (Mirzə Abbas Abbaszadə). “Balalara hədiyyə” folklora həsr olunmuş məxsus bir əsər deyil, “Sofi şeyda” fal üçün toplanan məsəllərdir. “Arvad ağısı”na da ağılarla bərabər bayatılar, vəsfi-hallar və xalq oyunları qarışmışdır. Bu xırda məlumat folklorun o zamankı vəziyyətini aydın bir surətdə göstərir. Folklor toplayanlar isə, işə təsadüfi olaraq yanaşmışlar, hazırlıqları olmamış və məsələnin elmi cəhətinə heç də əhəmiyyət verməmişlər. Nəzəri sahəyə bir az əl atan F.Köçərli aramızda ağızdan-ağıza dolaşan bu geniş ədəbiyyatı tamamilə bizim məhsul deyə qəbul etmişdir. Halbuki dar milli çərçivədən çıxaraq, folkloru dünya miqyasında tədqiq edəriksə, başqa nəticələrə gələrik. Zatən hər xalqın yalnız özünə Azərbaycanlı Azərbaycan məxsus və başqasınınkına heç də bənzəməyən folkloru olsaydı, meydana əsatiri, iqtibas, poligenizm, antropoloji kimi bir sıra nəzəriyyələr çıxmazdı. Məsələ incədən-incəyə tədqiq olunmazsa, qəti hökm vermək çətindir. Bizdəki folklorun geniş surətdə toplanışı və tədqiqi təcrübələri yalnız Oktyabr inqilabından sonra olmuşdur. Bu sahədə atılan böyük addımlar haqqında başqa bir məqalədə bəhs etdiyim üçün təkrarə lüzum görmürəm. Ancaq bunu əlavə etməliyəm ki, dörd-beş il bundan əvvəl darülfünunun Şərq fakültəsində ayrıca bir xalq ədəbiyyatı kursu da var idi. Orada mühazirə oxuyurdum, folklorun elmi tədqiqi ilə əsaslı məşğul olmağa başlamışdım. O zaman yarımçıq buraxdığım tədqiqatın davamını təmin etmək üçün gənclərdən birinin bu işə təyini çox faydalı olardı. Elmi tədqiqata ən çox ehtiyacı olan folklor daha dərindən öyrənilməlidir. Akademiya şöbəsinin bu sahədəki təşəbbüsü çox əhəmiyyətlidir, ancaq gənc qüvvələrin hazırlanmasına ayrıca diqqət verilməlidir. Indiyə qədər xalqla bilavasitə təmasda bulunaraq folklor toplayan yeganə gənc Hümmət Əlizadədir. Başqaları da toplamışsa, ən irəli gələni hələlik budur. Folklor sahəsində böyük xidməti olan bu gəncin elmi hazırlığı ilə ciddi surətdə məşğul olmalıdır. Belə olarsa, Hümmət Əlizadənin topladığı materiallar daha böyük qiymət qazanar. 1934 * * * Azərbaycanda Zərdüşti adətləri AZƏRBAYCANDA ZƏRDÜŞTİ ADƏTLƏRI NOVRUZ “Azərbaycan nağıllarının əhvali-ruhiyyəsi” adlı məqaləmdə zərdüştiliyin xalq ədəbiyyatında nə qədər əsaslı bir mövqe tutduğunu qeyd etmişdim. Məsələnin daha ətraflı izahı üçün xalqımızın adət və ayinlərini də gözdən keçirməliyik. Bu sahədə tədqiqə o qədər lüzum vardır ki, bunsuz xalq ədəbiyyatının təhlili yarımçıq qalar, çünki xalqı öyrənmənin başlıca yolu onun dimaği məhsullarının toplanmasından daha əfzəl o məhsulların açarını tapmaqdır. Bu “açar” da həyatımızın elmi və tarixi tədqiqindən ibarətdir. Xalq ədəbiyyatımız əsrlərin məhsulu olan kimi və minbir mədəni nüfuzlardan ilham alan kimi, adət və ayinlərimiz də eyni yolları keçmişdir, burada da zərdüştilik təməl daşı vəziyyəti alır, “Avesta” fəlsəfəsi hər yerdə hökmrandır. Xalqımızın təqdir etdiyi adətlərdən ən birincisi, heç şübhə yox ki, novruz bayramıdır. Bu bayram o qədər əziz tutulur ki, hətta “Mövludi- Nəbi” belə buna nisbətən yox mənziləsinə gəlir. Səbəbi aşkardır: Xalq özü yaratdığı bir adəti kənardan gələn və qılınc zoru ilə təlqin olunan bir etiqada tərcih edir. “Biz qılınc müsəlmanıyıq” deyən bir millətin islamiyyətə nə qədər yabançı olduğunu izah etməyə lüzum görülmür və əsrlərdən bəri bütün hücumlara rəğmən təntənə ilə keçirdiyi adət və ayinlərin də nədən irəli gəldiyi aydın bir məsələdir. Məqaləmizdən də məqsəd bu məsələni izah etməkdir. Bu günə qədər adət və ayinlərimiz tədqiq sahəsindən uzaqda qalmışdır. Az-çox novruz haqqında fikir yürüdülmüşsə də, tarix nəzərə alınmamış və məsələ mücərrəd mülahizələr şəklində durub qalmışdır. Şərq müəlliflərinin bu barədə verdiyi məlumat qarışıqdır və çox zaman məsələyə sami etiqadları qarışdırdıqlarından tarixi həqiqət ortada itir gedir. Məsələn, “Bürhani-qate”nin: “Cənab həq aləmi və Adəmi ol gündə (Novruz günü) xəlq elədi” deməsi bizə Tövratı andırır. Halbuki, qədim Azərbaycan və Iran Tövrat fəlsəfəsinə tamamilə yabançıdır. “Maarif və mədəniyyət”, 1926, № 9 (müəllif) “Bürhani-qate” ikin ci bir rəvayət də nağıl eləyir: “Cəmşid şah ki ərəblər Mətuşələh deyirlər, səlatini-Pişdadiyandan bir padşahi-məşhurdur, nami-əslisi Cəmdir, əqtabi-ərzi geşt eləyərək Azərbaycan vilayətinə gəlib, ol mövzeyi istehsan etməklə əmr elədi. Bir mürtəfe məhəldə Şərq canibinə doğru bir mürəssə təxti-ali qurdular, kəndisi dəxi əlbisəyi-şahanə geyib və başında mücövhər və müşşə tac ol təxt üzrə mülukanə keçib qərar elədi. Vəqta ki, günəş tülu edib, şəşəəsi ol tac-təxtə toxunduqda bütün ol həvalini qərğeyi-nur və ziya etməklə hər kəs bu keyfiyyəti təyəmmün və istisad edib, ziyadəsilə fərəhnak oldular və bu gün bir yovmimümtazdır deyə o günə “Novruz” ilə təsmiyə elədilər və pəhləvi lisanında şüapərtövə “şid” itlaq olunmaqla cəm ləfzinə izafə ilə ol padşaha Cəmşid dedilər və ol gün cəşni-əzim edib ondan sonra və hər sənə rəsmi – mərqumu icra elədilər”. “Bürhani-qate” və bütün Iran müəlliflərinin “Novruz”u Cəmşidə mənsub elədikləri tarixi həqiqətdən uzaq görünür. Bir kərə Cəm və mənsub olduğu Pişdadiyan sülaləsi və Firdovsinin qeyd etdiyi əksər adlar tarixi adlar gərək olmasınlar: Yunani-qədim müvərrixlərində başqa-başqa adlar göstərilir və Iran abidə və kitabələrinin son tədqiqi yunanların haqlı olduqlarını meydana çıxartdı. Ola bilər ki, sasanilər təşviq etdiyi kimi, onlardan əvvəlki sülalələrdən bir padşah “Novruz” a artıq əhəmiyyət vermiş, lakin bu adətin bir şəxsə isnad edilməsi məncə doğru deyil. Lakin “Novruz”un Azərbaycan mədəniyyəti məhsulu olduğuna qaneyəm. Buna zatən “Bürhani-qate” də işarə eləyir. Iran mədəniyyətini Midiya və bilxassə Azərbaycan yaratmış və Midiya səltənəti münqəriz olduqda bu mədəniyyət zərdüştiliklə bərabər Irana keçmiş və əsrlərcə pars səltənəti ilə yan-yana azərilər (muğlar) məmləkətin ruhani və mədəni həyatını idarə eləmişlər. “Novruz” və başqa adətlərimiz də o zamanlardan qalmadır. Uca Canib – tərif Daş-qaşla bəzədilmiş Cavahiratla bəzənmiş Parlaq Şahanə Həvali – ətraf, civar Xoş əlamət Muğların vəzifəsi atəşin bəqası olduğu üçün onlara “Azərban” deyərdilər. Cəmi “Azərbangan”dır ki, ərəblər “Azərbaycan” şəklinə salmışlar (müəllif) “Novruz” adətinə “Avesta”da rast gəlmiriksə də, fəlsəfəsi tamamilə oradan alınmışdır. Qışla təbiətin ölməsi zərdüştilərə qış və soyuğun müzür olduğunu təlqin edir. Odur ki, qışı Əhrimənin yaradılışı ədd eləyirlər. Zərdüştilik məfkurəsində nurani və sağlam bir aləm təsvir olunarkən orada soyuq və xəstəlikdən əsər olmadığı qeyd edilir. Bu fakir xalq ədəbiyyatımızda da əsər buraxmışdır: Üçü bizə yağıdır, Üçü cənnət bağıdır, Üçü yığar gətirər, Üçü vurar dağıdar. Bu sözlərdən görünür ki, xalqımız da qışı “yağı düşmən” və yazı “cənnət bağı” deyə təsvir eləyir. Eyni fəlsəfəni də zərdüştilikdə görürük: bir tərəfdən yaz təqdir və təqdis olunur, o biri tərəfdən də qışa etiraz edilir. Birinci “fərvərdin” (mart) ayında, ikinci isə “azər” (noyabr) ayında icra olunur. Qədim Azərbaycanda il yazla başlardı və ayların adı belə idi: Fərvərdin, Urdibehişt, Xurdad, Tir, Murdad, Şəhrivər, Mehr, Aban, Azər, Dey, Bəhmən, Isfəndar. Hər ay otuz günə bölünmüşdü və hərəsinin ayrı- ayrı adı var idi. Ayın birinci günü “Hürmüzd” adlanırdı. “Fərvərdin”in ilk gününə isə “Novruz” deyilirdi. Deməli, “Novruz” ilin və yazın ilk günü deməkdir. Bu gün həyatın oyanmasının, qış kimi müzür düşmənin məğlub edilməsinin bayramıdır. “Novruz” bir rümuzdur: işıq, haqq və həqiqətin qələbəsi deməkdir. Odur ki, ruhunda əbədi həqiqət daşıyan xalq onu təntənə ilə qarşılayır – hər kəs təzə paltar geyir, evlər təmizlənir, şamlar yanır, şirnilər düzülür, masalar ciçək, səməni otu və meyvələrlə bəzənir. Qədim zamanlar “Novruz” gününə kimi adətlər icra olunduğunu Nizamül-mülkün “Səyasətnamə”sindən öyrənirik. Bayrama bir neçə gün qalmış carçılar bazarlarda car çəkərmişlər və sarayın ümuma açıq olduğunu elan edərmişlər. Xalq toplanarmış və hər kəsin padşahdan nə şikayəti varmış, elan edərmiş. Sonra padşah taxtından enib möbidimöbidanın qarşısında dizi üstə çökərmiş və deyərmiş: “Mənim şəx- Məsudi “Kitabi-mürəvvicüz-zəhəb və müarinül-cövhər”. Barbur de-Meynardın 1861-ci ildə Parisdə basdırdığı nüsxədən istifadə etdim (müəllif) On birinci əsri-miladidə yazılıb (müəllif) Muğların böyüyü, baş ruhani (müəllif) siyyətimə əhəmiyyət verməyərək, bitərəfanə bu mənə qarşı elədiyi şikayətə bax və hökm ver”. Carçının təkrar carına istinadən şikayətçilər xalqdan aralanıb bir tərəfə yığılarmış və məhkəmə qurularmış. Nəticədə “möbidi-möbidan” iki tərəfin də təqsirini bitərəfanə meydana qoyarmış. Bunu padşahlar məmləkət adamlarına örnək olmaq üçün edərmişlər və hər kəsi haqq və ədalət tərəfinə dəvət edərmişlər. Nizamül- mülkün şəhadətinə görə bu adət Ərdəşirdən Yezdgirdə qədər davam etmişdir. “Novruz” qədər əhəmiyyətli bayramlardan biri də “Azər” (noyabr) ayında imiş. “Novruz” yazı təqdis edən kimi “Azər” bayramı da qışı zəmm edərmiş. Xalq “kövsəc” adlanan bir şənlik təşkil edərmiş və hər kəs quzu və yağlı ət kimi istilik gətirən şeylər yeyərmiş. Sonra qatıra minmiş birisi qış düşməni rolunda meydana çıxarmış və ətrafdakıların onun başına soyuq su tökmələrinə baxmayaraq, etinasız “gərma, gərma” (“istidir”, “istidir”) – deyə bağırarmış. Bu bayramla xalq qışdan və soyuqdan qorxmadığını nümayişkaranə elan edərmiş. Duvaqqapma “Duvaqqapma” adəti gəlin gələndən üç gün sonra icra olunur. Taxt qurulur, xalılar və püştələrlə döşənmiş bu taxtda üzüqoylu çöndərilmiş bir teştin altında şam yandırılır, gəlini teştin üzərində əyləşdirirlər, başına incə cunadan bir duvaq salırlar. Sonra başına şirni tökürlər və şirnini ətrafdakı qız-gəlinlər və çocuqlar qarpışıb yığışdırırlar. Bu anda çocuqlardan birisi oxlovla duvağı qapır, həyətə qaçıb barlı bir ağacın üzərinə atır. Kiçik görünən bu Azərbaycan adəti böyük bir şərhə möhtacdır. Əvvəla adətin toydan üç gün sonra icra olunmasına diqqət etməlidir. 3 rəqəminin müqəddəs olduğunu əvvəlki məqaləmdə söyləmişdim. Bu rəqəm türklər tərəfindən də mənimsənmiş və “ərənlər üçü demiş” de- Şeferin Parisdə basdırdığı nüsxədən istifadə etdim (müəllif). Həcv Azərbaycanda təbabət hər şeyi “istilik” və “soyuqluq” deyə ikiyə ayırır. Məsələn, istiot, şirniyyat istilikdir, qarpız və kartof soyuqluqdur (müəllif). Məsudi. “Mürəvvicü-zəhəb” (müəllif). yə xalqın ruhuna yerləşdirilmişdir. Şam Zərdüştün nuruna, ocaq və bina salmağa işarədir. Xalılar və taxt gəlinin ev olub yaşamasının, şirni irəlidə dadlı və xoşbəxt vaxt keçirməsinin, duvaq bəkarətin rümuzu olmalıdır. Duvağın barlı ağaca atılması gəlinin övlad sahibi olması arzusunu ifadə edir. Duvaqqapma adəti şübhəsiz ki, ilhamını “Avesta”dan alır: bu kitabda hava və yel pərisinə həsr olunmuş bir duada deyilir: əllərində “barəsm” ərə verilməmiş gənc qızları bol töhfələrlə, altun taxt, yaldızlı xalı, qızıl yastıq üzərində onun (hava və yel pərisinin) dərgahına gətiririk. Hava və yel pərisi zərdüştilərin etiqadınca yıxan, dağıdan və eyni zamanda tikən, ehya edən və səadət bəxş edən olduğu üçün, gənc qızlar onun himayəsinə verilir. Duvaqqapma ərə getmiş qızın bilfel hava və yel pərisinin dərgahına gətirilməsini və onun himayəsinə tərk olunmasını göstərir. Ölüyə qüsl verilən yerdə şam yandırma Azərbaycanda ölüyə qüsl verilən yerdə üç axşam şam yanar. Bu adətin tarixi belədir: zərdüştilərcə ölünün ruhu üç gün üç gecə himayəsiz qalır. Dördüncü gün mehr (işıq pərisi) dağları işıqlandıranda ədalət məhkəməsi qurular və ruhlar himayəyə alınar. Üç ilk gecə divlər ruhları fənalığa sövq etməyə çalışarlar. Divlər qaranlığın məxluqu olub, işıqdan qaçdıqları üçün, ölü sahibi ya meyitin yanında və yaxud qüsl verilən yerdə şam yandırır ki, ədalət məhkəməsinə qədər ruhu divlərin təcavüzündən mühafizə eləsin. Çillə Çillə “çehil”in zəbanzədi olmuşdur, “qırx” deməkdir. Fənalıq gətirən mövhum qırx pərilərə aid olmalıdır. Ən çox samilərdə təsadüf olunan qırx rəqəmi bilaxirə arilərə və türklərə keçmiş olmalıdır. Hər Barəsm barlı ağacın budaqlarından bağlanmış bir dəstəyə deyilir ki, əsli “bariasiman” olmalıdır. Zərdüşti ruhaniləri ibadət edərkən əllərində “barəsm” tuturlar (müəllif). “Xırda Avesta” (müəllif) halda Azərbaycan əfsanələrində istər doğrudan-oğruya, istərsə “çillə” şəklində işlənməkdədir. Məsələn, bizlərdə qışın ilk gününə “böyük çillə”, sonra gələn iyirmi günə “kiçik çillə” deyirlər. Xalq arasında “çillə” ağırlıq mənasındadır. İnsan bir müşkülat qarşısında qaldıqda rümuzi bir ayin icrasına qalxışır ki, ona da “çillə kəsmək” deyirlər. Adətən əl və ayağın baş barmaqlarını ipliklə üç dəfə bağlarlar, uclarından su axıdarlar, sonra ipi kəsərlər. Kəsən adam adəti ifa edərkən bu sözləri söylər: “Həzrət Süleyman eşqinə, çin qızı Mərcan hökmünə, bəni-adəmdən, bəniheyvandan, çindən, şəyatindən, axar sudan, köklü ağacdan, dibli qayadan, yeddi yolun ayrıcından – hər kəsin çilləsinə düşmüşsənsə, çilləni kəsdim”. Bu sözlərdən görünür ki, çillə arilərə qarşı gələ bilən bəlaları dəf etmək üçün qurulmuş bir ayindir. Bu bəla nə tərəfdən gələ bilərdi? “Həzrət Süleyman, çin və şəyatin” – sözləri bəlanın samilərdən və bilxassə ərəblərdən törəyə biləcəyini andırır, çünki div arilərə məxsus olduğu kimi “cin və şəyatin” də samilərə məxsus fənalıq pəriləridir. Burada anlaşılmaz bir nöqtə var ki, o da axar su, köklü ağac, dibli qaya və yolayrıcının işə qarışdırılmasıdır. Bunlar zərdüştilər tərəfindən təqdis edilən amillər olduğu halda cinlər və şəyatinlər cərgəsinə qoyulmuşdur. Bu adətin bir çox təsirlərə düşüb pozulduğunu göstərir. Şər vaxtı Azərbaycanlılar toran qovuşan vaxta “şər vaxtı” deyirlər. Zərdüştilərin kainatı nurla qaranlığın mübarizəsindən ibarət bildiklərini söyləmişdim. Bu mübarizə hər axşam toran vaxtı təkrar olunur: gündüzlə gecə çarpışır, axırda gecə və qaranlıq işığa qələbə çalır. Işığın məğlubiyyəti “şər” ədd olunur. Xalq adətincə “şər vaxtı” bikef olmaq, əli qoynunda durmaq, çocuqları ağlatmaq və çıraq yandırmamaq günahdır, çünki şər və fənalığa qarşı mətanətlə durmaq zərdüştilərin başlıca ehkamındandır. Bunu qışa qarşı edilən “kövsəc” nümayişində də gördük. “Axşamın xeyrindənsə, sabahın şəri yaxşıdır” – məsəli də yuxarıda zikr olunan fəlsəfəyə isnad edir. Ab, atəş, xak, bad Ənasiri-ərbəə deyilən bu dörd amil xalqımız arasında təqdis olunur. Bunların içində böyük bir qüdsiyyət daşıyan od və axar sudur. Ocağa və çırağa and içərlər, suyu murdarlamazlar. Novruza yaxın çərşənbələrdə sabah erkən axar su üstə çıxarlar, çillə kəsdirərlər və i.a. Qız ərə gedərkən onu ocağın başına dolandırarlar, çərşənbələrdə tonqal qalarlar. Bu adətlərin haralardan başlandığını izah etmək üçün bir az tarixə doğru dönməliyik. Qədim yunanın məşhur müvərrixi Herodot Iran adətlərini təsvir edərkən deyir: “Parslar günəşin, ayın, torpağın, odun, suyun və havanın şərəfinə qurbanlar gətirirlər... Onlar çaya tüpürməzlər və bövl etməzlər və kimsəni də bu hərəkətləri eləməyə buraxmazlar, çünki çayı təqdis edərlər. Herodotun təqribən iki min beş yüz il bundan əvvəl təsvir etdiyi adət bu gün eynilə aramızda yaşayır: suya tüpürmək və bövl eləmək, odu murdarlamaq xalqımızca günah sayılan əməllərdəndir. Ənasiri-ərbəəyə qədim yunan fəlsəfəsində də təsadüf edirik. Empedoklun nəzəriyyəsincə yaradılışda baqi olan dörd amil var: od, su, hava, torpaq. Bunlar var idi, var və olacaq. Şübhəsiz ki, Empedokl fəlsəfəsini Irandan əxz etmişdir, çünki ondan əvvəl yaşayan Herodot bu fəlsəfəni Iranda kök salmış bir adət kimi təsvir edir. Irandan əvvəl də bu nəzəriyyə Kürlə Araz çaylarının arasında doğulmuş olacaq, çünki Midiya dövlətini inqiraza uğradan parslar, Midiya və Azərbaycanın din və ayinlərini və bütün mədəniyyətini iqtibas etdilər. Zərdüştiliyi Irana bəxş edən azərbaycanlılar (muğlar) Irandakı müəssisələri əsrlərcə idarə etmişlər. Hətta bəzən hökuməti də ələ almağa qalxışmışlarsa da, müvəffəq olmamışlar. 1927 Historue Herodote, birinci kitab (müəllif) * * * Tariximiz haqqında Azərbaycan müəlliflərinin əsərləri TARİXİMİZ HAQQINDA AZƏRBAYCAN MÜƏLLİFLƏRİNİN ƏSƏRLƏRİ Azərbaycan üç min sənəlik az-çox səhih bir tarixə malikdir. Bu məlumatımız yalnız siyasi cərəyan və yaxud əsgəri bir hərəkatdan ibarət deyil, biləks, siyasət və hərb daima Azərbaycanın xaricində qalmış hadisələrdir. Əsil Azərbaycanı orada aramamalıdır. Ölkəmizi aləmşümul edən, onu mədəniyyətin təməl daşı kimi tələqqi etdirən yalnız onun mənəvi tarixi, fəlsəfəsi və bu yolda olan mücadilə və yaxud sülhpərvər təlqinlərdir. Bu həyat muğ (cəmi muğan) adlı zəki və peyğəmbəri ilhama malik bir millətin minlərcə illər əvvəl Kür ilə Araz çaylarının arasında məskən salmaları ilə başlayır. “Aran” təsmiyə etdikləri bu torpaq dünyaya Zərdüştü bəxş edir. Qədim aləmin ən böyük kitabı “Avesta” burada vücuda gəlir. Zərdüşt mədəniyyətin başlıca əsaslarını qurur və onu mütəaqib mənsub olduğu muğlar əsrlərcə bütün Şərqin mənəviyyat rəhbərləri olurlar. Köçəbəliklə mübarizə, torpağa mərbutiyyət, bağ və bağça salmaq, körpü tikmək, xəstəlik və soyuqla mücadilə, torpaqçılıq, nurun təcəllisi, qaranlığın və cəhlin məğlubiyyəti... iştə Zərdüştün və muğların başlıca ehkamları. Bu fəlsəfə və yaratdığı zehniyyət sayəsində Aran, Muğan və bütün Azərbaycan mədəniyyət həyatında yüksək dərəcələrə çıxmışdı. Lakin ərəb istilası Zərdüştün atəşi ilə bərabər ölkəmizin mədəniyyət işığını da söndürdü. Dərbənddən ta Həmədana qədər sərf olunan əməklər məhv oldu. “Avesta”nı yaradan bir millət ölkəmizə dair nə kimi məlumatlar tərk edib getmiş. Təəssüf ki, əlimizdə o dövrə dair çox da yazı yoxdur. Böyük hadisələrə meydan olan Azərbaycan təxrib olunarkən ədəbi, dini və qeyri məhsulları da məhv olmuşdur. Bir kərə Iskəndər Rumi Yunanıstana vurulan zərbəyə müqabil Iranı və Azərbaycanı alt-üst etdi. Bir sənət möcüzü ədd olunan Kə ra sarayını yıxmaqla iktifa etmədi. Böyük bir mədəniyyəti kökündən qopardı və elmi məhsullar da öldürüldü. Muğlar haqqında ayrıca yazılacaq (müəllif). O dövrə dair məlumatı yalnız qədim yunan müvərrixlərindən öyrənə bilərik. Herodot, Strabon, Seysel, Ksenefon və başqaları şayani- təqdirdirlər. Bir də Istəxr, Nəqşi-Rüstəmsuz kimi xarabaların kitabələri azacıq da olsa məsələni aydınlaşdırır. Ikinci böyük axın ərəblər tərəfindən edilirkən, yeni dinin ehkamından başqa bir şey tanılmırdı. Iran fəlsəfə, fikir və etiqadı əbəs sayılırdı. Onun üçün ölkəmizin nəfis və incəsənətlə tikilmiş məbədləri yıxıldı və kitablar yandırıldı. Əgər zərdüştilərin bir hissəsi Hindistana çəkilməsəydi, “Avesta” dan belə məhrum olmaq ehtimalı var idi. Bərəkətlər ki, bu kitabın bir hissəsi xilas edilmiş və bu gün sanskrit dilində mövcuddur. Sasani dövrü pəhləvi dilində yazılan əsərlərin də bir hissəsi bu təriqlə yəqmaya müncər olmamışdır. Əgər bu gün Azərbaycan haqqında geniş və müsbət məlumata malik isək, o da islamiyyətdən bəridir. Ərəb müvərrix və coğrafiyunları o qədər ciddi əsərlər vücuda gətirmişlər ki, onlardan məmləkətimizi yenə ətraflı öyrənə bilmirik. Ərəbin bu yoldakı dühası doqquzuncu əsr miladidən başlayaraq parlayır və nəticədə Təbəri, Məsudi, Yaqut Həməvi kimi yüksək şəxslər vücuda gəlir. Bunlar ölkəmizi tarix, coğrafiya, ictimai, dini və iqtisadi tərəfdən bizə öyrədirlər. Ərəbləri təqlidən azərbaycanlı müəlliflərdən Əlbəhri Əlilham Əbdülrəşid ibn Saleh ibn Nuri Əl Bakuyi “Kitabi-təlxis əlasar və əcaibəl mülk əlqəhhar” adlı 14-cü əsr miladidə bir əsər vücuda gətirmişdir. Lakin ərəbcə yazılmış bu kitab o qədər səthidir ki, məlumatımıza yeni bir şey əlavə etmir. Hətta müəllif vətəni olan Bakıdan bir söz belə yazmır. Halbuki Bakı Zərdüşt ruhanilərinin iqamətgahı və Suraxanı atəşgədəsi ilə Şərqə qiblə olmuşdur. Şimali və Cənubi Azərbaycana başlı-başına həsr olunan iki əsər var. Biri “Tarixi-Azərbaycan”, müəllifi Ləbün Əbü Əlhica Ərrəvadi, ikincisi “Tarixi-Aran”, yazanı Əlbərdəi. Çox mühüm ədd oluna biləcək bu kitablar meydanda yoxdur. Bunlar haqqında qısa məlumatı osmanlı alimi Katib Çələbinin “Kəşfülzünun fi əsamiyi-kütbül-fünun” adlı əsərində görürük. Əgər kitablar əlimizə keçsə idi, bəlkə vətənimiz haqqında topluca bir məlumat əxz edərdik. O biri tərəfdən, bu kitablar marağımızı dəf edəcək dərəcədə qüvvətlidirmi? – deyə düşünürəm. Çünki Katib Çələbinin “Cahannüma” adlı məşhur coğrafiyası əlimizdədir. Aran və Azərbaycan tarixini oxumuş bir müəllif bir çox yeni məlumat verməli idi. Halbuki Azərbaycan haqqındakı bəhslərdə “Cahannamə” bir o qədər də yeni və ətraflı deyil. Katib Çələbidən əsrlərcə əvvəl yaşamış Əlmüqəddəsi ibn Hövqəl, Məsudi, Yaqut Həməvi, Ismayıl Əbülfida və yaxud çoğrafiyun Həmdullah Müstövfü Qəzvini daha müfəssəl və ətraflıdırlar. Türkiyəlilərdən Çələbi adlı məşhur səyyah on birinci əsr hicrinin ortasında Azərbaycanı ziyarət etmiş və mübaliğəyə rəğmən məmləkətimizi ətraflı təsvir edən alimlərdəndir. Zamanına dair məlumatdan başqa Övliya tarixi-övzayi, iqtisadi və ictimai həyatı da tədqiq etmiş, hətta filologiya və statistika ilə də maraqlanmışdır. XIX əsr miladidən etibarən tarix sahəsində Azərbaycan müəllifləri fəaliyyətə başlayırlar. Abbasqulu Ağa Qüdsi “Gülüstani-Irəm” adlı əsəri ilə Azərbaycan tarixi üçün təməl daşı qoyur. “Gülüstani-Irəm” əslən Şirvan tarixindən ibarətdirsə də, bütün Azərbaycandan da bəhs edir, çünki Şirvan bir çox zaman Şimali Azərbaycana hakim olmaqdan başqa Araz çayının cənubu ilə də uğraşmış və oraların tərzi-idarəsinə nüfuz etmişdir. “Gülüstani-Irəm” indiyə qədər mövzumuza dair qələmə alınan əsərlərin ən quvvətlisidir. Qüdsi tarixi yalnız hadisəyi-siyasiyyə deyə tələqqi etmir. Onu daha geniş olaraq təsəvvür edir. Coğrafiya, etnoqrafiya və ədəbiyyatımızı belə unutmur. Bizə görə etnoqrafi məlumatı son dərəcə maraqlıdır... Təəssüf ki, kitab farsca yazılmış və indiyə qədər türkcəyə tərcümə olunmamışdır. Halbuki nə qədər faydalı olardı. Eyni əsrdə yazılan ikinci əsər Şeyx Əhməd Səlyaninin “Bəsaül nas fi məmləkətil – Qafqaz” adlı kitabıdır ki, 70 səhifədən ibarət olub, fars dilindədir. Əsər yarımçıqdır, müəllif bitirməyə müvəffəq olmamışdır. Istifadəlidir, ancaq çox dərin deyil. “Gülüstani-Irəm”də əgər fars təsiri görünürsə, Şeyx Əhməd də erməni müvərrixlərinin nüfuzunda bulunur. Bu kitab da qeyri-mətbudur. Türkcə yazılan əsərlərin içində ən güzidəsi, şübhəsiz ki, “Təlifi Mirzə Camal Qələbəyi Məhəmmədxan bəy oğlu Cavanşir”dir. Bu kitab tarixi cərəyanların mərkəzini Qarabağda qeyd edərək, Şuşa şəhərinin binasından rus istilasına qədər təsvir edir. Ibrahim xan zamanı Həmdullahın “Nüzhətül qülub”u mərufdur (müəllif). Bu əsər Azərbaycanı tədqiq və tətəbbö cəmiyyəti tərəfindən bir neçə il bundan qabaq rusca dəxi nəşr edilmişdir (müəllif). Qarabağın hökmü şimalda Dərbəndə qədər və cənubda Təbriz, Ərdəbil, Marağa hüdudlarınadək uzanır. Vəzləri qeyd edərkən Mirzə Camalın təlifi tam bir Azərbaycan tarixi olur. Bu çox mühüm əsərin vücuda gəlməsi səbəbini aramaq üçün sözü müəllifə tərk edirəm. “Çünki mən, Mirzə Camal Qələbəyi Məhəmmədxan bəy oğlu Cavanşirin müsəlman elmlərinə və təvarixinə ittilaim olub. Qarabağın cəmi əhvalatına və hər növ nağıl və hekayətinə xah görmək və xah müsinn və kardan kəslərdən diqqətlə təhqiq edib eşitmək vasitəsilə bələdiyyəti-tamım var idi və həm əlli sənə miqdarı mərhuman Ibrahim xan və Mehdiqulu xan Qarabaği xidmətlərində mirzəlik edib və Qarabağ vilayətində dəxi vəzarət qılıb və xanların əyyami-hökuməti münqəzi olandan sonra müddəti-mütəmadi yenə dövləti-Rusiyyəyə xidmətkar və sədaqət şüar var idim. Buna binaən 1847-ci ildə cənab sərdari məmaliki-Qafqaziyyə qraf Mixail Semyonoviç Voronsovun fərmayişinə binaən əhvalati-Qarabaği və hökumət və istiqlali-xəvanini-mərhumin: Pənah xan və Ibrahim xan və Mehdiqulu xan və hakəza. Dövləti-Rusiyyə ilə dövləti-Iranın mabeynlərində vaqe olan cəng və ədavətləri və münasib məqam və günçayiş olan sair vəqayeyi-mütəfərriqəni 26 fəsil və bir xatimə üzrə çəm və tərtib edib, sərdari-müəzzəmileyhə ərz və pişnihad elədim”. Mirzə Camalın müqəddiməsi bizə bir çox nöqtələri tənvir edir. Mirzə rus hakimiyyətinə sədaqət bəslədiyindən bəhs edir. Bu sədaqətin səbəbi nədir? – deyə bir sual hasil olur. Hər halda Mirzə kimi zəki və müdəbbir bir ricalın sədaqətiqüvvəti qarşısında zəif deyə tələqqi olunmaz. Kitabı tədqiq etdikdən sonra məsələnin dərin olduğu meydana çıxır. Aşkar olur ki, o zaman Qafqaza üç siyasi cərəyan hakim imiş. Məmləkətin salamatlığını kimi şimalda, kimi cənubda və bəziləri də Türkiyə tərəfdarlığında görürlərmiş. Bu cərəyanları doğuran amil yeganə Irandan Qafqaza gələn yəğma axınları idi. Sonu kəsilməz bu sel abadanlıqları təxrib, insanları qətl etməkdən başqa bir şeylə nəticələnmirdi. Ağa Məhəmməd şah Qacar zamanı artıq Qafqaz tar-mar edilmiş,ölüm və aclıq hər yerdə hökmfərma idi. Bir aralıq cənuba qarşı bir Qafqaz ittihadı mövzuyi-bəhs olur. Lakin qüvvədən felə keçir. Hər dövlət özbaşına çarə aramaq yolları düşünür. Gürcüstan rus himayəsini tərcih edir, Gəncə hökmdarı Cavadxan Irana mərbut görünür. Qarabağ və Irəvan xanlıqları isə Türkiyə dövlətinin himayəsini tələb edirlər. Irana qarşı ibraz olunan siyasi qanunsuzluq Ağa Məhəmməd şahın hiddətinə mövcib olur. Təkrar Arazı qoşunları ilə keçir və yəğmayə davam edir. Iştə Mirzə Camalın “sədaqətinin” başlıca səbəbləri. Mirzə Camal bu yolda tək deyil. Ibrahim xan nəzdində zinüfuz olan “Müşiriməmləkət”, mərhum şairimiz Molla Pənah Vaqif də eyni fikri daşıyanlardandır. 1926 * * * Molla Pənah Vaqif haqqında MOLLA PƏNAH VAQIF HAQQINDA Indiyə qədər Vaqifin həyatına və dövrünə dair ətraflı olaraq bir əsər meydana çıxmamışdır. Yazılanlarda tarixi materiallarla bərabər bir çox uydurma şeylər var. Bunun başlıca səbəbi ədəbiyyatçılarımızın tarixi materiala elmi olmayaraq yanaşması və tarixçilərimizin fəaliyyət göstərməməsidir. Halbuki Vaqifin dövrünə dair türk, rus və fars dillərində olduqca bol material var. Başlıca qüsurlardan biri də materialların ayrı-ayrı əllərdə olub istədikləri kimi şərh edilməsindədir. Əsər basılsa, ya kitabxanada olsa, belə fərdi yanaşanlar olmaz və ümumin yoxlamasına imkan verilərək həqiqət meydana çıxar. Mirzə Camalın Qarabağ tarixinə dair yazdığı əsər də nadir olaraq ələ keçməyən və yanlış təfsirə uğrayan materialdan biridir. Bu kitab Vaqifin tərcümeyi-halını öyrənmək üçün ən mötəbər mənbə sayılır. Ədəbiyyatçılarımıza kömək məqsədilə Mirzə Camalın Vaqif haqqında verdiyi məlumatı Paris nüsxəsindən alıb, eynilə bura köçürməyi lazım bildim. Əsil məsələyə keçməzdən əvvəl kitabın nə məqsədlə yazıldığına dair Mirzə Camala söz verəlim: “Çünki mən, Mirzə Camal Qələbəyi Məhəmmədxanbəy oğlu Cavanşirin müsəlman elmlərinə və təvarixinə ittilaim olub. Qarabağın cəmi əhvalatına və hər növ nağıl və hekayətinə xah görmək və xah müsin və kardan kəslərdən diqqətlə təhqiq edib eşitmək vasitəsilə bələdiyyəti- tamım var idi və həm əlli sənə miqdarı mərhuman Ibrahim xan və Mehdiqulu xan Qarabaği xidmətlərində mirzəlik edib və Qarabağ vilayətində dəxi vəzarət qılıb və xanların əyyami-hökuməti münqəzi olandan sonra müddəti-mütəmadi yenə dövləti-Rusiyyəyə xidmətkar və sədaqətsüvar idim. Buna binaən 1847-ci ildə cənab sərdari məmaliki Qafqaziyyə qraf Mixail Semyonoviç Voronsovun fərmayişinə binaən əhvalati-Qarabaği və hökumət və iqtislali-xəvanini-mərhumin: Pənah xan və Ibrahim xan və Mehdiqulu xan və hakəza. Dövləti-Rusiyyə ilə dövləti-Iranın mabeynlərində vaqe olan cəng və ədavətləri və münasib məqam və günçayiş olan sair vəqayeyi-mütəfərriqəni 26 fəsil və bir xatimə üzrə cəm və tərtib edib, sərdari-müəzzəmileyhə ərz və pişnihad elədim. Bu qərar zil üzrə ki, zikr olunur”. Bu müqəddimədə müəllifin kim olduğu, nə məqsədlə yazdığı və əsərin tarixi bəlli oldu. Indi Vaqifə keçəlim. Mirzə Camal yazır: Molla Pənah bir sahib kamal və müdəbbir və təcrübəkar və xoşgöftar adam idi. Və özü dəxi Ibrahim xanın vəziri və çox mötəmədidi ki, hər ümur-hökumətdə Molla Pənah axundun tədbiri və müşavirəsi ilə rəftar edərdi və ona yaxşı inanıb etimad etmişdi ki, övladından artıq onun xatirini mənzur edərdi və ona çox-çox hörmətlər edib ixtiyari-külli vermişdi. Xan Dağıstana və Car və Balakənə gedən vaxtda Molla Pənah çün muğanlı Cəmil ağanın ittifaqı ilə ki, Təklə muğanlı həm əslən qədim Qazax elindəndirlər, ikisi Tiflis canibinə getmişdilər, oradan Qarabağa müavidət edən zamanda və yainki bir rəvayətdə Qarabağda Ağa Məhəmməd şahın xofundan qaçıb xanın dalınca o tərəfə əzm etdiyi halda Gəncənin dağlarının həvalisində Gəncə hakimi Cavad xan onu özünə olan sovqat bilib tutub öz ittifaqı ilə Ağa Məhəmməd şahın hüzuruna gətirmişdi. Çünki şah onu tutub çoxdan qətlə yetirməyə şövqmənd var idi... Axund Molla Pənahı qüruba bir, ya iki saat qalmış Şuşa qalasına gətirdilər və Məhəmməd Həsən ağanın evinin qapısında ki, şah orada mənzil eləmişdi, dəstgir saxlayıb şaha məlum etdilər. Şah buyurdu ki, bu gecə onu yaxşı mühafizət edib sabah ona bir siyasət edim ki, ibrətilnazirin olsun. Qərəz, o halda Məhəmməd Hüseyn xan Qacar sərkeşik başı ki, çox müqərriblərdəndi, axundu qapıda əlləri bağlı görüb soruşdu: Bu kimdir? Dedilər: bu həmən məşhur molla Pənahdır ki, eşidibsiniz. Haman dəm ağzını föhş və latailata açıb axunda çox yaman föhşlər və itab və xitablar elədi. Axund biçarə ərz elədi ki, ey xani əzimüşilən, siz böyük olan şəxs varsınız və padşahi- Iranın mötəmədi, nəzərkərdəsi və müqərribi-hüzurusunuz. Layiq deyil ki, siz dəstkir və günahkar və müqəyyəd və giriftar və biçarə və dərmandələrə yaman kəlmələr və föhş və hədyan sözlər buyurasınız, bəlkə sizin rütbə və məratibinizə şayistə olan budur ki, gərək ətvar və əxlaqi-həsənə və göftar və rəftari-nəcibanə sizdən zühur edə və bu gunə dərmandə və əsir və xaif olan açizlərə siz dildarlıq gərək verib, əltaf və mərhəmət və əfv və ətayə ümidvar qılasınız. Nəinki şahın qəzəbindən müqəddəm siz qəzəbnak olub dilazarlıq edəsiniz. Məhəmməd Hüseyn xan bu gunə kəlimatdan heç bir mütəəssir olmayıb yenə föhş və hədyana ziyada başladı. Axund “hər ki dəst əz çan Ağa Məhəmməd şah (müəllif) bişuyəd, hər çi dər dil darəd biquyəd” məzmununa görə dəxi qərar etməyib haman xanın cavabını dəxi ziyadə föhşkarlıq və dürüst köftarlıq edib dedi: “Ey xaninanəcib, qəzayi-sübyanı və dövri-zamanı və müqəddimeyi-fərdanı sən nə bilirsən. Bəlkə sabah şah və ya fələyi- kəcrəftar və təqdiri-pərvərdigar bir xeyri-təriq-yol gedəcəkdir. “Şəb ahistənəst, to çi zayəd bəruz”. Mən əgər dustağam, dustaği-şahəm, sən nəçisən ki, mənə bir zərrəcə asib yetirə biləsən. Həmin bu günə göftar və rəftar məhz sənin nanəcib və nəqabilliyindən nişanədir. Haqq-təala kərimdir, türklər məsəlidir ki, mıxı mismar elədi. Pəs, təqdiri-qəza bu tövr oldu ki, gecə şahı qətlə yetirdilər. Molla Pənah salamat qaldı. Mirzə Camalın “mıxı mismar elədi” – deyə türk məsəlinə işarə etməsi aydınlaşdırılmalıdır. Qarabağda mismar mıxın böyüyünə deyirlər. Bu mıx-mismar məsələsinin tarixçəsi belədir: Ağa Məhəmməd şah Şuşanı aldıqdan sonra bir çox adam həbs etdirmişdi. Şahın əmrinə görə həbsdəkilərin başı kəsilib onlardan bir minarə yapılmalı imiş. Dəmirçilər səfərbərliyə alınıb mıx qayırmaqla məşğul imişlər. Gecə sabaha qədər lazımi miqdarda mıx hazır olmasa imiş dəmirçilərin də başı kəsiləcəkmiş. O gecə şahı öldürürlər, dəmirçilərə xəbər gedir ki, mıx lazım deyil, şahın tabutu üçün bir neçə mismar lazımdır. Təhlükədən qurtaran dəmirçilərdən birisi: “Ey mıxı mismara döndərən allah” – deyə sevincini ifadə edir. Bu sözlər məsəl olaraq xalq arasında indi də qollanır. Vaqifin ölümü məsələsinə keçəlim. Mirzə Camal yazır: “Molla Pənahın bir yaxşı cəmilə və gözəl və məşhurə övrəti var idi ki, çox sahib-camal və şöhrətli Məhəmmədbəy dəxi onun hüsn və camalını və tərifini eşidib ona əlaqə bağlamışdı. Övrət cavan və cahilə və axund qoca və piranə idi və əlavə Məhəmmədbəyin rəşadət və şücaəti və xoşəndam və kamal və fərasəti və padşah xəzinəsinin əlində olmağı və cavan oğlanlığı övrəti dəxi ziyadə əlaqələndirmişdi. Övrət əhəmmədbəyə demişdi ki, nə qədər Molla Pənah axund ölməyib hali-həyatda sağ olsa, mən şərən sənə gedə bilmənəm. Bir səbəb bu idi və bir dəxi qeyri bir para adamlar özlərinin səlahiyyətdarlığı üçün Gecə hamilədir, görək gündüz nə doğacaqdır (müəllif) Candan ümidini kəsən adam ürəyində nə varsa söylər (müəllif) Məhəmmədbəyi təhrik etmişdilər ki, Məhəmmədbəy Molla Pənahb axundu öldürə və o səbəbə Ibrahim xandan uzaq ola və onlar da Məhəmmədbəyin hüzurundan sahibkar və nəfibərdar olalar ki, rəşid və kəramət adamıdır və xəzinə sahibi və hünərmənd kimsədir, onları mühafizət edə, xoş keçələr. Qərəz, hər hal ilə Məhəmmədbəyin əmri və izin və işarəsilə Molla Pənah axundu və Qasım ağa adlı bir oğlunu öldürürlər”. Mirzə Camalın verdiyi məlumata görə Məhəmmədbəy Ibrahimxanın qardaşı Mehralıbəyin oğlu idi. Ağa Məhəmməd şahın yanında olarmış və şah öldürüldükdən sonra Qarabağ hakimiyyətini əlinə keçirir. Sonra Şəki hakimi Mustafa xanın dəvətinə aldanıb Şəkiyə gedir və orada öldürülür. Aralarında köhnə qanlılıq varmış. Məhəmmədbəyə ərə gedən Vaqifin arvadı da Şəkidə imiş. Sonra Sarıcalı Hadibəyə ərə gedir. Hadibəyi çapavulda öldürürlər. Arvad Mustafabəyə ərə gedir. Mustafa xandan iki oğlu olur, sonra Mustafa xan onu boşayır. Arvad Qarabağa dönür və mayor Imamqulu ağaya ərə gedir... Vaqifin arvadı səksən ildən çox yaşamışdır. Molla Pənahın siyasi simasına gəldikdə, buna dair də Mirzə Camal qiymətli məlumat verir. Qarabağ sarayının çar hökuməti ilə xoş keçinmək istəməsi aydınca görünür. Bunun başlıca səbəbi Iran xanlarının Qafqaza hücumu, xalqı qırmağı, işdən avara qoyub, aclığa salması ilə izah olunur. Buna istinadən istər Mirzə Camal, istərsə Molla Pənah Iran hökumətinə qarşı zidd bir vəziyyət alırlar. O zaman general Zubovun komandasında olan rus ordusu Şamaxı cəhətini işğal etmişdi. brahim xan oğlu Əbülfət xan başda olmaqla bəyzadələrdən mütəşəkkil ir heyəti hədiyyələrlə bərabər Zubovun yanına göndərmişdi. undan sonra Peterburq sarayı ilə Qarabağ sarayı arasında sıx bir əlaqə aşlamışdı. Çariça Yekaterina da Ibrahim xana hədiyyələr göndərdi. Təbiidir ki, Vaqif də unudulmadı, “Bir mürəsse cəvahirli əsa dəxi Molla Pənah Vaqif təxəllüsə göndərmişdi”... Mirzə Camalın Vaqifə dair verdiyi məlumatı oxucularımıza təqdim etdim. Lakin bu məlumatı kafi görmürəm. Vaqif haqqında çox yazmaq olar. Bu məsələnin həllini ədəbiyyatçılarımıza tərk edirəm. Məncə Vaqifi dövrü ilə bərabər qavramaq üçün dərin bir tədqiqat lazımdır. Adolf Berjenin topladığı qalın cildlər, rus müəlliflərinin Qafqaz stilasına dair yazdıqları tarixi əsər və xatirələr, Iran müəllifləri... tamamilə tədqiq olunmamış qalır. Vaqifin Tiflisə getməsi, Yekaterinanın brahim xana və Vaqifə hədiyyə göndərməsi şübhəsiz ki, Tiflis və Leninqrad arxivlərinin materiallarında iz buraxmışdır. Bunları tapıb Meydana çıxarmalıdır. Bu sahədə tarixçilərimiz və ədəbiyyatçılarımız əl-ələ işləməlidirlər. * * * Abbasqulu Ağa Qüdsinin əsərləri ABBASQULU AĞA QÜDSİNIN ƏSƏRLƏRİ Ədəbiyyatımız tarixində Mirzə Fətəlidən sonra Şərq və az çox Qərb elmlərinə vaqif bir adam varsa, o da Qüdsidir. Qüdsi türk, rus, fars və ərəb dillərini bilir, tədqiqat və mütaliəsi sayəsində müasirlərindən yüksək bir mövqe tutur. Yazdığı əsərləri nəzərdən keçirsək onun böyük məlumat sahibi olduğunu görərik... Qüdsinin yazdığı əsərlər aşağıda göstərilir: “Gülüstani-Irəm”. Farsca yazılmış bu əsər Şirvan və Dağıstanın tarixinə aiddir, ən qədim zamandan başlayaraq Gülüstan müahidəsinə (1813-cü il) qədər davam etdirilir. Ərəblərin Qafqaza hücum etdiyi zamana qədər (VII əsr) olan hissəsi şübhəsiz ki, bu gün elmi mənasını itirmişdir, sonrakı hissələrdə bilxassə Qüdsinin dövrü və ona yaxın zamanlara dair olduqca qiymətli material var. Bu əsər “Azərbaycanı öyrənən” cəmiyyət tərəfindən ruscaya tərcümə edilib, 1926-cı ildə Bakıda çap olunmuşdur. “Kitabi-riyazül-qüds”. Türkcə yazılmış bu əsər imamlara və Kərbəla vəqəsinə həsr olunmuşdur. “Qanuni-Qüdsi”. Fars qrameridir. Müəllifin dediyinə görə, özü ruscaya tərcümə edib, Tiflisdə basdırmışdır. Kəşfül-qəraib”. Amerikanın kəşfi, əhval və övzainə dair bir əsərdir. Farsca yazılmışdır. “Təhzibi-əxlaq”. 12 bab və xatimədən ibarət olan bu əsər dini kitabların, islam, yunan və firəng hükəmasının əxlaqa dair söylədiklərinin yekunudur. Farsca yazılmışdır. “Eynül-mizan”. Ərəbçə yazılmış məntiq kitabıdır. “Nəsihətnamə”. Türkcə yazılmış 102 nəsihətdən ibarətdir. “Əsrarül-mələkut”. Nücuma dair fars və ərəb dilində yazılmış bir əsərdir. Qüdsi hicrətin 1262-ci sənəsində Istanbuldan Məkkə ziyarətinə keçirkən bu əsərin ərəbcəsini Sultan Əbdül Məcidə təqdim etmişdir. Sonra bu kitab Həyatzadə Seyid Şərif tərəfindən türkcəyə tərcümə olunub, hicrin 1265-ci ilində “Əfkarül-cəbərut fi tərcümey“Əsrarül-mələküt” ünvanı ilə Istanbulda çap edilmişdir. “Çoğrafiya”. Farsca yazılmış coğrafiya kitabıdır. “Mişkatül-ənvar”. Farsca əxlaqi şeirlərdir. “Miratül-cəmal”. Farsca şeirlər yazılmışdır. “Əsgəriyyə”. Türkcə yazılmışdır. Köçərlinin verdiyi məlumata görə bu əsər Vəzirov Mirzə Əbdülhəsən Ziyanın “Qəvaidi-Ziya”sında çap edilmişdir. “Qəvaidi- Ziya” vaxtilə Peterburqda çap edilmişdir. Lazerev 1866-cı ildə Moskvada çap etdirdiyi “Intixabil-təsanif türki lisanda” adlı əsərində Kazımbəy Vəzirovun əsərləri ilə bərabər Qüdsinin “Əsgəriyyə”sindən də bir parça dərc etmişdir. Bu əsərlərdən başqa Qüdsinin bir çox müxtəlif şeirləri və Krılovdan tərcüməsi var. “Gülüstani-Irəm”ə əlavə olaraq yazdığı avtobioqrafiyasından görürük ki, Qüdsi şeirlərini divan şəklinə salmaq fikrində imiş, lakin bu iş yarımçıq qalmışdır. Qüdsinin əsərlərini toplayıb müfəssəl tərcümeyi-halı ilə birlikdə nəşr etmək Azərnəşrin borcudur. 1935 * * * Mirzə Fətəlinin əsərləri başqa dillərdə MİRZƏ FƏTƏLİNİN ƏSƏRLƏRİ BAŞQA DİLLƏRDƏ Şərqin XIX əsr müəlliflərindən Avropada ən çox tanınanı, heç şübhəsiz ki, Mirzə Fətəli Axundovdur. Bir çox müstəşriqlər Mirzə Fətəlinin əsərlərinin tədqiqi və tərcüməsi ilə məşğul olmuşlar. Ilk əvvəl Mirzə Cəfərin farscaya tərcümə etdiyi nüsxə Avropada 1859-cu ildə Tiflisdə basılan türkcə nüsxəsindən əvvəl məşhur olmuşdur. 1853-cü ildə Mirzə Fətəlinin komediyaları ruscaya tərcümə edilib basılmışdır. Ondan əvvəl bu komediyalar o zaman Tiflisdə çıxan “Qafqaz” qəzetində felyeton şəklində dərc olunmuşdur. 1853-cü ildə “Russki invalid” qəzetində Mirzənin əsərləri haqqında yazılan bir məqalədə Mirzə Fətəli “Azərbaycan Molyeri” adlandırılır. Həmin ildə Peterburqun xüsusi teatrlarından birində Mirzənin özü tərəfindən ruscaya tərcümə edilmiş “Müsyö Jordan” və yenə rus dilində Tiflisdə “Xırs quldurbasan” oynanmışdır. Erməni ədibi Yerisyan tərəfindən “Müsyö Jordan” və “Sərküzəşti-vəziri-xani Sərab”ın ermənicəyə tərcüməsi də bu zamanlara təsadüf edir. Lakin Mirzə Fətəlinin başlıca şöhrəti əsərlərinin fars dilinə tərcümə olunması ilə başlayır. Zatən bu tərcümə vasitəsi ilə Avropa Azərbaycanın böyük ədibi ilə maraqlanmışdır. Bu tərcümədən sonra müstəşriqlər onu öyrənib təb və tərcüməsinə çalışırlar. Mirzənin əsərlərinin farscaya tərcümə olunmasını belə rəvayət edirlər. Şahzadə Cəlaləddin Mirzə Iran tarixinə dair yazdığı “NameyiXosrovan” adlı əsərindən bir nüsxə Mirzə Fətəliyə göndərir. Mirzə Fətəli də əvəzində komediyalarını göndərib, Cəlaləddin Mirzədən farscaya tərcümə olunmasını arzu edir. Mirzənin əsərləri bir müddət şahzadənin dolabında yatıb qalır. Bir gün Cəlaləddin Mirzənin xüsusi katibi Mirzə Cəfər Qaracadaği dolabı eşərkən Mirzə Fətəlinin kitabına rast gəlir, götürüb böyük bir maraqla oxuyur və “Molla Ibrahimxəlil kimyagər”i farscaya tərcümə edib, şahzadəyə təqdim edir. Şahzadə tərcümədən məmnun olub, Mirzənin bütün komediyalarının farscaya tərcümə olunmasını arzu edir. Mirzə Cəfər Cəlaləddinin arzusunu yerinə yetirir və Mirzə Fətəlinin əsərləri 1872-ci ildən başlayaraq litoqraf üsulu ilə basılmağa başlayır. 1874-cü ildə ayrı-ayrı çap olub, bitən komediyalar toplanıb bir kitab şəklində dünyaya çıxır. “Sərgüzəşti-vəziri-xani-Sərab”ı nədənsə Mirzə Cəfər “Sərgüzəşti-vəzirixani- Lənkəran” deyə tərcümə edib. Mirzə Cəfəri təlidən avropalılar da “Sərab” əvəzinə “Lənkəran” işlədirlər (müəllif) 1882-ci ildə W.Haggard və W.Strange “Sərküzəşti-vəziri-xani Sərab”ı farscadan ingiliscəyə tərcümə edib, Mirzə Cəfərin mətni ilə bərabər “The vazir of Lancoran” ünvanı altında Londonda təb edibdirlər. Fransız müstəşriqi Barbier de Meynard bu tərcümə haqqında “La revu critque” məcmuəsinin 19 mart 1883-cü il tarixli nömrəsində bir məqalə nəşr edib, həmin ildə Alexandre Chodzko “Vəziri-xani-Sərab” a dair “Aventure du vazir du khan de Llenkeran” ünvanlı tədqiqini Parisdə nəşr edir. 1886-cı ildə Barbier de Meynard, Stanislav Guyapd “Mürafiə vəkillərinin hekayəti”, “Xırs quldurbasan” və “Molla Ibrahimxəlil kimyagər”i fransızcaya tərcümə edib, farscası ilə bərabər “Trois comedies Françes” sərlövhəsi ilə Parisdə çap etdirirlər. Məcmuəyə gözəl bir lüğət də əlavə olunubdur. Barbier de Meynard Mirzə Fətəlinin farsca tərcüməsi ilə kifayətlənməyib, həmin ildə “Molla Ibrahimxəlil kimyagər” in tərcüməsini türkcə mətni ilə bərabər “Journal asiatique”un yanvar nömrəsində çap etdirir. Parisdə bu əsər meydana çıxar-çıxmaz G.Strange məzkur komediyanı ingiliscəyə çevirib “Asiya cəmiyyətiKraliyyə məcmuəsi”nin 18-ci yanvar cildində “The Alchemist” ünvanı ilə basdırır. Bir az sonra Barbier de Meynard “Sərgüzəşti-mərdi-xəsis” və “Aldanmış kəvakib”i də fransızcaya tərcüməsi və türkcə mətni ilə “Asiya” jurnalında basdırır. Bu əsərlərə bir də Azərbaycan ləhcəsi haqqında bir müqəddimə yazılmışdır. 1888-ci ildə Fransa xariciyyə nəzarəti attaşesi Alfons Cilliere “Deux comedies turques de Mirza Feth Ali Akhondzade” sərlövhəli Mirzənin “Sərgüzəşti-vəzirixani-Sərab” və “Mürafiə vəkillərinin hekayəti”nin fransızca tərcüməsini uzun bir müqəddimə ilə Parisdə təb etdirir. Müəllif müqəddiməsində Şərq teatrından bəhs açır və Avropada anlaşılan mənada Molyer kimi bir-iki Avropa müəlliflərindən tərcümə olunan əsərlər istisna olursa, “Qaragöz” oyunundan başqa bir şey olmadığını qeyd edir. Misir və Ərəbistan da hakəza. Irana gəldikdə müəllif şəbihgərdanlığı təhlil edib, bunun bir teatr mənşəyi olacağına inanır. Müəllif şəbihgərdanlığın heç bir xarici təsirə uğramayıb, sırf Iranın milli malı olduğunu qeyd edərək, bunu Iran üçün bir məziyyət bilir. Bu mülahizələrdən sonra Siylyer Mirzə Fətəlinin komediyaları haqqında fikir yürüdür. Bu komediyaların şəkil etibarı ilə Avropanın və məzmun etibarı ilə milli olduğunu qeyd edir və bunları Istanbulun Avropadan alıb tərcümə və təbdil etdiyi əsərlərdən yüksək tutur. 1889-cu ildə Stokholm müstəşriqlər konqresi məcmuəsinin birinci nömrəsində “Xırs quldurbasan” nəşr olunur. Mirzə Fətəlinin əsərlərinə qarşı Almaniya da laqeyd qalmamışdır. Wahrmund tərəfindən bir neçə komediyası almancaya tərcümə edilmişdir. Deməli, Mirzə Fətəlinin bütün əsərləri fransızcaya, bir hissəsi də ingiliscəyə və almancaya tərcümə olunubdur. Fransız tərcümanlarının arasında “Asiya cəmiyyəti” katibi L. Bauvat- ı da qeyd etməliyik. Bu, “Müsyö Jordan”ı 1906-cı ildə tərcümə edib, ayrıca kitabça şəklində nəşr edibdir. Müsyö Buva 20 ildən bəri Azərbaycan ədəbiyyatı və mətbuatı haqqında Şərq məcmuələrində məqalələr yazmaqdadır. 1928 * * * Fransa mütəfəkkiri Mirzə Fətəli haqqında FRANSA MÜTƏFƏKKİRİ MİRZƏ FƏTƏLİ HAQQINDA (Mirzə Fətəli Axundzadənin Alfons Siylyer tərəfindən tərcümə edilmiş iki türk komediyası, Paris, 1888). “Müsəlman Şərqində ərəblər, farslar və türklər teatrı tanıyırlarmı və dramatik ədəbiyyata malikdirlərmi? Teatr bizim Avropada bildiyimiz kimi dekordan, geyimdən və pyesləri təmsil etməyi özünə peşə eləmiş artistlərdən ibarət isə, deməliyik ki, müsəlman Şərqi teatrı tanımır. Türkiyədə ələləksər Molyerdən, Sardü və Dümadan tərcümə olunmuş fransız komediyalarından, Istanbul qəzetlərində felyeton şəklində dərc olunmuş Avropa komediya və dramlarına bənzədilmiş imitasiyalar istisna edilərsə, müsəlman Şərqində polişineli Qaragöz oyunu kimi orijinal və populyar bir tamaşa və bir sıra ədəbi əhəmiyyəti olmayan fars və buffenerdən başqa bir şey tapmırıq. Ərəb dili ölkələrində də iş bundan yaxşı deyil, Misir xalqlarını da Qaragöz oyunu məftun edir, yüksək sinif və orada yaşayan avropalılar isə italyan və fransız operalarına gedirlər. Iranda bir az yaxşıdır, orada ölkənin ürəyinə yatan həqiqi bir milli teatr var. Lakin yeni Iranın dini dramı ideyaca Avropa dram və komediyasından uzaqdır. Iranlılar hələ bizim əcdadımızın tamaşasına və orta əsrlərin fars və misteriyalarına malikdirlər. Onların dram sənəti çocuqluq halındadır, buna baxmayaraq çox əhəmiyyətlidir və tədqiq etmək üçün çox qəribədir”. “Tərcümə etdiyimiz komediyaları oxuculara təqdim etmədən əvvəl müsəlman Şərqinin müxtəlif tamaşa janrını gözdən keçirəlim”. Burada mütərcim Kərbəla vəqəsinin tarixini verir, bizim üçün əhəmiyyəti olmadığına görə tərcüməsindən vaz keçirik. Sonra mütərcim yazır: Mirzə Fətəlinin “Vəziri-xani-Lənkəran” və “Mürafiə vəkilləri” adlı komediyaları Fransa xariciyyə ataşesi Alfons Siylyer tərəfindən fransızcaya tərcümə olunub, 1888-ci ildə “Iki türk komediyası” adı ilə Parisdə çap edilmişdir. Mütərcim kitabın sərlövhəsində bu komediyaların ilk dəfə olaraq fransızcaya tərcümə olunduğunu qeyd edir, halbuki “Vəziri-xani-Lənkəran”ı ondan əvvəl Aleksandr Şodsko tərcümə eləyib 1883-cü ildə Parisdə çap etdirmişdir. Siylyer tərcüməsinə uzun bir müqəddimə yazmışdır ki, bəzi yerlərini ixtisar edib türkcəyə tərcümə eləməyi lazım bildik (müəllif). “Biz gördük ki, müsəlman Şərqində dram yalnız Iranda tanınmış, heç bir əcnəbi təsirinə düşməyərək sərbəst və özbaşına doğulmuşdur. Günü-gündən dar dini çərçivədən çıxaraq bizim Avropada tanıdığımız normal şəklə yaxınlaşır. Fars dramı Iran torpağının məhsuludur və şiə olmayan müsəlmanlar arasında buna bənzər bir şey tapılmaz. Qeyd etməliyik ki, komediyaya gəldikdə bu şəkil heyf ki, həmən-həmən bütün müsəlman xalqlarında olduğu kimi Iranda da yoxsul bir haldadır. Türkiyədə, son illər Iranda Avropadan iqtibas edilmiş bəzi pyesləri bir tərəfə qoysaq, bütün müsəlman Şərqində komediya hələ ibtidai haldadır və bu sahədə ərəb, türk və farsların bir-birinə həsəd aparacaq bir şeyləri yoxdur. Fars və türk tamaşaları ilə Avropa əxlaqi komediyaları arasında böyük bir məsafə var. Asiya və Afrikanın ən uzaq guşələrinə Qərb ideyası və nümunələri gətirən Avropa xalqlarını Şərqə doğru itələyən böyük hərəkətlər olmasaydı, bu məsafə bir neçə əsr belə keçilməmiş qalardı. Geridə qalmağına gəldikdə bunun bir çox məlum səbəbləri var. Müsəlman ölkələrində komediyanın meydana çıxmasına başlıca maneə təşkil edən yalnız müsəlman dinidir. Bu maneə Iranda Türkiyədən və ərəb məmləkətlərindən azdır, çünki sünniliyə nisbətən şiəlik daha az məhduddur. Din xaricində olaraq Şərq təbiət və adətlərinə mənsub xüsusiyyət də var ki, Qərbdən gələn bütün yeniliklərə qarşı əngəllər törədir. Komediya teatrı da belədir, bütün müsəlman Şərqində tamamilə biçimsiz və səliqəsiz bir haldadır: marionet və gülməli tamaşalarla iktifa edirlər”. Burada müəllif Qaragöz və Keçəl pəhləvan oyunlarından uzunuzadı bəhs etdikdən sonra Mirzə Fətəlinin komediyalarına keçir: “Tərcüməsini verdiyimiz iki komediya gözdən keçirdiklərimizin (Qaragöz və Keçəl pəhləvan – Y.V.) janrında deyil. Bunlar Avropa pyeslərinə bənzədilmiş əxlaqi komediyalardır və Avropa teatrını bilən bir adam tərəfindən yazılmışdır. Müəllif ilham və metod mənbəyini gizləmir və bir şey deməsə də, komediyalarının quruluşu bunların mənşəyini göstərməyə kafidir. Eyni zamanda bunlar həqiqətdə orijinal və dahi bir yazıçı tərəfindən yaradılmış pyeslər də deyil. Mirzə Fətəli özözlüyündə bir novator da deyil, o özbaşına qalsaydı, Şərqdə yeni bir dramatik qayda vermək onun xəyalına belə gəlməzdi. Lakin Kuklaların hərəkətə gətirilməsi və ya Qaragözdəki kimi kölgələrin oyadılması (müəllif) komediyalarının formasını Avropadan almış deyə bu əsərlərə xor baxılırmı? Roma səhnə büsatını Yunanıstandan almamışmı? Plavt və Qerens Aristofana təqlid etmişlər. Bəs bizim tragediya? Bilavasitə yunan tragediyasından əmələ gəlməmişmi? Bütün xalqların ədəbiyyatı bir-birindən iqtibas olunmuş və bu iqtibas faydalı və məhsuldar olduğu üçün həmişə qanuni sayılır. Bizim köhnə quruluşumuzu təqlid etdiyi və Avropa teatrına bir az sadəlövhcəsinə heyran qaldığı üçün Mirzə Fətəlini qəbahətləndirmək ədalətsizlik olardı. Biz yalnız onun əsərdə işlətdiyi material qaydası ilə hesablaşmalıyıq. Müəllif özündə və ətrafında orijinal və səmimi müşahidə mənbəyi taparsa, səhnəyə gətirdiyi şəxslər və həqiqi isə onun əsəri qiymət qazanır və onu hadisə baş verən dairədən çıxaraq iqtibas etmiş deyə qəbahətləndirmək olmaz. Lakin şərqlilər Avropa teatrlarından ilham almağa haqlıdırlarsa, əsrcəsinə təqlidə qapılaraq bizim ideyaları və modelləri almaq təhlükəsindən qaçmalıdırlar. Əxlaqi komediyaları bizdən əxz edərkən özlərinə sadiq qalmalıdırlar, öz ölkələrinin adətlərini təsvir etməli və səhnəyə gətirdikləri şəxslər ad və dil etibarilə deyil, daha dərindən türk ya fars olmalıdırlar. Heyf ki, şərqlilər bu aydın həqiqəti çox da başa düşə bilmirlər. Bunlar görə bilmirlər ki, müəllifin əsəri hər şeydən əvvəl şəxsi arayış və müşahidə nəticəsində əmələ gəlir. Istanbulda çap edilmiş türk komediyalarının əksəri belədir – heç bir ədəbi qiymətə malik deyil. Biz görürük ki, bizim müəllif əsarətin ifratçılığından qaçmış, komediyalarının personajı incədən-incəyə müşahidə edilmiş və səmimi olaraq yazılmışdır. Mirzə Fətəli Axundzadə Qaracadağlıdır və adı göstərdiyi kimi kənd mollasının oğludur. Rusiya xidmətinə girib kapitan rütbəsinə qədər gəlib çıxmışdır. Şübhəsiz ki, hərbi vəzifə üçün Tiflisə yaşamağa çağırılmış və oradakı avropalılarla əlaqəyə girmişdir. Tiflisdə canişin Voronsov tərəfindən 1850-ci ildə tikilmiş bir teatr var, orada səhnəyə rus pyesləri və bəzən fransız dramatik əsərləri də qoyulur. Mirzə Fətəli orada olmuş və Avropa teatrına vurulmuşdur. Əsərə başlamış və bir sıra komediya yazmışdır: 1. “Molla Ibrahim” ya “Kimyagər”, 2. “Nəbatatçı Müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah”, 3. “Divanbəyi”, 4. “Və- Roma dramaturqları (müəllif) Yunan dramaturqu- müəllif ziri-xan-Sərab”, 5. “Xəsis”, 6. “Mürafiə vəkilləri”, 7. Şah Abbas dövründə olmuş tarixi və dialoqlu səhnə. Bunlardan dördüncü və altıncının burada tərcüməsini də veririk. Bəzi ünvanları dəyişdik, izah edəcəyik. Mirzə Fətəli Axundzadə komediyalarını Şərq-türk ləhcələrindən olan Azərbaycan ləhcəsində yazmışdır. Bütün Şimali Iran və rus Qafqazı bu ləhcədə danışır. Bu komediyalar 1858-ci ildə Tiflisdə çap edilmişdir, çox nadir tapılır. Onlar məruf Mirzə Cəfər Qaracadaği tərəfindən farscaya tərcümə edilmişdir. Onun tərcümeyi-halını bir qədər təfsilatı ilə verə bilərik. Irandan gələn və səhihliyi təsdiq edilən xəbərə görə Barbiye de Meynar Mirzə Cəfərin ölməsini bildirdi. Lakin sonra bildi ki, Mirzə hələ bərhəyatdır. Bu əhvalat Sidney Çörçilin London-Asiya cəmiyyətinə göndərdiyi məktubdan görünür. Çörçilin məktubuna görə Mirzə Cəfərin əlan əlli dörd yaşı var və yaxasını əcələ tapşırmamışdır. Barbiye de Meynara Irandan göndərilmiş məktub qəsdən yazılmış idi. Mirzə Cəfər bir neçə il bundan əvvəl Iranda qiymətli sayılan “Nameyi-xosrovan” müəllifi şahzadə Cəlaləddin Mirzənin katibi olmuşdur. Çörçil deyir ki, şahzadə öz kitabından bir nüsxə Mirzə Fətəliyə göndərir, o da əvəzində öz komediyalarını ona bağışlayır və farscaya tərcümə olunmasını arzu edir. Mirzə Fətəlinin komediyaları uzun müddət şahzadənin dolabının bir guşəsində unudulub qalır. Nəhayət katib onları tapıb oxuyur. Oxuduğundan heyran qalan Mirzə Cəfər türk müəllifinin arzusunu rəğbətlə qarşılayaraq az bir zamanda “Kimyagər”i fars dilinə çevirib Cəlaləddin Mirzəyə təqdim edir. Şahzadə məftun olub tərcüməni davam etdirmək üçün onu şövqləndirir. Farscaya tərcümə edilmiş komediyalar 1871-1874-cü illər arasında Tehranda meydana çıxmışdır. 1874-cü ildə hamısı toplanıb bir cild oldu. Bu da Tiflisdə çıxmış türkcə nüsxə kimi nadir bir şeydir. Heyf ki, bu daş basma fəna oxunur və onda bir çox imla səhvləri var”. 1935 Bundan sonra Azərbaycanla bağlı işlənən türk ifadələri Azərbaycan və ya azərbaycanlımənasında başa düşülməlidir. * * * Əcəmilik möhürü və onunla mübarizə ƏCƏMİLİK MÖHÜRÜ VƏ ONUNLA MÜBARİZƏ Azərbaycan türklərinin həyatına ətraflıca nəzər yetirib, bu həyatı qeyritürklərin, məsələn, əvvəlki hallarında qalmış türkmənlərin dolanışığı ilə müqayisə etsək, bu iki tarixə yavuq qövmin arasında böyük bir təfavüt görərik. Bu təfavüt bundan irəli gəlmir ki, biz türkmənlərə münasib mədəni bir tayfayıq – özümüzə məxsus ədəbi dilimiz, ədəbiyyat və musiqimiz mövcuddur: maarif yolunda da onlardan çox-çox irəli gedib məktəb, mətbuat və bir xeyli də mükəmməl təhsil görmüş alimlər yetirmişik. Əsl məsələ bunlardan ibarət deyil, söz ondadır ki, bizim tərz-həyatımıza, adət və ayinlərimizə bir xeyli türklüyə yabançı əməllər qarışıb, möhkəm mövqelər məşğul ediblər. Bu amillər də əlbəttə, tarixi səbəblərdən irəli gəlir. Iran hökmranlığının, əcəm mədəniyyətinin nəticəsi olub. Hansı tərəfdən həyatımıza nəzər yetirsək, adət və ayinlərimizə, milli mədəniyyət məhsullarımıza Iranın qoyduğu fəna izlərə rast gələrik. Hər yeni iş (mədəniyyət ya qeyrimədəniyyət nəticəsi) şəhərlərdə əvvəl baş verdiyinə görə əcəmlik möhürü də kəndlərimizə artıq təsir edə bilməyib şəhərlərimizdə dövran sürməkdədir. Məsələn, arvadların qapanmağını götürək. Çarşab (“çadır-şəb” fars sözüdür) gəzdirmək türkmən elində adət olmayan kimi bizim kəndlərimizdə də və Anadolu göylərində də adət deyil. Şəhərlərimizdə də Iran mədəniyyətinin dövlətindən şədid bir halda yaşamaqdadır. Və hansı möhürlərdə ki, əcəmlik təsiri daha da artıqdır, orada çarşab ilə kifayətlənməyib rübənd də (fars sözüdür) gəzdirirlər. Kəndli türk arvadının açıq gəzməyi, “çadırşəb” və “rübəndin” fars kəlmələri olmağı açıqca isbat edir ki, türklərdə belə adət yox imiş... Tərbiyəmizə gəldikdə burada da haman təsirə rast gəlirik. Uşağı çağıranda gərək “bəli” desin. “Hay” desə, onu ədəbsiz sanarlar. Deməli, türkün hayı, Iranın... “bəli”sindən alçaq tutulur. Köhnə məktəblərdə uşaq öz dilində oxuyub yazmır – kitablar və yazılar fars dilində olur. Təbiidir ki, bu məktəblərdən çıxanlar özləri ilə həmişə bir farslıq daşıyırlar. Bunun üçün də şairlərimiz əsərlərini fars dilində yazır, fars hərflərini təqlid edirlər və cəmiyyətimizin adi üzvləri də məktub, sənəd, ticarətə dair hesablar və qeyri-şeylər yazdıqda yenə fars dilinə müraciət edirlər. Qəribə burasıdır ki, iki türk bir-biri ilə öz dillərində danışdıqları halda, bir-birinə kağız yazdıqda fars dilində yazırlar. Cənab Nəvvab türk şairlərinin tərcümeyi-hallarını farsca yazır, türk oxucularına təqdim edir. Halbuki cənab Nəvvab türk dilini bilir və bu dildə şeirlər də yazıb. Ədəbi qaydaları da farsdan götürmüşük. Şair gərək şeirlərini məhdud bir dairəyə salsın. Qafiyələrin qurtaracağı “əlif” olsun. Sonra v. t və i. a. Bundan əlavə qeyri-təbii eşqi mədh edib əxlaqı pozğun fikirlər nəşr etmək də əcəmlərdən qalıb. Badəni və uşağı tərif edən ədəblərin də izincə camaat gedib. Qeyri-təbii məhəbbət türk icadı deyil, çünki türk ünsürü təkə, qırğız və tatarlar arasında buna rast gəlmirik. Bu murdar adət qədim yunan və Roma dövlətlərindən Bizansa, oradan da Irana keçib. Sonralar Iranın ədəbiyyatı ilə də Türküstana və Azərbaycana sirayət edib. Arvadların qapalı olmaqları bu adətə əlverişli bir zəmin hazırladıqlarından indi də camaatımız bu fənalıqdan xilas ola bilmir. Türküstan qövmlərinin ruhani həyatını nəzərə aldıqda onların qeyri-dindar olduqlarını bilirik. Qırğızlar müsəlman adını daşıdıqda dinə əsla möhtac deyillər. Türkmən obalarını dolandıqda məscidə rast gəlməzsən. Təkə nişanlarının (müsəlmanlarının) özlərinə məxsus libasları olmaz. Camaat geyinən çapandan geyib başlarından da dəri papaqları olar. Mollaya müqəddəs bir nəzər ilə baxıb onları uca mərtəbələrə mindirən müridbazlıq ömürlərini boş-boş dini mübahisə, cənnət və cəhənnəm məsələsi ilə keçirmək – türkmən arasında adət deyil. Bu sağlam qövmlər dünya ilə məşğuldur. Bunların qayələri – şücaətli ömür sürüb şan və şərəfə malik olmaqdır. Uzaq Şərqdən gəlib Qafqaz, Anadolu və Balkan dağlarını aşıb macarlara tərəf üz qoymaqlıq da türklərin şücaət pərvərliklərindən və müzəffəriyyət aşiqi olmaqlarından irəli gəlir. Azərbaycan türklərində bu əsl türkə mənsub nişanələr qalmamağına səbəb yenə Iran hökmranlığının mənhus nəticəsi olan riyakar xəlifəsidir ki, başımıza çəkib cənnətə yol axtarırıq. Özümüzün də əqidəmiz budur ki, bizdən pak, doğruçu millət dünyada yoxdur. Bizdən savayı hamı murdardır, dünya da “darfənadır”. Bundan başqa, bir darbəza da vardır ki, gərək ora üçün çalışasan. Bu da əcəmlərdən iqtibas olunan bizim fəlsəfəmizdir. Bu fəlsəfə sayəsində murdarları darfənaya verib özümüz gözümüzü darbəzayə dikmişik. Ümidimiz də budur ki, hər mömin qardaşa darbəzada bir neçə gözəl huri verəcəklər, əbədi ləzzətə nail olacayıq. Məzhəbbazlıq, dərviş, duaçı, falçı, seyid və mərsiyəxan kimi ixtira və icadlar da Iran həyat əqliyyə məhsulları olub oradan bizlərə töhvə olub. Yuxarıda söylənəndən məlum oldu ki, əcəmin pozğun mədəniyyəti Azərbaycan türk həyatına bir elə ağır möhür basıb ki, indi də onun nüfuzundan xilas ola bilmirik. Heyif ki, bu nüfuz ilə mübarizə etməyə hələ bizdə qüvvə yoxdur. Zənnimcə, onda mübarizəyə müqənnid ola bilərik ki, aşağıda bəyan olan fikirlər qüvvədən felə keçə. Fikirlərim səkkiz fəsildən ibarətdir: Gərək bizim bir cəmiyyətimiz olsun ki, dilimizi farslıqdan xilas eləsin. Bu da onda mümkündür ki, cəmiyyəti fəal və kamil amillər təşkil edələr. Və hər müəllif kitabını çapa verməkdən qabaq cəmiyyətə göstərib qüsurlarını düzəltdirə. Beləliklə də, ədəbiyyatımızın iki axıntıdan da uzaq olub, osmanlı və ərəb dillərinin nüfuzu altına düşməz. Bir də ədəbiyyatımız ədəbsiz kəlmələrdən və qeyri qüsurlardan xilas olar. Gərək müstəid və geniş məlumatlı münəqqidlərimiz ola, qələmləri qüvvəsi ilə dil və ədəbiyyatımızı düz yola çıxardalar. Ədəbi dil el ədəbiyyatından götürülməlidir. Bunun ilə ehtiyaclar dəf olmasa, fars və ərəb sözlərinə əl atmaq olar. Ədəbiyyat ayıq bir məsələni təqib etməlidir. Həqiqətnəcisliyə artıq meydan verməlidir. şeri nəzmdən uca tutmalıdır. Çünki nəzm qafiyənin düzlüyü üçün fars və ərəb kəlmələri ilə şu istemal edir. O söz ki, türkdə var, onun əvəzinə qeyri söz yazmaq, danışıqda işlətmək, əlbəttə, böyük xətadır. Məsələn, “su” ola-ola “ab” və ya “qan” əvəzinə “xun” demək kimi. Şeirnəvislikdə də ki, belə xətalardan çəkinmək mümkün deyil. Amma şeir ilə yazan qafiyə düzlüyünə möhtac olmayıb həmişə “arvad” əvəzinə “zən” və ya “qadın” kimi xətalardan əsərini uzaq saxlaya bilər. El ədəbiyyatını toplamaq dilimizə artıq genişlik verəcək. Bu nöqteyi- nəzərdən Firudin bəy Köçərli həzrətlərinin “Azərbaycan türklərinin ədəbiyyatı” sərlövhəli kitabı ziqiymət bir əsərdir. Köçərlinin “Balalara hədiyyə”si və Mirzə Məhəmməd Axundovun “Məclis yaraşığı” da bu yolda böyük xidmətlər edirlər. Milli musiqimsiz türkləşməlidir. Bunun ilə həm farsa qalib gələrik, həm də türk mədəniyyətini ləzzətli bir mövqeyə gətirərik ki, hamı məhəbbət və rəğbət göstərib ona yavuqlaşar. Məsələn, Üzeyir bəy Hacıbəyov cənablarının operaları bizim aramızda kəsbi-şöhrət edən kimi, türkmən və onlara qonşu – kürdlərin arasında parçaları ağızlarda oxunmaqdadır. Bir kürd uşağının “Söylə bir görüm ey ərəb” oxumağı türklüyün müvəffəqiyyəti deməkdir. Qızlarımızı mükəmməl surətdə oxutmalıdır. Onları hüquqsuzluq təzyiqindən qurtarmalıdır. Arvad elmli və əri ilə müsavi olsa milli ruhlu və tərbiyəli övladlar yetirər. Təbiidir ki, belə uşaqlar gələcəkdə öz tərbiyələri sayəsində nə farslığın və nə qeyri millətlərin nüfuzu altına düşməyib öz milli yolu ilə milli qayələrə (ideala) doğru gedər. Türk məktəblərinin sayını artırmalıdır. Onların içində ruhani sinfi yetirmək üçün ədadi və ali məktəbi bina etməlidir ki, oradan kamil mollalar çıxıb biçarə camaatımızı Irandan gələn əcəm ətvarlı mollanümalardan və mərsiyəxanalardan xilas etsinlər. Bizi farsların nüfuzu altına salanlardan biri də fars ədəbiyyatıdır. Lazımdır farsların Firdovsi, Sədi Hafiz kimi dahilərini Azərbaycan türkcəsinə tərcümə etməklə tahı fars dilində onları oxumağa ehtiyac olmasın. Tərcümə əlbəttə, “dəhrihəqai” kimi olmamalı, tərcümənin birinci şərti düzgünlük və sadəlikdir. Tərcümə nəsrdə olunsa bu iki şərtlər də lazımınca yerinə yetirilir. Firdovsi və Sədilərin öz millətlərini nəşr etməkdə müvəffəqiyyətlərini gördükdə bizə də çalışıb dahilər yetirmək lazım gəlir. Bunların vasitəsi ilə həm özgələrin mənəvi... (söz oxunmadı. Ehtimal ki, “təsirindən” olmalıdır – D.D.) qurtararıq, həm də öz nüfuzumuzu qonşularımız arasında artırarıq. Azərbaycan türklərinin tarixini sadə bir dildə yazdırıb nəşr etməlidir ki, camaat özünün türk olmağını bilsin. Keçmişini öyrənsin və milli vəzifələrini düşünüb gələcək üçün çarələr arasın. Yoxsa hər kəsdən soruşursan: “Sən kimsən?” Deyir: “Müsəlman”. Tahı bunu bilmirlər ki, dinimiz müsəlman dinidir, millətimizsə türk millətidir. Rəy və fikirlərimi bildirdim. Bəlkə möhtərəm oxucular bu yolda bir qeyri də vasitə göstərəcək! – Razıyam! Ancaq hamımızın fikri bu olsun ki, əcəm hökmranlığından qalma fəna “yadigar”ları özümüzdən uzaqlaşdıraq. * * * Dil məsələsi DİL MƏSƏLƏSİ Dil barəsində arabir yazılır. Hərə ortalığa bir fikir atır, yenə məsələ əvvəlki dairəsində qalır. Camaatımızın anlamadığı, başa düşmədiyi bir dildə yazanların sayı gün-gündən artır. Bircə bunu bilməli ki, bu yazıçıların qəliz ibarələr işlətməkdə fikirləri nədir? Bu məsələ məni artıq dərəcədə həvəsləndirir. Çünki camaatımızın gələcəyi üçün bu da lazımlı və həlli vacib işlərdən biridir. Buna görə qələm sahiblərinə rast gəldikdə bu məsələ barəsində söhbət açıram, rəylərini bilmək istəyirəm. Belə söhbətlərin nəticəsi olaraq düşünürsən ki, qəliz ibarə işlədənlərin və osmanlı dili ilə yazanların çoxusu əqidə və məsləklə iş görmürlər. Məhz “belə yazıblar, yazırlar, biz də onlara baxıb yazırıq” demək xahişindədirlər. Bir çoxları “türk dilini birləşdirmək” istəyirlər. Buna görə də osmanlı dilini ümumi bir dil sayırlar və bu dildə də kitablar, qəzetlər və jurnallar yazıb Azərbaycan türklərinə verirlər. Halbuki, bunların özlərinə məxsus gözəl, asan və möhkəm dilləri var. Dilin birliyi üç-dörd adamın bir dildə yazmağı ilə olmaz: dil gərək işlənsin, mürurla gəlib birləşsin. Dil qayırmaq zəiflik sevməz, zor gücü də qəbul etməz. Dil öz kökü üstə bitər, qalxar, qol-qanad açar və bu asudəlik sayəsində də belə gözəl, zərif və geniş bir hala gələr ki, hamını heyran qoyar. Dilin kökü camaatımızın yaratdığı el ədəbiyyatındadır, gərək onlar toplansın, öyrənilsin, əzbərlənsin. Dil axtaran gərək camaatımızın arasında gəzsin, dolaşsın, öyrənə bilsin. Əsil dilimiz bazarlarda, xalqın toplandığı yerlərdə, tərəkəmə elinin içində danışılmaqdadır. Qələm sahiblərimiz buralara yönəlib bunları öz dilləri ilə danışdırıb yol göstərməkdənsə, özləri düz yoldan çıxıb, camaatı da avara qoymaq istəyirlər. Hərgah yazıçılıq etməkdən məqsəd fars və ərəb sözləri işlədib bilik satmaq isə, bu ayrı bir məsələdir. Yoxsa camaatın mənfəəti də mülahizə olunursa, gərək o camaatın başa düşdüyü bir dildə yazılsın ki, o da oxuyub, bundan bir hissə götürsün. Gərək yaddan çıxmasın ki, Azərbaycanda neçə milyon adam var və onların çoxu geridə qalıblar. Bu səbəbdən də gün-gündən əsir olub, əcnəbilərin ayağının altına düşürlər. Torpaqları, əkin yerləri əllərindən çıxır, ticarət gedir, sənətdən xəbərləri yox, milliyyət və tərəqqi nə olduğunu bilmirlər... Bu camaatı qaranlıqdan çıxartmağa ən əvvəl dil lazımdır ki, deyəsən: “Ay qardaş, uşaqlarını məktəbə qoy, əkin yerlərini satma, gözü açıq ol...” Bunları hansı dillə danışdırmalı ki, başa düşsün? Əlbəttə camaatın öz dili ilə, Azərbaycan türkcəsində. Osmanlı dilini bunlar bilməzlər. Belə olan surətdə qəzet və jurnallarımızı osmanlı dili ilə doldurmaq camaata yol göstərmək olmayıb onu yoldan çıxartmaq deməkdir. “Necə” sözü əvəzində “nasıl”, “arvad” əvəzində “qadın”, “ata” yerinə “baba” və ya “pədər” yazmaq millətin dilini dolaşdırıb, işini çətinləşdirməkdən savayı bir şeyə yaramır. Yaxşı olardı yazıçılarımız ata-baba dilimizə qayıda idilər. Onda mətbuatımız bir ovuc savadlının malı olmayıb, ümumin, yəni az savadlıların və heç savadı olmayanların da mənfəətinə qulluq edərdi 1914 * * * Qulluq və əsirlik QULLUQ VƏ ƏSRLİK “Böyük dura-dura kiçik danışmaz” – bu bizim ev tərbiyəsinin əməl əsasıdır. Bunun nəticəsi nə olur, məlumdur. Gözü açıq, hər şeyi bilmək istəyən uşaqlar böyüklərin rəyasətlərinin qabağında susub, ixtiyarsız bir qul halına gəlirlər. Belə tərbiyə ilə böyümüş uşaqlar özbaşına bir iş görməyə qadir ola bilmirlər. Bunlardan banilik, müasirlik gözləmək boş bir xəyaldır. Çünki uşaqlıqda qul kimi böyüklərə tabe olub, onların yanında danışmağa cürət edə bilməyən balalar irilənib kişi olduqda da uşaqlıqdakı tərbiyələrinin iyi burunlarından getmir. Yəni yekələndə də yeni bir “böyük” axtarırlar ki, ona tabe olsunlar. Bir müsəlman cəmiyyətinin məclislərinə gedərdim. Otağın yuxarı tərəfində həmişə iki molla oturardı və onlardan aşağı sağ və sol divarların qabağındakı döşəkçələrin üstündə cəmiyyətin qeyri üzvləri əyləşərdilər. Bir məsələ müzakirəyə qoyulduqda ən əvvəl, əlbəttə, mollaların rəyi sual olunardı. Bunların hərəsi öz rəyini bildirərdi (buna sözüm yoxdur). Qeyri üzvlərə gəldikdə biri öz fikrini bəyan etməyə cürət etmirdi. “Tahı ağa buyurdu, mən nə deyim”, ya “mən də ağa deyəndən deyirəm” sözlərilə qənaətlənirdilər. Çox ittifaq düşdükdə, sağ divarın dibindəki üzvlər onlara tərəf oturan mollanın sözünü təsdiq edirdilər, o biri tərəfdə oturanlar da öz mollaları ilə həmrəy olurdular. Daha hər kəs öz fikrini bəyan edib, doğruluğunu qeyrilərə də qandırsın bu yox idi. Bunun səbəbi nədir ki, yazıq üzvlər fikirsiz, şəxsi rəysiz, cəsarətsiz bir qul halına gəliblər? Əlbəttə, həmən “böyük dura-dura kiçik danışmaz” sözləridir ki, bir möhkəm qanun sanılıb ev tərbiyəmizin binasına qoyulub! Ev tərbiyəsinin yoxluğu bizi qanadı kəsilmiş bir quş halına gətirib, ancaq quş ilə bizim təfavütümüz budur ki, onlarda qanadı kəsildikdə də uçmağa bir meyl görünür, bizdə isə heç bir meyl və həvəs yoxdur. Biz quluq, qulluqdan da çıxmağa əsla razılıq göstərmərik. Sözümün doğruluğunu isbata yetirmək üçün bir müsəlman məhəlləsinə gedin, oturun otağın bir guşəsində qapıdan girənə zənn eləyin. Molla içəri girən kimi gedəcək yuxarı başa (buna sözüm yoxdur). O ki, qaldı qeyri adamlara, bunlar otağa daxil olduqda, bir az duruxacaqlar. Bilirsiniz, duruxanda nə fikir eləyirlər? Özlərinə yer axtarırlar. Məclisin yuxarı başı (mollanın ətrafı) həmişə boş olar, lakin oraya getməyə cürət etməzlər: orada “böyük” oturar. Odur ki, hər kəs özünə başqa yer axtarır. Yer də olmasa, xalqı aralayıb, güc ilə sığışır. Aşağı başın darkeşliyi, isti vəziyyəti yuxarı başın geniş və asudəliyində uca tutular. Gördünüzmü biz quluq. “Yuxarı” sözündən qorxuruq; həmişə özümüzü alçaq tutmağa meyl eləyirik. Bu səbəbdən də əcnəbilər arasında ləyaqətsiz bir mövqe məşğul edirik. Belə də gərək olaydı, çünki “niyyətin hara, mənzilin də ora” deyiblər. Bir şəxs və ya millət üçün niyyət çox şərtdir. Hər kəs niyyətini uca tutub və cəmi fikir və səyini onun əmələ gəlməsinə sərf eləsə, əlbəttə, peşiman olmaz. Bir ingilis və ya bir nemsə öz vətənindən çıxıb, bizim məmləkətlərə üz qoyduqda fikri bu olur ki, gəlib böyük bir işə başlasın. Doğrudan da, görürsən səy və bacarığı sayəsində bir elə iş başladı ki, bizim aramızda misli yoxdur. Müsəlmanlar isə belə deyillər: bunlar həmişə başlanmış bir işə yapışmaq meylində olurlar. Və ya bir “böyük” axtarırlar ki, ona tabe olsunlar. Məsələn, dağıstanlı ləzgi, inquş və ya qeyri qövmə mənsub bir müsəlman vətənindən çıxdıqda fikri bu olur ki, gedib bir dövlətliyə nökər olsun. Və ya 20-30 manata qulluq edib, hökumət məmurlarını inqilabçıdan vəya qeyri bir təhlükədən hifz eləsin... Zavallı türklərin niyyəti meymundan savayı ayrı yerə getmir: bir meymunu götürüb, düşürlər cəmi Rusiyyətin canına və başlayırlar millətimizin adına ləkələr vurmağa. Iranlılar fikirlərini hammalığa, xırda-xuruşluğa, müftəxorluğa verirlər və i. a. və i. a. Rusiya Türküstanı aldıqan sonra bir neçə yerlər abad olub, şəhərlər əmələ gəldi. Erməni, yəhudi və qeyri gözü açıq millətlər bu şəhərlərdə cəmi ticarəti və qeyri mənfəət gələn yerləri əllərinə aldılar. Qarabağın, Şirvanın kəndçi erməniləri ayağı cındır çarıqlı buralara gəlib, indi hərəsi böyük bir dövlət və mülk sahibi olublar. Müsəlmanların gələnləri də baqqallıqdan yapışdı. Bunların dədə-babası bu işdənsavayı ayrısını görməmişlər; bunlar da o yoldan çıxmadılar: kişilər “gördüklərini qoyub, görəcəyə getmək” istəmirlər. Öz cızıqlarından çıxmırlar: “Azacıq aşım, ağrımaz başım” deyib özlərini zəhmətə salmırlar. “Beş günlük” dünyaya vəfa yoxdur: çəkməsilən müsəlman da ölüb, qəbrə qoyulacaq, karxana və zavod sahibi xaçpərəst də. Qoy nə olur-olsun!” Millətimizin bu fəlsəfəsindən sonra siz hələ şikayət edirsiniz ki, Bakının neft mədənləri müsəlmanların ola-ola əcnəbilərə keçib, milyonlarını onlara verirlər. Gəncə, Irəvan, Qarabağ bəyləri böyük mülkə, geniş torpağa malik ola-ola onları dolandıra bilmirlər. Ağalıq edə bilmirlər. Ancaq cəmi fikirləri bu olur ki, görsünlər pristavın dəftərxanasında bunlara bir yer olarmı, orada qulluq eləsinlər. Bəylərimiz o qədər alçaq tinətdirlər ki, pristavlara baş endirməyi özləri üçün fəxr bilirlər. Bir dəftərxana katiblik şapqası bunlara o qədər ləzzət verir ki, onun yolunda cəmi namus və qeyrətlərini verməyə hazır olurlar. Nişanın qüvvəsi də ki, məlumdur – mollalarımız qeyrətdən əl çəkib, nişandan əl çəkməyən kimi, əyan da bunlardan geri durmur. Bəs biz quluq! Bir adam axtarırıq ki, ona deyək: Ağa, qulluğunda hazıram! Mənə görə qulluq! Qulluğuna müşərrəf olmaq eyni səadətdir!.. Biz alçağıq. Çünki “Yenilik”, “Təzəlik”, “Ucalıq” sözlərindən ürkürük. Insaniyyət yoluna, mədəniyyət yoluna yeni bir cığır açmağa müqtədir deyilik. Əcnəbilər gedərlər, biz baxarıq. Onlar elmdə, fənndə, ədəbiyyat və sənayeyinəfisədə də yeni yollar açıb, tazə üslublar icad edirlər; biz laqeyd qalarıq. Artıq-artıq tərəqqi meyilli olsaq, onların izincə düşərik. Iz ilə getmək də qulluğun bir qismidir. Amma nə fayda, beləlik bizə artıq xoş gəlir. Götürün ədəbiyyatımızı oxuyun, əsla təzəliyə bir meyl görünmür. Ədəbiyyatımız, ələlxüsus yeni yazılarımız tamam bir meymunluqdan ibarətdir. Şair əlinə qələmi alırmı, götürüb qaşı kamana və kiprikləri də oxa bənzədir. Daha bunlar mülahizə eləmirlər ki, qaşı kamana oxşatmaq onu ilk söyləyən şairin kəlamında gözəl göründü. Ona əhsən deyildi. Sonradan yüzlərcə şair adlanan onu təqlid edib, yenə qaşı kamana bənzətməklə təzə bir şey vücuda gətirmədilər, bəlkə o şairin də gözəl kəlamını rəğbətdən saldılar. Bəzi şairlərimiz hüriyyəti mədh eləyirlər. Bunlar osmanlı şairlərinin izincə getmək istəyirlər. Bunu düşünmək istəmirlər ki, osmanlı şairi istibdadın ağırlığından əzilib “Hüriyyət” deyə ah-fəğan eləyirdi. Onların səslərindən dəhşət və zülm eşidilərdi. Bunlar hamısı təbii: əzilənin halı çığırtısından bilinir. Indi gərək bizim şairi nə vadar edir ki, hüriyyətdən yazır? Budamı istibdadın zorbalığından gecə və gündüz rahatlıq tapa bilmir? Bunudamı hər tərəfdən xəfiyyələr təqib edib, ağzını açmağa imkan vermirlər? Şairlərimizin xüsusi həyatı ilə aşina olduqda, görürük ki, bunlar nəinki istibdad ağırlığını hiss edirlər, həyatda laqeyd bir ömür sürürlər və günlərini eyşişrətdə keçirirlər. Bəs, bunlar təqlid üçün hüriyyəti mədh eləyirmişlər. Odur ki, bunların kəlamını oxuyanda nə hüriyyətin feyzini hiss edirsən, nə də istibdadın ağırlığını; ürəyimiz heç bir iztirab və həyəcan ilə dolmur. Çünki şair hissiyat ilə yazmasa, oxucuya bir təsir bağışlaya bilməz! “Millət” sözünü doğruçu millət xadimlərilə bərabər hər sərsəri də ağzına alıb, “millət dalda qaldı”, “milləti gərək qabağa aparaq” deyə-deyə qiymətdən salan kimi, “hürriyyət” sözü də hissiyyatsız şairlərin dövlətindən gülünc bir hala gəlib. Az çəkər ki, şerin özü də əvvəlki hüsnünü itirib gözdən düşər. Səbəb də həmən iz ilə getmək xülyasında bulunan təqlidçilik qulları olarlar. Çünki bizim üçün təb, ilham, allah vergisi mənasız sözlər olub. şeri sənətə (peşəyə) döndərmişik; guya hər kəs istəsə şair ola bilər, hər nə desələr yazar, müəyyən vəqtdə sifariş verilən şey kimi hazır edər. Avropanın müqtədir şairlərinin tərcümeyi-halını oxuduqda görürük ki, bunlar uşaq vaxtlarından şeir yazırmışlar. Bizim Sabir də 8-9 yaşımda şeir yazmağa qədəm qoymuş. Deməli, bir şəxsdə təb olsa, uşaqlıq-dan bəyan olunur. Adam ki, 30 – 40 sinnində başladı şairlik iddiasına düşməyə, buna şair deməyib, özündən müştəbeh olmuş bir axmaq desək, səhv etmərik. Çünki bunlar bənzətmə və nəzirələr yazmaq ilə şeri daşlayıb bihörmət etməkdən savayı bir iş görə bilməzlər. 40 yaşında “nörəstə” şairin “təbi” ya qoca qarının eşqi – ikisi də gülünc hallardan biridir. Bununla belə şairlik iddiasına düşənlərimizin sayı günü-gündən artır. Qəzetə sütunlarımız təxmis və təcnis ilə doludur. Heç bir usanmaq, utanmaq görünmür. Tənqidçilərimiz də yoxdur ki, yazalar təbi olanları təbsizlərdən, ağıllıları divanədən aralayalar. Ədəbiyyatımız bir dərəbəylik olub, hər yetən qələm götürüb dahilik eşqinə düşüb. Keçək hekayənəvisliyimizə: Bura da bir tənqidçilik meydanına dönüb, nə milli dil var, nə milli ruh. Qəhrəmanlar bir-birilə osmanlı dilində danışırlar. Özləri də Avropa həyatına bənzər bir ömür sürürlər. Oğlan-qıza görüş təyin edir, görüşürlər, bir-birilə ədəbi dildə danışırlar, bir-birinə şeir oxuyurlar. Qız da bilikdə, məlumatda, istedad və qabiliyyətdə oğlandan geri qalmır. Deyirsən: “Pərvərdigara, bu yazıçılar hansı məişəti belə təsvir edirlər?” məgər biz o qədər mədəni olmuşuq ki, qızlarımız oğlanlar ilə görüşüb danışa bilirlər? Məgər qızlarımızın biliyi və təcrübəsi bir o qədər genişdir ki, hər şeyi lazımınca dərk eləyib düşünürlər?.. Yox, qardaşım, bizim məişət belə deyil! Bizim qızlarla (görüş dursun kənarda) ərə verdikləri adamın sifətini görmək hələ mümkün olmayan işlərdən biridir. Özləri də dilsiz-ağızsız və başlarını dolandırmağa qüdrətli olmamaq dərəcəsində təcrübəsiz şeylərdir. Deməli, hekayənəvislərimiz avropalıları təqlid edirlər. Bunlar da şairlərimiz kimi ədəbi əsirliyi qəbul edib, qələmlərində qulluq zənciri daşıyırlar. Faciənəvislərimiz də bunlardan geri qalmırlar. Bunların da qəhrəmanları pəncərəni açıb, gecələr kainata xitabən nitqlər söyləyirlər: “Ey, yıldızlar, dağılın, tökülün yerə!..” kimi sözlər deyirlər. Görün nə gülünc işdir: bir kərbəlayı və ya onun oğlu ulduzlar ilə söhbət eləyir! Bu da təqlidçilikdən əmələ gəlir. Şekspirin bəzi qəhrəmanları ulduzlara müraciətən sözlər deyirlər. Burasını unudurlar ki, böyük ingilis şairinin təsviri ilə deyil, zaman və məişət ilə bizim əsrin və həyatın arasında böyük məsafə və dedikcə artıq təfavüt var. Cəmiyyət təşkilinə və fəaliyyətinə gəldikdə burada da həmən iz məsələsinə rast gəlirik. Cəmiyyətimizin proqramları tamam bir-birinə bənzəyir. Burada da köhnə yol ilə gedilir, kənara çıxmaq yoxdur. Bizə bir zəmindarlıq cəmiyyəti vacib işlərdən biridir ki, kəndçilərimizə təzə qaydada yeni ixtira makinaları ilə yer əkmək öyrətsin: yeri nə növ qüvvətləndirməli ki, məhsulu artıq versin... belə-belə çox şeylər öyrətməlidir. Kəndçilərimizi savadlandırmalıdır, onların tərəqqisi yolunda çalışmalıdır. Bir çox kəndçilər sucuq, qamışlı, kol-koslu və ya susuz yerlərə malik olduqda o yeri mənfəətsiz hesab edib, əcnəbilərə satırlar. Bizim bir qüvvəli cəmiyyətimiz və ya zəmindarlıq bankımız olsa belə yerlər satılmaz. Xərc qoyular, kol-kosu təmizlənər, suyu qurudular və ya su gətirilər. Avam kəndçini öyrətməlidir. Çalışmalı ki, kəndçilər əkin yerlərini satmasınlar. Inanın ki, əkin yerləri müsəlmanların əlindən çıxdıqda, onların vücudu bir qəpiyə dəyməyəcək, qiyamətimiz onda qopacaq. Millət əkin yerindən və onda sakin kəndçilərdən ibarətdir. Bunların tərəqqisi millətin tərəqqisidir. Şəhərlərin tərəqqisi milləti fot olmaq qorxusundan hifz edə biləcək! Biz bu nöqtəyə diqqət yetirmirik, amma sonra peşiman olacağıq. Zəmindarlıq cəmiyyətindən başqa bizə bir çox qeyri cəmiyyətlər də lazımdır. Hanı bizim ticarətə, sənətlərə dair cəmiyyətlərimiz? Milli banklarımız? Ticarətimiz özgələrin əlində. Pullarımız özgə cibində. Hanı yazıq arvadlarımızı himayə edən cəmiyyətlər? Əcnəbilər arasında heyvanları himayə edən cəmiyyətlər var ki, onlara əziyyət vermək qadağan olub. Bizlərdəsə arvad kimi əziz məxluqu əzib döyürlər, küçələrə tullayırlar. Buna bir acıyan tapılmır. Hanı dil və ədəbiyyatımızın genişliyinə çalışan cəmiyyət? Ədəbiyyatımız istedadsız, başsız bir neçə yarımçıqların dövlətindən əcnəbi ədəbiyyatına əsir olub. Qafqaz, Türküstan, Iranda gün-gündən asan və gözəlliyi sayəsində tərəqqi edən dilimiz lüzumsuz bilinib atılır və yerinə camaatımız başa düşmədiyi osmanlı dili götürülür. Tarixi, etnoqrafi və qeyri cəmiyyətlərə ehtiyac görünürsə, təşkil edən yoxdur. Nəşriyyat cəmiyyətimiz yoxdur, hər yazıçımızın yaxası bir tacirin əlindədir. Keçmişlərin əsərləri çap olunmamış qalır, fikirləri və zəhmətləri siçanlara yem olub. Həsənbəy Məlikzadənin “Zəminədarlıq” sərlövhəli neçə cilddən ibarət olan qiymətli kitabı təb olunmamış qalır. “Heyvanların əqli” adlı böyük bir elmi-fənn əsərləri də var ki, heç yerləri də məlum deyil ki, kimdədir. Mirzə Fətəli Axundzadə kimi böyük yazıçımız, ədəbiyyatımızda həqiqətnəvislik kimi ayıq bir məsləkin banisi yavaş-yavaş yaddan çıxıb gedir, əsərlərinin ikinci təbinə şüru edən yoxdur. Firudin bəy Köçərli müqtədir bir ədib on beş il zəhmət çəkib üç cild “Azərbaycan türklərinin ədəbiyyat tarixi”ni vücudə gətirib. Bunları çap etdirən yoxdur. cəmiyyətlərimiz də ona etinasızlıq edirlər. Eşitdiyimə görə bu əsəri cənab Firudin bəy Bakı “Nəşr-Maarif”ə göndəribmiş ki, təb etdirsin. Cəmiyyət qət eləyib ki, ədəbiyyat tarixi bir o qədər də millətə lazımlı kitablardan deyil. Pərvərdigara! Nə böyük xəta eləyirlər. Ədəbiyyat tarixi həyati fikrimizi, onun tərəqqisini göstərib, milli simamızı həm özümüzə, həm əcnəbilərə göstərən bir kitab olduqda, bizə mədənilik adı qazandırdıqda niyə lazımlı olmasın, bilmirəm. Bu kitabı...bir əcnəbi yazsa, Avropada onun ilə böyük ad qazanardı. Görəsən bəs bizim aramızda Firudin bəy Köçərli cənabları kimi adamların əmələ gəlməsini niyə şövq və həvəs ilə qarşılamırıq? Keçmişimiz naməlum, hal-hazırımız pərişan, özümüz qul, fikrimiz qul, işlərimiz başsız, fəaliyyətimiz cürətsiz – yol həmən yol, kənara çıxmaq yoxdur. Ali məktəbə gedənlər hakimlik, vəkillik və incinarlıqdan savayı ayrı sənət tanımırlar. Diş həkimliyini “dalan sənəti” deyə boykot edirik. Rəssamlıq, heykəltəraşlıq kimi zərif və həvəsli sənətlərə əsla etina olunmur. Rusiyada 30 milyon türkün bir rəssam və ya heykəltaraşı yoxdur. Musiqi məktəbi tanımaq istəmirik. Bunların hamısının səbəbi qullara məxsus bir cürətsizlikdən irəli gəlir. Qulluq nişanəsi həyatımızın hər bir guşəsində müşahidə olunur. Buna səbəb nədir? O deyilmi ki, bizim özümüz qulluğa artıq meyl və həvəs göstəririk. Məsələn, bir adamı yaxşı bilib tərif etdikdə “filankəs çox allah bəndəsi adamdır” deyirik. Halbuki Allah-taala insanı yaratdıqda onu “bəndə”, “əbd” və “qul” deyə yaratmayıb, onu məxluqun əşrəfi bilib, ona ağıl kimi böyük bir qüvvə əta edib. Bu ağlın dövlətindən də insan ətrafındakıları özünə tabe edib, şəxsi və ümumi mənfəət üçün işlədib. Ağıl olmasaydı at, eşşək, dəvə, inək kimi heyvanları və toyuq, xoruz, qaz və ördək kimi quşları öyrədib, insan onları öz diriliyi üçün qiymətli bir mənbə qayırmazdı. Həmən ağlın vasitəsilə insan təbiətə qalib gəlir, onun uca dağlarını yarıb dəmiryollar salır, zəhmli dəryaların təlatümə gəlmiş səthi ilə gəmilər işlədir. Hava ilə də mübarizə edir, buludların arasında uçquclar seyr etdirməkdədir. Bəs insan qul olmağa yox, ətrafındakıları özünə qul eləmək üçün yaranıb. Insana qul sənəti vermək allaha nasaz gələn hərəkətlərdən biridir. Biz buna baxmayaraq yenə özümüzə qulluq isnad veririk. Bircə kişilərə verdiyimiz adlara diqqət edin: “Allahqulu”, “Məmmədqulu”, “Həsənqulu”, “Hüseynqulu”, “Əliqulu”, “Vəliqulu”, “Imamqulu” və qeyri. Hələ bu allah, peyğəmbər və imam quluları dursun kənarda, biz özümüzü adi şəxslərin də qulu hesab edirik. Məsələn, “Şahqulu”, “Ağaqulu”, “Xanqulu”. Insanın şəni, qədr və qiyməti müsəlman aləmində o qədər alçaq tutulur ki, bunları pir və ocaq kimi cansız və mənasız şeylərə də qul verirlər: “Pirqulu”, “Ocaqqulu” kimi. Biz türk ola-ola mən güman eləmirəm ki, bizim təbiətimizdə qulluq və ocaqlıq olsun. Bu adlar da bizə ərəblərdən qalmadır. Dinislamın intişarından qabaq ərəblər bir xeyli allah və ilahələrə iman edirdilər. Bunların ən böyüyü yeri və göyü xəlq edən idi ki, adına “Allah- taala” deyirdilər. “Ərəb... izhar etmək üçün kişi övladını allahtaalanın qulu adlandırırmış. “Əbdullah” o zamanlar kişilərə verilən addır. Allahqulu deməkdir. “Allah”dan savayı ərəblərin etiqad etdikləri “Manaf”, “əzza”, “Lat”, “baqi” və qeyriləri idi. Bunları nəzərə aldıqda “Əbdülmanaf”, “Əbdüləzza” kimi qədim türk adlarının mənası aşkar olur. Islamiyyət “Allah-taala”nın sifətlərini artırdı. Bu da kişi adlarına sirayət etməmiş olmadı: “Əbdülkərim”, “Əbdüləzim”, “Əbdüləziz”, “Əbdülbaqi” kimi bir xeyli yeni adlar əmələ gəldi. Bu yolda ərəbləri təqlid etmək, şiəlik aləmində daha da tərəqqi edib ifrata üz qoydu: “Əbdüləli, Qulaməli, Əliqulu”, “Əbdülrza, Qulamrza – Rzaqulu”; “Əbdülhüseyn – Qulamhüseyn” – “Hüseynqulu”... kimi adlar icad olundu. Cail mütəəssiblər bu yerə gəldilər ki, özlərini “Kərbəlayi”, yəni Əlinin iti də adlandırdılar... Bəs bu alçaqlıq da bizə bir xeyli qüsurlar ilə özgələrdən qalmadır. Ulu babalarımız oğullarına “Dağ”, “Qaya”, “Dəniz”, “Gün”, “Ay” və “Ulduz” kimi adlar qoyardılar. Onda adlarına müvafiq də şan və şərəf ilə ömür sürərdilər. O zamanlar türklük dağ kimi qüvvətli və qaya kimi möhkəm idi; fikirlər gün kimi parlaq, niyyətlər ulduzlar kimi yüksək idi. Biz məgər həmin türklərin hümmətlərindən deyilik? Bizə ən əvvəl lazımdır ki, özümüzü qulluqdan xilas edək. Dürüst düşünməlidir ki, biz insanlar qulluq üçün yaranmamışıq şan və şövkət ilə ömür sürməyə gəlmişik. Bunu düşündükdə türklərə məlum olacaq ki, şan və ad ilə ömür sürmək meylində olan bir millət gərək mədəni olsun. Gərək “fəqirlik”, “yoxsulluq” və “alçaqlıq” kimi sözlərdən nifrət eləsin. Həmişə dövlətli, qüvvətli və salamat bir millət olmağa çalışsın; çünki təbiət qanunu zəiflik tərəfdarı deyil, zəif gərək fot olsun! Insaniyyət sürətlə qabağa getdikdə zəiflər ancaq ayağa dolaşırlar; belə mənalar ortalıqdan götürülməlidir. Fəal və dünyaçı Avropanın tənbəl və axirətpərvər şərqə axıb gəlməsi həmən təbiətin qanununa tabedir; parlaq ömürdən gözləri qamaşıb, dünyaya “darfəna” ad qoyanlar yox olunacaqlar!.. Bir də deyirəm, mədəni olmalıyıq. Mədəniyyətdən savayı ayrı bir şey bizə nicat yolu ola bilməyəcək. Məzhəbbazlıq heç bir milləti xoşnicatlığa çıxarmadı, bizi də çıxartmayacaq. Bu yükün nə dərəcə batil olub, insanları fot olmağa məcbur etməyi gün kimi aşkardır. Dəlil istəyirsinizsə, din və kilsə tarixlərini oxuyun. Məzhəbbazlıq yuvası olan Iranın hal-hazırdakı zəlalətinə nəzər yetirin. Onda görəcəksiniz ki, məzhəbbazlıq nifaq və fəsadın çeşməsidir. Türk oğlu türk olun! Türklər heç vədə dünyanın şövkətli həyatından əl çəkib axirət yolu üçün çalışmayıblar. Həmişə ağalıq ediblər. Şanlı yaşayış üçün qılınc vurublar. Bu fikrin doğruluğunu türk və islamın düşmənləri belə inkar etmirlər. Böyük Volter deyir: “Türk həyatında dini məsələ üstdə baş vermiş bir qafilə görünməmişdir. Qafilə dursun kənarda, türk arasında dini mübahisə, bir üsyan, bircə qarışıqlıq isə də tarixdə qeyd olunmayıb”. Bəzi mütəfəkkirlərimizin “müsəlman Lüteri” gözləməsi də yaxşı fikir gərək olmasın. Özündən müştəbeh olmuş bir divanə çıxıb yeni bir məzhəb icad etməsindən başqa Lüter məsələsi ayrı işə müvafiq ola bilməz. Mühüm bir Lüter axtarıb ona tabe xəyalında olunca yaxşı deyilmi hər bir dolaşıq dini və milli məsələlərimizi zəmanəyə və ağıla müvafiq özümüz həll edək? Allaha şükür, cəmiyyətlər, nədvələr (konqralar) vasitəsilə hər bir məsələnin həllinə çalışmaq mümkün olan işlərdən biridir. Daha özümüzə “böyük” axtarmağın nə mənası var? bizə kəskin ağıldan və zəmanə tələbatından uca bir şey ola bilməz! Nicatımız mədəniyyətə bağlıdır! Mədəniyyət də bundan ibarətdir ki, ən əvvəl dədə-babamızdan qalan əkin yerlərimizi, kənd və şəhərlərimizi əlimizdən çıxartmayıb onlarda züraət, ticarət və sənətin tərəqqi etməsinə çalışmalıyıq. Bunu düşünməliyik ki, ana dilimizin tənəzzülü millətimizin tənəzzülüdür. Ona görə türk dilinin genişliyinə çalışmalıdır. Bu dili sevməlidir, bunda danışmağı eyb yox, fəxr hesab etməlidir. Vətənimizin hər guşəsində tazə üsul ilə məktəblər açmalıdır. Tərbiyə və təlimdə qızlar ilə oğlanlara təvavüt qoymamalıdır; ikisini də kamil oxutmalıdır. Qızların elmini və təcrübəsini artırmalıdır ki, kişilərə möhtac olmayıb, özləri öz başlarını dolandıra bilsinlər. Həkimlik, mamalıq, müəllimlik, dərzilik, əkin və ticarət işlərilə arvadları tanış eləsək, milli dövlətimiz artar. Indiki kimi arvadlar müftəxor olub, kişilərin üstə düşməzlər. Ruhani işlərimizin islahına çalışmalıdır, ruhani məktəbi açmalıdır ki, mollalarımız ətabata möhtac olmasınlar. Oradan gələn ruhanilər bizə cəhalətdən və mütəəsiblikdən başqa heç bir şey gətirmirlər. Yeni fikirli ruhanilər erməniləri və Balkan islamlarını dirildən kimi, bizi də canlandıra bilərlər. Müəllimə və müəllimlər yetirmək üçün milli məktəb açılmalıdır. Belə məktəb qurtarmışlar aramızda milli toxumlar saçmağa artıq lazımdırlar. Ədəbiyyatımızı əcnəbi əsirliyindən qurtarmalıdır; təqlidçilik kifayət edər, indisə ortalığa milli bir şey çıxartmalıdır. Musiqimiz millətimizin şan və adıdır, onun tərəqqisi bizim nüfuzumuzu qonşularımız arasında artırır. Musiqikarımız Üzeyir bəy Hacıbəyov cənablarının qədri bilinməlidir... Operamızın gələcəyi çox parlaq görünür. Rus teatrı bunu gözdən sala bilməz. Bu şərtlə ki, burada da təqlidə aləmi-islamda ilk opera vücudə gətirməyini təşviq etməlidir. “Opera dramanı öldürdü” deyib, çığırmaq və operanı mənfəətsiz bilmək böyük xətadır! Opera teatrımızı diriltdi və ona əbədi bir ölməzlik qazandı! Teatrımız drama möhtac olsaydı erməni teatrı kimi çoxdan fot olmuşdu. Səbəb budur ki, halhazırda müqtədir dram yazanlarımız yoxdur: Nəcəf bəy Vəzirov və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevlərimizin qələmləri əvvəlki qüdrətlərini itiriblər. Operamızın dövlətindən teatrımız erməni, gürcü və hətta rusların da nəzərini özünə cəlb eləyib. Ermənilər qədimdən bizim musiqimizin aşiqi olduqları kimi, indi də ona bac verməkdədirlər. Operamız musiqimizin nüfuzunu ermənilər arasında daha da artırdı. Bir millət ki, qeyri-məcburi bir halda özü nüfuzunu əcnəbilər arasında artırmağa qüdrətli oldu, o millət qaranlıqdan çıxıb, mədəniliyə qədəm qoyur. Operamızın daha da böyük xidmətləri olacaq: Rusiya müsəlmanlarının ittifaqına böyük bir vasitə olacaq. Indilikdə “Leyli və Məcnun”un parçaları təkə-türkmən və dağıstanlılar arasında yayılıb ağızlarda oxunmaqdadır. Beləliklə, türk dili tərəqqi edir və dağıstanlılar kimi xırda qövmlər mədəniyyətimizi qəbul edib türklüyə daxil olurlar. Bundan savayı operalı bir camaat “millət” adını daşımağa haqlıdır. Avropanın mədəni mərkəzlərində “bizim opera belə oldu, elə oldu” deyildikdə millətimizə bir ayrı nəzərlə baxırlar: tərəqqi etmiş deyə hörmətini saxlayırlar. Bizə də Avropanın rəğbətini qazanmaq vacib işlərdən biridir. Erməni milləti hər bir mədəniyyət məhsullarını, məsələn, ədiblərinin tərcüməsini, rəssamlarının çəkdiyi şəkilləri, heykəltəraşlarının yapdığı heykəlləri, böyük artistlərini, cəmiyyətlərini və qeyriləri Avropanın gözünə soxan kimi, biz də bu yolda çalışmalıyıq. Avropanın əfkarümumisini bizim tərəfə döndərən şeylərdən biri də operamızdır. Mart 1914. Aşqabad. * * * Bizə ciddi mətbuat çoxdan lazım idi BİZƏ CİDDİ MƏTBUAT ÇOXDAN LAZIM İDİ On il olar ki, Qafqaz türkləri sabit bir mətbuata malikdirlər. Doğrudur, Rusiyada ilk qəzet nəşr edən Qafqaz türkləri olmuşlar, lakin bu qəzet uzun bir müddət davam etmədiyi üçün, mətbuatımız tarixi ancaq 1904-1905-ci illərdən başlanır. “Həyat” qəzeti ilə mətbuatımız yeni bir dövrə girib, yeni bir həyat sürməyə başlayır. Bu dövrün özündə də sabitlik ayrı bir dövr alır: Bir qəzet uzun bir müddət başa getməyib, bağlanır, amma mətbuatsız qalmırıq, bir qəzetin əvəzinə bir ayrısı çıxır, bir müdirin yerini bir ayrısı tutur. Bu hal ilə mətbuatımız indi də ömür sürür. Deməli, mətbuatımız xarab olmuş lampaya bənzəyir – gah yanır, gah keçir, yandıqda işıq vermir, işıq verdikdə şöləsi həmişə bərqərar olmur. Mətbuatımızın bu qeyri-sabit halı oxucuların və millətin halına da sirayət etməmiş olmur. Mətbuatımız tarixi bu müxtəsərcə sətirlər ilə qurtarır gedir. Məsələ dürüst aşkar olmaq üçün bu sətirləri şərh etmək lazım gəlir. Məqaləmizin məqsədi də bundan ibarətdir. “həyat” dövrü və onun qüsuru Yaponların Uzaq Şərqdə ruslara qələbə çaldıqları cəmi Asiyaya əcib bir təsir buraxdı: Əsrlərcə yuxuya getmiş qövmlər hərəkətə gəlib, ayılmağa başladılar. Islam aləmi də bu hərəkətə bac verib tərpəndi, gözlərini açdı, kəsalətli üzündə dirilik nişanələri göstərdi. Rusiya türkləri “maarif” deyə səsləndilər. Məktəb, mətbuat, xeyriyyə və maarif cəmiyyətləri ortalığa çıxdı. “Həyat” qəzeti də bu qızğın dövrdə Bakıda nəşrə başladı. Cəmi ərbabiqələmlərimiz [...] “Həyat”ın ətrafına toplandılar. Bu ciddi və tərəqqipərvər qəzet başa getmədi. “Həyat”ın bağlanmağına ümdə səbəb müştəri azlığı oldu. Müştəri azlığı da onun üçündü ki, əvvəla, Qafqazda savadlı adam az idi. Ikinci, savadlı olsaydı da, qəzet alıb oxumağa camaat öyrənməmişdi. Üçüncü, “Həyat” bir elə dildə yazırdı ki, onu ancaq pürsavad adamlar oxuyub, feyz ala bilirdilər. Xalq isə az savadla belə qəzetləri oxuya bilmirdi. “Həyat” bağlandısa da, onun təsiri mətbuatımızda dərin izlər buraxdı. Qəzetlərimiz xalq malı olmayıb, bir ovuc ibarəbazlara qulluq eləməyə başladı. Əlibəy Hüseynzadənin istedadı, məlumatı və tərcümeyi- halı, gözübağlıca kimi oxucuların və ələlxüsus mühərrirliyə həvəslənənlərin ağıl və məsləklərinə qalib gəldi. Hamı bir ağızla onun dahiyi-əzim olmağını söyləyib inandılar. Mətbuatımızda təqlidçilik meydanı açıldı: qəliz ibarələr ortalığa çıxdı. Dilimiz təzədən məhv olmağa başladı... Hüseynzadənin dövlətindən ərəbləşmiş osmanlı dili “ədəbi”lik iddiasına düşdü. Mətbuatımız bilmərrə xalqdan ayrıldı. Nə xalq qəzetlərin dilini bildi, nə də qəzetlər xalqın. Biçarə camaatımız dərdləri dərmansız bir halda can vuruşdurmaqda qaldı. Həqiqət halı düşünənlər çox idi, lakin səsləri eşidilmirdi. Deyirlər bir dəfə sabiq “Əkinçi” müdiri məşhur Həsənbəy Zərdabi “Füyuzat” məcmuəsinə baxıb soruşub: – Bunu kimin üçün yazırsınız? – Camaat üçün, – demişlər. Həsənbəy gülümsünərək demişdir: – Elə isə camaatın dilində yazın ki, çamaat da başa düşsün. Əlbəttə Həsənbəyin haqq sözləri heç kəsə kar eləmədi. Çünki sadə dildə yazmaqlıq o zaman bisavadlıq kimi tələqqi olunurdu və bu dərddən hər kəs yazıçılıq meylində olsa idi, gərək bir xeyli fars və ərəb ibarələrinə malik ola idi. Adi türk sözləri yerinə ərəb ləfzləri işlətmək mod olmuşdu. Deməli “Həyat” qəzeti və onun müaqibləri camaatımızı qəzet oxumağa rəğbətləndirməyə çalışmaqdan, onun bu yolda həvəsini artırmaqdan, dəxi də camaatı qəzetdən uzaqlaşdırdılar. Qəzet camaata yad və düşünülməz bir şey oldu. Hökumət məktəblərində təhsil edənlərimiz az savadları ilə milli qəzetdən bir az da uzaqlaşdılar. “Həyat” dövrü belə keçdi. Ciddi mətbuat müvəffəqiyyətsizliklərinin Qeyri səbəbləri Dil məsələsindən başqa bir xeyli səbəblər camaatımızı qəzet oxumaqdan usandırdı, mühərrirlərimiz arasına nifaq düşdü. Gərək bu nifaq qəzetlərimizin sütunlarına sirayət etməyə idi. Çünki qəzetçilikdən Burada redaksiya belə bir qeyd vermişdir: “Mühərririn bu mütaliəsi məlum olduğu üzrə üslubçularımız arasında ixtilaflı bir məsələdir. Əlibəy dilinin bu yolda təfsirinə idarə şərik deyildir. məqsəd millətə yol göstərməkdir. Şəxsi nifaq, şəxsi qovğa mətbuata dəxli olmayan işlərdən biridir. Heyfa ki, burada da yarımçılıq büruzə verildi. Qəzetlərimiz şəxsiqərəzə, behtan və iftiraya, söyüş və biədəbliyə vasitə oldu. Milli məsələlər yaddan çıxdı. Oxuculara dəxli olmayan, millətə baş ağrısından başqa bir şey bəxş etməyən sözlər və söhbətlər ortalığa çıxdı. Biçarə oxucular təngə gəldilər. Ümid bağlayıb, göz dikdikləri adamların da nə dərəcədə şəxsi-qərəz bə məsləksizliyə aludə olmalarını gördülər. Ciddi mətbuat nüfuzunu yavaş- yavaş itirməyə başladı [...]. Bu dövrdən tutmuş indiyədək mətbuatımız axsamağa başlayır. Müqtədir yazıçılarımız fikirlərini bəyan etməyə lazımi bir qəzet və ya məcmuə tapmayıb, sükuta qərq olur, onların əvəzində ortalığa elmsiz, biliksiz adamlar çıxırlar. Məslək məsələsi bilmərrə itir, məqalələr daddan, gözəllikdən, mənadan uzaqlaşır. Hərə ilk öyrəncəyini qəzet idarəsinə aparır. Bir məsələ üstündə təkrar-təkrar danışılır. Birisi bir söz dedikdə bir ayrısı da haman sözü təkrar söyləyir. Oxucunun yeni fikirlərdən əsla xəbəri olmur. Budur, görürsən qəzet düşüb molla əlinəorucdan, namazdan, təharətdən söhbət açılıb, min il danışılıb, aləmin zəhləsini tökən söhbətlərin yenidən ortalığa çıxıb qəzet vasitəsilə bəyan olunmağı oxucunu zara gətirir. Insaniyyətin qazandığı hədsiz-hesabsız elm və fənnlər əvəzində, oxucuya növhələr, dini vəzlər və nə bilim nələr təqdim edirlər. Arif qismi mətbuatdan dəxi də nifrətlənir. Qəzet beləcə yavaş-yavaş qiymətdən düşməyə başladı. Orucov qardaşlarının qəzetləri hürrəndiş oxucuların məsləklərinə müvafiq idisə də, sabit bir proqrama tabe olmayıb, ehtiyacı dəf eləmirdi. Avropa mədəniyyətindən, onun məhsullarından yenə oxucularımız lazımi məlumat ala bilmirdilər. Qəzet başına gündə bir mühərrir dəvət olunduqda, qəzet sabit bir məslək təqib edə bilmirdi. Bu səbəbdən həmişə də bir dil işlənməyib, hər sərmühərrir qəzeti yeni bir dildə yazırdı. Bundan əlavə, çox vaxt sərmühərrirlər qəzetçiliyə lazımınca hazır olmadıqlarından, qəzeti oxuduqda bunun təcrübəsiz və biliksiz mühərrirlər tərəfindən qələmə alınmış olduğu gözə sıçrayırdı... Belə olduqda ciddi qəzetlərimiz həmişəlik olaraq camaatımızın rəğbətini qazana bilməzdi. Avropa qəzetləri sabit məsləklərlə ətraflarına milyonlarca adamlar toplayırlar. Həmişə onlara rəhbərlik edirlər. Ona görə böyük-böyük məsələləri qəzetlər vasitəsilə həll eləyirlər. Mətbuatın Avropada olan qüdrət və qüvvəti bizlərdə yoxdur. Bunun ümdə səbəbi budur ki, mətbuatımız başında ləyaqətli adamlar durmurlar. Qəzetçilik bizlərdə ad, şöhrət, mod və qazanc məqsədi ilə olur. Görürsən varlığından heç kəsin xəbəri olmayan bir şəxs həftəlik bir məcmuə nəşr etməyə başladı. Nə tövr məcmuə olsa olar, xərcini çıxardacaq. “Müdir” cənablarının da fikri budur ki, bir neçə vaxtlığa adı çıxsın. Bir neçə aylığa ağzına gələni yazır. Özgələrin ağızlarında dastan olmuş fikirlərini yenə də təkrar eləyir, qəzetçiliyi bununla qurtarır. Libas modaya tabe olan kimi mətbuat da bizdə modaya bac verirdi. Bir vaxt moda belə şiddət eləmişdi ki, hər yetən “müdirlik” iddiasına düşürdü. Məzhəkənəvislik Mətbuat bir fikrə meydan verdiyi kimi, bəzi ayrı-ayrı fikirləri də yox etməyə gərək çalışsın. Mətbuatın əsil məqsədi haqqı intişar edib, nahaqqa qalib gəlməkdədir. Nahaq ilə də iki cür mübarizə etmək olar: ya ciddi məqalələrlə, ya məzhəkə təriqi ilə. Məqsədə çatmaq yolunda məzhəkə dəxi də məqbul görünür. Ona görə mətbuat tərəziyə bənzəyir: Bir şaxəsi ciddi qəzet və məcmuələrdən, o birisi məzhəkə və həzl jurnallarından ibarət olur. Bir fikrə çatmaq üçün mətbuatı vasitə etdikdə tərəzinin müvazinətinə çalışmalıdır. Mətbuat müvazinəti pozulduqda lazımi nəticələrə də çatmaq mümkün olmur. Ciddi mətbuatın məqsədi tikmək və yaratmaqdır. Məzhəkənəvislik isə uçurmaqdan ibarətdir. Məzhəkə uçurduqca, ciddi mətbuat da tikməli və təmir etməlidir. Müvazinət itib, məzhəkə qüvvət tapdıqda köhnəlik uçurular, yox olar. Lakin məqsədə nail olmaq olmaz. Çünki yenilik əmələ gətirməyə məzhəkə lazımınca qadir deyil. Bu qeyri-salamat bir hal bizim mətbuatda dövran sürüb və indi də sürməkdədir. Nədənsə bizim Qafqaz mühərrirləri həmişə məzhəkənəvisliyə meylli olurlar. Yüz əlli il bundan əqdəm yaşamış şairimiz Molla Pənah Vaqifdən tutmuş son müqtədir şairimiz Sabirədək hamısı məzhəkə yazmağa, həcvguluğa artıq həvəs göstəriblər. Teatrnəvislərimiz də bu yolda artıqlığınca cəhd eləyiblər. Mirzə Fətəli Axundov yetmiş il qabaq komediya hüsula gətirib. Sonrakı yazıçılarımız da onu təqlid ediblər. Lətifə, zarafat Əsrlərcə məzhəkə ilə tərbiyə tapan millətimiz aşkardır ki, “Molla Nəsrəddin” jurnalının zühuruna artıqlığınca sevindi. “Molla Nəsrəddin” də əvvəl illər doğrudan gözəl və cazibəli idi, məsləki sabit və salamat, yazıları kamil və şirin, dili asan və xalqa yavıq. Özü də mahir rəssamlar qələmindən çıxmış şəkillərlə müzəyyən idi. Həqiqətdə “Molla Nəsrəddin” jurnalı ilə biz fəxr edə bilirdik. Ciddi qəzet və jurnallarımız çətin dilləri, duzsuz yazıları və məsləksizliyi ilə oxucuları zara gətirdiyi zaman “Molla Nəsrəddin” şöhrət tapıb, vətənimizin hər bir guşəsində oxunurdu. Tüccar, əsnaf, əyan, əşrəf, avam, xas – hər bir sinifdə rəğbət qazanırdı. Kəmsavad baqqallarımız, çörəkçilərimiz höccələyə-höccələyə oxuyur, “Molla Nəsrəddin” dən ləzzət apardıqları kimi, studentlərimiz, doktorlarımız, laqeyd bəy və hökumət məmurluğunda olanlarımız da ondan həzz alırdılar. Çox ailələrdə arvadlar toplanıb, balaca uşaqlara oxutdurub, qulaq asardılar. Belə olduqda məzhəkənəvisliyin təsiri ciddi mətbuat təsirindən artıq olaraq camaat arasında yayılırdı. Məzhəkənin işə keçdiyini görərək, qəzetlər də əsil məqsədlərini unudub məzhəkəyə meydan verməyə üz qoydular. “Molla Nəsrəddin”dən savayı arabir ayrı həzl məcmuələri də ortalığa çıxdı. Mətbuat müvazinəti bilmərrə itdi. Hamı uçurmağa üz qoydu, amma tikmək meylində olan olmadı. Uçurduqda da yaxşını pisə qarışdırıb, uçurdurdular. Cəmi köhnə binalarımız, milli və dini imarətlərimiz məhv olub getdi. Mətbuatımızdakı məvazinəsizliyin nəticəsi Məzhəkənəvislikdən yadigar olaraq bizə bir gülüş qaldı. Cəmi rişxəndimizi bu gülüşlə bəyan edirik. Istər haqq, istər nahaq rişxəndli gülüşümüz hər yerdə büruzə verilir. Heyfa ki, təkcə pisə rişxənd etmək əvəzində, yaxşını da pisə qatırıq gedir. Bu hal millətin hər bir sinfində müşahidə olunur və şiddətli nəticələr verməkdən qalmır. Köhnə yol gülünc olub itdi. Təzə bir yol göstərən də olmadı. Həmişə rəhbərə möhtac olan qara xalq yolu bilmərrə itirdi. Adət və əxlaqlarına yerli və yersiz o qədər gülünmüş və əskikləri o qədər üzünə vurulmuş, təkrar olunmuşdu ki, zavallı xalq özünü bu həqarətdən saxlamaq üçün doğma adət və əxlaqını unutmağa, onlara xor baxmağa başlamışdı. Bu surətlə mənliyimizdə əgərdən-əskikdən başqa bir şey, dəyərli və qiymətli bir var görməməyə öyrəşən camaatımız yavaş-yavaş özlüyündə laqeydlik göstərdi. Dilimiz əcnəbi sözlərlə dolmağa başladı. Çox yerlərdə türkcə danışmağa utandılar. “Türkcə danışma – eyibdir” deyə bir gimnazistin birinə müraciət elədiyini çox görmüşəm. “Müsəlman” ləfzi föhş və eyib ifadə edən bir kəlmə oldu... hər kəs nə bitərbiyə iş gördüsə, onu görən şəxsin müsəlmanlığına yozdular. Halbuki, pis əməllər müsəlmandan baş verdiyi kimi, qeyri dinə və millətə məxsus şəxslərdən də baş verir. Müsəlman və ya qeyri-müsəlman deməməli, tərbiyəli və tərbiyəsiz desək, dəxi doğru olar. Bu həqiqət məqsədsiz gülüşlər içərisində buludlandı. Birisi oğurluq etdikdə deyirlər: “Müsəlmandan ki, yaxşı iş çıxmaz”. Halbuki, müsəlman oğru olmayıb, qeyri dinə tabe olanlardan da oğru olub. Amma nədənsə cəmi pis əməlləri müsəlmanlıqdan görürük. Milli bayramlarımız camaatımızın gözündə hüsnünü yox etdi. Xalq da dədəbabadan qalma gözəl bayramlarını şad bir halda keçirməyə qorxdu. Bəziləri hətta qələm götürüb, novruz bayramının canına düşdülər. Neçə əsrlər millətə xidmət edən, ona şadlıq və fərəh verən bir əziz günü şərafətdən salmaq istədilər. Halbuki, novruz şairanəliyi ilə əcnəbilərin də rəğbət və məhəbbətini qazanır. “Bahar bayramı” adı ilə cavanlarımız arasında günü-gündən tərəqqi eləyir. “Novruz”u yox eləmək meylində olan mühərrirlər bilmirəm millətə hansı bayramı verəcək idilər? Bundan əvvəl balalarımız milli oyunlarımızı oynardılar. Indi çoxusu utanıb, onlardan əl çəkir. “Südlü sümük”, “başıqovurma”, “cızıqdançıxma”, “leygələ” və bir çox başqa oyunlarımız var ki, uşaqların hərəkətinə, şadlığına səbəb olub, onları millilikdə sabit saxlayır. Çox yerdə atalar oyunu bilmərrə balalar üçün lüzumsuz bilirlər. Yolu itirmiş yazıq atalar elə güman edirlər ki, uşaq sübhdən axşamadək kitab üstə otursa, çox bilik qazanar. Dəxi bunu bilmirlər ki, uşağı yormazlar, oxutduqda da dərs şeylərini oyuncaq şəklinə salarlar ki, uşağın həvəsi və meyli artsın. Bir hacı oğlunu mənim yanıma oxutmağa qoymuşdu. Yazıq hacı tez-tez yanıma şikayətə gələrdi ki, oğlum ağaca çıxır. Biçarə elə bilirdi ki, əcnəbi balaları ağaca çıxmırlar və ağaca dırmaşmaq da ədəbsizliyə dəlalət edir. Bir şagird məktəbdən xi-55 Müəllif əksər hallarda “millət” sözünün burada olduğu kimi, “xalq” mənasında işlədir. las olub, bikar vaxtında tar çalarmış. Atası tarı alıb atır ki, nə tarbazlıqdır. Yol azmış kişi yenə elə güman eləyir ki, tar çalmaq eyibli bir işdir. Halbuki, milli musiqi milliyyətimizin möhkəmliyinə böyük xidmətlər edir. Məzhəkənəvislik sabit bir halda qalmayıb ifrata üz qoydu, millətimiz dəxi də rəxnədar oldu. Bikar mühərririn biri bir gün də qələm götürüb, milli nağıllarımızı həcvə qoydu. Belə xəta törətdikdə görəsən bir dəlil və sübut göstərdilərmi? Əlbəttə yox. Inkar etmək yolu asan olduğu üçün bu yola müraciət etmək fikirləri əlbəttə biliksizlik bəlasından qurtarır. Lakin hər şeyi inkar etməklə də millət çox şey itirir. Nağılların millətimizin həyat, əqliyyə və xəyaliyyəsinin məhsulu olduğunu gərək idi düşünəydik. Onda dərin bir fəlsəfə olmağını gərə qana idik. Amma qanmaq istəmədilər. “Bu da qədim işdir” – deyə nağılı hörmətdən saldılar. Əcnəbilər isə nağıla bu nəzərlə baxmırlar, onu hər yerdə toplayıb təb etdirirlər ki, məhv olmasın. Avropada az-az ədiblər tapılar ki, nağıl yazmasın. Avropalılar nağılları bihörmət etmirlər, amma biz nağılı həcv edirik. Biz millətin əsrlərcə vücuda gətirdiyi nağılları çölə tullayırıq, onlara yiyə olmuruq. Əcnəbi dildən tərcümə olunmuş həyatımıza yad, ruhumuza zidd hekayə və nağılları uşaqlarımızın oxumağını rəva görürlər. Bizim şirindilli, maraqlı nağıllarımız kənarda qalır. Uşaqlara ağır, ağıl həzm eləməyə qadir olmayan nəsihət kitabları yazılır, uşaqları kitabdan nifrətləndirirlər. Bunu düşünmürlər ki, nəsihət yazmaq qaydası mədəni millətlər arasında çoxdan dəbdən düşmüşdür, çünki uşağa quru nəsihət heç vaxt kar eləməz, uşaq gördüyünü götürər. Sən uşağın yanında yalan danış və uşağa tapşır ki, yalan danışmasın. Bunu uşaq heç vədə qəbul eləməz. Uşağın yanında doğru danışmalıdır ki, o da doğruçuluğu öyrənsin. Yaxşı deyilmi ki, Avropanın əsrlərcə qazandığını biz də əxz eləyək? Dəxi zəmanəyə müvafiq olmayan fikirlərə niyə meydan veririk? “açıq söz” dövrü Rus-yapon müharibəsi bizə “Həyat” ilə “Irşad”ı bəxş etmiş idi. Böyük Avropa davası da “Açıq söz”ü vücuda gətirdi. Məsləksiz mətbuatdan inciyib kənara çəkilmiş mühərrirlərimiz yenə də qəzet başına toplandılar. Dərdlərimiz müzakirə olunur, halımızı təsvir edirlər. Yaxşı olardı ki, müqtədir, yazıçılarımızın “Açıq söz” başına toplanmaları ittifaqi olmayaydı. Bunlar himmət edib, həmişəlik olaraq bircə də olsa ləyaqətli bir qəzetin davamına çalışa idilər. Yazmalı dərdlərimiz çoxdur. Qara camaatımızı öyrətməlidir. Bunun üçün də artıq bilikli olmalıdır. Ala-yarımçıq xəbərlər, kəsikküsük biliklər camaatı yoldan çıxardır. Camaata bütün məlumat verməlidir. Bunun üçün də qəzetdə iştirak etmək üçün mütəxəssislər dəvət etməlidir. Mərhum Həsənbəy Məlikzadənin zəmindarlığa dair böyük əsərləri var. Gərək bunlar çoxdan təb oluna idi. Lakin himmətsizliyimiz sayəsində onlar ortalıqda yox olub gedir. Barı heç olmasa Həsənbəyin əsərlərini mürurla qəzetlərdə çap eləyə idilər. Onlardan camaatımıza böyük mənfəətlər hasil olar. Qonşularımız erməni və gürcülər zəmindarlıq cəmiyyəti qayırıb kəndçilərinə təzə üsulla yer əkmək öyrədirlər. Əkinəcək torpaqlarını mühafizə edirlər ki, əcnəbilərə satılmasın. Bizim cəmiyyətimiz olmamağı bəs deyildir, bu barədə qəzetlərimizdə bircə söz də yazılmır. Halbuki, torpaq məsələsi millət üçün həyati və zəruri məsələlərdən biridir. Iqtisadi məsələlər bu saat cəmi dünyanı məşğul eləyir. Hər kəs öz millətini varlı və tavanalı eləməyə çalışır. Çünki yoxsul xalq tərəqqi edə bilməz. Bu fikri əmələ gətirmək üçün iştirakı-əməliyyat (kooperasiya) tərtib edirlər. Bu şirkətləri cəmi şəhər və kəndlərə yayırlar, xırda borc bankları açırlar, xalqa pul lazım olanda əllərindən tuturlar... Bizim camaat isə fəqvrlik torbasını daşıyır. Elmsizliyi cəhətinə hər kəs başına vurub onun çörəyini əlindən alır. Tamahkar tacirlər bir tərəfdən, müamiləçilər də bir tərəfdən yazıq millətin qanını sorurlar. Bu barədə qəzetlərdə yazan yox, iş görən yox. Arvad məsələsi millətin tərəqqisi yolunda böyük maneə təşkil edirdi. Bu məsələ barəsində danışıldı. Arvadların elmsiz olmalarının nəticələri ortalığa tullandı. Şükürlər olsun, məsələ həll olunmağa üz qoydu. Qız məktəbləri açıldı, atalar həvəslə qızlarını məktəbə göndərdilər. Ancaq məsələnin vacib tərəfi qaldı kənarda. Tərbiyənin mahiyyət və keyfiyyəti haqqında dinən olmadı. Bir qəzet yoxdur ki, “cəmi pis hərəkətlərimiz tərbiyəsizlikdəndir” deməsin. Bu “tərbiyəsizlik” sözünü qəzetlər təkrar-təkrar söyləyiblər və söyləyirlər. Lakin bircə mühərrir isə də tərbiyə barəsində oxuculara məlumat vermədi, oxucular da tərbiyənin nədən ibarət olmağını bilmirlər. Bu barədə gərək yazıla idi, həm də çox yazıla idi. Bu məsələyə dair Avropada cərəyan edən fikirlər camaatımıza bildirilməlidir. Məsələlərimiz çoxdur. Dərdlərimiz başdan aşıb. Deyib danışan yoxdur. Müəyyən fikirlər var ki, Avropada hüsula gəlib, bizim camaata məlum deyil. Mətbuatımız bu halda qalsa, o fikirlər yenə bizim üçün gizli qalacaq. Yazılmalıdır, kamil yazılmalıdır. Öyrənməmişdən qəzet başına gəlməməlidir. Yoxsa “qaş qayırdıqda göz çıxarılar”. Oxucuları təkcə Avropa davası ilə məşğul etmək fayda verməz, bu ötəri bir şeydir. Bu gün var, sabah yoxdur. Bizə varlığımız ilə həmişə mərbut olan məsələlərin müzakirəsi lazımdır. Bu barədə danışmalıdır, oxucuların rəğbətini buraya döndərməlidir... Məzhəkənəvislik yıxdığı binaları yenidən tikməlidir. Məharət göstərməlidir. Mətbuat müvazinətini düzəltməlidir. Bunun üçün də ləyaqətli qəzet və jurnallar nəşr etməlidir. Məsləkin sabitliyinə, məlumatın salamatlığına diqqət etməlidir. Bu yolda möhtərəm “Açıq söz” və “Yeni iqbal”ın vəzifələri böyüyür. Müvəffəqiyyətlərini haqdan diləyirik. 1916 * * * Ədəbi dövrün başçısı ƏDƏBİ DÖVRÜN BAŞÇISI 1906-cı ildə Şuşada uzun bir xəstəlik keçirmişdim. Bir gün Haşımbəy Vəzirov (bilaxirə “Tazə həyat” və “Səda” müdiri) məni yoxlamağa gələrkən, cibindən rəngli bir jurnal çıxarıb, xoş bir sevinclə mənə verdi. Bu “Molla Nəsrəddin”in ilk nömrəsi idi. Hər şeyi bəyənməyən, həsədə qapılan Haşımbəy bu dəfə olduqca məmnun idi. Xatırımdadır, məcmuəyə dair bir çox mədhiyyələr söylədi. Qara tüklü əllərilə məcmuəni vərəqləyərək başdan-başa oxudu, oxuduqca da hər bir sətri xoş qəhqəhəsi ilə canlandırdı. Səhhətim yerinə gələr-gəlməz işə başladım. Avropa xəritəsinin qarşısında durub, “Ah, Avropa, bir də səni nə vaxt görəcəyəm?” – deyən Müzəffərəddin şahın karikaturasını çəkib “Molla Nəsrəddin”ə göndərdim. Karikaturanın rəssam Şmerlinqin imzası ilə çıxması bir az məni dilgir etdi. Buna baxmayaraq Şuşada erməni-türk vuruşmasını körüklədən çar generalı Qoloşapova da bir karikatura çəkdim. Bu da senzura qurbanı oldu. Karikaturalarla bərabər kiçik məqalələr də yazmağa başladım. Lakin məqalələrim müvəffəqiyyət qazana bilmədi. Ilk təcrübələrin nəticə verməməsi məni işdən soyutmadı. Bir gün Qarabağ pir və ocaqlarını kəskin surətdə tənqid edən bir məktub da yazdım. Məktub “Bakı realni məktəbinin altıncı sinfinin şagirdi Mir Yusif Vəzirov” imzası ilə nəşr olunmuşdu (“Molla Nəsrəddin”, № 37,1907). Belə açıq imzalı məqalənin nəşri müəllif üçün bir çox fəna nəticələr verə bilərdi: məktəbdən qovalar, təhqir edərdilər, öldürə də bilərdilər. Çox çəkmədi, bir neçə söyüş və təhqir məktubu aldım. Hacı Hacağa karvansarasında yaşayan qarabağlılar həyəcana gəldi... Bir neçə gün evdən çölə çıxmamaq məcburiyyətində bulundum. Nəhayət, “Tazə həyat” sütununda bir “Izahat” basdırıb, yavaş-yavaş meydana çıxmağa başladım. Bu təcrübələrdən sonra “Molla Nəsrəddin”lə əlaqəmi tamamilə kəsdim. Lakin yenə əvvəlki kimi jurnalı oxuyur və nüfuzundan ayrıla bilmirdim. Inqilaba qədər bizdə nəşr olunan jurnal və qəzetlər arasında “Molla Nəsrəddin” qədər nüfuzlusu olmamışdır. Bunun səbəbi çox idi, “Molla Nəsrəddin” geniş kütlənin anlayacağı bir dildə yazırdı. 1926-cı ilə qədər Mirzə Cəlili bizzat tanımazdım. Mən onu qaibanə tanıyan kimi, onun da məni artıq bir ədəbi sima kimi tanıdığını bilirdim. Hələ inqilabdan əvvəl “Cənnətin qəbzi”ni oxuyub, təqdirkar mülahizələr yürütdüyünü eşitmişdim. 1926-cı ildə telefon edib, onu ziyarət edəcəyimi bildirdim. Evdə görüşməkdən çəkinərək, “Bakı işçi nəşriyyatı” idarəsinə gələcəyini və orada görüşəcəyini vəd etdi. O biri gün ortaboylu, iri bığlı, narın çopur burnunun üzəri tüklü, iri əsalı bir adam masama yanaşdı. Qalxıb, çoxdan həsrətində olduğum Mirzə Cəlilin əlini sıxdım. Gülə-gülə: – Yazılarınızdan sizi çox yaşlı zənn edirdim, cavanmışsınız – dedi. Iş əsnasında gəlişi ətraflı görüşümüzə mane oldu. Məni evinə çağırdı. Bir axşam getdim, oturduq, axşamı Mirzə Cəlil ilə yaxından tanış oldum. Böyük ədəbi dövr yaradan, ictimai həyatımızda inqilablar törədən, 25 il populyar məcmuəyə rəhbərlik edən bu böyük sima mənə o qədər məhdud göründü ki, heyrətimdən çaşıb qaldım. Mənə onun söhbəti olduqca sıxıntılı, məlumatı çox az göründü: – Himm?.. Hə... Deməli, belə... – Hə?.. Nə olar ki?.. Hə... Bütün axşam söylədikləri qırıq, məntiqsiz, rabitəsiz ifadələrdən ibarət oldu. “Mənmi yanılıram, Mollamı qocalmış?” – deyə öz-özümə suallar verdim. Sonralar küçədə tez-tez ona rast gələrdim. Mehriban görüşər, halımı xəbər alardı. Artıq xəstə idi, yavaş addımlarla yürürdü. Bu gün o aramızda yoxdur. Lakin əsərləri yaşayır. Onları təkrartəkrar oxuyuram. Həp mövzu və tipləri, lətifələri bu əsərlərin böyük bir qələmə mənsub olduqlarını aydıncasına ifadə edir. Molla böyükdür və orijinaldır. 1934 * * * Teatr pərəstişkarı TEATR PƏRƏSTİŞKARI Bundan 35 il əvvəl Şuşa mədəni sahədə birinci sırada gedən şəhərlərdən biri idi. Iqtisadi bazası zəif, ticarəti get-gedə azalan əhali çıxış yolunu məktəbdə aramağa başlamışdı. Ən mütəəssübü belə övladını rus məktəblərinə göndərməkdən çəkinmirdi. O zaman Şuşada realni və şəhər məktəbi vardı. Bir az sonra rus-tatar məktəbi də açıldı. Buradakı tələbələrdən başqa Bakı məktəblərində, paytaxt ali məktəblərində (Qafqazda ali məktəb yox idi), Qori və Yerevan seminariyalarında da şuşalılar var idi. Yay aylarında başqa yerlərdəki tələbə və kənd müəllimləri (o vaxt türklər orta məktəblərdə müəllimlik etmək haqqına malik deyil idilər) Şuşaya toplanır, şəhərə mədəni bir həyat gətirirdilər: teatr tamaşası verilir, müsamirə düzəldilir, leksiyalar oxunurdu. Bunların hamısında da Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev başçılıq etmədə idi. “Müsyö Jordan”, “Dağılan tifaq”, “Tamah” adlı əsərlərin oynanmasını güclə xatırlayıram. 1904-cü ildə oynanılan “Otello” yadımdadır. “Otello” Haşımbəy Vəzirovun tərcüməsi idi. Otello rolunu Haşımbəy özü oynadı. Bundan əvvəl uzun hazırlıq getdi. Erməni artisti Abelyan rəhbərlik edirdi. Əbdürrəhimbəyin də böyük iştirakı vardı. Xandəmirovun teatrı dolu idi. Oyun fəna keçmədi. Əbdürrəhimbəy təbiətən mütəvaze, demokrat bir adam olduğu üçün ona qarşı yaş fərqi mülahizə olunmadan yoldaşlıq hissi duyurduq. 1905-ci ildən etibarən bizləri də səhnəyə cəlb etməyə başladı. Teatr məşqlərində bizi sevə-sevə öyrədir və şövqləndirirdi. “Adəm və Havva” da Adəm rolunu mənə vermişdi. 1905-ci ildə xanlıq evində tələbələr təşkilatı tərəfindən tikilən səhnədə Əbdürrəhimbəyin rəhbərliyi ilə bu əsəri oynadıq. 1907-ci ildə Bakıya gəlib realni məktəbə girmişdim. Əbdürrəhimbəy də Bakıda idi. “Islamiyyə” otelində yaşayırdı. Bir gün ilk yazdığım “Şaqqulunun xeyir işi” adlı hekayəmi götürüb yanına getdim. Ədəbiyyata böyük bir həvəsi olan, cəsarətsiz, utancaq bir gəncin halını təsəvvür ediniz. “Əcəba, Əbdürrəhimbəy nə deyəcək?” – deyə bütün yolu ürək çırpıntısı ilə düşündüm. Məni qarşılayan gülər və mehriban bir sima bütün həyəcanıma qələbə çaldı. Dəftəri açdı, başdan ayağa səhvlərimi düzəldərək oxudu, bəzi yerlərinə xarakteristik cümlələr əlavə edib, hekayəni bəyəndiyini dadlı sözlər və ifadələrlə bəyan etdi. “Şaqqulunun xeyir işi”ndən sonra “Saranın hekayəsi”ni yazıb “Islamiyyə” yə gətirdim. Əbdürrəhimbəylə yan-yana Üzeyirbəy Hacıbəyli yaşayırdı. “Leyli və Məcnun”un üzərində çalışırdı. Sarabski və Hüseyn Ərəblinski buraya tez-tez gəlirdi. Opera da Əbdürrəhimbəyin iştirakı olmadan keçmirdi. 1908-ci il yanvarın 12-də “Leyli və Məcnun” un ilk qoyuluşuna getdikdə Əbdürrəhimbəyi dirijor kürsüsündə gördüm. Əbdürrəhimbəy teatra xidmət etdikdə heç bir zaman özü üçün maddi məqsəd təqib etməmişdir. Ancaq xeyriyyə işləri üçün çalışmışdır. Bir yerə müvəqqəti də getmiş olsaydı, teatrı unutmazdı. 1909-cu ildə ona Aşqabadda rast gəldim. Qulluq üçün gəlmişdi. Gəncləri haman başına toplayıb “Firudini” məktəbinin faydasına olaraq bir spektakl düzəltdi. “Kimdir müqəssir”də Mahmud rolunu da mən öhdəmə götürmüşdüm. * * * Şəxslərin və hadisələrin tipləşməsi ŞƏXSLƏRİN VƏ HADİSƏLƏRİN TİPLƏŞMƏSİ Turgenevin həqiqi, canlı simaları nəzərdə tutaraq tip yaratdığını söyləmişdik. Bu qayda Dostoyevski, L.Tolstoy və başqa yazıçılarda da görünür. Dostoyevski ədəbi həyatına böyük bir romanla xitam vermək xəyalında olduğunu 1870-ci ildə şair Maykova yazdığı məktubunda söyləyir. Bu romanın ikinci hissəsi müəllifin planına görə, monastıra həsr olunmalı imiş. Bu barədə Dostoyevski Maykova yazır: “Burada baş sima olaraq Tixon Zadonskini, əlbəttə başqa bir adla təmsil etmək istəyirəm. Bu arxiyereydir və monastırda istirahətdə bulunacaq. Bütün romanın baş qəhrəmanı yoldan sapmış, əxlaqsız, cinayət işləmiş on üç yaşında bir çocuq da (bu tipi tanıyıram) ata-anası tərəfindən monastıra qoyulmuş, orada da dərs oxuyur. Çaadayevi də (əlbəttə başqa adla) bu monastıra salacağam. Niyə Çaadayev bir il monastırda oturmasın? Təsəvvür ediniz, birinci məqaləsinin üstündə hər dəfə doktorlar müayinəsinə məcbur olan Çaadayev bu vəziyyətə dözməyib xaricdə, fransız dilində bir risalə nəşr etdi, buna müqabil Çaadayevi bir illiyə monastıra göndərə bilərdilər. Çaadayevin yanına qonaqlar da gələ bilər. Məsələn: Belinski, Qranovski, hətta Puşkin. (Axı mənim romanımdakı Çaadayev deyil, mən ancaq bu tipi alıram). Monastırda prusiyalı Pavel, Qolubev, inok Parfiriy də olacaq (bu aləmə bələdəm, rus monastırını çocuqluğumdan tanıyıram)...” Dostoyevskinin sadaladığı bu həqiqi simalar rus ədib və ruhanilərinə mənsubdur. Müəllifin “böyük romanı” çıxmadı, onun bir hissəsi olan “Karamazov qardaşları” yazıldı ki, Tixon orada Zosima adı ilə göstərilir. Bizim ədiblər də həqiqi simalardan istifadə etmişlər və bəzən adlarını belə dəyişməmişlər. Mirzə Fətəli, deyirlər, Hacı Qaraya doğrudan rast gəlmiş və adını dəyişməyə hacət görməmişdir. Yenə eyni müəllifin çullu həkimi. Bu adam da Qarabağda məşhur imiş. Nəcəfbəyin “Qıdı kirvəsi” Daşaltı kəndindəndir, çocuqluğumda adını Şuşada çox eşitmişəm. Əbdürrəhimbəyin ağıçı Mələyi də həqiqi simadır. Ağıcı Mələk Qarabağ təziyələrində məşhur bir qadın idi. Gözəl səsi var idi. Ortaboy, qarayanız bir adam idi. Ağı deyərkən özü də ağlardı, ağlamaqdan kirpikləri tökülmüşdü. 1911-ci ildə bu qadına Aşqabadda rast gəldim. Xalq ədəbiyyatını gözəl bildiyi üçün bir gün onu bacımgilə qonaq çağırdım. Gəldi, lakin qələmi əlimdə görər-görməz duruxdu və bir söz demədi: adım “Molla Nəsrəddin”ə düşər deyə çəkindi. Dediklərini nə məqsədlə yazacağımı anlamaq istəmirdi. Əbdürrəhimbəyin “Haqq Mövcud”u da həqiqi simadır. Bu adamın əsil adı Molla Qurban idi. Lakin camaat arasında “Haqq Mövcud” adı ilə məşhur idi. Onun doğrudan da nüsxəbənd Məşədi Əkbərlə əlaqəsi olmuşdur. Lakin Əbdürrəhimbəyin hekayəsində söylədiyi kimi deyil. Əbdürrəhimbəy əslini yazsaydı, daha maraqlı və bədii olardı. Məsələ bundan ibarətdir: o vaxt Qarabağda kimyagərlik dəb bir məşğələ idi. Bəzi adamlar altun ixtirası yolunda bütün var-yoxunu sərf edirdi. Civəni butələrdə qaynadar və ona cürbəcür orqanik şeylər qataraq təcrübə edərdilər. Civənin təsirindən adətən, kimyagərlərin dişləri qaralar və gözlərinin qıyları qızarardı. Məşədi Əkbər də belə bir adam idi. “Haqq Mövcud” da kimya iksiri kimi əsrarəngiz bir adam idi. Şəhər qalasının bürcündə yaşar, xeyrə-şərə çıxmaz, ət əvəzinə bəzən qan bişirər yeyər, dini ayinlərə riayət etməzdi. Ölmüş bir çocuğu öz evinin qabağında basdırmış və üzərinə kurqan yapmışdı. Bu tuhaf geyimli (əynində ceyran dərisi, boynunda uzun təsbeh, əlində kəşgül), gözləri sürməli, axşam qaranlığında dilənməyə çıxan qoca Məşədi Əkbərin nəzərini özünə cəlb etməyə bilməzdi. Kimyagər iksir sirrini öyrənəcək deyə “Haqq Mövcud”u işə cəlb edir, çox pul xərcləyir və nəticədə bir şey əldə etməyərək, acığından tutub zorla “Haqq Mövcud”un saqqalını və bığlarını qırxdırır. “Haqq Mövcud” yox oldu. Bir müddət gözə görünmədiyi üçün Şuşada cürbəcür şayiələr yayılmağa başladı. Dedilər Məşədi Əkbər “Haqq Mövcud”u öldürüb, yağından iksir qayırmışdır. Axırda məlum oldu ki, “Haqq Mövcud” evdə oturub, saqqalının və bığlarının uzanmasını gözləyir... Deməli, yazıçı həqiqi simalardan istifadə etdiyi kimi, həqiqi hadisələrdən ə istifadə edir. Mirzə Fətəlinin “Kimyakər”indəki əhvalat doğrudan da Xaçmaz dağında vaqe olmuş bir işdir. Ancaq bunu dramaturq tipləşdirmişdir. Qoqolun “Revizor”u Puşkinin başına gəlmiş bir işdir. Puşkin Qoqola nağıl etmiş və Qoqol da bu həqiqi hadisə üzərində çar idarəsini təsvir edən bədii bir əsər yaratmışdır. Əbdürrəhimbəyin “Çeşmək”indəki vəqə olmuş işdir. Mahmudbəy adı ilə göstərdiyi tip də Şuşada advokatlıq etmiş Həsənəlibəydir. Onun zarafatları və anekdotları yazılsa, ayrıca bir kitab təşkil edər. Puşkin “Quldur qardaşlar” adlı poemasının ilhamını həqiqi bir hadisədən almışdır. 1823-cü ildə Odessadan şair Delviçə yazdığı məktubda məsələni izah edir: “Bu parçanı yazmağa həqiqi bir hadisə səbəb oldu. 1820-ci ildə Yekaterinslavda olduğum zaman bir-birinə zəncirlənmiş iki qaçaq, Dnepri keçib canlarını qurtarmışdılar...” Yazıçı həqiqi hadisəni alaraq, çox vaxt ona ictimai bir rəng gətirir və fabulasını zənginləşdirib, doğrudan da bədii bir əsər vücuda verir. Bu, təbii, qələmin qüvvətinə bağlıdır. Bəziləri isə hadisəni tipləşdirməyə qalxışarkən olmuş hadisənin belə maraqlı cəhətini pozur. Hadisəni tipləşdirməkdə ən böyük məharət Qoqolun qələmində idi. “Şinel”in tarixi bunu isbat edir. Annenkov xatirəsində yazır ki, yazıçıların bir dəstəsi Qoqolun mənzilinə toplanıb, vaxt keçirirdilər. Qoqol danışıqlara diqqətlə qulaq asarmış. “Bir gün, Annenkov deyir, Qoqolun yanında bir kanselyariya anekdotu söyləndi. Quş ovu məftunu fəqir bir çinovnik qulluğu xaricində ağır zəhmətlərə qatlaşaraq ifrat qənaət sayəsində iki yüz manat birikdirib, yaxşı bir lepaz tüfəngi almışdı. Ilk dəfə balaca qayığına minib Fin körfəzində ova getdikdə, qiymətli tüfəngini qayığın burun cəhətinə qoymuş imiş. Çinovnikin etirafına görə, o özünü tamamilə unutmuş halda imiş, bir də ayılaraq qayığın burnuna baxmış, tüfəngi orada görməmişdi. Sıx qamışlar arası ilə üzərkən tüfəng qamışa ilişib suya düşmüş və onu tapmaq mümkün olmamışdı. Çinovnik evə dönüb yatağa yıxılır və xəstələnir, bir daha qalxmır. Yoldaşları bu vəqədən xəbər tutub, pul toplayır və çinovnikə təzə bir tüfəng alır, onu həyatla barışdırırlar. Bu dəhşətli vəqəni xatırlarkən onun üzü sapsarı kəsilirdi”. Bu həqiqi hadisə Qoqola “Şinel”i yazmağı təlqin etdi. Lakin Qoqol hadisəni tipləşdirərək çar xırda məmurunun dəhşətli həyatını təsvir etmişdir. Kiçik hadisədən doğmuş bu bədii hekayə o qədər qiymətli sayılır ki, onu rus realizmi sahəsində atılmış ilk addım hesab edirlər. Aləmşümul Dostoyevski belə: “Biz hamımız “Şinel” dən çıxdıq” – demişdir. 1935 * * * İqtibas, təqlid və təsir İQTİBAS, TƏQLİD VƏ TƏSİR Bizdə bir ədəbi əsər təhlil edildikdə gənc tənqidçilərimiz əsərin texnikasından və əsərə olan təsirdən bəhs etməyirlər. Halbuki bunlar əsərin ən canlı əyarıdır. Bunları nəzərə almamaq əsəri ətraflı qavramamaq və onun ədəbiyyat tarixindəki mövqeyini lazımınca təyin etməmək deməkdir. Hər bir şair və ədib ilk ədəbi addımlarında təsirə düşər. Bu təsir ya dərin, ya səthi olar, ya uzun müddət davam edər, ya ötəri olaraq görsənib, qayıb olar. Bu hallar yazıçının qüvvət və iqtidarından asılıdır. Puşkin və Lermantov kimi böyük rus şairləri Bayronun təsirinə düşmüşdülər. Puşkin bayronizmdən özünü qurtara bilib, azad yola çıxdı və tamamilə müstəqil bir ədəbi mövqe qazandı. Lermantov isə bu təsirdən qurtara bilmədi. Deməli, yazıçının qüvvəti onun təsirə düşüb-düşməməsi, sərbəst cığır açması və yeni bir məktəb təşkil etməsi ilə ölçülür. Aləmşümul klassikləri yüksəkliklərə çıxarıb bütün dünyaya sevdirən onların yüksək texnikası, bədii mündərəcələri və müstəqil yol ilə getdikləri olmuşdur. Bəzən klassiklər də köhnə mövzulardan istifadə edirlər. Firdovsi Iranda ağızdan-ağıza keçən əfsanələri toplayıb “Şahnamə” yazır; Şekspir, L.Tolstoyun dediyi kimi, Italiyada və başqa yerlərdə dolaşan mövzuları alaraq ölməz dramlar yaradır; Höte xalq masallarından “Faust”u vücuda gətirir... Bizim klassiklərimizdə də bu hal görünür. Füzulidən əvvəl “Leyli və Məcnunu”u Nizami yazmışdır. Ondan da əvvəl bu rəvayət xalq arasında məşhur idi. Mövzu almaq şərt deyil. O mövzunu dahi bir sənətkarlıqla yenidən qurmaq məsələni həll edir və bu mövzuya təkrar dönmək cəsarəti artıq görünməyir. Mövzu almanın ən bayağı şəkli iqtibasdır. Əli bəy Hüseynzadə “Əbdi qılafi məhfəzə”sini Çexovun “Qlaflı adam”ından almışdır. Cəlil Məmmədquluzadə “Qurbanəli bəy”i Qoqolun “Kolyaska”sundan iqtibas etmişdir... Əli bəy və Məmmədquluzadə iqtibas etdikləri əsəri, şərq həyatına uydursalar belə, ədəbi qiyməti qalmayır. Bəzən yazıçı hadisəni, bəzən də ayrıca tipi iqtibas edir. Lermontov “Maskarad”ın hadisəsini Şekspirin “Otello”sundan alır. Ərəb əvəzinə qısqanc bir rus verir və intriqa vasitəsi olan dəsmalı bazubəndlə əvəz edir. Əsərin sonunda qadın öldürülür və əri də həqiqəti bilib peşiman olur, özünü öldürür. Bu əsəri Lermantov 20 yaşında olanda yazmış, ilk təcrübələrindən olduğu üçün təsirə qapıldığı təbiidir. Qriboyedov “Ağıldan bəla” adlı məşhur əsərinin qəhrəmanı Çatskini Müllerin “Mizantrop”undan almışdır. “Mizantrop”dakı Alsest Çatskinin eynidir. Alsest cəmiyyətdə kök salan, riya, ikiüzlük kimi sifətlərə qarşı qiyam edir. Hər kəsin qüsurunu üzünə söyləyir, yoldaşı Pıkiti və məşuqəsi Lilmenanı şiddətlə tənqid edir, nəzakətlə qarşılanan bir şairin eyiblərini açaraq istedadsızlığını meydana çıxarır. Çatski də böylə bir tipdir. Moskva cəmiyyətini tənqid topuna tutur. Bu iki tipin ikisi də həyatilikdən daha çox mücərəddir. Kəskin danışıq və inkardan başqa bir iş görməyirlər. Insan bunların müsbət və faydalı olmaqlarından belə şübhə edir. Qriboyedov baş tipi iqtibas etsə belə, əsərinin qiymətini azaltmayır: yüz il əvvəlki rus cəmiyyətini, onun qüsurlarını və oradakı təzadları ustadcasına təsvir etmişdir. Yaradıcılıq tarixində bir təsadüflik də var. On yeddinci əsrin əvvəllərində ingilis yazıçısı Ben Çens “Kimyagər” adlı bir pyes yazmışdır. Lakin bu kimyagərlə Mirzə Fətəlinin kimyagəri arasında heç bir əlaqə yoxdur. Molyer “Xəsis” komediyası yazmışdır. Mirzə Fətəlinin də “Mərdi-xəsis”i var. Zənnimcə, bunların da bir-biri ilə əlaqəsi yoxdur. Kimyagərlik bir zaman Qərbdə mod olduğu kimi, Şərqdə də olmuş, yazıçı onun yanından qeyd etmədən keçə bilməmişdir. Moyerin zamanında Fransada tücari kapital inkişaf etməkdə idi, bu dövr bizdə də Mirzə Fətəlinin vaxtına təsadüf edir. Kapitalın uyuşması meydana bir sıra xəsislər atır. Molyerin xəsis ilə Mirzə Fətəli xəsisinin ümumi xassələri var. Ikisi də pul toplayır, yeməyir, yedirtməyir, acgözlülük yolunda əzab çəkir. Lakin Molyerin Harpaqonu tam bir fransız, Hacı Qara da tam bir türk olaraq qalır. Harpaqon Hacı Qaraya nisbətən bir az “geniş gərdəli” xəsisdir; Qapısında neçə nökər və qulluqçusu, arabaçısı var, lakin onlar da Hacı Qaranın nökəri kimi ac və cır-cındır içində saxlanılır. C.Məmmədquluzadənin “Ölülər”i ilə Meterlinqin “Müqəddəs Antuanın möcüzəsi” adlı pyesi arasındakı yaxınlıq da təsadüfi olmalıdır. Çünki Məmmədquluzadənin Meterlinqlə aşna olmasına inana bilmərəm. “Müqəddəs Antuanın möcüsəsi” “ölü diriltmədən” ibarətdir. Qarımış bir qız ölür və bütün sərvətini yaxın əqrabalarına tərk edir. Xidmətçi qız Virzini belə unudulmayır; vəsiyyətnaməyə görə ona da 3300 frank ayrılır. Meyit dəfn olunmadan əvvəl baş varis Qustav böyük bir ziyafət verir. Yeyib, içib, keyf etdikləri zaman qapıya bir sərsəri gəlir, özünü müqəddəs Antuan adlandırıb, dindar Virzinin vasitəsilə içəri girir. “Ölünü diriltməyə gəlmişəm” – dedikdə birinci təşfişə düşən Vizini olur. “Bəs mənim 3300 frankım” deyə düşünür. Xanımını sevirsə də, dirilsə pulları geri alar deyə qorxur. “Ölülər” də bir az buna bənzəyir. Şeyx Nəsrullah ölüləri “diriltmək” istədikdə kərbəlayılar və hacılar təşvişə düşüb, bəziləri ölülərin dirilməsini istəmirlər. Çünki onlar dirilsə, çoxlarının faydasına toxunar. Müqəddəs Antuan möcüzəsi ilə Şeyx Nəsrulah möcüzəsinin birbirinə bənzəməsi təsadüfdür, zənnindəyəm, “Ölülər”də, daha doğrusu Qoqol və Ostrovskinin təsiri var, bu mühəqqəqdir. Hər şeydən əvvəl “Ölülər” “Revizor”u andırır. Xlestakovu şəhərdə həqiqi müfəttiş zənn edərək hər kəs onun önündə baş əyir, şəhər hakimi onu evinə qonaq gətirir, qadını və qızı ondan iltifatını əsirgəmirlər. Xlestakov və nökəri yeyib, içib, bir çox rüşvət aldıqdan sonra məsələnin həqiqi tərəfi meydana çıxır. Xlestakov qaçır, Şeyx Nəsrullah da min bir fırıldaq çevirirb, qızlarla keyf çəkdikdən sonra yox olur. Kefli Isgəndərə gəldikdə, buna bənzər tipə Ostrovskinin “Fəqirlik eyib deyil” adlı komediyasında rast gəlirik. Lyubim Qarpıç Torstov adlı bir tip atadan qalmış pulları Moskvada keyfə qoyub, axırda əyyaş və sərsəri olub küçələrə düşür. Zəngin qardaşına müraciət edirsə də, qardaşı onu rədd edir. Buna baxmayaraq bir gün qardaşının evinə gedir. Orada vaxtilə onu keyf yerlərinə çəkən və pulunun da bir hissəsini borc alıb verməyən fabrikant Qorşunova rast gəlir. Qardaşı gənc qızını qoca Qorşunova vermək istərmiş, qız da razı deyil, pirkeşik Mityanı sevir. Lyubin Qarpıç məsələni anlayır sərzənişə başlayır. Qorsunova keyf çəkdikləri zamanı deyil, Lyubimin dilənməsini qeyd edərək ona bir manat təklif edir. Lyubim “Köhnə borcunu, bir də qardaşım qızının əvəzində bir milyon üç yüz ver!” deyir. Qardaşı gəlib çıxır və Lyubimi evindən qovur. Lyubim deyir: “Qardaş, toxta, qovma! Elə bilirsən Lyubim bura məzəlilik eləməyə gəlmiş? Elə bilirsən Lyubim keflidir? Mən sizə tapmaca söyləməyə gəldim. (Qorşunova müraciət edərək) Eşşəyin qulaqları nə üçün uzundur? Di cavab verin görüm!” Lyubimin tapmacasını tapa bilməyirlər, özü açır: “Qulaqların uzunluğu onun eşşək olduğunu bildirmək üçündür. (Qardaşına) Bu da sənə məsələ; qızını kimə verirsən”. Lyubim Tartstovun kefli Isgəndər kimi uzun qəhqəhələrlə qarışıq lətifələri davam edir. Bütün qüsurları açır, uyğunsuz işlərə qarşı küfrlər yağdırır. Nəhayət, qızın qoca fabrikanta deyil, gənc bir kişiyə verilməsinə müvəffəq olur. Nazlını da atası Şeyxə vermək istəyir, Isgəndər razı olmur... Təsir ədəbiyyatda ən təbii bir şeydir. Bütün xalqlar bir-birinə ədəbi təsir yapmışdır. Lakin daima təsirdə qalan ədəbiyyat yüksəlməyib, əhəmiyyətini itirmişdir. Yalnız müstəqil ədəbiyyat inkişaf edərək dünya xəzinəsində özünə mövqe qazana bilmişdir. Başqa həyatın məhsulu olan bir ədəbiyyatı təqlid edərək onun əsiri olmaq heç bir zaman təsvib edilməmiş. Hələ iki min il əvvəl Roma şairi Horasius təqlidçilər haqqında demiş: “O imitatores servum pesus” – “Ey təqlidçilər, qusurusu!)”. Bu həqiqət həmişə baqidir. 1935 * * * Turgenevin yazı üsulu TURGENEVİN YAZI ÜSULU Klassiklərin yazı üsulunu öyrənmək, yalnız yeniyetmələr üçün deyil, oturuşmuş yazıçılarımız üçün də maraqlıdır. Çünki böyük ədiblərin texnikasını öyrənmək ədəbi irsi qavramağa yol açır. Təəssüf ki, hər bir klassikin yazı üsulu ilə tanış olmağa kafi məlumatımız yoxdur. Yazıçıların hamısı eyni dərəcədə intizampərvər və səliqəli olmamışlar, bəziləri əsəri bitirdikdən sonra ona dair yazılan planları, konspektləri, qeydləri tələf etmişlər. Bizim Azərbaycan yazıçıları bu barədə daha da geridə qalmışlar, bir çoxlarının əlyazmaları belə meydanda yoxdur, arxivi meydana çıxanlar da az olmuşdur. Yalnız Mirzə Fətəli istisnadır, çünki o özündən sonra gözəl və müntəzəm bir arxiv buraxmışdır. Yazıçıların səhlənkarlığı qismən onların özlərinə qiymət verməmələrindən irəli gəlmişdir. Ədəbi üsulundan bəhs edəcəyimiz Turgenevin arxivi dünya klassikləri arasında belə diqqətəlayiq bir yer tuta bilər. Müəllif yazı üsullarını tamamilə aydınlaşdıracaq bir çox materiallar qoyub getmişdir. Turgenevin yaradıcılıq metodu Balzak, ya Dostoyevskininkinə bənzəməz. Bunlar tələsiyir, qoşur, əsəri məcmuələrə, ya mətbəəyə yetirməyə can atırlar. Turgenev isə, Tolstoy kimi sakit, səbirli, mövzunu və tipləri ətraflı düşünən və əsərin üzərində diqqətlə işləyən bir yazıçıdır. Turgenev hər bir əsəri üçün plan düzür, tiplərin adını, familini, doğulduqları ili, əsərdəki yaşlarını qeyd edir. Hər bir tipin üzərində dayanır, onların tərcümeyi-halını və danışacaqları sözlərin qısa məzmununu verir. Əvvəlcə əsərin yekununu aydınlaşdırır və konspektini düzəldir, sonra fəsillərə ayırır. Bunlar bitdikdən sonra əsəri yazmağa başlayır. Əsər qurtarır, lakin məsələ bununla bitmir. Turgenev əsərinin iki-üç dəfə üzünü köçürür, hər dəfə də düzəldir, artırır, əskildir. Əsər çapdan çıxdıqda müəllif oxucuların rəyini dinləyir və kitabın ikinci təbində bəzən yeni dəyişikliklər törədir. Turgenev tiplərini həyatdan alır və bəzən planlarında zamanındakı həqiqi simaların adını qeyd edir. Deməli, müəllif tanıdığı canlı simaları nəzərdə tutur, onların xassələrini başqalarınınkı ilə tamamlayaraq tip yaradır. Turgenev ən əvvəl tiplərə əhəmiyyət verir. Bəzən uzun bir tip cədvəli düzəldir, onları aylarca, bəlkə illərcə başında gəzdirir, yeri gəldikcə əsərlərində işlədir. Tipin adının yazılması ilə tərcümeyi-halının düzəlməsi arasında bəzən uzun bir məsafə olur. Məsələn, “Xam torpaq” adlı romanındakı simalar 1870-ci ilin iyul ayında qeyd olunmuş, tərcümeyi-halları isə 1872-ci ilin fevral ayında yazılmışdır. Deməli, müəllif tiplərin üzərində on doqquz ay düşünmüşdür. Fabula və qəhrəmanların hərəkətə başlaması Turgenev üçün ən son məsələ hesab olunurdu. Əvvəl, o tipləri təfsilatı ilə öyrənir, sonra onlara mühit arayır, hadisə və vəqələri düzəldir, süjet inkişaf etməyə başlayır. Turgenevin Parisdəki əl yazılarını tədqiq edən professor Mazo deyir: “Turgenevin yaradıcılıq izlərini bulduğumuz kabinəsinə baxdıq, heç bir şeydən çəkinməyərək onun bütün kağızlarını qarışdırdıq, etüdlərini, qeydlərini tədqiq etdik. Bəzi qeydlər tez yazıldığı üçün zorla oxunur və mənası yalnız müəllifə bəllidir. Bu tədqiqlərdən Turgenevin ehtiyat etməsinə yer qalmazdı, çünki onu qızardacaq bir şey yoxdur. Burada biz nə görürük? Böyük bir enerji, ətraflı müşahidə və yaradıcılıq təmayülü. “Xam torpaq”ın başında: “Xam torpağı üzdəngetmə xışla deyil, dərin qazan kotanla çevirməlidir” – deyə qeyd etdiyi qədim sözlərə istinadən, müəllif də arasıkəsilməz dərin və metodik iş görmüşdür”. Turgenevi yalnız əsərin mündəricə və şəkil məsələsi maraqlandırmırdı, kağıza və qələmə də diqqət edərmiş. Türgenevin subay olduğu tərcümeyi-halından bəllidir. Həyatının son otuz ilini Polina Viardo adlı ərli bir qadınla sıx dostluqda keçirmişdir. Ədibin Polina ilə olan əlaqəsi də əl yazılarında iz buraxmışdır. “Ərəfə” adlı romanının ilk səhifəsində Polinainın əli ilə: “Sizə səadət gətirə bilsəm də!” – deyə fransızca yazılmışdır. 1865-79-cu illərin məhsulu olan üç böyük dəftərin cildlərində “S. P.” hərfləri qoyulmuşdur. Bu da Polinanın ilhamı təsirində deməkdir. Dəftərlərinin bir yerində fransızca: “Işlə” – deyə yenə, yəqin, eyni qadın əmr vermişdir. Yenə ayrı bir yazısının kənarında bir ulduz şəkli çəkilmişdir. Bunun yanında Turgenev öz əli ilə yazır: “Parisdə Rivoli küçəsində 210-cu evdə axşam, 1862-ci il oktyabrın 25-də bu şəkli mənim otağımda P... çəkmişdir”. Professor Mazonun tədqiqi sayəsində bu məlumat Turgenevin öz sənətinə bəslədiyi böyük eşq və marağı göstərir. Böyük ədibin bu sifətləri örnək olmağa layiq deyilmi? 1935 * * * Çexov, Qorki və L.Tolstoy ÇEXOV, QORKİ VƏ L.TOLSTOY 1898-ci ildə M.Qorkinin hekayələrinin ilk iki cildi çapdan çıxmışdı. Çexov bu hekayələrlə tanış olar-olmaz Qorkinin “şübhəsiz bir talant” olduğunu qeyd edir. Yazdığı bir sıra məktubda gənc yazıçıya olan münasibətini belə göstərir: “Stepdə” örnək olacaq bir surətdə yazılmışdır. Bu anac bir şeydir. Qorkinin özü də bədiiyyatçılar qayrılan xəmirdən yoğrulmuşdur”. Çexov bir ayrı məktubunda Qorki haqqında peyğəmbəri sözlər deyir: “Qorkidən böyük yazıçı olacaq”. Qorkinin özünə yazdığı məktubunda onun əsas xassələrini belə xarakterizə edir: “Həqiqi talantınız var, şübhəsiz ki, böyük talantdır. Siz bədii yazansınız, praktikanız var, deməli bir şeyi təsvir etdikdə onu görüb əlinizlə əlləşdirirsiniz, həqiqi sənətiniz var. Bu yaxşı əsaslarınız “Stepdə” və “Solda”dır. Bunlar gözəl və örnək ola biləcək şeylərdir. Bunlarda yaxşı məktəb keçmiş bədii yazıçı görünür”. Çexov onda Qorkini yaxından tanımırdı, onun “yaxşı məktəb” keçmiş olduğunu zənn edirdi. Halbuki Qorki bütün təhsilini həyatdan almışdır. Çox gəzmiş, müşahidə etmiş, cürbəcür insanlarla görüşmüş və bol-bol mütaliə etmişdir. Çexovun məktubları da ona ədəbi bir dərs olmuşdur. Çexov Qorkinin təbiət təsvirlərini uzun hesab edirdi. Onların bir az qısa və yığcam olmasını məsləhət görürdü. Təbiəti təsvir edərkən ona canlı insan xassələri verməyi antropomorfizm (məsələn: “Dəniz nəfəs alır”, “Göy baxır”, “Göl cilvələnir”, “Dəniz gülürdü”) təsvirə yeknəsəqlik, ifrat şirinlik və tutqunluq bəxş edir – deyirdi. Bunlara baxmayaraq, Çexov Qorkiyə böyük qiymət verirdi və ilk görüşdən sonra aralarında səmimi bir dostluq vücuda gəlmişdi. Qorkini dramaturgiyaya sövq edən də Çexov olmuşdur. Qorki “Meşşanlar” və “Cəmiyyətin dibində” pyeslərini yazdı. Çexov 1900-cü ilin iyul ayında yazdığı məktubda: – Pyes yazdınızmı? – deyə soruşur və onu təşviq edir: “Yazın, yazın, yazın, adi və sadəcə olsun, yazın, əhsən sizə. Vəd etdiyiniz kimi mənə göndərin, oxuyub öz rəyimi açıqdan-açığa bildirərəm və səhnəyə yaraşmayan sözlərin altından qarandaşla cızıq çəkərəm”. Həmin il sentyabrın 8-də Qorkinin pyes başladığını qəzetlərdə oxuyan Çexov məktub yazıb işi yarımçıq buraxmamasını təkidən söyləyir: “Müvəffəqiyyət qazanmasanız eybi yoxdur, müvəffəqiyyətsizlik tez unudulur, əksinə olaraq müvəffəqiyyət az da olsa, teatra böyük fayda verə bilər”. 1901-ci il oktyabrın 22-də Çexov “Meşşanlar” haqqındakı fikirlərini Qorkiyə uzun bir məktub vasitəsilə bildirir: Pyes çox gözəl yazılmışdır. Qorkicəsinə orijinal və maraqlıdır. Lakin pyesdəki əsas nöqsan budur ki, Qorki yeni və orijinal adamlara zahiri, köhnəlmiş notlardan yeni nəğmələr oxutdurur. Qorkinin pyesdə iştirak edən adamları nəsihət edirlər. Bu qüsur qızartdaq adamların qızartdaq tükləri kimi düzələsi deyildir. Çexov bu qüsuru şəklin konservatizmi ilə izah edir. Çexov pyesdə bəzi dəyişikliklər edilməsini tövsiyə edir, halbuki bu göstərişlər Çexovun öz yazdığı janrlar üçün daha faydalıdır. “Cəmiyyətin dibində” əsərini Çexov “yeni və şübhəsiz yaxşı pyes” sanırdı. Lakin pyes qəmli və ağır intiba bağışlayır, bunlara alışmamış tamaşaçılar teatrı tərk edəcəklər – deyə Çexov bir ümumi nəticə çıxarır və deyir: Pyesdən sonra Qorki optimist adı ilə vidalaşa bilər. Qorki də Çexovun yaradıcılığına heyran idi. Qorkiyə görə “Çexov xırda şeylərin faciəsini aydın və inçə bir surətdə anlayırdı. Meşşan həyatının qüssəli və hərc-mərc bayağılığını, eyibli və darıxdırıcı şəklini doğru və amansız bir şəkildə təsvir edirdi”. Qorki yenə yazır: Çexov “bütün ömrü uzunu bayağılıqla mübarizə etdi, ilk nəzərdə yaxşı qurulmuş, rahat və parlaq görünən şeylərdə belə bayağılıq taparaq ehtirassız və kəskin qələmi ilə onu təsvir edir, ona gülürdü. Çexovun xırda hekayələri insanda yuxulu və yarımcan həyata qarşı ikrah hissi oyadır”. Qorki Çexovun başlıca xidmətini bunda görür. 1901-ci ilin payızında L. Tolstoy xəstələnərək Krıma gəlmişdi, burada istirahət edirdi. Tolstoyun xəstəliyi Çexo0vu çox həyəcana gətirmişdi. O deyirdi: “Tolstoy ölsə, mənim həyatımda böyük bir boşluq əmələ gələr”. Şübhəsiz ki, Çexov bir zaman Tolstoyun fəlsəfəsi təsirinə uymuşdu. Səksəninci illərdə yazdığı hekayələrdə Tolstoyun fənalığa qarşı müqavimət göstərməmək, sadələşmək, öz şəxsini ikmal etmək kimi fikirləri əks etdirilmişdir. Çexovun özünün də etirafına görə o yeddi il Tolstoyun təsirində bulunmuşdur. 90-cı illərdə Tolstoy fəlsəfəsindən uzaqlaşır. Çexov yazır: “Mənim damarlarımda mujik qanı axır. Məni mujik mərhəməti ilə heyrətləndirmək olar. Mən çocuqluğumdan tərəqqiyə inandım və inanmaya da bilməzdim... Indi dərunim də bir şeyi etiraf edir, məndəki hesabçılıq və ədalət deyir ki, insana qarşı elektrik və buxarda olan eşq, pəhrizkarlıq və ət yeməməzlikdən daha çoxdur”. Çexovun bu son sətri Tolstoy fəlsəfəsindən ayrıldığını aydın bir surətdə göstərir. Çexov Tolstoyun bədii əsərlərində özünə məftunluq hiss edirdi. Eyni zamanda Tolstoyun bilmədiyi məsələlər haqqında mülahizələr yürütməsindən dilgir idi. Şair Pleşşeyevə yazdığı bir məktubda (1890-cı il) deyir ki, Tolstoy bir sıra bioloji və fiziki hadisələrdən bəhs etməklə öz avamlığını göstərir. Uzun ömrü müddətində bu adam zəhmət çəkib, mütəxəssislər tərəfindən yazılmış bir-iki kitab belə oxumamışdır... Tolstoy Çexovun istər adamlığını və istərsə yazıçılığını çox bəyənirdi. Tolstoy deyirdi: “Çexov həqiqətən bədii bir yazıçıdır, ancaq pyeslərdən başqa, pyes onun işi deyil. Çexovun əsərlərini dəfələrlə oxumaq olar. Çexov nəsrin Puşkinidir”. Tolstoya görə Çexov həyatda gördüyünü alırdı və aldıqda da o qədər aydın və bədii təsvir edirdi ki, son nöqtəsinə qədər anlaşılırdı. “Başlıca olaraq o səmimi idi, bu yazıçı üçün böyük bir ləyaqətdir. Səmimiliyi sayəsində də Çexov, yeni bir dünya üçün tamamilə yeni bir yazı şəkli yaratdı. Bu yazı şəklinə mən heç yerdə rast gəlməmişəm”. Qorki xatirələrində Tolstoyun Çexova olan münasibətini belə təsvir edir: “Tolstoy Çexovu ata kimi sevir. Bu sevgidə yaradıçı iftixarı duyulur. Çexovu Lev Nikolayeviç sevirdi və həmişə ona baxarkən nəfis baxışı ilə sanki onun üzünü oxşayırdı”. 1902-ci ildə Qorki fəxri akademik seçilmişdi. Bu seçki “yüksək dairələrdə” həyəcana səbəb oldu. Məsələ Ikinci Nikolaya “ərz” olundu. Təbiidir ki, Qorkinin akademiyadan çıxarılması məsələsi meydana atıldı. Akademiklər məsələni köləcəsinə sükutla qarşıladılar. Yalnız ədib Korolenko ilə Çexov bu hərəkətə qarşı etiraz edərək akademiklikdən istefa verdilər. 1935 * * * == Həyatımın 20 ili == Həyatımın 20 ili HƏYATIMIN 20 İLİ Qarabağda talan var, Zülfü üzə salan var. Gedirsən tezcə qayıt Gözü yolda qalan var. Əslim qarabağlıdır, Sinəm çarpaz dağlıdır. Nə gələn var, nə gedən Məgər yollar bağlıdır? Qarabağda bağ olmaz, Qara salxım ağ olmaz, Qürbətdə yar sevənin Ürəyində yağ olmaz. Mən aşiqəm Qarabağ, Şəki, Şirvan, Qarabağ. Tehran gülüstan olsa Yaddan çıxmaz Qarabağ. Dağ başında yazı-yayı yaşıllığa, payızı-qışı dumana və qara bürünmüş bir şəhər təsəvvür ediniz. Bu mənim şəhərimdir. Onun tarixi çox qədim deyildir: iki əsr əvvəl Pənahxan Cavanşir və otuz iki adlı elləri ilə bu yerə gəlib, şəhər salır, ətrafına qala tikdirib oturur. Adı Pənahabad, ya Şuşa qalasıdır. Yeni xanlıq, Qarabağ xanlığı meydana çıxır. Araz çayına qədər hökmü yeriyən bu xanlıq bütün Iran şahları hücumuna baxmayaraq, çar istilasına qədər müstəqil olaraq yaşayır... Şəhərimizin tarixçəsi bu. Lakin hadisələr bununla bitmir: Vaqifin öldürülməsi, Abbas Mirzənin hücumu, çarizmin istilası... Şəhərin hər nöqtəsi bir tarix söyləyir: Ibrahim xan kahası, Məlik Şahnəzər kahası, Şahnişin, Cıdır düzü, Dovtələb, Divanxana qabağı, Topxana... hərəsi bir kitab, qanlı və dəhşətli bir səhifədir. Mən də bu macəralı şəhərdə dünyaya gəldim. Taleyim bu imiş. O zaman atam Mirbaba Mirabdulla oğlu Aşqabadda imiş. Mənim dünyaya gəldiyimə dair Şuşadan teleqram alır. O ayda evinə düşdüyü dostunun da bir qızı olmuş imiş. Iki ata çocuqların taleyini yoxlamaq üçün Iran təqviminə baxır, orada “Rəcəb əl mürəccəb ayında doğulan uşaqlar bəxtsiz olacaqlar”, – deyə yazıldığını atam gördükdə “gəl bunları evləndirəlim” – demiş və gülmüşdür. Atamın qeydinə görə mən hicrinin 1301-ci ili rəcəbin 20-də Şuşada dünyaya gəlmişəm, rəsmi vəsiqələrimdə isə doğuluşum 1887, sentyabrın 12-də olmuşdur. Şuşa o zaman əyalət şəhərləri içərisində ən mədənilərdən biri sayılırdı, realni məktəbi, orta qız məktəbi, şəhər məktəbi, erməni seminariyası, teatrı vardı. Əhalisi 40 minə qədər idi, bunun yarısı türk, yarısı erməni idi. Ermənilər şəhərin qərb cəhətində, türklər isə şərqində yaşayırdı. Türk hissəsi 17 məhəlləyə bölünmüşdü, bir çox xan sarayı, bütün məscidlər qədim hamamlar, rastabazarlar, karvansaralar vardı, şəhərin qalın hasar və bürcləri hələ qalırdı. Evimiz Çuxur məhəllədə, Mirdinli və Quyluq məhəllələrinin ayrıcında idi. Iki otağımız vardı, xırdasında yaşardıq, böyüyündə (kəllayidə) isə qonaq qəbul edərdik. Ikisinin arasındakı koridorun (qəfəxana) bir tərəfinə məkulat yığılırdı, o biri tərəfində də iri bir su küpü basdırılmışdı, tuluqçu Xan qızının bulağından tuluqda su gətirib oraya tökərdi. Kəllayi “bağdadı” idi – taxtadan düzəldilib üzərinə suvaq çəkilmişdi, xırda otaq isə çubuqdan hörülüb suvanmışdı, ikisinin də xırda şüşəli, enib-qalxma pəncərəsi vardı. Evin qarşısında daş döşəli xırda bir meydança, sol tərəfdə təndirxana, qarşıda ətrafına cağ çəkilmiş güllü-çiçəkli meyvə ağaclı gözəl bir bağça vardı... Bağça ilə küçə arasında daş tağlı dörd dükanımız sallaqxana icarəsində idi. Bunun aşağısındakı çubuq daxmada hamballar yaşardı, aclıq nəticəsi olaraq Iran Azərbaycanının Çəmənzəmin adlı kəndindən qaçıb gəlmiş bu ailəni atam bu daxmada yerləşdirmiş və böyüyünü evləndirmişdi. Bunlar bizimlə bir evli kimi idilər, uşaqları ilə bir yerdə oynar, məktəbə gedərdik. Sonralar “Çəmənzəminli” təxəllüsü qəbul etməm də bu ailəyə bəslədiyim məhəbbətdən irəli gəlirdi. Ilk çocuqluq dövrüm evimizin ətrafında – Aşağı meydanda, Bəylik eşiyində, Qapandibində keçmişdir. Oralarda çocuq marağı üçün bir çox görkəmli və əyləncəli şeylər vardı. Hələ ətrafımızda yaşayan hər Rəcəb - ərəb qaməti ilinin yeddinci ayı bir türk ailəsinin özünəməxsus bir macərası vardı. Yan tərəfimizdəki keçəl Səmədin evi idi, bunun arvadının biri gənc, biri yaşlı idi, bir də görürdün qışqırtı qopdu. Anam məni götürüb haraya gedərdi. Nə görərdik: keçəl Səməd əlində çomaq yaşlı qadının qabırğalarını sayır. Anam seyid olduğu üçün qonşular ona hörmət bəslərdilər – biz gələn kimi qovğa bitərdi. Bu dalaşma elə bir adi şəkil almışdı ki, yarım saatdan sonra kin unudulardı və keçəl Səmədin yaşlı arvadı ip kələfini ərinin qollarına keçirib, deyə-gülə yumaqlardı. Keçəl Səmədin üst tərəfindəki ev bir başmaqçının idi. Bunun ərdə bir qızı vardı. Gündə bir ərinin zülmündən qaçıb atası evinə sığınar, bir-iki gündən sonra əri əlində sivrim xəncər evi basıb öz arvadını qaçırardı. Bu da mütəmadiyən təkrar edilən bir hadisə olduğu üçün adi bir şəkil almışdı. Küçənin o tayı mamaça Xanxanımın idi. Bu qarı mamaçalıqla dul qızını və yeddi qız nəvəsini bəslərdi. Ən məşhur mamaça olaraq yalnız şəhər deyil, aran və dağ da onu tanırdı. Kahalarda və meşələrdə yaşayan qaçaqlar, görərdin, gecə yarısı at göndərib Xanxanımı gizlicə apardır. Qarı bir həftə yox olardı, bir gecə xələt və pulla geri dönərdi. Bu ailə ilə qonşudakı halvaçı Məşdinin arasında düşmənçilik vardı, tez-tez qovğa qopardı. Təsəvvür edirsinizmi? – Yeddi-səkkiz qadın Məşdinin yıxıq daxmasına hücum edir, qızlar daxmanın nallarına ip bağlayıb dartırlar, qara palçıqla hörülmüş daşlar tökülür, vəlvələ qopur... Dərənin kənarında çubuq bir koma. Dul bir qarı əri qaçmış qızı və kiçik nəvəsi ilə yaşayır. Il uzunu bu komadan həvə səsi gələr – hana toxunar: iki arvadın aylıq qazancı on manat edə-etməyə. Acyalavac, sönük bir həyat. Kiçik nəvə atasını xatırlamır, kişi evləndikdən bir neçə ay sonra ailəsini buraxıb getmiş, indi səsi arandan-dağdan gəlir – köçərilər arasında həkimlik edirmiş. Bir axşam qarı gəlib bizə çıxdı. Həyatın acılıqları əks etmiş üzü həm kədərli, həm də şən idi. Anama müraciət edərək: – Əziz bacı, – dedi, – axı qızın əri gəlib çıxmışdır. Bu axşam bizdədir, sabah tezdən gedəcək. Sən allah, kəlin baxın, sonra söz-bez çıxmasın... Zavallı qarı sonra çocuq olarsa, dedi-qodu olmasın deyə, qonşulara yalvarıb, şahid sifəti ilə evinə çağırırdı. Doğrudan da uzun illərdən bəri yox olmuş “həkim” arvadı ilə bir yataqda yatmışdı. Səhər tezdən “həkim” getdi, bir daha qayıtmadı, sonralar dağda öldürülüb çaya atıldığı duyuldu. Doqquz ay sonra arvadı əkiz doğdu, zavallı ailənin qayğısı bir qat daha artdı. Yanlarındakı daxma Palçıq Qasımın idi. Arvadı ilə mehriban bir həyat sürərdi, sonsuz olduqları üçün “qəlbləri sınıq” idi. Qasım altıyeddi ay davam edən qışı ac və işsiz idi, köçərilər gəlib dağa gedəndə, Qasım qazanca başlardı: süd, qatıq alıb satardı. Bir gün Qasımın xəstəliyini eşidib onlara pay aparmışdım, yaz yağışları başlanmışdı. Qasımın damı damır – komada quru yer yoxdu: qab-qacaqlarını polis “qalıq pulu” əvəzində apardığı üçün damcının altına qoymağa da bir şeyləri yox idi... Maraqlı qonşularımızdan biri də Kosa Əhməd idi. Ikimərtəbə gözəl evləri, cənnət kimi çiçəkli bağçaları vardı. Iki qarıyıb evdə qalmış bacısı il uzunu xalı toxuyub, kəllayiyə yığardı. Kosa da baqqallıqla onları bəslərdi. Bu üç subay adam böyük evin kiçik bir otağına yerləşmişdi – başqa otaqlar döşəli və tərtəmiz qalar, oralara qıyıb ayaq belə basmazdılar. Yazda həyət min rəng çalar, qıyıb bir bənövşə belə qırmazdılar. Doyunca yeməz, geyməz, girib-çıxmaz, əllərinə düşəni yığıb saxlardılar. Bu ailəni məqsədsiz zənn etməyin – nəhayət, Kosa Əhmədə bir gəlin bulacaqlarından ümidlərini kəsmirdilər. Nə etməli ki, bu nisgilli ailənin diləyi yerinə yetmirdi: qızların qul kimi satılan vaxtında Kosa Əhmədə qız verən yox idi. Neçə də versin. Əhmədin qaşı yox, kirpiyi yox, üzündə və qaşında tükdən əsər tapılmazdı. Ha üzünə və başına həna yaxırdı, ha hamama gedib, tövbə edirdi-bir şey çıxmırdı; bacıları da ki, nəzir aparmamış ocaq qalmamışdı. Amma deyildiyinə görə vaxtı ilə Əhmədin lopa bığları, sallaq birçəkləri varmış. Sonra, allah baisin evini yıxsın, pis yollara düşür, cüzam olur... Iştə, çocuqluğumun bir dövrünü əhatə edən insan həyatı! Əksəri səfil, ac, avam, sənətsiz-savadsız. Küçə çocuqlarına qoşulmaq bizə yasaq edildiyi üçün vaxtımızın çoxusunu taxtapuşa çıxıb qonşuları seyr etməkdə keçirərdik. Qonşularımızın ən zəngini kor A... idi: ikimərtəbə evi və böyük bağı vardı; ev böyük darvazalı yüksək hasarla qavranmışdı. A... qəddar bir müamiləçi idi, qızıl toqqa qurşar, qızıl saatının uzun zəncirini ipək arxalığının döşündən sallardı. Bu adam heç kəsə inanmazdı, kimsəni evinə buraxmaz və ailəsi də hamamdan başqa bir yer görməzdi. Çocuqları darvazanın arasından yad adam gördükdə, vəhşi qaz sürüsü kimi, ağız-ağıza verib bağırışardılar... Taxtapuşumuzdan bunların uzun artırmaları, dəmir taxtapuşun ətrafına qonmuş hədsiz-hesabsız göyərçinləri, dizə qədər çıxan yaşıl otlu bağları görünərdi. A.-nın bir qayınanası vardı, bunu kürəkəni evdən qovmuşdu, lakin arvadın getməyə yeri olmadığı üçün A.-nın korluğundan istifadə edərək, gizlincə olaraq onun evində yaşayırdı. Bunun bir dəst xeyir-şər paltarı vardı, yeni paltar ala biləcəyindən ümidini büsbütün kəsərək bu paltarı göz bəbəyi kimi saxlardı və yırtılmasın deyə, əyninə almazdı. Evdə əlinə düşəni, hətta kişi paltarı belə geyib dolanar, isti havalarda fitəli belə olduğunu görərdin. Bir gün A... arvadı ilə artırmada oturub danışırdı. Arvadı buna nə isə söyləyib, kişini düşündürdü. Bir də kişi özündən çıxıb bağırdı: – Nəcis quyusu bu tezliklə dolmaz. Hesabını bilirəm, yəqin qayınanam burada qalır, onun üçün tez dolmuşdur. Ayaqyolu quyusunun vaxtından əvvəl dolması ilə qayınanasının evdə yaşadığını sezən müamiləçi yerindən sıçradı, haradansa bir odun tapdı və odunu havada qolaylaya-qolaylaya baş otağa soxuldu. Otaqları bir-bir gəzib bir qapını bağlı gördü, odunla qapını sındırmağa başladı. Arvadı onu sakit eləmək istədikdə, onu qayınana zənn edib, odunu qoluna çırpdı... Bu vəqədən bir neçə il sonra A... öldü, bu ölüm evdə böyük bir şadlığa səbəb oldu: gənc, gözəl və zəngin qadın üçün yeni bir həyat başlayırdı. Onda mən məktəbdə idim, bir axşam adam yollayıb məni çağırdılar. Anamla bərabər getdik, qarşıma bir böyük qutu təməssük qoydular: oxuyub kişinin var-yoxunu arvadına bildirməli idim. Otuz min manatlıq təməssük vardı. Bunların arasında şəhərin ən məşhur mollasının yeddi yüz manatlıq bir təməssüyünü gördüm. Iki gün sonra məni yenə çağırdılar, yenə təməssükləri yoxlamaq lazım idi. Diqqətimi bir şey cəlb etdi: mollanın yeddi yüz manatlıq təməssüyü nə vasitə iləsə götürülüb, əvəzində üç yüz manatlıq təməssük qoyulmuşdu. Şəhərimizin iqtisadi vəziyyəti fəna olduğu üçün sənət və işi olmayanlar çəkilib kəndlərə və başqa şəhərlərə gedirdilər. Əhalinin ziyalısını Bakı və ən dələduz qismini də Aşqabad cəlb edirdi. Bir qismi də Borc kağızı, borc sənədi Ağdamda qazanc dalınca gedir və yayda, şəhərdə buraxdığı ailəsinin yanına dönürdü. Bu mühacirət qonşularımızda belə gözə çarpırdı: keçəl Səməd köçüb yerinə bir “lotu” zərgər gəlmişdi. O zaman şəhərdə böyük bir sərvət sahibi ölmüşdü, bu ölüm lotular üçün əlverişli bir vəqə oldu: yuxarıda adı zikr olunan məşhur molla o saat arvadını boşayıb bu zənginin arvadı ilə evləndi... Zərgər də bu məsələyə qarşı yabançı qala bilməzdi: zənginin iki gənc oğlunun xərcinə olaraq gecədə ziyafətlər verirdi. Çocuqlarla artırmadakı pəncərənin önünə toplanıb, kef məclisinə tamaşa edərdik: musiqi çalınır, xanəndə zəngulə vurur, çərəz yeyilirdi. Zərgər müsamirə proqramını tez-tez dəyişirdi, bir axşam bir dərviş çağırılmışdı, nağıla başladı. Məclisin ortasında ayaq üstə durub, cürbəcür hərəkətlər yaparaq nə gözəl nağıl söyləyirdi. Təsəvvür ediniz, bir nağıl üç ay davam etdi, hər axşam da dərviş hekayəsini dadlı bir yerdə kəsib, bizi maraq içində buraxırdı, o biri axşamı səbirsizliklə gözləyirdik... Vəba ili evdən dışarı çıxmamız yasaq edilmişdi, o ağır il zorla yadımdadır. Mollaların əmrlərinə görə bu “allah bəlasından” xilas olmaq üçün xalq ayaqyalın, başıaçıq cıdır düzünə müsəllaya çıxmışdı, allahın nəzərini “cəlb” etmək üçün o günü südəmər uşaqlara süd verməkdən analar mən olunmuşdu... Qorxunc il idi, adam milçək kimi qırılırdı. Əlimdə bir parça gilerməni və sarımsaq taxtapuşda oturub ətrafı seyr edərdim – gilerməni ilə sarımsaq vəba dərmanı sayılırdı. Evimizin arxa tərəfində Qara Aslanla qızı vəbadan ölmüşdü. Bütün qonşularımız qorxu içində idi. Indi bu Qara Aslanın və qonşuluğundakı Lal Sarayın evini Ları Muxtar almışdı. Bu Ları, zənnimcə şəhərin ən ucaboy adamı idi, arvadı ilə bərabər təndirdə çörək bişirib satardılar. Arvad həmişə əkiz doğar və hamısı da oğlan olardı. Mən Şuşanı tərk edərkən bunların 14 oğlu vardı. Eşitdiyimə görə sonralar Ları Muxtar təkrar evlənmiş və ikinci arvadından da bir sürü uşağı olmuşdu... Lal Sarayda bir sirr var idi, xalq arasında əyarı çox da yaxşı deyildi, deyərdilər ki, evində arvadlarla kişiləri görüşdürür. Kim bilir! Hər halda bu ən bədbəxt bir arvad idi: bir oğlu iflicdən yatağa yamanmışdı, böyüyü köçüb şəhərdən getmişdi və anasına heç bir köməyi dəymirdi, kiçiyi isə sərçə mütəxəssisi idi. Məhəllənin sərçələrini tiryəkə öyrətmişdi, tiryək nəşəsi gələndə bütün sərçələr uçub mürşidlərinin yanına gələrdi... Yazda, yayda çocuqlar üçün əyləncə çox olurdu, bizim üçün qış ən ağır fəsil idi. Yarımişıqlı otağımızın ortasında dördbucaq şəklində qayrılmış ocağın dövrəsində döşəkçələrə düzülüb, oturardıq, əzgil bişirərdik, şabalıd qovurardıq. Qapalı pəncərənin dışarısında duran toyuq, xoruzlar ayaqlarının birini qarnına çəkib, sanki bizə qibtə edərdilər. Ayaz axşamlar qulağımız küçədə olardı, bir də gözəl səslə oxurdular: Şorməzə noxud, ağca noxud, Əla yeməli noxud. Anamıza yalvarardıq, noxudçunu çağırardı, başı başlıqlı gənc buğlanan badyanı yerə endirib, tərəzini çıxarardı... Ah, nə dadlı dəqiqələr idi! Şorməzə noxud dadlı da olsaydı, yaz əyləncələrinə çatmazdı, yaza və novruz bayramına bir ay əvvəldən hazırlanardıq, anam ev tökərdi, xalılar, palazlar çırpılar, rəfdəki yığın-yığın qablar yuyular, evin içinidışını əhənglə şirələyərdik. Çocuqlara yeni paltar tikilərdi. Bilxassə çərşənbələri təntənə ilə keçirərdik: çərşənbə dişərdik – ürəyimizdə bir niyyət tutub qonşuların danışığını gizlincə dinlərdik və eşitdiyimiz ilk sözləri yozmağa başlardıq. Sonra tonqal qalayıb üzərindən atılardıq, fişəng- taraqqa atardıq, toran qovuşanda da anam kiçicik piy şamlar yandırıb evin iç və dış divarlarına yapışdırar, işıq aləmə yayılardı. Nəhayət bütün ailəmiz lobyalı aş süfrəsinin ətrafına toplanardı (çərşənbə və novruz axşamları lobyaplov yemək qayda idi). Novruz daha dəbdəbəli olardı: yeni ilin girəcəyi vaxtı öyrənib, hazırlaşardıq – hamı təzə paltarda, süfrəyə çərəz və səməni otu qoyulmuş, könülaçan söz danışılır... El adətincə, il nə vəziyyətdə qarşılansaydı, o vəziyyət ilin axırına qədər davam edərdi. Böyük qardaşım saata baxıb, deyərdi: Köhnə ili təzə ilə döndərən allah, Sən bizim əhvalımızı yaxşı elə. Sonra gedib məsciddən il təhvil suyu gətirib məkulat qablarına tökərdik ki, bolluq olsun. Bizim evin özünəməxsus bir etiqadı vardı, bu etiqad islamiyyətin zərdüştiliyə bulaşmasından ibarət idi. Nə atam, nə anam namaz qılmazdı, amma hamımız xalq adətlərini təqdis edərdik. Məsələn, orucluğa on beş gün qalmış – “barat axşamı” – hərə bir şiş götürüb, dinləyərək bağçanı dolaşardıq. Guya o gecə yerin altındakı bütün xəzinələr Fatmeyi-Zəhraya cehiz gedirmiş: cingilti gələn yerə şiş taxılsaymış, xəzinə oradaca durarmış. Təbiidir ki, bütün səyimizə baxmayaraq bir dəfə də olsa, xəzinəyə rast gəlmədik. Yenə eyni “barat axşamı” barlı ağac dibinə iki yumurta, bir az qara, bir az da qırmızı boya qoyardıq və gələcəyimizi bilmək istərdik. Səhər tezdən həyəcanla ağacın dibinə qoşardıq, bir dəfə niyyətlə qoyduğum yumurtanın bir tərəfinə qırmızı ləkə düşmüşdü. Nə qədər sevindim. Yaz dumanı şəhəri bürüyür, göz-gözü görmürdü. Rütubətli gündə haraya gedəcəksən ki... Yenə pəncərəni salıb, ocağın qırağına yığılardıq – dumana qarşı tədbirlər lazım idi. Bir ip götürüb, şəhərdəki keçəllərin yeddisinin adına düyün salıb ocaqda yandırardıq, sonra dumanın özünə müraciət edərək onu qorxudardıq: Duman qaç, qaç, qaç, Səni qayadan atarlar. Dumanın qaçması üçün hər kəs çalışardı. Çocuqlar dodu gəzdirərdilər. Üzərinə qırmızı şilə çəkilmiş bir dairədən ibarət olan dodu günəşin müqəvvası idi. Bunu qapı-qapı gəzdirib oxurdular: Dodu dodunu gördünüzmü? Doduya salam verdinizmi? Dodu gedəndən bəri Bir gün üzü gördünüzmü? Eşşək batıb palçığa Ayağından nal çıxa. Qaraqayanın dibindən Bir qırmızı gün çıxa... Qızlar da ayrıca olaraq günəş həsrətində oxuşardılar: Gün getdi su içməyə, Qırmızı donun biçməyə. Keçəl qızın qoydu evdə, Saçlı qızın götdü-gəldi, Budu gəldi ha, budu gəldi. 1 Şuşanın şərqində bir dağ adıdır (müəllif). Atam Ağdamda nüsxəbəndlik edərdi. Və şəhərə ildə üç-dörd dəfə gələ bilirdi, hər gəldikdə də bir həftə qalardı. Bu gözəl həftələr anamız üçün deyil, yalnız biz çocuqlar üçün gözəl idi: meyvə, xoruzbeçələr, yağ-yavanlıq gətirərdi. Yeyərdik, içərdik, xoruzbeçələrlə əylənərdik, nəhayət gözəl həftə gəlib keçər, zavallı atamın pulu qurtarardı və şənbə günü yenə kəndə yola düşərdi. Bu gözəl həftələrin özünəməxsus bir faciəsi vardı – atamla anamın sözləri bir-birinə xoş gəlməzdi, nəticədə atam həmişə şikayətlənər, anam da ağlardı. Bu övza bizim körpə ürəklərimizdə dərin kədərlər oyadardı. Lakin səbəbini dərk edə bilməzdik. Böyüdükdən sonra ailə faciəsinin sirrinə vaqif olmağa başladım. Atamın birinci arvadı ölmüşdü, ikincisini boşamışdı, anam üçüncüsü idi. Atam anamdan yəqin, iyirmi beş yaş böyük idi. Ailə faciəsinin sirri burada idi. Anam atama qarşı hörmətsizlik etmirdi, vəfasızlığı fikrinə belə gətirmirdi, ancaq qismətə inanaraq bəxtindən küsmüşdü. Bu həyata qarşı olan küskünlük bizə də sirayət etmişdi, bilxassə mən həyatımın sonuna qədər uğursuz olacağına çocuqluğumun ilk dövründən inanıb, qəlbimdə qəm kitabı daşıyırdım... Həyatın acılıqlarını duyaraq çocuq xəyalıma qəribə fikirlər gəlirdi: “Ərəbistanda olsaydım, yəqin peyğəmbər olardım” – deyə düşünürdüm... Peyğəmbər neçin? Dərdliləri ətrafıma toplamaq üçünmü? – xatirimdə deyil. Məktəb yaşına çatmışdım, məni aparıb kar xəlfənin (Molla Mehdinin) məktəbinə qoydular. Böyük bir otaqda otuz – qırx tələbə oturmuşdu, aralarında bığ yerləri tərləmişləri də vardı. Xəlfə yuxarı başda döşəkçənin üstündə oturub dərs deyirdi. Yanındakı küncə falaqqa və bir dəstə çubuq söykənmişdi. Dərs haqqı ayda iki şahıdan beş şahıya qədər idi: hallı halına görə. Mən beş şahı verdiyim üçün bəzi imtiyazlarım vardı; mollanın yanında oturardım, hərdən məni içməli su dalınca göndərərdi, dərsimi də bizzat özü deyərdi, “ikişahılıqlar” kimi böyük tələbələrə tapşırmazdı. O zaman məktəblərdə dərs fars dilində keçilərdi, türkcə məktəb kitabı yox idi. Yazma çərəkə vasitəsilə əlifba öyrədildikdən sonra Quran, Sədi, Hafiz, Tarix-Nadir, Cameyi-Abbas oxudardılar, “məşq” yazdırardılar, bu da müəyyən formalı məktub və tüccari övraqlardan ibarət idi. Tələbə Quranı oxuyub bitirdikdə molla ona bərk bir şapalaq çəkər və Şəxsən Övraq - “vərəq” sözünün cəmi. sonra əllərinin baş barmaqlarını iplə bağlayıb Quranı üstünə qoyardı, yanına da bir tələbə qoşub evlərinə xələt dalınca göndərərdi. Hər bir tələbənin dərsi başqa-başqa idi, bir-bir mollanın yanına gəlir, dərsini alıb çəkilirdilər. Molla hərdənbir çubuğu yerə vurub: “Oxuyun” – dedikdə, hər ağızdan bir səs çıxıb, məktəb gurultu ilə dolardı. Günorta azanına qədər bu qayda ilə oxurduq, sonra bizi çaşda buraxardılar, nahar edib, təkrar geri dönərdik. Bu dəfə molla bizi böyük tələbələrə tapşırıb sabah ertə aldığımız dərsi dişətdirərdi. Kimin neçə səhvi olsaydı, yazılıb mollaya təqdim edilərdi. Falaqqa ortaya çəkilər, kiminin ayaqlarına, kiminin əllərinə çubuqdan döşərdi. Növbə gələnə qədər başımıza çarə arardıq: əlimizi sürətlə döşəməyə sürtüb keyidərdik ki, çubuğun ağrısını bilməyək. Ayaqların da çarəsini tapanlar olurdu: bəzi tələbə özü ilə məktəbə dalaq gətirər, ayağının altına yapışdırıb corabı üstündən geyirdi. Molla bir-iki çubuq vuran kimi dalağın qanı corabdan dışarı çıxırdı və molla qorxuya düşüb, falaqqanı endirirdi. Məktəbin özünəməxsus qaçaqları olardı, qaçmış tələbənin dalınca üç-dörd igid tələbə göndərilərdi, şəhəri gəzib qaçağı tutardılar, məktəbə gətirilən kimi, falaqqa hazır olardı: nə yemisən, turşulu aş. Qışda məktəb daha da əyləncəli olurdu: hər üç-dörd nəfərin biraxsı manqalı vardı, evdən kömür gətirib onu qalardıq. Beytləşmə başlanardı: -Bismillahi çəkdim, düşdüm meydana. Gözüm düşdü sənin kimi ceyrana – a gətir. -A içində biqərarəm. Aç başını, gör necə yararəm – m gətir. – Minmərəm, mindirmərəm, mən aləmi dindirmərəm. Dü zəbər kaf istərəm, dü zəbər lam – gətir görüm... Saatlarca davam edən bu yarışda yüzlərcə beytlər söylənərdi. Axırda bir tələbə o birini bağlardı. Başqa bir müsabiqə başlanardı: iki tələbə bir-birinə sıra ilə yumruq döşərdi, yumruğa tab gətirməyib qaçan basılmış sayılardı. Zarafat yarışına girişilərdi: bir-birinə ən kəskin söyüşlər söylərdilər, sınmayan qalib çıxardı. Tələbələr arasında itbaz, xoruzbaz, bildirçinbaz və başqa bazlar olardı. Şəhərdə bazlıq ətrafında söylənilən bütün yenilikləri sabah ertə bir-birinə xəbər verərdilər, sonra mülahizə və mühakimə yürüdülərdi. Məsələn: “Qəssab Balakişinin qancığı bu axşam küçükləmişdir”, hər kəs qulağını şək tutub, sual verir. Küçüklərin rəngi necədir, xalı varmı, neçəsi dişidir, neçəsi erkək... Küçüklər haqqında təfsilatlı məlumat almaq üçün o saat bir tələbə seçib molladan xəlvət qəssab Balakişinin həyətinə göndərərdilər. Bunlara baxmayaraq məktəb yenə bir zindan idi və arabir bizi bu zindandan qurtarana minnətdar olurduq. Bir də görürdün içəri bir arvad girdi, məktəb kiriyib susurdu. – Ay xəlfə, səfərə gedənim var, ona dua oxu, uşaqları da azad elə. Arvadın mübarək abbasısı mollaya çatan kimi dua başlayırdı, biz də amin çəkirdik. Amma amini elə ürəkdən çəkirdik ki, məktəb titrəyirdi. “Azadsınız” sözü qulağımıza dəyər-dəyməz başmaqları ayağa keçirib, bir-birimizi sıxışdıra-sıxışdıra qapıdan sivişib çıxırdıq. Doğrudan da azadlığın böyük nemət olduğunu dışarıda, təmiz havada duyurduq. Kar xəlfə böyük bir məfkurə daşıyırdı – Ağa Məhəmməd şahın Şuşada öldürülməsindən sonra Qarabağ hökmdarı Məmmədbəyin basdırdığı qızılları tapacağına inanırdı. O, bu yolda çox pul və əmək sərf edirdi. Kim bilir bəlkə də haqlı idi. Qarabağ xanlarına məxsus sarayın bürcünü təmir edərkən bir bənnanın oradan bir sərnic qızıl tapdığı hamıya bəlli idi. Saray da Bəylik eşiyində, kar xəlfənin evindən bir az o yana idi. Xülasə kar xəlfə o civardakı xırda evləri bir-bir satın alır, tələbələrinə uçurtdurur, tir-taxtasını və daşını bizə daşıtdırırdı. Çox ev sökdük, çiynimizdə çox daş daşıdıq, lakin Fatmeyi-Zəhranın cehizi bizə nəsib olmayan kimi Məmmədbəyin də qızılları kar xəlfəyə nəsib olmadı. Böyük qardaşım Əbülhəsən realni məktəbdə oxuyurdu. Çox ciddi və sərtdi, türkcə-farsca və rusca mükəmməl bilir, şeir və pyes yazırdı, eyni zamanda dərslərindən də birincilik qazanır və hər il tərifnamə ilə təltif olunurdu. Əbülhəsən evin böyük kişisi idi, atamın əvəzinə xeyrə- şərə o gedər, evdə də ona tabe idik. Qayda belə idi. Ən böyük qüsuru bizi çocuq əyləncəsindən məhrum etməsi idi. Bir dəfə qarın üstündə araba sürməyimi duymuş, arabamı sındırıb, məni də döymüşdü. Buna baxmayaraq çocuqluq öz haqqını tələb etməkdən çəkinmirdi – qardaşım məktəbdə ikən, biz oynayıb əylənirdik. O zaman Təbrizlə Şuşa arasında alver olurdu – Irandan yüzlərcə xurma yüklü eşşək gələrdi. Qapandibi adlanan böyük meydançada yüklər açılar, qapanda çəkilərdi. Daşaltı adlı erməni kəndinin dəyirmançıları da hər səhər buraya qatırlarda un gətirərdilər; ətraf hamısı əllaf dükanı idi. Qapandibi çox qələbəlik olardı, bizim üçün də orada əyləncə çox idi – eşşəklərə minib çapışardıq. Lakin oradakı karvansaraya girməyə cəsarət etməzdik. Karvansaranın dəyirmi meydançasından yuxarı meydana qədər dar bir küçə gedirdi, o tay bu tayı da başmaqçılardı. Dünyanın dələduzu buraya toplanmışdı. Ötüb-keçənə söz atar, çərməki çalardılar, qışda yerə çiriş səpərdilər, xalq sürüşüb yıxılardı. Pişiklərin quyruğuna dəmir qutu bağlayıb buraxdıqları da olardı, qutu yerə dəyib cingkildədikcə, pişik ürküb qaçır, bazar xalqı əylənirdi. Cövləngahlarımızın biri də Aşağı meydan idi. Burada bir hamam, yanında dəllək dükanı, iki baqqal, iki də əttar dükanı vardı. Qışda bura maraqlı olmazdı – palçıq dizə çıxardı; xoş havalar başlananda bura bir aləm idi. Xoruzbazlar xoruzunu, qoçbazlar qoçunu gətirir, döyüşmə başlayır. Döyüşə girmədən əvvəl xoruzlara istiotlu kişmiş yedirib qızışdırardılar. Qoçlar da ki, il uzunu xüsusi olaraq bəslənər, süsünə də ayrıca diqqət verilərdi: başına həna yaxardılar, buynuzları yağlanardı, boynundan gözmuncuğu asardılar. Hər baqqalın dükanının qabağında bir dəstə gənc oturub yemək mərcinə girişərdi. Kim daha çox yeyər məsələsi günün mühüm hadisələrindən sayılardı. Mərci həmişə Tamas qazanardı, birincilik onda idi. Tamas gödəkqılça, geniş kürəkli, qıvrım saçlı, zənci sifətli bir türk idi. Tamas bir oturuma beş girvənkə turş alça, üstündən də üç girvənkə qıcqırmış qatıq içərdi. Kimin hünəri var Tamasa çatsın – çata bilməz ki, Tamas şəhadət barmağını havada tərpədə-tərpədə bir tabaq tut yeyir... Tamas bir qəlib sabun yeyir... Bu müsabiqələrə alışmış baqqal ayaqlarını bir çanaq sərin suya qoyub, başına da islaq kətan salıb mürgü döyürdü – Tamas qaçmayacaqdı ki... Bu muxtar meydanın asayişini yalnız aksiz məmuru pozardı. Irandan qaçaq keçirilmiş çayın satılması yasaq idi. Buna baxmayaraq şəhərdə satılan çayın çoxu Təbriz çayı idi. Çayı aksiz məmurunun əlinə keçirməmək üçün var qüvvə sərf olunurdu: məmur türk hissəsinə ayaq basar-basmaz, uşaq qaçırılıb bütün əttarlara xəbər verilərdi. Bunu məmur duymuşdu, odur ki, bəzən dolanbac küçələrlə gəlib birdən basqın yapardı. Bir gün məmur ansızın meydanın girəcəyində Seçilmiş, müstəqil, azad Vergi göründü. Əttar onu görüb özünü itirmədi: cəld dükandan sıçrayıb, ağaca bağlanmış qoçun yanındakı saman torbasını dalına atdı və məmurun üzünə baxaraq nəzərini cəlb etdikdən sonra küçəaşağı qaçmağa başladı. Məmur torbadakının çay olduğunu zənn edərək əttarın dalınca qoşdu. Camaat da yerindən qopdu – əttar qaçır, məmur qovur. Cəfərqulu xanın sarayına çatanda əttar torbanı yerə qoyub durdu və ağzına gələni məmura deməyə başladı: “Sən nə haqla mənim dalıma düşmüsən? Mən qaçaqçı deyiləm ki. Evə saman aparıram...” Bu dəfə iş dəyişilmişdi, əttar məmurun yaxasından əl götürmürdü, onu qanunla qorxudurdu. Zavallı məmur bu oyunun dükandakı çayı gizlətmək üçün bir vasitə olduğunu anlaya bilmirdi. Kar xəlfənin məktəbindən, görünür, əməli bir nəticə çıxmırdı. Bir dəfə atam şəhərdə olanda dərsimi dişəmək istədi. Axşam idi, ayağımı yumaq bəhanəsilə həyətə çıxıb orada ləngidim və atam yatdıqdan sonra otağa dönüb, yavaşca yerimə uzandım. Dişənməkdən yaxamı qurtardımsa da, atam məsələni anladı və həftənin sonunda məni özü ilə Ağdama apardı. Karvansaranın küncündə yarıişıq bir nüsxəbənd dükanımız vardı. Bir tərəfinə buxarı və qəfəslərin arxasına da geniş bir çarpayı yerləşmişdi, orada atamla bərabər yatardıq. Çarpayının üzərindəki şəlitlərdən atam üzüm asardı və kənardakı rəflərə də qarpız düzüb çilləyə saxlardı. Yerə ilk qar düşəndə buxarını qalar, qarpızı yeyib, buxarının yanındakı yatağa girərdi. Titrədikcə: – Bala, üstümü basdır, – deyər, mən də ələ gələn şeyləri onun üstünə tökərdim. Qızışdıqdan sonra qəlyan istərdi. Şiraz tənbəkisi ilə dolmuş qəlyan hazır olardı. Dükanda hər cür qab-qacaq vardı, buxarıda bişmiş bişirərdik. “Günün bir hissəsi bişmişə, müştərilərə və dükanın ehtiyacına sərf edilərdi, qurtarmaqda olan davaların siyahısı tutulub, şəhərdə tədarük edilmək üçün qardaşıma göndərilərdi. Nüsxəbəndlik yavaş-yavaş aptek şəklinə düşürdü, nəbati davalarla bərabər, fabrik əczaları da satırdıq. Lakin əsas davalar yenə nəbati idi, bunların bir qismi (xiyar çənbər səna, tərəncəbir, qara həllə kimi) Irandan gəlir, o biri qismi (ayıdöşəyi, gülxətmi, babına çiçəyi, göyzəban, kasni kimi) Qarabağ dağlarından yığdırılırdı, cürbəcür həbləri, civə yağını və müshil kimi şeyləri özümüz hazırlayırdıq. Atamın tətbiq Əttar - ətriyyat, davacat (ədviyyat) satan Yoxlamaq etdiyi tibbin əsası istiliklə soyuqluq üzərində qurulmuşdu. Guya xəstəlik bədəndə bu xassənin birinin digərinə üstün gəlməsindən əmələ gəlirmiş. Bütün yeməli və içməli şeylər də istilik və soyuqluq artıran deyə, ikiyə bölünmüşdü. Məsələn: düyü, kartof, kələm, qarpız, turşu, yumurtanın ağı soyuqluq artırandır, bal, ədviyyə, yumurtanın sarısı istilik artırandır. Xəstəlik istilikdən irəli gəlmişsə qan aldırmalı, soyuqluq artıran şeylər yedirməli və əksinə. Babasil xəstəliyi guya iki xassəyə də istinad edə bilərmiş. Bunun üçün xəstəni yoxlayırlar. Isti kərpicin üstünə bir parça keçə qoyub, üzərinə bir çiy yumurta çırpırlar və xəstəni onun üstünə oturdurlar. Bədən ehtiyacına görə ya yumurtanın aqını içəri çəkir, ya sarısını. Bu şərq təbabətinin musiqi ilə tədavi etməsi daha maraqlı idi... Sill, diqq və kif xəstəliklərinə çubi çini verərdilər. Çubi çini xırda köklərdən ibarətdir ki, xarab olmamaq üçün onu həmişə şəkərdə saxlarlar. Müalicə qırx gün davam edər və xəstənin ruhunu yüksəltmək üçün hər gün yanında oxuyub, çalarlar. O zaman Ağdam geniş dördbucaq şəklində tikilmiş bir karvansaradan ibarət idi. Içi başdan-başa arxası mənzilli dükanlar idi. Karvansaranın dörd darvazası vardı ki, axşamlar qapanardı. Karvansaranın dışarısında bir hamam, məscid, mehmanxana, məhkəmə, poçt, aptek və bir neçə xüsusi bina vardı. Şose yolla karvansara arxasındakı meydanda həftəbazarı olardı. Deməli hər bazar günü ətraf kəndlilər, arvadlı-kişili, məhsullarını bu bazarda satıb əvəzinə başqa mallar alardılar. Buğda, un, düyü, meyvə... dağlar qədər təpələnərdi, qoyun, mal-qara sürüsürü gələrdi, yumurtanın səkkizi-doqquzu bir şahıya satılardı... Karvansaranın içində də adam əlindən tərpənmək olmazdı: hacılar, kərbəlayılar, məşədilər min andla kəndliyə mal sırıyardılar... Axşamçağı bazar bitər və hər kəs şəhərə, ailəsinə pul göndərərdi. Anamın “həftə xərcliyi” iki manat yarım, qardaşımınkı bir manat idi, evin illik məkulatı ayrıca göndərilirdi... Adi günlərdə günortadan sonra işimiz az olduğundan, dərs oxuyurduq. Atamın özünə məxsus bir dərs üsulu vardı – Quran oxutmaz, döyməz və həvəsim olmayan zaman məni dərs oxumağa məcbur etməzdi. “Oxuyaqmı?” – deyə sual verərdi, dinməsəydim, “get oyna, sonra gələrsən, oxuruq”, – deyərdi. Karvansaranın ortasına çıxıb çocuqlarla doyunca oynardım. Atam bizə bir çərəkə, bir də bir fars-türk lüğəti yazmışdı. Ilk dərsimiz bu idi. Sonra savadım artdıqca Füzuliyə, Sədiyə və Hafizə keçdik. Atam avam, savadsız, riyakar, acgöz dükan qonşularımıza nisbətən çox yüksək bir sima idi. Iranı, Turanı və Türkiyə torpağının bir qismini gəzmiş, fars ədəbiyyatını mükəmməl bilir, beynəlmiləl siyasətlə maraqlanır, din və mövhumata da inanmırdı. Bir məclisdə “Firdovsi Məhəmməddən yuxarıdır” dediyi üstə şəhərdə vəlvələ qopmuş və “sofiməzhəb” ləqəbi almışdı. Bir dəfə şəhərin hər kəsdən bac alan məşhur mollası atama: “Ağa, Ağdamın qırqovulunu, kəkliyini tək yeyirsən” – dedi. Atam bir məsəl çəkdi: – Ermənilərdə bir qayda var, – dedi, – camaat keşişə donuz göndərər, keşiş donuzun ətini yeyər, tükünü də verər müridlər bığlarına çəkərlər. Heç olmasa ağa, yediklərinin tükündən göndər, mən də bığıma çəkim. Atam namaz qılmazdı. Bir səhər evimizdə qonaq qalmış bir hacı namaza başlar-başlamaz, atam da canamazı çıxarıb namaza durdu. Qonaq gedəndən sonra canamaz da yox oldu. – Niyə həmişə namaz qılmırsan? – deyə atama sual verdim. Atam dedi: – Allah mənə patronu onun üçün verməyib ki, atıb korlayam, eşşək görəndə atıram. Dükan qonşuluğumuzda Hacı Məlik adlı riyakar bir sövdəgər vardı, axşamlar namaz qılanda səsi karvansaranı qaplayırdı, gündüzlər isə qonşuların toyuqlarını dükanın dalına salıb yumurtladıb buraxırdı. Birisi bir dəfə atama sual verdi: – Ağa, sən ki, sofiməzhəbsən, bəs oruc niyə tutursan? Atam dedi: – Elə bilirsən allahdan qorxuram, qorxum bu köpək oğlu Hacı Məlikdəndir. Şəhərimizin bütün maarifçiləri gəlib Ağdamdan keçəndə atamın yanına gələrdilər: Əhmədbəy Ağayev, Haşımbəy Vəzirov və Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev bu ziyarətçilərdən idi. Atam Şərq muğamatını da gözəlcə bilərdi, Qarabağın məşhur xanəndəsi Hacı Hüsü atamın şagirdi olmuşdu. Ağdamda kənd məktəbi olmadığı üçün çocuqlar Muradbəyli kəndinə getmək məcburiyyətində idilər. Rusca oxumaq üçün atam məni də Muradbəyli məktəbinə göndərirdi, hər səhər təqribən bir saat yol gedərdik. Burada hökumət seminariyası bitirmiş üç türk müəllimi dərs deyirdi. Bunların tələbəyə qarşı rəftarı olduqca sərt idi: bol şapalaq və kötək yeyərdik, sinifdə bir şey yeyənin ağzına səttarə ilə döyərdilər. Zatən adam döymək o zaman zəruri görülən şeylərdən biri idi: bəy nökərini ağaca sarıtdırıb döydürərdi, pristavlar kəndliləri palçığa salıb döydürərdi... Qana bələşmiş insanları görərkən körpə qəlbim nə qədər acılıqlar duyardı. Zülmün həddi, hesabı yox idi. Bilxassə, kazak görəndə əhali titrərdi. Yadımdadır, Əfətli kəndinə qaçaqlıqla mübarizə üçün yüz kazak göndərmişdilər. Bu kazaklar neçə ay kənddə qalıb, kəndi xaraba qoydu, bütün mal-qaranı kəsib yedilər, qadınların namusuna toxundular, adam öldürdülər və kəndlilərin var-yoxunu götürüb getdilər. Buna hökumət dilində ekzekusiya deyərdilər... Məktəb müdiri qarasaqqal, bığlarının ucu sallaq bir kişi idi. Sarı düyməli rəsmi tujurkasının yaxası yağlanmışdı, kətəyə bənzər köndələn çinləri solmuşdu. Sonralar eşitdiyimə görə bir dəfə inspektor gəlib məktəbi yoxlayır, hər yerdə intizamsızlıq görür, toz-torpaq, çirk gözünə çarpır... Məmnun olmayaraq məktəbdən çıxarkən, bir it sıçrayıb ona hürməyə başlayır. Müdirimiz inspektora xoş gəlmək üçün yerdən bir daş götürüb itə atmaq istəyir. Inspektor onun qolundan yapışıb: – Onu vurma, bu məktəbdə yalnız o, vəzifəsinə sadiqdir, – deyir. 1896-cı ildə Şuşaya döndüm, hazırlanıb realni məktəbinə girməli idim. O zamana qədər bu məktəbdə yalnız bəy balaları oxurdular, indi tacir və əsnaf arasında da bu məktəbə həvəs oyanırdı. Çocuqları realni məktəbinə hazırlamaq üçün Camalbəy, Səmədbəy Ağayev kimi müəllimlər tərəfindən xüsusi məktəblər açılmışdı. Mən də qısa bir müddət bu məktəblərə davam edib, sonra yenicə açılmış rus-tatarməktəbinə girdim. Müdiri Haşımbəy Vəzirov idi. Iki rusca, bir türkcə, bir də elmi-ilahi müəllimi vardı. Haşımbəy o zaman maarif sahəsində böyük fəaliyyət göstərərdi, məktəbi təşkil etdikdən sonra, böyüklər üçün rusca axşam kursu açdı, “dumanlı” şəkillər göstərib, nəsihətli izahlar verərdi, Şekspirin “Otello”sunu türkcəyə çevirmişdi, xalq ədəbiyyatını toplardı. Yayda Ə. Haqverdiyevin və şəhərə dönmüş müəllimlərin köməyi ilə teatr tamaşası verərdilər. Geniş kütlə Mirzə Fətəlinin və Haqverdiyevin əsərləri ilə ilk dəfə olaraq tanış olurdu. Nəhayət, 1904- cü ildə erməni artisti Abelyanın rəhbərliyi ilə “Otello” da türk dilində oynandı. Otello rolu Haşımbəyə verilmişdi. Rus-tatar məktəbində dərslərin gedişi yaxşı da olsa, tələbəyə qarşı rəftar yenə köhnə idi. Haşımbəyin özü olduqca qaba bir adamdı: tələbələrin hərəsinə bir ləqəb qoşar, döyəndə də heç məsuliyyət duymazdı. Bir dəfə təbaşiri birisinin başına vurdu, qan fışıldadı. Elə zəhmli idi ki, küçədə tələbələr onu gördükdə qaçıb gizlənərdilər. Elmi-ilahi müəllimi də ondan geri qalan deyildi, uşaqlar adını “molla zoru” qoymuşdular. “Molla zoru” başmağının nalını taqqıldada-taqqıldada tələbəyə yanaşıb başının tüklərini qopardar, sonra piləyib havada uçurardı. Bir il sonra bu məktəbi tərk etdim və imtahan verib realni məktəbin birinci hazırlıq sinfinə girdim. Məktəbin formasını sevinclə geydim. Bu da buluz, kənarı sarı zehli şapkadan ibarət idi: şapkamızın qabağında princ yarpaq arasında “Ş.R.U.” (Şuşa realni məktəbi) hərfləri düzülmüşdü. O vaxt bu məktəbə girmək türk arasında böyük şərəf sayılırdı. Mən də şəxsən bu şərəfi duyur və saxlayırdım. Qapandibinə, Aşağı Meydana, Bəylik eşiyinə çoxdan vida demişdim. Qardaşım sevincimizi Ağdama bildirdi, atamdan cavab aldıq: mənə həftədə bir abbası maaş təyin etdiyini bildirir və yaxşı oxusam maaşımın artırılacağını vəd edirdi. Bir dənə abbası. Abbası ilə zarafat etmək olarmı? Bir abbasıya aşbaz Balışdan dörd piti, ya lavaşçı Iskəndərdən iyirmi dənə ağ lavaş almaq olardı... Qardaşımın maaşı bir manata qədər çıxmışdı. Qardaşım bu pulları divardan asılmış xüsusi bir qutuya salıb, ilin axırında bir neçə rus məcmuəsinə abunə yazılardı. Mən də bu yolu təqib etdim. Şuşadakı realni məktəbi tədris və təchizat e tibarilə Qafqaz orta məktəbləri sırasında birincilərdən sayılırdı. Mükəmməl fizika kabinəsi, böyük kitabxanası vardı. Direktoru və bütün müəllimləri rus idi. Yalnız fransızca Əhmədbəy Ağayevə, almanca da bir erməni müəlliminə verilmişdi. Erməninin olması təbii idi, çünki onların orta məktəbdə dərs deməyə ixtiyarları vardı, amma bu haqdan türklər məhrum idi. Deməli, Əhmədbəyin müəllim olması təsadüfi bir iş idi. Elmi-ilahi dərsini həkim Mirzə Sadıq və hazırlıqda türkcəni Haşımbəy verirdi. Məktəbdə üçdörd yüz erməniyə müqabil yalnız otuza qədər türk tələbəsi vardı. Xalq çocuqlarını rusca öyrədib, məktəbə verməyə hələ alışmamışdı. Ancaq get-gedə türkün sayı aşağı siniflərdə artmağa baş- Bürünc, tunc layırdı. Çünki türk burjuaziyası qüvvətlənir, onu dədə-baba baqqallıq və bəzzazlıq artıq qane etmirdi, türk tacirləri malı erməni topçularından deyil, bilavasitə Moskvadan almağa başlamışdı. Onlar elmə praktiki olaraq yanaşırdılar, çox pul qazanıb, rəqabətdə müvəffəq olmaq üçün rusca bilmək və elmli olmaq lazım idi. Odur ki, balalarının hazırlığı üçün çox pul xərcləyirdilər, bir çoxları uşaqlarını leyli olaraq rus ailələrinə verirdilər. Qəribə burasıdır ki, ruhanilər minbərlərdən şapkaya qarşı küfr yağdırdıqları halda, çocuqlarını realni məktəbə göndərməkdən çəkinmirdilər. Zatən ruhanilərin xalq arasındakı nüfuzu sarsılmada idi. Irəlilər şəhər əhalisi üsuli və şeyxi deyə, iki təriqətə bölünmüşdü. Yuxarı Gövhər ağa məscidi şeyxilərin, aşağısı da üsulilərin inhisarında idi. Bütün başmaqçı bazarı, hamballar və başqa əsnaf şeyxiliyə, tacirlərin bir qismi, az-çox oxumuşlar və bəylər üsuliliyə mənsub idi. Aralarındakı mübahisəli məsələlər qəribə idi: şeyxilər deyirdilər ki, əşya mükəlləfdir, yəni bütün yaradılmış şeylərə dinin qəbulu təklif olunmuşdur. Məsələn, sərçə qəbul etməmiş və ziyankarlığa başlayaraq Ibrahim peyğəmbəri oda atanda dimdiyində çöp gətirib ocağa tökmüşdür, qarpız, badımcan, xiyar... dini qəbul etmiş, ya etməmiş, ancaq etmələri vacib imiş... üsulilər bu nəzəriyyəni inkar edirdilər. Şeyxilər kişmişin bütöv olaraq xörəyə qatılmasını haram bilirdilər, çünki kişmiş şişdikdə içində dönüklük əmələ gəlib, çaxır ola bilərdi. Haramzadə üsulilər bunu da inkar edirdilər... Əhalini belə “mühüm” məsələlər məşğul edər və sabahdan axşama qədər bazarda, bilxassə dəllək dükanlarında, xeyir-şər məclislərində əşya mükəlləfdir, mükəlləf deyil, – deyə camaat bir-birilə deyişərdi. Mirzə C... Irandan döndükdən sonra bu da Şuşaya kərimxanilik gətirdi, şəhərin 17 məscidinin birinə də bu çəkilib başına mürid toplamağa çalışdı. Bunun Xorasandan gətirdiyi ideyaya görə papiros tüstüsü orucu batil eləməzmiş. Camaatın bir qismi də günün günorta çağı bazardan sivişib, ayaqyollarında xəlvətcə papiros çəkməyə başladı. Bu oyunlar artıq keçmirdi. XX əsrin gəlişi özü ilə də bir yeni hava gətirmişdi. Bu hava xalqı ayıltmada idi. Ziyalılar məclislərə yeni mövzular atırdı, türk xalqının geridə qalmasının səbəbləri aranırdı, mollalara hücum etməkdən çəkinmirdilər. Molla da bazarın başqa ba- Gecəli-gündüzlü zar olduğunu duyaraq yeni müştərini razı etməyə meyl göstərirdi. Artıq üsuli-şeyxi məsələsi deyil, əsrlərdən bəri kök atmış sünni-şiə məsələsi belə danışılmaz oldu. Kütlənin özündə, kimsənin rəhbərliyi olmadan, bu məsələlərə qarşı bir nifrət oyanmışdı. Məsələn, bayramlarda rus əsgərlərinə qarışmış tatar soldatları məscidə namaza gələrdilər, bunları hörmətlə qarşılar və evlərə qonaq aparardılar. Məktəblərin hamısında olduğu kimi, bizim məktəbdə də elmi-ilahi dərsi gülünc bir vəziyyətdə idi. Həkim Mirzə Sadıq dərs deməzdi, olsa-olsa görkəm üçün əlhəmin tərcüməsini söylərdi. Bu adam çox kamil və volteri bir adam idi, istehzalı danışığı zəhər saçardı. Elmi-ilahidən çox bizim təhsilimizlə maraqlanardı, sülüs nömrələrimizi tələb edib, baxar və pis nömrəsi olanı məzəmmət edərdi. Çox da obrazlı danışardı. Naxçıvan xanlarından birisi bizimlə oxurdu, onun nömrələrinə baxıb məmnun qalmadı: – Xan, – dedi – sizə tapşırıblar ki, ildə dörd girvənkə qırxbuğum yığasınız, özü də səni qırxbuğum dalınca Naxçıvandan Qarabağa göndərmişlər. Hamı yığıb, amma sənin dəsmalın boşdur, Naxçıvana dönəndə xəcalət çəkməyəcəksənmi? Yakuş adlı bir tələbənin qız dalınca qoşduğunu sevməzdi, bir gün dərsdə demiş: – “Ya” ərəbcə “ey” deməkdir, quş da ki, quşdur. İndi de görüm ey quş, sən hansı yuvanın quşusan? Bir gün yenə xalqın cəhalətinə darılaraq demiş: – Bizdə hər şey baş-ayaqdır: “papaq” ayaqqabı deməkdir, başmaq baş qabı deməkdir, bir xalq ki, ayaqqabını başına, baş qabını da ayağına geyə, onun işi həmişə baş-ayaq olar. Mirzə Sadıqla Əhmədbəy Ağayev bir məclisdə olduqda orada zəka hakimiyyəti duyulurdu, heç bir mövhum fikirlərə yer qalmırdı. Camaat Əhmədbəyin Fransada təhsil aldığını bilirdi, ona “firəng Əhmədbəy” – deyərdilər. Islam və türk tarixinə hər kəsdən artıq vaqif idi... Məclisdə danışanla heç bir molla cəsarət edib onun fikirlərinə qarşı çıxa bilmirdi. Əhmədbəy sərt və əsəbi bir adamdı, bilxassə bəylərin qudurğanlıqlarına dözə bilməzdi, onlarla bir məclisdə qarşı-qar- Mirzə Sadığın ədəbi fəaliyyəti haqqında “Riyazül-aşiqin”ə baxmalı (müəllif) Aşa tökülən bir bitki (müəllif) “Pa” farsca ayaq deməkdir (müəllif) şıya gəldimi, həmişə dalaşardı, həmişə də tapançasını hazırda saxlardı. Bəylər də ona qarşı intriqalar çevirərdilər, bir gün onu təhqir etmək üçün klubdan şapkasını və paltosunu oğurlatmışdılar, evinə başıaçıq dönməyə məcbur olmuşdu. 1896-cı ildə Əhmədbəy Şuşada türk hissəsində, birinci olaraq qiraətxana və kitabxana təşkil etdi, o biri il Bakıya getdikdə bu müəssisə qapandı. O zaman ziyalının nüfuzu olduqca artmışdı, xaricdə və Rusiyada təhsilini bitirib geri dönmüşləri bütün şəhər ziyarət edərdi. Üç-dörd gün davam edən bu görüşdə təhsildən gələn adama bir çox suallar verərdilər, elm və fənnin müvəffəqiyyətləri ilə olduqca maraqlanardılar. Realni məktəbi bitirənlərin şərəfinə ziyafət vermək də ənənəvi bir şəkil almışdı. Ziyalıların nüfuzuna baxmayaraq hələ xalqın geniş kütləsi qaranlıqda çırpınırdı. Bilxassə qadına qarşı olan zülmün həddi-hüdudu yox idi. Qadın çarşabda, qadın tərbiyə və təhsildən məhrum, qadını görmədiyi adama ərə verirlər, qadını götürüb qaçırlar... Qadına qarşı nə zorbalıqlar yapılmırdı. “Qızın oldu – qara donunu gey” məsələsi səbəbsiz olaraq meydana çıxmamışdı, qızı olan ailənin min bir əndişəsi vardı: Bizim ailə də bu əndişəlilərin ən əndişəlisi idi, çünki evdə üç bacım vardı. Böyük bacım Aşqabada köçmüşdü, lakin evdəki qayınata və başqaları ilə yola gedə bilməyib, arabir acıq eləyib, üstümüzə gəlirdi. Ondan kiçiyi yetişmiş, qapını elçilər kəsdirmişdi. Hər kəsdən də çox bir sərsəri israr edirdi, bizi evimizə basqın yapmaqla hədələyirdilər. Evimiz mühasirə vəziyyəti almışdı – darvaza qıfıllanıb, növbə ilə qarovul çəkilir. Anam gecə sabaha qədər yatmayıb, əlində tapança evi güdür. Bəzən qızı çarşaba bürüyüb, babamgilə göndəririk. Bir neçə gün rahat yatırıq, sonra casusluq edən məşşatələr qızın yerini bilib, xəbər verir, bir də eşidirik ki, babamın evinə hücum olur. Qızı təkrar bizə göndərirlər, camaxatana qoyub bağlayırıq, cürbəcür bəhanə ilə evimizə gələn qadınlara evi göstəririk və qızın burada olmadığını sezdiririk. Bir gecə darvazanın önündə gurultu eşidildi, hasardan aşıb həyətə düşmək istəyirmişlər. Anam tapancanı götürüb getdi, biz də qorxa- Yataq yığmaq üçün divar dolabı (müəllif) qorxa arxasına düzüldük. Darvazanın çatlağından baxırdıq, dışarıda bir dəstə sərsəri durmuşdu. Anam bağıraraq: – Hünəriniz var, gəlin, hamınızı qıracağam. Ansızın eşidilən bu qadın səsindən hər kəs qorxuya düşüb dağıldı. Bu vəziyyət bir ay davam etdikdən sonra sərsərilərin başqa bir ev basıb, qız apardıqlarını eşidib sakit olduq. Sonra bacım başqasına ərə getdi, ondan kiçiyini isə götürüb qaçdılar. Bu sahədə dəhşətlər olurdu, qaçırılan qızlara zorluqla təcavüz olunduqdan sonra qız polis qarşısında öz razılığı ilə gəldiyini söyləməyə məcbur olurdu. Bəzi qızlar bütün hədələrə və zorbalıqlara baxmayaraq axıra qədər mübarizə edirdi. Birisini qaçırdılar, razılıq göstərmədi və oğlanı yaxın buraxmadığı üçün üç ay kəndlərdə və dağlarda dolaşdırdılar. Nəhayət, bir bəy evinə gətirib, nökərlərin vasitəsilə əl-ayağını bağlayıb, oğlanı yanına buraxırlar. Buna baxmayaraq qız yenə razılıq verməyib, atası evinə dönmüşdü. Camaat arasında kök salmış fəna adətlərdən biri də aşura büsatı idi. Bu həngamə neçə əsr əvvəl Iran tarixində təsadüf edilən şəbihgərdanlıq şəklində qalsaydı, etiraz edilməzdi. Çünki orta əsr Avropa misteriyası kimi, bu da bir xalq teatrı, xalq tamaşası idi. Heyf ki, bu tamaşa vəhşi bir şəkil almışdı. Şəbihlə bərabər, başyarma (ağköynək), ələmdar, bədənə zəncir və daş vurmaqla özünə əziyyət vermək də ifrata varmışdı. Şəbihgərdanlıq tam mənasilə xalq teatrı idi: xalq geniş meydana toplanır, ortada xeymə qurulur, tarixi libas geymiş şəbihlər gəlir, hər kəs öz rolunu əlindəki kağıza baxaraq söyləyirdi. Qadın rollarını da kişilər oynardılar. Tamaşanın can nöqtəsi Hüseynin məğlub olması, arvad-uşağın əsir getməsi, çocuqların su istəyərək mələşməsi olardı. Bu əsnada xeyməyə od vurulardı, ərəb şəbihləri saman sovuraraq yanan xeymənin ətrafına fırlanardılar. Faytonda “firəng səfiri” gələrdi, taxtda əyləşmiş “yezidi” çiyinlərində gəzdirərdilər... Bu tarixi vəqənin təmsili ilə bərabər, bir də vəqəyə qarşı olan əlaqə göstərilərdi, vəhşi cəhət də burada idi. Əyinlərinə ağ kəfən geymiş kişilər geniş dairə təşkil edərək, xəncər və gorda ilə başlarını yarıb, qanlarını kəfənə axıdardılar. Arxası açıq qara don geymiş gənclər zəncir qamçılarla arxalarına vurardılar, dərilərinə ox, dairəvi cib güzgüsü, qıfıl, xəncər, kotan dəmiri sancılmış ələmdarlar zorla nəfəs ala-ala Çadır, alaçıq yüyürərdilər, açıq sinələrə əl və bəzən iri daşla vurulardı. Qan coşduran zikrlər söylənərdi... Ağköynək, ələmdar, zəncir və sinə vuran dəstələri gördükdə insanı dəhşət qaplayırdı. Bu vəhşi adəti aradan qaldırmaq üçün etirazlar başlanmışdı: tələbələrin iştirakı yasaq olmuşdu, məclislərdə ehtiyatla da olsa tənqid meydan alırdı. Bu sahədə ən təsirli söz maarifçilər arasında böyük nüfuz qazanmış Şeyx Hüseynin idi. Bu adamın çox maraqlı tarixçəsi vardı: şəhərin məşhur igidlərindən olaraq əsil adı Kərbəlayı Dadaş imiş. Bir cinayət işləyib Irana qaçır və orada dəruni böhranlar duyaraq tutduğu işlərdən peşman olub, təhsilə gedir. Neçə il keçmiş Şeyx Hüseyn adı qəbul edərək, şəhərə dönmüşdü. Aşağı məscidin bir hücrəsində oturub, pəhrizkar bir həyat sürür və başına toplanan gənclərə mədəniyyət fikirləri aşılayırdı. Gənclik arasında böyük nüfuzu vardı. Şeyx Hüseyn aşura büsatının əleyhinə açıqdan-açığa çıxan ilk molla idi... Həyat yolu ilə gedir, ailəmiz də öz işi ilə məşğul idi. Ancaq evimiz artıq vecdən çıxmışdı, zavallı anam ora-burasını yamamaqdan, suvamaqdan yorulmuşdu. Taxtapuş çürümüş, aylarca göydən süzülən yağmura müqavimət göstərə bilmirdi... Yağış yağanda palazlar yığılır, hər yerə qab-qacaq düzülürdü. – Dam, dam, dam... – damcı aramla başlayır, sonra cim, cim, cim... süzülür. – Ay uşaq kasa qoy. – Cırr... – Qoyma, töküldü, ləyən hanı?.. Zəhrimara qalsın, – oradan da damır, tez ol cin qazanı gətir. – Dam, dam, cırr... – Dim, dim, dim... Damcılar axır. Qəfəxanada ehram şəklində bir-birinin üzərinə düzülmüş qazanlar, dolabdan mis kasalar, piyalələr, nimçələr çıxır, otaq isgər dükanı şəkli alır. Biz də pal-paltarımızı toplayıb künclərə sığınırıq. Bizim üçün böyük əyləncə təşkil edən bu mənzərə anam üçün faciə idi. Gözləri yaşararaq şikayətlənir: -Kişi varı olan zaman bu günü yadına salmadı. Demədi dost var, düşmən var. Gündə bir qonaqlıq, oxu yan, çalan... yedi, içdi, məni bu günlərə qoydu. Yerdə qalanını da bəylərə verdi... Anam deyinir, ağlayır, damcıların önünü almaq üçün yeni qablar düzür, biz də deyib gülürük, damcıların səsində mahnılar duyuruq... Yeni ev tikdirmək lazımdır. Düşünüb daşınırıq. Məsələni atama da anladırıq. O razıdır, ancaq pul yoxdur. Borc alarıq, ağır sələmlərə dözərik, ancaq ev olsun. Qaçan Hacıməmməd çağrılır, bu adam hər sahədə mütəxəssisdir: aşura tamaşasına rəhbərlik edər, şifahi də olsa ev planı çəkər, ediləcək məsarifini təyin edər. Hacıməmməd əlinə uzun ağac götürüb ölçüb-biçdi, hesabladı. Plan hazır idi: bir kəllayi, bir də on bir arşın uzunluqda bir xeyir-şər otağı, kəllayinin qabağı artırma, altda da zirzəmi. Vəssalam. Altı yüz manat pul lazımdır. Hacı gedir. Ailə üzvləri oturub, götür-qoy eləyir. Nə olur-olsun, zəngin bir bibioğlumuz vardı, ona müraciət edirik, vermir, ancaq onun vəsatətilə bir ayrı tacirdən böyük sələmlə pul alırıq. Bibioğlunun bu siyasətini yalnız tacirlər anlaya bilərlər, öz doğma dayısından sələm almağı özünə güvara bilmir, sələmsiz də pul vermək tacirlərdə dəb deyil. Nə isə ev tikilib qurtarır, içinə daşınırıq, ancaq qapılarına, tavanına, döşəməsinə pul çatmamışdır. Evə qarovul çəkməyə başlayırıq. Zavallı anam gecə sabaha qədər çırağın dibində oturub papirosu papiros dalınca çəkir. Oğrular da qonşu evdən keçib, damın üstündə dolaşır, aşağı enməyə məqam gözləyir. Ayağının tappıltısını eşidirik, torpaq tökülür. Bir də damdan bir dəlik açılır, oğru evi yoxlayır. Qorxudan yorğanın içinə çəkilib əsirəm. Anam başını tavana tərəf çevirib, tapancanı yuxarı qaldırır: – Arvad xeylağına sataşmaqdan utanmırsanmı? Sən kişisənsə, aşağı en, – deyir. Anamın mətanətli səsi bir an otaqda cingildəyir. Yenə ayaq tappıltısı gəlir, oğrunun qonşu evə tərəf getdiyi duyulur. Utandımı? Qorxdumu? Kim bilir. Oğru getdi, amma qorxusu canımızdan çıxmır, sabaha qədər yata bilmirik... Atam aranda yanırdı, indi yayları belə gələ bilmirdi. Necə də gələydi: evin qapı-pəncərəsi qayrılmalı idi, altı baş külfət saxlanmalı idi. Zavallı kişi beş il bu borcun altından çıxa bilmədi, sələm sələm üstündən gəlirdi, altı yüz manat əvəzində min beş yüz manat verib, bir təhər borcdan üzüldü. Evimizin qarşısındakı sallaqxana quzulayıb uçmuşdu, onun yerini həyətə qatdıq, gözəl bir bağça saldıq. Şuşada gülbazlıq çox dəb idi, məndə də gülçülüyə həvəs oyanmışdı. Rusiyadan toxum gətirdib əkərdim. Sallaqxananın münbit torpağında nələr bitməzdi? Qışı otaqda, yazı bağçada keçirərdim. Xoş havalarda artırmanın başqa hüsnü vardı. Küçədə evimizin qarşısındakı quyuluqda gözəl şərqilər söylərdilər, saz və qarmon çalınardı. Nə oxuyanlar vardı! Axşam çağı qatıq almağa gedən uşaqlar qazanı yanağına dayayıb, elə bayatı və şikəstə oxurdular ki, adamın gözləri yaşarardı. Vaqif və Zakirin vətəni olan bu şəhərə təbiət şeir, musiqi və şərqi ilhamı bağışlamışdı. Qafqazın bütün adlı-sanlı türk xanəndə və sazəndələrini bu şəhər yetirərdi. Məşədi Isi, Hacı Hüsü, Qaryağdı oğlu Cabbar, Əbdülbağı, Seyid, Islam kimi oxuyanlar, Sadıqcan kimi çalanlar Şuşada yetişmişdir. Oxumaq və çalmaq sənətində bu ustaların böyük xidmətləri olmuşdur. Beş simli tara altı sim də artırıb, bugünkü şəklə salan Sadıqcan olmuşdur. Bu adam tarı pərdəsiz də mükəmməl çalardı... “Quyluq” deyilən bir təpə idi. Bu təpənin yerində vaxtı ilə hamam varmış. Cin görünmüş deyə, oranı zibil və peyin altında basdırmışdılar, təpə əmələ gəlmişdi. Yeniyetmə oxuyanlar aydın gecələrdə buraya toplanıb zümzümə edərdilər. Yayda şəhər daha da qələbəlik olardı, arandakılar şəhərə dönür,Azərbaycanın başqa şəhər və kəndlərinə yayılmış ziyalılar gəlirdi. Yay toy mövsümü deməkdi. Toylar başlanırdı. Bu da vara bağlı idi, zənginlər həyətlərində böyük mağar qurub nağıllarda söylənən kimi, tam qırx gün, qırx gecə toy elərdi. Gülablı kəndindən aşıqlar çağırılardı, şəhərin bütün oxuyan-çalanları yığılardı, qulplu qazanlarda plov bişərdi, toy böyük dəbdəbə ilə keçərdi. Əvvəllər ağ duvaqlı gəlin və iki yengə atda gedər və cehizlər də qatırlara yüklənərdi. Məşəllər yandırılar, zurnalar çalınardı. Şəhərdə ildə bir yeni hava çıxdığı üçün son və mod hava çalınardı. Bu havalardan biri zorla yadımdadır: Mən gedirdim yarım çıxdı qa-baqdan, ay balam, qa-baqdan; Yarın şövqi məni saldı da-maqdan, ay balam, da-maqdan. Laylay, bala, laylay, Laylay, gülü, laylay, Laylay, quzu, laylay... Musiqi bu havanı çalır, yüzlərcə adam ağız-ağıza verib oxuyur və əllərindəki daşları bir-birinə vururdu. Ailəmiz mütəvaze bir həyat sürərdi. Nə biz qonaq gedər, nə bizə qonaq gələrdi. Atamın vaxtı ilə çox qonaqlıq etmiş olduğunu anam sərzənişlə söylərdi. Mən yalnız son ziyafəti xatırlayıram, atam şairə Fatı xanım Kəminəni qonaq çağırmışdı. O axşam yadımdadır, uzunuzadı münaqişə oldu. Böyük qardaşım Iran şahlarının əleyhinə danışır, Kəminə onları müdafiə edirdi, Kəminə çarşab örtər, amma üzünü gizləməzdi, şairlər və ədəbiyyat maraqlıları onun evinə toplanardılar. Yadımdadır bir xüsusiyyəti vardı: turş şeyləri çox sevərdi, atam bunu bilir və Ağdamdan bir-iki dəfə ona gülöyşə nar göndərmişdi. Atamın ikinci arvaddan olan qızı bibim oğlunda imiş, çocuğu olmadığı üçün bunu boşayıb, yerinə o biri bibimin qızını almışdılar. Bu məsələ üstdə qohumlar arasında ziddiyyət düşmüşdü, gediş-gəliş kəsilmişdi. Bizim gedəcək yerimiz yalnız babam (anamın atası) Seyid Hüseyngil idi. Babam olduqca talesiz bir adamdı. Arvadı iflicə tutularaq 17 il yataqda qaldıqdan sonra ölmüş, iki yetişmiş oğlu və iki qızı eyni xəstəliklə əlaqədar olaraq ölmüşdü. Yalnız bircə oğlu qalmışdı, onu evləndirmiş, ondan bir qız nəvəsi olmuşdu. Özü olduqca tənbəl və inad adam idi. Hələ çocuq ikən o qədər tənbəl imiş ki, uşaqlar onunla dalaşarkən əyilib yerdən daş götürməyə ərinərmiş. Bu dərddən anası həmişə cibinə daş qoyarmış ki, götürüb atması asan olsun. Atam varlıolan zaman buna böyük məscidin yanında bir əttar dükanı açmış. Bir il sonra hesaba oturmuşlar, atam görmüş ki, kişi şeylərin hamısını nisyə buraxmış və borcluların adını heç yerdə qeyd etməmişdir. Dükan qapanmış. Bir dəfə də maya verib Təbrizə göndərmiş. Babam Təbrizdə düşünüb, daşınıb bir neçə dəvə yükü çiriş almış. Yolda çirişi yağış vurur, günəş vurur, çuvallar kəsəyə dönür. Yalnız çiriş deyil, çuvallar da çirişə yapışıb xarab olmuş. Babamın ticari təşəbbüsləri çiriş xırıdı ilə bitmişdir, gündə iki dəfə qəbiristanlığa fatihəya gedər, arabir də bizə gələrdi. Bizə gəldikdə Kəminənin ədəbi fəaliyyəti haqqında “Riyazül-aşiqin”ə baxmalı - müəllif darvazanın arası açıq olmasaydı, itələməyə ərinərək geri qayıdardı. Arabir babamın yanına gedərdim, dar bir küçədə yaşardı. Ancaq orada çox qalmağa hövsələm gəlməzdi, qaranlıq və rütubətli otaqda canım sıxılardı. Bizim ailənin bir tühaflığı vardı: bütün çocuqlar lunatik idi. Yata bilmədiyim axşamlar qəribə mənzərənin şahidi olurdum: böyük qardaşım yataqdan qalxır, gözləri yumulu olaraq otaqda gəzinir və gündüz oxuduqları dərsləri bərkdən təkrar edərdi. Gündüz elədiyi kimi, dərslərin təkrarından sonra bir neçə fars qəzəli söyləyib, yenə yatağına uzanardı. Bunu qeyri-şüuru olaraq yapardı, özünün xəbəri olmazdı, o biri gün söylədikdə heyrət edərdi. Aydın bir yay axşamı kiçik bacım yatağından qalxdı, gözləri yumulu olaraq çırağa yanaşdı, xodunu yuxarı çəkdi. Sonra kilidli qapını açıb artırmadan həyətə endi, darvazanı açıb qonşudakı bacılığını bir neçə dəfə bərkdən çağırıb geri döndü. Yenə darvazanı və otaq qapısını kilidlədi, ancaq çırağın xodunu aşağı çəkməyi unutdu. Kiçik qardaşım yasdığından səngər qayırır, arxasına uzanıb guya tüfəng atırdı. Səsi evlə bir olardı. Mənim də lunatik olduğumu söylərdilər, gecələr otaqda gəzərmişəm. Bir gecə ayılıb gördüm masanın arxasında oturmuşam, əlimin biri mürəkkəb qabının yanında idi. Yenə bir gecə arxamda iri bir döşək apardığım yerdə ayıldım. Ayıldıqda insan utanır və qorxu da duyur, ayılan dəqiqələrdən əvvəl olanların da heç biri xatırımda olmur. Bu dəqiqələr cəld qaçıb, yatağıma soxulardım. Evimiz alayarımçıq da olsa hazır idi, suvağı, tavanı və taxta döşəməsi yox idisə də, damcısı da yox idi, geniş idi. Daha bundan artıq ummaq olmazdı, çünki atam qocalmışdı, sənəti də qazanclı sənət deyildi. Yeni doktorlar və apteklər artdıqca nüsxəbəndlik dəbdən düşürdü. Bu əsnada qardaşım Əbülhəsən xəstələndi, boğazına iri bir fır çıxdı. Həkimlərə göstərildi. Tiflisə getməsini məsləhət gördülər. Məktəbin köməyi ilə Tiflisə getdi, əlac olmadı. Geri döndü. Bir müddət sonra Kislovodska göndərdilər, yenə əlac olmadı. Bu dəfə Peterburqa getdi. Məktub aldıq, həkimlər vətəninə getməyi məsləhət görmüşdülər. Ümidimizi kəsdik. Anam həyəcan içində qardaşımın yolunu gözləyirdi. Mən də onu qarşılamaq üçün darvazaya çıxdım. Bu əsnada məhəllə uşaqlarından İrinli yara, şiş birisi keçirdi, sözləşdik, məni itələdi, ayağım daşa ilişib yıxıldım, o da mənim üstümə yıxıldı. Sağ ayağımda acı bir sancı duyaraq çığırdım. Qoluma girib qaldırdılar, qılçam sınmışdı, atam da xəstə qardaşımın qoluna girib gəlirdi. Darvazanı açıb bizi içəri götürdülər. Anam divara söykənib durmuşdu. Əbülhəsənin sönmüş çöhrəsini gördükdə, rəngi üzündən götürüldü, dırnaqlarını divarın daşlarına ilişdirərək bayğın bir halda qaldı. Üç yataq salındı – anam da qadın xəstəliyinə tutulmuşdu. Xəstəliyim bir ay davam etdi. Hər gün sınıqçı gəlir, qılçamı sığallayıb, sümükləri yerinə salır, sonra bal yaxıb ətrafına qamışlar düzüb bağlayırdı. Cəhənnəmi əzablar çəkirdim. Anam da yataqdan qalxmış, lakin son dərəcə zəifləmişdi. Qardaşım yataqda idi. Ümidsiz bir xəstə də olsa, deyir, gülür, bəzən kart belə oynayırdı. Atam, təbii, bir həftə qalıb Ağdama dönmüşdü. Həyatımızı təmin etmək lazım idi. Novruz yetişdi. Hamımız bayram süfrəsinin ətrafına toplanmışdıq. Birdən Əbülhəsən dedi: – Bir neçə gün sizə qonağam, gəlin görüşək. Hamımız göz yaşları axıdaraq ona sarılıb öpdük. Özü də ağladı. Dörd gün sonra – martın on üçündə 1901-ci ildə Əbülhəsən söndü. “Xeyir-şər” otağımızda birinci şər məclisi quruldu. Indi evin böyüyü mən idim. Qardaşımın kitabxanasının açarı mənə verildi. Rus və əcnəbi klassikləri ilə tanış olmağa başladım. Bayron və Lermontovu yaxın dost kimi qəbul etdim. Sanki həyat yenə yoluna girdi, əziz ölü də yaddan çıxdı, lakin ruhumdakı ahəng pozulmuşdu. Dünyada haqq və ədalət olmasına inanırdım, bu inam anamın südü ilə bərabər bütün varlığıma yerləşmişdi. Indi bu inam şübhə ilə zəhərlənmişdi: ədalət varsa, iyirmi bir yaşında istedadlı bir gənc, yoxsul bir ailənin ümidi neçin sönürdü? Qardaşımın ölümünə heç inana bilmirdim, mənə belə gəlirdi ki, o müvəqqəti olaraq uyuyur və bir gün qəbirdən durub, yenə bizi sevindirəcəkdir. Heyhat, həyat karvanı öz yolu ilə gedir, karvandan ayrı düşənlərin ahənglərini kimsə dinləmirdi. Təbiətin qanunu bu imiş. Məktəb həyatı davam edirdi. Hər gün uzaq erməni məhəlləsinə getmək məcburiyyətində bulunurduq. Yalnız məktəb deyildi, bütün hökumət müəssisələri də orada idi. Poçta bir məktub vermək üçün də ora getməli idi. Şəhər idarəsi bütün varidatını oraya sərf edirdi: küçələr daşlanmış, işığı bol, kitabxana və qiraətxanası, başqa mədəni müəssisələri vardı. Şəhər idarəsinə seçilmiş hacılar və kərbəlayılar savadsız olduqları üçün türk hissəsi xaraba halda idi. Küçələrin daşlanmaması, fənərlərin olmaması bir yana, lağımlar belə örtülməmişdi; kanalizasiya ermənitürk hüdudunda bitirdi. Türk hissəsinin abadanlığı yalnız Haşımbəyin şəhər idarəsinə seçilməsi və şəhərin övzanı “Kaspi” qəzetində təsvir etməsi ilə başladı. Erməni-türk münasibətinə gəldikdə o zaman heç də kəskin bir məsələ deyildi. Geniş kütlə qardaşcasına yaşayır, ortada da heç bir münaqişəli məsələ yox idi: erməni əməkçiləri – dərzilər, bənnalar, dülgərlər... türk arasında işlərdilər, kirvəlik edərdilər. Geniş kütlə erməniyə “dinayrı qardaş” deyərdi. Xalq məscid və kilsə ayrılığı ilə belə hesablaşmaq istəmirdi: türklərin nəzir eləyib, kilsə həyətində qurban kəsdiyini və ermənilərin türk pirinə şam gətirdiklərini çox görmüşəm. Xalqın belə qardaşcasına yaşamasına baxmayaraq burjuaziya və ona nökərçilik edən ziyalılar “uzaq görmək” istədi. Tarixə dalaraq yekə- yekə ideyalar buldular, axırda qaş qayırdıqları halda göz tökdülər: çar məmurlarının təhriki ilə iki qonşu və tarix boyu dost yaşamış xalqı bir-biri ilə çarpışdırıb, gözəl şəhərimizi xaraba qoydular. Məsələdən uzaq düşdüm. Qardaşımın kitabxanası əlimə keçdikdən sonra məndə ədəbiyyata və rəsmə böyük maraq oyandı. Boş vaxtlarımı rəsmə və ədəbiyyata həsr edirdim. Rusca yazdığım ilk şeirlərimi rus dili müəllimi Klemitə göstərdim. Müəllim şeirlərimi gözdən keçirib nədənsə mənə Çexovu oxumağı tövsiyə etdi. Çexov mənə olduqca şirin və duzlu gəldi. Lakin o zaman hekayə yazmaq fikrində deyildim, tərəddüd dövrü keçirirdim. Şuşanın sərt təbiəti: qara buludlardan tökülən yumurta kimi doluları, ilan kimi göydə qıvrılaraq, dəhşətli gurultu qoparan şimşəkləri, bir az sonra gözəl günəşi və bülbüllərin cəh-cəh vurması məndə dərin düşüncələr oyadırdı. Aydın gecələr artırmanın bir guşəsində tək oturaraq ən dərin sirləri bilmək istəyirdim. Çocuq gördüyü şeylər haqqında anasına sual verən kimi, mən də gənc dimağıma min bir sual verirdim. Yalnız çocuqla mənim fərqim o idi ki, mən görmədiyim şeyləri öyrənmək istəyərək, xəyal quşunu Ay və ulduzların ötəki tərəfinə, əzəliyyətin dərinliklərinə doğru uçurdurdum. Lakin insan ağlının məhdudluğunu duyaraq zəfimdən kədərlənirdim. Mənə belə gəlirdi ki, kainata hakim qəvi bir vəhdət var, insanlardan doğruluq, şəfqət və ibadət tələb edir. Inandığım bu mənəvi vəzifənin ifası üçün şəxsiyyətimin təmizliyinə çalışaraq, bütün səmimiyyətlə ibadətə sarıldım. Günəş çıxmadan qalxar, dəstəmaz alıb, namaza başlardım. Qışın çovğununda belə ərinməyərək adi su ilə yox, həyətdəki buzlu su ilə dəstəmaz alardım, ayazdan qolum çat-çat olub, qan axardı. Hər bir həyati çətinliyin həllini ibadətdəki göz yaşlarımda duyardım. Bu ibadət dövrü iki il davam edə bildi. Sonralar yeni fəlsəfə, yeni yollar buldum. Insanın ikinci bir vəzifəsi də olduğuna inanırdım. Mənə belə gəlirdi ki, təbiət hər bir insana bir vergi verir, həyatdan məqsəd bu vergini bulub, inkişaf etməkdir. Məndə də, insan olaraq, bir vergi olduğuna əmin idim. Yalnız bu vergini tapmalı idim. O zamandan başlayaraq özümün hər bir hərəkət və həvəsimi öyrənməyə başladım. Rəsm sahəsində müvəffəqiyyətlə çalışmağıma baxmayaraq, şəxsimin tədqiqinə davam edirdim. Bir gün güzgüyə baxarkən sağ gözümün ağında əmələ gəlmiş düzgün bir lira şəklinə rast gəldim. Bunu sirli bir əlamət kimi qəbul edərək sakit oldum... Artıq böyümüşdüm, bığ yerim tərləmişdi. Atamın əvəzinə xeyrə-şərə gedirəm, mənimlə hesablaşırlar, bir yerdə xeyir-dua, o biri yerdə başsağlığı verirəm. Məclislərin də qaydasını öyrənmişdim. O vaxt tacir balaları sıra ilə gecədə birinin evinə toplanıb vaxt keçirirdilər: buna “sirən” deyərdilər. Bibioğlumun birinin vasitəsilə mən də sirən məclisinə daxil oldum. Bu məclislər çox əyləncəli idi, ancaq yalnız kişilər iştirak edirdilər. Çərəz qoyulardı, çərəzlə bərabər dadlı söhbətlər olardı. Bəzən peşmək çəkərdilər. Şəhərin dadlı-duzlu adamlarını çağırardılar. Bir axşam bir molla çağırmışdılar, bütün gecəni əxlaqsız anekdotlar söylədi. Mollanın avam aldadan zahirlərindən başqa, bir də iç üzləri olduğunu onda görmüşdüm. Bir gecə məclis “tutmadı”, adam göndərib Qurdlar məhəlləsindən Mirzə Əliyar adlı birisini gətirdilər. Bu adam erməni kəndlərini dolaşıb erməni arvadlarına dua yazarmış və cindarlıq edərmiş. Mirzə Əliyar kəndlərdəki hədsizhesabsız macəralarını anlatdıqdan sonra, bizə Zəf - zəiflik, gücsüzlük bəzi oyunlar göstərdi. Bir ləyənə su töküb, üstünə dəsmal saldı, sonra cinləri çağırmağa başladı: “Bağdasan gəl, dağdasan gəl, köhnə hamamdan, xarabalardan gəl...”. Ləyəndə cığıltı qopdu. Dəsmalı darta saxlayıb, üstünə bir stəkan qoydu və: – Cinlər stəkanı kimin tərəfinə atsın? – deyə soruşdu. Birisi “mənim tərəfimə” dedi. Stəkan atılıb onun qabağına düşdü. “Cinlərin” özünü görmək istədik. Oğlanmı, yoxsa qızmı istədiyimizi soruşdu. “Qız” dedik. Dəsmalın bir tərəfini qaldırdı – alma böyüklükdə iki başın arxa tərəfi görünürdü. Əlini salıb, qızların hörülmüş xırda saçlarını da sudan çıxardı. Sonra dəsmalı saldı. “Azadsınız” dedikdə ləyəndən şən səslər və qəhqəhələr eşidildi. Bu sirəncilər əylənmək üçün nələr yapmazdılar. Şəhərdə Manca Zöhrə adlı bir arvad vardı. Bunun oğlu Təbrizə gedib-gələr, yaxşı pul qazanardı, amma evlənməyə cəsarəti yox idi, anası isə gəlin həsrətində çırpınırdı. Bir gün gənclər yığışıb Zöhrə arvadın yanına gedir və oğluna qız tapdıqlarını söyləyirlər. Arvadla oğlu çox sevinir və toya başlayırlar. Toy gecəsi bir oğlana qadın paltarı geydirib bəzəyirlər və cehiz əvəzinə də saman doldurulmuş məfrəşləri qatırlara yükləyib, musiqi çala-çala aparırlar. “Gəlinin” ayağının altında qurban kəsilir. Sonra kişi gəlin otağına girib “gəlinin” duvağını qaldırdıqda acı zarafatı duyur. Bir mollanın babasının ləqəbi “keçi” olduğu üçün “keçi” sözündən çox pərt olardı. Bir axşam sirəncilər dəstəsi gəlib bunlara çıxır. Molla bu ziyarətdən son dərəcə məmnun olaraq, çay qoydurur və kəllayi daha da işıq olsun deyə bir neçə də çıraq yandırır. Bir az sonra gənclərdən birisi ifrat işıq olduğunu bildirib, çırağın birini söndürmək istəyir. O birilər etiraz edərək: – Keçi – məə – deyə keçi kimi bəyirməyə başlayırlar, molla pərt olur... Bir gün yenə sirəndə gənclər söz qoyurlar ki, bir müddət azsınlar. “Yolu azan” təbiidir ki, evlərinə gəlib çıxa bilməz. Kimsəyə xəbər vermədən hərəsi çıxıb, başqa şəhərə gedir. Içlərində biri azmağa yer tapmadığı üçün qərarlaşdırılan vaxta qədər Şuşada iki məhəllə arasında dolaşmağa başlayır. Bunu çox axtarırlar, axırda gəlib tapırlar: – Niyə evə gəlmirsən, neçə gündür səni axtarırıq? – dedikdə evə dönmək istəmir: – Gedin, azmışam, – deyə cavab verir. Tacir balalarının sirənləri olduğu kimi, şairlərin də məclisləri vardı. Gündüzlər bunlar Mir Möhsün Nəvvabın yuxarı məscidin hücrəsindəki güllü-çiçəkli mənzilinə yığılardılar. Xan Qaradaği, Növrəs, Məmayi, Baki, Alı yüzbaşı oğlu Həsən Nəvvabın başına toplanan “Beytül xamuşan” üzvlərindən idi. Bundan başqa bir çox şair, oxuyan və çalanlar da şairə Xurşud Banu Natəvanın ətrafına yığılarlarmış. Bu da “Məclisi-üns” adlanardı. Böyük qardaşım Natəvanla görüşdüyünü söylərdi, heyf mən onu görə bilmədim. Şair Ibrahim Tahir Nəvvab qrupuna daxil deyildi. O fərdi həyat sürərək, həcvləri ilə hər kəsi oxlardı. Teatr xadimləri Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev, Haşımbəy Vəzirov, Məmmədhəsənbəy Mirzəcamalov, vəkil Həsənəlibəy də ayrıca bir dəstə təşkil edərdilər. Şuşa məclislərində incə zarafat, lətifəçilik, hazırçavablıq olduqça inkişaf etmişdi. Mayor Əbdürrəhimbəy, Səfibəy, Alı yüzbaşı, Dəli Xudubəy, Allahverənli Kalba Şirin kimi adamların söyləmiş olduqları lətifələr yalnız Şuşada deyil, Azərbaycanın hər guşəsində söylənir. Bunların çoxu ictimai xarakter daşıyır. Əbdürrəhimbəy Vəzirov vaxtı ilə çarın xas alayına mənsub olaraq 1877-78-də baş vermiş rus-osmanlı müharibəsində iştirak etmiş və bir Vladimir xaçı da almışdı. Mən görən vaxtlar istefada idi və Vladimir nişanına məxsus olaraq ildə on manat təqaüd alırdı... Bütün gəliri bu idi. Il uzunu dəftərxanalarda ayaq döyüb, yer axtarar, tapa bilməzdi. Bir neçə ay şəhər naçalnikinin yanına gedir, hər dəfə naçalnik onun adını eşidəndə deyir sabah gəlsin. Bu “zavtra”lar Əbdürrəhimbəyi təngə gətirir. Axırda bir də gedir və “zavtra” sözünü yenə eşidər-eşitməz çıxıb dəftərxananın qabağında havaya bir güllə atır. Bunu tutub naçalnikin yanına aparırlar, naçalnik güllənin səbəbini soruşanda Əbdürrəhimbəy deyir: “Zavtra”nı öldürdüm, artıq “zavtra” yoxdur. Əbdürrəhimbəy yer üçün Gəncəyə, qubernator Naqaşidzenin yanına gedir. Vizit kartını göndərir, vali onu qəbul etmir. Dəfələrlə gedir, qəbul olunmur, nəha- 1 Həsənəlibəy Hacı rolunu, Məmmədhəsənbəy də Yaqo rolunu gözəl oynardılar (müəllif). 2 Xüsusi yət vizit kartına “Veziridze” yazıb göndərir, vali o saat onu yanına çağırır. Soruşur ki, familin nədir: deyir “Vəzirov”. Naqaşidze heyrətlə: – Bəs Veziridze neçin? Əbdürrəhimbəy: – Başqa əlacım qalmamışdı, – deyir. Naqaşidze qulluq verməmək üçün bəhanə axtararaq: – Axı sən qocasan, qulluq nəyinə lazımdır? Əbdürrəhimbəy: – Zati-dövlətləri, – deyir, – mən qulluq üçün ərizə verəndə cavan idim. Bir gün Əbdürrəhimbəy təziyə məclisinə düşür. Görür mollalar daşların Xorasana ziyarətə getməsindən danışırlar – biri daşa dair ayə nazil olduğunu, o biri hədis və rəvayətləri anladır, bir ayrısı da daşın yeridiyini öz gözü ilə gördüyünü söyləyirmiş. Əbdürrəhimbəy bu söhbətlərə qulaq asıb deyir: – A qardaşlar, mən ərəbcə və farsca bilmirəm, ancaq türkdə bir məsəl var, deyərlər: “Eşşəkqulaq, qabanbaş? Heç görmüsən yeriyə daş?” Əbdürrəhimbəy babadan qalma evi qardaşı ilə bölüşüb, alt mərtəbəsini mözünə götürmüş, üst qatını da qardaşına vermişdi. Bir gün qardaşı aşağıdan tappıltı gəldiyini eşidib enir, görür Əbdürrəhimbəy divarı. külünglə sökür. – Nə qayırırsan, ev uçar? – deyə bağırtı salır. Əbdürrəhimbəy deyir: – Alt mərtəbə mənim deyilmi? Pulum yoxdur, söküb daş-taxtasını satmaq istəyirəm. Qardaşı məsələni duyub, Əbdürrəhimbəyə pul verib razı salır. Bir gün Əbdürrəhimbəyin qardaşı xəstələnir, Əbdürrəhimbəyə deyir: – Get həkimə de, bir dava versin. Əbdürrəhimbəy: – Nəyi deyim, həkim özü gəlməlidir. – Gəlməsi lazım deyil. De ki, dili ağzında şişib badımcana dönüb, burnu xiyar kimidir, qulaqları kələm yarpağı kimi sallanır. Əbdürrəhimbəy onun sözünü kəsərək: – Bildim, deyərəm bostan olub... Xoş havalarda zəriflər Divanxana qabağına toplaşardılar. Bir gün orada dil məsələsi mövzuyi-bəhs olur. Əbdürrəhimbəy deyir: – Mən heç rusun “prişol”u ilə “priyexal”ının mənasını anlamadım. Hamısına prişol desinlər, canımız qurtarsın. Əbdürrəhimbəyin qardaşı məsələni anlayaraq deyir: – “Prişol” ayaqla gəlməyə, “priyexal” isə eşşək də, atda və arabada kəlməyə deyirlər. Bu halda Əbdürrəhimbəyin gözləri eşşək üstə gələn bir kəndliyə sataşır. Kəndlinin ayaqları o qədər uzun imiş ki, yerlə sürünürmüş və yeriməsi ilə eşşəyə minməsi bəlli deyilmiş. Əbdürrəhimbəy kəndlini qardaşına göstərib soruşur: – Indi buna mən “prişol” deyim, yoxsa “priyexal”? – Zəriflərdən biri də Xudubəy idi. O deyərdi: “Bağ var tumana salarlar, bağ var meyvəsini yeyərlər”. Xudubəyin bu sözləri məsəl olub qalmışdır. Xudubəydən iki məsəl də söylərlər. Onun bol siçanlı bir papaqçı dükanı varmış. Dükan yanır. Qonşuları buna təsəlli verdikdə deyir: “Dükan yandısa, siçan da yandı”. Bir məclisdə xanəndə səsini açmaq üçün yumurta istəyir. Xudubəy deyir: “Yumurta səs açsaydı, toyuğun arxası şahnaz çalardı”. Bir gün Xudubəy məclisdə plov yeyərkən xörək qabından əlinə bir aşıq keçir. Aşığı yuxarı başda oturan mollaya göstərib deyir: – Ağa, bu nədir? – Aşığdır. – Göydən Ismayıl peyğəmbərə gələn qoçun da aşığı vardımı? Molla: – Yəqin varmış, – deyir. Xudubəy cavabında: – Aşıq ki, göydən gəlmiş, bəs niyə aşıq oyununu haram hesab edirsiniz? – deyir. Bir gün Xudubəy qonşu həyətində ağacdan qoz salıb sındırırmış. Bu əsnada həyət sahibi olan müəllim gəlib çıxır. Xudubəy özünü itirməyərək deyir: – Müəllim, bəs deyirsən əz-dən dən çıxar, sabahdan bəri qozları əzirəm, heç dən çıxmır... Xudubəy məclisdə mollaların mövhum məsələlər üstə münaqişə etdiklərini görüb sual verir: – Ağa, – deyir, – niyə xoruz həmişə ayağının birini qarnına çəkir? Molla cavab verə bilmir. Xudubəy: – Çünki, – deyir, – xoruz ayağının ikisini də qarnına çəksə yıxılar. Şuşa zəriflərindən biri də Səfibəy olmuşdur. Səfibəy uzunpapaq, çuxasının qolları arxadan sallanan, sallaq ağ bığlı bir qoca idi. 1863-64-cü illərdə Polşada baş vermiş üsyanı yatırmaq üçün Qafqazdan aparılan bəylər arasında Səfibəy də varmış. Mən görən vaxtlar Səfibəy həyətinin aşağısındakı dərədə kələm əkərdi. Dərənin bir tərəfində də Anaxanım adlı bir qadın kələm əkər və ortalıqda olan tikan çəpəri irəli itələyib, Səfibəyin torpağını qəsb elədiyi üçün aralarında həmişə sərhəd davası olardı. Nikolay taxta çıxanda Şuşada Divanxana qabağında qoşun rəsm – keçid yapırmış. Bütün generallar və zabitlər rəsmi libasda gəlmişlər. Səfibəy də uniformasını geyib, Polşada aldığı nişanları da döşünə taxıb gedir. Orada köhnə yoldaşlarına rast gəlib birindən: – Sən nə olmusan? – deyə soruşur. – General-mayor. Səfibəy o birisinə yanaşıb soruşur. – Bəs sən nə olmusan? – Infanteriya generalı... Onlar da Səfibəyə müraciət edərək: – Sən nə olmusan? – deyə soruşduqda, Səfibəy kədərlə deyir: – Mən də dərədə kələm əkirəm, onun da üstündə gündə Anaxanımla davadır. Səfibəy mollaya rast gəlir. Molla deyir: – O, Səfibəy, heç məscidə gəlmirsən, qocalmısan axı, heç olmasa indi gəlməlisən. Səfibəy boyun qaçıraraq: – Yox, – deyir, – indi getsəm, Allah deməzmi a qurumsaq, bəs doxsan ildir harada idin? Bir axşam kənddə Səfibəy qaçağa rast gəlir. Qaçaq tüfəngini düzəldib deyir: – Tərpənmə. Səfibəyin əlində bir ağac varmış, bu da qaranlıqda ağacı tüfəng kimi düzəldib bağırır: – Sən də tərpənmə, sənnən mənim aramda tərpənən çox pis adamdır. Səfibəy Alı yüzbaşı ilə qonşu idi. Küçədə iki evin arasında bir səki vardı. Alı yüzbaşı ilə Səfibəy burada yan-yana oturaraq bütün günü yalan söyləyib əylənərmişlər. Alı yüzbaşı deyir: – Səfibəy, sən öl bir keçim vardı, həyətdə saxlardım. Qar yağırdı. Qar yağdıqca keçi qarın üstə çıxırdı. Axırda qar o qədər ucalmışdı ki, keçinin buynuzları Ülkər ulduzuna dəyirdi. Səfibəy cavabında: – Alı, sən öl, Ağdamdan gəlirdim, bir ilana rast gəldim, yol getdikcə ilan uzanırdı. Şuşaya çatmağa az qalmışdı, amma, sən öl, hələ ilanın başı görükmürdü. Alı yüzbaşı əlini boğazına ataraq: – Səfibəy, mən ölüm, bir az gödəlt, – deyir. Səfibəy cavabında: – Alı, sən öl, keçi göydən yerə düşməsə, ilan gödəlməyəcək, – deyir. Səfibəy Varşavadan çin və nişanla döndükdə bütün şəhər onun ziyarətinə gedir. Alı yüzbaşı da köhnə dostunun görüşünə gəlmiş imiş, görür ki, Səfibəy döşək üstə deyil, kürsü üstə oturub, üstdən aşağı lovğa-lovğa danışır. Alı yüzbaşı Səfibəyin hərbi libasına baxıb, qorxaqorxa: – Səfibəy, bu nə büsatdır? – deyə soruşur. Səfibəy dostuna məhəl qoymayaraq ağızucu: – Vayennidir, – deyir. Alı yüzbaşı Səfibəyin lovğalığından pərt olaraq evinə gəlir. Eşşək tapır, qırmızı şilə ilə eşşəyi bəzəyib, darvazanın dalında gözləyir. Səfibəy evindən dışarı çıxar-çıxmaz Alı yüzbaşı eşşəyi itələyib, küçəyə salır. Səfibəy eşşəyi süzərək soruşur: – Alı, bu nə büsatdır? Alı yüzbaşı: – Vayennidir, – deyə cavab verir. Səfibəy məsələni anlayıb, Alı yüzbaşı ilə təzədən dost olur. Allahverənli Kalba Şirin də hazırcavablığı və lətifələri ilə məşhur idi. Şuşada Məmiqoca adlı iri gövdəli, yekə bığlı bir adam var idi. Bu, zahirinə baxmayaraq, şəhərin ən qorxaq adamlarından idi. Çocuqlardan belə qorxardı. Lakin məhərrəmlikdə aşura günü əlinə qılınc alıb, Şümürü və Yezidi hədələyərək zikr deyərdi. Bir gün Kalba Şirin Məmiqocanı belə bir “cəngavər” vəziyyətdə görür. Məmiqoca qılıncı havada oynadaraq oxuyurmuş: “Kərbəlada olmadıq. Şümrü sənani öldürək. Parə-parə eyləyək övladi-peyğəmbər qanlısın...” Kalba Şirin baxıb deyir: – Kül başına Şümür, gör nə günə qalmısan ki, Məmiqoca da səni hədələyir. Kalba Şirinin bu sözləri məsəl olaraq qalmışdır. Bir gün Kalba Şirinin birisi ilə sözü çəp gəlir, ikisi də xəncəri çıxarıb hücuma hazırlanır. Birdən Kalba Şirin qarşısındakından soruşur: – Külfətin varmı? Deyir: – Var. Kalba Şirin cavabında: – Mənimki də var – xəncəri qoy qınına. Barışıb ayrılırlar. * * * Kalba Şirinin atı oğurlanır. Atı axtara – axtara gedib qala qapısına çıxır. Orada birisinə rast gəlib atının nişanələrini söyləyir, soruşur: – Belə bir at görmədin ki? – Gördüm, odu birisi aparır, aşağı ensən tutarsan. Kalba Şirin: – Atı aparan nə təhər adam idi? – deyir. – Nazikbığ bir adam idi. Kalba Şirin cavabında: – Yekəbığ olsaydı, gedərdim, nazikbığda xata olar, – deyib qayıdır. * * * Kalba Şirinin bir curu varmış, həmişə onunla zarafatlaşarmış. Aralarındakı qayda belə imiş: Kalba Şirin zarafata başlayanda, curu mütləq cavab verərmiş. Bir gün Kalba Şirin curunun Bazar başında fayto- na minib səfərə çıxdığını görür. Yaxınlaşıb zarafata başlayır. Curu qulaq asıb, cavab vermir və faytonu sürdürüb, yola çıxır. Kalba Şirin də bir fayton tutub, onun dalınca gedir. Gəlib, Ağdama çıxırlar. Kalba Şirin yenə yoldaşına yaxınlaşıb cavab istəyir. Müvəffəq olmur. Yoldaşı faytona minib, Yevlaxa gedir, Kalba Şirin də onun dalınca. Yezlaxda da Kalba Şirin cavab ala bilmir. Qatara minib Gəncəyə gedirlər. Gəncədə Kalba Şirinin yoldaşı zarafatın cavabını verir. Kalba Şirin: – Ay zalım, – deyir, – bu cavabı Şuşada versəydin, mən də bu qədər xərcə düşməzdim. * * * Kalba Şirin gəmidə ziyarətdən dönürmüş. Dənizdə fırtına başlayır. Gəminin təhlükəli vəziyyətini görən miniklər dua-niyaza başlayırlar, seyidlərə nəzir vəd edirlər. Kalba Şirin gəminin üstündə laqeyd bir halda gəzinirmiş. Camaat buna heyrət edib deyir: – Ay Kalba Şirin, gəmi batır, bir sən də əlini göyə qaldır, dua elə, bəlkə sənin duanı allah eşidə. Kalba Şirin əlini qaldırıb deyir: – Allah, bizi bu qorxudan qurtar. Bakıya salamat çıxaq, seyidlərə on manat verim. Gəmi gəlib Bakıya çıxır. Miniklər kənara çıxan kimi seyidlərə nəzir paylamağa başlayırlar. Kalba Şirin vəd etdiyi nəziri vermir. Yoldaşları səbəbini soruşduqda deyir: – Mən dua eləyəndə allaha göz vurmuşdum ki, seyidə bir qəpik də verməyəcəyəm. Kalba Şirinin ölümü də məzəli olmuşdur. Xəstə imiş, onu yoluxmağa bir çox adam gəlmişmiş. Kalba Şirin qonaqlara deyir: – Durun otaqdan çıxın, yanıma gələn var. * * * Hamı otağı tərk edir. Yarım saatdan sonra dönüb görürlər ölmüşdür. Rus-yapon müharibəsi başlandı. O zamana qədər tanınmayan kiçicik Yaponiyanın böyük Rusiyaya qələbə çalması xalqa böyük təsir bağışlayırdı. Yaponiyanın qələbəsi fənnin və texnikanın əhəmiyyətini göstərirdi. Bunu xalq anlayaraq köhnə söhbətləri buraxıb, siyasətə qapılmağa başladı. Yapon müharibəsindən əvvəl bəzi ziyalılara Krımda çıxan “Tərcüman”, Istambul qəzet və jurnalları gəlirdi. Bir-iki adam da Misirdə nəşr olunan “Türk” qəzeti gətirdirdi. Qafqazda türk mətbuatı yox idi, çar hakimiyyəti müsaidə etmirdi. Nəhayət, inqilab hərəkatı nəticəsində Məhəmməd ağa Şaxtaxtinski Tiflisdə gündəlik “Şərqi-rus” qəzetini çıxarmağa müvəffəq oldu. Şuşada indi ən çox oxunan “Şərqirus” la Bakıda çıxan rusca “Kaspi” idi. “Kaspi”də Əhmədbəy Ağayevlə bərabər, başqa türk mühərrirləri də iştirak edirdi. Inqilab hərəkatı getdikcə alovlanır, üsyan və tətil Rusiyanı başdan- başa sarsıdırdı. Məktəbdə gizli olaraq intibahnamələr paylanır, oxuyub coşurduq. Bir gün bir erməni yoldaşın evində iclas oldu. Türklərdən mənimlə Mirhəsən Vəzirov çağırılmışdı. Tətil etmək qərara alındı. O biri gün məktəbdə dərsləri yarımçıq kəsib koridorlara çıxdıq. Marselyoza oxundu. Şur bizi tutub bir çox da şüşə sındırdıq. Özümüzlə lax yumurtalar gətirmişdik, konservator müəllimlərin başlarına vururduq. Inqilab ruhlu müəllimləri hörmətlə müəllim otağına apardıq, tələbələrlə fəna rəftar edənlərin çoxları pəncərələrdən atılıb qaçmışdılar. Sabiq feldfebeldən biri mübəssir vəzifəsində idi, bu bizi çubuqla döyərdi, ilk əvvəl onu axtardıq, ələ keçmədi. Buraxıb qaçdığı kürkünü götürüb, acığımızdan cırıq-cırıq elədik. Bir bölük soldat gəlib məktəbi dövrəyə almışdı, buna baxmayaraq mitinq yapıb tələblərimizi məktəb müdiriyyətinə təqdim etdik. Tətilə cavab olaraq məktəbi bağladılar. Bu qərardan məmnun qalmayan bəylər və rus məmurları balalarının tətildə iştirak etmədiklərini irəli sürüb məktəbin açılmasına dair ərizə verdilər. Bizi təkrar məktəbə yığdılar, bir-bir rəyimizi sordular, yenə tələblərimiz yerinə yetməsə, dərsə girişməyəcəyimizi qəti olaraq bildirib məktəbi tərk etdik. Oxumaq istəyən əqəliyyətdə qaldığı üçün məktəbi açmadılar. Buna baxmayaraq bəylər israrlarında davam edir, türklərin çara sadiq olmalarını irəli sürürdülər. Bir gün Qarabağ xanlarından Cavad ağa türk tələbələrini evinə çağırdı. Ora gedərkən Mirhəsən yolda mənə dedi: – Qapını həmişə Cavad ağanın oğlu Kikil ağa açır. Kikil ağa acıqlı olsa, bil ki, Cavad ağa da bizə qarşı acıqlıdır. 1918-ci ildə 26-lar sırasında öldürülmüşdür. Mirhəsənlə Şuşada “Fokusnik”adlı əllə yazma jurnal çıxarırdıq, rəsmlərini də mən çəkərdim (müəllif) 2 Yeniliyə zidd adam 3 Hərbi çin 4 Baxıcı, nəzarətçi Doğrudan da Kikil ağa acıqlı idi. Içəri girdik, oradakı ağalar və bəylər də bizi kinlə qarşıladılar. Bir zadəgan mitinqi də burada başlandı. Müsəlmanların ənənəvi sədaqət və übudiyyətində padşahın “şəfqət və ədalətinə” dair havalar çalıb bizi yolumuzdan daşındırmaq istədilər. Axırda Mirhəsən tətili davam etdirəcəyini qəti olaraq bildirdi, mən də eyni fikri ifadə edib, məclisi tərk etdik. O gündən etibarən bəylər bizə düşmən oldular. Bir neçə ay davam edən tətil zamanı boş vaxtımızı ictimai işlərə sərf etdik: türk hissəsində qiraətxana, kitabxana, teatr təşkil etdik. Mövqufatı öz xüsusi əmlakına çevirmiş mollalarla çarpışaraq aşağı məsciddə özümüzə bir hücrə alıb, müəllim tutduq, türkcə savadımızı 1905-ci il inqilabı bütün türklər üçün intibah dövrü oldu. Bakıda türkcə qəzetlər çıxır, hər yerdə cəmiyyətlər, məktəblər açılırdı, türk işçiləri də inqilaba sarılmağa başlamışdı. Bu yeniliklər bizi sevindirir, çar məmurlarını da əndişəyə salırdı. Şeytənət toxumu səpilməyə başladı. Bunun nəticəsi olaraq Bakıda milli çarpışma baş verdi. Bu acı hadisə haman hər yerə əks etdi. 1905-ci ilin yayında Şuşada vuruşma düşdü. Polis və hökumət əsgərləri bu düşmənçiliyə qarşı laqeyd qaldığı üçün xalq bir-birini qırıb, bir çox evlər yıxdıqdan sonra barışdılar. Bu axmaq düşmənçiliyin nəticəsində əldə nə edildi? Iki tərəf də xaraba məhəllələr, ölü, yaralılar və yetim qalmış çocuqlardan başqa bir şey qazanmadı. Türk hissəsində xəstəxana olmadığı üçün doktor Kərimbəy Mehmandarovun təşəbbüsü ilə xəstəxana açılıb, türk yaralılarını oraya topladılar. Yetimlərə məktəb açmağı da Kərimbəy mənimlə bir yoldaşıma tapşırdı. Məktəb təşkil edib, dərsə başladıq. Iki aylıq mühasirədən sonra hökumət qoşunu gəlib, Əsgəranı topladı, yol açıldı. Bakıdan göndərilən ianə unları şəhərə gəlib camaatı aclıqdan qurtardı. Barışıq olarolmaz türk hissəsinə ilk gələn erməni sənətkarları və yoxsulları oldu. Bunlar həyatlarını türk arasında işləyərək təmin edirdilər. Bəlli oldu ki, türk yoxsulu kimi, erməni yoxsulu da ac imiş, erməni-türk düşmənçiliyini körükləyən burjuaziya isə çox gözəlcə yaşayırmış. Şəhərin təhlükəli vəziyyətindən doğan aclığa bir də ailə aclığı əlavə olundu: atam xəstələnib Ağdamdan gəldi. “Atam xəstələnərsə, necə olacaq?..” – deyə illərdən bəri məni həyəcanlandıran qorxu bu gün bir əmr-vaqe olmuşdu. Atam qoca olduğu üçün tez-tez xəstələnərdi və xəstə olduğu zaman, bir fars məcmuəmiz vardı onu açdırar və çox sevdiyi bir şeri oxutdurardı. “Atəşi mibinəm, ey yaran, zi dur...” – deyə başlanan beytlər oxunurkən atam ağlar, xəstəliyi yüngüllənərdi. Bu dəfə xəstəliyi o qədər ağır idi ki, sevdiyi şeir belə yadına düşmürdü. 1906-cı il fevralın 20-də atam vəfat etdi. “Xeyir-şər” otağında ikinci şər məclisi quruldu. Anam, kiçik bacım və qardaşımdan ibarət bir ailə himayəmə keçdi. Özüm də beşinci sinifdə ikən məktəbdən məhrum olmuş bir gənc, həyati təcrübəm yox, pulum yox. Çıxılmaz bir vəziyyətə düşərək, bədbin və hövsələsiz idim. Anam mənə ürək-dirək verirdi, “allah kərimdir” – deyirdisə də, bu sözlərdən daha da acıqlanırdım. İlk əvvəl Ağdamdakı dükanı satmalı idim. Bazarın başına getdim, iki boş neft fıçı yüklənmiş bir ağ araba gedirdi, altı şahı verib mindim. Araba getdikcə fıçılar atılıb düşür, fəna qoxu başımı gicəlləndirirdi. Düşüb piyada getməkdən başqa çarəm yox idi. Yol uzunu yandırılmış evlərə, karvansaralara tamaşa edirdim, canavara dönmüş insanlar abadanlıqları kor qoymuşdu. Bütün günü yol gəlib, axşamçağı Ağdama çatdıq. Bir-iki gün qalıb, dükana müştəri axtardığım halda, xəstələnib Muradbəylidə yaşayan bibimin evinə getdim. Iki ay yatalaqdan yatdım. Özümü bilmirdim, hərdən bir-iki dəqiqəliyə ayılıb ətrafı süzür, təkrar böhdə gedirdim. Bir gün soyuq havada bağların arasında kəndlilərlə əlləşdiyimi duydum, yataqdan qaçmış imişəm. Dalğın zamanlar gözümə qəribə şeylər görünürdü: divlər məni təpiklə vurub, un çuvalına soxurdular, nimçədə mənə qarpız gətirilirdi, anam ağacın budağında oturub məni çağırırdı, getmək istədikdə, buraxmırdılar... Iki aydan sonra məni şəhərə gedənin birisinə qoşub, evimizə göndərmişdilər. Sonralar eşitdiyimə görə, bibim sağalacağımdan ümidini kəsib məni Şuşaya ölmək üçün göndərirmiş. Anamın məni necə qarşıladığını xatırlamıram, ancaq indi tez-tez ayılır, ətrafımdakıları tutqun Uzaqdan, ey dostlar, atəş görürəm. Boçka da olsa sezirdim. Üç ay da yataqda qaldım, anam yasdığımın yanını kəsdirib, mənə baxır, məni bəsləyirdi. Bir gün yeməyimi verib, yarım saatlığa getdi, mən də yuxuladım. Yuxuda gördüm ki, artırmamızda bir çıraq var, kim isə mənə dedi, bu çıraq üç idi, ikisi sındı. Bu sözləri eşidər-eşitməz o bir dənə çıraq da düşüb sındı. Ayıldım. Anam gəlmişdi. Yuxumu ona anlatdım, bir söz demədi. Bir müddət sonra yaxşılaşıb artırmaya çıxmışdım. Anam yanımda idi, dedi: – Bir ay əvvəl gördüyün yuxu yadındadırmı? O günü dayın öldü, mən də yarım saatlığa onun təziyəsinə getmişdim. Bir çırağımız qalmışdı, o da söndü. Deməli babamın son oğlu da ölmüşdü. Anam məni rahatsız etməmək üçün xəbəri sezdirmir, acı kədərini susdururmuş. Çox zəif olduğum üçün gündə bir saat gəzib, evə dönür və artırmada otururdum. Bu artırmada nələr düşünməzdim. Əlifbamızın qüsurlarını duyaraq iyirmi doqquz yeni hərf icad etmiş, bunun ətrafında çalışırdım, yeni-yeni rəsm mövzuları arayırdım... Xəstəliyim getdikcə yaxşılaşırdısa da, özümdə təqib olunmaq maniyası duyurdum, mənə belə gəlirdi ki, məni nə üçün isə öldürmək istəyirlər. Bu vasvasılıq mənə rahatlıq vermirdi. Bir gəzməkdən dönərkən dərəqıraqlı bir sərsəriyə rast gəldim. Üzünə baxar-baxmaz: “Bu adam məni öldürəcək” deyə başımda bir fikir doğdu. Ehtiyatla evə döndüm. Anamın israrına baxmayaraq on gün evdən çölə çıxmadım. Bir də atışma başladı... General Qalaşsapov da kazakları ilə bərabər daşnaqlara kömək edirdi. Top və tüfəng səsindən qulaq tutulur, yanan məhəllələrin işığında gecələr iynə saplanılır... Bu dəhşətlər arasında hər şeylə bərabər vasvasılığımı da unutdum. Bir çox adam qırıb, ev yandırdıqdan sonra yenə sülh oldu, yenə riyakar andlar içildi, keşiş məscidə, molla kilsəyə gedib, əməkçiləri yalan sözlərlə uyudub dağıldılar. Doktor Kərimbəy Mehmandarov bir xəstəxana təşkil edib, türk yaralılarına müalicəyə başladı, tələbələri də xəstəxanaya işləməyə çağırdı. Evi tərk edərkən yenə vasvasılıqdan həyəcanlanmağa başladım, dərəqıraqlının sərt siması gözlərimin qabağından çəkilmirdi. Istər-istəməz məndə bir arzu əmələ gəldi: Dərəqıraqlı heç olmasa, yüngül yaralanaydı, ona xəstəxanada qulluq edəydim, mənə dəyməyəydi... Xəstəxanada əynimə ağ don geyib, birinci yaralılar otağına girdikdə... dərəqıraqlını yataqda gördüm. Gözünün biri bağlı idi. Sevinc içində ona yanaşıb dedim: – Gözünə nə oldu? Qorxma yaxşı elərik. Dərəqıraqlı gülümsünərək dərdini anlatdı: dumdum gülləsinin qabığı qopub, sol gözünün üstünə girmişdi... Artıq bu adam məni öldürməyəcək, – deyə nə qədər sevinmişdim... Payız düşür. Duman ətrafı bürümüş. Sarıya və qırmızıya donanmış ağaclar kədər saçır. Varlı türk tələbələri çəkilib o biri şəhərlərə getmiş, yalnız yoxsul balaları köçdən ayrı düşmüş quşlar kimi çırpınırdı. Təhsilimizi tamamlamalı idik, oxumaq həvəsi bizi sarsıdırdı. Bakıdakı yoldaşlarımdan birinə məktub göndərib, vəziyyətimi anlatdım. Neçə gün keçməmiş bir teleqram alıram: “Kərimbəydən 20 manat yol xərci al, gəl”. Bakıya deyil, mənim üçün yeni başlayan elm və mədəniyyət aləminə gedirdim... Nə sevincli dəqiqələr idi! 11 fevral 1936-cı il * * * == Ana və analıq == Ana və analıq ANA VƏ ANALIQ BİR NEÇƏ SÖZ Dörd-beş il var ki, arvad məsələsinə dair məlumat toplamaqdayam. Bunun nəticəsi olaraq “Arvadlarımızın halı”, “Qanlı göz yaşları” və arvadların ağır vəziyyətini təsvir edən bir neçə hekayə qələmə almağa müvəffəq oldum. Lakin bununla əsil məqsədimə çatmadım. Çünki böyük bir məsələ barəsində fikir və rəyi iki risalə vasitəsilə bəyan etmək mümkün deyil idi. Bu barədə bir xeyli kitabçalar yazmaq lazım gəlir. Ümidim bunadır ki, vaxtım olduqca düşünüb bildiklərimi yenə də məlum edəm. Hələlikdə “Ana və analıq”ı təqdim edirəm. Möhtərəm oxucular qüsurlarımı göstərsələr məni artıq məmnun edərlər. Student: Yusif Vəzirov Firuzə, avqust, 1914 I. arvad əziz məxluqdur Təbiət arvadları xəlq edəndə bunlara böyük bir vəzifə verib: insanların artmasını, tərbiyəsini və salamatlığını bunlara tapşırıb. Kişilər insanların artmasında müvəqqəti olaraq iştirak etdikdə arvadlar ömürlərinin çoxusunu bu yolda sərf edirlər. Hər uşağı doqquz ay qarınlarında daşıyıb cürbəcür əziyyət və məşəqqətə davam edirlər, onların salamatlığı yolunda öz istirahət və rahatlıqlarından əl çəkirlər. Bala doğulub dünyaya gələn kimi özünü anasının qucağında görür. Arvad bu zaman yeni bir dairəyə girib analıq kimi pak bir vəzifəni ifaya başlayır. Arvad üçün burada yeni bir meydan – fədakarlıq meydanı açılır. Uşaq nə qədər doğulmamışdı, ananın qanı ilə pərvəriş tapırdı, indi isə ananın südü ilə canlanır, böyüyür. Deməli, ana öz balasının uğrunda canının əziz və qiymətli mayasından əl çəkir. Hələ bununla iş qurtarmır, ana cəmi fikrini övladının xoşbəxtliyinə sərf eləyir: ona tərbiyə verir, pisi və yaxşını başa salır, dostunu və düşmənini tanıdır. Onun sağ-salamatlığı üçün var qüvvəsini əsirgəmir. Bala azarladımı, ana da onun azarına şərik olur, bala bişüur oldumu, dərdini ana çəkir, balanın xoşbəxtliyinə bir xətər yetdimi, ananın ürəyi sızıldamağa başlayır. Övladı öləndə ana yeməkdən-içməkdən əl götürüb, gününü göz yaşları ilə keçirir və cəmi ömrünü qəm dəryasına döndərir. Balalarının dalınca anaların özlərini yanar odlara, dərin dənizlərə vurub fövt eləməkləri adi işlərdən biridir. Çünki analıq fədakarlıqdan, fədakarlıq da analıqdan ibarətdir. Bu iki ləfz bir-birindən ayrı yaranmayıb. Təbiət ananı xəlq edəndə onunla bərabər fədakarlığı da yaradıb və ziqiymət hədiyyə olaraq ona əta edib. Fədakarlıq arvadların mənəvi zinətidir ki, ondan uca heç bir şey ola bilməz. Pəs, arvad təbiətin dostudur, onun ən sevimli məxluqudur. Çünki arvad öz balaları yolunda fədakarlıq etdikdə insaniyyət yolunda fədakarlıq eləyir, onların dərdinə qaldıqda insaniyyətin dərdinə qalır. Onlar hamiləlik zəhmətinə, doğmaq əziyyətinə davam etməsələr, balaları hər bir xətərdən hifz eləməyə hazır olmasalar, insaniyyət yox olub gedər. Arvad üç-dörd balanın yox, cəmi insanların mürəbbisi olub onlara dirilik kimi əziz bir şeyi verəndir. Analar böyük vəzifələrini ifa etdikdə heç bir əvəz almaq fikrində olmurlar. Çünki əvəz adi insan arasında, xüsusi işlərdə olar. Analıq isəb xüsusilikdən çox uzaqdır. Analıq o qədər ucadır ki, öz-özlüyündə elə bir müvəffəqiyyətdir ki, ona nail olmağa biz kişilər layiq olmamışıq. Bu imtiyaz təkcə arvadlara verilib. Iı. analıq hissi müqəddəsdir Qədim yaponlar bir xeyli allahlara etiqad edirdilər. Bu allahların başçılığı arvad əlində idi, adına Amatərasu deyirdilər. Amatərasu Günəş ilahəsidir (...) Dürüst fikir etdikdə bu etiqadda dərin bir fəlsəfə olmağını düşünürük: dünyaya Günəş işıq və istilik bağışlayıb dirilik verən kimi, arvad da insaniyyətə belə xidmətdə bulunur. Amatərasu allahlar cərgəsində olub onlarla əlahiddə bir əlaqədə bulunan kimi arvad da uca vəzifəsi ilə allaha yavıqlaşır. Onun uca məqsədinin əmələ gəlməsinə xidmət edir. Belə olduqda arvadların xilqətində bir müqəddəslik olmağı aşkardır. Bu müqəddəsliyə qədim almanlar da etiqad edirdilər. Bu səbəbdəndir ki, qədim almanlar bir iş başladıqda arvadlarla məsləhət və məşvərətdə bulunurdular (...) Arvadın allaha yaxın olub onun müqəddəsliyinə şərik olması fikri türk milləti arasında da müşahidə olunur. “Ata və ana övladın kiçik tanrısıdır” məsəli zənnimizin doğruluğunu isbat eləyir. Heyfa ki, qaba və riyasətpərvər kişilərimiz qara bulud kimi, bu nuru örtüb gizlətmək istəyirlər. Arvadlar üçün çarşablar, qıfıllar, uça divarlar icad edirlər. Elmdən uzaqlaşdırıb fikirlərini, zehinlərini qaranlıqlar ilə əhatə edirlər. Bunlara baxmayaraq allah səsi arvadların qulaqlarından çəkilmir, deyir: “Ey əziz məxluq. Sənsən fikirlərimin vasitəsi. Arvad olduğunu unutma”. Bunun üçün arvadlarımız doğmağa, övlad anası olmağa həris olurlar. Hansı arvadın övladı olmadı, onu özünə böyük dərd hesab eləyir. Ana olmaq yolunda əlindən gələni müzayiqə eləmir. Həkim yanına gedir, dava-dərman yeyir, falçılara müraciət eləyir, dualar və ocaqlar gücünə ümid bağlayır. Arvadlarımız yaranışlarının müqəddəsliyinə gözəlcə inanırlar. Hər kəs onlara zülm etsə, dostları allaha müraciət edirlər, “Qara saçın naləsi yerdə qalmaz” deyirlər. Arvad döşləri əlində nalə eləsə və ya başının tükünə şam bağlayıb uca qüllədən və məscidin minarəsindən assa, xalqın nəzərincə, o arvadın səsi allah tərəfindən eşidilər, istədikləri əmələ gələr. Bunlardan savayı ana südündə bir hikmət olmağına camaatımız etiqad eləyir. Analar övladlarına acıqlandıqda deyirlər: “Südüm səni tutsun”, “Südümdə varsa, sənə göstərsin”, “Südüm burnunun deşiklərindən gəlsin”. Iıı. arvadlara hörmət etməlidir Arvadlar xilqətdə əziz olub böyük bir vəzifəyə malik olduqda, onlara əziyyət etmək günahdır. Arvadı döymək, onu söymək xilqətə çirkin hərəkətlər isnad vermək kimidir. Haqqın dostunu məyus etmək onun özünü incitmək deməkdir. Insaniyyət nöqteyi-nəzərindən də baxsaq, arvadı döymək insafsız işlərdən biridir. Əsrimiz tərəqqi əsridir, adam döymək zamanı çoxdan keçib gedib. Indi ancaq vəhşi qövmlər arasında mövcuddur. Hərgah mədənilik adı qazanmaq istəyiriksə, belə çirkin hərəkətlərdən gərək əl götürək. Arvada da hörmət etmək hər bir kişiyə vacibdir. Küçədə qabaq-qabağa gəldikdə arvada ehtiram ilə yol verməlidir, tramvayda və ya konkada arvadlar ayaq üstə qalsa, gərək kişilər durub yerlərini onlara versinlər... Belə-belə adətlər avropalılar və amerikalılar arasında mövcuddur. Məsələn, “Titanik” gəmisinin tarIxini nəzərə aldıqda, arvada nə dərəcədə hörmət edilməsi biz asiyalıları qeyrətə gətirir. Gözü ilə görən nağıl eləyir ki, “Titanik” suda üzən bir buz qayasına toqqaşıb ümidsiz bir halda xarab olduqdan sonra kapitan əmr elədi ki, kişilər qayıqlardan kənar çəkilsinlər. Kişilər kamali-sükutla kənara çəkildilər. Xanımlar qayıqlara əyləşdilər. Bir neçəsi ərlərindən aralanmağa razı olmayıb, bir yerdə suya qərq olmağı qəbul etdi. O cümlədən qoca bir qarı (milyoner Ştrausun) arvadı əri ilə qucaqlaşıb bir yerdə suya batdılar. Lazımi nizam bərpa idi, kişilər qayığa minib nicat tapmaq meylində olmadılar. Ağlamaq və qorxu səsi əsla eşidilmirdi. Bu minvalla nəcib kişilər qayıqları arvadlara və uşaqlara verib özləri ölüm şərbətini mərdliklə içdilər (...) Iv. arvada ixtiyar verməlidir Arvadlarımızın ixtiyarsız bir parça şey mənziləsində olmadıqlarını qabaqda nağıl eləmişdik. Bu barədə burada müfəssəl danışmağın lüzumu yoxdur. Ancaq bunu deyəcəyəm ki, arvadlara ixtiyar verməməyə, onları ağlı naqis bilib özümüzə qul kimi tabe eləməyə heç bir haqqımız yoxdur. Bunsuz insanın diriliyi bir qəpiyə dəyməz. Arvada ağlı az demək də böyük səhvlərdən biridir. Avropalılar da axır vaxtadək bu məsələ ilə məşğul idilər, hükəma arvadın beynini ölçüb-biçməyə, tərəziyə qoyub çəkməyə vaxtını sərf eləyibdir. Bu minval ilə isbat edirdilər ki, arvadın ağlı kişininkindən azdır. Təcrübə isə əksinə göstərdi. Arvadlardan bir xeyli istedadlı ədiblər, rəssamlar, heykəltəraşlar, professorlar, həkimlər və qeyriləri əmələ gəldikdə “naqislik” məsələsi öz-özünə məhv olub getdi. Bizim təzədən bu barədə danışmağımız boş işlərdən biridir. Yaxşısı budur ki, arvadların üstündən bu töhməti vaxt ikən götürək. Bunlara xüsusi tərbiyə verilsə, bunlar üçün ləyaqətli məktəblər bina olunsa, kişilərə yol göstərməyə qadir olarlar. Indilikdə Qafqazda bir neçə xanımlarımız əmələ gəlib ki, istedad və elmləri sayəsində “naqislik” ləkəsini arvadların adından silib təmizləməkdədirlər. Möhtərəmə Həmidə xanım Cavanşir öz mülkünü dolandırmaqda, abad eləməkdə qeyri-zəmindar bəylərimizdən geri durmur. Bəlkə onlardan artıq karkün olub, istedadda, qabiliyyətdə hamını mütəhəyyir qoyub. “Russkoe slovo”, 1912, № Mənim “Arvadlarımızın halı” adlı risaləmə baxın (müəllif). Bakıda Hənifə xanım Məlikova qız məktəbi nazirliyində millətimizə tərbiyəli analar yetirməkdədir. Bu hörmətli xanım müəllimlikdən savayı avam arvadlar üçün bir məsləhət yeri olub. Hər kimin nə dərdi var, buna deyib çarə istəyir. Kiminə ərizə yazır, müşküllərini həll eləyir, azarlılarına həkimi tanıdır, mərizxananı nişan verir. Bu həmin xanımdır ki, Peterburqda müəllimlər mədrəsəsində kişilərimiz cürət edib danışmadığı bir halda nitq söyləmişdi. Arvadların ağlı naqisdirsə Həmidə və Hənifə xanım kimi şəxslər necə əmələ gəlib? Bunlar min kişiyə ağıl öyrədər. Yenə, Bakıda həkim Aminə xanım Bəradərşah Peterburqda ali məktəb qurtarıb. Bu xanım da minlərcə arvad və kişiləri müalicə edib ölümdən qurtarıb. Ağlı az insanda da bir bu qədər istedad və kamillik olarmı? Pəs, arvada ağlı naqis deməkdə səhvimiz var. Bunlara ixtiyar verib ağıllarının genişliyinə çalışılsa, heç bir şeydə kişilərdən geri durmazlar. Arvad ixtiyarsız olduqda bundan böyük ədalətsizlik baş verir. Bunun da xətəri həm arvada toxunur, həm də millətimizə. Bir qızı atası götürüb tanımadığı bir adama verdikdə görün nə qədər zülmlər əmələ gəlir. Ixtiyarsız qız atasının sözündən çıxa bilmir və cəmi ömrünü xoşlamadığı bir adamla keçirib diriliyini göz yaşlarında çürüdür. Ixtiyarsız arvad öz xahişi ilə ərindən boşana bilmir. Əri evindən qaçdıqda kişisi onu qeyri ərə getməkdən məhrum qoyur. Burada yeni müşküllər əmələ gəlir. Arvad boşanmaq üçün cürbəcür vəsilələrə əl atır: kəbinindən keçir, izzəti-nəfsindən keçir. Gündə bir mollaların, ağsaqqalların qabağında göz yaşları tökür ki, bəlkə ərini yola gətirələr, onu azad eləyə. Iş bununla qurtarmır. Qız tərəf talaq üçün yeni vasitələr axtarır və bu vasitələr də çox vaxt qanuna və insafa xilaf olur. Məsələn: Ittifaq düşür ki, arvadı azad etmək üçün onun ərini öldürürlər, çünki ər arvadına kağız verməmək fikrində olduqda ondan heç bir vasitə ilə arvadı boşamaq olmur. Kişinin ölməyi bu məsələni həll eləyir. Öldürmək mümkün olmasa, arvad cəmi ömrünü “kağız altında” keçirir və min cürə məşəqqətə davam edir. Belə də ittifaq düşür ki, kişi kağız verməyə razı olur, bu şərtlə ki, onu pul ilə razı eləsinlər. Onun da nəticəsi bu olur ki, əqdi-nigah müqəddəsliyini itirib oyuncağa dönür və hər yetən pul qazanmaq üçün qız almağa şüru eləyir. Axırda da qız bədbəxt olur. Arvadı ərindən biizin boşamağa camaatımız yeni bir vasitə tapıb, bu da küfr təriqilə əmələ gəlir. Çünki arvadı ağlı naqis bilirlər, bunlar kafir olub bir də islama daxil olsalar tövbələri şərən dürüst olur. Deməli bir neçə şahid yanında küfr elədikdə ərindən boşanmış olur. Talaq verilib asudəliyə çıxdıqda yenə müsəlmanlığı qəbul eləyir. Aşkardır ki, bu vasitə də şəriətin camaat gözündə nüfuzunu qırır, nigahın müqəddəsliyi yenə yox olur və əxlaq düşkünlüyü meydan tapır. Bu bir belə bədbəxtliyin səbəbi arvadın ixtiyarsızlığıdır. Hərgah arvad da kişilərlə bərabər bir hüquqa malik olsa idi, bu işlər ittifaq düşməzdi. Arvad övladının zəhmətini kişidən artıq çəkir, kişi isə özünü balalarının sahibi hesab eləyir. Halbuki arvadın təbii vəzifəsi qanununca o kişidən artıq ixtiyara malik olmalıdır ki, övladına tərbiyə və təlim verə bilsin. Bizim arvadlar avam ola-ola oxumuş kişilərdən çox maarifpərvərdirlər. Uşaqlarımızın məktəbə yollanmağının səbəbi çox vaxt anaları olur. Qız uşaqlarının oxumağına kişilər mane olduqda, arvadlar bu yolda var qüvvələri ilə çalışırlar. Bir müsəlman müəlliməsi nağıl eləyirdi ki, bir arvad qızını ikinci dərs başlananda məktəbə gətirirdi. Müəllimə arvaddan sual eləyir ki, niyə qızı məktəbə gec gətirir. Arvad cavab verir: ərim qızımın oxumağına razı deyil. Ərimi bazaar yola salandan sonra qızı məktəbə xəlvəti gətirirəm. Ərim evdən gedincə də məktəbin vaxtı yetişir. Burada da ixtiyarsızlıqdan böyük müşküllər əmələ gəlir. Bir-iki arvad ərlərindən xəlvət övladlarının oxumağı yolunda iş görə bilirlərsə, minlərcəsi görə bilmir və ərlərinin qorxusundan gözəl fikirləri arzu dairəsindən kənara çıxmır. Bu səbəbdən də köhnəliyimizdən aralanıb tərəqqi edə bilmirik. Arvadlara ixtiyar verilsə, işlər tamam dəyişilər. Elm aramızda yayılar və onun işığında diriliyimiz də asanlaşar. Ixtiyarlı arvad özünü xoşbəxt edən kimi, özgələrinin də xoşbəxtliyinə bais ola bilər. Ixtiyarsız arvad müftəxorluğa adət edib, kişilərə əngəl olur. Hüquqa malik arvad isə kişiyə dərd və qəm yoldaşıdır. Belə arvadlar analıq vəzifələrini yerinə yetirəndən sonra kişilərlə bərabər təminiməişət üçün çalışmağa qadir ola bilirlər. Indi qədim zaman deyil ki, bir kişi neçə arvadı saxlamağa qüvvəli olsun, mübarizeyi-həyat hər yerdə şiddətlə irəliləməkdədir. Vaxt ikən arvadlara hüquq verilməlidir ki, bunlar kişilərə qoşulub dirilik boyunduruğuna şərik olsunlar. V. analıq Arvadın əsil vəzifəsi analıqdan, evdarlıqdan və zövcəlikdən ibarətdir. Bu çətin və çətin olduğu qədər də vacib işlərdən biridir. Bir analığa dair neçə cild kitab yazılsa kifayət eləməz. Ana insaniyyət yanında məsul olduğu üçün doğduğu balanın salamat və tərbiyəli olmağına səy eləməlidir. Bunun üçün də arvad ilə kişinin ilk görüşüb əlaqədə olmalarından tutmuş sonralaradək gözüaçıq olmalıdır. Məsələn, kişi arvadla kefli (sərxoş) zamanında əlaqədə olsa, bundan salamat övlad olmadığı kimi, dəlilərin, ürəkgetməlilərin, vərəm və siflis kimi azarları olanların da övladları azarlı və eyibli olar. Bunları arvad ana olmamışdan qabaq gərək nəzərə alsın. Hamiləlikdə arvad yenə gərək elə dolansın ki, bətnindəki balaya xətər yetməsin. Bala dünyaya gəldikdə zəif və himayə edilməyə möhtac olur. Bu zaman ana çəmi səyini gərək balasını mühafizə etməyə versin. Statistikanın göstərdiyinə görə Qərbi Avropada cəmi ölənlərin üçdə biri beş yaşına çatmamış uşaqlar olur. Rusiyada avamlıq artıq olduğundan burada uşaq ölümü daha da artıq ittifaq düşür (60%)2 Yəqin ki, müsəlman ölkələrində bu tələfat Rusiyadan da şiddətli bir haldadır. Uşağın ölümü anaya bağlıdır. Ana kamil olsa uşağı ölümə verməz. Yoxsa avam olub gündə balasını çöpcüyə, dua yazana və qeyri- yerlərə aparsa, əlbəttə tələf olub gedər. Uşaq gərək tez-tez çimdirilsin, paltarı dəyişilsin, vaxtında yatırılsın, gündə neçə saat da təmiz havada gəzdirilsin. Cismani tərbiyədən savayı uşağın ruhani və ya əxlaqi tərbiyəsi də var, bu da uşaq ananın qucağında ikən başlanır. Əsil tərbiyə bundan ibarətdir ki, buna da ev tərbiyəsi deyirlər. Hərgah bu tərbiyə yaxşı oldu, uşaq gələcəkdə xoşbəxt olur, yaxşı olmasa, evdə tərbiyə görməmiş uşağı məktəb düzəldə bilmir. Çünki altı-yeddi yaşadək uşaq gördüyünü götürür, məktəbə hazır gəlir. Daha uşağın cəmi vücuduna yerləşmiş tərbiyəni məktəb uçurmağa qadir ola bilmir. Atalar demişkən “südlə gələn sümüklə çıxır”. Ana tərbiyənin nə dərəcədə vacib olmağını gərək düşünsün. Özünü islah edib övladına örnək (sərməşq) etsin. Yalan, oğurluq və əxlaqən pozğun hərəkətləri balalarına qadağan eləsin. Onları pis yoldaşdan gözləsin, başlı-başına buraxmasın. Д-P Epмaнyэлa Л.M.Meйep. Oт дeвoчkи k жeнщинe. Пp. Boдлый. Cтaтиcтиka Bala sual verdikdə, ana gərək ona acıqlanmasın, onun sualına ehmallıca cavab versin, cəhd eləsin ki, cavabı ciddi və doğru olsun. Uşaq gözünü açıb ətrafındakıları gördükdə onları bilmək istəyir. Odur ki, hədsiz və hesabsız suallar verir. Beləliklə balalar məlumat toplayırlar. Səhih məlumat uşağın ağlını genişləndirir, avam sözlər isə onu axmaq ə gülünc bir hala gətirir. Uşağı məktəbə qoymaq da analara mühəvvəl olunur, çünki kişilər həmişə çörək dalınca gedirlər, övladlarından xəbərləri olmur. Ilk oxumaq və yazmağı da ana öyrədir. O, uşağı zora salmamaq üçün oyun təriqilə öyrədir, hərdən bir az. Uşaqlar ilbəil böyüyüb bir yaşdan o birinə keçdikdə yenə yaşlarına müvafiq analarına möhtac olurlar. Ana həmişə balaları ilə bir yerdə olduğu üçün onların hər bir sirrinə bələd olur (olmasa da gərək olsun ki, onları düz yola dəvət eləsin), onların namusunu gözləməyə və onları çirkin hərəkətdən çəkindirməyə qadir ola bilir. Ələlxüsus balalarçhəddi-büluğa çatdıqda ana artıq lazım olur. Bu zaman analar gərək övladlarından artıq mütəvəcceh olsunlar (...) Vı. evdar arvad Evdarlıq geniş məlumat və böyük məharət istəyir. Hər arvad evdarlığın bacarmaz, ələlxüsus savadsız və avam arvad. Ev bir məmləkətə bənzəyir, evdar arvad da onun padşahına. Padşah yaxşı olsa, məmləkət də nizam və qayda ilə dolanar. Şərt bir qazan bişmişi ocağın üstünə qoyub qaynatmaq deyil, arvad gərək evin hər bir dairəsinə nəzər yetirsin. Ən əvvəl təmizliyə diqqət versin. Ev hər gün silinib süpürülməlidir, otaqlarda hər şey öz yerində qayda ilə qoyulub baxanlara səliqə nə olduğunu duydursun. Külfət üzvlərinin təmiz libas geyməyinə evdar arvad çalışmalıdır. Mətbəxin nizamı da xanıma bağlıdır: aşbaz da hazırlasa, xanımın gözü bişmişin üstə olmalıdır ki, külfət təmiz və dadlı xörəklər yeyə bilsin. Evdar arvad səy eləməlidir ki, israf olunmasın, evin məkulatı hədər yerə dağılmasın. Bacarıqlı arvad evdə qış üçün tədarük görər, cürbəcür mürəbbələr bişirər, turşular və şorabalar (duzlu xiyar və qeyri) hazırlar, göyərti və meyvə qurudar, riçal qayırar. Qoçaq arvad hər şeydən mənfəət götürər, həyətdə qəşəng ləklər saldırıb göyərti əkdirər; toyuq, xoruz saxlar, kürt düşənini vaxtında basdırar, cücə çıxardarlar. Mümkün olsa inək saxlarlar ki, südü ilə balalar bəslənsinlər... Xülasə evdar arvadın vəzifəsi çox çətindir. Böyük hünər və qanacaq istəyir. Evə bir qonaq gəldikdə kişinin başını uca eləyən arvad olur. Lazımi bir qayda ilə qonağı qarşılayır, söhbətlərlə məşğul edir. Sonra çörək masasına dəvət eləyir. Buraların səliqəsi evdar arvadın ləyaqətli olub-olmamağını göstərir. Arvad oxumuş, qanacaqlı və bacarıqlı oldu, ailənin üzünü güldürəcək, yoxsa vay ərin halına. Getdikcə yaşamaq çətinləşir, çörək yolları azalır. Biçarə kişilərin zəhməti daha da artır. Özlərini oda-közə vurub külfətin yaşamağı üçün pul qazanırlar. Işdən sonra yorğun bir halda evə qayıtdıqda ev kişilər üçün gərək bir dincəlmək məkanı ola. Burada onlar gərək cəmi dərdlərini yadlarından çıxardıb rahat olsunlar, özlərini xoşbəxtlik aləmində görsünlər. Kişi üçün bu xoşbəxtliyin əmələ gəlməsi arvadın kamilliyinə bağlı deyilmi? Kişi axşam evi təmiz və işıqlı, bişmişi hazır, balalarını tərbiyəli gördükdə əlbəttə dərdləri yadından çıxar. Arvadın xoş rəftar və uşaqların mehribanlığı kişi üçün böyük xoşbəxtlik gərək olsun. Vıı. arvad zövcəlikdə Ər və arvad iki yoldaşdır. Bunlar bir-birilə əl-ələ tutub şərt kəsirlər. Kişi deyir: arvad, razısanmı mənimlə ömür yoldaşı olasan? Mənim borcum çörək qazanıb səni və gələcəkdəki balalarımızı mürəffəhülhal dolandırmaqdır. Sənin də borcun bu olsun ki, balalarımızı böyüt, tərbiyə ver və evi dolandır. Arvad da razılıq versə, ortalıqda bir ittifaq əmələ gəlir. Bu ittifaqa nikah deyirlər. Nikahın ümdə şərti ər ilə arvadın bərabərliyi olur, biri o birinə zülm edə bilməz, biri o birinə tabe gərək olmasın və bu şərtlər əmələ gəlməsə, nikah düz və doğru olmaz. Bizim böyük bədbəxtliyimiz budur ki, ər arvadını özünə yoldaş bilmir. Beləliklə arvad ərinin heç bir şərtindən xəbərdar olmur. Bundan da böyük zərərlər əmələ gəlir. Məsələn, bir tacir öləndə arvadı bilmir kişinin alacağı haradadır, verəcəyi kimdədir, mülkü nə cür dolanırmış. Odur ki, kişi böyük mülkə və dövlətə malik olsa da, öləndən sonra dağılır. Pulları onun-bunun əlində qalır, tələf olur. Çünki kişi bu barədə arvadına heç bir məlumat verməmişdir. 1 Burada ümdə bir səbəb də çarşabdır ki, onun sayəsində təcrübəsizlik və avamlıq əmələ gəlir. Çarşab barəsində əlahiddə risalədə danışılacaq (müəllif). Arvad ərinin ən yaxın dostu olmalıdır. Kişinin arvadından gizlin gərək heç bir işi olmasın. Arvad da ərini düşünməlidir, onun fikirlərinə, məsləkinə bələd olmalıdır. Kişi bir iş başlayanda arvadına məsləhət etməlidir, hər məsələ gərək bir yerdə müzakirə olunsun. Kişi arvadına təkcə dişiyə baxan kimi baxsa, bunların arasında doğruçu bir ittifaq əmələ gəlməz. Çünki cismani əlaqə müvəqqəti bir işdir, dostluq da bunun vasitəsilə əmələ gəldikdə o da müvəqqəti olur. Halbuki nigah əbədi bir dostluqdan ibarətdir. Harada ki, dostluq qurtardı, orada talaqdan savayı bir çarə yoxdur. Pəs, ər-arvadlığın binası gərək ruhani əlaqədə olsun. Belə əlaqə sabit olar və uzun vaxt gedər. Vııı. arvadlar elmli gərək olsunlar Analıqdan, evdarlıqdan, zövcəlikdən müxtəsərcə danışdıq. Arvadların vəzifəsinin böyüklüyü məlum oldu. Diqqətlə mülahizə edilsə, aşkar olar ki, bu vəzifəni ağlı elm işığı ilə nurlanmış kamil və bilikli arvadlardan savayı ayrıları lazımınca yola verə bilməz. Oxumamış və avam arvadların nə analığa, nə evdarlığa və zövcəliyə qabiliyyətləri yoxdur. Elmsiz arvadın həmişə evi səliqəsiz olar, balaları tərbiyə tanımazlar və əri də evdə rahatlıq tapmaz. Elmsiz arvad ərinə həmişə yad olar, əri bacardıqca evdən uzaq dolanar. Çünki əri evdə saxlamağa qabiliyyət gərəkdir. Ər ki, arvaddan nə mərifətli söz eşitmədi, nə qanacaqlı hərəkət görmədi, o ər ömrünü qumarxanalarda, çayçı dükanında, klublarda və əcnəbilər məclisində keçirər. Cavanlarımız evlənəndən iki gün keçməmiş görürsən arvadı damın altında qoyub başladı axşamlar evə gəlməməyə. Səbəb budur ki, arvadlar bunların təkcə nəfsiheyvaniyyələrinə qulluq edirlər və nəfs öləndən sonra daha cavanı evdə saxlamağa bir vasitə olmur. Hərgah arvadlar oxumuş və məlumatlı olsalar, kişilərinin ruhani aləminə də təsir edib onu evə cəlb eləyərlər. Nemsə filosofu Fridrix Nitşe nikahı uzun bir söhbətə oxşatmaqda haqlıdır. Filosof deyir: “Əqd-nikah vaxtında özünüzə sual verin, görün evləndiyiniz arvadla lap qocalanadək söhbət eləməyə qadir ola biləcəksinizmi? Çünki nikahda hər şey ötəri olur və vaxtın çoxunu söhbət məşğul eləyir.” Ф.Hитшe. Чeлoвeчeckoe, cлишkoм чeлoвeчeckoe. Aşkar olur ki, oxumuş ərlə oxumamış arvadınkı tutmaz. Oxumuş bir söhbət elədikdə arvad onu düşünməyəcək. Avam arvadla böhtan, qeybət və bunun kimi boş şeylərdən savayı ayrı söhbətlər eləmək olmur. Həmçinin savadsız kişinin də dostluğu savadsız arvadla başa getmir. Çünki kişi asudə gəzib dolandığına görə özünə təcrübə və bilik qazanır, savadsız arvad isə heç yerə çıxa bilməyib evdə oturmaqla bildiyini də itirir. Deməli, tərəzinin bir gözü həmişə yuxarıda qalır, o birisi aşağıda. Ər-arvad tərəzisi həmvəzn gərək olsun. Pəs, arvadları oxutmalıdır və tərbiyələrini artırmalıdır. Bunların xoşbəxtliyi elmə bağlıdır. Bir oxuyub yazmaq arvadlara kifayət eləməz. Bunlar olduqca kamil oxumalıdırlar. Heç olmazsa yeddisəkkiz sinifli orta məktəb qurtarmalıdırlar. Bu məktəblər hökumət gimnaziyalarına gərək bənzəməsin: orada rəqs kimi ömrə və arvadlığa əsla lazım olmayan şeylərə çox diqqət olunub. Qız məktəbində analığa, evdarlığa, zövcəliyə və bəzi iqtisadi məsələlərə artıq nəzər yetirməlidir. Oradan təhsil edib çıxan qızlar gərək kamil bir ana olsunlar. Tərbiyə barəsində ətraflı məlumatları olsun, onun tarixini və o barədə Avropadakı son rəy və fikirləri bilsinlər. Uşağı nə təhər bəsləməli, südü necə verməli? Nə vaxt verməli? Evin havasını necə dəyişməli, otaqda isti neçə dərəcə olmalıdır? Bunları qızlar gərək məktəbdə öyrənsinlər. Çox analar uşağa öz südlərini verməyib inək südü verirlər, halbuki uşaqların qırılmağının bir səbəbi də budur ki, onlar ana südü əmmirlər. Statistika göstərir ki, Berlin şəhərində beş ilin müddətində (1897-1901) anadan olan uşaqların hər ildə yüzündən doqquzu ölürmüş. Bunlar ana südü ilə bəslənirmişlər. Inək südü ilə bəslənənlərdən yüzdə yetmiş səkkizi tələf olurmuş. Bir çox analar balalarını dayələrə verirlər və onların çoxusunun siflis kimi azarları olduğunu bilmirlər. Ya dayələrin özündə azar olur, balalara sirayət edir, ya da ki, azarlı balaları dayəyə verirlər, ona da düşür, sonra başqa salamat uşaqları da xarab edir. Belə ittifaqlar bizlərdə tez-tez olur. Məhz avamlıqdan günahsız xalq fövt olub gedir. Bizim arvadlar uşaq saxlamağı əsla bilmirlər. Anadan olandan qırx gün keçənədək evə bir adam gəldikdə uşağı otaqdan çölə çıxardırlar ki, “qonağın çilləsi onu basmasın”. Bizlərdə evlər narahat olduğundan və çox vaxt qapısı həyətə açılan bir otaqdan ibarət olduğuna görə kör- Пp. Boдлый. Cтaтиcтиka pə balaları qonaq gələndə lap soyuğa çıxardırlar. Bundan başqa da uşaqdan həcəmət aldırmaq kimi bir xeyli pis adətlərimiz də var. Bu avamlıqları aradan götürməyə nizamlı, geniş proqramlı qız məktəbləri lazımdır. Məktəbdə qeyri-elm və fənnlərdən savayı pedaqogikaya, hifzi-səhhətə, fiziologiyaya, kimyaya, gimnastikaya diqqət olunmalıdır. Anaya tibbə dair məlumat vacibatdandır. Evdə bir bədbəxtlik üz versə ilk imdad anadan gözlənir. Boğaz ağrısı, ilanvurma, zəhərli cücü dişləməsi, suya düşüb boğulma, od yanığı, bədənin yaralanması - bunların hamısında ananın biliyi lazımdır ki, həkim gəlincə zərərdidəyə gömək eləsin. Balaca soyuqdəymə və başağrısı kimi çox xırda nasazlıqlar da var ki, bunlara ana həkimsiz də müalicə edə bilər. Arvad əsil yaranışından tibb elminə möhtacdır. Heyz, ər ilə arvadın əlaqəsi, doğmaq, balanın cismani tərbiyəsi – bunların hamısının sirrlərinə agah olmağa tibbə dair geniş məlumat lazımdır. Evdar arvad da məktəbə möhtacdır. Heyf ki, bizim qız məktəbləri ehtiyacları dəf eləmir. Ev işlərini təlim vermək üçün məktəbdə böyük mətbəx və qeyri-otaqlar tikdirməlidir ki, burada qızlar bişmişlər hazırlamaq, paltar yumaq, biçin, tikiş, əl işləri və hana toxumaq öyrənsinlər. Kəndistanda açılan məktəblərdə bunlardan savayı bağçaçılıq, yağ-yavanlıq qayırmaq, mal-qara bəsləmək, toyuq və xoruza baxmaq, barama qurdu və arı saxlamaq da gərək öyrədilsin. Qız məktəbi açmaq bizə ən vacib işlərdən biridir. Hər kəs istəyir savab qazansın, camaatımıza məktəb açsın. Gərək məktəblərin də proqramı elə tərtib olunsun ki, məktəb bizim ömrümüzü işıqlandırsın, diriliyimizi yüngülləşdirib, bizi xoşbəxtliyə və rahatlığa çıxartsın. Bizim nicatımız məktəblərə bağlıdır. Məktəb bir ad üçün açılmamalı, orada ümdə fikri rəqsə və əcnəbi dillərini öyrənməyə gərək verməsinlər. Orada həyati məsələlərə diqqət etməlidir. Köhnə arvadlar üçdör bişmişdən başqa ayrı şeyləri bişirməyi bacarmırlar, bunları da allah bilir necə bişirirlər. Oxumuş qızlar xörəklərin sayını və dadını artırmağa çalışmalıdırlar. Köhnə arvadlar paltar yuduqda ağ geyimləri qırmızının suyuna soxurlar, qırmızını da sarı geymənin suyuna. Paltarı nə qaynadırlar, ona nə lil vururlar, nə soda. Adı olur ki, yuyurlar. Çirkliliyindən də pis bir hala salırlar. Fağır ərlər və balalar da ləyaqətsiz paltar geyməyə məcbur olurlar. Təzə məktəblər bu qüsurumuzu da düzəltməlidir. Oradan çıxan qızlar ağappaq qar kimi paltar yumaq gərək bilsinlər. Köhnə arvadlar belə biədəb paltarlar geyirlər ki, tərpənəndə həm döşləri, həm qarnı, həm də topuqları görünür. Bunlar ona qənaət edirlər ki, üzlərini gizlədirlər. Əsil həyalı yerləri isə göz qabağında qalır. Təzə qızlarımız biçin və tikiş öyrənməlidirlər ki, təzə libaslarlaavamlığın abırsızlığından xilas olaq. Təzə məktəblərimiz əl işlərinə və hanaya da diqqət yetirsələr, sənətin arvadlar arasında tərəqqi etməyinə bais olarlar. Sənət arvadlar üçün vacibdir. Əvvəl evi bəzəməkdən ötrü, ikinci, qızların cehizinə. Sənətin ümdə mənfəəti budur ki, arvadları özgələrə möhtac olmaqdan qurtarır. Bir qız çirkin olub ərə getmədikdə özgə çörəyinə möhtac olur. Ata, ana həmişə qızları ilə yaşayıb qalmırlar ki, onları özləri bəsləsin. Sənət belə yazıq və kimsəsiz qızları çətinlikdən xilas edir: öz əli öz başı olur, namusunu da gözləməyə qadir ola bilir. Ix. anasız uşaqlar Uşağa adamlıq şəkli verən tərbiyə olur, yaxşı tərbiyə olmasa, bunlar insana məxsus hərəkətlərini itirib heyvana yavıqlaşırlar. Tarixdə bir xeyli uşaq adı var ki, dağlarda, daşlarda anasız böyüyüb adamlıqlarını bilmərrə məhv ediblər. Məsələn: nağıl eləyirlər ki, 1657-ci ildə Qrudna vilayətində litvalı bir uşağı ayıların əlindən alıblar. Uşaq meşədə bunlarla ömür keçirirmiş. Uşağı gətirirlər Varşava şəhərinə, ad qoyurlar və xaç çəkdirib xristianlığı qəbul etdirirlər. Uşağın sifətindən görünürmüş ki, təqribən onun on iki yaşı var. Başının ağ və uzun tükləri var imiş. Barmaqları uzun imiş. Alnı ortabab, səsi də ayı səsinə oxşayırmış. Uşaq yeriyəndə dördayaqlı heyvan kimi əyilib əlləri ilə də gedirmiş. Bir çox zəhmətdən sonra buna ayaq üstə yerimək öyrədirlər. Uşaq danışa bilmirmiş, ancaq hərdənbir ayı səsinə bənzər bir səs çıxardırmış. Onun üzü və əlləri şırımlarla dolu imiş. Görünür ki, ayılarla cırmaqlaşırmış. Bu anasız uşaq tamam heyvanların dolanışığını götürübmüş. Paltar geymək istəmirmiş. Yediyi ya ot olurmuş, ya çiy ət. Sonralar böyük bir əziyyətlə uşağa bişmiş yeməyi və insan kimi danışmaq öyrədirlər. П.Лeгaфт. Ceмeйнoe вocпитaниe peбeнka и эгo знaчeниe. “At atın yanına bağlansa, ya halını götürər, ya xasiyyətini” fəhvasınca bu insan övladı heyvanlarla yoldaşlıq elədikdə özü də heyvana bənzər bir şey olubmuş. Əlbəttə bunun anası olsa idi, buna tərbiyə versə idi, belə olmazdı. Bir ayrı vəhşiləşmiş qız barəsində belə nağıl eləyirlər. 1731-ci ildə Şampan vilayətinin Sonqi adlı kəndinə doqquz-on yaşında bir qız gəlib çıxır. Qızın əlində bir ağac var imiş. Özü ayaqyalın, bədənini də əski parçaları və dəri qırıqları ilə örtmüş imiş. Kənddə bir iti qısqırırlar, yüyürür, buna tərəf. Qız əvvəl etinasızlıq edib iti lap yaxına buraxır. Sonra başına bir elə ağac vurur ki, it yerində gəbərir. Bir az keçmiş qız kənddən qaçır çölə. Burada cəld bir ağaca dırmaşıb yatır. Oyandıqda bunu çağırıb düşürürlər yerə. Gətirib bir imarətdə saxlayırlar. Burada buna bir dovşan verirlər, yırtıcı heyvan kimi o saat əzikləyib çiy-çiy yeyir. Qızın bədəni çox salamat imiş. Barmaqları ağaca dırmaşmaqdan iri və qüvvətli idi. Özü də belə müdrik imiş ki, bir ağacdan o birinə sıçrayırmış, olduğu evin divarlarını və taxtapuşunu deşib istəyirmiş ağaclara tullanıb qaçsın. Qızın tərpənişi belə cəld imiş ki, ovu göydə alırmış, suda da gözəlcə üzüb tutduğu qurbağaları və balıqları yeyirmiş. Bu da danışmaq bilmirmiş, bunun əvəzində çığırırmış. Iki il bu qıza tərbiyə verildikdən sonra yenə heyvanlara məxsus hərəkətlərindən əl götürmürmüş: yediyi çiy ət, yarpaq və bitkilərin göyü olurmuş. Bu heyvanlaşmış uşaqların tərcümeyi-halı buna dəlalət edir ki, anasız demək tərbiyəsiz deməkdir. Analı bir uşağın tərbiyəsi olmasa, ona da anasız desək səhv etmərik. Çünki nadan anaya ana demək yaraşmaz. Analıq bir uşaq doğmaqdan ibarət deyil. Ana insanlara cismani və ruhani dirilik verən arvadlara deyirlər ki, elm və çox biliklə islah olunub kamilliyə çatıblar. Ana o əziz arvadlardır ki, nəcib övladlar bəsləyirlər. Bu övladlar öz şəxsi və ictimai vəzifələrini anlayırlar: Həm özləri xoşbəxt yaşaya bilirlər, həm də özgələrinin bəxtinə sədd çəkmirlər. Ana həqiqi bir arvaddır ki, tərbiyə verib meydana çıxartdığı övladı yaşadığı mühitdə ata və anasının başını uca eləyir, xoş əxlaqı, elm və istedadı ilə hamının rəğbətini qazanır. Məsəlində deyildiyi kimi П.Лeгaфт. Ceмeйнoe вocпитaниe peбeнka и eгo знaчeниe Oxumamış və avam arvadların analıqda heç haqqları yoxdur. Bunların özləri qanacaqsız, övladları daha da pis. Bunlar heyvanlaşmış uşaqlardan pis hərəkətlər edirlər. Küçədə toza, torpağa bulaşan, paltarını cırıqlayan, onun-bunun evini daşa basıb qıran uşaqlarımız vəhşi bir hala gəlmişlər deyillərmi? Heyvanda yenə bir yaxşı sifət var ki, danışmır, bizim uşaqlar isə ağızlarını açdıqda elə söyüşlər söyürlər ki, adam həya eləyir, qızarır. Iki-üç müsəlman uşağı bir yerə yığılanda dava salıb bir-birinin baş-gözünü əzirlər. Hətta bir evdə bir ata-ananın övladları axşamadək vuruşmada-deyişmədədirlər. Bunlar anasızlıqdan deyilmi? Uşaqlıqda özbaşına buraxılıb oğurluğa adət edirlər. Camaatı təngə gətirib malını və mülkünü dağıdırlar. Axırda da bir neçə adam öldürəndən sonra namussuz bir ölümlə tələf olurlar. Bu işlər də anasızlığa dəlalət eləmirmi? Təkcə buna iman etməlidir ki, cəmi dərdlərimizin səbəbi anasızlığımızdır. X. analı yetimlər Bir müsəlman məktəbində dərs deyirdim. On beşədək şagirdim var idi. Bunların heç birində təmizlik, nizam və tərbiyə yox idi. Əlləri tozlu, mürəkkəb qaralı, üzləri yuyulmamış, paltarları çirkli. Tər qoxusundan və üfunətdən yanlarından keçmək belə mümkün deyil idi. Əxlaqları pozğun idi. Bir-birinə latail söyləməklə, biədəb hərəkətlər törətməklə ömürlərini keçirirdilər. Dərs otağında bir növ bunları nizamla saxlamaq mümkün olurdu. Tənəffüs zamanı həyətə çıxdıqda cəmi tərbiyəsizlikləri büruzə verilirdi. Yırtıcı qurda dönüb bir-birlərinin canına düşürdülər. Budur, görürdün ağlaya-ağlaya biri şikayətə gəldi. Bir az keçməmiş bir ayrısı başının və ya ağzının qanı axa-axa müəllimə tərəf üz qoydu. Bu tərbiyəsizlərin rəftarında o qədər qabalıq, vəhşilik və əxlaqsızlıq var idi ki, adamı özlərindən tamam nifrətləndirirdilər... Bu biçarə uşaqlara baxdıqda həmişə fikrə gedirdim. Ev tərbiyəsinin böyük mənasını düşünürdüm. Hərgah analar övladlarına tərbiyə versə idilər, bilirdim ki, məktəbdə nizamsızlıq, uşaqların rəftarında qabalıq və vəhşilik görünməzdi. Gördüklərim getdikcə mənim bu əqidəmi möhkəmləşdirdi. Təcrübəm artdıqca əqidəm də qəviləşdi. Məsələn, yaylaqda bir hacının iki oğluna dərs deyirdim. Bunlardan savayı bir neçə əcnəbi uşaqlarının təlimi ilə də məşğul idim. Müsəlman balaları ilə əcnəbilərin arasında nə qədər təvafüt olmağı gözə çarpırdı. Əcnəbilərin dərsini qurtarıb müsəlman evinə rəvan olduqda elə bil zindana gedirdim. Bilirdim ki, qanım xarab olacaq. Heç müəyyən vaxtda bunları dərs üçün hazır görməzdim. Çox vaxt qaçıb gizlənirdilər ki, dərs oxumasınlar. Qaçmasa idilərsə də “kitabları itirdi”. Dərslərini dürüst əzbərləməzdilər. Özləri də nə halda müəllimin qarşısına çıxırdılar – görməsəniz bilməzsiniz. Başdan ayağa çirk, üfunət, toz. Burunlarını qollarına silərdilər, fırtlıq quruyub həftələrlə orada qalardı. Üstünə yüzlərlə milçək yığılardı. Tər üst libasa çıxıb quruyardı, ağ izi qalardı. Rəftarları daha da xarab, iki qardaş həmişə bir-birləri ilə deyişib söyüşərdilər. Mən elə bilirdim ki, hacının arvadı yoxdur. Sonra bildim ki, arvadı var imiş, bir də deyil, iki imiş. Lakin iki arvad iki uşağı ləyaqətli bir sayaqda saxlamağa müqtədir deyilmiş. Halbuki təmizliyə bir o qədər də xərc və zəhmət lazım deyil idi. Çəpərin altından çay axırdı. Uşaqları gündə çimizdirib paltarlarını yumaq böyük bir iş deyil idi. Belə analı yetimlərə ömrümdə çox rast gəlmişəm. Bir mərizxanaya gətirilən azarlılara diqqət yetirirdim. Bunların əksəri müsəlman uşağı idi. Budur, görürdük gətirib həkimin qabağına yarımcan bir uşağı uzatdılar, gözləri yumulub, özü lal və tərpənməz bir haldadır. Uşağı başına buraxıblar, gedib küçədəki çərdəkləri sındırıb yeyib. Üstündən əlinə düşən zibili töküb qarnına. Bir ayrı uşaq gətirirlər. Üstünə lampa tökülüb və ya qaynar samovar əndərilib, yanıb. Biçarənin rəngi qaçıb, yaraları sızıldayır. Bədəninin dərisini həkim qayçı ilə kəsib götürdükcə min əzab çəkir. Mərizxanada gözü ağrıyanlara hər addımda rast gəlmək olar. Toza-torpağa bələşmək, çirkli əlini gözlərinə vurmaqdan bu dərdə düşüblər. Kiminin gözünə bıçaq batıb, “qeyrətli” anası üstünə quyruq bağlayıb. Kimi yara çıxardıb, anası üstünə əvəlik yarpağı yapışdırıb və i. a. və i.a. Bunların hamısı anasızlığa, tərbiyəsizliyə dəlalət edir. Elmli, qeyrətli, asudə analar olsa, bu halətlərə düçar olmarıq. Tumları (müəllif) Rusiyanın böyük şəhərlərinə ayağınız düşsə günorta zamanı bir bağçalara gedin, uşaqlar oynayan meydançalara bir nəzər yetirin. Görün oralarda nə lətif, nə gözəl və tərbiyəli balalar var. Hamısı təmiz geyinmiş, bədənləri salamat, özləri totuq, qırmızıyanaq. Rəftarları xoş, dolanışıqları sevməli. Anaları və mürəbbiləri bunlarla mülayim bir sayaqda söhbət edirlər. Bunların şadlığı üçün çalışırlar, bilmədiklərini öyrədirlər. Bu gözəl balalara tamaşa etdikdə həmişə insan olmağımla fəxr eləyirdim. Nikbin hisslər ürəyimi bürüyürdü. Deyirdim: insaniyyət tərəqqi edir, ruhən və cismən salamatlaşır. Bir də yadıma bizim yazıq asiyalılar düşürdülər. O saat insaniyyətin nə dərəcələrə varınca alçaqlanmağını düşünüb xəcalət çəkirdim. Yadıma azarlı, çəlimsiz, rəngi qaçmış analı yetimlərimiz düşürdü. Bunların dəqiqədə bir döyülüb söyülmələrini, küçələrdə hamisiz veyllənmələrini yad edib dərdləşirdim. Xı. analı uşaqlar Böyük adamların tərcümeyi-hallarını oxuduqda görürük ki, istedad və qabiliyyətləri uşaqlıq və cavanlıq zamanlarından aşkar olmağa başlayar. Napoleonun hüsn-təsirinin qüvvət və qorxusu məktəbdə ikən büruzə verilirdi. Yoldaşları Napoleondan qorxub həmişə ona tabe olardılar. Deməli sonralar milyonlarca adamlar onun əmrinə baxaraq ölüm şərbətini içdikdə həmən uşaqlıqda büruzə verilən qüvvəyə tabe olurmuşlar. Teymurləng uşaq vaxtında yoldaşları ilə oynadıqda onları iki yerə bölüb bir-birilə dava elətdirərmiş və özünü də əmir adlandırıb sərkərdə olarmış. Məşhur nemsə musiqikarı Motsart dörd yaşında uşaq ikən havacatlar icad edərmiş. Altı yaşında konsert təlifinə müvəffəq olub, on iki yaşında isə opera yazmağa qədəm qoyub (...). Пpoф. A.C.Tpaчeвckий. Haпoлeoн, эгo жизнь и гocyдapcтвeннaя дeятeльнocть. «Aвтoбиoгpaфия Taмepлaнa». Пepeвoд c тюckoгo H.Лыkoшинo Firənglərin böyük filosof Volter on iki yaşında həcv yazarmış. Iyirmi yaşında isə Firəngistan hökmdarını həcv elədiyi üçün həbsə alınıb. Ədib Viktor Hüqo ilk faciəsini on beş yaşında yazıb qurtarıb. Italyanların böyük heykəltəraşı Kanova da qabiliyyətini uşaqlığında büruzə verib: nağıl edirlər ki, dörd yaşında şit yağdan şir düzəltməyə başlayıb. On dörd sinnində isə mərmərdən heykəllər qayırarmış. Belə-belə bir çox tərcümeyi-hallar göstərir ki, təbii vergilər ilk uşaqlıqdan büruzə verilməyə başlayır. Onun üçün lazım gəlir ki, uşaqları ən balaca vaxtlarından etinamızdan salmayıb onların meyl və həvəslərinə diqqət edək. Burada da ana yada düşür. Bu böyük və məsul vəzifə də ona həvalə olunur. Çünki analar övlada tərbiyə verib həmişə ömürlərini onlarla keçirirlər. Tərbiyədən də ümdə məqsəd uşaqlarda olan təbii vergilərə meydan verib onların tərəqqisinə çalışmaqdır. Ana savadsız və avam olsa balalarının istedad və qabiliyyəti məhv olub gedər. Elmli və qanacaqlı olduqda balalarının təbii vergilərinin vüsətlənməsinə inanıb gələcəyinə ümid bağlamaq mümkündür. Aləmi-islamda üç yüz milyon adamdan fövqəladə istedada malik bircəsi çıxıb yeni bir şey ixtira və icad etməməyinin səbəbi həmən avam arvadlardır ki, övladlarının şövq və həvəsini öldürüb fövt edirlər. Bizlərdə qabil və mahir uşaqlar az deyildir. Lakin bunlar ev tərbiyəmizin yoxluğundan və dolandıqları mühitin müzür havasından istedadlarına meydan tapa bilmirlər. Uşaqlar rəssamlığa meyl göstərdikdə “o dünyada çəkdiyin şəkillərə necə can verəcəksən?” – deyə yoldan çıxardırlar. Kağıza, karandaşa və rəngə verilən pul hədər yerə sərf edilmiş hesab olunur. Musiqi ilə məşğul olanları bikar və arsız sayırlar. Bir tərəfdən də ləhvü ləəb deyə onu qəbih əməllər cərgəsinə gətirirlər. Fövqəladə istedada malik uşaqları bizlərdə sevmirlər. Onları allah bəlası bilirlər. Belə ittifaq düşüb ki, neçə aylıq uşaq başlayıb danışmağa, anası bunu bir müsibət hesab edib uşağa süd verməkdən çəkinib. Halbuki, belə uşaqlar gələcəkdə istedadları ilə həm özlərinə, həm də insaniyyətə böyük xidmət edə bilərlər. Lakin nə etməli ki, avam arvadlarımızın dövlətindən işıqlar qaranlığa dönür. C.Cмaйльc. Ум и энeнpгия, т.1 2 Ləhvü ləəb – faydasız iş 3 Bunun üçün “əllamə” sözü bizlərdə qarğış yerinə işlənir (müəllif) Mədəni millətlər arasında isə işlər tamam ayrı cürdür. Orada təbii vergiyə artıq etina olunub tərəqqisinə çalışırlar. Əlbəttə ən əvvəl övladın zəka və istedadı anaların nəzərini özünə cəlb edir. Odur ki, Avropanın bir çox böyük şəxslərinin gələcəyinə analarının artıq təsiri olub. Buna dəlil Şiller, Şenye, Lamartin kimilərinin tərcümeyi-hallarıdır. Məşhur nemsə şairi Şillerin də ədəbiyyatda böyük ad qazanmağına ümdə səbəb anası Yelizaveta olub. Bu arvad oğluna oxumaq və yazmaqdan savayı bir xeyli məlumat da verib. Tövrat səhifələri ilə tanış edib, ədəbiyyat tarixinə, şairlərə dair biliklər verib, şeirlər öyrədib, onların qüsurlarını və gözəl tərəflərini də bildirib. Oğlunu məşğul etmək üçün Yelizaveta ona nemsə həyatına dair hekayələr də oxuyardı. Bu minval ilə əlbəttə Şillerin ədəbiyyata olan həvəsi daha da artacaq idi. Böyük Hötenin də anası oğluna artıq etina edirdi. Vaxtının çoxunu ona hekayə oxumağa sərf eləyirdi. Bunun nəticəsi olaraq balaca Höte də yoldaşlarını toplayıb özü təlif etdiyi hekayələri nağıl eləyirdi. Deməli, hər ana övladlarının istedadlarını uca bir mərtəbəyə çıxartmağa qadir ola bilər. Bu şərtlə ki, ana özü elmli və qanacaqlı ola. Ana ki, istedadın nə olduğunu düşünmədi, daha o zəkalı övlad yetirə bilməz. Hərgah Şillerlər, Hötelər bizim arvadların tərbiyəsi ilə böyüsə idi, baqqaldan ya hambaldan biri olub adları çoxdan itib getmişdi. Məhz qanacaqlı anaların və həyatbəxş mühitin dövlətindən onlar məhv olmadılar, özlərinə və millətlərinə əbədi ad qazandılar. Ananın övladına olan təsiri çox böyükdür (...). Bəs, arvadların böyük təsirindən nəfbərdar olmaq üçün onların qanacaqlarını artırmalıdır. Yoxsa övladlarımızı cəhalət yoluna döndərib xalqımızı bərbad edərlər. Xıı. həqiqi ana Nizamlı milli bir məktəb qurtarmış, çox bilikli, açıq fikirli bir arvad təsəvvür ediniz. Bu anadır. Ana mehriban bir adamdır. Bunun qəlbi dili ilə, dili də qəlbi ilə müvafiqdir. Ikisi də təmiz, ikisi də pak və M.Блok. Maтepи вeлиkиx людeй. H.A.Xoлoдoвckий. B. Гeтe, yтo жизнь и литepaтypнaя дeятeльнocть. pakizə. Anada qeybət və böhtan kimi alçaq sifətlər, yalan və oğurluq kimi pis adətlər olmaz. Həqiqi ana həm ruhən, həm də cismən salamat olar. Uşaqlar gördüyünü götürər. Ana bunu gözəlcə düşünüb, onun üçün həmişə özünün islahına çalışır ki, balaları onda pis hərəkət görüb götürməsinlər. Ana heç vaxt təklikdə özünə xoşbəxtlik istəməz, ana övladlarının xoşbəxtliyinə tamaşa edib ondan ləzzət aparar. Övladı olmamaqda heç bir şey ananı xoşbəxt eləməz. Qızıl, cavahirat, şöhrət və ad analara təskinlik verə bilməz. Ana uşaq vaxtından analığa həvəslənir, bir müqəvvanı qumaşa büküb oynadar, onu mehriban dillə danışdırar, layla çalar. Böyüdükdə də ana həmin fikirdən daşınmaz: yenə qayəsi övlad olar. Ana bala doğub bəsləməkdən usanmaz, bəlkə bundan böyük bir ləzzət anlar. Ana salamat və tərbiyəli balalarını göstərib həmişə fəxrlə deyər: bu övladlar mənimdir. Və bu əqidədə olar ki, övladsız onun diriliyi meyvəsiz bir ağac kimidir. Həqiqi ana balalarını döyməz, onlara tənbeh eləməz. Yalnız analığa məxsus bir istedadla övladının ürəyində bir hiss oyandırar. Bunun sayəsində balalar analarını istərlər, ona hörmət edib sözlərinə əməl edərlər. Ana azaddır, heç kəsə tabe deyil. Bu azadlığı da balalarına təlqin edir. Bunlar asudə fikirli, azadə ruhlu bir insan olurlar. Bunlar da anaları kimi qulluq və əsirliyi sevməzlər, meylləri genişlik istər, niyyətləri ucalıq. Asudəlik ananın əxlaqını pozmaz, çünki ana kamildir, namus ona övladları qədər qiymətli və əzizdir. Ana çarşab tanımaz, amma örtülü arvadlardan çox-çox ismətlidir. Ananın zinəti həyadır. Bu məlaikə həmişə ana ilə bir yerdə olub cəmi paklığı ilə onu əhatə edər, bir dəqiqə müqəddəs vəzifəsindən xaric olmaz. Ana kamil olduqda həyadan əl götürməz, həya bir gözəl tacdır, arvad bu tacı başına qoymasa, analıq mülkünə sultan olmağa layiq görülməz. Ana milli bayramlarımızı çox əziz tutar... Ələlxüsus Novruz bayramı şairanəliyi ilə anaya artıq dərəcədə xoş gələr. Buna “Bahar bayramı” deyə heç dini rəng də verməz, onun məhz təbiiliyini sevər, bu bayramı ana artıq təntənə ilə qarşılar. Neçə gün qabaqdan evlər süpürülər, silinər, hər yer təmizlənər. Sonra külfətin üzvləri yuyunub Gəlinciyi, kuklanı geyinib böyük bir şadlıqla bayram edərlər. Şirnilər düzülər, xonçalar bəzənər, evlər çıraqban olar. Hər yeri gül və çiçəklərlə zinətləndirərlər. Milli musiqimiz çalınar. Rəqslər olunar. Milli nəğmələr və minacatlar oxunar. Milli musiqinin təsiri heç vaxt insandan aralanmaz. Nə qədər adamda gözəlliyi düşünməyə bir duyğu var, o adam milli musiqini xoş bir iztirabla yad elər. Bunun üçün ana milli musiqini artıqlığınca sevər. Istər piano, istər tar və saz olsun – bunların birində çalmaq bilər. Övladlarını da musiqimizlə aşina elər. Bir sallama bayatı və ya segah bəxş eləmiş təsirlərlə balaların cəmi vücudunda bir ruh oyadıb onların türklükdə sabit qalmağına çalışar. Həqiqi ana mətbuatdan xəbərdardır. Qəzet və jurnalları oxuyur, çapdan çıxan kitabı alıb mütaliə elər. Övladlarının yaşlarına və qanacaqlarına müvafiq xəbərləri onlara da deyər. Xalq yolunda çalışan müqtədir ədiblərimizin adlarını onlara xəbər verər və bacardıqca əsərləri ilə də onları tanış elər. Ana mütəəssib deyil, nikbindir. Əqidəli həyatpərvər və dünya tərəfdarıdır. Ana xalqının ucalığına, ağıl və istedadına tabe bir halda şükürlər edər. Ana övladlarına xalqını tanıtmaq üçün onları şəhərdən çölə aparar, təbiətin gözəlliyini onlara nişan verər. Uca dağların heybətini, çayların lətif şırıltısını, gecələr dərin və nəhayətsiz göyün sirri ilə əhatə olunmuş ulduzları balalarına tanıtmaqla onların ürəyində həqiqi bir dünyapərəstlik hissi oyadır. Beləliklə, uşaqlar hər bir xurafatdan uzaq olub həqiqi bir təsəvvürə malik olurlar. Belə bəslənmiş balalar diriliyi sevirlər, bu dünyanın xoşbəxtliyini düşünüb ona tərəf meyl və həvəs göstərirlər. Xülasə ana tərbiyə və elmlə islah olunmuş bir insandır. Dedikcə zərif bir arifdir: fikri açıq, hər işi ciddi. Vəzifəsinə müvafiq kamil və ağıllıdır. Ana insaniyyətin məşəl aparanıdır. Bu nə qədər qabil olsa, bir o qədər insaniyyətin getdiyi yolu lazımınca işıqlandırmağa qadir olar. Bunu həqiqi analar gözəlcə düşünürlər və çalışırlar ki, daha da qabil və kamil olsunlar. 1914 * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/cemenzeminli İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1943). Public domain (author died 1943). Original text only.