Məhəmməd Füzuli. Əsərləri Məhəmməd Füzuli (1494–1556) == Əsərlər == Ənisül-qəlb Mənim könlüm sədəfdir, sözlərimdir dürri-qəltani, Dənizdir elmim-allah feyzidir neysan barani. Təaləllah, nə incə incilərdir kim, bəzək vurmuş, Qulaqla boynuna onlarla dəhrin əhli-ürfani. Dilin guya bu dəryayə, bu dürcə bir yolu vardır Ki, hər saət səxavətlə bəzər dürr ilə dünyani. Əgər heyvan danışmazsa, ona insan deyən olmaz, Könül hali dil ilə eyləyir təşxis insani. Nədir illət ki, heç kəs öz dilinin qədrini bilməz, Təbiidir ki, ləlin qədrini bilməz onun kani. Sözün şəni o əndazə böyükdür ki, müəllimlər, Sözün məhsulu bilmişlər duani, vəhyi, Qurani. Sən ey söz dilbərinə ziynətü ziyvər verən insan, Libasi-mərifətdən qılma gəl məhrum o canani. Kifayətlənmə səslə, hərflə, mənada feyz axtar Ki, Davudi nübüvvətdir, əziz etmiş, nə əlhani. Rəva görmə canın çıxsın bədəndən kəsbi-ürfansız Ki, ürfan kəsbinə canın bədən olmuş dəbistani. Demə bir zərrə torpaqdır, bədən, diqqətlə seyr etsən, Görərsən eyləmiş yüz Xizri avarə, biyabani. Çalış ürfan qazan, ta əql olsun hökmünə tabe, Büsati bərhəm ustadın əlində olmaz imkani. Demə can boş qəfəsdir, bir düşün, əslini tədqiq et, Bəsirət əhlini gör kim, bu sirrin olmuş heyrani. Biliksiz olduğuna etiraf et, alim olsan da Ki nadandır demişlər görcəyin məğrur danani. Riyakarlıq gətirsə, zöhdi təqlid etmə, qıl nifrət, Təkəbbür artırarsa elm, yeydir məncə nisyani. Deyil allah üçün, zahid edirsə məscidi təmir, Təşəxxüs satmağa istər işə salsın o dükkani. Çevirsə barmağı təsbih, aldanma, riya bil sən, Sayır, görsün çatırmı almağa dünyani, imani. Əgər peymanəsi dolsa həmişə meylə bir rindin, O şeyxdən yaxşıdır ki, xaliq ilə süstdü peymani. Əgər bir kəs vurarsa elmdən dəm, bil ki, cahildir, O hardan anlayır hikmətdəki əsrari-pünhani? Elə gizlənməmişdir ki, həqiqət sirri gözlərdən Ki, açsın hikmət əhli əql üzündən bu müəmmani. Güman etmə ki, hikmətdən xəbərdar idi Əflatun, Həqiqət elmdən agah alim sanma Loğmani. Yaranmış səd ilə, ya nəhs ilə hər şəkl fitrətdə, Çətindir uğrasın təğyirə dövr etməklə dövrani. Cəhalətdir səbəb, rəmmal hər yerdə məkan salsa, Bütün işlərdə hakim zənn edər ənkisü ləhyani. Münəccim əqlinin naqisliyindən iddia eylər Ki, hər işdə müqəssir tutmalı Bürcisü Keyvani. Gözəl, ya çirkin olsun-hikmətin hər hökmü baqidir, Xələl yetməz ona, çərxin yerindən qopsa ərkani. Həris axmaqlığından zənn edər tənbəl həris olmuş, Və ya öz səyi sərvət sahibi etmiş çalışqani. Təbib nadanlığından iddia eylər ki, hər dərdə Səbəb pəhrizi pozmaqdır, bilər pəhrizi dərmani. Gözü doymaz hərisin dəhrdə, çünki həris insan Olarsa şahi-İran, tutmaq istər mülki-Turani. Tamahla odlanan bir qəlbin heç vaxt atəşi sönməz, Qızıldan ötrü şiddət kəsb edər hər ləhzə böhrani. Cahan asayişi təkmilinə bir kəsdə yox qüdrət, Odur sonsuz yola salmış tamah aləmdə insani. O kəs ki, arzular xəlqin malından hər saat, hər gün Bəzəkli süfrədə olsun kəbabi, həm də büryani. Onun qəlbi yanarmı zülmdən büryan olan qəlbə, O rəhm eylərmi, görsə xəlq udur qəmdən cigər qani. Olarsa şah zalim, xəlq xoş gün görməz aləmdə, Xilas olmaz bəladən bir qoyun, qurd olsa çobani. Sənin xeyrin üçün kəndli ağac əkmişdir, ey hakim. Kəsib təxt qurma ondan, eyləmə məyus dehqani. Ləbi qəlbindəki daği sağaldan bir güləndamın, Ləbini dişləmə, ey bimürüvvət, olma gəl cani. Nə lazımdır sənə bir təxt kim, qayıq kimi axsın O göz yaşı selində kim, tökər məzlum müjgani. Şərik tək pay alırsan kəndlinin daim qazancından, Sənin borcundur olmaq kəndli malının nigəhbani. Onun malı talandıqda cərimə çəkməli sənsən, Cərimə kim çəkər, indi ki, sən etdin bu talani? Kim istər şahlara olsun yaxın, mətləb gülü dərsin, Görər yolda tikan düzmüş çomaqdan şah dərbani. Xəzinə tapmaq ümmidilə bir insan rəvadırmı, Zəhərli əjdəhalar çənginə salsın şirin cani? Gədani gözləyərsə təhlükə şahlar hüzurunda, Gərək tövbə edib, nə şahi görsün o, nə dərbani. Gəda öpsün gərək haciblərin hər gün çomağından Ki, hifz etmiş bəladən, mən qılmış qürbi-sultani. Belə bir qayda var, insan qaçar divlər məkanından, Demək insan deyil onlar ki, məskən etdi divani. Deyilsən şahların halından agah, dərk qılmazsan Ki, şah xəlqi soyar, ancaq verər əyanə ehsani. Zərurət qarşısında verdiyi ehsan səxavətmi? Məgər şah xeyrinə xəlqi çalıb-çapmazmı əyani? Səxavət əhlidir ancaq o kəslər ki, riya bilməz, Görər bir gözlə ehsan süfrəsində dostla düşmani. Qızıldandır, gümüşdəndir, kərimin atdığı hər ox, Sağaldar yarəsini düşmənin, dəydikdə peykani. Fəqirin olsa idraki, bu sadə əmri dərk etsə Ki, ta sağdır, ona ruzi verər təyidi-sübhani. Nədən ötrü gərək fəğfur ilə xaqanə baş əysin? Nədən ötrü gərək tərif etsin Keylə Kəsrani? Xudadən qeyrinə könlün evində vermə yer, zinhar, Əmini-Kəbədən bütxanə gəl etmə o məvani. Varınsa əql, özün tək qafili mürşid qəbul etmə, Büt anlarmı gətirmişdir ona iman rəhbani? Sədaqətlə yapışma damənindən ol kəsin, ey dost Ki, qalmışdır təəllüq pəncəsində öz giribani. Çıxarsa qarşına hər şey onu iynə kimi deş, keç Ki, iynə saxlamış yoldan göyə qalxan Məsihani. Bir arif aləmə nifrət edərsə, var yeri, çünki Onun hümmət səməndinə gəlir dar dəhr meydani. Bu alçaq ruzigar bağlanarmı bir dilavər ki, Vurar doqquz fələk fövqündə idrak ilə cövlani. Əsasi qəflət olmuşdur həyatın, yoxsa kim istər Bina tiksin, fələk yıxsın, aparsın sellər eyvani? Tikər eyvanı Kəsra, qaldırar Keyvanə, bilməz ki, Onun hər kərpici təmsil edər bir başqa Kəsrani. Könül vermə cahanə, varlığı təşvişdi canə, Zəvali bağrı qan eylər, qılar məyus insani. Çəkil, üzlətdə yer tut, kimsəsiz qaldıqda bir insan, Mələklər qorxulu gündə olar ənsarü əvani. Fəna bir mülkdür, asudədir xəlqi hər afətdən, Xilas olmaq dilərsən fitnədən, gəl fani ol, fani. O kəslər ki, yeməz dünya qəmi, qorxmaz qiyamətdən, Siratin dərdini çəkməz, düşünməz vəzi-mizani. Malın varsa, onu sərf et, əgər sən kamil insansan, Çatarsan bil kəmalə, sərvətin tapdıqda nöqsani. Deyilsən kəm qəmərdən, keç özündən, vəsli-canandır Ki, ay incəlmək ilə tez tapar xurşidi-tabani. Fəqir olsan da şad ol, şam kimi gül, odda yansan da, Ki, odla canlanan şəmin alovdur abi-heyvani. Ölüm haqdırsa, öl üsrətdə, nemət dərdinə qalma, Ölüb üsrətdən azad olmağı nemət kimi tani. Olan bir dərdə adətkərdə dərman dərdinə qalmaz, Dəyişməz bir cəhənnəm maliki rizvanə niyrani. Behişti hər kəsin bir zövqdür, körpə uşaqlarçün Ana ağuşu cənnətdir, bal arxı - dayə püstani. Kəmali-eşqdən dəm vurmağa ol kimsə layiqdir Ki, cananın qəminə nəzr edib qurban edə cani. Deyil canana aşiq, mütləq öz caninə aşiqdir O aşiqlər ki, can dərdindən istər vəsli-canani. Ayırsın yaxşını pisdən bəni-adəm - deyə, xaliq Nəsihətnamə şəklində bizə göndərdi fürqani. Fəqət tutsun deyə üstün dəvadən xəlq hər dərdi, Ələm hərfilə hikmət katibi yazdı bu ünvani. Qəmi olmazsa, heç vəqt xaliqi yad eyləməz bir kəs, Kim allahi sevər, istər ki, qəmlə keçsin hər ani. Varın artanda kibr ilə fəqirə az şəmadət qıl, Onunla tez səni yeksan edər bu çərx dövrani. Gözündən yaş axıt kim, hər muradın cabəca olsun, Yağış feyzilə torpaq bəsləyər sünbüllə reyhani. Tədarük gör o dünyayə, bu dünyada ki, xoş keçməz Qışı ol kəslərin ki, yayda yad etməz zimistani. Zəmanə əhlinə bel bağlama hüsni-cəmalınla Ki, Yusif hüsnünə qıldı həsəd namərd ixvani. Güvənmə qüvvənə, laqeyd baxma məkri-dünyayə Ki, salmışdır tora yüz Rüstəmi bir zal dastani. Əgər aqilsən olma hiyləsindən düşmənin qafil, Unutma Adəmi yoldan çıxardan məkri-şeytani. Düşün, hər danəsi bir zərrə əlvan torpaq olmuşdur, Bu şahlar tacinə ziynət verən ləli-Bədəxşani. Zəmanə şahların başına tədriclə səpər torpaq, Uşaq tək aldanar onlar görüncə şəkli-əlvani. Fələk tərsinə dövr etsə, sən olma əmrinə mayil, Qonaqçın olsa qatil, qaç evindən, olma mehmani. Başında şur vardırsa, onu hər zövqlə pozma, Ucuz bir qiymətə vermə əlindən gənci-sultani. Ürəkdə vermə yer dərdinə hər bir lalərüxsarın, Saqın, hər zülfü ənbər dilbərin olma pərişani. Şoranlıq torpağa səpmə səfa toxmu, olar zaye, Samanda ətr axtarma, gülə oxşatma yovşani. Sənin tək çoxları dəm vurdular eşqü məhəbbətdən, Dəyişcək surət, oldu eşqinin cümlə peşimani. Şirin hər vəslin ardınca acı bir ayrılıq vardır, O vəsli istəməz bir kəs düşünsə dərdi-hicrani. Fəqih allaha doğru axtarır yol masəvəllahdan, Əcəb naqisdir onlar ki, bilər mürşüd o nadani. Tapar həqq axtaranlar həqqi Fironun cəlalından, Bu işdə möcüzə vadar edər Firon Musani. Əgər bir kəs xudanın varlığına istəyir isbat, Bütün varlıqdır allah varlığının əsl bürhani. Rəhimdən başlamış əqlə dolunca hər bir insanın Yetər ruzisi həqdən, lazım olmaz səyi tavani. Vurarkən əqldən dəm, ol qədər əqli olar naqis, Sanar ki, səyinin məhsulu olmuşdur əti, qani. Nədən bilməm, təkəbbürlə özündən dəm vurar Nəmrud Ki, yox bir milçəyin şərrini dəf etməkçün imkani. Xudadən başqa acizdir hamı, fərz et Süleymandan, O torpaq uddu kim,daim ona cariydi fərmani. Əgər bir şəxs insandır, yetər qorxsa bir allahdan, Əgər divdirsə qorxmaz, toplasan da yüz Süleymani. Fəsadi-küfrdə görmüş səlahi sahibi-hikmət, Onunçün yoxsa hər bir batilin asandı bütlani. Gül istər bəsləsin dehqan, onu hifz etmək istərkən Tikan divarla hər yandan gərək hörsün gülüstani. Zəmanə zalimi zalim əlilə.məhv edər bil kim, Düyümlü taxtanı həmvar edər nəccar suhani. Çox iman küfrə mədyundur, bu həqdə Yusifi yad et Ki, büt qaytardı pis yoldan onu, dəf etdi üsyani. Sən ey allahin əmrinə itaət etməyən qafil, Sənə layiq deyil, fərz et onu firdövsü rizvani. Çalış olma o əndazə cəhənnəmdə üzü qarə Ki, nifrət eyləsin səndən cəhənnəm qiri, qətrani. Soyarkən kafəri hər dəm deyərsən ki, həlal işdir, Sözün indi nədir bəs kim, soyursan hər müsəlmani. Bu dünya dalğalı dəryadır, ondan bir kiçik qətrə Göründü Nuh dövründə, dedilər Nuh tufani. Boğulmaq qorxusundan bu dənizdə hər bir avarə, Atar əl-qol, üzər, lakin keçə bilməz bu dəryani. Muradə çatsın aşiq, qoy cahan zirü zəbər olsun, Boğulmaq bilməz ördək, dalğa qoy titrətsin ümmani. Deyil mümkün ola məyus bir kəs xaliq əfvindən, Deyilsənsə yalançı, naümid olma, onu tani. Əgər həqq feyzinə müqbil ola qabil, ümidim var Ki, müdbirdə dəxi zahir olar asari-ğüfrani. Xuda gər əcr versə, hər kəsə əmali qədrincə, Behiştdə görməz heç bir kəs nə hurini, nə qılmani. Əgər bir səhv üçün məhrum olarsa xəlq cənnətdən, Behişt əhli bilək onda gərək biz təkcə Rizvani. Çalış xəlqə xeyir ver, xoş sifətlərlə qazan hörmət, Arı bal vermək ilə əldə etmiş şöhrəti, şani. Bəzərsən cismini bica yerə əlvan libas ilə, Gəlibsən lüt cəhanə, lüt edərsən tərk dünyani. Muradın hər iki dünyadə səbr ilə olar hasil, Çalış səbr eylə, təmin eylə dünyani, həm üqbani. İki dünya işi öhdəndədir, sən isə acizsən. Qəribə bir işə düşdün, çətindir məncə səhmani. Məgər peyğəmbərin pak ruhu lütfən dadına çatsın, İki dünyada tapsın hər çətinlik rahi-asani. Nəbidir, haşimidir, əbtəhi, ümmi və məkkidir, Əli din xəznəsinə bir açardır, mərhəmət kani. Yüz İbrahim olubdur qəndili şəminə pərvanə, Üzü bir eydi-əkbərdir, yüz İsmayil qurbani. Süleyman mülkünün son sahibidir xacəyi-Səlman, Onun Səlmaninə xidmətçi bilmişlər Süleymani. Deyil Musa ona tay, Vadiyi-eymənsə Bədhayə, Nə Yusifdir onun misli, nə Kəbə misli-Kənani. Xudaya, şükr, asayişdən ötrü bir bina tikdim Ki, səbrü elmü hilmin mayəsindən oldu bünyani. Bu qəsri tikmədim tək mən, əsasın qoydu üç kamil, Tanıtdı aləmə Şirvani, Dehlini, Xorasani. Evin üç küncünü Xaqani, Xosrov, Cami tikmişdi, Mən isə eylədim Bağdaddə təkmil ərkani. Füzuli kamiyab olmazdı öz səyilə bu işdə, Yaratdı onların ruhu onunçün böylə imkani. İlahi, rəhm qıl avarə bir insanə aləmdə Ki, ömrünü edib zaye, yazar bu hərzə-hədyani. Xeyr, hədyan deyil, aləm bilir qiymətlidir şerim, Odur dərya olan bu qəlbimin dürr ilə mərcani. İlahi, könlümə hər elmdən pay ver, bilirsən ki, "Mənim könlüm müəllimdir, mənəm tifli-dəbistani". Çıxardı təbi kanindən polad bir nəzm Xaqani, Səfa ayinəsində aləmə göstərdi Şirvani. Ona Xosrov ziya verdi, Xorasanə rəvan etdi, Gəzib əldən-ələ xeyli zaman Dehliylə Multani. Cila verdi ona Cami, alıb göndərdi Bağdadə, Bu töhfə şad qıldı xadimani-Şahi-mərdani. Mənim kor təbim ondan bixəbərdi bir zaman, əmma Mən ariflər əlindən qapdım ol yaquti-rəxşani. Mənim nəzmimlə ol ayinə bir ziynət qazanmış kim, Baxan olmuş camalında kəmali-hüsnün heyrani. "Ənisül-qəlb" adı verdim o məhbubə, budur arzum Ki, olsun mərifət əhli olan məclisdə cövlani. Yetər bunca cəmali gizli qaldı pərdə altında. Qoy olsun indi də ariflərin şəmi-şəbistani. Onu İranzəmindən Darül-ədli-Rumə göndərdim Bu ümmid ilə kim, olsun əmin əllər nigəhbani. Ona təsir qılsın dövləti Sultan Süleymanın Ki, ta fəth eyləsin öz şöhrətilə külli-dünyanı. FƏZLİYƏ NƏSİHƏT İstərdim aləmin işini etmək imtahan, Oldum bu məqsəd ilə cahan seyrinə rəvan. Əvvəlcə düşdü bir bağa nagəh yolum mənim, Oldu qəribə işlər o bağda mənə əyan. Gördüm o cümlədən qoca bağban bəhər üçün, Ümmidlə, qayğı ilə əkib bir cavan fidan. Səy eyləmiş o vəqtə qədər ki, budaq verib, Yarpaq açıb, şükufə yetirmiş ağac haman. Meyvə ki, əsl məqsəd idi zahir olcağın, Əvvəl şükufədən o qida aldı bir zaman. Ayrıldı bir qədər böyüyüncə şükufədən, Yarpaqla şaxədən o qidalandı durmadan. Əzasinə ağacdan onun su rəvan idi, Tamsız, yetişməmiş böyüyüb boy atan zaman. Həddi-kəmalə çatmadan o, meyvə daima Üstündə idi ol ağacın şad, kamiran. Dəydi ağacla bir-birinin ziddi oldular, Rəng ilə ətri verdi bu ziddiyyəti nişan. Meyvə ağacdan incədir, ətri ziyadədir, Olmaz ağacda meyvədəki ətr bigüman. Ayrılmalıydı meyvə ağacdan dəyən kimi, Verməz təbiət heç kəsə bu hökmlə aman. Meyvə dərilməz isə ağacdan, bu qaydadır, Dövran əlilə hər ikisinə yetər ziyan. Həm meyvəni əzib, çürüdüb məhv edər hava, Həm də dəyər ağac başına daş zaman-zaman. Yoxdursa meyvədə ağaca ehtiyac əgər, Meyvə ağacda tutmamalı boş yerə məkan. Dinlə məni, ağıllı balam, diqqət ilə sən, Bu incə nüktə sirrini ta eyləyim bəyan. Salsan həqiqəq aləminə yaxşı bir nəzər, Sən meyvəsən, mən isə ağac, dəhr busitan. Dünya bağında hər ağacı bəsləmək üçün, Qəddi bükük fələk özüdür piri-bağiban. Yarpaq, şükufə, şaxə əgər bilməsən nədir, Arvadla malü mülküm idi, ey əzizi-can. Qoydun o gün ki, sən bu cahan mülkünə qədəm, Can şirəsilə cisminə verdi qida anan. Süddən ayırdı çün səni dövran dayəsi, Malımla, mülküm ilə tapardı tənin tavan. Möhtac idin mənə nə qədər ki, həyatda sən, Məndən səvay bilməz idin yari-mehriban. Sərf eylədim yolunda bütün ömrümü, bu gün, Qaldırmısan qürur ilə baş göylərə yaman. Cismim zəifləşincə göründü yüküm ağır, Məndə bəlanı çəkmək üçün qalmamış o can. Gənclik üzündən işlədiyin hər əməl üçün Yetməzmi tənə vurdu mənə hər qoca, cavan? Udsam bu qəmləri, ey oğul, qorxuram öləm, Rüsvay olaram, qorxuram, etsəm əgər fəğan. Ey feyzinin kəmali edən qədrimi füzun, Ey izzəti mənə sayılan şövkət ilə şan! Səndən səvay yoxsa da candan mənə əziz, Dırnağı ətdən üzməyə qalmış bu gün güman. Meyvə ilə ağac bizə də bir nümunədir, İbrət götür, gözəl deyilibdir bu dasitan. Yox meyl səndə çün mənə həmdərd olmağa, Mümkün deyil səninlə olaq yari-həmzəban. Bəsdir, mənə əzab ilə baş əyməyin yetər, Bəsdir, məzəmmətimlə mənim bağrın oldu qan. Yoldaşlığım tutarmı səninlə mənim bu gün, Sən bir çevik cavan, mənəm piri-natəvan. İstərsən aləmi tutasan bir qılınc kimi, Qın pərdəsində bəs nə üçün qalmısan nəhan? Mənsiz yaşa, qazan özünə hörmət, etibar, Mən maneyəm, yoxunsa bu gün nam ilə nişan. Şahin balasının var əgər seydə qüdrəti, Əlbəttə, məsləhətdir edə tərki-aşiyan. Bir ləl kan içində kəmalə çatıb əgər, Hökmi-təbiət ilə gərək qalmasın nəhan. Dünyanı nəzmə salmaq üçün hikmət oldu bil, Hər söz ki, söyləmiş bu Füzuliyə-natəvan. * * * Söhbətül Əsmar Qəvvasi-bəvahiri-rivayət, Səyyahi-bəvadiyi-hekayət Dəryayi-rivayəti üzəndə, Səhrayi-hekayəti gəzəndə. Düzmüş bu nizam ilən göhərlər, Vermiş bu əda ilən xəbərlər. Kim var idi bir xücəstə sima, İdrakı təmam, təbi ğərra. Əşya təkəllümündən arif. Hər əlsinədən olurdu vaqif. Bir gün ki, şəhi-sipehri-rabe Tiğini həməldə qıldı lame, Təsxiri-həməl qılan zamanda, Xuni-həməl axıdan zamanda, Cari olub hər tərəf gəzəndə, Hər səbzəgəhə güzər edəndə, Bir tövr ilə dövr edib zəmanə, Bir özgə fəza yetib cahanə, Əbvabi-xəyal olundu məftuh, Əmvati-nəbatə yetdi çün ruh. Çün nəşvü nəma bulub çəmənlər, Çak etdi nəbat pirəhənlər, Mey nəşə ilə əyağ çəkdi, Lalə cigərinə dağ çəkdi. Nərgis ki, göz açdı bağə girdi, Bir baxmağilən özün itirdi. Kəcgərdən olub bənəfşeyi-zar, Bir nəşeyi-meylə oldu xummar. Qönçə yaxasını eylədi çak, Bülbül baxuban olub fərəhnak; Bağ içrə açıldı qırmızı gül, Başladı əninü nalə bülbül. Əlqissə, fəzalənib çəmənlər, Xoş, tazə geyindi yasəmənlər. Seyr etmək üçün o pakdamən, Tutdu rəhi-bağü tərfi-gülşən. Bir bağə güzər edən zamanda, Hər meyvəyə bir nəzər qılanda, Gördü ki, fəvakehü səmərlər Öz-özünə iftixar edərlər. Aluçə edərdi şükri-səttar Kim: Mən kimi xoş cahanda kim var? Təblərzəyə mən şəfa verirəm, Təlxiyyi-fəmə səfa verirəm. Əklimdən olub baş ağrısı dur, Demiş hükəma bu sözü cümhur. Ol sözünü axirə yetirdi, Xişmindən Alu özün itirdi. Aluçəyə söylədi ki: Ey zar! Fəxr eyləmə, eyləməzmisən ar? Kim turş, dəxi zəlilsən sən, Əsmar ara əlilsən sən. Əklində sənin qamaşı dişlər, Xoş təblərə rütubət işlər. İflicə vü küft cümlə azar, Səni yeyənə olur səzavar. Ol qadiri-bimisalü həmta, Aluyə məni qılıb müsəmma, Çün dürri-qələndəri bəguşəm, Yüz min tərəfə saçıldı xuşəm. Gəh səbzəvü, gəh ərğüvani, Gəh sürxü səfid, zəfərani. Onun səsini Gilas eşitdi, Bu zərb ilə ona tənə etdi: Key nakəsi dun, utanmadınmı? Azərm oduna yanmadınmı? Kənduzini bunca vəsf etdin, Qurtar sözünü ki, həddən ötdün. Hər kim səni yesə etməz əhlal, Gündə gərək ona üç kərə bal. Ol dəm ki, məni həqq etdi zahir, Verdi tənimə libasi-faxir, Rəxtim kimi yoxdu hiç cövhər, Cismim kimi yoxdu hiç gövhər Gəh Zöhrəvü gah Müştəriyəm. Gahi mələkü gəhi pəriyəm. Sərv ağacı təkdir hər butağım, Xublar çəkəllər iştiyaqım. Zərdalu eşitdi, nərə urdu Kim: Gilası görgilən, qudurdu! Dedi ki: Ey əhqəri-zamanə! Vey zağü kəlağə abu danə! Nə fəxr ilə özünü ögərsən, Bu eyb ilə sən nə fəxr edərsən? Bir qətrə su, bir də üstüxansan, Hər kim ki, yesə ona ziyansan. Gər səni qurutsa bağibanlar. Axir günü çox çəkər ziyanlar. Ol əsli-binayi-cümlə bünyad, Zərdalu mənə qoyubdu həm ad. Gəh səbz oluram zümürrüdasa, Gahi bədənim olur mütəlla. Gər məni qurutsa bağibanlar, İstər məni cümlə karivanlar. Hər qanda aparsalar əzizəm, Hər təbxə buraxsalar təmizəm. Ərik sözün Alma guş qıldı, Acıqlanıban xüruş qıldı: Key qarnı vərəmli, sinəsi çak, Vey caməsi tozlu, ləzzəti xak! Xasiyyətini ki, sən bilirsən, Kənduzinə rişxənd edirsən. Hər kim səni yedi qarnı şişdi, Dəryayi-bəla içinə düşdü. Ənvai-bəlavü dərdü sövda. Səni yeyənə olur mühəyya, Ol qadirü həyyü fərdü fəttah, Adımı mənim qoyubdu Tüffah. Həm çöhrəmə verdi sürx rəngi, Həm əynimə ətlasi-firəngi. İki yarın arasında məhrəm Yox mən kimi dəhrdə müqəddəm. Həm peyki-nigari-nazəninəm, Həm qasidi-yari-məhcəbinəm. Təbliği-risalətimdə söz yox, Təfhimi-bəlağətimdə söz çox. Xəlvətgəhi-yarə əhli-sirrəm, Məşuqinə aşiqi yetirrəm. Bir bəzmdə gər ola müyəssər, Təcmii-fəvagehü səmərlər, Mən həm gər o bəzmdə bulunsam, Əsmar içində hazır olsam, Cümlə məni intixab edəllər, Həm qeyrdən ictinab edəllər. Alma edər idi yüz təfaxür, Əmrud özüni qıldı zahir. Səsləndi ki: Ey fəsadi-dövran! Vey müfsideyi-misali-şeytan! Gər qabili-iftixar olubsan? Alma adını neçün qoyubsan? Gər yaxşı olardın al deyərdin, Alma neçün adını qoyardın? Ol həzrəti-layəzali-məbud, Ad qoydu mənə lətifə Əmrud. Verdi mənə yaxşı xasiyyətlər, Həm əklimə çox-çox afiyətlər. Hər xəstəyə mən şəfa verirəm, Hər cərgəyə mən səfa verirəm. Əmrud edərdi vəsf halın, Bilməzdi öz işinin məalın, Nagah səsini eşitdi Əngur, Qeyzə gəlib oldu məstü məsrur: Key rəngi saralmış illətindən! Başı yekə zəfi-qüvvətindən. Öz başına sən təbib oldun, Bimarlara nəsib oldun, Kənduzinə vardır ehtiyacın, Eylərmisən özgələr ilacın? Dəxi kəl əgər təbib olurdı, Əvvəl başına dəva qılırdı, Əvvəl varıb özünə dəva ver, Ondan sonra xəstəyə şəfa ver. Ol caili-zülmətin ilən nur, Ad qoydu məni-hərifə Əngur. Verdi mənə dürlü xasiyyətlər, Lütf etdi mənə çox afiyətlər. Mən səbzəvü kişmişü məvizəm. Əsmar içində çox ləzizəm. Məndəndi şərabi-ərğüvani, Məndəndi sürurü şadimani. Mən saqiyi-məclisi-vəfayəm, Ziynətdehi-məhfili-səfayəm. Turşu ilə həmnişin mənəm, mən! Həlva ilə həmqərin mənəm, mən! Heyva eşidib bu gövtüguyi, Qeyzə gəlibən saraldı ruyi, Əngurə dedi ki: Yum dəhanın! Danışma ki, lal ola zəbanın! Şüğlün qəmü möhnətü ələmdir, Mədhin özünə tamam zəmdir. Bir kəslə ki, ittihad qılsan, Bir cam mey ilə şad qılsan, Ol şadlığı tamam olur qəm, Qəm üstünə qəm gəlir dəmadəm, Əvvəl ki; edər xilafi-əhkam, Dəxi həm olur cahanda bədnam, Həm əqli-mürəccəhi olur fəsl, Həm cəhli-mürəkkəbi olur vəsl. Gər münim ola gedər tilası, Vər müflis ola gedər həyası. Ol cümleyi-müşkili edən həll, Adımı mənim qoyub Səfərcəl. Var ləzzətü rəngü dad məndə, Həm namü ləqəb, xoş ad məndə. Ətrimlə dolubdu bağü bağça, Həm mənzilim oldu tağü tağça. Məni aparırlar hər diyarə, Həm töhfə verirlər hər diyarə, Kənduzini vəsf edərdi heyva, Narinc eşidibən oldu peyda. Heyvayə xitab qıldı: Key zar! Danışma ki, səndə yox məgər ar? Rəngin saralıbdı büğzü kindən, Yoxdur xəbərin məgər özündən?! Min tənə edər sənə xəlayiq, Onlar ki dedin, sənə nə layiq? Qarnın dolu kirmü büğzü kinə, Kirmə bədənin olub xəzinə. Mədhin özünü məzəmmət eylər, Vəsfin sənə cümlə lənət eylər. Ol leyli nəhar edən, günü şəb, Narınca qılıb məni müləqqəb. Lütf etdi mənə qəbayi-faxir, Ol don ilə eylərəm təfaxür. Yüz şükr edərəm mən ol xudayə, Yüz fəxr tənimdəki qəbayə. Bir don mənə lütf eyləyibdir Kim, qeyriyə dəxi verməyibdir. Şəklimi dəxi edibdi püstan, Püstanı sevəllə cümlə mərdan. Yüz fəxr ilə söylər idi Narınc, Nagah səsini eşitdi Turunc, Göftarə gəlib dedi ki: Ey dun! Fəxr etmə qəbayə kim, nədir don? Gər eşşəyə məhmil etsələr cül, Ol cüli münəqqəş ola gül-gül, Eşşəkdə zəval həm kəm olmaz, Minbəd o eşşək adəm olmaz. Ol qaziyi-həşrü nəşrü miad, Turunc mənə qoyubdular ad. Mən əfşureyi-təami-şahəm, Yemişlər içində padişəhəm. Sərdəftəri-meyvəcati-bağəm, Əsmar içində çün çirağəm, Hər nə ki, desəm ziyadəyəm mən Kim, daima səbzü tazəyəm mən. Bu sözləri Nar edib təfəhhüm, Ağzın açıb eylədi təbəssüm. Kim, rənginə fəxr edirdi Narınc. Həm özünü vəsf edərdi Turunc; Dedi ki: Nədir bu göftgulər, Bifaidə batil arizulər! Gər rəng ilə olsa işvəvü naz, Rəng içrə şükufəm oldu mümtaz. Var kimsə edərsə sui-təhsin, Var məndə zülali-turşü şirin. Kənduzimi mədh etməzəm mən, Öz halimi şərh etməzəm mən Kim, meyveyi-rövzeyi-cinanəm, Namü ləqəb ilə mən Rümanəm. Dünya səməri mənə nə nisbət, Kim, məxəzim ola baği-cənnət. Narincü Turunc çakərimdir, Heyva ilə Sib nokərimdir, Hər danəm olubdu ləli-ğəltan, Hər cövhər ona olubdu heyran. Nar öz sifətini vəsf etdi, Bağ içrə səsin Rütəb eşitdi, Xişm ilə o dəm ayağə durdu, Qəhr ilə Ənarə nərə urdu: Key baği-bəhiştdən uran dəm, Səndən degiləm o vəsfdə kəm. Mən qabili-əkli-ənbiyayəm, İftari-cəmii-ətqiyayəm. Məşhur əcəmdəvü ərəbdə, Məruf həm əsldə nəsəbdə. Məkul tamami-xasü aməm, Səyyahi-biladi-Misrü Şaməm. Əzbəs ki, mənəm həbibi-əhbab, Bu vəch ilə mənə çoxdur əlqab. Xəstəviyü zahidi, müfəttəl, Həm əşəmiyü dəxi müfərcəl. Xoş büqələr içrə hazirəm mən, Məşhədlərə çün mücavirəm mən. Sürtəllə məni məzari-yarə, Töhfə aparırlar hər diyarə. Vəsfini Rütəb çün etdi itmam, Yüz xişmlə nərə urdu Badam, Xurmaya dedi ki: Ey cahangərd! Zəmmində sənin bəsindi bu fərd: Gəh Bağdadisən, gəh İsfəhani, Hərcayiliyin tutub cahani. Vəsf eyləməgində həddən ötdün, Danışma ki, sən məni əritdin. Çox dürlücə xasiyyət mənim var, Şərh etməyə özüm eylərəm ar. Kim, abi-nəbatü nüqlü həlva Olur məni-zardən mühəyya. Püstə ki, eşitdi ağzın açdı, Badamə bu növ ilən sataşdı: Key bağlı dəhani xissətindən, Puşidə üzü ləamətindən! Bir zərrə sənin səxavətin yox, Bihəddü ədəd xəsasətin çox. Min daş yetişməyincə canə, Qənnadiyə verməsən ki, danə. Xəllaqi-cahan zülmətü nur Püstə mənim adımı qoyubdur. Qönçə kimi ağzım açmışam mən. Hər talibə danə saçmışam mən. Bir yandan eşitdi Xoxü Fıstıq, Həm Süncüdü Şahpalüdü Fındıq. İnnab ilə Tut, Alubalu, İncirü Zöğalü Cövz, Limu, Hər biri bir afəti-zəmanə, Hər biri sölərdi bir fəsanə; Şaftalu deyərdi: Padişahəm, Fıstıq ki: Əncüm içrə mahəm, Həm Cövz deyərdi: Xosrovəm mən. Fındıq deyərdi: Sərvərəm mən. Limu ki: Mənəm bu bağə mahmud. Şahəm ki, deyərdi Şahpalud. Həm Cövz deyərdi: Pəhlivanəm, Əncir ki: Şöhreyi-cahanəm. ...Həm vəsf edib özün Gilənar, Tut oldu ki, bağə tuti-göftar, Qıldı nəzər ol xücəstə sima, Gördü ki, olub bu bağda qovğa. Gəlmişdi ki, eyləyə səyahət, Ləzzət aparıb qıla fərağət. Gördü ki, bağ içrə yoxdu ləzzət, Fəsx eylədi, əzmin etdi ricət. Düşdü yola həm gözətdi xanə, Nagəh yolu düşdü bustanə. Bir növ ilə gördü bustani, Az qaldı ki, tərk edə cahani. Eylərdi Xiyar şükri-xaliq Kim: Qıldı məni cahanda haziq, Əklimdə olur məriz dilsərd, Vəsfimdə mənim bəsimdi bu fərd: Mən dafei-dərdi-möhriqatəm. Mərhəmnəhi-sədri-mütbiqatəm. Gərmək ki, eşitdi bu məqali, San kim, mütəğəyyir oldu hali, Üz tutdu Xiyarə: Key cəfakar! Bu vəsf sənə degil səzavar. Yoxdu ləzətin həmin bir adın, Camuş ətinə dönübdü dadın, Ol mədhlərin sənə nə layiq? Ol vəsflərə mənəm müvafiq. Mən xəstələrə şəfa verirəm, Həm qəlblərə səfa verirəm, Var əmzicə ilə etidalim, Hər təb ilə mötədildi halim. Gərmək sölər idi yüz fəsanə, Bu yandan eşitdi Hindivanə. Bir nərə çəkib, xüruş qıldı. Dərya kimi daşdı, cuş qıldı. Dedi ki: Məgər bu xasiyyətlər Mən möhtərəmə degil müyəssər? Mən sinələrə şəfa verirəm, Mən didələrə cila verirəm; Səfravü hərarətə dəvayəm, Baş ağrısına əcəb şəfayəm. Xoş təm ləziz, rəngim əhmər, Suyum dəxi çün zülali-Kövsər. Bimarlərə dəva mənəm, mən, Həm xəstələrə şəfa mənəm, mən. Övsafın edərdi Hindivanə, Qavun eşidib çəkib zəbanə, Vermişdi çü Qarpıza vəzarət, Həm Gərməyə mənsəbi-vəkalət, Etmişdi Xiyari çün mülazim, Şəmmaməni həm özünə xadim. Bostançıya əmr qıldı Qavun, Verdirdi cəzasını bularun. Soydurdu dərisini Xiyarın, Aldırdı əlindən ixtiyarın. Həm Gərməyə urdu neçə yarə, Cismini elətdi parə-parə. Qarpızı o dəmdə şaqqalatdı, Şəmmaməni bir kənarə atdı. Dedi ki: Mənəm sizin pənahız, Bu busitan içrə padişahız! Şəh məclisinə müsəddərəm mən, Əsmar içində sərvərəm mən. Hər kim yesə məni, qılsa rehlət, Yetər ona rütbeyi-şəhadət. Ətrim dəxi ətri-mişkə bənzər. Nə mişk ki, bəlkə ətri-ənbər. Vermişsə mənə zülali-Kövsər Saqisi o Kövsərindir Heydər. Əlqissə ki, bustanda Qavun Vəsf etdi özünü həddən əfzun. Qeyz ilə o dəm ayağə durdı, Öz başını xişm ilə ayırdı. Bunu görüb ol xücəstə sima. Bustanə həm etməyib tamaşa, Bildi ki, bu dövrdə vəfa yox. Dünyanı sevən çəkər cəfa çox. Pəs etdi yəqin ol cəfakeş, Olmaz bu cahanda kimsə dilxoş. Bildi ki, olub bu deyr fani, Tərk eylədi ləzzəti-cahani. Dünya işinin mədarı yoxdur, Heç kimsəyə etibarı yoxdur. Eylər birisini sahibi-tac, Ol birisin eylər ona möhtac. Leylaya verib izari-gülgün, Qeys onu görəndə ola məcnun. Həm Yusifə verdi hüsni-ziba. Oldu ona mübtəla Züleyxa. Əzrayə veribdi hüsni-bihəd, Qılmış ona Vamiqi müqəyyəd. Bu köhnə evin vəfası yoxdur, Ənduhü qəmü cəfası çoxdur. * * * Müəmmalar 1. İmam ismində. İstədi məndən nisari-müjdeyi-təşrif yar, Gövhəri-ixlas xaki-payinə qıldım nisar. 2. Həmzə. Xalini ta zülf pünhan etdi piçü tab ilə, Kiprigim məhv etdi göz mərdümlərin seylab ilə. 3. Solam. Çün qəmi-pünhanım isbatində ahimdir güvah, Dustlar, eyb eyləmin gər aşikar eylərsəm ah. 4. Dara. Yandırar hər dəm dili-rişi iraqdan bir xəyal, Vay, əgər ol şəm' ilə qılsa dili-riş ittisal. 5. Əsəd. Nəçük ki, rabətiçün qu yatur yuvasında, Dili-şikəstə yatur oxların arasında. 6. Mö'min. Dövrdən aləmdə kimdir bulmayan təğyiri-hal? Ol ki, hər dəm edə bir həmcinsi ilə ittisal. 7. Mustafa. Kimə tövfiq rəfiq olsa olur müşkülü həll, Məqsədindən biri olmaz ki, ona yetməsə əl. 8. Həmzə. Artırır yüz şövq hər dəm aşiqi-bimarinə, Qəddin eylər cilvə gər zülfün salır rüxsarinə. 9. Sadiq. Ahimin, ey məh, eşit övsafını, Firqətindən dutdu göy ətrafım. 10. Möhsün. Əyağ aldıqca alə möhtəsib eylərsə yasaq, Möhtəsib başına axır sınacaqdır bu əyaq. 11. Qiyas. Yenə bir mahvəşin hüsnünə meyl etmiş dil, Gün kimi surəti-bimislinə olmuş nail. 12. Şah. Ta gözüm mərdümləri seyd etdi rəngi-al ilə, Sadə rüxsari müzəyyən oldu mişkin xal ilə. 13.Qərib. Səri-zülfün əgər qılsan məhi-rüxsarinə ziyvər, Könül məhrum olur mahi-rüxün görməkdən, ey dilbər! 14. Bəha. Mövsimi-güldür, diriğa, guçeyi-gülzar yox, Guşeyi-gülzar həm olsa, münasib yar yox. 15. Həsən. Dürfəşan gözdə nəmi-əşkdən, ey lalə'üzar! Görəli mehri-rüxün varı yox oldu, yoxu var. 16. Uluğbək. Daği-dil çün dərd dəf in eylər, ey can, müttəsil, Xoşdur ol kim, ola hər yan binihayət daği-dil. 17. Qayabək. Necə bir batsın bəla peykanı bağrım qanına. Necə bir tiksın məm dilbər oxu peykanına. 18. Xurşİd. Cövr rəsmin yenə ol mahvəş İzhar etdi, Dili-nalanımızı dərdə giriftar etdi. 19. Müslim. Müşəvvəş olmasın şanə üzülsə zülfünün tarı, Peşimanmı olur azad edən yüz min giriftarı? 20. Övliya. Çeşmi-nəmnakım görəndən bərlü ol mahın yüzün, Daneyi-xalinə mənzil görmədi illa özün. 21.Əhli. Olduğiçün qibleyi-hacət onun xaki-dəri, Xaki-dərgahinə eylər meyl mahü müştəri. 22. Talib. Qıldıqca fələk əsiri-hicran könlü, Şad eylər ümidi-vəsli-canan könlü. Ümmidi-vüsali-yar ilə cəm' edərəm Hər necə fələk qılsa pərişan könlü. 23. Əman. Sərvə su rövnəq verər, incitmə, ey sərvi-rəvan! Xaki-rahin üzrə tutsa qətreyi-əşkim məkan. 24. Sultan. Həsrəti-rüxsarın ox urmuş səmən qəlbinə çox, Ərz qıl rüxsarını, çıxsın səmən qəlbindən ox. 25. Seydi. Zikri-yar ilə dil bolur aram, Xoş olur sinə yadı ilə müdam. 26. Mühyi. Mühitı-eşqə qəvvas olalı can, Özünü eylədi xak ilə yeksan. 27. Xeləf. Gərçi qıldın cana cövri-bihədi, Səndən, ey xurşid, yüz döndərmədi. 28. Aləm. Təl'ətin rövşən edər hər gecə şəm'in gözünü, Yandırar, görüncək (ol) mahi-rüxün, şəm' özünü. 29. Müttəqi. Düri-əşkim bulalı xaki-rəhinlə imtizac, Buldu çün qiymət, qılır, əlbəttə, anı başı tac. 30. Budaq. Eyləyib bülbülləri dərhəm, nihan eylər gülü, Qaliba badi-səba aşüftə istər bülbülü. 31.Davud. Gül yaxasın çak edib hər ləhzə badi-sübhdəm, Aqibət andan sınar bülbül kimi gül könlü həm. 32. Ğeybi. Aşiqi-bisərü pa yaşını eylərdi rəvan, Buldu təskini-dil anı görüb ol sərvi-rəvan. 33. Fərrux. Xəttin ləbi-lə'lin üzrə məskən qılmış, Tuti şəkəristanı nişimən qılmış. 34. Əmir. Vəhm edüb peyvəstə ahimdən rüxün eylər nihan, Anın üçün ot dəhanü zülfdən bulman nişan. 35. Adəm. Möhnətsərayi-sinəmə gəldikcə müttəsil, Bəzl eylərəm xədənginə hər ləhzə xuni-dil. 36. Nuri. Nəqqaşi-çərx kilki-şüa ilə sübhdəm Gün səfhəsinə qıldı yüzün nəqşini rəqəm. 37. Şeyxim. Nəziri-mah demişlər məhim rüxinə əvam, Rəvamıdır ki, verərlər ona şikəsti-təmam. 38. Ubeyd. Görsə qalmış ol sinəm rüxsarəsi üstündə xal, Seyd olur billah, səba, ərz et nihan etsin cəmal. 39. Paşa. Görəli xaki-dərin, aşiq açub çeşmi-tərin, Axır ol xaki-dərə tökdü olunca gühərin. 40. Məqsud. Zaman-zaman ruxun ol mahvəş ki, ərz qılır, Mudam zülfünü üzdən alıb əyağə salır. * * * Hədisi-ərbəin Müqəddimə Nasixi-əqavili-mənqulə və ətəmmi-əhadisi-məqbulə ki, əshabi-fəsahət nəqşi-səhifeyi-e'tibar edib, ərbabi-bəlağət tərzi-cərideyi-ixtiyar edərlər ol münşiyi-ərqarai-hikmət və mümliyi-əhkami-qüdrət həmdidir ki, kəlimati-nəsayeh məzmun və nükati-məaniyi-məknun möcizbəyani-rəsulinə cari edib dəsturül-əməli-sükkani-səradiq tə'yin və nəsbül-eyni-ümmali-məsalihiddin etmiş. Səlləllahi əleyhi ve alihi və əshabihi əyyidnən mim həmləti ə'lami ulumihi və nəqlət ehkami adabihi. Əmma bə'd bu, qırx hədisi-mö'təbərdir, bəlkə qırx danə gövhərdir ki, ustadi-girami mövlana Əbdürrəhmani-Cami əleyhirrəhmə intixab edib, farsi mütərcəm etmiş və şərti mən həfəzə min ümməti ərbəinə hədisən yəntəfiunə, bihi qəbləcəza bəəsəhullahu yovməl-qiyaməti fəqi-hən alimən məqaminə yetmiş. Ümum feyz üçün tərcümeyi-türki olunur. 1 Mö'min olmaz kişi, həqiqət ilə Tutmayınca təriqi-tərki-həva. Hər nə öz nəfsinə rəva görsə, Yarü qardaşa görməyincə rəva. 2 Rəhm qıl, rəhm xəlqə kim, Həqdən Bulasan aqibət cəzayi-əməl. Xəlqə sən rəhm qılmayınca, sana Rəhm qümaz Xudayi-əzzə və cəll. 3 Müslim oldur ki, əhli-aləm ilə Sidq ola qövli, xeyr ola əməli, Zərərin görməyə müsəlmanlar, Ola pakizə həm dili, həm əli. 4 Qıl kərəm, xuyini yaman etmə Ki, sənə demək ola mö'mini-pak. Olmaz, əlbəttə, əhli-imanda Müctəme' xuyi-ziştlə imsak. 5 Sübhdür fatehi-xəzaneyi-rizq, Talibi-xabi-subhdur məzmum. Sübh vəqtində xabə rağib olan Vüs'ətı-rizqdən olur məhrum. 6 Adəm oğlun zəmanə pir qılıb, Zə'fə etdikcə qüvvətini bədəl, İki xislət igitlənir onda: Hər zaman hirsi-malü tuli-əməl. 7 Mustəfa qövlü ilə məl'undur Dünyəvü hər nə onda var tamam. Tanrı zikrindən Özgə kim, oldur Səbəbi-izzi-xasü ne'məti-am. 8 Zinhar olma əhli-aləm ilə Münqəzib təb'ili, yaman sözlü, Tanrı ol bəndəsin sevər ki, müdam Ola xoş xülqlü, gülər üzlü. 9 Ey qılan arizuyi-vüs'əti-rizq, Xübsdən çək həmişə damanın! Müttəsil daməni-təharət tut Ki, qoya fəqr əli giribanın. 10 Xeyr görmək dilərsən, eylə müdam Xubsurətlərə bəyani-sual. Rağibi-hüsni-surət ol ki, olur Hüsni-surət dəlili-hüsni-xisal. 11 Tutma hərgiz vəfasına ümmid, Sənə hər kim cəfa işin işlər. Mö'mini sanma kim, iki növbət Bir dəlikdən çıxıb ilan dişlər. 12 Olsa əbri-ətayi-sübhani Cümleyi-kainatə gövhərbar, Ola məhrum bəndeyi-dirhəm, Ola mə'yus abidi-dinar. 13 Hər kim istər həyati-qəlb müdam, Dəmbədəm hərzə-hərzə çox gülməz. Qəlbə qət'i-həyatdır gülmək, Qəlbi çox gülməyənlərin ölməz. 14 Analar hörmətin tutun ki, müdam Qabili-rəhməti-ilah olasız. İstək onlar əyağı altında, Gər dilərsiz ki, cənnəti bulasız. 15 Ey ki, hər məclis içrə məhrəmsən, Səndə məclis sözü əmanətdir. Etmə ifşayi-razi-hər məclis Ki, bu siyrət böyük xəyanətdir. 16 Ey xoş ol kim, həmişə feyzi-xirəd Qıla islahi-nəfsə mayil onu, Kəndi eybinə iştiğal etmək Qeyr eybindən edə qafil onu. 17 Məşvərətdə səni əmin edənə Rəhnümayi-səvab qıl sözünü. Saxlama məsləhət sözün ondan, Xain etmə əmin ikən özünü. 18 Bəzl qıl mayeyi-mədaxilini, Sud isə mayedən sənə məqsud. Qürbi-Həq hasil eylə, zikri-cəmil Ki, bulunmaz bulardan ənfə' sud. 19 Ol degildir qəni ki, yetmiş ola Mal ilə bir məqami-e'laya. Qəni oldur ki, mütləqa nəfsi İltifat etməyə bu dünyaya. 20 Gər diiərsən səvab, qılğıl dur Güli-ehsanı xari-minnətdən. Feyzi-ehsam minnət eylər məhv, Saxla ol hasili bu afətdən. 21 Mali-dünyaya meyl qilma kim, ol Qabili-nəqs olan bizaətdir. Adəmizadəyə tükənməz mal Nəqdi-gəncineyi-qənaətdir. 22 Ol təvangər degil ki, nəqşi-təmə' Səfheyi-qəlbinə müsəvvər olur. Qeyr olanda olan təcəmmüldən Kəsən ümmidini təvangər olur. 23 Edə gör ehtiraz çox sözdən Kim, olur çox sözün bəlaları çox. Çox sözündən düşər bəlaya kişi, Çox sözün çox bəlasına söz yox. 24 Ol səadətlidir ki, dünya üçün Hirsdən boynuna buraxmaya bənd. Görmədən möhnəti-zəmanə hənuz, Ala bir qeyr möhnətindən pənd. 25 Sənə bər kim yetirsə bir ehsan, Qıl onun şükri-ne'mətin hər dəm. Şükri-məxluqa olmayan qadir Qılmaz, əlbəttə, şükri-Xaliq həm. 26 Ey olan vaqifl-dəqaiqi-din, Etmə hisni-cəsəddə həbsi-ülum. Müstəiddinə olmağıl mane', Müstəhəqqini etməgil məhrum. 27 Cəhdin olduqca xəlqə nəf yetir, Xəlqi et iltifatinə məmnun. Əhsəni-xəlqi-aləm oldur kim, Xülqdən xəlqə ola nəf 'i füzun. 28 Gər dilərsoıı inayəti-Həqdən Şəm'i-islaminə ziyad ola nur, Demə bir söz ki, ola qeyri-müfid, Tutma bir iş ki, ola qeyri-zərur. 29 Necə vaizdən iltimas edəsən Ki, verə pəndi-sudmənd sana, Mövti-əhbabü inqilabi-zaman Dəmbədəm bəs degilmi pənd sana? 30 Ey ki, yox istitaətin mütləq Sədəqə verməgə bir əhli-Həqə! Yaxşı söz tərkin etmə kim, olmaz Yaxşı sözdən səvabı çox sədəqə. 31 Kişiyə ol günah yetər ki, dili Şö'leyi-şərr olub zəbanə çəkər. Sədəfi-səm'inə düşən gühəri Çıxarıb rişteyi-bəyanə çəkər. 32 Həzm oldur ki, xəlqi-aləm ilə Hər əməldə gümanım ola yaman. Ola əhli-fəsad məkrindən Hafizin hisni-ehtiyatü güman. 33 Dustlardan həmişə xoş görünür Bir-birin hədyə ilə etmək yad. Hədyə irsalı bir müamilədir Ki, məhəbbət olur onunla ziyad. 34 Açma göz məhrəm olmayan üzünə Ki, bu sövdada hasil olmaz sud. Bil ki, İblisin oxlanndandır, Hər nəzər bir xədəngi-zəhralud! 35 Gah-gah et ziyarəti-əhbab, Nifrət olmaqdan ehtiyat eylə. Dustluq gər dilərsən ola ziyad, Tərki-ifrati-ixtilat eylə. 36 Gər tutarsan təriqi-əhli-vəfa, Peşə et və'dəyə vəfa qılmaq. Qərzdir və'də etdigin nəsnə, Fərzdir qərzini eda qılmaq. 37 Pəhlivan ol degil ki, hər saət Yıxa bir pəhlivanı qüvvət ilən. Oldurur pəhlivan ki, vəqti-qəzəb Nəfsinə hökm edə ihanət ilən. 38 Deynə çox rağib olma kim, ondan Dinə bir ziştlik mülazim olur. Olmadıqda ədaya bir qüdrət, Hiyəlü küfrü kizb lazim olur. 39 Kamil olmaq dilərsən imanın, Qıl təmənnayi-nəfsdən ikrah. Büğzü hübbü ətavü mən'dən et Müqtədayi-əməl, rizayi-ilah. 40 Mö'min oldur ki, mümkün olduqca. Qonşusun qeyrə etməyə möhtac. Ol degil kim, hüzurilə gecələr Özü tox yata, qonşusu yata ac. * * * Əsəri-ərbəini-əhli-süluk Qürbi-Həqq rütbəsin qılır hasil. Umarız kim, Füzuliyi-miskin Ola bu ərbəin ilə vasil. * * * Şikayətnamə Maliki-mülkarayi-aləm və hakimi-hikmətfəzayi-əqalimi-hikem mə'mureyi-cəhani vəqfi-ərbabi-istirzaq edib, tövliyətin müluki-ədalətşüar və hükkami-merhəmətdisarə təfvİz etdikcə və xanogah-təngnayi-ersəyi-İmkanda asari-ərbabHstehqaq olub, hər fərdinə miqdarmca xəzaneyi-qeybdən vəzifeyİ-müstəmirrə yetdikcə, ol mümliyi-ərqami-dvvam-xilafətin qələmİ-mişkbarlan miftahi-künuzi-ərzaqi-əshabİ-istehqaq ola. Ve ol naqili-ə'lam istehkami-bünyani-səltənətin rəqəmi-ənbərnisarlarmda hədayiqi-əhdaqi-ərbabi-nəzər bəsarət bula. Şərhi-şəmmeyi-səna və rəfi-şiymeyi-duadan sonra: Ərz edər xakisari-bimiqdar, Bəndeyi-kəmtərin Füzuliyi-zar Ki, müqimi-məqami-üzlət ikən, Sakini-guşeyi-qənaət ikən, Başıma düşdü cah sevdası, Zövqi-əhli-təmə' təmənnası. Həvəsi-kəsbi-nəngü nam etdim, Tələbi-rif'əti-məqam etdim; İstədim kim, ülüvvi-qədr bulam, Məzhəri-lütfi-padşahi olam. Bilmədim kim, şikəstəhal oluram, Həsəd əhlinə payimal oluram. Təmə' əşrara xadim olmaq imiş, Süfəhaya mülazim olmaq imiş, Kim ki, Allahdan iba eylər, Qeyr dərgaha iltica eylər, Hasili zillətü xəsarət olur, Rəxti-ümmidi yə'sə qarət olur. Əlhasil, fərqi-iqüdarımı əfsəri-qənaət ilə, qalibi-e'tibarımı xəl'əti-üzlət ilə müzəyyən qılıb və təmliki-əvalimi-mə'nayı təsxiri-əqalimi-surətdən yeyrək bilib, padişahi-mülki-istiğnavü hakimi-ələlitlaqi-məmaliki-fəqrü fəna ikən, cövhəri-zatım iqtizayi-təkmil edib və surəti-sülukimdən rəngi-təvəkkül gedib, aləmi-himmətdən bir süruşa mülhəm oldum və bu ilhamı isğa qıldım ki: Ey qafil, aləmi-surət məzhəri-sifati-ilahidir və məhbiti-ənvari-hüzuzati-namütənahidir. Hər ayinə mülki-mələkutdan münfəkk olmaz və xəsaisi-mülkdən bəhrəmənd olmayan sərairi-mələkuta dəstrəs bulmaz. Lacərəm, hükkami-mülkə təvəssül mucibi-hüsuli-məvahibdir və müluki-əsrə təvəssül baisi-vüsali-mətalibdir. Və hədisi-səhihdir ki: "Əssultanü zillüllahi" və ondan istiğna xətadır. Və xəbəri-sərihdir ki: "La rütbətə fövqə rütbətis-sultani illa li-nəbiyyin mürsəlin ov mələkin müqərrabin", 2Və ondan inhiraf narəvadır. Xüsusən bizim padişahımız ki, rütbeyi-səltənəti mə'nidə payeyi-xilafətdir və səriri-hökuməti həqiqətdə masnədi-imamətdir. Qit'ə Padişahi-bəhrü bərr Sultan Süleymani-vəli, Ol ki, məhzi-ədldir zati-vilayətpərvəri. Xali ondan olmasın, ya Rəb, vilayət ta əbəd Kim, vilayətdən degil xali səfayi-cövhəri. Əlqissə, bu təhrik ilə dərgahi-müəlladan bir nəsibə talib olub və ərkani-dövlətdən səadəti-imdad və şərəfi-is'ad bulub doqquz əflaka payi-istiğna unurkən övqafdan doqquz ağça vəzifəyə qənaət qılıb ərz aldım. Və bərat üçün dərgahi-aləm-pənaha irsal edib, vüsulinə mütərəssid oldum. Müddəti-tərəssüd münqəzi olduqda və oyyami-intizar sərəncam bulduqda mübəşşirlər ki, müjdeyi-hüsuli-məqsəd yetirdilər, mənə bir misali-meymun və bərati-hüımayun gətirdilər. Hilyəyi-maarif ilə arastə və ziyvəri-əvatif ilə pirastə. Ənbəri-səvadində sibğəti-"vəlleyli İza səca" və kafuri-bəyazında səfvəti - "vəssübhi iza təcəlla".4 Səhifəsində xətti səhaibi-əmtari-məvahib və xütutində əfradi-nuqət kəl-kəvakib, ənvəri-mətalibi məsabeyi-sədəfi-dürr idi, lö'löi-sirab iIə məmlüv dəryayi-məkarim təməvvüc edib kənara salmış. Və müşabehi-nafeyi-mişknab ilə dolub qaidi-izzü ehtiramla varid olmuş. Fatiheyi-ünvani kərimeyi-"hüvəl-həqqül mübin", xatimeyi-tarixi: "əl-aqibati lil-müttəqin",2 qayəti-məzmuni "zalikə fəzlül-lahi yö'tihi mən yəşaü vəl-lahü-zül-fəzlil-əzim".3 Nihayəti-məfhumi "in-nəhü min Süleymanə və innəhü bismillahir-rəhmanir-rəhim".4 Zəhi misali-şərifü nişani-alişan! Zəhi mürasileyi-zövqbəxşü feyzrəsan! Zahi lilali-sipehri-əvatifü əşfaq! Zəhi kilidi-künuzi-mərahimü ehsan! Zəhi səhifeyi-safidilü səfaəngiz! Zəhi cərideyi-ənbərnisarü mişkəfşan! Həqqa ki, ol ulu ayeti-rəhmət nüzulindən xatiri-fatirə bir növ məsərrət sirayət etdi ki, vəsfi qabili-təqrir degil və xarici-ihateyi-təhrirdir. Ol sərmayeyi-dövlət vüsulunda qəlbi-münkəsirə bir sürur yetdi ki, zikri mafövqi-ehtimali-təqrirdir. Beyt Nəfsə onunla yetən zövqdən oldura agah, Qültü inni ləki, qalət hüvə min indəllah. Mücmələn ümmidi-tamam ilə ixtiyarsız durdura. Və ibrazi-hökm üçün mütəvəlliyi-övqaf hüzurinə üz urdum. Əlhəqq, mütəvəlli mülaqatına fürsət düşmədi. Və onun daməni-mülazimətinə dəsti-neyl irişmədi. Əmma divani-bəlağətə təhəccüm etdim. Çün ənhəsi-övqatda və əzMəfi-halatda hüzurlarına getdim, bir cəm' gördüm, hekayətləri pərişan. Nə səfadan onda əsər, nə sidqdən onda nişan var. Cəmiyyətləri dami-hiyəl, hüzzari-məclisləri "ülaikə-kəl-ən'ami bəlhüm əzəllü", hərəkati-nahəmvarları məsabeyi-suhani-rub və kəlimati-pürazarları müşabeyi-əmvaci-tufani-Nuh. Salam verdim - rüşvət degildir deyü almadılar. Hökm göstərdim – faidəsizdir deyü mültəfit olmadılar. Əgərçi zahirdə surəti-itaət göstərdilər, əmma zəbani-hal ilə cəm'i sualıma cavab verdilər. Dedim: Ya əyyühəl-əshab! Bu nə fe'li-xəta vü çini-əbrudur? Dedilər: Müttəsil bizim adətimiz budur. Dedim: Mənim rəayətimi vacib görmüşlər. Və mənə bərati-təqaüd vermişlər ki, övqafdan həmişə bəhrəmənd olam. Və padşaha fərağət ilə dua qılam. Dedilər: Ey miskin! Sənin məzaliminə girmişlər və sənə sərmayeyi-tərəddüd vermişlər ki, müdam faidəsiz cidal edəsən. Və namübarək üzlər görüb, namülayim sözlər eşidəsən. Dedim: Bəratımın məzmunu nə üçün surət bulmaz? Dedilər: Zəvaiddir, hüsuli mümkün olmaz. Dedim: Böylə övqaf zəvaidsiz olurmu? Dedilər: Zəruriyyati-asitanədən ziyadə qalırsa, bizdən qalırmı? Dedim: Vəqf malın ziyadə təsərrüf etmək vəbaldır. Dedilər: Ağçamız ilə satın almışız, bizə həlaldır. Dedim: Hesab alsalar, bu sülukunuzun fəsadı bulunur. Dedilər: Bu hesab qiyamətdə alınır. Dedim: Dünyada dəxi hesab alınır xəbərin eşitmişiz. Dedilər: Ondan dəxi bakimiz yox, katibləri razı etmişiz. Gördüm ki, sualıma cavabdan qeyri nəsnə verməzlər və bu bərat ilə hacətim rava qılmağı rəva görməzlər, naçar tərki-mücadilə qıldım və mə'yusü məhrum guşeyi-üzlətimə çəkildim. Mən bəratimdən ihanət çəkdigim üçü münfəil, bəratim məndən faidasiz əzab verdigi üçün xəcil. Ol, şahidi-məcruh kimi təqrirdən peşiman, mən müddəiyi-kazib kimi təşni'dən pərişan. Ol ayəti-mənsux kimi məmnuül-əməl, mən ümməti-mənsux kirai məqtuül-əməl. Qit'ə Mən ona fitnə, ol mənə afət, Mütanəffir mən ondan, ol məndən. Mən ona qüssə, ol mənə möhnət, Mütənəkkir mən ondan, ol məndən. Əlqissə, şiddəti-hirman kəmala yetdikdə və dəryayi-heyrətim tüğ-yan etdikdə xatirimə bu yetdi və qəlbimə bu mə'ni sirayət etdi ki, əlbəttə, mətlə'i-məkarimdən tale' olan aftabi-məkrəmet ehticabi-səhabi-tirə qəbul etməz. Və mənbə'i-mərahimdən tərəşşöh qılan zülali-mərhəmət girdabi-təzəlzüidən qubari-fəna tutmaz. Ənqərib maneinə mane, bulunur və dafeinə dafe' zahir olur. Qit'ə Haşalillah kim, fərağət küncünün sükkanına Mətrəhi-məkr ola dərgahi-xilafat dəstgah, Haşalillah kim, qənaət gəncinin müştaqına Əjdəri-bidad ola tuğrayi-hökmi-padişah. Xudavənda! Məxfi buyrulmaya və məstur olmaya ki, varid olan bərati-hümayun məzmuni irsal olunan ərzə mütabiq olmayıb ibarətində ləfzi-zəvaid zaid vaqe' olmuşdur və ləfzi-zəvaiddir ki, onun mizani-təsərrüffində miqdarin naqis qılmışdır. Filvaqe' əgər ləfzi-zəvaiddən qərəz bu isə ki, vəzaifi-xüddam və rəvabiti-ərbabi-təqaüd və ixracati-əliqi-dəvabb, ələfi-əvamil və mayəhtaci-həfrü binadan sonra bəndəyə bir faidə mütərəttib ola, həqiqətdə dərgahi-müəlladan böylə işarət olunmaqdadır ki, bəndeyi-vacibüt-təqsir Füzuliyi-fəqir iste'dadi-təqəddüm və istehqaqi-təkər-rüm də'vasın qılır ikən və kəndisin əksər ərbabi-isthqaqdan müqəddəm bilir ikən məkrəməti-mülukanəm və mərhəməti-xosrovanəm zühurə gətirib bu bərati-səxavətayəti verdim. Və buyurdum ki, minbə'd rütbeyi-iqtidarın və payeyi-e'tibarın cəmi'i-gədalərdən, bəlkə bəhaimdən, daşdan və topraqdan əxəssü edna bilə. Və bihudə təsərrüfi-bərat qılmayıb, mərtəbəsindən xəbərdar ola. Bitəkəllüf bu mərtəbəyə qənaət etmək səhldir və bu inayətə məmnun olmaq nəhayəti-cəhldir. Həqqa ki, bu vaqiədən mənim çəkdigim rəncü məlamət və etdigim xərcü xəsarət üçün degil. Məhza təhrirində həzrətiniz çəkdigi əmək üçündür ki, zaye' oldu. Nedəlim? Əldən nə gəlir? Xəzaneyi-qeybdən əvəz müyəssər ola və qələmi-qəza tədarük qıla. Nəzm Sərvəra, gərdişi-sipehri-kəbud Daim olmaz müvafiqi-məqsud. Bağlamaz hər şükufə meyveyi-tər, Əksəri bitdigi yerində itər. Gərçi ənduhü möhnətim çoxdur, Hiç kimdən şikayətim yoxdur. Taleimdir mənə cəf'a gətirən, Hər bir anında min bəla gətirən. Yoxsa dərgahi-padişahi-zəman Lütfə mənbə'dürür, mürüvvətə kam. Var ümidim ki, ol büləndməqam Ola payəndə ta zəmani-qiyam. Sərfəraz ola cümlə a'yani, Bitəzəlzül cəmi'i-ərkanı. * * * Qazi Əlaəddinə məktub Əlminnətü-lillah ki, şəcəreyi-elmü irfan gün-gündən mütənəvve' olub, səməreyi-asarı fəvaid saçmaqdadır, Və nihali-fəzlü ehsan saət-bəsaət təravət alıb dimaği-əhli-imanı müəttər qılmağa tazə-tazə şükufələr açmaqdadır. Hər ayinə nəqşbəndi-nigarxaneyi-vücud kargahi-qüdrətdə bir surəti-mücəddəd çəkməkdən xali olmaz. Və bağbani-hədiqeyi-cud riyazi-hikmətdən hər saət bir nihali-tazə dikməkdən məlamət bulmaz. Əgər bu təriqeyi-mərziyyə nəhci-istimrar bulmasaydı və bu adəti-mə'hudə müstəmir olmasaydı, bəqayi-süvəri-növiyyə və əfradi-şəxsiyyə zərurət ehtimalı bulmaz idi. Və silsileyi-nizama istehkam müyəssər olmaz idi. Bu bahri-niligun min mövc hər saət əyan eylər, Ülul-ebsara bir-bir kəşfi-əsrari-nihan eylər. Bəşaşət çehreyi-ruzəfzun və əsəri-sürur, əhaliyi izzü e'tibardan xasü əvama bu məzmun vazeh olmuş və vəziü şərif bu surətə ittila' bulmuş ki, iradeyi-qüdrəti-baliğeyi-rəbbani və məşiyyəti-hikməti-kamileyi-sübham müstəd'iyi-istidaməti-rəvaci-şəriət və müstəziyyi-istiqaməti-mülkü millət olub, xəlvətsərayi-fəzilətdə mücəddədən bir şəm'i-füruzan münəvvər etmiş ki, pərtövi-zühurindən ləməati-feyzi-ruhani cəmi'i-afaqa yetmiş. Yenə gülzari-cahan xürrəmü xəndan olmuş, Bir gül açılmışü afaq gülüstan olmuş. Mücmələn bu hekayət kinayətdir ondan və bu rəmzü iyma işarətdir ona kim, təkmili-əsbabi-hüsuli-qayəti-izzü iqbal və tətmimi-aləti-vüsuli-dərəceyi-kəmal təriqjla bəzrəti-mexdumi-ələl-itlaq “əlləzi faqəhü külli raən fil-afaqi”, yə'ni əqza-qüzatül-raüslümin ələl-izzü vəl-iqbali vəddin rəfəəl-lahü mədarice iclalihi ə'la şə'nə iqbalihi.1 Divani-inayəti-əzəli və müqimi-ətiyyati-ləmzəyəlidən mövhibeyi-fərzəndi-dilbənd və ətiyyəyi-xələfi-salehi-səadətmənd birlə sərəfraz olmuşlar. Və dəryayi-arizudə bədriqeyi-tövfiq birlə gövhəri-məqsuda dəstrəs bulmuşlar. Nəzmi-tarix Qaziyi-adil Əlaəddini-aliqədr kim, Hökmi-məqbuli qəzadan hasil etmişdir riza. Bir xələf vermiş ona İyzəd ki, zati-qabili Elm cəm'ini, hünər kəsbini etmiş iqtiza. Nəqdi-qazidir əcəbmi ol nıütəhhər nütfəyə Olsa tarixi-viladət "Kövkəbi-övri-qəza". Nəzm Bihəmdillah ki, bəxti-nikfərcam Bezəd dəsti-əməl bərdaməni-kam. Cohanra bəxti-ayini digər dad, Nihali-elm gül kərdü səmər dad. Fərazi-təxti-istiqlali-təmkin, Əlaül izzi vel-iqbali vəd-din, Müyəssər did əsbabi-bəqara, Bə dəst avərd əsli müddəara. Füruzan gəst əz dövlət çirağəş, Zi gülbərgi müəttər şod dimağəş, Dirəxti-niyyəti-u şod bərumənd, Xuda dadəş yeki fərzanə fərzənd. Mübarək məqdəmü pakizə didar, Xöcəstə taleü fərxundə asar. İlahi! Ta cəhan manəd, bəmanəd, Cəhan ura bekamı dil rəsanəd. * * * Əhməd bəyə məktub Şükr kim, rə'yimcə dövran etdi çərxi-çənbəri, Tale' oldu feyz bürcündən səadət əxtəri. Gəldi nagəh bir humayun tairi-fərxündəfal, Ziyvər almış bir mübarək namədən balü pəri. Mətlə'i-ənvari-behcət, məzhəri-asari-feyz, Ehtimalı nəqşdən ari, məayibdən bəri. Feyzü rifət nüsxəsi, lütfü kərəm məcmuəsi, Fəzl tumarı, hünər divanı, hikmət dəftəri. Həm səvadi-nurbəxşi zülməti-abi-həyat, Həm bəyazi-rövşəni Ayineyi-İskəndəri. Rabəti-dil hifzinə qat-qat dəruni bir hisar, Ləşkəri-qəm dəf inə səf-səf xütuti bir çəri. Filməsəl, hər sətri bir nəxlİ-məarif meyvəsi, Miücmələn, hər ləfzi bir dürci-məani gövhəri. Məscidi-əqsa kibi pakizə səhni-səffəsi, Səf-səf olmuş sətrlərdən pays-payə minbəri. Vaizi-idrakın ol minbərdə təqrir etdigi Bir dua kim, sübhü şam olmuş məlaik əzbəri. Qaşı nun, qəddi əlif, geysuləri cim, ağzı mim, Bir səmənbər, nazənin məhbubə bənzər peykəri. Sirri ifşasında qılmış ağzının tərkin dəvat, Kəsbi sə'yimdə tökülmüş xamə alnının təri. Sətrlərdir müntəzəm, ya hər biri bir riştədir Kim, düzülmüşdür ona əsrari-hikmət gövhəri. Valeh olmıış səfheyi-ruxsarinə əhli-nəzər, Tazə gəlmiş çöhreyi-pakinə xətti-ənbəri. Sözmüdür mərqum, ya bimarə göndərmiş həkim, Kağəzə sarıb bir az parə nəbati sükkəri. Dilgüşadır, nəş'əsi guya ki, məzmunundadır, Musili səhbalərin keyfiyyəti-canpərvəri. Yoxsa təhririn qılan Musil meyindən nuş edib, Məstlik vəqtində ol məhbuba vermiş ziyvəri. Gənci-gövhərdir, gədalar nəzri olmuş hifz üçün, Möhr urmuşlar anın üstünə bəy həzrətləri. Ol fələkrif ət ki, andan sadir olmaz qeyri-xeyr, Yaxşı fe'lin yoxdur andan özgə əsla məsdəri. Var ümidim ki, cəmii-binəvalar üstünə, Ta əbəd memdud ola zilli-ütufətgüstəri. Nəsr Heyni-heyrəti-hirman və əvam-həvani-hicran ki, lisana qüvvəti-iqtidayi-cinan və cinana qüdrəti iqtidayi-lisan mütəəzzir idi qəvafili-məsaliki məhzi-əltaf və rəvahili-mərahili eyni e'taf ilə ehda və ithaf olunan əmtieyi-əxbari-sihhət və cəvahiri-asari-behcətiniz hüsnü vürudu ilə mühərriki-səlasili-übudiyyət və mücəddidi-qəvanini-müxaləsətimiz düşüb ol tərz xameyi-mişkbarın və ol nəqşi-nameyi-məsər-rətasarın hər sətri üruci-rütbeyi-iqtidara bir nərdiban və hər ləfzi hüsuli-dərəceyi-e'tibara bir müjdərəsan olmağın xirədi-xürdmiqdar və əqli-aqilişüar bu izzət ehtimalın mütəcavizül-adə və bu dövlət İstihsalın hevsələdən ziyadə görüb qərqeyi-dəryayi-heyrət və sərgəşteyi-badiyeyi-dəhşət olmaqda ikən dəsti-qeyrət daməni-himmət tutub lazım etdi ki, istiqbali-idraki-məzmununa cövhəri-can və gövhəri-rəvan nisar oluna. Əmma yenə ümumi-inayətinizdən zimmətimizdə olan sənalərin və şümuli-şəfəqatünüzdən niyyətimizdə olan dualərin təxvifi-tövfiqi-müstəd'iyi-istibqayi-həyatımız və mümiddi-istehkami-səbatımız vaqe oldu. İstid'a olunur ki, həmvarə məzəlleyi-ülüvvi-rif'ət və süradiği-sümüvvi-dövlət ətnabi-müasiri-hüsni-fial və övdati-nətaici-lütfi-xisal ilə məfariqi-kafeyi-zənil-e'tiqada və rüusi-ammeyi-ülüləncada muzil və mümtəd ola və həmişə hediqeyi-ərbabi-nəzər və cinani-cənani-əshabi-hünər rəşahəti-əmtari-asari-mərahim və nəfəhati-əzhari-izhari-məkariminizdən nəzarət bula. Həqqa ki, zəmani-mübaədəti-mülazimətinizdə müstəmir olan övqati-zəmimə və həngami-mülaziməti-mübaədətinizdə keçən saati-qeyri-səlimə nə qabili-təhrir və nə daxili-hövzeyi-qəbuli-təqrirdir. Əgər küdurəti-kufbeyi-əhzan dəf'inə əziməti-bustan müsəmməm olunsa, bu fəraq əsərindən sineyi-cuyibar çak və dideyi-hövz nənmak və nihali-turunc turşruy və nəxli-xurma pərişanmuy görünüb nə səbzələrdə fəraqdan bir rəng bulunur və nə bülbüllərdə nişatdan bir ahəng. Və əgər məlaləti-baği-ədimül-fəraq dəf'inə sakini-külbeyi-əhzan olmaq murad olunsa, bu iştiyaq istilasından dili-şəm' suzan və cigəri-pərvanə büryan görünüb rövzənləri ahi-sərd çəkməkdə və divariarı gərdi-küdurət tökməkdədir. Göz hüzurunuzda olan təməttö'ləri uyxuda görməyə qane'dir, əmma giryeyi-biixtiyar uyxuya mane'dir və xatirə müşahidəniz təxəyyüldə hasildir, əmma nə hasil, təxəyyül edib təhəmmül etmək müşküldür. Qit'ə Gər şərhi-qəm eyləsəm, ona payan yox, V'ər səbr həm eyləsəm, ona dərman yox. Çün təcrübə eylədim vüsalindən qeyr, Ənduhi-fəraq dərdinə dərman yox. Təvəqqe ki, mətləi-lətaifi-rəbbani və məşriqi-əvatifi-sübhanidən şümusi-vəsaili rəf i-zülməti-fəraq və biduri-vəsaiti-iqtibasi-ənvari-dəf i-iştiyaq tülu' və zühur edincə bu nəhci-qədim və caddeyi-müstəqim üzərinə qədəmi-hiramət və qələmi-şəfqət sabitü sayir olub əbvabi-təfəqqüd məsdud və əsbabi-təzəkkür məfqud buyurulmaya (Baqi - dövlət müstədam və iqbal bərdəvam bad bərəbbi ibad). * * * Bayəzid Çələbiyə məktub Ətəni kitabün bəl riyazün münəvvərün. Lə-qəd zadəni min novrihin-nuru-fil-bəsəri. Misalün bi hüsnil ehtimami müsəvvərün əla-əltəfil-əlvahi-fi əhsənis-süvəri. Süturün kə-əflakin işarətüha'-şühubi. Xütutün kə-əc'sannin ibarətüha əz-zəhrü. Fə-fi külli nəsrin minhu kənzün minəl-müna. Və fi külli nəzmin minhü iqdün minəd-dürəri. Səhifətün imhəvət fiha fünunü'l-ma'arifi və hədiqətün unş'ət minha qüsunül-avarifi, mürəttəbətün bi təvşihis-sənayi kəl-beytü-mə'muri və müzəyyənətün bi-tərşihi'1-bədaye'i k'ər-rovzi'1-məm-turi, vərrədə vurudüha hida iqən'n-nəvaziri və həllət bibülümihə's səmmrətü fi'z-zəma'iri. Təəlləmə minha sü'ü-l amali və zalə və tərənnəmə fiha lisanü'1-hal və'lməqali Baz əbri səbzeyi-pəjmürdeyira ab dad. Növbahari xari-xüşkira güli-sirab dad. Didei-dovlət zi xabi-naümidi gəşt baz. Dəsti-himmət qufli-əbvabi-əməlra tab dad. Qasidi aməd mühibbani-qədimü'l əhdra, Bəhri-təcdidi-səfa peyğami-əz əhbab dad.2 Mücəddədən cəvahiri-nükati-şekvəəngizi-inayətməzmun və zəvahiri-lüğati-şikayətamizi-şəfqətməkmunun ədvieyi-ətibba kibi təlxtə'm və rahətfəza və peymaneyi-səhba kimi cigərsuz və dilgüşa ki, əvaniyi-nəzm və nəsrə mövzu' və əyyadi-həddü həsrə mövdu' olunub təriqi-tə'dibi-ərbabi-qəflət və səbili-tənbihi-əshabi-heyrət-dən irsal olunmuş. İsal olunduqda can istiqbali-idraki-dəqaiqinə azim və cinan istehsali əsrari-həqaiqinə cazim olub, mütaliə və müşahidə-dən sonra dideyi-can məfhumundan mənzərəi-canan qılub məşami-cinani mərqumundan istişmami-rayihəyi-canan etdi. Əmma əksəri-hikayəti şikayətnümunə və övfəri-kitabəti kinayətgunə olmağın qəzali-xəyal mərati' və mərabia'i-işarati şərifində həmləi-şahini-şika-yətdən lərzən və tairi-xatir səhari və bərari ibarəti-lətifindən sədməi-üqabi itabdən gürizan olub, lisani-hal və zəbani-məal ilə tərənnüm və təkəllüm etdilər ki: Beyt: Çe bəd kərdim, ya Rəb, əz çe ru rəncidə yar əz ma, Çe vaqe şod, çera bər daşt çeşmi-e'ribar əz ma.1 Həmana bir qaç gün insidadi-türüqi-tərəddüd manei-irsal və izbari-təvəddüd inqita'i-sübuli-təsadür və təvarüd qət'i-isali-asari-təfəqqüd olmaqla qübarsudi-sineyi-mir'ati-zəmirinizə rəngi-küdurət yetirib surəti-məhəbbət məhv olmuş və sərsəri-fəsad e'tiqadi-gülşəni-xatiri-münirinizə xələl verüb, rəngi-gülbərgi-məvəddət solmuş. Məkon-məkon ki, nikuməhzəran çenin nəkonənd.2 Həqqa ki, əgər nəfsi-nəfis təriqi-bərqi fənada müntəfi olsa, mevqidi-vücudumdan iltihabi-niyrani-həqiqət intifa' bulmaz və əgər rişteyi-rabiteyi-canü tən və silsileyi-əlaqeyi-ruhü bədən münhəl və münqəte' olsa riqbeyi-iradətim ribkeyi-itaətdən xaric olmaz. Gər bər kənəm dil əz to vü bər darəm əz to mehr, An mehr bər ke əfkənəm, an del koca bərəm.3 * * * == Hədiqətüs-süəda == Dibaçə DİBAÇƏ Ya Rəb, rəhi-eşqində bəni şeyda qıl, Əhkami-ibadətin bana icra qıl. Nəzzareyi-sün’ündə gözüm bina qıl, Övsafi-həbibində dilim güya qıl. Həzrəti-Məliki-mütə’ali-müqtədir və mün’imü müntəqimü mütəkəbbir əzzəmə sultanihu və izzə şə’nihu Kitabi-vacibüt-təkrim və kəlami-lazimüttə’zimində meydani-məhəbbət bəlakəşlərün və badiyeyi-iradət mütə’əttişlərün bu xitabi-müstətablə sərəfraz etmiş ki, "Və lənəbluvənnəkum", yə’ni ey şahrahisədaqətdə səbatiqədəm də’vasin qılanlar və ey təriqi-vəfadə lafi-istiqamət urub şərəfi-imtiyazə talib olanlar, əgərçi ərqami-səhayifə-e’tiqadınuz bizə vazeh və keyfiyyəti-rüsumi səlahü fəsadınuz bizə layeh, əmma sizə dəxi mə’lum olmaq üçün sizi imtahan edərüz "bi-şe’yin" bir nəsnə ilə "min əl-xovfi" ki, ol ibarətdür ya tərğibi-ibadət üçün bimi-üqubatiüxrəvidən, ya zühuri-rütbeyitəsalimü təvəkkül üçün tərsi-məsayibidünyəvidən, "vəl-cu’i" ki, ol ibarətdür; ya inkisari-sövləti-quvayişəhəviyyə üçün qəhti-şərabü tə’amdən, ya nifazi-əhkamişər’iyyə üçün irtikabi-siyamdən "və nəqsin min-əl-əmvali" ki, ol ibarətdür, ya bəyani-izhari-inqiyad üçün ixraci-xümsü zəkatdən, ya kəsritüğyani- nəfs üçün taraci-hadisatdən "vəl-ənfusi" ki, ol ibarətdür, ya vasiteyi-kühulətlə tənqisiqüvayi-nəfsaniyyədən, ya vəsileyi-əmrazlə tə’tili-cəvarihi-cismaniyyədən; "vəs-səmərati" ki, ol ibarətdür ya qillətifəvakihdən ki, nəticeyi-bağü bustandür, ya fövtiövladdən ki, səməreyi-şəcəreyinöv’i-insandür. Və məratibi-imtahan bəyan olduqdan sonra buyurmuş ki, "Və bəşşirissabirin", yə’ni bəşarət ver, sabirlərə, "əlləzinə", anlar kim, "İza əsabəthum musibətün" əgər vaqe’ olsa bir müsibət anlara "Qalu innə lillahi və innə ileyhi raci’un", yə’ni məbdə’i-vücudimiz Xaliqi-əkbərdir və aqibətüləmr, ana rücuimiz müqərrərdür. Hər ayinə bu ayəti-kərimə fəhvasindən və bu ibarətişərifə imasindən müstəfad olunan oldur ki, ammeyi-übbadə ümumi-bəla şamildür və cəmi’i-ərbabi-səlahü fəsad imtahan üçün "Və lənəbluvənnəkum" həsrinə daxildür. Əmma ol cümlədən məvaqii-məsaibdə daməni-təmkin dutub müztərib olmayanlar və məsadiri-nəvaibdə xatirə təskin verüb izhari-cəzə’ qılmayanlər iste’dadi-təşrifi-bəşarət bulmuşlar və müstəhəqqi tövfiqi-təqərrüb olmuşlar. Şe’r: Talibi vərteyi-məsaibdə Şərəfi-səbr sərfəraz eylər, Səbrdür ol məhək ki, möhnətdə Küfrü imanı imtiyaz eylər. Bu ibarət kütubi-səmavidən mənquldur ki, "Mən əhəbb əv uhibbə səbbə əleyhi’l-bəlai", yə’ni hər bəndeyi-müqbil ki, mühib olmağa ləyaqət buldu, ya məhbub olmağa qabil oldu, lacərəm, kəndüsin hədəfisihami- bəla və mənzilinüzuli-ina qıldı, həmişə səbzeyi-sədaqət gülzari-tinətdə barani-bəladan nəşvü nüma bulur və çiraği-məhəbbət xəlvəti-xilqətdə atəşi-möhnətdən rövşən olur ki, "Əl-bəla’u li-l vəla’i k’əlləhəbi li’z-zəhəbi". Şe’r: Möhnətəfzayi-məhəbbətdür bəla Kim, bəla atəş, məhəbbətdür təla. Bu məfhumə mütabiq və bu məzmunə müvafiq ol ki, Həzrətirisalət buyurmuş ki, "İnnə’llahə izə əhəbbə qovmən əbtəlahum" yə’ni hər tayifə kim, məhəbbətiMə’budə ixtisas bula, müqərrərdir kim, möhnətə əsir və bəlaya giriftar ola. Əmma məratibi-vəla mühaziyi-dərəcati-bəladır və mə’arici-bəla müvafiqitəbəqati-vəla. Bu nüktəyə müş’ir və bu mə’niyə müxbirdir ol ki, Həzrətirisalətdən sual olduqda ki, "Əyyu’n-nəsi əşəddu bəlaən", yə’ni nə güruh ola növ’i-insandan ki, şiddəti-bəla ilə mə’ruf və kəsrəti-ina ilə mövsuf? Buyurdular ki, əl-Ənbiyau, yə’ni sərapərdeyi-nübüvvət məhrəmləri və təşrifirisalət möhtərəmləri. Zira məratibi-möhnətləri dərəcatiməhbbətlərində məqrundur və rif’əti-mənzilətləri şiddətimüsabətlərində məzmun. Və sual olunduqda: "Və min bə’dihum?" Buyurdular ki, "Summəl-əmsəlu", yə’ni təriqi-müsabirətdə anlara şəbih olanlar və caddeyi-mütabiətdə anlara iqtida qılanlar. Və bu nüktə övliyaullahə işarətdür ki, ayinədari-həqayiqi-ənbiya olub, aləmi-surətdə əhkami-nübüvvət icra edüb mərasimi-şəriət ehya edərlər. Və sual olunduqda ki, "Və min bə’dihim"? Buyurdular ki, "Sümmə Fi’l əmsəlü", yə’ni yə’ni şimeyi-təqva və şiveyi-səlahdə övliyayə şəbih olanlar və anlara mütabiət qılanlar. Və bu məzmun ətqiyayi-ənam və süləhayi-firqeyi-İslamdan ibarətdür ki, səvalihiə’mal ilə sayir xəlqdən imtiyaz bulmuşlar və məhasini-əf’al ilə əqranü əmsalə faiq olmuşlar. Şe’r: Nə müxlis ki, dərgahi-mə’budə əqrəb, Hümumi əşəddü bəliyyati əs’əb. Əcəb bir qədər qürb kim olsa vaqe’, Olur afəti-ruzigarə müqərrəb. Filvaqe’, aləmi-fənadə mö’mini-mütəəllim və münkirimütənə’im olmaq məhzi-məsləhət və eyni-hikmətdir, ta mülkibəqadə idraki-fövti-ne’mət münkirə mövcibi-təzayüdi-ələm vaqe’ ola və ehsasi-ədəmi-ələm mö’minə baisi-təzaüfi-ni’əm olub sürurin ziyadə qıla. Şe’r: Bilməsə kafər nədir ne’mət, nə bilsün ruzi-həşr Kim, nə lütfün məzhəridir mö’mini-pake’tiqad. Qılmasa mö’min ələm idrakın, olmaz müttəle’ Kim, nə tə’zib ilədir duzəxdə ərbabi-fəsad. Hər ayinə mizani-bəla müməyyizi-məratibi-vəla olmağın mə’lum oldu və sübut buldu ki, növ’i-insandan bargahi-mə’budə əqrəb firqeyi-ənbiya və zümreyi-övliyadür. Zira şərayiti-tə’zimi-adabiibadət və mərasimi-icrayi-şəriət və irşadi-ümmət anlara bir əmrdir cəmi’i-bəliyyətə şamil və bir hökmdür cümleyiləzzatə hail. Və bu dəxi müqərrəri-cümleyi-üqəla və məqbui cəmi’i-füzəladır ki, əfzəliənbiya Həzrəti Mustəfadır səlləallahu əleyhi və səlləm. Zira cəmi’iənbiyanun ümməti ana mövdu’dur və islahi-cəmi’i-təvaifi-müxtəlifə və üməmi-mütənəvviə ana mərcu’dur. Lacərəm məcmu’i-ənbiyadən rütbəsi əfzəl və bəliyyati ətəmmü əkməldür. Və ol Həzrət bu mə’nayə mütabiq və bu məzmunə müvafiq buyurmuş ki, "Və ma’uziyə nəbiyyun mislə ma’uzitu". Və dəlili-sadiq bu də’vayə oldur ki, təvarixi-sələfdə məstur və əlsineyi-xəvassü əvamdə məşhur olan ənbiya bəlalarının heç biri mü’adil olmaz və imkani-münasibət bulmaz Həzrəti-Rəsulullahın sənadili-Qureyşdən çəkdigi cəfalərə və süfəhayi-ümmətdən gördügi bəlalara. Ol cümlədəndir vaqieyi-dəştiKərbəla və hadiseyi-qətli-Hüseyn bin Əliyyi-Murtəza ki, qüdveyixanədani-risalət və zübdeyi-dudmani nübüvvətdür. Bi təkəllüf, ana mütə-vəcceh olan müsibət Həzrəti-Rəsulə nisbət kəmali-ihanət və nihayəti-həqarətdir. Həzrəti-İmam Yafei "Kitabi-Mir’atül-Cinan"də Həsən Bəsri nəqli ilə İbn əl-Bəzzazdən rəvayət etmiş ki, "Vaqieyi-Kərbəlada Əhli-Beytdən on altı nəfər sahibsəadət şərbəti-şəhadət içmişlər ki, zəmanində hər biri biməadil və əsrində hər biri biməmasil idi". Və "Məsabihül-qülub"da məzkurdur ki, Kə’ibul-Əxbar bir gün əxbarisələf nəql edərkən dedi: "Ey qövm, məsaibi-cəmi’i-əzmənəyə vaqif oldum və nəvayibi-məcmu’i-təvaifə ittila’ buldum. VaqieyiKərbəladan əs’əb hadisə mütaliə qılmadım və andan ə’zəm müsibətə müttəle olmadım. Həqqa ki, Həzrəti-Hüseyni-məzlum şəhid olduqda, yeddi əflak qan ağladı". Dedilər: "Ya, Əba Ishaq, hərgiz əflak qan ağlarmı?" Dedi: "Vəylukum innə qətləl-Hüseyni əmrun əzimun", yə’ni ey bidərdlər, qətliHüseyn əmri-əzimdür. Zira ol Həzrət məqbuli-Rəbbülaləmin və cigərguşeyi-Seyyidül-mürsəlin və fərzəndi-Seyyidi-Övliya və nuri-dediyi-Fatimeyi-Zəhra və yadigari-Həsəni-Muctəba və güzideyi-Ali-Əbadür. Qəsəm ol Vacibül-vücudə ki, Kə’bin ruhi onun qəbzeyi-qüdrətindədür, nəqli-səhihlə təhqiq etmişəm ki, Hüseyni-məzlumun ləqəbin məlaikeyi-asiman Əba Əbdullah əl-məqtul və məlaikeyi-ərz Əba-Əbdullah əl-Məzbuh və məlaikeyi-dərya Hüseyni-şəhid deyüb, ol şəhid olduğu gündən qiyamətədək məlaikeyi-səmavidən bir güruh rövzeyi-mübarəkinə mücavir olub əzasinə məşğuldurlar və hər şəbi-cüm’ə yetmiş bin mələk ziyarətinə gəlüb sübhədək əzasinə iştiğal edüb, sübh olduqda hədiyyeyi-səvablə səvame’i-ibadətlərinə müraciət qılurlar. Beyt: Hökmdür kim, cəmi’i-xəlqi-cəhan, Mələkü insü cinnü vəhşü tüyur, Əqlü nəfsü ənasirü əflak, Ülvivü süflivü ünasü zükur Dutalar matəmi-Hüseyni-şəhid, Edələr ahü nalə ta dəmi-Sur. Bu müsibətdən olmayan agəh, Ola Əhməd şəfaətindən dur. Ruzi-Həşr olmaya nəsibi anun Nəzəri-lütfi-Kirdigari-Qəfur. Bu dəxi cümleyi-əxbari-səhihədəndür ki, "Mən bəka ələl-Hüseyni əv təbaka vəcəbət ləhul-cənnət", yə’ni hər kim, Hüseyn üçün ağlaya ya bir kimsənəyi ağlada, vacib ola ana düxuli-cənnət. Şeyx Carullahi Əllamədən nəqldür ki, "Mən təşəbbühə bi-qovmin fəhuvə minhum" müqtəzasincə əgər təqliddə dəxi giryan olub bə’zi kimsənəyi-giryan etsə, ol cümləyə daxildür və ona dəxi ol səvab hasildür. İmam Rzayi-Buxaridən rəvayətdir ki, "Xaki-Kərbəla bir tinəti-pakdür kim, anda töxmi-şəhadət tökülmüş və nihali-müsibət dikilmişdür; əgər cuybari-dideyi-nəmnakdən onları sirab etsələr, "Əd-dünya məzrə’ətulaxirəti" müqtəzasincə rövzeyi-rizvandə ol toxmun nəticəsi əsmari-asari-ləzzətinə’imi-müəbbəd olub intifayineyrani-qəhri-İlahi qıla. Şe’r: Xaki-paki-Kərbəladür ol mübarək büq’ə kim, Anda təhsili-mətalib eyləmək asan olur. Əşk tökmək, ah çəkmək zaye’ olmaz ruzi-Həşr, Kambəxşi-çeşmi-pürxunü dili-suzan olur. Əşki-alın qətrəsi gülbərgi-gülzari-behişt, Dudi-ahın məddi nəxli-rövzeyi-rizvan olur. Əlminnətu lillah kim, firqeyi-əhli-İslamə və zümreyi-əshabiimanə bu səadət müyəssər və bu adət müqərrər olubdur ki, hər mahiməhərrəm təcdidi-mərasimimatəm edüb, ətrafü cəvanibdən mütəvəccihi-dəşti-Kərbəla olurlar və ol türbətişərifdən büq’ə-büq’ə məcalis və məhafil qurub təkrari-vəqaye’i-Kərbəla ilə şühəda dağimüsibətin tazə qılurlar. Şe’r: Məhərrəmdür bəhari-gülşəni-qəm, Nəsimi-dilkəşi ahi-dəmadəm. Ol eylər səbzeyi-müjganı nəmnak, Könüllər qönçəsinə ol salur çak. Əmma, cəmi’i-müddətdə, məcalis və məhafildə təqrir olunan vəqaye’iKərbəla və keyfiyyəti-əhvali-şühəda farsi və ta-zi ibarətində bəyan olmağın əşrafi-ərəb və əkabiri-əcəm təməttö’ bulub, ə’izzeyi-ətrak ki, cüzvi-ə’zəmitərkibi-aləm və sinfi-əkbərinöv’i- bəni-Adəmdür, sətri-zayidi-səhayifi-kütub kibi süfufi-məcalisdən xaric qalub istifayi-idraki-həqayiqi-əhvaldən məhrum qalurlardı. Bu səbəbdən iqtizayi-ümumi-matəmi-Al zəbani-hal ilə bən xaksarə təərrüz etdi və dəsti-təərrüzlə giribanım dutdu ki, "Ey pərvərdeyi-xani-ne’mətifeyzi-Şahi-Kərbəla, Füzuliyi-mübtəla, nola, gər bir tərzi-mücəddədə müxtəre’ olsan və himmət dutub bir məqtəlitürki inşa qılsan ki, füsəhayi-türkizəban istimaindən təməttö’ bulalar və idrakı-məzmunində ərəbdən və əcəmdən müstəğni olalar". Şe’r: Təkrari-zikri-vaqi’eyi-dəşti-Kərbəla, Məqbuli-xassü amü siğarü kibardür. Təqrir edənlərə səbəbi-izzü ehtişam, Təhrir edənlərə şərəfi-ruzigardür. Bən ki, bu nəsihəti isğa qıldum və bu xidmətin məhzi-səadət olduğun mühəqqəq bildüm, ədəmi-istita’ət və qilləti-bəza’ətdən ihtirazü ictinab etməyüb əncaminə təvəccöh qıldum. Əgərçi ibarətitürkidə bəyani-vəqaye düşvardür, zira əksəri-əlfazı rəkik və ibarəti nahəmvardür, ümid ki, himməti-övliya itmaminə müsaid ola və əncaminə müavinət qıla. Şe’r: Ey feyzrəsani-ərəbü türkü əcəm, Qıldun ərəbi əfsəhi-əhli-aləm, Etdün füsəhayi-əcəmi İsadəm, Bən türkzəbandan iltifat eyləmə kəm. İlahi! Vaqifi-keyfiyyəti-hal və alimi-dəqayiqi-əf’ ali-aləmsən, bilürsən ki, səndən qeyr mü’in və müzahirim yoxdur və ətrafü cəvanibdə hasid və müanidim çoxdur. Əmimi-məkarimindən və kəmali-mərahimindən təvəqqö’ budur ki, bu binayi-mücəddəd tə’mirində və bu mülki-müəbbəd təsxirində əlfaz və mə’anidən cəmi’iməsalihim mühəyya qılasan və əshabi-həsəd və ərbabi-inad hücum etdikcə bana mü’in və müsa’id olasan: "Innəkə əla küllü şey’in qədir". Hala əlsineyi-ərəbdə məzkur olan Məqtəli-Əbu Mihnəf və Məsrə’i-Tavusidür ki, Seyyid Rəziyəddin Əbülqasim Əli bin Musa bin Cə’fər bin Məhəmməd ət-Tavusi kəmali-təhqiq və tədqiq ilə əsnadi-mö’təbərdən nəql edüb itmaminə ehtİmam etmiş. Və əfvahiəcəmdə məşhur olan kitabi-"Rövzət üş-şühəda"dür ki, Həzrəti əfsəhül-mütəkəllimin Mövlana Hüseyn Va’iz tətəbbö’i-təvarix və təfasir edüb diqqətlə yazmağın rəvayətləri dərəceyi-səhhətə yetmiş və mən xaksarə niyyət oldur ki, əsli-tə’lifdə "Rövzət üş-şühəda"yə iqtida qılub sayir kütubdə olan nükati-qəribələri mümkün olduqca ana əlavə qılam və "Hədiqət-üs-süə’da" ilə mövsum edüb on bab və bir xatimədə surəti-tə’lifinə itmam verəm, inşəəllahu Rəhman və bitövfiqihi. Babi-əvvəl: Ənbiya əhvalın bəyan edər. İkinci bab. Həzrəti-Rəsulun Qüreyşdən çəkdügi cəfaləri bəyan edər. Üçüncü bab: Həzrəti-Seyyidülmürsəlin vəfatın bəyan edər. Dördüncü bab: Fatiməyi-Zəhra vəfatın bəyan edər. Beşinci: Həzrəti-Murtəza Əli vəfatın bəyan edər. Altıncı: İmam Həsən əhvalın bəyan edər. Yeddinci: Həzrəti-İmam Hüseynin Mədinədən Məkkəyə gəldügün bəyan edər. Səkkizinci bab: Müslim Əqilin vəfatın bəyan edər. Doqquzuncu bab: Həzrəti-İmam Hüseynin Məkkədən Kərbəlaya gəldigün bəyan edər. Onuncu bab: İmam Hüseynin şəhid olduğun bəyan edər. Xatimə: Müxəddərati-Əhli-Beytin Kərbəladan Şamə getdigün bəyan edər. Şe’r: Ya Rəb, müsafiri-rəhi-səhrayi-möhnətəm, Tövfiq edüb rəfiq bana sidq rəhbər et. Sərmənzili-muradə yetür, sərbülənd qıl, Məhrum qoyma, cümlə muradım müyəssər et. * * * Fəsli-ibtilayi-Adəm əleyhissəlam Möhnətsərayi-xilqət və darülbəlayi-fitrətdə müsibətzədələr pişvası və dilşüdələr müqtədası Həzrəti-Adəmi-Səfidir, əleyhissəlam. Şe’r: Adəm ki, fəzayi-aləmə basdı qədəm, Ənduhü bəlaya oldu əvvəl həmdəm. Məxsusdur Adəmə bəlayi-aləm, Aləmdə bəla çəkməyən olmaz adəm. Hənuz Adəmi-Səfi təngnayi-ədəmdən fəzayi-vücudə gəlmədin və xəl’əti-xilqət geyüb əfsəri-kəramət birlə sərəfraz olmadın məla’ikə zəbani-tə’n uzatdılar və anı hədəfi-tiri-tə’n etdilər ki, "Ə’təc’əlu fiha mən yufsidu fiha?" Rəvayətdir ki, ibtidayi-xilqətdə həzrəti-Məliki-Cəlil Əzrailə hökm etdi ki, cəmi’i-cəzayizəminin hər cüzvindən bir qəbzə xak alub Bətni-Nü’mandə cəm’ qıla və bir səhabə əmr etdi ki, qırx gün ol toprağın üzərinə baran töküb tərbiyətinə məşğul ola. Və bu xidmətə mə’mur olan səhab otuz doqquz gün dəryayi-ələm və çeşmeyi-qəmdən nəm çəkərdi və ol toprağə barani-möhnət tökərdi. Qırxıncı gün ki, möv’idi-itmam idi, bir neçə qətrə bəhri-fərəhdən götürüb, üzərinə saçub surəti-təxmirin itmamə yetürdi və peykəri-itmamın zühurə gətürdi. Bu səbəbdən müqərrər oldu ki, tinəti-bəşəriyyət əksəri-övqat mənbəti-riyahiniqəm ola və həqiqətdə asari-sürur nihayəti-nüdrət və kamali-qillət bula. Şe’r: Adəmin qəm birli toprağın müxəmmər qıldılar, Anda dərdü möhnətə mənzil müqərrər qıldılar. Mövqidi-nirani-ənduh eyləyüb tərkibini, Səfheyi-canində nəqşi-qəm müsəvvər qıldılar. Əlqissə, Adəm vücudə gəlüb, "Ya Adəm uskun əntə və zövcükəlcənnətə" işarətilə sakini-behişt oldu və miveyi-şəcəruyimənhiyyədən qeyr cəmi’itənə’ümatın təsərrüfünə rüsxət buldu. İblis ol halə vaqif olub, bünyadi-həsəd qılub vəsileyi-marü tavusilə behiştə girdi və Adəmə vəsvəsə verdi və rahi-zəlalət göstərdi. Və Adəmin İblisə məğlub olduğuna səbəb oldu ki, məzhəri-əf’alisütudə və məsdəri-xisali-həmidə idi, kizbü xilafə imkan verməyüb İblisin sözün məhzi-nəsihət təsəvvür etdi. Şe’r: Ey xoş ol safi-təbiət kim, zəmiri-pakinə Yetməyə mütləq bu kim, aləmdə məkrü hiylə var. Ey xoş ol sahibsəxavət kim, dəmi-izhari-cud, Düşmənin məqsudin öz nəf’inə eylər ixtiyar. Rəvayətdir ki, şəcəreyi-mənhiyyə meyvəsin Adəm və Həvva tənavül etdikdən sonra gərdi-idbar çehreyi-etibarlərin dutub və əfsəri-izzət fərqiiqtidarlərindən düşüb və xəl’əti-kəramət bədənlərindən intiza bulub və surətihalləri digərgun olub müztərib və mütəhəyyir qaldılar və məsnədi-izzətdə ikən mö’təkifi-zaviyeyihirman oldular. Xidmətlərinə Rizvan mə’mur ikən onlardan nifrət qıldı və sərayi-sürurləri mə’mur ikən seyli-hadisədən viran oldu. Ol biçarələr məkşufuləvrə qalub həya qılmağın hər dirəxtə ki, pənah üçün mütəvəccih olurlardı, anlardan fərar edərdi. Bu halətdə Həzrətiizzətdən nida gəldi ki, "Ya Adəmu ə’fərarə minna". Adəm ayıtdı: "Bəl həyaən minkə", yə’ni səndən fərar etməzəm, kəndü fe’limdən şərməndəyəm. Şe’r: Büzürgvar Xudaya, isaəti-əməlim Bəni mükərrəm ikən xarü xaksar etdi. Budur cəzası anın kim sana müxalif olub, Həvayi-nəfs müraatin ixtiyar etdi. Aqibət bərgi-əncirdən setri-övrət edüb fərmani-qəza cərəyanilə behiştdən çıxmağa əzm etdilər. Adəm Həvvanın əlin dutub behiştdən dişrə qədəm basdıqda bir saət yəminü yəsarə baxub təvəqqö’ edərdi ki, məşriqi-kərəmdən afitabi-əfvü əta tülu edüb zülməti-hirmanə iza’ət verə və övci-inayətdən səhabi-atifət peyda olub gülzari-ümidə təravət yetürə. Heç bir canibdən rayiheyi-murad istişmam etməyüb və heç bir tərəfdən dərdinə dərman yetməyüb naümid qədəm dişrəyə basdıqda lisaninə kəlimeyi-Bismillahir-rəhmanir-Rəhim cari oldu. Cəbrail ayıtdı: "Ya Adəm, bir dəm təvəqqüf et, ola ki, bu kəlimeyitəyyibə bərəkatindən əbvabimərhəmət iftitah bula və şəqavət səadətə mübəddəl ola". Xitab gəldi ki, "Ey Cəbrail, Adəmə nişə mane’ oldun?" Cəbrail ayıtdı: "İlahi, səni Rəhman və Rəhim ismilə yad etdi. Nola ki, dəryayi-rəhmətin mövcə gəlüb və bəhri-inayətin mütəlatim olub bu sərgəştəyi vərteyi-bəladan bir kənarə çəksə və gülzariümidinə səhabi-məkrümətün barani-rəhmət töksə". Nida gəldi ki: "Ey Cəbrail, bənüm rəhmətim ammdır, əgər bu gün Adəmə təəllüq olsa, bir nəfsə məxsus olmuş ola. Səbr et ki, ərseyi-dünyadan mülki-üqbayə təvəccöh qıldıqda və darifənadən mə’mureyi-bəqayə race’ olduqda, kəndüyə və bin-bin övladinə izharikəmali-tərəhhüm qılam və hövli-Qiyamətdə cəmi’i-mücrimlərinə pənah olam". Şe’r: Zəhri kərim ki, hər dəm ümumi-mərhəməti, Ətayə cümleyi-xəlqi ümidvar eylər. Zəhi cəvad ki, mücrimləri təsəlli edüb, Həmişə əfvi-günahilə iftixar eylər. "Kənzül-həqayiq"də məsturdur ki, Adəm behiştdən ixrac olduğuna səbəb bu idi ki, mütəərrizi-eşq iqtizayi-darül-məlam edüb mülazimi-ərbabi-məlamətdir, ana darüssəlam münasib olmaz və əhlisəlamət ixtilatilə rövnəq bulmaz. Şe’r: Əgər məlamətə səbr eyləməzsən, ey qafil, Məlamət eyləmə eşqi, yürü səlamət ilə. Kəmali-eşq məlamətdədür, xəyal etmə Ki, eşq zövq verə, olmasa məlamət ilə. Və ol nihali-dilrüba ki, şəcəreyi-münhiyyə surətində Adəmə göründü, şahidiməhəbbət idi və ol nəhyi tənzihindən qərəz izdiyadi rəğbət idi ki, "Ən-nəfsu hərisun əla-ma muni’ə yümkün" ki, əgər ol şəcərə mən’ ilə ixtisas bulmasaydı və nəhy ilə məmnu’ olmasaydı, Adəm kəsrəti-ləzzatitənə’ümatdan ana pərva qılmayaydı və şiddətiiştiğali sairi-əzvaqdən ana mültəfit olmayaydı. Şe’r: Lütfdür hər cövr kim, üşşaqinə ol mah edər, Qılmağa nəzzarə qafil olanı agah edər. Hər cəfasində həbibin bin inayətdür nihan, Kim ki, qafildir, cəfasindən anın ikrah edər. Aşiqə mə’şuqdən cəfa eyni-vəfadür, andan qafil olmaq ana bir çəfadür. Şe’r: Nə xoşdur ol ki, məhbub ola pürfən, Könüldə dost ola və dildə düşmən. Cəfasində vəfalər ola məzmun, Olub eyni-tələb mən’inə məqrun. Fəraqə ola zahirdə tələbkar, Vüsalə ola batində xəridar. Əlqissə, Adəmə hökm oldu ki, "Ey Adəm, əgər muradın behişt isə, müyəssər oldu. Qənaət qıl və şəcəreyi-münhiyyə ətrafinə gəlmə, mütləq ana mail olma və mühəqqəq bil ki, anın meyvəsi ənduhü möhnət və sayəsi zülmətü heyrətdir". Adəm təbiəti müqtəzasincə behişti çün görmüşdü, andan rəğbət götürüb şahidiməhəbbətə könül vermişdi, lacərəm ləşkəri-bəla ki, lazimeyi-eşqdir, ana mülazim oldu və girdabi-möhnət ki, eyni-dəryayi-məhəbbətdir anı əhatə qıldı. Şe’r: Eşq də’vadır cəfa çəkmək günah, Gər güvah olmazsa də’vadır təbah. Sultanül-Arifin, qüddisə sirrəhu, buyurmuş ki, xilqəti-Adəmdən müqəddəm şahidi-məhəbbət cilveyi-zühur etməgə bir məzhər istərdi və ol zəman ki, dəbdəbeyi-ibadəti-İblis mülk və mələkutu dutdu, şahidi-məhəbbət anın ittisalinə meyil etdi. Əmma sultani-qeyrət ol ittisalə rüxsət verməyüb və anın zövqi-vüsalın İblisə layiq görməyüb həmişə pərdeyi-xəfa və xəlvəti-ğəbadə saxlardı, ol vəqtədək ki, dəsti-qüdrət rüxsareyi-Adəmdən niqabi-ədəm götürüb anı məscudi-məlaik qıldı və Adəm şərəfi-kəramət bulub mənzuri-eyni-ə’yanimümkinat oldu. Şe’r: Münəvvər oldu cəhan pərtövi-cəmalindən, Müşərrəf oldu zəman dövləti-vüsalindən. Şahidi-məhəbbət nüzhətsərayi-behiştdə şəcəreyi-münhiyyə surətində kəndüsin ana ərz etdi və Adəm ixtiyarsız valeh olub, həm anda təmənnayimüvasilət damənin dutdu. Əmma pərdədarihərəmsərayi- iradeyi-Rəbbani və hacibi-dərgahi-bargah məşiyyətitə’yidi- Sübhani mən’ etdi ki: "Ey Adəm, bu ərusi-zibanın hilyeyizinəti gövhəri-əşki-çeşmi-pürnəm və bu müxəddəreyirə’nanın zivəri-behcəti yaquti-şö’leyi-ahi-dəmadəmdir və cənnət fəzayifərəhəfzasində bu müyəssər olmaz və behişt sərayında bu hüləl surət bulmaz. Təhəmmül et ki, dari-dünyada bu zinətlər ilə müzəyyən olduqdan sonra anın əqdi-təzvici sana müyəssər olur və ol zinətlər bu ərusin rövnəqi-cəmalın ziyadə qılur". Şe’r: Ərusi-eşqə zivər ruyi-zərdü əşki-gülgundur, Dili-suzanü cismi-dərdnakü çeşmi-pürxundur. Bu zivər hasil olmaz bəzmgahi-səhni-cənnətdə, Mətai-xaneyi-möhnətfəzayi dünyəyi-dundur. Pəs, Adəm ki, aşiqi-biqərar idi, naçar və’deyi-vüsal və ümidi-ittisal ilə tərki-behişt edüb, möhnətxaneyi-dünyayı ixtiyar etdi və həvayiməhəbbətdə zövqilə daməni-səbr dutdu. Hökm oldu ki: "Ey Adəm, Həvvadən mübaidət ixtiyar et və mülki-fərağətdən təcavüz edüb sərikuyi- bəladə qərar et ki, həngami-vüsal münqəzi oldu və əyyami-fəraq gəldi və zəmani-müsahibət əncam bulub əvanimüfariqət oldu". Şe’r: Ey maili-rahət, qəmə həmrah olğıl, Dəm zövqdən urma, həmdəmi-ah olğıl. Ey came’i-hər sifət, vüsali buldun, Hicran ələmindən dəxi agah olğıl. Əlqissə, miqrazi-inqirazi-müddət rişteyi-müvafilət peyvəndi qət’ edüb və Adəm Həvvadən müfariqət qılub hər biri bir diyarə düşdü və hər biri yüz bin bəlaya sataşdı. Adəm vadiyi-Sərəndib sərgərdanı olub, Həvva sahili-dəryayi-Hində düşdü. Şe’r: Nə işdir, ey fələk, dildari dildarindən ayırmaq, Cəfakeş aşiqi yari-vəfadarindən ayırmaq. Adəm və Həvva kəndü halətlərinə giryan və cəmi’ i-məlaik onların vaqiələrinə heyran olub, iki yüz il bu növlə pərişanlıq çəkdilər və əşki-nədamət tökdülər. İbn-Əbbasdən nəqldir ki, hərgah ki, Adəm yadi-behişt edərdi, bihuş olub özündən gedərdi. Həzrəti-İzzətdən nida gəldi ki: "Ey Cəbrail, Adəm qəribdir, anınla müanisət qıl". Bir gün Adəm Cəbraildən sual etdi ki, "Ey ənisü cəlisüm, Həvvadən nə xəbərin var?" Cəbrail ayıtdı ki, "Ol sakini-sahili-dəryayi-Hind olub, sənin fəraqinlə giryandır və işi həmişə ahü fəğandır". Adəm ol xəbər istima’indən bihuş olub aləmi-müraqibətdə gördü ki, Həvva sahilidəryadə əbrvar seylabi-sirişki dəmadəm töküb der ki: "Ya həbibi Adəm ə’ca’iun əntə əm şəb’anun ə’labisun əntə əm uryanun ə-naimun əntə əm yəqzanun". Adəm cəvab vermək tədarükündə ikən özünə gəlüb Həvvayi görməyüb bir növhə qıldı ki, Cəbrailə təzəlzül düşüb sual etdi ki: "Ey Adəm, bu nə halətdir?" Adəm surətivaqiəsin bəyan etdikdə Cəbrail ol xəbərdən mütəəssir olub münacat etdi ki: "Ya Rəb, bu qəribi-biçarəyə rəhm et". Xitab gəldi ki: "Ey Cəbrail, vəqt oldu ki, gülzari-ümidə nəsimi-məqsəd güzar qıla və ol nəsimlə qönçeyi-məqsud açıla". Şe’r: Ahi-atəşbari üşşaqın sirayətsiz degil, Aqibət hər qəm yetər payanə, qayətsiz degil. Əlqissə, Adəmin tövbəsi qəbul olub, duası icabət buldu. Mühəqqiqlərdən nəqldir ki, səbəbi-qəbuli-tövbeyi-Adəm üç nəsnə idi: biri həya və biri büka və biri dua. Əmma həyası ol qayətdə idi ki, ibtidai-xilqətdə üç yüz il baş qaldırub yuxarı baxmadı və yəminü yəsarə nəzər buraxmadı. Əmma bükası ol mərtəbə bulmuşdu ki, hücumi-seylabi-əşkdən rüxsarində cuybarlər əyan olub və Fərat və Dəclə kibi ondan vühuş və tüyur təməttö’ bulub derlərdi ki: "Nə xoş abi- xoşgüvar və nə şərbəti-sazgardır". Adəm ol sözü istehzayə həml edüb bir gün münacat etdi ki: "Ya Rəb, vühuşü tüyur bənim abi çeşmimə təməsxür edərlər və abi-şura şərbəti-xoşgüvar derlər". Nida gəldi ki: "Ey Adəm, heç cövhər gövhəri-əşki-əhli-niyazdan ə’la və heç şərbət zülali-sirişki-mərdümi-pakbazdən əclə degil". Filvaqe’, bir gövhər ki, mə’dəni dideyi-ərbabi-nəzərdir, xaki-məzəllətdə qalmaz və bir cövhər ki, bənim töhfeyi-dərgahimdir, mühəqqər olmaz. Şe’r: Vəh nə mə’dəndir səvadi-çeşmi-tər kim, andadır Daneyi-dürri-sirişkü ləm’eyi-nuri-bəsər. Ol birində rütbeyi-me’paci-dərgahi-qəbul, Bu birində qüvvəti-keyfiyyəti-feyzi-nəzər. Əmma duayi-Adəm bu idi ki, "Ya Rəb, Məhəmməd və Ali-Məhəmməd həqqi üçün tövbəmi qəbul et". Bir gün bargahi-İzzətdən nida gəldi ki: "Ey Adəm, Sən Məhəmmədi nə bilürsən ki, zeylişəfaətinə mütəməssik olursan?" Adəm ayıtdı: "Ya Rəb, Məhəmmədin ismi-şərəfin səfheyi-saqi-ərşdə sənin nami-lətifinə müqarin gördüm və bildim ki, andan əşrəf və əfzəl xəlqin yoxdur, ana təvəssül edərəm". Şe’r: Əsəri-nuri-Mustafayi görün, Xatəmi-xeyli-ənbiyayi görün. Nuri-rə’yi çiraği-aləmdir, Abi-ruyi şəfi’i-Adəmdir. Və Adəmin bir müsibəti dəxi qətli-Habil idi. Rəvayətdir əhlitəfsirdən ki, qəbuli-tövbədən sonra Adəm Həvvayə mülhəq oldu və igirmi növbət Həvva hamilə olub, hər növbət bir qulam və bir cariyə ondan zühurə gəldi. Və şəriəti-Adəmdə hər bətnin cariyəsi qeyri bətnin qulaminə verilmək adət ikən, İttifaqən Habilin həmzadı olan İqlimya nam cariyə Qabil həmzadı olan Yəhuda nam cariyədən əcməl vaqe’ oldu və Adəm Habil həmzadı olan cariyəyi Qabilə hökm qıldı və Qabil adəti-məsnunəyə qail olub, qəbul etmədi ki, İqlimyayı Habilə verüb kəndü Yəhudayə qənaət qıla və sayir övladi-Adəm kibi müti’ və münqadişər’ ola. Mükabirə qıldı ki: "Ey Adəm, bu müddəa əsəri-məhəbbətindir, nə ki müqtəzayi-şəriətin". Adəm ayıtdı: "Əgər bənim səlahimə razı olmazsan, mürafiənizi Qaziyi-hacatə rücu edüb anın əmrinə razı olun və anın hökmünə mütabiət qılun". (Anların) biri müzare’idi, məzru’atindən bir qaç xuşə hazır edüb və biri çoban idi, bir qoyun mühəyya qılub bir ərsədə qoyub şərt etdilər ki, hər kimin qurbanı məqbul olursa, Iqlimayı ol təsərrüf qıla. Mütərəssidi-hökm olduqda aləmi-qeybdən bir bərqi-lame çıxub Habilin qurbanın təsərrüf qıldı və Qabilin qurbanı məəttəl qaldı. Bu vasitədən atəşihəsəd Qabilin binayi-ixtiyarın yaxub və seylabi-rəşk mə’mureyiqərarın yıxub Habilin həlakinə əzm etdi və himmət dutdu. Adəm mütəvəccihi-ziyarəti-Beytül-müqəddəs olduqda fürsət bulub, məşğuli-xab ikən anı həlak edüb, qırx gün başı üzərinə götürüb gəzdirdi, zira bilməzdi ki, nə etmək gərək. Bir gün gördü ki, bir qürab bir hüfrə məhfur edüb bir qürabi-meyiti dəfn etdi. Andan irşad alub, Habili dəfn edüb üzərindən getdi. Şe’r: Rəşkdir canə iztirab salan, Rəşkdir aləmi xərab qılan. Rəşkdir mövcibi-cəfayi-Yəzid, Rəşkdir kim, Hüseyni etdi şəhid. Əlqissə, Adəm Beytül-müqəddəsdən müraciət qıldıqda cəmi’iövladı istiqbal edüb, Habil anların silkində olmamağın istifsar etdikdə dedilər: "Bir neçə gündür ki, qayib olubdur". Adəm müztərib olub yeddi gün təcəssüsü təfəhhüs etdi, səkkizinci gün məlalətlə uyğuya getdi. Vaqiəsində gördü ki, Habil aiudeyi-xakü xun olub istiğasə edər ki: "Ya əbətah əl-qiyas!" Adəm iztirab ilə bidar olub fəryad etdikdə Cəbrail hazır olub ayıtdı: "Ey Adəm, bu nə fəğandür?" Adəm surəti-vaqiəyi bəyan edüb Habilin halın sordu. Cəbrail ayıtdı: "Habili Qabil həlak edüb bir mövze’də dəfn etmişdir". Adəm bünyadi-növhə qılub təzərrö’ etdi ki: "Ey bəradər, anın məzarın bana göstər". Cəbrail Adəmi Habilin məzarı üzərinə gətürüb və Adəm anın məzarindən topraq hicabın götürüb gördü ki, peykəri pozulmuş və ə’zası parə-parə olmuş. Ağazi-növhə qılub ruyi-təzərrö’ bargahibiniyazə dutdu və münacat etdi ki: "Ya Rəb, Qabil sənin hökmindən təcavüz qılub və bənim hörmətim dutmayub, bu məzlumi qətl etmiş, cəzasın ver". Həzrəti-İzzətdən nida gəldi ki: "Ey Adəm, müqərrər etdim ki, nisfiəzabiduzəx Qabilə mənsub ola və ol əzab içində müəbbəd qala". Ey əzizlər, hərgah ki, Adəm hörmətin dutmayub anın fərzəndin qətl edən bunca əzabə müstəhəqq olur, mə’lumdur ki, Həzrəti-Rəsulun ki, Adəmdən əşrəf və əfzəldir, hörmətin dutmayub əksər övladın şəhid edən bunca nə tə’zibə istehqaq bulub dəvamla nə üqubətdə qalur. "Səhifeyi-Rəzəviyyə"də məsturdur ki, qatili-Hüseyn duzəxdə bir atəşin tabut içində məhbus ola ki, rayiheyi-kərihəsindən əhli-duzəx nifrət qıla. Bitəkəllüf, Hüseyni-məzlumin qətli vaqieyi-ə’zəm və hadiseyi-əkbərdir və ol çəkdigi möhnət Adəm çəkdigi möhnətdən betərdir. Əgərçi Adəm behiştdən cüda düşüb vadiyi-qürbətdə sərgərdan oldu, əmma Həzrəti-Hüseyn Mədineyi-mütəhhərə və Məkkeyi-mü’əzzəmə və Rövzeyi-Rəsulullahdən məhrum olub qürbəti-Kərbəlada azar və iza buldu. Və əgər Adəm bir fərzəndinin qətlindən münzəcir olub məlalət çəkdi, ol Həzrət övladi-mütəəddid şəhadətin müşahidə qılub əşki-nədamət tökdü. Şe’r: Möhnəti-Adəm degil manəndi-ənduhi-Hüseyn, Filməsəl bir şö’lədir bərqi-bəladan ol şərər. Əşrəfi-xəlqi-cəhanın əksəri-övladını Qətl edən dünyadəvü üqbadə olmaz bəhrəvər. * * * Fəsli-ibtilayi-Nuh əleyhissəlam Badiyeyi-möhnət bəlakeşlərinin və badeyi-məhəbbət sərxoşlarının biri dəxi həzrəti-Nuh Nəbidir ki, doqquz yüz il hədəfi-sihamisiyasəti- süfəhayi-qövm oldu və səngdillər cəfasın çəküb səbr qıldı və də’vət etməkdən təqsir etmədi və dəqayiqi-təbliği-əhkami-İlahidə andan təkahül və təkasül zühurə yetmədi. Təzəllümdə məsturdur ki, ol vaze’i-qanuni-şəriət və ol gülzari-rəyahini-kəramətə hər gün səhabisitəmdən jaləvar ol miqdar səngi-siyasət yetərdi ki, cismi-lətifi lə’liabdar kibi daşlar içində itərdi. Əmma yenə Cəbrail hazır olub, ol gülibağirisaləti laləvar cameyi-pürxun və ə’zayi parə-parə ilə daşlar içindən çıxarub, pərü balın ə’zasına sürüb, səhhət verüb üzərindən gedərdi və ol Həzrət yenə əncümənarayi-qövm olub kəlimeyi-"Qulu la ilahə illəllah" ibarətilə anlara ağazidə’vət edərdi. Müddətiömründə bu təriqi məsluk edüb, üç qərnün qövmi ilə müdara qıldı, əmma gün-gündən qövmün cəfası ana ziyadə oldu. Bir gün bir müdbir bir fərzəndi-napəsəndinə Nuhu göstərüb nəsihət qıldı ki: "Ey fərzənd, bizim təriqimizdə bu şəxsə ihanət eyni-ibadətdir [və izhari-məlamət kəmalitaətdir] qafil olmayasan və təqsir qılmayasan". Ol həramzadə ayıtdı: "Ey pedər, olmaya bu vəsiyyət əda olmadan əcəl yetüb bəni bu ibadət səvabindən məhrüm edə". Pəs Həzrəti-Nuha mütəvəccih olub bir daşla cəbini-mübarəkin məcruh edüb məhasini-şərifinə qan rəvan oldu və ol seyli-xunablə dəryayi-bəlayi-tufan təməvvüc edüb Həzrəti Nuh dua qıldı ki: "Rəbbi inni məğlubun fə’ntəsir". Navəki-duası hədəfi-icabətə yetüb və əhateyi-tufan aləmi dutub cəmi’i-müxalif ğərqə oldu, həman Nuh tabe’lərilə qurtuldu. Şe’r: Seyli-bidadü sitəmdir mənşəi-tufani-Nuh, Olmasın qafil bəladan əhli-bidadü sitəm. Xaneyi-zalim gedər seylabə manəndi-hübab, Dutsa tufan aləmi məzlumə tufandan nə qəm. "Kənzül-Qərayib"də məsturdur ki, zövrəqi-Nuh əyyami-tufanda hər tərəf seyr edərkən xitteyi-Kərbəlaya irişdikdə Hayiriyyə dedikləri mənzildə mütəhəyyir olub, təvəqqüf edüb hərəkətdən düşdü. HəzrətiNuh bu halətə heyrət etdikdə nida gəldi ki: "Ey Nuh, bu ol mənzildir ki, səfineyi-"Məsəlu Əhli-Beyti kə-məsəli səfinəti Nuhun" bu mənzildə qərqeyi-girdabi-xun ola və Əhli-Beytin əksər əfazilü ə’yanın bu mənzili-daireyi-heyrətə buraxıb sərgərdan qıla. Filvaqe’, təəmmül etdikdə münasib görünür hədisi-səhih müqtəzasincə səfineyi-Nuha Əhli-Beyti-risalət. Zira həvayi-nəfsi-əshabi-inadla dəryayi-məsayib mütəlatim olduqda və səhrayi-Kərbəlayi tufani-bəla əhatə qıldıqda hər kim Əhli-Beytə daxil idi, bəlayi-mə’siyətdən nəcat buldu və hər kim xaric idi, həlak oldu. Rəvayətdir ki, Həzrəti-Hüseyn Mədinədən əziməti-Kufə qıldıqda yeddi yaşında bir mə’suməsi olub mürafiqətinə qüdrət bulmamağın Ümm Sələmə xidmətinə qalmışdı və vaqiyeyi-Kərbəlada Həzrəti İmam şəhid olduqda bir qurabi-mişkinbal pərü balın qanla rəngin edüb, mütəvəccihi-Mədinə olub, Ümm Sələmə divari-sarayinə qonub bal əfşanlıq edərdi. Ol mə’sumə görüb, fərasətlə Hüseynin şəhadətin mə’lum edüb fəğan qıldı. Ümm Sələmə ayıtdı: "Ey məxdumə, nə vaqe’ oldu?" Ol mə’sumə ayıtdı: "Ey əziz, qurab müxbiri-əhvali-Səfineyi-Nuhdur, qaliba bu gün Səfineyi-Əhli-Beyt tufani-bəlayi-dünyadan nəcat buldu və mühərriki-həvayi-qürbi-İlahi anları vərteyi-haildən vasili-sahili-nəcat qıldı. Və bu qürab andan gəlür və anlardan xəbər verür". Ümm Sələmə ayıtdı: "Bu vaqiənin bir nişanəsi var". Ol mə’sumə ayıtdı: "Nişanə nədir?". Ümm Sələmə ayıtdı: "Bir gün Həzrəti-Rəsul xəlvətdən dışrə çıxub bir müddət məks edüb müraciət etdi julidəmuy və qubaraludəruy". Dedim: "Ya Rəsulullah, bu küdurətə bais nədir?" Buyurdu ki: "Ey Ümm Sələmə, bu gecə bana İraqda bir məqam göstərdilər ki, ana Kərbəla derlər və ol mənzildə Hüseynin və bə’zi övladının qətlgahını ziyarət etdirdilər və bən ol mənzildən bir miqdar xak alub gəlmişəm". Və mübarək əllərin açub ol toprağı bana təslim etdi və buyurdu ki: "Bu toprağı bir şişədə hifz et". Ol gün ki, və’deyi-şəhadət yetər, bu şişədəki əczayi-türab övraqi-gül kibi qan rəngin dutar". Və bən ol toprağı hifz etmişəm. Və bir rəvayət dəxi Qazi Əyaz kitabi-"Şəfa"dən nəql etmiş ki, Həzrəti-Rəsul Hüseyni-məzlumun qətlindən xəbər verüb zəmini-Kərbəladan ki, ona Təftəf derlərdi, bir qəbzə xak alub Ümm Sələməyə tapşurdu. Və bir rəvayət dəxi İmam Yafei "Miratül-cinan"da Ənəs bin Malikdən İmam Hənbəl vasitəsilə nəql edüb məstur etmiş ki, bir gün mələküs-səhab hüceyri-risalətə gəlüb Həzrəti-Hüseyn hazır oldu, qolların Həzrəti-Rəsulun boynuna buraxub mübarək gisularıyla bünyadi-müla’əbə qıldı. Mələküs-səhab ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bu pərvərdeyi-ne’mətin olan fərzəndi-səadətməndini ümməti-bivəfa dəşti-Kərbəlada qətl edələr". Və Kərbəladan bir miqdar xak nümunə üçün Həzrəti-Rəsulə ərz etdi və Həzrət anı Ümm Sələməyə təslim etmişdi. Əmritəqdir ilə Ümm Sələmə ol şişəyi hazır edüb mülahizə qıldıqda gördülər ki, ol xak xunab olmuş və ol nişanə vüqu bulmuş. Çün nişanə ilə Kərbəla vaqiəsinin keyfiyyətin bildilər, ağazi-müsibət qılub əzayə əzimət qıldılar. Şe’r: Ya Rəb, nə fitnədir ki, xərab etdi aləmi, Azürdə qıldı ruhi-Rəsuli-mükərrəmi. Ə’yani-Ali-Əhmədə gərdun cəfa qılub, Əşrafi-Əhli-Beytə rəva gördü matəmi. Va həsrəta ki, buldu xələl seyli-fitnədən, Şər’in binayi-mütqinü bünyadi-möhkəmi. Gülzari-Kərbəlaya töküldü nihali-qəm Xoşdur kim, anı eyləyə sirab göz nəmi. * * * Fəsli-ibtilayi-Xəlilullah Diyari-bəla müsafirləri və əqari-əna mücavirlərinün cümləsindən biri məhbubi-Maliki-Cəlil Həzrəti-İbrahim Xəlildür ki, ta xəl’ətixilqətlə sərəfraz oldu və xəlvəti-xüllətdə şərəfi-məhrəmiyyət buldu, hərgiz hücumi-bəladan əman bulmadı və süduri-hadisədən fariğ olmadı. Cümlə bəladan biri oldur ki, Nəmrudi-mərdudun atəşi-istilası zəbanə çəküb və səhabi-təsəllüti barani-bəla töküb istid’a qıldı ki, ol təlayi-təmam-əyarə atəşi-suzanla tab verə və ol şəm’i-şəbistani yaxud, zülmətsərayi-küfrinə nuri-sürur yetürə. Əlqissə, Həzrəti İbrahim məncəniqə girdikdə və məlaikə anı atəşə mütəvəccih gördükdə münacat etdilər ki: "Ya Rəb, cəmi’i-bəni-Adəmdən bir kimsənədir ki, sənün əhədiyyətinə mö’tərifdür və ibadətünlə müttəsifdür, anı yandırmaq istərlər. Rüxsət ver ki, müavinət qılub anı bu təhlükədən xilas edəlim". Həzrəti-İzzətdən xitab gəldi ki: "Mülazimətinə gedün, əgər müavinət istərsə, mələd edün". Bu işarətlə Mələküssəhab hazır olub ayıtdı: "Ey Xəlil, rüsxət versən seylabi-siyasətlə ə’danın naireyi-fəsadın müntəfi qılub, binayiinadın fənayə verməyə hazır olmuşam". Və mələkül-ərz ayıtdı: "Əgər işarət olsa qövmi-Nəmrudi Qarun kibi təhtüs-sərayə çəkməyə əzimət qılmışam". Həzrəti-Xəlil ayıtdı: "Ey ümmali-karxaneyidünya və ey hüffazi-qəvanini-nizami-əşya! Səlahi-behbudimdə bənim ixtiyarım və dostdan gələn dərdin dərmaninə bənim iqtidarım yoxdur". Şe’r: Dərdlə xürsənd olan dərdinə dərman istəməz, Zövqi-möhnət birlə aşiq rahəti-can istəməz. Hər kimi istərsə canan aləmi-eşqində fərd, Səbr edər tənhalığa, ənsarü ə’van istəməz. Bu mülahizələrdən sonra ki, Həzrəti-Xəlil məncəniqdən cüda olub atəşisuzanə düşməgə qərib oldu, Cəbraili-Əmin ol şəm’in pərvanəvar başinə çizginüb ayıtdı: "Ey Xəlil, "həl ləkə min hacətina", yə’ni hacətin varmı? Həzrəti- Xəlilullah ayıtdı: "Əmma ileykə fəla", yə’ni ehtiyacım var, əmma sana yox?". Cəbrail ayıtdı: "Mədəd istə andan ki, ana möhtacsan". İbrahim ayıtdı: "Əlləmhu bi-hali həsbi’ənsu’ali", yə’ni onun elmi halimə, mane’dir sualimə. Şe’r: Qafil olmaz dərddən dərdə giriftar eyləyən, Aşiqi-arif degil dərdini izhar eyləyən. Əl çəkün dərdim əlacindən ki, təhqiq etmişəm, İstəsə səhhət verür bimarə bimar eyləyən. Filvaqe’ bir aşiqi-sadiq ki, yardən qeyri kəndüyə əğyar bilür, əğyar tədbirilə yar dərdinə dərman qılmağı kəndüyə ar bilür. Rəvayətdir ki, İbrahimin kəmali-istiğnası, dəryayi-rəhməti mövcə gətirüb xitab gəldi ki: "Bəndən qeyrə-ümid dutmayanı bən də qeyrə möhtac etməzəm". Və bə’zi demişlər ki, Xəlilin cəvabı Cəbrailə bu olduki: "Bən məhvi-dustəm, heç düşmən görməzəm ki, bu cəfaləri andan biləm: haşa ki, dust cəfasindən şikayət qılam: "Yəf’əlullahü ma-yəşau və yəhkumu ma-yuridu". Bu göftarə müqarin nida gəldi ki: "Ya naru kuni bərdən və səlamən əla-İbrahim", yə’ni ey atəşisuzan səlamət olğıl Xəlilə nitə kim ol təbiəti-bəşəriyyətdən çıxub məhzi-ixlas oldu, sən dəxi təbiətindən çıxub ehraqı işfaqə təbdil et. Şe’r: Gülşəni-ümmid əbri-səbrdən sirab olur, Səbr qılsan ab gövhər, səng lə’li-nab olur. Tirə olmaz kəsbi-zülmət eyləyüb hər xanə kim, Cilvəgahi-pərtövi-xurşidi-aləmtab olur. Və Həzrəti-Xəlilin bir müsibəti dəxi zibhi-İsmaildir ki, lisani-tənzilə cari olmuş ki: "İnnə haza lə-huvə’l-bəlau’l mubin". Rəvayəti-səhih və nəqli-sərihdir ki, bir gün Həzrəti-İsmail seydgahdən rüxsari-qübaraludlə Həzrəti İbrahimin hüzurinə gəldikdə və Həzrəti-İbrahim nəzəri-iltifatlə ol afitabi-aləmtabın səfheyi-rüxsarın mütaliə qıldıqda silsileyi-gisuyi-müşkbarindən hər səri-mu bir rəgi-caninə peyvənd və şə’şəeyi-cəmali-pürnurindən hər rişteyişü’a bir üzvündə bənd olub, ləzzəti-didarində məhv oldu və təmaşayirüxsarində cümlə nəqdivücudun sərf qıldı. Şe’r: Təalallah, bu nə rüxsari-mərğubi-dilaradır Ki, dil dərkində aciz, can tamaşasində şeydadır. Lacərəm silsileyi-qeyrəti-eşqi-İlahi mütəhərrik olub, rabiteyi-məhəbbəti-məcazinin inqita’i lazım gəldi və mə’şuqi-müşfiq aşiqisadiqin əğyardən qət’ etməgə təvəccöh qıldı. Şe’r: Yar istəməz ki, aşiqi əğyarə yar ola, Hər ləhzə bir tərəddüd ilə biqərar ola. İstər ki, lövhi sadə olub nəqşi-qeyrdən, Peyvəstə kəndü nəqşinə ayinədar ola. Əlqissə, çün Xəlilin qəlbini [məhəbbəti-] İsmail məmlu qıldı, vaqiəsində divani-qəzadən hökm oldu ki: "Ey məhrəmi-sərapərdeyi-xillət və ey müqtədayi-ümmət, əgər caddeyi-məhəbbətimdə sabitqədəmsən bəndən qeyridən rəğbət götür və bu məftunu olduğun cigərguşənin rişteyi-həyatinə tiği-inqita’ yetür". Şe’r: Öylə kim mə’şuqi aşiq qeyrə dəmsaz istəməz, Aşiqin mə’şuq həm qeyr ilə həmraz istəməz. İbrahim ol uyqudan bidar olduqda Hacərə ayıtdı: "Ey həmsəri-mehriban, İsmailə təcdidi-libas birlə zivər [ver] ki, dost mehmanı olur". Hacər həsbül-işarə ol xurşidi-asimani-lətafətün sünbüli-gisuyi-müşkbarın şanələyüb və əndami-lətifün əlbiseyi-əlvanlə müzəyyən qılub mühəyya qıldıqda İbrahim ayıtdı: "Bir rəsən və bir tiğ dəxi həmrah eylə". Hacər ayıtdı: "Ya Xəlilullah, söhbəti-əhbab səbəbi-rabiteyi-ittisal olur. Tiğ ki, aləti-qət’dir, anda nə münasib və məcmə’iəshab məhəlli-həlli-işkal olur, rəsən ki, aləti üqdədür, anda nə vacibdür?" Xəlilullah ayıtdı: "Şayəd bir qurban etmək lazım gələ və bağlamağa və kəsməgə tiğ və rəsən zərurət ola". Əlqissə, İbrahim və İsmail Hacərə vida edüb rəvanə olduqda Hacər vərteyi-təfəkkürə düşüb mütəhəyyir qaldıqda İblis ki, mühərriki-silsileyi-fəsad və müə’ssisi-binayi-üdvanü inaddır, fürsət bulub əzm qıldı ki, xanədani-xillətə xilə buraxa və mə’mureyinübüvvətin hiylə ilə yıxa. Bir piri-saleh surətində mütəməssil olub Hacərin xidmətinə gəlüb ayıtdı: "Ey salehə, bilurmüsən ki, İbrahim və İsmail qanda gedərlər?" Hacər ayıtdı: "Dost səlayi-ziyafət urmuş, ana icabət edərlər". İblis ayıtdı: "Ey qafil, qələt xəyal etmişsən, İbrahim İsmailin qanın tökmək istər. Tiğü rəsəndən əndişə nə olduğun bilmədünmi və surəti-halindən keyfiyyəti-[mə’alın] mülahizə qılmadınmı?" Və bu göftardən [İblisin] müddəası bu idi ki, cəmaətinisa riqqəti-qəlblə mə’rufdur və taifeyi-övrət qilləti-səbrü səbatlə mövsufdur. Hacər bu xəbərdən mütə’əssir olub iztirab qıla və Xəlilin əzimətinə mane ola. Hacər ayıtdı: "Ey piri-xərif, əcəb ki, sən İblis olmayasan? Zira Xəlil əğyar qətlindən fərar edərkən İsmail ki, yari-vəfadır, cəfasın rəva görərmi?" İblis ayıtdı: "Ey Hacər, vaqiəsində bu əmrə mə’mur olmuşdur". Hacər ayıtdı: "Xəlil kazib degil, fərmani İlahi bu xüsusdə südur bulub, canibi-Həqdən işarət böylə oldusa, zülali-tiği-bəla çeşmeyi-abi-bəqadır və qeyrəti-xuni-İsmail laleyigülzari- izzü ə’ladır". Şe’r: Canlə bizdən əgər xoşnud olur cananımız, Canə minnətdir anun qurbanı olsun canımız. İblis Hacərdən növmid olub Xəlilullah rəhgüzarın dutub ayıtdı: "Ey ə’qəlizəman və ey əfzəli-əhli-cəhan, nə rəva ki, gülzarinübüvvətin nihali-növrəsin ziynəti-gülşəni-iqtidar ikən vəsvəseyixabü xəyal ilə azürdeyi-tişeyi-cəfa qılasan və sədəfi-risalətin gövhəri-tabnakın zivəri-əfsəri-izzü e’tibar ikən dəğdəğeyi-fikri-mühal ilə girdabi-bəlaya salub mütəəssir olasan". Şe’r: Bağbana, zinəti-gülzar olan şaxi-güli Kəsmə, fövti-zinəti-gülzardən əndişə qıl. Şad edüb əğyarını azürdə qılma yarını, Rənci-yarü tə’neyi-əğyardən əndişə qıl. Həzrəti Xəlil bildi ki, ol bədbəxt İblisdir, dedi: "Ey müdbir, əgərçi miveyinəxli-həyatım və cövhəri-gəncineyi-zatım İsmaildir, həqqa ki, əgər hər rəgiə’zayi-tərkibim bir İsmail olsa və cümləsinin qət’inə əmri-Mə’bud südur bulsa, təvəqqüf etməyəm və təriqi-təxəllüf dutmayam". Şe’r: Dərdi-eşqi-yar könlüm mülkünün sultanıdır, Hökm onun hökmüdürür, fərman onun fərmanıdır. İblisi-lə’in andan dəxi mə’yus olub, İsmaili tifl görüb firibə qabil təsəvvür qılub ayıtdı: "Ey güli-gülzari-nübüvvət və nihali-hədiqeyi-risalət, əzimətün nə yanadır?" İsmail ayıtdı: "Dost ziyafət xənəsinə". İblis ayıtdı: "Haşa, səni İbrahim zibh etmək tədarükündədir". İsmail ayıtdı: "Ey piri-gümrah, əgər bənim qətlim ana əmr olunmasa dəxi, anın itaəti bana əmr olunmuşdur, inqiyadində təmərrüdüm yoxdur; xüsusən ki, əmr olunmuş ola". Şe’r: Canımı canan əgər istərsə minnət canimə, Can nədir kim, anı qurban etməyəm cananimə. Həzrəti Xəlil ayıtdı: "Ey İsmail, bu bədbəxt İblisdir, hiyləsindən həzər et". İsmail İblisə səngi-ictinab atub dəf’ etdikdən sonra, validisaleh və vələdi-xələf ittifaqilə Minayə gəldilər. İbrahim tiğ çəküb rəsən çıqarub ayıtdı: "Ey fərzəndi-əziz, nazimi-kargahi-hikmət və müsəvviri-surətxaneyi-fitrətdən zibhünə hökm olubdur, səlahun nədir?" İsmail ayıtdı: "Ey validi-büzürgvar, bu fərmanə mövcib nə ola?" Xəlil ayıtdı: "Məhəbbət qəbuli-şirkət qılmaz və məhəbbətdə müşarikət münasib olmaz. Qaliba tüğyani-məhəbbətin mövcibitəhriki- qeyrəti-Həzrəti-İzzət vaqe’ oldu". İmail ayıtdı: "Ey əziz! Əcəbən lil-mühibbi-kəyfə yənamun Küllə nəvmin’ əl-əl-muhibbi həramun demişlər. Mə’şuq aşiqi həmişə bidar və cilveyi-hüsnündən xəbərdar istər, sən ki, də’vayi-eşqlə aludeyi-qəflət və asudeyi-xabi-rahət olasan, əcəbmidir ki, böylə xabi-pərişan görüb pərişanlıq bulasan". Əlqissə, hər təqdirlə İsmail ol vaqiəyi kəndüyü şərəfi-ruzigar bilüb və ol səadətə mübahit qılub ayıtdı: "Ya-əbəti, if’əl matu’məru". "Ey pedəri-büzürgvar, İsmailə bədəl var, Həzrəti-Cəlilə əvəz yoxdur. Vahidi-Mütləq damənin dut, yoxsa İsmail kibi çoxdur". İbrahim ayıtdı: "Ey fərzəndigirami, nə vəsiyyətün var?" İsmail ayıtdı: "Ey məxdum, üç vəsiyyətüm var: biri ol ki, zəmani-qətl ə’zayi-cismümi möhkəm bağlayasan ki, iqtizayi-ələmi-tiğ irişdikdə cismi-zəifimi biixtiyar iztirabə salub hərəkatimdən sana bir asib yetüb bana mövcibi-isyan olmaya". Şe’r: Çəkməzəm qəm töksə qanım tiği-bürranın sənin, Vəhmim andandır ki, pürxun ola damanın sənin. Və bir vəsiyyətüm dəxi oldur ki, zəmani-zibhdə rüxsareyizərdimi yer yüzünə buraxub bəni bismil edəsən, olmaya ki, mütalieyisəfheyi- rüxsarım etdikdə məhəbbəti-təbii icrayi-hökmə tə’xir verüb, qətlimə mane’ olub bu surət səni təqsiritaətə müttəhim qıla. Və bir vəsiyyətüm dəxi oldur ki, darüs-sə’adətünə müraciət qıldıqda valideyi-mehribanı təsəlli edüb riayətin vacib biləsən və səbrü şükr təriqinə hidayət qılasan. Vəsaya tamam olduqda Həzrəti-İbrahim İsmailin əllərin və ayaqların möhkəm bağlayub hülqi-mübarəkinə tiği-bidiriğ urduqda məlaikeyi zəminü asiman xüruşə gəlüb təəccüb etdilər ki: "Ya Rəb, bu nə bəndeyi-əzimüşşə’ndür və müxlisi-ədimül-əqran ki, təriqiməhəbbətdə atəşi-suzanə buraxsalar, təvafüt qılmaz və cigərguşəsinün qətlinə hökm edərlər, münzəcir olmaz?!" Əlqissə, yetmiş növbət tiğ çaldı, qət’ etmədi və o cismi-lətifə tiğitizdən zərər yetmədi. Xəlilullah xəşmnak olub tiğini daşə çaldıqdə tiği-tiz zəban çəküb ayıtdı: "Ey Rəsuli-xuda, "Əl-Xəlilu yə murni bilqət və’l-Cəlilu yənhani" və bən mütərəssidi-hökmi-Cəliləm nə ki, tabei-əmri-Xəlil. Rəvayətdir ki, bu halətdə məlaikeyi-ülvi mütəəccib olub ayıtdılar: "Aya, İbrahim əsxamıdur ki, cigərgüşin qurban edər, ya İsmail əkrəmmidür ki, Həq rizası üçün tərki-can edər?" Həzrəti Vacibül-vücuddən nida gəldi ki: "Mən İbrahimdən əsxa və İsmaildən əkrəməm ki, İbrahimin qurban etmədən qurbanın qəbul edərəm və İsmailə sual hədiyyə irsal eylərəm". Əlqissə, İbrahim mütəhəyyir ikən Cəbrail enüb qurban yetürdi ki, "Ey Xəlil, "Qəd səddəqtə-rö’ya" bəşarət sana ki, qurbanın məqbul oldu və ibadətün dərəceyi-qəbul buldu və bu kəbşi-əzimül-bərakatı İsmail əvəzinə qurban et". İbrahim nişati-təmamla bəndi-bəlayi İsmaildən götürüb ol qurbanə tiğ çalub İsmailə ayıtdı: "Ey fərzəndiəziz, çün nəqdi-ibadətin sikkeyi-qəbul buldu və dərgahi-rizayiMə’bud çehreyi-mübarəkünə məftuh oldu, bu şükranə ilə bir dua qıl və bu fürsəti qənimət bilüb bargahi-Kibriyadən iltimasi-əfvü əta qıl". İsmail ayıtdı: "İlahi, peyğəmbəri-axirüzzəmanın ümmətinə rəhmət qıl ki, anlara olan əfvü əta həman banadır". Cəvab gəldi ki: "Ey İsmail, hacətin qəbul oldu və duaların dərəceyi-icabət buldu". Şe’r: Ey xoş ol bəndə kim, ibadətlə Şərəfi-izzü e’tibar bula. Kəndüsin qurtarub mə’asidən, Qeyri xəlqün dəxi şəfi’i ola. Həzrəti-Əli bin Musər-Rzadən nəqldir ki, İbrahim İsmail əvəzinə qurban etdikdən sonra xatiri-şərifinə xütur etdi ki: "Fərzəndimi qurban etməyə ’əzm etdigümdə xoş səvab hasil etdim". Həzrəti-İzzətdən vəhy gəldi ki: "Ey Xəlil, məcmui-xəlqdən kimi ziyadə sevərsən?" İbrahim ayıtdı: "Ya Rəb, sənə mə’lumdur: – Həzrəti-Məhəmmədi ki, əfzəli-kainatdır". Xitab gəldi ki: "Məhəmmədimi ziyadə sevərsən, ya kəndüni?" İbrahim ayıtdı: "Həqqa ki, Məhəmmədi". Xitab gəldi ki: "Anın övladın ziyadə sevərsən, ya kəndü övladını?" İbrahim ayıtdı: "Həqqa ki, anın övladını". Nida gəldi ki: "Ey Xəlilullah, anın ə’əzziövladını Kərbəlada şəhid edələr". İbrahim ol vaqiə istimaindən mütəəllim olub giryan olduqda nida gəldi ki: "Ey İbrahim, məzlumi-Kərbəla üçün bu bir miqdar təəllümün səvabi oğlun qurban etdiyin səvabindən ziyadədir". Təəmmül edin, ey əshabi-fitnət və ey ərbabi-fərasət ki, şəhidi-Kərbəla üçün növhə qılmaq nə miqdar əməli-mə’cur və ibadətimə’surdur. Filvaqe, münasibdür əhvali-şəhidi-Kərbəla vəqaye’I İbrahim və İsmailə. İbrahim əgər atəşi-Nəmrudə təvəccöh qıldıqda məlaikədən müavinət qəbul etmədi, şahi-Kərbəla dəxi məsayibi Kərbəlada ləşkəri-cin və sipahi-mələkdən müsaidət istəyüb daməni-istiğasə dutmadı. Və əgər İbrahim vaqiə hökmilə bir oğlun zibh etməyə iqdam etdi, şahi-Kərbəla dəxi vaqiə müqtəzasincə mütəəddid övladü ənsabın fəda qılub dərəcəyi-kəmalə yetdi; və əgər İsmail nəqdi-canın sərfi-rahi-Həqq etməgə müvəffəq oldu, Şahi-Kərbəla dəxi ol mərtəbəyi əhsəni-vəchlə hasil edüb şəhadətə tövfiq buldu. Əimmeyi-Əhli-Beytdən mənquldur ki, hər daneyi-sirişk kim, şühəda üçün gözdən tökülür, sədəfi-şərəfdə bir gövhəri-abdar olub, mizani-əməldə əksər səyyiati anınla rəf’olur və səhifeyi-ə’maldən əksər səvadi-xətayi ol məhv qılur. Şe’r: Kərbəla təşnələrin yad qılub əşk tökən Ətəşi-ruzi-cəzadən ələmü qəm çəkməz. Şühəda halın anub şövqilə yanub yaxılan Ələmi-şö’leyi-nirani-cəhənnəm çəkməz. Şeyx Səhl bin Əbdullah demişdir ki: "Bən Aşura günü əşkinə damət tökərdim və təəssüf çəkərdim ki, diriğa vaqieyi-Kərbəlada ol şahın mülazimətinə müvəffəq olmadım və məqdəmində səadəti-şəhadət bulmadım. Bu məlalətlə dideyi-nəmnakım uyquya getdikdə Həzrəti-Rəsuli vaqiəmdə gördüm, buyurdu ki: "Ey Səhl, Həzrəti Zülcəlalın əzəməti haqqı üçün ki, hər qətreyi-əşk ki, bənüm fərzəndim müsibətində gözdən tökdün, ol qədər səvabə səbəbdir ki, hesabindən küttabi-divani-əflak acizdir. Və bu dəxi əxbarimö’təbərdəndir ki, Həzrəti-Hüseyn ruzi-Qiyamət ərseyi-Ərəsatə çehreyi-xuna-ludlə gəlüb münacat edər ki: "Rəbbi şəfi’əni mən bəka əla müsibət", yə’ni, İlahi, rüxsəti-şəfaət ver bana anlar üçün ki, əşkbar olmuşlar və bu tə’ziyətimdə Əhli-Beytümə təşəbbüh etmişlər. Şe’r: Xoş ol ki, yad qılub Kərbəla şəhidlərin Zəman-zəman tökə lö’lö’i-şahvari-sirişk. Gər olmaseydi qərəz matəmi-Hüseyni-şəhid, Riyazi-didədə olmazdı cuybari-sirişk. * * * Fəsli-ibtilayi-Həzrəti Yəqub Zümreyi-ərbabi-bəla və firqeyi-əshabi-ənanın biri Yə’qub Nəbi, biri həzrəti- Yusufu-siddiqdir. Həzrəti-İmam Rüknəddin əleyhirrəhmə tərcümeyi-"Sureyi- Yusif"də böylə təhrir etmiş ki, bir gün şəmseyieyvani- risalət və dibaçeyi-divaninübüvvət mütəməkkini-məsnədirahət olub, dəryayi-iltifatın bir kənarində gövhəri-mə’dəni-vəfa Həsəni-Müctəba və bir kənarində sərvi-cuybari-səxa Hüseyn bin Əliyyi-Murtəza qərar dutub, gah ol gövhər nəzzarəsindən didəyə nur verürdi və gah bu sərvin müşahidəsində sinəyə sürur yetirürdi. Bu halə müqarin Cəbrail, Məliki-Cəlildən gəlüb səlam yetirüb Həsən və Hüseynə işarət qılub ayıtdı: "Ya Rəsulullah, ətuhibbuhuma?" Həzrət buyurdu ki: "Nə’əm əvladuna və əkbaduna". Cəbrail ayıtdı: "Ya Nəbi, məhəbbətləri mütəsavimidir, ya mütəfavitmi?" Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "La-fərqə beynəhuma, bir bəhri-mə’arif gövhərləridür və bir fələki-məkarim əxtərləridür". Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bu şəhzadənin birin zəhri-cəfa ilə həlak qılub, birinün tiği-bidiriğ ilə bağrın çak edələr". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ya əxi mən yəf’əlu haza beynəhuma". Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, ümməti-bivəfalərin". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Aya, nə cürmlə məqtul olalar və nə xəyanətlə bu cəfayə istehqaq bulalar?" Cəbrail ayıtdı: "Xəyanətdən müərra və cinayətdən mübərra". Həzrəti-Rəsul kəndusin bu bəlaya məxsus təsəvvür qılub bu cəfadən mütəəllim olduqda, Cəbrail ol həzrətün təsəlliyi-xatiri üçün Yusuf surəsin nazil etdi ki (nəhnu nəqussu əleykə əhsənəl-qisəsi). Şe’r: Müsibəti-Həsənü möhnəti-Hüseyni-şəhid Dəmi ki, oldu qəməfzayi-təb’i-paki-Rəsul, Təsəlliyi-dili-paki-Rəsul üçün Həqdən Bəyani-qisseyi-Yə’qubü Yusif etdi nüzul. Və mənşəi-ibtilayi-Yə’qub oldur ki, ol Həzrətə Həqdən on iki övladi-zükur kəramət olunub cümləsindən sirətdə və surətdə Yusuf əkməl və əcməl vaqe’oldu. Netəki, Sərihi-Tənzil andan xəbər verir ki, haşəlillah mahaza bəşərən in haza illa mələkun kərim. Şe’r: Cəmali-bibədəlü fitneyi-xəvasü əvam, Güli-həmişəbəharü məhi-həmişətəmam. Eşqü məhəbbət mülazimi-hüsnü məlahət olmaq adəti-mə’hud olmağın dideyi-bəsirəti-Yə’qub Yusufun kəmali-cəmalinə bir qayətdə valeh oldu ki, baqi övladın fəramuş qıldı. Övladi-Yə’qub bu haləti müşahidə qıldıqda atəşi-rəşk mürüvvətlərin yaxub və seylihəsəd binayi-məvəddətlərin yıxub Yusufun dəf’inə və rəf’inə himmət dutdular və qaideyi-müra’ati-übüvvətü üxüvvəti unutdular. Şe’r: Həva tündbadi binalər yıxar, Həsəd atəşi xanimanlər yaxar. Həmişə müqəddəmati-məkr tərtib edüb intizari-fürsət çəkərlərdi ol zəmanədək ki, Yusuf vaqi’əsində mehrü mahü sitarəyi kəndusinə sacid gördü və Yə’qubdan anın tə’birin sordu. Və anın bu mübahatindən həsədi-ixvan ziyadə olub bir mövsim ki, Yusufu-gül Misri-gülzarın sultanı olmuşdi və dəşneyi-seylab kəfi-məxzubixəvatini-Misr kibi ə’zayi-laləzarı parə-parə qılmışdı, övlad ittifaqlə, Yə’qubun xidmətinə gəlüb ayıtdılar: "Ey asimani-nücumi-səadət və ey mə’dəni-cəvahiri-fütüvvət, əbkari-rəyahin pərdeyi-xəfadən çıxub aləməfruz oldu və məşşateyi-növbəhar cəmileyi-cümleyi-cəhanı hilyeyi-əzharlə müzəyyən qıldı; səriri-sədayi-seylab "Unzur ila-asari rəhmətüllah" – deyüb sükkani-Beytüləhzanə səlayi-seyri-səhra verür və zəbani-səbzeyi-növxiz "İnnəməl-həyatuddünya ləhvün və lə’bun" – deyüb müjdəyi-təmaşayi-biyaban yetirür. Şe’r: Çıxdı yaşıl pərdədən, ərz eylədi rüxsar gül, Sildi mirati-zəmiri-pakdən zəngar gül. San Züleyxa xəlvətidir qönçeyi-dərbəstə kim, Çıxdı andan daməni-çakilə Yusufvar gül. Nola ki, bu mövsimdə Yusufa rüxsət verəsən ki, bir neçə dəm laləzar seyrindən gül kibi könlü açıla və səbzə nəzzarəsi nərgisişəhlasın münəvvər və bənövşə ətri dimaği-lətifin müəttər qıla. Yə’qub ayıtdı: "Ey əzizlər, Yusuf nazpərvərdi-məsnədi-rahətdir, tərəddüd cəfasinə təhəmmül etməz və tiflinaziktəb’dir, siba’ü ziyabə müqabil olsa müqavimətə qüdrəti yetməz". Övladı ayıtdılar: "Ey pedəri-büzürgvar, Yusuf bizüm hirzi-hərasətimizdə olsa gərək, həmleyi-sibaə nə məcal ya əsəri-hiyleyi-zibayə nə ehtima?" Əlqissə ənva’iilhahlə Yə’qub Yusufun fəraqinə riza verüb, əndami-lətifin müləvvən camələr ilə müzəyyən qılub, övladinə həmrah edüb sifariş etdi ki, xarici-dərvazeyi Kən’andə Şəcərətül-vida’ altında bən gəlincə təvəqqüf edün, andan gedün. Anlar şəhrdən çıxub Şəcərətülvidayə yetdikdən sonra Yə’qub dəxi mütəaqib gəlüb, Yusufu ixtiyarsız bağrına basub, yüzün yüzünə sürüb ayıtdı: "Ey övladiəmcad, bəni Yusuf məhəbbətində məzur dutun ki, ixtiyar ilə degil". Şe’r: Ləzzəti-zövqi-cəmalı dəmbədən əfzun olur, Arizin gördükcə göz, könlüm betər məftun olur. Yusufa ayıtdı: "Ey cigərguşə, hətta ki, əgər qüdrətim oleydi, səndən ayrılmazdım, əmma nedim zəifhaləm. Ey fərzəndi-dilbənd, cəhd qıl ki, bu gecə müavidət qılasan. "Ya binəyyə ləv-bəqəytül-leylə lə-uhriqqu". Pəs, Yusufə ağazi-nəsihət etdi ki: "Ey qürrətül-eyn, əlləylətül hublə, mə’lum degil ki, yarın ayineyi-ruzigar nə surət göstərər və bustani-aləmdə nihali-hikmət nə səmər verər". Şe’r: Bu bəhri-nilgun bin mövc hər saət əyan eylər, Ülüləbsarə bir-bir kəşfi-əsrari-nihan eylər. "Hala sana dörd nəsihətim var: "Ya bunəyyə, la tənsiyəllahə, yə’ni mə’budunu unutma və iza vəqə’tə fi-bəliyyətin fəstə’in billahi", yə’ni əgər bir bəlaya düşsən, mə’budundan müavinət istə və əksir min qəvli həsbiyəllahü və na’vəl vəkil, yə’ni bu kəlməyi çox zikr et: "La-tənsani fə’innila-ənsakə", yə’ni bəni fəramuş etmə ki, bən dəxi səni fəramüş etməzəm". Rəvayətdir ki, Yusufun Bana nam bir həmşirəsi olub. Ol mütəvəccihi-səhra olduğu zəmandə uyğuda idi. Vaqisində gördü ki, Yusuf bir neçə gürgi-xunxarə giriftar oldu. İztirablə bidar olub Yusufu təfəhhüs etdükdə dedilər ki, mütəvəccihi-səhra olub. Fəryadü fəğanla şəhrdən çıxdıqda gördü ki, Yusuf Yə’qublə vida’ etməkdədir. Ayağına düşüb təzərrö’ qıldı ki: "Ey əziz, pərişan vaqiə görmüşəm, bu səfər əzimətin fəsx et; əgər təvəccöh lazım isə, bana mülazimətində olmağa rüxsət ver ki, müfariqətə taqətim yoxdur". Şe’r: Şəbi-vida’ səhərgahi-ruzi-hicrandır, Əsasi-bünyeyi-fəryadü ahü əfğandır. Əqlissə, iqtizayi-hökmi-qəza fəsxi-əzimətə riza verməyüb, Yusuf validibüzürgvar və həmşireyi-vəfadar ilə vida’ edüb ixvanicəfakarlə rəvan olduqda Yə’qub Rubilə ayıtdı: "Sən əkbəriövladımsan, Yusufu sana tapşırdum, səndən istərəm". Qaliba bu səhvdən ki, demədi Allaha tapşırdum, bunca fİraqə səzavar oldu və bunca bəlalara istehqaq buldu. Şe’r: Hiç məqsudə dəstərəs bulmaz, Qeyri-Mə’budə e’timad qılan. Vasilə-mənzilə-murad olmaz, Unudub anı qeyri yad qılan. Və bir məşrəbə şirü şəkər Rubilə təslim etdi ki: Yusufun təb’inazikində tabihərarətə taqət yoxdur, təşnə olduqda bu məşrəbdən hərarətinə təskin verəsüz və ziyadə təvəqqüf etməyüb Yusufu bana yetürəsüz ki, siz gələnədək bən mənzilimə getməzəm. Əqlissə, anlar rəvan olub və Yə’qub əsərlərinə nigaran qalub hər ləhzə bin ahicigərsuz çəkərdi və hər dəm bin qətrə sirişki-laləgun tökərdi. Şe’r: Getdi ol sərv ki, kami-dili-divanə idi, Mürği-can nuri-ruxi-şəm’inə pərvanə idi. Qaldı hicrində könül müztəribü sərgərdan, Ey xoş ol dəm ki, ana həmdəmü həmxanə idi. Yə’qubun ərsəyi-müşahidəsində olduqca Yusufu qardaşları mükərrəm və möhtərəm dutub, gah kökslərinə alub və gah başlarına götürüb yürürlərdi. Şe’r: Kimi köksündə eylərdi məqamın, Kimi başda məqami-ehtiramın. Kimi eylərdi gərdi-damənin pak, Yolunda rəf’edərdi xarü xaşak. Kimi təkrar edüb göftari-şirin, Verürdi nazənin təb’inə təskin. Güruhi-hiyləəngizü cəfacu Kəmali-məkr ilə Yə’qubə qarşu Qılub izhari-asari-tələttüf, Qılurlardı qamu tə’zimi-Yusuf. Çun imtidadi-bü’di-məsafət Yə’qubla övlad arasında hail oldu və rişteyi-məddi- şüai-bəsəri-Yə’qub tiği-seyli-əşklə inqita’ buldu, ol bivəfalar qüvvətdə olan kinlərin fe’lə gətürdilər və pərdeyi-müvasa və müdarayı aradan götürdülər və Yusufu ki, əfsəri-fərqi-rif’ət və gövhəri-taci-səadətləri idi, əmmameyi-matəm kibi başlarindən xakiməzəllətə buraxdılar ki: "Ey sahibi-rö’yay-kazibə, məscudləri olduğun mehrü mahə istiğasə qıl sana ia’nət etsünlər və vaqiədə gördügün sitarələrdən təvəqqə’ et [ki, hubuti]-əxtəri-iqbalinə müsaid olsunlar". Əlqissə, Yusuf övci-tə’zimdən həzizi-təxfifə düşüb hər kimə təvəccöh etdi, təərüz eşitdi və hər canibə ki, mail oldu azar buldu. Zülm əlilə əmaməsin başından alub və nə’leynin ayağından salub sünbüli-geysusin pərişan etdilər və xarü xara üzrə anı pabürəhnə yürütdülər. Şe’r: Kəfi-payın cərahət qıldı pürxun, Səmən bərgini xunab etdi mülgun, Qubaraludə oldu mah ruyi, Pərişan cə’di-muyi-müşkbuyi. Kimə kim, eylədi dərdini izhar, Ana əlbəttə andan yetdi azar. Kimin kim, damənini dutdu ol pak, Giribanını qıldı gül kibi çak. Kimin kim, ayağına düşdü ol nur. Başından qıldı rə’fət sayəsin dur. Ol vəqtədək ki, dərəceyi-aftab irtifa’ buldu və həva sineyi-suzani- Yə’qub kibi aləmsuz oldu, atəşi-ətəş cigər və sinəyə hiddətihərarət buraxdı və ləhibi-şiddətitəəttüş xirməni-səbrü qərarın yaxdı. Şe’r: Pəjmürdə qıldı sərvi-xuramanı qəhti-ab, Gülbərgə düşdü tabi-hərarətdən iztirab. Yusuf qayəti-iztirabdən Rubilə ayıtdı: "Ey bəradər, bən sənün xiteyihimayətində və hövzeyi-hərasətindəyəm, bənim siğəri-sinnimə rəhm et və fəryadimə yet". Andan iltifat bulmayub Şəm’unə ayıtdı: "Ey bəradər, tiği-tüğyani-ətəş rişteyi-həyatım qət’indədür, nola bir qətrə su ilə naireyiiztirabimə təskin verəsən və validi-büzürgvarım həmrah edən məşrəbədən canisuzanimə rahət yetürərsən". Şəm’unibimürrüvvət ol məşrəbəyi toprağə töküb ana vermədi və ol şirü şəkkəri tirə toprağə rəva gördü, ana layiq görmədi. Netə ki, dəşti Kərbəlada bə’zi bədbəxtlər zülali-Fəratı ki, cəmi’i-məxluqə mübah ikən Ali-Mustəfadən qət’ etdilər və təriqi-hidayət zahir ikən rahizəlalət dutdular. Şe’r: Ruzi-rəzmi-Kərbəla rahi-xəta dutmuş Fərat, Qılmamış Ali-Məhəmməd dərdinin dərmanini. O səbəbdəndir bu kim, üzr ilə dutmuş müttəsil, Eyləyib fəryad xaki-Kərbəla damanini. [Əlqissə], Şəm’un ayıtdı: "Ey Yusuf, qarındaşlarından təvəqqö’ etdigün qətreyi-ab dəşneyi-tiği-abdardür və təmə’ eylədigün iltifat növki-xəncəri- xunxardur". Yusuf ki, və’idi-həlak eşitdi, məxafətiqətlindən əklü şürbi fəramuş etdi. Şe’r: Çü növmid oldu əfğan etdi Yusuf, Düri-əşkini qəltan etdi Yusuf, Cigər qanilə müjganun qılub nəm, Nəmi-müjgan ilə derdi dəmadəm Ki, ey seyli-sirişki-tündrəftar, Çü mane’ yox sana, lütf eylə zinhar. Yürü Yə’qubə halimdən xəbər ver, Qəmi-bie’tidalimdən xəbər ver. Xəbər ver söylə, ey piri-bəlakeş, Qılıbdur Yusufu gərdun müşəvvəş. Olubdur xaki-zillət xaksarı, Nə həmrazı, nə qəmxarı, nə yarı. Aya, əgər Yə’qubi-pərişanruzigar Yusufu-xücəstəxisalı ol zillətlə görsəydi, nolurdu halı və gər Həzrəti-Mustəfa Kərbəlada Hüseynin əhvalinə müşahidə qılsaydı, nə qayətə yetərdi möhnətü məlalı. Şe’r: Təhqiqi-möhnətü qəmi-Ali-Əba üçün, Səhrayi-Kərbəlaya güzar eylə, ya Nəbi. Hali-Hüseynə xaki-məzəllətdə qıl nəzər, Əndişeyi-qəribi-diyar eylə, ya Nəbi. Əlqissə, Yusuf cümlədən növmid olub, ruyi-təzərrö’ qibleyimünacata dutub ayıtdı: "İlahi, netə ki, nari-Nəmruddən Xəlilə nəcat verdün və tufani-iztirabında Nuha mədəd yetirdün, bana dəxi bu hadisədən aman ver". Yusufun nəsimimünacatı Yəhudanın rövzeyizəmirində güli-riqqət açub Yusufə ayıtdı: "Ey bəradər, təvəhhüm etmə ki, bənim bəqayi-həyatimdən əsər olduqca sana əsərifəna yetməz və sərsəri-afət hisari-himayətimdə gülşəni-əhvalinə güzar etməz". Sair ixvan Yəhudanın zilli-himayətin Yusufun üzərində məmdud görüb, qətlindən təcavüz edüb bir qeyr tədbir etdilər. "Və əcmə’u ən yəc’əluhu fiğiyabətil- cubb". İttifaqən Kən’andan üç mil miqdarı dur bir çahi-bə’idülğəvr var idi məhcur; Yusufu ol çah üzərinə ilətüb buraxmaq tədarükündə olduqda, Yusuf ol vaqiə hövlindən iztirabə düşüb, ixvani-bivəfanın əllərin öpüb, ayaqlarına yüz sürüb istiğasə qılurdı, əmma faidə qılmazdı və heç birinün dilisəxti onun müruriseyli- sirişkindən nərm olmazdı. Şe’r: Dərda ki, dari-dəhrdə bir yar qalmadı, Şərhi-qəmi-dil etməgə qəmxar qalmadı. Tey qıldı cövr dövri-mürüvvət büsatını, Mütləq büsati-dəhrdə dəyyar qalmadı. Yusuf gördü ki, ümidi-nəcat yox, təzərr ö’etdi ki: "Ey əzizlər, möhnət verün ki, iki rik’ət nəmazə qiyam edim". Dedilər: "Sən [nə bilürsən] nəmaz nədir?" Yusuf ayıtdı: "Əgərçi tifləm, əmma pedəribüzürgvarimlə mehrabi-ibadətə çox təvəccöh edüb adət etməgin mə’lufum olmuşdur". Əlqissə, icazət alub nəmazə məşğul olduqda münacat etdi ki: "Ya Rəb, İmami-məhamım sənin qəbzeyi-iqtidarindədir, səndən himayət istərəm" – deyüb münacatından fariğ olduqda ol bivəfalar italeyi-dəsti-təğəllüb qılub bədənimübarəkindən pirahənin çıxarmaq istədikdə Yusuf ayıtdı: "Ey bimürüvvətlər, zindəyə setri-övrət və mürdəyə kəfən ləvazimdəndir. Nola gər pirahənimə mütəərriz olmayasız?!" Dedilər ki, xunalud edüb Yə’qubə göstərmək məsləhəti üçün pirahən bizə mətlubdur. Təzərrö’ faydə qılmayub, bədəni-lətifin qönçəvar pirahəndən müərra qıldılar və muyi-miyaninə rişteyi-rəsən peyvənd edüb tirə çahə endirdilər. Şe’r: Tənini pirahəndən qıldılar ur, Gülün bərgi-səməndən saldılar dur. Rəsənlər eyləyib ə’zasinə bənd, Dərunin yaxdılar qəndil manənd. Müqəyyəd olmayub fəryadü ahə, Anı endirdilər ol tirə çahə. Şüa’i-nuri-ruyü bərqi-ahı Münəvvər eylədi ol tirə çahı. Əmma hənuz nisfi-rahi-qə’ri-çah qət’ olmadan ol rəsəni silsileyirabiteyiməhəbbətləri kibi qət’ etdilər və ol biçarəyi tənha buraxıb ol çahın üzərinə xarü xaşak yığub üzərindən getdilər. Rəvayətdir ki, Yusuf qeyrdən qət’i-ümid edüb kəndüsin Vacibülvücudə təslim etdi və qayəti-dəhşətdən bihuş olduqda Həzrəti-Izzətdən Cəbrailə hökm oldu: "Ya Cəbrail, ədrik’əbdi. Filhal Cəbrail Yusufu götürüb qə’ri-çahə yetürdi və hüləli-behiştdən setribədən verüb, pərübalin səhhət üçün cərahətlərinə sürüb və sərimübarəkin xakiməzəllətdən götürüb surəti-əhvalinə heyran ikən nida gəldi ki: "Ey Cəbrail, Yusufun bir neçə gün müanəsətin ixtiyar et ki, qəribdir. Bidar olduqda ana bənim səlamım yetür və müjdeyi-nəcat ver". Cəbrail ayıtdı: "İlahi, icazət ver ki, kəndümi ana Yə’qub sürətində göstərəm ki, qayətdə müştaqdır". Yusuf ol xabi-dəhşətdən bidar və ol sükri-möhnətdən huşyar olduqda Cəbraili Yə’qub sanub fəryadə gəldi ki: "Ya əbətah, gördünmü ixvani-bivəfa bana nə cəfalər qıldılar və nə üqubətlər ilə bəni bu zindani-bəlaya saldılar". Cəbrail ol iztirab taqət gətirməyüb ayıtdı: "Ey Yusuf, bən Yə’qub degiləm, Cəbraili-Əminəm, rəsuli-Rəbbül-aləmin". Həzrəti-Həqq sana səlamlar yetirür və fəraqi-validin xüsusunda tə’ziyət verür və hökm edər ki, bəlaya təhəmmül qılasan və səbrlə nəcatə ümidvar olasan. Şe’r: Səbr qıl, səbr ilə məqsudinə səbr əhli yetər, Səbr edən səbr ilə sərrişteyi-məqsud dutər. Rəvayətdir ki, Yə’qub övladlə vida’ etdiyi mənzildən mütəhərrik olmayub, ol müsafirlərin müraciətinə intizar çəkərdi və ləhzə-ləhzə yadi-rüxsari-Yusuf edüb, ahi-həsrət çəküb, didədən əşki-nədamət tökərdi ol zəmanadək ki, Yusufu-xurşid rəsəni-şü’a ilə qə’ri-çahiməğribə nüzul etdi və qübari-küdurəti-zülmət dudi-dili- Yə’qub kibi səfheyi-ruzigarı dutdu. Qət’ən müsafirlərdən əsər peyda olmayub, Yə’qubun iztirabı ziyadə olub derdi. Şe’r: Bir xəbər ver, ey səba, sərvi-rəvanım qandadır, Canımın aramı yox, arami-canım qandadır? Neylədin, netdin, fələk, xurşidi-aləmtabimi, Ol rüxi fərxündə, mahi-mehribanım qandadır? Və dəmbədəm təxəyyül edərdi ki, aya, övci-əməldən əxtərimuradım tülu’inin tə’xirinə nə səbəb vaqe’ oldu ola və asimaniduadən ayəti-rəhmət nüzulinə nə mane’ oldu ola? Şe’r: Bəni dur etdin, ey dövri-fələk, bir mahsimadən Ki, zövqi-vəsldir yegrək bana dünyavü üqbadən. Şəbi-tarikdən, ey gərdun, qiyas etgil onun halin Ki, düşmüşdür cüda bir aftabi-aləmaradən Yə’qub təmam gecə bu sürudlə mütərənnim idi, ol vəqtədək ki, Yə’qubi-səfidmuyi- sübhi-sadiq Yusufu-xurşid iştiyaqindən ahi-sərd çəkdi və piri-gərduni- xəmqamətə ol ahi-sərddən riqqət qılub sitareyi-sirişkin tökdü. Yə’qub ədayinəmazi- sübh edüb, ol gün dəxi mənzilinə müraciət qılmayub, Şəcərətül-vida’ altında sayəvar yerdən yerə mütərəddil olub, ol şəm’i-şəbistani-səadətün intizari ilə növhələr qıldı. Əmma ixvani-Yusuf ol əmri-qəbihə irtikab etdikdən sonra ol gecə müraciətləri müyəssər olmayub, bir səhradə qalüb uyquya getdilər. Nisfülleyldə Yəhuda sair ixvanindən məxfi, çah üzərinə gəlüb nida qıldı ki: "Ya əxi, əhəyyün əntə əm məyyitün?" Yusuf ayıtdı: "Aya, sən kimsən ki, qəriblər halın istifsar edərsən?" Dedi: "Bən Yəhudayam, ey bəradər, nədir halın?" Yusuf ayıtdı: "Ey əziz, nola halı anın kim, qeyrilərdən cəfa gördükdə müavinətin istədigi qövmdən cəfa görüb, atəşi-fəraqi-pedər və naireyi-cəfayibəradərdən xirməni-həyatinə hirqətifəna yetə və xidmət üçün damənin dutan tayifə bidad üçün giribanın duta". Şe’r: Qəribi-mülki-eşqəm, qeyri-əşkü ah, dərdü qəm Nə bir müşfiq, nə bir munis, nə bir yarü nə bir həmdəm. Yəhuda ayıtdı: "Ey bəradər, keyfiyyəti-halın mə’lumdur, vəsiyyətin var isə bəyan et". Yusuf ayıtdı: "Vəsiyyətim budur ki, validi-büzürgvarım hüzurində məclisi-cəmiyyətünüz in’iqad bulduqda bənim pərişanlığımı fəramuş etməyəsüz və cəhdiniz olduqca ol piriəzizin könlün yaxub xatirin incitməyəsüz". Allah, Allah! Nə münasibdir bu vəsiyyət ana ki, Həzrəti-Sultani-Kərbəla İmami- Zeynəlabdinə vəsiyyət qıldı ki: "Ey fərzəndi-dilbənd, səlamımı süləhayi-ümmətə yetür və iltimas et ki, hər qanda bir məzlum və bir qərib müşahidə qıldıqda bənim qəribliyim və məzlumluğum yad edələr". Şe’r: Ey qılanlar arizuyi-abi-Kövsər dəmbədəm, Təşnə dünyadan gedən Ali-Rəsuli yad edin. Macərayi-Kərbəla zikrin qılın şamü səhər, Təb’iniz ol zikri-rə’fətbəxşlə mö’tad edin. Rəvayətdir ki, Yəhuda hənuz müraciət qılmadan bəradərlər xəbərdar olub əqəbincə gəlüb giryan gördülər, dedilər: "Səbəbi-giryə nədir?" Dedi: "Bu qərib üçün ağlaram". Bəradərlər anı məlamət edüb səri-çahi möhkəm edüb mütəvəccihi-Kən’an oldular və Yusufun pirahənin bərgi-gül kibi xunin edüb siba’ə aldırdıq deməyə ittifaq qıldılar. Şəcərətül-vida’ə qərib olduqda Yə’quba mülazim olan Dina nam düxtəri-büləndəxtər gördü ki, övladi-Yə’qub gəlürlər, əmma Yusuf aralarında yoxdur, ə’zasinə lərzə düşüb müztərib olduqda Yə’qub ayıtdı: "Ey zəifə, bu nə rə’şədür?" Ol mə’sumə və ol məzlumə ayıtdı: "Ey pedəri-büzürgvar, övladın göründü, əmma Yusuf görünməz, bilməzəm nə hikmətdir". Şe’r: Güllər açıldı, görünməz ol güli-xəndan, nə sud! Çıxdılar səyyarələr, çıxmaz məhi-taban, nə sud! Bu halə müqarin övladi-Yə’qub bildilər ki, hənuz Yə’qub Şəcərətul-vida’ altındadır: hiylə ilə giribanların çak və məkrlə didələrin nəmnak edüb "Va-əxahu va-Yusufah", – deyüb növhəyə başladılar. Dina surəti-hallərində məzmunə müttəle’ olub Yə’quba xəbər verdikdə Yə’qubi-biçarə bihuş olub düşdükdə Dina fəryad etdi ki: "Ey əzizlər, Yə’qub əldən gedüb, ayaqdan düşdü, mədəd qılun". Övladi-Yə’qub ol piri-məzlumun üzərinə cəm’ olub, Yəhuda ayıtdı: "Ey cahillər, bu nə fikri-xəta və əndişeyi-nasəvab idi ki, qıldınuz, həqqa ki, bu tədbirin nəticəsi dünyada məlalətdir və axirətdə xəcalət". Əlqissə, Yə’qubi-namuradi bihuş ikən ol xaki-məzəllətdən götürdülər və kəndü möhnətxanəsinə yetürdilər. Bir müddətdən sonra Yə’qub dideyi-nəmnak açub Yusufu istifsar etdikdə ol cəfaculər rişteyi-təzvirə tab verüb Yusufun pirahəni-xunaludun araya gətürdilər və siba’ü ziyabə töhmət buraxub, naləvü əfğanlərin əflaka yetürdilər. Yə’qub ol xəbərdən yenə bihuş olub, bir müddətdən sonra özünə gəldikdə ayıtdı: "Ənə-əynə". Dedilər: "Kəndü mənzili-kəramətində və məqərri-səadətindəsən". Yə’qub ayıtdı: "Haşa, çün Yusufum yoxdur, mənzilim mənzili-tə’ziyətdir və məqamım məqaminədamət". Şe’r: Nedərəm canü cəhanı, bana dildar gərək, Nədürür canü cəhan, aşiqə didar gərək. Əlqissə, Yə’qubi-həzin libasi-matəm geyüb və binayi-beytüləhzan qılub, naləvü əfğanı bir qayətə yetürdi ki, məlaikeyi-asiman mütəsədde’ olub münacat etdilər ki: "Ya Rəb, Yusufu Yə’quba vasil et, ya bizə rüxsət ver ki, yer yüzünə enib ana mürafiqət qılalum". Cəbrail ayıtdı: "Ya Yə’qub, əbkəytə bibukaikəl-məlaikətətə" Yə’qub ayıtdı: "Ey Cəbrail". Şe’r: Bəsteyi-dami-qəmi-hicrani-yarəm, neyləyim, Eyb qılman giryəmi, biixtiyarəm, neyləyim. Yə’qubun abi-çeşmi-əşkbarı bir mərtəbədə rüxsəti cərəyan buldu ki, səvadimərdümi- çeşmin bəyazi-didədən məhv qıldı, netəkim, "Səhihi-Tənzil" andan xəbər verür: "Və’bəyəzzət əynahu min-əlhuzni" .Nəqldir ki, Həzrəti-İmam Zeynəlabdin vaqieyi-Kərbəladan sonra həmişə giryan idi, iltimas etdilər ki: "Ya İmami-zəman, kəsrəti-büka ilə iqdam etmə, səbr et". Ol Həzrət buyurdu ki: "Ey əzizlər, bəni mə’zur dutun". Şe’r: Bir oğlundan cüda düşmüşdü Yə’qub, Hücumi-giryə qılmışdı gözün kur. Əcəbmi giryə qılsam bən ki, düşdüm Neçə Yusuf kibi mə’sumdən dur. Həzrəti-Yə’qub peyğəmbəri-mürsəldi, on iki oğlundan biri qayib olduqda və qayibin dəxi vüsalinə rica hasil ikən ol qədər ağladı ki, nöqteyi-səvadi-didəsin tiği-seyli-sirişk hək qıldı: "Bən ki, validibüzürgvarım və ə’mami-alimiqdarım və ixvani-büləndiqtidarım hüzurumda şəhadət buldular və biümidi-müraciət aləmibəqayə təvəccöd qıldılar, giryə qılsam əcəbmidir?" Şe’r: Bənim halım nə bilsin olmayan möhnət giriftarı, Bəla azürdəsi, qürbət pərişanı, qəm əfgarı. Rəvayətdir ki, övladi-Yə’qub Yusufu buraxıb getdikdən sonra hər zəman müavidət qılub əhvalın təcəssüs və təfəhhüs edərlərdi. Bir gün Malik nam bir tacirin güzarı ol çah üzrə düşüb Yusufu çıxardıqda övladi Yə’qub xəbərdar olub üzərinə varub, "bu bizim qulumuzdur" – deyüb anı Malikə satdılar və sifariş qıldılar ki: "Bu bəndə gürizpadır, bəndü zəncirsiz qoyman və əbdi-asidir, istifayi-əklü şürblə tüğyan vermən". Yusufu-siddiq anların kələmatın istima’ etdikcə təsdiq verüb səbr edərdi. Əmma bəndü zəncirə gəldikdə təvəqqüfsüz fəğanə gəldi. Malik ayıtdı: "Ey qulam, bəndeyi-gürizpayə bəndü zəncir lazımdır, nə fəğan edərsən?" Yusuf ayıtdı: "Ey Malik, bən bəndü zəncirdən ağlamazam, əmma ol gün yadimə gəldi ki, Həzrəti-Sultani-BargahiKibriya, Maliki-duzəxə hökm edə ki, ta’atimdən mütəmərrid olanları səlasilü əğlalə çək. Aya, bana bu cəfaləri rəva görənlərin halı ol gün nolur, — deyüb ağlaram". Malik bu xəbərdən mütəəsir olub ayıtdı: "Ey qulam, kələmatində əsəri-dərd var, bu bəndü bəlaya müstəhəqq degilsən, əmma xacələrün xatiri üçün bir dəm müqəyyəd olduğundan sonra səni itlaq edərəm". Çün övladi-Yə’qub Yusufu müqəyyəd etdirüb Malikə təslim etdilər və getdilər, Yusuf Malikə təzərrö’ etdi ki: "Ey Malik, lütf et, bəni bir dəxi xacələrim didarinə müşərrəf qıl". Malik ayıtdı: "Ey fəqir, bunca cəfadən sonra bu nə məhəbbətdir ki, səni anlara müştaq edər?" Yusuf ayıtdı: "Ey Malik, bunlar bənim məxdumlarİmdir, bunlardan cəfa gördükcə ülfətim ziyadə olur". Malik təəccüb edüb avaz yetürdi ki: "Ey əşrafi-Kən’an, tə’cil etmən ki, bu bəndə bir dəxi didarınıza müşərrəf olmaq istər". Övladi-Yə’qub təvəqqüf edüb, Yusuf zəncirin sürüyüb anlara mülhəq oldu, ayıtdı: "Ey əzizlər, hər cəfa ki, qıldınız sizə həlal edərəm, bu şərtlə ki, pedəribüzürgvar riayətində ehmal etməyəsüz". Yəhuda giryan olub ayıtdı: "Ey Yusuf, hala bir müsibətdir vaqe’ oldu, mərdanə olub cəhd et ki, xanədani-nübüvvətə seylabi-cəzə’dən xələl yetürməyəsən". Şe’r: Mərdanə gərək bəladə aşiq, Üşşaqə cəzə’ degil müvafiq. Bisəbr degil müradə qabil, Səbrilə olur murad hasil. Əlqissə, Yusufu bir naqəyə bindirüb bir qulami-ziştruyi-tündxuy ana müvəkkil etdilər və mütəvəccihi-darülmülki-Misr olub məhmiliəzimət yürütdülər. Yusufu-biçarə hər mərhələdə cərəsvar fəğan qılub və hər mənzildə mütəhəyyir və bizəban qalub, ənva’i-küdurətlə gedərkən yolda məqabiri-Ali- Ishaqə güzarı düşüb, validəsi məzarın görüb, ixtiyarsız naqədən kəndusin buraxub, ol qəbri qucaqluyub fəryad etdi: "Ya ümmah, mülahizə qıl ki, bəndələr kibi bey’ə girüb, sariqlər kibi zəncirə çəkilüb nə üqubətlərə giriftar olmuşam". Qəbrdən avaz gəldi ki: "Ya vələdah ya qürrətə əynah fəsbir innəllahə mə’əssabirin" Sübh olduqda Yusufa müvəkkil olan qulam Yusufu naqə üzərində görməyüb təcəssüs edərkən gördü ki, bir qəbr üzərində oturub növhə edər. Bimühaba bir neçə təpança ilə rüxsari-lətifin məcruh edüb ayıtdı: "Ey bəndeyi-asi, xacələrün sənin xüsusində sadiq olduqları mə’lum oldu". Yusuf heç cavab vermədi, əmma dərdlə bir ahi-sərd çəkdi ki, mülkü mələkuta qülqülə düşüb filhal, əbri-bəhar və rə’dü bərq peyda olub, bir tufan qopdu ki, əhli-qafilə mütəvəhhim olub dedilər: "Bu əlaməti-Qiyamətdir". Yusufun müvəkkili olan qualm ayıtdı: "Ey əzizlər, mən bu qulama bir neçə təpança urdum, bu qualm bir təzərrö’ etdi, bu əlamət zahir oldu". Malik ayıtdı: "Ey qulam, səbəbi-təpança nə idi". Qulam ayıtdı: "Naqədən düşüb fərar etmək tədarükündə idi". Malik ayıtdı: "Zəncirlə fərar etmək olmaz". Yusufu hazır edüb ayıtdı: "Nişə naqədən düşdün?" Yusuf ayıtdı: "Valideyimüşfiqəm qəbrin görüb ziyarətinə təvəccöh etdüm, bu zalım bəni bigünah incitdi, bən həm bir ah çəkdim ki, cəhanı tarik etdi". Şe’r: Dudi-dildən çehreyi-xurşidə gər çəksəm niqab, Ta Qiyamət əhli-dünyaya görünməz afitab. Əhli-qafilə Yusufa nəzəri-e’tibar ilə baxub iltimas etdilər ki: "Ey cəvani-əhlişə’n, bu küdurəti ayineyi-ruzigardən götür". Filhal, Yusuf göyə baxub ləbigövhərfəşanun duaya mütəhərrik etdikdə həvadan küdurət gedüb, səfaya mübəddəl oldu. Malik Yusufun bəndü zəncirin götürüb, faxir libasla müləbbəs edüb, mükərrəm və möhtərəm qıldı. Ey əziz, Yusuf məzari-madər görüb fəğan etdikdə böylə müəssir oldu. Mə’lumdur ki, müxəddərati-hücreyi-risalət və xəvatinisərapərdeyi- nübüvvət və əytami-əslabi-vilayət dəşti-Kərbəlada bədənsiz başları və başsız bədənləri görüb növhə qıldıqda nə əsər verüb. Rəvayətdir ki, əzizi-Misr, Yusufu Malikdən alub, Züleyxanun xidmətin ana müqərrər qıldıqda və Züleyxa anın dami-məhəbbətinə giriftar olduqda, çün eşqi- Züleyxa aludeyi-məcaz idi, tabi-məlamət gətürməyüb, kəndusinə rahət və mə’şuqinə möhnət rəva gördü və daməni-pakinə çaki-töhmət buraxub, bəndü zindanla ona azarlar yetürdi. Şe’r: Aləmi-eşq içrə oldur adəti-mə’hud kim, Aşiq əhli-dərd olub, mə’şuq olan bidərd ola. Hiç aşiq xatiri-mə’şuqə azar istəməz, Mərd olan mə’şuqə cövr etməz məgər namərd ola. Bir gün Züleyxa hökm etdi ki, Yusufu zəncirlə bir naqəyə bindirüb Misrin məhəllələrində gəzdirüb nida edələr ki: "Vəliyyi-ne’mət hərəmsarayində xəyanət qılanlarun cəzası budur". Bu xəbər şaye’ olduqda Misrin dərü divarı nəzzarə əhlindən səhayifi-təsvir oldu. Zira müşahideyi-cəmali-Yusuf əhli-Misri qayətiheyrətdən surəti-divar qıldı. Bu təriqlə seyr edərkən Züleyxa kisvəti-məchulla Yusufun güzərgahinə gəldi ki, halın görüb xələmatın istima’ edə. Və bu halətdə Yusuf münacat edərdi ki: "İlahi, bigünahəm, sən vəqaye’i-əhvalimə vaqifsən, rəhm et". Şe’r: Büzürgvar Xudaya, əsirü heyranəm, Şikəstəhalü dilazürdəvü pərişanəm, Müqimi-guşeyi-qəm, mübtəlayi-dami-ələm, Əsiri-dərdü giriftari-bəndü zindanəm. Cəbrail Həzrəti-Cəlildən gəlüb ayıtdı: "Ey Yusuf, bəndü zindandan ələm çəkmə ki, səngirizə həbsi-mə’adində müzayiqə çəkməsə, lə’li-abdar olub zivəriəfsəri- səlatin olmaz və qətreyi-ab təngnayi-sədəfdə məhbus olmasa, dürri-şahvar olub məhbublar vüsalinə dəstrəs bulmaz. Ey Yusuf, Züleyxa güzərgahində durub mütərəssidi-istima’i-kəlamındır, hökmdür ki, cəzə’ qılmayasan və kəsrətiələmdən mütəşəkki olmayasan ki, Züleyxa əməlindən xoşnud olmaya və sənin məlalindən sürur bulmaya". Rəvayətdir ki, Yusuf Züleyxaya yetdikdə münadi lisanında bu cari oldu ki: "Haza qulamun min-Kən’an vəl-əzizü əleyhi ğəzban". Cəbrail ayıtdı: "Ey Yusuf, münadiyə cəvab ver ki: "Haza xəyrun minğəzbanir- rəhman və mə’siyətil-rəbban və duxulinniran və sərabilil-qətran". Yusuf bu əda ilə mütəkəllim olduqda Cəbrail ol sədayi Züleyxaya irişdürdi və Züleyxa münfə’il olub, kəndü mənzilinə müraciət qılub, cariyəsilə harisizindana irsali-pəyam qıldı ki: "Minbə’d bu qulama cəfa rəva görməyüb, bəndü zəncirin götürüb hüsni-riayətində təqsir etməyə". Əlqissə, Yusuf yeddi il müqimi-guşeyi-zindan idi, əmma ol mərtəbədə əfğan edərdi ki, əhli-zindan derlərdi: "Ey əziz, gündüz nalə eylərsən, barı gecə təhəmmül et ki, bizə rahət müyəssər ola". Züleyxa bu hala müttəle’ olduqda buyurdu ki: "Zindandan şari’iammə bir dəriçə açalar, ola ki, sadirü varid nəzzarəsindən Yusufun dili-biqərarinə bir qərar gələ". İttifaqən ol dəriçə canibi- Kən’ana açıldı. Hər gecə ki, səlabəti-hinduyi-zülməti-şəb ol güzərgahdan xəlqin tərəddüdün qət’ edərdi, tənha Yusuf ol dəriçəyi məftuh edüb, canibi-Kən’andan mütəhərrik olan nəsimi müxatəb edüb, Yə’qubun əhvalın istifsar edüb, ana peyğamlar irsal edərdi. Şe’r: Bir xəbər ver, ey səba, ol mahi-tabandan bana Kim, qəmi-eşqində yüz qəm yetdi dövrandan bana. Olma qafil, Tanrıçün, daim tərəddüd eyləyüb, Gəh yetür bəndən ona peyğam, gəh ondan bana. Bir gün bir ə’rabiyi-şütürsəvar şəhərdən mütəvəccihi-səhra ikən, naqə anı buraxıb biixtiyar Yusufun zindaninə müqabil gəlüb lisani-hal ilə Yusufə səlam verüb ayıtdı: "Ey pəsəndideyi-Məliki-Cəlil və ey şükufeyi-Bəni-Israil, Kən’andan Misrə gəldim və hala Misrdən Kən’ana gedirəm; Yə’quba peyğamın varmı?" Yusuf ki, Yə’qub adın və Kən’an zikrin istima’ etdi, fəryadü fəğanı asimana yetdi. Şe’r: Səba, lütf etdin, əhli-dərdə dərmandan xəbər verdün, Təni-bicanə candan, canə canandan xəbər verdün. Bu halətə müqarin ə’rabi iztirab ilə gəlüb naqəyə taziyanə urmaq sədədində ikən zəminə hökm oldu ki, ə’rabiyi həbs edə. Ə’rabi müqəyyəd olduqda Yusuf nida yetürdi ki: "Ya əxəl-ərəb, nə canibdən gəlürsən?" Ə’rabi ayıtdı: "Kən’andan gəlürəm". Yusuf ayıtdı: "Kən’anın qansı nahiyəsindən olurdun?" Ə’rabi ayıtdı: "Mənzilgahım çeşməsari-Bəni-İsrail və mərğzari-Ali-Yə’qubdur". Yusuf ayıtdı: "Ey bəradər, ol badiyədə heç bir dirəxti-barvər gördünmü ki, on iki budağı olub, birin sərsəri-afət qoparub bir müddətdir ki, əsli-dirəxt arizuyi-fər’ ilə pəjmürdə və bixi-dirəxt iştiyaqi-şaxsarlə əfsürdədir?" Ə’rabi ayıtdı: "Bu nüktə əhvali- Yə’qubdan kinayətdir ki, on iki oğlundan birin itirüb, hala bir müddətdir ki, yollar üzərində bir möhnətxanə bina qılub, ismin Beytül-Əhzan qoyub, anda sakin olub, sadirü variddən xəbər sorar, əmma əsər bulmaz". Şe’r: Hiç kim, ya Rəb əsiri-dərdi-hicran olmasun, Mənzili Yə’qub nisbət Beytül-Əhzan olmasun. Aşiqin bir dəm muradınca mədar etməz fələk, Necə hər dəm gəlməsün fəryadə, giryan olmasun. Yusufun dərdi bu xəbərdən ziyadə olub ayıtdı: "Ey ə’rabi, hala əzimətün nə canibədür?" Ə’rabi ayıtdı: "Badiyeyi-Hicaza əzm etişəm ki, anda məta’imünasib alub Kən’ana müraciət qılam". Yusuf ayıtdı: "Bu ticarətdə nə miqdar fayidə mütəsəvvirdür?" Ə’rabi ayıtdı: "Yüz dirəm". Yusuf ayıtdı: "Sana bir yaqut verəyim ki, qiyməti igirmi bin dirəmdən ziyadə ola, bu şərtlə ki bu mənzildən Kən’ana müraciət qılub, Beytül-Əhzanə gedüb ol pirə səlamım yetürəsən və xakipayinə niyazım ərz edəsən ki: "Ey Rəsuli-sahib-qəbul, zikrində olan qəribləri və fərağın çəkən binəsibləri həngami-dua fəramuş etməyəsən və səni unutmayanları unutmayasan". Ə’rabi ayıtdı: "Ey əziz, ismin nədür?" Yusuf ayıtdı. Şe’r: Səfheyi-çehrəmdə şərhi-möhnətim mərqumdur, Zahirimdən batinim keyfiyyəti mə’lumdur. İzhari-ism nə hacət?! Səhifeyi-surəti-halimdən keyfiyyətiməalım mə’lum etmək olur, bu asarü əlamətimdən ol pirə xəbər verdikdə kim olduğum bilür". Şe’r: Gör rüxi-zərdimdə, ey həmdəm, sirişki-alimi, Ol güli-rə’naya bu rəng ilə bildir halimi. Ey ə’rabi, əgər anın mərdümi-çeşmi rəhgüzari-seylabi-sirişkə məhv oldusa, bənim xali-rüxsarım xuni-cigər girdabında nayab oldu və əgər anın məqamı Beytül-Əhzan isə, bənim mənzilim bəndü zindandır. Ey ə’rabi, bu yaqutu alub lə’li-sirişkimdən ol mə’dənimürüvvətə xəbər yetür ki, anı fərəhnak edüb duasın alasan, zira müstəcabüd-də’vətdir". Ə’rabi ayıtdı: "Bən giriftari-zəminəm, hərəkətə qüdrətim yoxdur". Yusuf ayıtdı: "Ey ə’rabi, bu naqə mübarəkdir, səndən müqəddəm badiyeyi-qürbət giriftarlarına sükkani Beytül-Əhzan peyamın gətürdi və talibə mətlüb müjdəsin yetürdi; müstəhəqqiüqubət degil, təərrüzündən təcavüz et". Ə’rabi tövbə qılub ol müzayiqədən nəcat buldu və ol yaqutu alub canibi- Kən’ana rəvan oldu. Yusuf ol ə’rabi ardınca sirişk seylabın töküb deyərdi: "Ya ləytə Rahilə ləm təlidni". Şe’r: Çün dəmi şad olmazam dövri-cəfa-əncamdan, Kaş hərgiz doğmayaydım madəri-əyyamdan. Əlqissə, ə’rabi Kən’ana yetüb, nisfül-leyldə Beytül-Əhzana gəlüb, Yə’quba səlam verüb ayıtdı: "Əssəlamu əleykə ya nəbiyullah, əs-səlamu əleykə əyyuhəlməhmum, əssəlamu əleykə əyyuhəlməğmum". Yə’qub ol sədadan bir fərəh ehsas edüb, hücrədən çıxıb ayıtdı: "Əleykəssəlam, ey bəndeyi-Xuda, nə canibdən gəlürsən?" Ə’rabi ayıtdı: "Peyğamım var Misr canibindən: Və təmamiyi-hekayəti təfsil ilə şərh etdi. Yə’qub ol peyğamdan süruri-tam və nişati-təmam bulub muradına yetdi. Şe’r: Əfakəllah, ey qasidi-xoşxüram, Yetirdün bana dilbərimdən pəyam. Rümuzi-nihan aşikar eylədün, Bəni vəslə ümmidvar eylədün. Ey ə’rabi, bu müjdə ilə cani-həzinimə kələmati-behcətasarla təmkin yetürdün və naireyi-hicranıma zülali-nöqteyi-göhərbarla təskin verdün, nə şükranə istərsən?" Ə’rabi ayıtdı: "Ya Nəbiyullah, dünya muradın Yusufdan hasil etmişəm, səndən nəcati-axirət üçün istid’ayi-dua qıluram". Yə’qub ayıtdı: "İlahi, bu bəndeyi-məğbuli səkərati-mövtdən fariğ edüb, müstə’iddi-düxuli-behişt qıl". Bu hala müqarin naqə zəbani-hal ilə fəryad etdi ki: "Ya Nəbiyullah, vasiteyi-pəyam bən idim, bən dəxi duaya möhtacam". Yə’qub ayıtdı: "İlahi, bu naqəyi behişt naqələrindən edüb, ana səbzəzaricənnət məzrate’in nəsib et". Ə’rabi ayıtdı: "Ya Nəbiyullah, bu zəman zəmani-icabəti-duadır, ol əsirizindan üçün dəxi bir dua qıl". Yə’qub ayıtdı: "İlahi, anı mətlubinə vasil edüb cəmi’i-muradın hasil et". Allah, Allah, nə xoş münasibdür Yusufun cəfalar görüb və bəndü zindana düşüb, Yə’quba irsali-peyğam etdügi şəhidi-Kərbəlanın cəfayi-qövmdən tə’ərrüz bulub dəşti-Kərbəlada möhnətlərə giriftar olduqda rövzeyi-Rəsulullaha ərzihal etdiginə. Zəhi təhəmmül ki, ixvanü əqarib bir-bir müqabilində şərbəti-şəhadət içüb, kəndü tənha qaldıqda mütəzəlzil olmadı və təğəyyür bulmadı. Şe’r: Dərda ki, əhli-danişü idrak getdilər, Məcruhü dilşikəstəvü qəmnak getdilər. Alayişi-zəxarifə aludə olmayub, Dünyaya pak gəldilərü pak getdülər. Rəvayətdir ki, Hüseyni-məzlum ixvanü əqaribdən sonra tənha qalub münacat etdi ki: Ya Rəb! Misra’: Zarü tənha qalmışam yarü diyarımdan cüda. Əhli-Beyti-risalət şahzadənin bikəsligin görüb, fəğana gəlüb, bir tərəfdən bənati-mütəhərrat giriban çak edüb və bir tərəfdən üxüvvatisalihat xuni-cigər birlə nəmnak edüb və bir tərəfdən Həzrəti-İmamZeynəlabdin sədayi-fəğanın mütəvəccihi-əflak edüb, qülqüleyimüsibət bir qayətə yetmişdi ki, fələki-birəhmin ol halətə rəhmi gəlüb, şiddəti-möhnət dövri-zalimi ol məzlumların halına mütəhəyyir etmişdi. Şe’r: Bənzəməz Yusufun əhvalına əhvali-Hüseyn, Nişə kim Yusuf olub bəsteyi-zənciri-mihən. Düşdü zəncirə, vəli qılmadı zəncirsifət, Tiri-bidadi-ədu cismini rövzən-rövzən. * * * Fəsli-ibtilayi-Musa Tiri-təhəmmül sərgəştələrinin və tiği-təvəkkül küştələrinin biri Həzrəti- Kəlimullahdür ki, qilləti-ə’vanü ənsarlə cəfayi-ali-Fir’on mütəhəmmil olub və süfəhayi-qövm azarına səbr qılub şükr edərdi. Filvaqe’, anın şiddəti-əhvalı və kəsrəti-ihvalı şəbihdür vaqieyi-ŞahiKərbəlaya ki, istilayi-ə’dadan münzəcir olub, tərki-rövzeyi-Rəsul [edüb] yarü diyarından məhrum qalub, dəşti-Kərbəlada mübtəlayidami- məsaib və bəsteyi-bəndi-nəvaib olduqda təhəmmül pişə qılub, mütəzəlzil olmadı və əqideyi-səlahı təğəyyür bulmadı. Şe’r: Möhnəti-Musa degil manəndi-ənduhi-Hüseyn, Fərqin etmiş anlarun mizani-ənduhi-bəla. Şəm’i-bəzməfruzdur Vadiyi-eymən atəşi Nari-aləmsuzdur bərqi-əlayi-Kərbəla. * * * Fəsli-ibtilayi-İsa əleyhissəlam Təriqi-məhəbbət sabitqədəmlərinin və sərapərdeyi-möhnət məhrəmlərinin biri İsayi-mücərrəddir ki, suzənvar əsbabi-dünyadan keçüb sərrişteyi-fəna dutmuş və tərki-təəllüqati-fani edüb təriqitəcərrüd ixtiyar etmiş. Cəmaəti-Yəhud anı töhmətlərə mənsub edüb, səlbinə iqdam etdilər və mütabiətində inhiraf qılub, təriqi-müxalifətin dutdular. Netə kim, Həzrəti-Şahi-Kərbəla təsərrüfi-hökmi- xilafətdən ki, istehqaqla ana ənsəbdir, təcavüz qılub mücavirətirövzeyiRəsulullah ixtiyar etmiş ikən və təərrüzi-əmri-səltənətindən ki, irslə ana əqrəbdir, e’raz edüb guşeyi-qənaət dutmuş ikən zələmeyi-ümmət sərsəri-həvayinəfslə zövrəqi-təmkinin dəryayi-bəlaya salub və sərrişteyi-ixtiyarın zuri-bazuyizülmlə əlindən alub, qərqeyi-girdabifəna qıldılar. Şe’r: Qəsdi-qətli-İsiyi-Məryəm qılan saət Yəhud, Eyləmişdi müztərib anı mücərrəd bimi-can. Gör şəhidi-Kərbəla halın ki, həm can qıldı tərk, Həm fəraqi-alü övladıyla oldu imtahan. * * * Fəsli-ibtilayi-Əyyub Bəstəri-bəla bimarlarının və badiyeyi-fəna dilfigarlarının biri Əyyubi-bəlakeşdir ki, nəvidi-"İnnəllahə yuhibbu kullə qəlbin həzin" dili-pakın məxzənicəvahiri- iştiyaqi-hüznü məlal etmiş və əqideyi-"Ənə indəl-munkəsirəti qulubəhüm" həmişə dili-şikəstəsində təməkkün dutmuş. Zira sultani-səriri- Kibriyanın inayəti eyni-inadır və hakimi-divani-qəzanın iltifatı məhzi-bəladır. Şe’r: Birdürür məsdəri-cəlalü cəmal, Bir bilür qəhrü lütfü əhli-kəmal. Gərçi əhvali-müxtəlif çox olur, Birdir əsli-həqayiqi-əhval. Rəvayətdir ki, Əyyubi-səbur zəmani-möhnətdən müqəddəm qırx il müdavimi-nəvali-ne’mət və müqimi-riyazi-rahət idi. On iki fərzəndi olub, hər biri istiqlal ilə bir Süleymani-zəman idi; və dörd yüz məmluku olub, bə’zi qatarlarına sarban və bə’zi rəmələrinə şəban və bə’zi bustanlarına bağban idi. Əmma hərgiz kəsrəti-təəllüqat anınla mə’budu arasında hayil olmazdı və istifayimurad müdavimətizikrdən onu qafil qılmazdı. Məlaikə Əyyubun şiddəti-ibadətin və kəmali-itaətin görüb, təsəvvür qıldılar ki, ol ibadətə səbəb təysirimətalib və ol taətə bais hüsuli-məvahibdir; və güman etdilər ki, əgər izaleyi-ne’mət vaqe’ olsa və istimrari-mövhibət xələl bulsa, anın şükrü şikayətə mübəddəl olur və binayi- e’tiqadı təzəlzül bulur. Lacərəm imtahan üçün bir gün Həzrəti-Cəbrail Məliki-Cəlildən gəlüb ayıtdı: "Ey Əyyub, bir müddətdir ki, məzhəri-asari-ne’mətsən və müqimi-guşeyi-rahət. Vəqt oldu ki, rahət diyarından möhnət mülkünə mütəvəccih olasan və netə ki, ne’mət ləzzətin gördün, möhnət zövqün bulasan". Əyyubi-səbur ol xəbərdən əsla mütəğəyyir olmayub və təvəhhüm qılmayub ayıtdı: "Ey Cəbrail, bu dəxi bir ne’məti-qeyri-mükərrərdir ki, hər zaman bir aləmin seyri müyəssərdir". Şe’r: Bilməzəm bən kəndü rə’yimlə ziyanü sudimi, Bəndəyəm bən, padişahım yeg bilür behbudimi. Əlqissə, Əyyub müntəziri-bəla və mütərrəsidi-’ina olub, bir gün guşeyi-mehrabi- ibadətdə nəmazindən fariğ olub məşğuli-məvaizə ikən, bir tərəfdən şəban gəldi xəbər verdi ki, təmamiyi-rəmə seylaba qərq oldu və bir tərəfdən sarban gəlüb tə’ziyət yetürdü ki, cəmi’inaqələrin sərsəri-səmumdan fəna buldu və bir tərəfdən bağban gəlüb afəti-jalədən bustan həlakın təqrir edüb fəğana gəldilər və bir tərəfdən xədəmü həşəm zəlzələdən qəsrü eyvanın inhidamın xəbər verüb növhə qıldılar. Əmma Əyyub çün müqəddəmədən vaqif idi, bu xəbərlərdən iztirab etməyüb və bu hadisədən xatirinə qübari-küdurət yetməyüb, Həqq zikrinə məşğul idi. Nagah xəbər verdilər ki: "Ey Əyyub, on iki oğlun əkbəri-övladın mehmansərayində ziyafətə məşğul ikən səqfi-səray münhədim olub, on ikisi dəxi həlak oldu". İbtidayi-halətdə Əyyuba istilayi-cəzə’ biixtiyar yol buldu, əmma yenə qeyrəti-məhəbbət mən’ilə səbr edüb duaya məşğul oldu. Şe’r: Xatiri-yar əgər aşiqə azar istər, Gərək azar çəkə aşiq əgər yar istər. Küfrdür aşiqə əndişeyi-səhhət qılmaq, Yar əgər aşiqini dərd ilə bimar istər. Çün fövti-malü mənal və fövti-övladü əyal Əyyuba təğəyyür vermədi və binayi-e’tiqadına asibi-həvadis xələl yetürmədi, məlaikə ayıtdılar: "Ya Rəb, əfzəli-niəm şərəfi-səhhətdür və Əyyubi fövt olan ne’mətlərin istirdadına ümidvar edüb ibadətdə qayim edən ol ne’mətdir". Hökm oldu ki, imtahan üçün səhrayivücudu səririsultani- səhhət ikən seyrgahi-sipahi-səqam ola və məcariyi-üruq və ə’zasında hər qətrə qan bir kirmi-xunxar olub məfasifi-tərkibində mənzil qıla. Bu möhnətlə dəxi səbrinə ixtilal və əqdi-əqidəsinə inhilal bulunmadı ol zəmanədək ki, kirmlər zəbanü qəlbinə düxul etdilər və təfəkkür rəhgüzarın bağlayub təzəkkür sərçeşməsin dutdular. Əyyubibiçarə fəryada-gəldi və təzərrö’ qıldı ki, "Rəbbi inni məssəniyəzzurri", yə’ni bana zərər mütəvəccih oldu, zira cəmi’iələmdə zikrü fikrinlə təsəlli olurdum və qəmü ənduh gördükcə zikrində fərəh və fikrində tərəb təmənna qılurdum, hala dil ki, aləti-fikrdür və zəban ki, səbəbizikrdür, mərəz taracına getməkdədür və bəni təfəkkürdən məhrum və münacatdən mə’yus etməkdədir. Haşa ki, bu hala riza verəsən və bu bəndeyi-müxlisi fikrü zikrindən məhrum rəva görəsən". Şe’r: Zəban bülbüli-baği-zikrü sənadür, Dil ayineyi-hüsni-sidqü səfadür. Bəni bidilü bizəban qoyma, ya Rəb Ki, bidilligü bizəbanlıq bəladür. Həqqi-sübhanəhü və tə’ala, dili-mütəzzərre’ və zəbanimütəxəşşe’dən qəbulitəvəqqö’ qılub, cəmi’i-fövt olan ne’mətlərin istirdadına hökm qıldı və təniməksurinin cəbbarı və dili-viranının me’marı oldu. Ey əzizlər, əgər Əyyubi-səbur fövti-əmval və mövtiövladla mütəğəyyir olmayub səbr qıldı, şəhidi-Kərbəla dəxi xaniman yəğmaya verüb və ixvanü övladü ənsabının mövtün müşahidə qılub sabir oldu. Və əgərçi həzrəti-Əyyubun bədənində dörd bin kirmixunxar mənzil dutdu, şəhidi-Kərbəlanın tənində yüz bin peykaniabdar qərargah etdi. Şe’r: Demə kim şahi-Kərbəla ələmi Qəmi-Əyyubi-dilfigarcədür. Sanma kim, zəxmi-nişi-kirmi-zə’if Zərbi-şəmşiri-abdarcədür. * * * Fəsli-ibtilayi-Zəkəriyya və Yəhya Cəfayi-fələk azürdələrinün və möhnəti-zəmanə əfsürdələrinün biri Zəkəriyyayi-məzlum və biri Yəhyayi-mə’sumdur. Rəvayətdir ki, bir gün Zəkəriyya mehrabi-ibadətində münacat etdi ki: "İlahi, şamişəbabə sübhi-şeyb irişdi və rabiteyi-canü tən riştəsinə tabi-müxalifət düşdü. "Fəhib li min-də-dunkə vəliyyən", yə’ni inayət qıl bana bir xələfi-sahibtəqva və fərzəndi-pakizəliqa". Həqq navəki-duasın hədəfi-icabətə yetürdi və Yəhyayi-mə’sumu ana verdi. Üç yaşına yetdükdə bir gün ətfali-məhəllə Zəkəriyya hücrəsinə cəm’ olub Yəhyaya təklifi-ləhvü lə’b etdilər. Yəhya hücrədən çıxmayub cəvab verdi ki, "Ma’lil-lə’əbu xələqna". Əlqissə, ibtidayi-tüfuliyyətdə riqqəti-təmamla məcbul olub və tərki-ləhvü lə’b qılub, həmişə istima’i-əhvali-qiyamətə mayil və keyfiyyəti-hövli-məhşərə sayil idi və dörd yaşında Tövratı hifz etdi və on yaşında əhkami-şər’iyyənin künhünə yetdi. Şəbü ruz giryan olmağın və mahü sal əfğan qılmağın bir gün Zəkəriyya münacat etdi ki: "Ya Rəb, səndən bir xələf istədim ki, süruri-sinə andan müyəssər ola. Bana bir nütfə kəramət qıldın ki, andan rahətüm getdi və naləvü əfğanı bəni azürdə etdi". Xitab gəldi ki: "Ey Zəkəriyya, sən bəndən fərzəndi-vəlişüar təmənna qıldun, budur vəlilər nişanı və salehlər şanı ki, həmişə giryan olalar və peyvəstə naləvü əfğan qılalar. Ey Zəkəriyya, hənuz sübhibəladan bu nişaneyi-səhərdür və atəşimöhnətdən bu bir şərərdür; təhəmmül qıl ki, ənqərib bu şükufənin meyvəsin dərəcəksən və bu qönçənin gülün görəcəksən. Ey Zəkəriyya, vəqtdir ki, səni başdan ayağa ərrə ilə iki parə qılalar və Yəhyanın hülqünə tiği-tiz həvalə qılub qətlinə mütəvəccih olalar". Şe’r: Yar səndən tərki-can istər, götür candan təmə’, Hər nə andan qeyr görsən, qət’ qıl andan təmə’. Şəm’vəş canan səni çün yaxmaq istər müttəsil, Atəşi-suzana gir, kəs abi-heyvandan təmə’. Əlqissə, xövfi-Yəhya bir qayətdə idi ki, ol hazır olduqda Zəkəriyya üqubatiməşhərdən bir kəlimə bəyan və bir hərf əyan edə bilməzdi. Bir gün Yəhyadan qafil olub, qayib sanub zikr etdi ki: "Duzəxdə Ğəzban nam bir kuhi-atəşin var ki, andan seyli-əşk ilə güzər etmək olur və bədrəqeyi-suzü güdazla payana yetmək olur". Yəhya eşidüb dürra’əsin buraxub canibi-səhraya rəvan olub, "Əl-veyl limən dəxələ Ğəzban", – deyüb fəğana başladı. Zəkəriyya anın əhvalina müttəle’ olduqda minbərdən yenüb validəsinə ayıtdı: "Ey zə’ifə, bu gün səhv edüb bir şəmmə əhvali-duzəxdən bəyan etdim: Yəhya istima’ edüb fəğan qılub səhraya düşdü. Mürafiqət qıl, səhraya gedüb anı istifsar edəlim". İttifaqla ol sitəmrəsidələr səhragərdü biyabannəvərd olub, üç gün səyahətə iştiğal qılub andan əsər bulmadılar və məqamına müttəle’ olmadılar. Beyt: Cana bənzər dilbərim bilmən məkanı qondadur, Kim bilür aləmdə ənqa aşiyanı qondadur. Dördüncü gündə bir şəbana yetüb sual etdikdə şəban ayıtdı: "Bən Yəhyanı görmədüm, əmma üç gündür bu kuhdən bir sədayi-dilsuz gəlür ki, istima’i hüzuruma mane’ olur". Ol canibə təvəccöh etdükdə gördülər ağəşteyi-xakü xun olmuş, bixud yatub. Üzərinə gəlüb fəryad etdükdə iztirabla göz açub öylə sandı ki, mələkül-mövtdür, qəbzi-ruh etməyə gəlmiş. Təzərrö’ qılub ayıtdı: "Ey mələkül mövt, ol qədər aman ver ki, pedəri-pirü madəri-zəifimi görüb vida’ edim". Validəsi ayıtdı: "Ey cigərguşə, bənəm valideyi-dilfigarın və madəribiqərarın". Yəhya xəbərdar olduqda fərar etmək tədarükündə ikən, ənvai-yəminlə təskin verüb və Zəkəriyya dəxi bir canibdən təzərrö’ qıldı və anı mənzilə gətürdülər. Bir miqdar ədəs təbx edüb Yəhyaya ərz etdikdə Yəhya andan bir miqdar tənavül edüb meyli-xab etdikdə vaqiəsində xitab etdilər ki: "Ey Yəhya, məgər Ğəzbanı fəramuş etdin ki, qida tənavül edüb fərağətlə yatdın?" Yəhya bidar olub yenə iztirabla fəğan qılub səhraya düşdü və fəryadü fəğanı asimana irişdi. Rəvayətdir ki, Yəhya müddəti-ömrdə hərgiz xəyali-mə’siyət xatirinə yetürmədi və zikrimənahi dilinə gətürmədi. Nəqldir ki, ruzi-Qiyamət iki növbət nidayi-amm edələr, bir növbət Yəhya üçün bu ibarətlə ki: "Ey əhli-məhşər, nəzzarə qılun bu bəndeyi-mə’suma ki, hərgiz əndişeyi-xəta zəmirinə yetməmişdir və mütləq ləzzati-dünyəvi təsərrüf etməmişdir". Cəmi’i-aləm göz açdıqda Yəhyayi-mə’sumə müşahidə qılalar və günahkarlar şərmsar olalar. Və bir növbət dəxi Fatimeyi-Zəhra üçün nida qılalar bu ibarətlə ki: "Ey mə’şəri-bəşər, "Əzzü əbsarəkum", yə’ni ey bəni-Adəm, göz yumun ki, Fatimeyi-Zəhra gəlür". Nəqldir ki, Fatimeyi-Zəhra ərəsatiMəhşərə bir növ’lə güzar edə ki, heç nazirin qüdrəti-nəzzarəsi olmuya və heç kim müşahidəsinə qüdrət bulmaya; kətfi-yəminində pirahənizəhraludi- Həsəni- Muctəba və kətfi-yəsarində cameyi-pürxunişəhidi- Kərbəla və kəfi-mübarəkində əmmameyi-xunini-ƏliyyiMurtəza qayəti-təzərrö’ ilə daməni-ərş dutub təzəllüm göstərə ki: "Ya Rəb, fəryadıma yet". Cəbrail Həzrəti-Seyyidi-Kainatə xəbər yetürə ki: "Ya Rəsulullah, Xatuni-Qiyamət daməni-ərşə əl urubdur və təzəllüm edüb, bargahi-ədalət dərgahında durubdur; vəqtdir ki, sərsəri-ahicangüdazından dəryayi-qəhri-İlahi təməvvücə gələ və aləmi qərqeyi-tufani-qəzəb qıla. Həzrəti-Seyyid iste’cal ilə ərş əyağına gəlüb Fatimeyi-Zəhraya nəsihət qıla ki: "Ey nuri-didə və ey arami-dili-qəmdidə, bu gün ruzi-müavinətdir, vəqtimüxasimət degil və zəmani-riayətdir, əyyami-şikayət degil. Sən Həsənin pirahənizəhralud və Hüseynin cameyi-pürxunun ələ alub, bən gisuyiqübaraludəmi açub dua qılalım və ümməti-günahkarlara şəfi’ olalım ki, Ərhəmür-rahimin əhli-isyanə rəhmət qıla. Xüsusən ol kimsənələrə ki, məzlumlarımız müsibətində və şəhidlərimiz tə’ziyətində didələrin giryan və sinələrin büryan etmişlər və qayibanə övladımız əzasın dutmuşlar. Şe’r: Əhli-Beytin yad edüb hər ləhzə abi-didəsin, Zaye’ olmaz əşk tökmək dideyi-xunbardan. Bu müsibət əşkinün hər qətrəsinə ruzi-Həşr, Əcrdir bin bəhri-rəhmət İzədi-Cəbbardan. Və əxbari-səhihədən nəqldir ki, Zəkəriyyayi-məzlum və Yəhyayi-mə’sumla müasir olan məliki-birəhmin bir mənkuhəsinin zövci-axirdən bir cəmilə qızı olub, kəndü pir olub, istid’a qıldı ki, qızın ol məlik əqdinə müqərrər qıla. Məlik Yəhya ilə bu xüsusda məşvərət qıldıqda. Yəhya riza verməyüb məliki bu əndişədən mən’ etdi. Ol məkkarə münzəcir olub Yəhya kinəsin xatirinə dutdu. Bir gün məlik cami-istilayi şəhvətdən məst ikən, qarşusında ol məhbubəyi müzəyyən qılub ana göstərdi. Məlik anın vüsalına həris olub tələbimüvasilət qıldıqda ayıtdı: "Bu surət Yəhyanın qanı tökülməyincə müyəssər olmaz və imkan bulmaz". Məlik Yəhyanın qətlinə hökm etdikdə üləmayi-əsr ayıtdılar: "Yəhyanın bi qətrə qanı yer yüzünə tökülsə, əczayi-üruqi-nəbat minbə’d peyvənd dutmuya və ruyizəmində bəhaim mütəmətte’ olmağa giyah bitməyə". Məlik hökm etdi ki, Yəhyanın başın bir teşt üzəründə kəsüb qanın təhtəssərada dəfn edələr ki, yer yüzünə tökülməyə. Əlqissə, cəlladlər müqərrər olub Yəhyanın qətlinə əmr olunduqda cəlladlar ayıtdılar: "Zəkəriyya müstəcabüd-də’vətdür oğlunun qətlin etməkdə anın duasından ehtiraz edərüz". Hökm oldu əvvəl Zəkəriyya qanın tökələr. Bu əzimətlə Zəkəriyyanın mənzilinə gəlüb Yəhyayı müqəyyəd etdikdə Zəkəriyya fürsət bulub bir canibə fərar etdi. Bə’zi kimsənələr Yəhyanı müqəyyəd edüb, bə’zi kimsənələr Zəkəriyya cüstücuyinə rəvan oldular. Zəkəriyya iztirabla gedərkən şiddətizə’fdən bitaqət olub, bir pənah istərkən bir dirəxti-ali görüb ana mütəvəccih olduqda dirəxt çak olub Zəkəriyyaya bətnində mənzil etdi. Zəkəriyya düxul etdikdən sonra surəti-iltiyam dutdu, əmma Zəkəriyyanın guşeyi-ridasın İblis çəküb dışra qoydu. Zəkəriyya təfəhhüsündə olanlar yetdikdə İblisi-lə’ini bir piri-saleh surətində görüb Zəkəriyya əhvalın istifsar etdikdə, İblis Zəkəriyyanın guşeyiridasın göstərüb ayıtdı: "Mətlubunuz bu dirəxt içindədür". Kafirlər Zəkəriyyanı dirəxtdən çıxarmaq tədarükündə ikən İblis ayıtdı: "Ey qövm, əgər qərəzünüz anın qətlidir, dirəxt içində müyəssər olur". Və anlara ikibaşlu bıçqu tə’lif edüb tə’lim etdi. Rəvayətdir ki, küffar Zəkəriyyanın fərqi-mübarəkinə ərrə qoyduqda Həzrətiİzzətdən nida gəldi ki: "Ey Zəkəriyya, bu hökm [i-müta’] bənümdür, əgər mütəəllim olacaq olsan, ismin cərideyi-nübüvvətdən məhv olmaq müqərrərdür". Şe’r: Aşiqəm dersən, bəlayi-eşqdən ah eyləmə, Ah edüb əğyarı əsrarından agah eyləmə. Eşq sultanı nə fərman etsə göstər inqiyad, İctinab etmə, tənəffür qılma, ikrah eyləmə. Zəkəriyya ayıtdı: "İlahi, çün bənim qanım sənin səri-kuyində tökülür, həqqa ki, əgər ərrəvar cəmi’i-əndamım zəban olsa, şükründən qeyri təkəllümə iqdam etməyəm və iztirab edüb təriqicəzə’ dutmayam". Əlqissə, ol ərrə ilə ol məzlumu fərqdən ta qədəm iki parə qıldılar, bir ah çəkmədi və dideyi-nəmnakından bir qətrə əşki-təzəllüm tökmədi. Beyt: Ləzzəti-cövrü bilən cövrdən ikrah etməz, Yarsalar cismini başdan ayağa, ah etməz. Əmma Yəhyayı müqəyyəd edənlər bir teşt üzərində sərimübarəkin bədənilətifindən cüda qılub ol nabəkara hədiyyə etdilər və qanın bir çahi-bə’idül-ğəvrə tökdülər. Rəvayətdir ki, qan hər il cuşa gəlüb gül kibi tazə olurdu ol zəmanədək ki, Büxtünnəsər nüsrət bulub anlardan yetmiş bin kafir qətl qıldı, ol xunrizdən sonra Yəhyanın qanı cuşdan sakin olub qərar buldu. "Şəvahidün-Nübüvvət"də İmami-Zeynəlabdindən nəqldir ki: "Həzrəti- Hüseyn Məkkeyi-müə’zzəmədən Kufəyə təvəccöh etdikdə heç mənzilə yetməzdi ki, Yəhyayi-mə’sum macərasın zikr etməzdi. Və buyururdu ki, ruzigarın ədəmimürüvvətin və fələkin kəmalivəqahətin görün ki, Yəhya kibi salehün sərisəadətməndin bir facirə hədiyyə etmiş". Və Sə’d bin Cübeyr, Əbbasdan rəvayətdir ki: "Bir gün Həzrəti-Rəsulullah xəbəri-vaqieyi-Kərbəladan mütəəllim olub təfəkkür edərdi ki: Aya, ol qəriblərin intiqamın zalımlardan kim alur ola? Həzrəti-Izzətdən vəhy gəldi ki: "Ya Rəsulullah, Yəhya bin Zəkəriyya üçün yetmiş bin kafir siyasətə yetdi, sənin fərzəndiərcmindün üçün yetmiş bin [kafir 40 siyasətə yetər]". Və bir rəvayət dəxi oldur ki, yetmiş kərrə yetmiş bin münafiq qətl olsa gərək. Filvaqe’, bu və’də vəfaya yetdi, zira Muxtar bin Əbu Übeydeyi-Səqəfi və Müseyyib bin Qə’qa’ Xüzai və İbrahim bin Malik Əştər Nəxə’i və Əbu Müslimi- Mərvəzi bir-birinə mütə’aqib xüruc edüb, səfheyiruzigardan əksəri-ə’dayi-Ali- Rəsulu məhv etdilər və qanlarından sirişki-məzlum kibi cuybarlar yürütdülər və "Üyunur-Riza"da məsturdur ki, "Mehdiyi-Ali-Məhəmməd qətəleyişühədayiKərbəlanın tətimmeyi-zürriyatın ruyi-zəmindən götürür və qaideyiasarü şərti-intiqamı ol Həzrət yerinə yetirür. Şe’r: Gər olmasaydı qərəz intiqami-xuni-Hüseyn, Zühuri-Mehdiyə çəkməzdi intizar vücud. Qəzaya qaideyi-səbr ixtira’indən, Cəzayi-qatili-Ali-Rəsuldur məqsud. * * * İkinci bab. Həzrəti-Rəsulun Qüreyşdən çəkdigi bəlaləri bəyan edər Həzrəti-Sultani-bargahi-risalət və nazimi-kargahi-şəriət, gövhəri-gənci-neyi-əsrari- hikmət, gülbüni-hədiqeyi-rəhmət dəri-xəzaneyinəsihət açub və dürcilə’lindən cəvahiri-həqiqət saçub buyurmuş ki, "İnnə ə’zəmil-bəlai mə’ə ə’zəməlvəlali" , yə’ni hər bəlaya bir cəza və hər ənaya bir əta müqərrər olmağın, məratibi-bəlavü əna irtifa’ buduqca mədarici-cəzavü əta mürtəfe’ olur. Və həmişə darüşşəfayimərhəmət əmrazi-möhnət mübtəlalarına mövqufdur və həmvarə övqati-təbibi-şəfaxaneyi-məkrəmət bimarlar müalicəsinə məsrufdur. Hər bəndeyi-sadiq ki, hədiqeyi-həqiqəti mənbəti-nihali-məhəbbətdür, lacərəm nihali-fitrəti mənməi-əzhari-məlalü möhnətdir. Yəhya bin Müaz Razi rəhmətullahi əleyh bir gün münacatında ayıtdı: "Ya Rəb, cərəyani-adəti-əhlialəm bu təriqlədir ki, bir kimsənə bir kimsənəyə məhəbbət buraxsa, anın cəmi’icəvanibindən riayəti-xatirin kəndüyə lazım bilür və mümkün olduqca anın hüsuli-məramına mail olur; nə əcəbdir ki, sən məhəbbətlə sərəfraz etdigüni möhnətlə mümtaz edərsən". Nida gəldi ki, "Ey Yəhya, bənim təriqim xilafitəriqi- əhlialəmdir, anların əlameyi-məvəddətləri asari-mərhəmət, bənim nişaneyi-məhəbbətim möhnətü ələmdtr". Şe’r: Rəncdür gənci-gövhəri-rahət, Dərddür gülşəni-güli-rəhmət. Ey xoş ol dərdməndi-qəmpərvərd Ki, rəfiqi qəm ola, həmdəmi dərd. Dərddən qeyr olmaya yarı, Qəmdən özgə rəfiqü qəmxarı. Bə’zi kütubi-səmavidən nəqldir ki: "Ey bəni-Adəm, hərgah ki, səyyadi-qəza səni nişaneyi-navəki-bəla qıla və cəlladi-fələk tiği- cəfa ilə qətlinə mail ola, "Fəqərri əynakə", yə’ni dideyi-ümidini nuri-riza ilə rövşən edüb şükr qıl ki, əlameyi-məqami-ənbiyavü övliya və nişaneyi-hüsuli-mərtəbeyi- izzü ə’ladır. Bu müəyyəndir ki, bəlayi-növ’i-bəni-Adəm sane’ə əqrəb olmağın sair məxluqatdan ziyadədir. Zira ibtidai-xilqətdə çeşmeyi-xunabədən rizqi məqsum olub, kəmali-zillətə giriftar olur və qüdrəti-tərəddüd bulduqda üqubəti-tərbiyəti-ustad və ənduhi-tə’limü irşadla müəzzəb olub, bir müddət ol möhnətdə qalur və mərtəbeyi-büluğ hasil etdikdə, kəməndi-kəsbi-məişət və silsileyi-təklifi-ibadət qeydinə düşüb, gah qəmi-dünya [və gah xövfi-] axirət qərarın alur. Və bu dəxi mühəqqəqdir ki, rütbeyi-bəlayi-ənbiya cəmi’i-bəni- Adəmdən ə’lavü ə’zəmdir; və bəlaya səbr edüb iktisabi-qəbuli-qürb etmək ənbiyaya müsəlləmdür. Şe’r: Ənbiyadür məzahiri-rəhmət, Ənbiyadür xəzaini-hikmət. Hər bəla kim, fələkdən etdi nüzul, Ənbiya qıldı ol bəlayı qəbul. Sipəri-navəki-qəm anlardur, Anın üçün mükərrəm anlardur. Və bu dəxi müqərrərdir ki, ol miqdar bəla ki, Həzrəti-Mustəfaya yetmişdir və ol miqdar zəhri-möhnət ki, ol Həzrət təcərrö’ etmişdir, heç peyğəmbərə müyəssər olmuş degil və heç kim bəlaya anın kibi səbr qılmış degil. Əgər bir cür’ə şərbət içsəydi, ana zəhri-bəla məmzuc idi və əgər bir xirqə geysəydi, tarü pudü rəncü ina’ ilə mənsuc idi. Filvaqe’, bir bəlayi’-əzimdür mütəsəddiyi-icrayi-əhkam olub, mütəəhhidi-şəfa’əti-əhli-isyan olmaq və qəflətsərayi-rahətdə xabi-fərağət sərməsti olan bihuşlar üçün gecələr səbahədək bidar olub dua qılmaq. Zəhi kamil ki, əgər mübəşşiri-izzət bargahi-qədrin qabiqövseynə cəksə, gərdi-təkəbbür daməni-iqtidarinə yetməzdi və əgər qaidi-hikmət giribani-şükuhin pənceyi-əczü inkisara tapşursa, dəstie’tiqadından daməni-təvəkkül getməzdi. Şe’r: Kəmali-e’tidali-təb’i ol qayətdə kim bulmaz, Təğəyyür gər zəminü asiman zirü zəbər olsa. Təkəbbür eyləməz me’raca çıxsa payeyi-qədri, Məzacı kəsr bulmaz fərşi-xaki-rəhgüzər olsa. Mücmələn, divani-qəzadan ol Həzrətin nami-şərifləri mərqum olan bəlaların ibtidası oldur ki, hənuz validə bətnində ikən, validibüzürgvarı vəfat edüb, sərrafiruzigar ol gövhəri-giranmayənün ləqəbin yetim qıldı və tövqi’i-rəfi’i-vücudişərifi bu tuğra ilə müzəyyən oldu. Beyt: Nola gər olsa yetim düri-dəryayi-həya, Gər yetim olsa, füzundur düri-dəryaya bəha. Və Həzrəti-İzəd məlaikəyə xitab etdi ki: "Əgərçi həbibim [yetim]dir, bən ana vəli və vəkiləm". "Nə’məl-mövla və nə’məl-vəkil". Rəvayətdir ki, iki yaşına yetdükdə valideyi-möhtərəmləri Məkkədən Mədinəyə nəql edüb, ol Həzrəti validi-büzürgvarınun ziyarətinə müşərrəf qılub müraciət etdikdə məriz oldu və Həzrəti Rəsul ol məxdumənün şəm’i-balini olub, dili-suzan və dideyigiryanla zar-zar ağlayub derdi. Şe’r: Getmə, ey ruhi-rəvan, hicr ilə zar etmə bəni, Yandurub firqətə bisəbrü qərar etmə bəni. Nəzərimdən güli-rüxsarini pünhan edübən, Xarxari-qəmi-hicr ilə figar etmə bəni. Ol sədəfi-gövhəri-risalət və nihali-şükufeyi-nübüvvət bihuş ikən huşa gəlüb, dideyi-əşkbar açdıqda Həzrəti-Rəsulullahın çehreyimübarəkində əşki-həsrət görüb zəbanihal ilə bu nüktəyə mütərənnim oldu. Şe’r: Təbarəkallahu fikə min ğulami, İn əsəhhə ma əbsərtə fil-mənami. Və əntə məb’usun iləl-ənami, Min indi zil-Cəlali vəl-ikrami. Ey fərzəndi-səadətmənd, mən vaqiəmdə görmüşəm və hatifdən dəxi istima’ etmişəm ki, sən peyğəmbəri-mürsəlsən. Əgər mən mülki-vücuddan iqlimi-fənaya mütəvəccih olsam, qəm çəkməzəm, zira sənin kibi yadigarım var". Şe’r: Qəm degil gər danəyi məhv etsə dövri-ruzigar, Çün nihali-barvər qalmışdır andan yadigar. Rəvayətdir ki, ənduhi-müfariqəti-madəri-mehriban izafeyi-sairinəvaib və əhzan olub, səkkiz yaşına yetdikdə cəddi-büzürgvarı Əbdülmüttəlib ki, kafiliəncamü məhəmmi-məram idi, dari-dünyadan intiqal edüb, ol Həzrətə əmisi Əbu Talib mütəkəffil oldu və yigirmi yaşına yetdikdə beş il şəbanlıq [etdi] və ol sən’ət zimnində riayətiümmət kəmalına yetdi. Və yigirmi beş ildən sonra Xədicə həzrətlərinə ittisal edüb, qırxıncı ildə nüzuli-vəhy ilə müşərrəf oldu və qırx üçüncü ildə ağazi-də’vət qıldı. İbtidayi-də’vətində on il Məkkədə əhliküfrdən ənva’i-şədayid və əsnafi-məkayid görüb cəfalar çəkdi. Nüsxeyi-"Zülalür-Riza"da məsturdur ki, [ol] Həzrətin səadətxanəsi iki cari-cayir arasında vaqe’ olmuşdu: biri Əbu Ləhəb və biri Ütbə bin Əbi Müqət. Şe’r: Gül necə qılmasun yəxəsün çak qüssədən, Hər dəm yetər ona qəmi-qürbi-civari-xar. Yaqut qəhr ilə necə xunindil olmasun, Çəkmiş zəmanə xarədən ətrafına hisar. Bə’zi təfasirdə məsturdur ki, Əbu Ləhəb mənkuhəsi Ümmü Cəmil əksəriövqatda rəhgüzarlardan xarü xaşak cəm’ edüb, gecələr ol güligülzari- risalət rəhgüzarına buraxırdı ki, ol Həzrət sübhdəm nəmaz üçün hərəmsəradan çıxdıqda qədəmi-mübarəki azürdə olub, məzacişərifi mükəddər ola. Tariq bin Abdullahdan nəqldir ki: "Bədvi İslamda bir gün bazar içində bir şəxsimübarəksurət gördüm, cameyigülgünlə nida qılurdi ki: Ya qövm. "Qulu lailahə illallah və tuflihu". Və bir zalım anın göftarına təkzib edüb derdi: "Ey qövm, bu kəzzabdır, qövlinə e’timad etmən". Və zəman-zəman səngi-sitəm birlə ə’zasın məcruh edərdi. Sual etdim ki: "Bunlar nə tayifədür?" Dedilər: "Bu sürxcamə Məhəmmədi-Qürəşidür, xəlqi imana də’vət edər və bu inkarinə iqdam edən əmisi Əbu Ləhəbdir və əksəri-sənadidi-Qüreyş Əbu Ləhəb tabe’i olub bu şəxsə gah sahir və gah şair derlər və gah kahin oxurlar və gah məcnundur deyə istehza qılurlar. Və ol Həzrət bu cəfaləri çəküb qət’ən də’vətdən xali olmazdı və şəraiti-səbrü təhəmmüldə təqsir qılmazdı və Həzrəti- Vacibül-vücud onun təsəlliyi-xatiri üçün ayətlər nazil edərdi, bu məzmunla ki: "Heç peyğəmbəri bir qövmə irsal etmədik ki, anı sehrə və cünuna mənsub qılmadılar və ana mü’anid və müxalif olmadılar. Bu təriqi-mühlikdə səbr edən mənziliməqsuda yetər və təhəmmül qılan daməni-məqsud dutar. "Fəsbir kəma səbərə ulul-əzmi minər-rüsuli". Şe’r: Ey xoş ol kim, eşq meydanındadır sabitqədəm, Daməni-dildardan kəsməz əlin tiği-sitəm, Öylə kim, meyxarələr zövqün ziyad eylər şərab, Xuni-dil içmək qılur əfzun səfasın dəmbədəm. "Rövzətül-Əhbab"da məzkurdur ki, Ürvə bin Əbdullah Vəqqasdan sual etdilər ki: "Aya, Həzrəti-Rəsula sənadidi-Qüreyşdən mütəvəccih olan cəfalərin ki, əksərinə müttəle’ oldun, qansı cəfa əşəddü əs’əb idi?" Ürvə ayıtdı: "Bir gün əkabiri-Qüreyş cəm’ olub ol Həzrətin hekayətin araya gətürüb ayıtdılar: "Biz bu yetimin necə bir qüssəsin çəkəlüm, gəlin ittifaq edüb qanın tökəlim". Fatimə bu məşvərətdən xəbərdar olub giryan Həzrəti-Rəsul xidmətinə gəlüb ayıtdı: "Ya əbəti innəl-qavmə ə’zəmu ən-yəqtulukə". Həzrəti-Rəsul müztərib olmayub və əndişə qılmayub ayıtdı: "Ey fərzənd, bir miqdar su hazır et ki, əslihəyi-vüzu ki, silahül-mö’minindir, kəndümə mühəyya qılam və cövşənüs-səlat ki, hisnül-müslimindir, əgnimə alam". Pəs vüzu qılıb, hərəmsəradan çıxub Məscidül-hərama qədəm basdıqda bir miqdar səngrizə əlinə alub, "Şahətil-vücud" deyüb, ol səngdillər tərəfinə buraxdı. Rəvayətdir ki, heç birinin göz açmağa fürsəti olmadı və heç biri ol əxtəri-bürci-səadətin tülu’inə ittila’ bulmadı və ol səngrizələr hər kimə toxundu, həngami-hərbi-Bədr əlbəttə məqtul oldu. Netə ki, Əbu Cəhl və Ütbə və Şəybə və Üməyyə və Əmmarə hədəfi-tiri-duayi-müstəcab olub, ənsari-din əlində fəna buldular. Vaqieyi-Kərbəlada dəxi igirmi iki bin nəfər Şamidən və Kufidən Həzrəti Hüseynin navəki-duasinə hədəf olub cümləsi ol ildə hər biri bir bəla ilə dünyadan getdi və hər birinə bir üqubət yetdi. Şe’r: Bərmurad olmaz şəhidi-Kərbəla qanın tökən, Əhli-Beytün seyli-əşki-çeşmi-giryanın tökən. "Kənzul-ğəraib"də məsturdur ki, Əbu Cə’fər isnadilə ki: "Bir gün bir aşinayı gördüm ə’ma olmuş, sual etdim ki: "Ey bəradər, sən binaidin, səbəb nə oldu ki, nuri-bəsər zülməti-ə’maya təbdil oldu?" Cəvab verdi ki: "Ey əziz, vaqieyi- Kərbəlada bən daxili-sipahiÜbeydullah Ziyad idim. Ol vaqiədən sonra məqamimə müraciət etdikdə bir gecə vaqiəmdə gördüm ki, Həzrəti-Rəsul bir məscid içində mehraba yastanub oturmuş və ətrafü cəvanibində səhabə həlqə urmuş və Həzrəti-Hüseyn ə’zayi-məcruh və libasi-pürxunla mütəzəllimlər kibi qarşusunda durub ərzi-hal edər və şühədayi Kərbəla qatillərin bir-bir gətürüb Həzrəti-Rəsul işarət eylər: "İzribuhu bis-seyfi və əhriquhu binnari" və zəbanilər anları qətl edüb oda yaxdıqca yenə həyati-mücəddəd bulub bir dəxi təkrarla ol əzaba giriftar olurlardı. Bən bu siyasətün səlabətindən təvəhhüm qılub Həzrəti- Rəsula pənah gətirüb istiğasə təriqilə ayıtdım: "Əssəlamü əleyküm ya Rəsulullah". Ol Həzrət səlamım almayub, qəzəb gözüylə baxub ayıtdı: "Ya əduvallah, ni-şə bənim hörmətim dutmadın". Dedim: "Ya Rəsulullah, Həq bilür ki, bən tiğ çəkmədim". Ol Həzrət buyurdu ki: "Tiğ çəkmədigində sadiqsən, əmma səbəbi-kəsrətisəvadi- sipah idin". Buyurdu ki: "İlərü gəl, bu təşti-pürxuna nəzər qıl". Müşahidə qıldıqda gördüm bir təşti-pürxun. Dedi: "Ey bədbəxt, bənim cigərguşəm qanıdır". Pəs bir mil ilə ol qandan bənim gözümə çəkdi, hövl ilə bidar olduqda aləm gözümə tirə oldu. Şe’r: Şəhidi-Kərbəla qətlinə rəğbət qıldın, ey zalim, Sənə çəkmək əzabi-dünyəvü üqba müqərrərdir. Təmaşayi-məsafi-Kərbəla qıldın, həzər qıl kim, Məlamətgahi-tə’zibin sənin səhrayi-məhşərdir. Məhəmməd İshaqdan nəqldür ki, ol Həzrət Əbu Talibin hisni-himayətində olduqca küffar filcümlə izasinə dəstrəs bulmazlardı və mütəərriz olmazlardı. Əmma firqeyi-əhli-İslamdan hər qanda bir aciz və fəqir görürlərdi, mümkün olduqca təərrüz yetürərlərdi. Ol cümlədəndir ki, Üməyyə bin Xələf, Bilal Həbəşiyi hər gün Bəthaya ilədib üryan qılub, ə’zasinə hərarətiafitabla qızmış daşları basub və bədəni-üryanla rigi-gərm üzərinə yaturub derdi ki: "Tərki-diniMəhəmməd qılub Lat və Üzzaya iman gətür". Bilal edərdi: Ə’budu Əhəd, yə’ni vahid olan Mə’buda pərəstiş edərəm". Əlqissə, ol meydani-mücahidət pəhləvanları və ol aləmi-iman sahibqiranları ənvai-bəlaya və əsnafi-inaya mütəhəmmil olub və səbr qılub derlərdi ki, bəla eyni-ətadür və cəfa məhzi-rica. Əmma tədriclə ol zalimlərin fəsadı ziyadə olub və mürurla dəryayiisyanları tüğyan qılub bir qayətə yetdi ki, müsəlmanların qətlinə və nəhbinə dəsti-təğəllüb diraz etdilər və Əmmar bin Yasərin valid və validəsin bigünah qətl edüb, ol məzlumlara sitəmlər yürütdülər. Bə’zi səhabə bizzərurə Həzrəti-Rəsul işarətilə Həbəş canibinə hicrət edüb, bə’zi sayir biladü büqaə mütəfərriq olub, ə’vanü ənsaridin qillət bulmağın küffar ol Həzrət azarinə fürsət buldular. Bir gün güzarı sənadidi-Qüreyş məcmə’inə düşüb, Əbu Cəhl və Ədiy və sair süfəha hər canibdən tiği-zəban çəküb ol Həzrəti azürdeyi-cərahətitə’nü təşni’ etdilər və ol Həzrət "Iza xatəbəhümul-cahilunə qalu səlam" təriqilə salik olub, mücadilə və müqatiləsiz keçüb bir guristan kənarında məlul və məhzun otururkən Əbu Cəhl qövliqəbihlə iktifa qılmayub mürtəkibife’ li-şəni’ olub, ol Həzrətə həddən ziyadə azar yetürdi. Rəvayətdir ki, ol gün Həmzə məşğuli-seyd olub təmamiyi-ruz bir şikara zəfər bulmayub qəzəbnak müraciət qıldıqda, Məkkə dərvazəsində cariyeyi-Übeydi- Cə’dan istiqbal edüb ayıtdı: "Ey Həmzə, sənə şikar etmək və seydgaha getmək nə münasib ki, bəradərzadeyi-əzizinə himayətsiz olmağın Əbu Cəhl və sair süfəha ənva’i-ihanətlə izalər yetürdilər". Həmzə bu hekayətdən mütəəssir olub, mənzilinə gəldükdə gördü ki, mənkuhəsi giryan oturur. Səbəb sorduqda ol dəxi cariyənin daği-tə’nin tazə qılub ayıtdı: "Ya Əba Əmmar, nə müsibət bundan ziyadə ola ki, əşrafi-Bəni-Haşimə mütəhəmmil olmayan cəfaləri rəva görələr?". Həmzə ayıtdı: "Nə vaqe’ olmuşdur?" Dedi: "Ey Həmzə, Əbu Cəhl bir qaç süfəha ilə Məhəmmədi dutub rüxsari-mübarəkin pərtövi-afitab kibi qubaralud etdilər". Həmzə ayıtdı: "Vaveylah, Əbu Talib qanda idi?" Dedi: "Kəndü məzrə’əsinə getmişdi". Dedi: "Əbu Ləhəb qanda idi?" Dedi: "Ol səngdil iltifat etməyüb, bəlkə ihanətə təhris edərdi ki, bu kəzzab və sahirdir". Dedi: "Əbbas qanda idi?" Dedi: "Əbbas pərvanəvar ol şəm’i-şəbistanın ətrafına çizginüb istişfa’ edərdi, əmma qəbul etməzlərdi". Həmzə bu xəbərdən qayətdə mütəəllim olub zar-zar ağlayıb, əgərçi üç gün tə’amü şərab tənavül etməmişdi, mə’kul və məşrubə iltifat qılmayıb ayıtdı: "Məhəmmədin intiqamın Əbu Cəhldən almayınca tə’amü şərab bana həramdır". Əlqissə, həzrəti-Rəsulu istifsar edüb rəvan olduqda hərəmiKə’bədə gördü məlul və mükəddər divara təkyə qılmış, ayıtdı: "Əssəlamu əleykə yəbnə əxi", xatiri-mübarəkin xoş dut ki, intiqamın düşmənlərdən almağa gəlmişəm və mümkün olduqca dəf’iənduhi- xatirinə tədarük qılmağa əzimət qılmışam". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Cəmi’i-əqrəbanun iltifatı bana cəfadır, əcəb ki, xilafi-adət səndən zühura gələ və təmənnayi-xatiri-naşadım ki, heç kimsənədən müyəssər olmaz, səndən müyəssər ola". Şe’r: Çərx hərgiz səhv edüb rə’yimcə dövran etmədi, Hiç kim dərdim bilüb, tədbiri-dərman etmədi. Təngdil bir qönçəyəm mən kim, fələk hərgiz bəni Növbəhari-lütf təhrikilə xəndan etmədi. Həmzə giryan olub qəsəm yad etdi ki: "Ey bəradərzadeyi-əziz, həqqa ki, rizayi-xatirin hasil etmək bana lazımdur". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey əmmibüzürgvar, bənim rizayi-xatirim bəzli-mal və irtikabi-qital ilə hasil olmaz". Həmzə ayıtdı: "Bəs nə ilə hasil olur?" Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey Həmzə, əgər rizayi-xatirim istərsən, Vacibül-vücudun vəhdaniyyətinə e’tiraf edüb lövhi-zamirini qübariküfrdən pak et". Şe’r: İzzü cahü dövlətü iqbalü mülki-aləmün, Olma təhsilinə rağib kim fənaəncamdır. Dövləti-İslam kəsb etməkdə təqsir etmə kim, Dövləti-baqi ki, derlər, dövləti-İslamdır. Həmzə ayıtdı: "Ey məxdumzadə, bu kəlimə ilə xatirin xoş olurmu?" Həzrəti- Seyyid ayıtdı: "Nə’əm". Pəs, Həmzə kəmali-ixlasü e’tiqadilə müsəlman olub, ol gərmiyyətlə Əbu Cəhlin dəri-sərayinə gəlüb gördü ki, əkabiri-Qüreyşlə oturmuş. Bimühaba, əlindəki yayla urub fərqi-namübarəkin məcruh edüb ayıtdı: "Ey bədbəxt, səndən Məhəmmədə cəfa yetmək nə münasibdir?" Cəma’əti-Qüreyş anı qəzəbnak görüb ayıtdılar: "Ya Əba Əmmarə, bir kəzzab üçün bunca hiddət nə layiq?" Həmzə ayıtdı: "Ey bədbəxtlər, MəhəmmədiQüreyşi sadiq və əmindir və bən dəxi şəhadət verirəm onun sidqidə’vasinə". Şe’r: Lillahil-həmd olub küfrü zəlalətdən dur, Düşdü könlüm evinə şəm’i-risalətdən nur. Əşrafi-Qüreyş Həmzədən ol kəlimatı istima’ etdükdə mütəvəhhim olub, irtifa’i-aftabi-dövləti-İslamdan əndişə qılub, Həzrəti-Rəsulun qətlinə bel bağladılar və Əbu Taliblə bünyadi-cidalü qital qıldılar. Və Əbu Talib dəxi Bəni Haşimi və Bəni Müttəlibi cəm’ edüb ol sərvərin mühafizətü mü’avinətində yekcəhət oldu və cəmi’i-Bəni Haşim Əbu Cəhldən qeyr Əbu Taliblə ittifaq edüb, bir şö’bə olub, Qüreyşdən qət’i-ixtilat edüb, münakihə və mücadilə və müamilə aralarından götürüldü. Şe’r: Sübhi-sadiq kibi tülu’ qılub, Nuri-şər’i-Məhəmmədi-Ərəbi, Pərtövi-feyzin etdi aləmgir, Bir-birindən ayırdı ruzü şəbi. Əlqissə, üç il bu minvalla ruzigarları keçüb Əbu Talib vəfat etdi, üç ay keçdikcə Xədicə vəfat etdi. Andan sonra cəm’iyyəti-əhli-İslam bir miqdar xələl bulmağın və ə’vanü ənsar mütəfərriq olmağın küffar tüğyan təriqilə ol Həzrəti izhari-azar etdilər və təriqi-müanidət dutdular. Mücmələn, on il miqdarı Məkkədə cəfa çəkdikdən sonra hicrətə fərman yetüb Məkkədən Mədinəyə intiqal etdi. Anda dəxi ’əbədəyi-əsnam sədədi-müxalifətdə olub, müharibə və müqatilələr vaqe’ oldu və qəzveyi-Bədr ol zəmanda zühura gəlüb əmmzadeyi-Rəsul Übeydə bin Haris bin Əbdül Müttəlib şərəfi-şəhadət buldu. * * * Fəsli-şəhadəti-Übeydə Keyfiyyəti-şəhadət oldur ki, çün məsafi-Bədrdə sipahi-İslam və ləşkəri-küffar müqabilə qıldılar, sipahi-küffar doqquz yüz əlli mübariz və ləşkəri-İslam üç yüz mücahid olub və təmamiyi-ləşkəriİslamdə yetmiş mərkəb və altı zireh və səkkiz şəmşirdən qeyr yoxdi. İki canibdən səflər mürəttəb olduqda səfi-küffardan üç kimsənə meydana çıxdı: biri Ütbə bin Rəbi’ə, biri Şəybə bin Rəbi’ə, biri Vəlid bin Ütbə. Və ləşkəriİslamdan dəxi üç mübarizi-ənsari onlara müqabil oldular. Küffar mübarizləri ənsar mücahidlərindən sual etdilər ku: Siz nə tayifədənsiz? Dedilər: “Ənsardan”. Nida qıldılar ki: “Ey Məhəmməd, bizim ənsarla ədavətimiz yoxdur, bizə əqranımızdan mübariz göndər”. Həzrəti-Rəsul Übeydə bin Harisi və Həmzə bin Əbdül Müttəlibi və Əli İbn Əbi Talibi anların meydanına irsal etdi. Müqabil olduqda, Übeydə bin Haris Ütbəyə müqabil olub və Həmzə Şəybəyə bərabər durub və Əli İbn Əbi Talib Vəlidə müqarin düşüb ibtidayi-hərbdə Həmzə zərbi-tiği-abdarla Şəybəyi həlak edüb və Əli tə’neyi-şəmşiri-saiqəbarla Vəlidi qətl qılub düşmənlərinə qalib oldular. Əmma Übeydə bin Haris və Ütbə bin Rəbi’ə bir-birin məcruh edüb, aqibət Ütbə Übeydəyə bir zəxmi-münkər urub ayaqdan buraxdı və Həmzə və Əli ittifaqla Ütbəyi qətl edüb, Übeydəyi götürüb Həzrəti-Rəsul xidmətinə yetürdilər. Übeydə bihuş ikən kəndü özünə gəlüb gözün açdıqda Xaceyi-Aləm cəmalın görüb ayıtdı: “Ya Rəsulullah, Ələstu şəhidən”. Həzrət buyurdu ki, nə’əm, sən sərdəftəri-şühədasan”. Və Übeydə ol halətə mübahat edüb darülhərbdən müraciət etdükdə mənzili-Rövhadə darül-qərara intiqal etdi və mənzili-məqsuda yetdi. Şe’r: Ey xoş ol kim, həyatı olduqca Ömrü sərfi-rəhi-şəriət edə. Müddəti-ömrü axir olduqda Bu cahandan şəhadət ilə gedə. * * * Fəsli-şəhadəti-Übeydə Əmma Həmzənin şəhadəti bu vəchlədür ki, məsafi-Bədrdən sonra küffar ləşkəri cəm’ edüb, üç bin müsəlləh və mürəttəb kafir Mədinəyə təvəccöh qıldılar. Və Uhud deməklə mə’ruf mənzilə yetdikdə Həzrəti-Risalət dəxi yeddi yüz mühacir və ənsarla onlara müqabil durub, bir növ’lə səf bağladı ki, kuhi-Uhud qəfadə və Mədinə müqabildə və kuhi-Ayn canibi-yəsarda vaqe’ olub və kuhi- Aynın bir şikafı olub, kəmingah olmağa qabil olmağın Həzrəti-Rəsul Əbdullahi Həbibi əlli kəmandarla anın hifzinə mə’mur etdi və müqərrər qıldı ki, əgər ləşkəri-İslam qalib və əgər məğlub olsa, anlar ol şikafdan inhiraf etməyələr və ol rəxnədən bir qeyr canibə getməyələr. İki canibdən atəşi-cidal işti’al bulduqda və bazari-müharibə gərm olduqda, cəmaəti-Qüreyşdən Təlhə bin Əbi Təlhə meydana gəlüb, Əli İbn Əbi Talib əlində həlak oldu və fərzəndi mübaşirihərb olub Həmzə əlindən təcərrö’i-şərbəti-fəna qıldı. Əlqissə, əbvabi-zəfər ləşkəri-İslama məftuh olub, ləşkəri-küffar inhilal və ixtilal bulmağın ələmləri nigunsar olub mütəfərriq olduqda, ləşkəri-İslam qənaim dutmaqdə fürsəti qənimət bilüb, nəhbü qarətə təvəccöh qıldılar. Və rəxneyi-kuh müstəhfizləri ol halı görüb biixtiyar mənzillərindən münhərif olub, Əbdullah mən’ etdikcə qabil olmayub qarətə mütəvəccih olmağın küffar ol məmərri xali görüb və ləşkəri qarətə məşğul bulub, ol məmərrə mütəvəccih olub, Əbdullahı bə’zi əshabla şəhid edüb, ləşkər əqəbindən çıxub həmlə qıldılar. Lacərəm əsəri-müxalifəti- HəzrətiRəsul mövcibi-təfriqeyi-ləşkər olub, küffar təğəllüb edüb, ləşkəriİslam üç qism oldu. Bir qismi Mədinə canibinə fərar etdi və bir qismi Əli və Sə’d və Təlhə kibi Həzrəti-Rəsul mülazimətində qaldı və bir qismi dərəceyi-şəhadət buldu. “Rövzətül-əhbab”da məsturdur ki, ləşkəri-İslam həzimət edüb Həzrəti- Rəsulu tənha buraxdıqda ol Həzrət Əlidən qeyri xidmətində görməyüb ayıtdı: “Ya Əli, sən nişə sair cəmaətə mülhəq olmadın?” Həzrəti-Murtəza Əli ayıtdı: “Ya Rəsulullah, “İnnə li bikə usvətun”. Şe’r: Bir bəndəyəm ki, ruzi-əzəldən müti’ olub, Tövqi-vəfayi-əhdinə çəkmiş qəza bəni. Nəqdi-həyatım eyləmişəm nəzri-ta’ətün, Haşa ki, səndən eyləyə dövran cüda bəni. Nagah cəm’i-mü’anidlər ol Həzrətə mütəvəccih oldular. Həzrət ayıtdı: “Ya Əli, bu cəm’i pərişan eylə”. Murtəza Əli ol cəm’i pərişan və mütəfərriq qılub, əksərini Maliki-nirana tapşurdı. Ol halətdə Cəbrail nazil olub ayıtdı: “Ya Rəsulullah, kəmali-müxalisətdir bu ki, Əlidən zühura gəldi”. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: “Bəla, innəhu minni və ənə minhu”. Cəbrail ayıtdı: “Və ənə minkuma”. Rəvayətdir ki, mənzumeyi-“La fəta illa Əli la səyfə illa Zülfiqar” hatifi-qeybdən ol gün sadir oldu. Ərbabi-həqaiq və əshabi-mə’arifə mühəqqəqdir ki, səbəbi-e’tilayi-rütbeyi-Murtəza ittiba’i-Həzrəti-Mustəfadır və ə’zəmi-mö’cizati- Nəbi vilayəti-Murtəzadır. Şe’r: Təkmili-Murtəzaya səbəb qılsalar sual, İqbali-ittiba’i-şəhi-ənbiya yetər. Həqqiyyəti-Rəsula dəlil etsələr tələb, Töv’ü itaəti-Əliyyi-Murtəza yetər. Rəvayətdir ki, küffardan dörd mü’anid əhd etdilər ki, Həzrəti-Rəsula bir zərbət yetürələr və yer yüzündən İslam asarın götürələr. Biri İbn Şihab və biri İbn Qimmə və biri İbn Hümeyd və biri İbn Əbi Vəqqas. Əlqissə, əşrar qələbə edüb əbrar məğlub olduqda fürsət bulub İbni-Qimmə Həzrəti-Rəsulun cəbinimübarəklərin ki, mətlə’iafitabi- sidqü səfadır, səngi-cəfa ilə məcruh edüb, ol cərahətdən cari olan xunabəyi Həzrət pak edüb derdi ki, əgər bir qətrə bu qandan ruyizəminə tökülsə, bəlayi-asiman nüzul qıla. Və İbn Şihab bazuyişəriflərin ki, pənceyi-tabi-dəsti-təğəllübi-küffar idi, navəki-bidadla zəxmnak edüb və Əbi Vəqqas ləbi-ruhəfzalərin ki, Məsihi-ehyayimərasimi- din və maddeyi-həyatişər’i- mübin idi, xəstə qılub onun əsərindən dəndani-rübaiyyələri şikəst buldu. Şe’r: Lə’li-nabü dürri-siraba həcər versə şikəst, Sanma kim, arta həcər qədri, dürü lə’l ola pəst. Və İbn Hümeydi-həramzadə ol Həzrəti cərahətlərə məşğul görüb, şəmşiriabdar həvalə qılub, Həzrət ol zərbdən ehtiyat edüb bir məğaka mütəhəssin olduqda rüxsari-aləmaraları ki, mənzuri-ənzari-əhbab idi, nəzərdən qayib olmağın İbn Hümeydi-məl’un təsəvvür etdti ki, xurşidi-asimani-şər’ üfüqisəadətdən nihan oldu və şəm’i-şəbistanirisalət intifa buldu. Mübahat edüb fəryada gəldi ki: “Sahibi-dəviyirisalət əmrin təmam etdim. “İblis ol məl’unun mürafiqətilə nida qıldı ki: “Əla innə Mühəmmədən qəd qutilə”. Rəvayətdir ki, avazi-İblis Mədinəyə yetüb dost və düşmən arasında şiya’ bulub, firqeyi-əhbab məhzun və zümreyi-ə’da məsrur oldu. Əmma əndək zəmandan sonra Həzrəti-Rəsul ol məğakdan çıxub, səhabəyə mülhəq olub və bu ğəzvədə Həzrəti-Həmzə şəhadət buldu. Və keyfiyyəti-şəhadəti budur ki, Cübeyr bin Müt’im ki, əkbəriə’yani- Məkkə idi, Həbəşi nam bir məmluku olub, qayətdə mübariz idi. Bir gün dedi: “Ey qulam, məsafi-Bədrdə bənim əmmim məqtul olubdur və Məhəmmədin iki əmmi var; biri Həmzə və biri Əbbas. Və Əbbas Məkkədədir və Həmzə Mədinədədir. Bu iki kimsənədən birin qətl edə bilsən və əmmim intiqamın alsan, səni malımdan azad edərəm”. Həbəşiyi-məl’un Həmzə qətlin qəbul edüb həmvarə mütərəssidi-fürsət idi. Və Hind ki, mənkuhəyi-Əbu Sufyan idi, anın atası dəxi Bədr məsafında məqtul olub, xatirində bu küdurət mütəməkkin idi: ol dəxi Həbəşinün əzmin mə’lum edüb, mü’əkkidi-fəsad olub ənvaiməvaidlə ol məl’unu təhris etdi. Və səbiyyeyi-Haris bin Amir dəxi ayıtdı: “Ey Həbəşi, bənim atam və qarındaşım məsafi-Bədrlə müsəlmanlar əlində qətl oldular, əgər sən Məhəmmədi, ya Həmzəyi, ya Əlini qətl edəcək olsan, səni mal ilə biniyaz edərəm”. Şe’r: Təmə’dir səri-fitneyi-ruzigar, Təmə’dir qılan izzət əhlini-xar. Nihali-təmə’ meyvəsidir fəsad, Bəhari-təmə’ səbzəsidir inad. Təmə’ dideyi-danişi kur edər, Rüxi-şahidi-feyzi məstur edər. Həbəşi ayıtdı: “Məhəmməd qətlinə qadir degiləm, zira səhabə anın mühafizətinə yekcəhətdürlər və Həmzə qətlinə dəxi iqdam edə bilməzəm, zira ol pəhləvani-sahib-səlabətdür. Əmma Əli növrəsidədir, hənuz əhvali-məsafa vaqif degil. Mümkündür ki, qətlinə fürsət bulam və ana qalib olam”. Əlqissə, ol əzimətlə Həbəşiyi-həramzadə müntəziri-fürsət idi ol vəqtədək ki, ğəzayi-Uhud vaqe’ olub, nirani-müharibə işti’al buldu. Müqəddəmən Həzrəti-Əli qəsdin qılub gördü ki, şahbazi-ovci-LaFəta qüraba seyd olmaz və şiri-bişeyi-HəlƏtaya hər şəğal nüsrət bulmaz. Andan təcavüz edüb Həmzə qəsdinə düşdü və Həmzə adətimə’hud üzərinə iki şəmşirlə məsaf edüb, hər canibə həmlə qılub süfufi-ə’dayi çak edərkən mərkəb bir nahəmvar yerdə i’tişar bulub, ayaqdan düşüb, kəndi piyadə qalub, bə’zi ə’zasından zireh dur olmağın Həbəşiyihəramzadə fürsət bulub ana bir zərbi-nizə yetürdi ki, bir tərəfdən bir tərəfinə güzar etdi. Filhal kəlimeyi-şəhadət deyüb, nəqdi-rəvan xazini-cinana təslim etdi. Şe’r: Ol şəhənşahi-əzimüş-şə’nə həngami-əcəl, Tiği-düşmən oldu miftahi-dəri darüssəlam. Çehreyi-iqbalinə açıldı əbvabi-nəcat, Dustdan istərdi, düşməndən müyəssər oldu kam. Və bə’zi bədbəxtlər anın dəxi hərbə ilə sinəsin çak edüb, cigərin parə-parə çıxarub Hindi-cigərxara hədiyyə ilətdilər. Və Hindi-bidövlət anın cigərin yeyüb və Həbəşiyə afərinlər oxuyub ehsanlar etdi. Rəvayətdir ki, ləşkəri-İslam mütəfərriq olan halətdə Həzrəti-Fatimə hüzurunda olan xəvatin ilə mütərəssidi-əxbari-Rəsul ikən bir sipahi Həzrəti- Rəsulun fövtündən xəbər verüb, Həzrəti-Fatimə ol xəbərdən bihuş olub kəndüyə gəldikdə biixtiyar Mədinə dərvazasından çıxub Ayişə və Səfiyyə və Həfsə və bə’zi müxəddərati-həramsərayi-ismət dəxi ittifaq edüb və Uhud dağına təvəccöh etdilər və hiddəti-fəryadü fəğanla lalələr kibi giribanların çak edüb, çeşmələr kibi didələr nəmnak qıldılar. Əlqissə, Fatimə bir növhə bünyad qıldı ki, sədasından Uhud dağı mütəzəlzil oldu. Şe’r: Buraxdı kuha səda naləvü fəğanı anın, Axıtdı çeşmə yaşın çeşmi-xunfəşanı anın. Əsəri-müsibət ə’zayi-lətifindən qüvvəti-rəftar alub, qayətdə bitaqət olub, sayəvar ol afitabi-övci-ismət bir kühən divara təkyə qıldı və ətrafında olan bir salihəyə təzərrö’ qıldı ki, ol rəzmgaha rəvan olub Həzrəti- Rəsuldan bir xəbər gətürə. Ol salehə rəvan olub rəzmgaha yetdikdə güzarı şəhidlər üzərinə düşüb, qarındaşın məqtul görüb, iltifat etməyüb sür’ətlə andan keçdikcə oğlun dəxi gördü bir zəxmlə ağuşteyi-xakü xun düşmüş. Həyatından bir rəməq baqi olub, təzərrö’ etdi ki: “Ey madəri-mehriban, axır nəfəsdir, fərzəndimüstəməndini səadəti-didarla müşərrəf qıl”. Ol salehə ayıtdı: “Ey fərzənd, əgərçi atəşi-fəraqın cigərsuz və navəki-hicranın dilduzdur, əmma nedim, Həzrəti- Fatimə müntəziri-müraciətİmdir, sənə məşğul ola bilmən, mə’zur dut”. Andan dəxi bu üzrlə ötüb mə’rəkeyi-qitala qədəm basdıqda ol məcalda yetdi ki, Həzrəti- Rəsul məğakdan çıxub sayeyiələmdən qərar dutmuşdu; pabusi-şərifinə müşərrəf olub, sitayişlər qılub, ayıtdı. Şe’r: Ey çiraği-xaneyi-şər’ü güli-gülzari-din, Məlcəül-afaq, xeyrül-xəlq, fəxrül-aləmin. Nuri-rə’yindən münəvvər dideyi-xurşidü mah, Xaki-payindən müzəyyən səfheyi-ruyi-zəmin. Təfsil ilə Fatimə əhvalın ərz edüb, iştiyaqın şərh qılub səlamın yetürdi. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: “Ey məsturə, müraciət qılub, Fatiməyə həyatımdan bəşarət yetür və anı bənim hüzuruma gətür”. Ol məsturə Həzrəti-Fatiməyə Seyyidi- Kainatdan bəşarət yetirub Həzrəti-Fatimə müztəribhal, üftanü xizan ol rəzmgaha yetdükdə Həzrəti-Rəsul istiqbal edüb ona təsəlliyi-xatir verüb, Həzrəti-Xatuni- Qiyamət ayıtdı: “Ey pedəri-büzürgvar, bu övrətə şükranə qəbul etmişəm”. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: “Ey məsturə, muradun nədür?” Ol övrət ayıtdı: “Təvəqqö’üm budur ki, ərseyi-qiyamətdə bana və evladıma şəfi’ olasan”. Həzrəti-Rəsul təvəqqö’ün qəbul edüb və ol övrət rüxsət alub şəhidlərinin üzərinə getdikdən sonra Həzrəti-Rəsul ayıtdı: “Aya, Həmzəyə nə vaqe’ oldu ola ki, andan əsər görülməz?” Həzrəti-Rəsula Əli Həmzə şəhadətindən xəbər verdi. Şe’r: Nə xəbərdir bu ki, xunabə tökər müjgandan, Səbr alur cani-həzinü dili-sərgərdandan. Həzrəti-Rəsul səhabə ilə Həmzənin üzərinə gəlüb, ə’zayi-parəparəsin görüb nalələr çəkdi, növhələr qıldı və qayətdə mütəəssir və mütəəllim oldu. Zira əmmi-büzürgvar və bəradəri-rəza’i olub, hini-də’vəti-nübüvvətdə həvadarı idi. Bu halətə müqarin Səfiyyə ki, Həmzənin həmşirəsi idi, hazır olub, Həzrəti-Rəsul anı görüb oğluna ayıtdı: “Validəni bir tədbirlə gəlməkdən mən’ edəgör ki, qarındaşın bu halla görməyə”. Ol məxdumzadə anasına istiqbal edüb ayıtdı: “Ey valideyi-möhtərəmə, Həzrəti-Rəsulun rizası sənin müraciətündədir”. Səfiyyə ayıtdı: “Ey fərzənd, istima’ etmişəm ki, Həmzə şəhadət bulubdur və yəqin ki, bu müsibət rizayi-Xuda və Rəsul üçündür, təvəqqö’üm budur ki, bana dəxi tə’ziyətindən və müşahidəsindən bir səvab müyəssər ola”. Həzrəti-Rəsul ol məzlumənin kəmali-himmətin və hüsni-ixlasın mülahizə qılub və rüxsəti-mülaqat verüb, ittifaqla əzasinə iştiğal etdilər. Həm ol saətdə Cəbrail gəlüb bəşarət gətirdi ki, Həmzənin səfheyi-asimanda ismi Əsədullah və Əsədür-Rəsul yazıldı. Rəvayətdir ki, Həzrəti-Rəsul Həmzənin cənazəsi üzərinə nəmaz etdikdə yetmiş nəfər şəhidin cənazəsin hazır edüb, bir-bir üzərlərinə nəmaz etdikcə anın cənazəsin götürməyüb yetmiş kərrə üzərinə nəmaz qıldı. Nurül-Əimmeyi- Xarəzmidən nəqldir ki, Həmzə ikinci şəhiddir Əhli-Beytdən və Hüseyni-məzlum xatimüş-şühədadır. Və HəzrətiRəsul buyurmuş ki, Kərbəlada Hüseynlə yetmiş nəfər mücahid şəhid ola və anların üzərinə nəmaz qılmağa bir mö’min hazır olmaya, bənim Həmzə üzərinə yetmiş kərrə nəmaz etdigimin biri Həmzə üçündür və tətimməsi ol şəhidlər üçündür. Rəvayətdir ki, bir şəhid darül-hərbdə ayaqdan düşdüyü zəmandə hurul-eyn istiqbala gəlüb, onunla müsafihə qılur. Əlqissə, Həzrəti-Rəsul buyurdu ki, Həmzəyi cameyi-xunaludla dəfn edələr. Və darül-hərbi-Uhuddan müraciət edüb Mədinəyə gəldükdə hər canibdən şühədayi- Uhud üçün giryə istima’ edüb, Həmzə sərayindən növhə istima’ etməyüb, Həzrəti-Rəsul buyurdu ki: “Həmzənin bu şəhrdə əhli yoxdur ’əzasin dutmağa”. Məşhurdur ki, iki vəqt iki tayifəyə həsrət müstəvli olur: Sabah olduqda hər fərzənd ki, validəsinin kənarından durub şəfqətlər və mehribanlıqlar görür, yetimləri bikəslik atəşi yaxar; hər şam olduqda hər kim kəndü mənzilinə mütəvəccih olur, qərib olanların xatirini sərasiməlik möhnəti yaxar. Nəqldir ki, Peyğəmbər Mələkülmövtdən sual etdi ki: “Ey xazini-nüqudi-ərvah, bunca cigərlər ki, dağimüfariqətlə yaxarsan və bunca xanimanlar ki, əcəl seylabı ilə yıxarsan, aya, heç kimsənəyə rəhmin gəlürmi?” Mələkülmövt ayıtdı: “Tərəhhüm nəqşin səhifeyi-xatirimdən Həzrəti-İzəd rəf’ etmişdir. Əmma bu halla qəriblərin və yetimlərin halına rəhmim gəlür, zira istirdadiəmanət zəmanı biri pedər və madər yad edüb abi-həsrət dideyi-qəmdidədən tökər və biri yarü diyari fəraqindən ahi-həsrət çəkər”. Şe’r: Seyli-əşki-yetimü ahi-qərib Mövc urub şö’lə çəksə şamü səhər, Qətrəsi səfheyi-zəmini dutub, Şö’ləsi asimana edə əsər. Rəvayətdir ki, cəmi’i-mühacir və ənsarın övratinə hökm oldu ki, Həmzənin sərayinə cəm’ olub kəndü şəhidlərinün ’əzasın anda dutalar. Və Həzrəti-Rəsul mühacir və ənsarın ol fe’llərindən qayətdə xoşnud olub dua qıldı. Ey əzizlər, mülahizə qılın ki, Həzrəti-Rəsul Həmzənin bikəsliginə rəhm etdiyi yerdə Kərbəlada Hüseynlə bunca övladı şəhid olub, matəmlərin dutmağa kimsənə olmadığı əcəldən əgər müqəddər olsa və anun rizası üçün cəmi’i-məxluqati- zəminü asiman ’əza dutsa qəribü əcib olmaz. İmam Mühyis Sünnə “Məalimüt-tənzil”də nəql etmiş ki: “Vaqieyi-Kərbəladan müqəddəm hümreyi-şəfəq yox idi, ol vaqiədən sonra zahir oldu. Şe’r: Sanma kim, gülgun şəfəqdəndir sipehri-bivəfa, Daməni-dövranı dutmuş xuni-Ali-Mustafa. “Şəvahidün-nübüvvə”də məsturdur ki, Əbdülməlik Mərvan məclisində bir gün vaqieyi-Kərbəla zikr olunurdu, Züheyri hazır idi, nəql etdi ki: “Ol gün həvaliyi-məscidi-Əqsada heç səngrizə yerindən götürmədilər ki, onun altında bir qətrə qan görmədilər”. Və “ÜyunürRiza” da məzkurdur Əli bin Musa-Rizadan ki, buyurmuş: “Cəddim Hüseyn şəhid olduqda asiman xunbar olub, həqqa ki, yüz bin firişteyi-Rəhman anın intiqamın almağa əflakdan mənkəzi-xaka endilər, əmma rüxsət bulmadılar və hala Rövzeyi-mübarək üzərində muyi-jülidə və ruyi- xəraşidə ilə’əzasinə məşğuldurlar. Şe’r: Kərbəla dəştində şahi-Kərbəlanın halına, İttifaqi-amm olub məcmu’i-aləm ağladı. Payeyi-ərşi-mü’əllada töküb Cibril əşk, Rövzeyi-rizvanda ruhi-Nuhü Adəm ağladı. * * * Fəsli-şəhadəti-Cəfər Üçüncü şəhid Əhli-Beytdən Cə’fəri-Təyyardır. Rəvayətdir ki, Cə’fər cəm’i-səhabə ilə Həbəşə canibinə hicrət etdikdə Nəcaşi əleyhir-rəhmə anın irşadilə müsəlman oldu. Və qəl’eyi-Xeybər fəth olunduqda Həzrəti-Rəsul mülazimətinə müşərrəf olub, Həzrət anın xüsusunda buyurmuş ki, “Əşbəhtə xulqi və xəlqi”. Filvaqe’, bu nihayəti-tə’zimdür. Rəvayətdir ki, hicrətin səkkizinci ilində HəzrətiRəsul Cə’fəri Mürhil Ğəssani hərbinə irsal etdi və Mutə mənzilində küffara mülhəq olub ləşkəri-İslam üç bin mücahid və ləşkəri-Mürhil yüz bin müfsid olub qayət kəsrətdə idi. Əmma sipahi-zəfərpənahiİslam kəsrəti-sipahiə’dadan əndişə qılmayub, bünyadi-müqatilə qıldılar. Əsnayi-müqatilədə Zeyd bin Haris ələmdari-sipah idi, şəhid olub, Cə’fər kəndü rayəti-nüsrətayəti əlinə alub və hücumi-küffar mərkəbin səqət edüb, piyada qalub, fəsəqəyi-füccar fürsət bulduqda, zərbi-şəmşir ilə bazuyi-yəminin bədəni-mübarəkindən cüda qıldılar. Ol şahbazi-övci-cəladət rayəti bazuyi-yəsara alub buraxmadı. Bazuyi-yəsarın dəxi qət’ etdilər, rayəti dişilə dutub düşməyə qoymadı. Əlqissə, bir namərd bir zərbi-münkər urub ol məzlumu ayaqdan buraxdı. Əxbari-səhihədə nəqldir ki, Həzrəti-İzəd hücubü əstarı rəf’ edüb Həzrəti- Rəsulu Mutə mə’rəkəsinə müttəle’ etmişdi. Və ol Həzrət dəmbədəm cəmi’iəhvala müttəle’ olub əshaba xəbər verirdi. Zeyd bin Haris və Cə’fər bin Əbi Talibin parə-parə olduqların e’lan edərdi və buyururdu ki: “Cə’fəri gördüm, behiştə girüb, yaqutdan iki şəhpər peyda qılub təyəran edər”. Və bu dəxi Həzrəti- Rəsuldan nəqldür ki, buyurmuş: “Bən Cə’fəri gördüm misli-mələk tüyuribehiştlə pərvaz edər”. Bu cəhətdən ana Cə’fəri-Təyyar derlər. Və bə’zi qisəsdə məsturdur ki, Cə’fərin yetmiş iki zəxmi olub düşdükdə heybətü səlabətindən heç kimsənə qətlinə iqdam edə bilməyüb axirül-əmr ə’da hücum edüb anı yerdən götürdükdə başın qaldırub münacat etdi ki: “İlahi, mənim qətlimlə əmizadəmin namusuna xələl yetürmə. Həq-tə’ala iki şəhbal iltifat edüb qüvvəti-pərvaz verdi ki, küffar içindən uçub Firdövsi-bərinə nüzul etdi. Şe’r: Qətili-rəhi-eşq olan saliki, Həqin iltifatı sərəfraz edər. Məzəllət türabında görməz rəva, Ülüvvi-məqamilə mümtaz edər. Pərü bal peyda qılub lacərəm, Tüyuri-behiştilə pərvaz edər. Hərgah ki Əbdullah bin Ömər Cə’fərin övladın görürdü, bu ibarətlə tə’zim edərdi: “Əs-səlamu əleykə yəbnə zil-cinaheyn”. Rəvayətdir Hüseyni-şəhiddən ki, Həzrəti-Rəsul Cə’fərin əhvalına müttəle’ olduqda onun mənzilinə gəlüb Əsma binti-Ümeyşə ki, onun zövcəsi idi, hazır edüb, Cə’fərin ətfalını bir-bir nəvaziş təriqilə sərəfraz etdikdə Əsma ayıtdı: “Ya Rəsulullah, bu gün Cə’fərin övladını yetimlər təriqilə nəvaziş edərsən. Məgər Cə’fər şəhadət bulubdur?” Ol Həzrət giryan olub anlara səbrilə təsəlli verdi. Əbdullah İbn Cə’fərdən mərvidir ki, “Həzrəti-Rəsul gəlüb bizə tə’ziyət verdikdə ol qayətdə giryan idi ki, qətərati-əşk məhasini-şərifindən tökülürdi və buyururdu ki, “İlahi, Cə’fəri əhsəni-məqama və əczəli-səvaba irişdür və hala sən anın xəlifəsi olub əxlafını hisni-himayətində saxla”. Və ol gündən sonra yenə gəlüb övladın əzadan çıxarub xatirlərin [ələ] aldıqda validələri yetimlər [üçün] təşəffö’ etdikdə buyurdu: “Ətəxafinə əleyhim və ənə vəliyyuhum-fid-dünya vəl-axirəti”. Rəvayətdir ki, Cə’fərin səkkiz oğlu olub, ikisi-Övn və Məhəmməd Əsğər Hüseynlə Kərbəlada şəhid oldular. Rəhmətullahi əleyhuma. Həzrəti-Rəsulullahın bir ibtilası dəxi fövti-İbrahimdür. Rəvayətdir ki, İbrahim hicrətin* igirmi ilində Mariyeyi-Qibtiyyədən mütəvəllid olub qabiləsi Müsəlləmə nam cariyə idi. Həzrəti-Rəsuldan nəqlidir ki, İbrahim mütəvəllid olduqda Cəbrail nüzul edüb təhniyə təriqilə ayıtdı: “Əs-səlamu əleykə ya Əba İbrahim” Əlqissə, İbrahim bir il altı ay fəzayi-həyatda qalub civari-rəhmətə vasil oldu. Həzrəti-Rəsul anın fövtündən məhzun olub giryə ağaz etdikdə Əbdürrəhman (bin) Auf ayıtdı: “Ya Rəsulullah, sən [xəlqi] mən’ etdün cəzə’dən”. Həzrəti- Rəsul ayıtdı: “Bən giryədən mən’ etmədim, xəraşi-ruy və kəşfi-ə’zadan nəhy etdüm, abi-çeşmimatəmzədə baranirəhmətdir və nişani-rə’fət: “Əl-əynu tədmə’u vəl-qəlbu yəhzənu və la-əqvalə illa ma-rəziyə bihi rəbbəna”. “Şəvahidün-nübüvvət”də məsturdur ki, bir gün Həzrəti-Rəsul Hüseyni bir dizi üzərinə və İbrahimi bir dizi üzərinə alub nəvazişlər edərək Cəbrail hazır olub ayıtdı: “Ya Rəsulullah, Həzrəti-Həq bu iki lö’löi-şəhvarı bir riştəyə müntəzəm qılub cəm’ etməz, birinün dəf’inə riza vermək gərək”. Şe’r: Ey şəhriyari-məsnədi-təmkinü izzü cah, Olmaz bir asiman iki xurşidə cilvəgah. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: “Əgər İbrahim fövt olsa, əksəri-alam bana mütəvəccih olur və əgər Hüseyn fövt olsa, bana və Murtəzaya və Zəhraya mütəəllim olmaq lazım gəlür. Bən müsibəti-xassı möhnətiammə ixtiyar etdüm”. Ol vaqiədən üç gün keçdikdə İbrahim vəfat etdi. Ol vaqiədən sonra hərgah ki, Həzrəti-Rəsul Hüseyni əlinə alub iltifat edərdi, derdi ki: Mərhəba, ey fərzəndi-əzizimi fədası etdigüm cigərguşəm. Zəhi bədbəxtlər ki, böylə əzizə ihanət rəva görələr. “Kənzül-ğəraib”də məsturdur ki, bir gün Hüseyn Həzrəti-Rəsul xidmətində idi, mənzilinə müraciət etmək murad etdi, əmma baran idi, getmək mütə’əzzir görünüb məlaləti-xatir zahir etdi. Həzrəti-Rəsul Hüseyni məlul görüb ayıtdı: “Nə vaqe’dür?” Hüseyn ayıtdı: “Ya Rəsulullah, baran mənə məcal verməz ki, mənzilimə gedəm”. Həzrəti-Rəsul dua qıldı, baran təvəqqüf edüb Hüseyn mənzilinə mütəvəccih oldu. Qiyas edin ki, qətreyi-baran cəfasina mütəhəmmil olmayan ə’zayi-şərifinə səngi-sitəmdən nə cəfalar yetmiş ola. Şe’r: Xari-navəkdən güli-ə’zası olmuş çak-çak, Paymal etmiş qəm ol sərvi-rəvanı, ey diriğ. İxtilafi-vəz’ü tüğyani-həvayi-müxtəlif, Müntəfi qılmış çiraği-xanədanı, ey diriğ. Həqqa ki, hər zərreyi-xak və hər cüzvi-əflak ta ruzi-Qiyamət hər zəman həzar naleyi-dilsuz çəksə müsibəti-Kərbəlaya vəfa qılmaz və ol möhnətzədələr ’əzasinə vafi olmaz. * * * Üçüncü bab. Həzrəti Seyyidül-Mürsəlin keyfiyyəti-vəfatın bəyan edər Həmişə dideyi-bəsirət birlə mütalieyi-övraqi-ləyalivü əyyam edən ərbabi-həqaiq və əshabi-mə’arifə mə’lum olmuşdur və həmvarə eyni-fərasətlə müşahideyi-müruri-sininü ə’vam qılan ülül-əbsəri-zəvil- əfham arasında vüzuh bulmuşdur bu ki, ə’yani-sabiteyi-mümkinə müstəlzimi-əhateyi-ədəmdür və əslinə race’ olur hər mövcud ki, vücuduna ’ədəm müqəddəmdür. Şe’r: Künci-bəqa sanma bu viranəyi, Etməyə gör qiblə bu bütxanəyi. Mehr götür günbədi-dəvvardən, Rəsmi-vəfa umma bu qəddardən. Mülki-vücudi ədəmabad bil, Görmə vücudun, ədəmin yad qıl. Açma cəhan zilinə çeşmi-həvəs, Əqdinə bel bağlama, peyvənd kəs. Dut ki, cəhan mülkini dutdun təmam, Sud nə, çün mülkinə yoxdur dəvam. Dəhr nədür, ayineyi-əksdar, Surəti-ayineyi-bie’tibar. Ey əziz, mütləq rəyahini-riyazi-imkana şəbnəmi-bəqadan əsəritəravət yetməmişdür və səbzeyi-bustani-həayti-müstə’ar hərgiz səhabi-səbatdan kəsbirütubət etməmişdür. Kitabeyi-eyvani-binayi-aləm rəqəmi-"Kullu məxluqin yəmutu"dur və kümreyi-tinəti-bəni-Adəm xəmiri-mayeyi-"Kullu mərzuqin yəmut"dur. Məsnəvi: Təmə’ qılman vəfa mülki-cəhandan, Vəfa qandan, bu fani mülk qandan. Bu viran içrə sanman gənc yoxdur, Cəvahirdən ləbaləb künc çoxdur. Vəli adət bu olmuşdur ki, dövran Qıla hər gənci bir topraqda pünhan. Gər idrak eyləsən hər zərreyi-xak Çəkibdür pərdəyə bin cövhəri-pak. Nə bargahi-həşmətdir ki, taqü rəvaqi tarəmi-ə’layə yetdükdə seyli-fənadan təzəlzül bulub viran olmadı və nə nəqşi-kargahi-rif’ətdür ki, zinət və zibi dərəceyi-kəmal hasil etdükdə baziçeyi-lö’bətbazidəhrdən surəti-təğəyyür bulmadı. Laləzari-səhrayi-imkandan məşamiidraka rayiheyi-"Kullu mən əleyha fan" gəlür və zəmzəmeyi-bəzmicəm’iyyəti- ə’yandan səm’i-irfana isğayi-sədayi-" Kullu şey’in halikun" qılur. Şe’r: Dəhrdən arizuyi-kam etmə, Bunda kam istəyib məqam etmə. Fələki-tizgərdü tündxüram, Hiç nakama verməmişdür kam. Əlhəqq, bu xarzara güli-murad ümidilə zülali-həyati-girami tökən, xarinədamətdən qeyr bəhrə görməmişdür və bustana şükufeyi-məqsəd təmənnası ilə nihali-təvəqqö’ dikən zəhri-bəladan özgə meyvə götürməmişdür. İttisali-söhbəti xətəri-infisaldan xali olmaz və iltiyami-ülfəti zərəri-infikakdən aman bulmaz. Şe’r: Dünyaya gələn gedər zəruri, Müstəlzimi-qeybdür hüzuri. Dövri-fələkün qərarı olmaz, Iqbalının e’tibarı olmaz. Dutdun dutalım cəhanı yeksər, Manəndi-Cəmü Qubadü Qeysər. Nə sud çün aqibət gedərsən, Əsbabi-cəhanı tərk edərsən. Yəqin bilmək gərək ki, vəzi’ü şərif və qəvivü zə’if və alimü cahil və divanəvü aqil və məstü hüşyar və xüftəvü bidar mülki-ədəmdən hey’əti-mütəsaviyə ilə çıxub və aləmi-surətdə ətvari-müxtəlifə və övza’imütənəvvi’ə ilə süluk edüb, həngami-inqizayi-müddəti-ömr rəngi-təsavi dutub, şərbəti-"kullu nəfsin zaiqətül-mauti" içmək müqərrərdür və e’tiqadü e’timad etmək gərək ki, xəl’əti-zühur geyüb feyzi-fitrət qəbul edənlərə idraki-təsəllüt "Əynəma takunu yüdrikəkumulmaut" müqərrərdir. Şe’r: Gəl, ey mülki-dünyayə məğrur olan, Meyi-zövqdən məstü məsrur olan. Giriftari-dami-bəlasan, saqın, Əsiri-dəmi-əjdəhasan, saqın. Giribanını pənceyi-ruzigar Dutubdur həzər qıl sərəncami-kar. Səni dami-qəbrə giriftar edər, Başun möhreyi-rişteyi-mar edər. Gələn bu güzərgaha getmək gərək, Nüzul eyləyən rehlət etmək gərək. Bulunmaz cahan kargahında kam, Fərağət məqamı degil bu məqam. Filvaqe, əgər bəqayi-bəşər mümkün olsaydı Xeyrül-Bəşər ki, nəqşi-nigini- "Və lakin Rəsulullahı və xətamən-nəbiyyin" dir, bu təşriflə müşərrəf olmaq ənsəb idi; və əgər dəvami-Bəni-Adəm ehtimal bulsaydı, qaili-"Ənə seyyidu vələdi Adəm" bu səadət istehqaqinə əqrəb idi. Dəlili-izaleyi-nəqşi təəyyinaticismani bu yetər ki, Həzrəti-Xaceyi-Kainat "İnnəkə məyyütun və innəhum məyyitun" xitabına müxatib olmuşdur; və şahidi-təğəyyüri-süvərisəhayifiimkani bu kifayət edər ki, əfzəli-aləm "Və macə’əlna li-bəşərin min qəblikəl-xuld" xitabi-müstətabin isğa qılmışdır. Şe’r: Dövri-zəmanənin ədəmi-e’tibarinə Şahid şiya’i-vaqi’eyi-ənbiya yetər. Ümmali-karxaneyi-əhvali-aləmə Mövti-Nəbi əlaməyi-fövtü fəna yetər. Bitəkəllüf ə’zəmi-məsaibi-şəhidi-Kərbəla mövti-Həzrəti-Mustəfadür, zira mövcibi-italeyi-əyadiyi-zülmü cəfadür. Mücmələn, keyfiyyəti-mövti-Həzrəti- Risalət oldur ki, ol şəm’i-şəbistani-risalət və xurşidi-asimani-nübüvvət hicrətin onuncu ilində ədayi-HəccülVida’ etdükdə ərəfə günü sahəti-Ərəfatda bu ayətikərimə nüzul etdi ki: "Əl-yovmə əkməltu ləkum dinəkum və ətməmtu’əleykum ne’məti". Həzrəti-Rəsul bu ayətin məzmunundan istişmamirayiheyi- intiqal edub və bu ibarətin məfhumindən ehsasi-irtihal qılub, mühəqqəq bildi ki, təngnayi-şəhadətdən fəzayi-fərəhəfzayi-qeybə təvəccöh etmək gərək və darifənadan mülki-bəqaya getmək gərək. Zira qərəz şərəfi-risalətdən bəyani-əhkam idi, təmam oldu və məqsud səadətizühurindən izhari-ne’məti-İslam idi, dərəceyi-kəmal buldu. Pəs, əkabirü əşrafisəhabəyi cəm’ edüb buyurdu ki: "Ey mühacirü ənsar, bəndən bu gün zəruriyyatiümuri- dininiz təhqiq edün, fürsəti-iktisab fövt olmadan ki, və’deyi-müfariqət qərib olmuşdur və təriqi-mürafiqət intiha bulmuşdur". Və dəxi buyurdu; "Ey qövm, ərseyi-Qiyamət" [Yovmə] yənfə’us-sadiqinə sidquhum qərargahıdır və və qaziyi-ruzi-cəza "Yovmə la yənfəu malun və la bənun" güvahidir, əgər ol gündə sizdən sual olunsa ki, "Məhəmməd necə süluk etdi?" cəvabınız nədür? Səhabə ittifaqla ayıtdılar: "Ya Rəsulullah, səndən ədayi-risalət və ilqayi-nəsihət istima’ etdik, şəhadət verirüz". Pəs Həzrəti-Rəsul əngüşti-səbbabeyi-qəmərşikaf canibi-asimana qaldurub ayıtdı: "Əllahumməşhədu", yə’ni sən şahid ol". Rəvayətdir ki, Həccül-Vida’dan müraciət qıldıqda əsnayi-təriqdə Ğədiri-Xum deməklə mə’ruf mənzildə cəmaətlə ədayi-nəmaz qıldıqdan sonra səhabəyə mütəvəccih olub buyurdu ki: "Ələstu bil-mümininə əvla min-ənfusihim", yə’ni mö’minlərə deyilmiyəm nəfslərindən əvla. Hüzzari-məclis ittifaqla təsdiq verüb ayıtdılar: Nə’əm, ya Rəsulallah. Pəs Həzrəti-Murtəzanın əlindən dutub ayıtdı: "Mən kuntu məvlahu fə-haza Əliyyun məvlahu", yə’ni "hər kimin mən mövlası idum", Əli anın mövlasıdür". Əllahummə ’adi mən adahu", yə’ni İlahi, anınla ədavət qılana ədavət qıl", "Və vali mən valahu", yə’ni anınla dost olana dostluq et; "Vəxzil mən xəzələhu" və anı xar dutanı xar dut, "Vənsir mən nəsərəhu" və ana nüsrət verənə nüsrət ver; "Vədirul-həqqə mə’əhu həysə ma kan" və müqarin eylə həqqi ana qanda olursa. Rəvayətdir ki, [Ömər] Faruq Həzrəti-Murtəzanın əlin dutub təhniyə təriqilə ayıtdı: "Bəx bəx [ləkə] yəbnə Əbi Talib əsbəhtə [məvlayi və] məvlayi kulli mu’minin və mu’minətin". Şe’r: Gəl ey rizayi-Rəsul istəyən zühura gətür, Nişani-dövləti-tövfiqü vali mən vallah. Ədavəti-Əsədullaha olma qail kim, Sənə çəkilməyə şəmşiri-’adi mən ’adah . Və bu kəlimati-hikmətamiz əsnasında ayıtdı: "Ey qövm, bəni aləmi-üqbaya də’vət etdilər. Ol halətə təvəccöh qılub hifzi-səlah üçün "Xəlləftu fikumussəqəleyn kitaballahi və itrəti", yə’ni məzhəri-sirri-xilafətim iki əmri-əzimdir: biri Qur’an və biri ƏhliBeyt. Zinhar təriqi-mütabə’ətlərin-dən müxalifət qılman və rəsmimütavəətlərindən mütəcaviz olman ki, bunlar bir-birilə rabiteyitəmam bulub, hövzi-Kövsər kənarında bana mülhəq olub asari-şükrü şikayət zahir etsələr gərək". Zəhi ümməti-bivəfa ki, bu məzmun müsəhhəh olmuş ikən əqrəb zəmandə təhrifi-məzmuni-Qur’an caiz görüb, Əhli-Beytə cəfalar rəva gördülər və dəşti- Kərbəlada övladi-Rəsula izalar yetürdilər. Şe’r: Ey şəriət şərəfindən qafil, Xələli-şər’ə dəmadəm mail. Mustəfadan nə cəfa yetdi sənə, Ol vəfapişə nə cövr etdi sənə Ki, mükafatinə bidad etdin, Özün azarinə mö’tad etdin. Bünyeyi-şər’inə verdin təğyir. Alü övladinə çəkdün şəmşir. Ol səni sahibi-iman etdi, Lütflər göstərüb ehsan etdi. Sən anın zülm ilə irzin yıxdun, Daği-bidad ilə canın yaxdun. "Nurül-Əimmə"dən mənquldur ki, həngami-tüfuliyyətdə bir gün Hüseyni-məzlum ətfali-məhəllə ilə məla’ibəyə məşğul ikən Həzrəti-Rəsul hazir olub, anı dutmağa qəsd etdi. Hüseyn Həzrəti-Xacədən fərar edüb, hər tərəf təvəccöh qılub, Həzrəti-Rəsul mütə’aqib rəvan olub ayıtdı: "Ya Hüseyn, bu nə nifrətdir?" Hüseyn ayıtdı: "Ya Rəsulullah, nifrət degil, bəlkə təhərrüki-silsileyiməhəbbətdür". Şe’r: Dilbərin üşşaqdan eyni-tələbdür nifrəti, Mən’dəndir mehri-tüğyani-məhəbbət şiddəti. Intifayi-nari-şövq eylər zülali-ittisal, Mən’ miqdarincədir mətluba talib rəğbəti. Məş’uq ki, aşiqdən ahəngi-güriz edər, atəşi-məhəbbət və bazaritələb tiz edər. Əlqissə, Xaceyi-Kainat ol əhsəni-məxluqatı tərəddüdlə dutub asimana mütəvəccih olub dua qıldı ki, "Əllahummə əhibbəhu və hibbəhu". Həm ol saət aləmi-qeybdən xitab gəldi ki: "Ya Rəsulullah, bu məhəbbətlə mümtaz etdigün cigərguşə və bu iltifatla sərəfraz etdigün qürrətül’eyn dəşti-Kərbəlada şəhid olub dərgahialəmpənahimizə pedəri-büzürgvar və bəradəri-alimiqdarla hazır olub, biri bir hərbətlə və biri bir şərbətlə və biri bir zərbətlə şəhid olub təzəllüm etsələr gərək". Şe’r: Birinün fərqi tiği-zülmdən şəq, Dəmi-mö’cüz misali-bədr mütləq. Birinün zəhrdən hali digərgun, Məzaci təlx, gültək bağrı pürxun. Birinün laləvəş cismində yüz çak, Cigər qanilə cismi-çakı nəmnak. Rəvayətdir ki, Həccül-Vida’da əyyami-Mina ayeyi-kərimeyi- "İza ca’ə nəsrullahi və’l-fəth" nüzul edüb, Həzrəti-Rəsul Cəbrailə ayıtdı: "Ey müqərrəbi-dərgahi- üluhiyyət və məhrəmi-bargahirübubiyyət, qaliba həngami-təvəccöhi-aləmi- axirətdir". Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, "Və’l-axirətü xəyrun ləkə minəl- aula". Həzrəti-Xacə bu ayət istima’indən və bu məzmun ittila’indən sonra təhiyeyiəsbabi- intiqala və tərtibi-alati-irtihala məşğul olub, həmişə kəlimeyi-təyyibeyi- "Subhanəkə əllahummə əğfirli innəkə əntəl-vəhhab" təkrar edərdi. Səhabə ayıtdılar: "Ya Rəsulullah, bu kəliməyi təkrar etməkdən nədür qərəz?" Həzrəti- Rəsulullah ayıtdı: "Bəni aləmi-bəqaya də’vət etdilər". Və əsnayi-təkəllümdə giryan oldu. Ayıtdılar: "Ya Rəsulullah, mövtdən giryə etmək Həzrətinizdən nə münasibdür, xüsusən ki, möhtərəm və məğfur olduğun müqərrərdür?" Həzrəti- Seyyid ayıtdı: "Bənim iztirabım anınçündür ki, bunca cəfa çəküb daireyi-imana çəkdigüm müsəlmanlar, aya bəndən sonra məkayidi-İblisə giriftar olub nə afətlərə müqarin olalar və nə möhnətlərə düşüb nə ihanətlər bulalar". Əlqissə, ol afitabi-asimani-lütfü kərəm mütəvəccihi-dərgah olub, bir ay vəfatından müqəddəm səhabeyi-kübari Ayişə mənzilində cəm’ edüb, anları birbirinə sifariş qılub, budua ilə sərəfraz etdi ki: "Rəfə’kumu əllah hədakumu’ əllah cəmə’kumu əllah, həfəzəkumu’əllah, nəsərəkumu’əllah, vəfəqəkumu’əllah" və şəraiti-duadan sonra vəsiyyət qıldı ki: "Ey qövm, bənim təvəccöhüm aləmibəqaya müqərrər oldu və afitabi-həyatım rüxsəti-qürub buldu, hörməti-Əhli- Beytümi sizə tapşurub, sizi tapşurdum ol padişahibizəvala ki, mülki-bəqasına xələli-intiqal tari olmaz və mir’atihəyati-müəbbədi küdurəti-fəna bulmaz. Layiq oldur ki, həmişə təriqi-ta’ət məsluk edüb mütavə’ətindən müxalifət rəva görməyəsiz və qaideyi-əhkaminə ixtilafi-ara ilə xələl yetirməyəsiz, bir növlə süluk edəsiz ki, ruzi-Qiyamət sizün əf’alınız bəni şərmsar etməyə və damənimübahatimə nəticeyi-ə’mali-zəmimənüzdən gərdi-xəcalət yetməyə". Siğar və kibar Həzrəti-Rəsuldan bu əxbari-mühəvvəşi istima’ etdikdə ittifaqla giryan olub ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bu vaqieyi-hailə nə vəqt olsa gərək?" Buyurdu ki: "Ənqərib vüqupəzir olur". Dedilər: "Ya Rəsulullah "İyazən billah" bu surət vaqe olsa, qüsli-şərifinizi qansı xidmətkarinə rücu edərsən?" Buyurdu ki: "Əqrabi-Əhli-Beytim qüslümə övladır". Dedilər: "Nə camə ilə cismimübarəküni dəfn edəlim?" Buyurdu ki: "Əgnimdəki cübbə ilə. Və əgər Misri hüllələr və Yəməni camələr dəxi olsa, caizdir". Dedilər: "Mərqədi-şərifin nə məqamda olmaq münasibdir?" Buyurdu ki, "Hala mütəvəttin olduğum mənzildə". Dedilər: "Sənə kimlər nəmaz etsinlər?" Buyurdu ki, "Təchizü təkfinim olduqda qəbrim mühəyya qılub cənazəmi qəbrim kənarında qoyub dışrə çıxun və bilmiş olun ki, nəmazimə iqdam edən əvvəl Cəbraildir, andan sonra Mikaildir və andan sonra Əzraildir və andan sonra İsrafildir cəmi’i-məlaikə ilə. Anlardan sonra siz gəlüb dəf’ə-dəf’ə də nəmaz edin, əmma ibtidayi-nəmaz Əhli- Beytimdən olsun". Səhabə biixtiyar naləvü zari edüb ayıtdılar: "Ya Rəsulullah, səni qəbrə kim endirsün?" Buyurdu ki: "Əqrəbi-Əhli-Beytim, güruhiməlaikə müavinəti ilə ki, anlar sizi görüb siz anları görməyəsiz". Vəsiyyət təmam olduqda hüzzari-məclis ilə müvadi’ə qılub, qaiblərə səlam irsal edüb buyurdu ki: "Bəndən sonra dari-dün aya gəlüb şəriətimə iqtida qılanlara və qaibanə bənim risalətimə mötərif olanlara Qiyamətdək bəndən səlam olsun". Andan sonra mütərəssidi-peyğami-vüsal və müntəziri-ittisal oldu. Əhyanən hicrətin on birinci (ilində) Səfər ayının igirmi səkkizinci günündə məqbəreyi- Bəqi’ ziyarətinə mütəvəccih olub, sükkani-büq’eyi-Bəqi’ üçün istiğfar edüb, ol miqdar dua qıldı ki, kəndüyə dəxi arzu oldu ki: "Ey kaş, bən dəxi bu büq’ə mədfunlarından olub bu duaya daxil olaydım". Rəvayətdir Əbu Hüreyrədən ki, demiş: "Bən hazır idim ki, Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey Əbu Hüreyrə, bana dəvami-həyati müstə’ari və liqayi-Pərvərdigari və düxuli-darül-qərari ’ərz etdilər, liqayi-Pərvərdigari ixtiyar etdim və tərki-masiva təriqin dutdum". Nəqldir ki, bu gecə ol Həzrət mə’mur oldu ki, guristani-Bəqi’ə gedüb əmvatinə istiğfar edə, andan sonra şühədayi-Uhud qüburun ziyarət qılub anlar üçün şəfi’ ola. Bu tərəddüd əsnasində ol Həzrətə bir süda’ tari oldu ki, fərqi-mübarəklərin ’isabə ilə möhkəm bağlayub, Meymunə sərayinə gəlüb biixtiyar təkyə qıldı və buyurdu ki, "Eynə əna qədən", yə’ni yarın bənim mənzilim qandadır?" Fatimə ol Həzrəti müztərib görüb ümməhatimöminata ayıtdı: "Ey xəvatinisəadətxaneyi- ismət, Həzrəti-Rəsul mütəkəssirdir. Və hər gün bir mənzilə getmək mütə’əzzir görünür, bir mənzildə müqim olmasınə razı olun". Müxəddərati-hücərati-risalət ol səlahə razı olub müqərrər etdilər ki, Həzrəti-Rəsul Ayişə mənzilində olub, hər biri xidmətin anda ədaqıca. Meymunə sərayindən çıxub, bir əli Murtəza kətfində və bir əli Əbbas kətfində Ayişə hücrəsinə gəlüb bəstərə düşdükdə hümmayi-mühriq peyda qıldı. Şe’r: Afitabi-şər’inə, bulmuşdu övci-irtifa’, Lacərəm məhrur olur bulduqca rif’ət afitab, Nola gər təb hiddətilə axsa cismindən ərəq, Bərgi-güldür axıdır fərti-hərarətdən gülab. Əbdullah Məs’uddan nəqldir ki: "Bən ol vəqt hazır idim, nəbzinə əl basdıqda hərarətlərin qayətdə ziyadə görüb ayıtdım: "Ya Rəsulullah, bu nə əcəb təbimühriqdir?" Buyurdu ki, "hər kimin mərəzi miqdarıncədür". Dedim: "Ya Rəsulullah, bu dərdə dəva nədir?" Dedi: "Ol Mə’bud həqqi üçün ki, bənim nəfəsim anın qəbzeyi-qüdrətindədir ki, heç kimsənəyə mərəz tari olmaz ki, günahları anınla tökülməz. Netə ki, badi-sərsərdən övraqi-əşcar və təsadümihəvadan qətərati-əmtar". Nəqldir Əbu Sə’id Xəzridən ki, demiş: "Mən hini-mərəz ol Həzrətə mülazim idim, üzərinə bir qətifə çəkilmişdi, hiddətihərarətləri qətifədən məhsus olub buyurdu ki: "Ənbiyanın məratibi ə’la olduğu kimi mərəzləri dəxi əşəddü əqvadür. Zira ənbiya möhnətlərinin ziyadə olduğun istid’a qılurlar və möhnət mövcibi-qürb olduğun bilürlər". Şe’r: Rənci-rahət dilbərin dərdi dəvadır aşiqə, Rənci bihəd ol səbəbdən dərdi bipayan olur. Qafil olman dost dərdindən kim, olduqca füzun, Mövcibi-təşrifi-lütfü şəfqətü ehsan olur. [Rübai:] Yarın ələmi-eşqi dəvadan yeg olur, Xaki-səri-kuyi tutiyadan yeg olur. Üşşaqa həbib eylədügi cövrü sitəm, Qeyr etdügi lütfilə səxadan yeg olur. Və buyurdu ki: "Bu mərəz ol zəhrin əsəridir ki, Ümmül Biramoğlunun ziyafətində bana verdilər". Və hər müddətdə ələmi mücəddəd olub bir dəva ilə dəf’ olurdu, əmma bu növbət həngamirehlət olmağın iştidad buldu. Qaliba bədəni-şərifində ol zəhrin əsəri mülazim olmaqdan qərəz şərəfi-şəhadət idi. "Ruhul-Ərvah"da məsturdur ki, çün bəhri-feyzi-nübüvvət və dəryayi-kəmalivilayət bir-birilə müqarin olub "Yəxrucu minhumal- lu’lu’uə vəl-mərcan" müqtəzasincə Həsən və Hüseyn zühura gəldilər və ol şahzadələrün hər biri bir keyfiyyətə varis oldular, lacərəm Həzrəti-Həsən əkbər olmağın cəddibüzürgvarlərinə iqtida qılub ələmi-zəhrlə dünyadan getdi və Həzrəti-Hüseyn əsğər olmağın validi-alimiqdarinə təşəbbüh qılub zərbi-tiğ ilə axirətə nəql etdi. Şe’r: Zəhrdən təlx olalı lə’li-şəkərbari-Həsən, Zəhr kamın hiç kim aləmdə şirin görmədi. Olalı şəmşirdən pürxun təni-paki-Hüseyn İstirahət bulmadı şəmşir, təskin görmədi. Və bu dəxi bir münasibətdir ki, Həzrəti-Həsən Mədinədə cəddi-büzürgvarının mücavirətin ixtiyar qıldı və Həzrəti-Hüseyn mütəvəttini İraq olub validialimiqdarınun mülazimi oldu. Şe’r: Vadiyi-qürbətdə tənhalıqdan ikrah eyləyüb, Murtəza Şibbiri həmxab etdi, Əhməd Şəbbəri. Qıldılar qismət vilayət bəhrinin gövhərlərin, Əkbər olan əkbəri hifz etdi, əsğər əsğəri. Əlqissə, Həzrəti-Rəsul on dörd gün bimar olub qəzaya mütəvəqqif qaldı. "Rövzətül-əhbab"da məsturdur ki, iştidadi-mərəzdə Fatimeyi-Zəhrayi hazır edüb, təriqi-təvəddüd və qaideyi-təfəqqüd ri’ayətindən sonra ixfa ilə bir təkəllüm etdi ki, Fatimə giryan oldu. Andan sonra bir təkəllüm dəxi etdi ki, ənduhi nişata təbdil oldu. Ayişə ayıtdı: "Ya Fatimə, aya, ol ənduha vəsilə nə idi və bu nişata səbəb nədir?" Fatimə ayıtdı: "Ey müxəddəreyi-zəman, Həzrəti-Rəsul ibtidai-təkəllümdə buyurdu ki: "Ey Fatimə, hər il Cəbrail təbliği-əhkam üçün bir növbət gəlürdi, bi il iki növbət nüzul etdi, qaliba əcəlim qərib olmuşdur və həngamihəyatım dərəceyi-nihayət bulmuşdur. Bən bu xəbərdən mütəəllim olduqda buyurdu ki: Ey fərzəndi-əziz, qəm çəkmə ki, sənə bəşarət verirəm iki səadətə: biri ol ki, əfzəli-nisayi-əhli-behişt sən olursan və biri ol ki, Əhli-Beytimin cümləsindən müqəddəm sən bana mülaqat qılursən". Bu müjdə istima’indəki tiryaki zəhri-fəraqın bana sazqar edüb, süruri-lahiqdən ələmi-sabiqə təskin yetdi və buyurdu ki: "Ey Fatimə, çün cəmi’i-nisai-əhli-aləmdən sənin zürriyyatin ə’zəm və məqamın əfzəldir, lacərəm sənin bəliyyatın ətəmm və əkməldir; səbr et və təhəmmül pişə qıl". Qərəz bu ki, ol Həzrətin iştiyaqinə ki, əşəddi-bəliyyatdır, Fatimə səbr edüb təhəmmül pişə qıla. Filvaqe’ əgər müjdeyi-ülüvvi-dərəcatiüxrəvi və bəşarəti-sümüvvi-mərtəbeyi-mə’nəvi mövcibi-təskini-xatir olmasa, Həzrəti-Rəsulullah kimi sərvəri-xücəstəliqanın atəşi-fəraqinə və ələmi-iştiyaqinə təsəbbür və təhəmmül xarici-əhateyi-ehtimal və imkandır. Zira atəşi-cansuz və ələmi-cansitandır. Şe’r: Xəncəri-hicranü tiği-qət’ü şəmşiri-fəraq, Çak-çak eylərdi Zəhranın dili-əfgarını. Verməsəydi və’deyi-vəslin verəndə Mustəfa, Müjdeyi-zövqi-vüsalü dövləti-didarını. Rəvayətdir ki, ol sərvərin təbi-mühriqi gəldikcə ziyadə olub və hərarəticismi- lətifi getdikcə təzayüd bulub, buyurdu ki, yeddi kuzə ilə yeddi quyudan su gətirüb üzərinə tökələr ki, xiffət bulub məscidə təşrif buyura. Həsbülişarə yeddi kuzə ilə yeddi quyudan su gətirib ol çeşmeyi-həyatın üzərinə tökdülər. Filcümlə xiffət bulub hücrədən dışrə çıxub, cəmaətlə nəmaz qılub, bir xütbeyi-hikmətamiz inşa qılub, istiğfar və istifa qıldıqdan sonra buyurdu ki: "Ənsar bənim xəvasımdır, anları girami dutun və xətalarından təcavüz qılun". Və bir rəvayət dəxi oldur ki, Həzrətin mərəzi təzayüd bulduqda ənsarın qərarı qalmayub, məscidi-Nəbəvi ətrafinda tərəddüd edərlərdi. Əbbas ol hala müttəle’ olub, Mustəfaya ərz edüb, Həzrəti-Murtəza dəxi ona müvafiq şərhi-hal etdikdən sonra Həzrəti-Rəsul yerindən durub ayıtdı: "Ya Əli, ənsar nə derlər?" Murtəza Əli ayıtdı: "Ənsar derlər ki, haşa, əgər Həzrəti- Mustəfa dünyadan nəql edəcək olsa və bu müsibət vüquf bulsa, bizüm əhvalımız nolur və öhdeyi-riayətimizdən kim gəlür? Həzrəti-Rəsul ayağa durub bir əlin Murtəza kətfinə və bir əlin Əbbas kətfinə buraxub, məscidə gəlüb və minbər üzərinə çıxub qərar dutdu və həmdü sənaya müştəmil bir xütbeyi-bəliğ inşa qıldı və ənsarı mühacirə və mühaciri ənsara mübaliğeyi-tamamla sifariş qıldı. Rəvayətdir Fəzl bin Əbbasdan ki, əyyami-mərəzdə bir gün Həzrəti-Rəsul bənim əlim dutub, hücrədən çıxub və mübarək başına isabə bağlayub minbər üzərə qərar dutdu və Bilala buyurdu ki: "Nida qıl xəlq cəm’ olsun, anlara vəsiyyət qılam ki, bu axirin vasiyyətdir". Bilal həsbülfərmudə nidayi-am qılub və cəmi’i-xəlq hazır olub, ol Həzrət ədayi-xütbədən sonra buyurdu ki: "Ey firqeyi-İslam və zümreyi-ənam, bənim əcəlim qəribdür, zinhar bəndən bədənlərinizlə cüda olduqda könüllərinizlə cüda olman və netə ki, bən sizi fəramuş etməzəm, siz dəxi bəni fəramuş qılman. Ey qövm, heç peyğəmbər şərbəti-bəqa içməmiş ki, bən dəxi ol şərbəti nuş edəm". Və bir rəvayət dəxi oldur ki, buyurdu: "Ey qövm, sizə iblaği-əhkam etdim və səlahinizə iqdam qıldum və bəlalara mübtəla oldum; hala söhbətinizdən inqita’ etmək məcalıdur və müfariqət qılmaq zamanıdır, kimin kim, məndə həqqi var, alsun və kimin kim, müşkili var, sual qılsun ki, bargahi-qürbə cəmi’i-də’vadan münəzzeh gedüb və damənitəcərrüdümü dəsti-tə’əllüq və təzəllüm dutmaya". Və ədadan sonra minbərdən enüb cəmaətlə nəmazi-zöhr əda qılub, yenə minbərə çıxub kəlimati-sabiqi təkrar qıldıqda hüzzari-məclisdən bir şəxs ayağa durub ayıtdı: "Ya Rəsulullah, sənin zimmətində bənim üç dirhəmim var". Həzrəti-Rəsul ol deynin ədasinə hökm edüb, Əli Murtəza əda qıldı. Andan sonra səhabədən Ükkaşə nam kim sənə ayağa durub ayıtdı: "Ya Rəsulullah, Təbuk səfərində naqəyə taziyanə həvalə qıldın, naqədən rədd olub bana irişdi, ol zərbdən qayətdə mütəəllim oldum. Hala qisas istərəm". Həzrəti-Rəsulullah ayıtdı: "Cəzakə’llahu xeyrən", rəhmət sənə ki, bu qisası axirətə buraxmayub dünyada tələb etdin". Buyurdu ki: "Ey Ükkaşə, taziyanə mə’rufunmudur? Ükkaşə ayıtdı: "Bir ədimə dutulmuş taziyanədür". Həzrəti Rəsul ayıtdı: "Ol taziyanə Fatimə mənzilindədür, gətürsünlər". Səlman Fatimə sarayinə mütəvəccih olub hücrəsinə yetdikdə ayıtdı: "Əssəlamu-əleykum, ya Əhləl-Beyt". Səlmanın avazın eşidüb Fatimə ayıtdı "Ey Səlman, hacət nədir?" Səlman ayıtdı: "Filan taziyanəyi Həzrəti-Rəsul istər". Fatimə ayıtdı: "Ey Səlman, hali-mərəzdə taziyanədən qərəz nədir?" Səlman surətiəhval şərh etdükdə Fatimə ayıtdı: "Həzrəti-Rəsul bimardır, anda qüdrəti- ehtimali-taziyanə yoxdur". Filhal Həsən və Hüseyni hazir edüb ayıtdı: "Ey cigərguşələr, cəddinüzə bir həq mütəvəccih olmuş və hüsni-ədalət anın ədasinə iqtiza edər, gedin və anın əvəzinə zərbitaziyanə qəbul edün". Səlman və Həsən və Hüseyn taziyanəyi alub məscidə gəldikdə, əhliməsciddən xüruşü vəlvələ əflaka çıxub hər biri Ükkaşəyə İlhahi əfv edərlərdi ki, bizə bir taziyanə əvəz bin taziyanə ur, HəzrətiRəsula mütə’ərriz olma və cismilətifin azürdə qılma. Həzrəti-Rəsul buyurdu ki: "Qisas bana mütəvəccih olduqda sizə taziyanə urulmaq münasib degil". Ükkaşə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bən ol gün üryan idim, sihhəti-qisas üçün sən dəxi üryan ol". Həzrəti-Rəsul dürra’eyi-şərifi kətfi-lətifindən buraxdıqda sükkani-xətairi-qüds və hüzzari-məclisiünsdən xüruşü əfğan əflaka çıxub cəhana qovğa buraxdı. Ükkaşə ki, Həzrəti-Rəsulun kətfi-mübarəkində möhri-nübüvvətə nəzər qıldı, filhal ol möhri-mübarəkə yüz sürüb taziyanəyi əlindən saldı, dedi: "Ya Rəsulullah, bənim bu mübaliğədən iki qərəzim var idi: bir ol ki, sənin insafını xəlqə izhar edəm və biri ol ki, "Mən məssə cildi layəmissənnar" müqtəzasincə bədəni-mübarəkinə üz sürəm və atəşi-duzəxdən aman bulam. Bu qəziyyədən sonra Həzrəti-Rəsul minbərdən yenüb xabgaha gəlüb, mərəzi təzayüd və təzaüf bulub, səm’i-mübarəki aləmiqüdsdən səlayi-xani-nə’im isğa qıldı və tairi-ruhi-şərifi həbsgahi-dünyadan nüzhətgahi-bəqaya mütəvəccih oldu. Şe’r: Qəribi-mülki-vücud etdi arizuyi-vətən, Müqərrər oldu ki, ruh eyləyə vida’i-bədən. İrişdi vəqt ki, şəhbazi-aşiyaneyi-qüds Qıla iradət ilə tərki-həbsxaneyi-tən. Rəvayətdir ki, ol halətdə Cəbrail nüzul edüb ayıtdı: "Ya Həbibullah, Pərvərdigari-aləm irsali-səlam edüb səni mövt və həyat arasında muxtar etdi. Əgər bəqayi-həyata talib isən həyatinə bəqa müqəddər olsun və əgər mövtə rağib isən sühulətlə müyəssər olsun. Şe’r: Dünyəvü üqba bənim mülkümdür, ey fəxri-rüsül, Sən bana bir bəndeyi-safidilü sahib-vüqar. Rə’y rə’yindür sənin, səndən bana yox imtina’, Eylədim ehsan sənə hər mülki etsən ixtiyar. Həzrəti-Rəsulullah ayıtdı: "Ey Cəbrail, ənani-ixtiyarımı Həzrəti-Həq rizasinə vermişəm və hüsni-e’tiqad ilə daireyi-təfvizü təslimə girmişəm: "Fə-inşa’ə əhyani və inşa’ə əmatəni". Şe’r: Xaliqim yegrək bilür bəndən bənim behbudimi, Bən ana tapşırmışam çoxdan ziyanü sudimi. Rəvayətdir ki, axiri-mərəzdə üç gün Həzrəti-Rəsul çıxub cəmaətlə nəmaz etmədi və dördüncü gündə əşaül-axir vəqtində Bilal süddei-səadət dəstgaha və ətəbei-aləmpənaha gəlüb nida qıldı ki: "Əs-səlatu ya Rəsulullah". Həzrət istima’ edüb buyurdu ki, Həq sənə əcri-xeyr verə. Bilal bir növbət dəxi ayıtdı: "Əssəlatu ya Rəsulullah". Həzrət cavab verdi ki: "Ey Bilal, İzəd sənə müjdeyirəhmət yetürə". Bilal bir növbət dəxi ayıtdı: "Əs-səlatu ya Rəsulullah". Həzrət bihuş idi, cavab vermədi. Bilal növmid olub giryan-giryan, cəma’ətə mütəvəccih oldu, ayıtdı: "Va ğəvsah vənqita’i rəcah və’ikisari zəhrah" diriğa ki, əsli-rabiteiin’iqadicəmaət tərki-cəmaət qıldı və əsasi-bünyeyi-sünnət hifzi-silsilədən fariğ oldu. Şe’r: Dərda ki, binayi-şər’ viran oldu, Cəm’iyyəti-İslam pərişan oldu. Vermişdi fələk muradımız lütf qılub. Guya ki, bu lütfdən pəşiman oldu. Ol əsnada cəmaətə Həzrəti-Rəsuldan fərman yetürdilər ki, Əbu Bəkri-Siddiq İmamət qılub cəmaət münəqid ola. Həzrəti-Əbu Bəkr həsbül-fərman mütəvəccihimehrab olduqda, surəti-mehrab zəbanihal ilə Rəsulun taği-əbrusindən xəbər verüb, Əbu Bəkrin qamətin bari-heyrətlə rüku’dən müqəddəm xəmidə qıldı və müşahideyi-şəkli-mehrabdan çehrəsinə əbvabi-fəraq açıldı, biixtiyar əfğana gəlüb və cümlə səhabə anın ittifaqilə giryan olub, sədayi-növhələrindən Həzrəti-Rəsul xəbərdar olduqda Fatimədən sual etdi ki: "Bu nə qülqülədür?" Fatimə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, səhabə şiddəti fəraqından fəğana gəlmişlər və mühasirü ənsar ənduhi-müfariqətindən giryan olmuşlar". Həzrəti-Rəsul bir əlin Murtəza kətfinə və bir əlin Fəzl bin Əbbas kətfinə buraxub bir dəxi hücrədən çıxub cəmaətlə nəmaz etdi. Bə’zi kütübdə məsturdur ki, Ümm Sələmə demiş: "Bən əyyamimərəzdə ol Həzrətə mülazim idim. Bir gün ləbi-şəkkərbarın mütəhərrik görüb mütəvəccihi-istima’ oldum, eşitdim ki, münacat edər bu məzmunla ki: "İlahi, mənim ümmətimə atəşi-duzəxdən nəcat ver, Qiyamət hesabın anlara asan qıl". Görün ol padişəhin ümmətə qəmxarlığın, Ümməti-biədəbin zülmü sitəmkarlığın. Dedim: "Ya Rəsulullah, halın nədür?" Dedi: "Ey Ümm Sələmə, həngamivida’dır və dəmi-intiza". Bu əsnada Murtəza hazır olub ayıtdı: "Ya Rəsulullah, vaqi’əmdə gördüm ki, bir zireh geymiş ikən üzərimdən çıxardırlar". Həzrət buyurdu ki, "Ol zireh bən idim ki, cəmi’i-məkkarədən sənin pənahın idim, vəqtdir ki, mən köçüb sən tənha qalub bəlalara giriftar olasan. Ey Əli, zinhar ki, diltəng olub cəzə’ qılmayasan və müsabərətdən qeyr təriqə zahib olmayasan". Bu əsnada Fatimə dəxi giryan olub ayıtdı: "Ya Rəsulullah, vaqi’əmdə gördüm ki, əlimdə bir vərəqi-müshəf var ikən nagah əlimdən qeyb oldu". Həzrət buyurdu ki: "Ey Fatimə, ol vərəq mən idim, nəzərindən qeyb olsam gərək". Bu əsnada Həsən və Hüseyn hazır olub ayıtdılar: "Ey cəddi-büzürgvar, vaqiəmizdə gördük ki, havadə bir təxti-rəvan olub onun altında biz baş açuq yürürüz". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey cigərguşələr, ol təxt mənim nə’şİmdir ki, siz gisuyi-müşkbar açıb altında yürüyəsiz". Bu vaqi’ələrdən və tə’birlərdən Əhli-Beytin naləvü fəğanı bir qayətə yetdi ki, sədasın fələkdə mələk eşitdi. Şe’r: Necə gözdən getməsün xunabə, canandır gedən, Necə cismi-zar ayaqdan düşməsün, candır gedən. Necə aləm olmasun əhli-nəzər çeşminə tar, Çün nəzərdən çeşmeyi-xurşidi-rəxşandır gedən. Rəvayətdir ki, əyyami-mərəzdə bir gün dəxi Cəbrail nüzul edüb ayıtdı: "Ya Rəsulullah, kənduni necə görürsən?" Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey bəradər, kəndumi məhmum və mətmum görürəm". Bir gün dəxi yenə bu sualı ayıtdı, yenə ol cavabı eşitdi. Üçüncü gün Mələkül-mövt və İsmail nam bir mələk dəxi ittifaqla gəlüb Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, Mələkül-mövt babi-səadətdə durub püxsət istər və heç bəni-adəmdən rüxsət tələb etməmişdir". Həzrət buyurdu ki: Ey Cəbrail, rüxsətdür. Mələkül-mövt hücrə qapusından girüb səlam verüb ədəb təriqilə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, Həq bəni sənin riayəti-xatirinə mə’mur etmişdir, əgər rüxsət olursa nəqdi-ruhunu xəzaneyi-behiştə təslim edəyim və əgər olmaz isə gəldiyim kibi Mə’budimə gedəyim". Həzrəti-Rəsul Cəbraildən yana nəzər qıldı, Cəbrail ayıtdı: "Ey Seyyidi-Kainat, Həzrəti-İzəd müştaqi-cəmalındür və ərvahi-ənbiya arizuməndi-vüsalın". Həzrəti-Rəsulullah ayıtdı: "Ey Mələkül-mövt, sənin şəmşiri-səlabətin miqrazi-rişteyi-müba’idətdür və tiğiheybətün şəm’işəbistani- müvasilət. Xidmətində təqsir etmə ki, bən dəxi müştaqi-liqayam və arzuməndi-aləmi-bəqayam". İbn Əbbasdan nəqldir ki, Həzrəti-Rəsulun vəfat günü Həzrəti-İzəd buyurdu ki, Mələkül-mövt yer yüzünə yenüb rüxsət hasil etmədən Həzrəti-Rəsulun qəbzi-ruhi-şərifin qılmaya və küstaxanə mütəərriz olmaya. Mələkül-mövt bin-bin məlaikə ilə əlbiseyi-müləvvən geyüb və ənvaizibü zinnət ilə müzəyyən olub ol Həzrətin dəri-dövlət-sərayinə gəldilər. Mələkül-mövt bir ə’rabi surətində mütəməssil olub rüxsətidüxul istədi. Fatimə hazır idi, cəvab verdi ki: "Ey ə’rabi, Həzrəti-Rəsul kəndü halına məşğuldur, hala məcali-mülaqat degil. Mələkül-mövt səda bülənd edüb bir dəxi rüxsət istədi. Fatimə həm ol cəvabı verdi. Üçüncü növbət əşəddi-əsvatlə səda yetürdü ki, Həzrəti-Rəsul xəbərdar olub Fatimədən keyfiyyəti-halı sual etdi. Fatimə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bir mübrim ə’rabidür, rüxsəti-mülaqat istər, üzrlə məmnu olmaz və mə’zirət ana faidə qılmaz". Rəsulullah ayıtdı: "Ey Fatimə, bilirmisənol ə’rabi kİmdir". Fatimə ayıtdı: "Allahu və rəsuluhu ə’ləm". Həzrəti Rəsulullah ayıtdı: "Ol qate’i-ləzzat və müfərriqi-cəmaat, yə’ni Mələkül-mövtdür, qəbzi-ruhum etməyə gəlmiş. Heç bab ana məsdud olmaz və heç kim dəf’inə çarə bulmaz. Rüxsətdən qərəz hörmətixanədani- nübüvvətdir, yoxsa ana nə ehtiyaciizzətü rüxsətdir". Fatimə bu vaqiə’dən müztəribülhal olub bihuş olduqda, Həzrəti-Rəsul Fatimənin sineyi-bikinəsinə dəsti-mübarəkin qoyub bixud olub, Fatimə kəndüyə gəldikdə Rəsuli bixud görüb, təsəvvür qıldı ki, aləmi-bəqaya təvəccöh qılmışdır. Fəryad edüb ayıtdı: "Va əbətah mahalukə". Həzrət dideyiəşkbar açub Fatiməyi giryan görüb ayıtdı: "Ey cigərguşə, ağlama ki, cümleyi-ərş sənin naləyi-zarindən fəğana gəldilər". Və kəndü mübarək əli ilə Fatimənin çehrəsindən sirişkin pak edüb münacat etdi ki: "Ya Rəb, bu dərdməndi bənim fəraqimdə səbr ilə mümtaz et". Pəs, təriqi-təsliyə ilə ayıtdı: "Ey Fatimə, bənim ruhum qəbz olunduqda kəlimeyi-"İnna lillahi və inna ileyhi raci’un" təkrar edüb təhəmmül pişə qıl ki, hər insana İzəd hər müsibətdə əvəz vermək müqərrərdir və hər təhəmmülə bin təcəmmül müqəddərdir. Fatimə ayıtdı: "Ey sərvər, sənə əvəzmi olur? Bu hala müqarin ümməhati-möminatı cəm’ edüb, cümləsinə təqvavü ta’ət və səbrü qəna’ət vəsiyyət qılub, Fatiməyə ayıtdı: "Həsən və Hüseyni hazır et". Həsən və Hüseyn hazır olub səlam verüb gtryan-giryan qarşusində durduqda cəmi’i-hüzzari-məclis ittifaqla giryan oldular. Şe’r: Dəmi-vida’dır, ey çeşmi-tər, sirişk rəvan qıl, Zəmani-hicrdir, ey dil, töküb sirişk fəğan qıl. İmam Həsən çehreyi-pürqübar rüxsari-pürənvarinə sürüb və Hüseyn dideyiəşkbar kəfi-payi-ərş miqdarinə yetirüb fəğan edərlərdi. Ol Həzrət’əyni-işfaqla anlara nəzzarə qılub müfariqətlərindən ahihəsrət çəkərdi və sirişki-riqqət tökərdi. "Məqtəli-Nurül-Ə’immə"də məsturdur ki, ol Həzrət hini-vəfatda Həsən və Hüseynə mütəvəccih olub derdi ki: "Ey diriğa, yetimlik qubarı çehreyi-əhvalinizi dutub bikəslik-əsəri surəti-ətvarinizdə peyda oldu və cəmiyyətünüz pozuldu. Aya, ümməti-bivəfa sizə nə cəfalar qılalar və nə bəhanə ilə mütəərriz olalar?" Bu təkəllüm əsnasında biixtiyar giryan oldu. Ümmi Sələmə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, səbəbi-giryə nədir?" Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Əynəma bəkəytü rəhmətən liumməti". Yə’ni giryan olduğum ümmətim üçündür, zira hüsni-ehtİmamla şərəfi-İslam bulmuşikən və qabili-qürbi-İlah olmuşikən bəndən sonra İblis iğvasinə giriftar olalar və irtikabi-kəmali-mə’siyət qılalar. Həm anlara üqubəti-İlahi təvəccöh qıla və həm bənim sə’yim zaye’o la". Rəvayətdir ki, ol əsnada Əli ibn Əbi Talibi tələb edüb. HəzrətiMurtəza gəlüb ol Həzrət səri-mübarəkin bəstərdən qaldırıb, bə’zi lazım olan vəsiyyətləri əda qılub əmanətləri təslim etdi. Həzrəti Əlidən nəqldir ki: "Həzrəti-Rəçul bana bin bab elm tə’lim qıldı ki, hər birindən dəxi bana bin bab məftuh oldu". Əlqissə, Mələkül-mövt ə’rabi surətində qapuda durub icazət tələb edirdi. Aqibət, rüxsət hasil edüb, hücrəyə girüb dedi: "Əssəlamu əleykə əyyuhən-nəbiyyi". Həzrəti-Izəd səlamlar yetürüb qəbzi-ruh etməyə fərman etmişdir, fərman nədür?" Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey Mələkül-mövt, bənim səndən bir hacətim var; bənim ruhum qəbz etmə, Cəbrail gəlməyincə". Mələkül-mövt ayıtdı: "Fərman sənindür". Bu hala müqarin Həzrəti-İzəd Rizvana buyurdu ki, behiştə ayin bağlayub hurü qıl-manı müzəyyən qıla və Maliki-duzəxə əmr etdi ki, nəvairi-cəhimə təskin verüb həyyatü əqaribin səmiyyati rəf’ola və sükkani-aləmimülkü mələkut və ərvahi-ənbiya və güruhi-mələ’iə’la istiqbala çıxalar və xüddami-hərimi-ərş ənvari-qüdsdən çırağlar yaxalar. Və bu məsaleh mürəttəb olduqdan sonra Cəbrailə hökm oldu ki, sündüsi-behiştdən bir məndil Həzrəti- Rəsula ilətüb xidmətinə müşərrəf ola. Cəbrail giryan-giryan gəldikdə Həzrəti- Rəsul ayıtdı: "Ey bəradər, bunun kibi halətdə bəndən mübaidət ixtiyar edərsən, səbəb nədir? Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, sənün xidmətin bəni səndən dur etmişdi, sənə bəşarət gətürmişəm, ya Rəsulullah, "Ənnirani qəd uxmidət və’lcinanu qəd züxrifət və’l-hurul-əyni qəd zuyyinət və’l-məlaikətu qəd səffət biqudumi ruhikəl’əziz". Şe’r: İştiyaqi-dövləti-qürbündədir ərvahi-qüds, Rəf’ edüb zülmət hicabın ərz qıl didarını. Rövzeyi-Rizvana vəslindən nəsib et növbəhar, Hurü qılman bəzminə şəm’ et məhi-rüxsarını. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey bəradər, bu bəşarətlər xoşdur, əmma mənə bir xəbər ver ki, bu xəbərlərdən əfzəl ola". Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, behişt səndən və ümmətindən müqəddəm cəmi’iənbiyaya və ümmətlərinə həram ola". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Bu xəbər dəxi xoşdur, əmma bundan ə’la xəbərə müntəzirəm". Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, müqərrər oldu ki, ruzi-Qiyamət sibqətü təqəddümi-təfvizü şəfa’ət və tövfiqi-istehqaqi-rəhmət sənə verilə". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Bu xəbər dəxi xoşdur, əmma bundan əşrəf xəbərə mütərəssidəm". Cəbrail ayıtdı: "Ey xazini-nüqudi-hikmət və ey əmini-gəncineyirisalət, nədür məqsədin?" Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey Cəbrail, ümmətim fikrindəyəm, aya, bəndən sonra həlli-əşkalü iğlaqi-məhamm və təhqiqimöhkəmatü mütəşabihati-ayati-kəlam və təmyizi-həlalü həram və tədbiriləvazimi- şər’ü əhkam və nizamiqaideyi- İslama nə vəchlə iqdam edələr və dərdlərinə kimdən dərman bulalar?" Cəbrail ayıtdı: "Ey sərvər, ənduh çəkmə ki, onları Həq-taala kəndi pənahində saxlayıb, Qiyamət günü sənin şəfa’ətüni onlara nəsib edə və ol miqdar günahlardan təcavüz qıla ki, razı olasan". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Hala razı oldum, ey Mələkül-mövt, xidmətinə qiyam et". Mələkül-mövt ol Həzrətin qəbzi-ruhişərifinə məşğul olduqda ol Həzrət səqfi-səraya baxub deyərdi: "Ya rəfiqül-ə’la". Nagah bu kəlimə ilə aləmi-bəqaya intiqal etdi. Şe’r: Uçdu ol tavusi-qüdsi-aşiyan, Getdi ol şahənşəhi-ülvi məkan. Gər cahana mümkin olsaydı bəqa, Tərk edüb getməzdi andan Mustəfa. Bu bir rəvayət dəxi oldur ki, Mələkül-mövt Cəbrailin hüzurində ol Həzrətin ruhi-şərifin qəbz edüb, Cəbrail ə’layi-illiyyinə ilətdi. Və Əli ibn Əbi Talibdən nəqldir ki: "Ol halətdə bən asimandan sədayi-"Va Muhəmmədah" istima’ etdüm". Rəvayətdir ki, Həzrəti-Nəbidən sonra hərgiz Fatimeyi-Zəhrayı kimsənə mütəbəssim görmədi ol zəmanədək ki, Həzrəti-Rəsula vasil oldu və mütləq münbəsit olmadı ol vəqtədək ki, aləmi-bəqaya təvəccöh qıldı. Şe’r: Ağla, ey Zəhra ki, səndən Mustəfadır fövt olan, Mustəfa fövti zəminü asimanı ağladur. Əfzəli-xəlqi-cahan çıxmış cəhandan lacərəm, Bu müsibət cümleyi-xəlqi-cəhanı ağladur. * * * Dördüncü bab. Fatimeyi-Zəhra vəfatın bəyan edər Pərdədari-hərəmsərayi-qüdrət əbkari-aləmi-hücərati-ərvaha rüxsəti-təzvicitə’əyyünati- işba’ verdükdə hilyeyi-iste’dadi-alamla müzəyyən qılmadan xəlvətgahi-xəfadan münəssəi-zühura çıxarmaz və məşşateyi-nihanxaneyi-hikmət müxəddərati-nüfusun dəstitəəllüqlərin daməni-əqdi-əbdana yetürdikdə hiləli-istehqaqi- səqamla zinət vermədən cülusi-məsnədi-şühuda rüxsət verməz. Şe’r: Xakü əflak madərü pedəri, Cüft olanda məgər nəticələri. Ələmü şiddətü məşəqqət imiş, Qəmü ənduhü dərdü möhnət imiş Ki, cəhan içrə yox bulardan qeyr, Həmnişini-sülukü həmdəmi-seyr. Qaliba, ərusi-xudarayi-bivəfayi-cəhanın peyvəndinə rəğbət qılan və əqdi-ittisalinə rağib olan bilməz ki, anın mehri-müəccəli nəqdirəvan və cəhazi qətarihəfteyi- əyyama yüklü əmti’əyi-[möhnəti]- bikərandır və həmişə mənzilgəhifəraşi xaki-fəna və ətası əbri-bəla və həmvarə gülguneyi-rüxsarı məzlumlar qanıdür və lə’aliyi-ətrafibinaguşi sitəmzədələr əşki-rəvanı. Şe’r: Zali-məkkarədür cəhani-xərab, Qəmzeyi-şuxi afəti-əhbab. Rəngi-gülguneyi-üzari’ əyan, Didədən əhli-dərd tökdügi qan. Tərfi-ruyində lö’lö’i-lala, Gövhəri-əşki-aşiqi-şeyda. Daneyi-xali-ruyi daği-cigər, Türrəsi dudi-ahi-əhli-nəzər. Müztərib xəstələr müdam andan, Bulmamış hiç xəstə kam andan. Mücmələn, zəmaneyi-qəddar və cəhani-sitəmkarın ədəmivəfasinə şahid bu yetər və qilləti-səfasinə dəlil bu kifayət edər ki, Bətuli-Zəhra kibi gövhəri-pakizə hərimi-qeybdən fəzayi-şühuda qədəm basduğı zəmandan pərdənişini-aləmi-bəqa olanadək bir dəm güli-rüxsarından qətərati-əşki-həsrət kəm olmadı və bir saət geysuyimüşkbarından əqdi-məlal açılmadı. Gah möhnəti-tə’ni-xəvatiniQüreyş çəkdi və gah ələmi-müfariqəti-pedəri-büzürgvarin görüb əşki-laləgun tökdü. Gah müfariqəti-Murtəza müsibətin gördü və gih əxbari-şəhadəti-övlad ona ələm yetürdi. Şe’r: Vəh ki, dövrani-fələk Fatimeyi-Zəhranın, Qönçeyi-lalə kibi qıldı qara bağrını qan. Bir zaman keçmədi əyyami-həyatından kim, Dili-pürxunini yandırmadı min daği-nihan. Məhrəmi-hərimi-qəmxaneyi-suzü güdaz rüxsareyi-şahidi-razdan bu tərzlə pərdə salmış və Məryəmi-xameyi-müşkintərazdan Məsihi-təkəllüm bu təriqlə mütəvəllid olmuş ki, Həzrəti-Rəsulun Xədiceyi-Kübradan altı övladı olub, ikisi zükur: biri Qasim ki, Həzrəti-Rəsul anın ismilə mükənna idi və biri Əbdullah ki, təyyibü tahir deməklə mə’ruf idi. Və bənatimütəhhəratın biri Zeynəb və biri Ruqiyyə və biri Ümm Gülsüm və biri Fatimə idi. Və cəmi’i-övladı zəmaniİslamda mütəvəllid olub cümləsindən əsğər Fatimə idi və məcmu’i-əyyami- həyatində aləmi-bəqaya intiqal edüb təcərrö’i-zəhrifəraqi Zəhradan qeyrə nəsib olmadı. Fatimə viladətində ixtilafi-rəvayət çoxdur. Bə’zi derlər ki, vaqieyi-Fildən iyirmi beş il keçdikdə mütəvəllid oldu. Şeyx Məhəmməd İmam Məhəmməd Baqirdən nəql edir ki, məb’əsdən beş il keçdikdə mütəvəllid buldu. Və "Rövzətül-Vaizin" də məsturdur ki, Xədicə Fatiməyə hamilə olduqda HəzrətiRəsul buyurdu ki: "Ey Xədicə, Cəbrail bana xəbər verdi ki, sədəfibətnində olan lö’lö’i-şahvar bir səbiy-yədir Fatimə nam ki, anın nəsli cəvahiri-rişteyi-imtidadi-zəman olub, Qiyamətədək təsəlsül bula və ol silsileyicəvahir gərdənbəndi-ərusi-kainat ola". Rəvayətdir ki, müddəti-həml münqəzi olub, zəmani-viladət qərib olduqda, Xədicə xəvatini-Qüreyşdən qabilə tələb qıldı. XəvatiniQüreyş ayıtdılar: "Sən bizə ’asi olub Əbu Talib kəfalətində olan yetimə razı oldun, biz sənə intisab etməkdən ar edəriz". Xədicə bu xəbərdən mütəəllim ikən nagah xəlvətində dörd xatun xəvatini-Qüreyşdən və Bəni Haşim vəz’ində zahir olub, ana tə’zim etdilər. Xədicə anları müxəddərati-qəbaili- ərəb təsəvvür edüb, əslü nəsəblərin sual etdikdə ayıtdılar: "Ey Xədicə, Həq bizi sənin xidmətinə mə’mur etdi". Bu xatunların biri Sara zövcəti-Xəlil və biri Məryəm binti-İmran və biri Külsüm rəzieyi-Musa və biri Asiyə zövcəti- Fir’on; və bunlar sənə dünyada xidmətkar və axirətdə rəfiqü yar olalar. Pəs, biri yəminində və biri yəsarında və biri qəfasında və biri müqabiləsində qərar dutub, Fatimə mütəvəllid oldu. Tahirü mütəhhər aləmi-vücuda qədəm basdıqda nuri-rüxsarı asimana ələm çəkdi və rayiheyi-müşkbarından səfheyi-ruyi-zəminə qübari-əbirü ənbər çökdü. Şe’r: Şər’ gülzarinə rövnəq verdi bir növrəs nihal, Asimani-dinə pərtöv saldı bir fərrux hilal. Ol nihalın bərgü barindən dolub daməni-dəhr, Ol hilala qıldı ənvari-hidayət intiqal. Rəvayətdir ki, həm ol saətdə behiştdə on ədəd huri, hər biri bir təşt və ibriqilə hazır olub, qabilə olan xatun ol ibriqlərdən abi Kövsər töküb, Fatiməyi qüsl edüb, bir kafurgun hərirə sarub, Xədicəyə təslim edüb qeyb oldular. Həzrəti- Rəsul qüdumi-Fatimədən xəbərdar olub hücrəyə gəldikdə, Xədicə Fatiməyi ol xirqə ilə Həzrəti-Rəsul kənarında qoyub, Həzrət ana Fatimə nam etdi və künyəti Ümmü Məhəmməd və ləqəbi Raziyyə və Mərziyyə və Məymunə və Zəkiyyə və Zəhradır və anın fəzaili həddən ziyadə və mənaqibi latü’əd və latühsadır. "Rövzətül-Əhbab"da Ayişədən mənquldur ki, andan sual etdilər ki: Övraticənnətdən Həzrəti-Rəsul kimə ziyadə ehtiram edərdi? "Ayişə ayıtdı: "Fatimənin ziyadə hörmətin dutardı. "Dedilər: "Cinsi-zükurdan kimin ri’ayətin əfzun ed rdi?" Dedi: "Əli İbn Əbi Talibin". Və bu xəbər səhhətə yetmişdir ki: "Fatimə biz’ətun minni". Rəvayətdir ki, Həzrəti-Rəsul bir ğəzaya mütəvəccih olub və Murtəzayi həmrah alub, Həsən və Hüseyn tifl olmağın mürafiqət qılmadılar. İttifaqən zəmani-qeybətlərində bir gün Hüseyn Mədinə xurmalığında seyr edərkən, Saleh bin Rüq’eyi-yəhudi fürsət bulub Hüseyni alub mənzilində pünhan etdi. Bir gün peyda olmayub, atəşi- müfariqət Zəhra cigərin yaxıb, yetmiş növbət hücrə qapısına gəlüb bir kimsənə bulmadı ki, anın mütalibətinə irsal edə. Aqibətüləmr İmam Həsənə ayıtdı: "Ey cigərguşə, Hüseyn qaib olmuşdur, tələb et". Həzrəti-Həsən iztirabla Mədinə bağına gəlüb, "Ya Hüseyn İbn Əli və ya qurrətə’əynən-Nəbiyyi eynə əntə", – deyüb təcəssüs edərkən bir guşədən bir ahu çıxdı. İmam Həsən ayıtdı: "Ya zəbiy ə’raəytə əxi Huseynən?". Ahu Həq fərmanilə mütəkəllim olub ayıtdı: "Ey nuridideyi- Mustəfa və Murtəza, vey süruri-sineyi-Zəhra! Əxəzəhu Salih əbni Rüq’ə əl-yəhudi və əxbihu fibeytihi". İmam Həsən Salehiyəhudinin mənzilinə gəlüb ayıtdı: "Ey Saleh, qarındaşım Hüseyn sənin mənzilindədür, mənə təslim et, tə’əllül etmə, yoxsa validəsinə ərz edərəm küngüreyi-gərduna kəməndi-ahicigərsuz atub və dəstiniyazla daməni-ərş dutub bir dua ilə cəmi’i-yəhud cinsin yer yüzündən götürüb və ya validi-büzürgvarinə surəti-halı şərh edərəm ki, tiğiabdar və Zülfiqari-sainəkirdar ilə yer üzün yəhudilər qanından laləzar edər və ya cəddi-alimiqdarinə bu vaqi’ədən xəbər verürəm hədəfi-Qabi-qövseynə navəkidua rəvan edüb taifeyi-Yəhuda müjdeyi-nüzuli-bəla gətürür və xirmənicəm’iyyətlərinə bərqi-fəna yetürür". Şe’r: Həzər qıl naleyi-məzlumdan, ey səngdil zalim Ki, tiri-ahının peykanı gərdundan güzar eylər. Sinani-bərqdir ahi-təzəllüm, ehtiraz et kim, Əgərçi səngdilsən, zəxmi anın daşa kar eylər. Salehi-Yəhudi ol fəsahətdən mütəəssir və mütəhəyyir olub ayıtdı: "Ey əziz, validən kimdür?" İmam Həsən ayıtdı: "Vali dəm səfvətixanədani- risalət və qüdvəti-dudmani-nübüvvət, sədəfi-səffətü ismət qürreyi-çöhreyi-elmü hikmət, nöqteyi-daireyi-mənaqibü məfaxir, ləmə’eyi-nasiyeyi-məhamidü məasir, madərisadati məcmə’i-səadət, şəm’i-ərse’i-ərəsat, Bətuli-Əzra yə’ni Fatimeyi-Zəhra". Saleh ayıtdı: "Validən mə’lum oldu, validün kimdür?" İmam Həsən ayıtdı: "Validim şiri-Yəzdan, şahi-mərdan, mühəddidi-cəhati-məkarim, müxtəre’iqəvanini- mərahim, müsəllili-qibləteyn, qürrətül-’eyni- seyyidüs-səqəleyn rəisül-övliya, ənisül-ənbiya yə’ni Əliyyi-Murtəza". Saleh ayıtdı: "Validin dəxi mə’lum oldu, cəddin kimdür?" İmam Həsən ayıtdı: "Cəddim gövhəri-xəzaneyi-Xəlil, səməreyişəcəreyi- İsmail, nuri-qəndili-tə’zimü təbcil, Həbibi-Məliki-Cəlil ol İmami-müftərizüt-ta’ə ki, Məkkədə nəmazi-fəraiz qılub, MəscidiƏqsada sünnət əda qıldı və əhvali-qüruni-sabiqə və ümuri-atiyəni əhkami-haliyyədən əvzəh buldu. Mənzili-fürqan, vazihi-iman, rəsuli-səqəleyn, məhrəmi-hərimi Qabi-qövseyn, cəddi-sibteyn, sərvəri-ənbiya yə’ni Məhəmməd Mustəfa". Şahzadə ədayi-mənaqib qıldıqca seyqəli-kəlami-mö’ciznizamı Salehi-yəhudinin mir’ati-zəmirindən zəngi-küfrü zəlalət tədric ilə rəf’ edüb və nükatimöizəamizi tə’siri-təmam qılub, qətərati-əşk gözdən töküb ayıtdı: "Ey şahzadə, təsəlsüli-ibarati-dilpəzirin kəməndi-gərdəni-can oldu və tərəşşühi-zülali-kəlimatibinəzirin hədiqeyi-e’tiqada tərvihi-təravət buraxub, riyazi-rəvanimi xürrəm qıldı". Şe’r: Gövhəri-dəryayi-hikmətdir kəlami-dilkəşin, Tairi-dil seydinə hər nüktəsi bir danədür. Rişteyi-irfana canpərvər sözün dürlər düzər, Söz budur kim, sən dedin, qeyrin sözü əfsanədir. Ey nuri-didə, bəradərin sənə ol zəman təslim olunur ki, məni daireyi-imana çəküb kəlimeyi-İslam ərz edəsən". İmam Həsən ana iman ərz edüb, Salehiyəhudi ixlasla müsəlman olub, HəzrətiHüseyni evindən çıxarub, üzərində bir təbəq dirəm nisar edüb Həsənə təslim etdi və Həsən Hüseyni Fatimə hüzuruna gətürüb şərəfiqüdumindən möhnəti-müfariqət nəhayətə yetdi. Şe’r: Ol ki, eşq içrə bəni şöhreyi-dövran etdi, Getdi qəm, gəldi [fərəh, cümlə] küdurət getdi. Salehi-yəhudi bir gündən sonra yetmiş nəfər yəhudi əqrəbasindən müsəlman edüb, dəri-hücreyi-təharət ziyarətinə gəlüb, dərgahi-aləmpənaha üz sürüb təzərrö’ etdi ki: "Ey Mə’sumə, xəta qıldum, günahımı əfv et". Fatimə ayıtdı: "Ey Saleh, bən günahından keçdüm, əmma pedəri-büzürgvarimdən dəxi istifa tələb qıl ki, ol sərvəri övliya və sərdəftəri-əsfiyadır. Əlqissə, Salehi-yəhudi Həzrəti-Mustəfa səfərdən müraciət edənədək səbr edüb, Murtəzanın xidmətinə müşərrəf olub surəti-halın ərz etdikdə Həzrəti- Murtəza ayıtdı: "Ey Saleh [bən] təcavüz qıldum, əmma cəddi-alimiqdarindən dəxi istid’ayi-əfv etmək gərək ki, seyyidi-ənbiya və əfzəli-xəlqi-Xudadır". Saleh giryan-giryan Həzrəti-Rəsul xidmətinə gəlüb ərzi-hal etdikdə Həzrəti-Rəsulullah buyurdu ki: "Bana şərti-İslamla mə’zirət məqbuldur; əmma Həsən və Hüseyn Həzrəti-Izəd möhtərəmləridür və anların izasindən əlbəttə Həzrəti-Həq mütəəzzi olmuşdur, istiğfar etmək gərək". Salehi-biçarə səhralara düşüb fəryadü fəğan edirdi ki. Şe’r: Ya Rəb, əsiri-dami-bəlavü müsibətəm, Müstəğrəqi-təlatümi-bəhri-zəlalətəm. Bərqi-günah yaxdı binayi-vücudimi, Rəhm et ki, zillət ilə tələbkari-rəhmətəm. On yeddi gün sərgəştəvü sərasimə gəzüb təəssüf və təhəyyürlə növhələr qılub, on səkkizinci gündə Cəbrail Həzrəti-Rəsula səlamiMəliki- Cəlil gətürüb ayıtdı: "Ey Seyyidi-[Kainat], ol biçarənin tövbəsini qəbul etdim və günahına qələmi-əfv çəkdüm, bəşarət ver və müjdə yetür". Ey əziz, təəmmül qıl və nəzər et gör ki, bir kimsənə Həzrəti Hüseyni bir zəman məhbus edüb, xatiri-mübarəkin azürdə qılmağilə nə miqdar təzərrödən sonra məğfur oldu. Aya, nə ola anların əhvalı ki, də’vayi-İslamla ol mə’sumi-tiğisai-qəbarla parə-parə qılub, etdükləri əməldən istiğfar etməyələr və əsla daməni-təəssüf və təhəyyür dutmayalar. Şe’r: Ey tökən zülmilə övladi-Rəsulun qanını, Olmamış guya xəbər qovğayi-məhşərdən sana. Məsti-cami-cəhdü qəflətsən özündən bixəbər, Xövf yox Həqdən, xəcalət yox Peyğəmbərdən sana. Hüzeyfə Yəmanidən nəqldir ki, "Bir gün Həzrəti-Rəsul xidmətində idim, məğrib nəmazın əda qılub fariğ olduqda, hücreyitəharətəmütəvəccih oldu, bən dəxi əqəbincə rəvan oldum, [gördüm] bir şəxsi-mühib xidmətinə gəlüb anınla müşavirət qıldı və qaib oldu. Ol Həzrət bəndən vaqif olub ayıtdı: "Ey Hüzeyfə, nə hacətin var?" Ayıtdım: "Ya Rəsulullah, gəlmişəm ki, bənim üçün və validəm üçün tələbiğüfran edəsən". Buyurdu ki: "Ğəfərallahu ləkə və li-ummikə" və buyurdu ki, "Ey Hüzeyfə, ol şəxs ki, bənümlə müşavirət edərdi, gördünmü?" Dedim: "Bəli, ya Rəsulullah". Buyurdu ki: "Ol bir mələkdür ki, hərgiz bundan əqdəm yer yüzünə nüzul etməmişdür. Həzrəti-İzəddən rüxsət hasil edüb bənim səlamımla müşərrəf olmağa gəlmiş. Bana bəşarət yetürdi ki, Fatimə seyyidətün-nisa’i-behiştdir və Həsən və Hüseyn behişt növcavanlarının seyyidləridir. Pəs, Fatiməyə ayıtdı: "Ey fərzənd, sənə bu səadət yetər ki, əfzəli-xəvatini-dünya və axirət olasan". Həzrəti-Hüseyni-Əlidən nəqldir ki, çün Həq-tə’ala behişti Adəm və Həvvaya ərzani qıldı və Həvvanın lətafəti-cəmali tə’siri-həvayi-behiştdən mütəzaif və mütəzaid oldu, bir gün Adəm diqqətlə Həvvaya nəzər salub və anın cəmalın mənzuri-nəzəri-e’tibar qılub ayıtdı: "Ey Həvva, aya, nəqqaşi-qüdrət kargahi-fitrətdə sənin peykəri-cəmiləndən əcməl surət çəkmişmi ola?" Filhal bargahiizzətdən Cəbrailə hökm oldu ki, Adəmi firdövsi-ə’la seyrinə hidayət qıl. Adəm nüzhətsərayi-firdövsə qədəm basdıqda gördü bir büsatimürtəfe’ üzrə əlbiseyi-mükəlləl və mürəssə’ylə bir cəmilə qərar dutmuş ki, şə’şə’eyi-nuricəmalindən sahəti-behişt münəvvər olmuş və lətafəti-rüxsarinə dideyi-hurü qılman mütəhəyyir qalmış, nurdan fərqi-mübarəkində bir əfsəri-dirəxşan və hər qulağında bir guşvareyiqəltan. Şe’r: Laleyi-rüxsarı olmuş zivəri-baği-behişt, Xaki-payi xüld bağın eyləmiş ənbərsirişt. Sün’ me’marı bina qıldıqda qəsri-hüsnünü, Müşki-nabü laleyi-həmradan etmiş xakü xişt. Adəm mütəhəyyir olub ayıtdı: "Ey Cəbrail, bu nə cəmilədir ki, müşahideyihüsnü heyrətəfza və mülahizeyi-cəmali dilrubadür". Cəbrail ayıtdı: "Bu, Fatimeyi-Zəhradır, binti-Məhəmmədi-Mustəfa və başındakı əfsəri-dirəxşan zövci Əliyyi-Murtəzadır. Bu guşvarələrinün biri Həsəni-Muctəbadır və biri Hüseyni- Kərbəla". Adəm ayıtdı: "Ey Cəbrail, bunlar nə zəmanun xəlqidir[lər]?". Cəbrail ayıtdı: "Ey Adəm, əgərçi bunlar aləmi-surətdə səndən zühur edəcəkdirlər, əmma xilqətləri dörd bin il səndən müqəddəm vaqe’ olmuşdur". Şe’r: Bən sərbüləndi-aləm idim aləm olmadan, Xaki-dərin məqamım idi Adəm olmadan. Dövlət buraxmış idi bəni asitaninə, Adəm behişt xəlvətinə məhrəm olmadan. Ayişədən mənquldur ki, bir gün Həzrəti-Rəsul üzərində bir kəsayi-pəşminə olub, Murtəza və Fatimə və Həsən və Hüseyni ol kəsay altına alub buyurdu ki: "İnnəma yuridullahu liyüzihibə ənkumur-ricsə əhləlbeyt?" və həm ol dörd kimsənənün xüsusunda buyurdu: "İnni hərəbə-limən hərəbəkum və sələmə limən sələməkum", yə’ni mən hərb edərəm anlarla ki, sizinlə hərb edər və sülh edərəm anlarla ki, sizinlə sülh edər. Həzrəti-Fatimə səkkiz il Məkkədə mülazimi-Mustəfa olub kəramət və işaratının nihayəti yoxdur. Ol cümlədəndir bu ki, bir gün Həzrəti-Rəsul Məscidihəramda divara təkyə qılub qərar dutmuşdu. Xəvatini-ərəbdən bir güruhi-müzəyyən və mürəttəb xidmətinə müşərrəf olub ayıtdılar: "Ya Məhəmməd, əgərçi millətlə səndən biganəyüz, əmma bir şəhərdə həmxanəyüz. Bu gün bir cəmiyyətümüz olub xəvatini-ərəb cəm’dür, iltimas edərüz ki, Fatimeyi-Zəhraya rüxsət verəsən ki, bizi müşərrəf qıla, şayəd hüsni-ixtilatla münqəti’ olan rişteyiülfətimiz təcdidi-ittisal bula". Xaceyi-Kainat rəddi-sual caiz görməyüb iltimaslərin qəbül edüb buyurdu ki, siz gedin, bən Fatiməyi mütəaqəb irsal edəyim. Pəs Fatimə hüzuruna gəlüb ayıtdı: "Ey nuri-didə və ey nütfeyibərgüzidə, bizə divani-qəzadan hökm olmuşdur ki, cəfa gördükcə vəfa ərz edəyüz və biganəlik müşahidə qıldığca aşinalıq qılayuz". Şe’r: Xardan xunrizlig gördükcə gül xəndan olur, Səbr edən xeylü həşəm bidadinə sultan olur. Möhnətə səbr eyləyən rahət bulur kim, Yusufa, Səltənət təxtinin əvvəl payəsi zindan olur. Ey Fatimə, bu gün xəvatini-ərəb bəndən hüzurini iltimas etdilər ki, cəmiyyətlərin feyzi-qüduminlə müşərrəf qılasan və bən dəxi qəbul etdim. İmdi şərti-vəfayi-əhd hüsni-rizayi-şərifindür". Fatimə ayıtdı. Şe’r: Sən şəhənşahi-səriri-ədlsən, Bən sənin bir bəndeyi-fərmanınam. Ribqeyi-hökmündən etmən inhiraf, Nişə kim, pərvərdeyi-ehsanınam. Ey pedəri-büzürgvar, vəfayi-əhdinə iqdam edərəm, əmma mütəhəyyirəm ki, nə kisvətlə ol məhfilə girəm. Hala Ütbənin və Şeybənin və Əbu Cəhlin bənatü əzvacı əlbiseyi-əlvanla məsnədirif’ətdə oturmuşlar, bən bu cameyi-mürəqqə’ və çadiri-pəşminə ilə hazır olduqda Həmmalətəl-Hətəb bir yandan mütə’ərriz ola və Hindicigərxar bir tərəfdən təşni’ qıla". Ey nuri-didə, anların nəzərləri qasirdir, nəzzareyi-aləmi-mə’na qılmazlar və aləmi-surətdən qeyr aləm olduğun bilməzlər. Şe’r: Mərdümi-surətpərəstin himməti kutah olur, Məhvi-surət zövqi-mə’nadan qaçan agah olur. Bunu deyüb [Həzrəti-Fatimənin]əşki-həsrət dideyi-əşkbarindən rüxsarinə tökülürdü. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey cigərguşə, məlul olma ki, bizə nisbət əlbiseyi-faxir libasi-təqvadür və taci-mürəssə’ əklili-elmü rizadır; ərusinövbaharın pirayeyi-cəmalinə nə e’tibar, çün sərsəri-xəzan təsəllütilə tarac olur və şahidi-şəm’in əfsərizərnigarinə nə e’timad, çün rişteyi-həyatın yel qət’ qılur. Şe’r: Məqsudin əgər din isə dünyadan keç, Allaha yapış, cümleyi-əşyadan keç. Tapşur nəmi-əşkü şö’leyi-ahainan, Yə’ni ki, səradan və Sürəyyadan keç. Bu mühavirə, əsnasında Cəbrail nüzul edüb ayıtdı: "Ya Rəsulullah, hökmdür ki, Fatiməyi ol cəmiyyətə irsal edəsən ki, yümniqüdumindən bə’zi əsrari-nihan münkəşif olsa gərək". Həzrəti-Rəsul buyurdu ki, ey Fatimə, Cəbrail irsalinə fərman yetürdi, Fatimə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bəndə müxali-fət yox idi, əmma mülahizə qılurdım ki, dünya matəmsərayi-axirətdir, bu matəmsərada surü sürura hazır olmaq nə münasib, çün hökmi-müta’I İzəd müəkkəd fərmani-şərəfinüz vaqe’ oldu, dəxi nə çarə". Pəs, müqnə’eyi-iffət fərqi-mübarəkinə alub və çadiri-ismət pərdeyibədəni- lətif qılub, hücrədən afitabi-taban kibi tənha dışraya qədəm basdı. Şe’r: Tulu’ etdi bürcündən ol afitab, Buraxdı cəmalindən afaqa tab. Qədəm xaka basdıqda ol nuri-pak, Qənadili-nur oldu əczayi-xak. Xəvatini-ərəb dideyi-qürur açub mütərəssid və müntəzir idi ki, Fatimə çadiriparə- parə və cameyi-rüq’ə-rüq’ə ilə gəlüb bizim səriri-rif’ətümüz və əfsəri-şövkətimiz gördükdə atəşi-həsrət binayi-vücudin yaxacaqdır və seyli-sirişk mə’mureyi-həyatın yıxacaqdır. Nagah gördülər heybət və səlabətlə bir xatuni-üzma və banuyi-kübra əncümənlərinə sayeyi-sə’adət buraxdı ki, şə’şə’eyi-nuri-cəmalindən basirə xirə olub, dəbdəbeyi-həşmətindən dideyi-əql heyrət alur. Fərqi-mübarəki əklili-mürəssə’ylə gərdunsay və bədəni-lətifi dibayi-müləvvənlə cilvənümay, səlasili-lə’alidən qürreyi-cəbini pürzivər və həmaili-mütəlladan sərvi-xuramanı barvər. Ətrafü cəvanibində məhvəş cariyələr və gülrüxsar xadimlər: kimi şəqqeyi-çadiri-ismətin ədəb əlilə götürmüş ki, xakdani-dünyadan qübaralud olmaya və kimi daməni-miqnəeyi-iffətin dutmuş ki, xarzari-dəhrdən azar bulmaya, kimi xaki-rəhgüzarinə gülabəfşan və udsuz və kimi məsmərrimürurində xaşakrub və şəm’əfruz. Əlqissə, ol əsasü əsbabla ol məcmə’ə qədəm basdıqda xəvatini-sənadidi-Qüreyş ol şükuhü şövkətə və zibü ziynətə mütəhəyyir qalub və kim olduğun bilməyüb, təvəqqüfsüz sədri-məclisi ana təslim qılub, ayəti-qürurləri mənsux və surəti-cəmiyyətləri məmsux olub, bir-birinə ayıtdılar: "Aya, bu nə şəhzadədür ki, qəbailimizdə görməmişüz və bu nə əsbabitəcəmmüldür ki, daməni-təmlikinə dəsti-təsərrüf yetirməmişüz". Şe’r: Kimdir aya bu ki, nurilə münir oldu cəhan, Məhi-rüxsarinədir dideyi-dövran nigəran. Özü sərvər, qədi dilbər, rəvişi canpərvər, Oturur şəm’, durur sərv, yürür ruhi-rəvan. Rü’bü dəhşətləri rəf’ olub, nəzəri-əəmmül qıldıqda təhqiq etdilər ki, Fatimə binti-Rəsulullahdır, tərtibi-müqəddəmatları əksi-mətlub nəticə verüb, bə’zi ki, cibilliyətlərində iştidadi-küfr rüsux bulmuşdu, ol kəramati-sehrə həml edüb tabinəzzarə gətürməyüb məclisdən çıxdı; və bə’zi ki, qabili-islah idi, zəbani-mə’zirət açub ayıtdılar: "Ey məxdumzadə, səfa gətürdün və bizi topraqdan götürdün, mə’akilü məşaribdən xatiri-mübarəkin nə istərsə hökm et hazır olsun". Fatimə dürci-cəvahirdən gövhəri-məva’izə nisar edüb ayıtdı: "Ey əizzeyi-Qüreyş. Şe’r: Biz cəhanı paymal etmiş cahanpeymalərüz, Qülleyi-Qafi-qəna’ət bəsləyən ənqalərüz. Fəqriləndir fəxrimiz, dünyaya rəğbət qılmanuz, Cifəyə meyil etmənüz, tutiyi-şəkkərxalərüz. Bizim maideyi-fəqrdən qidamuz təsbihü təhlil və hasilimiz ol qidadan tə’zimü təbcil; və kəlimeyi-"Əcu’u yovmən və əşbə’u yovmən" pedəribüzürgvarım mübahatıdır və ne’məti-vilayətü kəramət ol sülukin bərəkatıdür. Əgər bizim rizayi-xatirimüz məqsud isə, zülməti-kufrdən fəzayi-imana çıxun və xəlvəti-e’tiqadınızda şəm’i-iman yaxun". Əksəri-hüzzari-məclis Fatimənin ləfzi-gövhərbarindən mütəəssir olub, ol kəramətləri müşahidə qılub müsəlman oldu və şərəfi-iman buldu. Və bu surət "Şəvahidün-Nübüvvət"də məsturdur: Rəvayətdir ki, müddəti-hicrətdən bir il tamam olduqda Fatimə doqquz yaşına və bir rəvayətdə on dörd yaşına və bir rəvayətdə iyirmi yaşına yetmişdi və əkabirü əşrafi-Qüreyşdən təzvicinə rəğbət etdikcə ol Həzrət buyururdu ki, Fatimə təzvicində müntəzirivəhyəm. "Kitabi-Mənaqibi-Əbül-Müəyyəd Xarəzmidə" məsturdur ki, Hafiz Əbül-Mə’ali-Hüseyn bin Əlidən nəql etmiş ki, bir gün Həzrəti-Rəsul Ümm Sələmə sarayində idi, [bir mələk nüzul etdi] ki, igirmi başı olub hər başında bin dili var idi və hər dililə müsəbbih və mühəllili-İzədi-Cəbbar idi; və kəfi-dəsti fəzayi-asimana müqabil, şəkli mühib və şəmaili hail. Həzrəti-Rəsul anı Cəbrail təsəvvür qılub ayıtdı: "Ey bəradər, hərgiz səni bu surətdə gərməmişəm". Mələk ayıtdı: "Ey məliki-mülki-risalət, bana Sərsail derlər. Həzrəti-Həq bəni irsal etdi bir nuri bir nura tapşırmağa, yə’ni Fatiməyi Murtəzayaəqd etməyə". Həzrəti-Rəsul həsbül-hökmi-İlahi həm ol saətdə Cəbrail və Mikail şəhadətilə Fatiməyi Murtəzaya əqd etdi. Və Şeyx Tirmizi kitabi-"Nəzmi-Darüs-Sibteyn"də zikr edər Ənəs bin Malikdən ki: "Bir gün Həzrəti-Rəsul xidmətində idim, bəşəreyi-mübarəkində asari-vəhy zahir olub mütəcəlli olduqda buyurdu ki, "Ey Ənəs, Cəbrail gəlüb bana bu pəyamı gətürdi ki: "İnnəllahə yə’murukə ən-tuzəvvicə Fatimətən bi-Əliyyin". Ayıtdı əşrafimühacir və ənsarı cəm’ et". Bən dəxi əmri-şərifi müqtəzasincə sənadidi-Qüreyşi cəm etdikdən sonra ol Həzrət xütbeyi-bəliğ əda qılub ayıtdı: "Ey qövm, əmriVacibülvücud və hökmi-nafizi-Mə’bud cari oldu ki, Fatimeyi-zəhrayı Əliyyi-Murtəzaya əqd edəm sizin şəhadətinizlə". Pəs ƏliyyiMurtəzanı hazır edüb ayıtdı: "Ya Əli, Fatiməyi sənə verdim, dört yüz misqal nüqreyi-xalis mehrlə, qəbul etdinmi?" Əli ayıtdı: "Ya Rəsulullah, qəbul etdim". Və bir rəvayət dəxi oldur ki, Həzrət dua qılub buyurdu ki, "Cəm’ə Allahu beynəkuma və əs’ədəkuma və barəkə əleykuma və əxrəcə minkuma kəsirən təyyibən". Və kitabi-"Mənaqibi-Xarəzmi"də məzkurdur ki, Cəbrail Həzrəti- Rəsulun xidmətinə gəlib behiştdən bir miqdar sünbül və qərənfil gətirüb ayıtdı: "Ya Rəsulullah, Həzrətiİzəd buyurdu ki, səhni-behişt müzəyyən olub və nihali- Tuba bara gəlüb və məlikə ərzi-əsma günü Adəm xətib olduğu mənzildə cəm’ olalar və hurü qılman məcmə’i-sur mürəttəb qılalar; və Rahil nam firiştə ki, hicabi-bargahi-rübubiyyətdən və ə’yani-dərgahiüluhiyyətdəndür, nurdan minbər qurub zəbani-fəsihilə xütbeyi-nikah inşa qılub, Fatiməyi Murtəzaya əqd bağlaya və məlaikə güvah olub kitabi-divani-qəzada səbt edələr, bu surət vaqe’ olub, bən ki, Cəbrailəm bu əqdnamənin surətin bir hərirə təhrir edüb xazini-behiştə təslim etdim. Və mühümmi-əqd sərəncam olduqda müxəddəratihücərati- behişt təbəqtəbəq sünbül və qərənfil nisar edüb və nihaliTuba gətürdügü şükufələri üzərlərinə saçub və ərayisi-həvra hüləlü hilyələrin rəhgüzarlərinə buraxub, qaideyi-sur mürəttəb oldu və bu gətürdügüm sünbül və qərənfil ol nisarlərdəndür". Və bir rəvayət dəxi oldur ki, nihali-Tuba rüq’ələr nisar etdi; ol rüq’ələrin hər birində bir müxlisin ismi mərqum olub məzmunu bu ki, behişt ruzi-Qiyamət əshaba vasil qıla. Ya Rəsulullah, sən dəxi Fatiməyi Murtəzaya əqd et". Pəs, Həzərti-Rəsul ol əmr mövcibincə Fatiməyi Murtəzaya əqd etdi. Və Ümm Sələməyə buyurdu ki, Əlinin hücrəsinə varıb Fatiməyi təslim etdi. Ümm Sələmə rəvan olduqda Həzrəti-Rəsul dəxi nəmaz edüb, mütə’aqib rəvan olub, bir kuzə su gətürüb və lüa’bi-şəhdamizlə məmzuc edüb, üzərinə müəvvizəteyn və münasib ayətlər oxuyub Həzrəti-Əliyə ol kuzədən vüzu qıldırub təcərrö’ etdürdikdən sonra Fatimənin sineyi-bikinəsinə saçub ayıtdı ki: "Əllahummə inni ə’izuha [bəkə] və zurriyyətəha minəş-şeytanir-rəcim". Və bir miqdar dəxi Murtəzanun ə’zasinə saçub ayıtdı: "Əllahummə kəma əzhəbtə ənirricsə və təhhərtəni fətəhhirhuma". Andan sonra dışra çıxmaq istədikdə Fatimə giryan oldu. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey cigərguşə, ağlama, əl-minnətü lillah, səni bir kimsənəyə vermişəm ki, qədri cəmi’i-xəlqdən füzun və elmi cümlədən ziyadədir, ol bənim əqrəbi-Əhli-Beytim və əfzəli-ə’vanım və əşrəfi-ənsarımdür. Ol Mə’bud həqqiçün ki, bənim nəfsim anın qəbzeyi-qüdrətindədür ki, səni bir kimsənəyə vermişəm ki, sultandır dünyada və seyyiddir axirətdə". Fatimə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, mən qilləti-mal və üsrəti-haldan əndişə qılub Əli canibindən məlalət çəkməzəm, əmma xidməti-şərifindən filcümlə müfariqət lazım gəlüb riqqətim onunçündür". Şe’r: Səndən ayrılmaq mə’azallah bir ölməkdir bana, Bil ki, ayrılmaqdan ölmək bəlkə yegrəkdir bana. Rəvayətdir ki, Həzrəti-Fatimənin cihazı iki ədəd qəmisi-bürd və iki bazubəndi-nüqrə və bir qətifeyi-mürəqqə’ və bir qədəh və bir asyasəng və bir ardbiz və iki səbu və bir məşk və bir məşrəbə və iki nihali [ki,] birinin həşvi tiraşeyi-səxtiyan idi və birinin lifi-xurmadan və dört ədəd balış: iki pəşmdən məmlu və ikisi lifi-xurmadan məhşu. İmam Seyf "Kitabi-Sünənül-Cami"də nəql etmiş ki, münafiqlərin biri Mədinədə Murtəzaya tə’n edüb ayıtdı: "Ey Əli, sən əşcə’i-əhlizəmanə və fəridi-yeganəsən, nişə bir kimsənə ilə ittisal etdin ki, şami çaştinə vəfa qılmaz və çaşt bulsa şam bulmaz; əgər bənim ittisalım qəbul etsəydün, sərayimdən sərayinədək cihazla məmlu qılaydım və sənin mə’işətinə cəmi’i-ömrümdə kəfil olaydım". Həzrəti-Murtəza ayıtdı: "Ey gümrah, bu əmr bənim tədbirimlə degil, "Əl-hukmu lillahil- əliyyil-kəbir". Şe’r: Ey mürəssə’ tac məğruru olan, bil kim, fələk Hər kimi aləmdə bir rəng ilə eylər xaksar. Lə’l sanma kim, firibi-firqeyi-ətfal üçün, Rəng vermişdir qara toprağa dövri-ruzigar. Və heç şək yox ki, Həzrəti-İzəd əhsəni-əhval bizə lütf etmişdür və xəzaneyi-iltifatindən əfzəli-məvahib bizə yetmişdür. Şe’r: Biz məta’i-mülki-dünyadan fərağət qılmışuz, Kimyayi-fəqrdən kəsbi-səadət qılmışuz. Qeyrə et, ey çərx, ərzi-cahü mülkü mali kim, Biz qənaət əhliyüz, fəqr ilə adət qılmışuz. Rəvayətdir ki, Həzrəti-Əli tə’neyi cühhaldan mütəəssir olmayub, istiğna təriqin məsluk etməgin nida gəldi ki: "Ey Əli, mütəvəccihi-asiman olub tamaşa qıl". Həzrəti-Əli nəzarə qıldıqda gördü ki, payeyi-ərşdən fəzayi-fərşədək dürü gövhər və müşkü ənbər yüklü naqələr; hər birinin [məhari] bir pəriçehrə qulam əlində və hər birinin üzərində bir mahpeykər cariyə. Nida qılurlar ki: "Haza cihazi-Fatimə binti-Rəsulullah". Həzrəti-Murtəza bu mövhibət müşahidəsindən və bu səadət mülahizəsindən məğrur olub, mütəvəccihi-hərəmsəray olduqda Fatimə istiqbal edüb ayıtdı: "Ya Əli, bana ərz edənləri sənə dəxi ərz etdilər. Əlminnətü lillah, cihazı gördün". Şe’r: Mülki-dünyada bizi cahil mühəqqər görməsün, Biz bəqa mülkün müsəxxər eyləyən sultanlərüz. Aləmi-mə’nidə ə’ladır qamudan qədrimiz, Gərçi surətdə həqirü bisərü samanlərüz. Rəvayətdir ki, bir gün Xaceyi-Aləm buyurdu ki, Süleyman nəbi damadına bir tac mürəttəb etmişdi yeddi yüz danə [inci] ilə mürəssə’. Həzrəti-Əli hücreyi-təharətə gəldikdə Fatiməyə nəql etdi. Fatimə istima’ etdikdə xatiri-şərifinə xütur etdi ki, şayəd Əli cihazü cihati-düxtəri- Süleymanı ol əzəmətlə eşidüb və bənim cihazımı bu həqarətlə görüb xəyal edə ki, Həzrəti-Rəsul Süleymanca gəlməz. Bu dəğdəğə xatirində idi ol vəqtədək ki, aləmi bəqaya rehlət etdi. Bir gecə Həzrəti-Əli vaqi’əsində gördü ki, behiştə bir mürəssə təxt mənsub olub, ətrafinda hura səf çəküb, Fatimə üzərində qərar dutmuş. Və bir düxtəri-büləndəxtər nəhayəti-hüsni-cəmalla nisar üçün iki təbəq cəvahir mühəyya qılub, müntəzirdir ki, Fatimə ana nəzər qıla. Həzrəti-Əli Fatimədən sual etdi ki, aya, bu kimdür? Fatimə ayıtdı: "Ya Əli, bu Süleyman qızıdur. Həq-tə’ala bənim xidmətümə mə’mur etmişdir. Ya Əli, bu əzizənin bir gün cihazı hekayətin nəql etdün və bu əndişə bənim xatirimdə idi və ol əndişədən ələm çəkdigimin əcrinə bu səadət müyəssər oldu. Ya Əli, ol tac əvəzinə ki, Süleyman nəbi damadına mürəttəb olmuşdu, həmli-livayi-həmd bana müqərrər oldu. Və livayi-həmd bir ələmdir ki, xasseyi-Həzrəti-Rəsuldur. İrtifa’i həddən ziyadə olub üç şəqqəsi var: biri Məğribdə və biri Məşriqdə, biri Məkkə üzərində. Bir şəqqəsinün üzərinə yazılmış ki: "Bismillahir-rəhmanir-rəhim" və birinin üzərində "Əl-həmdu lillahi rəbbi’l aləmin", və birinin üzərində "Lailahə illəllah Mühəmmədən Rəsulullah". Nəqldür ki, ərəsati-qiyamatdə ol livayi hazır edüb nida qılalar ki: "Qandadur ümməti-Məhəmmədi-ərəbi, qandadur təvabe’i- Xaceyi-Haşimi? Və Həzrəti-Nəbi ol livayi mübarək əlinə alub, təmami-ənbiya və övliya və kaffeyi-əhli-İslam ol liva altında cəm’ olub, netə ki, buyurmuş ki: "Adəmu və zurriyyətihi təhtəllivai-yovməl-qiyaməti" və fərqi-mübarəkinə nurdan bir taci- [səbz] örünüb və həriri-əxzərdən bir xəl’ət geyüb, Büraqa binüb və sair ənbiya dəxi səvar olub və ol ələmi Həzrəti-Əli əlinə verüb, mütəvəccihibehişt olalar. Rəvayətdir ki, Həzrəti-Əlinin fərqi-mübarəkində ol ələm bir tac [hey’ətində] məlhuz olunub, nida qılalar ki, "Ya Əli butac əfzəlmidür, yoxsa ol tac ki, Süleyman nəbi damadına vermişdi?". İmam Nəcməddin [Ömər], rəziyəllahü ənhu, rəvayət edər ki, bir gün Həzrəti Rəsul Fatimə hücrəsinə gəlüb, Fatiməyi məlul görüb, səbəbi sual etdikdə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, üç gündür ki, sərayımdə mə’kulat qismindən nəsnə yoxdur və Həsən və Hüseyn müztərib olmuşlar. Və bu əhvalı Həzrətünizdən məxfi dutaram, əmma bu gün Həsən və Hüseynin iztirabın [ziyadə] gördüm, derlər ki: "Aya, aləmdə heç tifl riyazəti bizim riyazətimizə yetərmi?" Ey pedəri-büzürgvar, Həzrətünizdən rüxsət olurmi ki, küstaxanə dərgahi-İlahidən bir təvəqqö’ edəm. Xaceyi-Aləm ayıtdı: "Ey fərzənd, Həzrəti-İzəd müxlislərin küstaxlığın qəbul edər". Fatimə icazət edüb iki rik’ət nəmaz qılub, mübarək əllərin götürüb ayıtdı: "Ya Rəb, bilürsən ki, övratün və ətfalın riyazətə taqətləri olmaz, ya taqətimizcə möhnət müqərrər et, ya möhnətimizcə taqət müyəssər et". Bu duayı təmam etdikdə, zə’fdən bihuş olub, həm də ol saət Cəbrail nüzul edüb ayıtdı: "Ya Rəsulullah, Fatimənin naleyi-dilsuzi məlaikeyi-asimanı xüruşa gətürdi, fəryadına yet". Həzrəti-Rəsul hücrəyə girüb gördü Fatimə ixtiyarsız düşmüş. Fərqi-mübarəkin dizi üzərinə alub, pənceyiqəmərşikafın sinəsi üzərinə qoyub dua qıldı ki: "Ya Rəb, Fatiməyi ələmi-cu’dən mühafizə qıl". Xaceyi-Kainatun rayiheyigisuyimüşkbarindən istifadeyi-qürbət qılub kəndüsinə gəldikdə üzərində minbə’d ələmi-cu’ ehsas etmədi. [Fatimədən nəqldir ki: "Ol dua bərəkatindən həyatim olduqca kəndimi hərgiz ələmi-cu’ə mübtəla görmədim"]. "Dürəri-Mə’aric"də məsturdur ki, bir gün Həzrəti-Rəsul Fatimənin hücrəsinə gəlüb təfəqqüd təriqilə ayıtdı: "Ey fərzənd, halın nədür?" Fatimə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, əlminnətü lillah, fəqrimiz bir qayətə yetmişdir ki, mənzilimizdə üç gündür əsəri-tə’am bulunmaz". Həzrət buyurdu ki: "Əllahummə ənzil əla Muhəmmədin və ƏhliBeytihi kəma ənzəltə əla Məryəmi binti İmran". Dedi: "Ey Fatimə, mətbəxə təvəccöh edüb mülahizeyi-hikmət qıl". Fatimə mətbəxə təvəccöh edüb, əqəbincə Həsən və Hüseyn rəvan olub gördülər cəvahirlə mürəssə’ bir kasə içində bir miqdar tə’am. Fatimə ol kasəyi götürüb Həzrəti-Rəsul xidmətinə yetürdi və Həzrət buyurdu ki: "Qulu bismillah". Pəs, Nəbi və damad və Fatimə və Həsən və Hüseyn ol tə’amın tənavülinə məşğul oldular. Rəvayətdir ki, yeddi gün ol tə’amdan tənavül edərlərdi tükənməzdi; bir gün İmam Həsən hücrədən çıxub, əlinə bir miqdar ol tə’amdan alub, bir yəhudi övrət görüb tələb etdi. İmam Həsən kərəmi-cibilli müqtəzasincə imsak etməyüb iltifat etdikdə əsəri-ittila’i-naməhrəmdən ol kasə və tə’am qayib oldu və Həzrəti-Rəsul buyurdu ki, əgər bu halət vaqe’ olmasaydı, hərgiz münqəte’ olmazdı. Bə’zi təfasirdə məsturdur ki, bir gün Həzrəti-Rəsul Fatimə hücrəsinə gəlüb ayıtdı: "Ey cigərguşə, üç gündür tə’am tənavül etməmişəm, mənzilində mə’kulat qismindən nə var?" Fatimə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bizə dəxi bu halət vaqe’ olmuşdur". Həzrəti-Rəsul mə’yus çıxdıqda Fatimə xəcalət çəküb dua qıldı ki: "İlahi, məni bu xəcalətdən qurtar və bir tə’am kəramət qıl". Duaya müqarin Fatimə gördü ki, astaneyi-hücrədə bir qərib durub, bir kasədə bir miqdar tə’am bir xadimə verdi ki, bu hədiyyədir. Fatimə ol tə’amı alub, Hüseyni Rəsul ehzarinə rəvan etdi. Həzrət hazır olduqda ol tə’amı hüzurinə gətürdilər. Gördi ki, əsla ət’immeyi-dünyaya şəbih degil. Həzrət bu ibarətlə Fatimədən sual etdi ki, "İnni ləki haza". HəzrətiZəhra bu cavaba mülhim oldu ki: "Huvə min’indi’llah yərzuqu mənyəşa’u biğeyri-hesabin". Bu xəbərdən Həzrəti-Rəsul münbəsit olub bildi ki, mətbəxi-qeybdəndir, şəraiti-sipas əda qılub ayıtdı: "Ey cigərguşə, əlminnətü lillah ki, Həzrəti-İzəd sənə mərtəbeyi-binti-İmran nəsib etdi". Pəs, Əli və Fatimə və Həsən və Hüseyn ol tə’amdan tənavül edüb, sair Əhli-Beytə dəxi hissə irsal etdilər. Şe’r: Nola gər ən’amını amm etsə xani-lütfdən, Ol ki, xasü amm xani-lütfünün mehmanıdır. Nola gər Məryəmdən əfzun görsə nəqdi-pakini, Ol ki, İsa bir kəminə bəndeyi-fərmanıdır. Və bu xəbər dərəceyi-vüzuha yetmişdür və bu nüktə cəmi’ialəmdə iştihar etmişdür ki, Həzrəti-Rəsul Fatiməyi cəmi’i-ƏhliBeytdən ziyadə görüb, tə’zimində mübaliğə qılurdı. Və HəzrətiFatimə ol Həzrəti kəndü ruhi-şərifindən ə’əzz və əşrəf bilürdi. Əmma raviyi-əxbari-cigərsuz və haviyi-asari-qəmənduz bu tərzlə tətmimihekayət qılmış və bu təriqlə [mütəmmimi]-rəvayət olmuş ki, Xaceyi-Aləm aləmi-fənadan mülki-bəqaya intiqal etdikdə zəminü zəman mütəzəlzil olub, qayəti-hərqəti-[zəmin cinnü] insü vühuşü tüyuru fəğana gətürdi. Və kəmaliriqqət təmami-nizami-aləmə xələl yetürdi və mərkəzi-xak fərqi-əflaka gərdi-məlalət saçdı və xazininihanxaneyiqəza afərinişi yüzünə əbvabi-küdurət açdı. Şe’r: Dəhr nüzhətxaneyi-iqbalı viran eylədi, Gənci-İslamı fələk topraqda pünhan eylədi. Tey qılub rahət büsatın dəhrdən fərraşi-çərx, Surəti-cəm’iyyətin xəlqin pərişan eylədi. Bu vaqieyi-hailə və hadiseyi-nazilə vüqu bulduqda və cəmi’iəhli- aləm növhəyə məşğul olduqda, Həzrəti-Murtəza FatiməyiZəhraya ayıtdı: "Ey cigərguşeyi-Həzrəti-Xeyrül-Bəşər və ey zübdeyi-ərbabi-Peyğəmbər, təhacümiməsaibdə təhəmmül şiveyiərbabi- vəfa və [tüğyani]-nəvaibdə təsəbbür qaideyi-Əhli- Beyti-Mustəfadır. Olmaya ki, hücumi-seylabi-sirişk pərdeyi-hicabı afitabi-cəmalindən buraxub və atəşi-ahi-cigərsuz xirməni-səbr qərarın yaxub, sədayi-fəğanindən naməhrəmlər xəbərdar olalar və surətiiztirabindən bidərdlər fərəh bulalar. Səbr et və təhəmmül pişə qıl ol zəmanadək ki, afitabi-aləmtab Həzrəti-Rəsulullah kibi münzəviyi-zaviyeyi-hicab və sayənişini-səhabi-niqab olub və asiman zümreyiəhli- matəm kibi cameyi-müşkfam geyüb, rüxsarində qətərati-sirişki-kəvakib zahir qılub tərəddüdi-naməhrəm münqəti ola və hər kimi məqamında təskin bula. Ol vəqt Həzrəti-Mustəfanın məzari-şərifin ziyarət edüb, dərdi-dilin ərzə yetür və suzü güdazla ol Həzrətə şəm’iməzar olub, keyfiyyəti-mafiz- zəmirin zəbana gətür". Şe’r: Ey xoş ol saət ki, dildar ola, dəyyar olmaya, Yar ola xəlvətdə, ətrafinda əğyar olmaya. Yar halın yara izhar etməyə fürsət bulub, Müddəi agah, naməhrəm xəbərdar olmaya. Həzrəti-Fatimə Murtəzayi-Muctəbanın nəsihətindən təcavüz etməyüb ol daği-nihanla qanlar udub və suzi-dilini pünhan dutub qönçeyi-lalə kibi növbaharivə’dəyə müntəzir və mütərəssid olub səbr etdi ol vəqtədək ki, çiraği- xəlvətxaneyi-tarəmi-çaharüm intifa bulub, şiddəti-zülmətdən qəriblər fəğanı asimana yetdi. HəzrətiZəhra şiddəti-qəmdən bihuş ikən göz açub Həzrəti- Murtəzaya təzərrö etdi ki: "Ya Əli, nə vəqt ola?" Murtəza Əli ayıtdı: "Ey Fatimə, şəbi-deycurdan bir sumn keçmişdür". Fatimə ayıtdı: "Ya Əli, rüxsəti ziyarət müyəssər olurmu? Murtəza ayıtdı: "Ey Fatimə, rüxsət müyəssər olur bu şərtlə ki, sədayi-bülənd ilə fəğan etməyəsən". Pəs, Fatimə qiyama gəlüb, Həzrəti- Murtəza hidayət qılub rövzeyimübarəkə gəldilər və dideyi-Zəhra ki, mərqədi- Mustəfaya düşdü, fəryadü fəğani mələ’i-ə’laya irişdi; əyaqdan düşüb, bu sürudla mütərənnim və bu əda ilə mütəkəllim oldu. Şe’r: Ey fələk, darüş-şəfayi-şər’i viran eylədin, Əhli-dərdi mübtəlayi-daği-hirman eylədin. Pərdeyi-idbara çəkdin çehreyi-iqbalimi, Cəm’ edüb yüz qəm bana halım pərişan eylədin. Asimani-şər’ xurşidinə göstərdin zəval, Mahi-mülki tirə topraq içrə pünhan eylədin. Gər desəm kafirsən, ey gərdun, əcəb yox nişə kim, Qəsdi-qətli-müqtədayi-əhli-iman eylədin. Zar-zar ağladıqca Həzrəti-Murtəza təskin verüb derdi: "Ey Fatimə, [növhədən səbr] ə’la və əsvəbdir və cəzə’dən təhəmmül övla və əsvəbdir". Fatimə ayıtdı: "Ey əmmzadeyi-əziz, bəni mən’ etmə ki, əfzəli-cəhanun müfariqəti ə’zəmi-məsaibdür". Və bu bir beyt HəzrətiRəsulullah mərsiyəsində Həzrəti-Zəhradan sadir olan əbyatdəndür. Şe’r: Sübbət ’əla məsaibun ləv-ənnəha, Səbbət ə’ləl-əyyami sirnə ləyaliya. Nəqldür ki, mərqədi-mübarəkdən bir qəbzə xak alub, dideyi-əşkbarinə dutub ağazi-növhə qıldı bu məzmunla ki. Şe’r: Hicri bağrım qan edən gülbərgi-xəndanım qanı? Rahəti-cani-həzinü cismi-suzanım qanı? Dideyi-nəmnakimə tar oldu aləm, ey fələk, Ləm’eyi-rüxsari-xurşidi-dirəxşanım qanı? Və bu xəbər səhhətə yetmişdir ki, Həzrəti-Rəsulun vəfatından sonra hərgiz Fatimə təbəssüm etməmişdür və mütləq səfheyi-xatirindən küdurət getməmişdür; ol qayətdə ki, bir gün əhli-Mədinə əfğanindən müt’əzzi olub dedilər: "Ya binti-Rəsulullah, ya gündüz nalə qılub gecə aram dut, ya gecə növhəyə məşğul olub gündüz təhəmmül et ki, xəlqə bir vəqt rahət mümkün ola". Həzrəti-Zəhra xəlqin ol iltimasın qəbul edüb gecələr növhə qılub, gündüz dağisəbrlə cigərin dağlayub təhəmmül edərdi. İmam Cə’fəri Sadiqdən nəqldür ki, ifrati-giryə beş kimsənədə münhəsirdir: biri Adəm ki, behişt fəraqindən nalan idi və biri Yə’qub ki, Yusuf hicrindən giryan idi və biri Yusuf ki, Yə’qub yadilə pərişan idi və biri Fatimeyi-Zəhra ki, Həzrəti-Rəsulun atəşi-fəraqindən büryan idi və biri Əliyyi-Zeynəlabidin ki, qırx il vaqieyi- Kərbəladan sonra layənqəte’ sirişkəfşan idi". Rəvayətdir ki, Müflih nam bir bəndəsi olub, bir gün ayıtdı: "Ya İbni-Rəsulullah, olmaya ki, bunca giryəndən həlak olasan?" Dedi: "Ey Müflih həqqa ki, giryə bana biixtiyar gəlür, hərgah ki, mə’rəkeyi-Kərbəlada validi-büzürgvarimin və ixvanü ə’mamialimiqdarinin təşnələb şəhid olduqların və övratü ətfali-Əhli-Beytin güruhi-füccara əsir olub ihanət çəkdiklərin yad edərəm, kəndümi giryədən mühafizət qıla bilməzəm". Şe’r: Düşdükcə yadimə ələmi-dəşti-Kərbəla, Könlüm fəğanü naləyə biixtiyar olur. Gəldikcə yadimə ləbi-xüşki-şəhi-şəhid Biixtiyar çeşmi-tərim əşkbar olur. Əyyam üçün bəlalərə salmışdürür bəni, Bən gördügüm bəlaləri kim görsə zar olur. Əlqissə, Həzrəti-Rəsulun vəfatindən bir rəvayətdə üç ay keçdikdə və bir rəvayətdə altı ay keçdikdə bir gün Həzrəti-Murtəza mənzilinə gəlüb gördü ki, Fatimə bir miqdar xəmir edüb və övladi-əmcadinin gisulərin yumağa bir miqdar gil müxəmmər qılub və rəxtlərin yumağa bir miqdar su hazır etmiş. Həzrəti- Murtəza ol halətə heyrət edüb ayıtdı: "Ey məxdumeyi-zəman və ey müxəddəreyi-cəhan, hərgiz dünya əşğalinə sənin bu miqdar iltifatın görməmişəm; aya, bu nə hikmətdür ki, bu gün üç əməl əncaminə iqdam etmişsən?" Həzrəti Zəhra qətərati-əşk dideyi-əşkbarindən töküb ayıtdı: "Ey tacdari-HəlƏta və ey şəhsüvari ərseyi-La-Fəta, və ey xətibi-minbəri-Səluni və ey varisi-mərtəbeyi-Haruni və ey güli-baği-"Vali mən vallah" və ey atəşi-daği-"Adi mənə’dah" və ey tirazi-məsnədi-sidqü səfa və ey razdari- Həzrəti-Mustəfa və ey şiri-bişeyi-həqiqət və ey kəştiyilücceyi- təriqət və ey şükufeyi-gülzari-Əbu Talib və ey əsədullahi-ğalib və ey mehtərü behtəri-əhlizəminü zəman və ey mə’dəni-cövhəriHüseynü Həsən, "Haza fəraqun beyni və beynəkə" rə’yi-üqdəgüşay və zəmiri-aləmarayinə məxfi və məstur buyrulmaya ki, rişteyiittisali- suri miqrazi-qəza ilə inqita bulub və müddəti-müqaribətiməcazi müruri-ömrlə münqəzi olub, vəqt oldu dəsti-təəllüqüm daməni-dövləti-mülazimətindən dur və dideyi-ümidim müşahideyi-pərtövi-cəmalindən məhcur ola. Şe’r: Vəqt oldu ki, şami-hicr ola sübhi-vüsal, Təğyirpəzir ola bu keyfiyyəti-hal. Vəqt oldu ərusi-vəsl olub pərdənişin, Ərz eyləyə şahidi-qəmi-hicr cəmal. Ey Əli, dün gecə Həzrəti Rəsulullahı vaqiəmdə gördüm, balinim üzərinə durub, hər tərəf mülahizə qılub fəryada gəlüb ayıtdım: "Ya Rəsulullah, fəraqindən həlak oldum, aya qandasan?" Həzrətül-Rəsul ayıtdı: "Ey Fatimə, sənə bəşarət verməyə gəlmişəm, dəmdir ki, rabiteyi-qeydi-həyati-müstə’ari qət qılub, məzyəqi-təngnayi-fənadan fəzayi-bəqaya qədəm basasan. Ey Fatimə, sən gəlməyincə getməzəm. Əgər dövləti-vüsalim istərsən, şitab eylə və sə’y qıl ki, yarın gecə bana mehman olasan". Və bən bidar oldum və hala ol ümidlə müvtəvəccehi-aləmi-bəqayam. Ya Əli, əgərçi sənin atəşi-ələmifariqətin cigərsuzdur və möhnəti-müba’idətin qəmənduz, əmma ol Həzrətin dəxi müjdeyivüsalı dilfiruzdur; ətmək tədarükün etdiğum oldur ki, yarın sən müsibətimə məşğul olduqda övladım əndişeyi-qida çəkməyələr və rəxt yuduğum oldur ki, bəndən sonra qeyrlərdən məmnun olmayalar. Gisulərin yuduğum oldur ki, mə’lum degil ki, məndən sonra qəmxarlıqların kim edə". Ey əziz, Fatimə onların gisularına qübar qonmaqdan mükəddər olurdu [və camələri gərdalud olmaqdan izhari-məlalət [qılurdı.] Ah, əgər görsəydi dəşti- Kərbəlada rüxsarləri ağüşteyi-xakü xun və bədənləri xuni-cigərdən laləgun. Şe’r: Kərbəla dəştində Xatuni-qiyamət, ah, əgər Qərqi-xun görsəydi Şahi-Kərbəlanın halini. Hiç şək yox kim, qılurdı Kərbəla toprağini, Qərqi-xun, gözdən töküb seylabi-əşki-alini. Əlqissə, Murtəza Fatimədən ol xəbəri-cangüdazi istima’ etdikdə əşkinədamət dideyi-qəmdidədən rəvan edüb ayıtdı: "Ah, bu nə möhnəti-mücəddəddür ki, yenə yüz verdi və bu nə bəlayi-qeyrimukərrərdür ki, yenə fələk zühura gətürdi. Ey Fatimə, hənuz validi-büzürgvarın daği-fəraqı mərhəmpəzir olmadan və pedəri-alimiqdarın ələmi-iştiyaqı təskin bulmadan sən dəxi cana bir daği-tazə yaxmaq və dili-virani saiqeyi-müsibətlə yaxmaq rəvamıdur?" Şe’r: Ah kim, hər dəm fələk dərd üzrə dərdim arturur, Göstərür bir dərd, bir dərdinə dərman etmədən. Bağrımı büryan edər hər ləhzə bir bərqi-bəla, Bir bəlaya hüsni-tədbir ilə dərman etmədən. Fatimə ayıtdı: "Ey Əli, ol müsibətdə [səbr etdin, bu möhnətə] dəxi təhəmmül qıl və bir zəman bəndən qafil olma və ri’ayətimdə tə’əllül qılma ki, axır nəfəsdir". Bu kəlimatı əda qıldıqca nəmi-dideyi-əşkbarla şahzadələr rəxtlərin tər qılurdı və atəşi-ahla əkmək üçün tənuri gərm edərdi və derdi: "Ey cigərguşələr, aya bəndən sonra sizin halınız nolur?" Həsən və Hüseyn bu xəbərdən mütəəllim olub giryə ağaz etdilər. Fatimə ayıtdı: "Ey nuri-didələr, bir zəman guristani- Bəqi’ə varub bənim üçün dua qılun". Onlar mütəvəccih olduqda bəstəriismətə təkyə qılub Murtəzaya ayıtdı: "Ey həmsəri-xücəstəliqa, vəqtivida’dür, həlal et". Həzrəti-Əli ahi-həsrət çəküb ayıtdı. Şe’r: Va həsrəta ki, yaxdı bəni atəşi-vida’, Ya Rəb ki, münqəte’ ola ayini-inqita’. Bu hala müqarin Əsma binti-Ümeyşəyi tələb qılub dedi: "Ey Əsma, bir tə’am mühəyya qıl ki, cigərguşələrim mü’avidət qıldıqda tənavül qılalar və qoyma ki, bənim yanıma gələlər və bəni bu halla görüb pərişan olalar". Əlqissə, şahzadələr guristani-Bəqi’dən müraciət qıldıqda Əsma istiqbal edüb anlara tə’am təklif etdikdə şahzadələr ayıtdılar: "Bizim hərgiz validəmizdən ayrı tə’am tənavül etdigimiz yoxdur". Əsma ayıtdı: "Ey əzizlər, validənizin cüzvicə küdurəti var, siz tə’am tənavül edin". Dedilər: "Ey Əsma, bizə validəmizdən cüda tə’am sazgar olmaz". Əlqissə, tərki-tə’am edüb hücrəyə gəldikdə gördülər Fatimə təkyə qılub, Həzrəti-Əli balini üzərində giryan oturur. Şahzadələrə ayıtdılar: "Ey cigərguşələr, bir zəman Rövzeyi-Rəsulullah üzərində varub dua qılın". Şahzadələr ita’ət qılub rəvan olduqda Fatimə ayıtdı: "Ya Əli, bir zəman bəndən qafil olma ki, əncami-ömrdür". Şe’r: Həyatimdən həman bir dəm qalıbdır olma qafil kim, Müyəssər ola zövqi-dövləti-vəslin dəmi-axir. Həyati-müstə’arim kisvətin tarac edüb gərdun, Kəfəndən əynimə geydirmək istər xəl’əti-faxir. Həzrəti-Əli ayıtdı: "Ey Fatimə, bu xəbər istima’inə qüdrətim yoxdur". Fatimə ayıtdı: "Bu xəbər vaqi’eyi-bitədbir və hadiseyibitə’xirdir". Şe’r: Sındırdı nihali-ömrümü badi-əcəl, Can mürğinə dam qurdu səyyadi-əcəl. Tən rabitəsin ruhdan istər qıla qət’ Şəmşiri-siyasət ilə cəlladi-əcəl. Fatimə Əli kənarində bihuş olub, bir zəmandan sonra özünə gəlüb, Əlini giryan görüb ayıtdı: "Ya Əli, həngami-tə’ziyət deyil, zəmani-vəsiyyətdir". Əli ayıtdı: "Ey Fatimə, vəsiyyətin nədir?" Fatimə ayıtdı: "Dörd vəsiyyətim var: biri ol ki, bəndən sənə nisbət bir tərki-ədəb vaqe’ oldusa, əfv edəsən". Əli ayıtdı: "Haşa ki, səndən tərki-ədəb sadir olmuş ola; həmişə sən bənim qəmxarım idin və peyvəstə qəmgüsarım". Dedi: "İkinci vəsiyyət oldur ki, bənim övladımı möhtərəm dutub, anlardan bir küstaxlıq sadir olsa, təcavüz qılasan və üçüncü oldur ki, bəni gecə vəqtində dəfn edəsən ki, zəmanihəyatimdə dideyinaməhrəmdən məstur olduğum kibi, hinivəfatimdə dəxi nə’şimə ənzari-pərişan mütə’əlliq olmaya və dördüncü vəsiyyətim oldur ki, bənim ziyarətimdən qədəm çəkməyəsən və həmişə bəni duadan unutmiyəsən". Şe’r: Çün bəni səndən fələk naçar məhcur eyləyə, Xaki-payindən bəlakeş başumı dur eyləyə. İltimasım səndən oldur kim, qübari-məqdəmin, Ruhimi bir dəm mülaqatilə məsrur eyləyə. Bu vəsaya əsnasində Həzrəti-Əli fəryada gəlüb zəbani-hal ilə ayıtdı. Şe’r: Dildar buraxdı tərhi-qəmxaneyi-hicr, Saqiyi-zəmanə dutdu peymaneyi-hicr. Dərda ki, sərayi-vəsl ikən təkyəgəhim, Vəqt oldu məqamım ola viraneyi-hicr. Ayıtdı: "Ey Fatimə, sənin vəsiyyətlərin dərəceyi-qəbula yeidi, əmma bənim dəxi sənə üç vəsiyyətim var, ərz edəyim. Biri ol ki, bəndən sənə təqsirimülazimət vaqe’ oldusə, Həzrəti-Rəsula şikayət qılmayasan; ikinci ol ki, Həzrəti- Rəsulullaha səlamımı yetürəsən; üçüncü oldur ki, bəndən ol Həzrətə izhari-şükr edəsən". Fatimə Əlinin vəsiyyətlərin qəbul edüb mükalimə qılmaqda ikən nagah bir xüruşü qülqülə sədası gəldi. Həzrəti-Əli mütəvəccih olduqda gördü Həsən və Hüseyn "Va ummah va musibətah", deyüb fəryad edərək gəldilər. Iztirabla hücrə qapusinə gəlüb ayıtdı: "Ey cigərguşələr, bu nə halətdir?" Ayıtdılar: "Ey dəri-mədineyi-elmiRəsuli- Xuda və ey şiri-bişeyi-La-Fəta, validəmizlə vida’ etməgə gəlmişüz". Həzrəti-Əli ayıtdı: "Ey nuri-didələr, nə bildinüz [ki, validəniz] bu halətdədür?" Dedilər: "Ey pedəri-büzürgvar, sənin fərmani-şərifin müqtəzasincə Rövzeyi-Rəsulullah ziyarətinə mütəvəccih olduqda, səm’imizə bir səda irişdi ki, "Fatimə yetimləri gəldi". Nagah mərqədi-mübarəkdən nida gəldi ki: "Ey nuri-didələr, təvəqqüf etməyüb müraciət qılun ki, validəniz didarinə müşərrəf olub vida edəsiz; zira mütəvəccihi-aləmi-axirətdir və hala İbrahimi- Xəlil və İsmaili-Zəbih və Musiyi-Kəlimullah və İsayi-Ruhullah və sair ənbiyayimürsəl və ərvahi-qüds onun ruhi-pakının istiqbalinə gəlmişlər". Biz bu xəbərdən mütənəbbih olub iztirabla müraciət qıldıq. Bu sözü deyüb, Fatimənin ayağına düşüb, növhə bünyad edüb təzərrö etdilər ki: "Ey məxdumeyi-möhtərəmə, dideyi-iltifat açub bu qürbət mübtəlalarinə bir nəzər qıl və göftara gəlüb bu badiyeyi-bəla sərgəştələri ilə təkəllüm et". Şe’r: Bir nəzər qıl kim, dəvayi-dərdi-bimari-fəraq, Bir nəzərdir nərgisi-mərdümşikarindən sənin. Bir təkəllüm qıl ki, ərbabi-mətalib məqsədi, Bir təkəllümdür ləbi-gövhərnisarindən sənin. Avazləri Fatimənin səm’i-mübarəkinə irişüb, dideyi-mərhəmət açub, anları kənarinə çəküb, qətərati-əşki-həsrət dideyi-əşkbardan töküb ayıtdı: "Ey yetimlər, aya bəndən sonra sizin keyfiyyətiəhvalinüz nolur?" Ol əsnada cəmi’i-övladı cəm edüb, zükurun ünasa və ünasın zükura əmanət təriqilə təslim edüb və məcmu’in HəzrətiMurtəzaya tapşurub və cümləsin Vacibülvücuda mövdu edüb və hər vəchlə var isə Həsən və Hüseyni bir dəxi Rövzeyi-Rəsul üzərinə göndərüb, Ümm Sələmədən su istəyüb, qüsl edüb, əfxəri-libasin geyüb, vəsəti-sərayində fəraş buraxdurub təkyə qıldı canibi-eymənə və bazuyi-yəmin rüxsarinə balış edüb Əsma binti-Ümeyşə ayıtdı: "Bir gün hini-mərəzdə Cəbrail Həzrəti-Rəsul xidmətinə gəlüb, behiştdən bir miqdar kafur gətirüb və ol Həzrət bir qismin kəndüsinə hifzi-kəfən qılub bir miqdarin bənim üçün və bir miqdarin Əli üçün bana təslim etmişdi və filan məhəldədir, gətür ki, kəndü hissəmi alub Əli hissəsin sənə təslim edəyim". Əsma binti-Ümeyşə həsbülfərmudə ol kafuri gətirüb, kəndü hissəsin alub Əsmaya ayıtdı: "Bir zəman dışrə çıx ki, bənim Mə’budumla razidilim ərz edəcək zəmandır". Əsma dışrə çıxdıqda istima etdi ki, Fatimə derdi: "Ya Rəb, Rəsul hörməti həqqiçün və Əliyyi-Murtəza qədriçün və övladimə’sumim kəramətləri içün ki, ümməti-günahkarə rəhmət qılasan və asilər cərayiminə qələmi-əfv çəküb mütərəhhim olasan". Bu halətdə Əsmaya giryə qalib olub, Fatimə anın giryəsindən xəbərdar olduqda ayıtdı: "Ey Əsma, demədimmi bir zəman bəni halümə qoy və bir zəmandan sonra təfəhhüs et: bəndən avaz gəlürsə yanümə gəl və əgər gəlməz isə bilmiş ol ki, Pərvərdigarimə vasil olmuşam". Əsma bir zəman dışrədə təvəqqüf etdikdən sonra nida qıldı ki: "Ya qürrətül’əyni-Rəsulullah!" Cəvab eşitmədi, bir dəxi dedi: "Ya seyyidünnisa!" Cəvab eşitmədi, iztirabla hücrəyə girüb rüxsari-mübarəkindən cameyi-xab alub gördi ki, aləmi-bəqaya intiqal etmiş. Və Əsma müztəribhal olub fəğana gəldikdə Həsən və Hüseyn hazır olub ayıtdılar: "Ey Əsma, validəmiz halı nədür?" Əsma səbr etməyüb başından miqnə’əsin buraxub, giribanın çak edüb, şahzadələr bu vaqi’ədən xəbərdar olduqda, kəsrəti-iztirabla Həzrəti-Murtəza xidmətinə mütəvəccih oldular. Həzrəti-Murtəza əşrafla ibadətdə ikən Həsən və Hüseyn fəryadın istima’ etməyin surəti-haldan xəbərdar olub bihuş olduqda, hüzzari-məclis Həsən və Hüseynə ayıtdılar: "Ey şahzadələr, bu nə əfğandır ki, şiri-bişeyişüca’əti və əjdəhayi-fəzayivilayəti ayaqdan buraxdı?" Ol şahzadələr ayıtdılar: "Necə ağlamayalım və necə fəryad etməyəlüm ki, sərvi-riyazi-isməti sərsəri-əcəl paymal etdi, növbəhari-iffət və təharətə xəzani-fəna təğəyyüri yetdi". Şe’r: Bizi fəryada gətürdi fələki-kəcrəftar, Necə əfğanlar edüb qılmayalım naləyi-zar?! Verdi cəm’iyyəti-əhvalimizə dövr xələl, Saldı ayineyi-iqbalimizə dəhr qübar. Qıldı növmid bizi səbzeyi-pəjmürdə kibi, Fərqimizdən götürüb sayəsini əbri-bəhar. Ey əshabi-qəmxar və əhbabi-qəmgüsar, Zəhrayi-[əzhər] və Bətuli-mütəhhər qafileyi-"İrcə’i ila rəbbikə raziyətən mərziyyətən" rəfaqətilə canibi-Darüs- Səlama "Vallahu yəd’u ila darissəlam" müqtəzasincə təvəccöh qıldı və təngnayi-məziqi dünyadan ruyi-iradət münhərif edüb, meyli-gülzari-Xüldi-Bərin və məcami’iə’layi-’ illiyin və xidməti-seyyidül-mürsəlin etdi. Təmamiyi-əshabü əhbab surəti-halə ittila’ bulduqda Həzrəti-Murtəzayla ittifaq edüb, ağazi-növhə qıldılar və Həzrəti-Murtəza bu müsibətdə bir mərsiyə inşa qıldı ki, bə’zi əbyatı budur. Şe’r: Li-kulli ictima’in min-xəlileyni firqətun, Fə-kullul-əza dunəl-fİraqi qəlilun. Və innə iftftiqadi Fatimətə bə’də Əhmədin. Dəlilun ’əla ən-la-yədumə xəlilun. Əhməddən sonra Fatiməni də qeyb etməyim dostluğun davam etməməsinə dəlalət edir. Yə’ni hər ictimaə bir iftİraq müqərrərdür və hər bəla fəraqa nisbət mühəqqərdir və Həzrəti-Rəsuldan sonra Fatimə fövti dəlildür ana ki, heç cəmiyyətin dəvamı olmaz və heç ülfət səbat bulmaz. Şe’r: Qayəti-dövri-ruzigar budur, Hali-dövrani-bimədar budur Ki, fəraqa mübəddəl ola vüsal. Yetə aləmdə hər kəmala zəval. Fil-vaqe’, gər nəzəri-tə’əmmül qılsan, Zəhrayi-əzhər vəfatı Həzrəti-məzlumi- Kərbəlaya nisbət əşəddi-məsaib və əs’əbi-nəvaibdür, zira hənuz nihali-təbiəti gülşəni-surətdə nəşvü nəma bulmadan və hilalivücudi- şərifi asimani-xilqətdə bədri-təmam olmadan valideyimüşfiqinün sayeyi-mərhəməti və madərimehribanın zilli-rif’əti fərqi-mübarəkindən götürüb və anın tərbiyətin fələkibimürüvvət qeyrə möhtac edüb, bəlalara mübtəla və möhnətlərə aşina qıldı. Şe’r: Hər zəman üşşaqı bir dərd ilə dövran zar edər, Bu çəmən hər ləhzə bir möhnət gülün izhar edər, Dərd tə’limin verüb gərdun təriqət tiflinə, Bu bəlalar dərsdir kim, dəmbədəm təkrar edər. * * * Beşinci bab. Həzrəti Murtəza Əli vəfatın bəyan edər Həzrəti-mühəymini-mütə’al və məliki-biintiqal əmmət ətiyyatihi və tabət bəliyyatihi kəlami-mö’ciz nizamda buyurmuş ki: "Və latəhsəbən- nə’lləzinə qutilu fi-səbil’illahi əmvatən bəl əhya’ən ində rəbbihim yərziqun" zahirən bu ibarətün mətlə’i-məzmunindən lame’ olan afitabi-sirri-hikmət və bu kəlamın çeşmeyi-məfhumindən tərəşşüh qılan zülali-mə’rifət oldur ki, meydani-’əna gülzari-rəyahini-ətadür və şəmşiri-fəna çeşmeyi-zülali-bəqa. Hər ayinə küffar əlində ölmək abi-həyatın zülməti-cəfaya iqdam edüb, küffar əlində olan şərbətişəhadət içməkdən ibarətdür. Şe’r: Ləzzəti-ənduhü zövqi-dərd idrak eyləyən Eyşi-dəhrü işrəti-dünyayə pərva eyləməz. Şahidi-feyzi-bəqa hüsnün təmaşagah edən Nəqşi-zail surəti-fani təmənna eyləməz. Mücmələn, zəbani-süluki-ərbabi-hal və lisani-hali-əshabi-süluk ittifaqla bu məzmuna guyadür və bu mə’naya çehrəgüşadır ki, qəbuliriyazat və irtikabiməsaib cəmiyyəti-əsbabi-rahət və neyli-istifayimətalibdən övladür. Lacərəm firqeyi-ənbiya ki, səbqəti-iqbali-təqərrüb bulmuşlar, ixtiyarla saliki-təriqi-müsibətü bəla olmuşlar və zümreyi-məşayixi-ərbabi-inkişaf ki, seyri-aləmi-vəhdət qılmışlar, möhnəti rahətdən müqəddəm bilmişlər və kaffeyi-hükəma ki, baliistidlal ilə həzizi-imkandan övci-idraki-mə’rifəti-vücuba pərvaz etmişlər, daməni-tərki-tə’əllüqat və təriqi-nəfyi-tənə’ümat dutmuşlar. Şe’r: Bəla bali-şəhbazi-iqbal olur, Səfabəxşi-ayineyi-hal olur. Gülü nərgisü-gülşəni-e’tibar, Dili-çakdür dideyi-əşkbar. Fil-vaqe’, xəzaneyi-hikmətdə bəladan əşrəf gövhəri-nəfis olsaydı, əhibbayi- Həzrəti-İzzət ana talib olurlardı və xani-hikmətdə müsibətdən ənfə’nəvalə surəti- ehtimal bulsaydı, xəvassi-bargahiqürbi- İlahi ana rəğbət qılurlardı. Şe’r: Anı görmə ki, fələk bir neçə dəm, Kimə həmdəm fərəh eylər, kimə qəm. Anı gör kim, çıxacaq aləmdən Kim fərəhdən çıxarü kim qəmdən. Əlhəq, isbati-istehsani-bəlaya bu şahid yetər və hüccəti-istilayi-rütbeyi-müsibətə bu istidlal kifayət edər ki, bəla ənbiya və övliya mülazimətində dərəceyi-kəmal bulmuş və müsibət məhrəmisərapərdeyi- nübüvvət və vilayət olub, Əhli-Beyt ixtisasinə müşərrəf olmuş. Ol cümlədəndür Həzrəti-Şahi-Vilayət Əliyyi-Murtəzanun i’tilayi-rütbeyi-ibtilası və bidayəti-ömrdən nihayətədək meydani-bəlada iste’layi-dərəcati-möhnətü bəlası. Əsəhhi-əqavili-mənqulə və əsəddi-əsanidi-məqbulədən müstəfad olub "Şəvahidün-Nübüvvət"də məsturdur ki, Həzrəti-Əli bin Əbi Talib İmami-əvvəldir ə’immeyiisna əşərdən və mənaqibü fəzaili andan ziyadədür ki, imdadi-xamə ilə təhrirə gələ, ya müsa’ideyi-zəban ilə məzkur ola. İmam Əhməd Hənbəldən nəqldir ki, demiş: "Əkabiri-səhabənin heç birindən ol miqdar fəzail və mənaqib ki, Əli İbn Əbi Talibdən yetmişdir, yetməmişdir". Və viladəti-şərifi amul-fildən otuz il keçdikdə hərəmiKə’bədə Rəcəb ayının on üçündə cümə günü vaqe’ olmuş. Şeyx Müfəyddən nəqldir ki, diyari-Yəməndə Müsrim nam bir abidi-müttəqi var idi, əzhədi-zühhadi-ruzigar idi. Şe’r: Səhifeyi-əməli-nəqşi-masivadan pak, İrişməmiş ətəginə qübari-mərkəzi-xak. Və yüz doxsan il ömrü guşeyi-ibadətdə keçüb, mültəfiti-halirüzgar olmamış və səccadədən qeyr mənzilə qədəm basmayub, mehrabdan qeyr surətə nəzər salmamış. Bir gün münacatında ayıtdı: "İlahi, hərəmi-möhtərəmün sükkanindən və Kə’beyi-müəzzəmənün ə’yanindən birinün didarinə müşərrəf olmaq təmənnasindəyəm, müyəssər et". Duayi-biriyası icabətə yetüb, Əbu Talib ki, əşrəfiə’yani- Məkkə və əfzəli-əşrafi- Kə’bə idi, bir səfərdə ikən rəhgüzarı ol zahidi-niknam və abidi-aliməqamun məqaminə düşüb ziyarətinə təvəccöh etdi. Müsrim Əbu Talibin şəraititə’zimindən sonra keyfiyyəti-əhvalın istifsar etdikdə Əbu Talib ayıtdı: "Məkkə diyarində Bəni-Haşim qəbiləsindən Əbd-Mənaf oğlu Əbu Talibəm". Müsrim bu xəbərdən münbəsit olub, təkrarla tə’zim etdi ki: "Əlminnətü lillah, muradım hasil oldu və du’ayi-biru’unətim əsr qıldı". Dedi: "Ey Əbu Talib, əxbari-salifədən bizə yetişmişdür ki, Əbdülmüttəlibin iki nəbirəsi olub, biri Əbdullah sülbindən zühura gəlüb izhari-sirri nübüvvət qıla və biri Əbu Talib zəhrindən zahir olub məvdə’izühuri rümuzi-vilayət ola və nəbi otuz yaşına yetdikdə vəli dünyaya gələ. Aya, ol nəbi ki, dideyi-dövran müntəziri-dövləti-didari və çeşmi-zəmanə müştaqipərtövirüxsaridir, zühur etmişmi ola?" Əbu Talib ayıtdı: "Ey Şeyx, bəli, Məhəmməd mütəvəllid olub, hala iyirmi doqquz yaşındadur". Müsrim ayıtdı: "Ey Əbu Talib, bundan Məkkəyə müraciət etdikdə ol müqərribi-dərgahi-mə’buda bəndən səlam yetür və ərz et ki, Müsrim şəhadət verür ki, Xaliq fərdü bihəmtadır və sən anın peyğəmbərisən. Ey Əbu Talib, səndən mütəvəllid olan əzizə dəxi səlamım yetürüb ərz edəsən ki, sən dəxi vəsiyyi-peyğəmbərsən, netə ki, anda nübüvvət təmam ola, səndə vilayət ixtİmam bula". Əbu Talib ayıtdı: "Ey əziz, bu göftarın həqiqətinə bir bəyan istərəm". Şeyx ayıtdı: "Bismillah". Əbu Talib müqabiləsində bir qurumuş dirəxti-ənar gördü, imtahan ilə ayıtdı: "Ey şeyx, istərəm ki, bu dirəxti-xüşkdən bərgü bar göstərəsən". Şeyx dərgahi-Mə’buda ruyi-təzərrö’ dutub ayıtdı: "İlahi, ol nəbi və vəli həqqiçün ki, həqiqətlərinə e’tiraf edüb sifətlərin bəyan etdim, bəni şərməndə etmə". Filhal ol dirəxti-xüşk barvər olub, iki tazə ənar səmər verdi. Şeyx ol ənarlərdən Əbu Talibə verüb, Əbu Talib ol ənarlərin birin parələyib iki danəsin tənavül qıldı. Rəvayətdir ki, ol danə bir nütfəyə sirayət edüb məbdəi-vücudi-şəxsiyyəti-Əli İbn Əbu Talib oldu və hümreyi-rüxsareyi-ŞahiMərdan lə’li-rümman kibi ol əsərdəndir. Əlqissə, Əbu Talib ol müjdədən xürrəmü xəndan olub, nəqliməkan qılub Məkkəyə müraciət qıldıqda, sülbi-şərifindən ol nütfə Fatimə binti-Əsəd bətninə intiqal etdi və müddəti-həmli münqəzi olduqda, Fatimə binti-Əsəddən nəqldir ki: "Bən xaneyi-Kə’bə təvafində idim, əsəri-mihaz zahir olub, dördüncü şəvtdə HəzrətiRəsul bəni gördü, fərasətlə əhvalimə müttəle’ olub ayıtdı: "Ey Fatimə, təvafı təmam etdinmi?" Ayıtdım: "Xeyr". Buyurdu ki: "Təvafı təmam et, əgər müzayiqə bulsan, hərəmi-Kə’bəyə gir". Və kitabi-"Bəşairül-Mustəfa"da nəql etmişlər ki, Fatimə bintiƏsəd təvafi-Kə’bə edərkən Əbbas bin Əbdülmüttəlib və cəm’i- Bəni-Haşim anın əqəbincə təvafa məşğul ikən nagah Fatiməyə əsəri-təlq zahir olub, dışrə çıxmağa məcalı qalmayub münacat etdi ki: "Ya Rəb, bana viladəti asan qıl". Filhal divari-Beytullah şəqq olub Fatimə nəzərdən qayib oldu və biz xaneyi-Kə’bəyə girüb əhvalına müttəle’ olmaq istədük, müyəssər olmadı. Üç gün qaib olub dördüncü gün hərəmdən çıxdı, əlində Əli ibn Əbu Talib". İmamül- Hərəmeyn nəql etmiş ki, hərgiz Əlidən müqəddəm bu səadət kimsənəyə müyəssər olmamışdır ki, nəfsi-hərəmdə mütəvəllid ola və andan sonra dəxi olmayacaqdır. Şe’r: Murtəza bir düri-dəryayi-vilayətdir kim, Hərəmi-Kə’bədir ol dürri-yətimin sədəfi. Qeyrdən əşrəf əgər olsa anınçündür kim, Hərəmi-Kə’bədən ol kəsb qılıbdur şərəfi. Əlqissə, Fatimə binti Əsəd hərəmi-Kə’bədən Həzrəti-Murtəzayı çıxarub hücrəsinə gəlüb, adət üzərində anı məhdə bağladıqda, Əbu Talib hazır olub istədi ki, rüxsari-şərəfin görə. Niqabinə əl urduqda Əli pənceyi-Xeybərguşa ilə Əbu Talibün əlin mən’ edüb rüxsarinə pəncə urub çöhrəsin xəraşidə qıldı və validəsi dəxi təqərrüb edüb istədi ki, riza’inə iqdam edə; mən’ edüb, anun dəxi rüxsarın məcruh etdi. Əbu Talib mütəhəyyir olub ayıtdı: "Ey Fatimə, bu tifli nə ismlə mövsum edəlüm?". Fatimə ayıtdı: "Ey Əbu Talib, bu tiflün pəncəsində əsəd səlabəti var, Əsəd demək münasibdür". Əbu Talib ayıtdı: "Bənim səlahım budur ki, Zeyd ismilə mövsum edəm". Xəbəri-viladətin Həzrəti-Rəsul eşitdikdə fərəhnak olub, Əbu Talib sərayinə gəlüb sual etdi ki, bu tiflün ismin nə müqərrər etdinüz? Hər kim ixtiyar etdigin bəyan etdikdə, Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Bənim səlahım budur ki, ismi Əliyyi-ali-himmət ola". Fatimə ayıtdı: "Həqqa ki, bən dəxi hatifdən bu ismi eşitdim". Və bir rəvayət dəxi oldur ki, valid və validə arasında ism üçün niza olub, istixarə təriqilə mütəvəccihi [Hərəmi] Kə’bə olub, Fatimə ruyiniyaz dərgahibiniyazə dutub ayıtdı: "Ya Rəb, hərəmi-şərifində kəramət qıldığın nütfeyi-lətifə səndən tə’yini-ism iltimas edərüz". Bu niyaz əsnasində bami-Kə’bədən səda gəldi ki, ismi-şərifin Əliyyiə’la qılun. Hər nə təqdirlə nami-mübarəkin Əliyyi-ali-qədr qoydular. Həzrəti Rəsul istədi ki, məhd üzərinə varub Murtəzayla mülaqat edə. Fatimə ayıtdı: "Ey bəradər, dəliranə getmə ki, bu tifl şirxislət və qəzənfərsəvlətdir; olmaya ki, həzrətinizə nisbət bir biədəblik edə". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey Fatimə, Əli bana nisbət təriqi-ədəb ri’ayət edər". Pəs mütəvəccih olub, Həzrəti-Murtəza məsti-xab ikən rayiheyi-gisuyi-Rəsulullahı istişmam edüb, dideyi-həqiqətbin açub mülahizeyi-nuri-rüxsari-nəbi qıldı və zəbani-hal ilə bu məqala mütərənnim oldu. Şe’r: Şükr kim, oldum müşərrəf dövləti-didarinə, Dideyi-xunbarimi açdım güli-rüxsarinə. Olmadı zaye’ ədəm mənzillərin qət etdigüm, Vasil oldum pərtövi-xurşidi-pürənvarinə. Əlqissə, ol şiri-bişeyi-vilayəti Həzrəti-Rəsul məhdindən açub, kənarinə alub, təhniyə təriqilə ayıtdı. Şe’r: Mərhəba, ey qibleyi-ərbabi-izzü ehtişam, Xeyrməqdəm, ey şəhi-əshabi-qədrü ehtiram. Bən ki, məb’usəm cəhan əhlini də’vət qılmağa, Qılmadım sən gəlmədən bu əmrə iqdamü qiyam. Zati-pakın intizar idi nə pünhan qeyrdən, Mövcibi-tə’xiri-izhari-nübüvvət vəssəlam. Və hər zəman zəbani-mö’cizbəyanlərin bərgi-gül kibi [qönçeyi-] dəhaninə qoyub lü’abindən ki, sərçeşmeyi-əsrari-"Və ma yəntiqu’ənilhəva"-dır, şərbəti- "Haza lu’abu Rəsulillah fifəmi" təcərrö etdirdi. Rəvayətdir ki, Həzrəti-Murtəzaya Əbu Talib mən’i-indən qərəz oldur ki, ibtidayi-xilqətdə Həzrəti-Rəssullə müsahifə qıla və riza’i imtina’indən məqsud bu ki, ağazi-fitrətdə lü’abi-lisani-Rəsulullahdan mütəcərre ola. Şe’r: Qətrə-qətrə zülali-mə’rifəti, Əbr dəryadan iktisab etdi. Feyzi-həq ol hilalı etməgə bədr Qabili-nuri-afitab etdi. Əlqissə, təştü afitaba hazır edüb Mustəfa yədi-qəmərşikaflə Əlinün qüslinə mübaşirət etdi. Rəvayətdir ki, canibi-yəminin qüsl etdükdə işarətsiz canibiyəsarə münqəlib oldu. Həzrəti-Rəsul bu hala müttəli olduqda giryan oldu, Fatimə ayıtdı: "Ey bəradər, səbəbi-giryə nədür?" HəzrətiRəsul: "Ey Ffatimə, bən bu tifli ibtidayi- xilqətdə qüsl edərəm, bu tifl bəni nihayəti-ömrümdə qüsl edər və bən qüsl etdikdə bu tifl canibiyəmindən canibi-yəsarə kəndu münqəlib olduğu kibi, mən dəxi kəndu münqəlib oluram". Əlqissə, Həzrəti-Rəsul ol düri-şahvarı peyvəstə sədəfvar kənarində tərbiyət qılub qəmxarlığın edərdi və ol qönçeyi-növrəsin əbri-bəhar kibi üzərinə gəlüb gedərdi. Mürtəza beş yaşına yetdükdə mülki-Hicaz qilləti-əmtardan mövridi-məlaliqəht oldu və ədəmi-əğziyədən əhvali-xəlq iztirab buldu. Və Əbu Talib əyalmənd idi. Bir gün Həzrəti-Rəsul Əbbasa ayıtdı: "Sən təvangərsən və Əbu Talib fəqirül-hal və kəsirül-əyal. Münasib oldur ki, şiddəti-qəht zail olanadək hər birimiz Əbu Talibin bir fərzəndinə mütəkəffil olalım və ana mə’işət xüsusində müavinət qılalım". İttifaqla Əbu Talib hüzurinə gəlüb şərhi-hal etdikdə Əbu Talib ayıtdı: "Əqili bənimlə qoyun, baqi övladımla siz bilərsiz". Əbbas, Cə’fəri-Təyyarı alub, Həzrəti-Rəsul Əliyyi-Murtəzayı qəbul qılub, Əli Həzrəti-Rəsul kəfalətində idi ol zəmanədək ki, Cəbrail ana müjdeyi-rüxsətidə’vət yetürdi və Həzrət ana iman gətürdi. Və Həzrəti-Əlinin bir künyəti Əbu Turabdi və bu ləqəbdən beğayət xoşhal olurdu. Və təsmiyə vəchində əhval müxtəlifdir. "Şəvahidün-Nübüvvət"də məsturdur ki, bir gün Həzrəti-Rəsul Fatimə hücrəsində gəlüb Əlini hazir görməyib təfəhhüs etdikdə Fatimə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bə’zi qəziyyədən məlaləti-xatir bulub dışrə çıxdı, qaliba ki, məscidə təşrif buyurdu". Həzrəti-Rəsul məscidə gəlüb gördü ki, ridayi-mübarək bədəni-lətifindən dur olub, cismişərəfi aludeyiqübar olmuş, Həzrəti-Rəsul ol qübarı pak edüb səda yetürdi ki: "Qum ya Əba Turab". Əmmar Yasirdən nəqldir ki, ğəzveyi-Əntərdə bən və Əli bir dirəxt sayəsin xabgah edüb təkyə qılmışdıq. Həzrəti-Rəsulun güzarı üzərimizə düşüb avaz yetürdi Həzrəti-Murtəzaya ki: "Qum ya Əba Turab" və buyurdu ki: "Ya Əli, xəbər verirəm sənə cəmi’i-xəlqdən əşqaiki bədbəxtdir, biri ol ki, Saleh naqəsin zibh etmiş və biri sənin məhasini-şərifin qanınla rəngin edər". Və Həzrəti-Əlinün bir künyəti dəxi Əbər-Reyhaneyndür. Cabir Əlidən nəqldür ki, Həzrəti-Rəsul üç gün vəfatından müqəddəm Murtəzaya ayıtdı: "Ya Əbər-Reyhaneyn, sənə vəsiyyət edirəm iki reyhana hifzin ki, biri Həsən və biri Hüseyndir; ya Əli, ənqərib sənün iki rüknün münhədim ola və iki üzvün inqita’ bula. Filvaqe’ öylə oldu: əvvəl Həzrəti-Rəsul fövt olub, andan sonra Həzrəti- Fatimə vəfatı surət buldu. Həzrəti Əlidən nəqldür ki, buyurmuş: "Bən cəfa çox çəkdüm gərdişi-rüzgardan və cövr çox gördüm aləmi-qəddardan, cümləsindən əs’əb üç müsibət idi və cəmi’sindən ə’zəm üç möhnət idi; biri vəfatiHəzrəti- Rəsul ki, cəmi’i-məhalikdə pənahım və qamu məkarihdə ümmidgahım idi, anun vəfatindən sonra hərgiz hücumi-nəvaib bana kəm olmadı və təə’rrüzi-ə’dadan xatirim aman bulmadı". Şe’r: Ey xoş ol günlər ki, bu ümmidgahım var idi, Möhnəti-aləm hücumində pənahım var idi. Bən fəqirə cövr qıldıqca əduyi-süstray, Ərzi-halım etməgə bir padişahım var idi. İkinci müstbət fövti-Zəhra idi ki, Mustəfadan sonra həmrazım və cəmi’i-vəqaye’ də çarəsazım idi. Çehreyi-bəqa pərdeyi-xəfaya çəküb şəbistani-eyşim tirəvü tar və külbeyi-əhzanımı mövqidi-nirani-iztirabü iztirar etdi. Şe’r: Dövrdən vəh ki, nəsibim qəmi-hicran oldu, Güli-baği-əməlim qönçeyi-hirman oldu. Dağimə rahət üçün pənbeyi-rahət basdım, Tutulub ol dəxi bir atəşi-suzan oldu. Və üçüncü möhnət cigərguşələrim şəhadətinin xəbəri idi ki, Rəsulullahdan mə’lum etdüm". "Şəvahidün-Nübüvvət"də məsturdur ki, bir səfərdə HəzrətiMurtəzanın güzarı dəşti-Kərbəlaya düşüb giryan olub buyurdu ki, bu məqamdır məqtəli-əkabirişühəda və bu məkandür mövze’i-dima və ə’azimi Ali-Əba. Səhabə surəti-hal istifsar etdikdə ayıtdı: "Bu mənzildə bir taifə məqtul olalar ki, hesabsız behiştə düxul bulalar". Və bundan ziyadə izah etmədi. Və heç kim bu sirrin həqiqətinə yetmədi ol zəmanədək ki, vaqieyi-Kərbəla surət buldu və səfki-dima’i-Əhli-Beyt vaqe oldu. Əl-həq, bu vaqiənin nəsimi-təzkarından açılan gülbərginədamətün hər bərgi bir şö’leyi-cigərsuzdur və bu hadisənin səhabiəxbarindən sirab olan gülzari-möhnətün hər nihalı bir navəkidilduzdur. Şe’r: Min cigər oldu qan bu vaqi’ədən, Tirə oldu cəhan bu vaqi’ədən. Həm yedi əxtər eylədi əfğan, Həm doquz asiman bu vaqi’ədən. Gəldi fəryada yerdəvü gögdə Mələkü insü can bu vaqi’ədən. Əl-qabi-Həzrəti-Murtəza binihayətdir, ol cümlədəndir Əmirün-Nəhl və Yə’subəd-din və Kərrar və Əsədullah. "Firdövsil-Əxbar"da Mü’az bin Cəbəldən nəqldür bu xəbər ki: "Hubbu Əliyyun Həsənətin la-təzürru mə’əhusəyyi’ətün və büğzu Əli səyyi’ətun latənfə’u mə’əha həsənətun". Bir gün Həzrəti-Rəsul Murtəzanın cəbini-mübarəkün öpüb, Əbbas bin Əbdül Müttəlib ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bu şəxsi sevərmisən?" Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey Əbbas, bu şəxs bənim məhbubumdür və gümanım yoxdur ki, bunun məhəbbətindən təğafül etmək bana mümkün ola. Ey Əmmi-büzürgvar, hikməti-Həq hər peyğəmbərin zürriyyətin kəndu sülbində mövdu edüb, bənim zürriyyətümi bunun sülbündə müqərrər edüb, Qiyamətədək [bənimlə] şəriki-nəsəb olmuş". İmam Tirmizi əleyhir-rəhmə nəql etmiş ki, Səlmana sual etdilər ki: "İfrati-məhəbbət Murtəzaya səbəb nədür?". Səlman ayıtdı: "Həzrəti-Mustafadan eşitdüm ki, buyurdu [hər kim bəni sevər, Əlini sevər və] hər kim Əlini sevməz, bəni sevməz". Və Həqtə’aladan anınçün dua [qılmış] ki: "Ya Rəb, məhəbbət qıl anınla ki, Murtəzaya izhari-məhəbbət qıla və ədavət qıl anınla ki, [Murtəzaya] ədavət qılmağı kənduya lazım bilə". Şe’r: Fərzdir kim, ola siğarü kübar, Maili-hübbi-Heydəri-Kərrar. Anın üçün demiş Rəsulullah, Həzrəti-Həqqə vali mən valah. Ey ki, lütfi-Ilaha talibsən, Ruzi-məhşər nəcatə rağibsən, Olma ol şahə düşməni-bədxah, Hədəfi-tiri-"adə mən ’adah". "Şəvahidün-nübüvvət"də İmam Müstəğfiri isnadilə məsturdur ki, süləhayi-zəmandan bir müttəqiyi-pake’tiqat və bir abidi-safinihad demiş: "Bir gecə vaqi’əmdə gördüm ərəsati-Qiyamət qaim olmuş və mühasibi-qəza xəlqi-əvvəlinü axirin hazır edüb, nəsbi-mizan qılmış. Və bən mütəvəccihi-Sirat ikən Həzrəti-Rəsuli gördüm kənari-hövzi-Kövsərdə, Həsən və Hüseyn saqi olub səhrayi-məhşər mütə’əttişlərin sirab etməyə tə’yin olunmuşlar. Bən dəxi iştiyaqi-təmamla xidmətlərinə müşərrəf olub bir cür’ə iltimas etdim". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Sənə rəşəhati-Kövsərdən nəsib yoxdur". Mə’yus olub ayıtdım: "Ya Rəsulullah, illəti-mən’ nədür?" Dedi: "Ey qafil, [sənün] civarində bir şəqi var, saqiyi-Kövsər məzəmmətin eylər və sən əhvalını müttəle’sən, mən’inə iqdam etməzsən". Dedim: "Ya Rəsulullah, mən’in eyləsəm həlakım qəsdin eylər". Həzrəti Rəsulullah bir mücərrəd tiğ verüb buyurdu ki, bu tiğlə ol məl’unu həlak et. Bən dəxi vaqi’əmdə anı qətl etdim, Rəsul xidmətinə müraciət etdikdə Hüseynə əmr etdi ki, bana su verə. Nişati-təmamla bidar olduqda sübh idi. Nagah eşitdim ki, fəryad edüb derlər ki, "Filan kimsənəyi bu gecə bəstərində zibh etmişlər". Hakim xəbərdar olub, cəmi’i-həmsayələrin töhmət ilə həbs edüb, bən dəxi ol güruha daxil idim. Çün bilirdim ki, həmsayələrin ol qəziyyədən xəbərləri yox idi sidqdən nəcat istəyüb, hakimə surəti-vaqi’ə şərh etdim. Hakim mühibbi-xanədan idi, kəlamimə təsdiq edüb ayıtdı: "Ey əziz, bən dəxi anın həqiqəti-əhvalinə müttəle’ idim, kəndu cəzasinə yetmiş, Cəzakəllahu xeyrən". Şe’r: Tiği-batin tiği-zahirdən betər xunriz olur, Zahirü batində şəmşiri-vilayət tiz olur. Və bu dəxi "Şəvahidün-Nübüvvət"də məsturdur ki, İbrahim bin Hişam Məxzumi Mədinədə vali ikən, hər cüm’ə xəlqi minbər əyağinə cəm’ edüb və kəndi minbərə çıxub Murtəzaya məzəmmət edərdi. Bir cümə minbər əyağində bana xab qələbə edüb vaqiəmdə gördüm ki, Həzrəti-Rəsulun mərqədi-mübarəki şəqq olub, kafurgun libasla bir kimsənə çıxub ayıtdı: "Ey Əbdullah, səni bu məl’unun kəlimatı mükəddər etməzmi?" Dedim: "Bəli, ya Rəsulullah, məlul edər, əmma nə çarə hökmi-hakimi-müta’dır". Dedi: "Ey Əbdullah, müşahidə qıl ki, ana qəhri-İlahi nə siyasət göstərir". Bidar olub nəzər etdikdə gördüm, minbərdən düşüb həlak oldu. Şe’r: Cami-büğzi-Murtəza nuş eyləyən nakəslərə, Saqiyi-dövran verür zəhri-həlahil aqibət. Həm görürlər aləmi-surətdə asari-bəla, Həm çəkərlər bəndü-əğlalü səlasil aqibət. Rəvayətdir ki, ğəzveyi-Xeybərdə Həzrəti-Rəsul buyurdu ki: "Yarın rayəti bir kimsəyə versəm gərək ki, çehreyi-mübarəkində nuri-"Yuhəbbətullah və rəsuləhu" dirəxşan və nasiyeyi-pakində nişani-"Yuhəbbullah və rəsaləhu" əyan ola. Sabah olduqda rayəti Murtəzaya verdi. Və bu dəxi bir rəvayətdir ki, hinimühasireyi- Taif, Həzrəti-Rəsul Əli bin Əbu Talibi hazır edüb zamani-təvil anınla müşavirət qıldı. Ləşkər mütəhəyyir qalub ayıtdılar: "Aya, sahibivəhyə nə ehtiyaci müşavirət?" Həzrəti-Rəsul vaqif olub ayıtdı: "Bən kəndu rə’yimlə ana şərhi-raz etməzəm. Həzrəti-Izzət təczi etmişdür". Və bu xəbəri-səhih Kəsandə Tirmizi isnadilə mənquldur ki. Şe’r: Ol idi məhrəmi Rəsulullah. Sirri-zatü sifatdən agah. Katibi-nəqşi-nameyi-tənzil, Xazini-gənci-xateyi-tə’vil. Afitabi-sipehri-fəzlü kəmal, Növbəhari-riyazi-cahü cəlal. Ol sultani-səriri-Səluni ki, afitabi-keyfiyyəti-zatı "Məşriqi-Əliyyun minn və ənə minhu"dən lame’ və əxtəri-sifatı "Ya Əli əntə minni bi-mənziləti Harun [min Musa]" sipehrindən tal’e’dür və xəzneyi-övsafindən "Ənə mədinətul’-elmi və Əliyyun babuha" bir gövhərdür, rişteyi-dürri-iştihara müntəzəm və hədiqeyiməhasin və mənaqibindən "Səluni ’əmma dunəl-ərş" bir qönçədür, nəsimi-izahü ittihazahdən mütəbbəsim. Və cümlə fəzaidən elmi ol qayətdə idi ki, bir gün [payeyi-minbəri] pabusi-şəriflə müşərrəf qılub buyurmuş ki: "Ruhum qəbzeyi-qührətində olan Mə’bud həqqiçün ki, əgər fərman yetüb Zəburü-Tövrat və İncil təkəllüm qılsalar, bən cəmi’iəsrarlərindən xəbər verəydim və anlar ittifaqla bana təsdiq verürlərdi". Və ibadəti ol mərtəbədə idi ki, hər gecə xəlvətindən bin təkbir istima’ olunurdu qeyri-təkbirati-fəraizi və sünəni-mə’hudə. Hilmi ol dərəcədə idi ki, bir gün bir bəndəsini yetmiş kərrə ərfə’i-əsvatla tələb qıldı, cəvab eşitməyüb, müqalibəsinə təvəccöh etdükdə gördü ki, hücrə qapusində durmuş, ayıtdı: "Nişə cəvab vermədün?" Ayıtdı: "Ya Əli, istədüm ki, səni bu imtahana mə’mur edəni qəzəbnak edərəm, yə’ni İblisi". Və ol bəndəyi azad etdi, müddəti-ömründə mə’aşın qəbul etdi. Həqqa ki, bu nihayəti-hilmdir. Və təvaz’i ol qayətdə idi ki, zəmani-xilafətində ki, həddi-Məğribdən Səmərqəndədək təhtihökumətində idi, Kufədə piyadə tərəddüd edüb, irtikabi-rükubi-xeyl etməzdi. Bir gün bə’zi həvayic alub kəndi götürüb, xadimlərinün biri ayıtdı: "Ya Əmirəlmö’minin, bu xidmət rücu’in bəndəyə iltifat et". Buyurdu ki, "Əbul-’iyal əhəqqu ən yəhmilə". Xadimə ayıtdı: "Sən xəlifeyizəmansan və sultani-cahan, bu əməl sənə nisbət məvacibitəxfifdür". Buyurdu ki, "La-yənqusur-rəculə min əkmalihi iza həmilə liiyalihi". Və səxavəti ol mərtəbədə idi ki, aləmi-fanidə dörd dirhəmi olub birin sirlə, birin cəhrlə və birin gecə və birin gündüz təsəddüq edüb, şə’ni-şərifində ayəti- "Əlləzinə yunfiqunə əmvaləhum bil-leyli vənnəhari sirrən və ’əaniyə-tən" nazil olub və cümlə aləmə intişar və iştihar buldu. Və fəqrü faqəyə ehtmalı ol miqdar idi ki, keyfiyyətiayəti "Və yut’imunət-tə’ala əla hubbihi miskinən və yətimən və əsirən" məzmununda dərəceyi vüzuha yetmiş və dərəceyi-kəmaliehsanı [ayəti] kərimeyi – "və yutun əzzəkatə və hum raki’unə" mə’nasını sabit etmiş. Rəvayətdir ki, bir gün zəmani-xilafətində xəzaneyi-beytül-mala girüb, cəmiyyəti-simü zər gördükdə ayıtdı: "Ya həmra ya beyza ğurra qeyri", yəni ey zəri-zərdrüsxar, və nüqreyi-natəmam’əyar, cilveyi-dilrüba və işveyi-üqubətfəza ilə qeyrə qürur verün ki, bən sizə öylə təlaq verməmişəm ki, müraciəti mümkün ola və hər bir qayətdə size tərk etməmişəm ki, təcdidi-müsahibət surət bula". Şe’r: Olsa zər xurşid, anı hifz etməzəm gərdunmisal, Nüqrə mah olsa xurşidvəş salman nəzər. Rif’ətim babindədir xaki-siyəh xurşidü mah, Himmətim yanindədir toprağə yeksan simü zər. Və cümleyi-kəramətindən biri oldur ki, payi-dövlət rikabi-səadətə basdıqda iftitahi-tilavəti-Kəlam edüb, sədrizinə mütəməkkin olub, bir rikaba dəxi qədəm basınca xətm edərdi. Və "Şəvahidün-Nübüvvət" də məsturdur ki, Əsma binti Ümeyş Fatimədən nəql etmiş ki: Şəbi-zifaf ərseyi-ərz anınla təkəmmül etdiyin istima’ etdim. Sabah olduqda təhəyyür təriqilə Həzrəti-Rəsula ol halı əpz etdikdə səcdeyi şükr edüb buyurdu ki: "Ey Fatimə, bəşarət sənə ki, zövcünə səadəti-təfzil verüb, İzəd yer yüzünün xəlqindən əfzəl etdi". Və bu dəxi "Şəvahidün-nübüvvət" də məsturdur ki, Hərbi-Siffinə təvəccöh etdikdə qilləti-ab vaqe’ olub, ləşkər yəminü yəsara tərəddüd edərkən bir deyrə yetdülər. Rahibi-deyr xəbər verdi ki, filan mənzildə bir çeşmə var. Ləşkər mütəvəccih olduqları səmtdən münhərif olub, ol canibə inantab olduqda Həzrəti-Əli ayıtdı: "Qeyr canibə getmən". Həm ol mənzildə bii səxrə görüb işarət etdi ki, götürün. Cəmi’i-ləşkər hücum edüb ol səxrəyi götürməkdən aciz oldular. Həzrəti-[Əli] əngüşti-Xeybərgüşayla ol səxrəyi götürüb altından bir çeşmeyizülali- xoşgüvar çıxub, təmami-ləşkər sirab olduqdan sonra yenə ol səxrəyi çeşmə üzərinə qoyub dəfn etdirdi. Rahib bu kəraməti görüb ayıtdı: "Ey əziz, sən Rəsulmusan?" Dedi: "Yox, mən vəsiyyə-Rəsuləm". Rahib ixlasla Rəsulullaha iman gətürüb müsəlman oldu. Həzrəti-Əmir səbəb sual etdikdə ayıtdı: "Ya Əbəl-Həsən, mütəqəddimlərimizdən intiqal idi və kitablərimizdə məstudur ki, bu mövze’də bir çeşmə var, anın izharı müyəssər olmaz, illa Rəsula, ya vəsiyyiRəsula. Və bu gün bu kəramət səndən zahir oldu, mə’lum etdim ki, sən vəsiyyi-Rəsulsan, muradimə yetdüm". Əlqissə, tərki-deyr edüb, mülaziməti-Şahi-Mərdan ixtiyar edüb, mülazimətində müharibələr qılub səadəti-şəhadətə yetdi. Şe’r: Xidmət əhlinə simü zər vermək, Şahi-mülki-Hicaza adətdür. Hasili-xidməti-nəbiyyü vəli Şərəfi-rütbeyi-şəhadətdür. Həqqa ki, Həzrəti-Əliyyi-Murtəzanun övsafi-həmidə və əxlaqi sütudəsinə istida’yi-həsri-təhrir və da’iyeyi-zəbti-təqrir xariciəhateyi- qüdrəti-bəşər və və müşahideyi-surəti-əhval mafövqiim’ani- nəzər[dir]. Ol cümlədəndür ğəzvi- Bədrdə və hərbi-Uhudda məlhuz olunan asari-nüzuli-La-Fəta və müqatileyiƏmrü Əntər və müharibeyi-Mərhəbi-yəhudi və qəl’i-babi-Xeybər və Hərbi-Ütbə və Şeybə. Şe’r: Bir sərvərin ki, şöhreyi-hüsni-xisaliçün Vəssafı Həl-Əta ola, məddahı İnnəma, Layiq degil ki, eyləyə xurşidi-zatının Damani-ittisalını aludə hər Süha. Rəvayi-gülzari-süxən və əncümən-arayi-əxbari-köhən ol şəhriyari məsnədi-İmamət və şahbazi-övci-vilayətin mənaqibindən əczlə inani-təsərrüf mün’ətif və münhərif qılub, əxbari-vəfatindən bu təriqilə şəmmeyi-bəyana gətürmiş və zühura yetürmiş ki, çün məsnədi-xilafət məqdəmi-şəriflərilə ərşsay oldu və cülusimübarəklərlə hər mərkəzində qərar buldu, İttifaqən vaqi’eyi-Cəməl və Siffin vaqe’ olub, qəziyyeyi-həkəmeyi surət bulduqda, ol mə’rəkədən Kufənün übbadü zübadınun dört bin nəfər kimsənə ol şəhriyarın təhti-livayi-nüsrətindən çıxub itatətindən təmərrüd edüb dedilər: "Lahükmə illa-lillah" və səkkiz min namərd dəxi ətrafü əvabindən anlara mülhəq olub, İbn Kəvakeyi kəndulərinə sərdar edüb xüruc etdilər və Həzrəti-Murtəza İbn Əbbası risalət təriqilə anlara irsal edüb nəsihət qıldı, qəbul etməyüb ayıtdılar: "Çün Əli həkəmeynə razı oldu, biz andan mübərra olduq". İbn Əbbas mə’yus müraciət qılub, Həzrəti-Şahi-[Vilayət] qiyami-hüccət içün bizzat anlara müqabil durub nəsihət etdikcə inadləri ziyadə oldu. Ayıtdılar: "Ya Əli, günahi-’əzim etmişsən, əgər təbə qılub yenə təcdidlə tərtibi-sipah edüb mütəvəccihi-Şam olsan və müharibə qılsan səninlə müsalihə edərüz və əgər bu müsalihəyə razı olmazsan səninlə hərb edərüz". Həzrəti-Əli ayıtdı: "Siz [ibtida] hərb etməyincə bən hərb etməzəm". Əlqissə, hər canibədən ləşkər cəm olub təhiyyeyi-əsbabi hərb etdükcə Həzrəti-Əli anlara iltifat etməzdi, ol zəmanədək ki, fəsadları qaideyi-e’tilaldan mütəcaviz olub müsəlmanlara təğəllüb və təsəllüt edər oldular və da’iyə qıldılar ki, Həzrəti-Əmir mütəvəccihi-Şam olduğun təhqiq etdikdə, Kufəyə təvəccöh edüb qarət qılalar. Ləşkəri-İslam bu xəbərdən mütərəddim olub ayıtdılar: "Ya Əli, Xəvaric dəf’in etməyincə heç yana getmək olmaz və bu fəsadın zərərindən təğafül etmək olmaz". Şe’r: Həqir görmə əduyi ki, əqrəbi-kurun, Dəmi düşəndə fəsadı füzundur əjdərdən. Təsəvvür etmə ki, xəsmi-qəvidən ola əyan, Məzərrəti ki, yetər düşməni-mühəqqərdən. Həzrəti Əmir bir növbət dəxi İbn Əbbası irsal edüb nəsihət etdi, əsəri-icabət görməyüb, yenə kəndü bizzat anlara müqabil durub nəsihət etdikdə, ol cümlədən Kəva ki, əmiri-Xəvaric idi, on nəfər əqrəbasilə Xəvaricdən rücu’ edüb və səkkiz bin dəxi "Ət-tövbətü əl-tövbətü" – deyib, Xəvaricdən dönüb ləşkəri-İslama mülhəq oldular və baqiyi-Xəvaric Əbdullah bin Vahibi və Qərqus bir Züheyri kəndülərinə əmir edüb, canibi-Nəhrəvana təvəccöh qıldılar və Həzrəti-Əmir rayəti-zəfərayət mütəhərrik edüb, əqəblərincə rəvan oldu. Həzrəti-Rəsul bu tayifəyə Mariqin deyüb, Həzrəti-Əmirə müxalifətlərindən xəbər vermişdi və Cəbrail bunların xəbərin Rəsula gətürmişdi. Və "Şəvahidün-Nübüvvət"də məsturdur ki, Həzrəti-Rəsul Murtəzaya xəbər verdi ki, hərb edəcəksən Mariqin cəmaətilə, yə’ni Xəvariclə. Və sərdarləri Zülşədil nam bir məl’un ola, püstani-nisa kibi sinəsində bir ləhmi-zaid ola. Və "Nüsəxi-Isfəhani" dəlailində əsnadidürüstlə Əbu Sə’id Xəzridən mənquldur ki. "Həzrəti-Rəsul xidmətində idim, qisməti-qənaimə məşğul idi. Bəni-Təmimdən Zülxuvəysərə nam bir kimsənə hissəsinə razı olmayub ayıtdı: "Ya Rəsulullah, riayəti-ədd qıl. Həzrəti-Rəsul buyurdu ki. "Bən ədl etməsəm, kim edər". Faruq ayıtdı: ["Ya Rəsulullah, rüxsət ver ki, bu biədəbi cəzasinə yetirəyim". Həzrəti- Rəsul] ayıtdı: "Ya Ömər, səbr et ki, "ənqərib əmsalü əqranidə xitteyi-İslamdan çıxalar, necə ki, qövsi-qəvidən tiripərran və xürud edələr əfzəli-əhli-İslama. Və mehtərləri bir müdbirisiyahçərdə olub, kətfində pestani-nisaya şəbih bir ləhmizaid ola". Həqqa ki, bən ki, Əbu Sə’idəm, bu kəlimatı Həzrət-Rəsuldan istima’ etdüm və müşahidə qıldum ki, Əli bu tayifə ilə hərb etdi və qütəla arasında mehtərlərin bulub ol nişanəyi anda gördüm". Şe’r: Zəbani-Mustəfa mö’ciz bəyandır, Çü Cəbrili-Əminə həmzəbandır. Rəvaytədir ki, təvəccöhi-qəzayi-Xəvaricdə, ləşkəri-Həzrəti Əmir-Nəhrəvan qürbündə bir deyrə yetüb, rahibi-deyr bir nərə urdu ki: "Ey ləşkəri-İslam, əmirinizə e’lan edin bu canibə gəlsün". Həzrəti Əmir vaqif olub, inani-səadət ol canibi-mün’ətif edüb, deyrə yetdikdə rahib ayıtdı: "Ey sərvəri-ləşkəri-İslam, bu günlər sitareyi-tale’i- İslam hübutamaildiz. Səbr et ki, dərəceyi-süudayetüb qəvi ola". Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Ey rahib, də’viyi-hökmi-nicum edərsən, filan sitarədən bana xəbər ver". Rahib ayıtdı: "Bən bu sitarədən vaqif degiləm". Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Ey rahib, məlum oldu ki, əhvaliasiman məlumun degil, əhvali-ərzdən xəbər sorayım; hala qədəm basdığın mənzildə nə mədfundur?" Rahib ayıtdı: "Bilməzəm. Bir zərfdir bu nişanə ilə və içində bir miqdar dirəm var bu ədədlə və bu nəqş və sikkə ilə". Rahib ayıtdı: "Ey əziz, bu mükaşifə sənə qandan hasil oldu?" Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Rəsulullahdan ki, xəbər vermişdi və buyurmuşdu ki, bir ləşkərlə hərb edəsən, anların ləşkərindən ondan əskik qurtula və sənin ləşkərindən ondan əskik şəhid ola". Rahib mütəhəyyir olub, imtahan üçün qədəmi altındaki yeri həfz etdikdə ol zərf müqərrər olan dirəm və nişanə ilə çıxub, rahib, filhal imanə gəldi və Həzrəti-Əmir mülazimətin ixtiyar edüb, xilmətindən Nəhrəvana mütəvəccih oldu. Şe’r: Hər səadətməndə kim, tövfiqi-dövlət yar olur, Vaqifi-sirri-nihanü kaşifi əsrar olur. Nəqldir ki, Cəndüb İbn Əbdullah Əzdi demiş: "Bən Murtəzaylahərbi-Cəməl və Siffində həmrah idim, əgərçi vilayətində şəkkim yox idi, əmma Nəhrəvana nüzul vaqe’ olduqda bu xatirimə yetdi ki, hərbinə iqdam etdigimiz tayifə cəm’i-zühhadü übbaddır, bunları qətl etmək əmri-əzim görünür. Sübhdən ləşkərdən dışra çıxub, sinanü rümhüm dili-zəminə möhkəm qılub, sipərim sayəban edüb, sayəsində qərar dutmuşdum. Həzrəti-Əmir tənha bəndən yana güzar edüb ayıtdı: "Ey Cəndüb, suya gümanın varmı?" Mətreyi-pürab var idi, təslim etdim, nəzərimdən qayib olub müddəti-təvildən sora peyda oldu. Təcdidi-vüzu qılmış yanımda qərar dutdu. Bu hala müqarin bir sipahi peyda olub Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Ey Cəndüb, bu sipahidən əhliNəhrəvan əhvalını sual et". Sual etdikdə sipahi ayıtdı: "Müxaliflər Nəhrəvanı keçdilər". Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Haşa, qələtdir bu xəbər". Sipahi mübaliğə qıldı ki, "Vallah Nəhrəvanı übur etdilər". Bu hala müqarin bir sipahi dəxi gəlüb bu xəbəri müəkkəl qıldıqda HəzrətiƏmir hiddət ilə ayıtdı: "Əlbəttə, bu xəbər qələtdür, necə keçərlər Nəhrəvanı ki, anların mövzeyi-səfkidəmaləri bu canibdədir". Bunu deyüb yerindən durdu. Mən bu göftari tərəddüdüm təmyizinə mizan etdüm və xatirimdə müqərrər qıldum ki, əgər də’vası kizb olub, əhliNəhrəvan übur etmiş olalar, anınla qital edənlərin müqtədası bən olam və əgər göftari səhih olub übur etməmiş olalar, ana canımı cümlədən müqəddəm fəda qılam". Haqqa ki, Nəhrəvana qərib olduqda gördüm ki, rayati-müxalif hənuz yerindən mütəhərrik olmamış və ol ləşkərin bir fərdi übur etməmiş. Bən rə’yimdən münfə’il ikən Həzrəti-Əmir qəfadan gəlüb kətfimi dutub ayıtdı: "Ey Cəndüb, həqiqəti-hal mə’lum oldumu?" Dedim: "Bəli, ya Əmirəl-mö’minin". Şe’r: Ol ki, sidqü sihhəti-göftarına şəkkak ola, Ana qabildir ki, şəmşirinlə bağrı çak ola. Rəvayətdir ki, kənari-Nəhrəvanda sipahi-Xəvaric səbzeyi-ləbi-cuybar kimi səf çəküb durduğun və ələmlərin cövlana gətürdüklərin görüb, sipahi-şahialəmpənah biixtiyar mütəvəccih olub, bünyadi-karzar qıldılar və ol səfin sipahisin səfheyi-ruyi-zəmindən götürməgə mütəvəccih oldular. Ləşkəri-küfr və İslam və sipahi-nur və zəlam bir-birilə mümtəzic olub, naireyi-cidalü qital işti’al bulub, bir nəbərd oldu ki, hər nəqşi-nə’li-səmənd bir hüfreyi-qəbr olsaydı, qütəla dəfninə vəfa-qılmazdı və hər zərreyi-qübar bir kuhsar olsaydı, xunabə seylinün rəhgüzarin duta bilməzdi. Şe’r: Xakə xun tökdü zəxmdən bədxah, Lə’li-nab oldu nə’li-Düldüli-Şah. Oldu miqrazi-Zülfüqarə şü’ar: Qət’i-əqdi-səlasili-füccar. Axirül-əmr, sübhi-zəfərdən afitabi-fəth tülu’ edüb, ləşkəri-İslama pərtöv buraxdı və afitabi-məhceyi-livayi-İslam şö’leyi-atəş olub sipahi-ə’danun fərahəm qıldığu əsbabi-tədbirü əmti’ə tədarükün yaxdı. "[Fəhəb li] Vəllahu yü’əyyidu [bi-nəsrihi] mən-yəşa’u" dən nəsimi-inayəti-"Fə-qəd ca’əkumul-fəth" mütəhərrik olub və sərçeşmeyi-"İnna fətəhna ləkə fəthən mubina" dən zülaliməkrəməti-" Nəsrun minəllah" tərəşşüh qılub, ləşkəri-İslam mənsur və sipahi-ə’da məqhur oldu və sitareyi-əhli-Həq hüsuli-sə’adət qılub əxtəri-ərbabi-bütlan əsəri-vəbal buldu. Hər sipahın ki, olur sərdarı Şahi-övliya, Hiç şəki yox kim, nə yan əzm eyləsə mənsur olur. Hər yana kim salsa pərtöv, rövşən eylər aftab, Qanda kim, əbri-bəhar etsə güzər, mə’mur olur. Rəvayətdir ki, ol dörd bin bədbəxtdən üç bin doqquz yüz doxsan bir nəfər məqtul olub doqquz nəfər fərar etmişidi və ləşkəri-İslamdan həman doqquz səadətmənd dövləti-şəhadətə yetmişdi. Həzrəti-Əmir əmrilə küştələr arasında Züşşədid dedikləri məl’uni buldular, həm ol nişanə ilə ki, Həzrəti-Rəsulullah xəbər vermişdi. Əlqissə, Həzrəti-Sultani-Vilayət fəthi-Nəhrəvan mühümmatın sərəncam edüb, məsnədi-istiqlalda mütəməkkin olduqda, əkabirü əşrafa üz dutub ayıtdı: "Kimdir ki, Kufəyə fəthnamə ilətüb nüsrətimizdən xəbər verə?" Əbdürrəhman bin Mülcəmi-Muradi əyağa durub ayıtdı: "Əgər icazət olursa, bu xidmətin əhliyəm". Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Ey İbn Mülcəm, sənün bundan ziyadə xidmətin bizə yetəcəkdür, mərdanə olğıl". Rəvayətdir ki, İbn Mülcəm diyari-Misrdən olub, Həzrəti-Osman qətlinə gələn qövm ilə həmrah gəlüb Kufədə qalmışdı. Və bir rəvayət dəxi oldur ki, HəzrətiƏmir mütəvəccihi-hərbi-Xəvaric ikən hər canibdən ləşkər tələb edüb, Yəməndən İbn Mülcəm gəlmişdi və hər kim bir töhfə gətürdikdə anın bir şəmşiri-abdarı olub, hədiyyə təriqilə Həzrəti-Əmirə ’ərz etdi. Həzrəti-Əmir andan inhiraf edüb, hədiyyəsin qəbul etmədi. İbn Mülcəm xəlvətdə Həzrəti-Əmir hüzuruna gəlüb ayıtdı: "Ey şahi-Düldülsəvar və ey karfərmayiZülfiqar, neyşə xəlq arasında bu bəndəni şərmsar edüb hədiyyəsin rədd etdin?" Həzrəti Əmir ayıtdı: "Ey İbn Mülcəm, necə almaq olur səndən bir tiği ki, sənün muradın bəndən anınla hasil olur?" İbn Mülcəm bu xəbərdən mütəvəhhim olub bünyadi-cəzə’ qıldı ki, "Ya Əmirəlmö’minin, haşa ki, həzrətinizə nisbət bəndən tərki-ədəb sadir ola. Həqqa ki, sənin dövləti-mülazimətün təmmənnasında tərkivətən qılmışam və sənin həvayi-xidmətin təvəllasında müqimidiyari- qürbət olmuşam". Şe’r: Haşalillah ki, sənə bən yar ikən əğyar olam, Nəqzi-peymani xilafi-əhd edüb qəddar olam?! Arizuyi-dövləti-dünyavü din etməzmiyəm, İstəməzmi xatirim aləmdə bərxürdar olam?! Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Ey bivəfa, şək yoxdur ki, sən ayineyi-həyatıma qübarifəna yetürürsən və şaibə yox ki, sən xanədani-vilayətdən zövqü səfa əsərin götürürsən. Şe’r: Biganədür təriqi-vəfadan cibillətün, Bidaddır işin, sitəmü cövr adətün. Lafi-vəfayi-əhd urursan, vəli nə sud, Çün hifzi-əhd qılmağa yoxdur mürüvvətün. İbn Mülcəmün ə’zasinə vəhmdən lərzə düşüb, rüxsari-bişərmində xilafi-adət ərəqi-xəcalət zahir olub ayıtdı: "Ya Əmirəlmö’minin, əmr et dəsti-namibarəkmi qət’ etsünlər ki, bu zərər əndişəsi müztəfe’ ola". Həzrəti-Əmir ayıtdı "Heç qisas cərayimə təqdim etməz, əmma müxbiri-sadiq bana bu vaqi’ədən xəbər vermüşdür". Və bir rəvayət dəxi oldur ki, İbn Mülcəm Xəvaricdən idi, əmma HəzrətiƏmir Nəhrəvana təvəccöh etdükdə fürsəti-fərar bulmayub, ləşkəri-İslam içində qalmışdı və Həzrəti-Əmirə mülazim olmuşdu. Əlqissə, Həzrəti-Əmir ol məl’unun iltimasın rədd etməyüb, Xəvaric fəthnaməsin verüb Kufəyə rəvan etdi. İbn Mülcəm Kufəyə yetdikdə şəhrə ayin bağladub, əşrafü əkabirə fəthnaməyi ibraz etdi. Bu məzmunla ki: "Sipasi-biqiyas ol münşiyi-əhkami-divani-qüdrət və mümliyi-ərqami-ünvani-hikmətə ki, təsəddiyi-ümuri-həllü əqdialəmi və təsərrüfi-əhvali-növ’i-bəni-adəmi min heysül-istehqaq xatəmi-ənbiya Məhəmmədəl Mustafaya müfəvvəz edüb, bu xüsusda mübəşşiri-vəhyü ilhamla bəşarətnamələr irsal etmiş. Və dürudnamə’dud ol padşahi-mülki-risalət və sultani-səriri-nübüvvətə ki, "Əntə minni bimənziləti-harun" işarətilə andan nəsəqi-hifzi-nizam və tərvici-kargahi-İslam bana yetmiş. Həqqa ki, əhateyi-hökmi-cəhanmüta’im həm məhruseyi-dünya, həm mə’mureyi-üqbaya şamildür [və mücahidlərə nə’im baqi və mü’anidlərə cəhim haildür.] Şe’r: Afitabi-dövlətim şəm’i-cəhanəfruzdur, Nuri-bəzməfruzi-aləm, nari-aləmsuzdur. Qərəz bu müqəddəmədən oldur ki, daireyi-itaətimdən çıxub haşiyeyi- Nəhrəvana cəm’ olan tayifeyi-tağiyeyi-Xəvaric qəl’ü qəm’inə ləşkərizəfərəsərim, rayəti-əziməti-ğəza mütəhərrik qılub, tövfiqicəhad təmənnasilə mütəvəccih olduqda, ol bədbəxtlər "eynəmə təkunu yudrik-kumul-mövt" müqtəzasincə məfərri-nəcat və məcali-fərar bulmayub, naçar müqabilə gəlüb, xaşakvar kəndülərin şö’leyi-tiği-saiqəbarinə urub, mübaşiri-cidalü qital oldular. Əmma əqrəb zəmanda əshəli-vücuhla təlatümi-əmvaci-dəryayi-ləşkəri-İslamdan girdabi-fənaya düşüb əzabi-həyata rahəti-məmatı ixtiyar qıldılar. Şe’r: Tiğümi ə’daya nüsrət bərqi-suzan eylədi. Feyzi-dövlət şəm’i-iqbalım füruzan eylədi. İmdi gərəkdür ki, ə’yanü əşrafü xassü ammi-əhli-Kufə bu xəbərdən mübtəhic və məsrur olub, təriqeyi-şükrü sipas mər’i və məsluk edələr, vəssalam". Rəvayətdir ki, müjdə sürurindən şəhri-Kufədə bir neçə gün ayin bağlanub, xəlq eyşü işrətə [məşğul] ikən bir gün İbn Mülcəm darül-əmarədən kəndü sərayinə gedərkən bir qəsrdən sədayi-dəf və nay istima’ edüb, ihtisab təriqilə mən’ etmək sədədündə olub, ol qəsrə düxul etmək tədarükündə ikən qəsrdən bir neçə müzəyyən və dilfərib övrət çıxub ol cəm’ içində bir məhbub müşahidə qıldı ki, ol əsrdə andan əhsənü əcməl yox idi. Şe’r: Buti kim, qəmzəsi qarətgəri-İslamü imandür, Xurami fitneyi-dövran, nikahi afəti-candür. Xumari-nərgisi-məsti açılmaz ta ki, içməz qan, Giriftarinə rəhm etməz, dəmadəm içdigi qandür. Əlqissə, şö’leyi-atəşi-rüxsari İbn Mülcəmün xirməni-qərarinə bir nairə buraxdı ki, ol siyəhrüzgarın canın yaxdı. Şe’r: Xəncəri-müjgana eylərmi həvəs canın sevən, Büt sücudindən həzər qılmazmı imanın sevən?! Əl-həq, binayi-imanı möhkəm olsaydı, qəmzeyi-məhdudi-məcazidən rəxnə bulmazdı [və əsasi-əqlində səbat olsaydı, seyli-hadiseyi-eşqi-həvaidən mütəzəlzil olmazdı]. Ol bədbəxtin binayi-əqidəsi süst və peymani-imani nadürüst olmağın bu nəzərdən intidam bulub və bu təvəccöhdən mütəzəlzil olub, niyazi-aşiqanə ərz edüb ayıtdı. Şe’r: Ey xurami əql bünyadindən istehkam alan, Cilveyi-naz ilə əhli-eşqdən aram alan, Qandadır, ya Rəb, məqamin, ismü övsafin nədür? Kimdür aya, şərbəti-lə’li-ləbindən kam alan? Ol məkkareyi-səhharə ləbi-sehrəngiz açub ayıtdı: "Qəbileyi-Bəni Təmimdənəm və ismim Qütamədir və bir müddətdür ki, rəqəbeyitəsərrüfümdən silsileyi-tə’əllüqi-təzvic mürtəfe’dür və xatəmiqeydi- nikah ənamilitəcərrüdümdən müntəze’dür". Şe’r: Gühərim riştədən mübərradür, Cövhəri-fərdü-dürri-yektadür. Qütamənün ləzzəti-göftari əlaveyi-eşqi-rüxsar və zövqi-rəftar olub, İbn Mülcəmi-məl’unun şövqi ziyadə olmağın ayıtdı: "Ey nazənin, bən xəridari-gövhəri- vüsalın və müştaqi-dövləti-ittisalinəm, nola gər şərifi-qəbul ilə sərəfraz və səadəti-riza ilə mümtaz edəsən". Şe’r: Eyləsən rəğbət dilü candan tələbkarəm sana, Nəqdi-canım nəzri-vəslindür, xəridarəm sana. Qütamə ayıtdı: "Bu bir əmri-’əzimdür, övliyamla məşvərət qılmadan müyəssər olmaz və əqrəba və ənsabdan rüxsət almayınca surət bulmaz". Qütamə mənzilinə mütəvəccih olub, İbn Mülcəm müntəziri-cəvab olub dışrada durduqda ol məl’unə əlbiseyi-əlvanla arayişi-qeyri-mükərrər qılub və cəvahiri-gunagunla myzəyyən olub. Şe’r: Pirayədən ziyad olub büt lətafəti, Dövranın oldu fitnəsi, dünyanın afəti. Cilveyi-naz ilə [qürfə] üzərinə gəlüb, İbn Mülcəmə ərzi-didar edüb cəvab verdi ki: "Ey talibi-vüsalim və müştaqi-cəmalim olan sərgərdanü heyran, gövhəri-ittisalim qiyməti giranmayə və öhdəsindən çıxan mütəsərrif olur və şahbazi-vüsalim büləndpərvazdür, seydinə qüdrət bulan rəğbət qılur". Şe’r: Hər kim istər vəsli-canan, tərki-can etmək gərək, Yoxsa həsrətlər çəküb, ahü fəğan etmək gərək. İbn Mülcəmi-bədbəxt dami-eşqə giriftar və məta’i-vəslə xəridar idi, təzərrö’lə ayıtdı: "Ey məxdumə, mehrin nədür?" Qütamə ayıtdı: "Bənim mehrim üç nəsnədür: biri üç bin dirəmi-Bəğdadi və biri cariyeyi-cəmilə və biri qətli-Əli İbn Əbu Talib". İbn Mülcəm ayıtdı: "Ey Qütamə, nəqdü cariyə məqbuldur, əmma qətli-Əli əmri-əzimdür və şüğli-vəhim". Qütamə ayıtdı: "Nəqdü cariyədən təcavüz etdüm, əmma qətli-Əli əqsayi-muradımdır, zira bənim qarındaşımla on nəfər əqrəba və ənsabım ləşkəri-Xəvaricdən idi. Anın şəmşiriabdarı ilə şərbəti-fəna içmişlər, andan bu intiqamı almayınca qərarım olmaz və bu mühümmi kifayət qılmayan vüsalimdən bəhrə bulmaz". Bu mübaliğə əsnasında İbn Mülcəmin yadına Əli bin Əbu Talibün gövtarı gəlüb ayıtdı: "Qaliba ki, bu əmr müqəddər olmuşdur və bu hökm səhifeyi-təqdirdə təhrir bulmuşdur". Ol bədbəxtin irqi-nifaqı mütəhərrik olub ayıtdı: "Ey Qütamə, bu əmri qəbul edərəm bir zərblə, bəndən razı olasan". Qütamə ayıtdı: "Qəbul etdüm və bə’zi kimsənələr dəxi sənə mü’in və müzahir olmağa tə’yin edərəm. Əmma kəlamında sadiq isən, şəmşirini bana təslim et, ta şərtdən təcavüz etməyəsən". İbn Mülcəm şəmşirin ana təslim edüb, ol bədbəxt dili-pürkinə ilə mənzilinə rəvan oldu. Rəvayətdir ki, ol gün Həzrəti-Əmir sə’adəti-iqballa ğəzayiNəhrəvandan müraci’ət qılub, cəmi’i-əhli-Kufə istiqbala çıxub tə’zim və təkrimlə ol şəhriyarı şəhrə gətürdilər və Həzrəti-Əmir məscidicameə yetdükdə hərəmsərasinə getmədən Düldüldən yenib məscidə qədəm basdı. İki rik’ət nəmaz qıldı və cəmii-övladü əşrafü ə’yani hazır edüb, payeyi-minbəri-qüdumindən müşərrəf qılub, bir xütbə ağaz etdi həmdü sənaya müştəmil və bir nə’ti-Mustafaya möhtəvi. Və xasü ammı təriqi-və’zlə behiştə ümidvar və üqubati-duzəxdən xəbərdar etdikdən sonra canibi-yəminə nəzər salub İmam Həsənə ayıtdı: "Ya bunəyyə kəm bəqa min şəhrina haza" və tərəfi-yəsara mail olub İmam Hüseynə ayıtdı: "Ya bunəyyə kəm məza min şəhrina haza". Dedilər: "On beşinci gündür". Və ol şəhri-Rəməzan idi. Pəs, dəsti-mübarək məhasini-şərifinə urub ayıtdı: "Bu ayda bu mükərrəm [yer] bənim qanımla xəzab olur və bənim qatilim bu məclisdədür". İbn Mülcəm bu təkəllümdən heybəti-’əzim alub xəlvətdə Həzrəti-Əmir xidmətinə gəlüb ayıtdı: "Ya Əmirəl-mö’minin, səndən iltimasım budur ki, əmr edəsən ki bənim əllərümi qət’ edüb siyasətə yetürələr". Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Haşa ki, günahdan müqəddəm qisasa hökm edəm, əmma Rəsul bana xəbər verdi ki, sənin qatilün qəbileyi-Muradidən olub, bir murad üçün sənə zərbət ura, əmma muradına yetməyə. Ey İbn Mülcəm, sənə xəbər verəyim ki, sidqi-kəlamımı andan təhqiq edəsən. Əyyamitüfuliyyətdə sənə mürəbbi olan bir yəhudi övrət idi və ol yəhudi bir gün qəzəb təriqilə sənə ayıtdı: "Ey naqeyi-Salehi zibh edən şəqidən əşqa". İbn Mülcəm ayıtdı: "Səddəqtə ya Əmirəl-mö’minin". Bu nişanədən beğayət mütəəssir olub münfəil oldu. Əlqissə, Həzrəti-Əmir şəraiti-məva’iz və nəsayihdən sonra məsciddən mənzilinə buyurub, bir gecə İmam Həsən məqamında iftar edərdi və bir gecə İmam Hüseyn mənzilində, əmma üç löqmədən ziyadə tənavül etməzdi. Ayıtdılar: "Ya Əmirəlmö’minin, qillətitə’ama səbəb nədür?" Dedi: "Və’deyi-mülaqati-Həq qərib olmuşdur, qərəzim ri’ayəti-təharətdür". Rəvayətdir ki, Rəməzan ayının on doqquzuncu gecəsində ki, möv’idi-qətl idi, ol səbahədək ta’ətü ibadətə məşğul olub, hər saət səhni-sərayə çıxub, asimanə nəzər qılub, intizari-və’də çəküb dedi ki: "Sədəqə Rəsulullah. Həqqa ki, hərgiz Rəsulullahın qövlü xilaf olmaz və lövhi-qəzadə təhrir olan xətti-təqdir mütləqa təğəyyür bulmaz". Şe’r: Hər nə kim, təqdirdür, təğyir bulmaz, ey könül, Lövhi-təqdirün xəti hərgiz pozulmaz, ey könül. Ol zəman ki, mürği-səhər bu müsibətxaneyi-məlaləfzada suzü güdazla zəmzəməyə ağaz etdi və müəzzinlər sürudi ərbabi-ibadət səm’inə yetməyə və’də yetdi, ol müqtədayi-aləm və pişvayi-növ’ibəni-Adəm vüzu tazə qılub dışra çıxmağa əzm etdikdə, İttifaqən ol sərayi-fərəhfəzada bir neçə mürğabi olub, rəhgüzarinə gəlüb, daməni-ismətin dutub zəbani-hal ilə fəryada gəldilər. Bənatimütəhhərat anların mən’inə iqdam etdükdə Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Ey cigərguşələr, mən’e tmən ki, bunlar bənim matəmim dutanlardır". İmam Həsən ayıtdı: "Ey məxdum, bu nə fali-namübarəkdür?" HəzrətiƏmir ayıtdı: "Ey fərzəndi-səadətmənd, könlüm bu gün şəhadətimə şəhadət verür". Bəs cəmi’iövladın hazır edüb, bir-bir məvaidə qılub bu məzmununi bəyana çəkərdi. Şe’r: Canə yetdim möhnətü dərdü bəlayi-dəhrdən, Eylədim əzmi-səfər möhnətsərayi-dəhrdən. Meyli-seyri-laləzari-cənnət etdüm neyləyim, Qönçəvəş könlüm dutuldu təngnayi-dəhrdən. Necə bir avarə qılsun gərdişi-gərdun bəni, Necə, bir könlüm figar olsun cəfayi-dəhrdən?! Əlqissə, mütəvəccihi-məscid olub, bangi-nəmazın əda qılub, nəmaza məşğul oldu və rəğbəti-təmamilə adəti-mə’hud üzrə dərgaha təvəccöh qıldı. Həm ol gecə İbn Mülcəmi-bədbəxt Qütameyi-məl’unə sərayinə gedüb və Qütameyi-bədsəadət İbn Mülcəmün tiği-bidiriğin zəhrlə sirab edirüb və Mərvan Təmimi və Şis İbn Bəhri-Əşcə’i peyda qılub, anın mü’avinətinə müqərrər qılmışdı. Ol üç həramzadə təmamişəb məşğuli-şürbi-xəmr olub, kilabmanənd sübhdən məsti-xab ikən Qütamə ki, müntəziri-izhari-fəsad idi, avazi-bangi-nəmaz istima etdikdə ol qafilləri bidar edüb ayıtdı: "Ey bixəbərlər, durun ki, Əli məsciddə tənhadır". İbn Mülcəmi-biəman ol [iki bədbəxt ilə], əfzəlizəmanın qətlinə yekcəhət olub, sür’ətlə məscidə gəlüb, kəndusin xab edənlər silkinə buraxdı. Həzrəti-Əmir təhiyyəti-məscid ədasından sonra xüftələri bidar etməgə təvəccöh qılub, İbn Mülcəmi ki, müqəddəmi-ərbabi-qəflət idi, mübarək qədəmilə tənbih edüb ayıtdı: "Qum və səlli". Və təcavüz edüb, yenə mehrabə gəlüb nəmaza məşğul oldu. İbn Mülcəm ol iki bədbəxti dəxi oyadub ayıtdı: "Durun, fürsət qənimətdür". Və "Tarixi-Təbəri" və bə’zi təvarixdə böylə məsturdur ki, Əmir hənuz bangi-nəmaza məşğul idi ki, ol həramzadələrün ikisi məscid qapusının iki tərəfində durub və İbn Mülcəm məscidə girüb müqərrər etdilər ki, müqəddəm ol iki namərd zərbə edələr, əgər heç biri kargər olmasa, İbn Mülcəm təmam edə. Əlqissə, Həzrəti-Əmir məscidə qədəm basdıqda, Mərvan Təmimi tiğ buraxdı, rədd olub taği-dərgahi-məscidə uğradı. Anın əqəbincə Şis İbn Bəhr şəmşir həvalə qıldı. Kargər olmayub fərar etdilər və Həzrəti-Əmir dilü canla şəhadətə rağib olmağın iltifat etməyüb nəmaza iştiğal etdikdə İbn Mülcəmi-bədbəxt fürsət bulub, səcdeyi-uladan baş götürdükdə fərqi-mübarəkinə şəmşiri-zəhralud yetürdi. İttifaqən ol mövze’yə yetdi ki, ruzi-hərbi-Xəndəq Əmr bin Əbdüvəd tiğilə qıldı. Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Fuztu bi-rəbbil-kə’bəti", yə’ni damiqəmdən nəcat buldum və dairei-ələmdən azad oldum. İbn Mülcəmi-bədbəxt bu hərəkət südurindən sonra fərar edüb, avazə düşdü ki: "Qutilə Əmirulmu’minin". Əhli-Kufə siğarü kibar mütəvəccihi-məscid olub və Həsən və Hüseyn ittila’ bulub cameyi-çak və dideyi-nəmnakla hazır olduqda, gördülər qəndili-mehrabiİmamət səngi-bidadla şikəst bulmuş və nihali-nəxlistani-vilayət sərsəri-cəfa ilə paymal olmuş. Səri-niyaz qədəmi-mübarikinə qoyub fəğanə başladılar. Və Həzrəti-Əmir dəmbədəm fərqi-mübarəkindən xunabəyi alub, rüxsari-lətif və məhasini-şərifinə sürüb mübahat edərdi ki, "əlminnətü-lillah, sə’adəti-şəhadət nəsibim olub, bu nişanə ilə tövfi-bargahi-kibriya və mülaqati-Həzrəti-Mustəfa və müşahideyi-didari-Zəhra və müsafiheyiHəmzeyi- seyyidi-şühəda və müxaliteyi- Cə’fəri-Təyyar etsəm gərək və bu seylabi-xunabla zövrəqi-muradım rəvanə olub mənziliməqsuda yetsəm gərək". Şe’r: Şükr kim, baği-muradım gülü açıldı bu gün, Həq bəni vasili-iqlimi-bəqa qıldı bu gün. Şəhzadələr "Va veyla va musibətah" – deyüb və xassü ammiKufə şəraiti- ’əzaya iqdam edüb derlərdi. Şe’r: Ey sipehri-bivəfa, bihudə dövran eylədün, Qəsdi-din etdin, binayi-şər’i viran eylədün. Sərnigun qıldın ibadət minbərü mehrabini, Mə’bədi-İslami topraq ilə yeksan eylədün. Ləşkəri-İslami qoydun sərvərü sərdarsız, Noldu, ey zalim ki, qəsdi-Şahi-Mərdan eylədün?! Əlqissə, Həzrəti-Əmirin zəxmin bağlayub sual etdilər ki: "Sənə kimdən vaqe’ oldu bu cəfa?" Buyurdu ki: "Səbr edün, ’əyan olacaqdır, yəqin ki, bu əməl mürtəkibin Həq rüsva qılacaqdur". Bu hala müqarin Şis İbn Bəhr fərar edüb gedərkən bir kimsənə anı müztərib görüb sual etdi ki: "Məgər sənsən qatiliƏmirəlmö’minin?" İnkar etmək istədi, zəbaninə iqrar cari oldu. Xəlqi-Kufə onu ləgədkub etdilər. Əmma İbn Mülcəmi-münafiq məsciddən çıxub, hücrəsinə girüb əsbab və əslihəsin buraxmaqda ikən Kufə əhlindən bir kimsənə anı gördükdə gümana düşüb ayıtdı: "Məgər sənsən qatili-Şahi-Mərdan?" Ol məl’un "a" deməkdən "nə’əm" dedi. Ol kimsənə giribanın dutub məscidə gətürdi. Və bir rəvayət dəxi oldur ki, məsciddən çıxub səhraya mütəvəccih ikən Həmədan qəbiləsindən bir kimsənə anı gördü əlində şəmşirixunalud, cür’ət edüb ol məl’unu dutub, hücumi-ammlə bağlayub, məscidə gətürdi. Həzrəti-Əmir ol məl’una itab təriqilə ayıtdı: "Ey bəradər, məgər bəndə ləyaqəti-əmarət yox idi ki, vücudum rəf’ etməgə iqdam etdün". Dedi: "Mə’azəllah". Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Pəs, nə bais oldu ki, övladimi yetim qoyub xanədanimə rəxnə buraxdun?" İbn Mülcəm ayıtdı: "Ya Əmir, həsənatdan qeyr səndən mənə yetməmişdür, əmma nə çarə, "Kanə əmrullahi qədərən məqdurən". Həzrəti-Əmir buyurdu ki: "Anı həbs edün və bən həyatda olduqca bən tənavül etdigüm tə’amü şərabdan ana verün və cəfa qılman. Əgər bən bu qəziyyədən nəcat bulsam, səlah bənimdür və əgər nəcat bulmasam, ol bənə bir zərb urdu, siz dəxi ana bir zərb urun". Həsbül-fərman İbn Mülcəmi həbs edüb, Həzrəti-Əmiri Həsən və Hüseyn bir fəraş üzərə götürüb məsciddən çıxardılar. Ol saət əsərisübhi-sadiq peyda olmuşdu. Həzrəti-Əmir ayıtdı: "Ey cigərguşələr, bəni mütəvəccihi-məşriq dutun". Mütəvəccihi-məşriq olub ayıtdı: "Ey sübhi-sadiq, ol Pərvərdigar həqqiçün ki, anın şövqilə giribanım çakdür, ruzi-məhşər şəhadət verəsən ki, Həzrəti-Rəsuldan tə’liminəmaz alduğum gündən bu günədək sən bəni qafil bulmayub, həmişə bən sənə istiqbal etmişəm". Andan sonra təvəccöh asimana edüb ayıtdı: "İlahi, bu əhvala sən güvahsan; ruzi-məhşər ki, yüz iyirmi dörd bin peyğəmbər və ərvahi-övliya və şühəda ərş altında hazır olalar, şəhadət verəsən". Hüzzari-məclis xüruşü qülqülə ağaz etdilər. Şe’r: Cəhanı əbri-afət qərqi-sejli-iztirab etdi, Dili-əhli-vəfani atəşi-heyrət kəbab etdi. Mədəd kim, dövri-zalim ruzigarın rövnəqin pozdu, Fəğan kim, aləmi gərduni-dunpərvər xərab etdi. Əşrafi-Əhli-Beyt iztirabi-təmamla fəryadü fəğan etdikcə Həzrəti-Əmir anlara təsəlli verüb derdi: "Ey şahzadələr, bən Mustəfa xidmətinə və Zəhra söhbətinə müşərrəf oluram, bənim üçün təəssüf çəkmən və cəzə’ qılman; zira bu gecə vaqiəmdə gördüm ki, Həzrəti- Rəsul astini-mübarəkilə çehrəmdən qübari-küdurət pak edərdi. Bu dəlildir ki, çehreyi-canimdən qübari-bədən rəf’ olur". Şe’r: Xoş ol zəman ki, çıxub Yusifim bu zindandan, Qübari-tən ola mərfu’ çehreyi-candan. Rəvayətdir ki, Həzrəti-Əmir üzərinə cərrah gətürdilər. Cərrah ol zəxmi-münkərə nəzər qıldıqda fəryada gəldi ki, "Bu, zəxmün şəmşirinə zəhrab vermişlər, cərəhati qabili-əlac degil". Və bir rəvayət dəxi oldur ki, cərrahdan müqəddəm Ümm Gülsüm İbn Mülcəmi həbsdə görüb ayıtdı: "Ey bədbəxt, bu nə əndişeyi-batildi ki, qıldun Həzrəti-Əmirə, behər hal sənün zəxmin əsər qılmaz, əmma sənün halın nolur?" İbn Mülcəm ayıtdı: "Ey xatun, bən ol tiği bin altuna alub və bin altun dəxi verüb zəhrlə sirab etmişəm, cərahətindən aman mümkün degil". Və bu vaqi’ə Rəməzan ayının igirmi birində idi. Həzrəti-Əmir vəsiyyət yazub, övladları ilə vida’ edüb, Ümm Gülsümə ayıtdı: "Ya binti, əğliqi ’la əbikil-babə". Ümm Gülsüm hicrə qapusın məsdud edüb, Həsən və Hüseyn dışrada giryan-giryan otururkən nagah bir səda eşitdilər ki, bir hatif derdi: "Əfəmən yəlqa finnarə xeyrun əmmən yə’ti aminən yovməl-qiyaməti". Və bir hatif dəxi derdi: "Bəli mən yə’ti aminən yovməl-qiyaməti". Və bir rəvayət dəxi oldur ki, hücrədən "Lailahə illəllah Muhəmmədən Rəsulullah" kəliməsin istima’ etdilər. Şahzadələr biixtiyar hücrəyə girdikdə gördülər aləmi-bəqayə intiqal etmiş. "Şəvahidün-Nübüvvət"də məsturdur ki, Əhli-Beyt demişlər: "Həngamivəfati- Murtəza qeybdən bir səda gəldi ki: "Çıxın hücrədən, bu bəndeyi-pake’ tiqadi kəndu halinə qoyun". Biz hücrədən çıxdıqda hücrədən bir səda gəldi ki: "Diriğa, Məhəmmədi-Mustəfa vəfat etdi və Əliyyi-Murtəza şəhid oldu. Aya, kimdür anlardan sonra ri’ayəti-ümmət qılan!" Bir hatif dəxi nida yetürdi ki, anların sirətlərilə mütəxəlliq olan avaz sakin olduqda hücrəyə girdük, gördük müğəssəl və mükəffən olmuş. Üzərinə nəmaz qılub götürdük. Və bir rəvayət dəxi oldur ki, Həzrəti-Əmir vəsiyyət etdi ki: "Bən köçdükdə divarisəradən bir lövh peyda olur, bəni ol lövh üzərinə buraxun, gögdən kəfən və hənut zahir olur, təğsilü təkfinim təmam olduqda, bəni bir tabuta qoyub səhni-səradə qoyun. Üzərimdə bir növbət İmam Həsən və bir növbət İmam Hüseyn nəmaz edüb, tabuti götürün, hər qanda ki, səri-tabut meyli-xak edərsə ol büq’əyi həfr edün. Sacdan bir tabut çıxar bəni ol tabutla anda dəfn edün". Və bu dəxi "ŞəvahidünNübüvvət" də məsturdur ki, Həsən və Hüseynə vəsiyyət etmiş ki: "Məni tabuta qoyub götürün, Qəribeyn deməklə mə’ruf zəminə ilətüb anda bir zümürrüdfam həcər zahir olur, bənim mədfənim andadür". Vəsiyyət müqtəzasincə əməl qılub, hala məşhur olan məqamda dəfn etdilər və təə’rrüzi-süfəhadan ehtiraz edüb, qəbri-mübarəkin məstur qıldılar. Və həmişə məstur idi ol zamanədək ki, Harunərrəşid müstövli oldu. Bir gün ol nəvahidə şikar edərkən bir püştə gördü ki, bə’zi canvərlər onda mütəhəssin olmuşlar və hər necə ki cəvarih buraxdılar canvərlərə meyil etmədilər. Bu hala mütəhəyyir olub bir pirə ol qəziyyə sirrin sual etdikdə ayıtdı: "Əcdadimdən istima’ etdüm ki, mərqədi-Əli İbn Əbi Talib bundadur". Harunərrəşid tərki-şikar edüb, ol mövze’də təcəssüs edüb, əsərin görüb mə’mur etdi. Əyyamihəyatındə anı ziyarətgah etmişdi. Əlqissə, şahzadələr Şahi-Mərdanı gecə ikən götürüb Kufədən çıxarub vəsiyyət etdügi mənzildə dəfn etdürüb müraciət qıldıqda ’əzaya məşğul olub, xəlqi-şəhr dəf’ə-dəf’ə gəlüb şəraiti-tə’ziyət əda qılurlardı. Əmma hər necə istifsar edələrdi ki, şahzadələr Həzrəti-Əmirün mərqədi-münəvvəri və məşhədi-mü’əttəri qandadur, ta ziyarəti-şərifinə müşərrəf olub qibleyi-hacat edəlüm. Şe’r: Billah ol şahi-şəhriyar qanı, Sərvəri-əhli-ruzigar qanı? Cümleyi-dərdimiz təbibi olan, Məzhəri-lütfi-kirdigar qanı? Ol əgər getdi isə aləmdən, Ol məqam etdügi məzar qanı? Qət’ən əsər bulmazlardı [və] məzarından vaqif olmazlardı. Rəvayətdir ki, Həsən və Hüseyn Həzrəti-Əmiri dəfn edüb müraciət qıldıqda bir fəqirə sataşdılar ki, avazi-həzinlə fəğan edərdi; halın sorduqda ayıtdı: "Ey əzizlər, bən qəribiməhcuram, möhnətim çox, qəmxarım yox". Dedilər: "Bu övqatda qəmxarın kİmdi?" Dedi: "Bir il miqdarı idi ki, hər gün bu şəhərdən bir şəxs üzərimə gəlüb bənimlə müanisət qılub, cəmii-mayəhtacım hazır edüb gedərdi". Dedilər: "İsmi nədür?" Dedi: "Ismin sordum, cəvab verdi ki, bənim mərhəmətim rizayi-Həq içündür, şöhrət içün degil". Dedilər: "Surətü hey’əti nədür?" Dedi: "Bən ə’mayəm, əmma bu qədər bilürəm ki, iki gündür üzərimdən qədəm çəküb əhvalımdan nəzəri-iltifat diriğ edübdür". Dedilər: "Nişaneyi-ətvarı nədür?" Dedi: "İştiğali-təsbih və təhlildür; həqqa ki, sədayi-təsbihü təhlilinə məlaikədən cəvab eşitdim, bəlkə dərü divardan tə’zimü təkrimin ehsas etdim və hər saət mücalisətimdən məsrur olub derdi: "Miskinun caləsə miskinən və qəribun caləsə qəribən". Şahzadələr bu xəbərdən giryan olub ayıtdılar: "Ey dərviş, bu nişanələr Əli bin Əbu Talib nişanələridir". Və dərviş ayıtdı: "Ey məxdumzadələr, ana nə vaqe’ oldu?" Dedilər: "Bir bədbəxt anı şəhid etdi və hala biz anın mərqədindən gəlirüz". Dərviş ol xəbərdən müztərib olub, fəğana başladı, ayıtdı: "Ey şahzadələr, cəddi-büzürgvarınız və pedəri-alimiqdarınız hörməti həqqiçün ki, bəni ol sərvərin məzarı üzərinə hidayət qılun". Şahzadələr rəhm edüb, bir əlin Həsən və bir əlin Hüseyn dutub Həzrəti-Əmirin mədfəni-şərifinə yetürdilər. Ol dərviş qəbr üzərinə düşüb ayıtdı: "İlahi, bu mərqədi-şərif hörməti həqqiçün bəni qəmxarsız qoyma, ol qəmxara vasil et". Duası müvafiqihökmi- qəza olub, filhal nəqdi-can nisari-mərqədi-Şah etdi". Şe’r: Qətrə dəryaya ittisal etdi, Zərrə xurşidə intiqal etdi. Şahzadələr ol dərvişin üzərinə nəmaz edüb, həm ol mövze’də dəfn etdilər. Filvaqe’, vəfati-Şahi-Mərdan Şəhidi-Kərbəlaya nisbət ə’zəmiməsaib və əkbərinəvaib idi. Zira cəmi’i-məkkarədən hisni-həsin və hisari-mətin olub, mənhəci məaribdi. Lacərəm qürubi-aftabi-şövkəti mövcibi-istilayi-zülməti [-zülmü] fəsad olub, izaleyi-zilli-rə’fəti baisi-iqtizayi-tüğyani-üdvanü ’inad oldu. Şe’r: Şahın himayətində ikən hərgiz etmədi, Gülzari-xanədana nəsimi-bəla güzər. Qətlindən ol şəhin nəmi-xunab çəkmədən Ali-Əbaya nəxli-bəla vermədi səmər. * * * Altıncı bab. İmam Həsən Həzrətləri əhvalın bəyan edər Həzrəti Sultani-səriri-Kibriya və maliki-mülki-"Tö’til-mulkə mən tə’şau" xəvasi-dərgahi-rif’ət dəstgahinə irşad təslimü təvəkkül qılub, cəvabi-tə’nü təərrüz tə’lim etmiş ki "Qul lən yusibəna illa makətəbəllahu ləna huvə məvlana və ələllahi fəl-yətəvəkkəlilmu’minunə" və nəvvabi-bargahi-aləmpənahinə ihdayi-səbili-səbrü təhəmmül edüb, bu ibarətlə təskin və təmkin vermiş ki, "Vəmasəbrukə illa billahi". Şe’r: Sənə gər mənzili-məqsudə yetməkdir murad, ey dil, Pərişan gəzmə hər canib, rəhi-səbrü təhəmmül dut. Tərəddüd pəncəsindən cəhd edüb qurtar giribanın, Kəfi-ixlaslə damani-təslimü təvəkkül dut. Həqqa ki, nihali-rizayi-İzədi-Cəbbar cuybari-təslimü təvəkküldən sirab olmayınca andan ictinab etməz, dəvami-ne’mət və tə’tifi-əzhari-bəqayi- sə’adət mümkün olmaz və çiraği-iqbali-qürbi-dərgahi-İlah atəşi-səbrü təhəmmüldən izaət almayınca əhli-zülmət sərasın münəvvər qılmaz. Şe’r: Kimi kim, sevər saqiyi-ruzigar, Ana sağəri-səmmi-qatil verür. Kimün kim, bilür ehtiramın rəva, Ana cami-zəhri-həlahil verür. Çün, vüqu’i-məsaib və hüdusi-nəvaib lazimeyi-vücudi-aləmdür, bəlkə əksəriəczayi- tərkibi-aləm hürufi-ələmdür, lacərəm hər məzərrətləri müsibəti-qeyri-mükərrər və əhli-cəzə’ həmişə müəzzəb- müsibət olmaq müqərrərdür. Şe’r: Cəzə’ təqdirə çün təğyir verməz, Qəzayi-mübrəmə tə’xir verməz. Bəla vəqti ana rəğbət xətadür, Bəla üzrə cəzə’ həm bir bəladür. Əlhəq, daireyi-təslimü təvəkkül bir həsari-müstəhkəmdür ki, mütəhəssinlərinə şəbixuni-sipahi-nəvaibdən əsəri-afət yetməz və məqami-təfviz bir hisni-mətini-mübrəmdir ki, mütəkkinlərinə hücumi-seylabi-hadisə tə’siri-afət etməz. Hər ayinə dövran bəzminün zəhri-müsibəti əhli-təslimə şəhdi-səfadür və fələki-cəlladın tiğisiyasəti ərbabi-təfvizə miftahi-gəncineyi-ətadür. Şe’r: Mə’nidə zəhrlə dolu bir şişədir sipehr, Andan pür eyləyüb qədəhi-mehri hər səhər Saqiyi-dəhr xəlqə bərabər dutar, vəli, Təhsin ana ki, etməyüb ol zəhrdən həzər Nuş edə öylə kim, şəhi-dünyavü din Həsən, Nəqdi-nəbi, çiraği-mələk, zübdeyi-bəşər. Pabəsteyi-səlasili-hüsni-rizayi-dust Sərməsti-nəş’eyi-meyi-xunabeyi-cigər. Bu məzmun məsturi-şərəfnameyi-"Şəvahid"dür, bəlkə mö’təqidi-əkabiri-ərbabi- əqaid ki, Həzrəti-İmam Həsən ikinci İmamdır ə’immeyi-isna əşərdən və künyəti-şərifi Əbu Məhəmməd və ləqəbi-lətifi Nəqi və tövfiqi-viladəti hicrətin üçüncü ilində Rəməzan ayının əvasitində Mədineyi-münəvvərədə vaqe’ oldu. "Səhifeyi-Rəzəviyyə" də məsturdur ki, Əsma binti-Ümeyşdən nəql olunub ki, demiş: "İmam Həsən viladətində mən qabilə idim. Ol afitabi-övci-sə’adət asimani-ismətdən füruzan olduqda və nihali-gülşəni-vilayət hədiqeyiiffətdən nəşvü nəma bulub fəzayi-vücuda gəldikdə Həzrəti-Rəsul vaqif olub, Fatimə hərəmsərasinə sayeyi-sə’adət buraxub, şahzadənün izarinə əmr etdi. Bən İmam Həsəni bir kəhrəbayi xirqəyə sarub xidmətinə gətürdüm. Həzrəti-Rəsul lütflə ayıtdı: "Ey Əsma, sənə kərratla demədimmi ki, bənim övladımi sarı xirqəyə sarma". Bən dəxi həsbülişarə anı bir kafurfam xirqəyə sarub mübarək əlinə verdüm, Həzrət ana təlqini-bangi-nəmaz edüb, Həzrəti-Əlidən sual etdi ki, "Bu tiflə nə nam tə’yin etdün?" Murtəza ayıtdı: "Ya Rəsulullah, övladın təsmiyəsində həzrətinə təqəddüm etməzəm, əmma xatirimdə bu idi ki, səlahişərəfin olsa Hərb [təsmiyə] edəm, ya Həmzə". Həzrət [m-Rəsul] buyurdu ki: "Hökmi-Xuda müqəddəmdür". Bu halətdə Cəbrail nüzul edüb ayıtdı: "Ya Rəsulullah, [Həzrəti Əliyyi-Ə’la] [sənə] səlam irsal edüb buyurdu ki, Əli sənə Musaya Harun mənziləsindədür, anın oğlun Harun oğlunun ismilə mövsum et". Həzrət buyurdu ki, anın ismi nədür? Həzrəti- Cəbrail ayıtdı: "Şəbbər və Şəbbər siryani dilində Həsən deməkdür". Pəs həsbül-hökm ol məxdumzadənin ismi-şərifin Həsən etdilər. Rəvayətdir Ənəs bin Malikdən ki, İmam Həsən əşbəhi-övlad idi Həzərti-Rəsulullaha və "Səhifə"də Bən Ğarib nəqlilə məsturdur ki: "Gördüm bir gün Həzrəti-Rəsul İmam Həsəni köksünə alub buyurdu: "Əllahummə innə uhibbəhu fəəhibbihi", yə’ni bu şahzadəyi bən sevərəm, sən dəxi [sev]". Və dəxi buyurdu ki, "Bən bu şahzadəyi sevərəm və sevəni dəxi sevərəm". Əbu Hüreyrədən mənquldur ki, dedi: "Hərgiz İmam Həsənün rüxsari-şərifin görmədüm km, ləzzəti-fərəhdən çeşmimi çeşməçeşmə şadabi-sürur tökmədi. Bir gün Həzrəti-Rəsul məsciddə ibadətə məşğul ikən İmam Həsən hazır olub, kənari-şərifinə çıxıb gisuları ilə mülaibə edərdi; Həzrəti-Risalət rüxsarin rüxsarinə sürüb derdi: "Əllahummə əhibbəhu və əhibbə mən yühibbəhu". Şe’r: Məhi-gərduni-iffətü ismət, Həm Həsən namü həm həsənsirət. Əvvəlin gövhəri-xəzaneyi-cud, Axirin nəqşi-kargahi-vücud. Mətlə’i-nəzmi-Əhli-Beyti-Nəbi, Nuri-çeşmi-Məhəmmədi-ərəbi. Lə’li-nabi ki, ruhpərvər idi, Qeyrəti-şəhdü rəşki-şəkkər idi. Dövri-zalimdən oldu zəhraşam, Zəhr lə’lin qılub zümürrüdfam. Cigərin parə-parə qıldı anın, Əxgərini şərarə qıldı anın. Amm olub bir şərarənin əsəri, Bir cigər dağı oldu hər şərəri. Sünəni-Tirmizidə məsturdur İbn Əbbasdan ki, Həzrəti-Rəsul bir gün İmam Həsəni kətfi-mübarəkinə alub dışra çıxdı. Səhabədən biri ayıtdı: "Nə’əm əlmərkəbu". Həzrəti-Rəsul iltifat təriqilə ayıtdı: "Nə’əm ər-rakibu". "Şəvahid"də məsturdur ki, bir gün Həzrəti Rəsul məclisə gəlüb, İmami-Həsəni hazır edüb hüzzara ayıtdı: "Bənim bu xələfim seyyiddür və sərvərdür və əqrəb zəmanda bunun səbəbilə-islah ola iki güruhun arasında". Və övzəhi-dəlaili-fəzailiHəsən və Hüseyn bu yetər ki, Həzrəti-Rəsul buyurmuş ki, "Əl-Həsənu vəl-Huseynu seyyida şubbani-əhlül-cənnəti". Və kitabi-"E’lami-Vəra"da İbn Əbbasdan nəqldür ki dedi: "Bən Həzrəti-Rəsul xidmətində idim, Fatimə giryan-giryan gəlüb ayıtdı: "Ya seyyid, Həsən və Hüseyn hücrədən çıxub müddəti-qeybətləri imtidad buldu və Həzrəti-Əli hazır degil ki, mütalibət qıla, çarə nədür"? Həzrəti Rəsulullah ayıtdı: "Ey Fatimə, qəm çəkmə ki, Həzrəti-İzəd anların hifzinə bizdən övladır". Pəs, du’a qıldı ki, "İlahi, ol şahzadələri əgər dəryada isə zövrəqi-inayətlə kənara yetür və əgər səhrada isə bədrəqeyi-hidayətlə mənzilə gətür". Filhal Cəbrail nüzul edüb ayıtdı: "Ya Rəsulullah, anlar əfazili-əhli-dünya və ə’azimi-əhli-üqbadır və validələri anlardan ə’ladür; heç ələm çəkmə, ol şahzadələr BəniünNəccar həzirəsində asayişdədürlər və Həzrəti-İzəd iki firiştə anlarun hifzinə müvəkkil edüb, balü pərlərin anlara ğita və fəraş edüb xidmətlərinə məşğuldürlər". Həzrəti-Rəsul ol həzirəyə rəvan olub, İmami-Həsəni götürdi və İmam Hüseyni bir firiştə götürüb gəlürkən Əbu Əyyubi-Ənsari firiştəyə ehsas etməyüb təsəvvür etdi ki, şahzadələrin ikisi dəxi Rəsulullahdədür. Təhəhhüm qılub ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bu iki şahzadənin birin bənə ver bən götürəyəm ki, həzrətinizə səbükbarlıq hasil ola". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey Əyyub, bunlar mükərrəmlərdür dünyada və möhtərəmlərdür üqbada. Validələri kəndülərdən əşrəfü əfzəl". Pəs, canibi-səhabəyə təvəccöh qılub ayıtdı: "Ey qövm, xəbər verəyim sizə cəddü cəddə cəhətindən əşrəf kimdür?" Dedilər: "Kimdir, ya Rəsulullah?" Buyurdu ki, "Həsən və Hüseyn ki, cəddləri Rəsul və cəddələri Xədiceyi-binti-Xüveyləddür, əşrəfi-qəbailiərəb". Dedi: "Xəbər verəyim valid və validə cəhətindən kimdür əşrəf?" Dedilər: "Kimdür?" Dedi: "Həsən və Hüseyn ki, validləri Əli İbn Əbi Talibdür və validələri Fatimə binti-Rəsulullah". Dedi: "Xəbər verəyim sizə ki, xalü xalə cəhətindən kimdür əşrəf?" Dedilər: "Kimdür? Dedi: "Həsən və Hüseyn ki, xalləri Qasim İbni-Rəsulullah və xalələri Zeynəb binti-Rəsulullah". Dedi: "Xəbər verəyim sizə əmmü əmmə cəhətindən kimdür əşrəf?" Dedilər: "Kimdür?" Dedi: Həsən və Hüseyn ki, əmmləri Cəfəri-Təyyar və əmmələri Ümmü Hani binti-Əbi Talib. Şe’r: Qandadur böylə bir şərəflü nəsəb, Mə’dəni-fəzli-izzü elmü ədəb. Sifəti-Həzrəti-Hüseynü Həsən Cümleyi-kainatədür rövşən. Ol biri paki-nəqdi-Mustəfəvi, Bu biri nuri-çeşmi-Murtəzəvi. Ol biri bədri-asimani-kəmal, Bu biri sərvi-cuybari-cəmal. Ol biri afitabi-övci-yəqin, Bu biri gülbüni-hədiqeyi-din. Hər biri bir hümayi-cilvənüma, Rəfə’əllahu iqtidarəhuma" Rəvayətdir ki, İbn Zübeyrlə səfərdə ikən bir gün nəxlistana yetdilər ki, nəxllərində əsəri-təravət qalmamışdı! Anda qərar dutub İbn Zübeyr arzu qıldı ki, nolaydı bu dirəxt[lərdə] rütəb zahir olaydı. Həzrəti-İmam Həsən ruyi-niyaz dərgahi-biniyaza dutub, du’aya iştiğal edüb duası icabətə yetdi. Filhal bir nəxl təravət peyda qılub rütəb zahir etdi. Bə’zi şəkkaklar anı sehrə həml etdikdə, Həzrəti-İmam ayıtdı: "Bu sehr degil, əmma əsəri-feyzi-Həzrəti-Rəsulullahdür". Əlqissə, ol şahzadələrə mənsub olan kəramatü vəlayat əhateyi-həsrə gəlməz və bu müxtəsərdə mərqum olmağa qabil olmaz". Şe’r: Həsən vəsfinə yoxdur həddü qayət, Vəfa qılmaz ana həsri-rəvayət. Sözü zikri-səfi hər əncüməndür, Dəlili-hüsni ol bəs kim, Həsəndür. Əmma raviyi-əxbari-cigərsuz və haviyi-əsari-qəmənduz bu təriqlə ol şəhzadeyi-aləmpənahun vəqayei-əhvalindən xəbər vermiş və bu sürudla zümzümeyi-əxbari-şəhadətin-məsami’i-əhli-ruzigara yetürmiş ki, çün Həzrəti-Şahi- Övliya səriri-xilafəti ol Həzrətə təslim edüb, əhkami-şər’iyyə nəfazın ana tövfiz etdi və növbəti-riyasəti-ümmət tədriclə ol padşahi-rif’ətdəstgaha yetdi, ol Həzrət şəraititə’ziyət ədasindən sonra xassü ammı cəm’ edüb, payeyi-minbəri qüdumi-şərifilə müşərrəf qılub, ol qaimməqami-Həzrəti-Mustəfa və nayibmənabi-Həzrəti-Murtəza lisani-bəliğ və zəbani-fəsihlə bir xütbə ağaz etdi və moizəsindən sonrə nida qıldı ki: "Ey sükkani-sərapərdeyi- hökmi-şəriət və ey hüzzari-xətireyi-təqvavü təharət, bənəm İbnül-bəşir, bənəm İbnül-nəzir, bənəm varisi-sultani-təxti-risalət, bənəm canişini-hakimi-mülki-vilayət. Cəddi-pakim sizi dinihəqqə də’vət etdi və validi-büzürgvarimdən sizə sə’adəti-hidayət yetdi. Hala bən dəxi sizi anların təriqinə ehda qıluram və mühəqqəq bilun ki, bana iqtida anlara ittibadür və bana müxalifət anlara imtina’dür". Bu hala müqarin Əbdullah İbn Əbbas ayağa durub ayıtdı: "Ey qövm, bu məxdumzadə fərzəndi-Rəsulullahdür, sizdən iqrari-təv’i-İmamət və izhari-bey’ət istər, nə dersiz?" Cəmi’i-hüzzari-məclis fəryad etdilər ki, "Səmi’na və ətə’na". Qaideyi-bey’ət təmam olduqdan sonra İbn Mülcəmi hazir edüb ayıtdı: "Ey bədbəxt, Həzrəti Əli sənə nə yaman etmişdi?" İbn Mülcəm ayıtdı: "Ey şəhzadə, olacaq vaqe’ oldu. İmdi əgər icazətin olsa, hakimi-Şam ki, məsnədinə sahibidə’vadür, anın qətlin qəbul edərəm". Həzrəti-İmam Həsən tətvilikəlama fürsət verməyüb bir zərblə ol pəlidi həlak edüb buyurdu ki, cəsədi-pəlidin ehraq etdülər. Ol canibdən xatir təsəlli etdükdən sonra nizami-mülkü millət və nəsəqiəhkami- dinü dövlət iştiğalında olub, əndək zəmanda otuz bin mücahid hey’ətə girdi və cəmi’yyəti-əsakirinüsrətmə’asir məsnədi-xilafətə rövnəq verdi. Şe’r: Buldu xurşidi-cəhantabi-xilafət irtifa, Şö’leyi-aləmfüruzu saldı hər canib şüa. Bu xəbərdən hakimi-Şam mütəzəlzil olub, altmış bin mübarizlə mütəvəccihi-zəbti- İraq oldu və Həzrəti-İmam Həsən qırx bin mücahidlə Kufədən çıxub istiqbal təriqilə Əbdürrəhman deyrin müxəyyəmi- xiyami-nüzuli-orduyi-hümayun qıldı. Ol mənzildən Qeys bin Sə’di iki bin namdarla təlieyi-sipahi-zəfərpənah edüb, kəndü mütə’aqib rəvan oldu. Mərhələmərhələ gedərkən sabatiMədainə yetdükdə istirahət təriqilə bir neçə gün təvəqqüf etdi. Çün şahzadə əksəri-övqatda zikr edərdi ki, "Bən ixtiyarla mürtəkibixüsumət olmazam və kimsə ilə səltənəti-dünya içün münaziə qılmazam", həvayi-nəhbü qarət üçün cəm olan ləşkər şəhzadənin təvəqqüfündən güman etdilər ki, anda müharibə meyli yoxdur. Bu əndişə əqidələrin fasid edüb, müvafiq ikən müxalif oldular və italeyiəyadi təğəllüb edüb cəmi’i-əsbabü cihazın yəğma qıldılar. Və Həzrəti şahzadə bə’zi xasla mütəvəccihi-Mədain olub, gedərkən Xəzrəc bin Dəhiyyə Əsədi ki, çoxdan mütərəssidi-fürsəti-azar olub kəmində idi, fürsət bulub şahzadəyə bir zəxm urub, bə’zi mülazimlər dutub anı parə-parə qıldılar. Əmma Həzrəti-İmam ol zəxmdən qayətdə münzəcir olub, Mədaində qəsri-əbəzi nüzuli-icmal ilə müşərrəf qılub, cərrahlar müalicəsinə iştiğal etdilər. Əlqissə, şahzadə müavinətinə və mütavi’ətinə e’timad etdügi əhli-Kufədə vəfa görməyüb "Əl-sulhu xeyrun" müqtəzasincə hakimi-Şamla bə’zi şürut üzərinə ki, təfsili anın mövcibi-məlaldür, müsalihə qıldu, Mədinəyə mütəvəccih oldu. Rəvayətdir ki, bir gün Əli bin Təmir Həmədani Mədinədə ol Həzrətə ayıtdı: "Ya İbn Rəsulullah, Müaviyə müsali-həsinə səndən riza münasib degildi". Cəvab verdi ki: "Ey Əli, biz gəncineyi-hikmət xəzanədarləriyüz və meydani-vilayət şəhsuvarləriyüz, bizə mə’lum olan sizə məsturdur və biz idrak etdiyimiz əsrar sizin idrakinizdən durdur. Hənuz iki canibdən cidalü qital üçün mühəyya olan ləşkərin və’deyi-xunrizi təvəqqüf və tə’xirdədür, vəqtsiz təvəccöhlərinə hakimi- Qəza riza verməz və xəl’əti-xunabə xəzaneyi-hikmətdən Hüseyni-məzluma verilmişdür, bənim iqdamımı zəmanə rə-va görməz. Ərseyi-heycada Hüseyn üçün səfi-qatil mürəttəb edən bəzmi-bəlada bənim üçün zəhrinabdan camiləbaləb mühəyya qılmışdur və Hüseyni-məzluma İraqda mülaziməti-Murtəza müqərrər olunduqda bana Mədinədə mülaziməti-Mustəfa müqəddər olmuşdur". Şe’r: Fərmanbərüz, müxalifətə yox macalımız, Hər hökm kim, olur Səmədi-karsazdan. İltər bəni Hicaza müqimi-İraq ikən, Ol kim sürür Hüseynt İraqa Hicazdan. Filvaqe’, hər əmr bir vəqtə məxsusdur və hər vəqt bir əmrə mütəə’liq. Bitəkəllüf əgər Müaviyənin mü’asiri Hüseyn olsaydı, səlahi-zəman müqtəzasincə müsalihə etmək müqərrər idi və əgər Yəzidlə İmam Həsən müqabilə qılsaydı, müqatilə etmək namüyəssər idi. Və hər birinün məqamı əzəldən müqəddər idi və bidayədən müqərrər. "Şəvahidün-Nübüvvət"də məsturdur ki, Həzrəti-Izəd Bəni-Ümməyə mülkin Həzrəti-Rəsula ərz etdikdə, Həzrəti-Rəsul gördü [əşrari-Bəni-Üməyyə] birbirinin əqəbincə minbərə çıxarlar. Bu halət ol Həzrətə düşvar gəlüb, mütəfəkkir olduqda təsliyeyi-xatir üçün sureyi-"İnna ə’təynakə’l-Kovsər" nüzul etdi ki, ibarətində olan "əlfi şəhrin"-Bəni Üməyyənin mülkinə müş’irdür; [və ətayiKövsər tənə’ümmati-aləmi-bəqadan müxəyyər] qərəz [bu] mülkifani əvəzinə onlara Hövzi-Kövsər verilmişdi. Və bir rəvayətdir ki, İmami-Həsən müsalihə etdikdən sonra Mədinəyə müraciət qıldıqda, ərbabi-ədavət təhriki-silsileyi-fitnədən təvəhhüm edüb, ol Həzrətin dəf’inə və rəf’inə iqdam edüb, bə’zi fəsad əhlinə əngiz etdilər ki, ol Həzrətin Bəsrədə vaqe’ olan əhibbasindan otuz səkkiz nəfər mö’mini-müvəhhidi bəhanə ilə qətl edüb, ənva’iqəbahət zühura gətürdilər. Həzrəti-İmam ol halətə ettila’ bulduqda, Əbdullah İbn Əbbas ilə mütəvəccihi-Diməşq olub, rəhgüzari Mosulə düşüb, Sə’d Mosuli[ki, Əmiri-Mosul idi] təşrifi-şərəfindən xəbərdar olub, istiqbala çıxub, nəhayəti-e’zazü ehtiramla xidmətlər qılub, şahzadə bir neçə gün anda istirahət görüb, andan müsafir olub diyari-Diməşqə yetdikdə valiyi-Şam əşrafü əkabiri-Şamla istiqbala gəlüb, kəmali-e’zazla şəhrə ötürüb mərasimi- xədəmatində mübaliğələr qıldı və Həzrəti-İmam xatirində olan qəziyyələri şərh edüb, münasib cavablar aldı. Əlqissə, xitteyi-Diməşqdən yenə Mosula müraciət qıldıqda bu növbət Sə’d mənzilinə nüzul etməyüb, Həsən nam bir aşinasının mənzilinə qədəm basdı və da’iyə qıldı ki, bir neçə gün Mosulda tərhi- iqamət buraxub istirahət bula. Güruhi-ə’da ki, həmişə mütərəssidifürsət idi, ol mizbanın əqidəsini və’deyi-mal ilə Həzrəti-İmamdan münhərif qılub, şişə-şişə zəhrlər irsal etdilər ki, mətu’matində və məşrubatində müyəssər olduqca məmzuc edüb verə. Ol bədbəxt üç növbət Həzrəti-İmama zəhr verdi, əmma bəqayimüddəti- həyat manei-tə’sir olub, əsəri təmam etmədi, əmma mövcibitəğəyyüriməzac olub təb’i-şəriflərin mükəddər edərdi və ol mizbanın əhvalina Həzrəti-İmam müttəle’ oldu, əmma izhar edüb infi’al verməzdi. Şe’r: Ah kim, dünyada bir yari-müvafiq qalmadı, Qəmgüsarü munisü qəmxarü müşfiq qalmadı. Və hər növbət ki, şahzadə təkəssüri-məzac peyda qılurdı, du’a bərəkatilə səhhətə mübəddəl olurdu. Mizban aciz olub surəti-hal [ol silsileyi-fəsad mühərriklərinə]’ərz etdi ki: "Üç növbət zəhr verdüm, əsər qılmadı". Bu növbət bir şişə-zəhri-həlahil irsal etdilər ki, əgər Həzrət istişmami-rayihəsin qılsa, fənadan aman bulmaz və əgər səfheyi-vücuda surətin çəksələr, nəsimi-həyat kainata güzər qılmaz. İttifaqən ol qasidi-ərbabi-məfasid gəlirkən istirahət üçün bir mənzildə, düşüb, məsti-xab olduqda bə’zi siba’ü bəhaim anı həlak edüb, bu hala müqarin Həzrəti-İmamın bir mülazimi gəlürkən ol məqtuli görüb və ol şişə və naməyi alub Həzrəti-İmama gətürdi. Həzrəti-İmam mütali’ə qıldıqda, mövcibi-xəcaləti-mizban olmasun deyü, pünhan etdi, əmma Sə’d Mosuli Həzrəti-İmamın rəngi-mübarəkin qəzəbdən mütəğəyyir görüb həqiqəti-məktubu sual etdikcə Həzrəti-İmam məşğuli-əhadisü təfasir olub, ol sirrin ifşasına rəğbət etməzdi. Aqibətül-əmr Sə’di Mosuli Həzrəti-İmamın müsəllayi-şərifi altından ol naməyi bir təqriblə alub mütaliə etdikdə, qayətdə müztərib olub, Həzrəti İmamdan icazətsiz məclisdən dışra anı hazır edüb ayıtdı: "Ey bədbəxt, Mustafa və Murtəza və Zəhradan sənə nə tə’əddi vaqe’ olmuşdu?" Ol bədbəxt ayıtdı: "Haşa, anlar məhzi-məkarimdürlər". Sə’d ayıtdı: "Ey bidövlət, bəs nə bais oldu ki, övladına qəsd edərsən?" Və ol namə və zəhri izhar etdi. Ol bədbəxt inkar etdikdə buyurdu ki, mülazimlər ənva’i-ihanətlə ol pəlidi həlak etdilər. Əmma Həzrəti-İmam münkəsir və münzəcir Mosuldan çıxub Mədinəyə təşrif buyurdu. İttifaqən Mərvani-Həkəm onda idi. Ol bədbəxt zahirən Həzrəti-İmama izhari-məhəbbət edərdi, əmma batində təriqi-’ədavətə süluk edüb, həmişə dəf’inün tədbirində idi. Bir gün Ənsunə nam bir dəllaliyə ayıtdı: "Ey Ənsunə, Cə’də bintiƏş’əs Həzrəti-İmam Həsənün hərəmi-möhtərəmidür və bilürəm ki, Həsənin mütə’əddid əzvaci olmağın xatiri anın tərəfindən cəm’ degil. Filvaqe’, heyfdir ki, ol hüsnü cəmala övqatı zaye keçüb, müddətiömründə ixtiyar və iqtidar bulmaya. Və mən istima’ etmişəm ki, Yezid bin Mü’aviyə kərratla zikr edərdi ki, anın təzvici bana ənsəbdür. Ey Ənsunə, əgər Cə’dənin mizacın İmam Həsəndən münhərif edüb bu mühümmi kifayət edəcək olsan, cəmii-muradın hüsulinə kəfiləm". Ənsuneyi-rusiyah ol əmri qəbul edüb, andan çıxub İmam Həsən sərayinə təvəccöh etdi. İttifaqən Həzrəti-İmam ol gün ixvanü ənsabla seyrə çıxmışdı. Cə’də tənha idi və Mədinədə Əsma ilə mə’ruf idi. Ənsuneyi-məl’unə ağazitəkəllüm qılub, hər canibdən müqəddimələr tərtib edüb, təqriblə izhari-müddəa qıldı ki: "Ey banuyi-mükərrəm, vey xatuni-müəzzəm, əlminnətü lillah, damənikəmali- cəmalın qübari-nəqsdən mü’ərra və cəmi’i əsbabi-kəmalun mühəyyadır. Hala sənün ol vəqtündür ki, həmişə silsileyi-cəm’iyyət müntəzəm olub məclisün eyşü işrətdən xali olmaya və mütləq nəsimi-təfriqə gülşənicəm’iyyətünə güzər qılmaya. Nə münasibdür bu ki, övqatın bir zahid həbaləsində sərf ola ki, əksəriövqatı ibadətdə sərf olub, guşeyimehrabi əbruyi-müqəvvəsdən əhsən bilə və dərəcati-minbərə silsileyi-zülfi-mü’ənbərdən yegrək təvəccöh qıla. Xüsusən ki, hər iki gündən bir məhbubəyə meyil edüb, təriqi-’əqdü təlaqa adət etmişdür və çox övrətlərə ələmi-müfariqəti yetmişdür". Cə’də ki, ol kəlimatı eşitdi və ol göftari-nasəvaba qulaq dutdu, münafiqzadə idi və abavü əcdadı Murtəza tiğilə dünyadan, getmişdi, lacərəm cibillətində olan əsəri-nifaq mütəhərrik olub, abavü əcdadının intiqamın almağa müttəsil müqimiməkməni- intizar idi, bu sözlərdən mütəəssir olub və intiqama fürsət bulub ayıtdı: ["Ey Ənsunə, təriqitədarük nədir?" Ənsunə ayıtdı:] "Ey xatun, mühəqqəq bilmiş ol ki, Yezid bin Mü’aviyə bu xidmət müqabiləsində səni mütəsərrifihökmixilafət edüb, müqəddəmi-xəvatini-hərəmsəra qılur, hala tədarük oldur ki, İmam Həsən dəf’inə iqdam edəsən". Cə’deyi-bivəfa Həzrəti-İmamın qəsdinə kəməri-kin bağlayub və Ənsunə ol mənzildən çıxub Mərvana surəti-hal ərz etdikdə Mərvan bir miqdar zəhr irsal edüb, Cə’də ol zəhri əngəbinə məmzuc edüb Həzrəti-İmama verdi. Həzrət ol əsəli-məsmum tənavülündən bihüzur olub, istifrağ edüb, rövzeyi-Rəsulullah üzərinə varub ərzi-niyaz etməklə şəfa buldu, əmma Cə’dəyə bədgüman olub anın mənzilinə tərəddüd etməz oldu. Bir gün dəxi təfəqqüdi-əhval təriqilə, Cə’dənün mənzilinə güzar etdikdə Cə’də ayıtdı: "Ya İmam, Mədinə xurmalığından bir miqdar rütəb gətürmişlər, rəğbət etməzmisən?" Həzrəti-İmam rütəbə rağib idi, buyurdu ki, gətür. Hazır olduqda Cə’dəyə əmr etdi ki, sən dəxi mürafiqət qıl. Cə’də məsmüm olmayan rütəbdən tənavül qılub, Həzrəti-İmam mülahizə qılmayub rütəbi-məsmumdan yeddi danə tənavül qıldı. Yenə mizaci-şərifi mütəğəyyir olub ayıtdı: "Ey Əsma, bu rütəbdən mizacım mütəğəyyir oldu, hikmət nədür?" Cə’də ənva’iüzrlə rəf’igüman edüb, Həzrəti-İmam andan çıxub yenə rövzeyiRəsulullaha ki, darüşşəfayi-əhli-dərddir, təvəccöh qılub şəfa buldu. Bir gün ixvanü ənsabın cəm edüb ayıtdı: "Ey əzizlər, bən bu şəhərə gəldigim zəmandan bu günədək bir dəm rahətdən dəm urmadum və bir sa’ət istirahət görmədüm. Səlahım oldur ki, Mosula varub, təbdiliabü həvadan təməttö’ bulam və dami-küdurətdən ola ki, azad olam". Pəs, İbn Əbbas və bə’zi xəvasla mütəvəccihi-Mosul olub və ol büq’eyi-mübarəkə yetüb tərhi-iqamət buraxdıqda avazeyi-vüsulimövkəbihumayuni Şamə yetüb, məhruseyi-Diməşqdə bir ə’ma var idi ki, düşməni- xanədani-Heydəri-Kərar idi, vüsuli-məqdəmindən xəbərdar olub, dili-pürkinə ilə Mosula təvəccöh qılub, növki-əsasın zəhrlə sirab edüb Həzrəti-İmamın mülazimətin ixtiyar etdi. Bir gün əsasın hər yerə basub tərəddüd edərkən İttifaqən növki-əsayizəhraludla Həzrəti-İmamın payi-mübarəkin məcruh qıldı qayətdə ki, Həzrəti-İmam ah edüb ayaqdan düşdü. Əbdullah İbn Əbbas və bə’zi müxlislər istədilər ki, ol bibəsirətə siyasət göstərələr. Həzrəti-İmam mane’ olub mürafi’əsin Qiyamətə buraxdı. Əlqissə, Mosulda rahət bulmayub, azaridəmadəm çəküb derdi. Şe’r: Dərda ki, dəmi dəm urmadım rahətdən, Qurtulmadım ənduhü qəmü möhnətdən. Hər büq’ədə kim meyli-iqamət qıldum, Ol büq’ə mükəddər oldu bir afətdən. Əlqissə, ol zəxmin müalicəsinə cərrahlar gətürdilər. Cərrahlar gördükdə ayıtdılar: "Bu zəxmün sinanın zəhrlə sirab etmişlər". On beş gün miqdarı tədbirlər edüb, şəhzadə ol zəxmdən nəcat buldu. Və ol ə’ma intiqamın alub, Mosuldan çıxub Diməşqə gedərkən Əbbas Əli üzərinə həvalə olub əsasın əlindən alub yenə ol əsa ilə ol məl’unu həlak etdi. Rəvayətdir ki, şəhzadə Mosulda dəxi qərar dutmayub yenə Mədinəyə mütəvəccih oldu, əmma Cə’dənin sərayinə tərəddüd etməyüb, anın küdurətin ziyadə qılmağın peyvəstə müntəziri-fürsət idi, ta ki, şəbi-cüm’ə Səfər ayının iyirmi doqquzunda bir miqdar əlmasi-sudə alub Həzrəti-İmam olan mənzilə mütəvəccih oldu və xatirində müqərrər etdi ki, əgər görsələr, izhari-şövqü təhəssür qıla və əgər görməsələr, müddə’asın hasil edüb bərmurad ola. Mənzərə üzərinə gəldikdə gördü ki, şəhzadə məşğuli-xab və ətrafü cəvanibdə olanlar qafil. Sakin-sakin balini-mübarəkin üzərinə gəlüb gördü su içdigi kuzənün ağzı məxtumdur, əlmasi-sudəyi kuzə üzərində olan hərir üzrə qoyub mütəhərrik etdikcə hərirdən keçüb suyə məmzuc oldu və ol bədbəxt sür’ətlə müraciət edüb mənzilinə getdikcə şahzadə bidar olub Zeynəbə ayıtdı: "Ey həmşireyi-əziz, hala vaqi’əmdə gördüm cəddimi, bana izhari-iştiyaq etdi. Bir miqdar su ver ki, atəşifəraqa təskin verəyim". Zeynəb ol kuzənin möhrün açub İmam əlinə verdikdə, Həzrəti-İmam ol kuzədən bir cür’ə nuş etdikdə əlmasi-sudə əczayi-cigərindən rişteyi-rabitəyi qət’ edüb parə-parə qıldı. Həzrətiİmam ayıtdı: "Ah, bu nə şərbəti-nasazgardı ki, dərunimə atəş buraxdı və bu nə cür’eyi-naxoşgüvardı ki, canü cigərim yaxdı". Həm ol saət Həzrəti-Hüseyni hazır edüb ayıtdı: "Ey bəradəri-əziz. Şe’r: Zəhri-qəmi-ruzigar kar etdi bana, Gör bu sitəmi ki, ruzigar etdi bana. Hər zülm ki, zimnində idi dövranın, İzhara gətürdi aşkar etdi bana. Məxfi və məstur olmaya ki, hala cəddimi vaqi’əmdə gördüm, əlimdən dutub rizayi-behişti bana ’ərz edüb buyurdu ki: "Ey fərzənd, bəşarət sənə ki, damibəladan nəcat buldun və möhnəti-zəmanədən xilas oldun, yarın bənim hüzurumdasan". Bidar olduqda, bu kuzədən bir şərbət su içdim, cigərim doğrandı, guya ki, zəmani-rehlətdir, həlal et". Həzrəti-Hüseyn giryan olub, ol kuzəyi əlinə alub istədi ki, imtahan üçün təcərrö’ edə. İmam yerə urduqda ol kuzə sınub, ol zəhr tökülüb, əczayi-ərziyyə tə’sirindən şax-şax olub cuşa gəldi. Əlqissə, şahzadənün cigəri-mübarəki yetmiş parə olub hülqi-şərifindən töküldü. Şe’r: Sərsəbz qıldı gülbüni-baği-vilayəti Sirabi-zəhri-nab qılub cövri-ruzigar. Ol səbz gülbün üzrə dili-parə-parədən, Qıldı bəhari-hadisə bərgi-gül aşkar. Ol dəm ki, afitabi-zərrinfam fələki-minafamda irtifa’i-məqam buldu, ol Həzrətin rəngi-mübarəki zümürrüdfam olub, ətrafinda olan əhibbadan sual etdi ki: "Rəngim nə gunədur?" Dedilər: "Səbzdür". Həzrəti-Hüseynə baxub ayıtdı: "Səddəqə Rəsulullah". Hüzzariməclis istifsari-məzmun etdikdə ayıtdı: "Cəddi-büzürgvarim bir gün buyurdu ki, rövzeyi-cinanda seyr edərkən əhli-aləmin birbir məqamların bana ərz etdilər. Iki qəsr gördüm, biri lə’ldən və biri zümürrüddən ki, şü’aləri afitabi-tabana tə’n edərdi. Rizvandan sual etdüm ki, bu qəsr kimlərə mənsubdur? Dedi: "Biri İmam Həsənün və biri İmam Hüseynindür". [Dedim] aya, ixtilafi-lövnə səbəb nədür? Rizvan xamuş olub bən mübaliğə qıldıqda Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, Rizvan şərm edər, bən ərz edəyim: qəsri-zümürrüdgun İmam Həsənə mütəəlliqdir, anınçün ki, vəqti-vəfat zəhr içüb, rəngizümürrüdfamla dərgaha gəlür və qəsri-gülrəng İmam Hüseynə mənsub, anınçündür ki, tiği-abdarla qərqi-xun olub behiştə təvəccöh qılur". Şe’r: Nəmi-tərəşşühi-zəhr ilə rəng qıldı ’əyan, Səfayi-səfheyi-ayineyi-üzari-Həsən. Məgər ki, cür’eyi-zəhr idi qətreyi-baran Kim, anda etdi ’əyan səbzə laləzari-Həsən. "Şəvahid"də məsturdur ki, İmam Həsən zəhr ilə mütəğəyyirül-hal olduqda Hüseyn sual etdi ki: "Ey məxdum, kimə gümanın gəlür?" İmam Həsən ayıtdı: "Ey bəradəri-mehriban, bən bildigimi sən dəxi bilürsən, əmma qəmmazlıq bizdən zahir olmaq münasib degil, həm səbr övla və ənsəbdir". "Fəslül-Xitab"da Xacə Parsadan nəqldür ki, Həsənə altı kərrə zəhr verdilər tə’sir etmədi, aqibət əlmasi-sudə əsər qıldı. Rəvayətdir ki, İmam Həsən ol sirri-nihanı araya buraxmayub, xəfada Cə’dəyə ayıtdı: "Ey yari-namehriban, vey banuyi-cəfakariazarrəsan, noldu ki, həqqi- xidmətim fəramuş qılub hörmətim dutmadın və cəddü babam hörmətin ri’ayət etmədin? Hala bən sənün mürafi’əni divani-həşrə buraxdum, dünyada səni rüsva etməgi münasib görmədüm və sənə azar yetirmədüm. Əmma bilmiş ol ki, hər murad üçün ki, bu şüğlə iqdam etdin isə, ol murada dəstrəs bulmazsan və hər kim üçün ki, bu zəlaləti qəbul etdün isə, andan bəhrəmənd olmazsan". Bu mü’atibədən sonra Həzrəti-Hüseyni və sair övladın və əshabın hazır edüb, təqva və təharətə vəsiyyət qılub, Ümm Gülsümə ayıtdı: "Ey həmşirə, Qasimi gətür". Qasim hazır olduqda əlindən dutub İmam Hüseynə təslim edüb ayıtdı: "Ey bəradər, filan qızını bu fərzəndimə verəsən və’dəsi irişdükdə". Bu hal Səfər ayının igirmi doqquzuncu gecəsində idi. Rəvayətdür ki, gecənin bir sülsü keçdikdə nərgisişəhlasın açub İmam Hüseynə baxub ayıtdı: "Ey Hüseyn, bu övladımi sənə tapşırdum və səni Vacibülvücuda". Və kəlimeyi-şəhadət zəbanimübarəkinə cari olub dövləti-bəqaya faiz oldu. Şe’r: Sərv qəddi çəməni-xüldə xuraman oldu, Hurü qılmana rüxi şəm’i-şəbistan oldu. Cövhəri-zatı olub ricsi-əlayiqdən pak, Məhrəmi-bargəhi-rəhməti-qüfran oldu. Gərçi ol xatiri-cəm’ ilə səfər qıldı, vəli, Dili-əhbab fəraqində pərişan oldu. Mərdümi-dideyi-ərbabi-nəzər əşk töküb, Nəmi-əşkilə könül evləri viran oldu. Cəmi’i-ixvanü əxəvat ağazi-tə’ziyət qılub, ol Həzrətə təchizü təkfin mürəttəb etdikdən sonra məqbəreyi-Bəqi’də cəddəsi Fatimə binti Əsəd mücavirətində dəfn etdilər. Və ömri-şərifi əsəhhi-əqavillə qırx yeddi ildir. Rəvayətdür ki, mərasimitə’ziyətindən sonra Mərvani-Həkəm əndişə qıldı ki, əgər Hüseyn İmam Həsən qatilin təfəhhüs edüb, şişeyi-zəhrü əlmas qissəsin mə’lum edəcək olursa, əhval müşkil olur; tədbir edüb Cə’dəyə e’lan etdi ki: "Ey qafil, Hüseyn surəti-halindən xəbərdar olub sənin tədarukundədir". Cə’deyi-bisə’adət "Əl-xainu xa’ifun" müqtəzasincə fil-hal fərar edüb kəndusin Mərvanun mənzilinə buraxdı və Mərvan ol bədbəxti iki nəfər qualm və üç cariyə ilə Şama irsal etdi və keyfiyyəti-halın hakimi-Şama ’ərz qıldı. Əlqissə, Cə’də diyari-Şama yetdikdə və xəbəri-vəfati-İmamiHəsən şiya’ bulduqda, valiyi-Şam buyurdu ki: "Dərü divari-Şamı siyah edüb, təmamiyi-əhli-məmləkət siyəhpuş olub, üç gün üç gecə mərasimi-tə’ziyət və şəraiti-müsibət əda qılalar". Qaideyimatəmdən sonra Cə’də həqiqəti-macərasın məxfi qılmayub bəyana gətürdi. Hakimi-Şam mütəəssif olub ayıtdı: "Ey bədbəxt, Xuda və Mustəfadan şərm etmədünmi, sən ki, nəqdi-Rəsulullaha bu qəbahəti rəva görəsən? Bənim oğlum söhbətinə nə layiqsən". Şe’r: Ey nihali-gülşəni-üsyan, bəladür hasilün, Məzhəri-zülmü sitəmdür cövhəri-naqabilün. Xanədani-iffətü ismət nə layiqdir sana, Məkməni-İblisdür daim xəyali-batilün. Və ol bədbəxt bu fe’ldən peşiman olub, üç gün xarü xabdan məhrum idi, derdi ki: "Aya, bu nə fe’ldi ki, bəndən sadir oldu və rəqəmi- "Xəsirə’d-dunya vəl-axirət" nasiyeyi-ə’malimə çəkildi və nəqşi- "Zalikə huvə’l-xusranül-mübin" səhifeyi-əhvalimda zahir oldu". Şe’r: Oldu siyah nameyi-ə’malım, ey diriğ, Təğyir buldu surəti-əhvalım, ey diriğ. Bən tairi-xətireyi-gülzari-qüds idim, Sındırdım öz əlimlə pərü balım, ey diriğ. Üç gündən sonra hökm oldu ki, əllərin və ayaqların bağlayub cəzireyi-Filə buraxalar. Rəvayətdür ki, cəzirə qürbünə yetdikdə bir tufan peyda olub, ol bədbəxti alub cəzirəyə buraxdı və minbə’d andan əsər görünmədi. Şe’r: Cəhan içində mücərrəbdür intiqami-zəman, Zəmanə yaxşıya yaxşı verür, yəmana yaman. Filvaqe, Həzrəti-İmam Həsən şəhadəti Hüseyni-məzluma nisbət bir müsibəti- ’üzma və hadiseyi-kübradür, zira mövcibi-istilayiə’dayi- bədfərcam və səbəbi-inhidami- şər’ və İslam olub, pərdeyi-məvasa və müdarayi çehreyi-əhvalindan götürdü və ləşkəri-ə’dayı sərhəddi-tüğyana yetürdi. Şe’r: Zəhri-ə’dadan Həsən şəhdi-şəhadət içmədən, Bulmadı ə’dayi-din fürsət Hüseyn azarinə. Ömrlər hər fitnə kim, pünhan edərdi ruzigar, Fitneyi-qətli-Həsən oldu səbəb izharinə. * * * Yeddinci bab. Həzrəti Sultan Hüseynin Mədinədən Məkkəyə təvəccöh etdigin bəyan edər Bu nüsxeyi-nami ki, müsaidəti-xameyi-siyəhruzigari-əşkbarla zühura gəlür və bu nameyi-girami ki, müavinəti-kilki-sərgəşteyibiqərardan təhrir alur, zəfərnameyi-sultani-Kərbəla Hüseyn İbn Əliyyi-Murtəzadür ki, dərd meydanından ələmi-ahi-cigərsuz çəkub və mərdümi-dideyi nəmdidədən qanlar töküb, cəm’iyyəti-cüyuşibəliyyati- mövfurə və ictimai-əsakiri-məsaibi-qeyriməhsurə ilə təsxiri-məmaliki-əltafi-sübhani etmiş və fəthi-əqalimi-’əvatifi-İlahi qılub, səltənəti-səriri təqdirdə dərəceyi-kəmalə yetmiş. Şe’r: Təalallah zəhi sultan ki, dərgahi-fələkqədri Mədari-dinü dövlət, qibləgahi-əhli-aləmdür. Ana olmuş müyəssər kəsbi-feyzi-dünyəvü üqba, Ana təsxir-mülki-surətü mə’na müsəlləmdür. Və müsibətnameyi-Yezidi-pürcəfadür ki, şəbistani-[qəflətdə] təhriki-həvayinəfslə, çiraği-tövfiqi-sə’adəti intifa bulmuş və seyliNili- zəxarifi-dünyayla binayi-imanü İslami viran olmuş. Şe’r: Zəhi nadan ki, qədrin bilməyüb tövfiqi-İslamın, Məta’i-faniyi-dünyaya vermiş nəqdi-imanın. Təvəccöh həşr divaninə qılmış mülki-dünyadan, Tirazi-nameyi-ə’mal edüb məzlumlar qanın. Filvaqe’, əbdanından müfariqət edən ərvaha müşahideyi-əhvalidünya mümkün olsa və nüfusi-insaniyyə inhilali-bədəndən sonra ümuridünyaya ettila’ bulsa mə’lumdur ki, Həzrəti-Hüseyni-Əli çəkdügi cəfalərdan hasil etdügi sə’adətlə zəman-zəman məhzuz olub tərviciməzar və tə’zimi-övlad və təksirimənaqibü mədayihdən Qiyamətədək nə miqdar təməttö’ olur və Yezidi-pəlid etdügi əməl cəzasın görüb, ləhzə-ləhzə təcəddüdi-lə’nət və tə’əddüdi-ənva’i-ihanət və təcərrö’izəhriməzəmmətdən nə bəlalarla mütəəllim olur. Şe’r: Dari-dünyada bu yetər olara, Əsəri-cənnətü nişani-cəhim. Məhşər olduqda xud müqərrədir, Ne’məti-baqivü ’əzabi-’əzim. Həqqa ki, Hüseyni-şəhidün zikri-vaqieyi-şəhadəti-mövcibitəcdidi- kəmaliixlasu e’tiqad olmağın eyni-ibadətdür və məzlumiKərbəlanın təkrari-vəqaye’imüsibəti baisi-tənbihi-əhli-qəflət olduğu səbəbdən kəmali-sə’adətdür. Şe’r: Hər kim ki, zikri-vaqieyi-Kərbəla ilə Bir natəvanın eyləyə çeşmini əşkbar, Gülzari-izzü cahini sərsəbz qılmağa, Ol çeşmi-əşkbar yetər əbri-növbəhar. Əgərçi zikri-vaqi’eyi-Kərbəla təqrir edən zəbani-növhəsəra bərqi-ələmdən bir şö’leyi-cansuzdur və keyfiyyəti-əhvali-şühəda təhrir edən xameyi-məlalətfəza kəmani-küdurətdən bir navəkidilduzdur, əmma ol şö’leyi-cansuz zəbanə çəkdükdə sineyi-ərbabiməhəbbətdən qeyri mövqidi-iltihab bulmaz və ol navəkidilduz pərvaza gəldükdə dili-əshabi-vəfadan qeyri nişanə qılmaz. Şe’r: Tök ey müjgan, cigər qanın ki, gəldi giryə həngamı, Gəl ey əşki-rəvan kim, getdi eyşü işrət əyyamı. Gətür təqrirə bir-bir ruzigarın surəti-halın Ki, bilsünlər nədür dünyayi-dunpərvər sərəncamı. Nüsxeyi-"Şəvahidün-nübüvvət"də məsturdur, bəlkə cümleyi-aləmdə məşhurdur ki, Həzrəti Hüseyn bin Əliyyi-Murtəza üçüncü İmamdür əimmeyi-isna ’əşərdən və künyəti-şərifi Əba Əbdullah və ləqəbi-mübarəki Zəki və Şəhid və Sibt olub, sə’adəti-viladəti Mədinədə hicrətün dördüncü yilində Şə’ban ayının beşinci günündə seşənbə güni vaqe’olmuş. Rəvayətdir ki, nihali-xilqətləri gülşəni-sə’adətdə zühura gəlüb həqiqeyi-fəzayi- vücudu müzəyyən qıldıqda, müjdeyi-təşrifi-qüdumu Həzrəti-Rəsula yetüb, ol Həzrət iştiyaqi-təmamla Fatimə hərəmsərasinə sayeyi-iltifaq buraxub, Əsma binti-Ümeyşə ki, qabilə idi, ol cövhəri-qabili Həzrəti Seyyid hüzurinə gətürdikdə ol Həzrət Əli ibn Əbi Talibə ayıtdı: "Ya Əli, bu fərzəndi-səadətməndi nə ismlə mövsum edərsən?" Murtəza Əli ayıtdı: "Ya Rəsulullah, haşa ki, bən bu məsləhətdə Həzrətinə təqəddüm edəm. Səlahım sənin səlahındır, əmma xatirimdə bu idi ki, Həzrətinizlə müşavirət edüb, ismin ya Hərb, ya Cəf’ər edəm". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Bən dəxi bu təsmiyədə Vacibülvücuda sibqət etməzəm". Bu hala müqarin Cəbrail nüzul edüb səlam verüb dedi: "Ya Rəsulullah, bu tiflün dəxi ismin Harun Nəbi oğlunun isminə müvafiq Şəbir eylə. Şəbir lüğəti-Yunanda Hüseyndür". Pəs, həsbüləmr ismimübarəkin Hüseyn etdilər. Tədriclə ol Həzrətin afitabi-rif’ətləri gündən-günə asimani-vilayətdə dərəceyi-irtifa’ bulub və hilali-fitrətləri xurşidi-risalətdən iqtibasi-ənvabi-feyt etməklə mahi-təmam olub cami-cəmi’i-fəzaili-surivü mə’nəvi oldu və hər fəzilətdə iqtidari-təvəffüq və hər mə’nidə e’tibari-kəmal buldu. Filvaqe’, nə fəzilət bundan ziyadədür ki, məcmu’i-məşahiri-əimməvü əkabiri-sadat anun nəslindən olub silsileyi-siyadət ana mərbut ola və nə mərtəbə andan əfzundur ki, təcdidi-tə’ziyəsindən Qiyamətədək həqiqəti-həqqü batil təmyiz bula. Əlhəq, bir nihali-xücəstə ki, xakitinəti-Zəhradan baş çəküb, zülali-cuybari- şəfqəti-Murtəzadan və nəsimi-iltifati-Mustəfa ilə nəşvü nəma bulmuş ola, mə’lumdur ki, aqibət nə bar verür. Və bir gövhər ki, sədəfi-bətni-Fatimədən, nisani-kəmali Murtəzadan zühur bulub dəryayi-intisabi-Rəsulullahda hasil olmuş ola, yaxındı ki, bazari-həqiqətdə nə qiyamət bula. Şe’r: Gər qələm olsa qamu əşcarü dəryalar midad, Gəlməyə təfsillə təhrirə övsafi anın. Gər ədu həm kami-dil buldiysə11 qətlindən nola, Cümləyə məftuhdi əbvabi-əltafi anın. Lacərəm hər cəhətdən zati-şərifi iqtizayi-kəmal etməgin bəlavü möhnətdə dəxi rütbeyi-kəmalın görün və məqami-şiddətdə dəxi ülüvvi-mərtəbəsin mülahizə qılun ki, cəmi’i-ənbiyavü övliyadan mümtaz bimü’avinü müzahir yetmiş iki zəxmi-mühlik ilə igirmi iki bin zalim arasında cidal edüb və fövtiənsabü övlad ana iztirab verüb, əczü istiğasəyə bais oldu və nə təfriqeyi-’əyal və cəzə’i-ətfal və təkəddüri-əhval anı iztiraba salub əqidəsi təğəyyür buldu. Rəvayətdir ki, ol Həzrətin xəbəri-şəhadətin Həzrəti-Rəsula Cəbrail kərratla yetürmişdür və əxbari-müsibətin dəfə’atla gətürmişdür. Ol cümlədəndür bu ki, ol məzlumun viladətindən müqəddəm Ümmül-Fəzli- Haris bir gecə vaqiəsində gördü ki, Həzrəti-Rəsulun ə’zayişərifindən bir miqdar kəsüb anın kənarına buraxdılar. İztirabla yuqudan bidar olub, Həzrəti-Rəsul xidmətinə varub surətivaqiə’yi etdükdə, Həzrət buyurdu ki, ey Ümmül-Fəzl, Fatimə hamilədir bir xələfi-salehə və ol bənim cigərguşəmdür, ənqəirb mütəvəllid olur, sən dayəsi olursan. Rəvayətdir ki, əyyami-tüfuliyyətdə bir gün Həzrəti-Rəsul ol mə’sumu kənarinə alub, yüzün yüzünə sürüb, şəhzadəyə təqazayiİraqət zahir olub qətəratindən bir rəşhə Həzrəti-Rəsulun daməni-’ismətinə irişdi. Ümmül-Fəzl ol vaqi’ədən əsəri-infi’al peyda qılub ol məzlumu ünflə Həzrəti-Rəsulun kənarindən aldı bir növ’lə ki, təb’inaziki münzəcir olub giryan oldu. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey ÜmmülFəzl, nişə cigərguşəmi ağlatdun? Müqərrərdür ki, bu qətrənin küdurəti əndək suyla zail olur, əmma bu məzlumun küdurəti-xatirindən xatirimə yetən küdurət dəryalarla zail olmaz". Bu hala müqarin Cəbrail nüzul edüb ayıtdı: "Ya Rəsulullah, sən Hüseynin bir qətreyi-abi-didəsi tökülməkdən mükəddər olursan, Kərbəlada ə’zasindən yüz çeşmə açılub bir-birindən seyli-xun axdığın görsən halın nolur?" Həzrəti Rəsul mütəəllim olub giryan oldu. Şe’r: Vəh ki, şahi-Kərbəlanun möhnətin izhar edüb, Matəmindən göstərür hər yildə dövran bir bəhar. Ol bəharın laləsi xunin cigərdür çak-çak, Bərqi ahü rə’di əfğan əbri çeşmi-əşkbar. Və ol cümlədəndür bu ki, bir gün nəvidi-nişati-eydlə xəlqi-aləm xürrəm və əsbabi-cəm’iyyəti-aləm fərahəm olmuşdu. Şəhzadələr ittifaqla Həzrəti-Rəsul xidmətinə müşərrəf olub təzərrö’lə ərz etdilər ki, ey seyyidi-kainat, övladi-əkabiri- Qüreyş əlbiseyi-müləvvəni-müccəddədlə mübahat edərlər. Biz dəxi ki, şəcəreyi-bustani-vilayətüz, növbəhari-iltifatindən xəl’əti-mücəddəd iltimas edərüz. Həzrət bu əndişə ilə mütəvəccihi-dərgahi-İlah ikən Cəbrail nüzul edüb behiştdən iki hilleyi-kafurgun gətürüb, birin Həsənə və birin Hüseynə namzəd qıldı. Şahzadələr ol xəl’ətləri rəngdən sadə görüb təzərrö’ etdilər ki, bizüm xəl’ətümüz müləvvən gərək. Həzrəti Rəsulullaha Cəbrail ayıtdı: "Bu daiyə səhldür, ya Rəsulullah, buyur su gətürsünlər bu xəl’ətlər üzərinə tökəyim. Sən yədi-qəmərşikafla tə’sir et, şahzadələr lövn ixtiyar etsünlər". Ol əmrə şüru olunduqda Həzrəti-İmam Həsən ayıtdı: "Bana xəl’əti-zümürrüdfam mətlubdur". Həzrəti-İmam Hüseyn ayıtdı: "Bana cameyi-laləgun mərğubdur". Filhal eşitdikləri kibi müyəssər olub, xəl’ətlərin geyüb şad olduqda Cəbrail giryan oldu. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey sərxeyli-məlayik, bənim övladım nişatı səni məhzun etmək bir hikmətdən xali degil". Cəbrail ayıtdı: "Ey Seyyid, məgər şəbi-Me’rac behiştdə gördügün qəsrləri unutdun ki, İmam Həsənin qəsri zəbərcədgun və İmam Hüseynin qəsri lə’lfam idi. Bu xəl’ətlər lövni dəxi ol mə’niyə işarətdür, zira İmam Həsən zəhr içüb, hiyni-vəfat rəngi-mübarəkt zümürrüdfam olub və İmam Hüseynin rüxsareyişərifin xunabeyi-cigər laləgun qılur". Şe’r: Saqiyi-dəhrün iltifatı budur Ki, Həsən sağərinə zəhr tökər. Çərx cəlladının budur hünəri Ki, Hüseyni-şəhidə tiğ çəkər. Və ol cümlədəndür bu ki, İmam Təbəri "Təfsiri-Kəbir"də məstur etmiş ki, cümleyi-səhabədən Dəhiyyə nam bir pakizə-surət kimsə əksəri-övqat ticarətə gedüb-gəldikdə Həzrəti-Rəsul xidmətinə hədiyyəsiz gəlməzdi və töhfəsiz olmazdı və şahzadələr mö’tad olmağın hərgah ki, Dəhiyyə hazır olurdu, hər canibdən astinü giribanına əl urub hədiyyə təvəhhüs edərlərdi. Bir gün Cəbrail Dəhiyyə surətində Həzrəti-Rəsulla müsahibət edərkən şahzadələr gəlüb, Cəbraili Dəhiyyə təsəvvür edüb, bitəkəllüf kənarına çıxub astinü giribanına əl uzatdılar. Həzrəti-Rəsul ol hərəkətdən infi’al bulub mən’ etmək sədədində ikən Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bunlara mane’ olma və hərəkətlərin bana nisbət tərkiədəb mülahizə qılma ki, bən bunların xidmətkariyəm. Və çox vaqe’ olmuşdur ki, Həzrəti-Fatimə təhəccüd nəmazından sonra mütəvəccihi-xab olub, bunlar ağazi-giryə qıldıqda, Həzrətiİzzətdən bana fərman yetübdür ki, bunların gəhvarələrin təprətüb giryələrinə təskin verəm, ta Fatimə bidar olmaya və müjdeyi-sədasın bunların səm’i-mübarəklərinə bən yetürmişəm və hala kənarıma çıxub astinü giribanıma əl ursalar, əcəb olmaz, əmma heyrətdəyəm ki, aya bu təcəssüsdən nədir müradları?" Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Səni Dəhiyyə təsəvvür edərlər və Dəhiyyə hazır olduqca bir hədiyyədən xali olmazdı". Filhal Cəbrail yədi-iqtidarla behiştdən bir xuşeyi-əngur və bir ənar gətürüb anlara verdikdə tənavül tədarükündə ikən bir sail avaz yetürdi ki: "Ey Əhli-Beyt, bana ol əngur və ənardan nəsib həvalə qılun". Həzrəti-Rəsul kərimifitri müqtəzasincə hissə vermək istədikdə Cəbrail mane’ oldu ki, "ya Rəsulullah, bu sail İblisdir. Miveyi-behişt ana həram ikən hiylə ilə tənavül etmək istər". Əlqissə, İblis məmnu’ olub, şahzadələr meyvə tənavül etməgə iştiğal etdikdə Cəbrail giryan olub ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bu iki şahzadənin birin zəhrlə və birin tiği-qəhrlə şəhid edələr və bunların müsibəti sənə mövcibi-rif’əti-məzilət vaqe’ ola". Şe’r: Əgərçi əqrəbi-övladı qətlinin xəbəri Rəsul həzrətinə ə’zəmi-məsayib idi. Vəleyk faidə ol ə’zəmi-məsayibdə, Əcəlli-mənzilətü əşrəfi-məratib idi. Ərəbiyyə: İnnə fil-cənnəti nəhrən min ləhəbin, Li-Əliyyun və Hüseyn və Həsən Ol cümlədəndür bu ki, bir gün Cəbrail Həzrəti-Rəsul xidmətinə gəldikdə İmam Hüseyn ol Həzrət kənarında olub, rüxsari-mübarəkindən öpüb nəvaziş qılurkən Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bu fərzəndi-sə’adətməndi sevərmisən?" Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Nə’əm ovladna akbadəna". İttifaqən Həzrəti-Hüseynin gərdəni-lətifində rişteyi-həmayildən bir əsər zahir olmuşdu. Cəbrail ana baxub, mütəəllimü mütəəmmil olub, Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey bəradər, bu riştə əsərindən sərrişteyi-məlalət dutduğunda hikmət nola?" Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, ənqərib dəşti-Kərbəlada bu məzlumun fərqi-mübarəkin ol riştə əsərindən qət’ edüb, ana cəfalar qılalar". Şe’r: Kərbəla dəştinün avarələrin yad qılub, Əxtəri-əşk töküb gərdişi-gərdun ağlar. Çərxdən ağlama, zalim deyü, ey qafil kim, Çərx bu vaqiə’də cümlədən əfzun ağlar. Və ol cümlədəndür bu ki, bir gün Cəbrail Həzrəti-Rəsulla müsahibətdə ikən Hüseyn hazır olub Həzrəti-Rəsul kənarında qərar dutdu. Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, ənqərib bu fərzəndi-dilbəndüni qətl edələr". Həzrəti-Rəsulullah ayıtdı: "Ey Cəbrail, bu əmri-qəbih kimdən sadir ola?" Cəbrail ayıtdı: "Ümməti-bivəfalərindən zühura gələ". Və canibi-Kərbəlaya işarət qılub və bir qəbzə xak alub Həzrəti-Rəsula verdi ki, "bu xak anın məqtəlindəndür və anın qanıyla rəngin olacaqdır". Şe’r: Ol lə’lparə dərdi əgər qılmasaydı kar, Fərqinə urmaz idi zəmin səngi-kuhsar. Gər olmasaydı vasiteyi-matəmi-Hüseyn, Seylabi-əşk axıtmaz idi çeşmi-çeşməsar. "Şəvahidün-nübüvvət"də məsturdur ki, Hüseyni-şəhid sinədən ta kəfi-pay şəbih idi Rəsulullaha və Həsən fərqdən ta sinə. "Sünəni-Termezi" də məzkurdur ki, Həzrəti-Rəsul buyurmuş ki, bən Hüseyndənəm və Hüseyn bəndən. Izədi tə’ala sevsin anı ki, Hüseyn sevər". Rəvayətdir ki, bir gün Həzrəti-Rəsul səhabə ilə bir küçədə gedərkən cəm’iətfal gördü, ol cəm’dən bir tifli dutub, əlin öpüb nəvaziş qıldı. Sual etdilər ki, "ya Rəsulullah, bu iltifatinlə sərəfraz olan tiflirəşid nə qərabətlə və nə nisbətlə mərhəmətinə məzhər vaqe’ oldu?" Həzrəti-Rəsulullah ayıtdı: "Bu tifl bir gün bənim Hüseynimlə müla’ibə edüb, xaki-qədəmin gözlərinə sürərdi. Ol gündən bu tiflə məhəbbət buraxmışam və ana və anasına və atasına şəfi’ oluram". Şe’r: Əsəri-xidməti-Hüseyni-Əli Səbəbi-dövlətü səadətdir. Rəhi-eşqində tərki-can etmək Mövcibi-rütbeyi-şəhadətdir. "Şəvahidün-nübüvvət"də məsturdur ki, bir gün Həsən və Hüseyn Həzrəti- Rəsul hüzurunda müsari’ə edərlərdi və Həzrəti-Rəsul derdi: "Ya Həsən, dut Hüseyni". Fatimə hazır idi, ayıtdı: "Ya Rəsulullah, Həsən bəradəri-əkbərdür. Əcəb ki, əsğərə həvadarlıq münasib ikən əkbərə mü’avinət qılursan?" Həzrəti- Rəsulullah ayıtdı: "Ey Fatimə, Cəbraili-Əmin Hüseynin müavinətindədür". Və "Üyunür-Riza"da Hüseyn bin Əlidən nəqldür ki, bir gün cəddi-büzürgvarım xidmətində idim və Əbi İbn Kə’b anda hazır idi. Həzrəti-Rəsul buyurdu ki: "Mərhəba və həyyən bikə ya Əba Əbdəllahi, ya zəynə’s-səmavati vəl-ərzi". Əbi İbn Kə’b ayıtdı: "Ya Rəsulullah, asimanü zəminə səndən qeyr zinət varmı?" Həzrəti-Rəsul buyurdu ki, ey İbn Kə’b, ol mə’bud həqqiçün ki, bəni [übbadinə] həqlə irsal etdi ki, Hüseyn bin Əli netə ki, zivəri-mərkəzi xakdür, andan ziyadə zinnəti-səhayifi-əflakdır. Həqqa ki, ismi-şərifi zil’ieyməniərşdə misbahi-hüda ibarətilə yazılmışdur. Və İbnül-Həsən isnadi-Əbi-Əvaidlə nəql etmiş ki: "Həzrəti Rəsul buyurmuş ki, Həsən və Hüseyn iki güşvareyi-ərşdirlər və ol zəmanda ki, Həzrəti-Izzət behiştə[xəl’əti] xilqət verdi, [buyurdu ki,] sən məskəni-məsakin olsan gərək. Behişt zəbani-halla göftara gəldi ki, ya Rəb, səbəb nədür ki, bəni miskinlərə və dərvişlərə məskən edərsən? Nida gəldi ki, ey behişt, bu sə’adətə razı olmazmısan ki, ərkanını Həsən və Hüseynlə müzəyyən edəm?" Behişt ol müjdəyə mübahat edüb ayıtdı: "Rəzəytu rəzəytu". Zəhi səadətməndlər ki, güşvareyi-ərş və zinətiərkani- behişt olalar və bargahi-qürbdə bu miqdar rif’ətü mənzilət bulalar. Şe’r: Asimani-qədrü kani-lütfü baği-elmdən İki əxtər, iki gövhər, iki sərv olmuş ’əyan. Cümleyi-xəlqi-cəhandan bula bilməz bir bədəl Bu birinə ol birindən qeyri əqli-xürdədan. "Kənzül-qəraib"də məsturdur ki, bir gün bir ə’rabi HəzrətiRəsula bir ahu bərrə hədiyyə gətürdi və Həzrət anı Həsənə lütf etdi. Və İmam Hüseyn andan vaqif olub, Həzrəti-Rəsul xidmətinə gəlüb ayıtdı: "Ya cəddah, bana dəxi bir ahu bərrə gərək". Və heç bəhanə ilə təsəlli bulmayub giryəyə ağaz etdi. Həzrəti- Rəsul mütəfəkkir ikən gördü ki, səhradan bir ğəzalə bəççəsin önünə buraxub tə’cillə gəlür. Həzrət-Rəsulullah hüzuruna yetdükdə zəbani-fəsihlə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, İzədi-tə’ala bana iki bəççə kəramət qılmışdı, birin səyyad dutub, biri bənimlə qalmışdı. Rizainə məşğul ikən nida gəldi ki, ey ğəzalə, bir fərzəndin Həzrəti-İmam Həsənə vasil oldu və hala Hüseyni- məzlum Həzrəti-Rəsuldan ahu bərrə tələb qılub, giryə ağaz etdi. Təvəqqüf etməyüb, bu fərzəndini dəxi anın xidmətinə yetür və bu qübari-kudurəti anın könlündən götür, yoxsa seyli-əşki binayi-ərşə təzəlzül salur və əsəri-məlaləti məlaikəyi bitabü taqət qılur". Həzrəti-Rəsul ol xəbərdən məsrur olub, ahu bərrəyi İmam Hüseynə verüb xatirin təsəlli etdi. Ey əzizlər, məlaikeyi-asiman və vühuşi-ərz rəva görmədilər ki, bir qətrə əşki rəvan ola. Aya, anlar ki, rüxsarın qərqeyi-xunab etdilər, nə cəvab verərlər? Şe’r: Ey əhli-kin, nəbivü vəli busəgahını, Xunabi-nab qərqəsi etmək rəvamıdur? Qət’i-təəllüq eyləmək Ali-Rəsuldan, Biz ümmətüz deyənlərə şərti-vəfamıdur?! İmam Nəcməddin ol Həzrətin hüsni-sirətində gətürmiş ki, "əl-kaziminə’l-qəyzə və’l-afinə əni’n-nasi və’llahu yuhibbul-muhsinin" məzmunu ana məxsusü mənsubdur. Zira bir gün əşrafi-Qüreyşlə bir maidə üzrə hazır ikən bir məmluk xidmətkari bir zərfi-məmlüv məclisə gətirürkən əlləri titrəyüb, ol tə’ami-gərm şahzadənün fərqi-mübarəkinə töküldükdə, Həzrəti-İmam tə’diblə xidmətkara baxdıqda xidmətkar təvəhhüm edüb zəbaninə bu cari oldu: "Əl-kaziminə’lqəyzə". Həzrətiİmam təbəssüm edüb ayıtdı: "Kəzmu qəyzin" etdim". Xidmətkar ayıtdı: "Vəl-afinə əni’-nas". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Əfv qıldım". Xidmətkar ayıtdı: "Vəllahü yuhibbul-muhsinin". Həzrəti İmam ayıtdı: "Səni malımdan azad etdüm və mə’işətin kəndü zimmətimə lazım qıldum". Hüzzariməclis bu vaqi’ədən mütəhəyyir olub insaf etdilər. Cənab-Xaceyi-Parsa "Fəslül- xitab"da həman bu miqdar gətürmiş ki, Həzrəti-Rəsulun üzvi-mübarəki olan cigərguşə-lərə bu nə’t yetər ki, "İnnəma yuridullahu li-yüzhibə ənkumu’r-ricsə əhləl-bəyti və yutəhhirəkum təthirən" anların şə’nindədür. Şe’r: Mədhi-Hüseynü vəsfi-Həsən qılsalar tələb, Xətmi-kəlam edüb qılalım müxtəsər sözü. Ol iki bərgüzideyi-dövri-zəmanədür İki cəhan pənahı, cəhanın iki gözü. Və "Məsabihül-qülub"da məsturdur ki, Cəbrail behiştdən bir ənar, bir sib və bir beh gətürüb Həsən və Hüseynə verdi. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey cigərguşələr, bu meyvələri validü validə hüzurinə ilətüb ittifaqla tənavül qılın. Əmma hər birindən bir miqdar zəxirə edin". Rəvayətdir ki, ol qaidə üzərinə hər gün tənavül edüb bir miqdar zəxirə etdükdə yenə dürüst olurdu. Fatimə dünyadan getdükdə ənar qayib olub, Murtəza dari-üqbaya intiqal etdükdə beh dəxi mə’dum oldu. Əmma sib Həzrəti-Hüseynlə qalub, dəşti-Kərbəlada anınla qət’i-ətəş qılurdı və ol Həzrət şəhid olduqda ol dəxi qayib oldu. Həzrəti-İmam Zeynəlabidindən nəqldir ki, ixlasla HəzrətiHüseynin türbətin ziyarət qılan ol sib rayihəsin istişmam edər. Şe’r: Ey xoş ol dərgahi-ərşasayi-aliqədr kim, Xaki-pakindən məşami-can alır buyi-behişt. Həbbəza, ol mərqədi-əşrəf ki, xaki-pakinin, Təşneyi-cüllabi-vəslidür ləbi-cuyi-behişt. Çün övsafına ol padişahın nihayət yoxdur və anın mənaqibü məhamidi çoxdur və bu müxtəsərdə qərəz iradi-keyfiyyəti-əhvaliKərbəladür, tətvilikəlamdan ehtiraz edüb, məqsudü mətluba rücu’ etmək övladür. Çəmənarayi-hədayiqi-hüznü məlal və bağü sərayi-riyaziinqilabü ixtilal bu rənglə ğərsi-nihali-izhari-hal etmiş və bu həvayla cuybari-təhrirə zülali-rəvayət yürütmüş ki, çün Mü’aviyə bin Əbi Süfyan məsnədi-hökumətdə dərəceyi-istiqlal buldu və müxalifsiz və münazi’siz riyasəti-mülkə müstövli oldu, istiqaməti-mülk və istidaməti-hökm üçün istid’a qıldı ki, Yezidi əyyami-həyatında vəli’əhd edüb, səriri-səltənətə nəsb edə və ol zalimi naibmənab[edüb] dünyadan gedə. Pəs, tədriclə tərtibi-müqəddəmat edüb, ətrafü cəvanibə məkatibü mərasil göndərüb, cəmi’i-əkabiri-Şam və İraqdan bey’ət aldı. Ribqeyi-bey’ətdən xaric həman ə’izzeyi-Hicaz qaldı. Və bu məsləhət üçün kəndü bizzat ol diyara getdi və anların dəxi əksərin hər nə vəch ilə varsa razı etdi. Əmma dörd kimsənə bu surətdən imtina’ edüb, daireyi-bey’ətə girmədilər və Yezidin xilafətinə qət’ən riza vermədilər. Biri Hüseyn bin Əli, biri Əbdürrəhman ibn Əbu Bəkr, biri Əbdullah bin Ömər və biri Əbdullah Zübeyr. Bu xüsusda nə izhari-mülayimət və isari-mülatifət anlara müfid oldu və nə asaritəhdid və izrar[i-qilzət] faidə qıldı. Rüfəqayi-ərbə’ə bimi-ibramdan ittifaqla Məkkeyi-Müəzzəmədən Mədineyi- Münəvərrəyə intiqam etdilər və büq’eyi-Bəthadan xitteyiYəsribə nəqli-məkan təriqiylə məhmili-əzimət yürütdülər. ValiyiŞam anda dəxi varub, ənva’i-ciddü cəhd edüb çarə qılmadı və bu vaqi’ənin heç tədbirlə islahın edə bilmədi. Əlqissə, bu surət müstəmirdi, ol zəmanədək ki, kəndü dünyadan gedüb Yezidə məqamü mənzil müqərrər oldu və Yezid istiqlalla məsnədi-əyalətdə qərar buldu. Şe’r: Zülm nəxlin tikdi baği-mülkə dövri-ruzigar, Cövr rəsmin qıldı dövrani-sitəmgər aşkar. Rayəti-iqbalını qıldı Yezidin sərbülənd, Çəkdi Ali-Mustəfa qəsdinə tiği-abdar. Bu xətadan ta əbəd çəkməzmi, ya Rəb, infi’al? Bu cəfadan ruzi-Həşr olmazmı, ya Rəb, şərmsar? Ol sitəmkari-bədkirdarın ə’yani-dövləti və ərkani-həzrəti bir gün cəm’ olub, bu bünyadi-təzviri büsati-fəsada yürütdülər və anı bu fitnəyə təhris etdilər ki, əgər istidaməti-səltənət və istiqaməti-hökumət muradın isə, atan zəmanində bey’ətündən təxəllüf edənləri bey’ətə gətür və əgər gəlməzlər isə, qübari-küdurətlərün nə vəchlə varsa, mir’ati-mülkdən götür ki, nizami-mülk ixtilafi-əqaid qəbul etməz və müxalifət bustanından nihali-təməttö’ bitməz. Ol müdbir bu nəsihəti anlardan qəbul edüb, Mədinə hakiminə bir namə yazdırdı bu məzmunla ki: "İstehqaqla yer yüzünün xəlifəsi olan və istiqlali-məsnədi- xilafətdə tövfiqi-əmarəti-İslam bulan Mü’aviyə bin Süfyan daridünyadan intiqal edüb, hala növbəti-icrayi-hökumət bana yetmişdür və hakimidivani- qəza mütəsəddiyi-həlli əqdinizami- aləmi bəni etmişdür. Hər ayinə lazımdür ki, cümhuri-xəvasü əvami-aləm və cəmi’i-əkabirü əsağiri-növ’i-bəni- Adəm bəni İmami-müftəri-züttəa və xəlifeyi-vacibül-ita’ə bilüb, müti’üm olub, rəqqeyi-inqiyadimdən rəqəbeyi-ita’ət çəkməyələr və gülzariitaətimdə miveyinədamət dərəcək nihali-müxalifət tikməyələr. İmdi sən ki, valiyi-Mədinə olan Vəlid bin Ütbəsən, gərəkdür ki, ol diyarda olan ə’zimü əşrafdan, xüsusən pedəri-büzürgvarım zəmanında bey’- ətimdən mütəmərrid olanlardan bey’ətim alasan və əgər qəbul etməzlərsə, qətl edüb başların Şama göndərüb iltifatümə ümmidvar olasan". Çün Vəlid bin Ütbə bu məzmuna ittila’ buldu, mütəhəyyir olub ayıtdı: "Ya Rəb, nə müşkül qəziyyə vaqe’ oldu. Əgər məzmuninə müxalifət etsəm, dünyada zərər görmək müqərrərdür və əgər mütaviət qılsam, xövfi-axirət əzabi-əkbərdür". İttifaqən ol zəmanda MərvaniHəkəm Mədinədə sakin idi. Hazır edüb, bu surətə müttəle’ etdükdə ol müfsid ayıtdı: "Əgər atəşi-fitnə şərarə ikən intifa bulmasa, mürurla hiddəti-işti’al bulduqdan sonra ol şərarənin dəf’inə tədbir müşkil olur. Və seyli-bəlanın ibtidai-təhrikdə rəhgüzarı tutulmasına tədriclə təzayud bulub tədarüki-əldən inani-ixtiyar alur. Şe’r: Aqil oldur kim, qəzayi-əmrə fürsət var ikən, Hüsni-əncamın əsiri-dami-tə’xir etməyə. Hər işin tədbiri-əncamində ehmal etməyüb, Kəndüzin məcruhi-tiği-tərkü təqsir etməyə. Hala münasib oldur ki, ol dört kimsənəyi ehzar edüb bey’ət ərz edəsən, əgər qəbul etməzlər isə, anlara hakimin hökmün yürüdəsən". Vəlid bin Ütbə anların ehzarın murad edüb əxbar etdikdə İmam Hüseynlə Əbdullah bin Zübeyr bir arada bulunub Əbdullah ayıtdı: "Ya Hüseyn, Vəlidin bizimlə nə məsləhəti var ola?" İmam Hüseyn ayıtdı: "Öylə anlaram ki, valiyi-Şam fövt olubdur və şəm’i-həyatı şəbistanihökumətdə intifa bulubdur. Zira bən bu gecə vaqi’əmdə gördüm minbəri nigunsar olmuş və əsasi-şövkəti-pozulmuş. Və hala bu xəbər Vəlidə yetüb, şüyu’ bulmadan bizdən Yezidün bey’ətin almaq istər və bizi tədbirlə daireyi-bey’ətə salmaq istər". Əbdullah ayıtdı: "Ya İbn Rəsulullah, böylə olursa səlah nədür?" Hüseyn ayıtdı: "Bizdən nə münasib bir fasiqin bey’ətinə girmək və bir facirin xilafətinə riza vermək? Həqqa ki, hərgiz bu müyəssər olmayacaqdür və bu mə’na surət bulmayacaqdür". Şe’r: Haşalillah kim, mələk fərmanbəri-şeytan ola! Əhli-ismət tabe’i-aludeyi-üsyan ola! Qanda caizdür bu kim, viran olub bünyadi-şər’, Əhli-iman olmayan mö’münlərə sultan ola? Bu sözdə ikən Vəlidin rəsulu təkrarla ehzarlərinə tə’kid etdikdə Hüseyn bin Əli surəti-qəzəb göstərüb ayıtdı: "Bu nə tə’cildür? Heç kimsənə gəlməsə bən xud gəlürəm. Vəlid təsəlli olsun". Qasid müavidət qılub vaqi’əyi ’ərz etdikdə Mərvan ayıtdı: "Ey Vəlid, Hüseyn gəlməyəcəkdür". Vəlid ayıtdı: "Ey Mərvan, Hüseyn bin Əli kəzzab və qəddar degil, çün gəlürəm dedi, əlbəttə, gəlür". Şe’r: Güli-bustani-vəfadür Hüseyn, Düri-dürci-sidqü səfadür Hüseyn. Cigərguşeyi-Həzrəti-Fatimə, Süruri-dili-Mustəfadür Hüseyn. Derlər Vəlid bin Ütbə bir mö’mini-pake’tiqad idi ki, Əhli-Beytin təriqiri’ayətlərində sabitqədəm və məhəbbətlərində sahib sədad idi. Şe’r: Mühibbi-xanədanın xatiri-pakində kin olmaz, Həvayi-nəfsdən bünyadi-imanı xələl bulmaz. Əlqissə, Hüseyn bin Əli kəndü mənzilinə gəlüb mülazimlərindən bir neçə müsəlləh kimsəyə buyurdu ki, bənimlə darüləmarəyə gəlün və dışrada hazır olun. Əgər bana qəsd etsələr, mümkün olduqca mü’avinət qılun. Ol sultani-səriri-İmamət ol şiri-bişeyi-şücaət Həzrəti-Rəsulullahın ridayi-mübarəklərin boynuna salub və əsayi-şəriflərin əlinə alub, Vəlidin mənzilinə mütəvəccih olub sarayına gəldikdə Vəlidlə Mərvan şahzadəyə tə’zim etdikdən sonra surəti-əhval ərz etdilər. Ol Həzrət buyurdu ki, bu bir qəziyyeyi-müxtəsər və əmri-mühəqqər degil və anın kibi bir mö’təbər xəlifə olub, bənim kibi bir mə’ruf kimsənə gizlü bey’ət etmək münasib görünməz. Yarın bir məcmə’i-amm edüb bu hekayəti izhar edün, ol məcmə’də hər nə səlah isə, izhar oluna. Vəlid ayıtdı: "Ya Hüseyn, səlah budur". Mərvan ayıtdı: "Ey Vəlid, Hüseynün həbsinə hökm et, bu mənzildən xürucinə riza vermə ki, bir dəxi ələ gətürmək düşvar olur və anın müqavimətinə qüdrət olmayub, bu məsləhət tə’viq bulur". Bu təkəllüm istima’indən Həzrəti-İmama qəzəb müstövli olub ayıtdı: "Ya İbnəl-Zərqa, kim ana qadirdür ki, bəni həbs edə? Həqqa ki, bana nisbəti-səfahət qılanun qanıyla yer yüzüngülgun edərəm". Pəs, Vəlidə yüz dutub ayıtdı: "Ey Vəlid, biz Əhli-Beyti-risalətüz, biz xanədani-nübüvvətiz. Peyvəstə məqamımız məhəlli-tərəddüdi- məlaiki-müqərrəbdür və həmişə navəki-duamız hədəfi-icabətə yetmək mücərrəbdür. Yezid ki, xəmmarü fasiqdür, bey’ət etmək bizdən nə layiqdür?" Həzrəti-İmamın təkəllümün qayət səlabətdə istima’ edüb, mülazimlər alətihərblə düxul etmək tədarükündə ikən Həzrəti-İmam çıxub kəndü sə’adətsərayinə rəvan oldu. Mərvan ayıtdı: "Ey Vəlid, Hüseyni həbs etmədigində xəta qıldun". Vəlid ayıtdı: "Ey Mərvan, haşa ki, bən Hüseynə qəsd edəm. Həqqa ki, əgər Məşriqdən Məğribədək bana bu şərtlə versələr, riza verməyəm və ana cəfa rəva görməyəm. Zira ruzi-Məhşər Mustəfadan və Mürtəzadan xəcalət çəkmək düşvar olur və əlbəttə bu gün Əhli-Beytə cəfa qılan Qiyamətdə şərmsar olur". Şe’r: Xuni-Ali-Mustəfa tökməz müsəlmanam deyən, Qəsdi-Əhli-Beyt qılmaz əhli-imanam deyən. Adət etməz kəndüyə Ali-Məhəmməd büğzünü, Ruzi-Məhşər talibi-tövfiqi-qüfranam deyən. Bu hala müqarin bir məktubi-mücəddəd Yezidi-pəliddən Vəlidə irişdi bu məzmunla ki: "Ey ə’zəmi-ə’yani-həşmətim və əkrəmiərkani- rif’ətim olan Mədinə hakimi Vəlid bin Ütbə! Şümuli-mərhəmətim və ümumi-məkrəmətim ixtisasindən sonra böylə mə’lum edəsən ki, bundan əqdəm bey’əti-əşrəfi-Hicaz xüsusində məktubinamərğubum irsal olunmuşdu. Əsla əsəri zahir olmadığına səbəb mə’lum olmadı. İmdi gərəkdir ki, bey’əti lazım olanlardan İmdiyədək bey’ət alındıysa, "fəhuvəl-murad" və əgər hənuz məqami-tə’xirü təvəqqüfdə isə, tə’xirü təvəqqüf etməyüb, kəmali-diqqətlə iqdam edüb bəhərhal bu əmri sərəncam edəsən və filvaqe’ görəsən. Ol dört kimsənə təmərrüd edüb bey’ətə girməmək müqərrər olduqda və üsyanları itaətimdən sübut bulduqda Əbdullah bin Zübeyr, Əbdullahbin Ömər və Əbdürrəhman bin Əbu Bəkrə çəndan mültəfit olmayasan, zira qanda olsalar, bənim qəzəbim anlara mülhəq olur və hər biri nə rə’ylə süluk etsə, bəndən cəfayi-əməl bulur. Əmma Hüseyn bin Əli dəf’in lazım bilüb, qətl edüb, başın kəsüb bu canibə irsal edəsən. Nədən ki, ol afitabi-övci-şücaət və sipehri-vilayət dirəxşan olduqca bənim əxtəri-iqbalım ehtİraqdədir və dövləti-dünya anın mülazimətinə təriqi-müraciət bulduqca bana nisbət daireyi-nifaqdədür". Vəlid bin Ütbə ki, ol məktubun məzmununa ittila’ buldu və məfhumuna müttəle’ oldu, ayıtdı: "Həqqa ki, əgər Yezid bana cəmi’i-səltənətin versə, Hüseyn bin Əli qətlinə riza verməyəm və zəxarifidünya üçün Ali-Məhəmmədin nahaq qanına girməyəm". Şe’r: Haşa ki, mülki-dünya üçün tərki-din edəm, Ali-Rəsuli küşteyi-şəmşiri-kin edəm. Haşa ki, cahü dövləti-bie’tibar üçün, Şad eyləyüb Yezidi, Hüseyni həzin edəm. [Pəs, ol hökmün surətin təhrir edüb, bir məhrəm ilə Həzrəti Hüseynə irsal edüb ərz etdi] ki: "Ey nuri-dideyi-Zəhra və sürurisineyi-Mustəfavü-Murtəza, haşa ki, sənün kibi padşaha bən kibi gədadan tərki-ədəb sadir ola və bən kibi xaksardan sən kibi şəhriyara bir qəbahət zühur edüb mir’ati-zəmiri-münirinüz andan qübariküdurət bula". Çıxsun ol göz ki, sana eyləyə qəhr ilə nikah, Yansun ol dil ki, sənün büğzünədür mənzilgah. Sınsun ol əl ki, sənün sidq ilə dutmaz ətəgün, Yetməsün kaminə hər kim ki, sənədür bədxah. Əmma vəhmüm andandür ki, hakimi-Şam bəndən bir ehmal anlayub bu diyara bir zalim kimsənə irsal edə və tədarüki-əhval üçün fürsət fövt olub ixtiyar əldən gedə. Şe’r: Şah olan fitneyi-bədxahdan olmaz qafil, Şir olan hileyi-rubahdan olmaz qafil. Saliki-rahi-xirəd həzm təriqin gözlər, Rəhgüzarində olan çahdan olmaz qafil. Həzrəti-İmam bu hala vaqif olduqda və bu məzmuna ittila’ bulduqda mühəqqəq bildi ki, nazimi-kargahi-qəza sihhəti-əxbari-Kərbəla üçün tərtibi-müqəddəmat etməkdədür və pərdeyi-xəfada məstur olan əsrari-hikmət təhiyyeyiəsbabla zühura yetməkdədür. Lacərəm qövsi-qəzadan [atılan] navəki-qədər bir nişanəyə həvalə olsa, sipəri-tədbir vüsuluna mane olmaz və gülşəni-təqdirdə rəyahi-niümura nəsimi-və’dəyi-mürur yetsə, açılmaqda təvəqqüf qılmaz. Həzrəti-İmam ol gün ol gecəyədək təhəyyürü təfəkkürlə səbr edüb, gecə kim, dəbdəbeyi-səltənəti-ruzi-nurani kövkəbeyi-istilayi-şəbi-zülmaniyə mübəddəl oldu və surəti-hali-ruzigar inqilabi-həvadisdən təğəyyür buldu, ol şəm’i-şəbistani-vilayət və çiraği-dudmani-İmamət Həzrəti-Rəsulullahın mərqədi-mübarəkləri üzərinə varub, giryan-giryan türabına yüz sürdü və nəhayəti-tə’zimü təkrim birlə səlam verdi. Şe’r: Əssəlam, ey asitanun rəşki-firdövsi-bərin, Xakrubi-dərgəhün müjgani-çeşmi-hurü ’eyn. Əssəlam, ey xadimi-dərgahi-qədrin Cəbrəil, Midhətün Qur’anü məddahun İlahilaləmin. Ya Rəsulullah, bənəm kami-dili-Zəhra, Hüseyn, Yüz sürüb dərgahinə gəldim diləfgarü həzin, Ol bənəm kim, ümmətün hifzini əmr etdün bana. Ol bənəm kim, gənci-əsrara bəni qıldun əmin. Ümməti-zalim bana izhari-bidad etdilər, Bikəsəm, biçarəyəm, sənsən bana ancaq mü’in. Təmamiyi-şəb ta sübh təzərrö’lər qılub ibadətlər etdi, bir növ’lə ki, sədayi-təsbihü təhlili asimana yetdi. Əlqissə, ol gün dəxi gecəyədək ziyarət edüb, ikinci gecədə kəmali-heyrət nərgisi-şəhlasın müstəğrəqi-xab edüb və təfəkkürlə çeşmi-həqiqətbini bir zəman yuxuya gedüb vəq’əsində gördü ki, Həzrəti-Rəsul cəmi’iərvahimüqəddəsə ilə hazır olub, ol seyyidi-məzlumu bağrına basub dedi: "Ey cigərguşeyi-məzlum və ey İmamzadeyi-mə’sum, bənim şəfa’ətimə ümidvar olanlar və müsəlmanam deyüb də’vayi-batil qılanlar səni dəşti-Kərbəlada şəhid edələr və ol ərseyi-bəlada sənin və övladın qanından cuybarlər yürüdələr: Gəldi ol dəm ki, sənün qanunla rəngin ola xak, Edələr zülm ilə sən məzlumu zalimlər həlak, Gəldi ol dəm kim, səni bidərdlər qətl edələr, Olasan mülhəq bana zarü həzinü dərdnak. Əmma haşa ki, anlara bənim şəfa’ətim nəsib ola və ri’ayətimdən ol tayifeyi-tağiyə bəhrə bula. Ey Hüseyn, Murtəza və Zəhra və Həsəni- Muctəba müntəziri-didarın və hurü qılman nigarani-mahi-rüxsarındür. Vəqtdir ki, şərbəti-vüsalın məhrəmi-daği-fəraq və pərtövi-cəmalun şəm’i-şəbistani-iştiyaq edəsən". Hüseyn ayıtdı: "Ya cəddah, hala ki, mülaqat müyəssər olubdur və talib mətlubun bulubdur, nola dünyaya müraci’ət qılmasam və bir dəxi ol dami-bəlaya giriftar olmasam". Şe’r: Məlul oldum cəhani-bivəfadan, Dutuldu könlüm ol möhnətsəradan. Nola qət’ etsön andan irtibatım, Götürsön ol güzərgəhdən büsatım. Dua qılsan ki, lütfi-Həzrəti-Həq, Bana göstərməyə dünyayı mütləq. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey Hüseyn, dərəceyi-şəhadət müstəlzimirü-cu’i-dünyadür, hala sana dünyaya müraciət etmək övladür". Əsnayi-təkəllümdə İmam Hüseyn gördü ki, Həzrəti-Rəsulun rəngi-gülguni zə’fərani olmaqdadür və gisuyi-mü’ənbərlərinə gərdiküdurət dolmaqdadür. Müztərib olub sual etdi ki, ey gülzari-nübüvvət və ey sərvi-cuybari-risalət, bu nə əlamətbür? Ol Həzrət ayıtdı: "Ey nuri-dideyi-Zəhra, ey bərgüzideyi-Ali-Əba, bu qübari-meydani- bəla, yə’ni əsəri-rəstaxizi-Kərbəladür. Bu qübariküdurətdür ki, mir’ati-cəmiyyətündən Kərbəlada surəti-süruri nihan edər və bu gərdi-möhnətdür ki, müsibətün e’lami üçün ol badiyədən asimana gedər". Həzrəti-Hüseyn iztirabla bidar olub, gah və’deyi-didarla xürrəm və gah təfəkküri-müfariqəti-əyalla pürğəm mənzili-şərifinə buyurub, Mədinə iqamətindən könül götürüb səfəri-Məkkə əzimətin müsəmməm qıldı, amma anda dəxi qərar dutmayub Kərbəlaya mütəvəccih olduğun kəndüyə müqərrər qıldı. Pəs, təriqi-vida’lə Həzrəti-İmam Həsən mərqədi-münəvvəri üzrə gedüb, səlam verüb ayıtdı. Şe’r: Əlvida, ey sərvi-gülzari-İmamət, əlvida! Əlvida, ey şəm’i-bəzmi-istiqamət, əlvida! Əlvida, ey zəhr tə’sirilə rəngin səbzfam! Əlvida, ey səbzeyi-baği-Qiyamət, əlvida! Andan dəxi nəqli-məkan edüb sərvi-qamətin şəm’i-məzari-Zəhra qıldı və ol rövzeyi-mübarəkdə gülbüni-dərdindən gunə-gunə güllər açıldı. Hər zəman bir növhə ilə dəmsaz və hər dəm bir sürudla həmraz olub derdi: "Əssəlam, ey sədəfi-gövhəri-həyatım, vey mə’dəni-cövhəri-zatım, iltifat et ki, vidaya gəlmişəm və bu axir ziyarətdür". Rəvayətdir ki, rövzeyi-mübarəkdən bir avaz gəldi ki, və əleykəssəlam ey fərzəndi-ərcümənd və ey nütfeyi-səadətmənd, bir müddətdür ki, təşneyi-zülali-vüsal və müştaqi-afitabi-cəmalam. Cəhd et ki, ənqərib pərdeyi-hicabı tiği-ə’dayla çak və mir’ati-zatun qübariküdurətdən seyqəli-sinani-bədxahla pak edəsən. Həzrəti-İmam andan nəqli-məkan edüb, mükərrərən mərqədi-Rəsulullah üzərinə gəlüb, təcdidi-ziyarət edüb vida etdikdən sonra mənzilinə dönüb, təhiyyeyi-əsbabi-səfər qılub, şəbi-cüm’ə Şə’ban ayının dördüncü günündə dövləti-[şəhadət] ümmidiylə saəti-sə’d ixtiyar edüb əmr etdi ki, hicabi-bargahi-rif’ət, sərapərdeyi-izzü iqbal və şadirəvani-əzəmətü iclallərin xaki-Yəsribdən götürüb bədrəqeyi-səadətlə xitteyi-Hicaza rəvan olalar və rayəti-nüsrət və livayinüzhətlərin Mədinə meydanından Məkkə canibinə mütəhərrik qılalar. Şe’r: Yükləndi barxanə, çəkildi qətarlar, Əflaka çıxdı ruyi-zəmindən qübarlar. Asari-nə’li-sümmi-səməndi-sipahdan Nəqşi-məcərrə qıldı əyan rəhgüzarlar. Təmamiyi-ə’yanü əşrafi-Mədinə bir mənzil müşayə’ə təriqilə həmrah olub, müraci’ət qılub, Həzrəti-İmam kəndü xəvasi-hümayunla mütəvəccih oldu. Əmma mənzil-mənzil qət’i-rah etdükcə mənzildə və mərahildə əksəri-övqat gah Həzrəti- Müsanun Fir’ondan qaçub xunxar biyabanlarda heyran qaldığun rəvayət qılurdı və gah Həzrəti-İbrahimün Nəmruddan fərar edüb, hövlnak badiyələrdə sərgərdan olduğun hekayət edərdi. Və buyururdu ki, əlameyi-qürbi-İlahi təcərrö’i-həlahili-möhnətü bəladür və nişaneyi-qəbuli-dərgahi-Mə’bud təhəmmüli-məsaibi-rəncü ənadür. Şe’r: Cövri-əğyara səbr eyləməyən, Bulmaz əhliyyəti-təqərrübi-yar. Sərbəsər xardür gül ətrafı, Səngdir lə’l mə’dəninə hisar. Əsnai-təriqdə bir gün Əbdüllah bin Müti’ ki, mühibbi-xanədan idi və Məkkədən gəlib Mədinə canibinə rəvan idi, ol həzrətin mülaqati-şəriflərinə müşərrəf olub və dövləti-mülazimətlərindən səadəti-üzma kəsb qılub izhari-səna qıldı. Şe’r: Mərhəba, ey nuri-ruyindən münəvvər kainat, Cövhəri-zati-şərifin came’i-hüsni-sifat. Mərhəba, ey varisi-elmi-Rəsuli-Haşimi, Müqtədayi-əhli-iman, hadiyi-rahi-nəcat. Və Həzrəti-İmamun məzmuni-məqalat və qərayini-halatlarında şəmmeyi-mafiz-zəmirlərin mə’lum edüb, təriqi-ədəb birlə ərz etdi ki: "Ey bərgüzideyi-afaq və ey seyyidi-ələlitlaq, əgərçi cəmi’i-dəqayiqiəhval zəmiri-münirinizə rövşəndür və bizdən Həzrətinüzə nisbət izhari-nəsihət tərki-ədəb olduğu mühəqqəqü müəyyən, əmma iqtizayi-hüsni-sədaqət və kəmali-müxalisət təklifi-cür’əti-təkəllüm qılur. Ya İbn Rəsulullah, Məkkeyi-Müəzzəməyə buyurduqda bilürəm ki, ə’yani-Kufə məkatibü mərasil irsal edüb Həzrətinizə təklifi-hüzur edərlər. Zinhar, ol kəlimati-kizbə e’timad etməyəsiz və Məkkədən Kufə canibinə getməyəsiz ki, ol bivəfalarda öylə ki, bən gördüm, vəfa imkanı yoxdur və ol güruhun səlahdan fəsadları çoxdur. Yəqin ki, əgər Məkkədə tərhi-iqamət buraxub təmkin bulsanuz və ol büq’eyi-şərifdə təvəttün etməgə rəğbət qılsanuz, əhli-Məkkə sizdən qeyrisin ixtiyar etməzlər və siz anda olduqca qeyr hökmün onda yürütməzlər". Həzrəti İmam anun kəlimatın təsdiq edüb, vida qılub rəvan oldu. Mürurla mərahilü mənazil qət’ olub, imarati-Məkkə və əlamati-Bətha əyan olduqda, əşrafü əizzeyi-Məkkə xəbərdar olub, təriqi-istiqballa pabusi-şərifindən kəsbi-sə’adət qılub, ol Həzrəti kəmali-tə’zimilə və nəhayəti-təkrimilə gətürdükdə zəbani-küngüreyi-Zəmzəm bu ədayla mütəkkəllim oldu. Şe’r: Mərhəba, ey məsnədarayi-səriri-izzü cah, Mərhəba, ey şahi — qüdsi-mülki-ruhanisipah. Mərhəba, ey ərseyi-imana əhkamın rəvan, Mərhəba, ey hövzeyi-İslama iqbalın pənah. Qibləgahi-Kə’bə didari-şərifindür sənin, Gərçi xaki-Kə’bədür əhli-cəhana qibləgah. Həzrəti-İmam sə’adətü iqballa nüzul edüb mütəməkkin olduqda əşrafi-Hicaz güruh-güruh xidməti-şəriflərinə gəlüb, mübarəkbadi-mənzil qılub, övqati-xəmsdə ol Həzrətə iqtidayi-nəmaz edərlərdi və andan bey’ət alub gedərlərdi. Rəvayətdir ki, Yezid qibəlindən valiyi-Məkkə olan Sə’d bin As əkabiri- Hicazın Həzrəti-İmama müraciə’tin gördükdə, təvəhhüm qılub Məkkədən Mədinəyə fərar qıldı və keyfiyyəti-əhvalı ol nabəkara ərz qıldı. Əlqissə, bu xəbər cəmi’i-biladü büqa’ə müntəşir olub, xüsusən Kufədə şaye’ oldu və iştihar buldu ki, Həzrəti-Hüseyn Yezidin bey’ətindən imtina’ edüb, Mədinədən Məkkəyə təşrif buyurub, ə’vanü ənsar cəm’ etməkdədir. Kufədə olan həvadarlar Süleyman Xüzai hücrəsinə cəm’ olub bu səlahı gördülər ki, təriqi-mü’avinətü müzahirət məsluk edüb, Həzrətiİmama ərzisədaqət qılalar və anın rikabi-hümayununda dərəcatinəcati- dünyavü axirət bulalar. Əkabirü əşraf Kufədən yetmiş nəfər mö’təmid kimsənələr Müseyib və Rifa’ə bin Sədad və Həbib bin Müzahir və Məhəmməd bin Əş’əs Şüreyh Qazi hüzurunda qəsəm yad edüb ittifaq etdilər ki, xanədani-nübüvvət və vilayət təriqiməvəddətində malü can diriğ etməyələr və Hüseyn İbn Əlidən qeyrin hökmün Kufədən yürütməyələr və Həzrəti-İmama bir məktub imla etdilər bu məzmunla ki: "Əlminnətü lillah, rayizi-tövfiqi-hidayət və qayidi-tə’yidi-sə’adət ’inanitövsəni- e’tiqadımızı təriqi-zəlalətdən münhərif qılub şəhrahi-nəcata mün’ətif qılmış və çehreyi-amalımıza miftahi-iqbal əbvabi-məvəddəti-xanədani-vilayət məftuh edüb zəmirimizə məhəbbəti-Əhli-Beyt salmış. Həmvarə ana talib və peyvəstə ana rağibüz ki, səhifeyi-əmri-xilafətdən izaleyi-nəqşi-xilaf etməkdə və cərideyi-hökmi-İmamətdən rəf’i-ricsi-müxalifət qılmaqda kəmali-iqdam və nəhayəti-ehtimam izhar edəyüz, əmma İmamımız və müqtədamız yoxdur. Hala böylə istima’ olundu ki, əşəddi-ə’dayidin və əzəlli-əzdadi-xanədani-seyyidül-mürsəlin Yezid bin Mü’aviyə ədəmi-istehqaqla istid’ayi-cülusi-məsnədi- xilafət qılub, ol afitabiövci- vilayət və şahbazi-aşiyani-risaləti bey’ətə təklif etmiş və ol Həzrət dəxi imtina’ edüb, asari-müxalifət pərdeyi-xəfada ikən dərəceyi-zühura yetmiş. İmdi ol sərvi-cuybari-kəramət və şükufeyi-növbəhari-səadətdən mütəveqqe’ və mütərəqqib oldur ki, təriqi- ’inayətü iltifat məsluk olunub və bu canibə livayi-nüsrət təhrik bulub, bu müxlislərini qüdumi-səadətlüzümlə müşərrəf qılalar və bu bəndələri kəndüyə əhibbayi-sadiq və əviddayi-müvafiq bilələr. Şe’r: Vəqtdir kim, səbzəzari-xüşksali-firqəti Rəşheyi-lütfiylə sirab edə əbri-növbəhar. Vəqtdir kim, pərtövi-xurşidi-aləmtabdan Zümreyi-əhbaba pürnur ola çeşmi-intizar. Əgər bu sə’adət müyəssər olsa və bu dua icabət bulsa, Kufəyə qədəm basdıqda Yezid qibəlindən hakim olan Nüman Bəşiri ki, bir pirizəifdir, şəhərdən ixrac etməmiz müqərrərdir. Mücmələn, müqavimətiə’da üçün hər nə əsbab məqsud isə bu gün Kufədə müyəssərdir". Namə tamam olduqda Əbdullah Məsmə’i-Həmədani və Əbdullah Bəkriyə təslim edüb irsal etdilər. Cavabı gəlmədən mütə’aqib bu məzmunla bir namə dəxi Bəşir bin Təmir və Əbdürrəhman bin Əbdullah ilə rəvanə qıldılar. Anların əqəbincə Xan bin Hani və Sə’d bin Əbdullah Xəşə’i və anların əqəbincə Şis bin Rəbi’i və Ürvə bin Qeys, Ömər bin Həccac və Sə’d bin Əbdullah rəvanə olub, əlqissə, mütəvatir bu məzmunla yüz igirmi kitabət göndərüb, izhari-kəmali-sədaqət etdikdə Həzrəti-İmam əhli-Kufənin məkatibi-mütəvatirlərün kəndüyə hüccət bilüb və niyyəti-icrayi-Həq zəmiri-münirlərində rüsuxi-təmam bulub, tərvici-ümuri-din üçün diyari-Kufəyə əzimət müsəmməm qıldı. Əgərçi ol diyarda mübtəlayi-bəliyyat olduğun mühəqqəq bildi, əmma müqərrər qıldı ki, kəndüdən müqəddəm Müslimi-Əqili ol diyara rəvanə qıla və kəndü dəxi mütə’aqib mütəvəccih ola. Pəs, əkabiru əşrafi-Kufəyə bir namə təhrir etdi bu məzmunla ki: "Həmdibihəd ol mübdə’i-əşya və müxtəre’i-masivaya ki, növ’iinsanı tövfiqi-əqlü ixtiyarla sayir məxluqatdan mümtaz etmiş və sipasi-biqiyas ol müsəvviri-əşkali-karxaneyi- dünya və müdəbbiri-əhvali-darül-qərari-üqbaya ki, cəmi’i-növ’iinsandan firqeyiənbiyaya tövfiqi-təfəvvüq verüb, şərəfi-imtiyaz birlə sərəfraz etmiş və dürudi-namə’dud və sələvati-naməhdud ol sərvəri-kainata ki, firqeyi-ənbiyadan cövhəri-iste’dadı əşrəfü ə’ladır və təhiyyati-biqayət və təslimati-binəhayət ol ftrqeyi-əhibbaya və zümreyi-əshaba ki, qəbuli-söhbəti-sədri-risalət bulub, ana itaətləri cəmi’i-əməldən övladür. Əmma bə’d, bu namyei-nami və məktubi-girami ki, mütəzəmmini-kəmali-nəsihət və mütəkəffili-vüsuli-səadətdür, bəndən ki, Hüseyn bin Əliyi-Murtəzayam, sizə ki, ə’izzeyi-əşrafiKufəsiz, ey firqeyi-əhibbayi-sadiqül-e’tiqad və ey zümreyi-əviddayi-xalisül-vidad, məkatibi-müxalisət- məknunuz ki, təriqi-ittihad və caddeyi-e’tiqaddan təbliğ olunmuşdu, vasil olub məzmuninə ki, məhzi-izhari- xülüsi-təviyyət və kəmali-bəyani-sifayi-niyyət idi, ittila’ hasil olduqda, istid’anıza icabət lazım gəlüb, ol canibə əzimətimiz təsmim bulub, hala MüslimiƏqili ki, ə’qəli-əşrafi-BəniHaşim və ərşadi-cəm’i-əkabirü ə’azİmdir, kəndü qibəlimdən ol canibə irsal etdüm. Gərəkdir ki, məqdəmi-şərifin müğtənəm bilüb, təriqi-mürafiqət və müvafiqətində dəqiqə diriğ etməyəsiz və canibi-şərifinizdən təsəlliyi-xatir bula. Yəqin ki, bənim təhriki-livayirif’ətim ol canibə anın nəsimi-əxbari- hüsuli-müraatına məşrutdur və rişteyi-ehtizazi-rayəti-hümayunum ol diyara anın silsileyi-e’lamihüsni-rizasinə mərbutdur". Şe’r: Ey görənlər anı, təşrifimdən olman naümid Kim, bəhari-aləmaradır güli-sirabımın. Ey görən anı, bana ümmidvar olsan nola, Sübhdür ol sadiqü xurşidi-aləmtabımın. Məktubi-şərif şərəfi-itmam bulduqda Həzrət, Müslimi-Əqilə təslim edüb buyurdu ki: "Ey bənim məhaliki-şiddətdə ə’zami-ə’vanım və məzayiqi-qürbətdə əqrəbi-ixvanım, məhəlli-mürafiqət və zəmanimüvafiqətdir. Bu canibdən ümməti- Məhəmməd üzərimizə hüccət buraxub izhari-həq etməgə tərğib edərlər. Nə üzrlə ehmal etmək olur? Və bir canibdən ə’dayi-din ittifaq edüb həlakımıza qəsd etmişlər. Müqavimət etmək olmaz, fərar edüb qanda getmək olur? Şe’r: Tufani-fitnə qopdu, gəlin qərqə olmadan, Rəxti-səlahımız çəkəlüm bir kənarəyə. Olduqca hüsni-əql və tədbirə ehtimal, Dil şişəsini urmayalım səngi-xarəyə. Hala bir neçə mö’min kimsənələr məkatib irsal edüb bizi də’vət etmişlər. Təğafül etmək olmaz və tə’əllül etməklə naireyi-istilayi-’ədu intifa bulmaz. Səlah oldur ki, sən bəndən müqəddəm ol diyara təvəccöh edüb təfəhhüs edəsən. Filvaqe’, əf’alı əqvalla müvafiq görsən e’lam edəsən, bən dəxi təvəccöh edəm". Müslimi-Əqil Həzrəti-İmamın hökmi-şərifinə inqiyad edüb həm ol gün mütəvəccih oldu. Hənuz bir mənzil qət’ etmədən Müslümün canibi-yəminindən bir səyyad çıqa gəlüb, əlində bir seydi olub, filhal zibh etdi. Müslim ol qəziyyəyi kəndüyə mübarək görməyüb, mü’avidət edüb Həzrəti-İmama ayıtdı: "Bənim Kufəyə getməgim səlah degil, zira bu yolda bu hala sataşdım". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey Müslim, təriqi-riyazi-Həq müxatirədir, qəbul edən salik olur. Və gövhəri-məqsəd girdabi-bəladədür, qəvvas olan anı alur. Qüvveyi-vahimən qalib isə bir qeyr kimsənə tə’yin edəlim. Müslim gördü ki, Həzrəti-İmamın rizası anın getməgindədir, ziyadə mübaliğə etməyüb ərzi-üzr etdi ki: "Ya İmam, bənim vəhmim fövtü mövtdən degil, əmma andandır ki, minbə’d didari-şərifinizi görməyüb məhrum qalam və dövləti-mülazimətindən binəsib olub qürbətdə öləm". Şe’r: Ey cəmalın mətləi-xurşidi-iqlabım bənim, Gün yüzündəndir mübarək müttəsil falım bənim. Dövləti-zövqi-vüsalındır bəni xoşhal edən, Bilməzəm səndən cüda düşsəm nolur halım bənim?! Həzrəti-İmam dəxi bu hala giryan olub derdi. Şe’r: Ey könül, ah eylə kim, ah eyləmək həngamıdır, Ey gözüm, qan ağla kim, qan ağlamaq əyyamıdır. Ayrılır bəndən bu gün halım pərişan eyləyüb, Ol ki, göz nüri, könül mətlubi, can aramıdır. Əlqissə, Müslimi-Əqil dideyi-giryan və dili-büryanla vida’ edüb, Məkkədən çıxub Mədinəyə təvəccöh qılub, Həzrəti-İmam təhiyyeyiəsbabi- səfər əmrinə məşğul oldu. Rəvayətdir ki, səbəbi-ə’davəti-Hüseyn müxalifəti-surivü mə’nəvidür. Əmma müxalifəti-mə’nəvi iki vəchlədir: Biri ol ki, ağazixilqəti- mövcudat və bidayəti-icadi məknunatda cəmi’i-cəvahiri-nüfusi-insaniyyə bir dəf’ədə məxluq olub, tədriclə təngnayi-qüvvətdən fəzayi-fe’lə təvəccöh etmişlər və məzmuni-hədisi- "Ələrvahu cunudun mucən-nədətun" müqtəzasincə rəngi-tənakür və tə’arüf dutmuşlar. Lacərəm sabiqeyi-irtibat bulub, ol məcmə’də birbirinə qərib olan ərvah aləmi-əşbahda bir-birin bulduqda aralarında silsileyi-ülfəti-sabiq mütəhərrik olur və bə’id olanlar bir-birin gördükdə aralarında nifrəti-əzəli, əlbəttə, əsəri-müxalifət salur. Hər ayinə bu iqtizadəndür ol müxalifət ki, Əbdüş-şəms ovladı Haşim və Üməyyə arasında idi və ol ədavət ki, Əbdülmüttəlib və Hərb arasında idi və ol niza’ ki, Həzrəti-Rəsulullah və Əbu Süfyan arasında idi və ol fitnə ki, Hüseyn və Yezid arasında idi. Və müxalifəti-mə’nəvinin bir vəchi dəxi oldur ki, zati-paki- Vacibül-vücud məsdəri-sifati cəlaliyyə və cəmaliyyə olub, iqtizayi-zühur etdikdə ixtilafi-müzahir lazım gəlüb, iste’dadi-nüfusi-insaniyyə istehqaqi-qəhrü lütf üçün hikmət müqtəzasınca iki qism olmuş, biri müstəcme’i-[cəmi’i]-fəzayil və ol ərvahi-ənbiyavü övliya və süləhavü ətqiyadır. Və biri müstəcme’icəmi’i- rəzayil və ol ərvahi-küffar və füccarü fisəqə və əşrarü əşqiyadır. Lacərəm bu iki güruh həmişə müxalifət üzrə olub, HəzrətiHüseyn bin Əli firqeyi-əvvəlindən və Yezidipəlid zümreyiaxirətindən vaqe’ olmuş. Və müxalifəti-suri dəxi hər canibdən iki vəchlədir. Əmma Həzrəti-Hüseynin Yezidə izhari-xüsumət qılduğunun iki vəchi var. Biri ol ki, çün əmri-xilafət təsəddiyi-əhkami-şər’iyyə və təkəffülitənfizi- ümuri-’ürfiyyədir və iqtizayi-sidqü səlah edər və Yezid ki, xümmarü facirü fasiq olub, əsla irtikabi-mənahidən ictinab etməzdi və ri’ayəti-namusi-şəri’ət təriqin dutmazdı, lacərəm qeyrəti-İmamət və məsnədi-xilafəti anunla aludə rəva görmədi və anın xilafətinə riza vermədi. Və bir vəchi dəxi ol ki, Həzrəti-Hüseyn dəxi Yezidin bey’ətin qəbul etsəydi, Bəni-Üməyyənin də’vayi-xilafətlərinə təsdiq vaqe’ olub qət’ən şəkk qalmazdı. Lacərəm Hüseyn bin Əli nəqdihəyatın sərf edüb ol sirri-nihanı zühura gətürdi və Bəni-Üməyyənin bütlani-də’valərin dərəceyi-vüzuha yetürdi. Və Yezidin dəxi izhari-ədavət qılduğunun iki vəchi var: Biri ol ki, məsnədi- xilafətdə qərar etdikdə Həzrəti-Hüseyni bey’ətə təklif edüb, Həzrəti-İmam imtina’ etdi. Və bir vəchi oldur ki, Əbdullahi-Zübeyrin bir cəmilə övrəti olub, Yezid anın avazeyi-hüsnü cəmalın istima’ edüb aşiq olmuşdu. Ənva’i-hiylələrlə ol övrətlə Əbdullahi-Zübeyrin arasına müfariqət salub, təlaq aldırıb təzvicinə fürsət bulmuşdu. Əlqissə, Əbu Musa Əş’ərini irsal edüb ol övrətə talib olduqda və Əbu Musa bu məsləhət üçün təvəccöh qıldıqda təriqi-təvəccöhündə Həzrəti-Hüseynə mülaqi olub, Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ya Əbu Musa, təvəccöhün nə canibədir?". Cavab verdi ki, ya İbn Rəsulullah, mütəlləqeyi-İbn Zübeyri Yezid bin Mü’aviyə içün mütalib qılmağa əzm etmişəm. Hüseyn ayıtdı: "Ey Əbu Musa, əgər ol məsturə Yezidin əqdindən imtina’ etsə, bənim içün tələb qıl". Əbu Musa üç şəxsin vəkili olub, ol xatunun hərəmsərayına yetdikdə xatun ənva’i-e’zazü ehtiram etdikdən sonra ayıtdı: "Ya Əbu Musa, bu bəndəxanəyə təşrif buyurduğunuzdan qərəz ola?" Əbu Musa ayıtdı: "Ey müxəddəreyizəman vey məstureyi-dövran, sən kibi nazəninə künci-’üzlət və guşeyi-vəhşət bəkləyüb oturmaq münasib görünməz. Bə’zi kimsənələr əlaqeyi-təzvicinə talib olmuşlar, əgər rüxsət var isə, ərz edəyim". Ol məsturə ayıtdı: "Ya Əbu Musa, əhli-səadət səlahından [təcavüz murisişəqavətdir, xüsusən sənin səlahından] ki, mütəzəmminikəmali- səadətdir". Əbu Musa ayıtdı: "Vüsalına talib və təzvicinə rağib olanların biri Yezid bin Müaviyə, biri Hüseyn bin Əli, biri Əbdullah bin Ömər və biri bənəm". Xatun ayıtdı: "Ey Əbu Musa, bən bir növcəvanam, sən bu qərəzdən fərağət qıl və biqərəz bəyan et ki, ol üç şəxsdən qansı bana ənsəb və əlyəqdir". Əbu Musa ayıtdı: "Əgər hökumət muradın isə, Yezidi qəbul et və əgər hüsni-surət istərsən, Əbdullah bin Ömər ittisalına rəğbət qıl və əgər səadəti-axirət təmənna qılsan, Hüseyn [bin] Əlinin daməniittisalın əldən buraxma". Xatun ayıtdı: "Hökumət əsri-zaildir və hüsni-surət fənaya qabildir. Xatirim nicati-axirət və müsahibətiZəhraya maildir". Pəs, bu vəchlə iqrar olub Əbu Musa ol xatunu Hüseyn üçün əqd qıldı və bu xəbər Yezidə yetdikdə mühərrikisilsileyi- ədavət əsli oldu. Şe’r: Çərx hər fitnə kim, istər qıla aləmdə ’əyan, Əshəli-vəch ilə əsbabına əncam verür. Salub ol fitnə binasının əsasın əvvəl, Ruzigar ilə ana surəti-itmam verür. * * * Səkkizinci bab. Müslimi-Əqilin şəhadətin bəyan edər Rəvayətdir ki, ol afitabi-zülmətsuzi-risalət və mahtabi-aləmə fruzi-sə’adət, yə’ni "Yucahidunə fi-səbi-li’llahi" təriqinin müqtədası və "Və cahidil-kuffarə" mə’rəkəsinin sahiblivası. Şe’r: Şahi-eyvani-risalət, mahi-gərduni-vəfa, Mə’dəni-ehsanü rə’fət mənbə’i-sidqü səfa. Xazini-gənci-şəriət, məzhəri-əsrari-din, Sərvi-gülzari-nübüvvət, dürri-dürci-istəfa. Buyurmuş: "İnnəl’əbdə əzisbəqət ləhu mənzilətun ləm-yəbluğha bi’-aməlihi ibtəlahu’llahu fi-cəsədihi əv fi-malihi əv fi-vələdihi summə səbbərəhu ’əla zalikə hətta yəbluğə mənzilətu’lləti səbəqət ləhu", yə’ni bir bəndeyi-qabil ki, sabiqeyifitrətdə iste’dadi-fitri ilə bir dərəceyi-ə’la və bir mərtəbeyi-ə’mali-salehə və əf’ali-sütudə ilə hasil etmək mümkün olmaya, lacərəm ol bəndəyi Vacibül-vücud bəlalar ilə imtahan edüb, ya mövti-övladla qərarın alur və ol müsibətlərdə ana səbr verüb, ol səbrlə müstə’iddi-idraki-mərtəbeyi-miqdar qılur. Şe’r: Hər təmənna qılsan ey arif, bəladan istə kim, Hər bəla zimnində bir rahət müqərrərdür sana. Etmək olmaz bibəla idraki-neyli-hər murad. Gər bəla çəksən, muradi-dil müyəssərdür səna. Filvaqe’ çün dünya badiyeyi-fənadır və cəmi’i-əhvalı bibəqadır, dünyada bəla çəkən dünyadan çıxdıqda xilas olduğun idrak etsə, şükr etməzmi və rahətdə olan tərki-dünya qıldıqda fövt olan rahət təəssüfünün əzabı ana yetməzmi? Hüseyni-Mənsuri-Arifdən məşhurdur ki, bir gün münacatında derdi: "İlahi, həqiqətin həqqi üçün xəzaneyi-bəlayyatın əbvabını məftuh edüb, hər bəla var isə, bana ruzi et və bəni cəmi’i-bəlada imtahan qıl. Əgər təriqi-məhəbbətdə’inani-iradətimi zərrəyi münhərif görsən, bəni silsileyi-əsdiqadan ixrac edüb mərdud eylə. Həqqa ki, əgər miqrazi-riyazət birlə zərrə-zərrə ə’zayi-vücudumu qət’ etsələr hərgiz kəmali-iradətimdə nöqsan olmaya və surəti-sədaqətim təğəyyür bulmaya". Şe’r: Aşiq oldur ki, cəfa tiğindən ikrah etməyə, Zərrə-zərrə qılsalar ə’zasını, ah etməyə. Qan içə, səbr eyləyə, hər dəm fəğanü ah edüb, Dərdi-eşqi-yardan əğyarı agah etməyə. "Ruhül-ərvah"dan nəqldir ki, bir gün bir ’əziz bir bimar dərvişin ibadətinə varub və anı ənva’i-bəliyyata giriftar görüb təsliyə təriqilə ayıtdı: "Ey dərviş, aşiq mə’şuqun cəfalarına səbr etməsə, də’vayiməhəbbətdə sadiq degil". Dərviş ayıtdı: "Ey əziz, qələt dedin, ’aşiq mə’şuqun bəlalarından zövq bulmasa, ’aşiq degil. Şe’r: Aşiq oldur kim, bəla zövqünü idrak eyləyə, Eşq dərdi dəmbədəm könlün fərəhnak eyləyə. Ey ’arif, əhli-məhəbbət bəlaya səbr etməklə sayir xəlqdən mümtaz olurlar və ərbabi-vəfa cəfaya təhəmmül qılmaqla hərimi-vüsala təriqi-məhrəmiyyət bulurlar". Şe’r: Də’vayi-məhəbbət etmək asan olmaz, Cəm’ olmaz əgər könül pərişan olmaz. Aşiq qəm oduna yanmasa şəm’sifət, Məqbuli-hərimi-vəsli-canan olmaz. Əbdullahi-Mübarək rəvayət etmiş ki, bir gün əziməti-Kə’bə qılub səhrada tənha yürürkən bir tifl gördüm ki, şəm’i-rüxsarından afitabitaban nur alurdı və gisuyi-müşkbarı afitaba sayə salurdı. Mütəhəyyir olub dedim. Şe’r: Xizrdir bu tifl, ya İlyas, ya abi-həyat, Kim yürür tənha, bulur anı görən qəmdən nəcat. İstiqbal edüb səlam verdim, cəvab verdi. Dedim: "Kimsən?" Dedi: "Həq bəndəsi". Dedim: "Qandan gəlürsən?" Dedi: "Həqdən gəlürəm". Dedim: "Qanda gedərsən?" Dedi: "Həqqə gedərəm". Dedim: "Bu səhrada nə tələb edərsən?" Dedi: "Haq rizası". Dedim: "Tuşeyi-rahın nədür?" Dedi: "Təqvadır". Dedim: "Bu badiyeyi-xunxarda tənha necə tərəddüd edərsən?" Dedi: "Ziyarətinə mütəvəccih olduğum bəndən qafil olmaz". Dedim: "Ey məxdumzadə, əgərçi surətdə tiflsən, əmma mə’nidə kamil görünürsən. Aya, qansı qabilədənsən?" Dedi: "Ey İbn Mübarək, biz surətdə kuyi-məhəbbət bəlakeşləriyüz və guşeyi-möhnət müşəvvəşləriyüz, yə’ni məzlumlar və məhmumlərüz. Gah istilayiə’dadan xatiri-pərişanımız müztər və gah qübari-vadiyi-qürbətdən mir’atimuradımız mükəddər. Əmma həqiqətdə, səlatini-məmaliki-qürbü qəbuluz və sükkani-süradiqati-məqami-vüsuluz. Bizdəndir gərmiyyəti-həngameyi-Məhşər və bizdəndir ifazeyi-zülali-Kövsər". Beyt: Biz bəqa mülkünün istiqlalla sultaniyüz, Mə’ni ilə baqiyüz, surətdə gərçi faniyüz. Bunu deyüb nəzərimdən qayib oldu və xatirim müfariqətindən qayətdə küdurət buldu. Təvafi-Kə’bə müyəssər olduqda gördüm ki, ol tifl bir məcmə’də məsayili-həramü həlalü nəql edər. Həqiqətin sual etdikdə dedilər: "Bu adəm AliƏba və nuri-dideyi-Mustəfavü Murtəzadür. Budur müqtədayi-əhli-yəqin, yə’ni Əli ibn Hüseyn Zeynəlabidin". Pəs, xidməti-şərifinə müşərrəf olub, əlin öpüb üzrlə ayıtdım: "Ya İbn Rəsulullah, nə kim qəbuli-məsaibdən və rif’əti-məratibdən şərh etdinüz, sərihü səhihdir. Filvaqe’, bəla nişaneyi-qürbi olmaseydi, əhibbaya nəsib olmazdı və möhnət iqtizayi-kəmal bulmaseydi, ərbabi-ta’ətə ixtisas bulmazdı". Şe’r: Qabili-feyzi-bəla şayisteyi-dərgah olur, Hiç şək yox kim, bəla məxsusi-əhlullah olur. Bu şərtlə ki, bəla nişaneyi-qürbi-İlahi və mövcibi-hüsuli-sə’adəti-namütənahidir. Kəmali-qürbü qəbul Həzrəti-Rəsul övladü ətba’ində həsr olunmuşdur və nəhayəti-ülüvvi-mənzilət anlarda ixtitam bulmuşdur. Zira zümreyi-növ’i-bəni-Adəmdən, bəlkə cümleyi-məxluqati-əhli- ’aləmdən heç afəridə anlarca bəlaya səbr etməmiş və heç fərdə anlarca asari-bəla yetməmiş. Ol cümlədəndür Müslimi-Əqilün və övladının keyfiyyəti-şəhadətləri və vəqayei-ənbuhü möhnətləri. Əncümənarayi-məcalisi-möhnətü qəm və çehrəxəraşi-ərayisimatəm bu sürudla növhə bünyad etmiş və bu növhə ilə şəhidlər matəmin dutmuş ki, Müslimi-Əqil Həzrəti-İmamı vida’ edüb, Məkkədən Mədinəyə gəldikdə kəsrəti-müxalifdən ehtiraz edüb, gecə ilə şəhrə girüb Həzrəti-Rəsulin mərqədimübarəklərin ziyarət edüb, vida’ etdi və məzari-şərifdən kəndü mənzilinə getdi. Əlqissə, qərar etməyüb iki növrəs oğlu var idi; biri Məhəmməd nam səkkiz yaşında, lətafəti-hüsnlə bir xurşidi-aləmtab və biri İbrahim nam yeddi yaşında, təravəti-rüxsarlə bir laleyi-sirab. Anları belə alub və baqi ’əyalü ətfalla vida’qılub, həm ol gecə Kufə əzimətinə rəvan oldu. Şe’r: Ahi-bərqasayla bir əbri-atəşbardı, Rəhgüzarı əşki-alindən qamu gülzardı. Rəhbəri göz yaşı, kusi-rehləti sövti-fəğan, Tuşəsi qəm, həmdəmi daği-dili-əfgardı. Çeşmi pürxun, əşki gülgun, könlü məhzun, qəddi xəm, Qüssədən hər gün pərişan, hər gecə bimardı. Bu təriqilə qət’i-təriq edüb mənazildə və mərahildə ənva’i-məkkarə və əsnafi-şədaid görüb, gah zülməti-dudi-ahla əlamətimənazil edüb, acizü sərgərdan olmaqla bir müddətdən sonra Kufəyə yetdi. Dari-Muxtar deməklə mə’ruf bir mənzilə nüzul etdi. Əşrafü ə’yani-Kufə qüdumindən xəbərdar olub, güruh-güruh gəlib, izharişövq edərlərdi və təriqi-mütavi’ət göstərüb, bey’ət alub gedərlərdi. Əlqissə, cüz’vi zəmanda on səkkiz bin mübarizi-nami daireyibey’ətə girüb dəsti-iradət daməni-təvəllasinə möhkəm etdilər. Müslimi-Əqil ol taifənin mir’ati-əməllərində surəti-ixlas müşahidə qılub, xatiri-cəm’lə Həzrəti-İmama anların ita’ətü inqiyadlərin e’lam edüb, hüzuri-şərifin istid’a qıldı. Nümani-Bəşir ki, Kufədə Yezid canibdən hakim idi, Müslimin gəlüb Hüseyn üçün xəlqdən bey’ət alduğun mə’lum eidikdə əhli-Kufəyi bir gün came’i-Kufəyə cəm’ edüb, kəndü bizzat minbərə çıxub nida qıldı ki: "Ey əhli-Kufə, bu mə’lum oldi ki, siz Müslimi-Əqili gətürüb ağazifəsad etmişsiz. Bu hərəkət münasib degil. Yezid hakimi-qəhhar və məlikicəbbardür. Bu əhvala ittila’ bulduqda sizə siyasət lazım gəlür və qəzəb mütəvəccih olur". Gördü ki, mücərrəd təhdidlə ol fitnə təskin bulmaz və nəsihətilə islahpəzir olmaz. Yezidin Kufədə olan müxlisləri, misli-Əbdüllah bin MüslimiBahili və Əmmar bin Vəlid və Ömər bin Sə’d Yezidə surəti-hal ittifaqilə vaqiəyi ’ərz etdilər bu məzmunla ki: "Şəhbazi-şikarəndazinişiməni- izzü ’əla Hüseyn bin Əliyyi-Murtəza fəthi-məmalik həvasiylə aşiyanəsindən pərvaz edüb, ibtidayiəzmində şəhpərinüsrətsayəsin diyari-Kufəyə bıraxmışdır. Və ol sərçeşməyi-tufani-cəladətdən bir cuybari-bəla canibi-İraqa axmışdır. Əgər vəqtlə bu əmrə tədarük olunmasa və vəqtlə bu dərdə dəva bulunmasa, mürurla sərrişteyi-tədbiriümur əlindən gedər və bu diyarın təmamiyi-əşrafü ə’yanı ana təvəccöh edər. Əgər Kufəyə ehtiyacun var isə, bir valiyisahibsiyasət irsal et". Yezidi-pəlid bu əxbari-məlalətasara ittila’ bulduqda və bu surətiəhvala müttəle’ olduqda, təvəhhümi-zəvali-ne’mət dili-biqərarının qərarın alub və xövfi-izaleyi- dövlət ol bisəbatı iztiraba salub, diqqətitəmamla mülkünün nizamına mütəvvəcceh oldu. Və həm ol saət töhməti-təqsirlə Vəlid bin Ütbəyi Mədinə əyalətindən ’əzl edüb yerinə İbnül-Əşdəqi nəsb qıldı və Kufə xüsusunda ə’zamiə’yani- dövlət və əqdəmi-ərkani-həşməti olan Sərhun [nam vəzirlə müşavirət qıldıqda Sərhun] ayıtdı: "Ey xəlifə, əgər muradın isə bu fəsad rəf’ olmaq və bu naireyi-fitnə intifa bulmaq, Nümani-Bəşiri ki, bir piri-həqirdir, Kufədən ’əzl edüb yerinə Bəsrə hakimi olan Übeydullahi-Ziyadı nəsb qıl ki, ol əmri-əmarətdə nadirdir və dəf’i-hər fəsada qadirdir". Şe’r: Xari-divari-riyazi-mülkü millət hifziçün, Nuki-tiği-abdari hakimi-xünriz olur. Hökm miqdarincə hakimdə siyasət həm gərək, Nişə kim, ifratı hər fe’lin fəsadəngiz olur. Yezid Sərhun səlahın qəbul edüb Übeydullahi-Ziyada bir namə yazdırdı bu məzmunla ki: "Haliya əlsineyi-əhibbayi-sadiq və əfvahi-əviddayi-müşfiqdən bu müstəfad olundu ki, Hüseyn bin Əli bənim ki, xəlifeyi-zəmanam, bey’ətimdən inhiraf edüb, ətrafü cəvanibə namələr göndərüb xəlqi kəndiyə də’vət etməkdədir. Xüsusən Bəsrə əhlinə və Kufə xəlqinə andan nəvazişnamələr gəlüb, anlardan ana məkatibü mərasil getməkdədür. İmdi sən ki, Übeydullahi-Ziyadsan, misali-vacibül-imtisalım varid olduqda və məknunü və məzmunü vüzuh bulduqda gərəkdir ki, bu əmri nəfsi- Bəsrədə təvəhhüs edüb, bu fitnəyə bais olanları buldurub dəf’ü rəf’ etdikdən sonra kəndü canibdən bir mö’təmid kimsənə Bəsrədə naib edüb bizzat Kufə diyarinə təvəccöh qılasan. Və ol diyarın dəxi əyalət və hökumətin kəndünə müqərrər bilüb zəbtü rəbtində mücidd olasan. Və bilmiş ol kim, bənim xaniiltifatımdan nəvaleyi-ehsana ol vəqt istehqaq bulursan və xəzaneyimərhəmətimdən təşrifi-istehsana ol dəm müstəhəqq olursan ki, me’mari-fərasətin səngi-hərasətdən ətrafi-İraqa bir hisari-müstəhkəm çəküb və tərəddüdi-ə’da rəhgüzarinə səngrizeyi-tədbirü tədarük töküb, fürsət verməyəsən ki, Hüseyn bin Əlinin minbə’d nəsimi-təsəvvürü ol gülzara güzar edə və ol büq’ə əhlindən ana mütəvatir rüsulü rəsail gedə. Və anda olan mühibbü müxlisləri buldurub dəf’ü rəf’ edüb, inayətimə ümidvar olasan". Yezidin məktubi Übeydullaha irişdikdə İttifaqən həm ol zəmanda Həzrəti- Hüseynin Səlman nam bir məmlüki məktublar gətürib bə’zi kimsənələri təriqihəqqə irşad etmək iştiğalində idi. Übeydullahi-Ziyad vaqif olub və bə’zi müsəlmanları dəxi anınla müttəhim qılub qətl etdikdən sonra yerinə qarındaşın tə’yin edüb Kufə canibinə rəvan oldu və kəmali-ehtimamla İraq hifzinə təvəccöh qıldı. Bə’zi təvarixdə bu məsturdur ki, ol müfsid Kufə qürbinə yetdikdə təhəmmül etdi, ta gecədən iki saət ötdü. Pəs, təğyiri-surət qılub başına bir əmmameyi-mişkin sarub, haşimilər kibi teyləsan buraxub niqabla rəvan oldu. Əşrafü ə’yani- Kufədən mütərəssidi-qüdumi-Həzrəti-İmam olub intizar çəkənlər ol vəz’ü vüqarla anı Hüseyn bin Əli təsəvvür qılub istiqbal edüb rikabi-hümayüninə yüz sürüb derlərdi. Şe’r: Əlminnətü lillah ki, murad oldu müyəssər, Şad eylədi aşiqlərini vəsl ilə dilbər. Təbdil olunub ruzi-vüsala şəbi-hicran, Xurşid çıxub eylədi afaqı münəvvər. Və önünə düşüb nəhayəti-tə’zimü təkrimlə darül-əmarəyə yetdikdə Nümani- Bəşir vəhm edüb, darüləmarə dərvazəsin bağlayub, üzərinə çıxub avaz yetirdi ki, ey nütfeyi-Rəsulullah, bu fitnəyə bais olma və təsəvvür qılma ki, bu mülkü Yezid sənin təsərrüfində qoyub təəllül qıla. Nə rəva bir zəhmətə irtikab etmək ki, əqrəbi-zəmanədə zaye’ola? Şe’r: Aqil oldur ki, etdügi əməlin, Fikr edə ibtidadə əncamın. Ol degil kim, təəmmül eyləməyüb, Keçirə qəflət ilə əyyamın. Hala səlah oldur ki, bu gecə bir qeyr mənzildə aram dutub istirahət qılasan. Sabah olduqda nə kim, səlah isə, əməl oluna. Əhli-Kufə Nümani-Bəşirə tə’n edüb təhdid edərlərdi ki, ey bədbəxt, bu Hüseyn bin Əliyyi-Murtəza və nəqdi-bərgüzideyi-Mustəfadır. Darül-əmarə düxulindən mən’ etmə və təriqi-müxalifətü mü’anidət dutma. Müslimi-Əqil ol məcmə’də idi. Həqiqəti-hal mə’lum edüb nida qıldı ki, ey qövm, bu şəxs Hüseyn bin Əli degil. Məftuni olman, hiləsinə e’timad qılman. Übeydullahi-Ziyad hücumi-’ammdən ehtiraz edüb, çehreyi-napakdan niqab alub kəndüsin izhar etdikdə Nümani-Bəşir andan vaqif olub, dərvazeyi-qəsri açub, Übeydullahi-Ziyad qəsrə girüb, sayir əhli-Kufə novmid olub mütəfərriq oldılar və güruh-güruh mənzillərinə təvəccöh qıldılar. Sübhdəm ki, sədayi-kusi-növbəti-səlatini-zalimpişə dideyi-sükkani-sərapərdeyi- rahətdən xabi-qəflət aldı və zümzümeyi-füssaqi-səbuhikeş dimaği-ərbabi- ləhv dəğdəğeyi-tərəddüdi-fəsad saldı, Übeydullahi-Ziyad istiqlalla məsnədi-hökumətdə qərar dutub və ə’yanü əşrafi-Kufəyə tövqi’i-hökumətü əyalətin ibraz edüb, gah məva’idi-əşfaqü əltafla cəbbari-kəsri-qülub oldu və gah və’iditəhdidlə anları siyasətdən xəbərdar qıldı. Müslimi-Əqil bu halətdən xəbərdar olduqda, xatiri-şərifinə vəhm müstövli olub dari-Muxtardan çıxub Hani bin Ürvə mənzilinə gəlüb ayıtdı: "Ey Hani, bən bu mülkdə qəribəm və səndən qeyrə e’timad etməzəm və hala bu əhvalın sərəncamı mə’lum olanadək bana sənin mənzilində olmaq münasibdür". Hani bin Ürvə mübahatlar qılub, ol Həzrətə kəndü sərayində münasib mənzil tə’yin edüb və ol şərəfdən əfsəri-’izzü e’tibarı asimana yetdi. Həm ol daireyi-bey’ətində olan müxlislər mülazimətində tərəddüd edərlərdi və xidmətinə gəlüb gedərlərdi. Əmma Übeydullahi-Ziyad, ol müdbiri-pürfəsad, şamü səhər Müslimin təcəssüsü təfəhhüsündə olub, bir gün Müfəzzəl nam bir məmlükinə ayıtdı: "Ey Müfəzzəl, Müslimin bu şəhərdə olub Hüseyn üçün xəlqdən bey’ət alduğın təhqiq etmişəm, əmma bilməzəm qandadır. Əgər təcəssüs edüb, mə’lum edəcək olsan, səni malımdan azad edərəm, bəlkə ənva’i-əltafla dəxi bərmurad edərəm". Müfəzzəli-bidövlət ol xidməti qəbul edüb təcəssüs edərkən bir gün came’i- Kufədə bir pakizəsurət mö’min görüb xatirində cəzm etdi ki, bu Müslimin mütəəlliqatından olacaqdır. Hüzuruna gəlüb ayıtdı: "Ey mö’mini paksirət, bən mö’təqidi-Hüseynəm və bin aqça nəzr etmişəm və gətürmişəm ki, Müslimə verəm. Əmma bilməzəm ki, qandadır? Bir lütf et, anı bən fəqirə göstər". Şe’r: Gərdənimdən, kərəm et, silsileyi-qeydi götür, İltifat eylə, bəni mənzili-məqsuda yetür. Ol mö’min ayıtdı: "Ey əziz, bunca xəlq arasında nə bildin ki, bən şi’eyi- Hüseynəm?" Müfəzzəl ayıtdı: "Hüsni-xisalın və lütfi-əf’alın şəhadət verdi". Ol mö’mini-dilqafil anın qövlinə təsdiq verüb ayıtdı: "Ey arif, qələt etmədin, bən ol tayifədənəm və bənə Müslimi-Əvsəcə derlər". Şe’r: Ey bəsa sidq kim, zərər yetürür, Qailə möhnətü bəla gətürür. Əlqissə, Müslim bin Əvsəcə ol məl’unu alub Müslimi-Əqilin xidmətinə gətürdi və hadiyi-tövfiq olub, mənzili-məqsudinə yetürdi. Müfəzzəl Müslimin didarına mübahat qılub, əlin öpüb, nəzrin mülazimlərinə təslim edüb, müshəf gətürib, qəsəm yad edüb bey’ət alub andan çıxdıqda Übeydullahi-Ziyadı əhvaldan vaqif etdi. Übeydullahi-Ziyad ol vaqi’ədən müttəle’ olduqda filhal məcmə’iamm edüb, ol məcmə’də Əsmayi-Xaricədən və Məhəmmədi-Əş’əsdən Hani bin Ürvənin əhvalın istifsar edüb ayıtdı: "Ol qandadır ki, görünməz?" Dedilər: "Ya əmir, ol bihüzurdur". İbn Ziyad ayıtdı: "Ol bihüzur degil, əmma eşitdim ki, bir mane’i var. Nə qədər mane’ var isə, bir zəman bu məclisə gəlmək olur". Hani bin Ürvəyə xəbər göndərib Übeydullahi-Ziyadın şövqün izhar edüb hüzurun lazım etdilər. Hani bin Ürvə əziməti-mülaqat edüb, mənzilindən çıxub qəsri-əmarəyə yetdikdə əshabinə ayıltdı: "Ey əzizlər, bu gün bu qəsrdən bənim könlümə bir vəhm müstövli olub, əcəb ki, bu gün bu qəsrdən bana bir zərər irişməyə". Əshabü əhbab ana təsəlli verib ayıtdılar: "Xatir təsəlli et, nolacaqdır?". Hani bin Ürvə qəzaya riza verüb və daireyi-təslimü təfvizə girüb, məclisə qədəm basub, səlam verdikdə İbn Ziyad anın səlamn kinayə ilə alub ana surətiqəzəb göstərdi. Hani ayıtdı: "Ey əmir, nə vaqe’ oldu?" İbn Ziyad ayıtdı: "Nə vaqi’ə bundan ziyad ola ki, Müslim bin Əqili mənzilində pünhan edüb, zəmanzəman xəlqi bey’ətə təklif qılub, mülk əhvalın pərişan edərsən". Hani inkar etdi. Übeydullah Müfəzzəli hazır edüb ana infi’al verdi. Hani gördü ki, inkara məcal yox, mö’tərif olub üzrlə ayıtdı: "Ey əmir, həqqa ki, anı bən ixtiyarımla mənzilümə gətürmədim. Kəndü istilayi-şövkətinizdən mütəvəhhim olmağın bənim mənzilümə pənah gətirüb, bana dəxi anın mən’ində həya mane’ oldu. İmdi çün bənim mənzilimdə anın olduğuna rizayişərifiniz yoxdur, müraciət etdikdə ixrac edəyim". Übeydullah ayıtdı: "Heyhat, heyhat, sən Müslimi gətürüb təslim etməyincə getməgün mümkin degil". Hani ayıtdı: "Bu hərgiz müyəssər olmaz və surət bulmaz ki, bən Müslimi sənə təslim edəm". Übeydullaha qəzəb müstövli olub anın həbsinə əmr etdi. Əsmayi-Xaricə fəryada gəldi ki, ey qəddari-nabəkar, vey bədəhdi-çəfakar, biz bu dərdməndi bir əhdlə və şərtlə məclisünə gətürdük, hala bu nə əməldür? Übeydullahın qəzəbi ziyadə olub, Əsmayi-Xariciyə izalar etdirüb buyurdu ki, Hani bin Ürvənin bədəni-zəifin üryan etdilər və beş yüz taziyanə urub iqabinə çəkdilər. Və Hani bin Ürvə səksən doqquz yaşında bir pir idi. SöhbətiRəsulullaha müşərrəf olmuş mö’təmidi-səhibtövqir idi. Hüzzari-məclis istişfa edüb anı endirdilər. Yer yüzünə düşdükdə rəhmətə vasil oldu. Şe’r: Qıldı cəlladi-fələk xunrizlik bünyadini, Etdi zahir dövri-zalim adəti-mö’tadini. Bağbani-dəhr açub xuni-cigər sərçeşməsin, Qan ilə sirab qıldı gülşəni-bidadini. Bu xəbər Müslimi-Əqilə irişdikdə ol Həzrət iki oğlun Şüreyh Qazi evinə göndərüb, kəndü iste’dadi-hərblə mühəyya olub daireyi bey’ətdə olan yekcihətlərə nida etdirdi ki, ey təriqi-müsa’idətdə mərdanəyəm deyən səadətməndlər, vey meydani-mücahidətdə sərbazlıq də’vasın qılan sərbüləndlər! Bismillah, bu gün izhari-əqidət günüdür və bu dəm isbati-cəladət dəmidür. Rəvayətdir ki, filhal igirmi bin miqdarı sipahi-xunxar və mübarizi- xəncərgüzar iste’dadi-rəzmlə Müslim hüzurində qəsriəmarəyə mütəvəccih oldılar. Və ol qəsri-rəfi’ül-bünyanı nigini-xatəm kibi əhatə qıldılar. Übeydu Uahi-Ziyad ol hala vaqif olub, kəndü qəsr içində qalub sayir əskərə Məhəmmədi- Kəsiri sərəskər edüb, rüxsətiməqatilə və müharibə verdi. İki canibdən nirani-müharibə işti’al bulub və həngameyi-rəzm gərm olub. Şe’r: Əfsəri-rayət oldu gərdunsay, Çıxdı çərxi-bərinə naleyi-nay. Kus fəryadı oldu aləmgir, Müjdeyi-mərg verdi sövti-nəfir. Qoymayub yerdə nə’li-rəxş dəfin, Ərseyi-məhşər oldu ruyi-zəmin. Bəs ki, toprağa çərxi-kəcrəftar Xəlqin abi-həyatın etdi nisar. Içüb əczayi-xak abi-həyat, Dirilüb oldu qabili-hərəkat. Yer yüzündən qopub Süha manənd, Eylədi meyli-asimani-bülənd. Züləmat etdi rəzmgahı qübar, Ruzi-rəzm oldu gərddən şəbi-tar. Ol şəbi-tarə şəm’i-bəzməfruz, Oldi nuki-sinani-aləmsuz. Ol mə’rəkeyi-pürşur və məhləkeyi-pürfütura növbaveyi-gülzari Bəni-Xəlil, yəni əşcə’i-sənadidi-ərəb Müslim bin Əqil səməndi-kuhtəmkini-bərqseyrlə cövlana gəlüb və bir əlinə əf’iyi-rəmhi-xunxar və bir əlinə əjdəhayi-tiğisa’i-qəkirdar alub, hər həmlədə bir cümləyə zəhri-fəna içürirdi və hər nə’rə ilə bir güruhün tüyuriərvahin aşiyani-bədəndən uçururdu. Şe’r: Dönərdi gəh yəminü gəh yəsarə, Salurdı lərzə xəsmi-biqərarə. Dəmadəm rəzm bazarın qılur tiz, Tökərdi qan, çalardı tiği-xunriz. Ururdu Heydəri-Kərrardan dəm, Anın rəzmində bir zal idi Rüstəm. Übeydullahi-Ziyad ki, qəsrdən mə’rəkeyi-məsafa nəzzarə qılurdı və Müslimi-Əqilin keyfiyyəti-şüca’ətin bilürdi, kəndü ləşkərin məğlub və Müslim ləşkərin qalib görüb hüzurində olan rüəsayiKufəyə hökm etdi ki, əhli-Kufəyə təhdid edələr. Pəs, Kəsir bin Şihab, Məhəmməd bin Əş’əs və Şimr Zilcövşən kibi bədbəxtlər nida yetürdilər ki, ey əhli-Kufə, budur Şamdan ləşkəri-bihesab bu canibə təvəccöh etmişdir, bəlkə həvaliyi-şəhrə yetmişdir. Vəqtdir ki, cəmi’iəhlü əyalınız əsir ola və cümleyi-malü mənalınız nöqsani-qarət bula. Kəndünizə rəhm edin və fürsət var ikən hər birinüz bir canibə gedün. Şe’r: Rə’dü bərq ilə bu səhraya təvaccöh qılmış, Mərg baranını yağdırmağa bir tirə səhab. Qopun, ey qəmzədələr, seyl güzərgahindən, Getmədən suya fərağət evi manəndi-hübab. Əhli-Kufə ki, zatlərində səbati-e’tiqad yox idi, bu hekayətdən mütəvəhhim olub güruh-güruh həzimətə təvəccöh qıldılar və Pərvin kibi cəm’ ikən Bənatünnə’ş kibi mütəfərriq oldular. Əlqissə, aftab qürub edənədək igirmi bin mübarizdən otuz nəfər qaldı və anlar dəxi Müslim nəmaza məşğul olduqda gedüb, Müslim tənha qalub mütəhəyyir oldu. Cismi aləti-hərbdən azürdə və halı ənduhi-qürbətdən əfsürdə. İztirabla şəhrdən çıxmaq qəsdinə tərəddüd edərkən Sə’id bin Əhnəf ol Həzrətə uğrayub ayıtdı: "Ey seyyid, ehtiyat eylə ki, əbvabi-şəhrə sərhənglər tə’yin olunub, sənin qəsdindədirlər". Müslim ayıtdı: "Məsləhət nədir?" Sə’id ayıtdı: "Bənimlə gəl". Müslim mütabiət qılub, Sə’id Müslimi Məhəmməd Kəsir mənzilinə gətürüb e’lan etdükdə Məhəmməd Kəsir çıxub, minnətitəmamla e’zazü ehtiram edüb Müslimi-Əqili evində pünhan eylədi. Ol gecə gedüb sübhdəm ki, me’mari-sərayi- afəriniş qəsri-lacivərdfamı zərəndud etdi və xəncəri-şü’ai-xürşidlə şəbistanlar şəm’inin rişteyi-həyatında və’də yetdi. Şe’r: Pərdeyi-setri nəsimi-sübh bərbad eylədi, Fitnəyi bidar edüb bidadı bünyad eylədi. Übeydullahi-Ziyad qəmmazlərdən və casuslərdən ol əhvalı mə’lum edüb, Məhəmməd Kəsir məclisə gəldikdə ayıtdı: "Ey Məhəmməd Kəsir, Müslim sənin mənzilindədir, gətirməz isən sənə siyasət edərəm". Məhəmməd Kəsir sahibi-şövkət kimsənə idi, kəsrəti-qəbailinə e’timad edüb cəvab verdi ki, ey İbn Ziyad, bən dəxi Hani bin Ürvə degiləm ki, bənə hökmün cari ola. Bu sözdə ikən sədayi-nayi-rəzmi və xüruşi-kusi-hərbi aləmə qovğa bıraxdı. Übeydullahi-Ziyad ayıtdı: "Bu nə qovğadır?" Dedilər: "Ey əmir, Məhəmməd Kəsirin əqvamı müsəlləh olub, on bin miqdarı mübariz qəsri-əmarəyə mütəvecceh oldılar və cidalü qitala əzimət qıldılar". Übeydullahi-Ziyad ol fitnədən vəhm edüb, Məhəmməd Kəsirin oğlun yanında mühafizə qılub kəndüyə rüxsət verdi ki, çıxub qövminə təskin verə. Məhəmməd Kəsir qəsrdən çıxub, qövminə təskin verib mənzilinə gəldikdə Süleyman Sürədi Xüzai və Muxtar bin Əbu Übeydə və Rifa’ə Azib hazır olub ayıtdılar: "Ey əziz, ittifaqla cəhd et ki, yarın oğlunu bu zalim qeydindən qurtaralım və Müslimi alub, kəndü qəbiləmizə gedüb, bir əzim ləşkər cəm’ edüb Hüseyn bin Əli mülazimətinə varalım". Məhəmməd Kəsir əqvamıyla bu məsləhətdə qərar vermiş ikən İttifaqən canibi-Şamdan Amir bin Tüfeyl ki, Übeydullahi-Ziyad müavinətinə müqərrər olub gəlirdi, ol zəmanda on bin mübarizlə yetüb, Übeydullahi-Ziyad ol ləşkər qüvvətiylə məğrur olub, Məhəmməd Kəsirin ehzarinə əmr etdi. Məhəmməd Kəsir dəxi otuz bin miqdarı ləşkər qövmindən hazır edüb, qəsri-əmarəyə mütəvəccih oldu. Əmma ləşkərin dışrada qoyub, kəndü tənha qəsrə girüb Übeydullah ilə mülaqat etdi. Übeydullahi-Ziyad ayıtdı: "Ey Məhəmməd, Müslimi-Əqili sevərmisən, ya kəndü canını?" Məhəmməd ayıtdı: "Ey İbn Ziyad, Müslimin canı Allah hifzindədir və bənim canım otuz bin mübariz hisarində". Übeydullahi-Ziyad anın sözündən qəzəbnak olub, bir dəvatla urub nüsxeyisərnivişti- təqdir olan cəbini-mübarəkin məcruh etdi. Məhəmməd Kəsir dəxi biməhaba tiği-abdar çəkib Übeydullahi-Ziyada həvalə qıldıqda ə’yani-Kufə araya girüb, bir növbət hayil oldılar. İkinci kərrə tiğ həvalə qıldıqda Übeydullah fərar edüb, mülazimlərindən birin həlak etməgin Übeydullahi-Ziyadın dəxi mülazimləri ol piri-natəvanı ortaya alub çox müqatiləvü müharibədən sonra şəhid etdilər. Rəhmətullahi əleyh. Şe’r: Ey xoş ol kim, nəqdi-can bəzlində ehmal etmədi, Rəxtü bəxtin qeydi-mülkü malı pamal etmədi. Həq yolunda dutmadı xari-təəllüq damənin, Paybəndi-mülk olub əndişeyi-mal etmədi. Məhəmməd Kəsirin oğlu ol halı görüb, diliranə hərblər qılub babasının intiqamın aldıqdan sonra bir namərdin sinani-zəhrəşikafiylə şəhadət buldu. Şe’r: Ol nihali-növrəsi sındırdı dövran, ey diriğ, Qıldı ol gənci fələk xak içrə pünhan, ey diriğ. Ləm’eyi-rüxsarı xurşidi-cəhanəfruz ikən, Eylədi pünhan səhabi-gərdi-hirman, ey diriğ. Bu hala müqarin Übeydullahi-Ziyad əmr etdi ki, qəsrin qapusın açub ləşkəri dışra çıxub Məhəmməd Kəsirin ləşkəriylə cəng edələr. Ol dilavərlər dəxi təqsir etməyüb, sübhdən şamədək əskəri-Kufə ilə ləşkəri-Şam bir cidad etdilər ki, dideyi-ruzigar anın kibi karzar görmüş degil. Şe’r: Fitnə dəryası yenə mövc urdu, tüğyan eylədi, Əmn mülkün qərqeyi-seylabi-tufan eylədi. Növbəhari-fitnədən açıldı afət gülləri, Seyli-xun hər yan ’ələm sərvin xuraman eylədi. Səfheyi-təsvirtək tər guşə nəqqaşi-əcəl, Surəti-bicanı zibi-lövhi-meydan eylədi. Ərseyi-heycadə düşdükcə mübariz küştəsi, Badpa nə’li ləhəd həfr etdi, pünhan eylədi. Qopdu bir qovğa ki, xəmi-navəki-bidadi-tiğ Çoxları ol rəzm ’əzmindən peşiman eylədi. Axirul-əmr, Übeydullahi-Ziyad ayıtdı: "Bu qövmin cidalı Məhəmməd Kəsir üçündür. Başın qəl’ədən dışra atın, görüb təsəlli olsunlar". Məhəmməd Kəsirin və oğlunun başların qəsrdən dışra bıraxdıqda əhli-Kufə görüb, novmid olub, pərişanhal güruh-güruh mütəfərriq olmağa başladılar. Gecə olduqda o ləşkəri-kəsirdən dəyyar qalmadı. Muxtar Əbu Übeydə gördü ki, inaniixtiyar əldən getdi, əqvamı ilə qəbileyi-Bəni-Sə’də yüz dutdu və Süleyman Sürədi Xuzai ləşkəri məğlub olduğun bildi. Ol dəxi bir yana əzimət qıldı. Çün Müslimi-Əqil Məhəmməd Kəsirin şəhadətin və ləşkərinin mütəfərriq olduğun mə’lum etdi, məlulü məhzun olub derdi. Şe’r: Ey fələk, bir gün bənim rə’yimlə dövran etmədin, Dərd çox verdin, vəli bir dərdə dərman etmədin. Hiç mənzildə bənim müxlislərim cəm’ olmadı Kim, bir əngiz ilə ol cəm’i pərişan etmədin. Əlqissə, mükəddərü müztərib mənzilindən çıxub, şəhrdən çıxmağa yüz dutdu. Gedərkən yolda Möhkəm bin Tüfeylin əskərinə sataşdı. Andan müraci’ət qılub, bir qeyr yana təvəccöh etdikdə məhəlleyi-Dari-Rəbi’də Xalid bin Ziyadın ləşkərinə uğradı. Gördü ki, hər yana təvəccöh qılsa, ləşkərdir. Naçar diliranə bir cəmaət qəlbinə urub çıxdı. Əmma bir məhəlləyə düşdü ki, ol məhəllənin şəhrdən çıxmağa yolu yox idi və ol məhəllədə münafiqlər çox idi. Bir bədbəxt anı ol hey’ətü səlabətlə görüb, Müslim olduğun bilüb filhal Übeydullahi-Ziyada e’lam etdi. Übeydullahi-Ziyad, Nüman Hacibi əlli mübarizlə anın qəbzinə rəvan eylədi. Əmma Müslim gedərək gördü ki, yol çıxmaz. Müraci’ət qıldıqda gördü ki, Nüman Hacibin qulları gəlür. Nacar atından yenüb bir xərab məscidə pənah gətürdi. Nüman Hacib Müslimin mərkəbin bulub, kəndüsindən əsər bulmayub Übeydullaha gəlüb xəbər verdi. Übeydullah tamamiyişəhrə münadilər buraxub hökm etdi ki, hər kimin evində Müslimi-Əqil çıxacaq olursa siyasətə müstəhəqq olur və hər kim bulub gətürsə, bəndən cəmi’i-muradın bulur. Əmma Müslimi-fəqir ol məscidi-viranədə ol gün qərar edüb, şəbi-zülmani ki, zali-zəmanə şəm’i-cəhanəfruzi-aftabi-aləmtabı şəbistani-məğribdə nəzərdən nihan etdi və daməni-gərduni qəriblər və bixanümanlar dudi-ahı dutdu, Müslimi-sərgərdan ol məscidiviranədən çıxub, təriqi-nəcat istəyib hər tərəf tərəddüd edərkən bir salehə övrətin mənzilinə yetüb, təskini-hərarətçün bir şərbət su tələb etdi. Ol övrət su gətirib verdikdən sonra ayıtdı: "Ey əziz, bu şəhr bir qovğalu şəhr olmuşdur və bu məmləkət hala fitnə ilə dolmuşdur. Bənim mənzilim önündən get ki, bana mövcibi-töhmət olmayasan". Müslim ayıtdı: "Ey salehə, bən qəribəm, kimsənə bilməzəm, xanədaninübüvvət və vilayətdənəm. Mümkün olmazmı ki, bana mənzilində bir pənah verəsən və bəni hifz edib bir səvaba girəsən?" Övrət ayıtdı: "Sənə kim derlər?" Müslim ayıtdı: "Bən [Müslimi]-Əqiləm". Ol övrət Müslimə tərəhhüm edüb əlin öpdü və ayağına düşüb, hərəmsərayində mənzil tə’yin edüb xidmətinə qiyam etdi. Müslimi-Əqil əgərçi anda qərar dutmuşdu, əmma xatiri-şərifi cəmi’i-cəvanibdən mütəfərriq idi. Gah Hüseyn bin Əli xəyalında idi ki, aya ol məzlumun bu zalimlərlə əhvalı nəyə müncər ola? Və gah kəndü övladı əndişəsində idi ki, aya bu qürbətdə anların ri’ayətlərin kim qıla? Və gah kəndü fikrində idi ki, aya bənim keyfiyyəti-halım nə surət bula? Bu təfəkkürlə gahi dili-püratəşdən ahi-həsrət çəkərdi və gahi dideyi-nəmdidədən əşki-nədamət tökərdi. Rəvayətdir ki, ol övrəti-salehənin bir oğlu var idi nabəkari-bədkirdar. Ol dəxi ən’amü iltifat ümidiylə Müslim mütalibətində ikən mətlubu müyəssər olmayub tə’əbnak mənzilinə gəldikdə anasın xoşhal görüb səbəb sorduqda, ol salehə ayıtdı: "Ey fərzəndi-sə’adətmənd, dövləti-üqba bizə təvəccöh edüb, Müslimi-Əqil bizim bəndəxanəmizə pənah gətirmişdir. İnşallah, Qiyamət günü anın sə’adətsərası bizim pənahımız olmaq müqərrərdir". Ol bədbəxt heç cəvab verməyüb sabahədək təhəmmül edüb, ələssəbah ki, hüdudişə’şəeyi- xurşid miftahi-əbvabi-tərəddüd oldu və əngizi-fitnəvü fəsad üçün qəmmaz olan səlatini-zalimpişə qürbinə rüxsət buldu, ol məl’un Übeydullahi-Ziyada surəti-hal bildirüb, Übeydullahi-Ziyad Ömər bin Harisə əmr etdi ki, Məhəmməd Əş’əslə üç yüz adam tə’yin et, Müslimi-Əqili dutub gətürsünlər və anın küdurətin mir’atimülkdən götürsünlər. Məhəmməd Əş’əs üç yüz mübarizlə ol övrətin möhnətxanasin mühasirə qılub, Müslim nəmazda ikən sədayi-sümi-sütür istima’ edüb, yerindən durub, silahın mürəttəb edüb dışra çıxdıqda ol güruhimüxalif Müslimə həmlə qıldılar. Ol əxtəri-bürci-nübüvvət aftabi aləmtab kibi tənha tiği-atəşbarla cövlan edüb hər tərəfə əzm etsə, sitarəvar pərişan etməgin ol üç yüz mübarizin əksərin həlak edüb tətimməsin hərasan etdi. Məhəmməd Əş’əs İbn Ziyada peyğam etdi ki, bana mədəd göndər. İbn Ziyad ayıtdı: "Ey namərd, üç yüz adamla bir adama hərif olmamaq nə himmətdir? Dut gətür, yoxsa bu xidmətə qeyri tə’yin edirəm". Məhəmməd Əş’əs gördü ki, müharibə ilə fürsət bulmaz və simurğiQafi-şuca’ət zərbi-dəstlə seyd olmaz, hiylə ilə ayıtdı: "Ey Müslim, bu cədəldən nə hasil olur? Bilirsən ki, cəmi’i-ləşkəriŞama tənha hərif olamazsan. Barı, silahın bıraxub kəndüni bana təslim et. Səni ilətüb Übeydullahdan səninçün aman istərəm". Müslim ayıtdı: "Ey namərd, sənin əmirindən aman istəməzəm. Bilirəm ki, qəddar və birəhmdir". Əlqissə, anın hiyləsin qəbul etməyüb mübarizət meydanında cəladətdən təqsir etmədi. Ləşkər ol halı görüb, bə’zi yer yüzündə anınla cədəl qılub və bə’zi damlara və divarlara çıxub, jaləvəş ol gülbüni-baği-dövlətə daşlar yağdırub, laləvar ə’zasını parə-parə və əndamını çak-çak edüb və baran kibi oxlar tökülmədən gülbüni-cismi bir qönçeyi-peykan oldu. Əlqissə, ol şahbazi-övcisəadət kəsrətisihami- ə’dadan balü pər peyda qılub canibi-firdövsi-bərinə pərvaz qılmaqda ikən və ol mə’dəni-cövhəri-şəhadətin xəzaneyi-cismişərifi tiğimüxalifdən rövzənlər açub nəqdi-ruhi-lətifi nisarimüjdeyi-şəhadət olmaqda ikən nagah bir həramzadə bir daşla cəbinimübarəklərin məcruh etdi. Məhasinişəriflərinə qan rəvan oldu. Ol zəxmin zəhməti özgə zəxmlərə izafə olub, Müslimi qayətdə süst etdikdə Bəkr bin Həmranın divarsərasinə pərtövi-aftabi-əsr kibi təkyələndi. Bəkr bin Həmrani-bədbəxt evindən çıxub, bir tiği-bidiriğ urub ləbimübarəkin qönçeyi-dəhanindən bərgi-gül kibi çüda qıldı. Müslim dəxi ol həramzadəyi bir zərblə həlak edib yenə divara təkyə qıldı və kəndüyə məşğul oldu. Əmma qayətdə ətəş müstövli olmağın bir şərbət su iltimas etdi. Ol qövmibirəhm əsla iltifat etməyüb, axirüləmr, bir övrət rəhm edüb, bir qədər su ol çeşmeyi-həyata sundu. Müslim ol suyu içmək tədarükində ikən ləbimübarəkindən qədəh dideyi-üşşaq kibi pürxun oldu və əşki-həsrət kibi anı tökmək lazım gəldi. Ol övrət bir dəxi qədəhi doldurub verdükdə ol dəxi qanla dolub, üçüncü növbətdə qələbeyi-ətəşdən mübarək dişləri gövhər kibi dürcidəhanindən qədəh içinə töküldü. Müslim sudan əl yuyub bildi ki, bu, müjdeyi-şərbəti-şəhadətdir. Pəs, bir həramzadə qafil gəlib zərbi-nizə ilə ol sərəfrazı gerü yanından yüzü üzrə buraxdı. Hər tərəfdən hücum edüb ol şiri-bişeyi-şücaəti dutdular və qıldıqları əhdü peymanları unutdular. Şe’r: Dutuldu afitabi-övci-dövlət, Zəmanə tirəvü tar olmasınmı? Ayaqdan düşdü sərvi-gülşəni-din, Anınçün didə xünbar olmasınmı? Əlqissə, Müslimi-Əqili müqəyyəd edüb Übeydullahi-Ziyad hüzurinə gətürdilər. Ol həramzadə ayıtdı: "Ey Müslim, nişə İmamizəmana xüruc etdin?". Müslim ayıtdı: "Ey zalım, İmami-zəman Hüseyn bin Əlidir və bən anın fərmanıyla bu şəhrə gəlmişəm. Əlminnətü lillah, bir İmamın xidmətinə iqdam etmişəm ki, təriqi-rizasında ölsəm, şəhidəm və əgər öldürsəm ğaziyəm. Ey İbn Mərcanə, bilirəm ki, bəni qətl edərsən, zira birəhmsən. Hala səndən bir iltimasım var: Bir kimsənə tə’yin et qəbileyi-Qüreyşdən, bir qaç vəsiyyətim var, əda qılayım". Übeydullahi-Ziyad ol iltiması qəbul edüb, Ömər bin Sə’də əmr etdi ki, vəsiyyətin istima’ edə. Müslim ayıtdı: "Ey Ömər, sənə üç vəsiyyətim var: Biri bu ki, bu şəhərdə yeddi yüz dirəm deynim var və bənim atım Nü’man Hacibdədir. Alub deynimi əda qılasan. İkinci vəsiyyət oldur ki, bəni qətl etdikdən sonra cəsədimi dəfn etdirəsən. Üçüncü vəsiyyət oldur ki, bana vaqe’ olan əhvalı yazub, Həzrəti-İmam Hüseynə irsal edüb tənbeh edəsən ki, bu canibə mütəvəccih olmaya". Vəsiyyət təmam olduqda Übeydullahi-Ziyad ayıtdı: "Kİmdir ki, Müslimi-Əqili çıxarub qətl edə?" Bəkr ibn Həmran ayıtdı: "Ya əmir, bu bənim işimdir, zira bu gün bənim atamı qətl edibdir". Pəs, Müslimin əlindən dutub dışra çıxartdı və Müslim Məkkəyə qarşu səlavat gətirüb oturdu və təvəccöh canibi-Hüseynə qılub, izhari-niyaz eylədi ki, "Əssələmu-əleykə, ya İbn Rəsulullah, bənim halım budur. Aya, sənin halın nədir? Muradım bu idi ki, mülazimətində nəqdi-can nisar edəm. Əlminnətu lillah ki, müyəssər oldu və bu xüsusda qıldığım dua dərəceyi-icabət buldu". Və zəbani-halla bu əbyatı inşa qıldı. Şe’r: Buq’eyi-Bəthaya bir lütf eyləyib var, ey səba, Qıl Hüseyni hali-zarimdən xəbərdar, ey səba. Gör bəni könlumdə yüz bin dərdi-dil, üstümdə tiğ, Necə kim gördün, ana şərh eylə, zinhar, ey səba. Cəhd qıl, mən’ eylə ol məzlumi meyli-Kufədən, Öp ayağın, çizginüb başına, yalvar, ey səba. Bən xud oldum mübtəlayi-möhnəti-ə’dayi-din, Olmasın bu möhnətə ol həm giriftar, ey səba. Pəs, Vacibül-vücuda həmdü səna və əhli-Kufəyə nifrinü nasəza deyüb, kəlimeyi-şəhadət ’ərz edüb müntəzir olduqda Bəkr bin Həmran istədi ki, ana şəmşir həvalə qıla, əlləri titrəyüb əlindən tiğ düşdü. Übeydullahi-Ziyad andan xəbərdar olub səbəb sual etdikdə ayıtdı: "Ey əmir, qətlinə mübaşirət etdikdə müqabilimə bir mühib kimsənə gəlüb, barmağın dişləyüb təəssüf edərdi. Bən andan vəhm etdüm". Übeydullah təbəssüm edüb ayıtdı: "Ey Bəkr, hənuz cahilsən. Çün xilafiadət bir əməl etmək edərsən, dəhşət sənə qalib olur". Pəs, bir qeyr kimsənəyə əmr etdi. Ol dəxi gəldikdə ol şəxsi görüb zəhrəsi çak oldu. Axirül-əmr, Şam əhlindən bir namərd gəlüb ol məzlumu şəhid etdi. Şe’r: Ah kim, rayəti-İslam nigunsar oldu, Gün batub dideyi-əhbabə cəhan tar oldu. Gövhəri-feyzi-şəhadət ələ girməz asan, Nəqdi-can verdi, ana kim ki, xəridar oldu. Rəvayətdir ki, Übeydullahi-Ziyad Müslimi-Əqilin və Hani bin Ürvənin cəsədlərin qənarələrdən ibrətçün asdırub, başların Şama göndərub, Yezidə vaqe’ olan surəti-halı ərz etdi. Yezidi-pəlid ittila’ bulduqda bəşarətlər edüb ol əzizlərin başların dərvazeyi-Diməşqdən asdırdı. Şe’r: Fərəhdən güllər açıldı riyazi-Şama ol dəm kim, Töküldü hər tərəf toprağına məzlumlar qanı. Səri-xunin asıldı hər tərəf dərvazeyi-Şama, Bəzəndi tükmeyi-lə’l ilə ol şəhrin giribanı. Andan sonra Übeydullahi-Ziyada bir namə irsal etdi ki: "Afərin sənə və iqdaminə və ehtİmaminə ki, cəm’i-əf’alın bana mərzivü müstəhsəndir. İmdi böylə istima’ olundu ki, Hüseyn bin Əli Hicazdan çıxub əziməti-İraq etmiş. Bu surət vaqe’ olduqda, kəmali-ehtiyat və nəhayəti-ehtirazla cəmi’i-türüqü şəvari’i məzbut edüb, əbvabi-fitnəyi məsdud edəsən və hər nə vəchlə olursa, dəf’in və rəf’in kəndüyə lazım biləmən". Übeydullahi-Ziyad Yezidin məva’idü ehsanına mütəzəmmin məktubu gəldikdə qayətdə xoşhal oldu və həsbülfərman HəzrətiHüseynin dəf’ü rəf’inə müqəddimələr tərtib etməgə şüru’ qıldı. Rəvayətdir ki, Übeydullahi-Ziyad Müslimi-Əqil əmrin sərəncam edüb fariğ olduqda ğəmmazlar ol məl’una iğmaz etdilər ki, Müslimin övladın qanda olsalar, dutub gətirməyən siyasətə müstəhəqq olur. Şüreyh Qazi ol təhdiddən təvəhhüm edüb tədarüki-əhval etməkçün ol mə’sumləri hüzurinə gətürdükdə ixtiyarsız giryan olub fəğana başladı. Şahzadələr ol halətə mütəhəyyir qalub səbəb sual etdikdə ayıtdı: "Ey mə’sumlar və məzlumlar. Şe’r: Bəla seyli səbatü səbr bünyadın xərab etdi, Sitəm bərqi məhəbbət əhlinin bağrın kəbab etdi. Bİraqmışdı qəza bu kişvərə bir dürci-pürgövhər, Zəmanə sındırub ol dürci qəsdi-dürri-nab etdi. Şahzadələr bu kinayədən Müslimin şəhadətin təhqiq edüb ittifaqla bir zəman naləvü fəğan etdilər. Bir zamandan sonra dəsti-təzzərrö’lə Şüreyh Qazinin damənin dutdular ki, ey məxdum. Şe’r: Ağazi-ömr mövsimi-eyşü nişat ikən, Çərxi-sitəmgər etdi bizi mübtəlayi-bim. Əhvalınız nolur, nedəlim, qanda varalım?! Həm tifl, həm qərib, həm avarə, həm yetim! Qazi ayıtdı: "Ey məzlumlar, Übeydullahi-Ziyad sizin tələbinizdədir və bən bu diyarda məhəbbəti-Əhli-Beytlə məşhuram, əgər ehtiyat etsəm, mə’zurəm. Olmaya ki, düşmənlər bir fəsada fürsət bulalar və təğəllübü təsəllütlə sizi bəndən alalar. Hala bən bu səlahı görmüşəm ki, sizi Mədinə canibinə rəvan edəm". Hər ayinə ol şahzadələrə təsəlli verüb və bir miqdar zərü sim həmrah edüb Əsəd nam oğluna ayıtdı: "Ey fərzəndi-əziz, eşitdim ki, dərvazeyi-İraqda bir karvan cəm’ olub, istid’ayi-səfəri-Mədinə qılub, bu gün rəvanə olurlar. Bu iki dürdanəyi ilətib karvanda bir əmin kimsənəyə təslim et ki, Mədinəyə irişdikdə əqrəbasına təslim edələr". Əsəd ol məxdumzadələri alub rəvan oldu. Əmma gecə hənuz qaranqu olub, bunlar yetincə karvan rəvan olmuşdu, əmma əsərləri görünürdü. Əsəd ayıtdı: "Ey şahzadələr, bana sabahadək bunda olmaq mövcibi-töhmətdir. Siz yürün bu karvana yetün". Əsəd müraciət qılub, şahzadələr qəribü müztərib qalub, karvan ardınca sərasimə gedərkən araya hayil düşüb əsəri-karvan nəzərlərindən qayib oldi. Şahzadələr mütəhəyyir olduqda hər tərəf tərəddüd edərkən nagah əsəslərə sataşdılar. Əsəslər bildilər ki, anlar Müslim oğlanlarıdır. Filhal dutub Übeydullahi-Ziyad hüzuruna ilətdilər və Übeydullah anları zindana göndərüb Yezidə bir namə yazdı ki: "Müslimin iki növrəsidə oğlun dutdum, biri yeddi yaşında və biri səkkiz yaşında və hala həbsimdədirlər. Netə ki, əmr olunursa, əməl oluna". Rəvayətdir ki, zindanban Məşkur nam mö’mini-pake’tiqad idi. Ol şahzadələrə bir neçə gün e’zazü ehtiram edüb bir gün ayıtdı: "Ey şahzadələr, rəva görməzəm ki, bir zərər sizə vaqe’ ola. Nisfül-leyl anları zindandan çıqarub və şəhrdən dışra ilətüb, yol göstərüb barmağından xatəmin [çıqarub] anlara verdi. Və sifariş qıldı ki, bu yolla gedin, Qadisiyyə nam mülkə yetərsüz. Bənim qarındaşım anda hakimdür. Bu xatəmi nişanə təriqiylə ana verüb, deyin ki, sizi Mədinəyə vasil edə. Zindanban müraciət edüb, ol şahzadələr rəvan olduqda, çün müqərrərdir ki, təqdirə tədarüki-tədbir təğyir verməz və hakimiməhkəmeyi-qəza əhkamına təğəyyür rəva görməz, ol şahzadələr canibi-yəminə getməlü ikən qəza ’inaniəzimətlərin canibi-yəsara mün’ətif qılub məqsəd təriqin itürdilər və ol gecə sabahədək pərgarsan cizginüb sübh olduqda kəndlülərin əvvəlki məqamda gördülər. Mütəvəhhim olub, bir bağa girib bir su üzərinə qərar dutdular. Ol halətə müqarin şəhrdən bir həbəşi cariyə çıqub, anları görüb və cəmalibakəmallarinə heyran qalub sual etdi ki, aya, sizə kim derlər? Şahzadələr ahidərdnak çəküb ayıtdılar: "Biz qəriblərüz, biz yetimlərüz". Cariyə sordu: "Kimin oğlunlarısız?". Şahzadələr növhəvü fəğan etdikdə cariyə fərasətlə fəhm edüb ayıtdı: "Ey əzizlər, öylə mə’lum olur ki, siz Müslim övladlarısız". Şahzadələr ayıtdılar: "Nə’əm, biz ol dilşüdələrüz və möhnətzədələrüz". Cariyə ayıtdı: "Ey məxdumzadələr, heç vəhm etmənüz, bənim bir salehə məxduməm var ki, bəqayət mö’minə və mühibbi-xanədandandır. Durun, sizi anın hüzuruna ilətüb anı xoşhal edəlim". Əlqissə, şahzadələri cariyə rəhnümun olub, ol salehə xatunun hüzuruna yetürdükdə ol salehə xəbərdar olub e’zazü ehtiramla anları bir münasib yerdə pünhan etdi. Əmma Übeydullahi-Ziyad anların fərarından vaqif olub, Məşkurizindanbanı hazır edüb sual etdi ki, Müslimin övladın netdün? Məşkur ayıtdı: "Anları azad qıldım". Übeydullah ayıtdı: "Bəndən heç vəhm etmədinmi?" Məşkur ayıtdı: "Ey qəddari-sitəmkar, İzədi-cəbbar vəhmi sənin vəhmindən ziyadədir. Tutalım ki, Müslim mübaşərəti-karzara qadir bir mübariz idi, qətl etdin. Bu iki mə’sumlara nə gunahla qəsd etmişsən?" Übeydullah ayıtdı: "Sənə siyasət etmək lazım gəldi". Məşkur ayıtdı: "Bin canım olsa, anlara fəda olsun". Pəs, cəllada buyurdu ki, anı iqabına çəküb əvvəl yüz taziyanə urub andan sonra qətl edə. On taziyanə urduqda Məşkur ayıtdı: "Bismillahir-rəhmanir-rəhim". On taziyanə dəxi urduqda ayıtdı: "Ya Rəb, səbrü təhəmmül ruzi et". On taziyanə dəxi urduqda ayıtdı: "Ya Rəb, bana qüfran nəsib qıl". On taziyanə dəxi urduqda ayıtdı: "Ya Rəb, bana Əhli-Beyt üçün siyasət edərlər". On taziyanə dəxi urduqda ayıtdı: "Ya Rəb, bəni Əhli-Beytə mülhəq et". Andan sonra bir ah çəküb xəmuş oldu. Yüz taziyanə tamam olduqda bir qətrə su istədi. Übeydullah ayıtdı: "Su vermən". Bir qətrə su verməyib ol məzlumun qətlinə əmr etməgin Ömər bin Haris şəfaət edüb qurtarub mənzilinə ilətdikdə rəhmətə vasil oldu. Əmma Müslimin məxdumzadələri ol salehənin mənzilində yüz bin qüssə ilə yuquya getdikdə ol övrətin Haris nam bir cüfti-bədbəxti olub nagah gəldi qayətdə tə’əbnak. Övrət keyfiyyəti-hal sual etdikdə ayıtdı: "Ey övrət, bu gün sabah əmiri Kufə Müslim oğlanların bulmağa münadi etdirdi. Bən dəxi ən’amu iltifat istid’asıyla ol tələbdə idim. Atım dəxi səqət oldu, anlardan əsər bulmadım". Övrət ayıtdı: "Ey həmsəri-mehriban, sənin Əhli-Beytlə nə ədavətin var?" Ol namərd ayıtdı: "Mövcibi-tə’əb Übeydullahın ən’amü ehsanıdır". Övrət ayıtdı: "Nə namərd ola ki, zəxarifi-dünya üçün bir neçə məzlumu zalimlər əlinə təslim edə". Əlqissə, bu münaqişə ilə yuquya vardılar. Nisfül-leyldə Məhəmməd ki, bəradəri-əkbərdir, İbrahimi oyadub ayıtdı: "Ey bəradər, gözün aç, yatmaq məcalı degil. Hala babayi-büzürgvarımı gördüm vaqi’əmdə, Həzrəti-Mustafa və Murtəza və Həsəni-Muctəbayla behişt içində seyr edərlər. Həzrəti-Risalət bizdən yana baxub babamıza ayıtdı: "Ey Müslim, nişə bu məzlumları zalimlər arasında bikəsü qərib bıraxdın?". Babamız ayıtdı: "Ya Rəsullullah, ənqərib xidməti-şərifə müşərrəf olurlar". İbrahim dəxi ayıtdı: "Ey Məhəmməd, bən dəxi bu vaqi’əyi gördüm". Bunu deyib ol iki güldəsteyi-baği-lətafət və nihali növrəsigülzari-məlahət bənövşəvar bir-birinin boynuna əl buraxub, hay-hay ilə ixtiyarsız ağlarkən Harisi-bədbəxt ol nalədən bidar olub, filhal çırağla üzərlərinə girib gördü ki, iki tifl bir-birin qucub ağlaşurlar. Haris ayıtdı: "Sizə kim derlər?" Şahzadələr ol məl’unu dost sanub dedilər: "Biz Müslimi-Əqil övladıyuz". Ol həramzadə ki, bir yanadan mərkəbin qüssəsiylə və bu yanadan tərəddüdün ənduhiylə bihüzur idi, hər birinə bir tapancə urub, güli-rüxsarlərin azürdə qılub, gisuyimübarəklərin ki, Həblülmətini- urvatül-vüsqa idi, bir-birinə bağlayıb, üzərlərinə hücrə qapusın məsdud edüb dışra çıxdı ki, sabah oldıqda anları qətl edə. Ol övrəti-pakizənihad hər necə təzərrö’vü təşəffö’ edüb əlin öpdü, ayağına düşdü, faidə qılmadı. Sübhdəm ki, cəlladi-fələk rişteyi-şüayi-xurşidlə ətfali-kəvakib dəf’inə iqdam etdi və nəsimi-dəmsərdi-sübhi-kazibdən şəm’lər və çıraqlar həlakinə və’də yetdi, ol nabəkari-rusiyah tiği-bidiriğ alub və ol şahzadələri önünə salub, kənari-Fərata rəvan olub, siyasətlərinə iqdam etdükdə ol məl’unun övrəti və oğlu və bir qulu əqəbincə gedüb, şəfa’ət qıldıqda qəzəbi ziyadə olub quluna əmr etdi ki, tiğlə bunları həlak eylə. Qul ayıtdı: "Ey xacə, bu mə’sumları qətl etməgə əlim varmaz". Ol bədbəxtin qəzəbi ziyadə olub əlindəki şəmşirin qula həvalə qıldı. Qul ayıtdı: "Ey xacə, çün bəni öldürürsən, barı bən dəxi qanımı almış olam". Harisə həmlə qıldı, aqibət Haris qalib olub qulun bir qolun düşürdü. Oğlu ol halı görüb ayıtdı: "Ey baba, bu qul qarındaşım kibidir, nişə bu cəfayı ana rəva gördün?" Haris ayıtdı: "Ol cəzasına yetdi, sən bu tiği alub bunları qətl et, yoxsa səni dəxi həlak edərəm". Oğlu ayıtdı: "Hərgiz bən bu əmrə irtikab etmək rəva görməzəm və sənin dəxi iqdamuna riza verməzəm". Və ol övrət dəxi ilhah edərdi ki, ey Haris, bu mə’sumlara qıyma. Barı, bunları Übeydullahi-Ziyada təslim et, neylərsə, ol eyləsin. Haris ayıtdı: "Bu cəma’ətin Kufədə həvadarları çoxdur, şayəd ki, şəhrə girdikdə hücum edüb əlimdən alalar və bənim sə’yim zaye’ ola". Axirüləmr, kəndü tiğ çəkib ol mə’sumlara mütəvəccih olduqda şəhzadələr ağlaşub təzərrö’ etdilər ki bizim yetimligimizə rəhm et. Əgər muradın malidünya isə gisulərimizi qırxıb, bizi məmluk məsabəsində satub bəhamızı təsərrüf qıl. Haris ol təzərrö’lərə iltifat etməyüb, qətllərinə cazim olduqda ol övrətlə oğlu mən’inə qiyam etdilər. Haris gördü ki, övrətlə oğlan vücuduyla anları qətl etmək mümkün degil, əlindəki tiği-bidiriği oğluna təxvif təriqilə həvalə qılıb həlak etdi. Övzət gördü ki, oğlu həlak oldu, biehtiyat ana mütəvəccih olduqda övrətə dəxi bir zəxmi-mühlik urub, mücmələn, anların mən’indən fariğ olub, şəhzadələrə mütəvəccih oldu. Şəhzadələr gördülər ki, əbvabi-nəcati-rəhmət cəmi’-cəhətdən məsdud olub və binayi-tədbirü tədarük xələl bulub, qəzaya riza verməkdən qeyri çarə qalmadı. Harisə ayıtdılar: "Bizə möhlət ver ki, vüzu qılub iki rik’ət nəmaz edəlim". Haris ayıtdı: "Vallah ki, möhlət verməzəm". Şəhzadələr ayıtdılar: "Ol Vacibülvücud həqqiçün ki, hala ismin zikr etdin, ol qədər aman ver ki, ana səcdə edüb niyazımız ərz edəlim". Haris ayıtdı: "Aman mümkün degil". Ayıtdılar: "Ey zalım, bu nə ədavətdir?". Axirül-əmr, ümmidi-nəcatıqət’, edüb ol məl’undan hər biri "əvvəl bəni qətl eylə" – deyüb təqdimi-şəhadət təvəqqə’ edərlərdi. Əlqissə, ol həramzadə əvvəl Məhəmmədin səri-mübarəkin bədəndən cüda qılub cəsədi-şərifin Fərata bıraxdı, andan sonra İbrahimin başın kəsüb təni-pakin anın cəsədinə mülhəq etdi. Həqqa ki, ol sitəmdən zəminü zəman tirəvü tar olub, zümreyi-məlayikdən xüruşü qülqülə sükkanitəhtüssərayə irişdi və atəşi-tüğyani-ələm dili-ərbabi-möhnət kibi sineyi-mehrü maha düşdü. Şe’r: Dərda ki, bəzmgahi-vilayətdə bisəbəb Söndürdü iki şəm’i-müniri sitəm yeli! Va həsrəta ki, baği-sə’adətdə bigünəh Sındırdı iki nəxli-lətifi cəfa əli! Əlqissə, Harisi-bədbəxti-rusiyah ol şəhzadələri bigünah qətl edüb cəsədlərin Fərata salub, başların Übeydullahi-Ziyada ilətdikdə Übeydullahi-Ziyad ayıtdı: "Ey Haris, bunlar nədir?" Ol məl’un ayıtdı: "Müslim oğlanlarının başlarıdır". İbn Ziyad ol güli-rüxsarlara və ol gisuyi-müşkbarlara nəzər etdikdə ixtiyarsız əbribəhar kibi əşkbar olub və bavücudi-qilzəti-təbulə rəhm qılub ayıtdı: "Ey səngdil, bu tiflləri nişə qətl etdin?" Haris ayıtdı: "Sənin iltifatın ümidiylə". Übeydullahi- Ziyad ayıtdı: "Ey məl’un, bən Yezidə namə yazmışam ki, bunlar həbsdədir. Nişə bana gətirmədin?" Dedi: "Vəhm etdim ki, hüçumi-amm əlimdən alub, bən sənin iltifatindən məhrum qalam". Übeydullahi-Ziyad ətrafına nəzər qılub, məclisində bir Müqatil nam kimsənə hazır idi ki, nasiyəsində məhəbbəti-xanədani-nübüvvət zahir idi və İbn Ziyad anın əqidəsin bilürdi. Əmma pəsəndidə nədim olmağın tə’ərüz etməyib təğafül edərdi. İşarət qıldı ki, ey Müqatil, bu bədbəxti ilət, anda ki, bu tiflləri şəhid etmişdir, cəzasına yetür və başları dəxi mümkün isə bədənlərinə ilhaq et". Müqatil şad olub, ol məl’unu möhkəm bağlayub və başları alub, rəvan oldu. Və xəlqi-Kufə ol başlara nəzzarə qılub, ol hala ittila’ bulduqca ol məl’unu səngsar edüb iza qılurlardı. Əlqissə, ol mənzilə yetdikdə Müqatil gördü bir qulla bir oğlan dəxi məqtul olub, bir övrət dəxi məcruh düşübdür. Müqatil övrətdən həqiqəti-hal sual etdikdə ayıtdı: "Ey əziz, bən bu bədbəxtin mənkuhəsiyəm və bu oğlan oğludur və bu qul quludur. Biz ittifaqla bu məzlumlar qətlinə mane’ olduğumuz cəhətdən bizə bu siyasətləri caiz gördü. Əlminnətü lillah, ol dəxi cəzasına irdi". Müqatil ol məl’unun qətlin etməgə mərkəbdən endikdə və ol şəhidlərin qanın gördükdə fəryada gəlüb, nalələr qılub başları suya bıraxdıqda, rəvayətdir ki, ol başlar suya düşdükdə ol cəsədlər sudan çıxub, hər baş kəndü cəsədinə mülhəq olub, ol iki mə’sumlar bir-birin qucaqlayub suya batdılar. Müqatil ol halətə bir dəm heyrət edüb buyurdu ki, ol məl’unun əllərin və ayaqların kəsüb və gözlərin çıxarub, andan başın kəsüb suya buraxdılar və su anı qəbul etməyüb dışra bıraxdı. Axirül-əmr, xarü xaşak cəm’ edüb ol pəlidi yaxdılar və ol mücahidətdə şəhid olan qulun və oğlanın cəsədlərin dəfn edüb, əhibbayi-Əhli- Beyt şəhzadələr əzasinə məşğul oldular. Qit’ə: Ol iki gövhəri-xəzaneyi-din, Ol iki sərvi-cuybari-yəqin. Dutdular mə’dəni-bəqada məqam, Qıldılar canibi-behiştə xüram. Nəzəri-xəlqdən olub məstur, Oldular dürri-guşvareyi-hur. Ya Rəb, anlar rəhi-vəfasında, Ol Vəlizadələr əzasında, Kim ki, bir qətrə abi-çeşm tökər, Kim ki, bir ahi-dərdnak çəkər, Vasili-əcri-bihesab eylə, Əməlin qabili-səvab eylə. * * * Doqquzuncu bab. Həzrəti İmam Hüseynin Məkkədən Kərbəlaya gəldigin bəyan edər Həqqa ki, hirqəti-hekayəti-pürşikayəti-vaqieyi-Kərbəla bir atəşicigərsuzdur ki, əgər bir şö’ləsinin şərhin kilki-xurşidlə mühərririkargahi- qəza səfheyi-ruyizəminə təhrir etsə, hərarətdən əczayizəmin cüşa gəlüb buxarı tənuri-asimanda Həməlü Hutu büryan edər və riqqəti-rəvayəti-məlalətqayəti-şühəda bir həlaləti-cangüdazi-qəmənduzdur ki, səriri-rə’dlə səhabi-saiqəbar bir qətrəsinin vəsfin gərduna təqrir etsə, tarəmi-çəharümdə Məsihi-mücərrəd zülali-həyatından həlavət gedər. Şe’r: Səhl sanman Kərbəla qovğasın, ey əhli-xirəd, Ərseyi-bidadü meydani-bəladır Kərbəla. Sorsalar kim, qansı mənzildir məsayib məcmə’i, Ün verür qəsri-fələk kim, Kərbəladır, Kərbəla. Həmana ki, hədiqeyi-tinəti-Adəm mənbəti-nihali-xilafət olduqda və qamətiiste’ dadi-bəşəriyyət xilqəti-"Və ləqəd kərrəmna" ilə zinət bulduqda məlaikənin "Ə-təc’əlü fiha mən yüfsidu fiha" kinayəsindən qərəzləri fəsadi-vaqi’eyi- Kərbəla idi və məzmuni-"İnni ə’ləmu mala-tə’ləmun" işarətindən murad ol müsibətdən müstəfad olunan dərəceyi-kəmali-Hüseyn bin Əliyyi-Murtəza idi. Filvaqe’, vaqi’eyi-Kərbəladan ziyadə fəsad mümkün olmaz və bəladan hasil olan məratibdə mərtəbeyi-şahi-Kərbəladan ə’la mərtəbə surətiehtimal bulmaz. Qit’ə: Gər bəlayi-Kərbəla ol şah qədrin arturub, Xəlqdən mümtaz ana verdi ülüvvi-iqtidar. Kərbəla həm ol şəhi-mə’sumdan rəf’ət bulub, Xəlqə olmuş qədr ilə mənzuri-eyni-e’tibar. Fəzayi-qəmfəzayi-Kərbəla bir gülzardır ki, abü həvayi-sərabü səmumla nəşvü nəma bulan sərvi-rəvanı girdbadi-bəladır və seylabiəşki-həsrətlə pərvərdə olan gülbüni-gülbərgfəşanı xari-cəfadır. Qit’ə: Çeşmə nisbət dəmbədəm pakizətinətlər gözün, Əşkbar eylər məlali-zikri-xaki-Kərbəla. Ağladırsa Kərbəla toprağı dərd əhlin, nola Bu müqərrərdir ki, daim göz yaşardır tutiya. Rəvayətdir ki, Hüseyn ibn Əli mütəvəllid olduqda HəzrətiIzzətdən Cəbrailə əmr oldu nüzul edüb həm viladət təhniyəsin verə və həm şəhadət tə’ziyəsin yetürə. Cəbraili-Əmin nüzul etdikdə Hüseyni-məzlum Həzrəti-Rəsulun kənarında idi. Ol Həzrət təhniyət yetürdikdən sonra izhari-tə’ziyət qıldı. Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey bəradər, səbəbi-təhniyət mə’lumdur, vəsileyi-tə’ziyət nədir?" Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bu məzlumu səndən sonra Kərbəlada tiği-cəfayla zalimlər şəhid edərlər". Həzrəti-Rəsul ol halətə giryan olub, Həzrəti-Murtəza hazır idi. Səbəb sorduqda ol Həzrət ixtiyarsız izhari-surəti-hal etdi. Həzrəti-Murtəza dəxi giryan olub mənzilinə mütəvəccih olduqda Həzrəti-Fatiməyə ol halı zahir etdi. Fatimə giryan-giryan Həzrəti-Rəsul xidmətinə gəlüb dedi: "Ey məxdum, ələlitlaq bu nə xəbərdir ki, Əli Həzrətinizdən nəql edər?" HəzrətiRəsul ayıtdı: "Ey Fatimə, bu vaqi’ənin naqili Cəbraildir". Fatimə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, bu surət nə vaxt zühura gəlür?" Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Bəndən və səndən və Əlidən və Həsəndən sonra". Fatimə ayıtdı: "Ya Rəsulullah, müsibətim ziyadə oldu. Aya, bu müsibət vaqe’ olduqda bənim məzlumum üçün kim ’əza dutar?" Rəvayətdir ki, ol halətdə hatifdən nida gəldi ki: "Ey xatuniqiyamət, axirüzzəman əhlindən xanədani-risalət müxlisləri hər yildə bu matəmi tazə edərlər və Qiyamətədək bu rəsmi dünyadə yürüdələr". Rəvayətdir ki, şahi-Kərbəla mütəvəllid olduqda Cəbraili-Əmin təhniyə üçün Həzrəti-Rəsul xidmətinə gəlürkən yolda bir firiştə gördü Fətrəs nam, şikəstəbal və pərişanhal. Müqimi-zirveyi-izzət ikən mübtəlayi-dami-zillət olduğunun vəsiləsin sual etdikdə Fətrəs ayıtdı: "Ey Cəbrail, bənim bir xidmətdə ehmalım olub, atəşi-qəhri-İlahi pərü balım yaxub bəni bu hala buraxdı. Aya, bu vaqi’ənin heç çarəsi mümkün olurmu?" Cəbrail ayıtdı: "Bən Həzrəti-Rəsul xidmətinə getməliyəm. Bənimlə gəl, ola ki, şəfa’ətinə məzhər vaqe’ olasan". Fətrəs Cəbrail ittifaqilə Həzrəti- Rəsul xidmətinə gəlüb ərzi-hal etdikdə Hüseyni-məzlum həzrəti-xacə kənarında idi. Ol Həzrət buyurdu ki, ey Fətrəs, kəndüni bənim Hüseynimə yetür və ə’zayiməcruhini kəfi-payi-şərifinə sür. Fətrəs həsbülfərman əməl edüb ol mülamisə bərəkətiylə məğfur olub, balü pər peyda qılub mö’bədinə ’övdət edüb ibadətə məşğul oldu. Və Həzrəti-Hüseyn bin Əli şərbətişəhadət içdikdə vaqif olub, cəzayi-ehsan istid’asiylə münacat etdi ki, "ya Rəb, noleydi bana əmr oleydi xidmətimdə olan yetmiş bin firiştə ilə Hüseynin mü’avinətinə hazır olaydım". Həzrəti-İzzətdən nida gəldi ki, "ey Fətrəs, əgər ol dövlət müyəssər olmadisə, hala müqərrər etdim ki, xidmətində olan firiştələri Kərbəlaya varub ol məzlumun məzarı üzrə Qiyamətədək tə’ziyət dutub, ağlayıb qətərati-əşkirəvanın savabın anda tə’ziyət dutanlara nəzr edəsən. Şe’r: Gəl ey rəsmi-vəfadan dəm uran, əşki-rəvan göstər, Mücərrəd qövlə qane’ olma, isbat et, nişan göstər. Dili-pürxuni-suzanın misali-qönçeyi-lalə, Məlamət xəncəriylə çak qıl, daği-nihan göstər. Elməfrazi-mə’rəkeyi-məsayibi-Kərbəla və əncümənsazi-matəmkədeyi-asari-nəvayibi- şühəda rayəti-rəvayətə bu tərzlə təhrik vermiş və sürudü rudi-hekayəti bu qanunla izhara gətürmiş ki, çün ə’yanü əşrafi-Kufənin surəti-sədaqətləri Müslimi-Əqil təsdiqiylə Həzrəti-İmama mə’lum oldu və caddeyi-müsadiqətdə sabitqədəm olduqları ol müxbiri-sadiq e’lamiylə vüzuh buldu, Həzrəti-İmam əsbabi-səfər mühəyya qılub, müstə’idi-müsafirət olduqda əhbabü əhibba hər tərəfdən xidməti-şərifinə gəlüb və hər nə qədər ki, mən’ etdilər, müfid olmadı və hər necə ilhah qıldılar, faidə qılmadı. Bir gecə Əbdullah Əbbas mülaqati-şərifinə müşərrəf olub nəhayəti-tə’zimü təkrimdən sonra ədəb təriqiylə ayıtdı. Şe’r: Ey zəmiri-ənvərin ayineyi-gitinüma, Afitabi-təl’ətin misbahi-ənvari-Huda. Əzminə nüsrət müqarin, pə’yinə hikmət qərin, Əmrinə tabe’ fələk, fərmaninə qail qəza. "Ya İmami-zəman, lütf edüb Kufə ’əzimətin tərk eylə və Məkkədən çıxma ki, atan Əli ibn Əbi Talib ol diyara təvəccöh qıldıqda giriftari-dami-bəliyyat oldu və qarındaşın Həsəni-Muctəba ol mülk əhlindən təfriqeyi-xatir buldu". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey Əbdullah, zahirən müsəlmanlar məktublar irsal edüb hüzurimi istid’a qıldılar və iltimasla nüsrətimə mütəkəffil oldular və mümkündür ki, bu surətdə icrayi-ümuri-həq surət bula və tərvici-şəri’ət müyəssər ola". Əbdullah ayıtdı: "Ey məxdumzadə, hənuz Kufə Yezid təsərrüfindədir. Əgər anın naibin ixrac edüb şəhri Müslimə təslim edərlərsə, ol canibə getmək münasibdir və əgər qəziyyə mün’əkis olsa və ləşkəri- Yezidlə müqavimət lazım gəlsə, mümkündür ki, ol canibdən surəti-nüsrət zühura gələ və Həzrətinizə anda iztirab mütəvəccih ola". Həzrəti-Hüseyn ayıtdı: "Ey Əbdullah, bu gecə bu xüsusda bir təəmmül edüb yarın sənə cəvab verəyim". Əbdullah Əbbas mənzilinə müraciət qıldıqda Həzrəti-İmam Kəlamullahdan istixarə təriqiylə mütəvəqqe’i-nəsihət olduqda bu ayət falına gəldi ki: "Kullu nəfsin zaiqatu’lmovti və innəma tufunə ucurəkum yovməl-qiyaməti". Həzrəti İmam ayıtdı: "Sədəqə’llahü’lə’zim və sədəqə rəsuluhu’l-nəbiyyul-kərim". Fali- Müshəf şəhadətim xüsusunda Həzrəti-Rəsulullah vaqi’əmdə gördügüm kəlimatinə münafiq gəldi və mütabiq vaqe’ oldu. Lacərəm qələmi-təqdirlə təhrir olan qəziyyə, əlbəttə, təğəyyür bulmaz və əhkami-qəza iqtizayitəmşiyyət qıldıqda, çarə ilə məmnu’ olmaz. İkinci gün Əbdullahi-Əbbas hazır olub ayıtdı: "Ya İbn Rəsulullah, nə tədbirə qərar verdinüz və Kufə ’əzimətində nə məsləhət gördünüz?" Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey Əbdullah, əziməti-səfər müsəmməmdir və binayi-niyyəti-müsafirət möhkəm, zira mühəqqəq bilürəm ki, Yezid bəndən təğafül qılmaz və dəf’ü rəf’im tədbirlərindən qafil olmaz. Riza verməzəm ki, xani-şərifi-Kə’bə qibleyi-’aləm ikən sipahi-əhli-zəlalət paymalı olub, kəsrihörmət bulmağına bən səbəb vaqe’ olam və rəva görməzəm ki, ərzi-mübarəki- Bətha möhtərəmü mükərrəm ikən daməni-pakın alüdeyi-xun və xəlqini pərişan qılam. Səlah oldur ki, bu silsileyi-fitnəyi bir qeyr diyara çəkəm və toxmitəfriqəyi bir qeyr məzrə’əyə tökəm". Şe’r: Qanda kim eyləsəm məqam, bana Fitnə həmdəm, bəla mülazİmdir. Hərəmi-Kə’bəni bəlalarla, Mübtəla eyləmək nə lazımdır. Əbdullah ayıtdı: "Ey məxdumzadə, əgər, əlbəttə, maili-səfərsən, barı, Yəmən canibinə təvəccöh qıl ki, məmləkəti-vəsi’ və ’ərseyi-’əriz olub, hüsunü qila’i bihəddü bişümar və qəbileyi-Həmədan təmam mühibbi-xanədani-Əhmədi- Muxtardır. Yəqin ki, ol diyara sən varub qərar tutduqda ətrafü cəvanibdən müxlislər və mücahidlər cəm’ olurlar və sənə mü’avinət qılurlar". Hüseyn ayıtdı: "Ey Əbdullah, sənin kəmali-şəfqətini kəndü xüsusimdə mühəqqət bilurəm və kəlamın məhzi-nəsihət olduğuna mö’tərif oluram. Əmma nə çarə, qaidi-qəza zİmami-iradətimi canibi-İraqa çəkməkdədir. Nihanxaneyi-hikmət sirrinə yetmək olmaz və iradəmi təqdirdən təcavuz etmək olmaz. Minbə’d bu xüsusda mübaliğə qılma və mane’ olma ki, bizə ’əyan olan əsrar sizə nihandır, netə ki, hikməti- xərqi-səfinə Musaya məxfi və Xızra əyandür. Və bən ol kimsənin varisi-elmiyəm ki, kərratla minbər üzrə buyurmuşdur ki, "Utitu elməl-mənaya və’l-bəlaya". Və dəxi buyurmuşdur ki, "Sə’luni əmma dünə’l-’ərşi". Ey Əbdullah, əsrarihikmət bizə məxfi olmaz və feyzi-ismət bizi aludeyi-qəflət qılmaz". Əbdullahi-Əbbas ayıtdı: "Ya İmam, bana dəxi xidməti-şərifində olmaq məqsud idi, əmma hala rayizi-qəza ’inani-əzimətimi Mədinə canibinə mün’ətif qılmış. Ümidvaram ki, həzrətiniz Kufəyə vardıqda şərəfimülazimət müyəssər ola, əmma bilməzəm ki, əyyami-müfariqətində ruzigar bəni nə bəlalara giriftar qıla". Şe’r: Ağla, ey göz kim, təni-bimar candan ayrılur, Can ilə cismim rəfiq olmuşdu, andan ayrılur, Nalə qıl, ey dil, ki tuti şəkkəristandan çıxub, Bülbüli-zari-bəlakeş bustandan ayrılur. Rəvayətdir ki, Əbdullahi-Əbbasdən sonra Məhəmməd Hənifə, Əbdullahi-Ömər və Əbdülluhi-Zübeyr xidməti-şərifinə gəlüb ənva’imüqəddəmatla nəsihət qıldılar, sudmənd olmadı və faidə qılmadı. Ayıtdılar: "Ya İmam, bu israra səbəb nədir?" Həzrəti-Hüseyn ayıtdı: "Ey qövm, həqqa ki, bu gecə vaqi’əmdə gördüm, Həzrəti-Rəsul buyurdu ki, "Ey Hüseyn, Kufə ’əzimətində tə’xirü tə’əllül etməyəsən və təriqi-təqsirü təkahül dutmayasan ki, Həzrəti-Sultani-Səriri-Kibriya səni ol büq’ədə alüdeyi-xakü xun görmək istər və məlaikəyə kəmali-səbrin ərz edib mərtəbeyi-itaətin göstərmək istər. Təvəqqüf bu xidmətdə xətadır və tə’əllül narəva". Əshabü əhbab ol kəlimati istima’ etdikdə ayıtdılar: "İnna lillahi və inna ileyhi raci’un". Ey Hüseyn, çün nəhayətiəzmin mə’lum oldu və qayəti-müsafirətin vüzuh buldu, bu ətfalü əyalı nə ümid ilə diyari-qürbətə salursan və nə vəsilə ilə sərgərdan qılursan?" Hüseyn ayıtdı: "Ey əzizlər, Əhli-Beytin əhvalın dəxi Həzrəti-Rəsula ərz etdim. Buyurdi ki, anları dəxi Vacibülvücud zalimlər əlində əsirü aciz görmək istər və anlara dəxi ol bəlaya müqabil cəza yetürmək istər". Əlqissə, əshabü əhbabla vida’ edüb, təhiyyeyi-əsbabi-səfər qılub, ol sultani-səriri- bəla və şahənşahi-məsnədi-izzü ə’la cəmi’i-ətba’ü əşya’in cəm’ edüb və müxəddərati-hücreyi-ismət və cəvahiri-əsdafitəharətçün mişkinmuy naqələr üzərinə münasib hövdəclər və əmarilər mürəttəb etdirib, bir sübhdəm ki, şahiəncüm haşiyeyi-səbzəzari-sipehri-lacivər difamə xeymeyi-zərrintənab tikdi və fərraşi-sübhi-sadiq rövzəneyi-şəbistan zülmətinə pərdeyi-zərnigar çəkdi, ələmiəzəmət və livayi-fəthü nüsrət qaldurub və sədayi-kusi-rehlət və sədmeyi-nəfiri- irtihalilə cərasvar qübbeyi-zəngarguni-asimanı doldurub, İttifaqən həm ol gün ki, Müslimi Kufədə şəhid etmişlərdi, Məkkədən çıxub mütəvəccihi-İraq oldu. Şe’r: Kəsbi-şəhadət etməgə qürbət diyarinə, Oldu rəvanə qafileyi-izzü ehtişam. Əşrafi-Əhli-Beyt səfər ixtiyar edüb, Səyyarə oldu əxtəri-gərduni-din təmam. Ol sərvəri-din və nəqdi-seyyidi-mürsəlin əhli-Məkkə ilə vida’ edüb rəvan olduqda əraziyi-Məkkəyə lərzə düşüb, xəvasü əvami-Hicaz bə’zi mürafiqət üçün və bə’zi müşayiət üçün mütəhərrik olub, bir zəlzələ qopdu ki, nəzzarəsi ’üyuni tirə və təəmmüli ’üquli xirə qıldı. Və ələmi-müfariqətindən [xəlqə] bir giryə qalib oldu ki, olgiryədən əbri-bəhar münf’əil olurdu. Şe’r: Xaneyi-Kə’bə urdu köksünə daş, Çahi-Zəmzəm axıtdı gözdən yaş. Xaki-paki-xətireyi-Bətha, Zərrə-zərrə binüb səməndi-səba, Ol şəhənşaha oldular həmrah, Çıxdı çərxi-bərinə gərdi-sipah. Təmamiyi-əşrəfi-büq’eyi-Kə’bə və xəvasü əvami-Məkkə bir mənzil ol şəhriyari-alimiqdar və sultani-kamgarın mülazimi-rikabihümayuni olub təriqimülazimət riayət qıldılar. Qimmeyi-şadirvani-rif’ət zinəti-ruyi-zəmin olduqda və orduyi-hümayun sə’adətlə nüzula icazət bulduqda, Həzrəti-İmam bir fəzayi-fərəhfəzadə bir kürsi nəsb etdirib, üzərinə çıxub, həmdü sənaya möhtəvi və şükrü sipasa müştəmil bir xütbeyi-bəliğ ədasından sonra nida qıldı ki, "Ey mə’şəriəshabi-girami və ey hüzzari-məclisi-cami! Mən səyyahi-badiyəpeymayisəhrayi- müsibətəm, bən müsafiri-biyabannəvərdi-badiyeyimöhnətəm. Bən səyyareyi-asimani-qürbətəm, bən saliki-təriqişəhadətəm. Xatiri-fatirimə əndişeyi-ləzzati-dünya güzar etməz və zəmiri-pürtəşvirimə xəyali-təsərrüfi-mülki- aləm yetməz. Səhifeyi-söhbətim nəqşi-hiylədən mü’ərradır və cərideyi-ülfətim tərzixud’ədən mübərradır. Heç bəndəyi iqtinayi-fəvaidi-dünyəvi və’dəsiylə müqəyyəd etməzəm və heç fəqirin e’tilayi-məratibü mənasib müjdəsiylə daməni-tə’əllüqin tutmazam. Təhti-livayi-rif’ətimdə sayeyi-səltənəti-suri təmənna qılan sərrişteyi-irtibatın silsileyi-ülfətimdən qət’ etsün və növbəhari-şövkətimdə rəyahini-tənə’ümati-məcaziyə talib olan tərki-ülfətim dutsun". Şe’r: Bən bəla dəryasinə qərq olmağa basdım qədəm, Gəzməsün girdabvəş çevrəmdə hər canın sevən, Bən fəna deyrində mənzil dutmağa əzm eylədim, Durmasun yanımda mülkü qəsrü eyvanın sevən. Bu nəsihətdən sonra şəm’i-şəbistani-hərəmsərayi-’ismət olub, sabahadək suzü güdazla övqat keçirdi. Ələs-səbah ki, tiği-şə’şəeyixosrovi-xavər rabiteyi-nurdan zülmət silsiləsin qət’ qıldı və sipahi-Rumü Həbəş bir-birindən ayrıldı, ol mənzildən orduyi-humayun irtihal qılub və əhbabi-həqiqi və məcazi bir-birindən ayrılub ol ki, rişteyi-irtibatı təəllüqati-dünyaya möhkəm idi, vida’ edib Məkkəyə müraciət qıldı və ol ki, təriqi-vəfada rasixdəm və sabitqədəm idi, mürafiqətdə yekcəhət oldu. Rəvayətdir ki, ikinci mənzildə Həzrəti-sultani-Kərbəla bir namə təhrir edüb ammeyi-Bənu Haşim və kaffeyi-Bənu Əbdülmüttəlibə irsal etdi bu məzmunla ki: "Ey silsileyi-intisabi-Rəsulullaha müntəzəm olan cəvahiri-əsdafi-səadət, və ey şərəfi-qürbi-Mustəfa bulan zəvahiri-hədayiqi-siyadət! Gəncineyi-iqbali-biintiqala təriqi-təsərrüf bulmuşam. Kəmali-mürüvvətim iqtizayi-səlayi-’amm edər və maideyi-ne’məti-bizəvala mehman olmuşam. Hüsni-sirətim təqazayi-əxbarü e’lam edər. İmdi münhiyi-məktubi-şərifim əxbaritəvəccöhüm e’lam etdikdə və bəşiri-risaleyi-lətifim sizə yetdikdə hər kim iste’calla gəldi, bu gəncinədən bəhrə bulub bu maidədən nəsib aldı; və hər kim təvəqqüf qıldı, məhrum qaldı, vəssəlam". Məktub irsal edüb, barxanələr yüklənib rəvan oldu. Bir neçə mənzil qət’ olunduqdan sonra əsnayi-təriqdə Səbah nam mənzildə Fərəzdəqi-şair ki, İraqdan gəlüb Hicaza gedərdi, ol Həzrətin pabusi-şəriflərinə müşərrəf olub izhari-du’avü səna qıldı bu təriqlə ki. Şe’r: Əssəlam, ey nəqşi-nə’li-mərkəbin Mehrabi-din, Həlqeyi-fitraki-rəxşin rişteyi-Həblülmətin, Tərhi-orduyi-humayunin tirazi-məhdi-mülk, Nəqşi-çətri-bargahın zinəti-ruyi-zəmin. Həzrəti-İmam andan əhvali-İraq istifsar etdikdə ayıtdı: "Ya İbn Rəsulullah, əhli-Kufənin əf’allərin əqvallərinə müxalif gördüm". Həzrəti-İmam anın sözünə təsdiq edüb, ol mənzildən dəxi rəvan olub Bətnür-rümmə deməklə mə’ruf mənzili müxəyyəmi-xiyami-orduyihumayun edüb, ol mənzildən əhli-Kufəyə Qeys bin Məşhərlə bir namə irsal etdi, bu məzmunila ki: "Əkabirü ə’yani-İraq və ə’azimü əşrafi-Kufədən təriqi-məvəddətimdə qədimülvidad və caddeyi-ita’ətimdə səlimül-e’tiqad olan sənadidi- ’izam və firqeyi-mə’arifigiram şəraifi-təslimati-inayətəncam və lətayi-fitəhiyyati- səadətixtitama ixtisasi-tam bulduqdan sonra mə’lum edələr ki, əmmzadeyi-cəlilül-qədri-bi’ədil Müslim bin Əqil ki, vəkili-mö’təmidim və rəsuli-mö’təqidimdir, bu canibə irsali-rəsayil edüb məzmununda sizing surəti-ixlasü e’tiqadınızı ərz etməgin silsileyi-təvəccöhümüz ol canibə mütəhərrik olub və uqabi-həyati-rif’ətü iclalım ol ərsə həvasiylə balü pər açub, mütəvəccih olmuşam və ehtİmamla əzimət qılmışam. Ümmid ki, Həzrəti-İzzət tövfiqi-iqtisal müyəssər qıla və bu namə Bətnürrümmədən sizə infaz olundu, ta mə’lum ola". Rəvayətdir ki, Həzrəti-İmam Məkkədən çıxıb mütəvəccihi-Kufə olduqda Yezidin anda olan ə’vanü ənsarından Übeylullahi-Ziyada məkatib irsal olunub xəbər yetmişdi və Übeydullahi-Ziyad cəm’işəvarii və mənazili mö’təmid kimsənələrinə tapşurub məsun və məzbut etmişdi. Qeys bin Məşhər ki, Həzrəti İmamın məktubi-şərifin Kufə ə’yanına yetürmək qəsdinə iste’calla gedərdi, Qadisiyyə mülkünə yetdikdə İttifaqən ol məqamın hifzinə mə’mur olan Həsən bin Təmim mə’lum edüb, ol məzlumu dutub Übeydullahi-Ziyada irsal etdikdə Übeydullahi-Ziyad ol bigünahı şəhid etdi. Əmma Həzrətiİmam mənazilü mərahil qət’ edüb gəlirkən Dürud nam mənzilə yetdikdə gördülər bir xeymə qurulmuş və bir sərapərdə urulmuş. Həqiqəti-halın sual etdikdə dedilər: "Züheyr bin Qeys Nəhai Məkkədən gəlüb mülkinə gedər". Həzrəti-İmam bir xidmətkar irsal edib anın ehzarın murad etdi. Hüzuruna gəldikdə ayıtdı: "Ey Züheyr, biz gövhəriri-zayi-Həq təmənnasında dəryayi-bəla qəvvaslarıyuz. Nəhəngi-nayibədən ehtiraz etməyən bizə həm’inan olur. Və biz cövhəri-qürbi-İzəd təvəllasında səhrayisəbatü səbr səyyahlarıyız. Hücumi-hadisədən ictinab etməyən rəfaqətimizə rəğbət qılur. Aya səndə ol himmət olamı ki, meydani-məhəbbətdə mərkəbi-mücahidət yügürdüb həm’inan olasan və şəmşiri-şücaət çəkib mürafiqət qılasan?" Züheyr ol növbəhari-tövfiqdən gül kibi xəndan olub dedi: "Ya İmami-Zəman, bir müddətdir ki, bu səadətə müntəzirəm, əlminnətü lillah, müyəssər oldu və hüsni-tale’im hüsuli-mərama müavinət qıldı". Şe’r: Gəldi ol dəm ki, qılam canımı canana fəda, Eyləyəm ərzi-məhəbbət, qılam izhari-vəfa. Həm ol sa’ət mənzilinə mü’avidət qılub, əshabü ətba’inə ayıtdı: "Ey qövm, bən qərqeyi-girdabi-məhəbbət oldum və canibi-üqbaya təvəccöh qıldım. Bəlaya mütəhəmmil olub fənaya riza verən bənimlə gəlsin və müqəyyədi-rahət olub arizuyi-fərağət qılan müfariqət qılsun". Və mənkuhəsina ayıtdı: "Ey yari-əziz, bən nəqdi-can sərf etməgə şəhadət bazarına təvəccöh etmişəm, sən bənim malımdan həqqini alıb bəndən müfariqət ixtiyar et". Və bir rəvayət budur ki, ol övrət təlaq alub qarındaşiylə Kufəyə [getdi]. Və bir rəvayət budur ki, dedi: ey Züheyr, sən Hüseyn mülazimətin ixtiyar etdin isə, bən dəxi xatuni-Qiyamət xidmətin ixtiyar etdim. Ittifaqla Kərbəlaya gəldilər. Çün Həzrəti-İmam Şüquq nam mənzilə nüzul etdi, Kufədən bir kimsənə gəlib xəbər verdi ki, Müslimi-Əqil və Hani bin Ürvəyi şəhid etdilər və başların Şama göndərdilər. Həzrəti-İmam ayıtdı: "İnna lillahi və inna ileyhi raci’un". Rəvayətdir ki, Müslimi-Əqilin on üç yaşında bir qızı olub hərəmsərayiismətdə müsahibəti-müxəddərata müşərrəf idi və Həzrəti-İmam ana qayətdə ehtiram edərdi. Müslimin xəbəri-şəhadəti istima’ olunduqda Həzrəti-İmam hərəmsərainə gəlüb, ol qızı görüb hər gündən ziyadə iltifat etdi. Ol salehə fərasətlə mütəvəhhim olub ayıtdı: "Ya Hüseyn, məgər Müslim şəhid olubdur ki, bana yetimlər ri’ayətin edərsən". Həzrəti-İmam təhəmmül qılmayub giryan olub ayıtdı: "Ey salehə, Müslim getdi isə, bən anın yerinə". Ol fəqirə Müslimin şəhadətin təhqiq etdikdə bünyadi-növhə qılub və baqi vladı nalan olub matəmin dutdular. Rəvayətdir ki, bu xəbər şaye’ olduqda və sübut bulduqda bə’zi rüfəqa Həzrəti-İmama qəsəmlər verib mübaliğələr qıldılar ki, ya İmam, kəndünüzə və bu ətfalü əyalə cəfa rəva görüb Kufə canibinə getmin və bu təhlükədən ehtiraz edin [ki,] mə’rəkəyi-qəlizdir. Həzrəti-İmam təəmmül edüb, bir zəman sükut ixtiyar etdükdə Müslimin övladı hücum edüb ayıtdılar: "Ya İmam, əhli-Kufədən Müslimin qanın almayınca bizə müraci’ət mümkün degil. Heç kimsənə getməz isə, barı, biz gedəriz, ya intiqam alaruz və ya kəsbişəhadət edəriz". Şe’r: Zillət ilə ləzzəti olmaz həyatın, dustlar, Nəqdi-can sərf eyləyib dünyada, kam almaq gərək. Əcz ilə dönmək ədudən səhldir, himmət dutub, Ya şəhid olmaq gərək, ya intiqam almaq gərək. Hüseyni-məzlum ol himməti görüb əshabına ayıtdı: "Laxəyrə, fi’l əyşi-bə’də ha’ulai". Yə’ni bunlardan sonra həyatdan ləzzət görmək olmaz. Kufə ’əzminə yekcəhət olub, ol mənzildən köçüb Malə mənzilinə nüzul etdikdə Ömər bin Sə’ddən bir məktub varid oldu, məzmununda bu ki: "Ey Hüseyn, əhli-Kufə iqrarlərinə inkar edüb Müslimi-Əqili şəhid etdilər. Və Müslim hiyni-şəhadətdə bana vəsiyyət etmişdi ki, bu əhvalı sənə e’lam edəm. Gərəkdir ki, bu əxbarı mə’lum etdikdə həzərində olasan və Kufə ’əzimətinin tərkin qılasan". Bu xəbər şəhzadənin orduyi-humayunində intişar və iştihar bulduqda ətrafü cəvanibdən təmə’i-dövləti-dünyaçün cəm’ olanlar güruh-güruh pərişan oldılar və meydani-vəfada sabitqədəm olanlar qaldılar. Ol mənzildən dəxi rehlət edüb, Bənilmüqatilə gəldikdə bir sərapərdə gördülər ki, qurulmuş. Həqiqətin sual etdükdə dedilər: "Əbdüllah bin Hürrindür". Və Həzrəti-İmam İbn Həccacı ki, anın qəbiləsindən idi, mütalibətinə irsal etdi. İcabət qılmayub, Həzrətiİmam bizzat anın mənzilinə təşrif buyurub ana təklifi-rəfaqət qıldı. Əbdullah bin Hürr ayıtdı: "Ya İmam, Yezidin ləşkəri çoxdur və sənin xidmətində olanlar şərzimeyiqəlil olub anlarınla tabi-müqavimətləri yoxdur. Qalib oldur ki, məğlub olalar və mücərrəd bənimlə rəxneyiafət məsdud olmaz. İltimas edərəm ki, bəni mü’af edəsən. Və bənim bir atım və bir qılıncım var ki, manəndləri yoxdur. Pişkəş təriqiylə bəndən qəbul edəsən". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Bən at üçün və qılınc üçün gəlmədim". Mə’yus olub andan müraciət qılub [mənzilinə gəldi]. Rəvayətdir ki, vaqieyi-Kərbəladan sonra ol süstrə’yikəmtədbir təəssüflər çəkərdi, əmma faidə qılmazdı. Şe’r: Zəhi nadan ki, şahi-mülki-iman Ana ərz edə təşrifi-şəhadət, Təvəhhüm eyləyib tiği-bəladan, Özündən eyləyə səlbi-səadət. Nəqldir ki, bir mənzildə Həzrəti-İmam, Zeynəb dizi üzərinə baş qoyub yuquya getmiş ikən iztirabla oyanub dideyi-nəmnakindən gövhəri-əşk rəvan oldu. Ümm Külsüm ayıtdı: "Ya Hüseyn, səbəbigiryə nədir?". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Vaqi’əmdə hala cəddimi gördüm. Giryan olub bana dedi ki, ey Hüseyn, və’deyi-müvasilət qərib oldu". Ümm Külsüm dəxi giryan olub və Əli Əkbər ayıtdı: "Ya İmam, ləşkəri-ə’dayla müqabilə vaqe’ olduğu təqdirdə Həq bizim tərəfimizdədir, yoxsa anlar canibində?" İmam ayıtdı: "Həq bizdədir və biz Həq iləyiz". Əli Əkbər ayıtdı: "Pəs, hər cəfa mütəsəvvir olsa, qəm degil!" Əlqissə, ol mənzildən dəxi intiqal edüb Qətqətana dedikləri mənzilə nüzul etdikdə, şəhzadə cəm’i-ləşkərin cəm’ edüb, tərtibi-müqəddəmati-nəsayehü məva’iz etdikdən sonra Müslimi-Əqilin şəhadətin və əhliKufənin xəyanətin şaye’ edüb nida qıldı ki, "Ey qövm, ayineyi-dövran bir qeyr surət göstərdi və nihali-tədbir müxalifi-məqsud bər verdi. Və mühəqqəq oldu ki, əhli-Kufə nəqzi-əhd edüb Müslimi şəhid etmişdir və ləşkəri-Yezid cidalü qital etməgə ətrafü cəvanibimizi tutmuşlar. Və bən bilürəm ki, iqtizayi-şəhadət bana rüxsəti-nüsrət verməz və qeyrəti-şüca’ət müraciət etmək caiz görməz. Hər ayinə bana bu dəryayi-bəlaya girmək lazımdır və iste’dadi-rütbeyi-qədərim bu seylabi-fitnə girdabinə ’azimü cazim. Əmma sizə ümumən rüxsətdir ki, əbvabi-nəcat məsdud olmadan kəndünizi fəzayi-səlamətə çəküb, bu təfriqədən imən olasız və rayizi-fitneyi- zəman inani-ixtiyarınızı əldən almadan bir canibə gedüb bu dəğdəğədən qurtulasuz. Zira rəva görməzəm ki, bənim vücudum məhzi-xeyr ikən sizə nisbət mövcibi-zərər vaqe’ ola və mir’ati-surəti-halınuz bənim rəhgüzarımdan qübari-küdurət bula". Rəvayətdir ki, ol cəmaətdən ol vaqtədək xatirində hənuz məzənneyi-intifai-dünyəvi olanlar qət’i-əlaqə qıldılar və dəvayi-səbati-məhəbbət qılanlar riza qəzaya verib, fəryadü fəğana gəldilər ki, ey hadiyi-təriqi-müstəqim və ey müqtədayi-sirati-qəvim, biz dövlətimülazimətində saliki-rahi-hidayət ikən imtahanla badiyeyi-təəssüf təriqin göstərmə və bir dəm sə’adəti-şəhadətdən novmid olduğumuzu rəva görmə. Şe’r: Biz bəladan incinüb, bidaddan vəhm etmərüz, Nəqdi-canın sərfi-canan eyləyən aşiqlərüz. Eşq meydanında bidadü bəladan dönməyüb, Rastrəv saliklərüz, sabitqədəm sadiqlərüz. Filvaqe’, ol zəmanda sə’adət və şəqavət bir-birindən imtiyaz buldu və sə’idü şəqi əhvalı bir imtahanla mə’lum oldu. Ol tayifə ki, ömrü mal və övladü mülki-dünyaya müqəyyəd olub tərk edə bilmədi, kəsbi-sə’adəti-əbədi qılmadı. Və ol güruh ki, əsbabi-müstə’ari-dünyəvidən keçüb sə’adəti-şəhadət ixtiyar etdi, mənzili-məqsuda yetdi. Yəqindir ki, qəssami-qəza dünya hərisinə ücrət verməz və heç məzhəbdə iki həmşirə bir nikaha girməz. Əlqissə, Həzrəti-İmam mənzil-mənzil qət’i-rah edüb bəni-Sükun qəbiləsinə yetdikdə, Bəni-Əkrəmədən bir şəxsə uğruyub andan Kufə əxbarın sual etdikdə ayıtdı: "Ya İmam, Übeydullahi-Ziyad sənin qəsdinə hər canib ləşkər rəvan edüb təfəhhüsündə və təcəssüsündədir. Səlah oldur ki, müraciət qılasan. Həqqa ki, təvəccöhün tiği-abdar və sinani-xunxardır və müxalifin qayətdə cəfapişə və sitəmkarədir". Ol nəhəngi-dəryayi-vilayət və şiri-bişeyi-siyasət ol xəbərdən təvəhhüm etməyüb bəlkə şövqü zövqi-şəhadət hiddətin ziyadə qılub rəvan oldu. Əmma rahdarlar və casuslar Həzrəti-İmamın Bəni-Sükun qəbiləsinə yetüb, andan dəxi rehlət edüb və hiddəti-’əzimətin görüb Übeydullahi-Ziyada xəbər verdilər. Ol müdbir Hürr bin Yezidi-Riyahiyə əmr etdi ki, bin müsəlləh namərdlə istiqbal qılub Həzrəti Hüseyni qanda görsələr, nə vəchlə olsa, qeyr canibin təvəccöhündən mən’ edüb Kufəyə gətürə. Hürr bin Yezid ol ləşkərlə badiyəpeymay və səhranəvərd olub, mənzil-mənzil Hüseyni mütalibət edüb, tərəddüd qılub, Səddiab deməklə mə’ruf mənzilə yetüb, ol mənzildə aram dutub müntəzir ikən Həzrəti-İmam mənzilindən gecə ilə köçüb bədrəqeyi-əxtəri-əşki-qəmənduz və məş’əleyi-ahi-cigərsuzla sabahadək qət’i-rah edüb. Şe’r: Sübh kim, xəlqi xazini-hikmət Sirri-pünhandan eylədi agah, Çərxi-zalimnihadü kafirkiş Qıldı bütxanəsini atəşgah. Ol padşahi-bütşikəni-atəşxanəfikən və ol şahbazi-düzmənşi-kari-ülvi-nəşimən qayəti-isti’caldan ixtiyari-nüzul etməyüb, aftabvar rayəti-rif’ət asimana çəküb və səhabi-müjgani-dürəfşandan zamanzəman rəhgüzara barani-rəhmət töküb yürürdü ol zəmanədək ki, əczayi-zəmin irtifa’i-xurşiddən kəsbi-zərarət qılub və bazarisəmumü sərab hiddəti-həvadan rəvacü rövnəq bulub rif’əti-aftab zəvala mütəvəccih oldu və hey’əti-rüzgar fərti-hərarətdən təğəyyür buldu. Şe’r: Qayəti-hiddət verüb suhani-nəqşi-riglə, Dəhr cəlladı həva tiğini xunriz eylədi. Səfheyi-səhrada surət göstərib sudan sərab, Təşnə təb’ində tə’əttüş atəşin tiz eylədi. Dəbdəbeyi-tə’zimü təbcil və zəmzəmeyi-təsbihü təhlillə təlieyi-sipahi-zəfərpənah mənzili-Səddi-aba yetüb Hürr bin Yezidi-Riyahinin ləşkərinə mülhəq oldular. Və Hürrün ləşkəri dəxi bir səhrada düşüb hər biri kəndü sayeyi-mərkəbində qərar dutmuşkən səlabəti-əsakiri-zəfərməasirdən ehtizaza düşüb, mərkəblərinə binüb, səf çəküb müqabilə gəldilər. Təhqiqi-hal etmək üçün sultaniKərbəladan ol ləşkər sipəhsaları ehzarinə fərman sadir olduqda Hürr bin Yezidi-Riyahi ehtirazü ictinab etməyib, rikabi mülazimi-humayun olub ərzi-hal etdi bu rəsmlə ki. Şe’r: Ey sücudi- dərgəhin sərmayeyi-dünyavü din, Şəmseyi-eyvani-qədrin hilyeyi-’ərşi-bərin. Xadimi-xəlvətsərayi-ta’ətin zikri müdam: Hazihi cənnati’ ədnin fədxuluha xalidin. Ya Əmirəl-mö’minin, İslam səndəndür dürüst, Ya Əmirəş-şər’, sənsən rəhbəri-əhli-yəqin. Yetməsün məqsudinə hər kim sənə eylərlsə qəsd, Görməsün rahət yuzin hər kim sənə bağlarsa kin. Həzrəti-İmam anın ismin və rəsmin sual etdikdə ayıtdı: "Ya İmam, bənəm Hürr bin Yezidi-Riyahi". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ya Hürr, "İleyna əm əleyna", yə’ni müavinətə gəlmişsən, ya müharibəyə? Hürr ayıtdı: "Ya İmam, Übeydullahi-Ziyaddan mə’muram ki, mülazimətində olam Kufəyədək və sənə qeyr canibə getməgə təmkin verməyəm". Həzrəti-İmam ayıtdı: "La-həvlə və la quvvətə illa billahil-Əliyyil-əzim". Ey Hürr, hala nəmaz vəqtidir, sən cəma’ətünlə və biz cəma’ətimizlə nəmaz edəlüm, andan sonra qanda getməlü isə gedəlüm". Hürr ayıtdı: "Ya İbn Rəsulullah, sən İmami-zəmansan, İmamət qıl, iqtida qılalum". Şe’r: Sana istərəm kim, qılam iqtida, Budur aləm içrə həman niyyətim Ki, bildim səni müqtəda, bilməsəm, Qəbul eyləməz Həq bənim ta’ətim. Həzrəti-İmam ana afərin oxuyub ittifaqla nəmaz qıldıqdan sonra xatibanə şəmşiri-abdarinə təkyə qılub həmdü sənaya müştəmil və dürudü duaya möhtəvi bir xütbeyi-bəliğ əda qıldıqdan sonra əhliKufəyi müxatəb edüb, möv’izeyi- xütbəsin bu kəlimatla müzəyyən qıldı ki, "Ey ümməti-Məhəmməd", "Cə’ələ Əllahu ət-təvfiqə rəfiqəkum", əgərçi bənim rəqəbeyi-iqtidarım Yezidin ribqeyiinqiyadinə girmək münasib görünməyüb, anın ita’əti-naməqbulindən inhiraf etdigim dərəceyi-vüzuha yetmişdi, siz ki, əhli-Kufəsiz, mütəvatir namələr irsal edüb və asari-məhəbbət və məvəddət ərz eyləyüb "İmamımız və müqtədamız yoxdur" – deyüb bənim hüzurimi lazım etdinüz, İmdi əgər həm ol qərar üzrəsiz, bən bana lazım olan əmrə iqdam etdim. Siz dəxi sizə lazım olan məsləhəti sərəncam edin və əgər əziməti-mülki-səadətdə xari-səhrayi-tə’əllüq damənihimmətiniz dutub peşiman oldunuz isə, xari-rəhgüzarım olman, gəldigüm kibi müraci’ət qılayım. Zira bən bu diyara gəlüb cidalü qitali kəndü rə’yimlə ixtiyar etməmişəm və razı degiləm ki, səbəbi-[səfki]- dima’ olam". Hürr ayıtdı: "Ey Hüseyn bin Əli, bənim namələrdən xəbərim yoxdur". Hüseyn ayıtdı: "Sənin yoxsa, ləşkərində xəbəri olan çoxdur". Pəs, buyurdi ki, ol namələri bə’zi hazır olanlara göstərüb infi’al verdilər. Şe’r: Ey xoş ol dəm ki, nameyi-ə’mal, Qafili vaqifi-günah eylər. Məhəki-imtəhan olub zahir, Nəqdi-məğşuşi rusiyah eylər. Bu hala müqarin canibi-Kufədən altı namərd isti’calla gəlüb Übeydullahi- Ziyaddan Hürrə bir namə gətürdilər məzmunu bu ki: "Ey Hürr, nə mənzildə ki, Hüseynə mülhəq olasan və mülaqat qılasan, gərəkdir ki, ana müvəkkil və müsəllət olasan, bu canibə gətürəsən". Hürr ol məktubu mütali’ə etdükdə Həzrəti-İmama göstərüb ayıtdı: "Ey nəqdi-Rəsulullahi-Haşimi, mülahizə qıl ki, sənin xüsusunda Übeydullahın nə miqdar ehtİmamı var. Və bən heyrətdəyəm ki, aya nə tədbir qılam? Əgər səni müaf etsəm, Übeydullahdan vəhm eylərəm və əgər sənə qəsd eyləsəm, Mə’budimdən xövf edərəm. Əmma Allah xövfü Übeydullah vəhminə qalibdir. Qələm olsun ol pənceyi-namübarək ki, sən kibi pəncəyi-afitaba şü’ai-şəmşiri-atəşparə çəküb, zülməti-üsyanla kəndü ruzigarın siyah edər və ’ədəm olsun ol nacəvanmərdin mənzili ki, sən kibi kamil vücuda zəxarifi-dünya üçün qəsd edüb, vəsvəseyi-şeytanla kəndü əhvalın təbah edə. Həqqa ki, bu canibə gəldikdə yolda heç xarü xaraya yol qomadım ki, bana zəbanihalla müjdeyi-şəhadət vermədi və heç nəsim bəndən yana güzar etmədi ki, bana bəşarəti-behişti-bərin yetürmədi. Və mən heyrətdəyəm ki, aya bu nə əməl cəzasıdır, bən xud müqatileyi-Ali-Rəsula mə’muram. [Əmma] ümiddir ki, müqatilə mürafiqətə mübəddəl ola və Həq dövlətimütabiətinizdə bana səadəti-nəcat müyəssər qıla. Hala bənimlə müxalifət olmağın səlah budur ki, mütəhhərati-hücərati-ismət bəhanəsiylə sizün orduyi-hümayuniniz bizim əskəri-şərarət əsərimizdən bir mərtəbə müba’ədət ixtiyar edüb nüzul edələr, zülməti-şəb müstövli olduqda irtihal edüb nə canibə murad isə rəvan olun ki, sabah olduqda bən ləşkəri xilaf səmtə çəküb, səhrada bir zaman tərəddüd edüb, "bulmadum" – deyüb müraci’ət qılam və bu mə’siyətdən nəcat bulam". Həzrəti-Hüseyn əsrari-hikmət izhar üçün ol səlahi münasib görüb nüzul etdikdə, bir miqdar anlardan bə’id olmaqla anlar xabi-qəflətdə ikən nisfi-leyldə orduyi-humayunun köçurüb canibi-Məkkeyi-mü’əzzəməyə rəvan oldu. Qaliba ol gecə ərusi-aləm şühəda üçün tə’ziyət iste’dadində olub, gisuyi-müşkbarində rüxsarın nihan etmişdi və şəhidlər və məzlumlar iztirabın görüb dudi-ahi-zəmin daməniasimanı dutmuşdu. Əlqissə, bir zülməti-məhibi-cansitandı kim, badiyeyi-dəhşətdə Xizri-xirəd sərgərdan idi. Nə mahü sitarədən nişan peyda və nə sübhü afitabdan əsər hüveyda. Anın kibi zülmətdə ol məzlumlar ’inani-ixtiyar qayidi-qəzaya təslim edüb, təmam gecə ciddü cəhdlə qət’i-rah qılub, sübh olduqda mərkəbi-şəhsuvari-meydani-şəhadət bir hövlnak mənzildə təvəqqüf edüb, andan ilərü getməgə təqdirdən rüxsət bulmadı və Həzrəti-İmam nə qədər ki, taziyanə urub mütərrik etmək istədi, fayda qılmadı. Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey mənazil və mərahildən xəbərdar olanlar, bilirmisiz bu nə mənzildir?" Dedilər: "Bu zəminə ərzi-Mariyə derlər". İmam ayıtdı: "Şayəd bir qeyr ismi dəxi var ola?" Dedilər: "Bir ismi dəxi Kərbəladır". Hüseyn ayıtdı: "Allahu əkbər, haza ərzu kərbin və bəla". Şe’r: Budur ol mənzil ki, toprağinə qaynar qanımız, Bundadır zira məkani-cismi-sərgərdanımız. Əli Əkbər mütəəllim olub ayıtdı: "Ey pedəri-büzürgvar, bu nə fali-namübarəkdir?" Hüseyn ayıtdı: "Ey nuri-didə, Əliyyi-Murtəzayla əziməti-hərbi- Siffin etdükdə, bu mənzilə yetdikdə, Həzrəti-Murtəza Düldüldən enüb, İmami- Həsən dizi üzərinə mübarək başın qoyub yuxuya getmiş ikən nagah bidar olub ah çəkdi. İmam Həsən səbəb sual etdükdə ol Həzrət ayıtdı: "Şimdi vaqe’əmdə gördüm ki, bu səhra girdabi-xun olmuş və bənim Hüseynim ol girdaba düşüb mütəhəyyir qalmış. Nə qədər ki, istiğasə edər, kimsənə fəryadinə yetməz. Pəs, bana mütəvvəcceh olub ayıtdı: "Ya Hüseyn, bu badiyədə sənə bu vaqi’ə əl versə, nə dersən?" Dedim: "Ya Əli, səbr edərəm və səbr ilə əcr istərəm ki, "İnnəma yuvə’f-fə’s-sabirunə əcrəhum bi-qəyri hisabin". Pəs, şahzədə buyurdu ki, hicabi-bargahi-rif’ət ol mənzili məxyəmi-xiyami- orduyi-hümayun edələr. Fərmani-vacibül-iz’an müqtəzasincə ol padşahi-aləmpənahın sərapərdeyi-rif’ətləri səhrayi-Kərbəlaya uruldu və ol sultani-məlayik sipahi-həşmət dəstgahın bargahi-səadətləri meydani-Kərbəlaya quruldu. Şe’r: Sayə saldı qübbeyi-gərdüna çətri-’ərşsay, Yetdi səthi-xakə qədrindən kəmali-irtifa’. Kərbəla gərdun idi, çətri-şəhidi-Kərbəla, Xeymeyi-xurşid idi, ətnabi-zərrini şü’a. Çün Həzrəti-İmamın cəm’i-əf’alı məzahiri-əsrari-hikmət və mətale’i-qüdrət idi, Hürr bin Yezidi Riyahi ləşkərindən inşiraf edüb Məkkə canibinə təvəccöh etmiş ikən, ixtiyarsız Kərbəlaya düşdügü təvəhhümdən və təhəyyürdən degildi, bəlkə bu qərəz mənzur idi ki, ’əziməti-meydani-bəla və təvəccöhi-dəşti-Kərbəla kəndünün məhzişücaətlərindən bilinməyüb, rəfiqi olan ə’yani-dövlətə və ərkanihəşmətə mə’lum ola ki, daireyi-tədbirü təsərrüfindən xaric bir mühərriki-silsileyi- iradət və bədrəqeyi-təriqi-məşiyyət var ki, anın əmriylədir hər nə vaqe’ olur. Nəqldir ki, Həzrəti-İmam səməndi-badpayi-badiyəpeymasindən nüzul edüb xaki-Kərbəlaya qədəm basdıqda, ol xaki-şərif həyasından sararıb, andan bir qübar çıxub gisuyi-mü’ənbərlərin müğəbbər etdi. Ümm Külsüm anı görüb ayıtdı: "Ey əzizim, bir əcib halət və mülahizə qıldım və bir qərib arizə gördüm. Bu badiyə toprağından könlümə bir vəhm müstövli oldu". Həzrəti-İmam ana təsəlli verüb Şəhrbanuya ayıtdı: "Ey yari-dilnəvaz, və ey həmdəmü həmraz, bəni bu mövze’də ə’zayi-məcruhla ağüşteyi-xakü xun gördükdə vəsiyyətim budur ki, sədayi-növhə ilə baisi-təzayüdi-süruri-cəmalın təmaşagahi-əhlişəmatət qılmayasan. Şe’r: Qılub gisu pərişan, xatirin cəm’ etmə bədxahın, Sürudi-ah ilə dərdi-dil izhar etmə əşrara. Açub xurşidi-’ariz, qılma rövşən çeşmi-bədbini, Giriban çak edüb cənnət qapısın açma küffara. Təmamiyi-Əhli-Beyt ol xəbərdən giryanü büryan olub dedilər: "Ey şahzadeyi-aləmpənah, bu nə əxbari-cangüdazi-cigərsuz və kəlami-ələməncami-qəmənduzdur?" Həzrəti-Şahzadə müqəddəmati-nəsayehü məvaizlə təsəlli verdi ki: "Ey cavahiri-mə’dəni-risalət və ey rəyahini-rövzeyi-vilayət, çün iradeyi-təqdiri- Rəbbani budur, səbrdən qeyr nə çarə". Şe’r: Surəti-keyfiyyəti-əşya çəkən rəssami-sün’, Kargahi-sən’ətin mövqufi-tədbir eyləməz. Vadiyi-tədbir sərgərdanıdır aləm, vəli, Hileyi-tədbir səlbi-hökmi-təqdir eyləməz. Əlqissə, Həzrəti-İmam ol badiyeyi-xunxar və səhrayi-məlalətasarda qərar dutub, mütəməkkin olduqda, Süleyman bin Sürəd Xuzai əşpafü-ə’yani-İraqa bir namə yazub Qeys Ə’rabiylə irsal etdi bu məzmunla ki, "Ey qaibanə izharisədaqət qılub ərzi-iştiyaq edən mö’təmidlər və müxlisanə übudiyyətnamələr irsal edən mücahidlər! Sizin məkatib və mərasilinüzün süturi-xütuti səlasili-cəzbi-iradətümüz vaqe’ olub, bu canibə təvəccöh qılub, hala dəşti-Kərbəla ki, bətni-biladi- İraqi-Ərəbdir, məxyəmi-nüzuli-orduyi-humayun oldu və Süheyli-iqbali-Hicazi- mətlə’imiz bu fəzaya pərtövi-səadət saldı. İmdi gərəkdir ki, qıldığınuz əhdə vəfa qılub və səadəti-məqdəmi-şərifimizi müğtənəm bilib, məzmuni-misali-vacibül-imtisala ittila’ bulduqda nəqdi-can nisar etməgə dərgahi-dünyadan övla olduğun mühəqqəq biləsiz. Həqqa ki, bu işarət sizə ehdayi-təriqi-hidayətdir. Təsəvvür etmən ki, istid’ayi-müzahirət və mü’avinətdir, zira səltənəti-aləmi-fani ana dəgməz ki, minnətlə təhsil edələr və zillətlə buraxub gedələr". Şe’r: Tiği-tövfiq ilə bən qət’i-tə’əllüq qılmışam, Çəkməzəm minnət, olub mail sərirü əfsərə. Çün bana məqsud fəthi-aləmi-təcriddir, Aləmi dutmaqda gün möhtac olurmu ləşkərə? Qeysi-Ə’rabi Həzrəti-İmamın naməsin Kufəyə ilətüb, Suleymani Xüzaiyə verüb, cavab almaq qəsdinə rəvan olduqda Kufəyə yetmədən Übeydullahi- Ziyadın təli’eyi-əskəri ol namuradı dutub hüzuruna ilətdilər. Qeysi-Ə’rabi Übeydullahi-Ziyada müqabil olduqda naməyi parələdi. Übeydullah ayıtdı: "Nişə naməyi parələdin?" Qeys ayıtdı: "Dost sirri düşməndən məxfi gərək". Übeydullah ayıtdı: "Ey Qeys, əgər bənim siyasətimdən nəcat bulmaq muradınsa, iki işdən birin ixtiyar et: Ya namədə olanlar ismi izhar eylə, ya minbərə çıxub Hüseyn və ətba’inə nasəza edüb bana və Yezidə sitayiş qıl". Qeys ayıtdı: "Ey İbn Ziyad, izhari-məzmuni-namə xud mümkün degil, əmma qəziyyey-iminbər ehtimalpəzirdir. Buyurun xəlq cəm’ olsun". Silsileyi-cəm’iyyət müntəzəm olduqda, Qeysi-Ə’rabi minbərə çıxub zəbani-fəsihlə Vacibül-vücuda həmdü səna və Həzrəti-Rəsula dürudi-bimüntəha əda qıldıqdan sonra nida qıldı ki: "Ey əhli-Kufə, bən rəsuli-Hüseynəm və gəlmişəm ki, təşrifi-şərifindən sizi xəbərdar edəm". Və məzmuni-naməyi ağazdan əncamədək şərh qıldı, Yezidə və İbn-Ziyada nifrin oxuyub, Hüseyn və ətba’inə sitayişlər qılub xassü ammə ğərivü qülqülə saldı. Übeydüllahi-Ziyad ol vaqi’ədən qəzəbnak olub hənuz minbərdə ikən ol məzlumu şəhid etdirdi. Şe’r: Nə saətdir ki, gülzari-bəladan bir gül açılmaz? Nə dəmdir kim, fələk bir mübtəla bağrını qan qılmaz? Çün Übeydullahi-Ziyad Hüseyn bin Əlinin Kərbəlaya gəldigindən vaqif olub bir namə irsal qıldı, bu məzmunla ki: "Ey Hüseyn, bana Yezid namələr irsal edüb e’lam edibdir ki, Hüseyn bin Əli ol canibə gəldikdə, bənim bey’ətim andan almayınca qərar dutmayasan və əgər qəbul etməz olursa, qətlində tə’əllül qılmayasan. İmdi sənə nəsihət edərəm. Kəndünə tərəhhüm edüb Yezidin bey’ətin qəbul et və əgər qəbul etməz isən, əsbabi-müharibə mühəyya qıl". Həzrəti-Hüseyn ol namənin məzmununa müttəle’ olduqda, [əlindən] buraxdı və çehreyi-mübarəki qəzəbdən gülnari olub buyurdu ki, zəhi bədbəxt qövmi ki, rizayi-xəlqi qəzəbi-Xaliqə ixtiyar edüb ümmətiyüz dedikləri Peyğəmbərin övladın həlak etməklə rizasın istərlər". Şe’r: Gör nə cahildir ədu kim, də’viyi-İslam edib, Dövləti-dünya üçün Ali-Rəsul eylər həlak. Gör nə qafildir ana tabe’ olan bədbəxt kim. Xəlqi xoşnud eyləyib, eylər Xudayı xəşmnak. Qasidi-Übeydullah ayıtdı: "Ya Hüseyn, nədir bu risalətin cəvabı?" Həzrəti- Hüseyn ayıtdı: "Ma-ləhu indi cəvabin ləqəd həqqət əleyhi kəlimətul-’əzab". Qasidi-Übeydullah müraciət qılub, Hüseyn bin Əlinin cəvab verməyüb naməyi buraxdığını ol müdbirə xəbər verdikdə ol bədbəxt qəzəbnak olub, əhli-məclisə yüz dutub ayıtdı: "Ey əkabiri-Şam və ə’azimi-Kufə, kimdir sizdən ki, mütəsəddiyi-hərbi-Hüseyn olub, hər məmləkəti-mü’zəm ki, İraqdan murad edinsə, ana verüm". Heç kimsənə cəvab vermədi. Bu kəliməyi təkrar edib, kimsənədən cəvab almayub aqibət Ömər bin Sə’d Vəqqasa ayıtdı: "Ey əşcə’i-bəni-Qüreyş, bir müddətdir ki, mülki-Rey təmənnasındasan və diyari-Təbəristan istid’asında. İmdi mülki-Rey və diyari-Təbəristan hökumətin sənə verdim". Filhal mənşuri-əyalət tövqii-ixtitama yetüb təslim olunduqda bir xəl’əti-faxir dəxi geydirib və bir cənibi-bərqrəftar dəxi mülazimlərinə təslim etdirdi. Bu ən’amü ehsandan sonra ayıtdı: "Ey nəqdi-Sə’d Vəqqas, atan skabiri-səhabədən olub şücaətdə məşhurü mə’ruf idi. Və hala Yezidin təhti-livayi-hökumətində əgərçi mö’təbər sərəfrazlər çoxdur, əmma səndən əşcə’ və əqdəm mübariz yoxdur. Bənim səlahım budur ki, sən sipəhsalari-ləşkər olub, Hüseyn bin Əli üzərinə ləşkər çəküb andan Yezidin bey’ətin alasan. Və əgər qəbul etməzsə, anın və ətba’inin başların kəsib, bu canibə göndərib, bu xidməti kəndünə mövcibi-izdiyadi- rif’ət və baisi-təzayüdi-mənzilət biləsən". Ömər Sə’d ayıtdı: "Ey Übeydullah, bu bir əmri-əzİmdir və şüğlivəhimdir. Təfəkkürsüz və təəmmülsüz şüru etmək olmaz. Bana möhlət ver, mənzilimə müraciət qılub, övladü ətba’imlə məşvərət edüb, nə məsləhətə qərar verirlər isə, gəlib ərz edəyim". Rüxsət hasil edüb, geydigi xəl’ətlə mərkəbi-cənibə binüb, Təbəristan və Rey mənşurun əlinə alub mənzilinə gəldikdə övladü ətba’i anı ol zinətlə görüb ayıtdılar: "Bu ən’amü iltifata səbəb nə vaqe’ oldu ola?" İbn Sə’d ayıtdı: "Bu gün Übeydullahi-Ziyadın dəryayi-iltifatı təməvvücə gəlüb və nəsimi-atifəti mütəhərrik olub, bəni bu ən’amü ehsanla sərəfraz edüb sərəskər etdi, bu şərtlə kim, Hüseyn bin Əli Murtəzayla hərb edüb, ya daireyi-bey’ətə gətürəm və ya dərəceyi-şəhadətə yetürəm". Ulu oğlu ayıtdı: "Heyhat, heyhat, ey qafil, bu nə xəyaliqələt və əndişeyi-batildir?! Və nə sevdayibihudə və sə’yi bihasildir! Aya, bilməzmisən ki, ol cigərguşeyi-Zəhra və nuri-dideyi- Mustəfa və süruri-sineyi-Murtəzadır və sənin atan Sə’d Vəqqas nəqdicanın anların yolunda sərf etdi və hala sən anın qəsdinə ləşkər çəkmək istərsən?! Və sən kəndü əlinlə üç məktub yazub, irsal edüb bu diyara anı də’vət etdin, hala ğədrlə qanın tökmək istərsən. Həqqa ki, müsəlmanam deyən bu əmrə irtikab etməz və də’vayi-İslam edəndən bu ’əməl zühura yetməz. Şe’r: At ölür, don yırtılır, Rey mülkü eylər intiqal, Leyk ta Məhşər qalur baqi vəbali-xuni-Al. Bəlkə bu nikbətin əsəri Qiyamətədək övladına və ətbainə dəxi sirayət eyləmək müqərrərdir, zira mə’siyəti-ə’zəm və cinayətiəkbərdir". Ömər bin Sə’d anın sözündən münzəcir olub, yüz döndərib kiçik oğlundan nəsihət istədikdə ol həramzadə ayıtdı: "Ey baba, əgərçi qarındaşım dedigi sözlərin səhih olduğu zahirdir, əmma əmri-qayib olub, Übeydullahi-Ziyad etdigi ən’amü ehsan hazırdır. Heç aqil nəqdi nisyəyə verməz və qayibi hazırdan övla görməz". Ömər Sə’d anın səlahın qəbul edüb və ol rə’yə qərar verüb, Übeydullahi- Ziyadın məclisinə gəlüb, izhari-riza qıldıqda, Übeydullah xoşhal olub, afərinlər oxuyub, filhal beş bin mübarizixunxar həmrah edüb Kərbəlaya rəvan etdi. Rəvayətdir ki, Ömər Sə’d təhiyyeyi-əsbab edüb mütəvəccih olmaqda ikən Həmzə bin Müğeyrə ki, xahərzadəsiydi, ol müdbirin əzimətin görüb ayıtdı: "Ey bədbəxti-əzəlü əbəd, bu nə xəyali fasiddir? Aya, İzədi-Cəbbar, Əhmədi-Muxtar və Heydəri-Kərrara rücu’in olmazmı və Ərəsati-Qiyamət yadına gəlməzmi?" İbn Sə’d ayıtdı: "Ey əziz, bən dəxi bilirəm ki, bu əndişeyi-nasaibdir, əmma zövqi-hökuməti-Rey və Təbəristan cəmi’i-təsəvvüratıma qalibdir". Həmzə ayıtdı: "Həqqa ki, hökuməti-təmamiyialəm ana dəgməz ki, dünyada bədnam olasan və axirətdə üqubət bulasan". Ömər Sə’d bu nəsihətdən bir miqdar mütəəssir olub, fəsxi-əzimətə əzm qılmış ikən yenə hübbi-cah və sevdayi-riyasət dideyi-bəsirətin ə’ma qılub, zəlalətdə yekcəhət olub ol sərəskəri-sipahi-şəyatin və sipəhsalariərbabi- kibrü kin ənhəsi-övqatda və ərzəli-saətdə sitareyi-nəhs kibi bürci-münqəlibi-Kufədən tülu’ edüb dəşti- Kərbəlaya pərtövinühusət bıraxdı. Şe’r: Aldı təşvişi-qüdumi rahət əhlindən firağ, Urdu övzai-xiyami sineyi-səhraya dağ. Və yetdigi saətdə təvəqqüf etməyüb, biədəbanə Həzrəti-Hüseynə bir məktub irsal etdi bu məzmunla ki: "Ey Hüseyn, bu diyara gəldigindən qərəz nədir?". Həzrəti-İmam cəvab yazdı ki: "Bənim hüzuruma səbəb sizin namələriniz və izhari-iştiyağınız vaqe’ oldu. Həqqa ki, bən bu canibə sizin səlahınız içün mütəvəccih oldum ki, məziqi-zəlalətdən fəzayi-nəcata rəhnümalıq edəm. Hala ki, cövhəriiste’dadınıza əsəri-qəbuli-hidayət olmayıb, Müslim Əqilə ol cəfaləri rəva gördünüz, mə’lumum oldi. Niyyətim budur ki, darülmülkiHicaza müraciət qılam, əgər mane’ olmayasınız". Ömər Sə’d təsəvvür edərdi ki, Hüseyni-Əli məhzən cidalü qital üçün bu diyarə gəlübdür. Bu cavabla xoşhal olub ayıtdı: "Şayəd sülhlə rəf’i-fəsad mümkün ola və Hüseyn İbn Əli kəndü diyarına müraciət qılub bu fitnə təskin bula". Pəs, vaqe olan sual və cəvabı Übeydullaha ərz etdi. Ol müdbir cəvab yazdı ki: "Ey sipəhsalari-Kufə, Yezidin bey’ətin Hüseynə ərz et. Qəbul etməz olursa, bana e’lam edüb mütərəssidi-fərman ol". İbn Sə’d ol məzmundan mühəqqəq bildi ki, Übeydullah sülhlə razı olmaz. Ol naməyi Həzrəti-İmam hüzurinə irsal edüb, Həzrəti-İmam ol məzmundan ibavü imtina’ surətin göstərdikdə və keyfiyyəti-hal Übeydullaha ərz olunduqda ol müdbir qəzəbnak olub Həsin bin Təmir və Şis Rəbi’i və Şimri-Zilcövşəni on bin müfsidlə irsal edüb, əmr etdi ki, Hüseyni abi-Fəratdan mən’ qılub bey’ət edənədək su verməyələr. İbn Sə’d ol əmrə ita’ət edüb, Ömər bin Həccacı beş yüz namərdlə rudi-Fərat zəbtinə tə’yin qılub, zülali-Fəratı ol dəryayi-fəzilətdən münqəte’ etdilər. Bu surət Məhərrəm ayının yeddinci günündə vaqe’ oldu və həm ol gün Həzrəti-İmamın ləşkərində əsəri-tə’əttüş peyda olub, qüsuni-şəcəreyi-nübüvvət və rəyahini-rövzeyi-risalət qəhti-abdan pəjmürdə və hiddəti-’ətəşdən əfsürdə olmağın Əbbas bin Əli əlli nəfər səvarü piyada mübarizlərlə Fərata mütəvəccih olub, Ömər bin Həccacla müharibə edüb, qalib düşüb, kifayət miqdarı su gətirüb ləşkərgaha yetürdilər. İkinci gecədə Həzrəti-İmam İbn Sə’də e’lam etdi ki, əgər səlah isə bir zəman mülaqat edəlim. İbn Sə’d ol səlahı qəbul edüb bə’zi mülazimlərlə ləşkərindən çıxub və Həzrəti-İmam [dəxi] Əbbas və Əli Əkbərlə müqabilə qılub ayıtdı: "Ey İbn Sə’d, atan Sə’d Vəqqasdan sənə vəsiyyət bumudur ki, ali-Əbu Süfyana tabe’ olub, saqiyiSəlsəbilü Kövsər övladına abi-rəvanı məsdud edüb, təskini-hərarətlərin zülali-şəmşiri-abdarə həvalə qılasan və fəcərəvü fəsəqə mülazimətin xanədani-nübüvvət təvəllasından övla biləsən? Ey İbn Sə’d, zəxarifi-dünyaya e’tibar olmaz və ərusi-bivəfayi-zəmanə kimsənəyə vəfa qılmaz. Həqqa ki, sənə izhar etdigim nəsayeh zimmətimdə mövdu’ olan ləvazimati-əmrimə’ruf və nəhyi-münkərdir. Yoxsa sənin müavinətin və müzahirətindən müstəğni olduğum müqərrərdir". Şe’r: Biz bəla meydanına vəqf etmişiz can nəqdini, Xah səndən qeyr bu meydana gəlsin, xah sən. Bu nə layiqdir sənə kim, bunca əhli-zülmdən, Olasan qəttali-övladi-Rəsulullah sən?! Ömər Sə’d ayıtdı: "Ya İbn Rəsulullah, cəmi’i-buyurduğun həqq və sədiqdir. Əmma vəhmim andandır ki, mübaşiri-əmri-qital olmasam, Übeydullahi-Ziyad inadla Kufədə olan məqamü mənzilimi xərab edə". Həzrəti-İmam ayıtdı: "İmarəti-dünyaya nə e’tibar? Axirətdə sənin məqamına mütəkəffil olayım və dünyada dəxi sərayindən yeg mənazil Mədinədə səninçün müqərrər qılayım". Ömər Sə’d ayıtdı: "Bənim Kufədə ziya’ və əqarım çoxdur, təsərrüfümdən çıxar". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Bənim Hicazda ziya’ və əqarım var, anları sənə verəyim". Ömər Sə’din bəhanəsi münqəte’ olub xəmuş oldu. Həzrəti-İmam gördü ki, qabili-nəsihət degil, dedi: "Ey zalim, bu əməldə təsəvvür etdigin muradına yetməyəcəksən". Filvaqe’ öylə oldu. Əndək zamanda Muxtari-Əbu Übeydə çıxub ol müdbiri və oğlunu siyasətə yetirdi və nəcasətlərin yer yüzündən götürdü. Şe’r: Zalimi sanma kim, murada yetər, Zülm bünyadı üstüvar olmaz. Bəhrəmənd eyləməz fəsad əhlin, Məkr nəqşinə e’tibar olmaz. Rəvayətdir ki, şəhzadə andan mə’yus mənzilinə müraciət etdikdə Bərir bin Həsin-Həmədani ki, əfzəli-zühhadi-əsrdi, İmamın icazətiylə nəsihət üçün ol gümrahın ləşkərinə gedüb, icazətsiz məclisinə girib, səlam verməyib oturdu. İbn Sə’d ol halətdən mütəəccüb olub ayıtdı: "Ey əziz, nə mane’ oldu ki, səlam vermədin?". Bərir ayıtdı: "Səlam müsəlmanlara məxsusdur". İbn Sə’d ayıtdı: "Məgər bən müsəlman deyiləm?" Bərur ayıtdı: "Hədisi-Mustəfəvidir ki, "Əl-muslimu mən səlimə’l-muslimunə min yədihi və lisanihi". Və sən Həzrəti-Rəsul övladını abi-Fəratdan mən’ edüb daiyə qılmışsan ki, hərb edüb qətl edəsən. Bu təqdirlə İslaminə hökm olunurmu?" İbn Sə’d ayıtdı: "Bən dəxi bilirəm ki, övladi- Rəsulla hərb edən müstəhəqqi-əzabi-əlim və müstəiddi-iqabi-cəhim olur. Əmma tərki-hökuməti-Rey və Təbəristan edə bilməzəm". Bərir olbədbəxtdən novmid olub məclisindən çıxdı. Qit’ə: Hər bixirəd ki, fisqü fəsad ilə dutdu xu, Olmaz hədisi-əhli-xirəd kargər ana. Zatında hər şəqi ki, Zühəl kibi nəhsdir, Bin Müştəri sə’adəti etməz əsər ana. Rəvayətdir ki, Şimri-Zilcövşəni-şəqi ol əhvala vaqif oludqda filhal Kufəyə rəvan olub Übeydullahi-Ziyada ərz etdi ki, Hüseynlə Ömər Sə’d arasında ixtilat olub gecələr mücalisət edərlər, bilməzəm nə tədarükdədir. Übeydullahi-Ziyadın ol xəbərdən qəzəbi tüğyan edüb Ömər Sə’də bir namə yazdı bu məzmunla ki: "Bən səni müharibət üçün göndərmişəm, müsahibət içün göndərməmişəm. Bilirəm ki, sən bu əmri-xətirin öhdəsindən çıxmazsan. Təbəristan və Rey mənşurin Şimri-Zilcövşənə təslim et". Ömər Sə’d ol namədən mütəəssir olub, ol cəfakari-bədkirdarın atəşi-fəsadı Übeydullahın dəmi-sərdindən zəbanə çəküb, müharibə və müqatiləyə yekcəhət olub, pərdeyi-mühabavü müvasa aradan götürdü. Rəvayətdir ki, Məhərrəmin səkkizinci günündə ləşkəriİslamda asari-tə’əttüş zahir olub ol, çeşmeyi-həyata ərz olunduqda ol Həzrət işarət etdi, bir mövze’i həfr etdilər. Bir çeşmeyi-zülal çıxub cəmi’i-ləşkər sirab olduqdan sonra yenə pünhan oldu və bu xəbər dəxi Übeydullaha irişib, ol zalım təhdidlə Ömər Sə’də e’lam etdi ki: "İstima’ olunur ki, Hüseynə badiyədə həfri-abyar edüb fərağat rüxsətin vermişsən. Bu qəziyyə naməqbuldur, gərəkdir ki, əhvalına müzayiqə verib təmkini-rahət verməyəsən". Həm ol saət Məhəmməd Əş’əsi dört bin mübarizlə və anın əqəbincə Qeys bin Əxməsi iki bin namərdlə və ana mütəaqib Həccac bin Hərəzi bin mübarizlə irsal edüb, on altı bin mübariz cəm’ oldular. Ol hücumu görüb Həbib bin Müzahir ayıtdı: "Ya İbn Rəsulullah, qəbileyi-Əsəd bu qürbdədir. Əgər icazət olursa, varub anları təriqi-hidayətə irşad etmək olur, zira ol tayifədə mərtəbeyi-şəhadət talibi olanlar çoxdur, əmma bu [mə’rəkədən] xəbərləri yoxdur". Əlqissə, şərəfi-icazət hasil edüb ol qəbiləyə varub nida qıldı ki: "Ey sə’adəti-şəhadətə müştaq olanlar, və ey dövləti-baqi istid’a qılanlar!" Şe’r: Şəhbazi-aşiyani-vilayət həlakinə, Səhrayi-Kərbəlada hücum eyləmiş qürab. Şiri-şikargahi-ğəzadan hücum edib, Əzmi-Fərat şəhdini mən’ eyləmiş kilab. Rəvayətdir ki, ol tayifədən doqsan şuca’i-namdar və mübarizi-kinəgüzar [İbnül-Bəşiri kəndülərinə sərdarü] sərxeyl edüb, mükəmməl və müsallah Həbibi- Müzahirlə Həzrəti-İmam hüzurinə mütəvəccih oldular. Ömər Sə’d ol əhvalı mə’lum edüb, Əzrəqi-Şamiyi dört bin namərdlə yollar mühafizəsinə irsal etmişdi. Fərat kənarında bir-birinə mülhəq oldular. Ol mücahidlər dəxi anlardan dönməyüb, bünyadi cidalü qital edüb, ol müsəlmanların bə’zi məqtul olub, bə’zi məhzum, canibi- Kərbəlaya yol bulmayub, kəndü qəbilələrinə müraci’ət qıldılar. Həbibi-Müzahir mə’yus və məhrum Həzrəti-İmama mülhəq olub surəti-əhval ərz etdi. Übeydullahi-Ziyad ol hala dəxi müttəle’ olub Ömər Sə’də qəzəbamiz bir məktub irsal etdi ki, "Eşitdim ki, Hüseynə möhlət vermişsən qəbayilə namələr göndərib ləşkər cəm’ etməgə. Həqqa ki, namə yetdikdə ibtidai-hərb edüb anın əmrin sərəncam etməyəcək olsan, sənə və cəm’ii-hüzurində olanlara siyasətlərim toxunur". Heyni-vüsuli-namə əgərçi axiri-ruz olub qürubi-afitaba qərib idi, sabahadək səbr etməyüb, siyasətdən ehtiraz edüb, İbn Sə’d təmamiyi-ləşkərin mürəttəb edüb mütəvəccihi-hərb oldular. Şe’r: Məhçeyi-rayət oldu gərdunsay, Ərşə çıxdı sədayi-naleyi-nay. Səf çəküb ləşkəri-müxalifi-din, Lövhi-xətti-ğəm oldu ruyi-zəmin. Əxtəri-ruzgərdi-ləşkəri-Şam Səfheyi-afitaba saldı zəlam. İttifaqən ol gün Məhərrəm ayının doqquzuncu günü idi və Həzrəti-İmam ol vəqt məsnədi-asayişdə idi. Naleyi-nay və növhəyinəfirdən bidar olub Əbbasa əmr etdi ki, anlara müqabil durub həqiqəti-hal mə’lum edə. Əbbas igirmi mübarizlə anlara istiqbal edüb, hərb üçün gəldiklərin mə’lum qılub Həzrəti İmama xəbər yetürdükdə Həzrəti-İmam buyurdu ki, ey Əbbas, bu cəmaətdən bu gecə möhlət istəyib döndərə gör, zira bu gecə cüm’ə gecəsidir və intihayi-əyyami-ömrümüz mərasimi-taətü ibadətə iştiğal edəlim. Sabah olduqda hər nə səlah isə, əməl oluna. Əbbas ol ləşkərə müqabil durub nida qıldı ki, ey müsəlmanlar, cigərguşeyi- Rəsulullah sizdən bu gecə möhlət istər. İbn Sə’d ümərayi-ləşkərinə məşvərət qılub, möhlətə səlah görməyüb dedilər: "Sizə aman yoxdur". Əbbas ayıtdı: "Ey birəhmlər, bu nə zülmisərihdir ki, nəqdi-Rəsulullaha bu gecə möhlət verməyəsiz?! Və ey bədbəxtlər, bu nə zülmi-sərih və əmri-qəbihdir ki, cəm’iiömrünüzdə Həq rizasinə girməyəsiz?! Həqqa ki, əgər şəhsüvarimeydanivilayətdən sibqəti-hərbə rüxsət alsaydım və sultani-səriri-İmamətdən təqəddümi-rəzmə icazət bulsaydım, zəbani-tiğ ilə cəvabınız verərdim". Əlqissə, ləşkər ol mükalimədən həya qılub, müharibə əmrində tə’əllül edüb, bizzərurə rüəsayi-ləşkərə dəxi müraciət lazım gəlüb, qəziyyeyi-hərb ol gecə mövquf oldu. Əmma Həzrəti-İmam cəm’iiəshabü əhbabın cəm’ edüb buyurdu ki, orduyi-şərifin bir tərəfindən rəhgüzari-hərb üçün yol qoyub, baqi ətrafına xəndəq məhfur edüb xarü xaşakla doldurub od uralar ki, ibtali-mə’rəkeyi-cidalü qitala məşğul ikən müxəddərati-süradiqi-’ismət müxaliflərdən mütəhəssin olalar. Ol atəşin şö’ləsi zəbanə çəkdikdə Malik bin Ürvə ki, əşəddi-əhlinifaqdı, mərkəbinə binüb, cövlan qılub nə’rə urdu ki, "ey Hüseyn, atəşi-duzəxdən müqəddəm kəndüni atəşi-dünyaya yaqdın". Hüseyn ayıtdı: "Kəzəbtə ya əduvvəllah". Güman edərmisən ki, bən duzəxə girib, sən əhli-behişt olasan?". Müslimi-Əvsəcə ayıtdı: "Ya İbn Rəsulullah, icazətin olsa, bir xədəngizəhrəşikafla bu məl’una duzəxi göstərmək olur". Hüseyn ayıtdı: "Ya Müslim, istəməm ki, bənim ləşkərimdən ibtidayi-hərb ola. Əmma təmaşa qıl ki, bu məl’un qəhriİlahiyə necə giriftar olur?" Pəs, ol saliki-rahi-həqiqət yüzün dərgahibiniyaza dutub ayıtdı: "Əllahummə cirrəhu ilən-nar", yə’ni "İlahi, bu məl’unu silsileyi-üqubətlə atəşi-suzanə çək". Filhal "Də’vətü’lməzlumi mustəcabətun" müqtəzasincə ol məl’unun mərkəbi ixtiyarsız anı alub, Həzrəti İmamın ləşkərinə mütəvəccih olub, xəndəqə yetdikdə iltihabi-nairədən rəm qılub ol məl’unu atəşi-suzana buraxdı və ol halətə iki ləşkər təmaşa qıldılar. Həzrəti-İmam səcdeyi-şükr edib, duaya məşğul olub derdi ki: "Ya Rəb, zürriyyəti-Əhli-Beyti-Rəsuləm və yetimü məzlumi-Bətuləm. Sən dadımı bu zalimlərdən alasan". Məhəmməd Əş’əsi-Kufi nə’rə urdu ki, ey Hüseyn, sənə Peyğəmbərin nənisbəti var ki, anda laf edərsən? Hüseyn ayıtdı: "Ya Rəb, İbni Əş’əs nəsəbim qət’ edər, istərəm ki, bu gün cəzasın verəsən". Hənuz dua təmam olmadın ol məl’unun bətni-napakində bir təqaza olub mərkəbindən yerə endi ki, tədarüki-əhval edə. Əvrətinə bir əqrəb niş urub, nəcasət içrə dolanub, məkşufül’əvrə can tapşurdı. Həm ol zəman Cə’də Qərani müqabilə gəlüb avaz yetürdi ki, ey Hüseyn, zülali-Fərat ki, dəryasifət təməvvücdədir, həqqa ki, sənə və ətba’una andan bir qətrə su verilməz, ta təşnələb həlak olasuz. Həzrəti-Hüseyn giryan olub dua qıldı: "Əllahummə əmithu ətşanən". Filhal ol məl’unun mərkəbi bivasitə rəm qılub anı buraxub, ol məl’un piyadə hər canib yügürüb "Əl-’ətşu, [əl-’ətşu]" derdi və hər nə qədər su verirlərdi, içə bilməyüb xüşkləb can tapşurdı. Və ləşkəri-Yezid ol kəramətləri görürlərdi, əmma faidə qılmazdı və ayineyi-etiqadlarından bu seyqəllərlə jəngi-küdurət açılmazdı. Şe’r: Pak etməgə ərbabi-xəta səfheyi-qəlbin, İzhari-kəramət qılur əhli-nəzər, əmma Zalimlərə izhari-kəramət əsər etməz, Qılmaz dili-Fir’anu münəvvər Yədi-Beyza. Bu kəramətlərdən sonra Həzrəti-Sultani-Kərbəla cəm’ii-ixvanü övladü ənsabın cəm’ edüb, bir kürsi nəsb qılub, üzərinə çıxub bir xütbə ağaz etdi bu məzmunla ki: "Şərayifi-sipasi-biqiyas ol müdəbbiri-biniyaza ki, məzmuni-kitabeyi- eyvani-bargahi-qürbi əsrari-möhnətü müsibətbəyandır. Şe’r: Ol nəsəqbəxşi-ümuri-kargahi-sün’ kim, Şəhdi-lütfi möhnətamizü bəlaəngizdir, Cuybari-gülşəni-ehsanı tiği-abdar, Səbzeyi-gülzari-qürbi xəncəri-xunrizdir. Və lətayifi-həmdi-bihəd ol mə’şuqi-aşiqgüdaza ki, hilyeyi-sərapərdeyi-hərimi- qürbi-qəbulu məhrəmlər və müqərrəblər qanıdır. Şe’r: Zəhi sultani-müstəğni ki, cami-iltifatindən, Nəsibi-əhli-təslimü təvəkkül zəhri-qatildir. Kəmali-iltifatı qayəti-qəhrindədir müzmər, Cəfasindən tənəffür qılmayan lütfinə qabildir. Və dürudi-namə’dud ol əşrəfi-kainata ki, sülləmi-ehtimali-məsaib payeyi-qədrin dərəceyi-Me’raca yetürmüş və təcərrö’i-zəhri- bəla təb’i-səlimi-müstəqiminə nişaneyi-tövfiqi-təqərrüb vermiş. Şe’r: Ol şəhi-mə’mureyi-ənduhü iqlimi-bəla, Kim diyari-dərd tə’mirində sərf etmiş həyat, Salmamış viraneyi-dünyaya zilli-e’tiqad, Açmamış cəm’iyyəti-əsbaba çeşmi-iltifat. Şəraiti-həmdü sənadan sonra buyurdu ki: "Ey daireyi-mütabi’ətimdə və hövzeyi-intisabimdə olan vəfadarlar. "Cəzakumullahu xəyrən". Sizdən xoşnudam. Təriqi-mürafiqətimdə təqsir etmədiniz və daireyi-mütabi’ətimdən təriqi-müxalifət tutmadınız. Hala istəmən ki, naireyi-möhnətimdən sizə şərarəti-məzərrət irə və sərsəri-müsibətimdən gulzari-cəmiyyətiniz xəzani-təfriqə görə. Və bənim bu gecə bu cəfapişələrdən möhlət istədigimdən qərəz həlaveyi-həyatımdan istifayi-təməttö’ etmək degil, bəlkə məqsudum budur ki, çün şahidi-tövfiqi- şəhadət pərdeyi-xəfada ikən ərzi-cəmal etdi və nihali-həyati-müstə’arım bərgriz olmağa və’də yetdi. Şe’r: Gəldi ol dəm ki, fəna pərdəsin çak qılam, Bəzmi-vəhdətdə bəqa ləzzətin idrak qılam. Və bilürəm ki, bu tayifənin məqsudləri bənəm və bana zəfər bulduqdan sonra sizə iltifat etməzlər. Səlah oldur ki, bu gecə fürsət var ikən güruh-güruh ətrafü cəvanibə pərişan olasuz və qərqeyi-tüfanibəla olmadan bir nəcat bulasuz. Şe’r: Çıxmadan dəsti-iəsərrüfatdan ’inani-ixtiyar, Fikr edüb möhnətdə tədbiri-nəcat etmək gərək. Hadisati-dəhrdən qafil gərəkməz adəmi, Surəti-halinə hər kim iltifat etmək gərək. Bu kəlimatı eşitdikdə alü ətba’ü əşya’indən fəryadü fəğan fəlaki-dəvvarə çıxub ittifaqla ayıtdılar: "Ey xazini-gəncineyi-əsrari-hikmət və ey kaşifi-rümuzi-vilayət, haşa ki, xaki-payinə nəqdi-can nisar olmadan dövləti-mülazimətindən müfariqət mümkün ola və və’dəgahi- bəlada xəl’əti gülrəngi-şəhadət geymədən bu mə’rəkədən çıxmaq surəti-ehtimal bula!" Şe’r: Biz ibtidayi-xilqətü ağazi-ömrdən, Nəzri-nisarın eyləmişüz nəqdi-canımız. Mümkün degil mülazimətindən müfariqət, Ta səfheyi-vücudda vardır nişanımız. Həzrəti-İmam təriqi-vəfada anları sabitqədəm görüb, dua qılub Müslimi-Əqil övladinə ayıtdı: "Ey əzizlər, biz Kufə xəlqinin məva’idi-kaziblərinə e’timad edüb, Müslimi ol diyara irsal etdik və ol müfsidlər təriqi-müxalifət dutub ol məzlumu şəhid etdilər. Hala səlah oldur ki, siz validənüz alub Bəni-Təyy qəbiləsinə varub andan mütəvəccihi-Mədinə olasuz ki, xanədanınız münhədim və mün’ədim olmaya". Övladi-Müslim bu kəlimati-cangüdazdan xüruşa gəlüb ayıtdılar: "Haşa ki, xidmətindən müba’idət ixtiyar edəyüz! Ya Hüseyn, iltimasımız budur ki, babamız və qarındaşlarımız müqəddəmeyiləşkəri- şəhid olduği kibi bizə dəxi bu sə’adət müyəssər ola". Şe’r: Çün bəqa mülkindədir cəm’iyyəti-əhli-vəfa, Ruyi-dil ol məqsədi-ə’laya döndərmək gərək. Neylərüz heyranü sərgərdan qalub, himmət dutub, Dari-dünyadan ’inan üqbaya döndərmək gərək. Həzrəti-İmam anlara dəxi dua qılub cəm’ii-əshabına rüxsət verdi ki, varub ta’ətü ibadətə iştiğal edələr. Və kəndü dəxi sə’adətsərayinə mütəvəccih olub ibadətə məşğul oldu. * * * Fəsli-əvvəl: Şəhadəti-Hürr və bəzi şühəda Çün müttəfiqi-əleyhi-ərbabi-’üqul və mö’təqidi-əshabi-qəbul oldur ki, ədl ümuri-mütəvəssiti-mütəsaviut-tərəfeyndən ibarətdür və cövr ifratü təfritdən bir kinayətdür, lacərəm təriqi-əməldən hər üdula iki cövr mülazim olur. Bu səbəbdən qilləti-ədl və kəsrəti-cövr lazım gəlməgin əksəri-xəlqi-cəhan ərbabi-fitnəvü fəsad olub, əqəlli-əhlizəman əshabi-səlahü sədaddır. Şe’r: Ümuri-mərtəbeyi-ədldir təvəssüti-hal, Üduli mövcibi-ifratü baisi-təfrit. Səbəb budur ki, olub ’ədl cövr məğlubi, Həmişə fitnədən olmaz bəri büsati-bəsit. Hər ayinə sultani-təbiət müstəxdimi-əsnafi-cövr olmağın və şəhriyari-əql iqtibasi-ənvari-ədl qılmağın peyvəstə biri-birinə münaze’dir və münaziətləri cəm’iyyəti-əsbabi-nizamü intizama mane’dir. Şe’r: Təbiət talibi-zövqü tərəbdir, Təriqi-əql qanuni-ədəbdir. Təbiətdir məzidi-rif’ətü cah, Muradi-əql tərki-masivallah. İlahi, pərtövi-inayətindən ianət istid’a qılınur ol dəm ki, sultanitəbiət diyaribədəndə sipahi-rəzilət cəm’ edüb, əsləheyi-mənahi və məlahi mürəttəb qılub, şəhriyari-əqlin ləşkəri-sidqü səlahın mütəfərriq edüb məğlub qıla. Və əsəri-mərhəmətindən müavinət iltimas olunur ol saət ki, mülki-təndə istilayi-hücumi-ləşkəri-həvadan məliki-ruh müztərib və mütəhəyyir qala. Netə ki, təğəllübü tüğyani-ləşkəri-Yezidi- pürcəfadan şəhidi-badiyeyi- Kərbəla və hücumi-hümumiə’dadan Hüseyn bin Əliyyi-Murtəza. Şe’r: Surəti-təhrirə gəlməz olsa dəryalar midad, Şərhi-bidadü bəlayi-rəzmgahi-Kərbəla. Kərbəlada həsr olub aləmdə hər möhnət ki, var, Bənd qılmışdır təriqi-səbri Şahi-Kərbəla. Raviyi-rəvayəti-cigərsuz və naqili-hekayəti-qəmənduz bu tərzlə tərtibi-süfufi-mə’rəkəyə kəlam vermiş və bu tərzlə silsileyi-rəvayəti təhrikə gətirmiş ki, çün şəbi-Aşura Həzrəti-Sultani-Kərbəla ləşkəriə’dadan tətmimi-şəraiti-ibadət və təğdimi-mərasimi-üzri-əshabiita’ət üçün möhlət tələb qılub və ol istid’a icabətə yetüb, əndişeyi-hərbdən filcümlə fariğ olub, təvabe’ və ləvahiqlə ibadətə iştiğal etdi və sabahadək zükurü ünasdan zəmzəmeyi-təkbirü təhlil səvame’imələkuta yetdi. Ol gecə sükkani-süradiqi-ülvi mütəğəyyirül-əhval olub və ümmali-əvalimi- süfli heyrət və dəhşətdə qalub fələk şərmsar idi ki, aya, bu nə tədbiri-nasəvabdı və zəmin müztəribü biqərar idi ki, aya, bu nə bidadi-bihesabdı? Sitarə tə’sirü tədbirdən aciz olmaz, bəlkə dideyi-bidar açub mütəhəyyir qalmış, ərusi-aləm libasi-matəm geyüb xəvatini-hərəmsərayi-ismət üçün matəmdə idi və xosrovi-əncüm matəmkədeyi-zülümatə girüb şühəda üçün qəmü ələmdə idi. Şe’r: Asiman açmışdı əbvabi-məlal, Əxtəri-iqbala yetmişdi vəbal. Fövt olub sərrişteyi-tədbiri-kar, Müztərib qalmışdı dövri-ruzigar. Münfə’il dövran müxalif dövrdən, Münzəcir aləm müşəvvəş tövrdən. Əgərçi Məsiha daməni-xurşidi dutub tülu’indən mən’ edərdi ki, əşi’eyi-ənvar şəhidi-Kərbəlaya sihami-bəla olmaya və gərdun səhər əbvabın məsdud etmişdi ki, sübhi-kazibin dəmi-sərdindən ŞahiKərbəlanun şəm’i-həyatı intifa bulmaya, əmma iqtizayi-iqbalişəhadət sür’əti-dövrana isti’cal edüb, təli’eyi-sübhi-sadiq canibi məşriqdən hüveyda oldu. Rəvayətdir ki, ol dəm asimandan bir nida gəldi ki, "Ya xəlilullah ədrukni" və ol sədadan Ümm Külsüm müztərib olub, tə’cillə Həzrəti İmamın mənzilinə gəlib ayıtdı: "Ey bəradəri-əziz, bu sədadan vaqif oldunmu?". Hüseyn ayıtdı: "Bən vaqif oldum. Hala Həzrəti-Rəsulu vaqi’əmdə gördüm. Ol həzrət bana müjdeyi-şəhadət verüb buyurdu ki: "Ey Hüseyn, səvakini-aləmi-bala və zümreyi-məlai-ə’la ərvahi-müqəddəseyi-ənbiyayla istiqbali-ruhişərifin qılub intizarindədür. Cəhd et ki, bu gecə hüzurumuzda iftar edəsən". Və bu hala müqarin bir firiştə gördüm əlində bir şişə. Dedim: "Ya Rəsulullah, bu firiştə əlində bu şişə nədir?" Buyurdu ki: "Ya Hüseyn, bu firiştə mə’murdur ki, zalimlər sənin qanın tökdükdə bu şişəyə doldurub asimana ilətə". Ümm Külsüm ol halətə giryan olub, Hüseyn ayıtdı: "Ey məzlumə, əhli-beytimi hazır et ki, həngamivida’dır". Şe’r: Əlvida’, ey dustlar kim, gəldi həngami-səfər, Ərş pərvazinə mürği-ruhum açdı balü pər. Yusifi-Misri-qəbuləm, çəkməz oldum həbsi-tən, Eylədim zindani-təngi-dəhrdən qət’i-nəzər. Necə ehmal eyləyəm mülki-bəqa əzmində kim, Şəm’i-ömrüm eylədi izhari-asari-səhər. Müztəribdir şövqi-təşrifimdə Şahi-Övliya, Müntəzirdir ləzzəti-didarimə Xeyrül-Bəşər. Əlqissə, müxəddərati-sərapərdeyi-təharət və rəyahini-riyazi-vilayət hazır olub, Həzrəti-İmam anları bir-bir bağrına basub, vida’ edüb derdi ki, ey məzlumlar, aya, badiyeyi-qürbətdə bu zalimlər içində əhvalınız nola və əvaqibiniz nə surət bula?" Şe’r: Dərda ki, rəhgüzari-həvadisdə uğradı Bidad girdbadinə şəm’i-cəmalınız, Ey mə’dəni-təharətü ismət gühərləri, Ya Rəb, nə ola xaki-məzəllətdə halınız? Bir tərəfdən Şəhrbanu giribani-təhəmmül çak edüb derdi ki: "Ey biçarələr qəmxarı və ey şikəstələr qəmküsarı! Bu şahzadələri yetim qoyub, kimin öhdəsində buraxıb gedərsən və bu əmanətləri kimə təslim edərsən?" Şe’r: Hiç kim, ya Rəb, bana manənd məhzun olmasun, Surəti-hali-həvadisdən digərgun olmasun! Bir yana ənduhi-qürbət, bir yana hicrani-dust, Necə dil püriztirabü didə pürxun olmasun?! Və bir tərəfdən Ümm Külsüm naxuni-ənduhla rüxsareyigülgünün parə-parə qılub növhə qılurdı ki: "Ey çiraği-xanədanirisalət və ey şəm’i-şəbistani-İmamət! Əliyyi-Mürtəza mütəvəccihirövzeyi- rizvan olduqda atəşi-fəraqına mövcibi-təskin olan HəsəniMüctəba idi. Və ol Həzrət intiqal etdikdə sənin sayeyi-atifətin bizə mə’məni-riza idi. Aya, səndən sonra məhrəmimiz kim ola və xatirimiz kiminlə təsəlli bula? Şe’r: Bu müsibət qəfləti-mövt ilə asandır bana Kim, qılur gərduni-gərdan canımı təndən cüda. Bu müsibət andan əfzundur təəmmül eyləsən Kim, bəni səndən cüda eylər, səni bəndən cüda. Və gahi bu sürudla növhə bünyad edərdi. Şe’r: Çərxi-zalim aqibət mülkin xərab eylər, diriğ! Əmri-naməqbulü fikri-nasəvab eylər, diriğ! Zülməti-hicran ilə tarik edüb aləmləri, Əbri-bidadi niqabi-afitab eylər, diriğ! Bu müsibətdə ikən əsəri-sübh peyda olub, Həzrəti-İmam afitabvar hərəmsəradan mütəvəccihi-səhra olub, təyəmmüm qılub cəmaətlə nəmaza məşğul oldu. Rəvayətdir ki, əvradi-nəmaz ixtitama yetmədən və Həzrəti-İmam duayi-namazı təmam etmədən mə’siyət sərməstlərindən sədayi-cuşü xüruş qübbeyi-əflaka çıxub və bişeyi-bid’ət bəhayimindən sədəmati-əsvati-namülayim guşi-gərduni kər qılub, naleyi-nayi-rəzmi və sədayi-kusi-hərbi mübarizlərə səlayi-hərb urub, zalimlər ərseyiKərbəlaya ələmlər yürütdülər və sipahi-zəlalət fövc-fövc səvarü piyadə mütəvəccihi-meydan olub, ğübari-tirədən ayineyi-ruyi zəmini mükəddər etdilər. İbn Sə’di-səfih tə’biyeyi-səfi-sipah edüb, meyməneyi-naməysuri Ömər bin Həccaca müsəlləm edüb, meysəreyi-nameysuri Şimri- Zilcövşənə namizəd qılub, kəndü qəlbisipah oldu. Şe’r: Zəhi bədbəxt kim, kəsbi-şəqavət ixtiyar etdi, Özün dünya üçün bədnami-ruyi-ruzigar etdi. Zəhi-müdbir ki, məğlubu olub aləmdə şeytanın, Fəsad etməkdə insanı mələkdən şərmsar etdi. Və bir canibdən dəxi meydani-mücahidət cansiparləri və ərseyi-şəhadət vəfadarləri ol cuşü xüruşdan mütənəbbeh olub, bəlkə bəzmi-bəlada ol təranələrdən zövqlər bulub, bir-bir nə’reyi-məstanə və xüruşi-mərdanə ilə künyətlər verub ol sultani-mülkastanın astaninə gəldilər və rüxsəti-meydan bulub təsbihü təhlillə ərseyi-karzara mütəvəccih oldular. Və Həzrəti-İmam dəxi kəsrəti-sipahi- ə’dadan mütəvəhhim olmayub və qilləti-əhibbadan təğəyyür bulmayub, fərqi-mübarəkin əmameyi-Rəsulla müzəyyən və bədəni-lətifin dürraeyirisalət birlə mürəttəb qılub, Rəsul Həzrətlərinin Fəriha nam mərkəbin rikabi-hümayuna çəküb və şəmşiri-zəfərməasirin həmayil edüb, cövlan edərək səfi-sipaha gəldi və sipahi-səfərpənaha tərtib verüb, məyməneyi-meymuni Züheyr bin Mücəllaya rucu’ edüb, meysəreyimeysuri Həbib bin Müzahirə müqərrər qılub, rayəti-fəthayəti Əbbas bin Əliyyi-Murtəzaya tapşırub, kəndü bizzat iman kibi mö’minlərin qəlbində qərar dutub şəhadətə müntəzir oldu. Ol gün ərusi-xəlvətsəray üfüqi-matəmkədeyi-dünyaya xəraşidəruy və pərişanmuy çıxdı və piri-sipehri-xəmidəqamət təriqi-tə’ziyət dutub daməni-libasi- nilgunə çaklər bıraxdı və əbkari-əncüm tabi-nəzzareyi-məsaibi-xəvati-nihərəmsərayi- nübüvvət gətürməyüb pərdeyi-hicaba girdi və nəsimi-səhər şühəda üçün dəmadəm ahi-sərd çəküb məzaci-kainata küdurət gətirdi. Rizvan riyazi-cinana zinət verdi ki, ruhi-şəhidi-Kərbəla mehman olur və hura dideyi-iştiyaq açub mütərəssid oldu ki, nuri-dideyi-Zəhra gəlür. Şe’r: Çıxdı gün, ya sineyi-gərduna urdu tazə dağ Bərqi-ənduhi-dili-övladi-Xeyrül-mürsəlin? Sübh pərtöv saldı, ya məzlumlar halın görüb, Qüssədən bimar olub zərd oldu rüxsari-zəmin?! Rəvayətdir ki, iki canibdən süfufi-müharibə mürəttəb olduqda və keyfiyyəti-həqqü batil və küfrü iman imtiyaz bulduqda HəzrətiSultani- Kərbəla səfisipahindən çıxub, ol bisəadətlərə müqabil durub səlabətü sövlətlə bu beyti inşa qıldı. Şe’r: Ənəbnə nəbiyyə’t-tuhri min ali-Haşım, Kəfani bi-haza məfxəri hinə əfxəru. Yə’ni bən fərzəndi-Pəsuli-Xudayam və nütfeyi-sərvəri-ənbiyayam. İftixar etdikdə bana bu fəxr kifayət edər və mübahat qıldıqda bana təfaxür bu yetər. "Ey qövmi-birəhm, başımdakı əmmamə və belimdəki tiğ və əgnimdəki dürra’ə və rikabımdakı mərkəb Həzrəti-Rəsulullahındır. Və bən varisi-elmi-Rəsulam və nuri-dideyi-Bətulam. Hərgiz kizbü gəzafa iqdam etməmişəm və mütləq təriqi-müxalifəti-Xuda və Rəsul dutmamışam. Mədinədə mücaviri-rövzeyi-Rəsul ikən bana təmkin vermədiniz və Məkkədə mö’təkifi-zaviyeyi-qənaət olduğumu rəva görmədiniz. Həqqa ki, bana məkatibü mərasil irsal edüb, üzərimə hüccətlər bıraxub bu diyara siz gətirdiniz və bu fitnəyi təhriki-səlasili-əsbabla siz bu məqama yetirdiniz. Ey Ömər bin Sə’d, vey Ömər bin Həccac, vey Şis bin Rəbi’i, bu nə qəddarlıqdır, və ey Sinan bin Ənəs, və ey Şimri-Zilcövşən, bu nə məkkarlıqdır?" Şe’r: Məkr bünyadı üstüvar olmaz, Hiylə asarı paydar olmaz. Ol cəmaət ittifaqla inkar etdilər. Həzrəti-İmam məktubların hazır edüb, anlara hüccəti-təmam etdikdən sonra ol məktubları oda yaxdırdı. Aqibət, Ömər bin Sə’d müqabilinə gəlüb ayıtdı: "Ey Hüseyn, bu hekayətlər nəticə verməz. Ya Yezidin bey’ətin qəbul etmək gərəksən, ya tərki-həyat eyləmək". Bu sözü deyüb, bir navəki-dilduz əlinə alub ayıtdı: "Ey əhli-Kufə, güvah olun və Übeydullah hüzurunda şəhadət verin ki, ibtidai-hərbi-Hüseyn bəndən oldu". Və ol navək canibi-Hüseynə rəvan qıldı. Həzrəti-Hüseyn məhasini-şərifin əlinə alub ayıtdı: "Ey qövm, qəzəbi-Rəbbani Yəhuda ol zəman iştidad buldu ki, "Uzeyr İbnullah" dedilər və qəhri-İlahi Nəsaraya ol gün nazil oldu ki, "Məsihu’bnullah" dedilər və sixəti-Sübhani sizə hala müqərrər oldu ki, qəsdi-Ali Rəsul etdiniz. Həqqa ki, sizün bədəninüzdə hər səri-mu bir xəncəri-abdar olsa, "Və ’sabir və ma-səbrukə illa billahi" dairəsindən inhiraf etməzəm və hər fərdiniz qəsdimə bir ləşkərikinəgüzar olsa, "İnnə’llahə yuhibbu’s-sabirinə" mərtəbəsinin tərkin tutmazam". Rəvayətdir ki, ləşkəri-Yezid, İbn Sə’din iqdamın gördükdə ana iqtida qılub, Həzrəti-İmama bir mərtəbə tirbaran etdilər ki, pəriü-qabdan çeşmeyi-afitab tutuldu və zəxmi-peykani-abdardan ruyizəmin məsabeyi-ğərbal oldu. Həzrəti İmam ol hücumdan səfi-sipaha müraciət qılub əshabü əhbabinə ayıtdı: "Ey vəfadarlar və cansiparlar, müstəid olun və təhiyyeyi-əsbabi-səfər qılun ki, dəmi- xunrizdir və həngami-rəstaxizdür". Və Ömər bin Sə’din peyki-peykanı bu xəbər pəyamına gəldi və qasidi-navək bu peyğamla varid oldu və bu vaqiə səbahi-cüm’ə aşiri-Məhərrəm, hicrətin altmış altıncı yilində vüqu’ buldu. Və ləşkərimüxalif bir rəvayətdə on yeddi bin nəfər və bir rəvayətdə otuz bin nəfər, əmma əsəhhi-əqvalla igirmi iki bin mübariz olub və ləşkəri-İmam bir qövllə səksən nəfər və bir qövllə yetmiş iki nəfər olub, otuz iki atlu idi və baqi piyadə idi. Və əksəri-rəsaildə icmal ilə şərh etmişlər, əmma Həzrəti-Mövlana Hüseyn Vaiz əleyhir-rəhmə fil-cümlə təriqi-təfsil dutmuş. Raviyi-əxbari-məlalətasar bu tərzlə itmami-rəvayət vermiş və naqili-göftari-küdurətasar bu tərzlə göftara zinəti-tətmim yetirmiş ki, çün süfufi-ləşkər mürəttəb oldu, Hürr bin Yezid Riyahi Ömər Sə’din hüzuruna gəlüb ayıtdı: "Ya İbn Sə’d, əlbəttə, Hüseynlə müharibə etmək müqərrərmidir?" İbn Sə’d ayıtdı: "Bəli, müqərrərdir. Bu hərbdə qanlar tökülür və başlar kəsilür". Hürr ayıtdı: "Rəsulullaha Qiyamət günü nə cəvab verirsən?" Ömər Sə’d cəvab verməyüb, Hürr kəndü ləşkərinə müraciət qılub, heybət və səlabətdən ləvni mütəğəyyir olub və qəlbi mütəhəyyir olub biqərardı. Qarındaşı andan sual etdi ki, "ey pəhləvaniərəb, hərgiz heç mə’rəkədə səndən bu təzəlzül mülahizə olunmayub, mə’ə qillətiə’da bu nə təğəyyürdür ki, səndə zahir oldu?" Hürr ayıtdı: "Ey bəradər, bana ə’dadan təvəhhüm yoxdur, əmma behişt və duzəx arasında mütəhəyyir qalmışam və həqqü batil imtiyazında heyran olmuşam". Bu təkəllümdə ikən ixtiyarsız bir nə’rə urdu ki, "əl-minnətu lillah, məkməni-qeybdən məş’əleyi-nuri-hidayət zahir olub bəni təriqi-zəlalətdən sirati-müstəqimə buraxdı". Şe’r: Lilləhil-həmd ki, bən sahibi-irfan oldum, Qabili-mərtəbeyi-səhhəti-iman oldum. Əməli-batil imiş Ali-Məhəmməd büğzü, E’tiraf eylədim ol cürmə, peşiman oldum. Pəs, səməndi-badpayə cövlan verüb, kəndü ləşkərindən çıxub ləşkəri- Hüseynə mülhəq olub, mərkəbindən enüb, rikabi-hümayuninə yüz sürüb ayıtdı. Şe’r: Ey çiraği-təl’ətin şəm’i-şəbistani-sürur, Gərdi-xaki-rəhgüzarın tutiyayi-çeşmi-hur. Ya Əmirəlmö’minin, üsyana iqdam eylədim, Bilmədim ki, böylə tüğyan edə ərbabi-qürur. Bilmədim ki, dutmayub şəm’i-risalət hörmətin, Irtikabi-zülmü bidad edə qövmi-bişüur. Ya Şəfi’ülmüznibin, üzri-günahım qıl qəbul, Görmə caiz bünyeyi-ümmidə hirmandan fütur. Bu təriqlə çox niyazlar edüb təzzərö’ etdi ki, ya İmam, aya mə’zirətim məqbul olurmu ola? Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey Hürr, dərgahi-lütfü ehsan əhli- etizara həmişə məftuhdur və günahın mö’tərif olan həmişə müsabü məmduhdur və "Huvə yəqbəlu’t-tövbə ən ibadihi". Çün Müs’əb bin Yezid qarındaşın gördü ki, axirəti-dünyaya ixtiyar etdi və üzri-günahı dərəceyi-qəbula yetdi, ol dəxi səadəti-mülazimətinə müşərrəf oldu və surəti-ixlas ərz qıldı. Əlqissə, Hürr bin Yezidi-Riyahi mükafati-əf’al üçün Həzrəti-İmamdan icazəti-hərb istədikdə Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey Hürr, hənuz bizdən istişmamirayiheyi-rahət etmədin zəhmətə düşmək münasib degil. Səbr et, ibtidayi-hərb qeyrdən olsun". Hürr ayıtdı: "Ya İmam, netə ki, ibtidayimüxasimət bəndən oldu, istərəm ki, ağazi-izhari-məhəbbət dəxi bəndən ola". Əlqissə, təzərrö’lə rüxsət alub meydana girdi və bu təzəllümlə ismü rəsmin zühuraə gətürdi. Şe’r: Bənəm ol Hürr bin Yezidi-Riyahi Ki, əzəldən mühibbi-Ali-Əbayam, Şükrü lillah kəmali-sidqü səfadan, Qabili-xidməti-vəliyyi-Xudayam. Tiği-xunrizlə zəmani-şücaət, Düşməni-duni-nabəkara bəlayam. İbn Sə’di-bixirəd Hürr bin Yezidi meydanda görüb, əndaminə təvəhhümdən lərzə düşüb, məxsuslarından Səfvan nam bir mübarizə ayıtdı: "Yürü var, Hürrə nəsihət qıl və malü əsbabla firib ver, əgər qəbul etməsə, siyasətə yetür". Səfvan səfi-sipahdan çıxub səməndi-badrəftara cövlan verüb Hürrə müqabil olduqda ayıtdı: "Ey Hürr, sahibi-əqlü sahibi-rə’y olmaq gərək. Əcəb ki, ne’məti-dünyadan inhiraf edüb zillət ixtiyar etdün". Hürr ayıtdı: "Ey nadan, izzət xidməti-Ali-Rəsuldadır. Zəhi səfihi-siyəhruzgar ki, ne’məti-fani üçün tərkidövləti- baqi edə. Əlhəq, əgər iman varsa, nəfyi-tənəümati-rövzeyi-rizvan nədir və əgər iman yoxsa, də’vayi-iman nədir?" Şe’r: Qabili-kəşfi-rümuzi-hikmət olmaz hər kişi, Hər kimin fe’li nəqizi-qövldür, məzmum olur. Pərdeyi-təşkikdir bu zülməti-qeydi-həyat, Pərdə rəf’ olduqda halı hər kimin mə’lum olur. Səfvan gördü ki, Hürr qabili-nəsihət degil, qəzəbnak olub, sineyibikinəsinə nizeyi-cansitan həvalə qıldı. Hürri-vəfadar bir tiğlə nizəsin rədd edüb, bir zərblə mərkəbindən nigunsar edüb, bir lö’blə yıxdı ki, nə’reyi-afərin iki ləşkərdən asimana çıxdı. Rəvayətdir ki, Səfvanın üç qarındaşı olub, talibi-intiqam təriqiylə mütəaqib meydana gəlüb bir-bir Hürr əlindən şərbəti-fəna içdilər. Hürr ol mübarizləri həlak etdikdən sonra Həzrəti-İmamın izzi-hüzurişəriflərinə gəlüb ayıtdı: "Ya İmami-zaman, bəndən xoşnud oldunmu?" Həzrəti-İmam ayıtdı: "Nə’əm, əntə Hurrun kəma səmmətəkə ummukə". Hürr ol bəşarətlə yenə meydana müraciət qılub, gərmi-mübarizət ikən bir həramzadə mərkəbin səqət qılub, piyadə qaldı. Ol müxlisi-vəfadar ədəmi-mərkəb ilə ləşkəri-ə’dadan izhari-əcz etməyüb, inani-əzimət döndərməyüb müharibə etdigin şahzadə gördükdə bir mərkəbi-tazinəjad irsal etdi. Hürr ol mərkəbə binub, cövlan edüb, hər tərəf mütəvəccih olduqda güruhgüruh müxalifləri pərakəndə etdigi əsnada hatifdən səda gəldi ki: "Ey Hürr, müjdə ki, hurü qılman müntəziri-didarındır". Hürr ol sədadan məsrur olub canibi-Hüseynə təvəccöh qılub ayıtdı: "Ya İmam, cəddin xidmətinə mütəvəccih oluram, peyğamın nədir?" Həzrəti-İmam ol xəbərdən giryan olub ayıtdı: "Ey Hürr, biz dəxi mütəaqib gəlməkdəyiz". Əlqissə, ol şiri-bişeyi-şücaət və nəhəngi-dəryayi-cəladət səddi-sipahi-ə’daya rəxnələr urub və cəm’iyyəti-müxalifə təfriqələr yetürüb, nizəsi şikəst bulub, tiğiabdarla mütəvəccihi-qəlbi-sipaholdu və qəlbi-sipahı dili-üşşaq kibi çak edüb, kəndüsin ələmdara yetürdi. Ələmi nigunsar etməkdə ikən Şimri-bədbəxt ləşkərinə nə’rəurdu ki, ey namərdlər, bir mübarizdən aciz olmaq nədir? Ləşkər hər canibdən qülüvv qılub, ol namuradı ortaya alub, nagah Qisvar bin Kinanə bir zəxmi-mühlik urub, Hürr dəxi ana bir zəxm urub, ikisi dəxi mərkəbdən cüda olub, Hürr nə’rə urdu ki: "Ya İbn Rəsulullah, ədrikni". Həzrətiİmam biixtiyar meydana girüb, Hürrü ol zalimlər arasından alub ləşkərinə yetürdi və mərkəbindən enüb, başın dizi üzərinə alub, astini-mübarəkiylə rüxsarından xakü xun pak edüb dua qılırkən Hürr anın rayiheyi-canbəxşindən həyat istiarə qılub, rüxsarimübarəkinə dideyi-iştiyaq açub, təbəssüm qılub ayıtdı: "Ya İmam, bəndən razı oldunmu?" İmam ayıtdı: "Səndən razı oldum, Allah səndən razı olsun". Hürri-vəfadar bu bəşarətlə filhal nəqdi-can nisar edüb. Şe’r: Eşq meydanında can vermək degil ar, ey könül, Can verüb məqsuda yet, gər himmətin var, ey könül. Eşq bazarına salmışdır səadət gövhərin, Nəqdi-canın verməyən olmaz xəridar, ey könül. Nəqldir ki, bu beyt Həzrəti-İmamın Hürr üçün dedigi mərsiyədəndir. Şe’r: Fə-ni mə’l-hurru Hurra’bni Riyahin Səburun ində müxtəlifür-rimahin Çün Hürrün qarındaşı Hürrün şəhadətinə ittila’ buldu, ol dəxi rüxsət alub, meydana girüb, izhari-kəmali-şücaətdən sonra şəhadət bulub qarındaşına mülhəq oldu. Rəvayətdir ki, Hürrün Əli nam bir oğlu var idi ki, bəsi şüca’ və cigərdar idi. Bu əhvalı mülahizə qıldıqda Ürvə nam bir qulla atlarına su vermək bəhanəsiylə ləşkərdən çıxub, Həzrəti-İmamın xidmətinə müşərrəf olub izhari-ismü rəsm etdilər və icazəti-hərb aldılar. İbtidayi-hal Əli bin Hürr meydana girüb, cidalü qital edüb səadəti-şəhadət hasil etdi. Şe’r: Ey xoş ol nütfeyi-pakizə kim, ol Olmaya naqisü nadanü səfih. Qıla izhari-hünər kəsbin edüb, Mə’niyi-"Əl-vələdu sirrə əbih". Andan sonra Ürvəyi-vəfadar xacələri vəfasında sərbazlıq edüb rütbeyi-hürriyyət kəsb etməgə meydana girdi. Ol dəxi mərasimi-şücaət əda qılub şəhid oldu. Şe’r: Ey xoş anlar kim, qılub feyzi-şəhadət kəsbini, Xəlqdən tövfiqi-iqbal ilə mümtaz oldular. Qıldılar cəm’iyyəti-dünyaya üqba ixtiyar, Feyz edüb, hasil bulub rif’ət, sərəfraz oldular. Sipəhsalari-meydani-təkəllüm bu tərzlə ərseyi-bəyana sipahi-ibarət çəkmiş və səfarayi-mə’rəkeyi-süxən bu rənglə tiği-zəban çəküb mərdümi-didə qanın tökmüş ki, Hürr bin Yezidi-Riyahi ətba’iylə bəzmi-bəlada cami-səadətdən şərbəti-şəhadət içdikdən sonra sultani-səriri-izzü ə’la Hüseyn bin Əliyyi-Mürtəza səfi-sipahizəfərpənahdan çıxub, ləşkəri-ə’daya müqabil durub, bir dəxi qaideyihüccət tazə edüb nida qıldı ki: "Ey əhli-İslamü imanam" – deyüb də’va qılanlar və ey mö’tərifi-şəhadət olub, mö’təqidi-iman olanlar! Bən nəbireyiƏhmədi- Muxtaram. Bən nəqdi-sahibi-Zülfiqaram. Təsəvvür etmən ki, kəsrətisipahinizdən ehtirazım ola, şiddəti-ədavətinizdən səbati-təmkinim təzəlzül bula. Həqqa ki, şəmşiri-abdarimə müdəbbiri-kargahi-hikmətdən rüxsət olsa, zülməti-səvadi- sipahinizə şə’şə’eyi-afitabi-aləmtabdır və sinani-saiqəbarım mühərriki-silsileyi- şəhadətdən icazət bulsa, binayi-fəsadi-inadınıza tişeyi-ixtilalü inqilabdır. Əgərçi mühəqqəq bilirəm ki, tinəti-napakınızda iste’dadiqəbuli nəsihət olmadığın və rüsuxi-niyyəti-fəsad cibilliyyətinizdə möv’izə ilə təğəyyür bulmadığın, əmma itmami-hüccət təriqiylə sizə təkrar nəsihət edərəm. Ey taifeyi-tağiyə, bən bu diyara hərb üçün gəlməmişəm və bu qövğaya kəndü rə’yimlə mürtəkib olmamışam. Hənuz aramızda atəşi-fəsad işti’al bulmadın və bu surəti-müqatiləvü müharibə zahir olmadın ya bana mane’ olman, yenə Mədinəyə müraciət edəyim, ya təriqi məsdud etmən, Yezidlə münazirə qılmağa Şama gedəyim". Cəvab verdilər ki: "Ey Hüseyn, sənə bu təhlükədən nəcat mümkün degil, zira əgər Şama getsən, fəsahəti-lisanla Yezidə firib verüb xilas olduqda sərmayeyi-fəsad olursan və əgər Mədinəyə müraciət qılsan, əsbabi-fitnə mühəyya qılub hər nə təqdirlə bizi bir dəxi əzaba salursan". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Barı, əzbi-Fəratı ki, cümleyi-məxluqata mübahdır, şəcəreyi-gülzari-ismətü təharətdən qət’ etmən". Dedilər: "Ey Hüseyn, istilayi-təəttüşdən ətbavü ənsabına zə’fi-bədən yetməsə və qəhti-ab nihali-şövkətünüzi pəjmürdə etməsə, bu müqərrərdir ki, sövləti-şücaəti-Ali- Haşimə xarü xaşakiKufə və Şam müqavimət qılmağa qadir olmaz və həyatından qət’iümid edən güruhla müharibə faidə qılmaz". Həzrəti-İmam gördü ki, heç vəchlə əmri-səlah surət bulmaz və heç tədbirlə müsalihət mümkün olmaz, dedi: "Ey qövm, çün müharibə müqərrərdir, barı, insaf edüb təriqeyi-ədldən üdul etmən. Bir-bir mübaşiri-hərb olun ki, mərddən namərd mümtaz ola". Bu şərti qəbul edüb ləşkəri-Yeziddən Sam nam bir məl’un meydana girüb, nə’reyi-"Həl mən mübariz" urub Həzrəti-İmam ləşkərinə müqabil durdu. Bu canibdən Züheyr bin Həssan Sultani-Kərbəladan rüxsət alub, əbribəhar kibi cuşanü xüruşan saiqeyi-şəmşiri-abdar və barani-xədəngixunxarla ərseyi-xakdanı xəsm qanıyla laləzar etməgə meydana çıxdı və cilveyi-nəsimi-səməndi- saiqəmanəndlə səfi-ə’daya övraqi-əşcar kibi lərzələr bıraxdı. Mərasimitəridü nəvarddən sonra izhari-ismü rəsm etdi ki, "Ey firqeyi-füccari-nabəkar". Şe’r: Bənəm sahibi-tiğü gürzü kəmənd, Züheyr İbni-Həssan yəli-ərcümənd. Bənəm çakəri-xanədani-Rəsul, Kəmin bəndeyi-nuri-çeşmi-Bətul. Əgər kuhi-Qafilə qılsam məsaf, Məsafımda aciz olur kuhi-Qaf. Sami-bədbəxt ol nikbəxti görüb ağazi-nəsihət qıldı ki, ey şəhsəvari-mizmari-mübarizət və ey namdari-meydani-müharibət, bu nə tədbiri-namünasibdir və rə’yi-nasayibdir ki, tərki-malü əhlü əyal qılub bu ləşkəri-məğluba daxil olmuşsan və kəmali-zilləti nəhayətiizzətə ixtiyar qılmışsan? Züheyr ayıtdı: "Ey namərd, dövləti-baqi mülaziməti-xanədani-nübüvvətdir və izzəti-daimi mütabi’ətidudmanivilayətdir". Şe’r: Nə e’tibar süruri-səriri-dünyaya Ki, var kövkəbi-hökmündə ehtimali-üful. Xoş ol ki, eyləyə gərduni-tale’ində tülu Sitareyi-şərəfi-mehri-xanəndani-Rəsul. Sam istərdi ki, tətvili-kəlam edə, Züheyr möhlət verməyib, anı bir zərblə düzəxə göndərüb pəhləvan istədikdə əhli-İraq və Şam ol namdarın vəhmindən hərasan olub, heç pəhləvana bu iqtidar olmadı ki, meydani-şücaətdə rəxşi-himmətə cövlan verə və ana müqabil dura. İbn Sə’d ol halı görüb ləşkərinə siyasət gözüylə baxub, ayıtdı: "Ey namərdlər, bu nə əhəmiyyətsizlikdir?" Nəsr bin Kə’b Nəhəi ki, rüəsayi-ərəb anı bin mübarizə bərabər dutarlardı, meydana girüb, Züheyrə müqabil durub, mübahatlar qılub lafü gəzafla nə’rələr urdu və Züheyrə ol dəxi ağazi-nəsihət qıldı ki, ey şüca’i-yeganə və ey mübarizimərdanə, nişə tərki-inad edüb gəlməzsən ki, Übeydullahi-Ziyaddan dövləti-dünya bulasan və sahibi-rif’ət olub, əmsalü əqran içində sərəfraz olasan?!" Züheyr ayıtdı: "Ey bədbəxt, bən bustani-vilayətdən ictinayi-rəyahini-murada dəstrəs bulmuşam və güldəsteyi-risalətdən istişmami-rayiheyi-rahətə müvəffəq olmuşam. Bana Yezidin xarzarixidmətində nəşvü nəma bulan nihali-nədamət gərəkməz ki, övraqı zülli-zəlalət göstərə və meyvəsi tə’ami-tüğyan verə". Şe’r: Bən müqimi-rövzeyi-lütfü riyazi-rə’fətəm, Xari-səhrayi-zəlalətdən xəbər vermən bana. Nuri-rəhmətdən münəvvərdir çiraği-dövlətim, Dudi-nirani-nədamətdən xəbər vermən bana. Nəsr bin Kə’b ol əndişədə idi ki, kəlimatla anı məşğul edüb hiylə ilə bir heyf edə. Züheyr ol mə’nidən agah olub, təmkin verməyüb, bir zərblə anı dəxi həlak edüb, andan sonra Saleh bin Kə’b gəlüb anın şəmşiri-abdarindən şərbəti-fəna içdi. Əlqissə, bu təriqlə ol mö’mini-müttəqi çox mübarizlər qətl edüb, heç bir mübarizdə iqdami-müqabilə görməyib, müqəddəmeyi-ləşkərdə olan piyadələr süfufinə mütəvəccih olub, anları dəxi mütəfərriq edüb, yenə meydanə müraciətqılıb mübariz tələb etdikdə İbn Sə’d, Həcərüləhcarə ki, mö’təmidi-səfisipah idi, itab etdi ki, ey sipahsalari-Şam, səndən qeyr mübariz bu pəhləvanə müqabil dura bilməz. Həcərüləhcar ayıtdı: "Ey əmir, bu pəhləvan bir atəşisuzandır, xarü xaşaka anınla müqabilə xarici-daireyi-imkandır. Məgər hiylə ilə üç yüz mübariz kəmin edələr və bən anınla müqatilə edüb kəmingah tərəfinə həzimət qılub, ol bənim qəsdimə gəlub bana yetdikdə ol ləşkər çıxub hər yandan tirbaran edüb ana nüsrət bulalar və hiylə ilə ana qalib olalar. Şe’r: Şüca’ət rəsmini sanman ki, ancaq xunfəşanlıqdır, Sipahilər içində hiylə həm bir pəhləvanlıqdır. İbn Sə’d bu məsləhətə razı olub, üç yüz mübariz kəminə müqərrər qılub Həcərüləhcar Züheyr bin Həssana müqabil durub mülayimət təriqiylə ayıtdı: "Ey güzideyi-ərəb və ey şəhsəvari-alinəsəb, bən müharibə üçün gəlməmişəm, nəsihət üçün gəlmişəm. Heyfdir ki, sənin kibi namdar qabili-izzü iqtidarkən qayili-iczü inkisar ola. Hüseyn bin Əli hala məğlubdur və səadəti-dünya Yezidə mənsubdur. Müqtəzayihimməti-bülənd oldur ki, həzizi-zillətdən övci-rif’ətə rəğbət qılasan və tərki-ihanət qılub, talibi-ülüvvi-mənzilət olasan". Züheyr ayıtdı: "Ey müdbir, izzi-əbədi mülazimi-mülazimeyi-Ali-Mustəfadır və anlardan qeyrə xidmət eynimə’siyət və məhzi-xətadır". Şe’r: Hər nə dövlət var isə dünyada, olmaz bixələl, Dövləti-Ali-Nəbidir la-yəzalü ləm-yəzəl. Əlqissə, Züheyr bin Həssan həmlə qıldıqda Həcərüləhcar həzimət edüb, Züheyr mütəaqib rəvanə olub ol kəmingaha irişdikdə üç yüz namərd çıxub, ol şəhsəvarı araya alub tirbaran etdilər. Əmma ol firişteyi-asimani-rəhmət hücumi-şəyatindən mülahizə qılmayub, zövqi-dövləti-şəhadətlə şövqü əfzun olub və kəsrəti-xarü xaşakdan naireyişücaəti hiddəti-iştial bulub, təməvvüci-dəryayi-himməti ol qayətə yetdi ki, Hüseyni-təşnələbdən yana xuni-ə’dadan cuybarlar yürütdü. Axirül-əmr, əsnayi-mə’rəkədə izdihami-amm olub, Şis bin Rəbi’i fürsət bulub ol şəhriyara bir zəxmi-mühlik urdu. Ol dəxi ŞisiRəbi’iyə həmlə qıldıqda ol bədbəxt həzimət edüb, ol şiri-bişeyişücaət ol halla dəxi əlli mübariz həlak edüb, aqibət cərəyanixunabeyi-cərahətdən əsəri-zə’f hasil edüb, Həzrəti-İmam anın halından xəbərdar olub, on nəfəri-mülazim irsal edüb, ol əjdəhayı murçələr izdihamından kənara çəküb, Həzrəti-İmam hüzurinə gətürdilər. Ə’zayi-şərifində doqsan zəxm olub, hər birindən çeşmeyixun rəvandı. Əmma şükri-səadəti-şəhadət qılmağa hər zəxmi bir dəhandı. Şe’r: Tiği-düşmən namədir, məzmunu peyğami-əcəl, Müttəsil gəlməkdədir tədbiri-hicran etməgə. Açdı rövzənlər bədən qəsrinə peykani-bəla, Can çıxub nəzzareyi-rüxsari-canan etməgə. Həzrəti-İmam mərkəbindən enüb, başını dizi üzərinə aldıqda, rayiheyi-məhəbbətindən həyati-mücəddəd bulub, güli-rüxsarinə nərgis kibi dideyi-heyran açub zəbani-halla bu təkəllümdə guya oldu. Şe’r: Bihəmdillah, rəhi-eşqində can nəqdin nisar etdim, Verüb can xaki-dərgahində kəsbi-e’tibar etdim. Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey tayiri-rövzeyi-şəhadət, razi-dil izhar edüb bir təkəllüm et". Züheyr ayıtdı: "Ya Hüseyn, bənim üçün bir cam şərbət mühəyya olubdur. Səbr et ki, içdikdən sonra təkəllüm edəyim". Həzrəti-İmam əshaba və əhbaba ayıtdı: "Bu şərbət şərbəti-behiştdir ki, Züheyrə ərz etmişlər". Şe’r: Demən ki, tiği-ədudan şəhidə yetməz feyz, Zülali-rövzeyi-rizvandır abi-tiği-ədu. Zülali-xəncəri-bədxahı səhl sanman kim, Hərarəti-dili-əhbabı rəf’ edər ol su. Bu təkəllüm əsnasında ol tayiri-büləndpərvazın mürği-ruhu nişiməni-bəqaya pərvaz qıldı. Rəhmətullahi əleyh. Şe’r: Afərin ol səadət əhlinə kim, Rəhi-canana can nisar etdi. Qılmadı meyli-aləmi-fani, Dövləti-baqi ixtiyar etdi. Rəvayətdir ki, Züheyr bin Həssan səadəti-şəhadət bulduqdan sonra rüəsayiləşkəri- Yezid qütəlayi-əskəri təfəhhüs etdikdə gördülər, Züheyr bin Həssan qitalində məcruhdan qeyr məqtul olanlar yüz nəfərdən ziyadədir. Bu vaqiədən zəhrələri çak olub ayıtdılar: "Heyhat, bu güruhla bir-bir müqatilə etmək mümkün olmaz və sərfə qılmaz". Əbtali-əskər bir qayətdə hərasan oldular ki, heç kimsənədə rəğbəti-meydan qalmadı. Əmma Həzrəti-İmamın əskəri-hümayunu əgərçi surətdə şərzimeyi-qəlil idi, əmma mə’nidə hər biri bir yeganeyi-binəzir və fəridi-biədil idi ki, ittifaqla əsliheyi-təqvavü təharət mürəttəb edüb, ləşkəri-şəyatinə məlaikvar iztirabü ehtizaz salmışlardı. Zira təəllüqati-dünyayla mütləq irtibatları qalmayub şəhadətə mühəyya olmuşlardı. Şe’r: Tərki-dünya eyləyən əndişə qılmaz mövtdən, Qeydi-cəm’iyyət çəkən bidərdə ol düşvar olur. Ərseyi-mülki-bəqa seyrin qılan ariflərə Təngnayi-dərdi-zindan, dari-dünya dar olur. İbn Sə’d ləşkərin iztirabın görüb, təvəhhüm edüb nəzəri-siyasətlə baxdıqda səfi-ləşkərdə Übeydullahi-Ziyadın iki məmlükü hazır idi: biri Salim deməklə mə’ruf, biri Yəsar deməklə mövsuf. İttifaqlaə ahəngi-meydan etdilər. Həzrətiİmam ləşkərindən Bərirlə Həbib bin Müzahirə qeyrəti-şücaət qalib olub rüxsətimeydan tələb etdikdə Həzrəti-İmam rüsxət verməyüb, Əbdullah bin Öməri-Kəlbi rikabihümayuninə yüz sürüb icazəti-meydan istədikdə Həzrəti-İmam buyurdu ki, "Ey Əbdullah, mərdanə ol ki, [bu] iki həramzadənin qətli sənin əlində müqərrərdir". Əbdullah saiqeyi-şəmşiri-abdarla əbrvar xüruşanü ğürran piyadə mütəvəccihi-ərseyi-meydan oldu. Derdu. Şe’r: Bu ərseyi-bəlada bənəm ol piyadə kim, Əzmimdə fil-bəndi-ədudan gedər səbat. Rüx şahi-din rikabinə sürmüş piyadəyəm, Lö’büm əcəbmi xəsmi-dəğəlbazi etsə mat. Yəsari-bədbəxt ol vəfadara nizə həvalə qılub, Əbdullah anın nizəsin rədd edüb, bir tiğ urub, mərkəbin ayağdan buraxub, piyadə olduqda fürsət bulub tədarüki-qətlində ikən Salim həmlə qıldı. Ol mübarizi-vəfadar qət’ən əndişə qılmayub, əvvəl Yəsarı həlak edüb, anın əqəbincə Salimi dəxi bir zərblə duzəxə göndərüb ÜbeydullahiZiyadın qulları ol halı görüb, ittifaqla hücum edüb təsəvvürdən ziyadə cidalü qital etdikdən sonra ol məzlumu şəhid etdilər. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Bərir bin Həsən Həmədani ki, əzhədi-zühhadi-dövran və əvrə’iübbadi- zəman idi və hərgiz dəsti-təəllüq damənitəcərrüdünə yetməmişdi və zəmiri-münirinə mütləq əndişeyi-mülkü mal xütur etməmişdi, mütəvəcehi-hərb olub, ol ləşkəri-biimanla qital edüb derdi: "Ey badiyeyi-qəflət sərgərdanları və ey badiyeyi-zəlalət məst və heyranları. Can fədayi-Kərbəla qıldım, bəladan dönməzəm; Əhli-təsliməm, bəlayi-Kərbəladan dönməzəm. Tərki-sərdir müddəa meydani-eşq içrə bana, Getsə başım dönməzəm, bu müddəadan dönməzəm". Hər tərəf cövlan edüb, mübarizlərə fəna salmağından ləşkəri-ə’da aciz olub, aqibət Yezid bin Mö’qələ künyətlər verib anın qətlinə həris etdilər. Ol məl’un meydana girüb Bərirə müqabil durduqda [bünyadi]-tə’ərrüz etdi ki, ey Bərir, əhli-zəlalətsən, İmami-zəmana xüruc etmişsən. Bərir ayıtdı: "Ey zalim, səninlə mübahilə edəlim, əhli-bütlana bəla nazil olsun". Ol məl’un qəbul edüb, iki tərəfdən duaya iştiğal olunub dedilər: "İlahi, həqqi qalib və batili məğlub qıl". Bu sözə qərar verüb Yezid bin Mö’qəl Bərirə şəmşir həvalə qılub, məzərrət yetirə bilməyüb, Bərir tiği-saiqəkirdarın məhəki-təcrübeyihəqqü batil qılub, ol namərdi bir zərblə həlak edüb, aqibət Bəxtəriyibədbəxt zərbətiylə dərəceyi-şəhadət buldu. Rəhmətullahi əleyh. "Nurül-Əlimmə"dən nəqldir ki, Bəxtərinin İbni-əmmi Əbd bin Cabir Bəxtəriyə ayıtdı: "Ey bədbəxt, bu gün bir zahidi şəhid etdin ki, ərseyi-aləmdə binəzir idi". Ol bidövlət peşiman olub, ləşkərdən çıxub mütəhəyyir gedərkən hövl qalib olub həlak oldu. Şe’r: Gərçi şəmşiri-sitəm zahirdə ancaq tiz olur, Tiği-Həq zahirdə həm, batində həm xunriz olur. Andan sonra Vəhbi-Kəlbi ki, mahi-ruxsarı şəm’i-şəbistani-hüsnü cəmal və sərvi-qaməti nihali-bustani-hüsni-e’tidal idi, hənuz qaliyeyi-ənbərin gülbüni-rüxsarinə sayə salmamışdı və nəsriniüzarinə bənəfşeyi-xətti müqarin olmamışdı, İttifaqən həm ol zəmanda tövfiqi-təzvici vaqe’ olub, ol mahtəl’ət zöhrəcəbinlə iqtisal etmişdi və qayətdə ana nigarandı. Qimri nam validəsi olub ana ilhah etdi ki: "Ey fərzəndi-səadətmənd! Şe’r: Vəqtdir kim, qıla məqsudini hər kim hasil, Vəqtdir kim, ola mətlubinə hər kim vasil. Bu gün xazini-gəncineyi-kərəm dəşti-Kərbəlada xani-feyzi-şəhadət açüb səlayi-amm etmiş, sə’y edüb andan nəsib almaq gərək və ruzigarla intizarın çəkdigimiz səadət və hüsulinə və’də yetmiş, tə’əllül etməyüb bəhrəmənd olmaq gərək. Səlah oldur ki, Şahi-Kərbəlaya bu gün nəqdi-can nisar edüb bənim rizamı, bəlkə Həq rizasın anın rizasında hasil qılasan və bir zəman zəhmət çəküb mərtəbeyi-səadəti-baqiyə vasil olasan". Vəhbi-Kəlbi ayıtdı: "Ey madəri-mehriban, nəsihətini qəbul etdim, əmma xatirim canibi-ərusa mayildir. Möhlət ver ki, anınla vida, edəyim, zira bəndən bəhrə görməyüb qəribü bikəs qalur". Ol salehə ayıtdı: "Ey fərzənd, cəmaətinisa naqis əqillə mə’ruf tayifədir. Olmaya ki, əzimətinə mane olub şövqi-ğalib səni bu səadətdən məhrum edə". Vəhb ayıtdı: "Ey validə, məhəbbəti-Hüseyn bin Əli ol qayətdə [möhkəmdir] könlümdə ki, şiveyi-ərusi-rə’na, bəlkə füsuni-zali-məkkareyi-dünyayla xələlpəzir ola". Əlqissə, Vəhb ərusla mülaqat edüb, vida’ qılub, meydana girüb bu rəcazi ağaz etdi. Şe’r: Əmiri Hüseyinün və ni’məl-əmir, Ləhu ləm’ətun kə’s-siracu-l-munir. Və qələbeyi-ə’dadan təvəhhüm etməyüb, bünyadi-qital edüb ol məl’unlardan cəm’i-kəsir həlak edüb, validə hüzurinə gəlüb ayıtdı: "Ey nihali-miveyi-həyatım, bəndən razı oldunmu?" Ol əfifə ayıtdı: "Ey cigərguşə, razı oldum, əmma itmamine’ mət dərəceyi-şəhadətdir". Vəhb qəbul edüb, yenə meydana müraciət qılub, Möhkəm bin Tüfeyl ki, əşhəri-əbtal idi, qətl edüb, aqibət hücumi-ləşkərlə şəhid olub, bisəadətlər anın səadətli başın kəsüb İmam ləşkərindən yana buraxdılar. Ol salehə oğlu başın ərus hüzurinə götürüb, yüzün yüzünə sürüb fəğana başladılar və aqibət səbr edüb qəzaya riza verdilər. Şe’r: Dəhri-dun hər ləhzə bir növrəs gülü bərbad edər, Bülbüli-biçarə həsrətlər çəküb fəryad edər. Andan sonra Ömər bin Xalid meydana girüb, çox münafiqləri dərəkaticəhənnəmə göndərüb cənnəti-ə’laya mütəvəccih oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Xalid İbn Ömər meydana girib "Mən əşbəhə əbahu fi-mazələmə" müqtəzasincə validi-büzürgvarının intiqamın alıb ana mülhəq oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Sə’d Hənzələ meydana girib, səvaqibi-sihamla mürtəkibirücumi- şəyatin olub və naireyi-hüsamla xərməni-ömriədaya atəşi-fəna salub mütəvəccihi-darülbəqa oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Ömər bin Abdullahi-Rəmhi meydana girüb, nəhəngvar cövlanla dəryayi-karzarı mütəməvvic qılub, qərqeyi-girdabi-vüsal oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Vəqqas bin Malik əbri-saiqəbari-növbəhari-rəzm olub, əmtarisihami- tizrəftarla münafiqlər cəm’iyyətin seylabifənaya verüb bir namərdin zərbətiylə şəhadət buldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Şərih bin Übeyd afitabi-ərseyi-meydan olub şə’şəeyitiğiatəşbarla Həq zalimlərinin zülməti-küdurətin səfheyi-aləmdən rəf’ edüb aqibət üfüqi-şəhadətdə ixtifa buldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Müslimi-Azərbaycani saqiyi-bəzmi-rəzm olub, nə’reyi-məstanə ilə günbədi-gərduna sədalar bıraxub, çox bixəbərləri cami-fənadan sərməst etdi. Gah şəmşiri-atəşbarla rəzm edüb, gah tiri- tizrəftarla müharibə qılurkən kəsrəti-cərahətdən zəif olub mərkəbindən düşdü. Həzrəti-İmam və Həbib Müzahir üzərinə gəlüb, anı mə’rəkədən çıxarub səfisipaha yetürdikdə hənuz həyatından bir rəməq vardı. Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey Müslim, əhli-behiştə səlamım yetür ki, bən dəxi mütəaqib gəlməkdəyəm". Müslim göz açub, təbəssüm qılub bu məzmunla guya oldu. Şe’r: Ey xoş ol saət ki, can sərfi-rəhi-canan ola, Göstərüb aşiq vəfa mə’şuqinə, qurban ola. Həbib Müzahir ayıtdı: "Ey Müslim, əgər bilsəydim, səndən sonra qalduğımı, iltimasi-vəsiyyət edərdim". Müslim ayıtdı: "Ey Həbib, vəsiyyət budur ki, Həzrəti-İmama canın fəda qılasan və anın xidmətin [səadəti]-dünyavü axirət biləsən". Bu təkəllümdə ikən ahəngi-rövzeyi-rizvan etdi. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra anın nəqdi-pakı və xələfi-salehi meydana girüb, babayi-büzürgvarının intiqamın alub bir şəqi zərbətiylə bəzmgahibəqaya intiqal etdi. Şe’r: Xoş ol arif ki, bildi mülki-dünyanın sərəncamın, Həyatından təməttö’ bulmayub içdi əcəl camın. Andan sonra Hilal bin Rəfi’ ’istid’ayi-meydan edüb rüxsət istədi. İttifaqən növkədxuda idi. Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey Hilal, rəva görmə ki, müqəyyədi-əlaqeyi- ittisalın şərabi-vüsalindən təməttö’ görmədən təcərrö’i-zəhri-fəraqınla həlak ola". Hilal ayıtdı: "Ey nəqdi-Rəsulullah, hala heç şərbət bana şərbəti-şəhadətdən ənfə’ və ana cüllabitəcəmmüldən ənsəb mülahizə olunmaz". Əlqissə, nəhayəti-ilhahla icazət alub meydana girdi. Və ol bir kəmandar idi ki, həngami-rəzm sihami-navəki-dilduzinə şüayi-xurşid kibi ətbaqi-asiman hicab olmazdı və peykani-əcəlkirdarinə tə’siri-kəvakib kibi sipəri-tədbirlə əndişə çarə qılmazdı. İbtidayi-hərbdə Qeysi-Şami müqabil gəlüb, hədəfi-navəki-dilduzu olub və çoxlar anın kibi peykani-abdarindən cərahət bulub müqabilinə mübariz gəlməz oldu. Şe’r: Rəngin kəman əlinə alan dəmdə gülrüxüm, Zəxmi-xədəngi ilə zəmin laləzar olur. Çak olsa sinələr nolə dövründə laləvar, Qövsi-qüzeh əlameyi-fəsli bəhar olur. Rəvayətdir ki, ol sərəfrazın tirkeşində yetmiş navək olub, hər biriylə bir namərdi məqtul edüb, aqibət zuri-bazuyi-hücumi-ə’dayla navəkvar ruhipürfütuhu kəmanxaneyi-bədəndən pərvaz etdi. Rəhmətullahi əleyh. Şe’r: Hər dəm bəla yelin mütəhərrik qılur fələk, Hər ləhzə bir nihalı ayaqdan salur fələk. Andan sonra Əbdürrəhman bin Əbdullah Yəzəni meydana girüb, ləşkəribədxaha cəzalar verüb, yigirmi səkkiz mübariz qətl edüb, xuni-ə’dadan cuybarlar yürütdu. Ol cuybarlar üzrə başlardan hübablar rəvan etdi. Şe’r: Bir karzar qıldı ki, dövrani-ruzigar Aləmdə görməmişdi anın kibi karzar. Ləşkəri-müxalif yegan-yegan ol yeganeyi-ruzigarın müharibəsinə qadir olmayub, xilafi-qaideyi-mə’hud, üzərinə hücum edüb, əksəri məqtul olduqdan sonra ol məzlumu şəhid etdilər. Rəhmətullahi əleyh. Şe’r: Rəhmət ana ki, rahi-məhəbbətdə verdi can, Əndişeyi-təəllülü tə’xir qılmadı. Düşmən, təğəllübündən edüb vəhmü ehtiraz, Kəsbi-rizayi-dostda təqsir qılmadı. Andan sonra Yəhya bin Müslimi-Mazəni meydana girüb xəl’əti-gülguni- xunabi ilə bəzmi-süruri-bəqaya təvəccöh qıldı. Andan sonra Əbdürrəhman bin Ürvə meydana girüb, cəm’iyyətiə’daya təfriqələr buraxub rəhməti-Rəhmana vasil oldi. Andan sonra Malik bin Ənəs meydana girüb, çox müxaliflər maliki-duzəxə təslim edüb, maliki-mülki-behişt oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Ömər bin Muta’ fərmani-cəhani-müta’ müqtəzasincə meydana girüb, əhli-üsyana icrayi-hökmi-şər’ edüb müqərrəbidərgahi- qürb oldu. Şe’r: Gün açıldıqca olub gərmiyyəti-qovğa füzun, Çıxdı dəşti-Kərbəladan daməni-gərduna xun. Mücmələn, hər canibdən xazini-cənnət ziyafətxaneyi-behiştə cəvahiri-əsdafiəltafla zinət verüb və xani-ümumi-məkarimdə ənvaini’əm mühəyya qılub, səlayi-ziyafət yetirməgin ərvahi-şühəda bir libasi-xunabeyi-şəhadət və ləaliyi-əşki-heyrət birlə müzəyyən olub, xarü xaşaki-ə’dayı yollarından pak edüb ol məcmə’ə mütəvəccih olmaqda idi və bir canibdən maliki-niran atəşi-cəhimə xaşakiəbdanifüccarla hiddəti-işti’al verüb və qələyani-qirü qətranı cüşə salub və əfa’ivü əqaribin əzab üçün hazır edüb, nüfusi-əşrara tə’yinimənazil etməgin əcəzeyiŞamü Kufə güruh-güruh buxari-səvad və gərdi-meydani-bəladan səvadülvəch hasil edüb hər biri kəndü miqdarincə mənzilinə vüsul bulmaqda idi. Şe’r: Bu müqərrərdir ki, dərgahi-müqərrəb məhrəmi Sayiri-nüzhətsərayi-rövzeyi-rizvan olur. Bu mühəqqəqdir ki, sultani-təmərrüd tabe’i. Sakini-zindani-möhnətxaneyi-niran olur. Rəvayətdir ki, dəryayi-təhəyyüri-Kərbəla təlatümdə ikən nagah canibiyəmini- mə’rəkədən bir şəhsəvari-mühib sayeyi-səlabət meydana bıraxdı ki, cilveyi-səməndi-bərqrəftarı ləmheyi-bəsərdən əsrə’ və hiddəti-sinani-saiqəkirdarı dəşneyi-əcəldən əqtə’ idi, ləşkəri-Kufəyə müqabil durub nə’rə urdu ki: "Bənəm Haşim bin ÜtbeyiVəqqas. Ey güruhi-zəlalətpişə və ey firqeyi-fücurəndişə! Binayi-imanınızda nə xələl vaqe’ olubdur və əsasi-İslamınız nə qüsur bulubdur ki, irtikabi-əmri-nasəvab etmişsiz və təriqi-müxalifəti-Xudavü Rəsul dutmuşsuz?!". Ömər bin Sə’d əmmzadəsin iste’dadi hərblə meydanda gördükdə qayətdə müztərib oldu, zira kəmali-şücaətindən xəbərdardı. Əkabiri-sipaha yüz dutub anın məsafinə mübariz tələb etdikdə Səm’an bin Muqatil ki, hakimi-Hələb idi, həm ol gün bin mübarizlə Kərbəlaya gəlmişdi, icazətlə meydana girüb Haşimə müqabil durdu və ağazinəsihət etdi ki: "Ey əmirzadeyi-ərəb, əmmzadən sipəhsalari-Kufəvü Şamdır, sənə münasibmidür ki, küfrani-ne’mət qılasan və məqhurlar və məğlublarla məqhurü məğlub olasan?!" Haşim ayıtdı: "Ey bədbəxt, ne’məti-baqi dövləti-fanidən övladır. Əhli-Həq əgərçi məğlubdur surətdə, [əmma] qalibi-mə’nadır". Şe’r: Olsa bina dideyi-idrak irfan əhlinə, Hasili-hər fe’lü nəf’i – hər əməl mə’lumdur. Demə Haman həşmət ilə keçdi, Harun fəqr ilə, Anı gör kim, şİmdi kim məmduhü kim məzmumdur. Səm’ani-bədbəxt Haşimi qabili-nəsihət görməyib, ana tiği-abdar həvalə qıldıqda Haşim anın tə’nəsin rədd edüb bir zərblə rişteyi-həyatın qət’ etdi. Əmma Nü’man bin Müqatil qarındaşı intiqamın almağa mülazimətində olan bin mübarizlə hücum edüb Haşimi ortaya aldılar. Həzrəti-İmam gördü ki, ol namurada kəsrəti-ə’dadan xətər mütəvəccih oldu, rəhm edüb, Fəzl bin Əliyyi- Murtəzayı doqquz mücahidlə müavinətinə irsal etdi. Ol hala İbn Sə’d vaqif olub iki bin mübarizi-namərd təyin etdi ki, Haşimlə ol mücahidlərin arasına hayil olub mülhəq olmağa fürsət verməyə[lər]. Əlqissə, ol on mücahid ol iki bin mü’anidlə qital edüb atəşi-tiğibərqgüzardan bazari-müqatilə gərm oldu, bir qayətdə ki, hərarətindən Mərrixi-xəncərgüzar simabvar münhəll olub qətreyi-şəbnəm kibi nilufəri-asiman üzrə təzəlzül buldu və dəryayi-hərb bir mərtəbədə təməvvüc qıldı ki, daməni-libasi-mişkini-Zühəl nəmnak olub ərseyiasimana rəng saldı. Şe’r: Qubari-sipah oldu bir tirə miğ, Ana bərqü baran olub tirü tiğ. Sədayi-nəfir etdi gərdunu kər, Nəmi-xun qılub səfheyi-mahi tər. Bulub rəxnələr zəxmdən qəsri-tən, Rəvan etdi canlar vida’i-bədən. Anın kibi mə’rəkədə Fəzl bin Əli təcdidi-mərasimi-rəzmi-Murtəza qılub, tiği- Zülfiqarkirdarla hər həmlədə bir cümlə həlak edüb mərdanə karzar edərkən ol iki bin namərd tirbaran edüb, mərkəbin səqət qılub, piyadə olduqda dəxi çox hərblər etdikdən sonra ol afitabiövci-səadət hicabi-əbri-bəlaya girüb, sərdəftəri-şühədayi- Əhli-Beyt oldu. Şe’r: Ey xoş ol kim, rəzm meydanında hatifdən ana, Yetdi həngami-təzəlzül müjdeyi-fəthi-qərib. Xani-ehsan üzrə oldu müstəhəqqi-feyzi-amm, Həm qəzadan bəhrə buldu, həm şəhadətdən nəsib. Ləşkəri-Yezid ol on nəfər məzlumu şəhid etdikdən sonra Nü’mani-Müqatil müavinətinə mütəvəccih olub, Haşimi-biçarəyə hücum etdilər. Haşimi-cəvanmərd ol üç bin namərdlə müharibə etməkdə ikən nagah Nümani-Müqatilə müqabil vaqe’ olub, bir zərblə ol məl’unu həlak edüb ələmin dəxi nigunsar etdi. Aqibətüləmr, əsnayi-hərbdə kəsrəti-cərahətdən və şiddəti-hərarətdən muztərib olub ana zə’f qalib olduqda bir bədbəxt zərbətiylə şərbəti-şəhadət nuş etdi. Rəhmətullahi əleyh. Şe’r: Sərrafi-çərx rişteyi-feyzi-şəhadətə Hər ləhzə danə-danə çəkər dürri-şahvar. Ol dürləri əlaqeyi-tərfi-izar edib, Artar cəmali-şahidi-bidadi-ruzigar. Andan sonra Həbib bin Müzahir mütəvəccihi-meydan oldu. Və[ol] bir piri-kühənsali- sahibkəmali-pakizəxisali-həmidəfial idi ki, asari-təqva nasiyeyi-əhvalində peyda və əlamati-helmü həya surəti-ə’malində hüveyda idi və əksəri-övqati- ömrü Mustəfa və Murtəza mülazimətində sərf qılmışdı və hər gecə bir növbə kəlami-İlahi xətm etmək mö’tadı olmuşdu. Həzrəti-Hüseyn ayıtdı: "Ey piri-pərhizkar, sən Həzrəti-Rəsuldan yadigarsan və səndə şiddəti-zə’fdən qüvvətimuharibə yoxdur. Mürtəkibi-məşəqqəti-hərb olma". Həbib ayıtdı: "Ey nuri-dideyi-Zəhra, tövfiqi-tuli-ömr bana bu səadət üçün müyəssər olmuşdur. Hala ki, fürsət düşdü, iktisabi-mətlubda tə’xir etmək rəva degil". Şe’r: Çün əhli-cəhan küştələrin yad edələr, Təhsin edələr, ruhların şad edələr. Can nəqdini sərf qıldığımdan qərəzim, Oldur ki, bəni daxili-te’dad edələr. Əlqissə, icazət alub, meydana girüb bu məzmunla bir rəcəz inşa qıldı. Şe’r: Bənəm Həbibi-Müzahir, mühibbi-Ali-Rəsul, Kəminə mö’təqidi-xanədani-zövci-Bətul. Hüseynə nəqdi-rəvan istərəm nisar qılam, Zəhi səadət, əgər olsa xidmətim məqbul! Ol piri-zəif zövqi-şəhadət bəşarətiylə qüvvəti-təmam bulub, murçeyi-nəhif ikən əjdəhayi-dəman və pəşşeyi-zəif ikən şiri-jəyan olub, ərseyi-heycada girdbad kibi hər cövlanda güruh-güruh xarü xaşakı yer yüzündən götürürdü və seylabmanənd hər təvəccöhdə süfufi-ə’daya rəxnələr buraxub xələllər yetürürdi. Əlqissə, çehreyi-nürani və məhasini-kafurfamla tiği-atəşbar çəküb sübhi-sadiq kibi Şam əhlinə fəna bıraxmaqda ikən Bəni-Təmimdən bir bədbəxt zərbətiylə ayaqdan düşdü. Nə’rə urdu ki: "Ya İmam, mədəd". Həzrəti-İmam anın nə’rəsindən mütəəssir olub, bizzat bəhri-bəlaya qutə urub üzərinə sayeyi-mərhəmət buraxdıqda rayiheyi-iltifatindən həyati-mücəddəd kəsb edüb zəbani-halla bu beyti inşa qıldı. Şe’r: Şükrü lillah gərçi nəsrin oldu reyhanım bənim, Dərmədən məqsəd gülün, bu bustandan çıxmadım. Hasil etdim, dövləti-cavid tuli-ömrdən, Vermədən cananıma canı, cəhandan çıxmadım. Həzrəti-İmam ol məzluma bəşarəti-cinan verüb ol məzlum rövzeyi-cinan bəşarətiylə can verdi. Şe’r: Nəsrinə rəngi-lalə verüb xuni-nabdən, Arturdı baği-cənnətə pirayeyi-sürur. Kafurfam tarə çəküb danə-danə lə’l, Qıldı dəmi-müaniqə zibi-üzari-hur. Rəvayətdir ki, ol sərvərin səri-mübarəkin bir sərkəş qət’ edüb, yanında saxlayub, vaqieyi-Kərbəladan sonra Məkkəyə müraciət qılub, mərkəbinin boynuna asub, şəhrə girüb mübahat edərkən Həbibi-Müzahirin oğlu uğrayub, "Bu, kimin başıdır?" – deyə sual etdikdə ol bixəbər təfaxür qılub ayıtdı: "Bu, Həbib bin Müzahir başıdır". Ol xələfi-qabil [ol] müxalifi bir zərblə qətl edüb Həbibi-Müzahirin sərimübarəkin bir büq’ədə dəfn etdi və hala Rə’sül-Həbib deməklə mə’ruf bir məzari-müqərrərdür. Şe’r: Təni-paki-şühəda sitri yetər pərdeyi-xun, Nola gər olsa dəmi-dəfn kəfəndən ayru. Şəfəqamiz günəşdir səri-xunini-şəhid, Nola yerdən-yerə gər getsə bədəndən ayru. Andan sonra Həmzeyi-Hərir ki, mö’təqi-Əbazəri-Qəffari idi, piyada meydana girüb şəbi-mişkfam kibi ə’danın ruzigarın siyah etdi və dudi-ahi-üşşaq kibi andan müxaliflərə çox əsərlər yetdi. Aqibət hücumi-ə’dayla ol mərdümi-didə dideyi-mərdümdən nihan oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Yezid bin Mühaciri-Cə’fi meydana girüb şəhid oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Ənəs bin Mə’qil mütəvvəccehi-hərb olub səadətişəhadətə qərin oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Şarib Mö’təq Əbbas bin Şis zirehü sipərdən istiğna qılub, bədəni-üryanla meydana girdi. Dedilər: "Bu nə bipərvalıqdır?". Cəvab verdi ki: Şe’r: Sipər [dutmam] bəla peykanlarına, keçmişəm candan, Çü bən dəryaya qərq oldum, nə bakim var barandan. Aqibət tirbarani-ə’dayla şəhid oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Cə’fi, müəzzini-ləşkəri-İmam, rüxsət alub meydana girdi və zəmzəmeyi-təkbirü təhlil asimana yetürdi. Və dəf’ə-dəf’ə güruh-güruh müxalifləri həlak edüb, aqibət şəhid oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Seyf bin Haris və Malik bin Ütbə ittifaqla icazət alub meydana girdilər və ol nifaq əhlinə bəlalar yetürdilər. Aqibət hücumi-ədayla zülmətsəradan nüzhətgahi-bəqaya yüz urdular. Andan sonra Farisi-Qulam dövləti-pabusa müşərrəf olub ərziniyaz etdi. Şe’r: Ey hərimi-dərgəhi-qədrində xadim sübhü şam, Şam bir Hindi kənizin, sübh bir Rumi qulam. "Ya İmami-zəman, feyzi-şəhadət xani-ümumi-ehsan açub, hər kim miqdarınca bəhrəmənd olmaqdadır. Xazini-gəncineyi-qəza fəthiəbvab edüb hər kim nəsib almaqdadır. Bəndəyə dəxi bu səadət mətlubdur". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey Faris, sən İmam Zeynəlabidinə mənsubsan, andan icazət istə". Və Həzrəti İmam Zeynəlabidin ol əyyamda bimardı. Faris, xidmətinə müşərrəf olub icazət istədikdə ayıtdı: "Ey Faris, bən səni azad etdim, hala şürui müharibə sənin iradətinə müttəlliqdir. Faris daxili-silsileyi-əhrar olub, mərdanə bir rəcəz inşa qıldı ki. Şe’r: Bənəm Faris ol türki-xəncərgüzar Ki, Bəhrama tiğİmdir ayinədar. Bana xidməti- xanədani-Rəsul, Yetər payeyi-rif’əti-iqtidar. Səadət rəfiqim olub, qılmışam. Hüseyni-Əli xidmətin ixtiyar. Gah tiği-atəşbarla və gah nizeyi-əjdəhakirdarla və gah navəki-xunxarla ləşkəri-bədxaha fəna buraxub, aqibət növbəti-təcərrö’icami-şəhadət ana dəxi yetüb, ruhi-pürfütuhi hatifdən sədayi-"Fədxuli fi ibadi vədxuli cənnəti" istima’ edüb mütəvəccihi-rövzeyi-rizvan oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Hənzələ bin Səid [meydana girüb ənvai-məvaizlə və nəsayehlə ol gümrahları təhdid edüb, müfid görməyüb mübaşiri-qital oldi. Və əksəri-əhlizəlalətdən ərseyi-meydanı xali edüb şəhadət buldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Yəzid bin Ziyadi-Şə’bi] meydana girüb navəkidilduzlə mürğiruhi- ə’dayə bədənlərin kəsrəti-cərahətdən qəfəs qılub, aqibət tayiri-ruhi səfiri- "İrci’i ila rəbbiki raziyətən mərziyyətən" istima’ edüb, məziqi-bədəndən pərvaz etdi. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Sə’d İbn Əbdullah ki, Məhəmməd Hənifə əqrəbasından idi, meydana girüb və müqabilinə gələn müxalifləri seylabi-fənaya verüb, aqibət "Kullu şey’in halikun illa vəchəhu" müqtəzasincə ruznameeyi-həyatın əcəlirəqəmi "Kullu min əleyha fan" ilə müzəyyən qılub nüsxeyi-həyatına xətti-inqizayi- müddət çəkdi. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Cibavə bin Haris mütəsəddiyi-əmri-meydan olub, izhari-kəmalicəladət və isbati-müntəhayi-şücaət qılub, girdbadibadpayindən mir’aticəmiyyəti- ə’dayə jəngi-təfriqə buraxub, aqibət jəngi-həyati-müstəarı mir’ati-zatindən seyqəli-tiği-bədxahla mürtəfe’ oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Ömər bin Cibaveyi-Haris ərseyi-meydanı cilvəgahi-səmənd qılub, aqibət nüzhətsərayi-sərvəri-bəqa oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra on beş mücahidi-namdar və şücai-xəncərgüzar ittifaqla meydana girüb, ləşkəri-ə’daya müqabil durub, ərseyi-ruzigarı sədamati-girüdar və qülqüleyi-karzarla məmlüv qılub, düşmənləri bihəddü bişümar dərəkati-sə’irə irsal qıldıqdan sonra dərəcaticənnətə- intiqal etdilər. Rəhmətullahi əleykum. Anlardan sonra Məhəmməd bin Miqdad və Əbədullah bin Dücanə meydana girüb mütəəhhidi-rəzm olub, atəşi-qitalla xərməni-xaşakicəm’iyyəti-bədxaha fəna salub, aqibət kəsrəti-ə’da hücum etməginHəzrəti-İmam ləşkərindən Sə’di Qulam ki, mövlayi-Əli bin ƏbuTalib idi və Qeys bin Rəbi’, Şis bin Süveyd, Ömər bin Qurt, Müslim və Həmmad anların himayətinə mütəvəccih olub, ol yeddi əxtərisəyyareyi-asimani-şücaət müxaliflərin güruh-güruh rişteyi-həyatların qət’ etdikdən sonra və’deyi-şəhadət yetdikdə bir-birinə mütəaqib behiştihəştbaba mütəvəccih oldular. Rəhmətullahi əleykum. Şe’r: Kimdir ol ki, ərseyi-dünyaya gəldi, getmədi, Kİmdir ol kim, qəsri-ömrün çərx viran etmədi? Əlqissə, aftab ərseyi-rüb’i-asimanı qət’ edənədək Həzrəti-İmamın mütəəlliqat və mənsubatından əlli üç fərzanə şərbəti-şəhadət içüb, Həzrəti-İmamla Zeynəlabidindən qeyri on doquz nəfər ərseyi-intizari-şəhadətdə qalmışdı. Əmma dərəceyi-aftab irtifa’ bulduqca hərarəti-ruz iştidad bulub bir qayətə yetmişdi ki, hərəkati-sərsəri-səmum məsabeyi-şəmşiri-abdar və məddi-şüai-aftab müşabihi-sihami- bərqasardı. Şe’r: Küreyi-nar idi xətireyi-xak, Əxkəri-mənqəl əxtəri-əflak. Mövc urub ləhzə-ləhzə bəhri-sərab, Təşnəyə artırırdı həsrəti-ab. Fitnə atəşgəhi olub meydan, Şö’lə şəmşir idi, şərər peykan. Ətəş urmuşdi aləmə xurşid, Aləm olmuşdu sayədən novmid. Həzrəti-İmam çün ləşkəri-ə’danın kəmali-qilzət və ədəmi-mürüvvətlərin mülahizə qıldı və əksəri-əshabın məqtul görüb və kəndünün və tətimmeyi-əhbabının dəxi sərəncamləri nə olduğun mühəqqət bildi və Əhli-Beytinin hiddəti-həvadan və fövti-əhibbadan və təsəllüti-ə’dadan təvəhhüm və təhəssürü təəllüm çəkdiklərinə müttəle’ oldu, ahi-dərdalüd çəküb, dideyi-nəmdidədən əşkihəsrət töküb zəbani-halla bu tərənnümə guya oldu ki. Şe’r: Nədir, ey çərx, əşrarı əziz, əşrafı xar etmək, Xilaf əhlin sərəfraz, əhli-sidqi xaksar etmək?! Nədir qılmaq müqəddəm sadiqindən kazibin sübhün, Nücumun nəhsini sə’dindən ə’la e’tibar etmək?! Səriri-pürsəfayi-sübhə urmaq şö’leyi-atəş, Sərayi-təngnayi-şamı pürnəqşü nigar etmək?! Şərarət cilvəgahın rif’əti-qədr ilə gərdunsay, Vilayət xanədanın zülm əliylə tarümar etmək. Yezidi kamran, müstəğrəqi-dəryayi-cəm’iyyət, Hüseyni təşnələb bəd’əhdlər zülmüylə zar etmək?! Əgərçi istilayi-şədayid zəmiri-münirlərinə bir miqdar tə’sir etdi və istilayi-nəvayibdən xatiri-atirlərinə fil-cümlə bir küdurət yetdi, əmma yenə nəsimi-tövfiqi- təhəmmül canibi-riyazi-rizayi-İlahidən hədiqeyi-hüsni-əxlaqinə güzar edüb, səbzeyi-amalın qətərati-barani-bəşarət irtifa’i-qədrlə sirab edüb və aftabi-tə’yidi- təvəkkül fələkifeyzi-namütənahidən aləmi-izzü ixtisasinə tülu edüb, fəzayi-surəti-əhvalın şə’şə’əyi-nuri-nəvidi-e’tilayi-şanla münəvvər qılub bu sürudla mülhəm oldu ki. Şe’r: Ey nihali-nazpərvərdi-riyazi-Haşimi, Nazənin təb’i bəla gördükdə məhmum eyləmə. Bu bəla zimnindədir feyzi-kəmali-qürbi-Həq, Bu bəlaya tə’n edüb ol qədri məzmum eyləmə. Ətrafü cəvanibdə olan ixvanü ənsab təsliyə təriqiylə ayıtdılar: "Ey hümayi-övci- səadət və şahbazi-aşiyaneyi-dövlət, nə səadət bundan əfzun ola ki, və’deyi-mülaqati- ərvahi-müqəddəseyi-ənbiya qərib olub, talib mətluba vasil olmağa fürsət bula. Şe’r: Həmnişinlər qıldılar əzmi-diyari-qürbi-Həq, Ol vəfa əhlinə ehmal etməyüb yetmək gərək. Etmək olmaz tiği-rəşki-sibqəti-əhbaba səbr, Tiği-ə’da ilə rəf’i-tiği-rəşk etmək gərək. Həzrəti-İmam anları təriqi-vəfada sabitqədəm görüb, dua qılub təsəlli olduqda Əhli-Beyt zümrəsindən Əbdullah bin Müslimi-Əqil icazəti-meydan istid’a qılub ayıtdı: "Ey nuri-çeşmi-risalət, icazətişərifinlə mütəvəccihi-rövzeyi-rizvan olub səlamını Müslimə ilətmək tədarükindəyəm. Himmət diriğ etmə". İlhahi-təmamla rüxsət hasil edüb, meydana girüb cövlanlar etdi ki, nə’libadpayindən qübarisəlabət fələki-sabitə yetdi. Ol canibdən Ömər Sə’d rüəsayi-ləşkərə tənbih təriqiylə ayıtdı: "Ey mübarizlər, ehtiyati-təmam edin ki, bu cəmaət xəvasi-BəniHaşimdir. Həqqa ki, əgər mərkəblərində cu’vü ətəşdən əsəri-zə’f və bədənlərində təbi-hərarət və cəzə’i ətfaldan iztirab olmasaydı, hər birindən bizim kibi yüz ləşkər aciz olurdu. Əmma sizə müavin olan şəmşiri-şö’leyi-aftab və müzahirət qılan navəki-dilduzihərəkatisəmumi- cigərtabdır". Pəs, ə’yani-ləşkərdən Qüdamə bin Qiranə mütəvəccih olub ayıtdı: "Ey Qüdamə, sən əşcə’i-əhli-ruzigarsan, bu pəhləvani- Bəni-Haşimə müqabil durub şərrini dəf’ et". Qüdameyi-bidövlət Əbdullahi-sahibsəadətə müqabil durub, Əbdullah həmlə etdikdə fərar edüb, hiylə ilə bir neçə növbət tərəddüd etdikdə, Əbdullah təşnəlikdən süst oldüqda, bir guşədə qərar dutub nizəsin əlindən bıraxdıqda ol həramzadə fürsət bulub ana bir nizə həvalə qıldı. Əbdullah anın nizəsin əlindən alub, bir zərblə qətl edüb, mərkəbinə binüb, kəndü mərkəbin qoluna salub mütəvvəccehi-hərb oldu. Ləşkəri-müxalif ol hərəkətdən mütəvəhhüm olub, müqabiləsində tə’xir etməgin tənha qalub, ləşkərə urub, İbn Sə’din təhtilivasında Saleh bin Misriyi qətl edüb yenə meydana müraciət qıldı. Bir şəqi mərkəbin səqət qılub, piyadə qalub və kəsrətihərarətdən nəhayəti-zə’f bulub, Müfəzzəl bin Mərahim zərbiylə ol xülaseyi-xanədan şəhid oldu. Şe’r: Diriğü dərd ki, xurşidi-asimani-kəmal Cəfayi-çərxdən övci-şərəfdə gördü vəbal, Cəhan nəzareyi-hüsniylə xürrəm olmuşkən, Yetürdi cami-əcəl nuş edüb cəhana məlal. Andan sonra Cə’fər bin Əqil meydana girüb bu məzmunla bir rəcəz ağaz etdi ki. Şe’r: Bənəm ki-nəqdi-Əqiləm, kəmin qulami-Hüseyn, Həqir baxma bana, ey müxalifi-kəmbin. Süruri-aləmi-fani degil murad bana, Bənü məhəbbəti-övladi-Seyyidüs-Səqəleyn. müddəasincə müxaliflər qətl etdikdən sonra anın dəxi səfineyi-həyatın təlatümi-dəryayi-fitnə girdabi-fənaya buraxdı. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Əbdürrəhman bin Əqil mərkəbi-ictihad ərseyi-cihada səgirdüb, meydana girüb, kəmali-şücaət göstərüb aqibət Əbdullah bin Ürvə zərbiylə səadəti-şəhadət buldu. Rəhmətullahi əleyh. Şe’r: Fələk zülmlər aşikar eylədi, Zəmanə müxalif mədar eylədi. Cəfa əhlini xürrəmü şadman, Vəfa əhlini xarü zar eylədi. Övladi-Əqil məhrəmi-sərapərdeyi-şəhadət olduqdan sonra növbəti-şəhadət övladi-Cə’fəri-Təyyara düşüb, Məhəmməd bin Əbdullah Həzrəti-İmamın pabusi-şərifinə müşərrəf olub ayıtdı: "Ey simurği-Qafi-qürbi-İlahi və ey şahbazi-aşiyaneyi- feyzi-namütənahi, icazət iltifat et ki, meydana girüb bu kafir-nihadi-bədsirət və mülhide’tiqadi-ziştsurətlərdən mö’minlərin intiqamın alub səvab hasil edəm". Əlqissə, icazət alub, meydana girüb bu məzmunla bir rəcəz ağaz etdi ki. Şe’r: Lilləhil-həmd, zəmani-qəmü möhnət getdi, İçməgə cami-şəhadət bana növbət yetdi. Din təriqində şəhid olmaq idi kami-dilim, Verdi kami-dilimi, dəhr bana rəhm etdi. Minqari-peykani-abdarla danə-danə əhli-qüruri-əşkbarı səhifeyi-ruyi-ruzigardan götürüb və barani-zülali-tirü tiğlə sükkani-səvahili-qəflət rəxti-fərağətlərin seylabi-fənaya verüb aqibət şəhid oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Məhəmməd bin Əvf bin Əbdullah qarındaşın məqtul görüb, irqi-üxüvvət mütəhərrik olub, ixtiyarsız meydana girüb, qarındaşı qatilin qətl edüb, Həzrəti-İmamın xidmətinə müraciət qılub ağazi-mə’zirət qıldı ki: "Ey səməreyi-nihali-fütüvvət və ey vasiteyiicadi-fitrət, fəraqi-bəradər baisi-tərki-ədəb vaqe’ olub, icazətsiz meydana girdim. Hala iltimasi-icazət edərəm ki, bəqiyyeyihəyat sərfi-rəhi-məhəbbət qılam". Həzrəti-İmam ana dua qılub rüxsət verdikdə mütəvəccihi-meydan olub, aqibət mütəvəccihi-darülqərar oldu. Rəhmətullahi əleyh. Andan sonra Əvn bin Əvf meydana girüb nəqdi-can nisar etdi. Rəhmətullahi əleyh. Şe’r: Diriğa ki, bir-bir qürub etdilər Sərasər nücumi-sipehri-vəfa. Gülüstani-iqbal gülbünləri Sınub, oldu sərsəbz xari-cəfa. Övladi-Cə’fəri-Təyyar şəhadətindən sonra növbət Həzrəti İmami- Həsən övladına yetüb Əbdullah bin Həsən ki, əkbəri-övladi-Həsəni-Muctəba idi, əmmi-büzürgvarindən icazət alub, meydana girüb, güruh-güruh müfsidləri seylabi-fənaya verirdi, ta yüz səksən mübarizdən həlak etdi. Meydanına mübariz rəğbət etməz oldu. Aqibət müxaliflər bu səlahı gördülər ki, bunlarınla məsaf etməkdən isə təhəmmül edüb məsaf etməmək övladır, zira biz təhəmmül etdikcə anlara hərarəti-ətəş müstövli olub həlak edər. Bu tədbiri təvəhhümə bəhanə edüb təvəqqüf etdikdə Əbdullahın dəryayi şücaəti cuşa gəlüb, biixtiyar kəndüsin qəlbi-sipaha urub bizzat Ömər Sə’də həmlə qıldı. İbn Sə’d tabi-muqavimət göstərməyüb fərar ixtiyar etdikdə Əbdullah bə’zi mübarizləri qətl edüb yenə meydana müraciət etdi. Bəxtəri bin Öməri-Şami İbn Sə’də ayıtdı: "Ey əmir, də’vayi-riyasəti-sipah edərsən, bir mübarizdən fərar etmək nə münasibdir?". İbn Sə’d ayıtdı: "Ey Bəxtəri, bən sərəskərəm, bənim həlakım cəmi’i-ləşkər həlakıdır. Və dəxi can şirindir, əvəzi olmaz və filvaqe’, əgər səndə ziyadətişücaət varsa, imtahan etmək olur". Bəxtəri, İbn Sə’din sözündən qeyrət edüb, beş yüz mübarizlə Əbdullaha müqabil durdu. Həzrəti-İmam ləşkərindən dəxi Məhəmməd İbn Ənəs və Əs’əd bin Dücanə və Firuzani-mevlayi Hüseyn, Əbdullahın müavinətinə rəvan olub, cümlədən müqəddəm Firuzan Bəxtəriyə müqabil durub müharibəyə iştiğal etdilər. Əsnayikarzarda Əbdullah bin Həsən ol mücahidlərə ittifaqla həmlə qıldıqda ol beş yüz namərd dört pəhləvana hərif ola bilməyüb, məğlub olub təfriqə buldular. Ol mücahidlər kəndülərin qəlbi-sipaha urduqda İbn Sə’d ŞisiRəbi’iyə dəxi beş yüz həmrah edüb anların müavinətinə irsal etdi. Əlqissə, bin mübariz dört şəhsəvarla hərb edüb, yenə hərif ola bilməyüb, məğlub olub münhəzim olduqda İbn Sə’ddən nəqldir ki, demiş: "Bən Firuzani-qulamdan ol gün bir şücaət mülahizə qıldum ki, sifəti əhateyi-təqrirə girməz. [Həqqa ki,] əgər hövli-ətəş inani-əzimətin tutmasaydı, təmamiyi-sipah ana hərif olmazdı". Rəvayətdir ki, yüz otuz mübariz rəmhlə və igirmi yeddi mübariz tiğlə həlak etmişdi. Əmma kəsrəti-zəxmdən süst olub, Həzrəti-İmam xidmətinə müraciət etmək istədikdə Osman Müfəzzil ol məzluma bir zərbət urub mərkəbdən buraxdı. Əmma hənuz piyada ol müdbirlə cidal edərdi. Əs’əd ol hala vaqif olub, həmlə qılub anı çıxarmaq tədarükində ikən Bəxtəri-qafil bir zərb urub əlindən nizəsin bıraxdırdı. Əzrəq bin Haşim anı şəhid etdi. Rəhmətullahi əleyh. Əmma Əbdullah bin Həsən Şisi-Rəbi’i ilə cidal edüb, Şisi-Rəbi’I on yeddi zəxm ol məzluma urub, hər zəxmindən bir çeşmeyi-xunabə rəvandı. Ol zəxmlərdən müztərib olmayub, Şisi-Rəbi’in səfi-sipahın çak edüb, Əs’əd və Firuzan mə’rəkəsinə gəlüb gördü ki, Əs’əd şəhid olub, Firuzan məcruh və piyadə xaki-məzəllətə düşmüş. Bəxtərinin səfi-sipahın mütəfərriq edüb, Firuzanı alub, əshabinə gətirməkdə ikən mərkəbi kəsrəti-zəxmdən bitaqət olub, hərəkətdən qalub, naçar piyadə oldu. Əvni-Əli ol hala vaqif olduqda Əbdullaha bir cənibət yetirüb, Əbdullah ol mərkəbə binüb, Firuzan piyada gəlirkən Həqqə vasil oldu. Rəhmətullahi əleyh. Əmma Əbdullah bin Həsən, Firuzan müfariqətindən qayətdə mütə’əllim olub, dəsti-təvəkkül həblülmətini-"Həsbi-Allah"a üstüvar qılub və hisni-"Və matəvfiqi- illa bi’llah"da mütəhəssin olub ahəngi-meydan etdi. Əmma təvəhhümi-şəmşiri- abdarı ol qayətə yetdi ki, aftabi-şö’leyi-tiğindən müxaliflərin mürğiruhları xüffaşvar hərasan olub müqabilə gəlməz oldu və pərtövi-məhtabi-təl’ətinə ol məsru’lardan müqabilə mümkün olmaz oldu. İbn Sə’d mübaliğeyi-təmamla Yusif bin Əhcarı anın meydanına irsal edüb, Yusif bin Əhcar ol Şahzadənin əlindən şərbəti-fəna təcərrö’ qıldı. Ana mütə’aqib Tariq bin Əbdullah həm ol şərbətdən nəsib aldı. Ana mütə’aqib Bədrəki-pəlid gəlüb həm ol sağərdən mütəcərre’ oldu. Axirul-əmr şəhzadənin vəhmi-tiği əbvabi-təvəccöhi-ə’dayı məsdud edüb, kəndü ol ləşkəri-bikərana həmlə qılub, on iki mübariz dəxi yıxub, Həzrətiİmam xidmətinə müraciət qılub, nə’rə urdu ki: "Ey əmmi-büzürgvar, "Əl-’ətəş, əl-’ətəş". Həzrəti-İmam buyurdu ki: "Ey nuri-didə, dəmidir ki, zülali-Kövsərdən ruhirəvanın sirab olur". Əbdullah bin Həsən ol bəşarətlə yenə meydana girüb, bu növbət İbn Sə’d beş bin bədbəxti anın qitalinə müqərrər qılub, ol şiri-bişeyivilayəti araya alub hər canibdən hücum etdilər. Lacərəm kəsrəticərahətdən ə’zayi-şərifi qərqi-xun olub və binayi-vücudi zəxmlərdən rəxnə bulub, Əbbasi-Əli və Əvni-Əli ol beş bin namərdlə həmlə qılub, Əbdullahı anların arasından alub götürərkən Məhal bin Zahir ol şahi-aləmpənaha bir zərb urub şəhid etdi. Rəhmətullahi əleyh. Əbbasi-Əli saiqəmisal ol pəlidin xərməni-ömrinə atəşi-fəna urub, Həmzə bin Məhal ki, anın nütfeyi-naməqbuli idi, Əbbasa həmlə qılıb, Əvn bin Əli anın şərrin Əbbasdan dəf’ edüb, ittifaqla Əbdullahı götürüb Əhli-Beytin hüzurinə gətürdilər. Mütəhhərati-hücreyi-təharət seylabi-əşklə ə’zayi-şərifin xakü xundan pak edüb ’əzasinə məşğul oldular. Şe’r: Ah kim, dövran əməl qəsrini viran eylədi, Əhli-ümmidi əsiri-dami-hirman eylədi. Badi-bidadi-xəzan gülzari-ismət güllərin Göstərüb afət, açılmaqdan peşiman eylədi. Nüsxeyi-İslamdan şirazə açdı ruzigar, Ərseyi-aləmdə övraqın pərişan eylədi. Qasim bin Həsən ki, sipehri-səyadətdə bir aftabi-aləmtab idi və bustanilətafətdə bir laleyi-növrəsteyi-sirab, Əbdullah Həsənin ol halətin mülahizə qıldıqda fəzayi-aləm nərgisi-şəhlasinə tar olub dilibiqərarı nəhayəti-qeyrətdən püriztirar olmağın Sultani-Kərbəlanın rikabi-hümayuninə yüz sürüb ayıtdı: "Ey əmmi-büzürgvar və ey xudavəndi-alimiqdar, rüxsət ver ki, bu facirlərdən intiqam almağa meydana girəm və zəbani-sinan və sinani-zəbanla zəlalətin cavabın verəm". Ol şəhriyari-kamgarın əzimətin mülahizə qıldıqda bir tərəfdən xəvatini-hərəmsərayi-nübüvvət daməni-iqtidarinə dəstitəzəllüm urub fəryada gəldilər ki, ey güldəsteyi-növbəhari- fəzilət, səndən rayiheyi-hüsni-Həsən gəlür, fəraqına təhəmmül olunmaz. Və bir tərəfdən Həzrəti-İmam təriqi-təvəccöhin məsdud etdi ki, ey şəmseyi-eyvani-səyadət, bəradəri-ərşədim zikri səninlə ehya olur, sənə bədəl bulunmaz. Şe’r: Dəvayi-dərdi-fəraqi-Həsən bana sənsən, Sənin təvəccöhünə xatirim riza verməz. Görür ədu sitəmin kim ki, bu məsafə girər, Mürüvvətim sənə mütləq sitəm rəva görməz. Rəvayətdir ki, şahzadə Qasim heç vəchlə rüxsəti-meydan bulmayub qayətdə mütəəllim olmağın xatiri-şərifinə yetdi ki, Həzrəti-İmam Həsən aləmi-fanidən rihlət etdikdə bir tə’viz yazub, bazuyi-mübarəkinə bağlayub vəsiyyət etmişdi ki, ey Qasim, kəmaliməlalət bulduqda bu tə’vizi açüb oxuyub məzmuniylə əməl edəsən. Kəmali-ənduhi müstəlzimi-mütalieyi-tə’viz olub, ol tə’vizi bir xəlvətdə açub oxuduqda gördü yazılmış: "Ey Qasim, sənə vəsiyyətim budur ki, Həzrəti- Hüseyn dəşti-Kərbəlada bəlaya giriftar olduqda zinhar, zinhar, ana nəqdi-can nisar etməgə təqsir etməyəsən və heç bəhanə ilə təriqi-təəllül dutmayasan". Şe’r: Budur, ey nütfeyi-pakizə, vəsiyyət sənə kim, Nəqdi-can sərf qılub kəsbi-səadət qılasan. Ləzzəti-ömr səni qılmaya qafil Həqdən, Kəndünü qabili-iqbali-şəhadət biləsən. Qasim ol tə’vizi Həzrəti-Hüseynə göstərüb icazəti-meydan istədikdə Həzrəti İmam ayıtdı: "Ey nuri-didə və ey seyyidi-bərgüzidə, ol Həzrətin bana dəxi bir vəsiyyəti olmuş idi. Əmma vəfasına dövran müsaid olmadı və əncamına fələk müavinət qılmadı". Pəs, Qasimin əlin dutub, hərəmsərayi-ismətə girüb Əvni-Əli və Əbbasi-Əlini hazır edüb xəvatini-hərəmsəraya əmr etdi ki, Qasim namzədi olan şəhzadəyə ərusanə zinət verüb gətirələr. Həzrəti Hüseyn ol salehənin əlin Qasim əlinə verüb ayıtdı: "Ey rahəti-dil, Həzrəti-İmam- Həsən vəsiyyəti müqtəzasincə bu əmanəti sənə təslim etdim". Ərusi-namurad Qasimə təslim olunduqda Həzrəti-İmam ol hərəmsəradan çıxub mütəvəccihi-meydan oldu. Qasim İbn Həsən ol qönçeyi-ülviçəmən rüxsarinə heyran olub mütəfəkkir ikən ləşkərimüxalifdən sədayi-"həl min mübariz", səm’i-mübarəkinə irişdi. Biixtiyar tərki-xəlvət qılub əziməti-meydan tədarükündə ikən mütəhhərati- xanədani-ismət dəsti-təzərrö’ daməni-pakinə urub təzərrö’ etdilər ki, ey şəm’i-şəbistani- təharət və ey qönçeyi-gülbünisəadət, bu əmanəti kimə təslim edüb gedirsən? Qasimi-məzlum abididə rəvan edüb ayıtdı: "Ey rəyahini-gülzari-ismət və ey nücumi-sipehri-iffət, qələbəyi-ləşkəri-müxalif İmam Hüseynə müqabildir. Nə rəva ki, bən sürura mail olam və istilayi-ə’da ləşkəri-İslama hasildir, nə münasib ki, bən sakini-xəlvətsərayi-işrət olub təğafül qılam. Bənim və’deyitəzvicim Qiyamətə düşdü, mə’zur dutun. Şe’r: Zəmanə bir gül etdi sərvə peyvənd, Vəli sərv olmadı gül birlə xürsənd. Araya saldı firqət ehtİraqın, Ana göstərdi ol sərvin fəraqın. Fələk bir riştəyə çəkdi iki dür, Kəsüb ol riştəyi tiği-təğəyyür, Bıraxdı bir-birindən dürləri dur, Qəza bu əmrədir guya ki, mə’mur. Ərusi-namurad pərdeyi-hicaba bərqi-ahi-həsrətlə atəş urub fəğan etdi ki: "Ey məxdumzadə, Qiyamət günü sənə nə məqamda talib olayım və nə əlamə ilə səni bulayım? Qasim ayıtdı: "Ey gülinaşüküftə və ey gövhəri-nasüftə, bəni ərseyi- Qiyamətdə xidməti-əcdadimdə cameyi-çak və dideyi-nəmnakla bulmaq olur". Pəs, ərusa vida’ edüb, mütəvəccihi-meydan oldu. Əhli-Beytdən ğərivü qülqülə qübbeyi-əflaka çıxub, Həzrəti-İmam gördü ki, Qasim mütəvəccihi-dərəceyi-şəhadətdir. Gül kibi giribanın çak edüb, libasına kəfən tərkibin verüb, kəndü tiğin belinə bağlayub meydana göndərdi. Qasim meydana girüb, cövlan edüb bu məzmunla bir rəcəz ağaz etdi. Şe’r: Bənəm güli-çəməni-sidq Qasim İbni-Həsən Ki, nəqdi-can qılıbam nəzri-xaki-payi-Hüseyn, Müqimi-kuyi-vəfayam, müsafiri-rəhi-Həq, Mütii-əmri-Həsən, talibi-rizayi-Hüseyn. Və ləşkəri-ə’daya həmlə qılub, müqabilinə gələn həramzadələri həlak edüb, [dəryayi]-sipaha ğutə urdu və qəlbi-sipahda Ömər Sə’də müqabil durdu. Və səlabəti-sövtlə nə’rə urub nida yetürdi ki: "Ey cəfakari-tirəruzgar, bunca mö’minləri şəhid etdin, vəqt olmadımı ki, istiğfar edüb bu əməldən peşiman olasan?". İbn Sə’d ayıtdı: "Ey büzürgzadə, vəqt olmadımı ki, siz dəxi bu tüğyanı tərk edəsiz və Yezidin bey’ətin qəbul edəsiz?". Qasim ayıtdı: "Ey şəqi, tüğyan budur ki, rudi-Fəratı cəm’ii-məxluqata mübah ikən övladi-Rəsula diriğ edərsən. Aya, atəşi-səhrayi-Qiyamət xatirinə yetməzmi və və’deyivə’idi-kəlami-münzəl dili-səngininə əsər etməzmi?!". İbn Sə’d ol kəlimatı istima’ etdikdə mülzəm olub, ləşkərinə yüz dutub ayıtdı: "Ey mübarizlər, bu şəhsəvari-yeganə və şücai-fərzanə Qasim bin Həsəndir ki, şiveyi-şücaət ana irslə yetmişdir və ayinirəzm ana abavü əcdaddan intiqal etmişdir. Ruzi-rəzm xəncəri-abdara məhbublar navəki-müjganından ziyadə meyil edər və həngami-hərb nizeyi-əjdəhanümudara sənəmlər qamətindən füzun təvəccöh qılur. Şe’r: Budur ol nəqdi-Heydəri-Kərrar Ki, çəküb tiğ edəndə qəsdi-qital, Rəşkdən xəncərini daşa çalar Ləm’eyi-bərqi-afitabmisal. Tayiri-tiri-tizpərvazı Meyli-seyd eyləsə açub pərü bal, Ana eylər həvayi-vəsl dutub, Mürği-ruhi-müxalif istiqbal. Həqqa ki, əhli-asimanü zəmin bir-bir müharibəsinə qüdrət bulmazlar. Səlah oldur ki, cəmi’i-ləşkər ittifaqla mütəvəccih olub, təmkini-cədəl verməyüb, kəsrəti-tiğü nizə ilə hər tərəfdən ə’zasın məcruh edüb və sədəmati-avazi-kusü nayü nəfir ilə hər canibdən mürği-ruhun sərasimə qılasuz, şayəd ki, bu tədbirlə ana qalib olasuz". Qasimi-məzlum bu vaqiədən bixəbər ikən ol güruhi-cəfakar piyadə və səvar xaşaki-nizəvü navəklə seylabvar ol sərvi-büləndiqtidara mütəvəccih olub, araya alub bünyadi-cidal və tirbaran etdilər. Qasim bin Həsən ol qülüvdən əndişə qılmayub, bir həmlə ilə ol cəm’i pərişan edüb, İbn Sə’d Əzrəqi-Şamiyə ki, sipəhsalari-Şam idi, tiği-tə’nə urub ayıtdı: "Ey pəhləvani-Şam, sən mənzuri-ənzari- əvatifi-Yezidsən. Bunun kibi həngamə üçün nə mane’dir ki, çıxub bu mübarizin fitnəsin dəf’ etməzsən?". Əzrəqi-Şami təkəbbür təriqiylə ayıtdı: "Ey bin Sə’d, bəni ərəb bin mübarizə müqabil tutarlar. Nə münasibdir ki, bir tiflə müqabil durub namusuma şikəst verəm?". İbn Sə’d ayıtdı: "Ey nadan, bu nəbireyi-Həzrəti-Mustəfa və Murtəzadır və bu nəqdi-Həsəni-Muctəbadır. Həqqa ki, əgər əsəri-ətəşdən təb’i-naziki münzəcir olub inhirafi-mizac bulmasaydı və nihali-nazpərvərdi-təbiəti təşnəlikdən pəjmürdə olmasaydı, bu sipahla məsaf etmək ana ar idi". Əzrəq ayıtdı: "Çün mübaliğə qılursan, dört oğlum var, hər biri bir nadiri-ruzigar, birinə əmr edəyim, anı dutub gətürsin". Pəs, ol bədbəxt əkbər övladına künyət verüb meydana rəvan etdikdə ol həramzadə zinəti-təmamla Qasimə müqabil durub həmlə etdikdə Qasim anın tə’nin rədd edüb, ol məl’unu bir zərblə mərkəbindən yıxub, kakülindən dutub bir zəman əlində gəzdirüb, ə’zasını sındırub mübariz istədikdə ikinci oğlu meydana girib şahzadə əlində həlak olub, üçüncü oğlu meydana girib ol şahbazi-aşiyani-şücaət zərbilə anlara mülhəq oldu. Dördüncü oğlu meydana girdi. Ol şəhsəvari-meydani-məhabət anı dəxi duzəxə göndərib, Əzraq qəzəbnak olub səlabəti-təmamla meydana girdikdə şəhzadəyə zəban diraz edüb nasəzalar dedi. Şəhzadə dedi: "Ey Əzrəq, bu iztirab oğlanlar fəraqından isə, bu dərdin dərmanı əlimdədir". Həzrəti-İmam, Əzrəqiməl’unu meydanda görüb iztirab peyda qıldı, zira ol həramzadə şücaətdə şöhreyi-dövrandı və şəhzadə həm növrəsidə və həm təşnəcigər və həm tə’əbnak və həm nigərandı. Dəsti-niyaz dərgahi-biniyaza açub duaya məşğul oldu. Əlqissə, Əzrəqi-bədbəxt Qasimi-sahibsəadətə həmlələr qılub və şəhzadə anın həmlələrin rədd edüb, müamileyi-cidal aralarında çox zəman iştidad bulub, aqibət nəsimi-nüsrət şəhzadə canibindən mütəhərrik olub, ol zalimin dəf’inə fürsət bulub bir tiğlə mərkəbindən bıraxub, başın kəsüb, mərkəbin cənibət qılub, Həzrəti-İmam hüzurinə müraciət qıldı və zəbani-halı bu tərənnümə guya oldu ki. Şe’r: Ey rikabi-rəxşi-iqbalın hilali-övci-din, Nəqşi-nə’li-mərkəbin mehrabi-ərbabi-yəqin. İqtidayi-şər’dir, fərmanına olmaq müti’, Əsli-imandır səni bilmək Əmirəlmö’minin. "Ya Əmirəl-mö’minin, nirani-təəttüş şəbistani-vücudimə ehtiraqitəzəlzül bıraxmaqdadır və naireyi-qəhti-ab canimə qəsd edüb cigərim yaxmaqdadır. Hər necə ki, saqiyi-dövrandan təskini-hərarət qılmağa bir qətrə su istərəm, təskini-hərarətimi gah gözümdən axan seylabi-əşki-rəvana həvalə qılub və gah zəxmlərdən rəvan olan çeşmə-çeşmə qana işarət eylər və gah zülali-tiği-ə’daya rücu edər. Aya, nə hikmətdir?". Şe’r: Şahidi-zövqi-tələb rüxsarinə ey çərxi-dun, Bitəvəqqüf pərdeyi-fövtü fəna çəkmək nədir? Bir içim su vermədən təşnəcigərlər qəsdinə, Xəncəri-bidadü şəmşiri-cəfa çəkmək nədir? Həzrəti-İmam ol məzluma müjdeyi-şərbəti-şəhadət birlə təskin verib ayıtdı: "Ey Qasim, bir dəxi dövləti-didar qənimətdir. Hərəmsərayə varıb Əhli-Beyt ilə rəsmi-müvadəə tazə qıl". Şəhzadə mütəvvəccehi-hüzuri-Əhli-Beyt olub, ərusi-şəbistani- ismət pərdəsəradan çıxub, dövləti-pabusinə müşərrəf olub, növhələr qılub, şahzadə ana təsəlli verüb yenə meydana müraciət qıldı. Əmma mövqidizəmirində nari-məhəbbət bəqayət müştə’il və zəmiri-müniri təəmmüli-keyfiyyəti-əvaqibi- ümura müştəğil olub derdi. Şe’r: Nədir, ey çərxi-zalim, yarı yarindən cüda qılmaq, Murad əhlin əsiri-dami-bidadü bəla qılmaq?! Çü lazımdır sənə qılmaq cüda hər yarı yarindən, Çəküb zəhmət nə lazım bir-biriylə aşina qılmaq?! Əlqissə, ol şəhzadeyi-kamil həzar ənduhla meydana getdikdə nəzəri-mübarəki Übeydullahi-Ziyadın rayəti-nühusətayətinə düşüb, himmət anın dəf’inə məsruf edüb qəlbi-sipaha mütəvəccih oldu. Piyadələr şəhzadənin mən’inə iqdam edüb, ol Həzrət piyadələrə məşğul ikən Şis bin Nəhai kətfi-mübarəkinə bir nizə həvalə qılub, ol şəhsəvari-mə’rəkeyi-şücaəti mərkəbindən buraxdı. Ol Həzrətin igirmi yeddi zəxmi olub, hər birindən çeşmə-çeşmə qanlar rəvan olmağın zə’f qalib olmuşdu. Məğlub olub mərkəbindən cüda olduqda nə’rə urdu ki, "Ya əmmah ədrikni". Həzrəti-Hüseyn ol sədadan mütəəssir olub, mərkəbi-mücahidət meydana salub, səflər sındırub gördü ki, ol sərvi-riyazi-vilayət aludeyi-xakü xun olub, Şis bin Rəbi’i üzərinə müsəllət olmuş, sərimübarəkin bədəndən cüda qılmaq istər. Bir zərblə ol pəlidi şəhzadənin üzərindən dur edüb ol şəhidi götürüb xeyməgaha gətürdi. Hənuz həyatından bir rəməq baqi idi. Əhli-Beyt üzərinə cəm’ olub növhəvü fəğan etdikdə anların sədasından bir növbət nərgisi-şəhlasın açub, gül kibi təbəssüm edüb gülşəni-cinana əzm etdi. Rəhmətullahi əleyh. Şe’r: Rəhmət ol əhli-dillərə kim, ixtiyarla, Rəğbət bu kargahi-fənadan götürdülər. Bel bağlayub təriqi-məhəbbətdə mərdvar, Hər də’vi etdilərsə, yerinə yetürdilər. * * * İkinci fəsil: Həzrəti Hüseyn və Əhli-Beyt şəhadətin bidirir Münşiyi-əhkami-kargahi-qüdrət və mümliyi-ərqami-səhayifihikmət ki, bidayəti-fitrətdə "İnnəl-insanə lə-fi-xusrin" ibarətiylə səhifeyi-əhvali-insana rəqəmi-hökmi-xüsran yürütmüş və zümreyixəvas bargahi-qürbün istisnayi- "İlləl-ləzinə amənu və əmilu’ssalihati" işarətiylə ol cümlədən məfruz etmiş. Əmma məzmuni-"Ənnə və’dəl-lahi həqqun və lakinnə əksəruhum layu’minun" kəsrəti-ə’dasinə bir bürhandır qate’ və məfhumi – "Və qəlilun min ibadiyəş-şəkur" qilləti-əhibbasinə bir bəyandır vaqe’. Zahirən kəsrəti-ərbabi-ədalət və qilləti-əshabi-hidayətə vəsilə oldur ki, təbiəti-bəşər əsli-fitrətdə maili-rahətdir və qəbuli-əhkami-şəriyyə mütəzəmmini-əsnafi- məşəqqət. Qit’ə: Rahət istər təb’ü möhnətdir ibadət sərbəsər, Tərki-rahət rəğbəti-möhnət qılan mümtaz olur. Bu səbəbdəndür ki, küfr asan olub, İslam sə’b, Ərseyi-aləmdə mülhid çox, müvəhhid az olur. Filvaqe’, bu məzmuna bir şahidi-sadiqdir vaqieyi-Kərbəla və bir bürhani-müvafiqdir vüqu’i-kəsrəti-sipahi-Yezid və qilləti-zümreyi-şühəda. Zira igirmi iki bin cəfakar yetmiş iki ləbtəşneyi-dilfigara müqabil durmuşdu və sərsəri-tüğyani-sitəm pərdeyi-azərmi aradan götürmüşdü. Bir tərəfdən cəmi’i-əsnafi-üdvan surəti-cəm’iyyət bulub və bir canibdən silsileyi-cəm’iyyəti-iman mütəhərrik olub, nə güruhi-müxalifdə təriqi-mürüvvət asarı hüveyda idi və nə zümreyi-şühədada qaideyi-tənəzzül və müdara nümudları peyda. Əgərçi aləmi-surətdə zəman-zəman mücahidlər əksilib, müxaliflər ziyadə olmaqda idi, əmma aləmi-mə’nidə müxalifət tənəzzül bulub, mücahidlər kəmali-rif’ət bulmaqda idi. Qit’ə: Mümkün olmaz ki, ola aləmdə Əhli-bütlana əhli-Həq məğlub. Əhli-Həq qatil olsa, gər məqtul, Zəfəri əql ana qılub mənsub. Qətldən oldur eyləyən ikrah Ki, şəhadət degil ana mətlub. Hər ayinə Həzrəti-İmam ləşkərinin əmvatinə məzmuni-"Fəriqun fil-cənnəti" tüğrayi-misali-hal və müjdeyi-"İnnəl-əbrarə lə-fi nə’im" mövcibi-fərağbal olub, sükkani-riyazi-rizvandan "Səlamun əleykum bima səbərtüm" təhniyeyi-qüdum olmaqda idi. Şe’r: Nəqdi-can sərfi-rəhi-canan edən sahibnəzər, Eşq meydanində sərxeyli-səfi-üşşaq olur. Mənzili-məqsudədir qeydi-təəllüq səddi-rah, Rütbeyi-tərki-təəllüq əhsəni-əxlaq olur. Və müxalif sipahın qütəlasinə məfhumi-"Fəriqun fissə’ir" təraznameyi-əməl olub, təhdidi-"İnnəl-fuccarə lə-fi cəhim" ehtizazü iztilal verüb müqəyyədi-səlasili- səlabət qılmaqda idi. Şe’r: Qeydi-cəm’iyyəti əsbab giriftarı olan Seyri-gülzari-cinan etməgə fürsət bulmaz. Zövqi-dünya ilə zaye’ keçirən övqatın, Şərəfi-rütbeyi-tövfiqi-səadət bulmaz. Bitəkəllüf ərseyi-Kərbəla meydani-imtiyazi-həqqü batildür və təriqi-hüsuli-kəmal əşrəfi-mənazildir. Şe’r: Kərbəladan hasil etmişlər ülüvvi-mənzilət, Zillətü izzətdə əhli-zülmü ərbabi-vəfa. Nərdibani-bami-rif’ətdir təəmmül eyləsən, Nəqşi-mövci-rigi-səhrayi-şərifi-Kərbəla. Həqqa ki, ərseyi-Kərbəlanın əxbari-cigərsuzi andan ziyadədir ki, əhateyi-imkani- təqrirə girə və əhvali-şühədanın hekayəti-qəmənduzi andan füzundur ki, qələmi-şikəstəzəban ana surəti-təhrir verə. Şe’r: Eyləyib hər yil cəmi’i-əhli-aləm ittifaq, Şərh edərlər macərayi-Kərbəla əxbarını. Nə tükənməz qissədir kim, hərgiz axir olmadı, Şərhi aciz eylədi əhli-cəhanın varını. Mə’rəkəarayi-meydani-kəlam və əncümənsərayi-məhfili-əxbarü e’lam tətimmeyi-əhvali-Kərbəladan bu təriqlə xəbər vermiş və şühədanın əncami-halın bu tərzlə bəyana gətirmiş ki, Həzrəti İmamzadə Qasim ibn Həsən səadətlə daxili- "Əshabül-cənnətihumul-faizun" olub mütəvəccihi-aləmi-bəqa olduqdan sonra Əbu Bəkr bin Əliyyi-Murtəza kəməri-əziməti-şəhadət miyani-cana üstüvar qılub, kəmali-təzərrö’lə Həzrəti-Sultani-Kərbəladan icazəti-meydan iltimas etdikdə, Həzrəti-İmam nərgisi-şəhladan güli-rüxsara əşki-laləgün rəvan edüb ayıtdı: "Ey qönçeyi-gülbüni-İmamət və şükufeyi-baği-rəhmət, bu təmənna qıldığın meydani-bəla ərseyifənadır. Bu ərsəyə qədəm basan müraciət qılmadı və bu meydana gedən gerü gəlmədi. Nə ümidlə sənə rüxsət verəyim və nə vəchlə müfariqətin rəva görəyim?". Ol sərvəri-həmidə-mənaqib və ol nəqdiƏli İbni-Əbi Talib rikabi-hümayuninə yüz sürüb ayıtdı: "Ey padşahi-məsnədi-izzü təmkin və ey şəhriyari-vilayəti-dövlətü din, təhtişəhadət içdikcə bənim dəryayi-şövqüm təməvvücə gəlüb və təəttüşüm zülali-mülaqati-Mustəfa və Murtəzaya ziyadə olub, sibqət edənlər rəşkindən həlak oluram. Nola əgər kəmali-mərhəmətindən riza hasil edüb, bən dəxi nəqdican bəzl eyləyüb bu meydanda muradım hasil edəm?!" Şe’r: Can təmaşayi-riyazi-rəhmət eylər arzu, Dil səfayi-bəzmgahi-cənnət eylər arzu. Oldu bağrım bərqi-ifrati-hərarətdən kəbab, Səlsəbili-rövzədən bir şərbət eylər arzu. İlhahi-təmamla icazət hasil edüb, mütəvəccihi-meydan olub bu məzmunla bir rəcəz ağaz etdi ki. Şe’r: Bənəm nəqdi-sultani-Düldülsəvar, Şəhi-Qənbərü sahibi-Zülfiqar. Bənəm əxtəri-asimani-şərəf, Əbu Bəkr bin Heydəri-namdar. Bənəm çakəri-nuri-çeşmi-Bətul, Hüseyni-Əli sərvəri-kamkar. Bihəmdullah, oldur İmamım bənim, Anın taətin qılmışam ixtiyar. Muradım budur kim, rizasın bulub, Ana eyləyəm nəqdi-canım nisar. Və mübarizanə cövlanlar qılub və rif’əti-iqtidari-abavü əcdada mübahatlar edüb və səməndi-səbarəftarın təhərrükə salub və tiğisaiqəkirdarın əlinə alub, əndək zamanda yüz qırx mübariz müsafirirahi-ədəm qıldı və igirmi yeddi zəxmi-mühlik ə’zayi-şərifinə vasil oldu. Axirül-əmr Übeydullah bin Ütbə zərbiylə dari-dünyadan intiqal etdi. Rəhmətullahi əleyh. Qit’ə: Darüssəlam cilvəgəhin ixtiyar edüb, Peyvənd kəsdi rişteyi-qeydi-zəmanədən. Meyli-fəzayi-rövzeyi-mülki-bəqa qılub, Şəhbazi-ruhi uçdu bu təng aşiyanədən. Andan sonra Ömər bin Əli mütəsəddiyi-əmri-hərb olub, səmsami-intiqamla ləşkəri-Yezidin rayəti-istiqlalinə ehtizaz buraxub, kəmali-şücaətlə mübarizlər yıxub, aqibətül-əmr şərbəti-şəhadət nuş etdi. Rəhmətullahi əleyh. Və bir rəvayət dəxi oldur ki, ol Həzrət Kərbəla vaqiəsinə hazır olmadı. Əmma əsəhhi-əqval oldur ki, hazır olub şəhid oldu. Andan sonra Osman bin Əliyyi-Murtəza mübaşiri-tərvici-ərseyirəzm olub, Sultani-Kərbəlanın icazəti-şərifiylə meydana girüb bu məzmunla bir rəcəz ağaz etdi ki. Şe’r: Mən gövhəri-meydani-vəfayəm, Osmani-Əliyyi-Murtəzayəm. Taci-səri-aləməm və lakin Xaki-rəhi-Şahi-Kərbəlayəm. Tərk eyləmişəm fəna məqamın, Bən talibi-dövləti-bəqayəm. Ol varisi-şücaəti-Heydər və rəşheyi-zülali-vücudi-saqiyi-Kövsər Əlivar cənglər edüb və Heydəranə məsaflar qılub bikəran müxaliflər həlak etdikdən sonra Sinan bin Yezid Əbtəhi zərbiylə şəm’i-həyatı şəbistani-bədəndə intifa buldu. Rəhmətullahi əleyh. Şe’r: Hər şəhidə göstərüb cənnətdə dövran mənzilin, Aldı ol mənzil təmənnasində könlündən qərar. Ismət əşcarın fəzayi-rövzədə ğərs etməgə, Xakdani-dəhrdən bir-bir qopardı ruzigar. Andan sonra Əvn bin Əli ki, surətlə əhsəni-ərbabi-cəmal və sirətlə əkməli-əshabi- kəmal idi, Həzrəti-İmamın rikabi-səadətintisabinə ruyi-təzərrö’ sürüb ayıtdı. Şe’r: Ey fəzayi-rövzeyi-qürbin behişti-cavidan, Padişahi-dinü dövlətsən, İmami-insü can. İxtiyari-xidmətin misbahi-əbvabi-nəcat, İnqiyadi-taətin miftahi-əbvabi-cinan. Ədayi-sənadan sonra ərz etdi ki: "Ey pərdəgüşayi-bargahi-"İnni ə’ləmu ma-la tə’ləmun", və ey arifi-əsrari-"Nun vəl-qələmi vəma yəsturunə", icazəti-meydani- iltifat et ki, ərseyi-heycada hənuz sənin rayəti-zəfərayətin sayəgüstər ikən və nəzəri-iltifatın aləmizahirdə bəndəpərvər ikən zilli-mərhəmətində vasili-dərəceyi-şəhadət olam. Zira muradım budur ki, divani-Həşrdə şəhadətinlə şəhadətimi isbat qılam". İlhahla icazət aldıqda ayıtdı: "Ya İmam, bir tədbir etmişəm". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ol tədbir nədir?" Əvn ayıtdı: "Ya İmam, bu ləşkəri-binəhayətdir, bunlarınla bir-bir müharibə etmək bizə sərfə etməz. Zira əgər təərrüz görməyüb, işimiz mücərrəd tiğ urub qətl etmək olsa, imtidadi-tuliömrümüz bu ləşkərin nihayətinə yetməz. Səlahım oldur ki, ələmi-əlameyi-təvəccöhdə qəlbi-ləşkərə həmlə qılam, ola ki, ələmi-əlameyi-əskəri-müxalifələrin sərnigun etməgə fürsət bulam". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey şahi-mülki-məlahət və şahbazi-övci-səbahət, süfufi-ləşkəri-ə’da bir mərtəbədə hayil degil ki, ol müddəaya fürsət mütəsəvvir ola". Əvn ayıtdı: "Ey sərvərihəmidəxisal və seyyidi-sütudə-fəal, həmleyi-ənqaya təbəqati-pərdeyi-ənkəbut hicab olurmu və hücumi-seylaba süfufi-xarü xaşak mümaniət qılurmı?". Bu tədbirlə ol sərvəri-qazi və ol meydani-qəza sərəfrazi qəlbi-ləşkərə həmlə qıldıqda İbnül-Əhcar, ol pəlidi-qəddar iki bin mübarizi-xunxarla şəhzadəyə istiqbal edüb bünyadi-hərb etdi. Qit’ə: Tişeyi-Fərhad qəsdi-Bisütun eylər vəli, Tişə ilə Bisütun daşı tükənməkdir məhal. Mün’ədim olmaq nə mümkün ləşkəri-murü məgəs, Tutalum kim, əjdəha dəm urdu, Simürğ açdı bal. Şahzadə ol haramzadələrdən qətl etdikcə qəlbi-ləşkərdən müavinət gəlüb, şəhzadəyə təhəccüm qılub, qəlbi-ləşkərə düxul mütəəzzir olub, Həzrəti-İmamın şövqi-didarı şəhzadənin inani-əzimətin canibi-xeyməgaha mün’ətif qılub dövləti-mulazimət müyəssər olduqda, Həzrəti-İmam ana dualar qılub ayıtdı: "Ey Əvn, cərahətlərin çoxdur. Bir zəman hərəmsərayə təvəccöh qılub, cərahətlərin bağladıb, bir miqdar istirahət edüb, yenə meydana gəl". Əvn ayıtdı: "Ey bəradəribüzürgvar, görürəm ki, saqiyi-Kövsər bir cami-şərbət mühəyya qılıbdur, bana işarət etməkdədir. Vəhmim andandır ki, bən mütəvəccihi-rahət olduqda bu şərbət fövt olub təəttüşüm ziyadə ola və canımda Fərat suyundan ziyadə bu şərbətin təhəssürü qala". Həzrəti-İmam gördü ki, mən’ olunmaz, ayıtdı: "Ey Əvn, rikabındakı mərkəb cərahətlərdən zəbun olubdur. Ol ədhəm ki, Həzrəti-ƏliyyiMurtəzadan sənə inayət qılınmışdı, mübarəkdir, səfəri-axirət üçün anı rikabi-hümayuna çək". Əvni-Əli ol mərkəbi müşərrəf edüb, mə’rəkəyə girdikdə Saleh bin Yəsar ki, Həzrəti-Murtəzanın əyyami-xilafətində müstəhəqqi-tə’zir olub, əmri-şər’ müqtəzasincə Əvni-Əli səksən taziyanə urmuşdu və ol kinə həmişə xatirində idi, Əvnə intiqam üçün müqabil durdu və Əvn ana fürsət verməyüb bir zərblə həlak edüb mübariz istədikdə ləşkərifüccar piyadəvü səvar bihəddü bişümar hər canibdən tirbaran edüb o üqabi-büləndpərvaz sihami-ə’dadan balü pər peyda qılub, qüvvətü qüdrət olduqca viraneyi-qəflət bumların mütəfərriq edüb, aqibət təriqi-ixvanü ənsaba salik olub şərbəti-şəhadət içdi. Rəhmətullahi əleyh. Qit’ə: Kim ki, girdi Kərbəla meydaninə fürsət bulub, Nüzhəti-üqbaya təbdil etdi dünyanın qəmin. Qayib oldu kim ki, cüllabi-şəhadət qıldı nuş, Aləmi-qeyb eylədi dövran şəhadət aləmin. Andan sonra Əbdullah bin Əliyyi-Murtəza şəhriyari-məsnədi-rizadan icazəti-meydan alub, ərseyi-meydanı cilveyi-səməndi-səba-seyrilə fanusi-xəyal edüb, əsrəi-hərəkatla yüz səksən mübarizin rişteyi-həyatın qət’ etdikdən sonra Hani bin Süveybi-Həzrəmi zərbiylə şərbəti-həyati-əbədi nuş etdi. Şe’r: Bargahi-qürbdə tərtib olub bəzmi-sürur, Növbətilə içdilər cami-tərəb fərzanələr. Pənceyi-dövran şəhadət riştəsinə verdi tab, Dövrlə bir-bir düzüldü riştəyə dürdanələr. Andan sonra növbəti-təcərrö’i-şərbəti-şəhadət Əbbas bin Əliyyi-Murtəzaya yetdi və ol Həzrət ələmdari-sipah və əlameyi-ləşkərizəfərpənahdı. Çün gördü ki, təngnayi-həyati-müstəari-fani tərtibi-süfufi- əskəri-ərbabi-vəzayə müzayiqə verüb, ləşkər bir-bir fəzayi aləmi-bəqayı cilvəgah etməkdədir və Sultani-Kərbəladan bir-bir rüxsət alub məziqi-möhnətdən ol fəzayi-fərəhfəzaya getməkdədir, ələmi-[əlameyi]-əskəri-hümayunu dili-zəmində möhkəm edüb Həzrəti-Sultani-Kərbəlanın rikabi-hümayunun mülsəmi-təqbiliədəb qılub, bu təriqlə ərzi-niyaz etdi ki: "Ey ləngəri-səfineyi- səbrü təhəmmül və ey ənqayi-Qafi-təslimü təvəkkül, vəqt oldu ki, bən dəxi ələməfrazi-aləmi-ülvi olam və ələmi-ahı əlameyi-ülüvvi-iqtidar edüb aləmiüqbaya təvəccöh qılam". Həzrəti-İmam giryan olub ayıtdı: "Ey Əbbas, sən əlameyi-əskəriİslam idin. Hala ki, ləşkər badiyeyi-fənadan mülki-bəqaya əzimətirihlət qıldı, sana dəxi ol diyara ələm çəkmək münasib oldu. Əmma sana nəsihətim budur ki, meydana gəldikdə bu zalimlərə təcdidi-hüccət təriqiylə nəsihət verəsən". Əbbasi-Əli qəbul edüb, mütəvəccihi-meydan olub, ənvai-lö’blə ə’daya məhabət buraxub bu məzmunla bir rəcəz ağaz etdi ki. Şe’r: Bənəm Əbbas-sərdari-müxalifsuzi-xəsməfkən, Müti’i-Mustəfa, nəqdi-Əmirəl-mö’minin Heydər. Əgər dəryayə düşsə tiği-atəşbarımın əksi, Şüaindən olur dəryada hər bir qətrə bir əxgər. Və gər toprağa pərtöv salsa şəm’i-rayəti-əzmim, Ziyasindən olur topraqda hər bir zərrə bir əxtər. İzhari-ismü rəsm etdikdən sonra avazi-büləndlə nida qıldı ki: "Ey qövmi-bimürüvvət, əgər nəsihət məqbul isə Həzrəti-Hüseyni-Əlidən sizə rəsuli-pəyamgüzaram və əgər xilafi-təriqi-mürüvvət dutsanuz, müəddiyi-karzaram". Ol müanidlər ayıtdılar: "Peyğamın nədür?". Əbbas ayıtdı: "Ey bivəfalar, Həzrəti- Sultani-Kərbəla və nəqdi-Mustəfa və nuri-çeşmi-Murtəza və cigərguşeyi-Zəhra buyurur ki, təmamiyivəfadarü həvaxahlərimi qətl etdinüz. Vəqt olmadımı vaqe’ olan əhvaldan peşiman olub bu nirani-təəttüşdən iztirab edən övrətü ətfala bir içim su verəsiz ki, ləbi-xüşklərin tər qılalar və aman verəsiz ki, anları alub canibi-diyari-Rum, ya Hindü Çinə çıxub cəzireyi-Ərəb və mülki-Hicazı sizə müsəlləm qılam və şərt edəm sizinlə tə ruziQiyamət müxasimə qılmıyam?!". Bu kəlimatdan ləşkəri-Yezidə xüruşü qülqülə düşüb, bə’zi mütəəssif olub, ümərayi-ləşkərə qəsd etmək tədarükində ikən Şimri-Zilcövşən və Şisi-Rəbii və Həcərüləhcar fitnədən təvvəhhüm edüb, ləşkərə təmkin verməyüb Həzrəti-Əbbasa müqabil durub ayıtdılar: "Ey Əbbas, əgər təmamiyi-ruyi-zəmin seylabla dolsa və anın hifzi bizüm qəbzeyi-iqtidarimizdə olsa, Yezidə bey’ət etməyincə bir qətrə su Hüseynə və ətbainə verilmək mümkün degil". Əbbas ol tayifədən novmid olub, müraciət qılub ərzi-hal etdikdə nagah ətfaliƏhli- Beytdən fəryadi-"Əl-ətəş, əl-ətəş" səm’i-mübarəklərinə irişüb, bir-iki məşkü məthərə alub biixtiyar-seyl-manənd mütəvəccihi-rudi-Fərat oldu. Və dört bin namərd ki, mühafizəti-Fərat üçün müqərrər olmuşdu, Əbbası görüb səvarü piyadə mütəvəccih olub tirbaran etdilər. Ol şiri-bişeyi-məhabət əndişə qılmayub, ol güruha həmlə qılub, bir həmlədə yetmiş namərd dərəkati-cəhənnəmə göndərüb, tətimməsin pərakəndə qılub Fərata girdi. Əmma təmkin verməyüb, səvarü piyadə hücum edüb tirbaran etdilər. Ol nəhəngi-dəryayi-şücaət Fəratdan çıxub, yenə ol dəryayitüğyana əsayi-Musa kibi çaklar salub, gerü Fərata müraciət qıldı. İstədi ki, mərkəbin sirab edüb kəndü dəxi bir miqdar su içə, yenə Əhli- Beytin ləbtəşnəvü cigər-suxtələri yadına gəlüb rəva görmədi ki, anlardan müqəddəm sirab ola. Əlqissə, bir içim su içmədən əlindəki məşkü məthərəyi pürab edüb çıxdıqda ol bədbəxtlər ətrafın alub, tirbaran edüb əsnayi-müharibədə Nofəl bin Əzrəqi-həramzadə qəfil tiği-bidiriğ urub, ol məzlumun saidi-yəminin bədəni-mübarəkindən cüda qıldı. Əbbas ol məşki əlindən buraxmıyub, bazuyiyəsara salub rəvan oldu. Bir həramzadə dəxi fürsət bulub bir zərbə ilə bazuyiyəsarın dəxi qət’ etdi. Rəvayətdir ki, ol saniyi-Cə’fəri-Təyyar və varisi- Heydəri-Kərrar ol məşki buraxmayub, mübarək dişləriylə kətfinə buraxub rikabla ə’dayi ətrafindən mən’ edərdi və derdi. Şe’r: Səbrdən qət’i-kəfü said bəni mən’ eyləməz, Nəxli qılmaz münhərif nöqsani-bərgü şaxsar. Mərdi-meydani-bəlayam, qət’i-ə’zadan nə bak? Şəhpəri-himmətdədir pərvazi-övci-iqtidar. Nagah bir həramzadə dəxi zəxmi-navəki-dilduzla ol məşki dəlüb anda olan su məzlumlar əşki kibi və şəhidlər qanı məsabəsində xaki-Kərbəlaya töküldü. Əbbas ol vaqiədən pərişan olub ahi-cigərsuz sineyi-püratəşdən çəküb ayıtdı: "Ya Rəb, bu nə halətdir ki, bir qətrə su Əhli-Beytə nəsib olmaz". Hatifdən nida gəldi ki: "Ey məzlum, hüsuli-dərəcati- üxrəvi asan olmaz və cəfa çəkmədən heç salik mənzili-məqsuda dəstrəs bulmaz. Şe’r: Fəraq atəşi rövşən qılub çiraği-vüsal, Hərarəti-ətəş eylər ziyadə zövqi-zülal. Əlqissə, Əbbasi-Əli ol iki zəxmi-mühliklə mərkəbdən düşüb nərə urdu ki: "Ya əxi, ədrik əxakə". Hüseyni-məzlum ol avazı istima’ edib fəğan etdi ki: "Ə’lanə ənkəsərə zəhri", yəni İmdi belim sındı". Və bir ahi-cigərsuz çəkdi ki, zəmini-Kərbəla mütəzəlzil oldu. Şe’r: Getdi ol sərvi-səmənbər ki, dilaramım idi, Rahəti-sinəvü kami-dili-nakamım idi. Rəvayətdir ki, Məhəmməd Ənəs Həzrəti-İmam xidmətində idi. Həzrəti Əbbasın avazın istima’ etdikdə və ol səda istima’indən şahzadə Hüseynin iztirabın gördükdə mütəvəccihi-meydan olub gördü ki, Həzrəti-Əbbas ağüşteyi- xakü xun olub can vermiş. Kəndüsin anın üzərinə buraxub şivən edərkən ləşkəri-müxalif səvarü piyadə tirbaran edüb anı dəxi şəhid etdilər. Rəhmətullahi əleyhi. Çün cəmi’i-ənsabü əqrəba şəhdi-şəhadət nuş edüb növbəti-təcərrö’i-şərbəti-bəqa Hüseynə və övladinə yetdi, hiddəti-atəşi-sitəm cigəri-kainata tə’sir etdi. Asiman pənceyi-xurşidi daməni-dövrana urdu ki, vəqt oldu bu dövri-müxalifdən peşiman olasan və əcəliMələkülmövtə ağazi-təərrüz etdi ki: "Necə bir bəni Ali- Mustəfadan şərmsar qılasan?" Şe’r: Təcavüz qıldı həddən ey fələk bidadın, insaf et, Yetər tə’zimi-əşrar eyləyib təxfifi-əşraf et. Rəvayətdir ki, Hüseyn İbn Əlinin üç oğlu olub, biri Əliyyi-Əkbər idi və biri Əliyyi-Əvsət idi ki, Zeynəlabidindür və biri Əliyyi-Əsğər idi ki, Əbdullah derlər və Həzrəti-İmam anın ismiylə mükənnadür. Ol sərvəri-mülki-bəqa və məhrəmi-səra-pərdeyi- vəfa övladınun fövtü mövtün görməmək məsləhəti üçün kəndüyə silah mürəttəb qıldı, mütəvəccihi-meydan olmağa. Əliyyi-Əkbər xurşidi-rüxsarun Həzrəti İmamın kəfi-payi-ərşpayəsinə sürüb, təzərrö’ edüb rüxsəti-meydan istədi. Hər necə ki, xəvatini-hərəmsərayi-nübüvvət fəryadü fəğanla mən’ etdilər, faidə qılmadı. Həzrəti-İmam təzərrö’vü İlhahindən mütəəssir olub, kəndü mübarək əliylə əsbabi-rəzmin mürəttəb qılub, Həzrəti-Adəm kəmərin ki, Şahi-Vilayətdən yadigar idi, belinə bağlayub və Həzrəti-Əbbasın mərkəbinə bindirüb, himməti-aliyəsin bədrəqeyi rahi-bəqa qılub meydana rəvan etdi. Şe’r: Vəh ki, ol gülrux səfər əzminə ahəng eylədi, Şəhrü səhrayı bana könlüm kibi təng eylədi. Rəvayətdir ki, ol zəmanda şahzadə on səkkiz yaşında olub sünbüli-gisuyi-müşkbarı gülşəni-rüxsarinə sayə salmaqda idi və ətrafi-laləzarı bənəfşeyi-tərdən müzəyyən olmaqda idi. Və bu məşhurdur ki, hüsni-surətlə Rəsulullaha andan əşbəh madəriəyyamdan mütəvəllid olmamışdı və andan əmləh daireyi-vücuda ədəmdən gəlməmişdi. Hərgah ki, Əhli Beytə arzuyi-istima’ikəlimati-Rəsul qalib olurdu, anın [lə’li-şəkərbarın göftara gətirirlərdi və hərgah ki, didari-seyyidi-kainata müştaq olurlardı], anın çehrəsindən didəyə nuri-sürur yetürürlərdi. Əlqissə, ol nihali-gülşənisəbahət ol zəman ki, rüxsət alub sərvi-xüramanın aləmi-ərseyi-meydan etdi, zövqi-pabusi-səməndi-səbükseyrdən zəmzəmeyi-mübahat zəminü asimana yetdi. Şe’r: Üqabi-bərqşitabı səbadan aldı qərar, Sipehri eylədi heyran sür’əti-rəftar. Zəminə rəxşi salub nəqşi-mixi-rizeyi-nə’l, Səvabit eylədi zahir kəvakibi-səyyar. Lətafəti-hərəkatinə afərinlər edüb, Təbəq-təbəq düri-əncüm sipehr qıldı nisar. Hər tərəf cövlanlar edüb lö’blər göstərdikdən sonra bəyani-ismü rəsm edüb nə’rə urdu ki: "Bənəm şükufeyi-nihali-təqva, bənəm nəqdi-Hüseyn bin Əliyyi- Murtəza". Şe’r: Bənəm ol şahi-şahzadeyi-dəhr Ki, sifatimdə əql heyrandür. Həsri-övsafi-qədrü mənzilətim, Xarici-ehtimalü imkandır. Nurbəxşi-çiraği-icadım, Mahi-kövneynü Şahi-Mərdandır. Cəddi-pakım Məhəmmədi-Mürsəl, Əsli-zatım Əliyyi-İmrandır. İbn Sə’d ki, ol füruği-şə’şə’eyi-cəmalı mütaliə qıldı və ol lətafəti-hüsni-məqala vaqif oldu və şahzadənin kim olduğun bildi, kəndü qəbahəti-əf’alindən əsəri-infi’al bulub, ahi-həsrət çəküb ə’yaniləşkərə ayıtdı: "Ey qövm, bu sərvər əkbəri-övladi-Hüseyn bin Əlidir ki, şəklü şəmayildə şəbihi-həzrəti-Nəbidir". Bir zəman mütəhəyyir olub kimsənəyə rüxsət vermədi ki, meydana girə və ana bir ələm yetürə. Zira bildi ki, məks etdikcə təərrüzi-ləşkər ehtiyac olmayub ol növcəvanın həlakinə tiği-təəttüş yetər və navəki-şüai-afitabi-suzan və sinanizəhrəşikafi- səmumi-cigərsuz kifayət edər. Şəhzadə gördü ki, dirəng etməklə şəmşiri-hərarət tiz olub mövcibi-zə’fi-qüva və baisi-riqqəti-ə’za olur, bimühaba kəndüsin qəlbi-sipaha urub bünyadi-cidal etdi və hökmi-zülali-şəmşiri-abdarın mümkün olduqca məcariyi-üruqi-əbdani-ə’daya yürütdü. Əmma izhari-kəmali-şücaət edüb, şövqlə cəng edərkən tabi-afitabdan zireh həlqələri hiddətihərarət bulub bədəni-nazpərvərdinə dağlar urdu və ehtimali-alətihərb kətfi-şərifinə ələmlər yetürdi. Şe’r: Bari-tari-pirəhəndən inciyən cismi-lətif, Necə çəksin rəzm meydanında bəndi-ahənin? Nazpərvərdi-nəimi-şəfqətü ehsan olan, Necə olsun qabili-bidadi-əhli-zülmü kin? Əlqissə, külfəti-alati-rəzm əlaveyi-ənduhi-təəttüş olub, şahzadə təlatümi-hərbdən kənara çıxub, validi-büzürgvarının xidmətinə müraciət edüb fəryada gəldi ki: "Ya əbətah, zəbəhəni əl-ətşu və əsqələni’l-hədid", yə’ni "Bəni həlak etdi susuzluq və ağırlandırdı bari-ahən". Həqqa ki, əgər bir qətrə suyla təskinihərarət versəydim, ləşkəri-müxalifi qərqeyi-tufani-fəna qılırdım". Həzrəti-İmam gərdimeydan çehreyi-pakindən pak edüb, Həzrəti-Rəsulun nigini- mübarəkin təskini-hərarət üçün lə’li-abdarinə mülazim etməgin bir miqdar təskin bulub yenə meydana müraciət qıldı. Bu növbət İbn Sə’d, Tariq bin Şisə əmr etdi ki, ey Tariq, sən meydana girüb bu şəhzadə dəf’inə qüdrət bulsan, vilayəti-Mosul hökumətin sənə ən’am edərəm. Tariqi-məl’un hökuməti-Mosul həvasiylə meydana girüb Əli bin Hüseynə nizə həvalə qıldı. Şəhzadə ol bədbəxtin nizəsin rədd edüb sineyi-pürkinəsinə bir nizə urdu ki, nuki-nizə səbzəmanənd şurəzaricismi-pəlidindən baş çıxarub həlak oldu. Andan sonra Öməri-Tariq gəlüb şəhzadə əlindən şərbəti-fəna içdi. Andan sonra Misra’bin Qalib meydana gəlüb müqabil olduqda şəhzadə şücaəti- Mustəfəvi və cəladəti-Murtəzəvi izhar edüb, tiğiabdarla nizəsin qələm qılub fərqi-namübarəkinə bir zərb urdu ki, iki parə olub mərkəbinin iki tərəfindən meydana düşdü. Ləşkəri-müxalif ol zərbi-dəsti görüb, bərgi-xəzan kibi lərzan olub müharibəsindən mütəvəhhim olduqda İbn Sə’d Möhkəm bin Tüfeyli iki bin mübarizlə [şəhzadənin məsafinə təhris etdi. Möhkəm bin Tüfeyl iki bin mübarizlə] ol afitabi-asimani-vilayəti araya alub, şəhzadə əndişə qılmayub, nəş’eyi-vilayət sərməsti olub, ol iki bin namərdi mütəfərriq edub bir dəxi Həzrəti-İmam xidmətinə təvəccöh edüb ayıtdı: "Ya əbətah, əl-ətəş, əl-ətəş". Həzrəti-İmam dideyi-nəmnakdan seylixunabə rəvan edüb dedi: "Ey cigərguşə, səbr et ki, səninçün şərbəti-Kövsər mühəyya olubdur". Şəhzadə ol bəşarətlə meydana müraciət qıldıqda, ləşkəri-ə’da hücum edüb, yəminü yəsarın alub və nihali-cismi-lətifi gülbüniqönçə kibi pürpeykan olub və sipərmisal ə’zayi-şərifinə müxtəlif zəxmlər, çaklar salub, aqibətüləmr İbn Təmir tə’nəsiylə, bir rəvayətdə Mən’ə bin Mürreyi-Əbdi zəxmilə mərkəbdən düşüb nə’rə urdu ki, "Ya əbətah, ədrikni". Şe’r: Qərqi-girdabi-fəraq oldum, tərəhhüm qıl, səba, Şərh edüb halım, bənim, billah, yetür dildarımı. Qıldı cəlladi-fələk qəsdi-həlakım Tanrıçün, Ərz qıl dildarimə hali-dili-əfgarımı. Var ikən cismimdə can, məqsudum oldur kim, qılam, Şəm’i-ruyindən münəvvər dideyi-xunbarımı. Həzrəti-İmam ol məzlumun intizarında ikən və nə’rəsin eşidü, biixtiyar meydana girüb ol sərvi-rəvanı xaki-məzəllətdən götürüb xeyməgaha yetürdi və rüxsarın rüxsarinə sürüb ayıtdı: "Ey fərzəndi-dilbənd və ey arami-dili-dərdmənd, bir təkəllüm et". Şəhzadə göz açub validi-büzürgvarın, bəradəri-qəmgüsarın və valideyi-biqərarın üzərində görüb ayıtdı: "Ya əbətah, gördüm ki, əbvabi-asiman məftuh olub, şərbəti-səlsəbildən camlar mürəttəb olubdur". Bu təkəllüm əsnasında ruhi-pürfütuhi rövzeyi-rizvana intiqal etdi. Şe’r: Mahi-cəmalın ol güli-baği-risalətin Sitri-səhabi-mərg nihan etdi, ey diriğ! Şaxi-güli-hədiqeyi-iqbali-ruzigar, Pamali-inqilabi-xəzan etdi, ey diriğ! Və bu dəxi bir rəvayətdir ki, şəhzadə qəlbi-sipahi-ə’daya həmlə qıldıqda Həzrəti-İmamın nəzərindən qayib oldu. Ol Həzrət biixtiyar anın mütali-bətinə rəvan olub, "ya Əli, ya Əli"-deyib, hər tərəf gəzüb fəryad edərkən nagah bir canibdən sədayi-"Ya əbətah" istima’ edüb ol canibə rəvan oldu, əmma əsərin görmədi. Və səbəb ol idi ki, Mən’ə bin Mürruyi-həramzadə şahzadəyə zəxm urluqda bişüur olub, mərkəb biixtirar anı meydandan çıxarub, bir səhraya bıraxmışdı. Həzrətiİmam şahzadə təfəhhüsündə ikən gördü ki, mərkəbi-birakib mütəvəccihi-xeyməgah oldu. Cameyi-səbrü təhəmmül çak edüb mərkəbi tutmaq istədi. Mərkəb fərar etdikdə Həzrəti-İmamı ol mənzilə ilətdi ki, şəhzadə düşmüş idi. Həzrəti-İmam gördü ki, şəhzadə aludeyi-xakü xun olub, hənuz həyatından bir rəməq var. Mərkəbindən piyadə olub, səri-mübarəkin kənari-şərifinə alub, ruxsarın rüxsarinə sürüb, şəhzadə gözün açdıqda Həzrəti-Sultani-Kərbəlanun rüxsari-mübarəkin görüb ayıtdı: "Ey validi-büzürgvar, hala görürəm ki, Həzrəti- Rəsul iki əlində iki cam dutubdur. Birin bana vermək istədi, bən ayıtdım: "Ya cəddah, ikisin dəxi iltifat et ki, qayətdə təşnəyəm". Buyurdu ki, "Ey Əli, bu camlərin biri sənə mənsubdur, sən təsərrüf et. Bu birinə təmə’ qılma ki, Hüseyn içün mühəyya olubdur. Hala gəlüb nuş edəcəkdir". Bu təkəllümdə ikən canın canana təslim etdi. Rəhmətullahi əleyh. Dərda ki, içdi bəzmi-bəlada meyi-fəna, Canü cəhandan almadan ol növrəsidə kam. Gülzari-ömri gördü xəzan, görmədi bəhar, Mahi-cəmalı etdi qürub, olmadan təmam. Diriğa ki, nihali-növrəsi-İmamət izhari-şükufə qılub, çəmənarayibustanivilayət olmuş ikən sərsəri-xəzani-fənadan şikəst buldu və hilali-asimani-səyadət guşeyi-əbru göstərüb əhli-iştiyaqı nəzzarəsiylə məsrur etmiş ikən bədri-təmam olmadan səhabi-əcəldə müxtəfi oldu. Müxəddərati-sərapərdeyi-ismət bünyadi-növhə qılub təcdidi-matəm etdilər. Filvaqe’ bu vaqieyi-dilduzun ləhibi-nirani-hərarətindən bir xunincigər agahdır ki, dili-parə-parəsi bir fərzəndi-dilbənd dağifəraqiylə yanmış ola və bu hadiseyi-qəmənduzin hərarəti-mərarətindən bir dilsuxtə vaqifdir ki, nəxli-həyatının tazə ikən sərsəri-həvayi-müxalifdən bir şaxsarı sınmış ola. Həzrəti-İmam vücudi-hirqəti-təmam ilə xəvatini-Əhli-Beytə ol müsibətdə təsəlli verüb derdi: "Ey Əhli-Beyti-risalət və ey riyazi-gülzari-İmamət, bəlayi-asiman nüzul etdikdə asarı cəmi’i-gülzari-İmamət, bəlayi-asiman nüzul etdikdə asarı cəm’i-kainata şamildir və kafirü müsəlman əhateyi-ümumi-möhnətə daxildir. Əmma əyari-imtiyazi-mö’min bəlada səbrü şükr etməklə rütbeyi-rif’ət bulur və kafir cəzə’vü iztirab qılmağ ilə məqhurü məzmum olur və təqriri-dilpəziri-"İnnəma yüvəffə’s-sabirunə əcrəhüm bi-ğayri-hisabin" bu məzmuna əsəhhi-dəlayidir. Şe’r: Səbr etməyüb müsibətə hər kim qılur cəzə’, Şayisteyi-məvahibi-əfvü əta degil. Mə’lum olur məsayibi-ərbabi-küfrdən Kim, səbrdir vəsileyi-rəhmət, bəla degil. Ey xəvatini-sərapərdeyi-sitrü ifaf, səbr edin və təhəmmül pişə qılun ki, bu səbrü təhəmmülün nəticəsi axirətdə rövzeyi-nə’im və dünyada Qiyamətədək ehtiramü tə’zİmdir. Zinhar, zinhar, bəndən sonra çaki-giriban edüb muyi-sər pərişan etməyəsüz ki, mövcibişəmatəti-ə’da olmaya. Əmma giryədən sizi mən’ etməzəm, zira abidideyi-məzlum hədiqeyi-rəhməti sirab edər və seyli-əşkiqəribiməhmum ilə mir’ati-əməldən qübari-küdurət gedər". Pəs əsağiri-övladını əkabirə əmanət təriqiylə təslim edüb və məcmuin Vacibül-vücuda tapşırub, vida’ qılub meydani-məsafa mütəvəccih olduqda mütəhhərati-Əhli-Beyt bir növhə qıldılar və bir növ’lə nalan oldular ki, sükkani-səvami’i- mələkut ğülğüleyi-növhələrindən sərasimə olub [təsbihü təhlillərin fəramuş etdilər və ənadilü qümariyiriyazi-behişt zəmzəmeyi-giryələrindən] mütəhəyyir qalub kəndüsürudlərin unutdular. Şe’r: Şahidi-ifrati-ğəmdir kəsrəti-fəryadü ah, Seyli-abi-çeşm miqdarı dil azarincədür. El əzasinə nə nisbətdir əzayi-Əhli-Beyt, Çün əzası hər kimin məqtul miqdarincədür. Ol hala müqarin Əliyyi-Əsğər ki, tifli-şirxarə idi və hərarəti-ruzigar qönçeyi-pistani- validəsinə hiddəti-peykan verüb ol tiflin çeşmeyi-məişətin məsdud qılmışdı və ol tifli-mə’sum iztirabi-cu’vü ətəşdən vərteyi-həlaka qərib olmuşdu, Həzrəti-İmama əhvalın ərz etdikdə, Həzrəti-İmam ol tifli mübarək əlinə alub, ləşkəri-müxalifə müqabil durub ayıtdı: "Ey zalimlər, tutalım ki, bən günahkaram, bu tifli-bigünaha neçün bir qətrə su verməzsiz?". Ol səngparələrdən abirəvan çıxmaq mümkün olmayub ayıtdılar: "Ey Hüseyn, Übeydullahi-Ziyadın hökmirəvanı su mən’ində müəkkəddir, təğəyyür bulmaz və bey’ət etməyincə sana və övladına su içmək müyəssər olmaz". Həzrəti-İmam novmid olub müraciət etmək sədədində ikən Hüzeymə Kahili bir navəki-dilduza güşad verüb, ittifaqla ol mə’sumun hülqi-mübarəkinə dəgüb, güzar edüb Həzrəti-İmamun saidi-mübarəkinə sancıldı. Həzrəti-İmam ol oxu çəkdikdə ol tiflin hülqumundun çeşmeyi-xun rəvan olub, pak edərək validəsinə yetirüb ayıtdı: "Ey biçarə, fərzəndin şərbəti-şəhadət ilə sirab oldu". Rəvayətdir ki, Əliyyi-Əsğərlə yetmiş iki nəfər təmam oldu və Həzrəti-İmam Zeynəlabidindən qeyri ki, bimardı, səhrayi-vücudda Həzrəti-Hüseynə həmrah qalmadı. Şəhzadə kəndüsin tənha gördükdə ahi-cigərsuz çəküb bu məzmunla bir rəcəz ağaz etdi ki. Şe’r: Dərda ki, dari-dəhrdə bir yar qalmadı, Bir yari-qəmgüsarü vəfadar qalmadı. Dami-bəladan əhli-vəfa buldular nəcat, Bir bəndən özgə zarü giriftar qalmadı. Rəvayətdir ki, Həzrəti-İmam Zeynəlabidin validi-büzürgvarın tənha görüb, riqqəti-təmamla xabgahdan dışra çıxub, cismi-zəif və kəfilərzanlakəndüyə əsbabi-rəzm mürəttəb qılub, əziməti-meydan etməkdə ikən Həzrəti-Hüseyn ayıtdı: "Ey nuri-didə, hala sənə rüxsəti-şəhadət yoxdur, zira silsileyi-siyadət sənə mərbutdur və bəqayi-nəsli-Mustəfəvi sənin vücudinə məşrutdur". İmam Zeynəlabidin ayıtdı: "Ey məxdum, haşa ki, bən şərbəti-şəhadətdən binəsib və dövləti-didari-şərifindən məhrum qalam?". Həzrəti-Hüseyn ayıtdı: "Ey cigərguşə, bəzmi-bəlada cami-şəhadət nuş etməgə hənuz sənə növbət yetməmişdir və saqiyi-əcəl səni hənuz yad etməmişdir. Ənqərib sən dəxi bu şərbətdən içüb bizə vasil olursan və muradınca bu xani-müsibətdən nəsib alursan". Pəs, həzrəti-Zeynəlabidini hüzurinə alub cəddü abadan mövdu’ olan əmanətləri ol Həzrətə tapşurdı. Kəlamüllahi-Məcid və müshəfi-Fatimə, cifriəbyəz və cifri-came’, elmi-qiyamət və baqi ülum ki, əimmədən qeyrə mümkün degil, ana təslim edüb və anı Vacibül-vücuda tapşırıb. Şe’r: Seyr eylədi zülali-səfa bağa bağdan, Nur etdi intiqal çirağa çirağdan. Təslimi-əmanət etdikdən sonra ziyafətxaneyi-behişt əzimətin müqərrər bilüb: "Dostlar vəliməsinə getdikdə müzəyyən olmaq rəsmdir" – deyüb bir dəxi hərəmsərayə girüb, qübari-meydandan məhasinü gisu pak edüb və təcdidi-libas təriqiylə dəqqi-Misridən bir giranmayə xəl’ət geyüb və əmameyi-Rəsulullahın əqdin tazələyüb və seyyidül-şühəda Həmzənin sipərin kətfinə bıraxub və Əliyyi-Murtəzanın Zülfiqarın həmayil qılub və Rəsulullahın Zülcinah nam büraqrəftarın rikabi-hümayuna çəküb, mübarək əlinə bir rəmhi-əjdəhamanənd alub, zinəti-təmamla Əhli-Beytə vida’ edüb "Və kəfa billahi şəhidən" kəliməsin yad qılub, ərseyi-meydana yüz dutdu və yetdikdə nizeyi-cansitanın dili-xakə üstüvar qılub və nizəsinə təkyə qılub bir rəcəz ağaz etdi ki, bə’zi əbyatı budur. Şe’r: Xəyrətu’llahə minə’l-xəlqi əbi, Summə ümmi və ənə’bnə’l-xəyrətəyn. Fizzətun qəd xuliqət min zəhəbin, Və ənə’l-fizzətu’İbnə’z-zəhəbəyn. Fatimətu’z-Zəhra ümmi və əbi, Varisu’r-rusuli İmamə’s-səqələyn. Min ləhu cəddin kə-cəddi fi’l vəra, Əv kə’şəyxi və ənə’bnu’l-aləmeyn. Zəhəbun fi-zəhəbin fi-zəhəbin, Və ləcinu fi-ləcin fi-ləceyn. Ol bənəm kim, cəddi-pakimdir çiraği-ənbiya, Afitabi-övci-himmət, sərvi-baği-İstəfa. Ol bənəm kim, mə’dəni-dürri-vücudumdur Əli, Şahi-ərbabi-həqiqət, şəm’i-cəm’i-övliya. Ol bənəm kim, şəm’i-nuri-xilqətİmdir Fatimə, Cövhəri-kani-şərəf, şəm’i-şəbistani-həya. Bən nihali-gülşəni-ədlü riyazi-ismətəm, Ey fəsad əhli, nədir bunca bana cövrü cəfa? Tökdünüz bir-bir atub səngi-sitəm övraqımı, Qoydunuz tənha bəni qürbətdə bibərgü nəva. Haliya qət’üm təmənnasində qılmışsız qülüvv, Qansı məzhəbdə bənim qət’i-həyatımdır rəva?! Və məqalədən sonra ol güruhi-müxalifi müxatəb qılub nida qıldı ki: "Ey qövmi-sitəmkar və ey taifeyi-qəddar, ehtiraz edin ol Qəhhar qəhrindən ki, firqeyi-Ali-Fir’ovni qərqeyi-seylabi-Nil və sipahi-Əshabi-Fili məğlubi-hücumi-təyri- əbabil etdi. Və təvəhhüm qılun ol Cəbbar qəzəbindən ki, üsati-qövmi-Lut şəhrin sərnigun edüb, ğülati-Ali-Nuhun mülkinə seylabi-siyasət yürütdü. "Və istəğfiru Rəbbəkum summə tubu iləyhi yumətti’kum məta’ən həsənən". Ey zalimlər, əgər hakimi-divani-qəza ədlinə və Həzrəti-Rəsul şəriətinə e’tiqadınız var isə, yad edin əvaqibi-ümuru və bu zülmlərdən istiğfar qılun və bana aman verin ki, bu ətfalü əyalı paymali-qürbət olmadan ya Həbəş canibinə, ya Rum tərəfinə alub gedəyim və bu cəzireyi-Ərəb və ərziBabil və mülki-Hicazı sizə təslim edəyim və əgər müharibədən təcavüz mümkün olmazsa, barı, bir-bir meydana gəlin". Ləşkəri-Kufə və Şam ol kəlimati-məhəbbətamizi istima’ etdikdə daşlardan çeşmələr rəvan olur kibi biixtiyar dideyi-vəqahət-pişələrindən əşki-nədamət rəvan olub bir miqdar peşiman olmağa mütəvəccih ikən Bəxtəri bin Rəbi’ə, Şis bin Rəbi’i və Şimr Zihcövşən və bə’zi rüəsayiəskər ki, dili-səxtlərində ədavəti- xanədani-vilayət mütəməkkin idi, gördülər ki, Hüseynin kəlimatı tə’sir edüb təğəyyüri-əqaidi-əskər mümkündür, filhal Hüseynə müqabil durub ayıtdılar: "Ey Hüseyn, bizim müharibəmiz Yezid hökmüylə olub, sənin zülali-nəcatın anın çeşmeyi-bey’ətindədir. Ya qəbuli-bey’ət etmək gərək, ya siyasətə yetmək gərək". Bu hala müqarin tirəndazlara əmr olundu ki, Hüseynə möhlət verməyüb tirbaran edin. Bir qayətdə tirbaran etdilər ki, həva pəriüqabdan məmlüv olub, kəsrəti-peykani-hücumi-ammi-siham şüaiafitabdan ol mahi-övci-rif’ətə bir sipəri-ahənin oldu və ol gülzariismətin ətrafın qələbeyi-navək xaristani-cəfa qıldı. Əmma hirzihimayəti-Rəbbani hisni-hifz olub, ol padşaha zərər yetmədi. Həzrətiİmam ol halı görüb qəlbi-sipaha həmlə qılmaq tədarükündə ikən nagah bir qübari-vəhmnak peyda olub aləmi tirə qıldı. Və ol halətdə bir şəxsi-mühib və surəti-əcib zahir oldu ki, başı mərkəbə bənzəyib, ayaqları aslan ayaqlarına bənzərdi. Həzrəti-Sultani-Kərbəlanun mülaziəmtinə müşərrəf olub ayıtdı: "Əssəlamu əleykə və əla cəddikə və əla əbikə". Həzrəti-İmam cəvabi-[səlam] alub ayıtdı: "Ey nikbəxt, sən kimsən ki, bu tənhalıqda qərİbnəvazlıq edərsən?". Dedi: "Ya İbn-Rəsulullah, bən bu diyarda sakin olan pərilərin sərdarıyam və bana Zə’fəri-Cinn derlər. Və Həzrəti-Əli bin Əbi Talib ol zəmanda ki, Çahi- Beynəl-ələmeyndə zərbi-Zülfiqarla divləri müsəlman etdi, bənim babamı bu diyarın pərilərinə sərdar qıldı və hala bən varisimülkəm. Rüxsət ver ki, bu sitəmkarların etdikləri əməllərin nəticəsin göstərəyim". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey Zə’fəri-Cinn, hüsni-e’tiqadinə məmnun oldum, əmma siz əcsami-lətifəsiz, məhsus olmayub insanla müharibə etmək mütəzəmmini-zülmdür. Rəva görməzəm". Zə’fər Cinn ayıtdı: "Ya Hüseyn, surəti-insana girüb cəng edəlim, netə ki, Bədr və Hüneyn mə’rəkəsində məlayikə Həzrəti-Rəsula Bədr və Hüneyn mə’rəkəsində və’deyi-şəhadət yetməmişdi. Bəhər hal nəcat üçün müavinət lazım olmağın Həzrəti-Həq məlayikəyə hökm etdi. Hala bən elmül-mənayada görmüşəm ki, bu gün Mə’budimlə mülaqat edərəm və dari-fənadan mülki-bəqaya gedərəm. Bu bir saət həyat üçün dostlarımı zəhmətə salmaq nə münasibdir?". Zə’fəri-Cinn rüxsəti-müharibə bulmayub, vida’ edib müraciət etdikdə [ol qübar sakin olub, ol zülmət açılub, Həzrəti-İmam mütəvəccihi-hərb olub mübariz tələb etdikdə] Təmim bin Qəhtəbə ki, ümərayi-Şamdan olub mübarizi-mə’rufdu, müqabil durub ayıtdı: "Ey Hüseyn, nəfsi-vahiddə bir ləşkərə müqabil durmuşsan ki, zəmanisabiqdə əksərinin abavü əcdadın Nəhrəvanda və Siffin müharibəsində atan qətl edib hənuz xatirlərində ol kinə mütəməkkin ikən hala dəxi əksərinin ixvanü övladın həlak edib təcdidi-ədavət vaqe’ olmuşdur və zəman-zəman ziyad olmaqdadır. Bunun kibi ləşkərlə müqabilə etmək qələtdir. Səlah oldur ki, təriqibey’ət məsluk edib tələbi-nəcat edəsən". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey Şami, bən sizünlə ibtidayi-hərb etmədim. Siz baisi-fəsad olub övladü ənsabımı qətl etdiniz. Hala kəsrəti-ə’dadan bana təvəhhüm verib bey’ətimi almaq istərsən. Ey bədbəxt, əgərçi aləmi-surətdə sizin ləşkəriniz çoxdur, aləmi-mə’nidə bənim sipahimə [nəhayət] yoxdur. Mən ol sultani-büləndbargaham ki, süradiqi-cahü cəlalım səthi-ərşdə ətnabi-tövfiq və övtadi-tə’yidlə istehkam bulub, sayeyi-ümumi-məlayiki- ülviyyəvü süfliyyə və üqulü nüfusi-bəşəriyyə və divü pəri və vəhşü teyr təhti-livayi-İmamətimdə i’anətimə mə’mur olub, mütiləri mizbani-mərhəmətim mütəməti’ine’məti-behişt edib, mütəmərridləri iqtizayi-müxalifətim atəşicəhimə yaxmışdır. İnşaallah, bu surət aqibət sizə mə’lum olur və pərdeyi-qəflət rəf’ olub hər kim surəti-ə’malın mülahizə qılur: "Qəd xəsirə’l-ləzinə kəzzəbu bi-likai’llahi hətta iza ca’əthumus-sa’ətu bəğtətən qalu ya həsrətəna əla ma-fərrətna". Ey həramzadə, bənim cəddi-rəfi’-miqdarımdır ol ki, ləşkəri-müxalif hücum etdikdə məlayik surəti-insana girib xidmətin ixtiyar etdi. Və bənim validi- büzürgvarımdır ol ki, rayəti-qədrin məhçeyi "Yuhibu’llahu və rəsuluhu" gərdunsay edib zərbi-dəstindən babi-Xeybərə şikəst yetdi". Bu nişatla bir nə’rə urdu ki, cəmi’i-ləşkər heybətindən titrədi, bəlkə ərzi-Kərbəlaya zəlzələ düşdü. Həm ol halətdə tiği-saiqəkirdarın çəküb, Təmim bin Qəhtəbəyi bir zərblə həlak edib dəxi mübariz istədikdə cəmi’i-ləşkər ol səlabəti-nə’rə və ol zərbi-dəstdən tərsnak olub mütəğəyyirü mütəfəkkir qalmış ikən Zeyd Əbtəhiyi-bədbəxt ki, aləmi-şücaətdə bəğayət sahibi-qürur idi və ərəbdə kəmalimübarizətlə məşhur, şəhzadəyə müqabil durub bimühaba tiğ həvaləqıldı. Həzrəti-İmam anı dəxi bir zərblə iki parə qılub, təşnəlikdən bəğayət müztərib olub su içmək qəsdinə ahəngi-rudi-Fərat etdi. Şimri-lə’in ol halı görüb fəryad etdi ki: "Ey ləşkəri-Şamü Kufə, zinhar, zinhar, Hüseynə təmkin vermən ki, bir qətrə su içə ki, əgər kəndü sirab olub mərkəb su içə, bin bu ləşkər kibi ana cəvab verməz və cəmi’ etdigimüz sə’ylər zaye’ olmaq müqərrərdir". Ol həramzadə təhrisilə ləşkər qələbə qılub, Həzrəti-İmamla Fərat arasına hayil oldular və Həzrəti-İmam mərkəbi-badrəftarına cilvə verib və tiğiatəşbarın çəkib müqatiləyə və mücadiləyə məşğul oldu. Şe’r: Öylə kim pulad ilə daşdan olur atəş əyan, Axıdırdı tiği-bərqindən ədunin xuni-nab. Xuni-ə’dadan rəvan eylərdi hər yan seyllər, Seyllər üzrə əyan eylərdi başlardan hübab. Cövhəri-tiğində məzmun mövci-tufani-fəna, Sayeyi-rəmhində müzmər şərhi-əhvali-əzab. Cilveyi-rəxşində rövşən sür’əti-nuri-bəsər, Surəti-seyrində zahir həmleyi-sultani-xab. Rəxşi kuhi-badcünbüş, tiği bərqi-abgun, Rəxşinə gərdun fəda, tiğinə qurban afitab. Ol şahsəvari-ərseyi-meydani-şəhadət və ol şahbazi-seyidgahi-səadət rəxşi-himmət gərmcövlan edib və tiği-şücaət qərqi-xunabiəhli-şəqavət qılub, ol zalimlərin üç səfin çak edib kəndüsin Fərata yetirdi. Nəhəngvar Fərata girib, əlinə su alıb içmək istədikdə bir kimsənə nida yetirdi ki: "Ey Hüseyn, nə su içmək məcalıdır, ləşkəribədxah qarəti-hərəmsəraya mütəvəccih oldular". Kəmali-qeyrət inani- ixtiyarın əlindən alıb, bir qətrə su içmədən səməndi-seylrəftarın canibi- xeyməgaha səddi-sipər edib yetdikdə gördü ki, ol avaz mən’iab üçün bir hiylə imiş, əmma müvafiqi-iradeyi-təqdir vaqe’ olmuş. Zira ol gün şərbəti-şəhadət içmək müqərrər idi. Rəvayətdir ki, Fərat kənarından xeyməgaha yetincə qırx mübariz bıraxmışdı və nəqli-səhihdir ki, Həzrəti-İmam xeyməgaha yetdikdə mükərrər xəvatini-hərəmsərayi-isməti hazır edib vəsiyyət tazə qıldı ki: "Ey əsmari-nihali-fütüvvət və ey əşcari-rəyahini-təharət, müsibət üçün mühəyya olun, əmma zinhar, camə çak edib muyi-gisu pərişan etmən və kəndünüzi mümkün olduqca naməhrəmdən nihan dutun". Həzrəti-Zeynəlabidini bir dəxi bağrına basıb, yüzün yüzünə sürüb vida’ etdi. Şe’r: Gəl ey həmdəm ki, cismimdə vida’ etməkdədir canım. Tökər qanlar, anıb firqət bəlasın çeşmi-giryanım. Bənim müşkül degil halım ki, qürbi-Həq qılur hasil, Qəmi-dünya əlindən qurtulur hala giribanım. Səninçün ağlaram kim, edəcəkdir halını müztər, Həm ə’da zülmü cövri, həm bənim ənduhi-hicranım. Ey nuri-didə, təriqi-müsabirətdən inhiraf etmə ki, şimeyi-ənbiya və şiveyi-övliyadır. Yəqin ki, bu ibtila bizə nəsib olmaseydi, bizdən sonra zahir olan müsəlmanlara hər bəla nazil olduqda anı mövcibiqəzəbi-İlahi təsəvvür edüb mə’yus olmaq müqərrər idi. Zəhi səadət ki, bəla bizim mülazimətimizdə məmduhi-əhli-həqiqətdir və vüquimüsibət mövcibi-təsəlliyi-ətqiyayi-ümmət. Şe’r: Bəlaya səbr edəlim, cövrə şükrlər qılalım Ki, bu rəviş tələb əhlinədir təriqi-vüsul. Cəmi’i-xəlqə bəla ehtiramı vacibdir, Kim oldu əqrəbi-xüddami-Əhli-Beyti-Rəsul. Ey cigərguşə, Mədinəyə yetdikdə netə ki, bən sənin səlamını sükkani-əhli-behiştə ilətərəm, sən dəxi bənim səlamımı anda olan əhibbavü əviddaya ərz edəsən". Bu halətdə Şəhrəbanu ol şəhriyarın damənin dutub ayıtdı: "Ey sərvəri-alimiqdar və ey seyyidi-büzürgvar, bən nəsli-Yəzdicird şəhriyaram. Həvadisi-əyyamdan sənin hisnihimayətin pənah etmişdim. Hala vəhmüm andandır ki, zəmani qeybətində bu zalimlər sayir xəvatini-Əhli-Beytə övladi-Rəsul olmaqla hörmət edüb bana ihanət yetirələr. Bəni kimə təslim edərsən?". Həzrəti-Hüseyn ayıtdı: "Ey Şəhrbanu, bu vasitədən dəğdəğə çəkmə ki, sən daxili-Əhli-Beytsən və bu hisari-iffətdə sənə naməhrəm təərrüzü yetməz". Şe’r: Pəri-Cibrildir divari-dövlətxaneyi-ismət, Anın sükkaninə asib yetməz şərri-şeytandan. Hərimi-qürbi-Əhli-Beyt bənzər zövrəqi-Nuha, Olan ol zövrəq içrə ehtiraz eylərmi tufandan?! Və bir rəvayət dəxi oldur ki, Həzrəti-İmam Şəhrbanuya vəsiyyət qıldı ki: "Bəndən sonrə mərkəbim xeyməgaha gəlür, ol mərkəbə kəndüni möhkəm edüb inani-iradətin rayizi-qəzaya tapşur. Ol mərkəb səni badiyeyi-hövldən çıxarur". Və Şəhrbanu ol vəsiyyətlə əməl edüb ol mərkəblə ləşkərgahdan çıxdı. Aqibətüləmri Allah bilür. Əmma əsəhhi-rəvayət oldur ki, Əhli-Beytlə Şama getdi. Əlqissə, Həzrəti-Sultani-Kərbəla vəsiyyəti tamam olduqda mütəvəccihi-meydan olub bu məzmunla bir rəcəz ağaz etdi. Şe’r: Gəldi ol dəm ki, dili-qəmnakımı şad eyləyəm, Mürği-ruhu damgahi-təndən azad eyləyəm. Gəldi ol dəm ki, bu möhnətxanəyi viran edüb, Qüds mülkünə binayi-işrət abad eyləyəm. Gəldi ol dəm kim, qılam dərgaha ərzi-halımı, Çeşmi-nəmnakü dili-qəmnakla dad eyləyəm. Ol padişahi-qüdsisipah və ol sultani-ərşbargah zövqi-təqərrübi-dərgahullah ilə "Ənə’bnu rəsulullahi [və ənə’bnə Əliyyun vəliyallahu]" deyüb bir nə’rə urdu ki, ol sədadan cəmi’i-əczai-tərkibikainat mütəhəllil olub, fələki-dəvvar hərəkətdən mütəvəqqif və ərzisakin mütəzəlzil oldu. İbn Sə’d şahzadəyi ol səlabətdə görüb, ləşkəri bir-bir müharibə qılmaqdan mən’ edüb, fəryad etdi ki: "Ey bixəbərlər, şücaəti-Mustəfa və səlabəti-Murtəza və heybəti-Həsəni-Muctəba bu gün bu şəxsdə münhəsir olubdur. Həqqa ki, əgər cəmi’i-kainat bir surətə mütəşəxxis olub ana müqabil dursa, bir həmləsinə vəfa qılmaz və hala zəxmi-tiği-atəş və cərahəti-müfariqəti-əhbab ana kargər olubdur. Cəmi’i-ləşkər ittifaqla həmlə qılub, tərəddüdün ziyadə qılun". Ol məl’unun əmriylə cəmi’iləşkər ittifaqla mütəvəccih olub şəhzadəyi araya aldılar və ol şiri-bişeyi-şücaət tiği-bərqasayla dideyi-idraki-bədxahı xirə qılub, hər canibə təvəccöh qıldıqca gərdi-nə’libadpayi-badiyəpeymasından ruzigari-ə’da tirə olurdu. Rəvayətdir ki, bir dəxi ol ləşkəri paymali-rəxşi-himmət qılub səməndi-badrəftarın Fərata yetürdi və daiyə qıldı ki, bir qətrə su içüb təskini-hərarət verə. Ətəşi-mütəhhərat və ətfal yadına gəlüb tərkimüddəa qıldı. Və bir rəvayət dəxi oldur ki, bir miqdar su içmək tədarükündə ikən Hüseyr bin Təmimi bir ox atub, ol ox zəxmiylə ləbü dəndani-mübarəkin məcruh edüb su içmək müyəssər olmadı. Əlqissə, ləşkəri-ə’da hücum edüb gəldikcə ğülüvvi-müxalif ziyadə olub və və’deyi-şəhadət müqaribət qılub zəxmlərindən çeşmə-çeşmə qanlar getməklə şəhzadəyə zə’f qalib oldu. Rəvayətdir ki, ol Həzrətin yetmiş iki zəxmi olub, səməndi-səbükseyri dəxi kəsrəti-zəxm və ifrati-ətəşdən süst olub asari-təzəlzül zahir oldu. İbn Sə’d şahzadənin zə’fi-halın mülahizə qılub qətlinə iqdam etdikdə Həzrət ol bədbəxtə qəhrlə baxub ayıtdı: "Ey zalim, bu əmri-qəbihə sənmi iqdam edərsən?". Ol bədbəxt infial olub gerü döndükdə Şimribədbəxt piyadələrə buyurdu ki, ətrafü cəvanibin dutub tirbaran edələr. Yenə şahzadə bir həmlə qılub, anların səfin sındırub bir mövze’də qərar dutdu. Rəvayətdir ki, ol bədbəxtlərdən bə’zi mübaşiri-qətliHüseyn olub, bə’zi mütəvəccihi-nəhbi-Əhli-Beyt oldular. Həzrətiİmam ol halətdən vaqif olub ayıtdı: "Ey Ali-Əbu Süfyan, tutalım ki, sizdə iman əsəri yoxdur, barı, qaideyi-namusi-cahiliyyəti ki, lazimeyicibilliyyətinizdir, tərk etmək nə münasibdir ki, qəsdi-əvrat edərsiz? Əgər məqsudiniz bənim qətlim isə, ol müddəa bəndən müyəssərdir". Şimri-məl’un ayıtdı: "Ey Hüseyn, bu iltimasun qəbul edəriz". Pəs, ləşkəri təərrüzi-Əhli-Beytdən mən’ edüb mübaşiriqətli- Hüseyn oldu. Rəvayətdir ki, ol kəmali-zə’flə tiği-abdarından ehtiraz edüb, qətlinə kimsənə iqdam edə bilməzdi. Aqibət İraqdan tirbaran etdilər. Həzrəti-İmam gördü ki, cövlan etməgə qüdrət yox, naçar mərkəbdən enüb piyadə oldu ki, mərkəbinə tirbarandan zərər yetməyə, zira yadigari-Mustəfa və Murtəza olub mükərrəm və möhtərəm idi. Ol bədbəxtlər Həzrəti-İmamı piyadə görüb, dilir olub qətlinə mütəvəccih oldular. Əsnayi-mə’rəkədə bir lə’in ol afitabi-övci-səadətin cəbini-mübarəkinə bir ox urub məcruh [etdi]. Həzrəti-İmam ol navəkixunfəşanı çəküb, cəbini-mübarəkindən məhasini-şərifinə qanlar rəvan olub, xəzab olduqda mübarək əliylə rüxsarinə sürüb mübahat edərdi ki: "İnşallah, bu rənglə cəddim xidmətinə müşərrəf oluram". Və bu halətdə qibləyə mütəvəccih olub və bargahi-qürbi-Mə’buda yüz dutub müntəziri-şəhadət oldu. Şe’r: Şəm’i-həyata sübhi-əcəl verdi iztirab, Mulki-vücuda seyli-ədəm saldı inqilab. Gülzari-ömrə qıldı əsər sərsəri-xəzan, Dəsti-zəmanə rişteyi-ümmidə verdi tab. Rəvayətdir ki, ol sərvi-riyazi-şəriət sərsəri-hücumi-ə’da və seyli-sihami-əşqiyayla mərkəbdən düşüb bixud olduqda münafiqlər bir-bir, iki-iki qəsdi-qətl edüb müqabilinə gəldikdə rüxsarimübarəkin görüb, şərm edüb tə’xir edərlərdi. Şe’r: Tökmək övladi-Rəsulun qanını asan degil, Ol səbəbdən kim, bu qan hər qana bənzər qan degil. Aqibətul-əmr Şimri-lə’in gördü ki, ləşkər ol Həzrətin qətlində tə’xir edərlər, fəryada gəldi ki: "Ey bihəmiyyətlər, bu nə tə’xirdir?". Dər’ə bin Şəriki-bidövlət gəlüb ol Həzrətin saidi-mübarəkin məcruh etdi və Sinan bin Ənəs kətfi-mübarəkinə bir ox urub, ol iki zəxmdən şahzadəyi-aləm ixtiyarsız düşüb, xaki- Kərbəlaya təzəlzül buraxdı və ol vaqiədən sükkani-təhtüs-səradan Sürəyyaya ğülğülə çıxdı. Dövrani-fələk sərasimə olub derdi ki: "Aya, bu nə əmri-qəbihdir?". Və daireyi-zəman iztiraba düşüb təəssüf çəkərdi ki: "Aya, bu nə zülmi-sərihdir?". Əlqissə, Xəvl bin Yezidi-Əshəbi və anın fərzəndi Şibl bin Yezid ittifaqla piyadə olub, ol sərəfrazın səri-mübarəkin bədəni-şərifindən cüda qılmaq qəsdinə mütəvəccih oldular. İqdam etdikdə məhabət müstövli olub müyəssər olmadı. İsmail Buxaridən nəqldir ki, şahzadə duşdugu saətdə İbn Sə’d əmriylə bir mübariz anın qətlinə iqdam etdikdə Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey fəqir, bənim qatilim sən degilsən, bu əmri-qəbihə iqdam etmə. Heyfdir ki, atəşi-duzəxə giriftar olasan". Ol mübariz giryan olub ayıtdı: "Ya İbn Rəsulullah, bu halətdə sən hənuz bizə rəhm edərsən, Əhli-Həq olduğuna şəkküm qalmadı". Ol mübariz biməhaba əlindəki tiği müraciət qılub İbn Sə’də həvalə qıldı. Mülazimlər hər tərəfdən mane olub, ana zəxmlər urub, ol yeganeyi-zəman bədəni-məcruhla Həzrəti-İmam hüzurinə gəlüb ayıtdı: "Ya Hüseyn, sənin üçün bəni şəhid edərlər". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Mücahidlər əməli zaye’ olmaz". Əlqissə, hər tərəfdən tiğlər çəküb Yezidin ən’amü iltifatı ümidinə ol əmriqəbihə iqdam edərlərdi. Əmma kimsənəyə bu şəqavət müyəssər olmayub iki kimsənəyə münhəsir oldi: biri Sinan bin Ənəs və biri Şimri-Zilcövşən. Sinani-bədbəxt istədi ki, ol əmrə mübaşirət qıla, Şimri-bidövlət sibqət edüb ol Həzrətin sineyi-bikinəsinə qədəm basdı. Həzrəti-İmam göz açub dedi: "Ey bədbəxt, sənə kim derlər?". Dedi: "Bən Şimri-Zilcövşənəm". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Daməni-zireh çehreyi-napakindən götür, səni görəyim". Ol bədbəxt daməni-zireh rəf’ edüb, çehreyi-napakini göstərdikdə Həzrəti-İmam gördü ki, dişləri xinzir dişləri kibi dəhani-pəlidindən dışra çıxmış. Dedi: "Sədəqə-Allah və sədəqə Rəsulullah", bu bir nişanədir". Zira vaqiəsində Həzrəti-Rəsul, qətlindən xəbər verüb və’deyi-qətlin müqərrər etmişdi. Dedi: "Ey Şimr, bənim qətlim sənə müqəddər olubdur, əməlində təqsir etmə. Əmma ey Şimr, bu vəqt nə vəqtdir və bu gün nə gündür və bu ay nə aydır?". Şimr ayıtdı: "Məhərrəm ayıdır, cümə günüdür və nəmaz vəqtidir". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey zalim, bunun kibi şəhrihəram və ruzi-cəm’iyyət və vəqti-nəmaz ki, xütəbayi-İslam və rüusi-mənabirdə cəddim övsafın bəyan edərlər və übbadi-xəvasü əvam mütəvəccihi-dərgahi- Mə’bud olub ədayi-ibadət qılurlar, sən nişə bu əmri-qəbihə iqdam edərsən? Barı, ey Şimr, köksüm üzərindən durub bir miqdar möhlət ver ki, bən dəxi ləbi-təşnə ilə nəmaza məşğul olayım və çün nəmazda ikən şəhid olmaq bana mirasdır, bən dəxi ol səadəti bulayım". Şimri-bədbəxt ol Həzrətin sinəsindən durub və ol Həzrətdə bir miqdar qüdrət var idi ki, oturub qibləyə mütəvəccih olub nəmaza iştiğal etdi. Ol vəqt bir vəqt idi ki, sultani-sərapərdeyi-tarəmi-çarüm sihami-şüain xarü xaşaka urub, parəparə qılub və şəmşiri-şə’şəəsin kuhsara çalmaqdan sındurub zəvala mütəvəccih olmuşdu. Və xütəbayi-ümmət minbərə çıxub "Innə’llahə yə’muru bil-ədli və’l- ihsani və itai zi’l-qurba və yənha əni’l-fəhşai və’l-münkəri və’lbəğyi yə’izu kum lə’əlləkum təzəkkərun" moizəsin zalimlərə ilqa qılub və müəzzin minarələrdən "Innə’l-lahə və məlaikətəhu yusəllunə ə’lən-nəbiyyi" zəmzəməsin cəhana salmışdı. Filvaqe’, əgərçi ol vəqt aləmi-surətdə əhli-zəlalətin kövkəbi-iqbalları dərəceyi-rif’ətdə İbn Sə’d və sayir ümərayi-ləşkəri-Yezid bir-birinə təhniyeyizəfər verüb, ümidi-iltifatü ən’amla nişati-təmam bulub və Yezid və Übeydullahi- Ziyad məsnədi-hökumətlərində məcalisi-tərəb tərtib edüb nazü nuşla məşğuli- eyşü tərəb olmuşlardı və Əhli-Beytiİmamın nəvayibü əhzanı kəmala yetüb Hüseyn və sayir şühəda aludeyi-xakü xun, dəşti-Kərbəlada mərkəblər paymalı olub, mütəhhərati-hərəmsərayi-nübüvvət riqqəti-qəlblə küştələrin parəparə bərabərlərində görüb və başları üzrə mücərrəd tiğlər müşahidə qılub iztirabitəmamla təzəlzül bulmuşlardı. Əmma aləmi-mə’nidə ol bədbəxtlərin münşiyiqəza, nasiyeyi-əhvallərinə rəqəmi-"Xəsirə’ddunya və’l-axirətu" çəküb istirdadine’ mətlərinə fələk pənceyitəsərrüf mühəyya qılub və tə’zibi-ruhlarına Malikiduzəx səlasilü əğlal mürəttəb edüb, əsəri-zülmü sitəmləri sərayi-aqibətlərin viran etmişdi. Və Həzrəti-Hüseynə və ətbainə ərvahi-ənbiya istiqbal edüb, məlayikeyimüqərrəbə nisar üçün ətbaqi-cəvahiri-təhiyyat mühəyya qılub, divani-qəzadan [misali]-hökuməti-dünyavü axirət verilüb və mütəhhərati-Əhli-Beytə hüccəti-təmliki- hur və qüsuri-cənnət ən’am olunub, səm’i-rizalərinə müjdeyi-ehtiramidünyəvi və üxrəvi yetmişdir. Şe’r: Bir dükandır bu büsati-dəhr kim, ümmalinə Əcr miqdari-əməldir, müzd miqdari-hünər. Xakdani-dəhr bir məzrə’dirü ə’mal zər’, Xeyr olur məhsul xeyr əhlinə, şər əhlinə şər. Əlqissə, Həzrəti-İmam nəmaza məşğul olub səcdədə ikən Şimribədbəxt baş qaldırmağa möhlət verməyüb şərbəti-şəhadət içirdi. "İnna lillahi və inna ileyhi raci’un". Bu halətdə qülqülə səvame’imələkuta düşüb və xətayiri-cəbərut vəlvəleyi-məlai-ə’ladan dolub, çün padişahi-məsnədiİmamət aləmi-surətdən aləmi-mə’naya intiqal etdi, əhli-aləmi-surət ol dağifəraqa səbr etməyüb, ittifaqla iztirab edüb, micməreyi-gərduni-gərdan qüsurinigari- əflaka atəş urub məlayik pərü balın atəşi-fəraqa yaxdı və şö’bədə-bazi-surət-xaneyi-təbiət silsileyi-rabiteyi-təbayei qət’ qılub əczai-mürəkkəbata ehtiraz bıraxdı. Fəzayi-dərya bu müsibətdə mahilərə çeşmeyi-zəhri-həlahil oldu və ərseyi-səhrayı bu möhnət vühuşü tüyura təngnayi-tənuri-püratəş qıldı. Nəqldir Ətəmi-Kufidən ki, müqarini-qətli-Hüseyn həvaya bir qübar tari olub ol qayətdə ki, aləm tirəvü tar oldu ki, "əlameyi-Qiyamətdir" – deyüb xəlqi-aləm istiğfara başladılar. Ol qübar mürtəfe’ olduqda Həzrəti-Hüseynin mərkəbi kakülin qanla rəngin edüb, mütəvəccihi-xeyməgah olub, mütəhhərati-Əhli-Beyt ol mərkəbi kaküli-pürxunla şəhzadədən cüda gördükdə fəğanlar edüb, mərkəbi müxatəb qılub növhə ilə ayıtdılar. Şe’r: Ey səməndi-badpa, billah, qanı ol şəhsəvar? Nişə ol sərdardan qıldun cüdalıq ixtiyar? Neylədin ol dürri-şəhvarı ki, tapşurduq sənə? Qanda saldın, nişə gəlməz, ötdü həddən intizar. Paybusindən anın məhrum olub, sən ey rikab, Səxtdilsən kim, gözün olmaz dəmadəm əşkbar! Dəstbusindən anın düşmüşsən ayrı, ey licam, Nola toprağa düşüb oldunsa xarü xaksar?! Anlar sürudla növhə qıldıqca Zülcinah didələrindən əşki-rəvan axıdırdı. Rəvayətdir ki, ol mərkəbi-vəfadar ol Həzrətdən sonra rəhibadiyə dutub minbə’d andan kimsənə nişan bulmadı və anın rükubu kimsənəyə müyəssər olmadı. Rəvayətdir ki, qətldən sonra Şimri-məl’un münafiqlərlə mütəvəccihihərəmsəra olub bünyadi-qarət etdilər, əmma mütəhhərata dəsti-təərrüz yetmədi. Əmma Şimri-bədbəxt Həzrəti-İmam Zeynəlabidinə yetüb qəsd etdi ki, qətl edə, Həmid İbn Müslim təriqi-mən’lə ayıtdı: "Ey bədbəxt, bu növrəsidə əsiri-damimərəzdir. Bigünah qətlinə iqdam etmək mürüvvətmidir?" Və bir rəvayət dəxi oldur ki, Ömər Sə’d mən’ etdi. Bəhər hal, çün müqtəzayi-hikmət bəqayi-şəhzadə idi, ol vərtədən nəcat buldu. Həzrəti-İmamın matəminə iştiğal edüb bu məzmunla sürüda başladı. Şe’r: Ya Rəb, nə fitnədir ki, cəhan qıldı aşkar?! Ya Rəb, nə zülmdür ki, əyan etdi ruzigar?! Ya Rəb, qəza bu əmrdə çəkməzmi infial?! Ya Rəb, fələk bu fe’ldən olmazmı şərmsar?! Abü həvayi-gülşəni-möhnətfəzayi-dəhr Çün olmadı Hüseynə səfabəxşü sazkar, Aram dutmayub yerə keçsin həmişə ab, Məhdi-fərağət üzrə həva tutmasın qərar. Çün xakdani-dəhrdə aram bulmadı, Sultani-din Hüseyni-Əli, şahi-kamkar, Badi-fənaya getsə rəvadır bu xakdan, Ayineyi-vücuda ədəmdən salıb qübar. Ey dil, hökumətinə cəhanın nə e’timad?! Ey didə, həşmətinə zəmanın nə e’tibar?! Olsaydı ruzigar nihadında bir səbat, Əhdin qılırdı Ali-Rəsul ilə üstüvar. Dövran cibillətində gər olsaydı bir vəfa, Ali-Rəsul xidmətin eylərdi ixtiyar. Ol vəqtdən ki, xəsm rizasıyla tiğü tir Şahi-şəhidin eylədi ə’zasını figar, Açmış dəhan təəssüf üçün tiri-tündrəv, Çəkmiş zəban təhəssür üçün tiği-abdar. Ya Pəb ki, tiğ çıxmaya həbsi-niyamdan! Ya Rəb, ki qanda olsa ola tir xaksar. * * * Xatimə. Müxəddərati-Əhli-Beytin Şama getdigin bəyan edər Hikməti-baliğeyi-rəbbani binayi-mükəvvənat və qüdrəti-kamileyi-müsəvviri-əşkali- mövcudat böylə iqtiza qılmış ki, bünyeyi-vücudi-bəşər məzhəri-cəmi’isifat olub, gah ətvari-sütudələri ə’malizəmimələrinə qalib düşüb, rif’əti-iqtidarləri məlayikədən ə’la ola və gah əf’ali-qəbihələri əxlaqi-həmidələrinə fayiq olub, rütbeyie’tibarların İblisdən ədna qıla. Və bə’zi ərbabi-həqayiq ki, aləmikövnü fəsada insani-kəbir demiş, bu mə’naya mütəzəmmindir ki, surətialəm həmişə mütənəvve’ və mütələvvindir. Gah məsnədi-xilafətdə xüləfayi-ədalətşüar və səlatini-rə’fətdisar istiqrar bulub ərbabi-küfrü tüğyan məqhur olub və gah səriri-əyalətdə müluki-cəfapişə və hükkami-sitəməndişə mütəməkkin olub, əshabi-əqlü imanı məğbunü məxzul qılur. Ol cümlədəndir Yezidin əyyami-istiqlali-hökuməti ki, cəmi’i-əf’ali-zəmiməyə came’ olub, cəhanı darülfəsad etmişdi və Hüseyni-məzlumun zəmani-istilayi-möhnəti ki, təmamiyi-əxlaqi-kəriməyə məzhər vaqe’ olub, aləmi-surətdə müsibətü məlalı kəmala yetmişdi. Bilmək gərək ki, dövri-Adəmdən xatimi-ənbiyayadək cəmi’iə’sarü ənsarda təmamiyi-əfradi-insana vaqe’ olan əsnafi-bəliyyatı cəm’ etsələr, Kərbəla müsibətinin bindən birinə bərabər olmaz. Və e’tiqad etmək gərək ki, sayiribəliyyatın eyni vaqieyi-Kərbəlanun təsəvvürüncə həqiqət əhlinə əsər qılmaz. Şe’r: Gögdən endikdə bəla bulmazdı mənzil qonmağa, Olmasaydı ərseyi-aləmdə xaki-Kərbəla. Kərbəladan qeyr yoxdur bir mübarək büq’ə kim, Ola anın əksəri-əczayi-tərkibi bəla. Filvaqe’, Kərbəla bir büq’eyi-şərifdir ki, canibi-Həqdən anda rütbəyi- ehtirami-xanədani-risalət və tə’zimi-dudmani-nübuvvət kəmala yetmiş və həqiqəti-zülmi-əşqiya və səbri-övliyada olan əsrari-hikmət zühura yetmiş. Zəhi bədbəxtlər ki, anın kibi büq’eyişərifdə mahi-Məhərrəm ki, müqəddəmi-şühuri-mədari-aləmdir və ruzi-cüm’ə ki, sayir əyyamdan ehtiramla müqəddəmdir və vəqti-zöhr ki, zəmani-iqamətasari-Rəsuli-mükərrəmdir hörməti- Rəsulullahı riayət qılmayub övladına sitəm rəva gördülər və həzrəti- Vacibülvücudun səbrin kəndülərinə nüsrət təsəvvür edüb vacibüt-tə’zim olan cəmaəta ihanət yetürdilər. Çün bu mahi-mübarəkdə Əhli-Beytirisalət nəhayətiməlalət bulmuşlar və qayəti-iztirabla mütəfərriqü pərişan olmuşlar, lacərəm tərki-sürur qılub təriqeyi-matəm rəayət edənlərə şərəfi-intisabi-Əhli-Beyti-risalət müqərrərdir və məlalətlərinə şərik olanlara səvablarla şirkət müyəssərdir. Şe’r: Məhərrəmdir, könül fəryada gəl, ah eylə, əfğan qıl! Əza dut, başa topraqlar savur, çaki-giriban qıl! Qılub qət’i-nəzər mahi-Məhərrəm eyşü işrətdən, Dəmadəm çeşmini məzlumlar yadıyla giryan qıl! Urub gərduna bərqi-ahi-atəşbardan atəş, Binasın yax, anı dövri-müxalifdən peşiman qıl! "Üyunir-Riza"da məzkurdur ki, Əmr Leys hakimi-Xorasan ikən ümərayi-ləşkərindən bin müsəlləh mübarizə malik olan kimsənəyə bir zərrin gürz ən’am edərdi. Bir gün ə’yani-dövlət və ərkani-həşməti ərzi-ləşkər gördükdə yüz igirmi sahiblivayi-zərringürz qələmə gəldi. Surəti-hal Əmr Leysə ərz olunduqda mərkəbindən düşüb, xakiməzəllətə yüz sürüb zar-zar ağladı. Ərkani-dövlət ol halətə təəccüb edüb ayıtdılar: "Ey məlikikamkar və şəhriyari-alimiqdar, əl-minnətü lillah, mülkin mə’mur, ləşkərin məsrur, düşmənin məqhur, şadü xürrəm olmaq münasib ikən bu pərişanlığa səbəb nədir?". Əmr Leys ayıtdı: "Ey əzizlər, bən bu ləşkəri iste’dadi-təmamla mühəyya gördükdə yadıma vaqieyi-Kərbəla gəldi. Təəssüfüm və təhəyyürüm budur ki, neçün bu ləşkərlə ol gün Hüseyni-məzluma müavinət qılmağa müvəffəq olmadım və Yezidin ləşkərin mütəfərriq edüb iktisabisəadət qılmadım". Rəvayətdir ki, Əmr Leys dünyadan intiqal etdikdə vaqiədə gördülər: başında taci-mürəssə’ əgnində xəl’əti-giranmayə, altında mərkəbibadrəftar, mülazimətində qilmani-mahrüxsar. Ayıtdılar: "Ey əmir, bu səadət nə ibadət əcridir?" Əmr Leys ayıtdı: "Bu kəramətlər ol niyyət müqabiləsində vaqe’ oldu ki, həngami-ərzi-ləşkər müavinəti-şühəda xüsusunda xatirimə yetirdim". Bu tənbehdən mə’lum oldu ki, arzuyimüavinəti-şühəda məsabeyi-əzadır, bəlkə əzadan əsvəb. Və əsvəb, anlar üçün irtikabi-əzadır. Şe’r: Əgərçi-həşmətü övladü mülkü mal qamu, Əziz olur qamuya, zövqi-ruh qalibdür. Çü can müqəddəm olur cümlədən yaxındır bu Ki, tərki-can ələmi ə’zəmi-məsayibdür. Mühəqqəq oldu bu tərtib olan müqəddəmələrdən ki, rütbəyi-şühəda əşrəfi-məratibdir. Nəqldir ki, ruzi-cəza zümreyi-şühədaya cəmi’i-əsnafi-məvahib və cümleyi-ənvai-mətalib kəramət olunduqdan sonra canibi-Həqdən nida gələ ki, ey təriqi-məhəbbətdə nəqdi-can nisar qılanlar və ey bəzmi-bəlada həlahiliməhəbbətimi şəhdi-şəfa bilənlər, dəxi muradınız var isə, bəyan edin, hasil olsun və dəxi məqsudiniz nə isə, əyan edin, icabət bulsun. Firqeyi-şühəda bu cəvaba mülhəm olalar ki: Ya Rəb, səadəti-şəhadət nəticəsin görüb iradətimiz ziyadə olmağın muradımız dünyaya müraciət qılub təkrarla səadətişəhadət bulmaqdır və əgər müyəssər olsa, bu iqbalın idrakinə müdavi olmaqdır. Şe’r: Şəhidi-xəncəri-bidada ruzi-Həşr feyzi-Həq, Əyan etdikdə sərfi-nəqdi-can əcrinin asarın, Kəmali-zövq bundan qeyr qoymaz anda həsrət kim, Dönüb dünyaya hasil eyləyə ol zövq təkrarın. Kitabi-"Rəbiül-Əbrar"da Bəxtəri məstur etmiş bir əzizdən, nəql edüb ki, bir gün Həzrəti-Rəsulullah bənim mənzilimdə mübarək əllərin yuyub və məzməzə edüb iste’mal olunan suyu bir mövze’də tökdü. Sabah olduqda ol mövze’də bir dirəxti-barvər peyda olub bir xoş meyvə gətürdi. Bir müddət xəlq ana "Şəcəreyi-mübarəkə" ləqəb qoyub meyvəsindən mütəmətte’ olurlardı. Bir gün gördük meyvəsi tökülüb, bərgləri pəjmürdə olmuş. Təəccüb etdik ki, aya, nə afət vaqe’ oldu ola? Nagah xəbəri-vəfati-Rəsul istima’ olundu. Andan sonra dəxi meyvə verürdi, əmma nihayət qillətdə. Bir gün gördük ki, cəmi’imeyvəsi tökülüb, yerinə tikən bitmiş. Nagah Həzrəti-Murtəza vəfatından xəbər verdilər. Andan sonra dəxi övraqın iste’mal edüb bimarlar şəfa bulurlardı. Bir gün gördük təmamiyi-qüsunü övraqı xüşk olub həman saqi-dirəxt qalmış. Nagah xəbəri-vəfati-İmam Həsən şiya’ buldu. Bir gün gördük ol saqi-dirəxtdən dəxi əsər qalmayıb xakla yeksan olmuş. Nagah vaqieyi- Kərbəladan xəbər yetürdilər. Şe’r: Hər qafilin ki, çeşmi bu matəmdə tər degil, Mütləq nihali-ömrü anın barvər degil. Hər didə kim, degil bu müsibətdə əşkbar, Məqbuli-təb’i-mərdümi-sahİbnəzər degil. Rəvayətdir ki, Həzrəti-Hüseyn şəhid olduqda filhal bir kəbutəri-kafurfam həvadan yenüb, pərü balın ol məzlumun qanıyla gülgun edüb, pərvaza gəlüb, həm ol saətdə Mədinə əzmin qılub, rövzeyi-Rəsulullahın ətrafinda cövlan edüb qətrə-qətrə qan pərü balından ol mərqədi-mübarəkə axıdırdı və Əhli-Beyt ol haləti müşahidə qılub heyran qalmışlardı ki, aya, bu nə əlamətdir? Nagah xəbəri-vaqieyi-Kərbəla yetüb mə’lum oldu ki, ol kəbutərin pərü balı nameyi-əhvali-Kərbəla imiş rövzeyi-Rəsulullaha. "Kənzül-Ğərayib"də məsturdur ki, bir yəhudinin bir cəmilə qızı olub bə’zi bəlalara mübtəla idi. Ol cümlədən biri ol ki, ə’ma idi və yəhudi xarici-şəhrdə anınçün bir bustan mürəttəb edüb mənzil müəyyən etmişdi. Bir gün ol yəhudi qayib olub, ol zəifə qaldıqda Hüseyni-məzlumin qanıyla rəngin olan kəbutər ol bustana güzar edüb, bir şaxsar üzrə qonub fəğan elərdi. Ol zəifə anın sədasına mütəvəccih olub ol şaxsara yetdikdə, baş qaldırub yuxaru təvəccöh qıldıqda kəbutər pərü balından bir qətrə qan dideyi-nabinasina damub bina oldu. Göz açub ol kəbutəri gördükdə pərü balından axdığı qandan sayir ə’zasına dəxi sürüb səhhəti-təmam buldu. Səhihül-mizac və bina seyr edərkən yəhudi şəhrdən gəlüb bustana girdikdə ol bimarını səhhət üzrə görüb, təəccüb edüb səbəb sual etdikdə ol zəifə surəti-halın bəyan etdi. Yəhudi mütəəccüb olub, ol şaxsara mütəvəccih olduqda ol kəbutəri görüb nişatla ayıtdı: "Əyyuhə’t-təyru ma-həqiqətu halikə vəma fibalikə". Hikməti-İlahidən yəhudiyə səbəbi-İslam olmaq məsləhəti üçün ol heyvan natiq olub göftara gəldi ki: "Ey yəhudi, bu gün bə’zi kəbutərlər ilə aşiyanəmizdən pərvaz edüb seyr edərkən güzarımız Kərbəlaya düşdü. Hüseyni-məzlumu gördük, aludeyi-xakü xun şəhid olmuş. Pərü balımızı anın qanına sürüb, hər birimiz bir canibə təvəccöh qılub, hala bən bu büq’əyə düşüb növhəyə məşğul ikən sənin fərzəndin hazır olub təvəccöh etdikdə əmrazinə şəfa verən pərü balımdan axan qandır və bu gün vühuşü tüyur matəmi-övlad tutub pərişandır". Yəhudi bu hala müttəle’ olduqda hidayəti-İslam bulub səadəti-imana yetdi və səbəb sual edənlərə şərhü bəstlə bəyani-hal edüb çoxları dəxi müsəlman etdi. Şe’r: Məhrəmi-bargahi-İzzətdən Nə əcəb gər kəramət etsə zühur. Qürbi-dərgahi-Həq bulanlardan, Mö’cüzatü kəramət olmaz dur. Raviyi-ərbabi-cigərsuzi-Kərbəladan və naqili-asari-qəmənduzi-şühədadan səhhətə yetmiş, rəvayət və şöhrət etmiş hekayət budur ki, Şimri-Zilcövşəni-məl’un ol əmri-qəbihə mübaşirət etdikdən sonra Əhli-Beytin qarəti-əmvalü əsbabinə italeyi-əyaliyi-təsərrüf qılüb mütə’ərriz oldu. İstədi ki, Həzrəti-İmam Zeynəlabidini qətl edə. Bir rəvayətdə Həmid bin Müslim mən’iylə və bir rəvayətdə Ömər Sə’d nəhyiylə məmnu’ olub əmvalü əmtiələrin qarət qıldı. Əbu Hənifə tarixində məsturdur ki, Ömər Sə’d əmri-müharibə itmam bulduqdan sonra Həzrəti-İmamın səri-sahibsəadətin Xəvli bin Yezid Əsbəhiyə təslim edüb Übeydullahi-Ziyada irsal etdi və kəndü bir gün dəxi Kərbəlada qalub, kəndü ləşkərinin məqtulların cəm’ etdirüb, üzərlərinə nəmaz edüb dəfn etdirdi və şühədanun başların alub bədənlərinə iltifat etməyüb səhrada üryan bıraxdı. Və ol başları ləşkərinə təslim etdi ki, hər cəmaət miqdarincə Übeydullahi-Ziyaddan ən’amü ehsana müstəhəqq ola. Igirmi iki ədəd yəhudiyə on dört ədəd Bəni- Təmimə, yeddi ədəd Bəni-Əsədə, beş ədəd Ərdəşirə və on iki ədəd BəniSəqifə verüb hökm etdi ki, hər taifə kəndü səfinə ol başlarla ziynət verüb Kufə şəhrinə girələr və xəvatini-hərəmsərayi-risalət üçün münasib hövdəclər mürəttəb qılub. Və bu ki, derlər, üryan naqələr üzrə alub getmişlər, qələti-məhzdir, zira Əhli- Beyti-risalətə ol ihanət heç vəchlə mümkün olmaz. Və nəqli-səhihdir ki, vaqieyi- Kərbəlada Əhli-Beyt cəmi’i-məkkaridən məsunü məhrus olub, hisnü himayətiismətü iffətdə qalub məstur və məhcub mütəvəccihi-Şam oldular. Şe’r: Müxəddərati-sərapərdeyi-risalətə bişək, Kəfaləti-kərəmi-Kirdgar hisni-həsindir. Nə ehtimali-xələl sitri-iffətinə anın kim, Hərimi-hörməti-qürbi-Nəbidə pərdənişindir. Rəvayətdir ki, xəvatini-hərəmsəra əmarilər içrə gedərkən güzarları mə’rəkeyi-qitala düşüb, Zeynəb Hüseyni-məzlumun bədəni-şərifin aludeyi-xakü xun görüb biixtiyar fəryada gəldi ki: "Ya cəddah və Muhəmmədah", bu ol Hüseyn bin Əlidir ki, sinəvü rüxsarı sənin busəgahın idi və bu ol fərzəndi-ərcümənd və cigərguşeyi-səadətməndindir ki, məhbubü məqbuli-dilagahın idi. Başı bədəndən cüda və bədəni libasdan müərra, gör nə məqama yetmişdir və ruzigar ana nə cəfalar etmişdir! Əlqissə, Xəvli bin Yezid ki, Həzrəti-İmamın səri-sahib-səadətin Kufəyə ilətmək məsləhətinə mə’mur idi, ol gün Kufəyə girmək müyəssər olmayub, mənzili-xarici-şəhrdə olmağın kəndü mənzilinə nüzul etdi və Həzrəti-İmamın səri-mübarəkin bir guşədə pünhan edüb məsnədində aram dutdu. Rəvayətdir ki, ol bədbəxtin övrəti ənsardan olub qayətdə əhlisəlah və mühibbi-xanədandı və təhəccüd nəmazinə adət etmişdi. Nisfül-leyldə qaideyi-mə’hudu üzrə nəmaza məşğul olduqda gördü ki, mənzili rövşən olmuş. "Səbəbiziya nə ola?" – deyüb mülahizə qıldıqda gördü bir guşədən layih olur. Şö’leyi-atəş təsəvvür edüb təfəhhüs etdikdə gördü ki, guşeyi-hücrə şəqq olub, nurdən bir təxt peyda olub. Üzərində dört xatun enüb, ol şüa zahir olan guşədən bir surət çıxarub, rüxsarın rüxsarına sürüb fəğana başladı ki: "Ey məzlumi-madər və ey məhmumi-madər, inşaallah, ruzi-Qiyamət qaimeyi-ərşdən dəsti-təzəllüm çəkməyəm sənin intiqamını zalımlardan almayınca". Və baqiyi-övrət dəxi ittifaq edüb növhəyə məşğul oldular. Bir zəman növhə etdikdən sonra vida’ edüb gəldikləri məqama müraciət qıldılar. Ol zəifə iztirabla ol guşəyə mütəvəccih olub gördü ki, ziyarət etdikləri surət çehreyi-mübarəki-məzlumiKərbəladır və tə’zimin qıldıqları peykər də sərdəftəri-şühədadır. Qayəti-təvəhhümdən müztərib olduqda hatifdən nida gəldi ki, "Ey məsturə, sən bu bədbəxt günahına müaxiz olmazsan və bilmiş ol ki, hala bu tə’ziyətinə hasil olanların biri Məryəm binti-Imran, biri Asiyə, biri Xədicə və biri Fatimeyi-Zəhra idi. Ol övrəti-pakizəe’tiqad ol peykəri-mübarəki gərdi-meydandan müşkü gülabla yuyub və gisuyi-mübarəkin şanə qılub, bir pak yerdə qoyub, Xəvliyi-bədbəxti bidar edüb ayıtdı: "Ey bidövlət, bilmədinmi ki, bu fərzəndi-Rəsulullahdır?!. Nişə qətlinə irtikab etdin?". Filhal ol məl’unun mənzilindən çıxdı, dəxi əsəri görünmədi. Əmma sübhdəm ki, cəlladi-fələk sultani-əncümun səri-bibədənin təbəqi-lacivərdfama vəz’ edüb məhfili-ə’yana gətürdi və nəsimisəhər məcmə’i-xarigülbün içrə şahidi-gül çehrəsindən niqab götürdü, Xəvliyi-bisəadət iltifatü inayətə ümidvar olub, səri-nuraniyi-sahib-səadəti-sultani-Kərbəlayı bir təbəqdə vəz’ edüb ÜbeydullahiZiyadın məclisinə yetirdi. Ol bədbəxt mübtəhicü məsrur olub, ol surəti-cəmalı müqabilində qoyub, cəmali-aləmarasinə təmaşa qılub və hüsni-şəmayilinə mütəhəyyir qalub. Əlində bir qəsəbə olub, ol qəsəbə ilə ləbü dəndani-mübarəkinə işarə edərdi ki, Hüseynin nə xoş ləbü dəndanı var imiş. Ol halətdə Ərqəm ki, səhabeyi-kübardan idi və ol məclisdə hazir idi, fəryada gəlüb ayıtdı: "Qətə’əllahu yədəkə". Ey bədbəxt, bu nə tərki-ədəbdir? Həqqa ki, kərratla görmüşəm ki, Həzrəti-Rəsulullah bu qəsəbə ilə mütəərriz olduğun ləbü dəndanı mülsəmi-təqbili-ehtiram etdigin!". Hüzzari-məclis anın kəlimatindən mütəəssir olub fəğana başladılar. Übeydullahi-bədbəxt qəzəbnak olub ayıtdı: "Ey Ərqəm, əgər hörməti-kibəri-sinn olmasaydı, sənə siyasət edərdim". Əlqissə, Ərqəmi məclisdən çıxarub buyurdu ki, Həzrətiİmamın başın yenə sayir şühədanun başlarına mülhət edüb cəmiyyətlə şəhrə gətirələr. Rəvayətdir ki, Ömər Sə’d şühədanın başların alub, bədənlərin buraxub Kərbəladan irtihal etdikdən sonra ol cəvanibdə Arizə nam bir qəryə var idi, əhlinə ol vaqiə mə’lum olub Kərbəlaya gəldilər ki, bir neçə başsız bədənlər yatur, əmma üzərlərində bir növhə olur. Və kimsənə görməyüb fərasətlə bildilər ki, cinnilərdən matəm tutub mərsiyələr oxurlar və bu beyt ol mərsiyələrdəndir. Şe’r: Nisau’l-cinni yus ’əduni nisau’l-haşimiyyati, Bənatu’l-Mustəfa Əhməd İmam zaki’z-zati. Və "Şəvahid"də məsturdur ki, sual etdilər Bəni-Təyy qəbiləsinin bir mö’təmidinə ki, şühədayi-Kərbəla üçün cinnilər növhə qıldığın siz istima’ etdinizmi? Ol mö’min ayıtdı: Həqqa ki, hürr və azad ol növhəyi istima’ etdilər və anların mərsiyələrindən beytlər yadlarında tutdular. Ol cümlədəndir bu ki. Şe’r: Məsəhə’r-rəsulu cəbinəhu qəd faqə bərqam fi’l-hüdud, Əbəvahi min-ə’la Qureyşin və cədduhu xəyrə’l-cüdud. Əlqissə, əhli-Arizə ol məzlumlərin bədənlərin cəm’ edüb, təchiz edüb, üzərlərinə nəmaz qılub dəfn etdilər. Və Ömər Sə’d Kərbəladan rəvan olub Kufəyə yetdikdə şühəda başların nizələr üzrə tə’biyə qılub və müxəddərati- xanədani-ismət əmarilərin tərtiblə rəvan edüb, ələmlər açdırub, nəqarələr çaldırub şəhrə mütəvəccih oldular. Şe’r: Amaci-navəki-nəzəri-mərdüm olmağa Başlar dizildi nizəyə zərrin qəbəq misal. Təqdirdən zəmanəyə hökm oldu qaliba Kim, sərbülənd qıl buları, qılma paymal. Übeydullahi-Ziyad, Ömər Sə’din gəldigindən vaqif olub, bargahi-həşmətinənvai- zibü ziynətlə arayiş qılub bin müsəlləh mübariz tə’yin etdi ki, dərvazələri və məhəllələri zəbt edüb fitnədən ehtiyat edələr və münadi nida yetürdi ki, cəm’i-xəvasü əvam istiqbala çıxalar. Təmamiyi-şəhr bə’zi təhniyə təriqiylə və bə’zi tə’ziyə iste’-dadiylə istiqbal edüb, ol gün bir qovğavü izdiham oldu ki, kəsrəti-xəlidən ləşkəri-Ömər Sə’d sabah dərvazədən girib vəqti-əsr qəsriəmarəyə yetdilər. Rəvayətdir ki, əhli-Kufə məhfəl ətrafında qülüvv qılub, təəssüflər çəküb fəğan edərlərdi. Zeynəb binti-Əli müttəle’ olub, hövdəcdən zəbani-tə’n açub ayıtdı: "Ey Əhli-Kufə, siz peyğamlar və məktublar irsal edüb Hüseyni bu diyara gətirdiniz və siz nəqzi-əhd edüb, Müslimi öldürüb, bizi bu məqama yetirdiniz. Yenə siz təəssüf edüb növhə qılırsuz?! Şe’r: Ey əhli Kufə, adətiniz məkr imiş müdam, Ey əhli-Şam, hiylə imiş rəsminiz təmam. Gəh sə’y edərsiz Ali-Rəsulun qitalinə, Gəh matəmin tutub ana eylərsiz ehtiram. Əhli-Kufə arasında bir piri-kühənsal ayıtdı: "Ey xatuni-Qiyamət, bu kəlimatində sadiqsən: "Yəqulunə bi-əlsinətihim maleysə fi qulubihim". Həqqa ki, bu bədnamlıq Kufə əhlindən Qiyamətədək mərfu’ olmaz". Zeyd bin Ərqəmdən nəqldir ki, şühəda başların Kufə məhəllələrində gəzdirirkən bən bir qürfədə sakin idim. Bana yetdikdə Həzrəti İmamın səri-mübarəkindən bir səda eşitdim ki, oxurdu: "Əm həsibtə ənnə əshabə’l-kəhfi və’rrənimi kanu min ayatina əcəbən". Ol kəlimatın səlabətindən ə’zama lərzə düşüb ayıtdım: "Sədəqtə ya ’bnə Rəsulullah". Nəqldir bir əzizdən dəxi ki, qəsri-əmarədə şühəda başların nizələrdən endirdikdə bən qərib idim. Həzrəti-İmamın səri-mübarəkindən bu ayət tilavətin sərih eşitdim ki: "Və la təhsəbənna’llahə qafilən əmma yə’məluz’z-zalimun". Rəvayətdir ki, Übeydullah bir növbət dəxi Həzrəti-İmamın sərimübarəkin hüzurinə gətirüb, əlinə alub dizi üzərinə qoyduqda bir qətrə qan axub saqipəli-dindən peykani-abdar kibi güzar etdi və ol məmərrdən peyvəstə məcruh qalub, müddəti-həyatında qabili-əlac olmayub, rayiheyi-məkruhindən əhli-məclis mütəəzzi olmağın cərahətə hər nə qədər nafeyi-müşk bağlardı, faidə qılmazdı. Beyt: Sanma tökmək əhli-Beytin qanını asan olur. Ehtiraz et kim, sənə hər qətrə bir peykan olur. Rəvayətdir ki, ol cərahət zəmani-qətlinədək əlacpəzir olmayub müharibeyi- Muxtarda məqtul olduqda İbrahim bin Malik Əştər olpəlidin cüssəsin ol cərahətdən mə’lum etdi. Əlqissə, Übeydullahın məclisinə Əhli-Beyt hazır olduqda Zeynəb cümlədən müqəddəm məclisə qədəm dutdu. Übeydullah anın istiğnasından qəzəbnak olub ayıtdı: "Bu kİmdir ki, hənuz əsəri-tüğyan surəti-əhvalında məlhuz olunur?". Dedilər: "Bu, Zeynəbdir, həmşireyi-Hüseyn". Übeydullah ayıtdı: "Ey xatun, şükrü sipas ol mə’buda ki, sizi xassü amm içində rüsva qılub bütlanınızı zahir etdi və seyqəli-ianətilə mir’ati-mülkümüzdən zəngi-küdurət getdi". Zeynəb ayıtdı: "Kəzəbtə ya əduvə’llah". Ey kəzzab, sipasi-biqiyas ol Vacibülvücuda ki, bizim xanədanımızı şərəfi-nübüvvətlə müəzzəzü mükərrəm qılub. "Innəma yuridullahu li-yuzhibə ənkumu’r-ricsə əhlə’l-beyti" itşarətiylə səadəti – "Və yutəhhirəkum təthirən" kəramət qıldı və bədxahımızın dideyi-bəsirətlərin ə’ma qılub, "Və ləhum əyminun la-yubsirunə biha və ləhum azanun la-yəsmə’unə biha" badiyəsində heyran edüb daireyi-heyrətə saldı". ÜbeydullahiZiyad ayıtdı: "Ey fərzəndi-Əli İbn Əbi Talib, nə e’tiqadun var bizim qalib və sizin məğlub olduğunuz xüsusunda?". Zeynəb ayıtdı: "Ey zalim, bizə vaqe’ olan əhvaldan cəddimüz xəbər vermişdir, vüquinə müntəzir idik. Əlminnətu lillah ki, cəddimizin sidqi-qövlinə surətiəhvalımız məzhər [vaqe’] olub, dərəceyi-iqbali-"İnnə’llahə mə’ə’ssabirin" müyəssər oldu. Ənqərib sizə dəxi hər kimin sərəncamı nə olduğu mə’lum olacaqdır və hər kim cəzayi-əməlin kargahiədldən bulacaqdır: "Və bəşşiri’l-munafiqinə bi-ənnə ləhum əzabən əlimən". Übeydullah ayıtdı: "Ey binti Əbu Turab, hala bu bir səadətdir ki, zəmirimiz sizin tüğyanınızdan fariğ oldu və istilayiqürurunuz təskin buldu". Zeynəb ayıtdı: "Ey İbn Mərcanə, qüruriəsbabi-dünyayla sərməst olub bir padişah qəsdin etmişsən ki, cəmi’iəfradi-afəriniş təhti-livayi-İmamətində və rizayi-Xuda və Rəsul şərəfi-itaətində idi". Şe’r: Hüseyn İbn Əli İbn Talib kim, andandır, Binayi-şər’ə istehkamü dini-Həqqə iste’la. Müəzzəm cəddi-valası, nəbiyyi-ümmiyi-Məkki, Mükərrəm babi-ilqasi Əliyyi-aliyi-ə’la. Übeydullahi-bədbəxt ol kəlimatdan mütə’əzzi olub qətlinə əmr etdi. Ömər bin Hüreysi-Məxzumi hazır idi, fəryada gəlüb ayıtdı: "Ey zalim, bir qəribin ki, əkabiri məqtul olub, əsağiri-yetim və əsir olmuş ola, əgər hərqəti-qəlb və hərarəti-cigərdən diliranə təkəllüm qıla əcəb olmaz". Şe’r: Sən nə agəhsən ki, suzi-atəşi-möhnət nədir? Məsnədi-rahətdə mülkü mal ilə məğrursan. Dərd əhli halını aləmdə dərd əhli bilür, Səndə yoxdur dərd, ey bidərd, sən mə’zursan. Übeydullah Zeynəbdən inhiraf edüb, Əliyyi-Zeynəlabidinə təvəccöh qılub ayıtdı: "Bu kİmdir?" Dedilər: "Əli bin Hüseyn". Dedi: "Əli bin Hüseyn məqtul olduğu istima’ olundu". Dedilər: "O, ƏliiyiƏkbər idi". Həzrəti-İmam Zeynəlabidin mütəhəmmil olmayub ayıtdı: "Vəllahu innə ləhu mutalibən yövmə’l-qiyaməti". Ey Übeydullah, ol bənim bəradəri-buzurgvarım idi, ol bənim ümidgahım və istizharım idi. Həqqa ki, axirətdən müqəddəm dünyada anın intiqamın alanlar ənqərib peyda olur". Übeydullah qəzəbnak olub buyurdu ki, ol məzlumu qətl edələr. Zeynəb dəsti-mübarək Həzrəti-İmamın damənişərifinə möhkəm edüb bünyadi-növhə qıldı ki: "Ey bədbəxt, əgər hənuz atəşi-tüğyanun seyli-xuni-şühədayi-Əhli-Beyti-Mustəfadan təskin bulmadıysa və hərarəti-isyanın şəhidlər qanın içməkdən sakin olmadıysa, bu məzlum yerinə bəni şəhid et ki, buna mütəərriz olma, zira bundan qeyri xanədani-nübüvvətdə və dudmani-risalyətdə məhrəm qalmamışdır". Həzrəti-İmam Zeynəlabidin əmmeyimöhtərəməsindən inani-təkəllüm alub, meydani-fəsahətə rəxşi-ibarət salub goftara gəldi ki: "Ey İbn Mərcanə, bana qətldən təvəhhüm verürsən. Bilməzmisən ki, bizə qətlü qital sərmayeyi-feyzi-şəhadətdir və həmişə cəza qılub şəhid olmaq adətdir. Peyvəstə nihali-həyatımız zülali-şəmşiri-abdarla səbzü xürrəmdir və həmvarə riza qəzaya vermək və məsayibə səbr eyləmək bizə müsəlləmdir". Şe’r: Qətldən xövf verən əhli-Həqə, bilməz kim, Dam olur əhli-Həqə daireyi-qeydi-həyat. Dəhr bir mənzili-möhnətdirü qəm, ey qafil, Və’deyi-qətldədir müjdeyi-tövfiqi-nəcat. Übeydullahi-Ziyad gördü ki, məsduqeyi-"Və ma-yəntiqu əni’l-həva" vaqe’ olan qövmlə münazirə faidə qılmaz və mütəəllimiməktəbi-"Və əlləm-hu şədidü’l-quva"ya mübahisədə qalib olmaq olmaz, naçar sakit olub mülazimlərinə əmr etdi ki, ol məzlumlara qəsrdən dışra came’i-Kufəyə [qərib] bir mənzil tə’yin edüb əhli-şəhri ixtilatlarından mən’ edələr. Bir neçə gündən sonra təhiyyeyi-əsbabisəfər edüb Zübeyr bin Qeys və Həsin bin Müğeyrə və ŞimriZilhövşənə beş bin müsəlləh namərd qoşub Əhli-Beyti şühəda başlarıyla canibi-Şama rəvan etdi. Rəvayətdir ki, mənazilü mərahil qət’ edüb gedərkən hər mənzildə ənvaikəramat zahir olurdu. Ol cümlədəndir bu ki, çün Hərrana yetdilər, Yəhya nam bir yəhudi sayir xəlqlə ol başlara təmaşa üçün istiqbal etdikdə və Həzrəti-Hüseynin səri-mübarikinə qərib olduqda ləbi-mübarəkin mütəhərrik görüb diqqətlə təəmmül qıldıqda bu ayət tilavəti səm’inə yetdi ki: "Və səya’ləmu’l-ləzinə zələmu əyyə munqəlibin yənqəlibun". Yəhya mütəhəyyir olub sual etdi ki, bu kimin başıdır? Ayıtdılar: "Hüseyn bin Əlinin başıdır ki, cəddi Mustəfadır və validəsi Fatimeyi-Zəhradır". Yəhyaya ol kəramət əsər qılub filhal imana gəldi. Mənzilinə dönüb xəvatini-hərəmsərayi-nübüvvət üçün və İmam Zeynəlabidin üçün əlbisədən və ət’imədən bə’zi münasib hədiyyələr mürəttəb edüb, bin dirhəm nəzr qılub gətürdikdə müvəkkil olanlar təərrüz etdilər ki, ə’dayi-padşaha məhəbbət mövcibi-fəsaddır və qətlinə qəsd eylədilər. Yəhya dəxi vəhm etməyüb, bə’zi mülazimlərlə anlara müqabil durub, həsbülməqdur müqatilə edüb şəhid oldu. Rəhmətullahi əleyh. Və hala qəbri Hərranda olub Yəhyayi-şəhid deməklə mə’ruf bir məzardır. Şe’r: Kəraməti-nəsəbi-Mustəfa degil məxfi, Nə bak ana həsəd əhli əgər nəzər qılmaz. Nə tirədir dili-əhli-həsəd ki, mö’cüzi-Al Yəhuda eylər əsər, anlara əsər qılmaz. Cümleyi-kəramətdən biri dəxi oldur ki, Mosul diyarına yetdikdə Şimri- Zilçövşən e’lam etdi ki, əmiri-Mosul şəhrə ayin bağlayub əhlişəhrlə istiqbala çıxalar. İmadüddövlə ki, əmiri-Mosuldu, əhli-şəhri cəm’ edüb ol əmrə iqdam etməyüb cavab göndərdi ki, bu şəhrdə təvayifi-müxtəlifə çoxdur, fəsad ehtimalı var. Səlah oldur ki, dışrada qonub nüzul [edələr və sayir ləvazim] xidmətlərinizə irsal oluna. Şimri-məl’un dəxi qayəti-vəhmdən bu səlahı qəbul edüb, şəhrə girməyüb dışrada nüzul edüb, Həzrəti-İmamın səri-mübarəkin bir daş üzərinə qoymuşlardı. Bir qətrə qan damub ol səhrayi-mübarəki mə’dəni-yaquti-kəramət qıldı. Müqərrər oldu ki, hər mahi-Məhərrəm ol qan cuşa gəlüb mücəddəd ola və xəvasü əvami-şəhr ətrafında cəm’ olub əzaya məşğul olalar, ta Əbdülməlik məsnədi-hökumətdə vali olduqda həsəddən ol daşı götürüb andan əsər qalmadı, əmma yerinə "Məşhədi-Nöqtə" deyüb hənuz ziyarət edərlər. Şe’r: Girdin, ey əhli-sitəm bir qana kim, hər qətrəsi, Daşa damsa ta əbəd daşdan çıxar yaquti-tər. Könlünü daşdan betər dersəm rəvadır, nişə kim, Daşa tə’sir eylər ol qan, könlünə qılmaz əsər. Və cümleyi-kəramatdan biri dəxi oldur ki, Nüsəybin hüdudına yetdikdə Mənsur bin İlyas şəhrə ayin bağladub, istiqbala çıxub anları şəhrə gətürdikdə bir bərqi-aləmsuz zahir olub şəhrin əksərin yaxdı və ləşkəri-Şimri-məl’una iztirabü iztirar bıraxdı. Şe’r: Düşməni-qafil sanur kim, xuni-ali-Mustəfa, Baği-iqbalinə gülbərgi-bəharəfruzdur. Ehtiraz etməz, həzər qılmaz, məgər vaqif degil Kim, anın hər qətrəsi bir bərqi-aləmsuzdur. Və cümleyi-kəramətdən biri dəxi oldur ki, Nüsəybindən ixtirarla çıxub bir qəl’əyə yetdilər ki, hakiminə Süleyman bin Yusuf derlərdi. Və anın iki qarındaşı olub, biri müharibeyi-Siffində Əliyyi-Murtəza əlində məqtul olub, biri anınla şəriki-əyalət idi. Və şəhrin iki dərvazəsi olub, hər biri birinin hökmündə idi. Şimrin vüsulindən vaqif olduqda şərhə əyin bağladub, təfaxür üçün hər biri ol başları kəndüyə mütəəlliq olan dərvazədən gətürmək üçün niza’ edüb, aralarında fitnə vaqe’ olub, [Suleyman məqtul oldu]. Və ləşkəri-Şimr dəxi sərasimə olub, anda təmkin bulmayub Hələb diyarına təvəccöh etdilər. Həvaliyi-Hələbdə bir mə’mur büq’əyə yetdilər ki, anda hərirdən qeyr nəsnə iste’mal olunmazdı. Qürbündə qonub aram dutduqda Şəhrbanunun Şirin nam bir cariyeyi-cəmiləsi vardı ki, lətafəti-hüsnlə yeganeyi-ruzigardı. Şəhrbanu xidmətinə gəlüb giryə ağaz etdi. Və səbəb bu idi ki, Şəhrbanu Mədinəyə gəlüb Həzrəti-Hüseyn söhbətinə müşərrəf olduqda yüz cariyəsi olub, zəmani-zifaf əlli cariyəni azad edüb, əlli cariyə qalmışdı və Həzrəti-Zeynəlabidin mütəvəllid olduqda qırx cariyə dəxi azad olub on cariyə xidmətində qalmışdı və Şirin ol cümlədən idi. Rəvayətdir ki, bir gün Həzrəti-İmamın nəzəri-şərifinə mətbu görünüb mütayibə təriqiylə Şəhrbanuya ayıtdı: "Ey şəhzadə, Şirin bu gün qayətdə ziba görünür". Şe’r: Düşdü guya surəti-Şirinə hüsnündən füruğ Kim, könül Fərhadvəş buldu liqasindən sürur. Pərtövi-xurşidi-aləmtabdandır müttəsil, Lə’lə rəngü laleyi-siraba tabü maha nur. Şəhrbanu təsəvvür etdi ki, Həzrəti-İmamın ana rəğbəti var, ixlasla ayıtdı: "Ey şəhzadə, bu cariyəyi sənə hədiyyə qıldum". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Bən dəxi azad etdim". Şirin azad olduqda Şəhrbanu ana bir xəl’əti-faxir geydirdi ki, xəzaneyiabavü əcdaddan ana irslə yetmişdi. Həzrəti-İmam ayıtdı: "Ey şəhzadə, nə vaqe’ oldu ki, Şirin hüsniiltifatınla sayir cariyələrdən mümtaz oldu?". Şəhrbanu ayıtdı: "Ey şəhzadə, sayir cariyələr bənim azadımdı, Şirin sənin azadındır". Həzrətiİmam ana dua qıldı. Və hala Şirin Şəhrbanunun kisvətin pirayələrdən müərra görüb, ədna əlbisə ilə mülahizə qılmağın mütəhəmmil olmayub təzərrö’ etdi ki, ey məxdumə, bana rüxsət ver ki, bu qəl’əyə girüb, bə’zi pirayələrim verüb, ola ki, bir münasib məlbusi-hərir alub xidmətinə müşərrəf olam. Şəhrbanu ayıtdı: "Ey Şirin, sən azadsan. Sənə kim mane’ olur?". Şirin icazət alub ol qəl’əyə mütəvəccih olduqda dərvazəyi bağlu görüb, bir guşədə mütəməkkin olub, açılmasına müntəzir ikən Əziz bin Harun ki, kutvali-qəl’ə idi, bürcü baru üzərində seyr edərkən görüb avaz yetirdi ki: "Əyyuhə’r-rəcul?" [Şirin ayıtdı:] "Bir qəribəm, hacətim var. Nola əgər lütf edüb qəl’ə qapusın açasan?". Əziz ayıtdı: "Ey xatun, sən Şirin degilmisən?". Şirin təəccüb edüb ayıtdı: "Bəli, bən Şirinəm". Əziz dərvazəyi açub, Şirini qəl’əyə alub, ana səlam verdikdə Şirin cəvabi-səlam alub ayıtdı: "Ey Əziz, nə bildin ki, bən Şirinəm". Əziz ayıtdı: "Bu gecə həzrəti-Musayı Harunla vaqiəmdə gördüm. Nasiyələrində əsəri-tə’ziyət və çehrələrində nişani-müsibət. Giribanları çak və didələri nəmnak. Təzərrö’lə ayıtdım: "Ey əizzeyi-Bəni-İsrail, nə vaqe’ oldu ki, surəti-halınuz mütəğəyyir mülahizə olunur?". Dedilər: "Ey Əziz, bu gün cəm’i-əşya əzaya məşğuldur, zira nəqdi-Xatimül-Mürsəlin şəhid olmuşdur və ol məzlumun səri-mübarəkin bədəni-lətifindən cüda qılub hala bu məqama gətirmişlər. Ey Əziz, əgər səadəti-baqi muradın isə Həbibullaha iman gətirüb, Həzrəti Hüseynin səri-mübarəkin ziyarət edüb bizim səlamımızı yetür". Kəlamati-şirinlərin kəmali- e’tiqadla istima’ etdikdən sonra ayıtdım: "Ey qüdəmayi-Bəni-İsrail, təzayüdi- e’tiqad üçün bir sərriştə muradımdır". Dedilər: "Ey Əziz, hala bu qəl’ə qapusında Əhli-Beytdən bir cariyə Şirin nam gəlüb müntəzirdir. Və ol cariyə divaniqəzadan sənin təzvicinə müqəddər olubdur. Ana istiqbal edüb, həqiqəti-hal andan mə’lum edüb, anınla xidmətlərinə müşərrəf olasan". Şirin ol kəlimatdan xoşhal olub ayıtdı: "Ey Əziz, hər nə dedin, əyni-səvab və məhzi-məsləhətdir. Əmma bənim əqdim Şəhrbanu icazətinə mövqufdur". Pəs, Şirin həm ol saət müraciət qılub Şəhrbanuya əhval ərz etdikdə cəmi’i-Əhli-Beyt vaqif olub, mübahatlar qılub şükr etdilər. Əmma sübhdəm ki, Musayi-xurşidi-aləmtab əsayi-şüa’lə dəryayi-nilguna güzar etdi və şə’şəeyi-yədi-beyzayi-sübhi-sadiq Turi-kuhsarı sərasər tutdu, Əziz bin Harun qəl’ədən yenüb müstəhfizlərə bin dirəm rüşvət verüb, xidməti-Əhli-Beytə icazət alub, bin altun Həzrəti-İmam Zeynəlabidinə nəzr təriqiylə mühəyya qılub və xəvatini-hərəmsərayi-risalətin hər birinə bir münasib töhfələr mürəttəb [edüb] xidmətlərinə müşərrəf oldu və iman gətürdi. Və Həzrəti-Hüseynin səri-mübarəkin ziyarət edüb Musa və Harun səlamın yetürdikdə Həzrəti-İmamın səri-sahibsəadətindən bir avaz gəldi ki, "Səlamu’llahi əla nəbiyyina və əleyhim". Əziz ayıtdı: "Ya İmam, bana təriqi-hidayət irşad et". Səda gəldi ki: "Ey Əziz, çün müsəlman oldun, hidayət buldun. Və çün Əhli- Beytimə hörmət qıldın və ənbiya səlamın yetürdin, silsileyi-intisabimizə daxil oldun". Əziz dua qılub müraciət qıldıqda Şəhrbanu Şirinə ayıtdı: "Əgər rizayi-şərifimizi istərsən, Əzizi qəbut et". Şirin Şəhrbanu icazətiylə Əzizi qəbul edüb anınla rəvan oldu. Şe’r: Səadət nişanı budur kim, yəhud Olur əhli-din, əhli-tüğyan ikən. Şəqavət dəlili budur kim, şəqi Qılır tərki-din, əhli-iman ikən. Həzrəti-İmam, İsmail Əbul-Hünuqdan rəvayət edər ki, şühəda başların əlli mübariz hər gecə mühafizət edərlərdi. Bən ki, ƏbulHünuqam, bir gecə anlarınla həmrah olub, anlar yuxuya varub, bən bidar qaldım. Gördüm ki, bin gəndümgun kimsənə libasi-kafurfamla giryangiryan Həzrəti-Hüseynin başı olan sənduqa müqarin olub, ol sərimübarəki sənduqdan çıxarub, yüzün yüzünə sürüb fəğana başladı. Bən öylə təsəvvür etdim ki, sayir xəlqdəndir. Təhəvvürlə mütəvəccih oldum ki, ol başı əlindən alub yenə sənduqa buraxam. Nagah bir səda gəldi ki: "Ey biədəb, bu, Adəmi-Səfidir, cigərguşeyi-Mustəfa matəmin dutar". Bən ğərqeyi-dəryayi-təhəyyür olmuş ikən bir səda dəxi gəldi. Bir mö’təbər kimsənə dəxi peyda oldu. Dedilər: "Nuh Nəbidir". Və mütəaqib İbrahim və İsmail və İshaq və sayir ənbiya hazır olub, bir-bir başı ziyarət qıldılar. Cümləsindən sonra sədəmati-naləvü əfğanla gisuləri pərişan və didələri giryan Həzrəti-Rəsulullah, cəmaəti-səhabeyikübar və Heydəri-Kərrar, İmam Həsən və Həmzə və Cə’fəri- Təyyarla gəlüb hazır olduqda mülahizə qıldım, asimandan bir kürsiyi-nurani nazil olub, Həzrəti-Rəsul ol kürsi üzərinə qərar dutub, sayir ənbiya ətrafinda mütəməkkin olub əzaya iştiğal etdilər. Ol hala müqarin gögdən firiştə yendi. Bir əlində tiği-bürran və bir əlində əmudi-atəşinkəran. Sənduq müstəhfizlərinə həmlə qıldıqda bən qayəti-vəhmdən fəryada gəlüb ayıtdım: "Ya Rəsulullah, bən ikrahla bunlara rəfaqət qılmışam, haşa ki, düşməni-xanədani-Rəsul olam. Həzrəti Rəsul bəni mən’ilə xilas etdi, əmma rüxsarimə bir təpançə urdu ki, anın əsərindən tərəfi-rüxsarım siyah oldu. Sabah olduqda ol rəfiqlərimdən [bir] əsər görmədim, bir neçə xirməni-xakistərdən qeyri. Bu xəbər Şimri-Zilcövşənə yetüb, bəndən ki, Əbul-Hünuqam, həqiqət sual etdikdə müşahidə qıldığum əhvalı təmam şərh etdim. Ləşkəri-müxalif ol halı mə’lum edüb əvaqibiümurlərinə ittila’ buldular, əmma nə çarə? Şe’r: Hər əməl bir cəzaya qabildir, Ey xoş ol ki, səvaba mayildir. Netə kim, gül olur tikəndən yeg, Gül tikəndir, tikən tikəndən yeg. Əbu Səid Diməşqidən nəqldir ki, demiş: "Bən ol cəmaətlə Şam yolunda rəfiq idim. Həvaliyi-Diməşqə yetdikdə bu xəbər şaye’ oldu ki, Müseyib Qə’qayi- Xüzai bir ləşkər mürəttəb edüb, şəbixun urub başları almaq tədarükündədir. Rüəsayi-ləşkər müztərib olub ol səhrada bir deyr gördülər. Mütəhəssin olmaq üçün ol deyrə mütəvəccih oldular. Rahibi-deyr ayıtdı: "Ey qövm, siz nə tayifəsiz və bu başlar kimlərindir və bu deyrə gəlməkdən muradınuz nədir?". Ayıtdılar: "Biz əskəri-Yezidiz və bu cəmaət xürüc etmişlərdi, siyasətə yetirdik. Və hala istima’ olundu ki, cəmi’i-müxaliflər qəsdi-şəbixun etmişlər, bu deyrə mütəhəssin olmaq istərüz". Rahib ayıtdı: "Bu deyrdə izdihami-əskər vüs’əti yoxdur. Münasib budur ki, əsirləri və başları hisara salub, ləşkər dışrada dura". Şimrilə’in bu səlaha razı olub, başları bir sənduqa qoyub, möhr edüb, deyr içində bir müstəhkəm səraya salub qapusuna qüfl urdurdu və Həzrəti-İmam Zeynəlabidin və baqiyi-Əhli-Beyt üçün dəxi ol deyrdə bir münasib mənzil tə’yin etdirüb, ol canibdən təsəlli olub ləşkərlə dışrada aram dutdu. Şəbhəngam ki, deyri-binayi-fələk müddə’i-möhreyi-mehrirəxşan olub sipahizəlami- qirfam misali-ləşkəri Şam ətrafi-fələkdə qərar dutdu və rahibi-hinduyizəngirəngi- şəbsənduqi-zərrini-afitabı deyri-sipehri-minada nihan etdi, nisfileyldə rahib bidar olub gördü ki, sənduq olan sərayın rövzənlərindən nur lame’ olur. Mütəhəyyir olub bir rövzənədən nəzər qıldıqda gördü ki, səqfi-səray şəqq olub, şikafından bir əmari çıxub ol əmaridən bir neçə xatun ki, tarimi’cərlərindən mədudi-şüai-xurşid kibi ənvari-iffətü ismət füruzandı və pərtövi-ənvaritəl’ətlərində sayəvar zülməti-fəsadü fitnə gürizandı. Anlara mütəaqib bir xatun dəxi bə’zi mütəhhəratla zahir oldu ki, ləm’eyi-nuri-səlahindən müqəddəm gələnlər pərdeyiixtifaya girdilər. Rahib mütəğəyyir ikən nida gəldi ki: "Ey biədəb, nəzzarə qılma ki, bunlar müxəddərati-pərdeyi-iffətdirlər. Bunlar xəvatini-səra-pərdeyi- ismətdilər. Müqəddəm gələnlərin biri Sarəzövceyi-Xəlil, biri Hacərdir, valideyi-İsmail. Biri Xədiceyi-Kübradır, zövceyi-Həbibi-Məliki-Cəlil, biri Asiyədir, zövceyi-Fir’ovni-əlil və bunlardan sonra gələn Fatimeyi-Zəhradır". Əgərçi rahib nəzər qılmazdı, əmma istima’ edərdi ki, derdi: "Əssəlamu əleykə əyyuhə’l-məzlum, əssəlamu əleykə əyyuhə’l-məhmum, əssəlamu əleykə əyyuhə’l-məğmum". Və sayir xəvatin ana mürafəqət qılub növhə qılırlardı. Bir zəman əza tutub qayib oldular. Rahib bu haldan mütəəssir olub, biixtiyar çirağ yaxub, ol sarayın qüflün sındırub, Həzrəti-İmamın başın sənduqdan çıxarub, müşkü gülabla yuyub, bir təbəq üzərinə qoyub bünyadi-təzərrö’ etdi ki: "Ey sərvəri-aləm, İmdi bildim ki, sən ol tayifədənsən ki, peyğəmbərlərimiz qüdumişərifindən və’də verüb mütabiətin bizə lazım etmiş. Filhal irşadi-yəhud məsləhəti üçün Həzrəti-İmamın ləbi-mübarəki mütəhərrik olub, göftara gəlüb ayıtdı: "Ey rahib, "Əna məzlumun, əna məhmumun, əna məqtulun, əna qəribun, ənəbnə’l-Mustəfa, ənəbnə’l-Murtəza". Şe’r: Mən ruhi-rəvani-Mustəfayam, Bən rahəti-cani-Murtəzayam. Məzlumü qəribü zarü heyran, Məqtulü şəhidi-Kərbəlayam. Rahib bu kəraməti görüb, övladü ətbain hazır edüb, əhvala müttəle’ qılub, yetmiş nəfər nəsrani ittifaqla Həzrəti-İmam Zeynəlabidin hüzurinə gəlüb həm ol gecə müsəlman oldular və icazət istədilər ki, çıxub ləşkərə şəbixun edələr. Həzrəti-İmam rüxsət vermədi ki, anlarun zəvalinə və’də irməmişdir. Sabah olduqda ləşkəri-Şimr anları çıxarub, ahəngi-rah edüb, Əsqəlan nam şəhrə yetdilər. Yə’qub Əsqəlani hərbi-Kərbəlada daxili-əskər idi. Filhal şəhrə ayin bağladub, xəlqin istiqbala çıxarub, məcalisi-xəmrü ləhv mürəttəb qıldırub, Şimri ləşkəriylə alub gəlirkən Bəriri-Xüzai ticarət təriqiylə anda idi. Bu əhvala müttəle’ olduqda istiqbala çıxub seyr edərkən Şimrə müqabil oldu. Gördü ki, mübahat edüb gəlür. Bərir ayıtdı: "Ey bədbəxt, bu kimin başıdır ki, məhçeyi-ələm etmişsən?" Şimri-lə’in andan müxalifət fəhm edüb mülazimlərinə hökm etdi, ol məzlumu məcruh edüb bıraxdılar. Rəvayətdir ki, ləşkər getdikdən sonra Bərir durub hər tərəf tərəddüd edərkən bir cəmaətə yoluxdu ki, fəryadü fəğan edərlər. Ayıtdı: "Ey qövm, bu gün bu şəhrin xəlqi şadü xürrəm ikən nə əcəbdir ki, siz məhzunsuz?". Dedilər: "Biz mühibbi-xanədani-Rəsuluz, Hüseyn üçün matəmdəyüz". Bərir ayıtdı: "Ey qövm, əgər qövlünüzdə sadiqsiz, gəlin canımızı fədayi-Əhli-Beyt edəlim". Ol cəmaət ittifaq edüb, yüz on nəfər mücahid cüm’ə günü xüruc edüb, xətibi öldürüb izhari-məhəbbəti-Əhli-Beyt qıldılar və hekayətləri əksəri-təvarixdə məsturdur. Əlqissə, ləşkəri-Yezid mənazilü mərahil qət’ edüb və hər mənzildə bir kəramət və hər mərhələdə bir işarət görüb şəhri-Diməşqə qərib olduqda və xəbəri-vüsulları xassü ammə şüyu bulduqda Yezidi-pəlid vaqif olub, məsnədi-hökumətinə ənvai-təkəllüfatla zibü ziynət verüb və məclisi-eyşü işrət mürəttəb qılub, cəmi’i-ərkani-həşmət və ə’yani-hökuməti əlbiseyi-faxir və əsbabi-mülukanə ilə müzəyyən olub bargahinə cəm’ oldular və təmamiyi-xəlqi-şəhr tərki-müamilət edüb nişatü sürurla təmaşa üçün istiqbala təvəccöh qıldılar. "Kənzül-Ğəraib"də Əbul-Əbbas, Səhli-Saididən nəql etmiş ki, bən təriqi-ticarətlə ol zəmanda Şamda idim. Gördüm ki, bir gün kusibəşarət urulub, xəlqişəhr nişata məşğul oldular. Güman etdim ki, məgər eydləridir. Birisindən sual etdim ki, aya, səbəbi-nişat nədir? Dedi: "Ey şeyx, bu gün Yezid müxaliflərinün başları gəlir, nişat anınçündür". Dedim: "Ey əziz, nə dərvazədən gətürirlər?". Dedi: "Dərvazeyi-səadətdən". Rəvan oldum, kəndümi ol qovğada Əhli-Beytə yetürdim və ol başları gördükdə ixtiyarsız fəryada gəldim. Fəryadımı eşitdikdə hövdəcdən bir avaz eşitdim ki, bana dedi: "Ey pir, səbəb nədir ki, cəmi’i-xəlq xəndan olan əyyamda sən giryansan?". Dedim: "Ey əfifə, sən kim olursan?". Dedi: "Bən Səkinə binti Hüseynəm". Dedim ki, ey gövhəri-xəzaneyi-ismət, bən SəhliSaidəm, səhabeyi-Rəsulullahdan və bu diyara qərib vaqe’ olmuşam. Dedi: "Ey Səhl, sən mühibbi-Əhli-Beytsən, bir tədbir et ki, bu nizədarlar ki, şühəda başlarun tutmuşlar, bizdən bir miqdar mübaidət qılalar. Ola ki, xəlqin hücumu başlar tamaşasına olub, hövdəcimütəhhərati-Əhli-Beyt nəzəri-naməhrəmdən məhfuz ola". Bu xidməti eyni-səadət bilüb, nizədarların sərdarına bin altun qəbul etdirdim ki, bir miqdar ol başları xəvatini-Hərəm əmarilərindən müqəddəm yürüdələr. Rəvayətdir ki, ləşkəri-Kufə şühəda başların məş’əli-pürnur kibi nizələr üzrə tərtib edüb və müxəddərati-Əhli-Beyt əmarilərin qönçeyi-gülbün kibi naqələr üzrə mürəttəb qılub, bir-birinə mütəaqib rəvan edüb və baqiyi-ləşkər əqəblərincə səf çəküb ələmlər və bayraqlar cövlana gətirüb, sədayi-nəfir, naleyi-kus və qülqüleyi-nay asimana yetürdilər. Sübhdəm ki, cəlladi-fələk möhreyi-xurşididirəxşanı səri-bitən kibi nizeyi-məddi-şüa üzrə təmaşagahi-əhlialəm qıldı və rimahi-səbzeyi-növxiz üzrə üqudi-şəbnəm rüusişühəda kibi cilvəgər oldu, şəhrə girib izdihami-əvamdan vəqti-əsr qəsri-əmmarəyə füpsəti-vüsul buldular. Dərvazeyi-qəsrə yetdikdə başları nizələrdən endirüb və müxəddərati-Əhli-Beyti hövdəclərdən çıxarub Yezidin bargahinə mütəvəccih oldular. Əmma ŞimriZilcövşən hiylə edüb Həzrəti-İmamın səribasəadətin Bəşir bin Malik əlinə verdi ki, əgər bu xidmət məqbul olmazsa, kəndü ihanət çəkməyə. Bəşiri-bədbəxt ol səri-pürsəadəti Yezidin məclisinə gətürdikdə mübahatla bir rəcəz ağaz etdi. Şe’r: Əmlə’u rikabi fizzətən və zəhəbən, İnni qətəltu’l-məlikə’l-mühəzzabə. Qətəltu xəyrə’n-nasi ummən və əbə, Və əşrəfə’l-aləmi cəm’ən həsəbən. Yezid bu kəlimatdan infial bulub mütəğəyyir oldu, dedi: "Ey bədbəxt, çün bildin ki, İmam Hüseyn bu sifatla mövsufdur, nişə qətl etdin?". Filhal buyurdu ki, dəf’i-məzənnə üçün anı qətl etdilər. Pəs, Yezid ümərayi-Kufəyə mütəvəccih olub surəti-vaqiəyi sual etdikdə Züheyr bin Qeys ağazi-təkəllüm qılub ayıtdı: "Bu şəxs bə’zi əqvamıyla Kərbəlaya gəldikdə bey’ət ərz etdik, qəbul etmədi. Qətl edüb, başların gətürdik". Yezid bir zəman mütəfəkkir olub buyurdu ki, "Həzrəti-İmamın səri-mübarəkin bir təbəqdə qoyub hüzurinə gətürdilər". İttifaqən ol bidövlətin dəxi Übeydullahi-Ziyad kibi əlində bir qəsəbə vardı, anınla mübarək ləbü dəndanına işarət etdikdə ƏbulMüəyyədi-Xarəzmidən nəqldir ki, Təmir bin Cündəb ol məclisdə idi. Mütəhəmmil olmayub ayıtdı: "Qətə’əllahu yədəkə". Ey biədəb, bu mülaəbə qıldığun ləbü dəhən mülsəmi-Həzrəti-Rəsulullahdır". Yezid qəzəbnak olub ayıtdı: "Ey Təmir, hörməti-söhbəti-Rəsul olmasaydı, sənə siyasət edərdim". Təmir ayıtdı: "Ey bədbəxt, söhbəti-Rəsulullahın hörməti olub, övladının hörməti olmamaq nə munasibdir?". Hüzzari-məclis bu kəlimatdan mütəəssir olub, Yezid fitnədən təvəhhüm edüb, Təmiri məclisdən ixrac etdürüb qeyr kəlimata məşğul oldu. Əbul-Məfaxirdən nəqldir ki, bir yəhudi ticarət təriqiylə Şama gəlüb İttifaqən ol gün məclisdə hazır idi. Sual etdi ki, bu nə başlardır? Yezid ayıtdı: "Bu bir kimsənədir ki, bana xüruc etmişdi?". Yəhudi ayıtdı: "Bu şəxs kəndüsində bir ləyaqət mülahizə qılmasaydı, xürüc etməzdi". Yezid ayıtdı: "Bəli, Hüseyn bin Əlidir, nəbireyi-Həzrəti-Nəbidir". Yəhudi fəryada gəlüb ayıtdı: "Ey Yezid, bənimlə Davud arasında yetmiş qərn təcavüz edübdür, hənuz bana yəhudilər tə’zim edərlər. Məhəmmədi-Qüreyşi dün fövt oldu, bu gün övladına qəsd edərsiz?! Bu nə dindir?!". Yezid qəhr edüb ayıtdı: "Ey yəhudi, əgər Həzrəti- Rəsuldan azari-əhli-zimmə məmnu’ olmasaydı, səni qətl edərdim". Yəhud ayıtdı: "Ey əhməq, bir yəhud üçün müxasimə qılan Vacibülvücud Rəsulu üçün xəsm olmazmı?". Yəzid qəzəbnak olub qətlinə əmr etdi. Yəhudi filhal Hüseynin səri-mübarəkin müxatəb qılub ayıtdı: "Ya Əba Əbdullah, şəhadət verəsən ki, sidqipakla müsəlman oldum". Yezid ayıtdı: "Ey yəhudi, xövfi-qətldir səni müsəlman edən, İslamına nə e’tibar?". Yəhudi ayıtdı: "Ey Yezid, müsəlmanların İmamın qətl etdin. Əgər bir növmüsəlman qətl etsən nə lazım gəlir? Bən dəxi bu səadətə talibəm ki, daxili-firqeyi-şühədayi-Kərbəla olam". Filhal ol növmüsəlmanı şəhid etdilər. Rəhmətullahi əleyh. Kitabi-"Rəbiül-Əxbar"da məsturdur ki, Əbdülvəhab nam bir tərsa risalət təriqiylə Rum diyarından gəlüb ol məhfildə hazır idi. Həzrəti İmamın rüxsari-şərifin görüb, ahi-cigərsuz çəküb ayıtdı: "Bən Həzrəti- Rəsulun əyyami-həyatında ticarət rəsmiylə Mədinəyə getmişdim. İstədim ki, Həzrəti-Rəsula bir töhfə nəzr edəm. Səhabədən istifsar etdim ki, Həzrəti-Rəsul nə cinsə talibdir. Dedilər: "Təb’i-mübarəki ətriyyata rağibdir". İki nafeyi-müşklə bir miqdar ənbəri-əşhəb ol Həzrətə töhfə ilətdim. Ümm Sələmə sərayində idi. Buyurdu ki, ey əziz, ismin nədir? Dedim: "Əbdülvəhab". Dedi: "Ey Əbdülvəhab, əgər dini-İslamı qəbul edərsən, töhfəni qəbul edərəm". Simayi-mübarəkindən bana mə’lum oldu ki, Həzrəti-İsa və’də qılan Peyğəmbər oldur. Filhal əsəri-iltifatla müsəlman oldum və bir müddətdir ki, imanımı ixfa qılub diyarımda əmri-vəzarətə məşğulam. Həqqa ki, ol gün ki, Həzrəti-Rəsul hüzuri-şərifində idim, bu əziz ki, hala səri-mübarəki zillətlə hüzurindədir, tifl idi. Nagah hazır olub, Həzrəti-Rəsulullah anı bağrına basub, rüxsarın rüxsarına sürüb derdi ki, Vacibülvücud rəhmətindən binəsib olsun ol bədbəxt ki, sənin qətlinə riza verə. Bir gün dəxi Həzrəti-Rəsulla məscidi-came’də idim. Bu əziz ulu qarındaşıyla gəlüb dedilər: "Ya cəddah, qüdrət təfavütində birbirimizlə niza’muz var. Hala müddəamuz budur ki, hüzurində müsariə qılub hər kimin qüdrət və qüvvəti mə’lum ola". Ol Həzrət təbəssüm edüb ayıtdı: "Ey nurididələr, müsariə etmək sizdən münasib degil. Əmma xətt yazın, hər kimin hüsni- xətti ziyadə olsa, ol qalib ola". Şəhzadələr qəbul edüb hər biri bir xət yazub Həzrəti-Rəsula ərz etdilər. Həzrəti-Rəsul heç birinin xatiri məlul olmamaq məsləhəti üçün ayıtdı: "Ey cigərguşələr, xəttinizi Əliyyi-Muritəzaya göstərün, ol təmyiz etsin". Şəhzadələr xəttlərin Mürtəzaya göstərdikdə ayıtdı: "Ey seyyidlər, validənizə ərz edün, ol təmyiz etsün". Həzrəti-Zəhraya ərz olduqda ayıtdı: "Ey məxdumzadələr, bənim xət elmindən vüqufim yoxdur, əmma bir neçə danə lö’lö’ə malikəm, sizə nisar edəyim. Hər kim əksər cəm etsə, ol qalibdir". Fatimə ol gövhərləri ol gövhərlərə nisar edüb şəhzadələr cəm’ etməgə təvəccöh qıldıqda HəzrətiRəsuldan istima’ etdi ki, Həzrəti-İzzət Cəbrailə əmr etdi ki, ey Cəbrail, yer yüzünə enüb bu lö’lö’ləri müsavi mütəqəssim et. Qoyma ki, təqsimində təfavüt bulunub birisinin xatirinə qübari-ələm irişə. Hərgah ki, Həzrəti-İzzət, Mustəfa, Murtəza və Zəhra anlara məlalət rəva görməyələr, zəhi bədbəxt ki, birin zəhrlə həlak edüb, birin tiğisifasətə müstəhəqq görələr. Şe’r: Ey də’viyi-səadəti-İslam edən güruh, Haşa ki, qətli-Ali-peyəmbər rəva ola?! Vay ol lə’ini-müdbirə kim su’i-fe’l ilə Məhşər günündə xəsmi anın Mustəfa ola. Əhli-məclis bu hekayətdən mütəəssir olub fəryada gəlməgin Yezid ayıtdı: "Ey Əbdülvəhab, kəlimatın səbəbi-fitnə olur. Əgər hörməti-risalət lazım olmasaydı, sənə siyasət edərdim". Əbdülvəhab ayıtdı: "Ey bədbəxt, hörməti- Rəsuli-Xuda lazım olan yerdə anın övladına necə lazım olmaz?". Yezid mülzəm olub buyurdu, anı məclisdən çıxardılar. Andan sonra hökm etdi ki, Əhli-Beytdən bə’zi kimsənə hazır edələr. Ümm Külsüm, Zeynəb və İmam Zeynəlabidin hazır olub pərdə altından Zeynəbin nəzəri-mübarəki Həzrəti-İmamın rüxsari-şərifinə düşdü. Biixtiyar fəryada gəlüb ayıtdı. Şe’r: Ey fələk, şərm et, nə bid’ətdir ki, bünyad eylədin, Xanədani-Əhmədi-Muxtara bidad eylədin. Əhli-Beyti-Mustəfaya bin sitəm gördün rəva, Ta Yezidi-pürcəfanın könlüni şad eylədin. Bu nə fikri-batilü əndişeyi-bihudədir Kim, yıxub bin Kə’bə bir bütxanə abad eylədin. Ey Yezidi-pürcəfa, hər kimsə bir ad eyləmiş, Sən dəxi bu zülm ilə aləmdə bir ad eylədin. Yezid ayıtdı: "Bu kimdir?". Dedilər: "Həmşireyi-Hüseyn bin Əlidir". Ümm Külsüm dəxi bir canibdən xüruşa gəlüb ayıtdı: "Ey Yezid, rüxsət ver ki, Həzrəti- Hüseynlə bir dəxi mülaqat edüb vida’ edəm". İcazət hasil edüb, ol səri-mübarəki əlinə alub, rayiheyi-gisuyi-müşkbarindən bir zəman bihuş olub özünə gəldikdə ayıtdı: "Ey Yezid, ümidvaram Vacibül-vücud dərgahından ki, əzabi-axirətdən müqəddəm əzabi-dünyaya giriftar olub muradına yetməyəsən". Yezid ayıtdı: "Ey xatun, gördünüzmü ki, də’vayi-kazibiniz nə nəticə verdi?". Ümm Külsüm ayıtdı: "Ey Yezid, "İnnə’l-munafiqinə la-kazibunə", münafiqlər kazibdirlər. "Və yu’əzzibul-munafiqinə və’l munafiqati" və Həqq münafiqləri müəzzəb edər. Əlminnətu lillah ki, biz xanədani-nübüvvətü vilayətüz". Yezid anlardan münhərif olub İmam Zeynəlabidinə təvəccöh edüb ayıtdı: "Bu kimdir?". Dedilər: "Əli İbn Hüseyn". Yezid ayıtdı: "Əli İbn Hüseyn məqtul oldu". Dedilər: "Ol Əliyi-Əkbərdir, Bu bimardı". Yezid ayıtdı. "Ey Zeynəlabidin, Hüseyn istid’a qılurdu ki, minbərdə cilvə qıla və xütbələr bəyan edə. Əl-minnətu li’llah ki, cilvəgahi rü’usi-rimah oldu və bənim dövlətim anı məqhur və məxzul qıldı". İmam Zeynəlabidin ayıtdı: "Ey Yezid, binayi-minbər bənim əcdadımdandır, ya sənin? Və rəsmi-xütbə bizim canibimizdəndir, ya sənin tərəfindən? Ey Yezid, dövlət dövləti-üxrəvidir və ol bizə müyəssərdir və səadət səadəti-baqidir və ol bizə müqəddərdir. "Və’lləzinə hacərü fisəbil’illahi summə qutilu əvmatu ləyərzuqənə-humullahu rizqən Həsənən". Ey qafil, sənə dəxi etdigin əməl cəzası ənqərib ayid olmaq müqərrərdir. "Və mən yəqtulə mu’minən mutə’əmmidən fə’cəzauhu cəhənnəmə xalidən fiha". Şe’r: Ey ki, hərgiz qılmayub əndişə ruzi-Həşrdən, Səyyi’ati-məhzdir peyvəstə əf’alın sənin. Ol zəman kim Mustəfa xəsm ola, hakim Kirdgar, Sən dəxi bişək bilürsən kim nolur halın sənin. Yezid anın kəlimatindən qəzəbnak olub qətlinə hökm etdi. Ümm Külsüm və Zeynəb fəryada gəlüb ayıtdılar: "Ey zalim, bu tifldən qeyr xanədani-nübüvvətdə sahibi-vilayət qalmadı. Bu nə zülmi-sərihdir?". Şe’r: Unadikə ya cəddahu, ya xəyrə Mursəlin, Huseynukə məqtulun və nəslukə zayi’in. Yezidə bu kəlimatdan hövl qalib olub, İmam Zeynəlabidinin qətlindən təcavüz edüb, hüzurinə gətirüb, oğluna müqarin məqam tə’yin edüb ayıtdı: "Ey Zeynəlabidin, bənim oğlum səninlə qərindir. Anınla müsariə etməgə qadirmisən?" İmam Zeynəlabidin ayıtdı: "Müsariə səhldir, əmma hər birimüzə əlinə aləti-cərihə verüb hökm et, mücadilə qılalım. Qalib olan məğlubu qətl etsün". Bu təkəllümdə ikən sədayi-nəqareyi-növbət çıxub bargaha zəlzələ buraxdı. Yezidin oğlu ayıtdı: "Ey Zeynəlabidin, bu bənim atam növbətidir, qanı sizün növbətinüz?". Zeynəlabidin ayıtdı: "Bir miqdar səbr et". Nəqarədən sonra müəzzin nə’reyi-"Allahu əkbər" çəküb məsame’i-hüzzara qülqülə bıraxdıqda Zeynəlabidin ayıtdı: "Ey nütfeyi-Yezid, bu bizüm növbətimizdir ki, təğəyyürü təbəddül bulmaz". Şe’r: Növbəti-hökmi-müluk eylər qəbuli-intiqal, Şər’dir ol hökm kim yoxdur ana mütləq zəval. Qət’ bulmaz rişteyi-peyvəndi-Ali-Mustəfa, Gərdəni-üqbaya salmışdır kəməndi-ittisal. Həzrəti-İmam Zeynəlabidinin hüsni-fəsahətindən Yezidə rə’şə düşüb ayıtdı: "Ey fərzəndi-Hüseyn, nə hacətin var isə, bəndən istid’a qıl". İmam ayıtdı: "Qatili-Hüseyni bana təslim et, cəzasına yetirəyim". Yezid rəf’i-məzənnə üçün Kufə sərdarların cəm’ edüb ayıtdı: "Kimdir Hüseynin qatili?". Dedilər: "Xəvli bin Yeziddir". Xəvli bin Yezidi hazır edüb sual etdikdə ayıtdı: "Haşa ki, qətl etmiş olam, lə’nət anın qatilinə!". Əlqissə, çox mübaliğə və münaziələrdən sonra dedilər: "Şimri-Zilcövşəndir". Şimrdən sual olunduqda ayıtdı: "Ey əmir, Hüseynin qatili bən degiləm". Yezid ayıtdı: "Pəs kimdir?" Şimr ayıtdı: "Ol kimsənədir ki, təhiyyeyi-əsbab edüb, hökmlər irsal edüb, ləşkər göndərüb bu əmrə mübaşir oldu". Yezid bu sözdən münfəil olub ayıtdı: "Lə’nət sizə və əf’alinizə, bən Hüseynin qətlinə razı degildim". Həzrəti-İmam Zeynəlabidinə ayıtdı: "Bundan qeyr hacət təmənna qıl". İmam ayıtdı: "İcazət ver ki, Əhli- Beytlə mütəvəccihi-Mədinə olub, cəddi-büzürgvarım türbəti üzərində mücavir olam". Yezid ayıtdı: "Bu hacət icabətə məqrundur, bir hacət dəxi istə". İmam ayıtdı: "Bu gün cüm’ə günüdür. Rüxsət ver ki, minbərə çıxub bir xütbə bəyan edəm". Yezid ayıtdı: "Bu istid’a dəxi məqbuldur, əmma bir şərtlə ki, axiri- xütbədə mənaqibi-Ali-Əbu Süfyan bəyan edəsən". Pəs, münadilər salub, cəmi’iəhli- Şamı məscidi-came’də hazır edüb, ibtidayi-halda əhli-Şamdan bir xətib minbərə çıxardı ki, həmdü sənadan sonra sitayişi-Ali-Əbu Süfyan və məzəmməti-Ali-Əbu Turab edüb, övliyyəti-Yezid və bütlani-Hüseyn xüsusunda mübaliğələr qıldı. Həzrəti-İmam Zeynəlabidin mütəhəmmil olmayub ayıtdı: "Ey xətib, xəta qıldun ki, rizayi-xəlqi qəzəbi-Xaliqə ixtiyar etdin". Şe’r: Ey xətibi-süstrə’yü səxtrüyi-biədəb, Daməni-napak ilə aludə qıldun minbəri. Mədhi-əhli-zülm ilə qıldun Xudayı xəşmnak, Tə’ni-Al etdin, məzəmmət eylədin Peyğəmbəri. E’tibari-dövləti-dünyayi-fani səhldir, Noldu, ey zalim, neçün yad eyləməzsən Məhşəri?! Xatibin təərrüzündən sonra ayıtdı: "Ey Yezid, icazət ver, bən minbərə çıxub həsbülvaqe’ bir xütbə bəyan edəyim". Çün Yezid bilirdi ki, izhari-həqiqətdən infial çəkmək lazım gəlür, təğafül qılub riza vermədi. Əmma hüzzari-məclis iltimas etdilər ki, əhli-Hicazın fəsahətin istima’ etmək muradımızdır. Çox mubaliğədən sonra icazət verüb, Həzrəti-İmam minbərə çıxub, məsnədi-Rəsulu vücudişərifiylə münəvvər qılub bir xütbeyi-bəliğ əda qıldı ki, kəməndi-diqqəti-idraki- nəzər küngüreyi-eyvani-övsafına yetmək dayireyi-imkana girməz və dəryayi-təfəkkür məzmunü ibarətində əqlisərasimeyi-sahilə ehtimal verməz. Bədaye’i-ibaratında əsnafilətayifi-məlikiyyə möhtəvi və lətayifi-məzmununda əsrari-zərayifimələkutiyyə möntəvi. Şe’r: Təsəlsüli-kəlimati kəməndi-qeyd qılub, Fəzayi-ərseyi-göftarı seydgahi-üqul. Bəlağətində əyan sirri-hikməti-Qur’an, İbarətində müəyyən rümuzi-şər’i-Rəsul. Şərayiti-həmdü sənadan sonra bir moizə bəyan etdi ki, ləzzəti-istima’indən nüfusü üquli-hüzzari-məclisü rişteyi-əlaqeyi-əvalimi-cismaniyyədən münqəte’ qalub qərqeyi-dəryayi-hüzuzati-ruhani oldular və ərvahi-qülubi-sükkani-məhfil şərabi-idrakından sərməst olub, zövqi-tənə’ümati-həzayiri-qüdsiyyə hasil qıldılar. Filvaqe’, bir kəlami- hikmətamiz ki, məhzi-dərdi-dil və nəhayəti-cigərdən münbə’is ola, sirayəti müqərrərdir və bir cövhəri-təkəllüm ki, sədəfiismətü iffətdən çıxub iqtizayi-izhar qıla, ədəmi-hüsni-qəbul namutəsəvvərdir. Əlqissə, siğəri-sinnilə kəmali-fəsahət və nəhayəti-bəlağətin mülahizə qılub, cəmi’i-əhli-məclis məftunü mö’təqid olduqda əhsəni-əsvatla nida qıldı ki: "Ey qövm, bənəm varisimüsafiri-fəzayi "Subhanə’lləzi əsra biəbdihi leylən min’əlməscidi’l-hərami ilə’l-məscidəl’l-əqsa, bənəm mücavirihərəmsərayi-"Fə-kanə qabə qəvseyni əv ədna", bənəm dəndaneyimiftahi-"Ənə mədinətu’l-ilmi və Əliyyun babuha", bənəm məzmuni-ibarəti-" La əs’əlkum əleyhə’l-əcrə illa əl-məvəddəti fi’l- qurbə". Bənəm nütfeyi-xeyrüləslab, bənəm nüqaveyi-əhsənülənsab. Bənəm şükufeyi-bəharistani-ismət, bənəm gülbüni-qönçeyi-təharət. Bənəm cigərguşeyi- Fatiməti-Zəhra, bənəm miveyi-dili-Əliyyi-Murtəza. Bənəm nuri-dideyi-Həsəni- Muctəba, bənəm süruri-sineyi-şəhidi-Kərbəla. Məsnədi-xilafəti-mə’nəvi canibivalidi- büzürgvarimdən bana mövhubdur və səriri-səltənəti-suri canibivalideyialimiqdarımdan bana mənsubdur". Ol bülbüli-gülzari-fəsahət və ol tutiyi-şəkkəristani-bəlağətin kəlimati-hikmətasarın Yezidi-pəlid müəssir görüb, xəlqin təğəyyüriəqidələrindən ehtiraz edüb müəzzinə işarət qıldı, iqamət gətirüb Həzrəti-İmamın kəlimatın qət’ edə. Müəzzin ayağa durub ayıtdı: "Allahu əkbər". Həzrəti-İmam ayıtdı: "La şəkkə fihi və la-şubhətə və la-hey’in əkbərə minhu". Müəzzin ayıtdı: "Əşhədu ən-lailahə illallah". Həzrəti-İmam ayıtdı: "Əşhədu biha ləhmi və dəmi". Müəzzin ayıtdı: "Əşhədu ənnə Muhammədən Rəsulu’llah". Həzrəti-İmam əmameyişərifin fərqi-mübarəkindən alub, müəzzin önünə bıraxub, gisuyi-müənbərin pərişan edüb ayıtdı: "Ey müəzzin, bu zikr olan Məhəmməd həqqi üçün bir saət səbr et". Müəzzin xəmuş olduqda şahzadə rəxşi-fəsahət meydani-ibarətə bıraxub, hərarətiismət cür’əti-İmamət birlə ehtirazü ictinab etməyüb dedi: "Ey Yezid, bu Rəsuli-kərim ki, zikri zivəri-mənabirdir, aya, sənin cəddinmidir, ya bənim? Və bu sahibi-şə’ni-əzim ki, vəsfi virdi-əkabirü əsağirdir, aya, nə xəyali-qələt və əndişeyi-batildir ki, zəxarifi-dünyayi-bie’tibar üçün sərayi-aqibətin viran edüb nəqdi-Rəsulullahı təşnəvü heyran hədəfi-sihami-bəla və sipəri-tiği-cəfa qılub və müxəddərati-ƏhliBeyti naməhrəmlərlə şəhrdən-şəhrə gəzdirüb mübtəlayimöhnətiqürbət qıldun? Əgər xilqətində əsəri-İslam var isə, nədir bu istixfafinüqəbayi-İslam? Və əgər yox isə, nədir bu məscidü mehrab aludə qılub ibadəti-batilə qiyamü iqdam?". Yezid ol kəlimatdan kəmali-infial bulub, ayağa durub müəzzinə əmr etdi, iqamət gətürüb nəmaza məşğul oldular. Nəmazdan sonra dəf’i-məzənnə üçün cəmi’i-ümərayi-Şamü Kufəyi hazır edüb, anlara nifrinü nasəza deyib izhari-təəssüf qıldı ki, bən Hüseynin qətlinə razı degildim. Lə’nət Übeydullaha ki, bu əmri-qəbihə iqdam edüb bəni İraqü Şamda bədnam etdi". Şe’r: Degil ey süflə, asan qətli-Ali-Mustəfa qılmaq, Vəfa əhlin əsiri-bəndi-bidadü bəla qılmaq. Ədalət bağının gülbünlərindən qönçələr üzmək, Cəfa tiğiylə bir-bir başların təndən cüda qılmaq. "Kənzül-Ğəraib"də nəqldir ki, Yezid Əhli-Beytə kəndü sərayində bir mənzil tə’yin etmişdi. Həzrəti-İmam Hüseynin dört yaşında bir mə’suməsi olub, ol Həzrətin iltifatinə mö’tad idi. Ol Həzrət dərəceyişəhadət bulduqda hər gün mütəfəqqid olub sorardı ki, "Əynə əbi". Ənvai-firiblə təskin verirlərdi. Bu zəmanda ki, məqamları Yezidin sərayində idi, ol mə’sumə bir gecə validi-büzürgvarın vaqiəsində görüb, iztirabla bidar olub fəryad etdi ki, "Əynə əbi?". Ol növhədən Yezid bidar olub səbəb sual etdikdə ol mə’sumənin halın ərz etdilər. Yezid ayıtdı: "Hüseynin başın ana göstərsünlər, ola ki, təskin bula". Həzrəti-İmamın səri-mübarəkin bir təbəqdə ol mə’sumənin hüzurinə gətürdikdə dedi: "Bu nədir?" Dedilər: "Haza əbukə". Ol mə’sumə nəzər qıldıqda biixtiyar rüxsarın rüxsarinə sürüb, ahi-cigərsuz çəküb can tapşırdı. Müxəddərati-Əhli-Beyt ol halı görüb, təcridi-matəm qılub növhələr bünyad qıldılar ki, Yezidin sərayinə zəlzələ düşdü. Şe’r: Artırırsan, ey fələk, övladi-Peyğəmbər qəmin, Tazə eylərsən dəmadəm Əhli-Beytin matəmin. Tişeyi-bidad ilə hər dəm tökür bir daşını, Vəh ki, viran eylədin şər’in binayi-möhkəmin. Yezid ol əhvala müttəle’ olduqda Əhli-Beytə tə’zimlə tə’ziyət yetürdi. Əmma Ümm Külsüm Yeziddən icazət istədi ki, sərayiimarətdən xaric bir mənzil müqərrər edələr ki, Əhli-Beyt anda sakin olub fərağətlə əzaya məşğul olalar. Yezid müxəddərati-pərdeyi-ismət üçün xarici-sərayi-imarətdə mənzili-münasib tə’yin etdirüb əmr etdi ki, xəvatini-əkabir və əşrafi-Şam cəm’ olub anlarınla əzaya məşğul olalar. Əlqissə, məcmə’i-matəm mürəttəb olub, növhələr bünyad olunub mərsiyələr oxundu, bu ol cümlədəndir ki. Şe’r: Matət ricali və əfnə’l-məvtu-sadati, Və zadəni heyrətun min-bə’də adati. Ah kim, qıldı cəfa çərx vəfadarlara, Dağlar urdu dəmadəm dili-əfgarlara. Bunca mə’sumləri zarü giriftar etdi, Hiç rəhm eyləməyüb zarü giriftarlara. Məqtəli-Əbu Mihnəfdə məsturdur ki, Yezid Həzrəti-Zeynəlabidin ilə bə’zi xidmətkarlar qoşub, şühədanun başların Kərbəlada bədənlərinə mülhəq edüb gerü Şama müraciət qılanadək Əhli-Beyt üçün əsbabi-səfər mühəyya qılub, hər birinə münasib xəl’ətlər və hədiyyələr verüb, Həzrəti-İmam Zeynəlabidin gəldikdə Nü’mani-Bəşiri otuz mükəmməl mübarizlə xidmətlər üçün tə’yin edüb, riayətlərində mübaliğə qılub Mədinəyə irsal etdi. Nü’mani-Bəşir müxlisi- xanədandı. Mədinə yolunda Əhli-Beytin xidmətində kəmalisə’yi ehtimam zühura gətirüb nüzul və irtihalda təriqi-ədəb bir mərtəbədə riayət qıldı ki, xəvatini-Əhli-Beyt şakirü razı oldular. Mədinə qürbünə yetdikdə Ümm Külsüm Zeynəbə ayıtdı: "Ey həmşireyi-əzizə, Nü’manın ədayi-hüququ bizə lazım oldu, səlah nədir?" Zeynəb ayıtdı: "Ma-ləna şey’in illa hilyətuna" yə’ni hilyəmizdən qeyr nəsnəyə qüdrətimiz yoxdur". Pəs ə’zalərindən hilyələrin çıxarub, bir təbəqdə qoyub Nü’mana irsal etdilər ki, bu, xidməti-dünyadır. İnşa’allah, cəzayi- xidmətin axirətdə zahir olur. Nü’man ol hilyələri yenə gerü döndərüb təzərrö’ qıldı ki: "Ey xəvatini-hərəmsərayi-nübüvvət, əgərçi bu xidmət zahirən Yezid hökmüylə surət buldu, əmma həqiqətdə bənim məqsudumdu ki, bu xanədana nisbət bir xidmət bəndən zahir ola. Əlminnətü lillah ki, müyəssər oldu". Lillahi’l-həmd ki, şayisteyi-dərgah oldum, Mə’niyi-surəti-ixlasdan agah oldum. Aqibət mənzili-məqsuda yetərsəm nə əcəb, Əhli-e’cazü kəramat ilə həmrah oldum. Əlqissə, Əhli-Beytin təşrifindən xəbərdar olub, əhli-Mədinə zükurü ünas və siğarü kibar naləvü fəğanla istiqbal edüb, Həzrəti İmam Zeynəlabidin və xəvatini-Əhli- Beyti libasi-matəmdə giryanü pərişan görüb, sinələrin çak və didələrin nəmnak edüb derlərdi. Şe’r: Ey sipahi-münkəsir, noldu sipəhsalarınuz? Netdinüz sultanınız, billah, qanı sərdarınuz? Nişə olmuş lə’lgun lö’lö’i-abi-çeşminiz? Nişə rəngi-yasəmən dutmuş güli-rüxsarınuz? Netdinüz ol şəhriyari-mə’dələtasarı kim, Lütfi olmuşdu ənisü munisü qəmxarınuz?! Əlqissə, Mədinəyə qülqüleyi-əhli-əzadan bir zəlzələ düşdü ki, dərü divardan sədayi-növhə asimana irişdi. "Nüzhətül-Ərvah"da məsturdur ki, beş növbət Mədinədə öylə müsibət vaqe’ oldu ki, qovğasından müqəddəmeyi-Qiyamət təsəvvür edüb xəlq istiğfara başladılar. Bir növbət hərbi-Uhudda Həzrəti-Rəsul məqtullar içrə qalıb İblis nida qıldıqda ki, "Əl’an Muhəmməd qəd qutilə", bir növbət dəxi Həzrəti-Risalət dari-dünyadan rehlət etdikdə, bir növbət dəxi Həzrəti-Hüseyn Əhli-Beytlə Mədinədən Məkkəyə təvəccöh etdikdə, bir növbət dəxi Şamdan Əhli-Beyt Mədinəyə gəldikdə. Rəvayətdir ki, Əhli-Beyt çehrə və gisu qubari-rahdan pak etmədən və rəncisəfərdən istirahət bulmadan rövzeyi-Seyyidikainata mütəvəccih olub, fəryadü fəğanlar edüb, səlam verüb ərzi-hal etdilər ki: "Ya cəddah və ya seyyidah, badiyeyi-Kərbəla sərgərdanlarıyuz, diyari-qürbət heyranü pərişanlarıyuz. Pənceyi-həvadisdən giribanımız çak, təpançeyi-nəvahibdən didəmiz nəmnak. Şe’r: Ya Rəsulullah, biyabani-bəla səyyahıyuz, Gəlmişiz dərgahinə zarü diləfgarü həzin. Şəm’i-nüzhətgahımız badi-fənadan fövt olub, Həmdəm olmuşdur bizə nirani-ahi atəşin. Rəxtimüz seylaba getmiş, mülkümüz olmuş xərab, Halımız olmuş mükəddər, könlümüz ənduhgin. Bu növ’lə növhələr qılırkən nagah Ümm Sələmə hücreyi-təharətdən xiraşidəruy və pərişanmuy istiqbala gəlüb, şişeyi-xakiKərbəla əlində qana dönmüş. Mütəhhərati-Əhli-Beyt Ümm Sələməyi görüb bir növ’lə matəm etdilər ki, sükkani-təbəqati-səma səbheyiibadətxaneyi- ülya övradi-mütəarifələrin fəramuş edüb anların əzasinə mütəvəccih oldular. "Uyunur-Riza"da məsturdur ki, fərzəndi-Dəili-Xüzai rəvayət etmiş ki, validimin heyni-mövtində rüxsarın siyah görüb qayətdə mütəhəyyir idim. Bir gecə vaqiəmdə gördüm ki, xürrəmü xəndan libasi-faxirlə cənnət içrə seyr edər. Dedim: "Ey validi-büzürgvar, heyni-vəfatda halın əhli-cərayim halına müşabih idi. Hala surətihalında nişaneyi-əhli-səlah var, hikmət nədir?". Dedi: "Ey fərzəndiəziz, qayəti-isyanla dünyadan çıxdım. Əmma Həzrəti-Rəsul bəndən sual etdi ki, ey Dəil, şəhidi-Kərbəla mərsiyəsində nə demişsən, təqrir eylə. Bən dəxi əda qıldım və bu beyt andandır. Şe’r: La-əzhəku’llahu səqrə’d-dəhri in zəhikət, Və ali Əhməd məzluminə qəhrən. Və bən oxuduqca Həzrəti-Rəsulullah riqqət edüb ağlardı. Təmam olduqda bu üzərimdəki xəl’əti ən’am edüb günahlarıma şəfi’ oldu". Şe’r: Əhli-Beytin sənavü mərsiyəsi Əhsəni-əfzəli-fəzayildir. Kim ki, bir beyt ol xüsusda der, Ol dəxi Əhli-Beytə daxildir. Rəvayətdir ki, qatili-Hüseyn bir atəşin tabut içrə müqəyyəd olub səlasilü əğlalla təcəddüdlə mütəaqib olmaqdadır Qiyamətədək. Və "Sühüfi-Şərif"də isnadi-Rizaviyyədən nəqldir ki, Həzrəti Rəsul buyurmuş ki, Musa bin Imran, Haruni-Nəbi fövtündən sonra ruyi-təzərrö’ dərgahi- Vacibül-vücuda dutub Harun üçün rəhmət istid’a qıldı. Həzrəti-İzzətdən vəhy gəldi ki: "Ey Musa, əgər bəndən cəmi’ixəlq üçün rəhmət istid’a qılsan, qəbul edərəm. Əmma qatili-Hüseynin günahından təcavüz mümkün degil, anın intiqamın mən alsam gərək". Şe’r: Gər əzabi-əhli-duzəx cürm miqdarincədir, Vay ana kim eyləmiş, qətli-şəhidi-Kərbəla! Ol səbəbdən kim, şəhidi-Kərbəlanun qədrini Eyləmiş ə’la cəmi’i-xəlqdən Rəbbül-üla. "Kənzül-Ğərayib"də məsturdur ki, cəmi’i-əjdərhalarun mehtəri bir əjdərdir Şədid nam. Hər gün yetmiş növbət titrəyüb, ə’zasından zəhri-həlahil tökülür. Həzrəti-İzzətdən nida gəlür ki: "Ey Şədid, səbr et ki, qatili-Hüseyn tə’zibi sənə mənsubdur". Rəvayətdir ki, Əhli-Kufə və Şamdan hər fərd ki, ol mə’rəkədə idi, bu üqubətə şərikdir. "Kənzül-Ğərayib"də məsturdur İmami-Sipəri nəqliylə ki, bir gün məclisimizdə bu zikr olunurdu ki, vaqieyiKərbəlada məsrur olanlar sərbəsər dünyada məqhur oldular. Xəvaricdən bir bədbəxt hazır idi, bu göftara inkar edüb dedi: "Bu söz kizbdir, zira bən ol cümlədənəm və əsla bana məkruh mütəvəccih olmadı". Həqqa ki, hənuz göftarı tamam olmadan çiraği-məclisdən bir şərarə rəxtinə düşüb, zəbanə çəküb heç vəchlə təskin bulmayub ol bədbəxti yaxdı və bu surət ülul-əbsara mövcibi-təzayidi-e’tibar oldu. İmam Həsəni-Bəsri, rəhmətullahi əleyh, nəql etmiş ki, təhqiqiməsayili-şər’iyyə üçün bir mütəəllim bənim məclisimə tərəddüd edərdi və həmişə andan bir rayiheyi-məkruh zahir olub, əhliməclisə küdurət yetürərdi, əmma mən’inə həya mane’ olurdu. Aqibətüləmr ol rayihənin səbəbin sual etdikdə münfəil olub ayıtdı: "Ey əzizlər, bən ol tayifədənəm ki, vaqieyi-Kərbəlada mühafizəti-Fərat üçün mə’mur olmuşlardı. Müharibədən sonra bir gecə vaqiəmdə gördüm Qiyamət olmuş və bən qayətdə təşnəyəm. Nagah gördüm ki, Həzrəti-Rəsul və Əli və Həsən və Hüseyn [hövzi]- Kövsər kənarında cəm’ olmuşlar. Və dəxi ilhab edüb bir cür’ə su istədim, vermədilər. Fəryad etdim ki, təşnəyəm. Həzrəti-Rəsul müttəle’ olub ayıtdı: "Nişə bu fəqirə su verməzsiz?" Ayıtdılar: "Ya Rəsulullah, bu şəxs ol tayifədəndir ki, müharibeyi- Kərbəlada hifzi-Fərat üçün tə’yin olunmuşlardı". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Əsquhu qətranən". Bən qətranı su təsəvvür edüb təcərrö’ etdikdə rayihəsindən nifrət edüb, hövlü hərasla bidar olduqda bu zəhmət bəndə peyda oldu". İmam Həsəni- Bəsri ol haldan vaqif olduqda məclisdən mən’ edüb, ol bədbəxt əqrəb zəmanda əs’əbi-bəliyyatla dünyadan getdi. Əbul-Məfaxirdən mənquldur ki, bir şəxs təvafi-Kə’bədə gördüm, niqaba girmiş. Təzərrö’ edərdi ki, ya Rəb, günahımı əfv et. Əgərçi bilirəm ki, qabili-əfv degil". Əşrafi-Məkkə ayıtdılar. "Ey fəqir, novmidlik küfrdür". Dedi: "Ey qövm, bən ol güruhdanam ki, şühədanun başları Şama getdikdə mühafizəsinə mə’mur olmuşlardı. Və ol bədbəxtlər hər mənzildə başların sənduqini araya alub, ətrafında məclisi-xəmr tərtib edüb irtikabi-ləhv edərlərdi, Əmma bən irtikab etməyüb əməllərinə müşahidə qılırdum. Bir gecə cəmi’i-müstəhfizlər məst olub bən tənha qaldıqda gördüm gögdən bir xeymeyi-nur enüb, başların müqabiləsində qurulub və ol xeymədən üç sahibçehreyinurəfşanla çıxub, ol başları sənduqdan çıxarub ziyarət etdilər. Və bən təvəhhümi-təmamla müşahidə qılırkən üzərində bir piri-rövşənzəmirinurani görünüb sual etdim ki: "Bunlar kimlərdir?". Dedi: "Bunlar dərgahi-İlah müqərrəbləri, yə’ni Cəbrail, Mikail və İsrafildir". Bir zəmandan sonrə gördüm Cəbrail xeyməyə mütəvəccih olub dedi: "Ənzil, ya Səfiyyəllah". Gördüm ki, Adəm və Şis və İdris çıxub ol başları ziyarət etdilər. Anlardan sonra dedi: "Ənzil, ya Nəciyəllah". Gördüm Nuh və Sam çıxub ol başları ziyarət etdilər. Anlardan sonra ayıtdı: "Ənzil, ya Xəliləllah". Gördüm İbrahim və İshaq çıxıb ziyarət etdilər. Anlardan sonra ayıtdı: "Ənzil, ya Kəliməllah". Musa və Harun çıxıb ziyarət etdilər. Anlardan sonra ayıtdı: "Ənzil, ya Ruhəllah". Gördüm İsa çıxub ziyarət etdi. Andan sonra ayıtdı: "Ənzil, ya Həbibəllah". Gördüm Həzrəti-Mustəfa təşrif buyurub səri-mübarəki- Hüseyn yetmiş qədəm miqdarı istiqbala gəlüb, çehreyi-mübarəkin qədəmi- Rəsulullaha sürub, avazi-hüzn ilə fəğana gəldi ki: "Ya cəddah, ümməti-bivəfadan gör ki, bana nə bəlalar gəldi". Və Həzrəti Rəsul rüxsari-şərifin rüxsarinə sürüb və cəmi’i-ənbiya ittifaqla əzaya məşğul oldular. Şe’r: Səhldir ol kim həmin Həvvadan Adəm oldu dur, Olmadı məcmui-ətba’vü əyalından cüda. Səhldir ol qəm ki, düşdü bəhrə Nuhun zövrəqi, Görmədi dəryayi-xunab içrə girdabi-fəna. Səhldir kim, yetdi İbrahimə Nəmrud atəşi, Yetmədi bərqi-cəhansuzi-fİraqi-əqrəba. Səhldir kim, çəkdi bidadını Fir’onun Kəlim, Olmadı düşmən ana bir kafiri-mö’minnüma. Bitəkəllüf əql mizaniylə təhqiq etsələr, Cümleyi-ənduhi-məcmui-güruhi-ənbiya. Gəlməz ol miqdar möhnətlərcə kim səbr eyləyüb, Çəkdi əhli-zülmdən məzlumi-dəşti-Kərbəla. Rəvayətdir ki, ol tə’ziyət əsnasında Cəbrail Həzrəti-Rəsulun xidmətinə gəlüb ayıtdı: "Ya Rəsulullah, hökmi-Həzrəti-İzzətdir ki, rizayi-şərifin olsa, Kufə şəhrin Lut qövminin mülkünə döndərəm". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Ey Cəbrail, bənim səbrim sayir ənbiyadan ziyadədir. Səbr edərəm, Qiyamət günü əzabi-müəbbədlə anlardan intiqam aluram". Cəbrail ayıtdı: "Ya Rəsulullah, hökmdür ki, bu müstəhfizləri məlayikeyi-əzab atəşi-əzaba yaxalar". Həm ol halətdə firiştələr hərbeyi-atəşin çəküb ol cəmaətə həmlə qıldılar. Əlli nəfər müstəhfizlərin qırx doquzu yanub bana növbət yetdikdə təzərrö’ etdim ki, "Əl-əman əl əman". Həzrəti-Rəsul ayıtdı: "Lağəfərə’llahu ləkə". Və mən bilirəm ki, duayi-Həzrəti- Rəsul müstəcabdır və mən məğfur olacaq degiləm". Dedilər: "Niqab tutmağa səbəb nədir?". Dedi: "Ol vaqiə səlabətindən ləvnim mütəğəyyir oldu". Mübaliğə ilə pərdəsin açdıqda gördülər, peykəri pozulmuş. Ol bədbəxti Kə’bə təvafından mən’ edub çıxardılar. Bir saiqə peyda olub ol napakı pak yaxdı. Beyt: Əsəri-zülmü sitəmdir qəzəbü qəhrə səbəb, Zülm əhlinə düşər saiqeyi-qəhrü qəzəb. Əksəri-əhli-təfsirdən nəqldir ki, səhhətə yetmişdir ki, vaqieyi-Kərbəladan sonra Übeydullahi-Ziyadın ləşkərində səvarü piyada, xadimü məxdum "Ka’inən ma-kanə" heç fərd asayişü hüzurla məaş etməyüb, hər biri qəbləl-mövt bir əzaba giriftar olub anınla fövt oldu. Xalid bin Yezid Həzrəti-İmamın əmameyi-şərifin fərqimübarəkindən alub təsərrüf etmişdi. Dimağı müxəbbət olub, illəti-sevdayla zəncirlərə girüb ol qeydlə silsileyi-"Zər’uha səb’unə zira’ən" qeydinə düşdü. Və Cə’fər bin Əxzəri pirahəni-şərifin bədəni-lətifindən çıxarub almışdı və ol pirahəndə yüz yetmiş zəxmitiğü tir olub, filhal ol bədbəxt əbrəs olub illətibərəslə dünyadan getdi. Əsvəd bin Hənzələ şəmşirin təsərrüf etdi. Cüzama giriftar olub ol illətlə fövt oldu. Malik bin Yəsar cövşənlərin təsərrüf etdi. Xiffəti-əql peyda qılub, məsru’ olub küçələrə düşdu. Aqibət tifllər daşıyla həlak oldu. "Şəhvahid"də məsturdur ki, Şimri-lə’in bir miqdar əşrəfi Həzrətiİmamın rüxutindən çıxarub nəhb etmişdi. Bə’zisin hilyə edüb, övladına vermək da’iyəsin qıldıqda ol tila mə’dum olub, Şimr ol halətə şəkk gətirüb, zərgəri kəndü hüzurinə hazır edüb ol tilanun bə’zisin butəyə qoyduqda təmam mə’dum oldu. Rəvayətdir ki, bə’zi bədbəxtlər şahzadənin qətarindən naqələr zibh edüb tənavül etdikdə məsabeyi-zəhr olub təsərrüfü müyəssər olmadı. Əlqissə, qitaleyiHüseyn üqubatiüxrəvidən müqəddəm üqubati-dünyaya giriftar olmadan dünyadan getmədilər. "Miratül-Cinan"da məsturdur ki, vaqieyi-Kərbəladan sonra əqrəbi-zəmanda Übeydullahi-məl’unun səri-namübarəkin qət’ edüb Kufə məscidinə gətürdilər. İmam Tirmizi, Əmmaridən nəql etmiş ki, bən hazır idim, gördüm divardan bir əf’i çıxub, Übeydullahi-bədbəxtin dimaği-namübarəkinə girüb, durub çıxub bir neçə növbət bu əməli edərdi. Müşahidə edənlərə mühəqqəq oldu ki, bu, müqəddimeyi-əzabdır. Və "Şəvahid"də məsturdur ki, Mədinədə bir bədbəxt Həzrəti-İmamın qətlinə bəşarət etdi. Həm ol gecə bir avaz eşitdi ki, asimandan gəlirdi: Əyyuhə’l-qatilunə cəhlən Hüseynən Əbşiru bil-əzabi-və’t-tənkil. Ümid var ki, ümumi-lütfi-İlahi və şümumi-fəzli-namütənahi ol əhibbayisadiqülixlas və əviddayi-qəvimül-ixtisasa qərini-hal və kəfili-hüsni-mə’al ola ki, hər mahi-Məhərrəm təcdidi-matəmi-şahi-Kərbəla və təhriki-silsileyi-tə’ziyəti-şühəda qılub, dideyi-giryan və dili-biryanla mütəvəccihi-kəsbi-səvabi-dünyəvi və üxrəvi olub əcrlər bulalar və cümleyi-səvabından bu müsibətnamə müəllifinə təsəddüq qılub bu səvabı dəxi mövcibi-məzidi-həsənat bilə. Təmmə bi’l-xəyr və’s-səadət. * * * Mərsiyeyi-Həzrəti İmam Hüseyn əleyhissəlam Mahi-Məhərrəm oldu, şəfəqdən çıxub hilal, Qılmış əza, tutub qədi-xəm qərqi-əşki-al. Övladi-Mustəfaya mədəd qılmamış Fərat, Keçirməsinmi yerlərə anı bu infial?! Çoxdur hekayəti-ələmi-şahi-Kərbəla, Əlbəttə, çox hekayət olur mövcibi-məlal. Fəhm eyləsən qəmi-şühəda şərhin etməgə, Hər səbzə Kərbəlada çəkübdir zəbani-hal. Təcdidi-matəmi-şühəda qıldı ruzigar, Zar ağla, ey könül, bu gün olduqca ehtimal. Meydani-çərxi cilvəgəhi-dudi-ah qıl, Gərduni-dunə kisvəti-matəmsiyah qıl. Mahi-Məhərrəm oldu məsərrət həramdır, Matəm bu gün şəriətə bir ehtiramdır. Təcdidi-matəmi-şühəda nəf’siz degil, Qəflətsərayi-dəhrdə tənbihi-ammdır. Qovğayi-Kərbəla xəbərin səhl sanma kim, Nəqsi-vəfayi-dəhrə dəlili-təmamdır. Hər dürri-əşk kim, saçılur zikri-Al ilə, Səyyareyi-sipehri-ülüvvi-məqamdır. Hər məddi-ah kim çəkilür Əhli-Beyt üçün Miftahi-babi-rövzeyi-Darüssəlamdır. Şad olmasın bu vaqiədən şad olan könül, Bir dəm məlalü qüssədən azad olan könül. Tədbiri-qətli-Ali-Əba qıldun, ey fələk, Fikri-qələt, xəyali-xəta qıldun, ey fələk. Bərqi-səhabi-hadisədən tiğlər çəküb, Bir-bir həvaleyi-şühəda qıldun, ey fələk. Ismət hərəmsərasinə hörmət rəva ikən, Pamali-xəsmi-bisərü pa qıldun, ey fələk. Səhrayi-Kərbəlada olan təşnələblərə, Rigi-rəvan seyli-bəla qıldun, ey fələk. Təxfifi-qədri-şər’dən əndişə qılmayub, Övladi-Mustəfaya cəfa qıldun, ey fələk. Bir rəhm qılmadun cigəri qan olanlara. Qürbətdə ruzigarı pərişan olanlara. Basdıqda Kərbəlaya qədəm Şahi-Kərbəla, Oldu nişani-tiri-sitəm Şahi-Kərbəla. Düşmən oxuna qeyr sipər görməyüb rəva, Yaxmışdı cana daği-ələm Şahi-Kərbəla. Ə’da müqabilində çəkəndə səfi-sipah, Qılmışdı məddi-ah ələm Şahi-Kərbəla. Dudi-dili-püratəşi-əhli-nəzarədən, Etmişdi pərdədari-hərəm Şahi-Kərbəla. Olduqca ömrü rahəti-dil görməyüb dəmi, Olmuş həmişə həmdəmi-qəm Şahi-Kərbəla. Ya Şahi-Kərbəla, nə rəva bunca qəm sana. Dərdi-dəmadəmü ələmi-dəmbədəm sana. Ey dərdpərvəri-ələmi-Kərbəla Hüseyn! Vey Kərbəla bəlalarına mübtəla Hüseyn! Qəm parə-parə bağrını yandırdı dağ ilə, Ey laleyi-hədiqeyi-Ali-Əba Hüseyn! Tiği-cəfa ilə bədənin oldu çak-çak, Ey bustani-səbzeyi-tiği-cəfa, Hüseyn. Yaxdı vücudunu qəmi-zülmətsərayi-dəhr, Ey şəm’i-bəzmi-bargəhi-Kibriya, Hüseyn! Dövri-fələk içirdi sənə kasə-kasə qan, Ey təşneyi-hərarəti-bərqi-bəla Hüseyn! Yad et, Füzuli, Ali-Əba halın, eylə ah Kim, bərqi-ah ilən yaxılur xirməni-günah. * * * İzhari-təvəllüdi-əimmə və qeyrihi rəziyəllahu ənhum Əgərçi izhari-silsileyi-siyadət daxili-əhvali-Kərbəla və şərhiibtilayi-ənbiya olmayub, bu nüsxədə iradı münasib degil, əmma tətəbbö’i-məzmuni-"Rövzətüş-şühəda" təriqi-icmalla təqririnə iqtiza qılmağın, öylə ki, "Şəvahidün-nübüvvət" də məsturdur ərz olunur: "Bilmək gərək ki, əsəhhi-rəvayətdə Həzrəti Əmirəlmö’minin Əli ibn Əbi Talibin otuz altı övladı olub, ol cümlədən on səkkiz nəfər zükur və on səkkiz nəfər ünasdır. Və bə’zi rəvayətdə on doqquz oğlan və on yeddi qızdır. Ol cümlədən altı nəfər əyyami-həyatında mütəvəffa olub, altı nəfər Kərbəlada şərbəti-şəhadət nuş etdilər. Əmma məşhur olanlar İmam Həsən və Hüseyn, Möhsin və Yəhya, Əbdullah və Məhəmməd Hənifə, Əbu Bəkr və Ömər, Osman və Əvn, Cə’fər və Əbbas. Və’llahü ə’ləm. Həzrəti-İmam Həsən əleyhissəlam əkbəri-övladi-Zəhradır, ikinci İmamdır. Viladəti-şərifi Rəməzan ayının on beşinci günündə hicrətin üçüncü yilində və vəfatı Səfər ayının on toquzuncu gecəsində, hicrətdən əlli yil keçdikdə. Və müddəti-ömri-şərifləri qırx altı yil, altı ay və on beş gün idi. On altı nəfər övladı olub, on biri zükur və ol cümlədən məşhur olan Zeyd və Hüseyn və Təlhə və İsmail və Əbdullah və Həmzə və Əbdurrəhman və Ömər və Qasİmdir. Və’llahu ə’ləm. Həzrəti-İmam Hüseyn üçüncü İmamdır. Viladəti-şərifi hicrətin dördüncü yilində və mürzi’əsi Ümmül-Fəzl idi, zövcəyi Əbbas bin Əbdülmüttəlib və övladı Əliyyi-Əkbər və Əliyyi-Övsət və Əliyyi-Əsğər və Əbdullah və Məhəmməd və Cə’fərdir. Və’llahu ə’ləm. Həzrəti-İmam Zeynəlabdin dördüncü İmamdır. Viladəti-şərifi hicrətin otuz altı yilində vaqe’ olub, vəfatı yetmiş beşinci yilindədir. Övladı on səkkiz nəfər olub, ol cümlədən övladi-zükur doqquz nəfər və övladi-ünas doqquz nəfər idi. Əmma övladi-zükurdan məşhur olan Məhəmməd Baqir və Əbdullah Bahir, Zeydi-Şəhid və Öməri-Əşrəf və Hüseyni-Əsğər və Əliyyi-Əsğər idi. Və’llahu ə’ləm. Məhəmməd Baqir beşinci İmamdır. Künyəti Əbu Cə’fər, ləqəbi Baqir və viladəti-şərifi Mədinədə cümə günü Səfər ayının üçüncü günündə, hicrətin əlli yeddinci yilində vaqe’ olub. Yeddi övladı olub, ol cümlədən məşhur olan Cə’fər və Əbdullah və İbrahim və Əlidir. Və’llahu ə’ləm. Həzrəti-İmam Cəfəri Sadiq altıncı İmamdır və viladəti-şərifi Mədinədə düşənbə günü Rəbiül-əvvəl ayının on yeddinci günündə, hicrətdən səksən yil keçdikdə. Və əksəri-ülumi-qəribə ana mənsubdur: cifri-əhmər, cifri-əbyəz və müshəfi-Fatimə kibi və cifricame’ kibi. Və yeddi övladı [olub] İsmail və Əbdullah, Musa və Ishaq, Məhəmməd və Əbbas və Əli. Və’llahu ə’ləm. Həzrəti-İmam-Musa Kazim yeddinci İmamdır. Viladəti-şərifi-yekşənbə günü, hicrətdən yüz yigirmi yeddi yil keçdikdə Harunərrəşid həbsində vəfat etdi. Altmış nəfər övladı olub, ol cümlədən otuz yeddi ünas və yigirmi üç zükur. Məşhur olanlar Əbbas və Harun və İshaq və İsmail, Həsən və Riza və İbrahim və Murtəza və Məhəmməd və Cə’fərdir. Və’llahu ə’ləm: Həzrəti-İmam Əli İbn Musa ər-Riza səkizinci İmamdır. Viladəti-şərifi Mədinədə pəncşənbə günü, nisfi-Rəbiül-axir, hicrətdən yüz əlli yil keçdikdə vaqe’ olmuş. Və ol Həzrətin beş nəfər övladı olmuş: Məhəmməd və Həsən və Cə’fər və İbrahim və Hüseyn. Və’llahu ə’ləm. Həzrəti-İmam Məhəmməd Təqi doquzuncu İmamdır. Viladətişərifi cümə günüu nisfi-şəhri-Rəcəb, hicrətdən yüz doqsan beş yil keçdikdə vaqe’ olmuş. Mö’təsim əyyami-xilafətində zəhrlə şəhadət buldu. İki nəfər fərzəndi-səadətməndi olmuş: Əliyyi-Hadi və Musa. Və’llahu ə’ləm. Həzrəti-İmam Əliyyən-Nəqi onuncu İmamdır və viladəti-şərifi Mədinədə Rəcəb ayının on üçüncü günündə vaqe’ olmuş. Müstənsir əyyami-xilafətində şəhid olmuş. Üç oğlu olub: Həsən və Hüseyn və Cə’fər. Və’llahu ə’ləm. Həzrəti-İmam Həsəni-Əskəri on birinci İmamdır. Viladəti-şərifi Mədinədə. Ol həzrətin Məhəmməd Mehdidən qeyri fərzəndi yoxdu. Və’llahu ə’ləm. Həzrəti-İmam Məhəmməd Mehdi on ikinci İmamdır. Məzhəbi İmamiyyə müqtəzasincə və silsileyi-İmamət anda xətm olur. Və’llahu ə’ləm. * * * Mərsiyeyi-Həzrəti İmam Hüseyn əleyhissəlam İlahi, bu kəmali-inayətindən şərəfi-ixtitama müvəffəq olan nüsxeyi-nami və nəvali-atifətündən səadəti-itmam bulan bu səhifeyigiramidə ibtidadan intihayadək ə’mali-sütudələri məsturü məzkur olan və əf’ali-həmidələri təstirü təhrir bulan ənbiyayi-üzam və övliyayi-giram və şühədayi-zəvi’lehtiramin ki, sakini-süradiqatiqürbü qəbul olmuşlar və məhrəmiyyəti-sərapərdeyi-təqərrüb bulmuşlar, məyamini-ərvahi-müqəddəsələrin və bərəkati-nüfusimütəhhərələrin ol padişahi-aləmpənaha bədrəqeyi-təriqi-hidayət qıl. Və tirazi-məhceyi-livayinüsrətayət ki, tüğyani-ərbabi-zəlalətü bid’ət Əhli-Beytə məsdud etdigi abi-Fərat anın əyyami-ədalətində fərmani-şərifiylə dəsti-təvəssül daməni-Kərbəlaya urdu və ol zülali-Kövsərmisalın təhəssüründə həlak olanlar ki, ərvahi-şərifləri sirab etməklə çeşmeyi-iltifatı cuybari-mərhəmət yetürdi, şəhənşahi ki, əgər xameyisəbzə övsafi-ədlin səfheyi-gülzara təhrir etsə, övraqi-əşcara nəsimi-təzəlzül güzar etməz və əgər misali-zərnigari-gül tüğrayişərifiylə müvəşşəh olsa, istimrarihökmünə təğəllübi-xəzandan xələli-təğəyyür yetməz. Şe’r: Ol şəhənşahi-fələkrif’ət ki, kəsb etmiş günəş Xakbusi-asitanindən ülüvvi-iqtidar. Ol sərəfrazi-mələksurət kim, almış asiman Xidməti-dərgahi-qədrindən sümüvvi-e’tibar. Yə’ni Sultani-sultannişan və qütbi-dayireyi-əmnü əman Əbulmüzəffər Sultan Süleyman bin Səlim-xan "Rəfə’əllahu [bihi’n] nəva’ibə əni’zzəmani ila yəvmə yəqumu’l-həşri və yunsəbu’lmizan" və ol xudavəndgari-səadətdəstgahin sayeyi-mərhəmətindən və ol kamkari-məlayik-sipahin zilli-məkrəmətindən həmişə mütəmətte’ ola və həmvarə intifa’ bula. Ol sərvəri-xücəstəliqa və ol sərdari-sahibrə’yi- mülkara ki, bu nüsxeyi-dilpəzir anın hüsni-işarətişərifiylə siməti-təhrir bulmuş və anın lütfi-ehtİmamiylə müstə’idi-səadəti təstir olmuş, cəhandari ki, pirayeyi-hifzü hərasətlə hövzeyi-İraqi-Ərəb rəngi-nigaristani-Çin dutmuş və kəmali-hirzü himayəti büq’eyi-Bəğdadı qeyrəti-darül-İslam etmiş. Şe’r: Güli-gülzari-dövlətü iqbal, Afitabi-sipehri-cahü cəlal, Göhəri-mə’dəni-səxavü kərəm, Zübdeyi-firqeyi-Bəni-Adəm. Məlcə’vü mərcə’i-xəvasü əvam, Ə’zəmü əkrəmi-izamü giram. Yə’ni kəhfül-füqəra və sədrül-üməra müizzirrif’əti və və’l-izzi və’l-üla Məhəmməd Paşa "həfəzəhu’llahu əmma yəxafu və yəğşa". Əl-minnətu lillah ki, bu tərzi-məlaləfzayi-qəmənduz və bu nüsxeyicangüdazi-cigərsuz əhsəni-saat və əyməni-övqatda siməti-ixtitam buldu və məsləhəti-təfhimi-əvam üçün təkəllüfati-rəsmidən müərra və istiarati-bə’idə və əsca’i-qəribədən mübərra təmam oldu. Təvəqqe’ budur ki, füzəlayi-bəlağətpişə və füsəhayi-diqqət-əndişədən ki, binayi-tə’lifinə və tərhi-təsnifinə nəzəri-diqqət buraxdıqda islahixətasinə iqdamü ehtİmam edələr və mühərrirü müqərririn duayla yad edüb qəbuli-üzrlə hər nöqsanın təmam edələr. Şe’r: Hücumi-möhnəti-dövran məluli, Giriftari-qəmi-aləm Füzuli, Degil ol ləhceyi-göftara qadir Kim, ola qabili-səm’i-əkabir. Qılur cəm’iyyəti-dil ləfzi-dilkəş, Müşəvvəş söyləməz illa müşəvvəş. Gəl ey hali-təkəllümdən xəbərdar, Tərəhhüm qıl, təərrüz qılma, zinhar! Xeyrə-yazsun şərrini onun kiramən katibin, Kim dua ilə ana işbu kitabın katibin. Nari-düzəxdən Xuda üqbada azad eyləyə, Bu Hədiqə katibin kim xeyrilə yad eyləyə. * * * == Leyli və Məcnun == Rübailər Ey nəş'əti-hüsni-eşqə tə'sir qılan! Eşqifə binayi-kövni tə'mir qılan! Leyli səri-zülfini girehgir qılaü! Məcnuni-həzin boynuna zəncir qılan! Tutsam tələbi-həqiqətə rahi-məcaz, Əfsanə bəhanəsilə orz etsəm raz, Leyli səbəbilə vəsfm etsəm ağaz, Məcnun dili ilə etsənı izhari-niyaz. Lütf ilə şəbi-ümidimi ruz eylə! İqbalımı tövfıq ilə fıruz eylə! Leyli kimi ləfzimi diləfruz eylə! Məcnun kimi nəzmimi cigərsuz eylə! * * * Bu, həzrəti-izzətdən həmd ilə istimdadi-mətalibdir və asari-şükr ilə istid'ayi-sətri-laibdir Əlhəmdü livahibil-məkarim, Vəş-şükrü lisahibil-mərahim. Və hüvəl-əzəliyyü fil-bidayət, Və hüvəl-əbədiyyü fin-nəhayət. Qəd şaə bi-sünihi-bəyanülı, Ma əzəmə fil-bəqai-şənüh. Sübhanəllahi-zəhi Xudavənd, Bişibhü şərikü mislü manənd. Məşşateyi-növrusi-aləm, Gövhərkeşi-silki-nəsli-Adəm. Sərrafi-cəvahiri-həqaiq, Kəşşafi-qəvamizü dəqaiq. Peydakoni-hər nəan ki, başəd, Ponhankoni-hər oyan ki, başəd. Memari-binayi-afəriniş, Sirabkoni-riyazi-biniş. Ya Rəb, mədədi ki, dərdməndəm, Aşüftəvü zarü müstəməndəm! Əz feyzi-hünər xəbər nədarəm, Cüz bihünəri hünər nədarəm. Şüğli-əcəbi giriftəəm piş, Pişü pəsi-u təmam təşviş. Səngist bərahəm uftadə, Bəhrist məra həras dadə. Tövfiqi-toəm əgər nəbaşəd, Vər lütfi-to rahbər nəbaşəd. Müşkil ki, dərin giriveyi-təng Lə'li bedərarəm öz dili-səng. Müşkil ki, murad rox nəmayəd, Zin bəhr düri bədəstəm ayəd. An kon ki, diləm füruğ girəd, Lövhəm rəqəmi-səfa pəzirəd. Ayineyi-xatirəm şəvəd pak, Rövşən gərdəd çiraği-idrak. Qofli-dəri-arizu betabəm, Hər çiz tələb konəm beyabəm. Bəxşəd be riyazi-dövlətəm ab, Əbri-kərəmi-Rəsulü əshab. * * * Bu, şükufeyi-gülzari-tövhiddir və növbaveyi-bustani-təmciddir Ey munisi-əhli-zövq yadın, Əbvabi-oraəl kilidi adın! Ey gənci-əta tilismi ismin, Sən gənci-nihan, cahan tilismin! Ey cudi vücudi-kövnə vahib, Zati kimi e'tirafı vacib. Ey silsileyi-vücudə nazim, Rəzzaqi-ərazilü əazim. Ey pərdəkeşi-rümuzi-mübhəm, Müstəhfi intizami-aləm. Ey nəqştərazi-səfheyi-xak, Sahibrəqəmi-xütuti-əflak! Ey möhtəsibi-cəhati-ərkan, Kani-gühəri-vücubü imkan! Ey məbdəi-feyzi-afəriniş, Səndən rövşən çiraği-biniş! Ey pərdeyi-masiva niqabın, Səndən özgə sənin hicabın! Ey sirri-vücudun əmri-məlum, Mövcud həmin sən, özgə mədum! Ey yeddi gülü doquz gülüstan Feyzi-kərəminlə səbzü xəndan! Ey varı yox eyləyən, yoxu var, Yox varlığında zənnü inkar! Ey şahidi-qeyb pərdədari, Fikrin güli-mə'rifət bəhari! Ey aləmə feyzi-cud səndən, Xəlqə şərəfi-vücud səndən! Ey cümlə cahan sənə rizacu, Səndən xali, səninlə məmlu! Ey şəm'i-əzəl fitiləsuzi! Bəzmi-əbəd əncümənffiruzi! Ey şirkü şərikdən münəzzəh, Sirri-əzəlü əbəddən agəh! Ey bari Xudayi-aləmaray, Təhsin işinə həmin ola ray! Əhsəntə, zəhi həkimi-kamil! Nə şükr ola sün'ünə müqabil? Fitrət rəqəmin çəkən zamanda, Həqqa ki, bir əmri-"kün fəkanda"; Höktn etdin ki, nə ola əhval, Nə vəz' ilə çizgİnə məhü sal. Dövran nə zamanda ola axir, Hər dövranda nə oia zahir. Necə ola fərdi-ııosü-Adəm, Hər fərdi onun nə edə hər dəm. Əşyaya çox etmozəm təhəyyür, Səndəıı yanadır həmin təfəkkür. Əşya əcəb olmaz olsa zahir, Çün var sənin kimi məzahir, Ərama çü sənə qədimdir zat, İdrak sonə yetərmi, heyhat! İdrakimizə kəmali-heyrət, Tövhidinə bəsdürür dəlalet. Əndişeyi-zat qılmaq olmaz, Bilmək bu yetər ki, bilmək olmaz. Ol dəm ki, urub binayi-möhkəm, Çəkdin rəqəmİ-nizami-alom, Həqqa ki, xoş intizam verdin, Arayişini təmam verdin. Etdin gərəyin gər az, gər çox, Bir nəsnə gərəkli yox ki, ol yox. Bir növ ilo eylədin mühəyya Kim, gəldi qüsurdan mübərra. Əşyadə əgərçi raz çoxdur, Ol kim ola razm onda yoxdur. Əşya necə səndən olsun agah, Əlqüdrətü vəl-bəqaü lillah.1 * * * Bu, münacat dəryasından bir cövhərdir və təzərrö' mə'dənindən bir gövhərdir Ya Rəb, kərəm et ki, xarü zarəm, Dərgahə bəsi ümidvarəm. Torpaq idim, eylədin bir insan, Müstövcibi-əqlü qabili-can. Gər can isə xaki-dərgəhindir, Vər əql isə saliki-rəhindir. Mən gülşəni-can içində xarəm, Ayineyİ-əqlə bir qübarəm. Nəm var ki, laf edəm özümden, Məhv eylə məııi mənim gözümdən. Ol gün ki, yox idi məndə qüdrət, Qıldın mənə qeybətimdə rəğbət. Can verdinü sahibi-dil etdİn, İdraki-ümurə qabil etdin. Gər səfheyi-surətə misalim Çokməzdi qəza, nolurdu haiim? Hala ki, həvaləgahi-cudəm, Məqbuli-səadəti-vücudəın, Yüz şükr ki, yox sənə xilafım, İnsafım var, var e'tirafim. Öylə degiləm ki, bu aradə Sədd ola sülukim e'tiqadə; Hər lehzə əqidəm ola zail, Tövhidinə istəyəm dəlail. Rahi-tələbində biqərarəm, Əmma tələbimdə şermsarəm. Doğru yola getmədim' nə hasil? Bir mənzilə yetmədini' nə hasil? Hər ərsədə hər əsər ki, gördüm, Sənsən deyib ol əsər, yügürdüm; Çün verdi xəyal ona xəmü piç, Mən münfəil oldum, ol əsər hiç. Mən əqldən istərəm dəlalət, Əqlim mənə göstərər zəlalət. Təhqiq yolunda əql netsin, Əmavü qərib qanda getsin? Tövfiq edəsən məgər rəfıqim, Ta səhl ola şiddəti-təriqim. Gör hirsimi, istəgincə ver kam, Səndən iqbalü məndən iqdam. Elmində əyandır e'tiqadım, Sənsən, səndən həmin muradım. Dünya nədirü təəllüqati? Əndişeyi-mövtdür həyati. Əmma deməzəm yalandır ol həm, Sermenzili-imtohandır ol həm. Billah ki, bu dilfirib mənzil Öylə mənə verdi rahəti-dil Kim, əski məqamımı unutdum, Sandım vətənim, məqam tutdum. Müşkül gəlir indi tərkin etmək, Bir özgə məqamə dəxi getmək. Mən böylə qılırdım e'tibari Kim, bunda olur könül qərari; Bundan dəxi yey məqam olmaz, Zövqü bu yerin təmain olmaz. Əmma çü sənindürür bu göftar Kim, dünyadan özgə axirət var; Oldur ki, məqami-cavidandır, Kami-dilü rahəti-rəvandır. Göftanna e'tiqad qıldım, Ol yaxşıraq olduğunu bildim. Bildim bu imiş sənin muradın Kim, əhli-kəmal ola ibadın. Bunda yetə rütbeyi-kəmalə, Onda yetə dövlətə-vüsalə. Fərz oldu bir əzmə cəzm qılmaq Me'raci-kəmalə əzm qılmaq. Bu rahdən etmək olmaz ikrah, Xoş rahdurur sənə gedən rah. Əvvəldə çü lütffin oldu mə'lum, Axır günü də həm etmə məhrum! Çün yadi-vüsal edib rəvanım, Əzmi-rəhi-qürbün edə canım, Ol ləhzə həm etmə şəfqətin kəm, Tövfiqinə qıl rəfiq hər dəm! Çün əql ilə can əmanətindir, Məndə əsəri-inayətindir, Bunları mənimlə zar qılma, Bir neçə əzizi xar qılma! Ta kim, bu məqamı tərk edəndə, Səndən yana əzm edib gedəndə, Məndən cəzə' ilə getməsinlər, Dərgahə şikayət etməsinlər. Şum olmasın onlara vüsalim, Olmasın olardan infialim. * * * Bu, vacibül-vücud isbatına bürhani-qate'dir və bəqai-sair mövcudata dəlili-mane'dir Etmok gərək əhli-feyzi-biniş, Təhqiqi-vücudi-afəriniş. Bilmək gərək onu kim, cəvahir Nə gənci-nihandan oldu zahir? Nə dairədir bu dövri-əflak, Nə zabitədir bu mərkəzi-xak? Cismə ərəzi kim etdi qaim, Narə nədən oldu nur lazim? Hər xilqətə gərçi bir səbəb var, Aya, səbəbi kim etdi izhar? Gər kaf ilə nundan oldu aləm, Aya, nədən oldu kafü nun həm? Bihudə degil bu karxanə, Bifaidə gərdişi-zəmanə. Haşa ki, bu bargahi-ali Bir dəm iyosindən ola xali. Haşa ki, bu türfə nəqşi-qərra Nəqqaşından ola mübərra. Fikr eylə və gör, nədir bu üslub, Nə saniedir bu vez'i-mənsub? Hər zərreyi-zahirin zühuri Bir özgəyə bağlıdır zəruri. Gər qayətə eyləsən təəmmül, Zahir olur onda məzhəri-küll. Versən özünə fənayi-mütləq, İsbat olur ol fəna ilə həq. Gər var isə mə'rifət məzaqi, Fani sənə bəs dəlili-baqi. Həqqa ki, həmin vücud birdir, Bir zatə vücud münbəsirdir Əksidir onun vücudi-əğyar, Mə'nidə yox, e'tibar ilə var. Var olani xəlq yox sanırlar, Yox varhğma aldanırlar. Yoxdur bu vücudun e'tibari, Həq ayinədir, cahan qübari. Ey əq!, ədobə riayət eylə, Bu bilmək ilə kifayət eylə! Təhqiqi-sifaiə qane olğıl, Əndişeyi-zatə mane olğü! Ol pərdəyə kimsə rah bulmaz, Təhqiq bil, onu bilmək olmaz. Gər yetsə idi bu sirrə idrak, Demozdi Rəsul "maərəfhak” Xəlq oldu bu bəbri-heyrətə qərq, Ta xəlqdən ola Xaliqə fərq. Hər riştə ki, Haqq əyan edibdir, Sərriştəsini nihan edibdir. Bir kimsə əgər olaydı agah Kim, xəlqi necə yaradır Allah, Mümkün ki, iradətilə ol həm Xəlq edə biləydi özgə aləm. Verməz çü kəmali-hikməti-Həq Təhqiqi-rümuzə rahi mütləq, Faş oldu ki, sirri-Həq nihandır, Aləmdə nişanı binişandır. * * * Bu, izhari-e'tirafi-cəhalətdir və iqrari-israfi-mə'siyətdir Ey hikmətə baxmayan nəzərsiz, Əhvali-zəmanədən xəbərsiz! Tə'n etmə ki, çərx bivəfadır, Daim işi cövr ilə cəfadır. Şərh eylə mənə ki, çərx netdi? Ondan nə cofa zühura yetdi? Nən var idi kim, əlindən aldı, Nə mərtəbədən aşağı saldı? Dövrana gətirdi mehrü mahi, Axıtdı səfidivü siyahi. Gəh atəşə zəcri-ab verdi, Gəh badə qəmi-türab verdi. Şəm'i-əməlin münəvvər etdi, Hər nə dilədin müyəssər etdi. Qıldı səni hiçdən bir adəm, Əsbabi-tənə'ümün fərahəm. Çərxin xud işi səninlə böylə; Sən neylədin onun İlə, söylə? Hər dəm onu bivəfa oxursan, "Dunsan" - deyə bəddua oxursan. Çün ol sənə qıldı mehribanlıq, Yaxşılığa eyləmə yamanlıq! Ey ruh ki, cami-cəhl edib nuş, Hübbi-vətən eylədin fəramuş, Kim saldı səni bu təng rahə, Qandan düşdün bu damgahə? Sən tərk qılıb ədəm diyarin, Bulduqda vücud e'tibarin, Qılmışdı səninlə hikmətüllah, Əcnasi-həvasü əqli həmrah. Ta aləmə gəldigin zamanda Bazari-tərəddüdi-cahanda Sərmayələrindon edəsən sud, Ol sud nədir? - Rizayi-Mə'bud. Hala ki, xəsarət oldu vaqe, Sərmayələrin təmam zaye. Heyranü mükəddərü tühidəst, Əhvalı xərabü rütbəsi pəst. Dönsən yenə gəldigİn raəqamə, Qabilmi düşərsən ehtiramə? Əlbəttə, zəlilü xar olursan, Bu fel ilə şərmsar olursan. Ey nəfspərəstü cismpərvər, Olma qəmi-hirs ilə mükəddər! Cəhd eylə, əzabi-gur yığma! Sə'y eylə, mətayi-mur yığma! Alma ələ sağəri-meyi-nab Kim, qərqə edər səni bu girdab! Olma nigərani-səbzeyi-bəng, K'ayineyi1-dininə salır jəng! Dəf kimi köküsdə ləhv qoyma! Ney kirni həvayi-nəfsə uyma! Damani-təriqi-şər'i tutğıl! Hər nə ki, xilafi-şər' unutğıl! Təhqiqi-vəsüeyi-vüsul et! Təqlidi-şəriəti-Rəsül et! * * * Bu, sərdəftəri-ənbiyanın kitabi övsafından bir vərəqdir və sərvəri-əsfiyanın gülzari-lətafətindən bir təbəqdir Ey padşəhi-səriri-lövlak, Məqsudi-vücudi-xakü əflak! Olmuş əflak xaki-rahin, Çəkmiş əflakə xak cahin. Ey raqimi-nüsxeyi-məani, Mə'mureyi-elmi-dinə bani! Şahənşəhi-məsnədi-risalət, Rəssami-qəvaidi-ədalət! Ey ərşnəvazü fərşpərvər, Dəftərdari-hesabi-məhşər! Sərdəftəri-ənbiyayi-mürsei, Onlara hənı axirü həm əvvəl! Ey vazei-istilahi-iman, Həqdən səbəbi-nüzuli-fürqan! Sənsən sultanü qeyr xeylin, Səndən özgə sənin tüfeyün. Ey xəlvəti-qürbə şəm'i-məhfü, Cibril tərəddüdünə mənzil! Həqq əmri səninlə xəlqə cari, Qövlünlə ol əmrin e'tibari. Ey qiblənümayi-əhli-taət, Gəncineyi-gövhəri-şəfaət, Taci-səri-ərş xaki-payin, Şəmi-şəbi-qədr nuri-rayin. Ey vasiteyi-nizami-aləm, Ə'yani-vücuda sədri-ə'zəm. İrfani-sifatü zatə arif, Keyfiyyəti-kainatə vaqif! Ey zatın üçün bəşər vücudi Adəmdə sənə mələk sücudi! " Yasin" sədəfi-düri-sifatın, "Taha" güli-bustani-zatın. Ey məktəbi-danişə müəllim, Məhruseyi-hökmi-şər'ə hakim! Dərgahinə ənbiya rücui, Tə'ziminə asiman rükui. Təhsin sənə, ey xücəstəfərcam Kim, və'z qılıb təriqi-islam, Keyfiyyəti-halı rövşən etdin, Xeyrü şər işin müəyyən etdin. Əhvali-əvamİrü nəvahi, Mə'lum elədin bizə kəmahi. Sən bildirdin ki, kimdir Allah, Sənsiz kim olurdu ondan agah? Gümrahları təriqə saldın, Üftadələrin əlini aldın. Faş oldu nəsihətin cəhanə, Sən qoymadın ortada bəhanə. Əmma bizə yoxdur ol səadət Kim, hifzi-təriqin ola adət. Ehmal edəriz itaətində, Təqsir ədayi-xidmətində. Hər necə kif xud şərmsarız, Bu cürm ilə həm ümidvarız Kim, feyzi-əvatifi-əmimin Şad eyləyə könlün əhli-bimin. Asilərin olasan pənahi, Nomidlərin ümidgahi. Sənsən çü şəfıi-hər məasi, Nə qəm əgər olsa kimsə asi. Gər məndə ola təmam taət, İzhar nədən bular şəfaət? Sənsən bu sərir padşahi, Bu mülkdə olanın pənahi. Hər əsrdə bir nəbi zühuri, Hər dövrdə bir rəsul nuri Fitrət yolunu müzəyyən etdi, Üzün şəmi ilə rövşən etdi. Ta gəlməgə rövşən ola rahin, Budur rəhü rəsmi padşahin. Xabi-ədəm içrə şəxsi-aləm Görmüşdü vücuddən müqəddəm Kim, ləm'eyi-nurdən bir əfsər Geymiş, vermiş özünə ziyvər. Bidar olanda ol yuxudən Getmişdi qərari arizudən. Çün istədi ol məııamə tə'bir, Səndən ona müjdə verdi təqdir. Dünyayə pəyami-feyzi-nurin, Tənbihi-səadəti-zühurin Xəlqə verib intizari-məqdəm, Ol dəm gəldi ki, gəldi Adəm. Dünya tələbində oldu qaim, Dövr ilə səni dilərdi daim. Bir-bir yetib özgə ənbiyayə, Me'racə çıxardı payə-payə. Gəzməzdi səninlə sayə həmrah, Guya ki, nihali-qəddin, ey mah, Bu aləmə vermiş idi vayə, Ol aləmə salmış idi sayə. * * * Bu, şəbi-me'rac bəyanidir və tülui-afitabi-asimanidir Çün feyzi-vücudin ilə, ey pak, Rəşki-fələk oldu ərseyi-xak, Didarını görməgi mələklər, Pabusuna yetməgi fələklər Çox eyləyib iztirab peyda, Allahdan etdilər təmənna. Bir yaxşı zaman, şərəfli saət Rəf oldu dualara icabət. Cibril yetib, yetirdi fərman: -Key sərvi-riyazi-elmü irfan! Xurşidini ərşə sayə qılğıl, Me'raci büləndpayə qılğıl! Ey qədri bülənd padişəh, dur! Lütf et, şəbi-qədr qədrin artur! Rəf eylə hicabi-masəvani, Seyr eylə məkani-laməkani! Müştaqi-cəmaldır mələklər, Möhtaci-vüsaldır fələklər. Eyvani-sipehrdə sitarə Min-min göz açıbdır intizarə. Xoş ol ki, minib Büraqi xoşhal, Buldun dərəcati-izzü iqbal. Basdın ayağın bıs çar tağe, Çıxdın dərəcati-nöhrəvağə. Nə'leyninə sürtdü üz mehi-növ, Xurşid rüxündən aldı pərtöv. Göstərdi Ütarid ehtiramın, Xətt verdi ki, mən sənin qulamın. Nahidin edib füzun nişatın, Bəzmi-tərəb eylədin büsatın. İqbalın olub qərini-xurşid, Ögrətdi Məsihə resmi-təcrid. Tiğində bulub nizam əyyam, Tə'limi-şücaət aldı Bəhram. Bərcisə müsaid oldu iqbal, Feyzi-qədəmindən oldu xoşhal. Keyvan şəbi-qədrin eylədin ruz, Oldun ona şəm'i-məclisəfruz. Rə'yət səfi-sabitata çəkdin, Ol məzəər mehr toxmun əkdin. Qıldın fələk etləsini rəngin, Ol məhfilə verdin özgə ayin. Lövhü qələmi müzəyyən etdin, Kürsü ilə ərşi rövşən etdin. Cibrili qoyub, Büraqi saldın, Tövhid yolunda fərd qaldın. Rəf oldu sənə hicabi-mabeyn, Nüzhətgəhin oldu qabə-qövseyn. Getdin o yerə ki, getmək olmaz, Yetdin o yerə ki, yetmək olmaz. Bizdən Həqə ərzlər yetirdin, Həqdən bizə müjdələr gətirdin. Lütf etdi sənə inayəti-Həq, Tövfiq nifazü əmri-mütləq; Həm məxzəni-mə'rifət kilidi, Həm ne'mətü mərhəmət ümidi. Dəryadə olub qəni gühərdən, Zövq ilə dönəndə ol səfərdən, Gərm idi hənuz xabgahin, Cünbüşdə qübari-xaki-rahin. İnsaf həmin ola siyahət, Böylə səfər ilə istirahət. Oldu sənə feyz bunca hasil, Ol vaqiədən zəmanə qafil. Qafilləri eylədin xəbərdar, Əsrari-nihani etdin izhar. Açdın dəri-ütifatü ən'am Verdin gərəyincə har kəsə kam. Çün şəfqəti-amin oldu məqsum, Lütf eylə, meni həm etmə məhrum. Biçarə Füzuliyəm ki, zarəm, Zilli-günəh ilə şərmsarəm. Tədbirdə süstəmü səbükray, Sən bir mədəd etməsən mənə, vay! Ey məş'əleyi-təriqi-tarik, Vey rahnümayi-rahi-barik! Ehsanını hadiyi-təriq et, Bir feyzi-nəzər mənə rəfiq et, K'alayişi1-ixtilafdan pak, Peyrəvliyin eyləyim tərəbnak. Gülzari-vücudum edə sirab, Barani-riyazi-alü əshab! Qəsidə Ya mənbəül-məkarimi və ya mə'dənül-vəfa, Ya məcməül-məhasini və ya mənbəül-əta. Əntəl-ləzi büistə ileyna mübəşşirən, Vəxtarəkəl-ilahə ənil xəlqi vəstəfa. İt'əl-ləzi təfəzzələhül-qürbə vəl qəbul, Vəntəl-ləzi təfərrədəhül-izzü vəl-üla. Mən irtica bilütfikə maxabə vəntəfi, Mən iqtəda bişər'ikə mazaə vəhtəda. Ya övnə mən təfəqqədəhü ində şiddətin, Ya kəhfə mən təbəssənə fizzəri vənnəca. İsa nəmirəsəd be to dər qədrü mənzələt, Bər çərx əgər nəhəd ze səri-iqtidar pa. Me'rac yafti to vü bər Tur şod Kəlim, Fərq əz to ta Kəlim ze ərşəstü ta səma. Abi-to bud k'atəşi-Nərarudra nişand, Ruzi ke, kərde bud dər atəşi-Xəlil ca. İqrari-kaforist ze şər'i-to inhiraf, Bürhani-gümrəhist beqeyri-to iqtida. Ta münqətə' nə gərdəd əz asibi-ixtilaf, Şod bəste bər to silsileyi-silki-ənbiya. Ba ənbiyast nesbəti-zati-to çun əlif, Həm ibtida toi be həqiqət, həm intiha. Təqdir coz rizayi-to kari nəmikonəd, Peyvəste taəti-to əda mikonəd qəza.1 Ey afitabi-zatinə hər zərrə bir nəbi, Min şər' din diyarinə hər zərrədən ziya. Sən qayəti-vücudsənü özgələr tüfeyl, Sən padişahi-mülksənü özgələr gəda. Carubi-gərdi-rəhgüzərin bali-Cəbrəil, Taqi-rəvaqü dərgəhin eyvani-kibriya. Darüşşəfayi-haşrdə bimari-mə'siyət Şəhdi-şəfaətindən umar şərbəti-şəfa. Ey çaryari-kamilin ə'yani-nıülki-din, Ərbabi-sidqü mə'dələtü rifətü həya. Dövrün bu dörd fəsl ilə bir mö'tədil zaman, Şer'in bu dörd rükn ilə bir mö'təbər bina. Ya Mustəfa, Füzuliyi-möhtacə rəhm edüb, İzhari-iltifat ilə qıl hacətin rəva. * * * Bu, ərzi-ədəmi-qüdrətdir və üzri-fiqdi-qüvvətdir Arayişi-söhbət eylə, saqi! Ver badə, mürüvvət eylə, saqi! Bir cam ilə qıl dimağımı tər, Lütf eylə, bir iltifat göstər! Qəm mərhələsində qalmışam fərd, Nə yar, nə həmnişin, nə həmdərd. Həmcinslərim təmam getmiş. Söz mülkündən nizam getmiş, Bu bəzmdə sən qalıbsənü mən, Bu bəzmi gəl edəlim müzəyyən! Sən ver badə, mən eyləyim nuş, Mən nəzm oxuyum, sən ona tut guş! Bir dövrdəyəm ki, nəzm olub xar, Əş'ar bulub kəsadi-os'ar. Ol rütbədə qədri-nəzmdir dun Kim, küfr oxunur kəlami-mövzun. Bir mülkdəyəm ki, gər udub qan, Məzmuni-ibarətə çəkib can, Min riştəyə türfə lə'l çəksəm, Min rövzəyə nazənin gül əksəm, Qılmaz ona hiç kim nəzarə, Derlər gülə xar, lə'lə xarə. Ancaq deməzəm ki, xaki-Bağdad Alayişi-nəzmdəndir azad. Yoxdur bir mülk bu zamanda Kim, nəzm rəvacı ola onda: Nə Hind, nə Fars, nə Xorasan, Nə Rumü Əcərn, nə Şamü Şirvan. Olsaydı birində bir süxənsənc, Əlbəttə, əyan olurdu ol gənc. Gəncineyi-nəzm gizli qalmaz, Sanmın günəş olsa, nur salmaz. Kanı necə kim nihan tutar daş, Eylər onu lə'l aləmə faş. Hala məgər iqtizayi-dövran Oldur ki, ola o gənc pünhan. Dövran ilə mən nəqiz seyrəm, Dövr əhlindən məgər ki, qeyrəm. Dövran istər ki, xar ola nəzm, Biizzətü e'tibar ola nəzm, Mən müntəzirəm verəm rəvacın, Bimar isə, eyləyəm əlacın. Ol nəfyi-kemali-hikmət eylər, Lazım bilirəm xəsarət eylər. Tə'miri-xərabə qalibəm mən, İnşəallah ki, qalibəm mən. Saqinamə Saqi, mədəd et ki, dərdməndəm! Qəm silsilesinə paybəndəm. Qem dəf inə cami-mey dəvadır, Tədbİri-qəm eyləmək rəvadır. Səndən nə inayət olsa vaqe, Fikr etmə ki, məndə ola zaye. Mən bir sədəfəm, sən əbri-niysan, Ver qətrəvü al dürri-qəltan. Sənsən xurşidü mən siyəh xak, Ver atəşü al cəvahiri-pak. Rəhm et ki, qəribü xaksarəm, Bimunisü yarü qəmküsarəm. Ol bir neçə həmdəmi-müvafiq, Yə'ni şüərayi-dövri-sabiq Tədrİc ilə gəldilər cəhanə, Tə'zim ilə oldular rəvanə. Dövran oları müəzzəm etdi, Hər dövr birin mükərrəm etdi. Hər birinə hami oldu bir şah, Zövqi-süxənindən oldu agah. Türkü ərəbü əcəmdə əyyam Hər şairə vermiş idi bir kam. Şad etmiş idi Əbunüvası Haruni-xəlifənin ətası. Bulmuşdu səfayi-dil Nizami, Şirvanşəhə düşüb girami. Olmuşdu Nəvaiyi-süxəndan Mənzuri-şəhənşəhi-Xorasan. Söz gövhərinə nəzər salanlar, Gəncinə verib gühər alanlar Çün qalmadı, qalmadı fəsahət, Ərbabi-fəsahət içrə rahət. Ol taifə çəkdi xirqəye baş, Halətlərin etməz oldular faş. Ta olmaya rəsmi-şe'r məfqud, Əbvabi-fünuni-nəzm məsdud, Lazım mənə oldu hifzi-qanun, Zəbti-nəsəqi-kəlami-mövzun. Naçar tutub təriqi-namus, Rahətdən olub müdam mə'yus, Əhdi sözə üstüvar qıldıra, Əş'ar demək şüar qıldım. Çün xəlqə xilafi-müddəayəm, Onlar zə'mincə süst rayəm. Hər söz ki, gəlir zühurə məndən, Min tə'nə bulur hər əncüməndən. Eylər həsəd əhli bağlayıb kin, Təhsin əvəzinə nefyü nifrin. Ümmid ki, rəf olub küdurət, Təğyirpəzir ola bu surət. Ol qövm bu gülşənə girəndə, Bu gülşən içində gül dərəndə, Gül tazə idivü səbzə növxiz, Təprəndikcə nəsimi-gülriz, Onlar gülü dərdilər, məni-zar Hala dilərəm dərəm xəsü xar. Bu bəzmə olar verəndə təzyin, Mey saf idi, bəzm həm növayin. Mey safi olara oldu ruzi, Qaldı mənə daği-dürd suzi. Bu dürdə mən olmuşam həvaxah, Bir nəş'ə verərmi, bilməzəm, ah! * * * Bu, saqiyi-bəzmə badə üçün xitabdır Saqi, kərəm eylə, cam gəzdir! Durma, qədəhi müdam gəzdir! Dövranə çox e'tibar qılma, Gəzdir qədəhi, qərar qılma! Tök alıb ələ gümüş sürahi, Zər sağərə ruhbəxş rahi. Sərf eylə riayətimdə əltaf, Tənhalığımı gör, eylə insaf! Şüğlüm bu büsat içində çoxdur, Səndən özgə, mədədçi yoxdur. Həmdəmligim ilə ar qılma! Məndən nifrət şüar qılma! Gər bilməz isən ki, mən nə zatəm, Nə zülməti-çeşmeyi-həyatəm, Feyzi-hünərim şərabdan sor, Suzi-cigərim kəbabdən sor. Tutsan əlini məni-fəqirin, Həqq ola həmişə dəstgirin. Mən şairi-Musiyi kəlamənı, Sahirlərə mö'cüzi-təmaməm. Mən sahiri-Babili nəjadəm, Harutə bu işdə ustadəm. Söz dərkinə sərf edib fərasət, Əmlakına bulmuşam rəyasət. Gəh tərzi-qəsidə eylərəm saz, Şəhbazını olur büləndpərvaz. Gəh də'bi-qəzəl olur şüarım, Ol də'bə rəvan verər qərarım. Gəh məsnəviyə olub həvəsnak, Ol bəhrdə istərəm düri-pak. Hər dildə ki, var, əhli-razəm, Məcmui-fünunə eşqbazəm. Bir kargərəm həzarpişə, Canlar çəkib istərəm həmişə Dükkanım ola rəvaci-bazar, Hər istədigin bula xiridar. * * * Bu, bir təriq ilə kəsri-nəfsdir və müqəddimeyi-mədhi-padişahi-əsrdir Saqi, nə idi bu cami-gülgun Kim, eylədi halımı digərgun? Sərməst olubam, sözüm həbadır, Hər lafki, eylərəm - xətadır. Tə'siri salıb dimağə təşvir, Təşviri məcazım etdi təğyir. Mən qandanü lafı-hüsni-göftar Kim, söz deməyə olan səzavar? Olsaydı mənim sözümdə bir hal, Əlbəttə, olurdum əhli-iqbal. Müstövcibi-izzü cah olurdum, Şayəsteyi-bargah olurdum. Məqbul düşərdim asitanə, Mənzuri- şəhənşəhi-zəmanə. Ol padişəhi-büləndbiniş Kim, xaki-rəhidir afəriniş, Müstəhfizi-din, pənahi-islam, Məxdumi-zəman, məlazi-əyyam. Əbr istehsanü bərq kinə, Şahənşəhi-Məkkevü Mədinə. Müstəlzəmi-həq, müxilli-batil, Sultani-muradboxşi-adil, Ərbabi-hünər ümidgahi, Türkü ərəbü əcəm pənahi. Dərya kimi eyləyən dəmadəm Əndişeyi-qürbü bö'di-aləm. Lutfilə verən yaxına lö' lu, Əbrilə iraqə göndərən su, Lö'lösini eyləyən cahantab, Ləbtəşnələri dür ilə sirab. Gərdun kimi lütf edəndə zahir, Damən-damən tökən cəvahir. Gün kimi olanda cudo məzhər, Xərmən-xərmən nisar edən zər, Tuğraymisai-Ali-Osman, Sultani-sipəhşikən Süleyman! Yerdə düşər olsa feyzi xakə, Tə'n eyləyə xak ruhi-pakə. Göydə nəzər etsə gər hümayə, Xurşid salır hümayə sayə. Gər şərqə ura sinani-sərkəş, Gün kimi çıxar sipehro atəş. Gər qərbə çalarsa tiği-bürran, Gərdunə yetər şəfəq kimi qan. Dün çərx yana nigah qıldım, Nəzzareyi-İövhi-mah qıldım, Gördüm bu xəti ki, xameyi-xur Ol lövhdə eyləmişdi məstur: Ya Rəb ki, müzəffər ola daim Zatilə binayi-ədl qaim. Şayəstə ona sərirü əfsər, Aləmlərə ədli sayəgüstər. * * * Bu qəsidə padişahi-islam şə'nindədir Zəhi-kamil ki, əqli-nüktədan dərkində heyrandır, Vücudi-bimisali intixabi-növ'i-insandır. Fələk bir dürc, onun zati-şərifi gövhəri-yekta, Cahan bir cism, onun hökmi-rəvani, filməsəl, candır. Əsasi-hökmidir, mə'nidə bir səddi-Sekəndər kim, Onun Yə'cucdur bir yanivü bir yani insandır. Binayi-qədrdir mə'nidə ol ali imarət kim, Müqəməs taği-gərdun ol imarətdən bir eyvandır. Müzəffər daima Sultan Süleyman xani-adildir Ki, hər kim tabeyi-fərmanı olmaz - namüsəlmandır. Cahangiri ki, güntək mülk təsxirinə əzm etsə, Mühəqqər cilvəgahi ərseyi-İranü Turandır. Səxi təb'i, mürüvvət pişeyi kim, bəhri-əltafı Təməvvüc qılsa mövcü fəqr bünyadinə tufandır. Kəminə kimsəyə kəmtər ətasi hasili-dərya, Mühəqqər məclisə bəzli-həqiri bəhreyi-kandır. Vücudi-pak ilə Həq rəhmətidir aləmə nazil, İtaot əhlinə göstərdiyi ədl ilə ehsandır. Süleyman bargahidir yəqin heybətli dərgahi Kim, onda divlər tabe, pərilər bəndəfərmandır. Müəzzəm ləşkəridir bir bulud kim, düşmənə ondan Firəngilər sədası rə'd, toplar daşı barandır. Səməndi səgridəndə lame' olmuş əxtəri-Saqib, Sipahi təprənəndə mövcə gəlmiş bəhri-Ümmandır. Səfərdə çəkmək üçün həşmətü iqbal osbabın, Ərabə ərş lövhi, ordusu gərduni-gərdandır. Zəmanində yetib cəm'iyyəti-əsbabə ariflər, Olub dərhənı həmin məhbublar zülft pərişandır. Xəlayiq sübhtək xəndan olub mehri-cəmalindən, Dili-suzan ilə dövründə ancaq şəm' giryandır. Həvadisdən məcazi-mülk tə'mirinə imkan yox Kəmali-ədl ilə ta mülkə Osman oğlu sultandır. Bihəmdüllah, bu gün xövfü xətadan şər' namusun Bulub tövfiqi-nüsrət saxlayan Sultan Süleymandır. Nişani-feyzdir ol nüsrətü iqbal kim, hala Nə yan kim, əzm qılsa rəhbəri tə'yidi-Yəzdandır. Dilü candan Füzuli əzmi-iqbalinə ol şahın, Rizayi-Həqq üçün daim duaguyi-sənaxandır. Çü oldur hamiyi-islam, vacibdir onun mədhi, Nə kim, mədhindən özgə söz demiş, ondan peşimandır. İlahi, baqi olsun daim insanpərvər iqbali Cahani-fani içrə ta bəqayi-növ'i-insandır. * * * Bu, səbəbi-nəzmi-kitabdır və baisi-irtikabi-əzabdır Saqi, tut əlim ki, xəstəhaləm! Qəm rəhgüzərində payimaləm. Sənsən məni-mübtəlaya qəmxar, Səndən özgə dəxi kimim var? Müşkül işə düşmüşəm, mədəd qıl, Mey hirzi ilə bəlamı rəd qıl! Həll eyləyə gör bu müşkülatı, Kəm etmə qulundan iltifatı! Bir gün ki, meyi-Süheyltə'sir Vermişdi mizaci-pakə təğyir, Həmrəngi-bəhar olub xəzanım, Dönmüşdü əqiqə zə'fəranım. Cəm idi yanımda ittifaqi: Sazü məzəvü şərabü saqi. Peyvəstə ləbaləbü peyapey, Nuş eylər idim qədəh-qədəh mey. Zövq üzrə mey artınrdı zövqüm, Şövq üzrə ziyad olurdu şövqüm. Ol bəzm idi afiyət bəharı, Mən bülbüli-zarü biqəran. Bir həddə irişdi nəş'eyi-cam Kim, qalmadı əhli-bəzmə aram. Əsrari-dil oldu aşikara, Məsdud oluban dəmi-müdara. Olmuşdu rəfiqü həmzəbanım, Ayineyi-tutiyi-rəvanım Bir neçə zərifi-xütteyi-Rum, Rumi ki, dedin, qəziyyə mə'lum. Yə'ni ki, qamu həqaiq əhli, Hər məs'ələdə həqaiq əhli, Həm elm fənində nüktədanlar, Həm söz rəvişində dürfəşanlar. Kim eylər idi həqaiqi-raz, Şeyxidənü Əhmədidən ağaz. Kim söylər idi ögüb kelami, Övsafı-Cəliliyü Nizami. Bilmişlər idi ki, hüsni-göftar Qədrim qədərincə məndə həm var. Çün var idi məstlikdə lafım, Ta anlana sidqimü xilafıra, Mən xəstəyi etdilər nişanə Bir rəng ilə tiri-imtəhanə. "Lütf eyle! - dedilər, - ey süxənsənc! Faş eylə cəhanə bir nihan gənc! Leyli-Məcnun əcəmdə çoxdur, Ətrakdə ol fəsanə yoxdur. Təqrirə gətir bu dastanı, Qıl tazə bu əski bustam". Bİldim, bu qəziyyə imtəhandır, Zira ki, bu bir bəlayi-candır. Sevdası dirazü bəhri kutah, Məzmunu fəğanü naləvü ah. Bir bəzmi-müsibəti-bəladır Kim, əvvəli qəm, sonu fənadır. Nə badəsinə nişatdən rəng, Nə nəğməsinə fərəhdən ahəng. İdrakı verər xəyalə azar, Əfkan edər məlalı əfgar, Olsaydı təvəccöhü münasib, Tövcihinə çox olurdu rağib. Olsaydı təsərrüfündə rahət, Çox kamil ona qılırdı rəğbət. Billah ki, nə xoş demiş Nizami, Bu babdə xətm edib kəlami: "Əsbabi-soxən nişatü nazəst, Zin hər do soxən bəhanəsazəst. Meydani-soxən fərax bayəd, Ta təb' səvareyi nomayəd. Dər gərmiyi-rigü səxtiyi-kuh Ta çənd soxən rəvəd beənbuh?" Bir iş ki, qılır şikayət ustad, Şagirdə olur rücui bidad. Gərçi bilirəm, bu bir sitəmdir, Təklifi bunun qəm üzrə qəmdir. Əmma necə etmək olur ikrah? Bir vaqeədir ki, düşdü nagah. Yeydir yenə üzrdən şüruim, Bu işdə təvəkkülə rücuim. Ey təb'i-lətifü əqli-vala! İdraki-büləndü nitqi-guya! Düşdü səfərim diyari-dərdə, Kimdir mənə yar bu səfərdə? Hər kimdə ki, vardir istitaət, Dərdü qəmü möhnətü qənaət, Oldur bu müsafirətdə yanın, Zövq əhlinə yoxdur e'tibarım. Mərkəb gərək olsa əzmi-rahə, Bəsdir bizə xaməvü siyahə. Vər tuşeyi-rah olursa mətlub, Məzmuni-xoşü ibarəti-xub, Əzm eyləyəlim, təəllül etmən! Mənzil kəsəlim, təğafül etmən! Ey bəxt, vəfasız olma sən həm! Həmrahlıq et bizimlə bir dəm! * * * Bu, səadətli bəy həzrətlərinin mədhidir Ey xameyi-sərkəşi-səbükxiz, Vəqt oldu ki, olasan gühərriz! Mon acizəmü bıı əmr müşkil, İmdad dəmidir, olma qafil! Asari-mürüvvət eyiə izhar, Bir təprən, əgər mürüwətİn var! Sən qıl hünori, mon alayım ad, Sən çək ələmi, mən olayım şad. Çün nəxli-hədiqeyi-hünərsən, Miftahi-xəzaneyi-gühərsən, Cəhd eylə çıxar cəvahiri-pak, Fikr etmə ki, yoxdur əhli-idrak! Demə ki, bolub kəsad bazar, Bulmaz bu mətaimiz xiridar. Yetməzmi sənə əmiri-kamil, Sərdari-zəmanə, Veysi-adil? Ol bəhri-ətavü kani-əltaf Kim, şə'niııo gəldi ədlii insaf. Sərdari-müəzzəmü mükərrəm, Cananeyi-mülkü cani-aləm. Zatında ormn həmişə mövcud Elmü ədəbü şücaətü cud. Ədlindən əgər təraneyi-çəng Faş eyləyə bəzmdə bir ahəng, Yel şəm'ə dəxi təərrüz etməz, Pərvanəyə şəm' zülmü yetməz. Hüsni-ədəb ilə eylə mö'tad, Yanında nə vəqt qılsalar yad, Ol sözü deməz ki, ola təkrar, Ta yetməyə sayəsmdə azar. Üslubi-şücaət üzrə mahir, Xurşidsifət cahanda zahir. Həm xas onu söyləməkdə, həm am, Həm Rum dolu adı ilə, həm Şam. Gər cudinə kimsə olsa talib, Mümkün ola lütfi qəhrə qalib. Yə'ni mənə öyrədib səxavət, Bir hacəti istəmək nə hacət? Olmuş ona xaneyi-əmarət Bu dörd bina ilə imarət. Ey dustnəvazü düşmənəndaz, Şahinrəvişü büləndpərvaz! Düzdüm sənə türfə aşiyanə, Yə'ni abedi nişatxanə. Mə'mur edibən binayi-ali, Cənnət sifəti, İrəm misali. Ta ruzi-əbəd bunu məqam et, Bidəğdəğə işrəti-müdam et! Billah ki, degil yaman əsər bu, Gər adisə müddəa yetər bu. Mən kim, sənə olmuşam sənaxan Sultan Veysə necə ki, Səlman. Budur qərəzim ki, cavidani Adın tuta ərseyi-cahani. Ta baqi ola bu səbz gülşən, Həm mən olum əhli-zikr, həm sən. * * * Bu, tuğrayi-misali-məhəbbətdir və dibaçeyi-divani-möhnətdir Dehqani-hədiqeyi-hekayət, Sərrafı-cəvahiri-rəvayət Mə'ni çəmənində gül dikəndə, Söz riştesinə gühər çəkəndə Qılmış bu rəvişdə nüktədanlıq, Gülrizligü gühərfəşanlıq Kim, xeyli-ərəbdə bir cəvanmərd, Cəm'iyyətü izzü cah ilə fərd, Müstəcnəi-cümleyi-fəzail Bulmuşdu rəyasəti-qəbail. Əmrinə ərəb mütjü münqad, Cəh Bəirə məqamı, gah Bağdad. Bir büq'ədə olmayıb qərarı, Gəzməldə keçərdi ruzigarı. Hər ləhzə urardı ol yeganə Sərçeşimələrə siyah xanə. Seyr eylər idi sürüb tənə'üm, Gözlər izərə misali-mərdüm. Övzai-xiyami-mişkfami Xəlqə şəbi-qədrtək girami. Hər mənzilə kim, güzar edərdi, Səhrayi bənəfşəzar edərdi. Gülzarlar içrə lalə çağı, Bənzərd evinə lalə dağı. Əmvalım cəmii-cinsdən çox, Əmma bu cəhanda varisi yox. Gər qılsa onu tələf həvadis, Yox bir xələfi ki, ola varis. Fərzəndiz adəmi tələfdir, Baqi edən adəmi xələfdir. Nəsl ilə olur bəqayi-insan, Nəzmi-reşərü nizami-dövran. Can cövhərinə bədəldir övlad; Övlad qoyan, qoyar həmin ad. Xoş ol ki, xələfdən ola xoşdil, Dünyada bir oğlu ola qabil. Pirayosi ola dəstgahə, Sərmayəsi ola İzzü cahə. Ah, ər ola bir səfihü sərkeş, Ətvari kərihü xülqi naxoş. Təşni' oxuna olub nişanə, Bizar ola ondan atə-anə. Əlqissə, ol əfzəli-qəbail, Ol piri-həmidətül-xəsail Fərzəndə olub həmişə talib, Təhsili-bəqayi-nəslə rağib, Çox mahüqa sənəmlər aldı, Çox türfə zəminə töxm saldı. Çox nəzrlər etdi hər məzarə, Çox qıldı niyaz kirdigarə, Tə'sir qılıb fəğanü ahi, Övn etdi inayəti-ilahi. Bir gecə açıldı babi-rəhmət, Buldu əsəri-dua icabət. Məqsud şəm'i münəvvər oldu, Sənduqi-əməl dür ilə doldu. Tədric ilə qıldı kilki-təqdir Nəqşi-qərəzi rəhimdə təsvir. Bər verdi nihali-baği-məqsud, Açıldı güli-hodiqeyi-cud. Çün və'də irişdi, doğdu bir ay, Xurşid rüxiylə aləmaray. Şad oldular ondan atə-anə, Şükranə verildi çox xəzanə. Əlqissə, ədəmdən oldu peyda Bir tifli-müzəkkərü müzəkka. Xurşid kimi kəmalə qabil, İsa kimi tiflilikdə kamil. Ol dəm ki, bu xakdanə düşdü, Halını bilib fəğanə düşdü. Axır günün əvvəl eyləyib yad, Axıtdı sirişkü qıldı fəryad, Yə'ni ki: "Vücud dami-qəmdir; Azadələrin yeri ədəmdir. Hər kim ki, əsir olur bu damə, Səbr etsə gərək qəmi-müdamə". Olmuşdu zəbani-hali guya, Söylərdi ki: "Ey, cəfaçı dünya! Bildim qəmini sənin ki, çoxdur, Qəm çəkməyə bir hərif yoxdur. Gəldim ki, olam qəmin hərifi, Gəl, təcrübə eylə mən zəifi! Hər qanda qəm ola, qılma ehmal, Cəm' eylə, dili-həzinimə sal! Həm ver mənə qəm yemək kəmali, Həm aləmi qəmdən eylə xali! Peyvəstə məni əsiri-qəm qıl! Kəm qılma nəsibimi, kərəm qıl! Zövq ilə keçirmə ruzigarım, Fani olana yox e'tibarım. Ey eşq, qəribi-aləm oldum, Avareyi-vadiyi-qəm oldum, Tədbiri-qəm etmək olmaz oldu, Gəldim, geri getmək olmaz oldu. Səndən dilərəm mədəd ki, daim Təmkinim ola sən ilə qaim. Bu bəzmdə kim, şərabı qandır, Saqi-cəlladi-biamaldır, Bir mey mənə sun ki, məstü mədhuş Daim özümü qılım fəramuş. Nə gəldigimi bilim cəhanə, Nə onu ki, necədir zəmanə. Aləm gözümə görünməyə hiç, Bu riştədə bulmayım xəmü piç". Dayə onu pak qıldı qandan, Qaldırdı bit tirə xakdandan. Qüslün verib abi-çeşrai-tərdən, Süd yerinə verdi qan cigərdən. Əqvamü qəbaili olub şad, Ol növrəsə Qeys qoydular ad. Can ilə qılırdı dayə e'zaz, Əsbabi-kəmali-tərbiyət saz. Lakin, ol edib həmişə nalə, Xoşnud degildi heç bu halə. Ə'zasın edib əlilə əfgar, Eylərdi müdam naləvü zar. Süd içsə sanırdı kim, içər qan, Əmcək görünürdü ona peykan. Yox idi firib ilə qərarı, Yanında firibin e'tibarı. Bir gün onu gəzdirirdi dayə, Dərdini yetirməyə dəvayə, Bir evdə məgər ki, bir pərivəş Ol tifli bəsi görüb müşəvvəş, Rəhm etdi, əlinə aldı bir dəm, Tİfl onu görüncə, oldu xürrəm. Hüsnünə baxıb qərar tutdu, Fəryadü fəğanını unutdu. Olduqca əlində, oldu xəndan; Düşdükdə əlindən, oldu giryan. Mahiyyətini çü dayə bildi, Ol mahı ona ənis qıldı. Oldu bu dəxi onunla mö'tad, Nə dayə, nə anə eylədi yad. Zatında çü var idi məhəbbət, Məhbubu görüncə tutdu ülfət. Eşq idi ki, oldu hüsnə mail, Hüsnü nə bilirdi tifli-qafil. Mə'lum idi əhli-halə ol hal Kim, nüsxeyi-eşqdir bu timsal. Əlbəttə, bu tifli zar edər eşq, Aşüftəyi-ruzigar edər eşq. Əlbəttə, qılır bu sübh təsir, Xurşid çıxıb olur cahangir. Çün tərbiyəti-ədibü dayə Verdi əsəri-təmam ol ayə, Gün-gündən edib kəmal hasil, Ol mahi-növ oldu bədri-kamil. Gəldikcə meyi-vəfadan əyyam, Hər dövrdə sundu ona bir cam. Ta qıldı onu Eəmam sərməst, Tədric ilə dami-eşqə pabəst. Çün sür'ət ilə dönüb zəmanə, On yaşinə yetdi ol yeganə; Atasına müqtəzayi-adət Fərz oldu ki, onu edə sünnət. Cəm' etdi əhaliyi-diyari, Hər sahibi-izzü etibari; Bəzl eylədi ol qədər zərü sim Kim, yetdi qiyasə fərqdən bim. Xəlq onda görəndə kəsrəti-mal, Bim oldu ki, mün'əkis ola hal. Ol safzəmir, pakməşrəb Bir bəzmgəh eylədi mürəttəb Kim, görmədi onu çeşmi-sağər, Cəmşiddən özgəyə müyəssər. İtmamə yetib təriqi-sünnət, Tə'limi-ülumə yetdi növbət. Əsbab ona eyləyib mürəttəb, Verdilər onunla zibi-məktəb. * * * Bu, bünyadi-binayi-bəladır və müqəddimeyi-ələmi-ibtiladır Məktəbdə onunla oldu həmdəm Bir neçə mələkmisal qız həm. Bir səf qız oturdu, bir səf oğlan, Cəm' oldu behiştə hurüqılman. Oğlanlara qızlar olsalar yar, Eşqə bulunur rəvaci-bazar. Qız nərgisi-məst edib füsunsaz, Oğlana satanda işvəvü naz Oğlan necə səbr pişə qılsın? Vər səbri həm olsa, nişə qılsın? Ol qızlar içində bir porizad Qeys ilə məhəbbət etdi bünyad. Bir türfə sənəm ki, əqli-kamil Gördükdə onu olurdu zail. Zülfeyni-müsəlsəli girehgir, Can boynuna bir bəlalı zəncir. Əbrusi xəmi bəlayi-üşşaq, Həm cüft lətafət içrə, həm taq. Hər kipriyi bir xədəngi-xunriz, Peykani-xədəngi qəmzeyi tiz. Dəryayi-bəla cəbini-paki, Çin cünbüşi mövci-səhmnaki. Çeşmi-siyəhinə sürmədən ar, Hindusinə sürmə həm giriftar. Rüxsarinə rəngi-ğazədən nəng, Hərgiz ona ğazə verməmiş rəng. Göz mərdüməkindən olsa xali, Göz mərdüməki olurdu xali. Lə'lü düri göstərirdi hərdəm, Övraqi-gül içrə iqdi-şəbnəm. Əbvabi-təkəllüm etsə məftuh, Əmvatə verərdi müjdeyi-ruh. Şümşadi-lətifinə mürəkkəb, Sibi-zənəxü turunci-ğəbğəb. Əndami lətifeyi-ilahi, Dəryayi-lətafət içrə mahi. Şəhbaz baxışlı, ahu gözlü, Şirin hərəkətli, şəhd sözlü. Rahü rəvişi müdam qəmzə, Başdan-ayağa təmam qəmzə. Ayruqca şəklü xoşca peykər, Yaxşıca sənəm, gözəlcə dilbər. Aləm səri-muyinin tüfeyli, Məhbubeyi-aləm, adı Leyli. Qeys onu görüb həlak oldu, Min şövq ilə dərdnak oldu. Ol nadirə həm ki, Qeysi gördü, Min zövq bulub, özün itirdi, Gördü ki, bir afəti-zəmanə, Misli dəxi gəlməmiş cəhanə. * * * Bu, sifəti-Məcnundur və ibtidai-möhnəti-füzundur Bir dilbəri-sərvqəddü gülruy, Sərvi-xoşü gülrüxü səmənbuy. Şirin ləbi - mənşəi-lətafət, Rə'na qədi - durduğilə afət. Övsafi-lətafətində söz çox, Əltafi-məlahətində söz yox. Şəhla gözü - nərgizi-pürəfsun, Ziba qaşı - nərgis üzrəki nun. Hüsni gülü laleyi-şəfəqfam, Zülfi xəmi - lalə üzrəki lam. Ağzı sifətin xud etmək olmaz, Əsrari-nihanə yetmək olmaz. Zülfi sözü - zikri-həlqeyi-raz, Lə'li-ləbi - abi-çeşmeyi-naz. Dövri-məhi-ruyi - çeşmeyi nur, Xaki-kəfl-payi - sürmeyi-hur. Bir qayət ilə şəmaili-xub Kim, Leyli olanda ona mətlub, Bir güzgüyə gər açıb gözünü, Güzgüdə görəydi öz-özünü, Öz arizinə olurdu meyli, Qılmazdı həvayi-hüsni-Leyli. Ol iki səmənbərü səhiqəd Bir-birinə oldular müqəyyəd. Ol iki xərabi-badeyi-zövq Bir camdan içdilər meyi-şövq, Girdabi-bəlayə oldular qərq, Qalmadı aralarında bir fərq. Övzai-müxalif oldu yeksan, Guya iki təndə idi bir can. Hər kim sorar olsa Qeysə bir raz, Leylidən ona yetərdi avaz. Kim Leyliyə qılsa bir xitabı, Qeys idi ona verən cavabı. Eylərlər idi xəti-vəfa məşq, Artardı dəmadəm onlara eşq. Leylidə oxumaq iztirabı Olsa, rüxi-Qeys idi kitabı. Məşq etməyə Qeys alsa bir xət, Leyli qaşı idi ona sərxət. Xətt üzrə qılırdı ol gözəllər Min naz ilə bəhslər, cədəllər. Əmma nə cədəl - kəmali-ülfət, Nə bəhs - nəhayəti-məhəbbət. Çün bir neçə müddət ol iki pak Övqat keçirdilər tərəbnak. Eşq olduğu yerdə məxfi olmaz; Eşq içrə olan qərar bulmaz. Eşq atəşinə budur əlamət Kim, baş çəkə şö'leyi-malamət. Hüsn afəti-eşq olub dəmadəm, Gəldikcə İradət oldu möhkəm, Bir qayətə yetdi nəş'əyi-hal Kim, oldu həvasü əql pamal. Qalmadı zəbanə tabi-göftar Kim, eyləyələr məhəbbət izhar. Keyfiyyəti-hali qılmağa faş Gətmişdi təkəllümə gözü qaş. Eylərdi gözilə bu xitabı, Qaşilə verərdi ol cəvabı. Qaşü göz ilə olan təkəllüm, Həm qılmadı dəfi-zənni-mərdüm. Mərdümden olam, demə, kənarə! Mərdüm göz içindədir, nə çarə? Həmraz ikən ol iki vəfadar, Dəmsaz ikən ol iki cigərxar, Rəf' odu hicabi-şahidi-raz; Eşq oldu məlamət ilə dəmsaz. Aşiqlərə gizli qalmadı hal; Mə'lum oldu cəmii-əhval. Gərd ayineyi-nişatə düşdü, Minbə'd iş ehtiyatə düşdü. Söyləşməyə ol iki yeganə Qalmadı səbəb, məgər bəhanə. Ta olmaya raz aşikara, Dövran ilə qıldılar müdara. Bir növ bəhanə ilə hərdəm Könlünü qılırdı Qeys xürrəm. Qəsdən unuduurdu dərsin ol zar, Leyliyə deyirdi: "Ey vəfadar! Hifzi-səboq etdi bağrımı xun, Məndən bilirəm, bilirsən əfzun, Mən bilmədigim mənə oxutgil, Dərsim oxuyam qulaq tutgil!" Çün lövhələr üzrə xot yazardı, Əmdən xətini qələt yazardı. Yə'ni ki, xəta təvəhhüm edə, Ol gül açılıb təbəssüm edə, Göftarə gələ ki: "Bu, qələtdir, Tərk et ki, xilafı-rəsmi-xətdir!" Ola səbəbi-təkəllümi-yar, Fəhm etməyə müddəayi əğyar. Ətfal qılanda dövr bünyad, Vari belə eyləyəndə fəryad, Ol, yarına ərzi-hal edərdi, Özgə dövrün xəyal edərdi. Qılmazlar idi sözünü mə'lum, Bilməzlər idi sözünə məfhum. Məktəbdən olan zamanlar azad, Vəsl üçün edərdi hiylə bünyad: Qəsd ilə nihan edib kitabın, Həddən aşırardı iztirabın, 1Hamısı Leyli yolunu tutub durardı, "Sən gördün ola?" - deyib sorardı. Yə'ni bu bəhanə ilə bir dəm, Yarın görə, ola şadü xürrəm. Elmi-xətə ömrün eyləyib sərf, Məşq etmiş idi həmin iki hərf: Bir səfhədə "lam"ü "ya" mükərrər Yazardı, onu qılardı əzbər Kim: "Bu iki hərfdir muradım, Rövşən bular ilədir səvadım". 1Ərəb əlifbasında(L)- və(Y)-hərflərinin təkrarından"Leyli"- sözü yaranır. * * * Bu, Leyliyə anası itab etdigidir və bəhari-vəslinə xəzan yetdigidir Çün məkr ilə Qeysi-bədsərəncam, Bir neçə zaman keçirdi əyyam. Tədbir ilə eşq zövq verməz, Tədbir diyari-eşqə girməz. Eşq ilo riya degil müvafiq, Rüsvay gərək həmişə aşiq. Dildən-dilə düşdü bu fəsanə, Faş oldu bu macəra cəhanə Kim: "Qeys oluban əsiri-Leyli, Leyli dəxi salmış ona meyli". Tədrici-məbadi ilə nagah Leylinin anası oldu agah, Odlara tutuşdu, yasə batdı, Ol qönçədəhanə dil uzatdı. Yanar od olub, çəkib zəbanə, Ol gülrüxə dedi yanə-yanə: "K'ey şux! Nədir bu göftügulər, Qümaq sənə tə'nə eybculər? Nəyçün özünə ziyan edirsən? Yaxşı adını yaman edirsən? Nəyçün sənə tə'nə edə bədgu? Namusuna layiq işmidir bu? Nazik bədən ilə bərgi-gülsən, Əmma nə deyim ikən yünülsən! Lalə kimi səndə lütf çoxdur, Əmma nə deyim, üzün açıqdur. Təmkini cünunə qılma təbdil! Qızsan, ucuz olma, qədrini bil! Hər surətə əks kimi baxma. Hər gördügünə su kimi axma. Mey gərçi səfa verir dimağə, Axdığı üçün düşər əyağə. Güzgü kimi qatı üzlü olma! Nərgis kimi xiyrə göziü olma! GÖzdən gərək olasan nihan sən, Ta demək ola sənə ki, cansən. Sən şəm'sən, uymagil həvayə Kim, şəm'i həva verər fənayə. Lö'bət kimi öziinii bəzətmə, Rövzən kimi kuçələr gözətmə. Sağər kimi gəzməgi həram et, Nəğmə kimi pərdədə maqam et. Sayə kimi hər yerə üz urma, Heç kimsə ilə oturma, durma! Sən sadəsən, özgə əhli-neyrəng, Cəhd eylə verilməsin sənə rəng. Derlər səni eşqə mübtəlasən, Biganələr ilə aşinasən. Sən qandanü eşq zövqi qandan? Sən qandanü dust şövqi qandan? Oğlan əcəb olmaz olsa aşiq, Aşiqlik işi qıza nə layiq? Ey iki gözüm, yaman olur ar! Namusumuzu itirmə, zinhar!.. Biz aləm içində niknamız, Mə'rufi-təmami-xasü amız, Nə nəng ilə dəxi edəlim laf? Biz deməyəlim, sən eylə insaf! Tut kim, sənə qıymazam məni-zar, Məndən ulu bir müdəbbirin var. Neylərsən əgər atan eşitsə? Qəhr ilə sənə siyasət etsə? Minbə'd gəl eylə tərki-məktəb, Bil əbcədini həmin cədü əb. Etmə qələm ilə məşqdən yad, Suzən tutü nəqş eylə bürtyad. Ətfaldan eylə qət'i-ülfət, Həmraz yetər yanında lö'bət, Büt kimi bir evdə eylə mənzil, Olma dəxi hər yənayə mayil. Ənqa kimi üzlət eylə pişə, Öylə rəviş eylə ki, həmişə Gərçi adın ola dildə məzkur, Görmək səni ola qeyri-məqdur. Xoş ol ki, qızı həmişə gizlər, Xud gizli gərək həmişə qızlər". * * * Bu, inkar ilə Leyli anasına cavab verdigidir və sərayi-möhnətə girdigidir Leyli bu itabı çün eşitdi, Öz könlündə müqərrər etdi Kim, şö'bədeyi-sipehri-zalim Tərh eylədi nəqşi-namülayim. Əyyami-vüsalə yetdi hicran, Vəqt oldu cigərlər ola büryan. Əmma nə desin, nəçarə qılsın, Tədbir nə olduğun nə bilsin?! Naçar tutub təriqi-inkar, Asari-təcahül etdi izhar. Gülzar- itabə ab verdi, Giryan-giryan cəvab verdi: "K'ey, munisi -ruziganın ana! Dürci-düri-şahvanın ana! Sözlər dersən ki, bilməzəm mən, Məzmununu fəhm qılmazam mən. Dersən məşuqü eşqü aşiq, Mən sadəzəmir tifli-sadiq; Bilmən nədir ol bədisə məzmun? Söylə, necə olmayım digərgun? Eşqin qılmazdı kimsə yadın, Ha səndən eşitdim indi adın. Billah, nədir, anə, eşqə məfhum? Bu sirri-nihanı eylə məlum! Hadiyi-rəhi-muradım olğıl, Bu işvədə ustadım olğıl! Mən məktəbə rə'yim ilə getmən, Bir şüğli xilafi-rə'yin etmən. Həm sən dərsən ki: "Məktəbə var!" Həm dersən son ki: "Getmə, zinhar!" Qanğı sözə e'tiqadım olsun? Sənə necə e'timadım olsun? Mən həm degiləm bu zacrə qail Kim, hərdəm olub çiraği-məhfü, Nacinslər ilə həmdəm olam, Bir yerdə müqəyyədi-qəm olam. Hər didədən edə-edə pərhiz, Övqat keçə küduratamiz. Peyvəstə müəlüm eyləyib cövr, Gahi səbəq oxuda, gəhi dövr. Billah mənə həm bu idi məqsud, Məktəbdə olurmu tifl xoşnud? Ayrıq bu sözü mükərrər etmə, Lütf eylə, məni mükəddər etmə!" Çün ana eşitdi bu cəvabi, Tərk etdi şikayətü itabi. Şəksiz ona rövşən oldu kol mah, Aşiqlikdən degildir agah Bihudədir ol qamu fəsanə Kim, aşiqdir filan fılanə. Çün vaqeə şək məhəlli oldu, Ol vaqeədən təsəlli oldu. Leyli həm oturdu evdə naçar, Düzdü sədəfinə dürri-şəhvar... Bir bürcdə sabit oldu əxtər, Məhbusi-xəzanə oldu gövhər. Lə'l oldu əsiri-sineyi-səng, Həbs oldu gülabə şişeyi-təng. Qəmdən siyəh oldu ruzigarı, Nomid dili-ümidvarı. Ah eylər idi, vəli, nə hasil? Ol yel açamazdı qönçeyi-dil. Göz yaşı tökərdi, leyk nə sud, Bitməzdi onunla nəxli-məqsud. Zülfi kimi piçü tabə düşdü, Heyran qalıb iztirabə düşdü. Ağzı kimi xülqün etdi qəm dar; Çeşmi kimi cismi oldu bimar. Nə dərdini saxlasa, qərari, Nə şərhi-qəm etsə, qəmküsari. Fanusi-xəyalə döndü ol şəm', Könlünü qılıb xəyal ilə cəm', Hərdəm çəkib ol qəm içrə min ah, Səbr etdi zərurət ilə ol mah. Dərd ilə düzüb təraneyi-qəm, Bu bir qəzəli oxurdu hər dəm: Qəzəli-Leyli Fələk ayırdı məni cövr ilə cananımdan, Həzər etməzmi əcəb, naləvü əfganımdan? Oda yandırmasa gər şö'lə ilə nöh fələki, Nə bitər atəşi-ahi-dili-suzanımdan? Qəmi-pünhan məni öldürdü, bu hem bir qəm kim, Gülrüxüm olmadı agəh qəmi-pünhanımdan. Ah idi həmnəfəsim, ah ki, ol həm axır Çıxdı ikrah qılıb külbeyi-əhzanımdan. Mən, nə hacət ki, qılam dağı-nihanım şərhin? Aqibət zahir olur çaki-giribanıradan. Həq bilir, yar degil canü dilimdən qaib, Nola gər qaib isə dideyi-giryanımdan. Can əgər çıxsa tənimdən əsəri-mehri ilə, Əsəri-mehrini sanman ki, çıxar canımdan. Lütf edib sən məgər, ey bad, bu gündən böylə Verəsən bir xəbər ol sərvi-xuramanımdan. Ey Füzuli, qəmi-hicr ilə pərişandır hal, Kimsə agah degil hali-pərişanımdan. Təmamiyi-süxən Saqi, gətir ol meyi-muğani Kim, unudalım qəmi-cəhani! Rəhm eylə ki, qəsdi-can edər qəm, Bağrım sitəm ilə qan edər qəm. Qıl əqlimi badə üə zail, Çərxin sitəmindən eylə qafil. Fəryad ki, çərx bivəfadır, Daim işi cövr ilə cəfadır. Bir adət ilə mədarı yoxdur, Dövranının e'tibarı yoxdur. Gər həmnəfəs etsə iki yan, Bir yerə gətirsə iki zarı, Əlbəttə, səbəb salar arayə, Onları əsir edər bəlayə. Billah nə yamandır aşinalıq, Çün vaqe olur yenə cüdalıq. Güzarişi-hali-Məcnun Gülzari-kəlam bağbani Böylə bəzəmiş bu bustani Kim, sərvi-riyazi-möhnotü dərd, Sövdazədə Qeysi-dərdpərvərd Hər sübh gedərdi məktəbə şad, Məktəbdə olurdu qəmdən azad, Məşqi-xəti-hüsni-yar edərdi, Dəf i-qəmi-ruzigar edərdi. Zövq ilə tutub təriqi-sabiq, Adət üzərinə sübhi-sadiq Gəldi yenə məktəbə fərəhnak Ta kim, qıla zövqi-vəsli idrak. Gördü ki, behiştə hur gəlməz, Gün çıxdı, hənuz nur gəlməz. Xurşidsiz oldu raz ta şəb, Oldu başına qaranqu məktəb. Bildi ki, sipehri-şö'bədəbaz Bir şö'bədə eyləyibdir ağaz. Əlbəttə, cəfayi-tə'ni-əğyar Ol gül yoluna buraxdı bir xar. Nomid olub etdi nalə bünyad, Dedi: "Nədir, ey fələk, bu bidad? Netdim sənə, qəsdi-canım etdin, Qət'i-rəhi-dilsitanım etdin? Kəsdin tələbi-qərəzdə rahim, Bildir mənə kim, nədir günahim? Əvvəl məni eylədin mükərrəm, Vəsli-sənəm ilə şadü xürrəm, Döndün niyə böylə, cövr edərsən? Ol dövrə nəqiz dövr edərsən? Vəhm eyləmədinmi kim, çəkib ah, Suzi-cigər ilə bir səhərgah Yandıram oda doquz rəvaqın, Suzin sənə bildirəm fəraqın? Tədbir qıl, ey müəllimi-pir, Et sehr ilə ol pəriyi təsxir! Ancaq mənə sanma yetdi bu qəm Kim, yetdi mənə yetən sənə həm. Düş, ey əlif, istiqamətindən, Şərm eylə bu qəddü qamətindən! Qəddi həvəsilə dəm urarsan, Ol getdi, əcəb ki, sən durarsan! Ey nun! Çü nihandır obruyi-yar, Sən dəxi nəzərdə durma, zinhar! Ey mim! Çü ağzı oldu qaib, Oldu sənə həm edəm münasib! Olsan nola, ey dəvat, diltəng? Ayineyi-xatirin tutub jəng, Ol türreyi-mişkbudan ayru Hicran qara bağrın eyləmiş su. Ey xamə, sirişkbar olubsan, Sərgəştəvü biqərar olubsan! Guya bu gim etməmiş müyəssər Dövran sənə dəstbusi-dilbər. Ey lövh, o xəttin eylə yadın, Qıl sinədə nəqş qəm səvadın!" Bir neçə gün ol əsiri-hicran. Məktəbdə gəzib qılırdı əfğan. Hər raz fəğanı ilə ta şəb, Tə'zib çəkərdi əhli-məktəb. Şəb həm qılıban fəğanü zari, Eylərdi müxatəb ol nigari: "Key göz nuri, könül süruri! Sənsiz gözümün yox oldu nuri. Əvvəl nə idi bu aşinalıq? Axır niyə eylədin cüdalıq? Əvvəl niyə eylədin məni məst, İzhari-məhəbbət ilə pabəst? Axır nə üçün xumarə saldm, Bu möhnoti-intizarə saldın? Saldın dili-zarə nari-firqət, Qıldın gözümü pür abi-həsrət! Könlüm odu qıldı yanə-yanə Ahəng şəfəqtək asmanə. Yaşım suyu oldu varə-varə Bir bəhr ki, yox ona kənarə. Mən isəməzəm bu gündə həmdəm, Yanımdan itət xəyalını həm! Olmaya düşüb xəyalın, ey məh, Oda yana, suya bata nagəh. Sərməsti-şərabi-iştiyaqəm, Mədhuşi-təhəyyüri-fəraqəm, Qoyma qəmini mənimlə həmrah, Faş eylərəm onu xəlqə nagah. Sərməstdə ixtiyar olmaz, Mədhuşda e'tibar olmaz. Can oldu qəmin yolunda bərbad, Təşvişi-fənadən oldum azad. Göstərdi mənə qərain məzaqi Eyşi-əbədi, nişati-baqi. Gər gəlsə əcəl, mənim nəm ala? Can xud yoxdur, məgər qəm ala. Şəm'i-şəbi-mehnətü bəlayəm, Aşüfteyi-cünbüşi-həvayəm. Suzi-dil ilə tökülsə yaşım, Tiği-qəm ilə kəsilsə başım, Candan çıxarıb həvayi-eşqi, Tərk eyləməzəm bəlayi-eşqi. Bu günləri kim, qəm içrə zarəm, Hicran ələmilə biqərarəm, Gər nameyi-ömrə kilki-təqdir Gündür deyibən qılırsa təhrir, Eylər məni ol hesab məğbun Kim, surəti-haldır digərgun. Gün şərti demişlər afitabi, Billah ki, bu nüktədir hesabi. Hər gün ki, görünməz afitabım, Mən gün deməzəm, budur hesabım. Yox kimsə bu dərdi-dildən agah, Bu dərdi-dil ilə neyləyim, ah?! Dərdim sözə gəldigincə artar, Oddur, yel ilə zəbanə dartar". Əyyamü-vüsalı eyləyib yad, Ol xəstə bu şe'ri etdi bünyad: Qəzəli-Məcnun Ey xoş ol günlər ki, mən həmraz idim canan ilə, Ne'məti-vəsün görüb, nazra çəkərdim can ilə. Görməmişdi gülşəni-eyşim xəzani-təfriqə, Olmamışdı tirə əyyamım şəbi-hicran ilə. Məhvəşimdən, dustlar, dövran cüda istər məni, Düşmənimdir, hiç bilmən netmişəm dövran ilə? Yetsə gər aşiqlərin əflakə əfgam, nə sud, Yetmək olmaz mahvəşlər vəslinə əfğan ilə. Yaşınb saxlardım eldən daği-hicranın, əgər Etmək olsaydı müdara dideyi-giryan ilə. Zövqdən dibaçə bağlandı kitabi-ömrümə, Qoymadı dövran keçə övqatım ol ünvan ilə. Ey, Füzuli, əxtəribəxtim müsaid olmadı Kim, olam bir dəm müqarin ol məhi-taban ilə. Təmamiyi-süxən Söz müxtəsər: ol əsiri-sevda Bir növ ilə oldu xəlqə rüsva Kim, Qeys ikən, oldu adı Məcnun, Əhvalını etdi qəm digərgun. * * * Bu, Leyliyə Məcnun güzərdə müqabil olduğudur və gün müqabilində hilali-mehri bədri-kamil olduğudur Bir gün ki, bahari-aləməfruz Vermişdi cəhanə feyzi-novruz, Salmışdı niqab çöhrədən gül, Çəkmişdi sürudi-nalə bülbül. Şəbnəm meyi-nabi ılə lalə Doldurmuş idi qızıl piyalə. Olmuşdu gül ilə səbzeyi-tər Firuzəfüruz, lə'lpərvər. Bir neçə müsahibi-vəfadar Məcnuni-şikəstəyi görüb zar, Hər yan dedilər ki: "Ey bəlakəş! Gül çağıdır, olmagil müşəvvəş! Bu fəsldə adəmi gərək şad, Ənduhü bolavü qəmdən azad! Çün əbr degilsən, olma giryan, Çün seyl degilsən, etmə əfğan! Gül kimi buraxma sinənə çak! Səbzə kimi etmə bəstərin xak! Kəmtər özünü əsiri-qəm qıl, Lütf eylə, xüramə gəl, kərəm qıl! Səhra tutalım, mey içəlim şad, Ənduh ilə olma böylə mö'tad! Ey qönçədəhanü sərvqamət, Gül, oyna, zəmani et fərağət! Pakizə vücudə heyfdir qəm, Böylə dəxi qalmaya bu aləm, Şayəd açıla güli-muradın, Möhkem qıl əsasi-e'tiqadın! Seyr üzrə bu növbahar fəsli Şayəd buluna nigar vəsli". Məcmuni-həzin əyağa durdu, Səhralərə seyr üçün üz urdu. Giryan-giryan qılırdı seyran, Heyran-heyran gəzirdi hər yan, Gəh səbzəyə ərzi-raz edərdi, Gəh laləyə min niyaz edərdi, Çeşminə sürərdi lalə dağın, Aşiq sanıban öpüb ayağın. Nərgis gözünə nigah edərdi, Yarın gözün anıb, ah edərdi. Söylərdi bənəfşəyə qəmi-dil Kim, söyləyə, yarə olsa vasil. Bülbüllərə şərh edərdi halın, Qumrilərə möhnətü məlalın. Hər türfə çiçək görüb çəkib ah, Mənzil-mənzil gəzərdi, nagah Bir mənzilə düşdü rəhgüzari Kim, seyrdə idi onda yari. Bir neçə pərirüx ilə həmdəm, Məcnuni-şikəstədən müqəddəm Leyli güzər etmiş ol fəzayə, Salmış gülü lalə üzrə sayə. Bir səbzəyə səbz xərgəh urmuş, Məh səhni-çəməndə halə qurmuş; Qönçə kimi ol lətif xərgah, Gül bərgi kimi içində ol mah. Məcnunə müqabil oldu Leyli, Bəhri-qəmə yetdi dərd seyli. Leyli demə - şəm'i-məclisəfruz, Məcnun demə - atəşi-cigərsuz. Leyli demə - cənnət içrə bir hur, Məcnun demə - zülmət içrə bir nur. Leyli demə - övci-hüsnə bir mah, Məcnun demə - mülki-eşqə bir şah. Leyli demə - bir yeganeyi-dəhr, Məcnun demə - bir fəsaneyi-şəhr. Leyli - çəməni-bəla nihalı, Məcnun - föləki-vəfa hilalı. Leyli - məhi-asimani-həşmət, Məcnun - şəhi-kişvəri-məlamət. Leyli - səfi-əhli-hüsn əmiri, Məcnun - səri-kuyi-qəm fəqiri. Leyli işi - işvəvü kirişmə, Məcnun gözü yaşı çeşmə-çeşmə. Leyliyü nişati-hüsn kami, Məcnunü bəlayi-eşq dami. Leyliyü lətafəti-dilaray, Məcnunü məlaməti-qəməfzay. Leylidə kəmali-hüsn ilə zövq, Məcnunda cəmali-Leyliyə şövq. Leyli - sədəfi-həyayə bir dür, Məcnuna onunla min təfaxür. Leylidə vüsali-dust meyli, Məcnunda həm arizuyi-Leyli. Ol iki səhiqədü səmənbər Bir-birinə oldular bərabər; Fuladə sataşdı səngi-xarə, Od düşdü qərarü ixtiyarə. Bir sazə düzüldü ol iki tar, Gərm oldu rəvaci-naleyi-zar. Ol baxdı buna nişat buldu, Bu gördü onu müqəyyəd oldu. Məcnunda qərar tutmayıb huş, Dəryayi-təhəyyür eylədi cuş. Bir dəm baxa bümədi ol ayə, Döşəndi yer üzrə misli-sayə. Leyli həm itirdi ixtiyarın, Bir dəm görə bilmədi nigarın, Heyranlığı ol məqamə yetdi Kim, düşdü ayaqdan, usu getdi. Gül suyu səpib rəvan üzünə, Leylini gətirdilər özünə. Hər yan dedilər ona ki: "Ey mah! Nagəh, olur atan-anan agah Kim, qeyr ilə aşina olubsan, Bir dilbərə mübtəla olubsan. Verməz bu rəviş nəticeyi-xub, Şayəstə degil sənə bu üslub! Yaxşı nəzər eyləsən yamandır, Həm bizə və həm sənə ziyandır!" Ondan götürüb büsatü xərgah, Ol mahliqayi xahü naxah Öz bürcünə qıldılar rəvanə, Ta olmaya vaqif atə-anə. Söz demədilər bu macəradan, Nə gəncdənü nə əjdəhadan. Məcnunu həm etdi çeşmi-xunbar Sular saçıban üzünə, bidar. Gördü ki, nigardan nişan yox, Bir cismi-füsürdə var, can yox. Divanə qalıb, pəri gedibdir, Salıb onu dilbəri gedibdir. Çak eylədi camə, çəkdi nalə, Halı bədəl oldu özgə halə. Tərk etdi libasi-laləguni, Rəxt oldu təninə əşki-xuni. Gər matəm üçün misali-xamə, Sarmışdı başa siyəh əmamə. Cizgindi başına dudi-ahi, Yandırdı əmameyi-siyahi. İkrah ilə çıxdı pirəhəndən, Ar etdi şəhidi-qəm kəfəndən. Nələyni buraxdı ol bəlacu Kim, aşiqinə payibənddir bu. Həmdəmlərə üzr qıldı ağaz: "Key bir neçə həmnişinü həmraz! Seylabi-hücumi-əşk yetdi, Mən şiftəhalı qərq etdi. Olman məni-xəstə ilə həmdəm, Ta batmayasız bu suya siz həm. Mənrəngi-məlamətə boyandım, Sevdazədəlik oduna yandım. Əlbəttə, bu od ki, düşdü canə, Axır tutuşub çəkər zəbanə. Düşvar bəlamı səhl sanmın! Siz dəxi mənim oduma yanmın! Məndən sizə düşməsin bir oxgər, Çün dəgmədi xeyr, dəgməsin şər. Sevda siyəh etdi ruzigarım, Eşq aldı inani-ixtiyarım. Mən bir quşam, uçdum aşiyandan, Mən qandanü meyfi-xanə qandan?! Qılmın mənə ev hekayətin çox, Dəxi mənim onda getməgim yox! Sizdən sorar olsa ata halım, Keyfiyyəti-möhnətü məlalım, Söylün ki: "Fünayə verdi rəxtin, Əyyam siyah qıldı bəxtin. Ey piri-şikəstəhalü naşad, Tanrıçün əlimdən eyləmə dad! Demə ki, "nədir bu macəralar?" Səndən mənə yetdi bu bəlalar! Mən bilməz idim qəmi-cəhanı, Təşvişi-zəminü asimanı. Asudə səraçeyi-ədəmdə Nə qüssədə idimü nə qəmdə. Bilməzlik ilə xoş idi halım, Nə hüsn, nə eşq idi xəyalım. Sən vasiteyi-vücudim oldun, Sən manei-feyzi-cudim oldun! Uradun ki, mənimlə olasan şad, Dərda ki, ümidin oldu bərbad. Mən yox olubam, sən indi var ol! Özgə xələfə ümidvar ol. Mə'zur tut, ey əziz, mə'zur! Mən qəsd ilə səndən olmadım dur. Çox sidq ilə eylədim ona əzm Kim, dövləti-vəslinə edəm cəzm, Su saldı yoluma əşki-həsrət, Damanımı tutdu xari möhnət". Təhrir qılıb münasibi-hal, Bu şe'ri həm etdi ona irsal: Qəzəl Fəzayi-eşqi çün gördüm, səlahi-əqldən durəm, Məni rüsva görüb, eyb etmə, ey naseh ki, mə'zurəm! Əgər çaki-giriban eyləsəm, mən' eyləmən, çün mən Mətai-nəngdən ari, libasi-ardən urəm. Mənü səhrayi-vəhşət, mənzil etməm afiyət küncün, Əsiri-dami-zülmət olmazam, çün talibi-nurəm. Təmərrüd, əql fərmanından etsəm, dustlar, billah, Məni rə'yimlə sanman, eşq sultaninə mə'murəm. Mənə kim tənə eylər, kiın nəsihət əhli-aləmdən, Xoşam ki, e'tibari-eşq ilə hər dildə məzkurəm. Bəlayi-eşqü dərdi-dust tərkin qılmazam, zahid, Nə müştaqi-behiştəm sən kimi, nə talibi-hurəm. Xəyali-çini-zülfü taqi-əbrusilə zövqüm gör, Sanasan həşmət ilə kəsriyəm, qədr ilə fəğfurəm. Qərəz bir ad imiş aləmdə, mən həm eylərəm bir ad, Bihəmdülah, Füzuli, rindü rüsvalıqda məşhurəm. Təmamiyi-süxən Ol şiveyi-eşq içində mahir, Qaldıqda vəsiyyətini axir, Qıldı, gözədib təriqi-vəhşət, Əshabdən inqitai-ülfət. Səhrayə düşüb günəş misali, Tənha yürür oldu laübali. Hər daşə ki, yetdi tökdü yaşın, Lə'l eylədi kuhü dəşt daşın Gözyaşını bəs ki, tökdü hər su, Hər mərhələdən axıtdı min cu. Bir əbri-bəla idi, güvahi: Baran - sirişki, bərq - ahi. Baran ilə bərqi cismü candan, Bir mərtəbədə ki, bundan, andan Dəryalərə yetsə ləm'əyi-tab, Səhralərə düşsə qətreyi-ab, Dəryalar olurdu cümlə səhra, Səhralər olurdu cümlə dərya. Fəryad ilə doldurub bu deyri, Fəryadə gətirdi vəhşü teyri. Ərğanı yetirdi asimanə, Atəş salıb ah ilə cəhanə. * * * Bu, Məcnun atasının vaqifi-hal olduğudur və onu biyabani-möhnətdə bulduğudur Gəncinəgüşayi-gəncgöftar Olmuş bu əda ilə gühərbar: K'ol bir neçə biqərarü məhzun Naçar qılıb vidai-Məcnun, Nomid dönüb şikəstəvü xar, Qıldılar atasını xəbərdar. Ol pir çü vaqif oldu halə, Məcnun kimi etdi ahü nalə. Səhralərə tutdu seyltək üz, Vadilərə açdı çeşmətək göz, Çox aradı, gəzdi hər məkam, Bulunmadı oğlunun nişanı. Ta aqibət ol şikəstəhali Bir guşədə gördü laübali. Düşmüş yerə, xaksarü qəmnak, Əhvalı xərabü sinəsi çak. Dönmüş güli-sürxi zə'fəranə, Şümşadi-lətifi xeyzəranə. Ayinəsini qubar tutmuş, Jəngi-qəmi-ruzigar tutmuş; Etmiş əlifin sitəm yükü dal, Qılmış qələmin fələk qəmi nal. Həmsöhbəti murü həmdəmi mar, Təkyəgəhi xakü bəstəri xar. Xar üzrə ona dəlik-dəlik tən, Açmış qəm evinə dürlü rövzən. Ol pir, çü gördü surəti-hal, Surət kimi qaldı bir zaman lal. Bir ləhzə onu təhəyyür aldı, Heyrət gözü ilə baxa qaldı. Sonra yaxa yırtıb etdi fəryad: "K'ey bülbüli-bustani-bidad! Hali-dilini mənə bəyan et, Əsrari-nihanini əyan et. Kim aldı əlindən ixtiyarın? Kim eylədi tirə ruzigarın? Billah, netə biqərar olubsan, Aşüfteyi-ruzigar olubsan! Nə seyrdəsən, sənə tələb nə, Bu naleyi-zarinə səbəb nə? Dəryadə isə sənə düri-kam, Sən söylə, mən eyləyim sərəncam. Zülmətdə isə şəm'i-məqsud, Rövşən qılü məndən istə mövcud". Məcnun dedi: "Ey mənə verən pənd, Danayi-süxənvərü xirədmənd! Kimsən, nədürür bu göftgulər, Bifaidə batil arizulər? Get, dərdimə sən dəva degilsən, Biganəsən, aşina degilsən! Mən böylə kəmalə tutmazam guş, Leyli sözü söylə, yoxsa xamuş!" Dedi: "Mənəm atan, ey bəlakəş, Mən səngi-məlamətəm, sən aləş!" Dedi: "Nədir, atə, yoxsa anə? Leyli gərək, özgədir fəsanə". Çün gördü itaətində ehmal, Bildi ki, fəqir özgədir hal, Verdi bu firib ilə təsəlli Kim: "Dur gedəlim, çağırdı Leyli! Leyli bizə gəldi, mihmandır, Lə'li tələbində dürfəşandır". Məcnun ki, eşitdi Leyli adın, Sandı ki, fələk verər muradın. "Lobbeyk" deyib ayağə durdu, Ol Kə'beyi-məqsədə üz urdu. Pir ilə cəvani-dilşikəstə, Gəldi evə düfigarü xəstə. Başında həvayi-vəsli-Leyli, Nə ata qəmi, nə ana meyli. Gah ata nəsihət etdi ağaz, Gah anası oldu pəndpərdaz. * * * Bu, Məcnuna anası pənd verdigidir və bustani-məlamətdən xari-nəbamət dərdigidir "Key rahəti-canü nuri-didə! Fərzəndi-yeganeyi-güzidə! Şə'nində rəyasəti-ərəb var, Mirasi-şücaətü ədəb var. Ətvari-müluki tut həmişə, Ayini-şücaət eylə pişə. Əbruyi-xəm isə gər muradın, Süst etmə kəmanə e'tiqadın! Müjgani-siyahdən götür dil, Ol navəki-cansitanə mayil! Olsan nigərani-qəddü qamət, Qıl nizeyi-xunfəşanə rəğbət! Gər zülf ilə görmək istəsən xal, Gör hey'əti-nöqtə, peykəri-dal! Könlün gözü qaşə olsa məftun, Gör dideyi-eynü əbruyi-nun! Sən sərvsən, olmagil giranbar! Azad ola gör, nə kim giriftar! Sən lə'lsən, olmagil səbüksəng, Döndərmə günəş görüb rəvan rəng! Etmə özünü hübabmanənd Başında olan həvayə xürsənd! Kim, yoxdurur ol həvayə bünyad, Başın olur ol həvayə bərbad. Sərgərmlik etmə şəm'nisbət, Suzi-qəmi-eşq ilə mürüvvət. Gör şəm'i necə düşər bəlayə, Başına gedən, gedər fənayə. Zövqi-dilü didə qılma adət! Salma meyü şahidə iradət! Məhbubü mey ilə bəsləyən can Sanma olur əhli-əqlü iman! Əqlimi olur müdam məstin? İmani olurmu bütpərəsin? Şe'rə həvəs etmə kim, yamandır, Yaxşı deselər onu, yalandır! Hala qıla gör kəmal hasil, Fövt etmə məcal, gəzmə qafıl! Ey baği-ümidimiz nihali, Qılma bizi nəng payimali! Məhbub həm istəsən, kəm olmaz, Biz kim, səniniz, sənə qəm olmaz. Vardır bu həşəmdə rain qəbilə, Hor taifə içrə min cəmilə. Bir-bir qılalım qamu sənə ərz, Yetsin yerinə bizə olan fərz. Bir sərvi-səhiqədii səmənbər T əzvicini edəlim müqərrər, Tə'yin edəlİm sənə məhü sal, Sərf eyləyə bildigincə əmval. Sən tutma həmin təriqi-vəhşət, Qət'i-nəsəb eyləmə əmanət! Bizdən bu nəsihəti qəbııl et! Hər ləhzo bizi, yetər məlul et! Üşşaq sefahətin qılıb yad, Bu şe'ri nə xoş demiş bir ustad: Qəzəli-ustad Can vermə qəmi-eşqə ki, eşq afəti-candır, Eşq afəti-can olduğu məşhuri-cabandır! Sud istəmə sövdayi-qəmi-eşqdə hərgiz Kim, hasili-sövdayi-qəmi-eşq ziyandır! Hər əbruyi-xəm qətlinə bir xəncəri-xunriz, Hər zülfi-siyəh qəsdinə bir əfi ilandır! Yaxşı görünür surəti məhvəşlərin, əmma Yaxşı nəzər etdikdə, sərəncamı yamandır! Eşq içrə əzab olduğun ondan bilirəm kim, Hər kimsə ki, aşiqdir, işi ahü fəğandır! Yad etmə qara gözlülərin mərdümi-çeşmin, Mərdüra deyib aldanma kim, içdikləri qandır! Gər dersə Füzuli ld: "Gözəllərdə vəfa var", Aldanma ki, şair sözü, əlbəttə, yalandır. * * * Bu, Məcnunun nəsihət qəbul etmədigidir və atasının dərdi dərmana yetmədigidir Məcnun ki, eşitdi bu xitabı, Verdi bu əda ilə cəvabi: "K'ey ruhi-rəvanın atə, anə! Kami-dilü canım atə, anə! Təhqiq edibəm, işim xətadır, Hər nə desəniz mənə rəvadır. Aludeyi-rəngi-dudi-ahəm, Zilli-günəh ilə rusiyahəm. Mən həm olubam bu işdən agah, Əmma nə deyim, nə söyləyim? Ah! Yoxdur bu işimdə ixtiyarım, Zəbtimdə inani-iqtidarım! Əql oldu zəifü eşq qalib, Xatir nigaran, nigar cazib. Tutdu tənü canımı qəmi-yar, Qeyrəl-məhbub leysə fiddar.1 Məndə dəxi necə mənlik olsun, Məndən məni istəyən nə bulsun? Təqdir çü böylədir, nə tədbir, Təqdiri edərmi kimsə təğyir? Olsaydı mənə nişat ruzi, İstərmi idim bu dərdü suzi? Gər səhhətə qadir olsa bimar, Dərdə özün eyləməz giriftar. Əl versə gədayə padişalıq, Sanman ki, qılır dəxi gədalıq. Fitrətdə nə halət olsa məqsum, Rəf olmadığıdır əmri-mə'lum. İslahıma eyləmən təəmmül Kim, gül tikən olmazü tikən gül. Keyfiyyəti-abü cövhəri-xak, Dönmək olamı qəbuli-idrak? Su süfləligindən ayrılırmı? Od yandıra bilməyə bilirmi? Ol gün ki, rəhimdə kilki-qüdrət İcadıma verdi zibi-surət, Doldurdu həva ilə dimağım, Sevda ilə bağladı ayağım. Doldu bədənimdəki rəgü pust, Başdan-ayağa məhəbbəti-dust. Mülk eylədi könlümü bəlayə, Vəqf eylədi canımı cəfayə. Yox məndə bu hökmdən təxəllüf, Ol maliki-vəqfədir təsərrüf. Dərdi-əzəli dəva bulurmu? Mehri-əbədi fəna bulurmu? Mən şəm'i-səraçeyi-fəraqəm, Suzi-cigər ilə xoşməzaqəm. Məndən diləyən bu suzi zayil, Bidadimə olmuş ola mayil. Şəm'in ki, həyatı oldu atəş, Halı onun atəşilədir xoş. Oddan diləyən onun nocatın, Fani diləmiş ola həyatın. Düşmənliyə dustluq qılıb ad, Tədbiri-nicatını eyləmən yad. Mən qərqeyi-bəhri-şövqi-yarəm, Bərhəmzədeyi-qəmi-nigarəm, Ancaq səbəbi-qərarım oldur, Arami-dili-figanın oldur. Onunla edin bu dərdə mərhəm, Urman dəxi özgə kimsədən dəm. Dersiz mənə var dilrübalər, Leyli kimi çox pəriliqalər... Billah, deməniz bu hərfı zinhar! Aləmdə bir ondan özgə kim var? Bülbül gül üçün qılanda nale, Dərdinə dəva olurmu lalə? Xosrov degiləm ki, mənə dilbər Şirin ola gah, gah Şəkkər! Mən yekcəhətəm təriqətimdə, Təğyir işi yox cibillətimdə". Üzrünü bəyan edib həm ol dəm Təqrirə gətirdi bir qəzəl həm: Bu qəzəl Məcnuni-dilpəzirindir Eşq dərdi, ey müalic, qabili-dərman degil! Cövhərindən eyləmək cismi cüda asan degil! Dövr cövründən şikayət edənə aşiq demən, Eşq məsti vaqifi-keyfiyyəti-dövran degü! Şəhrdən səhrayə bir fərq olduğun hər kim bilir, Bilmiş ol kim, eşq səhrasında sərgərdan degil. Hər kim idrak eylər öz keyfiyyəti-halın, hənuz Düst rüxsarinə eyni-şövq ilə heyran degil. Canı canan ittihadı fariğ eylər cismdən, Cismdən agah olan can vasili-canan degil. Der imiş düşmən ki, həmdəmdir Füzuli yar ilə, Hər sözü böhtan isə, həqqa bu söz böhtan degil. * * * Bu, Məcnunun atası Leyliyə xastarlığıdır və Leyli atasının Məcnundan bizarlığıdır Saqi, gətir ol şərabi-nabi Kim, yetdi nisabə qəm hesabi. Qəm düşməni-cani-mübtəladır, Dəf eyləyə gör ki, bir bəladır! Söz cövhərinə olan xiridar, Bu növ ilə qıldı gərm bazar Kim, aciz olub qəm içrə ol pir, Məcnununa qıldı fikri-zəncir. Bildi ki, gər olmaz olsa Leyli, Mümkün degil olmağı təsəlli, Qıldı tələbin özünə lazim, Cəm' etdi əaliyü əazim. Ümmid ilə bağladı umub kam, Ol Kə'beyi-arizuyə ehram. Çün Leyli atası bildi hali, Uydurdu əkabirü əali, Qarşılarına olub rəvanə, Qıldı olar ilə əzmi-xanə. "Əhlənvə səhlən!" deyib dəmadəm, Min gəz dedi: "Ola xeyr məqdəm!" Çün şəm'sifət olar oturdu, Ol sərv kimi ayağa durdu. Ortaya buraxdı türfə xanlar, Ta kami-dil ala mihmanlar. Olmuşdu dolub kəbab ilə xan, Cədyü Həməl ilə asimansan. Əmma, əcəb ər qıla xirədmənd, Ol xanları asimanə manond, Hər kim qərəzin bulurdu xandan, Bu mümkün olurmu asimandan? Xanlar götürüldügündə ol pir Təqrib ilə dərdin etdi təqrir: "K'ey, qədrlə qibleyi-qəbail! Səndən qamunun muradı hasil, Əslü nəsəbim sənə əyandır, Hökmüm neçə min evə rəvandır. Məşhuri-qəbailəm səxadə, Mə'rufi-təvaifəm ətadə. Həm var məhəbbətimdə tə'sir, Həm var ədavetimdə təşvir. Sərdəftəri-əhli-ruzigarəm, Hər necə desəm, yüz onca varəm. Nəxli-əməlim səmər veribdir, İyzəd mənə bir gühər veribdir. Hala dilərəm bu türfə lö'lu Bir lə'l ilə ola həmtərazu, Ta lö'lö olanda lə'lə vasil, Tərkib qılam müfərrihi-dil. Çox kanlara tişəvəş üz urdum, Çox ləl həqiqətini sordum. Hər kanda əgərçi lə'l çoxdur, Bir lə'l ki, layiq ola yoxdur. Bir lə'lin eşitmişəm sənin var Kim, lo'löümə odur səzavar. Lütf eylə, inayətü kəroə qıl! Ol lə'l ilə dürrü möhtərəm qıl! Qılsın gülü sərv sayəpərvər, Olsun gülə sərv sayəgüstər. Fəhm et sözümü, təğafül etmə, Bir xeyr işidir, təəllül etmə! Gər hasil olur bu kam səndən, Hər nə ki, dilərsən, istə məndən. Onca qılayın sənə rəvan gənc Kim, yer üzün eyləyə nihan gənc. Onca gühər eyləyim rəvanə Kim, bulmayasan ona xəzanə". Ol sərvi-səmənbərin atası, Ol gənci-nihanın əjdəhası Lütf ilə dedi ki: "Ey xirədmənd! Mən kimi əsiri-dani-fərzənd! Sən xoş gəldin, səfa gətirdin, Torpaqlardan bizi götürdün. Müşkülcə xitabdır xitabın, Bilmən necə verərin cəvabın? Qürbün, bilirəm, mənə şərəfdir, Əmma xələfin əcəb xələfdir. "Məcnun" - deyə tə'n edər xəlayiq, Məcnuna mənim qızım nə layiq? Leyli deməyim ki, nazənindir, Bir tirə kənizi-kəmtərindir, Olmazmı kəniz cinsi-mərdüm? Yoxdurmu kənizə həm tərəhhüm? Div ilə pəri olurmu həmdəm? Olmaz, sözü açma əbsəm, əbsəm! Divanəyə zayc eyəmə rənc, Viranə gərək ona, nədir gənc? Tədbir ilə döndərib məzacın, Sevdasının eyləsən əlacın, Leyli onun olsun. eylədim əhd, Var indi, sən et əlacına cəhd!" * * * Bu, Məcnun atasının hirmanıdır və qeyri babdən tədbiri-dərmanıdır Ol sahibi-nəngü namü namus Döndü evə, gəldi xarü məyus. Məcnuna dedi ki: "Ey cəfakəş! Hacət bitər, olmağıl müşəvvəş! Əql ilə açılır ol müəmma, Leyliyi sənə verərlər, əmma Şərti bu ki, olasan xirədmənd, Ərbabi-xirəddən alasan pənd. Rəf ola əlaməti-cünunun, Əql ola həmişə rəhnümunun". Məcnun dedi: "Ey ədibi-kamil! Divaneyi-eşq olurmu aqil? Gər məndə bir ixtiyar olaydı, Tədbirimə e'tibar olaydı, Əvvəldən ədəb şüar edərdim, Təmkinimi üstüvar edərdim. Olmazdı bu halə ehtiyacım Kim, ola əzab ilə əlacım. Məndə bu əlacə yox müdara, Min gəz qəmim etmən aşikara. Yoxdur rəvişimdə inqilabım, Əvvəlki cəvabdır cəvabım. Sən əhli-xirədsən, eylə tədbir, Tədbirin edə məgər ki, tə'sir, Leyliyi dəxi mən etməyim yad, Mən aqili-vəqt olam, sən azad". Ol piri-şikəstəhal heyran Tədbiri-əlac edib firavan, Hər qanda eşitdi bir təbibi, Gülzarının oldu əndəlibi. İzhar edib ona ehtiyacın, Bimarına istədi əlacın. Bimarına min təbibi-haziq Bir şərbət içirmədi müvafiq. Hər yerde ki, bildi bir nəzirgah, Varıb ona oldu xaki-dərgah. Çox ol gotürüb dualar etdi, Çox nəzr verib ətalar etdi. Rə'yilə məlulun etməyə şad, Min pirdən almadı bir irşad. Çox sehr oxunub yazıldı tə'vid, Çox məkrlərə tutuldu ümmid, Edilmədi heç birilə çarə, Nə çarə qəzayi-kirdigarə? Bir gün dedilər ona ki: "Ey pir! Aləmdə sənə bu qaldı tədbir – Kim, Kə'bəyə iltəsən əsirin, Ola ki, Həq ola dəstgirin. Tövfi-hərəm olsa ona hasil, Sərgəştəlik ondan ola zail. Ursa Həcəri-mübarakə baş, Yumşaya, əgər ola qara daş". * * * Bu, Məcnuni-biçarənin Kə'bəyə üz urduğudur və münacatla sevdası artdığıdır Ol pir bu xeyr işə qalıb cəhd, Məcnuna mürəttəb etdi bir məhd. Aldı onu, əzmi-rah qıldı, Əzmi-hərəmi-ilah qıldı. Çün Kə'bəyə irdi ol nikuxu, Məcnuna dedi ki: "Ey bəlacu! Tut Kə'bəyə ruy, taət eylə! Təmkinü ədəb riayət eylə. Tə'zim şəraitin oda qıl, İxlasi dürüst edib dua qıl. Ola ki, qəbul ola niyazın, Həq şəfqəti ola çarəsazm. Bu yerdə qəbul olur dualər, Bu büq'ədə bəxş olur ətalər. Qıl tövbə ki, əhsəni-əməldir, Cəhd eylə nicatə kim, məhəldir". Məcnun bulub ol məqamdan zövq, Saldı ünü çərxə nəş'əyi-şövq. Suz ilə çəkib cigərdən avaz, Ərz etdi binayi-Kə'bəyə raz: "K'ey səqfi büləndü qədri ali, Mehrabi-əazirmü əalü Ey qibleyi-əhli-izzü iqbal, Rüxsari-zəminə ənbərin xal! Ey məğzi-vəfayə kisvətin pust, Həmrəngi-pəlasi-xaneyi-dust! Ey gülbüni-qönçeyi-ibadət, Sənduqi-cəvahiri-səadət! Ey daim olan mənimlə həmdərd, Əmma nə mənim kimi cahangərd! Köksünə uran Həcər kimi daş, Zəmzəm kimi gözdən axıdan yaş! Peyvəstə siyəh qılan libasın, Könlündə nihan tutan həvasın! Billah, kiməsən bu yerdə aşiq? Söylə ki, ənisinəm müvafiq. Olmuş sənə eşq feyzi hasil, Qılmış səni qibleyi-qəbail. Ya Rəb, bu hərəmsəra həqiçün, Bu mə'bədi-pürsəfahəqiçün, Qıl məndə binayi-eşqi daim, Manəndi-əsasi-Kə'bə qaim! Sal könlümə dərdi-eşqdən qəm, Hər ləhzəvü hər zəmanü hər dəm! Eşq içrə müdam şövqüm artır, Şövq ilə həmişə zövqüm artır! Hər qanda ki, aləm içrə qəm var, Qıl könlümü ol qəmə giriftar! Əndişeyi-əqldən cüda qıl, Eşq ilə həmişə aşina qıl! Artır mənə zövqü şövqi-Leyli, Daim mənə onda qıl təcəlli! Çoxdur bəni-adəm içrə bidad, Et könlümü vəhşət ilə mö'tad, Bir mülkdə ver mənə qərari Kim, yetməyə adəmi qübari". Ol zairi-Kə'bəyi-inabət İstərdi dua qılıb icabət, Tüğyani-bəladən etməyib fikr, Bu şe'r idi hər dəm etdigi zikr: Qəzəl Məcnuni-dilpəzirindir Ya Rəb, bəlayi-eşq ilə qıl aşina məni! Bir dəm bəlayi-eşqdən etmə cüda məni! Az eyləmə inayətini əbli-dərddən, Yə'ni ki, çox bəlalərə qıl mübtəla məni! Olduqca mən, götürmə bəladən iradətim, Mən istərəm bəlanı, çü istər bəla məni! Təmkinimi faəlayi-məhəbbətdə qılma süst, Ta dust tə'n edib deməyə bivəfa məni! Getdikcə hüsnün eylə ziyadə nigarımın, Gəldikcə dərdinə betər et mübtəla məni! Mən qandanü mülaziməti-e'tibarü cah, Qıl qabili-səadəti-fəqrü fəna məni! Öylə zəif qıl tənimi firqətində kim, Vəslinə mümkün ola yetirmək səba məni! Nəxvət qılıb nəsib Füzuli kimi müənə, Ya Rəb, müqəyyəd eyləmə mütləq mana məni! * * * Bu, Kə'bədən Məcnunun müraciətidir və vühuş ilə müsahibətidir Bir-bir eşidib sözün atası, Bildi ki, qəbul olur duası, Əfzun olur ol qəmü məlamət, Mümkün degil oğluna səlamət. Çox qıldı fəğanü naləvü zar, Oğlundan ümidi kəsdi naçar. Ol pir qalıb orada heyran, Məcnun tutuban rəhi-biyaban, Tənha səfər ixtiyar qıldı, Əzmi-səri-kuyi-yar qıldı. Gündüz gözü yaşı hadiyi-rah, Gecə yolu şəm'i şö'leyi-ah. Gərdi-rehi-yari yad edərdi. Gəh otura, gəh dura gedərdi. * * * Bu, Məcnunun dağ ilə müsahibətidir və cari olan çeşmə ilə münasibətidir Bir dağə irişdi yolda nagah, Qəddinə libasi-vəhm kutah. Tığındə uqabı-çərx qam, Müzmər kəmərində lə'l kanı, Mün'im sifəti, libası faxir, Cibü bəğəli dolu cəvahir. Dərya qürban ona təzərrö' Eylerdi zəxirəsin təvəqqö'. Səhra edibən ona təvəlla, Eylərdi məişətin təmənna. Ol çeşmələr eyləyib rəvanə, Olmuşdu olara ata-anə. Tə'zim ilə qılmış onu həq yad, Qur'anda "Əlcibalu ovtad". Məcnun ona eyləyib təmaşa, Bir odlu sürud qıldı inşa. Olduqda sürud ilə nəvasaz, Ondan həm eşitdi əksi-avaz, Sandı ki, özilə həmnəfəsdir, Dedi: "Məna bir rəfiq bəsdir. Yüz şükr ki, yari-qar buldum, Gəzdim bu cəhanı yar buldum". Eşq odun ona həm etdi rövşən; "K'ey guşəmşini-pakdamən! Suzi-cigərimdən oldun agah, Əhsənt, əhsənt, barəkallah! Bir aşiqi-mübtəla imişsən, Dərd əhlinə aşina imişsən. Sənsən mənə həmdəmi-müvafiq, Dağ ilə olur həmişə aşiq. Bidad ilə köksünə urub daş, Dərd ilə gözündən axıdıb yaş, Noldu sənə, böylə məst olubsan, Qəm daminə paybəst olubsan? Qan ilə dolubdurur kənarın, Nə güldən ola bu laləzarın? Bağrın gorürəm olubdurur su, Nə sərvqədin həvasıdır bu? Gəl, ağlayalım bu macərayə, Bir dəm qoşalım səda-sədayə!" Çün bir dəm onunla ağladı zar; Dərdi-dili-zann etdi izhar. Əzm eylədi xaki-kuyi-yarə, Leylinin evi olan diyarə. * * * Bu, Məcnunun qəzal ilə məqalatıdır və eşq babında onunla olan halatıdır Gördü ki, bir ovçu dam qurmuş, Daminə qəzallər üz urmuş. Ol damə cəfayi-çərxi-qəddar Bir ahunu eyləmiş giriftar. Boynu burulu, ayağı bağlı, Şəhla gözü nəmli, canı dağlı. Əhvalına rəhm qıldı Məcnun, Baxdı ona, tökdü əşki-gülgun, Könlünə qatı gəlib bu bidad, Yumşaq-yumşaq dedi ki: "Səyyad! Rəhm eylə bu mişkbu qəzalə! Rəhm etməzmi kişi bu halə? Səyyad, bu natəvanə qıyma! Qıl canına rəhm, canə qıyma! Səyyad, saqın, cəfayamandır! Bilməzsənmi ki, qana qandır? Səyyad, mənə bağışla qanın! Yandırma cəfa oduna canın!" Səyyad dedi: "Budur məaşım, Açman əyağın, gedərsə başım. Qətlində bu seydin etsəm ehmal, Ətfalü əyalıma nolur hal?" Məcnun ona verdi cümlə rəxtin, Pak eylədi bərgdən dirəxtin. Ol türfə qəzalın açdı bəndin, Şad eylədi cani-dərdməndin. Üz urdu üzünə, qıldı əfgan, Göz sürdü gözünə, oldu giryan: "K'ey badiyəgərdü badnavərd! Nazik bədənilə nazpərvərd! Sən zinəti-hər gili-zəminsən, Gül kimi lətifü nazəninsən Ey, səbzeyi-cuybari-vəhşət' Rə'na səməni-bəhari-vəhşət! Tənha qoyma məni-zəbuni, Olğıl mənə dəşt rəhnümuni! Gəz bir neçə gün mənimlə həmrah, İnsan deyib etmə məndən ikrah! Yaşım kimi getmə çeşmi-tərdan, Kəsmə əyağın bu rəhgüzərdən! Sərçeşmeyi-çeşmim eylə mənzil, Sərmənzilimizdən olma qafil! Olsun bəbəgim qərargahın, Əşkü müjə ab ilə giyahın. Ey çeşmi-nigar yadigari' Səhl eylə mənə qəmi-nigari! Qıldıqda xəyali-çeşmi-Leyli, Sən ver məni-xəstəyə təsəlli". Çün ol, bəşəriyyətin unutdu, Ahu həm onunla üns tutdu, Onun səbəbilə həm çox ahu, Səhradə onunla tutdular xu. * * * Bu, Məcnunun kəbutərə şərhi-halıdır və ondan iltimasi-tədarüki-mafilbalıdır Bu mənzilə yetdi zarü müztər, Bir damdə gördü bir kəbutər. Hər rövzəni-dami bir dəri-qəm, Min qəm mütəvəcceh ona hər dəm. Məcnun ona baxdı, yandı canı, Yaşı kimi cuşə gəldi qanı. Səyyadına eylədi təzərrö', Qurtarmağın eylədi təvəqqö'. Səyyad dedi ki, mən fəqirəm, Fəqrə bu həmamətək əsirəm. Haşa ki, bu mürği-tizrəftar Azad ola, mən qalanı giriftar. Gər var İsə qiymətin əda qıl, Ondan bunu damdən rəha qıl! Əvvəl məni eylə qüssədən şad, Ondan bunu dami-qəmdən azad!" Var idi qolunda bir düri-tər, Şəffaf çü dideyi-kəbutər, Verdi onu, aldı ol əsiri, Üftadənin oldu dəstgiri. Sürtdü qədəminə çeşmi-pürxun, Onca ki, ayağın etdi gülgün. Hər dəm ona ərzi-raz edərdi, Min nəğmeyi-şövq saz edərdi: "K'ey tizpərü büləndpərvaz! Ərbabi-vəfayə məhrəmi-raz! Bu rəngi-libasi-nilfamın, Ənduhü məlaməti-müdamın İzhar qılır nişaneyi-qəm, Kim qıldı səni əsiri-matəm? Gər aşiq isən, sən ey cahangərd, Qaçma ki, mənəra səninlə həmdərd. Bir ləhzə mənimlə həmnişin ol, Gəncineyi-razimə əmin ol! Başım tükün aşiyanə qılğıl, Göz yaşımı abü danə qılğıl, Sən qasid imişsən, ey həmamə, Məndən həm ilət nigarə namə! Gör hicri-rüxündə iztirabım, Peyğamım ilət, gətir cəvabım. Billah, səri-kuyinə gedəndə, Hər cizginibən təvaf edəndə, Yad eylə məni, səvabıma gir, Bir tövf səvabını mənə ver. Qon xaki-dərinə, istə danə, Qıl özünə danəni bəhanə. Olduqca məcalın etmə namus, Məndən yetir ol yerə zəminbus!" Onca dedi ona həm qəmi-dil Kim, qıldı onu həm ünsə mayil. Başında olub şəb aşiyani, Gündüz olur oldu pasibani. Zatında görüb nişaneyi-xeyr, Həm vəhş mütii oldu, həm teyr. Ram oldu bəhaim ol figarə, Bir fövc yığıldı varə-varə. Ol zar idi mülki-dərd şahi, Xeyli-dədü dam onun sipahi. Olmuşdu bəşərdən öylə bizar Kim, öz əksin sanırdı əğyar. Dartıb göyə dudi-şö'leyi-ah, Öz sayəsin istəməzdi həmrah. * * * Bu, Leyli əhvalından bir xəbərdir və mə'şuqü aşiq ətvarından bir əsərdir Saqi, mütəəllimi-xumarəm, Müştaqi-şərabi-xoşgüvarəm! Üftadəligim gör, etmə ehmal, Rəhm et, bir eyağ ilə əlira al! İzhar qılıb səfayi-məşrəb, Bu bəzmi çü eylədin mürəttəb, Bəzm əhlinə növbət ilə ver cam, Həm xas riayət eylə, həm am! Məcnunə həmin şərab tutma, Leyliyi kİ, əsldir unutma! Dehqani-fəsihi-farsizad Bu gülşənə böylə dikdi şümşad Kim, ol çəməni-vəfa bəhari, Daği-qəmi-eşq laləzari, Yə'ni rəvişi-vəfadə möhkəm, Leyli, sədəfi-cəvahiri-qəm Girmişdi həsarə gəncmanənd, Urmuşdu ayağə pənddən bənd. Nə bir fərəhi, nə bir nişati, Nə kimsə ilə bir ixtilati. Bizar atadənü anadən, Biganə cəmii-aşinadən. Yanına olurdu xublər cəm', Pərvanəsifət həvaliyi-şəm', Şad olmağa xatiri-həzini, Əylənməyə təb'i-nazənini Min türfecə-türfəcə fəsanə Şirin söz ilə çəkib bəyanə, Eylərlər idi zaman-zaman yad, Təqrib ilə, ləhzə-ləhzə bünyad. Ol tərk qılıb nişatü rahət, Bir üzvünü eyləyib cərahət, Eylərdi bəhanə ilə nalə, Düşməzdi olar düşən xəyalə. Qızlar qaşa versə vəsmədən rəng, Can güzgüsünə salardı ol jəng. Qızlar üzə qoysa nildən xal, Ol nilə çəkərdi rəxt filhal. Qızlarda xəyalı-nəqşi-diba, Ol nəqşi-xəyal ilə şəkiba. Qızların əli hənadə gülgun, Onun əli əşki ilə pürxun. Nə ignədə, nə ipəkdə meyli, Müjganə tökərdi əşk seyli. Qızlar qılıb arizuyi-ziyvər, Gər riştəyə çəksələrdi gövhər, Ol dəxi çəkərdi eyləyib rəşk, Tari-bədəninə gövhəri-əşk. Məcnundan idi cürtuni əfzun, "Leyli" deyənə deyərdi "Məcnun!" Dünlər ki, gedib yanından ol cəm', Bir guşədə ol qalırdıvü şəm' Şəm'ə qəmi-dil bəyan edərdi, Suzi-cigərin əyan edərdi. * * * Bu, Leylinin çirağla macərasıdır və ondan çareyi-dərdi-dil təmənnasıdır "K'ey didəsi bağlı, bağrı dağlı' Başı qaralı, ayağı bağlı! Gəl, olalı həmnəfəs mənü sən, Razi-dili-zarin eylə rövşən! Nə dərd səni nizar edibdir, Alüftəvü zərdü zar edibdir? Başdan ayağa nədir bu yanmaq, Dudi-dilə dəmbədəm boyanmaq? Nə cinsdir əslin, ey bəlakəş Kim, abi-həyatın oldu atəş? Şərhi-dili-gərmü çeşmi-tər ver, Sərrişteyi-razdən xəbər ver! Hər ləhzə düşərsən iztirabə, Həm atəşə qərqsən, həm abə. Nə sehr qılırsan, ey səhərxiz Kim, atəşin abdən olur tiz? Mən suxtədən həm olma qafil, Məndə dəxi var bir qəmi-dil. Mən həm sənə bənzərəm vəfadə, Bəlkə neçə mərtəbə ziyadə. Sən gecə həmin yanarsan, ey zar! Mən gecəvü gündüzəm giriftar. Səndə əsəri-həva ziyandır, Nisbət mənə rahəti-rəvandır. Xoşdur sənə sirrini, töküb yaş, Məclislər içində eyləmək faş. Könlün çü degil vəfadə qaim, Könlündəkidir dilində daim. Mən sabiti-ərseyi-bəlayəm, Ney kimi xəzaneyi-həvayəm. Olmam olur-olmaz ilə dəmsaz, Başım kəsilirsə söyləmən raz. Derdim sənə söyləyəm qəmi-dil, Səndə dəxi tab yox, nə hasil? Doymaz cigərim bu şərhi-razə, Ahım gətirər səni güdazə. Bir yarə bu dərdi eylədim faş, Olmadı mənə bu yolda yoldaş. Səbr eyləmədi bu dərdü dağə, Qatlanmadı, düşdü daşa-dağə. Yanında sənin həm urmayam dəm, Ta qaçmayasan irağə sən həm". Şəm'in çü görərdi yox zəbanı, Dəm urmağa yox yarımda canı, Pərvanəyə şərh edərdi razın, Ərz eylər idi olan niyazın. * * * Bu, Leylinin pərvanəyə kəşfi-razıdır və onunla filcümlə izhari-niyazıdır "K'ey, tairi-aşiyaneyi-eşq! Sərgəşteyi-abü daneyi-eşq! Sənsən rəhi-eşq içində sadiq, Aşiqsən, əmma təmam aşiq. Bir görməgə yarı can verərsən, Bir zövqə iki cahan verərsən. Xoşdur tələbi-vəfadə halın, Guya ki, fənadədir vüsalın. Hər necə ki, şöhreyi-cahansan, Eşq içrə səramədi-zamansan, Müşkül ki, mənim kimi olub zar, Məncə ola səndə şövqi-didar. Sən seyrdəsən həmişə sərməst, Mən dami-bəladə dərdə pabəst. Dünlər sənə dust həmnişindir, Hicran mənə müttəsil qərindir. Bir şö'ləyə sən nisar edib can, Düşvar qəmin qılırsan asan. Mən can ilə istərəm çəkəm qəm, Min can dilərəm qəm içrə hər dəm. Məncə sənə yox qəmi-nihani; Gər var desən, qanı nişani? Qanı nəmi-çeşmi-əşkrizin? Qanı dəmi-sərdü gərmxizin? Qanı sitəmü bəlayə durmaq? Eşqə duruşub cəfayə durmaq?" Pərvanədə həm görərdi nöqsan, Bulmazdı onunla dərdə dərman. Naçar qılıb təhəmmülü səbr, Ol kəsra dilərdi qeybdən cəbr. Yan gecələr ki, çeşmeyi-xab Gözlər çəmənin qılırdı sirab, Zülmatə düşərdi nuri-biniş, Aram bulurdu afəriniş, Yuxuya gedərdi yarü əğyar, Dərd əhli həmin qalırdı bidar, Səhraya çıxardı evdən ol mah, Kamınca qılardı naləvü ah. Fəryadın edib büləndpayə, Razi-dilini açardı Ayə. * * * Bu, Leylinin ay ilə münazirə qıldığıdır və xurşid kimi şövq oduna yaxıldığıdır "K'ey gah qədim kimi xəmidə' Gahi pür olan misali-didə! Gəh zahir olan mənə qəmimtək' Gəh qaib ənisü həmdəmimtək! Şahiddir ona bu inqilabın Kim, aşiqisən bir afltabın! Hicranı ilə nizar olubsan, Sərgəşteyi-ruzigar olubsan. Ey möhnəti-eşqdən xəbərdar, Gör, Tanrı üçün, nə möhnətim var! Qıl şö'leyi-ahimə nəzarə' Gər var isə rəhmin, eylə çarə! Seyr eylə fəzayi-hər diyari, Gəz cümleyi-dəştü kuhsari. Gör qandadır ol mənim pənahim' Şahim, mahim, ümidgahim! Hali-dilim ona ərz eylə, Billah, necə gördün isə söylə!" Ta vəqti-səhər bu idi hali, Təşvişdən olmaz idi xali. Mürği-səhəri çəkəndə avaz, Eylərdi bir özgə növhə' ağaz: "K'ey vay, tükəndi mayeyi-ömr! Xurşidə irişdi sayeyi-ömr! Dəmdir dəri-fürsət ola məsdud, Müşkül görünə boyani-məqsud. Dəmdir oyana yuxudan əğyar, Şərhi-qəmi-dərdim ola düşvar. Mən əxtəri-bürci-iştiyaqəm, Mən şəm'i-səraçeyi-fəraqəm. Gündüz həbsim, gecə nicatım, Gündüz mövtim, gecə həyatım. Olmuş dünümə günüm mütabiq, Gün görməz imiş bəlalı aşiq!" * * * Bu, Leylinin səbaya pəyami-əhvalıdır və ümid ilə dəf'i-məlalıdır Eylərdi səbaya dərdin izhar: "K'ey badi-səba, dur indi, zinhar! El qafil ikən bu macəradən, Suitanə səna yetir gedadən. Gör munisü qəmgüsan kimdir, Bizdən ki usandı, yarı kimdir? Könlü kimin ilədir təsəlli, Yadına gəlirmi hiç Leyli? Ərz eylə ki: "Ey gözəl şəhənşah! Haqdır sənə bəndədən bu ikrah... Əvvəl ki, bu dilfigan gördün, Bir tazəvü tər bəhan gördün. Hala ki, əsiri-dami-dərdəm, Manəndi-xəzan zəifu zərdəm. Meyl eyləmisən məni-nizarə, Döndisə iradətin, nə çarə? Mən bərgi-xəzanəm, olmuşam xar, Sən tazə bəharəsən tələbkar. Hər necə ki, xarü xakisarəm, Həm şəfqətinə ümidvarəm. Tərk etmə əvatifi-əmimi, Yad eylə məvəddəti-qədimi!" Şəb ta səhər ol büti-səmənbər Bidar qalıb misali-əxtər, Eylərdi bu suziş ilə şivən, Ol dəm ki, olurdu ruz rövşən, Nəğmə kimi pərdədar olurdu, Bir pərdə içində zar olurdu. Daim keçirərdi ol cigərsuz Övqatı bu rəsm ilə şəbü ruz. Peyvəstə çəkərdi ol güləndam Əndişeyi-sübhü möhnəti-şam. * * * Bu, Leylinin bahar əyyami seyri-gülzar etdigidir və gülzarda muradına yetdigidir Bir gün ki, bahari-aləmaray Zövq əhlinə oldu rahətəfzay, Ayineyi-dövrdən gedib jəng, Dövr etdi zəmini asimanrəng. Feyzi-şəbi-kimiya əsərdən, Tə'siri-şəmameyi-səhərdən Açıldı xəmi-bənövşədən tab, Şəbnəm gülə saçdı lö'löi-nab. Gülzarə həva əbir tökdü, Səhrayə qübari-mişk çökdü. Yağdırdı səhab jalə daşın, Ol daş ilə yardı qönçə başın, Zəxminə urub şükufə mərhəm, Pambıq yenilər ona dəmadəm. Səbzə gülə verdi mişk bacın, Gül səbzəyə mülkünün xəracın. Xoş rəng ilə yığdılar təcəmmüt, Firuzəvü lə'lü səbzəvü gül. Dərk eylədi qönçə rəmzü iyma, Gül adına açdı min müəmma, Məzmuni-rübaiyi-ənasir Feyz olduğu xəlqə oldu zahir. Susən vərəqi uçub həvayə, Hər səbzəyə kira, salardı sayə, Ol səbzəyə uğrayıb axan cu, Fuladə əgər verəydi bir su, Fulad dəmində can bulurdu, Şəmşirsifət zəban bulurdu. Arayişi-səbzədən zəmanə Bənzətdi zəmini asimanə. Xurşid, çiraği-çeşmi-aləm, Göydən yerə düşdügündə hər dəm Təhqiq edibən çıxıb gümandan, Bilməzdi zəmini asimandan. Gülzarlar oldu işrətabad, Hər yerdə olundu bəzm bünyad. Hər guşədə hər kim aldı bir kam, Hər büq'ədə hər kim içdi bir cam. Leylinin anası gördü mütləq Yox Leyliyi-natəvanda rövnəq, Meyli-gülü sərvü səbzə qılmaz, Min qönçə açıldı, ol açılmaz. Sərf etdi şükufətək dirəmlər, Cəm' eylədi nazənin sənəmlər, Səhrayə çıxardı ol nigarı, Qıldı gülə ərz növbahan, Ta qüssəvü qəmdən ola azad, Bir dəm gülə, oynaya, ola şad. Ol bir neçə bikri-pakdaman, Həmrah olub oldular xuraman, Üzdən götürüb ədəb niqabın, Rəf eylədilər həya hicabın. Hər kim nə bilirsə lə'b ya ləhv, İzharə gətirdi etməyib səhv. Gah eyləyibən sürudlər saz, Bülbüllərə oldular həmavaz. Gah göstərib oynamaqda halət, Şümşadə yetirdilər xəcalət. Lakin həvəs eyləməzdi Leyli, Olmazdı bu ləhvü lə'bə meyli. Artırmış idi bahar dərdin, Gül zövqü rüxi-nigar dərdin. İstərdi fərağət ilə bir dəm, Tənha tuta bir bucaqda matəm. Ayrılmayıb ol pəriliqalər, Artırdı bəlasına bəlalər. Çün eylədi kəsrət onu diltəng, Neyrəng ilə verdi onlara rəng: "K'ey sərvlər, eyləmən iqamət, Ta evdə çəkilməyə nədamət! Durun, qılalım tərəf-tərəf gəşt, Seyr eyləyəlim həvaliyi-dəşt Sancıb belə nazənin ətəklər, Cəm' eyləyəlim gözəl çiçəklər! Çox dərməgə hər kim olsa qadir, Oldur bu sənəmlər içrə nadir." Bir yaniye getdi hər pərivəş, Dağıldı şərər, tutuşdu atəş. Tənha qalıb etdi naləvü zar, Qıldı gözün əbrvəş gühərbar. * * * Bu, Leylinin əbr ilə izhari-niyazıdır və eşq babında kəşfi-razıdır Əbr ilə təkəllüm etdi ağaz: "K'ey ahim ilə həmişə həmraz! Göz yaşın ilə göyə yetərsən, Sanma məni-zardən betərsən! Ərz eyləmə rə'dü bərqü baran, Bəhs etmə mənimlə ruzi-hicran! Fəryad qılıb dəmi-səhərgah, Əflakə çəkəndə şö'leyİ-ah, Seylabi-sirişk edəndə cari, Gəl gör məni-zari-biqərari! Ey əbr, hər əksiləndə suyin, Dəryalərə tökmə abi-ruyin! Al suyi bu çeşmi-xunfəşandan, Dəryalərə həm bağışla ondan! Ey əbr, mənə dəmi vəfa qıl, Düşdü sənə hacətim, rəva qıl! Var ol üzü gül nigarə məndən, Zar ağla və söylə yarə məndən: K'ey türfə nigari-nazəninim, V'ey arizuyi-dili-həzinim! Gəl gör ki, qəmində necə zarəm, Sənsiz necə zarü biqərarəm! Gəl gör ki, nədir qəmində halım, Rəngi-rüxi-zərdü əşki-alım! Can bari-bədən götürməz oldu, Göz rəngi-vücudu görməz oldu. Canım canı, gözümün çırağı, Rəhm eylə ki, gəldi rəhm çağı! Mən bilməz idim, belə imiş eşq, Bir dərdli macəra imiş eşq. Derdin ki: "Bəla yolunda fərdəm, Eşq içrə sənə şəriki-dərdəm. Saldın məni-xəstəyi bu halə," Dərdə məni eylədin həvalə! Hər dərd ki var, Leyli aldı, Mə'lumdurur, sənə nə qaldı. Ey, mərd mənəm, - deyə uran laf, İnsafmıdır bu? Qanı insaf!? Tut kim, xəsü xari-rəhgüzarəm, Torpaq kimi yolunda xarəm. Xurşudi-cəmalın, ey məhi-növ, Toprağa nola buraxsa pertöv? Barani-vüsalın, ey düri-nab, Qılsa xəsü xarı nola sirab? Olma meyi-qəflət ilə mədhuş; Həmsöhbətin eyləmə fəramuş! Ey yari-müvafiqü vəfadar! Ey mən kimivü mənə səzavar! Gəl yanimə, kəsmə aşinalıq, Yaxşımı olur bu bivəfalıq? Derlər səni aşiq, ey nikuru! Aşiqlərə böyləmi olur xu? Hər kim gərək öz işində kamil, Aşiq nə rəva ki, ola kahil, Aşiq gərək olmayıb qərarı, Tövf edə müdam kuyi-yarı. Düşməz bu yana sənin güzarın, Var ola məgər br özgə yarın? Yarın mən isəm, mənə nəzər qıl! Gahi bu yanayə bir güzər qıl! Gər səndə olan fərağəti-dil, Bir dəm mənə olsa idi hasil, Geysuyi-müsəlsəlü girehgir Boynumda gər olmasaydı zəncir, V'ə bağlamayaydı bəndi-xəlxal Qeyd ilə əyağımı məhü sal, Eyb ilə çəkilməsəydi adım, Billah, bu idi həmin muradım Kim, sayə misalı səndən, ey nur, Olduqca vücudum, olmayam dur! Əmma nə edim? Əsiri-qeydəm, Bir boynu, əyağı bağlı seydəm. Bildirməgə möhnətü məlalım Bu şe'r yetər bəyani-halım:" Bu qəzəl Leyliyi-dilpəzirindir Eşq daminə giriftar olalı zar olubam, Nə bəladır ki, ona böylə giriftar olubam? Dil deməkdən kəsilib, tən hərəkətdən, vəh kim, Künci-qəmxanəyə bir surəti-divar olubam. Qüdrətim yox ki, qılam kimsəyə şərhi-qəmi-dil, Öylə kim, arizeyi-hicrilə bimar olubam. Həzərim tə'nədən ol qayətə yetmişdir kim, Yarə əğyar olub, əğyarım ilə yar olubam. Deməzəm dəxi: "Sənə aşiqəm", ey gül! Zira Sənə aşiqligim izhar edəli xar olubam. Əqlü səbrü dilü din getdi, bihəmdillah kim, Səfəri-sahili-dəryayə səbükbar olubam. Yox, Füzuli, xəbərim mütləq özümdən, bəs kim, Valehi-nəqşi-xəyali-rüxi-dildar olubam. * * * Bu, Leylinin künci-qəmdə giryanlığıdır və Məcnunun vadiyi-eşqdə sərgərdanlığıdır Zar ağlar ikən bu rəsmə ol mah, Bir türfə səda eşitdi nagah. Bir kimsə oxurdu şe'ri-Məcnun, Bu nüktə ibarətində məzmun: "K'ey nəş'əyi eşqdən uran dəm! Məcnunu saqınma Leylidən kəm! Məcnun ilə Leylini bərabər Gər kimsə deyərsə, qılma bavər! Leylidə əgərçi dərd çoxdur, Məcnuni-həzincə dərdi yoxdur. Leyli əli ignədəndir əfgar, Məcnuna qılıclar eyləməz kar. Leyli istər ki, əksilə qəm, Məcnun qəmin artırar dəmadəm. Leylini edər hərir dilgir, Məcnuna verər nişat zəncir. Məcnundur olan qəmə giriftar, Leyli kimə olmuş ola qəmxar? Məcnuna yetər şikənceyi-təb, Leyli kimədir təbib, ya Rəb? Məcnundur əsiri-dami-Leyli, Leyli kimə salmış ola meyli?" Leyli tutub ol təranəyə guş, Öz nəğməsin eylədi fəramuş. Təhqiq ilə bildi bu hesabı Kim, yox şərərində şö'lə tabı. Əlbəttə, bəlavü dərdi gərdun Məcnuna veribdir ondan əfzun. * * * Bu, Leylinin İbni Səlama giriftar olduğudur və yardan məhrum və müqəyyədi-əğyar olduğudur Me'mari-səraçeyi-ibarət Böylə bu evi qılır imarət: Kim, seyrdən olmayıb təsəlli, Öz mənzilinə dönəndə Leyli Vermişdi özünə dürlü zivər, Hər zivərə bir nəticə müzmər. Ta məhv ola gözdən axıdan xun, Həm kömləyi, həm donuydu gülgun. Ta kim, ola dudi-ahə manənd, Bağlanmış idi bənövşə sərbənd. Ta kim, ola sövti-nalə pamal, Qullanmış idi sədalı xalxal. Ta olmaya əşk üzdə məlum, Rüxsarına lö'lö idi mənzum. Rə'na başa sərpübən ləçəklər, Nazik belə sancıban ətəktər, Pərvanəsiz eyləməzdi şəm'in, Eylərdi diri-sirişk cəm'in. Rə'na-rə'na yürürdü ol mah, Bir şəkl ilə kim, təbarəkəllah! Ol əsrdə var idi ərəbdə Bir mö'təbər əsldə, nəsəbdə. Mənzuri-əazimü əali, Məqbuli-əkabiri-əhali. İdrakı büləndü hüsni dilkəş, Ətvan xücestə, siyrəti xoş. Vermiş Həq onun olan muradın, Bəxt İbni Səlam qılmış adın. Ol türfə hümayi-övci-İqbal, Asudəzəmirü fariğülbal Ov qəsdinə eyləmişdi pərvaz, Altında üqab, əlində şəhbaz. Bir rahgüzərdə ol nigarə Uğraşdı vü qıldı bir nəzarə, Canü cigərində qalmadı tab, Mehv oldu, necə kim, odda simab. Tərk etdi əziməti-şikan, Gəldi evə, getdi ixtiyarı. Tərh etdi binayi-resmi-peyvənd, Tədbir ilə buldu bir xirədmənd Kim, lütf ilə söz qılanda təqrir, Təqriri verərdi daşə təğyir. İn'am edibən ona bəsi mal, Leyli tələbinə qıldı irsal. Şərt eylədi ol büləndəxtər Kim, olsa bu kami-dil müyəssər, Sərf eyləyə gəncü mali-aləm, Cananə yolunda, bəlkə can həm. Çün gəldi bu razi-dil bəyanə, Oldu ona razı atə-anə. Ol Müştəriyə verildi Zöhrə, Şayəstə görüldü Mah Mehrə. Çün İbni Səlamə yetdi peyğam, Tənbihi-nişatü müjdeyi-kam, Dəryayi-nişatı gəldi mövce, Baş çəkdi nihali-bəxti Övcə. Məxzən-məxzən cəvahir açdı, Xərmən-xərmən nisar saçdı. Açdı dəri-gənci-gövhərü zər, Fəqr əhlini eydədi təvangər. Ol sərvin ayağı bağlı oldu, Azado ikən adağlı oldu. * * * Bu, Növfəlin Məcnunla müqəddimeyi-ixtilatıdır və ol cəvahiri-pakdan inbisatıdır Saqi, yenə qəsdi-can edər qəm, Ver cam ləbaləbü dəmadəm! Bikəs qalıbam məni-səbükray, Sən eyləməsən mənə mədəd, vay! Mən şiftənin pənahı olğıl! Bikəslər ümidgahı olğıl! Cəhd eyləvü qılma bir işə əhd, Vər əhd eləsən, vəfaya qıl cəhd! Şəmşiri-mübarizi-fəsanə Bu rəzmdə böylə batdı qanə Kim, var idi bir xücəstəfərcam, Ol əsrdə adilü nikunam, Tiğilə məsaf müşkili həll, Mə'rufi-zəmanə, adı: Növfəl. Həm eşq yolunda çox yügürmüş, Həm çox sitəmi-zəmanə görmüş. Bəzmində misali-dürri-məknun Bir gün oxunurdu şe'ri-Məcnun. Qayətdə bəyəndi tərzi-pakın, Məzmuni-kəlami-suznakın. Sordu sifətin, dedilər: "Ey şah, Aşüftə qılıbdır onu bir mah. Rüsvalıq edib özünə pişə, Damü dəd ilə gəzər həmişə". Növfəl qılıb arizuyi-Məcnun, Əshab ilə qıldı əzmi-hamun. Bir guşədə gördü zarü məhcur, Halı nəsəqi-səlahdən dur. Ətrafını teyrü vəhş almış, Vəhşət onu bir həsarə salmış. Çün daireyi-sibaü hail, Qət' etdi, sipəh görüb səlasil. Məcnuna yetişdi ol vəfadar, Asari-tələttüf etdi izhar: "K'ey xəstə, nədir bu çəkdigin rənc, Viranədə zaye etdiyin gənc?! Vəhşi nə bilir sənin məqamın? Həmcinslərindən istə kamın! Hal əhlisən, istə əhli-hali, Səbralərə düşmə laübali. Dövlət diləsən, hümaden istə, Gənc istəsən, əjdəhadən istə! Qəm çəkmə ki, mən olunca qəmxar, Yarın sənə ənqərib olur yar. Gər olsa zər ilə iş sərəncam, Yük-yük tökəlim zər, alalım kam, Vər olsa qərəz məsafə möhtac. Biz qan tökəlim, sən eylə tarac. Ancaq ola gör mənimlə həmdəm, Mən kim səninəm, sənindir ol həm". * * * Bu, Məcnunun Növfəl ilə dərdi-dil ədasıdır və şərhi-təfsili-macərasıdır Məcnun dedi: "Ey yeganeyi-əhd! Tədbirimə çoxlar etdilər cəhd, Çox əhli-əzaim etdi tədbir, Olmadı pəri bu divə təsxir. Topraqlara töküldü çox zər, Olmadı bi kimiya müyəssər. Səndə bilirəm ki, lütf çoxdur, Nə sud, çu məndə bəxt yoxdur?! Sürmə, bilirəm ki, artırır nur, Nə faidə, göz əgər ola kur? İqbalıma yoxdur e'timadım, Müşkül görünür mənim muradım. Ah ər qılasan bu şüğlə iqdam, Rə'yincə iş olmaya sərəncam, Həm dustum olmaya mənə yar, Həm düşmən ola nə dust kim var. Bəxtim, bilirəm, mənim yamandır, Sud istədigin mənə ziyandır. Bəxtim sifətində bir qəzəl var Daim qılıram mən onu təkrar:" Bu qəzəl Məcnun-zarindir Vəfa hər kimsədən kim, istədim, ondan cəfa gördüm, Kimi kim, bivəfa dünyada gördüm, bivəfa gördüm. Kimə kim, dərdimi izhar qıldım, istəyib dərman, Özümdən həm betər bir dərdə onu mübtəla gördüm. Mükəddər xatirimdən qılmadı bir kimsə qəm dəfn, Sefadan dəm uran həmdəmləri əhli-riya gördüm. Əgər su damənin tutdum, rəvan döndərdi üz məndən, Və gər güzgüdən umdum sidq, əksi-müddəa gördüm. Ayaq basdım dəri-ümmidə, sərgərdanlıq əl verdi, Hünər sərriştəsin tutdum, əlimdə əjdəha gördüm. Mənə göstərdi gərdun tirə bəxtim kövkebin yüz gəz, Məni-bədbəxt ona hər gah kim baxdım, qara gördüm. Fizuli, eyb qılma üz çevirsəm əhli-aləmdən, Nədən kim, hər kimə üz tutdum, ondan yüz bəla gördüm. * * * Bu, Növfəlin Məcnuna ümidvarlıq verdigidir və hüsni-müsahibətlə rizasına girdigidir Növfəl dedi: "Ey ədibi-kamil! Feyzi-nəzərimdən olma qafil! Lülahühəmd qeyrətim var, Qeyrət qədərincə qüdrətim var. Sən cəhd elə ki, yar ola əhl, Çün yardır əhl, kardır səhl". Məcnun həm ümid ilə olub şad, Tərk etdi təriqi-təb'i-mö'tad, Həm südi qübari-fərqi-geysu, Həm eylədi qət' naxunü mu. Həm cisminə verdi zibi-camə, Həm başına zivəri-əmamə. Bəzmi-tərəbi məqam tutdu, Meyli-tərəb etdi, cam tutdu. Növfəl həm olub mülazimi-əhd, İmdadına qıldı can ilə cəhd. Aldı ələ müşkbar xamə, Leyli həşəminə yazdı namə: "K'ey taifeyi-büləndpayə, Biganəlik etmən aşinayə! Edib məni iltifata məmnun, Leylini edin rəfiqi-Məcnun! Ol lalə isə, bu nəstərəndir, Şümşad isə ol, bu narvəndir. Ol buna bu onadır səzavar, Ey əhli qərəz, nədir bu azar?! Kam olsa nizasız müyəssər, Ha, gənci-dürü xəzaneyi-zər! Vər olsa bu xeyr işdə təxir, Ha, tə'ni-sinanü zərbi-şəmşir!" Ol qövmə çü rövşən oldu əhval, Oldu bu cəvab olardan irsal Kim: - "Bizdə cünun əlacı yoxdur. Divanələr ehtiyacı yoxdur. Gəncü dürə eyləmə təfaxür! Bəsdir bizə gəncimizdəki dür! Laf ilə qılıncdane urmağıl dəm Kim, var qılıncımızğbizim həm!" * * * Bu, Növfəlin Leyli həşəmətlə rəzm etdigidir və rəzmdə qalib olmayıb sülhə əzm etdigidir Novfəl ki, eşitdi bu cəvabı, Tərk eylədi şahidü şərabı, Cəm etdi sipahi-binəhayət, Çaldırdı nəfırü çəkdi rə'yət. Ol qövm bəm oldular xəbərdar, Cəm eylədilər sipahi-xunxar. Rəf oldu iki tərəfdən azərm, Həngameyi-rəzmi etdilər gərm. Bir sübh ki, qıldı xosrovi-Rum Şam əhünə Hind fəthini şum; Səyyarədən aldı mehr meydan, Çaldı qılıncın, götürdü qalxan, Gün xəncəri oldu aşikarə, Gərdun zirehini etdi parə, Şətrəncsifət ol iki ləşkər Bir-birinə durdular bərabər. Gəh nizə qılırdı cansitanlıq, Gəh navək edərdi xunfeşanlıq. Ol bənzər idi qədi-nigarə, Bu qəmzeyi-dilfiribi-yarə. Eylərdi zəbani-tə'ni-şəmşir Əhvali-ədəm vücudə təqrir. Əhvalına xəlqin ağlayıb zar, Çeşmi-zireh olmuş idi xunbar. Gürz ilə olurdu xürd hər su, Cövşənlərü üstüxani-pəhlu. Rəzm oldu bəla yağışlı bir miğ, Rə'dü bərqi tüfəng ilə tiğ. Göstərdi güzar gürzü peykan, Qalxanda zireh, zirehdə qalxan. Məcnun olara qılıb nəzarə, Çəkmişdi özünü bir kənarə, Durmuşdu ələmmisal bibak, Bir ərsədə şərmsarü qəmnak. Çəkmişdi bu ləşkər içrə rayət, Ol ləşkər üçün dilərdi nüsrət. Bunlar ilə hay-huy edərdi, Fəth onlara cüstcuy edərdi. Bu ləşkər ona müinü qəmxar, Ol talibi-fəthi-ləşkəri-yar. Gər öz sipəhində görsə məqtul, Şükr eyləməyə olurdu məşğul. V'ər görsə qətili-qövmi-dildar, Dərd ilə qılırdı naləvü zar. Səbzə kimi, olsa gər müyəssər, Öz ləşkərinə urardı xəncər. Bir kimsə dedi ki: "Ey siyəhruz! Xəsmini dilərmi kimsə firuz? Biz can qılırız yolunda pamal, Sən düşmən üçün dilərsən iqbal? Əqlə bu iş eyləməz dəlalət, Gər aqil isən, nədİr bu halət?" Məcnun dedi: "Mən fədayi-yarəm, Vəslinə onun ümidvarəm. Çün ləşkəri-yardır qılan rəzm, Ol rəzmə nə layiq eyləmək əzm? Çün dust sipahidir edən cəng, Düşmənliyə xoş degildir ahəng. Xoşdur ki, bulam vüsalə fürsət, Yarım tərəfində ola nüsrət. Canım ola dust dilpəziri, Ya küştəsi ola, ya əsiri. Bu mə'rəkədə nişatməndəm, Ol silsilədə əsiri-bəndəm. Müşkül işə olmuşam giriftar, Əğyarım yarü yarım əğyar. Gər qətlimə dust çəksə şəmşir, Yox məndə rizadan özgə tədbir. Xoşnud degilmiyəm bu halə Kim, canı verəm, yetəm vüsalə?!" Çün böylə cəvab eşitdi sail, Ol fəzlü kəmala oldu qail. Gəldikcə olub ziyadə aşub, Az qaldı ki, Növfəl ola məğlub. Əlqissə, müyəssər olmayıb kam, Ol gün cədəl oldu sübh ta şam. Çün oldu əyan təliəyi-şəb, Meydani-sipehri tutdu kövkəb. Asayişə hasil oldu fürsət, Can almağa verdi mərg möhlət. Hər səf bir arada tutdu mənzil, Bir-birinə qondular müqabil. Həmdəmlərə razın açdı Növfəl Kim: "Müşküli-halımı qılın həl! Mən əşcə'i-əhti-ruzigarəm, Xurşidi-sipehri-karzarəm. Yox kimsədə tabi-tiği-tizim, Əndişeyi-taqəti-sitizim. Bu rəzmdə bilməzəm nədir hal Kim, fəthimə nüsrət eylər ehmal? Əlbəttə ki, Həq rizasıdır bu, Bir əhli-Həqin duasıdır bu". Ərz eylədilər ki: 'Ey cahandar! Məcnundan olubmusan xəbərdar? Biz can qılırız onun fədası, Ə'damızadır onun duası. Biz qəsd edəriz onun muradın, Ol düşmənə bağlar e'tiqadın". Növfəl ki, eşitdi ol kəlamı, Qalmadı ol əmrə ehtimamı. Bilmişdi ki, sahibi-nəzərdir, Əlbəttə, duası mö'təbərdir. Bildi ki, müyəssər olmaz ol kam, Tə'sir qılır dua sərəncam. Çün vəsl degildi hökmi-təqdir, Müşkül ki, əsər verəydi tədbir. Vəhm etdi ki, mün'əkis ola hal, Rəzmində mübarək olmaya fal. Kirdarını görmədi münasib, Nəzr etdi ki, gər olursa qalib, Zikr etməyə dəxi Leyli adın, Tərk edə bu əmr üçün inadın. * * * Bu, Növfəlin ikinci növbət rəzm edib qalib olduğudur və fayi-əhdə kazib olduğudur Çün tiğ çəkib mübarizi-Rum, Şam əhlini etdi əmrə məbkum, Fəth oldu sipahi-türkə mənsub, Oldu ərəbin sipahı məğlub. Adətcə yenə ol iki ləşkər Rəzm etməgi etdilər müqərrər. Tiğ aldı əlinə pəhləvanlar, Başlar kəsilib töküldü qanlar. Can eylədi tərki-xaneyi-tən, Ol çıxmağa açdı tir rövzən. Başlarda bəlanı çox görüb əql, Bir özgə məqama eylədi nəql. Peykan zireh içrə oldu peyvənd, Gül şaxələrində qönçəmanənd. Əlqissə, xilafi-rəzmi-əvvəl, Ə'dayə müzəffər oldu Növfəl. Xəsm etdi qəbul hökmi-taət, Başlandı təzərrö'ü şəfaət. Leylinin atası açdı başın, Doldurdu gözünə qanlı yaşın, Əcz ilə dedi ki: "Ey xudavənd! Şahənşəhi-adilü xirədmənd! Gər Leyli üçündür iztirabın, İkrah ilə verməzəm cəvabın. Əmma rəhü rəsmdir müqərrər, Bir övrətə eybdir iki ər. Leyli bu həşəmdə namizəddir, Əqd ilə müqəyyədi-əbəddir. Çün hökmün edər bu rəsmi pamal, Bari, onu qeyrə vermə, sən al! Gülbərgimizi həvaya vermə! Namusumuzu fənaya vermə!" Növfəl dedi: "Ey güzidə əşraf! Yox məndə xilafi-ədlü insaf. Mən məhz mürüvvətü vəfayəm, Gəncineyi-gövhəri-ətayəm! Bidadü sitəm degil şüarım, Ədl içrə təmamdır əyanın. Mən həm xəciləm bu macəradən, Acizlərə qıldığım cəfadən. Həqqa bu degildir e'tiqadım Kim, hasil edəm mən öz muradım. Bir sınmışa mumiya dilərdim, Bir xəstə üçün şəfa dilərdim. Gördüm görünür bu əmr müşkil, Bimar degil əlaca qabil. Bidaddən olmuşam peşiman, Əfv edə məgər bu səhvi Sübhan. Gəlməz gözümə əyalü malın, Malın sənin olsunü əyalın. Var, indi sen eymən ol xətərdən, Minbə'd təvəhhüm etmə şərdən". Bunu dedi, açdı aləti-rəzm, Öz məmləkətinə eylədi əzm. Məcnun dəri-e'tiraz edib baz, Ol sərvərə tə'nə etdi ağaz: "K'ey bihudə qövlünü qərarın! Əhdində bumudur e'tibarın? Nə faidə sikkəsiz dirəmdən? Nə sud nəticəsiz kərəmdən? Sayən uludur, vəli, nə hasil Kim, feyz dəmində oldu zail". Hər necə ki, etdilər müraat Kim, "eyləyəlim buna mükafat, Ondan yegin edəlim, sənə yar, Asan işini gəl etmə düşvar!" Mütləq əsər etmədi ona pənd, Zənciri-həva qaçan tutar bənd? Əfğan çəkib etdi xirqəsin çak, Səhralara düşdü zarü qəmnak. * * * Bu, Məcnunun zəncirə özün müqəyyəd etdigidir və bəhanə ilə Leyli tərəfinə getdigidir Bir gün səhər ol mücaviri-dəşt, Eylərdi güruhi-vəhşlə gəşt. Bir piri-həzin göründü nagah, Zəncirli bir əsir həmrah. Məcnunun əsirə yandı canı, Ol piri-həzinə sordu anı Kim: "Bu nə əsirdir, bəyan et? Cürmün məni-mücrimə əyan et!" Sirri-dilin etdi pir rövşən Kim: "Dustdur, degil bu düşmən. Mən xəstəvü bəsteyi-əyaləm, Fəqr ilə ikən şikəstəhaləm. Bu həm məni-zardən betərdir, Avarəvü xarü dərbədərdir. Bir ruzi üçün olub füsunsaz, Hər dəm qılırız füsunlar ağaz. Ta hasil ola məaşi-ətfal, Bir şö'bədədir bu gördüyün hal. Bu, qanlılığa qılıbdır iqrar, Mən eyləmişəm bunu giriftar. Sahib diyətəm mənü bu xuni, Gör vəchi-məaş üçün füsuni. Ta kim, gəzib eyləyə gədalıq, Bəndinə qıla girehgüşalıq; Hər nə qazanır gəzəndə ev-ev, Təqsim edəriz arada cöv-cöv. Qismətdə həm etmişiz qərarı, Mən yarıyamü bu şəxs yan!. Məcnun dedi: "Səhv edibsən, ey pir! Divanələrə gərək bu zəncir. Gəl hacətimi mənim rəva qıl, Bənd eylə məni, bunu rəha qıl! Sayəntək olub səninlə həmseyr, Mən əhli-kərəmdən istəyim xeyr. Hər nə yığılırsa biş, ya kəm, Varım sənə eyləyim müsəlləm. Qəsdim bu ki, eyləyəm məni-zar, Evdən-evə seyr Müştərivar. Şayəd ki, bir evdə ola mümkün, Ol Zöhrəyə olmağım müqarin". Pir oldu ümidi-nəf ilə şad, Əvvəlki əsirin etdi azad... Zəncirə girib rəmid Məcnun, Ərbabi-cünunə verdi qanım. * * * Bu, Məcnunun zəncirə şərhi-qəmidir və bəyani-silsileyi-ələmidir Ol silsiləyə olub həmavaz, Ağlardı ki, "Ey, mənimlə həmraz! Sən gənci-bəlayə əjdəhasan, Sərrişteyi-möhnətü bəlasan. Şərhi-qəmə var min dəhanın, Təprəndikcə çıxar fəğanın! Başdan-əyağa dəlik-dəlik tən, Könlündəki razı etdi rövşən. Ey muntəziri-nəzareyi-yar, Nəzzareyi-yarə min gözün var!" Gəzmək həvəsilə xanə-xanə, Ol pir ilə oldular rəvanə. Tövfiq olub onlar ilə həmrah, Leyli həşəmi göründü nagah. Məcnun rəsəni əlində ol pir, Ev-ev həşəmi gəzərdi bir-bir: Leyli evinə irişdi növbət, Ol xəstəyə qalib oldu heyrət. Sərgəşteyi-aləm oldu pabest, Meyxanə önündə düşdü sərməst. Çün çəkdi bir ixtiyarsız ah, Leyli ev içində oldu agah; Bir ah ilə qıldı xeyməsin çak, Məzlumuna açdı çeşmi-nəmnak. Gördü ki, görünməz olmuş ol zar, Olmuş qəm ilə zəifü bimar. Qaşı kimi qaməti bükülmüş, Yaşı kimi peykəri tökülmüş. Cismi qəm içində can şəbihi, Dərki, nəzəri, qəmi bədihi. Didar ilə ol şəhi-lətafət Mehmanına eylədi ziyafət. Razi-dili-zarın etdi ifşa, Bu şe'ri-bədihi qıldı inşa: Bu qəzəl Leyli dilindəndir Yar rəhm etdi məgər naləvü əfğanimizə Ki, qədəm basdı bu gün külbeyi-əhzanimizə? Əşk baranı məgər qıldı əsər kim, nagah Bitdi bir şaxi-güli-tazə gülüstanimizə? Bizə ah atəşinin yandığı ondan bilinir Ki, çirağ eylədi rövşən şəbi-hicranimizə. Bu vüsalə yuxu əhvalı demək mümkün idi, Əgər olsaydı yuxu dideyi-giryanimizə. Bir xəyal olsa məgər gördügümüz, yoxsa nigar, Mütləqa xatirə gəlməz ki, gələ yanimizə. Yar mehmanımız oldu, gəlin, ey canü könül, Qılalım serf nəmiz var isə mehmanimizə! Dilbərin canə imiş qəsdi, Füzuli, gəl kim, Can verib dilbərə, minnət qoyalım canimizə. * * * Bu, Məcnunun Leyliyə müqabil olub əhvalın bildirdigidir və fürsətlə razi-pünhanın əyan etdigidir Məcnun ki, ona nəzarə qıldı, Razi-dilin aşikarə qıldı, Çəkdi fələkə fəğanü ahı, Sultanının oldu dadxahı: "K'ey qədri bülənd padşahım, Bildir mənə kim, nədir günahım? Fərmana müxalifətmi qıldım? Ə'daya müvafiqətmi qıldım? Bədxahlərinmidir bu tədbir? Qəmmazlərinmidir bu təzvir? Mən mö'təqidəm bu asitanə, Ya Rəb, nola rəddimə bəhanə? Kimdəndir ola, bu məkrü hiylə, Kim oldu ola buna vəsilə? Ta xaki-dərindən olmuşam dur, Aşüftəvü xəstəhalü rəncur, Gahi çəkərəm şikənceyi-qəm, Gahi oluram bəlaya həmdəm. Tənha keçər oldu ruziganın, Səhrada nə munisü nə yarım. Sən xud gözəlim, qəmim yeməzsən, "Ol şiftə qandadır" - deməzsən. Məndən bu təğafülün əcəbdir, Guya ki, nişaneyi-qəzəbdir. Mən böylə neçün zəbunü xarəm, Ha gəldim, əgər günahkarəm. Çökdüm yerə gərdənimdə zəncir, Bismillah, əgər olursa tə'zir, Fərman səndən, qəbul məndən, Olma, gözəlim, məlul məndən! Zülfü müjə, xəncarü rəsən bəs, Hökmünü yerit, həm asü həm kəs! Gər arada bir qübar' qoyma, Öldür məni, şərmsar qoyma! Tə'zirimə eyləsən təəllül, Lazım məni öldürər təğafül. Ey laləüzarü ənbərin mu, Gəncinəcəmalü mar geysu! Ta zülfünə olmuşam giriftar, Zənciri-cünuna rəğbətim var. Qəm silsiləsinə paybəndəm, Divanələr içrə sərbüləndəm. Sövdadə dönüb ziyana sudim, Peyvəstə bu şe'rdir sürudim: Bu qəzəl Məcnun dilindəndir Küfri-zülfün salalı rəxnələr imanimizə, Kafər ağlar bizim əhvali-pərişanimizə. Səni görmək mütəəzzir görünür böylə ki, əşk Sənə baxdıqda dolar dideyi-giryanimizə. Cövrü çox eyləmə kim, olmaya nagəh tükənə, Az edib, cövrü cəfalər qılıban canimizə. Əskik olmaz qəmimiz bunca ki, bizdən qəm al Hər gələn qəmli gedər, şad gəlib yanimizə. Var hər həlqeyi-zəncirimizin bir ağzı, Müttəsil verməgə ifşa qəmi-pünhnimizə. Qəmi-əyyam, Füzuli, bizə bidad etdi, Gəlmişiz əcz ilə dad etməgə sultanimizə. Təmamiyi-süxən Bir ləhzə qılıb bu rəsmə fəryad, Suitaninə zülmi-eşqdan dad, Zəncirini etdi parə-parə, Tutdu yenə xəlqdən kənarə. Əndamı şikəstə, çeşmi nənmak, Rüsvavü xərabü məstü bibak. Ardınca qoşun-qoşun uşaqlar, Əhvalına kim gülər, kim ağlar. * * * Bu, Məcnunun korluq bəhanəsilə dildar cəmalın gördügüdür və dideyi-ümidin tutiyayi-məqsudə yetirdigidir Bir gündəxi ol bəhanəpərdaz Bir özgə bəhanə qıldı ağaz: Bağladı iki gözün ki, kurəm, Əhvali-cəhanə bişüurəm. Ərz eylədi zə'fü binəvalıq, Ev-ev gəzib eylədi gədalıq. Təqribilə əzmi-yar qıldı, Leyli evinə güzar qıldı. Ol dusta zahir eyləyib raz, "Ya dust!" deyib, yetirdi avaz. Leyli ki, eşitdi ol sədayı, Bildi eşigindəki gədayı. Evdən çıxıb etdi ərzi-didar, Qıldı sədəqə zəkati-rüxsar. Pünhan baxıban ol afitabə, Məcnun yenə gəldi bu xitabə: "K'ey xali-siyahı göz səvadı, Can arizusn, könül muradı! Gər bağlı isə gözüm rəvadır; Sərçeşmeyi-ləcceyi-bəladır. Bənd eyləməsəm önün dəmadəm, Seylabə gedər təmami aləm. Göz kim, seni eyləyib nəzarə, Rüsva qılır əhli-ruzigarə, Təhqiq edibəm ki, düşmənindir, Mən qıydım ona, riza sənindir. Dərgahinə bağladım gətirdim, Baş üzrə əyağına yetirdim. Ey qəmzəvü lə'li şəhdü şəmşir, Xah əfv elə onu, xah tə'zir. Dərgahinə gəldigimdə, ey hur Sərmayə idi gözümdəki nur, Ögrətdi mənə qəmin ticarət, Yüz şükr ki, qılmadım xəsarət. Göz nurini xaki-payə verdim, Az cinsimi çox bəhayə verdim. Şahim, nəzər et məni-gədayə, Biganəlik etmə aşinayə! Can bağına qəm nihalı dikdin, Tən mülkünə dərd töxmü əkdin! Ol töxmü nihalə nəf hasil Oldu nəmi-əşkü suzişi-dil. Gəl mülkünə, bağına güzər qıl, Məhsulü mənafeə nəzər qıl". Bunu deyib ol qəribü heyran Tutdu rəhi-badiyə kəmakan. * * * Bu, İbni Səlamın Leyli vəslinə rağib olduğudur və bu də'vada sübhi-ümidi kazib olduğudur Saqi, bizə rahəti-rəvan ver, Cansızlara himmət eylə, can ver! Qıl məst bizi meyi-muğandan, Əvvəl xoşü xürrəm eylə, ondan Sor kim, necədir səbati-aləm, Əncami-fərəh, nəhayəti-qəm. Dünya işi e'tibarsızdır, Çərxin rəvişi qərarsızdır. Çox kimsənə gənc üçün çəkər rənc, Qeyrinə onun nəsib olur gənc. Gör onu ki, hər nihali-sərkəş Sudəndirü sərf eylər atəş. Təqdirədir əsli-əmri-mənsub, Xoşdur bu ki, talib ola mətlub. Çün İbni Səlam bildi hali, Meydani-muradı gördü xali, Cəm' etdi əkabirin diyarın, Ə'yanını əhli-ruzigarın, Göndərdi nikah üçün bəsi mal, Şərt etdigin etdi cümlə İrsal. Min zərrin nə'l, əsbi-tazi, Misrivü İraqiyü Hicazi. Min cariyəvü qulami-ziba, Pirayələri hərirü diba. Min naqə nəbatü qənd yüklü, Nəsrin dərili, bənövşə tüklü. Min təblə əbirü ənbərü müşk, Yüz yük gühəri-tərü zəri-xüşk. Əsbabi-nikah olub rəvanə, Kabini kəsildi nəqdi-canə. Leyli bu cəfadan oldu agah Kim, buldu bəhanna xəzan rah. Ümmidi-gözünə doldu topraq, Məqsudi-nihali tökdü yapraq. Əksi-qərəz oldu surəti-hal, İdbarə mübəddəl oldu iqbal. Gül istər ikən sataşdı xarə, Nur istər ikən tutuşdn narə. Əfğan ilə matəm etdi suri, Matəmkədə məhfili-süruri. Məşşatə dilərdi zülfü xalın Artırmağa zib ilə cəmalın. Ol ahü sirişk ilə dəmadəm Xalı güm edərdi, zülfü bərhəm. Əgməzdi hilalı vəsməyə baş, Gözdən gedirərdi sürməsin yaş. Geysusi çəkərdi şanədən sər, Bir bar idi gərdənində gövhər. Güzguyə kədər verərdi ahı, Zülmati-xət istəməzdi mahı. Pabusinə bulmayıb həna dəst, Etmişdi onu qəm ilə pabəst. Əklilə rüxü urardı atəş, Buyi-xoş ona gəlirdi naxoş. Tə'nə tikənindən etməyib bak, Gül kimi qılırdı geydigin çak. Hər ləhzə qılırdı ahü fəryad, Derdi ki: "Əlindən, ey fələk, dad! Səndən bumidi mənim muradım? Dövranına bağlı e'tiqadım? Vəslinə təvəqqe etdigim yar, Billah, bu degil, yanılma, zinhar... Ol - nəqşi-səhifeyi-vəfadır, Bu - tərzi-cərideyi-fənadır. Ol - qərqeyi-bəhri-zövqi-candır, Bu - məhvi-tənə'ümi-cahandır. Ol - xeyr yoluna rahbərdir, Bu - başladığı təriqi-şərdir. Cananəsi üçün ol dilər can, Öz canı üçün dilər bu canan. Mən onunam, ol mənim əzəldən, Saxla bu əlaqəyi xaləldən. Ey çərx! Bu əqd olanda möhkəm, Bəlkə yox idin arada sən həm. Gəl tərki-təğəllübü sitəm qıl, Tanrını arada gör, kərəm qıl! Vermə qəviyə zəif malın, Düşmənlərə dustlar həlalın! Məcnunumu sanma kimsədən kəm, Bir mərdi-rəhi-bəladır ol həm. Ey İbni Səlami-bisərəncam, Bilsən sənə məkr edibdir əyyam; Məcnuna qoyubdur ad - Leyli, Eylər səni ad ilə təsəlli. Sən kami-dil istə, mən bəlayam, Sən gənc dilə, mən əjdahayam. Əmma deməzəm işin xətadır, Nisbət mənə qayəti-ətadır. Qurtar məni atadan-anadan, Bir qəm yey olur iki bəladan!" Dərd ilə qılırdı naləvü ah, Əsbabi-təcəmmülündən ikrah. Dövrandan edib fəğanü fəryad, Bu şe'ri oxurdu ol pərizad: Bu qəzəl Leyli dilindəndir Xilafi-rə'yim ilə, ey fələk, mədar etdin! Məni, gül istər ikən, mübtəlayi-xar etdin! Müruri-ömrdə bir dönmədin muradımla, Dönə-dönə mənə zülm etməyi şüar etdin! İhanətimdə nədir, bilməzəm, muradın kim, Əzizi-aləm ikən xarü xakisar etdin! Ümidvar idim əvvəl ki, bir nişat görüm, Binayi-möhnətimi indi üstüvar etdin! Cəfa əlilə qılıb çak pərdeyi-səbrim, Nihan olan qəmimi xəlqə aşikar etdin! Vəfada verməgə can vermədin mənə möhlət, Məni bu əhd vəfasında şərmsar etdin! Bir özgəni mənə yar eyləməklə sən guya Mənimlə yar olanı özgə ilə yar etdin! Məgər bilindi, Füzuli, sənə fələk halı Ki, varını bu cəhanın yox e'tibar etdin! Təmamiyi-süxən Ol növ görənlər iztirabın, Təzyinü ciladən ictinabın. Eylərlər idi güman ki, ol zar Bir özgə bəlayədir giriftar. Qılmışdır ol afitabı müztər Hicrü-pədərü fəraqi-madər. Dərlərdi: "Haqındır, ey səmənbu! Tutmuşdun atan-anan ilə xu, Hala ki, bulardan ayrılırsən, Qürbət sitəm olduğun bilirsən! Əfğaninə hiç mən' yoxdur, Sən kimi yanan fəraqa çoxdur. Əmma, bu imiş çü xəlqə adət, Sən həm cəzə eyləmə ziyadət. Qız daim ata evində qalmaz, Peyvəstə anaya mehr salmaz. Lazım meyi-qəflət eyləyib nuş, Eylərsən atan-anan fəramuş. " Leyli bu sözə qılırdı iqrar, Deməzdi bir özgə möhnətim var. Görməzdi onu özünə layiq Kim, tə'nə edə ona xəlayiq. Qız hər necə olsa yarə talib, Əlbəttə, gərək həyası qalib. Bir əhli-həya, min əhli-ibram, Üsyan ilə olmaz iş sərəncam. El tə'nəsi ilə xahü naxah, Təklifə düşüb bəzəndi ol mah. Ol ziynətü ziybə ziybü ziynət Bir şəkl ilə verdi ziybi-surət Kim, onu görəndə derdi gərdun: İnsaf... kəmali-səbri-Məcnun! Pirayəsiz ol məh idi afət, Pirayədən artırıb lətafət, Bir həddə irişdi afitabi Kim, oldu niqab hüsni tabi. Çün tutdu ərusi-xəlvəti-şam, Təmkin ilə xəlvətində aram, Zülmat ziyayə oldu qalib, Yandırdı məşailin kəvakib, Əncüm gühəri olub şəbəfruz, Qıldı şəbi-tari qeyrəti-ruz. Gülçöhrə sənəmlər oldular cəm', Hər bir sənəmin əlində bir şəm', Rəsmi-tərəb etdilər mürəttəb, Beş yüz büti-gülrüxü şəkərləb. Yüz qönçə dəhənli mahparə Gül suyu səpərdi rəhgüzarə. Yüz gülrüx əlində məcməri-ud Eylərdi həvayı ənbəralud. Yüz mahliqa olub qinasaz, Qoşmuşdu sədayi-sazə avaz. Yüz nərgisi-məst gəzdirib cam, Əhbabə verərdi cami-gülfam. Yüz gül başı üzrə yüz təbəq zər Olmuşdu nisar üçün müqərrər. Bir təxti-rəvan içində Leyli, Nə şövkətə, nə şükuhə meyli, Hər ləhzə fəğanü ah edərdi, Sərgəştəvü müztərib gedərdi. Əndişeyi-zövqü eyşdən pak, Seylabdə san gedərdi xaşak. Çün yetdi hərəmsərayə ol mah, Dağıldı olan rəfiqü həmrah. Gül xəivəti oldu səhni-gülzar, Dur oldu büsatdan xəsü xar. Bəxt İbni Səfamı etdi agah Kim, oldu sənə müsəlləm ol mah. Ol talibi-gövbəri-yeganə Gövhər həvəsilə girdi kanə, Nə gördü? Niqab içində bir nur, Gözdən rüxi-dilfüruzi məstur. Gərm oldu məhəbbətin məzaqı, Təprəndi vüsalə iştiyaqı. Əl urdu ki, aça ol niqabı, Rəf eyləyə ortadan hicabı, Leyli dedi: "Ey hərifi-qabil, Sənsən sərü sərvəri-qəbail! Övsafın eşitmişəm ziyadə, Kamilsən ədəbdəvü həyadə. Mə'lum edibəm ki, Qaf ta Qaf, İnsafına el veribdir insaf. Mən kim, degiləm qəni, fəqirəm, Mehman deməyim, sənə əsirəm! Zülm eyləmək etmə mən əsirə, İzhari-tərəhhüm et fəqirə! Gör canü tənimdə iztirabım, Sor hali-dilim, eşit cəvabım! Mən məktəbə getdigim zamanlar, Hifzi-səbəq etdigim zamanlar; Bir şəxs mənə göründü nagah, Oldum pəri olduğundan agah. Cinnilər içində ol pərizad Ülfət mənim ilə qıldı bünyad. Hər ləhzə durar mənə bərabər, Der kim: "Bəniadəm etmə həmsər! Yoxsa qılaram dəmində fani, Bir zərb ilə həm səni, həm ani!" Çox məkr qılındı, oldu tədbir, Boynumdan alınmadı bu zəncir. Dəf olmadı bu bəliyyə hərgiz, Həm ata, həm ana oldu aciz. Çün bulmadı kimsə çareyi-kar, Məndən ata-ana oldu bizar. Şeydalığım oldu aləmə faş, Nifrət qılır oldu yarü yoldaş. Sən həm ki, bizim diyara yetdin, Əlbəttə, bu qissəni eşitdin. Hala ki, səninlə düşdü bazar, Oldun düri-əqdimə xiridar. Qarşımda həm ol pəri durubdur, Qeyrət qılıcına əl urubdur. Tərk et ki, bu vəsl bimi-candır, Həm özünə, həm mənə ziyandır! Bir neçə zaman təhəmmül eylə, Dərmanın elə, təvəkkül eylə! Ola ki, müyəssər ola məqsud, Səndən açıla bu babİ-məsdud. Qət' ola zəbani-tə'ni-düşmən, Həm sən yetəsən murada, həm mən.'' Ol sadəzəmir ona inandı, Cinni xəbərin səhih sandı. Vəhm etdi ki, olsa yara vasil, Nöqsan ola canü caha hasil. Cananə yolunda ömrü cahı Ol naqisin oldu səddi-rahı. Bir rəsmi-qədimdir cahanda: Sud istəyən, istəmək ziyan da. Canan diləyən cəfaya dözmək, Gənc istəyən əjdəhaya dözmək. Eşq əhli məhəbbət etsə izhar, Əvvəl onu imtahan edər yar. Gər görsə onun cəfaya səbrin, Kəsrini edər təmam cəbrin. Gör görməsə cövrə ehtimalın, Salmaz ona sayeyi-vüsalın. Çün İbni Səlama bimi-nöqsan Ol vəsldə ruzi etdi hicran, Meyl etmədi mütləq ol nigarə, Hərgiz ona qılmadı nəzarə. Tədbiri-əlaca durdu qaim, Dərdinə dəva sorardı daim, Hər qanda görərdi əhli-təsxir, Divanəsinə dilərdi zəncir. * * * Bu, Zeyd vəfadarın Məcnuna xəbər gətirdigidir və İbni Səlam ilə Leylinin peyvəndi müjdəsini yetirdigidir Sahibxəbəri-fəsanəpərdaz Bu tərz ilə qıldı qissə ağaz Kim, var idi bir nədimi-nadir, Zeyd adlı, vəfayi-əhdə qadir. Məşhur idi fəzlivü kəmalı, Mə'ruf idi hüsnüvü cəmalı. Olmuşdu əsir bir nigarə, Büt ziybli Zeynəb adlı yarə. Çəkmişdi məhəbbətin cəfasın, Görmüşdü məlamətin bəlasın. Ol aşiqi-müstəməndi-məhzum Eylərdi həmişə meyli-Məcnun, Söylərdi ona kəmali-eşqin, Ustadına göstərərdi məşqin. Leyli ərə getdigindən ol zar Təhqiq ilə oldu çün xəbərdar, Məcnuna özün yetirdi filhal, Rəngi-rüxi-zərdi əşkdən al. Dolmuş gözü, peykəri pozulmuş, Nitqində təkəllümü tutulmuş. Məcnun dedi: "Ey vəfalı yarım! Qəm mərhələsində qəmgüsanın! Adətcə görünməz ixtilatın, Hər günküyə bənzəməz nişatın. Noldu sənə, söylə, zar olubsan? Bitaqətü biqərar olubsan?! Əqrəbdə idi bu gün məgər mah, K'etdin bu yana əziməti-rah? Qandan bu küdurət oldu hasis? Noldu səbəbi-məlaləti-dil?" Zeyd ol xəsi-xüşkə urdu atəş, Suz ilə dedi ki: "Ey bəlakəş! Dün əxtəri-bəxtin oldu tirə, Dövran sitəm etdi sən fəqirə. Yar İbni Səlamə ruzi oldu, Ruzi sənə dərdü suzi oldu. Yar özgəyə oldu şəm'i-məhfil, Qaldı sənə tabi-atəşi-dü. Əğyar ilə oldu yar Leyli, Var, indi sən ondan ol təsəlli. Zaye sənin ol fəğanü ahın, Suzi-şəbü ahi-sübhgahın". Məcnun ki, xəbərdən oldu agah, Gərduna yetirdi şö'leyi-ab. Vəhşilər içində ol giriftar Bir dərd ilə qıldı naləvü zar K'əfganə gətirdi marü muri, Ağlatdı vühuşi, həm tüyuri. Xamə kimi yaş töküb dəmadəm, Namə kimi qamətin qılıb xəm, Yazdı alıban əlinə xamə, Dildarma bir itabnamə. * * * Bu, Məcnundan Leyliyə bir nameyi-itabamizdir və peyğami-şikayətəngizdir "Dibaçeyi-namə nami-Mə'bud, Qəyyumü qədimü həyyü mövcud. Ol perdəkəşi-hicabi-əsrar Kim, aləmi yoxdan eylədi var. Gün güzgüsün eyləyən mücəlla, Dün türrəsin eyləyən mütərra, Çün bir neçə həmd toxmun əkdi, Dərdi-dilini bəyanə çəkdi Kim, bu mütəhəmmili-bəladən, Sərgəştəvü zarü mübtəladən Bir namə ki, məhz dərdü qəmdir, İzhari-şikayətü sitəmdir, Ol dilbərə kim, vəfası yoxdur, Bu aşiqinə cəfası çoxdur. Ey əhdə vəfası olmayan yar, Əğyarimə gül olan, mənə xar! Noldu sənə nəqzi-əhd qıldın? Sındırmağa əhdi cəhd qıldın, Tənhalığıma gətirmədin tab Kim, eylədin arizuyi-həmxab? Tar oldumu olduğun nişimən Kim, eylədin onda şəm' rövşən? İncitdimi dərdi-dil məzacın Kim, oldu təbibə ehtiyacın? Pəjmürdəmi oldu sərvi-dücu Kim, cəhdlə vermək İstədin su? Bədxahını etdi qəsdi-gülzar Kim, böylə uruldu rəxneyi-xar? Nə bim ilə hifzi-gövhər etdin Kim, bəsteyi-əqdi-şövhər etdin? Mövcib nə idi məni unutdun, Tərkim qılıb özgə yar tutdun?! Hər ləhzə olub güvahi halım, Xaki-dərinə sirişki-alım Mütləq güzər eyləməzmi oldu, Məndən xəbər eyləməzmi oldu? Aya nə idi bu bivəfalıq, Biganələr ilə aşinalıq? Çəkdin yeni yarını kənarə, Rüxsətmidir indi əski yarə? Məndən idi möhnətü məlalın, Xoş oldu ola onunla halın? Mən əhdü vəfaya aldanırdım, Əhdində vəfa ola, sanırdım. Bilməzdim ola zəif rayın, Nöqsanı ola təmam Ayın. Göftarın ola mənimlə daim, Könlün ola özgə ilə qaim. Zahirdə mənimlə olasan yar, Batində tutasan özgə dildar. Səndən mən olam cahanda bədnam, Bir namü nişanı yox ala kam. Mə'zursan, ey nigar, mə'zur! Bu dövr ilədir zəmanə məşhur. Gül qönçəliyində xar iləndir, Açılsa bir özgə yar iləndir. Əslində tikan çəkər əzabın, Fəslində həkim alır gülabın. Ey arizuyi-dili-figanın, Qəhri çoxü mehri az nigarım! Ey adı olan vəfada məzkur, Cismimdəki can, gözümdəki nur! Sevdayi-dimağımın əlacı, Bazari-cünunumun ravacı! Sən mehrcəmalü məhcəbinsən, Qayətdə lətifü nazəninsən. Mən xarmizacü xak xuyəm, Bəs tündzəban, tirəruyəm. Sən hali-dil ilə eyləyib ar, Dersən ki: "Sənə nə nisbətim var?" Mən həm sənə söylədim müvafiq Kim, mən sənə, sən mənə nə layiq? Mən xud olubam xəyala qane, Sən layiqin istəsən, nə mane? Əmma mənü səndən özgə çoxdur Kim, sözləri bizdən özgə yoxdur. Gördükdə mən eyləyən vəfayı, Bildikdə sən eyləyən cəfayı, Aya kimə bivəfa deyərlər? Kimin işini xəta deyərlər? Yaxşımıdır eyləmək yaman ad Kim, qılmaya kimsə xeyr ilə yad? Son gərçi tutub xilafi-adət, Bir özgəyə bağladın iradət, Çoxdur sənə mən kimi cigərxun, Hər kimə ki, baxdın, oldu məcnun. Mən kim, kəsəyin derəm səlamı, Səndən çakəyin bu intiqamı, Tutmaq dilərəm sənin kimi yar, Əmma əcəb, ər sənin kimi var?! Peyvəndini qeyr ilə eşitdim, Billah ki, bəsi təəccüb etdim. Ey çeşmeyi-abi-zindəgani! Sən canım içindəsən nihani! Bir ləhzə gözümdən olmadın dur, Vəslin necə oldu qeyrə məqdur? Gər İbni Səlama nuri-Leyli Bir vəch ilə eyləmiş təcəlli, Leylidən olan xəyalı görmüş, Öz vahiməsilə eyş sürmüş, Leyli deməsin, mənə qərindir Kim, ona xəyalı həmnişindir. Məcnundan edərmi ol cüdalıq Kim, qeyr ilə edə aşinalıq? Ey gövhəri-tac, taci-tarək! Məqsuduna yetdigin mübarək! Əshab yığıb, tərəb qılıb şad, Bu xeyr işi eyləyəndə bünyad, Çox zövq ilə çəkdim intizarı Kim, yad edesən məni-figan. Sən xud demədin ki, bir qulum var, Boynunda təriq ilə yolum var. Gər sandın isə ki, bihüzurəm, Şayisteyi -sərvəti-sürurəm, Şərt idi mənə həm etmək e'lam, Ta mən həm alam bu bəzmdən kam. Lillahilhəmd əlim degil dar, Can kimi nüquda qüdrətim var. V'ər sandın isə ki, natəvanam, Azürdeyi -möhnəti-cəhanam, Həm şərt idi üzr qılmaq irsal, Etmək məni bir soz ilə xoşhal. Nə böylə edib, nə öylə, ey gul, Yaxşımıdır eyləmək təğafül?! Ey canım içində cana düşmən! Hər necə ki, düşmənəm sənə mən, Ayini-qədimini unutma! Min yar tut, özgə xuy tutma! Qeyr ilə olanda şadü xürrəm, Təqribilə yad qıl bizi həm. Nəqş et bu mürabbe'i hərirə, Gör onu, bizi gətir zəmirə: Mürəbbe' Qeyr ilə hər dəm nədir seyri-gülüstan etdigin? Bəzm edib, xəlvət qılıb, yüz lütfü ehsan etdigin? Əhd bünyadın mürəvvətdirmi viran etdigin? Qanı, ey zalım, bizimlə əhdü peyman etdigin!? Ləhzə-ləhzə müddəilər pəndini guş eylədin, Qanə-qanə qeyr cami-şövqümi nuş eylədin, Varə-varə əhdü peymanı fəramuş eylədin, Qanı, ey zalım, bizimlə əhdü peyman etdigin!? Qeyrə salıb mehrini bizdən sovutdun aqibət, Tərki-mehr etdin, təriqi-zülm tutdun aqibət, Əhdlər, peymanlar etmişdik, unutdun aqibət, Qanı, ey zalım, bizimlə əhdü peyman etdigin!? Cürmümüz noldu ki, bizdən eylədin bizarlıq? Biz qəmin çəkdik, sən etdin özgəyə qəmxarlıq? Sizdə adət bumudur? Böylə olurmu yarlıq? Qanı, ey zalım, bizimlə əhdü-peyman etdigin!? Çərxtək bədmehrlik rəsmini bünyad eylədin, Yaxşı adın var ikən, döndün yaman ad eylədin, Dönə-dönə bizi qəmnak, özgəni şad eylədin, Qanı ey zalım, bizimlə əhdü peyman etdigin!? Könlümüz minbə'd zülfünçün pərişan olmasın, Bağrımız lə'lin həvasilə dəxi qan olmasın, Bivəfasan! Çeşmimiz yadınla giryan olmasın, Qanı, ey zalım, bizimlə əhdü peyman etdigin!? Və'deyi-vəsl ilə aldın səbrimiz, aramımız, Olmadı bir gün vüsalından müyəssər kamımız, Keçdi hicr ilə, Füzulidən betər əyyamımız, Qanı, ey zalım, bizimlə əhdü peyman etdigin!? Təmamiyi-süxən Payanə çü yetdi sə'yi-xamə, Təslim olundu Zeydə namə. Məktubla Zeyd olub səbükpər, Əzm eylədi öylə kim kəbutər. Çün yetdi nigar olan diyarə, Məkr ilə vüsalə qıldı çarə. Əfsun ilə urdu sehrdən dəm, Ta İbni Səlamə oldu həmdəm. Leylinin eşitdi vəsfi-halin, Keyfiyyəti-möhnətü məlalin, Dedi: "Bilirəm nədir dəvası, Uş yazılı məndədir duası". Bağlandı onun sözünə ixlas, Xəlvətgəhi-qürbə qıldılar xas. Çün Leyliyə Zeyd oldu vasil, Məqsudini etdi bəxt hasil. Bir dəm oturub gəlib qiyamə, Əl urdu rəvan çıxardı namə. "Tə'viz" dedi vü qıldı tə'zim, Əvvəl öpüb ondan etdi təslim. Çün naməni aldı Leyliyi-zar, Ol namədən aldı buyi-dildar. Bildi ki, bir özgə qeyddir bu, Nə nüsxeyi-Əmrü Zeyddir bu. Çün nameyə qaldı bir nəzarə, Can kisvətin etdi parə-parə. Ol feyzi bilib özünə iqbat, Göz mərdümünə buyurdu filhal Kim, dürr ala bəhri-çeşmi-tərdən, Lə'l ala xəzaneyi-cigərdən, Ol namənin eyləyə nisarın, Əfzun edə qədrü e'tibarın. Çün dürcdən aldı dürri-məknun, Məktubu oxudu bildi məzmun, Fəhm etdi məaniyü ibarət, Bildi nəyədir olan işarət. Canına qılıb itab tə'sir, Ol namə cəvabın etdi təhxir. * * * Bu, Leylinin Məcnuna peyğami-cavabıdır və üzrü itabıdır Bu tərz ilə kilki oldu cari Kim, əvvəli-namə, nami-bari, Me'mari-binayi-əqdü peyvənd, Vəhhabi-ətayi-malü fərzənd. İzhari-vücud edən ədəmdən, İcadi-hüdus edən qidəmdən, Məşşateyi-şahidi-zəmanə, Sultani-bülənd asitanə, Bu namə ki, bir figardəndir, Yə'ni məni biqərardəndir, Bir sahibi-izzü e'tibarə, Yə'ni Məcnuni-dilfigarə. Ey xakbüsati xarbastər, Kami-dili-təngü dideyi-tər! Hər tə'nə ki, eyləsən rəvadır, Səndən xəciləm, üzüm qəradır. Bəsdir mənə çəkdigim xəcalət, Şərməndəligimdəki məlamət. Çün mö'tərifəm ki, var günahun, Öz lütfünü eylə üzrxahım. Mən gövhərəm, özgələr xiridar, Məndə degil ixtiyari-bazar. Dövran ki, məni məzadə saldı, Bilmən kim idi satan, kim aldı? Olsaydı mənim bir ixtiyarım, Olmaz idi səndən özgə yarım! Gər töhmətə olmuşam giriftar, İkrah ilə məndən olma bizar. Bir dür degiləm ki, ola həkkak Aldıqda təsərrüfündə çalak. Gər ibni Səlamə dilfüruzəm, Şəm'i-şəbü afitabi-ruzəm, Qanedir iraqdan ala bir nur, Mən ondanü məndətı ol ola dur. Dur olsa görər furuğü tabım, Olduqda yaxın, çəkər əzabım. Fikr etmə ki, mən nişatməndəm, Bir dami-qəm içrə paybəndəm, Nə zəhreyi-seyri-kuçəvü kuy, Nə tabi-təpançeyi-sərü ruy. Gahi həvəs eyləsəm fəğanə, Əvvəl ona istərəm bəhanə. Ya atavü ana eylərəm yad, Ya söhbəti-həmnişinü həmzad. Ger rəxtimi etmək istəsəm çak, Xəyyatına oluram qəzəbnak Kim, eyblidir bu damənü ceyb, Cəhd eylə ki, zahir olmaya eyb. Gahi tələb eyləsəm vüsalın, Bilmək diləsəm ki, noldu halın, Bir çeşmə yana olub rəvanə, Qüsli-bədən eylərəm bəhanə, Tənha oluram orada üryan, Muyı-sərim eylərəm pərişan, Ayinədə eylərəm nigahi, Halın görürəm sənin kəmahi. Boynumda yox özgə tövqdən bar, Lə'lımdə bulunmaz özgə göftar. Boynum qolunu dilər həvadan, Lə'lim ləbini sorar səbadan. Candan qəmin içrə naümidəm, Şəmşiri-cəfa ilə şəhidəm. Qanlı kəfənimdir al pərdə, Mən gurdəyəm, saqınma ərdə. Gəl şəm'i-məzarım eylə ahın, Zibi-ləhəd et qübari-rahın. Mən bülbüli-baği-firqətəm zar, Əmma qəfəs içrəyəm giriftar. Bilmən bu qəfəsdə nola halım, Sındırdı bəla pər ilə balım. Bir vəhşi ilə gər etmişəm xu, Müstövcibi-sərzəniş degil bu. Vəhşilər imiş səninlə həmdəm, Həmrəng olubam səninlə mən həm. Ey aşiqi-müstəməndü məhcur, Tutğıl məni-müstəməndi mə'zur! Səbr et neçə gün, ola ki, gərdun Bu günləri eyləyə digərgun. Ancaq özünü nizar sanma, Sərgəşteyi-ruzigar sanma! Bu şe'ri gər oxusan dəmadəm, Mə'lumun olur mənim qəmim həm: Bu mürəbbe' Leyli dilindəndir Giriban oldu rusvalıq əlilə çak, damən həm, Mənə rüsvahğımda dustlar tə'n etdi, düşmən həm. Rəhi-eşq içrə can qıldım giriftari-bela, tən həm, Bu yetməzmi ki, bir dərd artırırsan dərdimə sən həm? Əgər tutsam qəmim eldən nihan, səbrü qərarım yox, Və gər şərhi-qəmi-pünhanım etsəm, qəmgüsanm yox, Əsiri-bəndi-zindanəm, əlimdə ixtiyanın yox, Bu yetməzmi ki, bir dərd artırırsan dərdimə sən həm? Olubdur əşki-xunab ilə gülgun çöbreyi-zərdim, Yanıbdır atəşi-hicranə cani-dərdpərvərdim, Cəfayi-çərxi-kəcrəftar əlindən var min dərdim, Bu yetməzmi ki, bir dərd artırırsan dərdimə sən həm? Gəhi şövqi-vüsalü gəh bəlayi-hicr ilə zarəm, Özüm həm bilməzəm dərdim nədir, mən necə bimarəm? Qəmi-eşq içrə bir dərmanı yox dərdə giriftarəm, Bu yetməzmi ki, bir dərd artırırsan dərdimə sən həm? Cüda səndən bəlavü dərdi-hicran ilə tutdum xu, Qılır hər dəm mənə bidad dord ayru, bəla ayru. Bəlavü dərdə düşdüm, ruzigarım böylə, halım bu, Bu yetməzmi ki, bir dərd artırırsan dərdimə sən həm? Təbibi-eşqə çün izhar qıldım dərdi-pünhanı, Məni-bimarə mütləq olmadı bir səhhət imkanı, Əzəldən var min dərdim ki, yoxdur hiç dərmanı, Bu yetməzmi ki, bir dərd artırırsan dərdimə sən həm? Füzuli, hər zaman bir tə'n ilə bağrım qılırsan qan. Əcəb, bilməzmisən kim, eşqdən keçmək değil asan? Bilirsən, düşmüşəm bir dərdə kim, yoxdur ona dərman, Bu yetməzmi ki, bir dərd artırırsan dərdimə sən həm? Təmamiyi-süxən Yazıldı çü naməyə qəmi-dil, Zeydə dedi: "Ey həkimi-kamil, Tə'vizin ilə xoş oldu halım, Zayil oluban qəmü məlalım. Xəttin mənə nüsxeyi-səfadır, Tə'vizin əsər qılır, duadır. Hər gün gəlü yaz böylə tə'vid, Ta səhhətə tutmaq ola ümmid. Bir yazılı nüsxə var məndə, Billah, belə al onu gedəndə. Gərçi bilirəm onu ki, xətdir, Bilməm ki, səhih, ya qələtdir. İğlaqinə ver kəmali-izah, Gər var isə səhvi, eylə islah". Təqrib ilə verdi Zeydə məktub, Böylə gərək əhli-əqlə üslub. Məcnunə çü namə oldu vasil, Dür gördü əqiqinə müqabil. Məfhumdan etdi kəsbi-məqsud, Leyli tərəfindən oldu xoşnud. * * * Bu, Məcnunu atası səhrada bulduğudur və nəsihətlə islahından aciz olduğudur Təhrir qılanda əhli-inşa Böylə bu misalə çəkdi tuğra Kim, qüsseyi-dəhr mübtəlası, Məcnuni-şikəstənin atası Qalmışdı məlamət içrə dün-gün, Nə günü gün idi, nə dünü dün. Getmiş idi əldən ixtiyarı, Gündüz səbri, gecə qəran. Qılmazdı tərəddüdündə təqsir, Bulmazdı bu dərdə hiç tədbir. Bir gün onu etdilər xəbərdar, "Key piri-şikəsteyi-diləfgar! Dün Leyli atası, ol siyəhdil, Ol mün'imi-süflə, piri-cahil Sərxeyli yanında dad edərdi, Məcnımi-həzini yad edərdi "Kim, bu dəli hökmə olmayıb ram, Xəlqə bizi eylər oldu bədnam. Peyvəstə bizə yetər bəlası, Növfəl qəzəbindən et qiyası. Hər necə ki, təndə canı vardır, Namusumuza zıyanı vardır. Çün məhz şər oldu zati-əf i, Vacib gorünür müdam dəfi. Namus bizim degil, sənindir, Dəf eyləyə gör ki, düşmənindir." Çün kim zərərində gördülər nəf, Əzm eylədilər ki, edələr dəf. Yadın degil, eylə oğlunu yad! Qıl çarə ki, düşmən olmaya şad." Ol pir düşüb min iztirabə, Naçar özünü verib əzabə, Səhralara tutdu seyltək ru, Cəhd ilə yügürdü gəzdi hör su. Manzü-mənzil sirişki qanın, Rəhbər qılıb istədi nişanın. Çün gecəyə gündüz oldu təğyir, Oldu gecə zülməti cahangir. Rəf' oldu əlameyi-mənazü, Ol pirə tərəddüd oldu müşkil. Sərgəştə gəzərkən eyləyib ah, Bir şö'lə ona göründü nagah. Ol pirin olub dəlili-rahı, Ruz etdi ol od şəbi-siyahı. Sandı odu yandıran ərəbdir, Xeylü həşəm ol oda səbəbdir. Pervanə kimi üz urdu narə, Çün yetdi vü eylədi nəzarə, Gördü ki, bu şö'lə bir nəfəsdir, Nə şö'leyi-cirmi-xarü xəsdir. Məcnunundur bu ahi-sərkəş, Çəkmiş, urmuş cahana atəş. Qət'i-nəzər eyləmiş cahandan. Keçmiş sərü çeşmü cismü candan. Nə mülk, nə mal cüstcusu. Nə ata, nə ana arizusu. Getmiş yelə bərgi-e'tibarı, Ol qalmışü marg intizarı. Ol pir çü gördü oğlu halın, Tökdü rüxi-zərdə əşki-alın. Yanında oturdu zarü qəmnak, Əl urdu ki, çöhrəsin edə pak. Ol şiftə açdı çeşmi-püməm, "Kimsən - dedi, - ey mənimlə həmdəm? Gər elçi isən, yetir pəyamın, Ver müjdəsin ol məhi-təmamın! V'ər yolçu isən, oturma qafıl, Əzm eylə, gözət bir özgə mənzil!" Ol pir təzərrö' etdi ağaz: "K'ey nəqdi-həyata kisəpərdaz! Mən dürcəmü sən düri-şəbəfruz, Yə'ni atanam məni-siyəhruz! Ey hasili-məzrəi-vücudim! V'ey ömr xəsarətində sudim! Ey cövhəri-canımın həvası! V'ey dideyi-bəxtimin ziyası! Derdim olasan mənim pənahım, Fəxrim, şərəfim, ümidgahım. Məndən bu sərir olanda xali, Sən olasan əhli-mülkə vali. Xəlq edə səni görəndə yadım, Baqi sənin ilə ola adım. Gər tifliliyində məstü bibak Səhraya düşüb, yaxan qılıb çak, Oldun rəhi-eşq içində məşhur, Mə'zur idin ol zamanda, mə'zur! Hər vəqtdədir bir əmr qalib, Hər əhddədir bir iş münasib. Növrəslərə eşq bir hünərdir, Sərhəddi-kəmala rahbərdir. Hala ki, məqami-əql buldun, Təhsili-kəmala qabil oldun, Səndən nə rəva bu macəralar, Sərmayeyi-eyb olan sədalar? Gər qafil idin, ol indi aqil, Səhraləra düşmə, gəzmə qafil! Vəhşilər ilə nədir bu birlik, İnsan ilə xoş degilmi dirlik? Vəhşi ilə vəhşi, teyr ilə teyr, Həmcins ilə xoşdur eyləmək seyr. Rəhm et məni-zarü namuradə, Qoyma bu məşəqqətü bəladə. Kafurvəş oldu mişki-nabım, Bu sübhdə sənsən afitabıra! Olmaq əlifim qərineyi-dal. Meylim sinə olmağınadır dal. Dövran sitəmib canə yetdim, Mən özgə diyar əzmin etdim. Gəl, tapşırayım sənə məqamım, Zəbt eylə büsatü ehtiramım. Nə sud həmişə məstlikdən, Nə faidə bütpərəstlikdən? Ey məst, kəmali-hiddətindən Yoxdur xəbərin qəbahətindən! Ol ləhzə ki, huşiyar olursan, Əlbəttə ki, şərmsar olursan. Ey bütkədələr sənəmpərəsti! Çün rəf ola bu hicabi-məsti, Məzmum olub etdigin bu halət, Əlbəttə, sənə yetər xəcalət. Bir dilbərə ver könül ki, daim Bünyadi-səbatı ola qaim. Gər olsa yolunda bu cahan xak, Damanı ola qübardan pak. Sən seydi olan xücəstə şəhbaz Hər ləhzə qılır bir əldə pərvaz. Gəh Növfələdir mütii-fərman, Gəh İbni Səlama munisi-can. Sən - böylə bəlalara giriftar, Ol - öylə çiraği-bəzmi-əğyar. Şərm eylə bu eşqbazlıqdan, Bifaidə cangüdazlıqdan! Yoxdur çü bəqası ruzigarın, Fərz eylə ki, oldu yar yarın, Vəsl etmə onunla kim, bilirsən Bir gün olur ondan ayrılırsan. Tərk eylə bu hərzə-hərzə seyri, Yad eylə ilahi, amma qeyri Kim, nəfsə məadü mərcə oldur, Qət' et ona söz ki, məqtə' oldur. Həq sanei-dəhrü kargəhdir, Bunda əməl etməmək günəhdir. Hər kimsə gərək gələn məhəldə, Bu kargəh içrə bir əməldə. Hər kim nə əməl qılırsa bünyad, Muzdunu verər əməlcə ustad. Ey kargəhi-cahana daxil, Sən həm əməl eylə, olma qafil! Vəqt oldu səfər qılam cahandan, Avarə olam bu xakidandan. Vəqt oldu verəm fənaya təxtim, Qədr ilə çəkəm bəqaya rəxtim. Gəl yanıma, eylə fikri-halım! Biganəyə vermə mülkü malım! Çün onu yığınca çəkmişəm rənc, Qıyma ki, nəsibi-qeyr ola gənc. Eşqin bilirəm ki, böylə qalmaz, Daim səni qəm bu halə salmaz. Bəxtin oyananda bu yuxudan, Hirsin yorulanda cüstcudan, Qorxum bu ki, özgə ola halım, Dünyada nə mən qalam, nə malım. Bikəslik olub sənə müqərrər, Bikəs olasan müdam, bizər. Aqil kişi durbin gərəkdir, Dünyada ümid bir dirəkdir." Çün pəndi tükətdi ol xirədmənd, Məcnuna təfavüt etdi ol pənd. Dövlətli sözünə oldu mayil, Bir fikr elədi ki, ola aqil, Qət' edə səlasili-cünunu, Sövdasının olmaya zəbunu, Tərk eyləyə arizuyi-düdar, Eşqə dəxi olmaya giriftar. Əmma yenə eşq şəhriyarı Fərmanına çəkdi ol figarı: "K'ey varı olan mənim cahanda! Nən var sənin bu cismü canda.? Cana təmə' etmə kim, mənimdir! Tərk eylə təni ki, məskənimdir! Məndən keçü canü təndən ayrıl! Qoy varlığın, özünlə sən bil!" Gülbün kimi qanı cuşə gəldi, Bülbülsifəti xüruşə gəldi: "K'ey eyni-səlah olan bəyanı! V'əzi mənə afiyət nişanı! Mən həm buna qailəm ki, pəndin, Məzmuni-kəlami-sudməndin Nisbət mənə xeyrdir, degil şər, Gər olsa eşitməyi müyəssər. Gərçi sözünə qulaq tutdum, Nə sud, eşitdimü unutdum. Sən demə ki, tut xəbər sözümdən Kim, yox xəbərim mənim özümdən. Eşq aldi dərinümü birunim, Getdi yelə səbr ilə sükunim. Mən əqlə təvəccöh eylərəm çox, Sevda yolumu tutar ki: "Yox, yox! Sən qandanü tərki-eşq qandan? Eşqi-əzəli çıxarmı candan?" Tə'nin sitəmilə cana yetdim, Tərk eylə məni çü tərkin etdim! Lütf eylə, zaman-zaman verib pənd, İslahıma olma arizumənd! Artar ələmim bu macəradan, Atəş kimi cünbüşi-həvadan. Bir şişə ki, oldu parə-parə, Peyvəndinə hiç varmı çarə? Təklifimi qılma xanimanə, Gör sürəti-gərdişi-zəmanə. Çün sən həm onu qoyub gedirsən, Onda məni əyləyib nedirsən? Ancaq mənə ərzü-mülkü mal et! Oğlunu özün kimi xəyal et! Fərz eylə ki, malə oldu vali, Getdi, yenə qeyrə qoydu mali". Ol kişvəri-eşq padişahı, Ol övci-bəlavü dərd mahı Üzr ilə qılırdı eyləyib ah, Babasına şərhi-qəm ki, nagah Lərzan oluban təni-həzini, Qan doldu qolundan astini. Əl verdi atasına təhəyyür, Məcnun dedi: "Eyləmə təfəkkür! Fəsd eylədi ol büti-pərizad, Niş urdu onun qoluna fəssad. Ol zəxm əsəri göründü məndə, Biz bir ruhuz iki bədəndə. Bizdə ikilik nişanı yoxdur, Hər birinin özgə canı yoxdur. Sən sanma ki, oldur ol, mənəm mən, Bir can ilə zindədir iki tən. Xürrəm oluram, ol olsa xürrəm, Qəm yetsə ona, mənə yetər qəm". Ol pir çü vaqif oldu hala, İnsaf gətirdi ol kəmala. Bildi ki, degil bu nəqş batil, Olmaz hiyəl ilə eşq zayil. Minbə'd nəsihət etməz oldu, Tə'n ilə fəzihət etməz oldu. Tərk etdi təriqeyi-nizain, Nomid olub eylədi vidain. * * * Bu, Məcnun atasının tərki-niza etdigidir və naçar həsrətlə vida etdigidir "K'ey rişteyi-gövhəri-muradım! Ayineyi-hüsni-e'tiqadım! Bir ləhzə mənə tərəhhüm eylə, Göftanm eşit, təkəllüm eylə! Pərvayi-məni-şikəstəhal et, Əzmi-səfər eylədim, həlal et! Naxoş sənə məndən idi əhval, Mən getməli oldum, indi xoş qal! Zinhar şikayət etmə məndən, İncikli hekayət etmə məndən! Dirlikdə çü səndən almadım kam, Tövsənliyə düşdün, olmadın ram. Budur kərəmindən iltimasım Kim, tutasan öldügümdə yasım! Hər ləhzə edib fəğanü zari, Toprağıma edəsən güzari. Təklifi-nişatü eyş qılmən Kim, sən deyəsən, "bu rəsmi bilmən". Fəryadü fəğandır əsli-matəm, Sən xud bu rəvişdəsen müsəlləm. Öz adətin ilə nalə eylə! Əcrini mənə həvalə eylə! Budur qərəzim ki, dustu düşmən Görsün səni, eyləyəndə şivən. Bikəsligim olmaya mənə ar, Mə'lum edələr ki, varisim var". Çün qıldı vəsiyyət ol pərişan, Döndi evə gəldi zarü giryan. Dərdü ələm etdi onu rəncur, Qalmadı həyatı şəm'inə nur. Dərdinə bulunmaz oldu dərman, "Məcnun!" dedi, verdi aqibət can. Dünyaya ümid tutmaq olmaz, Hərgiz ölümü unutmaq olmaz! Xoş xaneyi-eyşdir bu aləm, Dərda ki, degil əsası möhkəm. * * * Bu, Məcnunun atası vəfatından xəbərdar olduğudur və məzarına yol bulduğudur Saqi, meyi-laləfam yoxmu? Dözmən bu xumara, cam yoxmu? Öldürdü məni qəmi-nihani, Yoxdurmu şərabi-ərğəvani? Qəm dəf inə, durma, eylə tədbir! Əldən gələni gəl etmə təqsir! Dünya ki, nigari-dilrübadır, Zinhar, inanma, bivəfadır. Sən gərçi olubsan ona məftun, Oldur tələbində səndən əfzun. Sənsən ona cəhl ilə tələbkar, Oldur sənə elm ilə həvadar Hər necə ki, ona mihmansan, Eyşü tərəbilə kamiransan. Ondan səfər ixtiyar edəndə, Qürbi-Həqə üz tutub gedəndə, Göz sürməsi eyləyib qübarın, Ta məhşər olur nigahdarın. Yolunda özün verər fənaya, Saxlar, səni tapşırar bəqaya. Həm kim ki, bu nüktədəndir agah, Dövrani-fələkdən etmez ikrah. Həm dirlikdə əzabı olmaz, Həm mövtdən ictinabı olmaz. Bir gün axıdıb sirişki-gülgün, Nəcd üzrə oturmuş idi Məcnun. Min tə'n ilə bir cofaçı səyyad Ol zara yetişdi, qıldı fəryad: "K'ey ardan el içində ari! V'ey naqis olan əyari-kari! Yox səndə nişani-namü namus, Əfsus ki, arsızsan, əfsus! İnsaf degil sitəmdə israf, İnsafsız olduğuna insaf! Dirlikdə atanı etmədin şad, Ban qıl onu öləndə bir yad! Can verdi məhəbbətində ol pir, Yad eyləmədin, nədir bu təqsir? Yoxdurmu cibillətində azərm? Allahdan eyləməzmisən şərm?" Məcnuna buraxdı ol səda suz, Artırdı fəğanın ol siyəhruz. Baran kimi daşa urdu başın, Mey kimi əyağa tökdü yaşın. Qəbrin sorub istədi nişanə, Oldu gözü yaşıtək rəvanə. Çün gördü atasının məzarın, Şəm' eylədi ona cismi-zarın, Tari-tənə dərdi tab verdi, Dil atəşü didə ab verdi. Lövh eylədi köksünü məzarə, Dırnaq ilə qıldı parə-parə. Bağrına basıb məzari-pakın, Gül yarpağı etdi lövhi-xakın. Əfğan ilə tazə qıldı matəm, Əfganı içində dərdi hər dəm: "K'ey baniyi-bünyeyi-vücudim! Üsyanı ziyan, rizası sudim! İrşadını bilmədim qənimət, Yüz vay ki, fövt olundu fürsət. Yüz heyf ki, tutmadım təriqin, Bir neçə gün olmadım rəfiqin. Feyzin mənə olmadı müyəssər, Sən xeyr dedin, mən eylədim şər. Cövr ilə sənə cöfalar etdim, Yanlış vardım, xətalar etdim. Ey dövlətim, olma dur məndən! V'ey şəm', götürmə nur məndən! Olsam qəmi-aləmə giriftar, Ancaq sən idin ənisü qəmxar. Həmrazım idin şikayətimdə, Dəmsazım idin hekayətimdə. Noldu qəmimə gətirmədin tab? Qorxutdu məgər səni bu girdab? Noldu səbəb, eylədin əzimət? Məndənmi idi sənə həzimət? Ey mənşei-cövhəri-həyatım, Xoşnudluğundadır nicatım! Bildim işimi, günahkarəm, Gəldim sənə, xarü şərmsarəm. Dünyada səni mən eylədim zar, Üqbada məni sən eyləmə xar! Yaxdın məni atəşi-cəfaya! Saldın qəmü möhnətü bəlaya! Sən məyü-fəraqü rahət etdin, Bir küncü tutub fərağət etdin! Kim eylədi həll müşkilatın? Kim verdi bu qüssədən nicatın?" Şəb ta səhər ol əsiri-hicran Matəm tutub etdi ahü əfgan. Çün mişkə töküldü gərdi-kafur, Zülmata buraxdı pərtövün nur, Ehya qılıban mərasimi-vəcd, Tutdu rəhi-gurxaneyi-Nəcd. Təmamiyi-süxən Ərbabi-kəmala ol əyandır Kim, hüsn ilə eşq tovəmandır, Hüsn ayineyi-cahannümadır, Keyfiyyəti-eşq ona ciladır. Hüsn olmasa, eşq zahir olmaz, Eşq olmasa, hüsn mahir olmaz. Hüsn olmasa, eşqdən nə hasil? Mə'şuq edər əhli-eşqi kamil. Olmaz isə eşq, hüsn olur xar, Eşq ilədir əhli-husna bazar. Məcnun idi sam'i-məclisafruz, Leyli ona atəşi-cigarsuz. Məcnun idi cami-rahətəfza, Leyli ona badeyi-müsaffa. Leylidən idi kamali-Məcnun, Hüsn ila olurdu eşqi əfzun. Macnundan idi cəmali-Leyli, Eşq idi edən camala meyli. Bir gün Macnuni-dilşikəstə Səhrada gəzirdi zaru xəstə, Bir səhfədə gördü iki peykər, Leyli Məcnun ilə müsavvar. Məhv eylədi nəqşi-dilsitanın, Qoydu özünün həmin nişanın. Sordular ona həqiqəti-hal: "Kim, nişə bir oldu iki timsal?" Dedi: "Bizə birdürür həqiqət, Birlikdə yaraşmaz iki surət. Olmaq gərək ahli-danış agah Kim, biz ikilikdəniz munəzzəh". Sail dedi: "Bu degilmidir ar Kim, yar ola yox, san olasan var? Sən netə qalırsan, ol olur həkk? Barı onu qoy, sənə qələm çək!" Dedi: "Rəhi-eşqdə nə layiq Məşuqə ola niqabi-aşiq? Üşşaq tənü həbib candır, Tən zahirü təndə can nihandır. Mə'şuqə nə bak, olursa məstur, Aşiq gerək el içində məşhur Kim, aləmə aşiq axıdan yaş Mə'şuq kim olduğun qılır faş". * * * Bu, Məcnunun şəmmeyi-keyfiyyəti-halıdır və bə'zi sifati-kəmalıdır Məcnun idi mulki-dərd şahı, Xeyli-dədü dam onun sipahı. Ahunun alırdı mişki-bacın, Rubah səmurunun xəracin. Bir sarvar idi kərimü adil, Cumlə dedü damə adlı şamil. Xuni-cigərindən ol vəfadar Xunxarları qılırdı xunxar. Xunabi-cigar töküb dəmadəm, Qılmazdi siba' rizqini kəm. Dövründə dərəndələr olub ram, Tutmuşdu bir-birilə aram. Gur olmuş idi pələngə həmraz, Gürg olmuş idi gəvəznə dəmsaz. Şir olmuş idi ənisi-nəxcir, Nəxcir əmərdi şirdan şir. Yaninda tutardi mur xana, Goz yaşindan yigardi dana. Gahi olub əşk seyli qaim, Seylaba gedordi min bəhaim. Gah odunu tando tab edərdi, Min canavari kabab edərdi. Bel olmuş idi alinda dırnaq, Yerdən sovurardi başa topraq. Muyinda qtibar olub fərahəm, Əşk ilə çəkib zaman-zaman nəm, Abubara sabzazari oldu, Gulzari-cünun bahari oldu. Gor tutsa idi gəvəzn ilə xu, Axardi gözündən ol qədər su K'ol sudan olurdu tazəvü tar, Həm bərg verərdi şaxi, həm bər. Hər ləhzə alıb əlinə bir mar, Xürsənd oluban deyirdi ol zar: "K'ol sünbüli-mişkbuyi tutdum, Sərrişteyi-arizuyi tutdum". Qaplan kimi cana urdu min dağ, Arslansifəti uzatdı dırnaq, Arslanların oldu pişvası, Qaplanların oldu müqtədası. * * * Bu, Məcnunun sidq ilə münacat etdigidir və navəki-duası hədəfi-icabətə yetdigidir Bir gecə ki, zülməti-ziyasuz Zülfi-şəbi etdi bürqeyi-ruz, Bir lə'li edib sipehr nayab, Göstərdi yerinə min düri-nab. Bir sancağı eyləyib nigunsar, Min məhçeyi-rayət etdi izhar. Qətrə-qətrə həkimi-əflak Xaşxaşlarında tutdu tiryak. Danə-danə ərusi-gərdun Qaftanına tikdi dürri-məknun. Girdaba düşüb səfineyi-mah, Qıldı özünə Məcərrədən rah. Saçıldı Ütaridin rnidadı, Artırdı bu sefhəyə savadı. Zöhrə dağıdıb siyah geysu, Geysusi içində gizlədi ru. Xurşid nihan olub, sitarə Göz açdı təriqi-intizarə. Təprəndi səri-sinani-Bəhram, Fəth oldu ona vilayəti-Şam. Bərcis girib siyəh libasə, Xurşid qəmində batdı yasə. Ayinə olub sipehri-gərdan, Baxdı ona, əks saldı Keyvan. Gərduna səvabit oldu mismar, Ta tökməyə dün büsati-pərgar. Göydə Həməl oldu aşikarə, Ahubərə çıxdı səbzəzarə. Gavi-fələk oldu gavi-ənbər, Doldurdu cahana ənbəri-tər. Cövza kəməri mürəssə oldu. Gərdun bədəni müfəmmə oldu. Xərçəng qılıb səhər yelin dəf', Xasiyyəti verdi zülmətə nəf. Oldu Əsəd Afitabdan dur, Pürdud misali-şəm'i-binur. Geysusinə verdi Sünbülə tab, Mişk üstünə tökdü ənbəri-nab. Mizanı edib fələk tərazu, Sərrafı-zəminə çəkdi lö'lu. Əqrəb buraxıb kəməndi-pürxəm, Divi-şəbə qıldı qeydi möhkəm. Qövsini qurub sipehri-laib, Atıldı xədəngi-nəcmi-saqib. Büzğaleyi-asiman töküb mu, Göy səhfəsin eylədi siyəhru. Dəlvi dəlib afəti-zəmanə, Min qətrə saçıldı asimanə. Hut eylədi həbsi-Yunisi-ruz, Bərqi-şəfəq oldu asimansuz. Ərz eylədi Əxbəşə cinasın, Cəbhə dəxi cəbhəsin ziyasın. Həm Həq'ə cəmala verdi zivər, Həm Hən'ə mükəlləl etdi əfsər. Şərteynü Büteyn, Səmakü Əklil Nur etdilər asimana təhvil. Ta Sadirü Varidə, Nəaim Sərf eyləyə sərf ilə dəaim. Təzyin üçün etdilər mühəyya, Lə'lin Dəbəran, dürün Sürəyya. Verdi rəvişi-sipehrü əxtər, Tərtibi-Müqəddəmü Müəxxər. Məcnun mütəhəyyirü pərişan Qalmışdı sipehr işində heyran. Gərduna açardı dideyi-tər, Yer üzünə doldurardı əxtər. Hər əxtərə ərzi-hal edərdi, Min arizuyi-məhal edərdi. Əvvəl olub asimana mayil, Şərh etdi Ütaridə qəmi-dil: "K'ey əhli-hesaba karfərmay! Müstövfiyi-əqlü məşrəfi-ray. Ey nasixi-nüsxeyi-məani, Fehristi-rümuzi-asimani! Qəssami-məqasidü mətalib, Rəssami-münasibü məratib! Dərdi-düimin hesabı çoxdur, Səndən özgə dəbir yoxdur. Bir nameyə dərdimi rəqəm qıl, Sultanıma ərzə et, kərəm qıl! Şayəd əsər edə feyzi-xamən, Tə'vizi-cünunim ola namən". Gördü ki, Ütarid anlamaz raz, Bir özgə tərənnüm etdi ağaz. Döndərdi üz ondan ağlayıb zar, Mərrixə niyazın etdi izhar: "K'ey valiyi-məsnədi-şücaət! Şəmşirinə aləm əhli-taət! Sən sahibi-nüsrətü zəfərsən, Ərbabi-silaha taci-sərsən! Mən acızəmü qəvidir əğyar, Mən bikəsü xəsmdir sitəmkar. Acizlərə lütf edib mədəd qıl! Bikəslərdən bəlanı rəd qıl! Çək tiğini, eylə dəf i-düşmən, Ta dusta həmnişin olam mən!" Çün gördü bülənd yerdədir kam, Nə Tir yetər ona, nə Bəhram. Tiğ ilə qələmdən oldu nomid, Tutdu rehi-barigahi-tövhid. Dərgaha tutub rüxi-niyazın, Mə'budinə ərzə qıldı razın: "K'ey tiğə müinü kilkə rəhbər! Bəhram - qulamü Tir - çakər. Ey fərqi-əməl külahduzi, Sahibrəqəmi-bərati-ruzi! Rəhm et məni-zarü binəvayə, Dərdi-düimi yetir dəvayə! Leyliyi sən eyfədin pərivəş Kim, cana cəmah urdu atəş. Sən qıldın onu bəlayi-aləm, Ol etdi məni şikəsteyi-qəm. Verdin ona hüsni-aləməfruz, Saldı mənə atəşi-cahansuz. Dərd ilə məni sən eylədin zar, Mən qandanü Leyliyi-cəfakar? Leyli ki, məni bəlaya saldı, Bir görmək ilə qərarım aldı. Yoxdur rəvişində ixtiyarı Kim, döndərə aldığı qərarı. Biçarədir öz işində ol həm, Səndən bulunur bu zəxmə mərhəm. Həm sən kərəmindən et əlacım, Kəs qeyri kişidən ehtiyacım! Ey dərdə qılan məni giriftar! Kimdir mənə səndən özgə qəmxar? Çox-çox hükəmaya söylədim hal, Təşxisi-mərəzdə oldular lal; Bildim ki, həkimi-fərd sənsən! Danayi-cəmii-dərd sənsən! Gər dərd və gər dəva sənindir! Hakim sənsən, riza sənindir. Yə'ni ki, gətir kəmala zövqüm, Gündən-günə qıl ziyadə şövqüm! Sal çeşmimə lə'linin xəyalın, Ver təb'imə hüsnünün kəmalın. Daim onu məndə zahir eylə, Lütf et, iki surəti bir eylə! Qədrim, qəmi içrə mö'təbər qıl! Dərdin, mənə ruzi ol qədər qıl! Kim, kimsəyə ol olub müyəssər, Kimsə mənə olmaya bərabər. Görmək rüxün olmaz olsa məqdur, Xunbar gozümdə olmasın nur. Zövqi-ələmi olursa nayab, Məcruh tənimdə olmasın tab. Bu qəzəl Məcnuni-həzin dilindəndir Ya Rəb, kəmali-mərtəbeyi-Mustəfa həqi! Sidqü səfayt-silsileyi-ənbiya həqi! Səndən yetər vəlilərə tə'yidü iqtidar, Sən müqtədayi-aləm edən rəhnüma həqi! Düşməz hərimi-qürbünə biganələr yolu, Ol barigahə məhrəm olan aşina həqi! Qəhrindəki siyasətü asibü xövf üçün, Lütfündəki lətafəti-feyzü rəca həqi! Üşşaqə yar qıldığı cövrü cəfa üçün, Mə'şuqə aşiq etdiyi mehrü vəfa həqi! Leylidə zahir eylədigin feyzi-hüsn üçün, Məcnuna verdigin qəmü dərdü bəta həqi! Fəqrü fəna səadəti lütf et Füzuliyə, Onda olan səadəti-fəqrü fəna həqi! Təmamiyi-süxən Eylərdi bu suz ilə münacat, Möhnətlərə istəyib mükafat. K'açıldı güli-hədiqeyi-ruz, Göstərdi günəş cəmali-firuz. Mürği-dəmi-sübh çəkdi avaz, Zaği-şəbi-tirə qıldı pərvaz. Həm səfheyi-aləm oldu rövşən, Həm daneyi-əncüm oldu xərmən. Gün ayinədarı oldu gərdun, Tökdü qədəminə dürri-məknun. Sübh urdu səfayi-sidqdən dəm, Açıldı güli-nişati-aləm. Tə 'siri-səfayi-cami -Xurşid Göy gülşənin etdi bəzmi-Cəmşid. Lalə kimi dağə çıxdı Məcnun, Nəzzarəyə açdı çeşmi-pürxun. Gördü ki, gəlir nədimi-kamil, Həmrazi-qədim, Zeydi-qabil. Rüxsarında nişatdən nur, Behcət gözünə cəmah mənzur. Yox zərrəcə qüssəvü məlalı, Məcnuna əcəb göründü hali. Sordu ki: "Nədəndir inbisatın? Adətcə görünməyən nişatın? Məqsudinə dəstrəsmi oldun? Dildarinə həmnəfəsmi oldun? Nə qədr ilə sərbülənd olubsan? Noldu ki, nişatmənd olubsan?" Zeyd açdı düri-xəzaneyi-raz: "Key türfə hümayi-övci-e'zaz! Dün tövfi-diyari-yar qıldım, Ol sərv yana güzar qıldım. Tə'viz vəsiləsilə bir dəm Oldum hərəmi-vüsala məhrəm. Gördüm məhi-arizin ziyasız, Ayineyi-təl'ətin cilasız. Nə lə'li-ləbində qətreyi-ab, Nə mah rüxündə zərreyi-tab. Lə'li-tərə əşki gövhərəngiz, Bərgi-gülə nərgisi gühərriz. Gördü məni etdi naləvü zar, Raz açdı mənə ki: "Ey vəfadar! Düşdü ola Nəcdə rəhgüzarın, Gördün ola halın ol figarın? Məcnunumu gördün isə, billah, Eylə məni-zarı ondan agah! Necə keçər ola mahü salı, Kim ola rəfiqi, nola halı? Billah, güzər etsin ol yanaya. Rəhm et məni-zarü mübtəlaya, Məndən ona şərhi-zə'fi-hal et! Halın məni-xəstədən sual et! Söylə, necəsən hücumi-qəmdən? Tüğyani-məşəqqətü sitəmdən? Matəmzədə olduğun eşitdim, Qıldım yaxa çakü şivən etdim. Ol sərv ki, çıxdı bu çəməndən, Məngən getdi, degil ki, səndən. Ancaq bir ol idi kim, çəkib qəm, İstərdi məni səninlə həmdəm. Çox gördü bizə sipehri-qəddar Yüz min əğyar içində bir yar. Bir zülmdürür bu aşikarə, Əldən nə gəlir, buna nə çarə! Bu dərdi ki, az degil, yügüşdür, Həm səbr edəlim ki, səbr xoşdur. Mən, tut ki, müqəyyədi-həsarəm, Məhbusi-hicabi-nəngü arəm. Gər şəm'ə açılsa şərhi-razım, Sayəmdən olur min ehtirazım. Gər sayəmə söyləsəm qəmi-dil, Şəm'in həsədi gəlir müqabil, Nə yazmağa namə ixtiyarım, Nə etməyə ərz razdarım. Qönçə kimiyəm məni-pərişan, Ağzım tutulu, içim dolu qan. Sən kim, şəhi-kişvəri-rizasan, Hər kimə dilərsən aşinasan. Yox hökmü sənə çü xamə qeyrin, Öz başınadır həmişə seyrin. Aya nə üçün qılırsan ehmal, Hali-dilin eyləməzsən irsal? Öz nəzmi-lətifü dilkəşindən, Məzmuni-ibarəti-xoşundan Lütf ilə qılıb həmişə təhrir, Göndərmədigin degilmi təqsir? Səndən degiləm bu işdə razi, Hala kərəm et xilafi-mazi, Nəzm eyləyibən bəyani-halın, Şərhi-rüxi-zərdü əşki-alın, İrsal edə gör məni-həzinə, K'ol cövhərə can edim xəzinə. Əlfazi olub həmişə zikrim, Bu kargəh içrə bikri-fikrim. Tərzi-qəm edəndə cana təsvir, Ol nəqşdən ola çaşnigir". Həm hali-dilin qılırdı izhar, Həm bu qəzəli qılırdı təkrar: Bu qəzəl Leyliyi-dilpəzirindir Neçün ol şəm' kafur üzrə kilkin mişkbar etməz? Yazıb bir rüq'ə min lütfə bizi ümmidvar etməz? Mənimlə dust lütfün az edib, çox tə'n edər düşmən, Neçün lütf eyləyib, düşmənləri bir şərmsar etməz? Gəl, ey göz, yar xəttin namədə görmək həvəs qılma Ki, xətti-namə dəf i-dərdi-hicri-xətti-yar etməz! Kəbutərdən umardım naməsin, gör zəf tale kim, Görüb ahım odun məndən yana ol həm güzar etməz. Füzuli, nameyi-dildar bir tə'vizdir guya Kim, onsuz xəstədillər xatiri bir dəm qərar etməz. Təmamiyi-süxən Məcnun ki, eşitdi ol pəyamı, Bəxti-mütəmərrid oldu rami. İqbalına e'tiqadı oldu, Dildarına e'timadı oldu. Xunabi-sirişkdən çəkib nəm, Gülzari-zəmiri oldu xürrəm. Həm güldü üzü çırağlartək. Həm könlü açıldı dağlartək. Zeydə dedi: "Ey rəfiqi-sadiq, Mən vəhşiyə həmdəmi-müvafiq! Çün müjdeyi-mərhəmət yetirdin, Yarım xəbərin mənə gətirdin, Məndən həm ona yetir sənalar, Ərz eylə dürudlar, dualar. Xaki-dərinə yetir niyazım, Dərgahinə ərz eylə razım: "K'ey canıma dadlu dərdü dağı, Könlüm fərəhi, gözüm çırağı! Lillahülhəmd yar imişsən, Mən istədigimcə var imişsən. Əhdində vəfa bulundu axır, Şəhdində şəfa bulundu axır. Bildim ki, məni sevirsən, ey mah! Əhsənt, əhsent, barəkallah! Lütfün xəbəri qərarım aldı, Şirin sözün ixtiyarım aldı. Lütfün eşidib olur cigər tab, Şirin sözünə gətirməzəm ab. Ah, ər qılıb özgə rəsm bünyad, Nagəh tutasan təriqi-bidad, Təlx ola sözün misali-badə, Lütf olmaya, qəhr ola aradə. Xuban işi cövr ilə cəfadır, Səndən görünən mənə vəfadır. Qurban sənə özgə nazəninlər, İdrakına yüz min afərinlər! Kimsə çü sənə vəfada yetməz, Canın sənə kimsə versə itməz. Mə'şuqə ikən olub vəfadar, Aşiqligini həm etdin izhar. Aşiq der imiş mənə xəlayiq, Görmən buna həm özümü layiq. Mən naqisəm, ey harifi-qabü, Sənsən rəhi-eşq içində kamil. Təhsin ki, yeganeyi-zəmansan, Can vermək olur sənə ki, cansan. Hər şuxdə gər olaydı bu tövr, Sən olmaz idin yeganeyi-dövr. Ger qeyrə bu hal olaydı məqdur, Sən olmaz idin cahanda məşhur. Yad eyləməgindən olmuşam şad, Sən şad olasan həmişə, mən yad. Ha böylə məni-həzini şad et! Gah-gah tərəhhüm eylə, yad et! Ey sərvi-səmənbəri-güləndam, Taraci-mətai-səbrü aram! Ey xosrovi-kişvəri-məlahət, Məhtabi-şəbi-nişatü rahət! Çün bəndəyə rəhmət eylər oldun, İzhari-məhəbbət eylər oldun, Minbə'd təriqi-mehr tutğıl, Əvvəlki təriqini unutğıl! Qoyma çıxa həsrət ilə canım, Həddən ötə naləvü fəğanım! Meyli-məni-zarü biqərar et, Gahi bu yanaya bir güzar et. Həmdərdim isən, mənimlə yar ol, Həmdərdligin yox isə, var ol! Sən - öylə müqimi-məsnədi-naz, Mən - böylə bəlavü dərdə dəmsaz. Sən - məhfili-eyş kamikarı, Mən - guşeyi-dərd dilfigarı. Eşq içrə, gözüm, rəvamıdır bu? Rahü rəvişi-vəfamıdır bu? Gər doğru isə vəfada lafın, Məndən nə üçündür inhirafın? Gəl, rəf edəlim qəmi-fəraqı, Yandıralım oda iştiyaqı, Olsun dünü gün mənimlə seyrin, Çün mən səninəm, sən olma qeyrin! Vər İbni Səlam mane olsa, Səddi-rəhi-vəsl vaqe olsa, Bildir, qılayın siyah bəxtin, Bir ah ilə tarümar təxtin". Çün razi-dilin tükətdi ol yar, Zeyd eylədi əzmi-kuyi-dildar. Pərvanə sözün deyib çirağə, Bülbül xəbərin yetirdi bağə. * * * Bu, İbni Səlamın keyfiyyəti-vəfatıdır və Leylinin ol bəladan nicatıdır Saqi, fələkin gör inqilabın! Göstər qədəh içrə mey hübabın! Mey ayineyi-cahannümadır, Xaki zər edən bu kimiyadır. Bu faidə bəs degilmi ondan Kim, fariğ edər qəmi-cahandan? Bir xabü xəyal imiş bu aləm, Bu xabü xəyala olma xürrəm! Əhvali-zemanə münqəlibdir, Ondan xirəd əhli müctənibdir. Qəm matərain eyləyəndə bünyad, Neyyah bu növ çəkdi fəryad Kim, İbni Səlamı etdi gərdun Amaci-xədəngi-ahi-Məcnun. Ol səddi götürməgə aradan, Əşk oldu rəvan iki yanadan. Ol növrəsi-natəvan, dəmadəm Şövq ilə çəkərdi möhnətü qəm. Həsrət ələmi yaman ələmdir, Qəm bödriqeyi-rəhi-ədəmdir. Dərdü qəmi-həsrəti-nihani Sərvi-qədin etdi xizərani. Üz urdu pozulmağa tilismi, Bir qayətə yetdi zə'fi cismi Kim, peykəri nəqşi-bəstər oldu. Rə'na qədi bəstər istər oldu. Gün-gündən olub xərab halı, Qalmadı sağalmaq ehtimalı. Dərdinə dəva bulunmaz oldu, Rəncinə şəfa bulunmaz oldu. Əndişeyi-ömrü oldu batil, Catı verdivü Həqqə oldu vasil. Kimdir ki, gəlib cahana getməz? Kim kamil olur, o zavala yetməz? Budur rəhü rəsmi ruzigarın Kim, ola xəzanı hər bəharın. Leylini gətirməgə fəğanə, Ol vaqeə oldu bir bəhanə. Matəm tutub etdi ol giriftar, Dırnağı ilə üzünü əfgar. Çak etdi fərağət ilə camə, Faş etdi fəğanı xasü amə. Yandırdı evin, qopardı təxtin, Taraci-fənaya verdi rəxtin. Geysuyi-müənbər etdi bərbad, Əflaka yetirdi ahü fəryad. Gərdun kimi rəxti niylə urdu, Atəş kimi başa kül sovurdu. Derlər, bu idi ərəbdə adət Kim, ər əgər ölsə, qalsa övrət, Bir il, iki il tutardı matəm, Fəryadü fəğan edib dəmadəm. Xoş gəldi bu adət ol nigarə, Fəryadü fəğana buldu çarə. Matəmkədə eylədi məqamın, Matəmdə keçirdi sübhü şamın. Bir neçə gün onda ağlayıb zar, Həm ata evinə döndü naçar. Əmma dünü gün fəğan edərdi, Xunabi-cigər rəvan edərdi. Fəryadə gələndə gahü bigah, Öz könlündə deyərdi ol mah Kim: "İbni Səlama rəhməti-Həq, Eşqim ravişinə verdi rövnəq. Rəf eylədi pərdeyi-müdara, Pünhan qəmim etdi aşikara". Ol vaqeəden olub xəbərdar, Tutdu rəhi-dəşt Zeydi-qəmxar, Gördü ki, şikəstəhal Məcnun Durmuş dədü dam içində məhzun, Çün verdi səlara, qıldı e'lam Kim, İbni Səlama netdi əyyam. Verdi bu qəziyyədən bəşarət Kim: "Qıldı müarizin xəsarət. Dəhr İbni Səlamı qıldı pamal, Leyİi öz evinə döndü xoşhal. Məcnun çəkib ah, qıldı nalə, Əfgan edib ağladi bu halə. Heyrətlərə düşdü Zeydi-qafil; Bu halət ona göründü müşkil Kim, fövti-rəqib eşitsə aşiq, Gülmək gərək, ağlamaq nə layiq?! Təhqiqi-bəyani-hal qıldı, Ol vaqeəden sual qıldı. Məcnun dedi: "Ey vəfalı yarım! Yoxdurmu bu yolda nəngü arım? Cananəyə can verib yetibdir, Can verməyən arada itibdir. Ol dostum idi, degildi düşmən, Həm ol ona aşiq idi, həm mən. Ol canını verdi vasil oldu, Öz mərtəbəsində kamil oldu, Nəqsim mənim irmədi kəmalə, Eyb eyləmə ağlasam bu halə". Qəzəl Aşiq oldur kim, qılır canın fəda cananinə, Meyli-canan etməsin hər kim ki, qıymaz caninə. Canmı cananə verməkdir kəmalı aşiqin, Verməyən can, e'tiraf etmək gərək nöqsaninə. Vəsl əyyam! verib cananə can, rahət bulan, Yeydir ondan kim, salır canın qəmi-hicraninə. Eşq rəsmin aşiq öyrənmək gərək pərvanədən Kim, göyər gördükdə şəm'in atəşi-suzaninə. Fani ol eşq içrə kim, bənzər fənası aşiqin Feyzi-cavid ilə Xızrın çeşmeyi-heyvaninə! Eşq dərdinin dovası qabili-dərman degil, Tərki-can derlər bu dərdin mö'təbər dərmaninə. Hiç kim canan üçün can verraogo laf etməsin Kim, gəlibdir bu sifət ancaq Füzuli şaninə. * * * Bu, Leylinin İbni Səlamdan sonra macərasıdır və zaviyeyi-möhnətdə vaqe olan bəlasıdır Çün ata evinə döndü Leyli, Əfğana olub həmişə meyli, Tutmuşdu təriqi-əhli-matəm, Təcdidi-əza qılıb dəmadəm, Hər qanda bilirdi var bir zar, Ənduhü müsibətə giriftar, Cəm' edib olurdu əncümənsaz, Eylərdi sürudi-növhə ağaz. Gər İbni Səlam idi bəhanə, Məcnun idi bais ol fəğanə. Ağzında idi bir özgə zikri, Könlündə idi bir Özgə fikri. İzhar qılırdı özgə adın, Pünhani edərdi özgə yadın. Bu rəng ilə daim ol pərizad Eylardi fərağət ilə fəryad. Suzi-dilinə gətirməyib tab, Bir gecə dağıldı yarü əshab, Ancaq ona şəm' qaldı həmdəm, Söndürdü bir ah ilə onu həm. Yə'ni nə rəva şəbi-siyahım Şəm' istəyə qeyri-bərqi-ahım?! Tənha qalıb etdi naleyi-zar, Dərdü qəmə qıldı əczin izhar: "K'ey dərdü qəmi-zəmanə, billah, Olman bu gecə mətıimlə həmrah! Tənhalıq ilə mən eylərəm xu, Siz özgə müsahibə tutun ru!" Gördü qəmü dərdə yox nihayət, Qıldı şəbi-tirədən şikayət: "K'ey bəxti-siyahımın nəziri, Aşüftə qılan məni-əsiri! Əvvəl yox idi sənin qərarın, Seyr ilə keçərdi ruzigarın. Hala nə üçün qərar edibsən, Tərki-rəviş ixtiyar edibsən? Sərmənziləmi özün yetirdin? Ya zülmət içində yol itirdin? Matəmzədəsən, siyəh libasın, Kimdən ola, nişədir bu yasın? Dərdü ələmim dənizi daşdı, Seylabi-bəla başımdan aşdı. Tiri-fələkə nişanə oldum, Tahuneyi-çərxə danə oldum. Matəmkədədir bu gecə aləm, Mən bəxtiqara bir əhli-matəm. Nə səbr qalıbdurur, nə aram, Bilmən ki, nolur mənə sərəncam. Olmuş bu gecə təmam kövkəb Azarım üçün fələkdə Əqrəb. Sübh ayinəsini jəng tutmuş, Feyzi-səhəri fələk unutmuş. Ey sübh, sənin nə oldu halın, Dəm urmağa qalmamış məcalın? Könlün xoş isə, təbəssüm eylə! Mehrin var isə, tərəbhüm eylə! Fəryadıma həmdəm et xorusu, Avazıma qoş sədayi-kusu. Mürği-səhəri gətir zəbanə, Göstər dəmi-sübhdən nişanə!" Çox ağladı, etdi naləvü zar, Dərdi-dili-zarın etdi təkrar. Gördü mədədinə sübh yetməz, Şəb derdi-dilinə çarə etməz, Üz tutdu ona ki, feyzi-ami Çəkmiş bu mədarə sübhü şami. Razi-dili-zarın etdi ağaz: "Key vaqifi-halü arifi-raz! Yoxdur qəmi-dərdimə nihayət, Qəmdən kimə eyləyim şikayət? Qəm bihədü mən bəsi zəifəm, Mən böylə qəmə qaçan hərifəm? Ya ver mənə möhnətimdə taqət, Ya taqətim olduğunca möhnət. Gər cameyi-səbrim eyləsəm çak, Hökmün yolu görünür xətərnak. V'ər könlümə versəm istimalət, Taqətcə degil qəmü məlalət. Namusdan eyləsəm cüdalıq, Məcnun ilə qılsam aşinalıq, Qorxum bu ki, israət ola pamal, Fərmana müvafiq olmaya hal. Qılsam bu həvada hifzi-namus, Mə'mureyi-vəslim ola məhrus. Qorxum bu ki, dudi-ahi-Məcnun Əhvalımı eylayə digərgun. Sadiqlərin ahı mö'təbərdir, Ondan həzər etməmək xətərdir. Ol öylə, bu böylə neyləyim, vay! Bilmən məni-acizə nədir ray? Ya Rəb, mütəhəyyirəra məni-zar, Möhnətlərə olmuşam giriftar! Sərmənzili-əmnə rah bilmən, Səndən özgə pənah bilmən. Gör badeyi-qəflət ilə mədhuş, Qıl pərdeyi-lütfünü xətapuş! Derilər ki, sitəmrəsidə Məcnun Olmuş məni-mübtəlaya məftun. Mən bisərü pa ona nə layiq Kim, hüsnümə ola kimsə aşiq ? Mən zərreyi-xarü xaksarəm, Gərdi-rəhi-xaki -rəhgüzarəm. Ruhum ki, bədəndədir, -sənindir, Hər nəş'ə ki, məndədir, - sənindir. Gəncineyi-hüsnünə əminəm, Sənsən səbəbim ki, nazəninəm. Ya Rəb, mədəd et ki, bu əmanət Məhfuz ola ta dəmi-qiyamət! Ta qürbə təvəccöh etdigim çağ, Alnım açıq olavü üzüm ağ!" Bu qəzəl Leyli dilindəndir Ya Rəb, kəmali-bargəhi-kibriya həqi! Yə'ni furuği-nuri-rüxi-Mustəfa həqi! Qıl qərqə bəhri-eşqə vücudim səfinəsin, Fərmani-Xizrə Musa edən iqtida həqi! Sübhi-vüsalə eylə bədəl şami-hicrimi, Sübhün dəmindəki nəfəsi-dilgüşa həqi! Dərdü bəlamı rahi-məhəbbətdə qılma kəm, Rahi-məhəbbətindəki dərdü bəla həqi! Əhli-zəlalətəm, mənə göstər hidayətin, Ehdayi-rahi-rast qılan rəhnüma həqi! Ənduhü dərdə könlümü sahibtəhəmmül et, Dərdə təhəmmül eyləyən əhli-riza həqi! İxlasım et duaya Füzuli kimi dürüst, Dərgahda icabətə layiq dua həqi! Təmamiyi-süxən Əcz ilə dua qılırdı ol mah, İzhari-niyaz edib ki, nagah Çəkdi cərəs ərrəhilə avaz, Rəsmi-hüdi etdi sariban saz. Köç oldu, açıldı bargəhlər, Büxtilərə məhd çəkdi məhlər. Bir məhmilə girdi Leyliyi-zar, Kuhi-qəmin etdi nəqəyə bar. Əfganı edib cərəs ünün pəst, Eşqi meyi etdi naqəni məst. * * * Bu, Leylinin naqəyə ərzi-razıdır və zəbani-hal ilə izhari-niyazıdır Çün naqədə gördü nəş'əyi-hal, Qıldı ona həm bəyani-əhval: "K'ey qaliyəmuyü ənbərinbuy, Gülçöhrəvü xar-xar, xoşxuy! Ey başı açıq, ayağı yalın, Bulmuş neçə gəz hərəm vüsalın. Sövdazədə nişədir dimağın? Köksündə nədir bu əski dağın? Kimdən sənə yetdi zülmü bidad, Hər ləhzə nədir fəğanü fəryad? Üşşaq təriqidir təriqin, Gər aşiq isən, mənəm rəfiqin. Nalan qəmi-eşqi-yardansan, Sən dəxi bizim qatardansan. Mən kimi yox əidə ixtiyarın, Bir özgə əlindədir məharın. Çün düşdü səninlə ittifaqım, Rəhm eylə mənə, gör iştiyaqım. Lütf eylə, binayi-kari-xeyr et, Məcnunum olan diyara seyr et! Bu şiftəyi yetir ol ayə, Bu dərdi yetişdir ol dəvayə". Nagah, gedərdi, oldu bihuş, Mütləq Özün eylədi fəramuş. Bihuşluğunda düşdü ol nur, Həmrahı olan güruhdən dur. Ol növ idi zülməti-şəbi-tar Kim, olmadı sariban xəbərdar. Çün gəldi özünə ol pərivəş, Oldu bu qəziyyədən müşəvvəş. Göz açdı, özünü gördü itmiş, Həmrahı buraxmış onu, getmiş. Dərd üzrə müzaəf oldu dərdi, Təprətdi həyuni-rəhnəvərdi. Çox cəhd ilə eylədi təkapu, Çox yol arayıb yügürdü hər su. Nə rah, nə rahibər bulundu, Nə qafilədən əsər bulundu. Tənha yürür oldu ol səmənbər, Zülmətdə misali-mahi-ənvər. Çün seydi-fələkdə Leyliyi-mah Şəb qafiləyi itirdi, nagah Leyli sifətində gün çıxıb fərd, Cəmmazəyə çəkdi məhmili-zərd. Düşdü güzər ol səmənüzarə, Məcnuni-həzin olan diyarə. Hər yan nigəran gəzərdi ol mah, Bir şəxsi-həzin göründü nagah, Sormağa əlameyi-mənazil, Ol şəxsi-həzinə oldu mayil. Lütf ilə təkəmmül etdi ağaz: "Kimsən?" - deyibən yetirdi avaz. Baş qaldırıb ol əsiri-məhzun, Döndərdi cəvab ona ki: "Məcnun!" Leyli dedi: "Ey özünə məğrur, Haşa deyə əjdəha sözün mur! Haşa deyə zağ, bülbüləm mən, Ya laf ura xar kim, güləm mən!" Məcnun dedi: - "Ey düri-yeganə, Məcnuna bilirmisən nişanə? Ol şiftənin nədir nişanı, Gördükdə nədən bilirsən anı?" Leyli dedi: "Ol pəriliqadır, Rüxsarlə qəddi dilrübadır. Sən şiftəsən, əsiri-matəm, Rüxsarı şikəstə, qaməti xəm. Sən xarsan, ol əzizi-aləm, Sən bisərü pasan, ol müəzzəm." Məcnun dedi: "Əhü-eşq olur xar, Hüsn əhlinədir səfa səzavar." Leyli dedi: "Ey bəhanəpərdaz! Qeydi-dili-zarimə füsunsaz! Peykər, tutalım töküldü qəmdən, Ya qamətin oldu xəm sitəmdən. Məcnunu deyərlər əhli-idrak, Əş'an lətiffi ləhcəsi pak. Səndə qanı ol ədayi-dilsuz, Əş'arü hekayəti-difəfruz?" Məcnun dedi: "Əhli-hal olur lal, Bəsdir nəmi-əşk şahidi-hal. Tərtibi-ibarətü fəsahət Eşq əhlinədir dəlili-rahət. Rahətdən olan mənim kimi dur, Gər samit ola degilmi mə'zur?" Leyli dedi: "Çün sənə şəkim var, Məcnun isən, eylə halın izhar, Leyliyi sevirsən, eylə bünyad Bir şe'r, keçən zamanın et yad!" * * * Bu, Məcnunun Leyliyə izhari-hali-zar etdigidir Məcnuni-həzin eşitdi sövgənd, Gördü onu şe'rə arizumənd, Təfsili-qəminə verdi icmal, Qıldı ona ərzi-surəti-hal: "K'ey səbzeyi-dərdimə verən ab! Sərrişteyi-razdan açan tab! Sorma necə keçdi ruzigarın, Eşq içrə nə oldu hali-zarın? Düdar qəminmi söyləyim, ah, Ya pəndi-mühibbü tə'ni-bədxah? Çəkdim neçə gün cəfayi-məktəb, Hər ruz məşəqqət ilə ta şəb. Axır ki, çox oldu tə'ni-əğyar, Ayrıldı məni-şikəstədən yar. Faş oldu çü aləmə fəsanəm, Tədbirimə düşdü atəm, anəm. Gəh dəğdəğeyi-təbib gördüm, Gəh sə'y ilə Kə'bəyə yügürdüm. Açılmadı hiç babdən bab, Tədbirimə aciz oldu əhbab. Gah Növfələ eylədim təzərrö', Feyzində bulunmadı təvəqqö'. Geh İbni Səlama yar olub yar, Verdi dili-mübtəlaya azar. Gəh Zeyd pəyamına inandım, Hər və'd ki, verdi doğru sandım. Ümmid ilə ömrüm oldu zaye, Halım betər etdi zə'fi-tale. Əlqissə, vücudum oldu bərbad, Bir ləhzə fələkdən olmadıra şad". Könlünə qılıb fəraq tə'sir, Bir türfə qəzəl həm etdi təqrir: Qəzəl Ah kim, bir dəm fələk rə'yimcə dövran etm’di, Vəsl dərmanilə dəf i-dərdi-hicran etmədi. Yardan min dərdi-dil çəkdim, bu həm bir dərd kim, Biluin dərdi-dilim, bir dərdə dərman etmədi. Vadiyi-qürbətdə can verdim, məni ol şahi-hüsn Bir gecə xani-vüsalı üzrə mehman etmədi. Dustlar, çaki-giribanım görüb eyb eyləmən, K'ol kim gördü kim, çaki-giriban etmədi? Fəqr mülkün tut, gər istərsən kəmali-səltənət Kim, mülkün fəthini fəğfurü xaqan etmədi. Tiği - bidad ilə hər dəra qanımı tökmək nədir? Ey fələk, hər kim dəm urdu eşqdən, qan etmədi. Əhdü peyman etdi yarım kim: "Səne yarəm", vəli, Yarlıq vəqti vəfayi-əhdü peyman etmədi. Əql meydanını zindani-bəla bilməz hənuz, Kim ki, bir müddət cünun mülkünü seyran etmədi. Sirri-eşqin etmədi ancaq Füzuli aşikar, Bu mübarək işi hər kim etdi, pünhan etmədi. * * * Bu, Leylinin Məcnundan xəbərdar olduğudur və mətai-vəslinə nəqdi-canla xiridar olduğudur Çün büdi kim olduğunu Leyli, Rüxsarına axdı əşk seyli, Giryan dedi: "Ey gözüm çırağı! Vəhşilərə el, mənimlə yağı! Sən men dedigim həbib imişsən, Dərdi-dilimə təbib imişsən. Sənsən dünü gün dilimdə zikrim, Könlümdə olan xəyalü fikrim. Gər tanıya bilmədim rəvadır, Məstəm mənü məst işi xətadır. Kimsə ki, özündən ola qafil, Bir özgəyi bilməyə nə qabil? Ol dəm ki, dimağa yetdi buyin, Göz gördü şüai-mahi-ruyin, Can bixəbər oldu, əql şeyda, Tən qıldı min iztirab peyda, Dəryayi-təhəyyürə olub qərq, Əğyardan etmədim səni fərq. Mə'zur tut, ey sənəm, bu halım, Tə'n eyləmə, vermə infıalım. Sənsiz mən idim şikəstəxatir, Yüz şükr, sənə yetişdim axir. Gülzari-ümidim oldu sirab, Ya Rəb, bu xəyaldırmı, ya xab? Eyşü tərəbim çırağı yandı, Bəxtim yuxudan məgər oyandı? Ey dil ki, edərdin ahü nalə, Daim nigəran olub vüsalə, Ha, dövləti-vəslü zövqİ-didar! Billah, dəxi etmə naləvü zar! Ey didə, töküb sirişki-gülgun Hər dəm der idin ki: "Qanı Məcnun?" Mənzurun olubdur ol səmənbər, Qıl məqdəminə nisar gövhər! Ey can ki, çəkərdin intizarı, Görmək diləyib həmişə yarı, Yetdin ona, gəl, çıx indi təndən, Get yarə, kəs ixtilatı məndən". Dərdini deyirkən ol pənzad Suz ilə bu şe'ri etdi bünyad: Bu qəzəl Leyli dilindəndir Açmadı könlüm fələk, ta bağrımı qan etmədi, Qılmadı xürrəm məni, ta zarü giryan etmədi. Qılmadan bidad üə yüz parə pürxun könlümü, Bu çəməndə gül kimi bir ləhzə xəndan etmədi. Şükr kim, verdi fələk kamım, məni nomid edib, Şiveyi-mehrü məhəbbətdən peşiman etmədi. Dərd yoxdur kimsədə, yoxsa təbibi-feyzi-eşq Kimdə gördü dərd kim, ol dərdə dərman etmədi? Səbr yoxdur mərdümi-aləmdə, vərnə ruzigar Qansı müşküldür ki, tədric ilə asan etmədi? Tutdu seylabi-dü çeşmim yerüzün, əmraa xoşa Kim, binasın səbrimin ol seyl viran etmədi. Eşq sövdasında sud etdin mətai-vəsldən, Ey Füzuli, can verən canana nöqsan etmədi. * * * Bu, Məcnuni-heyranın nihayəti-heyrətidir və Leylidən istiğna ilə qəflətidir Məcnun dedi: "Ey açan mənə raz, Lütfilə qılan məni sərəftaz, Kimsən? Mənə zahir eylə adın! Bu badiyədə nədir muradın? Can tazələnir fəsahətindən, Bü ləhceyi-pürməlahətindən. Xülqi xoşü ləfzi canfəzasan, Böylə görünür ki, aşinasan. Billah nə diyardan gəlirsən? Nə rahigüzardan gəlirsən? Gər lalə isən, na dağdansan? V'ər susən isən, nə bağdansan? Şirin-şirin təkəllümün var, Hali-dilimə tərəhhümün var. Biganədən ummazın bu hali, Bir ülfətdən degil bu xali. Bihudə degil bu könlüm almaq, Gəlmək, başım üzrə sayə salmaq. Əql olsa idi mənimlə həmrah, Əhvalından olurdum agah. Qəm könlümü etməsəydi bitab, Göz pərdəsi olmayaydi ximab, Qəflət xələlindən ayrılardım, Əlbəttə, kim olduğun bilərdim. Çün məndə yox ehtimali-idrak, Sən söylə özün ki, kimsən, ey pak?" Bu qəzəl Məcnun dilindəndir Öylə sərməstəm ki, idrak etməzəm dünya nədir, Mən kiməm, saqi olan kimdir, meyü səhba nədir. Gərçi canandan dili-şeyda üçün kam istərəm, Sorsa canan, bilməzəm kami-dili-şeyda nədir. Vəsldən çün aşiqi müstəğni eyler bir vüsal, Aşiqa mə'şuqdən hərdəm bu istiğna nədir? Hikməti-dünyavü mafiha bilən arif degil, Arif oldur, bilməyə dünyavü mafiha nədir. Ahü fəryadın, Füzuli, incidibdir aləmi, Gər bəlayi-eşq ilə xoşnud isən, qovğa nədir? Cəvabi-Leyli Leyli dedi: "Ey qərineyi-ruh, Kami-dili-mübtəlayi-məcruh! Müjdə ki, zəmanə verdi kamın, Doldu meyi-işrət ilə camın. Müjdə ki, müyəssər oldu məqsud, Sövda ilə axır eylədin sud. Müjda ki, muradın oldu hasil, Məqsudə səni Həq etdi vasil. Leyli mənəm, arizuyi-canın, Kami-dili-zarü natəvanın. Müştaqi-cəmal idin həmişə, Möhtaci-vüsal idin həmişə. Hala ki, müyəssər oldu didar, Təqsiri-təəllül etmə, zinhar! Gör dövləti-vəslimi qənimət, Gəl yanıma, fövt qılma fürsət! Dil nəzri-vüsali-qamətindir! V'ər canım isə, əmanətindir. Çün düşdü məcalın, etmə ehmal, Gəl nəzrini tut, əmanətin al! Gər xəstə isən, mənəm təbibin, V'ər aşiq isən, mənəm həbibin. Gəl bəzmi-vüsala məhrəm olğıl! Bir ləhzə mənimlə həmdəm olğıl! Ver nərgisə lalə ilə rövnəq, Reyhani-tər ilə zibi-zənbəq. Firuzəyi et qərini-yaqut, Qıl tutiyə qəndi-nabdən qut. Peyvəndi-gül eylə erğəvanı, Xızra yetir abi-zindəganı. V'ər aşiqi-mübtəla degilsən, Məcruhi-qəmü bəla degilsən, Təqlid ilə göstərib əlamət, Qılma özünü, məni məlamət! Bir əqlü fərasət eylə peyda, Ancaq, bizi etmə xəlqə risva! Ey gül, bu mənə degilmidir nəng Kim, olmayasan mənimlə həmrəng? Mən ərz edəm afitabi-rüxsar, Sən qılmayasan hərarət izhar? Mən cam tutam, deyim ki, "gəl al!", Sən durmayasan ayağa filhal! İzhari-camalın eyləmək gül, Bülbül görüb eyləmək təğafül? Çox təcrübə etmişəm olur az: Mə'şuqinə aşiq eyləmək naz". Təqrib ilə ol büti-düara Bir türfə qəzəl həm etdi inşa: Bu qəzəl Leyli dilindəndir Ey qılan şeyda məni, məndən bu istiğna nədir? Nişə sormazsan ki, əhvali-düi-şeyda nədir? Gər mənə xəlq içrə pərva qılmadın, mə'zursan, Böylə tənhalıqda qılmazsan mənə pərva, nədir? Səhldir gər bilməyib halım, tərəhhüm qılmamaq, Halımı bilmək, tərəhhüm qılmamaq əmda nədir? Gül təmənnasında derlər bülbülün qövğaların, Çün gülü gördükdə qılmaz meyl, bu qövğa nədir? Ol pəri mütləq məni-rüsvayə qılmaz iltifat, Ey Füzuli, bilməzəm cürmi-məni-rüsva nədir? * * * Bu, Leyliyə Məcnunun istiğnasıdır və isbati-səfayi-imlasıdır Məcnun dedi: "Ey büti-pərivəş! Xaşaki-zəifə urma atəş! Yandırmağıma yetər xəyalın, Yoxdur mənə taqəti-vüsalın. Zinhar, gətirmə, ey səmənbər, Ayineyi-arizin bərabər. Bir zərrəyə kim, vücud yoxdur, Ayinədən ona sud yoxdur. Ol gün ki, gözümdə var idi nur, Gözdən üzünü yaşırdm, ey hur! Hala ki, nəzarən oldu müşkil, Durmaq nə üçün mənə müqabil? Eşq etdi binayi-vəsli möhkəm, Mə'nidə məni səninlə həmdəm, Rəf oldu bu e'tibari-surət, Haşa ki, olam şikari-surət. Ləzzət rüxi-yari-dilsitandan Candır bulan, ey diriğ candan! Canım gedəli bəsi zamandır, Cismimdəki indi özgə candır. Sənsən hala tənimdə canım, Gözdə nurim, cigərdə qanım. Məndən bəri eylədin məni sən, Ərzə kimə eyləyim səni mən? Məndə olan aşikar sənsən, Mən xud yoxam, ol ki var - sənsən! Daim sənə məndədir təcəlli, Mən qeyrdən olmuşam təsəlli. Gər mən mən İsəm, nəsən sən, ey yar? V'ər sən sən isən, nəyəm məni-zar? Çün mən olubam səninlə məmlu, Vəhdət rəvişində xoş degil bu Kim, dışrada istəyəm nişanın, Bir özgə məkan biləm məkanın. Əvvəl bu işi edəndə bünyad, Mən tifl idimü zəmanə ustad. Etmişdi sənə məni müqəyyəd, Guya oxudurdu dərsi-əbcəd. Hala qılıbam kəmal hasil, Əbcəd səbəqin oxurmu kamil? Çün yetdi kəmala sərxəti-eşq, Sərxət görüb ancaq eylərəm məşq, Rüsvalığa çün mən etmişəm ad, Sən həm bu süluki etmə bünyad. Tut pərdeyi-ismət içrə aram, Rüsvay mənəm, sən ol nikunam! "Məcnun" mənə derlər əhli-aləm, Ancaq mənədir cünun müsəlləm. Sən olma fəsaneyi-xəlayiq, Məcnun işi Leyliyə nə layiq? Məcnun mənəm, ey vəfalı dildar! Divanəliyə mənəm səzavar! Sən eyləmə halını digərgim, Leyli nə rəva ki, ola məcnun? Qəmxarsan, ey büti-pəriru, Qəmxarlığın həmin yetər bu Kim, pərdənişin olub həmişə, Daim qılasan hicab pişə. Gün kimi çıxıb müdam seyrə, Göstərməyəsən cəmal qeyrə Kim, səndə nə olsa rəsmü adət, Ətvarımadır mənim şəhadət, Mən eşq güzərgəhində xakəm, El cümlə bilir məni ta, pakəm, Rəhm et mənə, ey büti-vəfadar, Tə'n əhlinin ağzın açma, zinhar! Çün mən rəhü rəsmi-eşq tutdum, Namus təriqini unutdum. Namusunu saxla hər xətəldən, Sən əql ətegini qoyma əldən". Təqrib ilə oləsiri-məhcur Bu nadirə şe'ri etdi məzkur: Bu qəzəl Məcnun dilindəndir Xəyalilə təsəllidir, könül meyli-vüsal etməz, Könüldən dışra bir yar olduğun aşiq xəyal etməz. Həqiqi eşq çün müstövcibi-nöqsan degil, mütləq, Özün əhli-həqiqət valehi-hüsnü cəmal etməz. Kəmali-eşqə talib möhtərizdir hüsni-surətdən Ki, qeydi-hüsni-surət aşiqi sahibkəmal etməz. Dəlili-cəhldir eşq əhlinə surətpərəst olmaq Ki, aqil iftiraqı mümkün ilə ittisal etməz. Könüldə dust təmkin bulsa, olmaz gözdə cövlanı, Məhəbbət sabit olsa, öz yerindən intiqal etməz. Səvadi-masivadan lövhi-dil xali gərək daim, Müvəhhid səfheyi-idraka nəqşi-xəttü xal etməz. İradət zaye etməz əhli-mə'na surətən hərgiz, Həqiqət cövhərin cəhli-məcaza payimal etməz. Müqəyyəd olmaz əhli-surətin rənginə hal əhli, Füzuli kim, müqəyyəddir, məgər idraki-hal etməz? * * * Bu, Leylinin Məcnun ətvarına təhsinidir və hüsni-e'tiqadına hüsni-yəqinidir Leyli dedi: "Ey vücudi-kamil, Qürbi-Həqə ismət ilə qabil! Me'raci-kəmalını sınardım, Keyfiyyəti-halını sınardım. Oldum necə olduğundan agah, Xoş mərtəbədir bu, barəkallah! Əhsəntə ki, zati-pak imişsən, Pakizə vücudi-xak imişsən. İnsaf həmin ola qənaət, Təskini-bəvaya istitaət. Eşqində riya güman edərdim, Ətvarını imtəhan edərdim. Əlminnətü lillah oldu mə'lum, Vəsl olduğu məşrəbində məznıum. Qəmnak idim, eylədin məni şad, Bu qeyd təəllüqündən azad. Bir qafili-xudpərəst idim mən, Cəh! ilə müdam məst idim mən. Arayişi-zülfü xal edərdim, Peyvəstə munu xəyal edərdim Kim, sən tələbi-vüsal edərsən, Nəzzareyi-zülfii xal edərsən. Hala mənə rövşən oldu halın, Me'raci-həqiqəti-kəmalın. Mən bəslədigim bu zülfü xalı, Çeşmi-siyəhü Üzari-alı Öz canım üçün degil, şəbü ruz, Nezri-nəzərindir, ey diləfruz! Ta eyləyəsən dəmi nəzarə, Təskin verəsən dili-figarə. Həm sən olasan murada vasil, Həm ola mənə səvab hasil. Yoxdur çü nəzarə meyli səndə, Neylər bu cəmali-xub məndə. Tən dürcünədir düri-rəvanım, Gənci-bədənimdə nəqdi-canım Derdim ola sərfi-rəhgüzarın, Gördükdə rəvan qılam nisarın. Tövfiqü vüsalın edəm idrak, Əndişeyi-hicrdən olam pak. Hala ki, müyessər olamaz kam, Olmaq nə rəva arada bədnam? Nəsxi-xəti-e'tibar qıldım, Rahi-ədəm ixtiyar qıldım. Ta necə verə qübari-surət Ayineyi-zatıma küdurət? Vəqt oldu ki, rövşən ola mir'at, Müstəğni ola süfatdan zat. Vəqt oldu bu qönçə ola xəndan, Tə'sir edə sübhi-feyzi-canan. Xunabi-qəmilə doldu könlüm, Qönçəsifəti tutuldu könlüm. Fərz oldu ki, tey qılam büsatım, Qət' edəm özümdən ixtilatım. Sitri-tətı edəm ədəm hicabın, Rüxsara çəkəm fəna niqabın. Ta hüsni-rüxüm ki, istəməz yar, Olmaya nəsibi-çeşmi-əğyar. Zira ki, nəsibi-hüsni-qabil Oldur, ona aşiq ola mayil. Hüsnümdə çü yox qəbuli-aşiq, Nöqsan ilə olmağım nə layiq?" Bu hala münasib ol pərizad Filhal bu şe'ri etdi bünyad: Bu qəzəl Leyli dilindəndir Nə dilbər kim, dəmadəm aşiqə ərzi-cəmal etməz, Qalır naqis, bulub feyzi-nəzər kəsbi-kəmal etmə. Degil cəzb etməyən üşşaqı mə'şuq olmağa qabil, Nə hasü hüsni-surətdən ki, cəzbi-əhli-hal etməz. Gərək rüxsareyi-mə'şuq məxfi qeyri-arifdən Ki, arif olmayan idrak sün'i-zülcəlal etməz. Həvayi-vəsldir kim xublər vəslinə talibdir, Və gər nə, eşqi-kamil fərqi-hicranü vüsal etməz. Olan nəqdi-həyatın aşiqin mə'şuqə sərf eylər, Bu zülmü, ah, əgər mə'şuqinə aşiq həlal etməz. Məcaz əhlinə xublar cilveyi-naz eyləsinlər kira, Özün əhli-həqiqət mübtəlayi-xəttü xal etməz. Füzuli, aləmi-surətdə sərgərdan gəzər zahid, Zəhi qafil, bu sevdanın sərəncamın xəyal etməz. Təmamiyi-süxən Xətm eyləmədən sözünü ol mah, Bir naqənişin göründü nagah. Naqə ilə bir nəfər səbükxiz, Gördü ki, gəlir nəsimtək tiz. Bildi büti-gülrüxü səmənbuy Kim, özü üçündür ol təlcü puy. Bildi ki, rəqib bədgümandır, Ənduhi-dilü bəlayi-candır. Ol mahivəş olduğunda qaib Olmuş ona sürət ilə talib. Gülzara hənuz yetmədən xar, Gül qıldı vidayi-səhni-gülzar. Ol halına vaqif olmadan qeyr, Təprətdi cəmazeyi-səbükseyr. Cuyəndə görüb ol afitabı, Tərk etdi şitabü iztirabı. Tövfiqi-murada oldu xoşdil, Düşdü önə, qıldı əzmi-mənzil. Şəhbazı yetirdi aşiyana, Tapşırdı nihah bağibana. Məcnun yenə qaldı zarü məhcur, Həmsöhbəti marü həmdəmi mur. Nə durmağa taqətü qəran, Nə gəzməyə əldə ixtiyarı. * * * Bu, Məcnunun me'raci-fəzailidir və bəyani-mərtəbeyi-hüsni-xəsailidir Şahənşəhi-mülki-möhnətü dərd, Yə'ni Məcnuni-dərdpərvənd Bir pak idi ki, bu ərseyi-xak Onun kimi görməmişdi bir pak. Mömureyi-qürbi-Həq məqamı, Ərvaha fərizə ehtiramı. Çün nifrəti-şəm'-nəsli-adəm Qıldı ona vəhşəti müsəlləm, Hər vəhşi donunda bir firiştə Yar oldu ol adəmisiriştə. Zahirdə rəfiqi vəhşlə teyr, Batində məlaik ilə həmseyr. Qılmışdı kəmali-e'tidali Kəsrət ələmindən onu xali. Çəkməzdi cahanda ol cahangərd Əndişeyi-gərmü qüsseyi-sərd. Bilmişdi cahanın e'tibarın, Yox yerinə satmış idi varın. Tutmuşdu təriqi-əhli-tövhid, Bulmuşdu kəmali-tərkü təcrid. Olmuşdu vücudi-pakı pürnur, Alayişi-əklü şürbdən dur. Təhsil qılıb səfayi-siyrət, Görmüşdü məcazdan həqiqət. Ə'yana yox idi e'timadı, Nəqqaş idi nəqşdən muradı. Mövzun idi təb'İ-nüktədam, Hər nüktəde vaqifi-məanı. Avazi idi bəsi mülayim, Üslubu dürüst, üsulu qaim. Təhrir ilə hər çəkəndə avaz, Quşlara tutardı rahi-pərvaz. Gahi qəzəlü gəhi qəsidə İnşa qılıb ol sitəmrəsidə Suz ilə oxurdu gahü bigah, Bir neçə əziz onunla həmrah, Yazarlar idi təmam şe'rin, Oxurlar idi müdam şe'rin. Aləmlərə ol qəribü məhcur Əksər bu səbəbdən oldu məşhur. Avaziyü zehniyü cəmalı Qılmışdı müqəyyəd əhli-halı. Kim olsa bu üç kəmala qabil, Demək olur ona zati-kamil. Peyvəstə qılıb kəmalın izhar, Bu beytləri qılırdı təkrar: Bu qəzəl Məcnun dilindəndir Biz cahan mə'murəsin mə'nidə viran bilmişiz, Afiyət gəncin bu viran içrə pünhan bilmişiz. Gər özün dana bilir təqlid ilə surətpərəst, Aləmi-təhqiqdə biz onu nadan bilmişiz. Bixəbərlər şərbəti-rahət bilirlər badəyi, Biz həkimi-vəqtiz, onu tökmüşüz, qan bilmişiz. Bilmişiz kim, mülki-aləm kimsəyə qılmaz vəfa, Ol zamandan kim, onu mülki-Süleyman bilmişiz. Ayrı bilmişsən, Füzuli, məscidi meyxanədən, Sehv imiş ol km, səni biz əhli-irfan bilmişiz. * * * Bu, Leylinin bahari-ömri xəzana irdigidir Saqi, gözə gəldi nəş'əyi-mey, Bir neçə qədəh yürüt peyapey! Əzmi-tərəb etdin, ehtimam et, Zövqün tərəb əhlinin təmam et! Bəzm əhlinə cami-laləgun tut, Əmma mənə cümlədən füzun tut! Zira ki, hənuz nimməstəm, Qəm silsiləsinə paybəstəm. Xoşdur tərəb əhlinin bu bəzmi, Dağılmağa olmasaydı əzmi. Tarixnəvisi-halieyyam, Bu qissəyə böylə verdi itmam Kim, vəsldən olmayıb təsəlli, Məcnundan olanda dur Leyli Kəsmişdi təəllüqün cahandan, Qət'i-nəzər eyləmişdi candan. Bir fösl ki, dəsti-qarəti-dey, Gülzar büsatın eylədi tey, Matəmkədə oldu ərseyi-bağ, Matəmdə sürud naleyi-zağ. Leyli kimi oldu lalə məstur, Məcnun kimi şaxi-ərğəvan ur. Rənci-yərəqandan oldu əşcar Lərzanü zəifü zərdrüxsar. Söndü gülü laləniıı çırağı, Sərsər yeli zülmət etdi bağı. Gül bimi-təərrüzi-həvadan, Lalə sitəmi-dəmi-səbadan Rəxtini yaşırdı bağlarda, Lə'lini itirdi dağlarda. Bir mar misalı oldu hər nəhr. Hər lərzədə su məsabeyi-zəhr. Göydən yerə endigində baran, Hər qətrə olub misali-peykan, Guya ki, yetirdi bağə bidad Kim, şö'bədeyi-təhərrüki-bad Bir sehr ilə abı ahən etdi, Ondan təni-bağə cövşən etdi. Bir gün bu həvada Leyliyi-zar Qəm dəf'inə etdi meyli-gülzar. Gördü gülü lalədən əsər yox, Ənvai-şəcərdə bərgü bər yox. Səhni-çəmənin səfası getmiş, Nöqsani-səfa kəmala yetmiş. Nə səbzə tənində tab qalmış, Nə bərg üzündə ab qalmış. Matəmkədə gördü busitanı, Riqqət oduna tutuşdu canı. Suzi-cigərilə yanə-yanə, Şərh etdi qəmini busitanə: "K'ey bağ, nədir bu ahi-sərdin? Mən xəstəyə zahir eylə dərdin! Mən dəxi sərtin kimi nizarəm, Bir güldən iraqü zərdü zarəm; Nə dövləti-qürbünə qəbulum, Nə rövzeyi-kuyinə vüsulum. Sən gərçi xəzanəsən giriftar, Əlbəttə, bəharə yetməgin var. Ümmidi-vüsal məndə yoxdur, Səndən qəmü qüssə məndə çoxdur!" Artırdı qəm ağladıqca dərdin, Giryan göyə tutdu ruyi-zərdin. * * * Bu, Leylinin anasına vəsiyyət etdigidir və dust yadı ilə dünyadan getdigidir Mə'budinə ərz qıldı razın, Bildirdi könüldəki niyazın: "K'ey hakimi-ərseyi-qiyamət! Sultani-səriri-istidamət! Nomidilik atəşinə yandım, Billah, bu vücuddan usandım! Çün dust yanında naqəbulam, Billah, bu həyatdan məlulam! Mən şəm'i-şəbi-fəraqi-yarəm, Suzanü siyah ruzigarəm. Yandırdı məni cəfayi-aləm, Dinlənməzəm, ölməyincə bir dəm. Dərdim ki, vücudum ola baqi, Şayəd düşə vəsl ittifaqi... Pərtöv bürcündə afitabım, Bildim ki, vücud imiş hicabım. Ya Rəb, məni et fənaya mülhəq Kim, rahi-fəna imiş rəhi-Həq." Pak idi, duası etdi tə'sir, Filhal mizacı oldu təğyir. Tə' siri-həvayi-namünasib Tərkibinə qıldı zə'f qalib. Gəldikcə ziyadə oldu dərdi, Təblərzə fərağətin gedərdi. Məhv oldu təb içrə ol pərivəş, Bir şəm' kimi ki, görə atəş. Əksildi ərəqdə hüsni-tabı, Bir gül kimi kim, gedər gülabı... Zə'fi-təni ol məqamə yetdi Kim, bəstər içində cismi itdi. Bəstərdə tələb qılan nişanın, Görməzdi vücudi-natəvanın. Rəf oldu nişaneyi-səlamət, Mövtinə göründü min əlamət. Əzm eylədi olmağa müsafir, Rehlət əsəri çü oldu zahir, Rəf etdi hicab ehtirazın, Faş etdi anayə gizli razın: "K'ey dərdi-dilim dəvası ana! Şəm'i-əməlim ziyası ana! Qəm gizləmək ilə canə yetdim, Ta mümkün idi, təhəramül etdim. Hala ki, müqərrər oldu getmək, Fərz oldu bu sirri zahir etmək. Olsun sənə, ey zəifə, rövşən Kim, tiği-həva həlakıyam mən. Cismimdə yox özgə dərd tabı, İlla qəmi-eşq iztirabı. Mən aşiqi-zarü binəvayam, Bir mahliqaya mübtəlayam. Sevdası ilə yox oldu varım, Keçdi həvəsilə ruzigarım. Çox arizu eylədim cəmalın, Bir dəm görə bilmədim vüsalın. Hala gedirəm könüldə süzi, Əldən nə gəlir, bu idi ruzi. Ancaq degiləm məni-pərişan Ol yar qəmində zarü giryan. Ol həm məni-zarə mübtəladır, Sərgəşteyi-vadiyi-bəladır. Məndəndir onun cünuni əfzun, Qeys ikən olubdur adı Məcnun. Daim keçirər qəmimdə əyyam, Bir gün ona hasil olmayıb kam. Rüsvayi-zəmanə oldu məndən, Afaqə fəsanə oldu məndən. Bihudə degil fəğanü ahı, Yaqmazmı məni onun günahı!? Mən kim, gedirəm bu xakidandan, Dərdim bu ki, şərmsarəm ondan, Ey munisi-ruzigarım ana, Qəmxanmü qəmküsarın ana! Mən dari-bəqaya əzm edəndə, Dünyaya vida edib gedəndə, Mənsiz çəkib ahlar, fəğanlar Səhraləra düşdügün zamanlar Düşsə yolun ol olan diyara, Ərzi-qəmim eylə ol figara. Zinhar ona olanda vasil, Xoş kimsədir, ondan olma qafil! Damanını tut, rizasın istə, Mən mücrim üçün duasın istə. Ərz eylə ki: "Ey vəfalı dildar! Can verdi yolunda Leyliyi-zar. Eşqində yerinə yetdi lafı, Də'vasının olmadı xilafı". Söylə məni-zarü mübtəladan: "K'ey eşqdə laf edən vəfadan! Xəlvətgəhi-ünsə məhrəm oldum, Azadəvü şadü xürrəm oldum. Sən həm gələ gör, təəllül etmə! Mən müntəzirəm, təğafül etmə! Gər sadiq isən bu yolda, sən həm Səbr eyləmə, eylə tərki-aləm. Gəl kami-dil ilə olalım yar, Bir yerdə ki, yoxdur onda əğyar... Daim olalım bir evdə həmraz Kim, çıxmaya dışra ondan avaz. Xoş mənzili-əmnə bulmuşam rah, Bitə'neyi-dustü cövri-bədxah. Məndən səni eyləmək xəbərdar, Bismillah, əgər iradətin var!" Çün qıldı vəsiyyətini axir, Əzmi-səfər etdi ol müsafir. Yad eylədi yari mehribanın, Vəsl arzusu ilə verdi canın. Kimdir ki, cabanda fani olmaz? Dövri-fələkin amani olmaz! Dünya yedi başlı əjdəhadır, Əndişeyi-ülfəti xətadır. Hər lütfünədir dəfinə min qəhr, Hər şəhdinədir qərinə min zəbr. Dövran üzərindədir zəmanə, Əlbəttə, galən gedər cəhanə. Ərbabi-zəmanəyə verib pənd, Bu şe'ri nə xoş demiş xirədmənd: Qəzəl Bu aləm kira, könül, qeydin çəkərsən, möhnətü qəmdir, Fəna sərmənzilin seyr eylə kim, bir xoşca aləmdir. Anıb tənhalığı qəbr içrə nifrət qılma ölməkdən, Təriqi-üns tut kim, hər ovuc topraq bir adəmdir. Degil möhkəm cahan mülkündə hər bünyad kim, qılsan, Bəqa mülkündə tut mənzil kim, ol bünyad möhkəmdir. Əcəl alayişi-xövfü xətərdən qurtarar nəfsi, Bu cövhər kimiyayi-nəfsə bir iksiri-ə'zəmdir. Kəmali-eşqi-insan mövt iləndir rahi-hikmətdə, Bəli, mücra qılan hökmün misalın nəqşi-xatəmdir. Bahar əyyamı girsən laləzara, xak əczasın Mühəqqər görmə kim, hər zərrə bir cam ilə bir Cəmdir. Əsiri-nəfsdir əhli-cahan, bilməz fəna qədrin, Füzuli, tərk təcridi sənə ancaq müsəlləmdir! Təmamiyi-süxən Leyli güli-gülşəni-lətafət Çün gördü xəzan yelilə afət, Pamali-xəzan olub baharı, Əncama yetişdi ruzigarı, Biçarə anası açdı başın, Başından aşırdı qanlı yaşın. Kafurini tökdü zə'fərana, Suzi-dil i!ə gəlib fəğana, Çox ağladı, etdi ahu nalə, Ağlar, kim olursa böylə halə. Əlqissə, tutub təriqi-matəm, Ol vaqeəyə yığıldı aləm. Tə'zim ilə tutdular əzasın. Qəbrin düzüb urdular binasın. Tən oldu müqimi-ərseyi-xak, Ruh oldu qərini-övci-əflak. Şövq əhlinə qürb hasil oldu, Dəryasına qətrə vasil oldu. * * * Məcnunun Leyli vəfatından xəbərdar olduğudur və dust yadı ilə dünyadan getdigidir Möhnət çəmənində gül dərənlər, Aləmdə yaman xəbər verənlər Qəm nüsxəsin eyləyəndə təhrir, Vermişlər ona bu növ təşhir Kim, Zeydi-sitəmrəsideyi-zar Ol vaqeədən olub xəbərdar, Filhal qılıb əziməti-rah, Məcnuni-həzini etdi agah: "K'ey şifteyi-şikəstətale! Əfsus ki, sə'yin oldu zaye! İdbari-tilismin oldu batil, Bu məşğələdən dəxi nə hasil? Bazar pozuldu, yığ büsatın! Bu silsilədən kəs irtibatın! Leyli sənə verdi zindəgani, Sən ol baqi, ol oldu fani! Sən sədqəsi olduğun pərivəş Sədqə sənə oldu, ey bəlakəş! Əzmi-rəhi-cənnət etdi ol hur, Firdövs məqamın etdi mə'mur." Məcnun ki, xəbərdən oldu agah, Suzi-cigərilə çəkdi bir ah Kim, qülqüləsin həm ol zamanda Cananı eşitdi ol cahanda... Az qaldı ki, naləsilə dildar Ol xabi-əcəldən ola bidar. Bir ləhzə bülənd olub xüruşi, Düşdü yerə, getdi əqlü huşi. Çün gəldi özünə, qıldı nalə, Yağdırdı xəzanı üzrə jalə... Tə'nə sözün etdi Zeydə bünyad: "K'ey saqiyi-bəzmi-zülmü bidad! Netdim sənə qəsdi-canım etdin?! Qəsdi-dili-natəvanım etdin! Qıydın məni-zarii natəvana, Urdun sitəm atəşini cana. Zəhr idi məgər bu verdigin cam Kim, mərg pəyamın etdi e'lam? Bir murçəyə nədir bu kinə, Fulada döyərmi abiginə? Tə'siri-sitəmdən ictinab et, Barı bu günaha bir səvab et! İlət məni yar olan diyara, Şəm' eylə məni məzari-yara!" Düşdü yola, oldu Zeydə həmrah, Bir hal ilə kim, nəuzübillah... Çün gördü məzari-gülüzarın, Düşdüyü qucaqladı məzarın. Köksünü qılıb ləhəd kimi çak, Mərqəd kimi saçdı başına xak. Qəbr üzrə axıtdı qanlı yaşın, Lə'l eylədi yaşı qəbri daşın. Yer üzün edib sirişki məmlu, Keçdi yerə ol sirişkdən su. Oldu düri-əşki-biqərarı Qəbr içrə nigarının nisarı. Göz yaşını eylədi müxatəb: "K'ey tirə şəbi-fəraqə kövkəb! Çıxmaq sənə oldu indi vacib Kim, oldu ol afitab qaib! Bir bürci məqam tutmuş ol mah Kim, olmaz ona nəsim həmrah. Sən durma əgər mürüvvətin var, Gir torpağa, istə onu zinhar! Gör qandadır ol düri-yeganə, Netmiş ona afəti-zəmanə! Pabus edibən yetir niyazım, Bildir bu təzərrö ilə razım: "K'ey şəm', nədir bu ictinabın? Mən bəxti siyahdan hicabın? Cami-meyi-qəm tutanda aləm Həm sən içdin bu camı, mən həm. Məst etdi məgər səni bu badə Kim, bəzmdə durmadın ziyadə? Bir nadirə şərn' idin şəbəfruz, Düşdü sənə zövqi-eşqdən suz, Bir neçə zaman əgərçi yandın, Suzi-dilə dözmədin, usandın. Bidarlığa gətirmədim tab, Şəhla gözün oldu maili-xab. Həmrahım idin bu yolda, ey mah! Həmrahı qoyub gedərmi həmrah? Əflaka təfaxür eylə, ey xak Kim, oldu rəfiqin ol düri-pak! Zülflinə müariz olma, ey mar, Kim, onda müqimdir dili-zar! Xalına təərrüz etmə, ey mur, Kim, bağlıdır onda cani-məhcur! Ey ömr, gəl indi başa sən həm Kim, çeşmimə tirə oldu aləm! Aləm xoş idi ki, var idi yar, Çün yar yox, olmasın nə kim var! Ey can, təni-xəstəni vida et, Bu xəstə ilə yetər niza et! Müştaqinəm, ey əcəl, kərəm qıl! Dəf i-ələm ilə rəf i-qəm qıl! Qurtar məni iztirabi-qəmdən! Ver müjdə vücudimə ədəmdən! Ayinəmi eylə jəngdən pak, Qıl pərdeyi-e'tibarımı çak! Rəf et, nə isə arada hail, Eylə məni ol nigara vasil! Təklifİ-vüsal edər mənə yar, Bir xəlvətə kim, yoxdur əğyar. Mən getməmək eyləsəm, xətadır, Səndən mənə bir mədəd rəvadır. Billah, mədədimdə qılma ehmal Kim, bəxtimə üz veribdir iqbal. Ya Rəb, mənə cismü can gərəkməz, Cananımsız cahan gərəkməz! Minbə'd zəlilü xar qılma, Sərgəşteyi-ruzigar qılma!" Əfganda ikən gedib qərari, Oldu bu qəzəl dilində cari: Qəzəl Yandı canım hicr ilə, vəsli-rüxi-yar istərəm, Dərdməndi-firqətəm, dərmani-didar istərəm. Bülbüli-zarəm, degil bihudə əfgan etdigim, Qalmışam nalan qəfəs qeydində, gülzar istərəm. Dəhr bazarında kasiddir mətai-himmətim, Bu mətai satmağa bir özgə bazar istərəm. Fani olmaq istərəm, yə'ni bəlayi-dəhrdən Rahəti-cismi-zəifü cani-əfgar istərəm. Nola gər qılsam şəbi-hicran təmənnayi-əcəl, Neyləyim, çoxdur qəmim, dəf'inə qəraxar istərəm. Çün bəqa bəzmindədir dildar, mən həm durmazam Bu fəna deyrində, bəzrai-vəsli-dildar istərəm. Ey Füzuli, istəməz kimsə rizasilə fəna, Mən ki, bundan özgə bilmən çarə, naçar istərəm. Təmamiyi-süxən Çün razi-dərunin etdi təqrir, Rə'yinə müvafiq oldu təqdir. İmdad qılıb inayəti-Həq, Qıldı onu məqsədinə mülhəq. Gül dərdi hədiqeyi-əməldən, Mey içdi sürahiyi-əcəldən. Qəbrini qucaqladı nigarın, Can sədqəsi etdi ol məzarın. "Leyli!" - dedi verdi cani-şirin Ol aşiqi-biqərarü miskin. İnsaf, həmin ola məhəbbət, Bu dairədir məqami-heyrət. Guya ki, əlində idi canı, Daim gözədirdi ol zəmanı, Çün dövr ilə yetdi ol zəmana, Ondan bir icazət oldu cana. Hər necə ki, var idi nigarı, Aləmdə idi onun qərarı, Çün qıldı nigan tərki-aləm, Bu aləmi tərk qıldı ol həm. Çün gördü bu halı Zeydi-qəmnak, Əfğan qılıb etdi yaxasın çak, Fəryad ilə qıldı növhə bünyad, Övci-fələkə yetirdi fəryad. Zar ağladı öylə kim, həm ol dəm Ahı oduna yığıldı aləm. El cəm' olub etdilər nəzarə, Məcnuni-siyahruzigarə. Qəbr üstünə gördülər yıxılmış, Cananəyə can nisar qılmış. Əhvalına ağlayıb sərasər, Dəfn etməgin etdilər müqərrər. Qüsl eyləyibən təni-nizarın, Dildarının açdılar məzarın. Qoydular onu həm ol mazara, Qəmnak yetişdi qəmküsara. Ruh oldu fələkdə ruha həmraz, Tən oldu tən ilə yerdə dəmsaz. Rəf oldu təəllüqati-hail, Mətlubuna talib oldu vasil. Bir bəzm iki şaha məhfıl oldu, Bir bürc iki maha mənzü oldu. Qəbr üstünə qoydular nişanə, Faş oldu bu macəra cəhanə. Tövfündə qılıb murad hasil, Ol qəbrə xəlayiq oldu mayil. Keçdikcə zaman mükərrəm oldu, Hacətgəhi-əhli-aləm oldu. Budur əsəri-məhəbbəti-pak, Xoş mərtəbədir bu, qılsan idrak. * * * Bu, Zeydin Leyli ilə Məcnunu rö'yasında gördügüdür Ol məşhədə Zeyd olub mücavir, Asari-sədaqət etdi zahir. Tə'mir üçün etdi çox ətalar, Tədric ilə qıldı çox binalar. Peyvəstə hərarəti-cigərdən Qəndili-məzarın etdi rövşən. Carub ilə ab olan mətlub, Müjgan ilə əşki abü carub. Hər ləhzə qılırdı tazə matəm, Qılmazdı fəğanü naləsin kəm. Ol munisü müşfiqü müvafiq Bir gecə qəribi-sübhi-sadiq, Bimar tənində qalmayıb tab, Qılmışdı məzara yastanıb xab; Xab içrə göründü ol nizarə Bir bağdə iki mahparə. Rüxsarlərində zövqdən nur, Bimi-qəmü dərdü qüssədən dur. Xoşvəqtü nişatməndü dilşad, Əğyar təərrüzündən azad. Hər məhvəşə min fıriştəsurət İxlas ilə olmuş əhli-xidmət. Sordu ki: "Bular nə mahlərdir? Nə rütbəli padşahlərdir? Bu rövzə nə rövzeyi-bərindir, Bu qövm nə qövmi-nazənindir?" "Budur, - dedilər, - riyazi-rizvan, Bu qövmi-xücəstə - hurü qılman. Bu iki məni-xücəstərüxsar Məcnun ilə Leyliyi-vəfadar. Çün vadiyi-eşqə girdilər pak, Ol paklik ilə oldular xak, Mənzilləri oldu baği-rizvan, Çakərləri oldu hurü qılman, Çün bunda riza verib qəzaya, Səbr eylədilər qərnü bəlaya, Getdikdə cəhani-bivəfadan, Qurtuldular ol qəmü bəladan. Çün Zeyd yuxudan oldu bidar, Bu nüktəyi etdi xəlqə izhar. Xəlqin olub e'tiqadı əfzun, Ol qəbrə ziyarət oldu qanım. Təmamiyi-süxən Saqi, mütəğəyyir oldu halım, Söyləşməyə qalmadı məcalım! Minbə'd ziyadə vermə badə, Rəhm eylə ki, sərxoşam ziyadə! Xoş qəflət ilə keçirdim əyyam, Bilmən ki, nolur işim sərəncam? Sənnayeyi-ömr getdi əldən, Sud etmədim etdigim əməldən. Fəryad bu cövrdən ki, gərdun Əhvalımı eylədi digərgun. Dün dideyi-tər qılıb gühərbar, Gərduna dedim ki: "Ey cəfakar! Hərgiz rəvişindən olmadım şad, Dami-qəmü möhnətindən azad. Əhbaba nəqiz dövr edərsən, Ərbabi-kəmala cövr edərsən. Məcnun əgər olsa idi cahil, Olmazdım itaətində kahil, Fərmanına inqiyad edərdin, Könlünü müdam şad edərdin. Əhli-hünər olduğu səbəbdən, Sahibnəzər olduğu səbəbdən, Əqranı içində xar qıldın, Biizzətü e'tibar qıldın. Leyli gər olaydı bir həyasız, Ya, sən kimi mehrsiz, vəfasız, Olmazdı ona həmişə cövrün, Kamınca müdam olurdu dövrün. Fəzl əhlinə mayil olduğundan, İdrak ilə kamü olduğundan, Daim qəm əlində zar qıldın, Aşüfteyi-ruzigar qıldın. Mən həm gər olaydım əhli-təzvir, Etməzdin ianətimdə təqsir. Səndən qərəzim olub sərəncam, Dövründə mənə olurdu aram. Çün əhli-vüqarü nəngü arəm, Cövrünlə həmişə xarü zarəm. Bu üzdən imiş sənin mədarın, Var, indi ki, yoxdur e'tibarın!" Gərdun eşidib mənim itabım, Verdi bu əda ilə cəvabım: "K'ey surəti-haldən xəbərsiz! Hər hikmətə eyb edən hünərsiz! Mən əmrə müvafiq eylərəm dövr, Hikmətdə vəfadır etdigim cövr. Əmma, sən edən əməl xətadır Kim, piri-təriqətin həvadır. Şairtiyə iftixar edibsən, Kizbi özünə şüar edibsən. Məcnun dedigin vücudi-kamil Hər danişə məndən oldu qabil. Divanə ona sən eylədin ad, Səndən ona yetdi zülmü bidad! Leyli dedigin məhi-təmami, Mən pərdədə saxladım girami. Rüsvayi-xəlayiq eylədin sən, Min tə'nəyə layiq eylədin sən. Gəh İbni Səlama zülmü ilhaq, Gəh Növfələ qədri qıldın itlaq. Şərm et, bu nə hərzədir, nə möhməl? Nə İbni Səlamü qanğı Növfəl? Şərh eyləmək istədin fəsanə, Qıldın sözə onları bəhanə. Gördü çürümüş sümüklər azar, Töhmətlərinə olub giriftar, Əmvat məzaliminə girdin, Asudələrə əzab verdin. Cürmünə olanda xəlq mülzəm, Lazım sorulur bu iftira həm. Olmazmı bu baisi-əzabın? Bu məsələdə nədir cəvabın?" Cəvabi-məsələ Ey tutiyi-bustani-göftar, Sərrafı-süxən, Füzuliyi-zar! Aldanma, əgər sipehri-laib, Tə'n itə sənə dedisə kazib. Əş'arə yaman deyib usanma, Sərmayeyi-nəzmi səhl sanma! Sözdür gühəri-xəzaneyi-dil, İzhari-sifati-zatə qabil! Can sözdür, əgər bilirsə insan, Sözdür ki, deyərlər, özgədir can. Bİllah, bu yamanmıdır ki, hala Əmvata söz ilə verdin əhya? Məcnun ilə Leyliyi qılıb yad, Ərvahlarını eylədin şad? * * * Bu, bəyani-üzri-tə'lifi-kitabdır və tarixi-zəmani-fəthi-babdır Ey kilki-rəvəndə, barəkallah! Oldun məni-rəhnəvərdə həmrah. Min sə'y ilə hacətim bitirdin, Bir mənzilə aqibət yetirdin. Rəhmət sənə kim, sən etdin imdad, Bu əski binayı etdin abad: Əşk ilə biruni siməndud, Ah ilə dəruni ənbəralud, Məxzənləri gənci-gövhəri-dərd, Rövzənləri mənfəzi-dəmi-sərd. Əlqissə, mürəttəb oldu bir bağ, Zər laləsi bağrı üzrə yüz dağ. Xuni-cigər abi-cuyban, Növki-müjə əbri-növbəharı. Ol dəm ki, bu nüsxə oldu mərqum, "Leyli-Məcnun" adıyla mövsum, İzharə gəlib rümuzi-vəhdət, Vəhdətdə təmam olub hekayət, Tarixinə düşdülər müvafiq: Bir olmaq ilə ol iki aşiq. * * * Bu, ərbabi-vəfadan təvəqqöi-qəbuli-mə'zirətdir və əshabi-zəkadan təmənnayi-duayi-məğfirətdir İnsaf ver, ey həsud, insaf, Tə'n etmə ki, cövhərin degil saf! Əhvalımı gör xərabü müztər, Ənduhi-zəmanədən mükəddər. Söz dairəsi degil bu əhval, İnsaf mənə kim, olmazam lal. Məndən təmə etmə fıkri-saib, Əhvalımadır sözüm münasib. Azdır demə cövhəri-səfasın, Bir sor ki: "Nə verdilər bəhasın?" Billah, gər olaydı bir xiridar, Min gənci-nihan qılardım izhar. Filcümlə bu həm ki, oldu məstur, Bir şövq ilə zövqdən degil dur. Eybi hünər ixtiyar qılma! Şe'rim həsədin şüar qılma! Bihudə yetər, təərrüz eylə, Gər qadir isən, cəvab söylə! Tərk eylə təərrüzü inadi Kim, vadiyi-cəhldir bu vadi! Dəm xeyr sözündən ur dəmadəm, V'ər xeyr deməzsən - əbsəm, əbsəm! * * * == Poemalar == İstərəm Yandı canım hicr ilə, vəsli-rüxi yar istərəm, Dərdməndi-firqətəm, dərmanı-didar istərəm. Bülbüli-zarəm.deyil bihudə əfğan etdiyim, Qalmışam nalan qəfəs qeydində, gülzar istərəm. Dəhr bazarında kasiddir mətai-himmətim, Bu mətai satmağa bir özgə bazar istərəm. Fani olmaq istərəm, yəni bəlayi-dəhrdən, Rahəti-cismi-zəifü cani-əfkar istərəm. Nola gər qılsam şəbi-hicran təmənnayi-əcəl, Neyləyim, çoxdur qəmim, dəfinə qəmxar istərəm Çün bəqa bəzmindədir dildar, mən həm durmazam, Bu fəna deyrində bəzmi-vəsli-dildar istərəm. Ey Füzuli, istəməz kimsə rizasilə fəna, Mən ki bundan özgə bilməm çarə, naçar istərəm * * * Meyvələrin söhbəti Rəvayət dənizlərinin üzgüçüsü, Hekayət səhralarının səyyahı Rəvayət dənizində üzən zaman, Hekayət səhrasını gəzən zaman, Bu nəzm ilə belə incilər düzmüş, Belə əda ilə xəbər vermişdir Ki, bir siması gözəl, İdrakı kamil və təbii rəvan, Şeylərin nitqini başa düşən, Hər dili anlayan bir adam var idi. Dördüncü səmanın padşahı olan günəş Öz şüalarını aləmə yaydığı zaman, O şəxs hər tərəfə nəzər salıb, Yaşıl çəmənləri seyrə çıxanda, Gördü ki, zəmanə başqa cür dövr edir; Dünya başqa cür bəzənmişdir. Onun xəyal qapıları açıldıqda Gördü ki, ölmüş bitkilər cana gəldi, Çəmənlərdə başqa büsat quruldu, Bitkilər, güllər öz köynəklərini yırtdılar, Ətrafı nəşə bürüdü; LALƏNİN qəlbinə dağ vuruldu, NƏRGİZ göz açıb bağa girəndə, Bu aləmi görüb özünü itirdi; BƏNÖVŞƏ qibtə edərək boyun əydi; Və mey nəşəsindən xumarlandı. QÖNÇƏ də yaxasını açıb güldü, BÜLBÜL ona baxıb şadlandı. Bağı qızılgüllər doldurduqda, Bülbüllər naləvü fəğanə gəldi. Xülasə, çəmənlər belə bəzəndiyi zaman, Xoş və təzə geyindi yasəmənlər. O pak ürəkli adam, gülşəni Və bağı gəzməyə başladı. O, bir bağa girib Hər meyvəyə nəzər salanda, Gördü ki, meyvələrin hər birisi Özünü öyüb fəxr edir: ALÇA allaha şükür edib belə deyirdi: — Dünyada kim mənə bərabər ola bilər? Mən titrətmə-qızdırmaya şəfa verirəm. Ağzı acı olana səfa verirəm. Kim məni yesə baş ağrısı keçər, Bu fikri həkimlər təsdiq edirlər. ALÇA sözlərini bitirən kimi, ALI hirslə özünü yetirdi. O, ALÇAYA hiddətlə dedi: — Ey zavallı, nə utanmayıb belə fəxr edirsən? Sən ki turş və xoşa gəlməzsən! Bütün meyvələr içində sən ən xəstə hesab olunursan. Səni kim yesə dişləri qamaşar, Əhvalı xoş olanların canına rütubət çökər. Kim səni yesə o, İflic kimi xəstəliyə tutular. Allah təsadüfi olaraq Mənə ALI adını qoymamışdır. Mən qulağı sırğalı qələndər kimi, Yüz min tərəfə qol-budaq atmışam. Mən gah yaşıl, gah qırmızı oluram, Gah al, gah ağ, gah da zəfəran rənginə boyanıram… GİLAS onun səsini eşidib, Sözünü ağzında qoydu, Və hiddətlə belə dedi: — Ey alçaq, yaramaz, utanmırsan? Həya atəşinə yanmırsanmı? Ki, özünü belə tərifləyirsən? Yum ağzını ki, həddini çox aşdın, Kim səni yesə həll edə bilməz, Gərək üstündən üç dəfə bal yeyə. Amma, allah məni yaradanda, Bədənimə belə gözəl paltar geyindirdi,- Heç bir daş-qaş mənə tay ola bilməz. Mənim bədənim kimi bir inci varmı? Mən Zöhrə və Müştəri ulduzları kimiyəm. Gah mələk, gah pəri oluram, Hər budağım sərv ağacı kimidir, Bütün gözəllər məni arzulayar… QEYSİ bunu eşidib nərə çəkdi, Dedi:-Gilasa bax a! Gör necə qudurmuşdur?! Ey zəmanənin ən alçağı! Ey qarğaya, sığırçına yem olan, Nə özünü öyüb fəxr edirsən?! Sən ki bir qətrə su, bir də sümük parçasısan, Kim səni yesə ancaq ziyan görər. Səni bağbanlar qurutsa iflasa uğrayar, Buna görə də dünyaları yaradan, Mənə QEYSİ adını vermişdir. Mən gah zümrüd kimi yaşılam, Gah da bədənim qızıl kimi parlayır. Bağbanlar məni qurutsalar, Bütün karvan əhlinə yem olaram. Məni hara aparsalar əzizləyərlər; Hər yeməyə qatsalar yayaram. Elə ki ALMA qeysidən bu sözləri eşitdi, Hirsindən cuşə gəldi, dedi: — Ey qarnı vərəmli, sinəsi yırtıq, Ey paltarı tozlu, torpaq dadı verən! Bu xasiyyətlə nə özünü öyürsən? Kim səni yesə qarnı köpər, Özü bəla dənizində qərq olar. Sən cürbəcür bəla və sövda xəstəliyi törədirsən, Səni yeyən bu xəstəlikdən canını qurtara bilməz. Amma dünyaları yaradan qadir allah Meyvələri yaradarkən mənə ALMA adı qoydu, O mənim üzümü qızartdı. Həm əynimə atlasdan don geydirdi. İki sevişənin arasına məni məhrəm etdi, Heç kəs dünyada məndən qabağa keçə bilməz. Mən nazənin gözəllərin peykiyəm. Mən ayüzlü aşiqlərin qasidiyəm. Mənim vasitəçiliyimə söz ola bilməz, Mənalar ifadə etməkdə mənə bərabər tapılmaz. Yarın xəlvət məclisində sirr saxlayanam, Mən məşuqəni aşiqə yetirirəm. Hər bir məclis qurulanda, Məni bütün meyvələrin tacı edərək, Başqa meyvələrə məhəl qoymazlar. Alma belə yüz cürə fəxr edərkən, ARMUD meydana atılıb dil açdı: — Ey zəmanənin başına bəla olan, Ey şeytanın əlində fəsad aləti olan!- Sən fəxr etməyə layiq olsan da, Bəs nə üçün sənə "alma" ad qoyublar? Sən yaxşı olsaydın sənə "al" deyərdilər, Amma, o qadir allah Mənə belə gözəl ARMUD adı qoymuş, Mənə gözəl xasiyyətlər bəxş etmişdir. Məni yeyənlərə sağlamlıq verirəm. Hər xəstəyə şəfa verirəm, Hər kəsə mən gözəllik, səfa verirəm. Armud özünü belə tərifləyərkən, Öz nöqsanlarını görə bilmirdi. Birdən, ÜZÜM onun səsini eşidib, Bir məğrur gülüşlə Armuda dedi: — Ey xəstəlikdən rəngi saralan! Başının böyüklüyü gücünün azlığını göstərir. Sən özünü belə təbib adlandırma, Səni ancaq xəstələr yeyir, Əgər səndə təbiblik qabiliyyəti varsa, Əvvəlcə öz başına əlac elə! Öz xəstəliyini sağalda bilsən, Başqa xəstələrə də şəfa verə bilərsən. Amma o qaranlıqları nurə qərq edən Mənə ÜZÜM adını qoyub, Özümə də cürbəcür xasiyyətlər bəxş edib. Xəstələrə sağlamlıq verən də mənəm, Mən həm səbzə, həm məvic, həm də kişmişəm. Meyvələr içində ən dadlı mənəm, Al şərabı məndən düzəldirlər. Ürəklərə şadlıq və kef verən mənəm. Mən vəfa məclisinin saqisiyəm, Səmimiyyət məclislərini bəzəyən mənəm. Turşu ilə yanaşı oturan, Halva ilə yan-yana qoyulan mənəm. HEYVA bu söhbəti eşidib, Hirsindən sapsarı oldu. Üzümə hiddətlə baxıb dedi: — Yum ağzını, dilin qurusun, Sənin işin qəm, kədər yaratmaqdır, Bu tərifli sözlərin öz nöqsanlarını göstərir. Axı sən kiminlə birləşsən, Bir cam mey ilə onu fərəhləndirsən, Onun şadlığı tez qəmə dönər. Dərdinin üstünə bir dərd də sən qoyarsan. Hər kim qadağan olunmuş işə əl qoydu, Dünyada özünü bədnam edər. Onun ağlı da başından oynar, Cəhalət əlində əsir olar. Dövlətlilərin pulu (qızılı) əlindən çıxar, Kasıbların həyası yox olar. Bütün müşkülləri həll edən Mənə HEYVA adını qoydu. Məndə gözəl rəng və ləzzət var, Məndə şöhrətli ləqəb və ad var. Mənim ətrim bağı-bağçanı bürüyər, Məni əzizləyərək tağa-tağçaya düzərlər, Məni hər diyara sovqat apararlar. Məni gözəllərə hədiyyə verərlər. Heyva özünü belə təriflərkən NARINC heyvaya üz tutub çığırdı: — Sus, sus, heç utanmırsan? Sənin paxıllıq və kindən rəngin saralıbdır, Məgər özündən heç xəbərin yoxdur? Xalq sənə min tənə vurar, Dediklərinin sənə heç dəxli yoxdur. Sənin qarnında qurd var, Bütün bədənin qurdlara yuva olmuşdur. O təriflərin sənin özünü məzəmmət eylər, O sözlərin özünə lənət oxuyar. O gecəni-gündüzü yaradan, Mənə NARINC adı qoymuşdur. O mənə lütflə belə ziynətli paltar geyindirdi. Mən də öz paltarım və gözəlliyimlə fəxr edirəm. Mənə lütfilə məmə şəkli vermişdir ki, Bütün kişilər məni ürəkdən sevsinlər. Narıncın sözünü TURUNC kəsib dedi: — Ey yaramaz! Sən donunla fəxr edirsən? Eşşəyə də yaxşı çul örtsələr, O çulda min nəqşə və bəzək olsa da, Eşşəkliyi yenə dəyişməz, Heç vaxt adam ola bilməz. Dünyanı yaradan allah Mənə TURUNC adı veribdir. Mən şahlar təamı üçün şərbətəm, Yemişlərin isə padşahı mənəm. Bağ meyvələrinin adı yazılanda, başda məni yazarlar. Çünki meyvələr içində mən işıqlı çırağam. Nə qədər özümü tərif etsəm yenə azdır, Çünki mən həmişə yaşıl və təzəyəm. Bu sözləri NAR eşidib, anlayanda, Ağzını açıb, gülümsünməyə başladı Ki, Narınc geyim və rənginə görə, Turunc da yaşıl və təzəliyinə görə özlərini tərifləyirdilər. Dedi:-Bu boşboğazlıqlar nəyə lazımdır? Bu arzu və təriflər faydasızdır. Əgər hörmət və naz rəngdədirsə, Rəngdə kim mənim gülümə çatar? Hər kəs tərifləməli bir şey düşünsə, Məndə olan turş-şirinliyi təriflər. Mən özümü tərifə ehtiyac görmürəm, Özümü təsvir etməyə də meylim yoxdur, Çünki mən behişt meyvəsiyəm. Buna görə də mənə NAR deyilir. Bu dünya meyvələrilə məni müqayisə etmək olmaz, Mənim doğulduğum yer cənnət bağıdır. Narınc da, Turunc da mənim nökərlərimdir, Heyva da, Alma da qulluqçularımdır. Mənim hər danəm bir lələ bənzəyir, Bütün cəvahirat ona heyran qalıbdır. Nar özünü belə təqdim edərkən, Bağda onun sözlərini XURMA eşidən kimi, Acıqla o dəm ayağa durdu, Hirslə Nara belə tənə vurdu: — Ey behişt bağından dəm vuran, Mən səndən heç də əskik deyiləm, Məni peyğəmbərlər həvəslə yeyirlər. Bütün dindarlar orucu mənimlə açırlar. Əcəm və ərəb ölkələrində ən məşhur meyvə mənəm, Mənim əsil-nəsəbim hamıya məlumdur. Bütün xalq mənim müştərimdir. Misir və Şam ölkələrinə səfər edən mənəm. Mən bütün sevimlilərin sevgilisiyəm, Buna görə mənə bir çox ləqəb qoyublar: Xəstavi, Zahidi, Müfəttəl, Əşəmi, Müfərcəl mənim ləqəblərimdir. Xoş mənzillərdə hazıram mən, Məşhədilərdən heç vəqt ayrı olmaram. Məni yar məzarına sürtərlər, Məni hər diyara töhfə apararlar. Elə ki, Xurma öz sözlərini qurtardı, Yüz hiddətlə BADAM dilə gəldi, Xurmaya dedi:-Ey dünya avarası, Səni vurmaq üçün bu beyt kifayətdir: Gah bağdadlısan, gah İsfahanlı, Bütün dünyada bir vətənin yoxdur. Özünü tərif edəndə həddini aşdın, Sənin sözlərin lap məni əritdi, sus! Məndə cürbəcür xasiyyət var, Onları şərh etməyə dilim gəlmir. Axı nəbat, noğul, halva Mənim varlığımla əmələ gəlir. PÜSTƏ bu sözləri eşidəndə ağzını açıb, BADAMA belə sataşmağa başladı: — Ey ağzı həmişə kinindən bağlı qalan, Ey üzü pisliklə örtülü olan,- Səndə bir zərrə də səxavət yoxdur! Amma hədsiz dərəcədə xəsissən. Min daş başına dəyməsə, Qənnadiyə bir dənə pay verməzsən. O qaranlığı, işığı yaradan, Mənə Püstə adı qoyubdur. Mən qönçə kimi ağzımı açıram, Hər məni istəyənə dənəmi təhvil verirəm. Bu sözləri HÜLÜ, ŞAFTALI, İYDƏ, ŞABALID, FINDIQ, İNNAB, TUT, ALBALI, ƏNCİR, ZOĞAL, QOZ, LUMU, GİLƏNAR eşidib hər biri başqa cür Əfsanə ilə özünün üstünlüyünü Sübuta çalışdı… O xoş sifətli kişi nəzər salanda Gördü ki, bağda böyük bir qovğa var. O, gəlmişdi bu bağı seyr edib, Ləzzət alaraq bir az dincəlsin. Gördü ki, bağda bu qovğa içində ləzzət və rahatlıq yoxdur. Fikrini dəyişib geri döndü, Evə getmək istərkən yolu bostandan düşdü. O, bostanı da belə iğtişaşda gördükdə, Az qaldı bütün dünyadan əl çəksin. Çünki, XİYAR allaha şükr edərək Deyirdi: Mən dünyada ən haziq həkim yarandım, Məni yeyən xəstənin hərarəti keçər. Mənim tərifim üçün bu beyt kifayətdir: Mən qızdırmanın dərmanıyam, Bütün ağrılara şəfa verirəm… GƏRMƏK Xiyardan bu sözü eşitcək Dedi:-Ey cəfakar! Bu tərif sənə heç yaraşmır, Səndə ləzzət deyilən şey yoxdur, Dadın camış ətinin dadına bənzəyir. Sənin özünə çıxdığın sifətlər Təkcə mənə aiddir. Xəstələrə şəfa, Ürəklərə səfa verən mənəm. Hər xörəklə mən uzlaşıram, Hər cür məzac ilə müvafiqəm. Gərmək daha yüz əfsanə deyib susanda, QARPIZ cuşə gəlib, Dərya kimi təlatüm etdi, Nərə çəkib dedi: — Bu xasiyyətlər məgər məndə yoxdur? Mən sinələrə səfa verirəm, Mən gözlərə cila verirəm. Səfrayə, qızdırmaya dava mənəm, Baş ağrısını dərhal aparıram. Dadım ləzzətli, rəngim al-qırmızı, Suyum isə Kövsər suyu kimidir. Xəstələri mən sağaldıram, Bütün naxoşluqları aparan mənəm, mən. Qarpız hələ də özünü təriflərkən QOVUN tab gətirməyib çığırdı. Çünki o, Qarpızı özünə vəzir etmişdi, Gərməyə də vəkillik vəzifəsi tapşırmışdı. Xiyarı o, özünə qapıçı qoymuşdu. Şamamanı qarşısında qulluqçu təyin etmişdi, Tez bostançıya əmr edib Onların hamısına cəza verdirdi Əvvəlcə Xiyarın dərisini soydurdu, Və əlindən bütün ixtiyarını aldı. Gərməyə bir neçə yara vurdurub, Cismini parça-parça elətdirdi. Qarpızı dərhal şaqqalatdırdı, Şamamanı da bir kənara atdırdı. Və dedi: — Mənəm bu bostanda sizin padşah, Siz mənim pənahım altındasınız, Şahların məclisində başda mən otururam. Bütün meyvələrin sərkərdəsi mənəm, Hər kəs məni yeyib vəfat etsə, O, şəhid hesab olunar. Ətrim də müşk ətrinə bənzər, Bəlkə ondan da artıq xoş ətrim var… Xülasə, bostanda Qovun özünü o qədər təriflədi ki, Hirsindən, hikkəsindən bağrı çatladı… Bütün bunları görən o xoşsifətli kişi, Bostana da tamaşa etmək istəmədi… Başa düşdü ki, bu dünyada dilxoşluq yoxdur… Ona görə dünyanın ləzzətindən əl çəkdi, Yəqin etdi ki, bu dünya işi nizamsızdır, Heç kimsəyə etibar yoxdur,- Birisi tac sahibi, O birisi ona möhtacdır. Allah Leyliyə gülrəngli yanaq bəxş edib ki, Qeys onu görəndə Məcnun olsun. Yusifə elə bir gözəllik verib ki, Züleyxa dərdə mübtəla olsun. Əzrayə elə bir hüsnü-vəcahət verib ki, Vamiqi ona əsir etsin. Bu köhnə evin vəfası yoxdur, Onun dərdi-qəmi, cəfası çoxdur… * * * == Bəngü-Badə == Bəngü-Badə (I hissə) thumb Saqiya! Badə sun ki, fürsətdir, Bizə fürsət bu gün qənimətdir. Lalə tək qoymağıl əlindən cam, Var ikən fürsət, eylə eyş müdam. Nərgisi gör ki, nəşəsi getməz, Başı gedərsə tərki-can etməz. Sən dəxi aciz olma, canın var, Canın olduqca badə tut zinhar. İstəsən kim, mey abi-kövsər ola, Ol sənə müttəsil müyəssər ola. Bəzmi-ali-Əlidə məskən tut, Məstlər kimi, özgə bəzmin unut. İBTİDAİ-HEKAYƏTİ-MEYÜ BƏNG Saqiya, bilməzəm mənim nəmdir, Həmdəmim qüssə, məhrəmim qəmdir. Qəm meyi-ləl axıtdı yaşımdan, Qüssə bəngim uçurdu başımdan. Kəlləxüşk olmağım çü Bəng yetər Bir əyağ ilə qıl dimağimi tər, Ta sənə bir əcəb hekayət edim, Bəng ilə Badədən rəvayət edim: - Bir gün əyyami-növbahardə mən Tutmuş idim çü lalə tərfi-çəmən. Səbzəvü gül solumda, sağımda, Bəng başımda, mey əyağımda. Bəng tək nəşə ilə başım xoş, Bəngü mey hazirü məaşım xoş. Bağ həm ğeyrəti-behişti-bərin, Bəzm qurmuş cəhanə xüld ayin, Ləli-tərdən nəsimi-ənbərbu, Ğönçə minasın eyləmiş məmlu. Nüql ilə dolmuş idi gül təbəqi, Qürsi-limu töküb səmən vərəqi. Doldurub saqiyi-səba hər dəm, Cami-gül içrə badeyi-şəbnəm. Bülbüli-xəstədən aparmış huş, Qümriyi-zarı eyləmiş mədhuş. Yasəmən doldurub sürahiyi-zər. Zərdcə badə ilə vəqti-səhər, Səbzəni etmiş eylə la yəqil Ki, düşüb cuyə rəxtin etmiş gil. DƏR SİFATİ-ŞƏRABÜ SÖHBƏTİ - U Gördüm ol bəzm içində bir məhbub, Surəti xubü sirəti mərğub. Türfə adı zəmanə məşhuri, Ləqəbi Badə, əsli ənguri. Sifət ilən qərineyi-xurşid, Nütfeyi-Cəm, sülaleyi-Cəmşid. Etmiş ol Badeyi-Süheyl xəvas, Neçə həmdəmlər ilə söhbəti-xas. Hazirü cəm xidmətində çü cam, Ərəqü Buzəvü Nəbid tamam. Gərm ikən məclis içrə nuşanuş, Ötərək məst olub Mey etdi xüruş Ki: - Mənəm hər nə var ona fayiq, Xidməti-xəlqdir mənə layiq! Olamı kimsə göstərə cürət, Mənə endirməyə səri-taət. Badə qılğac şücaət izharın, Gərm edib zərqü laf bazarın. SÜXƏNİ-SAQİYÜ İHANƏTİ - U Dizi üstə çöküb rəvan Saqi Dedi: Ey Badə, işrətin baqi! Dün ki, məhrum idim cəmalindən, Düşmüş idim cüda visalindən; İstər idim səni gəhü bigah, Bir əcəb bəzmə uğradım nagah, Sədri-bəzm olmuş onda bir sərhəng, Sərkəşü səbzpuşü sufi rəng, Zahirin xub gördüm öylə ki, var, Batini həm deyildi biəsrar. Dəvi eylər ki, «Xəzrdir mənə pir, Ondan aldım dua ilə təkbir». Bir zaman mən ona ki, həmdəm idim Bitəkəllüf ki, şadü xürrəm idim. Söhbəti dülgüşa, özü xoşxu, Leyk ğayətdə zərqü lafi ulu. Urar ol həm yeganəlikdən dəm, Der ki: «Aləmdə hər nə var mənəm». Belə kim, mənlik eylər ol nakəs, Baş çəkən səndən özgə oldur bəs. - Qatı məğrurü xudpərəst idi Mey, Axiri-məclis idi, məst idi Mey. Zuri-dəstinə etimad etdi, Nasəza ilə Bəngi yad etdi. Tündü təlx oldu ol hekayətdən, Qəzəbü qəhri artdı ğayətdən. * * * Bəngü-Badə (II hissə) ĞƏZƏBİ - MEY BE SAQİYİ-SADƏ Dedi: Ey saqiyi-rəkiksüxən. Bu nə sözdür məgər ki, bəngisən? Anladım böylə rəngi-ruyindən. Bu dilaranə göftü guyindən Ki, xəyali-nifaq edibsən sən, Bəng ilə ittifaq edibsən sən, Bu aradan məni götürmək üçün. Onu bir dövlətə yetirmək üçün. Görəyim ol xəyali xam olsun, İltifatım sənə haram olsun. Neçə yerlərdə gördüm, ey ovbaş, Səni əgri və qılmadım elə faş. İmdi naçar üzinə çıxdım, Səndən oldu ki, könlüni yıxdım Durma, dur imdi ər müvafiq isən, Nüql tək söhbətimdə sadiq isən, Dediyin sərgəşin gətir başın, Dəstgir eylə yarü yoldaşın! - Saqi ol işdə tapdı heyranlıq, Çəkdi ol qissədən pəşimanlıq. Qıldı məkr ilə ol şər işdə hiyəl; Dedi: Məstəm, aman mənə bu məhəl! Sübhdəm kim, düşə güzarım ona, Varayım, yazayim xumarım ona. Onu daş ilə səngsar edəyin, Sındırıb cismini qubar edəyin. Badə tünd oldu ol təəllüldən, Bir ğərəz anladı təğafüldən. Saqiyi tutdu Mey, yaman tutdu, Belə tutar, kimi ki, qan tutdu. Oldu saqi Meyin giriftari, Faş edən böylə olur əsrari. ƏZMİ-TƏDBİR KƏRDƏNİ-BADƏ Saqiya, qılma tərki-badeyi-nab, İstəsən, Meydən istə fəthül-bab. Meydir ayineyi-cəmalül-lah, Zinhar, ondan eyləmə ikrah. Bir qədər başla, nəşəm eylə təmam Ki, tapam qüvvəti-ədayi-kəlam. Saqi olğac əsirü Mey müztər, Atəşi-fitnə çəkdi şöleyi-şər. Yığdı yaninə Badə-əshabın, Açdı tədbiri-dövlət əbvabın. Ki, bu dəklü fəsadə çarə nədir, Çarə ol zişti-nabəkarə nədir? MƏSLƏHƏT DİDƏNİ-ƏRƏB BA MEY Dedi əvvəl Ərəq ki: - Ey Meyi-nab! Qılma nəşə xəyali ilə şitab. Şahsən, xəsmə çakəp etmə özün, Bir qulunla bərabər etmə özün. Surəti-halinə nəzər qılma, Böyüdüb ani mötəbər qılma! Düşmə sövdasına, təğafül qıl, Neçə gün səbr ilən təhəmmül qıl! Ol sənin qədrü şövkətin nə bilir, Öz-özündən çürüp, ərir, əzilir. GÖFTÜ GUYİ-NƏBİD HƏM ƏZ PEY Çün Ərəq sözlərin tükətdi, Nəbid Dedi: - Ey nütfeyi-Cəmü Cəmşid. Dövlət oldur ki, düşmən ola zəbun, Olmadan bir şərapə şölə füzun; Bir şəbixun ilə həlak edəyin, Hiddətindən cəhanı pak edəyin. Olmaya az ikən bu iş çox ola, Dəxi dəfinə çarəsi yox ola. SÜXƏNİ-BUZƏ DƏR TƏDARÜKİ-HAL Çün Nəbid eylədi sözünü təmam, Dedi Buzə ki: - Ey Meyi-gülfam! Nə təğafül, nə cəng qıl pişə, Bu işə qıl bir özgə əndişə. Ver ona lütf mücdəsilə firib, Ola kim, ixtilatı ola nəsib. Yanına gəlgəc ol fəsadi-zaman, Eylə məkr ilə dəfini pünhan. Nə məsaf eylə kim, yaman ola ad, Nə təğafül ki, gün-gün arta fəsad. HƏM İBA KƏRDƏNİ-MEY ƏZ ƏQVAL Qılmadı hiç qövlü Badə qəbul, Gəlmədi hiç söz ona məqbul; Dedi: - Oldur səlah kim, əvvəl Qılmayam irtikabi-cəngü cədəl, Göndərəm qasid ilə, pənd verəm, Bir neçə pəndi-sudimənd verəm. Pənd ilə tabe olsa, yarımdır, Olmasa, cəng xud şüarımdır. Kimdir imdi ki, əzmi-rah qıla, Sayeyi-dövlətim pənah qıla. Özünü Bəng məclisinə sala, Sözümü söyləyə, cəvabım ala? RƏFTƏNİ-BUZƏ BORDƏNİ-PEYĞAM Gəldi göftarə Buzeyi-bədnam, Laflar urdu ol nəmək bəhəram Kim: - Mənə əmrin olsa, münqadəm, Mən səfər şiddətinə mötadəm. Bəngə peyğamın eyləyim iysal, Görməsəm sülhə onda istiqbal, Zərb ilən onu sərnigun edəyin, Əzəyin, yencəyin, zəbun edəyin. - Tutdu Mey Buzənin sözünə qulağ, Dedi: - Ey Buzə, yaxşısan, üzün ağ! Yeri, onun şükuhini sındır, Badipayi-qüruridən endir! * * * Bəngü-Badə (III hissə) SİFƏTİ-BƏNGİ-ZİŞTÜ BƏDFƏRCAM Söylə məndən kim: ey füsürdə mizac Dəlisən, eylə bu cünunə əlac! Bir əlac eylə, dəfi-sövda qıl! Başına çarə tap, müdava qıl! Ey zina kişvərinin ovbaşı, Müttəsil nikbətilərin başı. Ey əsasi-binayi-hər vəsvas, Əntə Xənnasü fi südurinnas. Ey sərasər təsəvvürün batil, Fisqü iğlamə ruzü şəb mayil! Ğaliba kim, xəmirini təqdir Yüz fəsad ilə eyləmiş təxmir. Dep imişsən ki, "hər nə var mənəm". Kəbsən, gər yetər başın göyə həm. Sən yaman cəhl içində qalmışsan, Ayın öz başına ulalmışsan. Hiç məqul söz deməzsən sən, Qandadır kim, kötək yeməzsən sən? Kimə olsan müsahib, ey cahil, Olur əlbəttə, tənbəlü kahil. İş məcali qılırsan, ey sərsam! Bir zamanın işin bir ildə təmam. Əkl vəqti sənədir, ey bədşəkl! Bir ilin quti bir zəmanlıq əkl. Ey xirəd rəhgüzarının tikəni, Tanrı xar eyləsin səni əkəni. Baisi-nikbətü fəlakətsən, Bəs ki, bədşəklü bədqiyafətsən. Xah dərviş olavü xah qəni, Usu azar duşunda görsə səni, Hər səadətsiz olsa yar sənə, Şəmmeyi qılsa etibar sənə, Məhv olub onda mərdlik əsəri, Mütləq olmaz şücaətə cigəri. Xürrəm olma ki, səbzdir sənə rəng, Sənsən ayineyi-təbiətə cəng. Səndən olur yünül ağır başlar. Səni hər kim ələ alır, daşlar. Əməlindir müxalifi-hikmət, Xəlqə səndəndir əsli-hər illət Bu işə bitməgin gərək naçar Ki, olasan qapımda xidmətkar. Ya bu iqlimdən başın al get, Yoxsa başın götür hüzuruma yet! Məst tək məndən olma bipərva, İttibaimdən etmə istiğna. Mən əgər razi olmasam səndən, Başına çox bəla gələr məndən. Kəlləxüşk olmağı şüar etmə, Gəl dimağın tər eylə, ar etmə! Yaqma hirs oduna qurun, yaşın, Həzər et kim, xətərdədir başın. Şərm qıl, sərgiranlıq etmə, yügüş, Həddini tanı, gəl ayağıma düş. Yox özündən məgər sənin xəbərin Ki, nə tərkibsən, nədir hünərin? Guş qıl, fəzlini bəyan edəyin, Olan əsrarını əyan edəyin. QİSSEYİ-DƏR SİFATİ-ƏSRARƏST Var idi İsfahanda bir meykəş, Bəng manənd müttəsil sərxoş. Bir əcəb qəsrdə tutub mənzil, Meyə olmuşdu puzü şəb mayil. Bir gün ol rind məclisində şərab, Oldu manəndi-kimiya nayab. Hasil oldu ona sədai xumar, Yedi dəfinə zərreyi-Əsrar. Əsəri-Bəng edib hücum təmam, Tapdı mirati-əqli cəngi-zülam. Şəb idi, leyk mahi-şəb əfruz, Qılmış idi cahanı qeyrəti-ruz, Rəngi-məhtab idi nümuneyi-ab, Qəsr ol ab içində şəkli-hübab. Qəsrdən rind tışra qıldı nigah, Su göründü gözünə pərtövi-mah, Dedi: - Ey vay, oldu iş müşkil, Seyl tutmuş cahani, mən qafil Suya, çarəm budur, özüm buraxım, Dolmadan qəsr bir kənarə çıxım. Özümü qurtarım səbahət ilən, Bir kənarə çıxım fəraqət ilən. Ələ bir taxta parəsin aldı, Yepə məhtab tək özün saldı. Lət görüb başı fərş daşından, Zərblən bəngi uçdu başından. Dərdi-sər gördü, gəldilər hükəma, Dedilər dərdinə şərab dəva. Sənə budur hünər ki, şərh etdim, Əhli-idrakə sor ki, mən netdim? Mənim əslim, köküm təfəhhüs qıl, Hörmətim səndən artığ olmağı bil. SİFƏTİ-XUBİYİ-MEYÜ MEYXAR Bilmiş ol kim, əzimü cəbbarəm, Sərkəşü sərfərazü sərdarəm. Kim ki, bəhs ilə baş qoşarsa mana, Gər Firidun isə, hərifəm ona. Gəh olur huş alım dimağından Ki başın bilməyə ayağından. Mən kiməm? - Həmdəmi-Cəmü-Cəmşid Saflıqda qərineyi-xurşid. Məhəki-cövhərim təmam əyap, Laleyi-kuhsari-hilmü vüqar. Bir binadır vücudi-şəri-bəşər, Sirri-təhqiqə olmağa məzhəp. Hər binadə ki, yaxşıdır bünyad, Ovu əfzunraq eylərəm abad. Hər binada ki, süstdür ərkan, Onu əslilə eylərəm viran. Bu səbəbdən mənə yetən əshab, Kimi xoş vəqtdip, kimisi xərab. Düşdü Davuddan zəmirimə zövq, Hüsni-avazə hasil etdim şövq. Ərz qıldım kəlimə supəti-hal, Rifqimi qıldı ümmətinə həlal. Qövmi-tərsayə mən tanıtdım rah, Getdilər iqtidai-Ruhullah. Mən həqiqətdə əhli-ürfanəm, Deməsinlər şəriki-şeytanəm. Adəmə səcdə qılmayıb şeytan, Tapdığında qürur ilə üsyan; Məndən olsaydı nəşəsi bir dəm, Min gəz eyləpdi səcdəyi-Adəm. Riqqətəfzayi-aşiqi-zarəm, Çöhrə-əfruzi-hüsni-dildarəm. Nəzəpi-aşiqü rüxi-məhbub, Biri talib durur, bipi mətlub. Hicp ilə müşkil ikən onlapa hal, Mən buraxdım arayə tərhi-vüsal. Gərçi düşmənliyimdə fitnəm çox, Dustluqda dəxi misalim yox. Hər nə dərd olsa, mən dəva verərəm, Təb güzgüsünə cili verərəm. Bir xirədmənd aliməm mahir, Batin əhvalin eylərəm zahir. Məktəbi-meykədəmdə şamü səhər Şərhi-təcrid oxup müdərrislər. Padşahları istəsəm asan Qılıram bir gəda ilə yeksan. Gər gədalari, istəsəm filhal Qılıram padişahi-bizərü mal. Mənəm ərbabi-pifəti-dərəcat, Baisi-xeyrü daxili-həsənat. Mənəm ol şəhryari-həft iqlim Ki mənə şahlar qılır təzim. Hər kim olsa, əyağimə baş urap, Mən gəlincə qamu ayağa durar. Cövhərimdir mənim müfərrihi-zat, Mənəm, əlqissə, mənşəi-həsənat. Həsənatimi ondan eylə qiyas Ki, demiş həq mənafeün-linnas. Vəsfi-zatimdə bir hekayət var, Guş gər tutsan eylərəm izhar. SİFATİ-MAHRUYİ-GÜLRÜXSAR Var idi Reydə bir xücəstəxisal, Mahtələt nigari-mişginxal. Meyi-ləli-ləbi nişatəfzay, Nüqli-göftari nəğzü bəzmaray. Meyə düşmüşdü əksi kimi, müdam Alıban müttəsil qədəhdən kam. Bir gün ol sərvqəddü gülrüxsar, Qıldı zöhhad məclisinə güzar. Gördü bir zahidi-pərişanhal, Keçmiş övqati zöhd ilən məhü sal, Bilməmiş kim, məzaqi-badə nədir, Xətti-mişkinü ruyi-sadə nədir. Xəlqə eylər hekayəti-məşhər, Sifəti-hurü cənnətü Kövsər. Növcəvan qıldı-meyli-Kövsərü hur, Dedi əcz ilə: - Ey xudayi-qəfur! Var ümmidim ki, əhli-cənnət olam, Mən dəxi müstəiddi-pəHmət olam. Qeybdən gəldi bip nidayi-lətif Qulağına ki: - Ey həpifi-zərif! Tanrı bip padişahi-adildip, Feyzi məcmui-xəlqə şamildir. Kərəmindən o qadiri-qəyyum, Eyləməz hiç kimsəni məhrum. Kimi dünyada şadiman eyləp, Kimi üqbada kamipan eyləp. Sən ki, dünyada əhli-işpətsən, Sakini-məsnədi-məsəppətsən, İçdigindip nişatilən meyi-saf, Kövsər ummaq degil sənə insaf. Qərəzin-Kövsər isə meydən keç, Yoxsa al nəqdi, nisyə istəmə heç. Badə məhpumi-abi-Kövsəp içər, Kimsə, Kövsəp demə mükəppəp içəp. Bu dəlil ilə Badə Kövsər imiş, Göp nə xoş nəsnəyə bəpabəp imiş, Bəng kimdip həpifi-Badə ola, Bəhs qılsa, həpamzadə ola. Cəddi-pakim həqiçün, ey Əsrap. Olmasın dərgəhimdə xidmətkar, Gəlib endipməsən ayağıma baş, Eyləsən aqibət mənimlə savaş, Qılmadan tipə puzgapını mən, Tutsam aram biqəpap olayın, Rəddi-dəpgahi-kipdgap olayın. SİFƏTİ-BƏZMİ-BƏNGİ-NAFƏRHƏNG Badə qılğac təmam göftarın, Buzə nəqşi-zəmir edib varın, Qıldı əzmi-rəhi-məhəlleyi-Bəng, Oluban qasidi-Meyi-gülrəng. - Bəng-xoşsirətü nikukirdar, Neçə həmdəmlər ilə fəsli-bahar, Bir əcəb mərğzar içində müdam Tutmuş idi nişatilən aram. Bərş idi həm Müfərrihü Əfyun, Hər bir rəylən bir Əflatun. Gəh düşüb elmi-şərdən göftar, Gah hikmət sözü olub təkrar. Gərm ikən bəhsi-elmü fəzlü kəmal, Mütəvatir olub cəvabü sual, Verdilər Bəng həzrətinə xəbər Ki, "durubdur qapında bir çakər, Der ki, Meydən gətirmişəm peyğam, İstərəm rüxsəti-ədayi-kəlam". Bəngdən püxsət eyləyib hasil, Buzeyi-ziştruyi-naqabil, Girdi ol bəzmi-xasə amanə, Başladı hərzə-hərzə əfsanə. Mey sözün dedi ol pəlidi-kərih, Bəlkə yüz nüktə həm məzidün-fih. DİDƏNİ-BUZƏ TƏNƏHA ƏZ BƏNG Bu xəbərlərdən oldu şeyda Bəng Buzəyə düşdü bimühaba Bəng. Başına çıxdı qəhrdən sevda, Buzəni qıldı tən ilə iyza: Key ğəlizü pəlidü nahəmvar. Gəndeyi-ziştü natəmam əyar. Sən qədimi mənim ənisim idin, Nə ənisim ki, kasəlisim idin Badənin xud səninlə yox meyli, Olsa ondan bəiddir xeyli. Sən nəsən ki səninlə yar olalar, Gizli işlər, də razidar olalar. Heyf, Mey həm əgərçi düşməndir Ki, rəfiqi bu nov kövdəndir. Layiq oldur səni məlamət edəm, Bu günü başına qiyamət edəm. Kövdənü əhməqü turuşrusən, Bədrəgü bədxisalü bədxusən Meyə oldun bu fitnədə ortaq, Sınacaqdır sənin başında çanaq. Fərz olubdur sənə cəfa qılmaq, Ağ ikən üzünü qara qılmaq. Haliya çün rəsulsən naçar, Sənə məndən rəva deyil azar. Mihmansan, bu gecə etgil xab, Verəyin sübh sözlərinə cavab. Bəzmi-Bəng içrə Buzə tutdu səbat, Bəng xüddami etdilər xədəmat. Buzə ol cəmə həmnişin oldu, Səd ilə nəhs həmqərin oldu. Məclisi-xas idivü cəmi-zərif, Məməni-pak idivü qövmi-şərif. Çün kədurət gedib səfa gəldi, Gərm olub mədə iştəha gəldi, Çəkdilər türfə-türfə maidələr, Öylə kim, şairi-əcəm söylər: "Hərçi əndişə dər güman avərd. Mətbəxi rəftü dər miyan avərd." Gah paludə gəldi, gəh həlva, Gəh müzəfər çəkildi, gəh buğra. Çünki çox gördü bəngiyanə təam, Püxtəlik qıldı Buzeyi-bədnam, Qalmadı qəltəbanın ol cuşi, Oldu göftari-Mey fəramuşi, Dedi: - Ey Bəng! Badədən keçdim, Getməzəm ol yanayə, and içdim. Mən sənino bir kəminə çakərinəm, Eşigində qulami-kəmtərinəm. Çoxdurur Badənin fəsadü şəri, Səndədir fəqrü məskənət əsəri. Buzə çün Bəngə oldu xidmətkar, Bəng feyzilə vaqifi-əsrar, Ol gecə Bəngü sairi-əshab, Qıldılar rahətü sürur ilə xab. Sübhdəm kim, sipehri-cami-xüram, Saçdı Bəng üstünə meyi-gülfam, Dürdsa təhnişin olu əxtər, Saf mey kimi çıxdı şöleyi-tər. Bəng fikrət dənizinə daldı, Ortaya tərhi-məşvərət saldı Ki: - Nədir çareyi-şərarəti-Mey, Necə təskin tapar hərarəti-Mey? DƏR NƏSİHƏT NÜMUDƏNİ-ƏFYUN Dedi Əfyun ki: Olmağıl qəmnak, Mənəm ol zəhr dəfinə tiryak. Qılayın gecələr yuxunu haram, Yeməyəm nəsnə, tutmayam aram, Edəyim zaye etdigi əməgin, Ağrıdıb həmnişinlərin yürəgin. * * * Bəngü-Badə (IV hissə) BƏRŞ HƏM MÜTTƏBE ŞÜDƏ ƏKNUN Bərşə çün düşdü söz, dedi: Ey Bəng! Onun ilə nə hasil eylər cəng? Nə rəva cəng oylə sərkəş ilə, Ələfi-xüşk netsin atəş ilə? Necə kim, mülkə ol verir rövnəq, Kimsə meyl eyləməz sənə mütləq. Sınmadan bu nizai tərk edəlim. Bütün ikən bu mülkdən gedəlim. PƏNDİ-MƏCUN BƏ GUŞİ-ƏSRARƏŞ Dedi Məcun ona ki: Ey əsrar. Nə həzimət, nə cəng eylə şiar. Layiq oldur onunla sülh edəsən, Gər tələb qılsa, yanına gedəsən. Eylə dəfinə məkr ilən tədbir, Safdildir, yeri mizacinə gir. Qafil etmə özün müdaradən, Hiylə yeyrək deyilmi qovğadan? BƏNG TƏDBİR KƏRDƏN İZHARƏŞ Qılmadı Bəng hiç qövli pəsənd, Gəlmədi hiç söz ona xürsənd. Dedi: - Mən həm rəsul göndərərəm, Sözlərinə cavab döndərərəm. Qılsa taət, riayətim görsün, Qılmaz olsa, siyasətim görsün. ZİKRİ-MƏCUNÜ DƏR RİSALƏTİ-U Ey Müfərrih, sənədir indi ümid, Olasan fəth qapusinə kilid. Səndədir hüsni-xülqü lütfi-əda, Çox görübsən məcalisi-hükəma. Səndə irfan cəvahiri çoxdur, Səndəki rütbə kimsədə yoxdur. Qərəzim olmağa sən eylə şitab, Sən mənə qövmsən, nə bu əshab. Var, məndən Meyə nəsihət qıl! Gər qəbul etməsə, fəzihət qıl! DƏR SİFATİ-MEYÜ ŞƏRARƏTİ-U Söylə: - Ey bihəyayi-bihudəgərd, Müfsidi-hər səlah olan namərd! Həmdəmin hər kim olsa leylü nəhar, Gah divanədir, gəhi bimar. Bu cahanda budur sənə təsir, Ol cahanda dəxi zəqumü səir. Sənsən ol rəhnümayi-əhli-əzab Ki, ayağın yetən yer oldu xərab. Məkrilən alın el evini yıxar, Bu fəsadın sağınma, başə çıxar. Ey bəsa əhli-təxtü sahibi-tac Ki, qılıbsan səfihü divanə. Qanda gəbr olsa, həmnişinindir, Bu səbəbdən ki, dini dinindir. Ulular səndən etməyə ikrah, Olur, əlbəttə, asiyi-dərgah, Sənsən olmuş müqəyyəd öz-özünə, Cüzvi işdən çıxarsan el üzünə. Kimə oldunsa məhrəmü yoldaş, Gizli sirrini qıldın ellərə faş. Əsərin düşsə hər yerə çoxü az, Qılmaz əhli-şəriət onda namaz. Çakərin oldu çəng, zar oldu, Damənin tutdu dürd, xar oldu. Tutdu bir ev himayətində hübab, Eylədin al ilə evini xərab. Şeyx Sənanə bir dəm oldun yar, Tərki-din etdi, bağladı zünnar. Həmzə tədbirin ilə qıldı əməl, Naqeyi-Salehə yetirdi xələl. Səndə yoxdur təriqeyi-cədü əb, Sən ədəbsizən, onlar əhdi-ədəb. Səndə yoxdur təbiəti-fərzənd, Sən münafiqsən, ol səadətmənd. Sirkə səndən dönəndə tapdı qəbul, Məclisi-əhli-şərə rahi-vüsul. Bisəbəb hərzə-hərzə qılma qəzəb, Şişəni çalma daşə, saxla ədəb. Bəs ki, əhli-xətasənü mürtəd, Qanda üz qoydun isə oldun rədd. Bəsi evlər xərabdır səndən, Açaram sirrini, tər olmaz isən, Dürd nisbət mükəddər olmaz isən. SİFƏTİ-BƏNG DƏR XƏYALATƏŞ Mənəm ol tiztəb, pakzəmir Ki, lətif etdi tiynətim təqdir. Məndədir şəkli-qübbeyi-xəzra, Əxtərim şahdanədən peyda. Şeyxlər eylər ehtiram mənə, Başları üzrədir məqam mənə. Cövhərim qədr ilə mükərrəmdir, Külli-tərkibə cüzi-əzəmdir. Fələki-əncümün mühəndisiyəm, Cümlə elm əhlinin müdərrisiyəm. Nola gəlsə mənə siğarü kibar, Almağa dərsi-Məxzənül-əsrar. Səbzeyi-busitani-idrakəm, Zövqbəxşi-zəmiri-ğəmnakəm. Xizr vaqif olub həqiqətimə, Girdi ol rütbə ilə kisvətimə. Mənə eldən dəyər təpancavü zur, Elə məndən yetər nişatü sürur. Künci-hər mədrəsə məqamımdır, Firqeyi-əhli-elm ramımdır. Şövkət əhlinə olmazam həmdəm, Çəkməzəm şiddəti-məşəqqətü qəm. Dövlətin çün məşəqqəti çoxdur, Dövlətim var ki, dövlətim yoxdur. Qanda bir müflisü qələndərə yar. Məndə yox Mey kimi məhəbbəti-şur, Dadlı sevməkdə olmuşam məşhur. Meydən imanda gəlmişəm əfzun, "İnnəməl-möminunə həlviyyun" Füqəra firqəsinə mən başəm, Müttəsil əhli-fəqrə yoldaşəm. Səndən olğac əsiri-dərd mizac, Sihhət üçün mənə olur möhtac. Qanda olsam müqərrəbü məhrəm, Onda olmaz nişani-qüssəvü qəm. Mənəm ayinədari-feyzi-əzəl, Surətim cəngü siyrətim seyğəl. Versəm ayineyi-zəmirə cila, Görünür onda cümleyi-əşya. Səbzxət dilbərəm, hicabım yox, Mənə aşiq yügüş, müqəyyəd çox. Munca fasiqlər içrə bibakəm, Tən edər xəlq, leyk mən pakəm. Mənə ariflərin iradəti var, Arif oldur ki, saxlaya əsrar. Ey bəsa binəvayi-müflisi-dun Ki, xəyal ilə eylərəm Qarun. Degiləm Badə kim, görüb atəş, Əksilə nəsnə məndənü çıxa qəş. Çəkmişəm şiddəti-hərarəti-nar, Çıxmışam xalisü tamam iyar. Aləmi bir xəyaldır dedilər, Etimadi-məhaldır dedilər, Qütbi-aləm bu gün mənəm məşhur Ki qılır min xəyal məndə zühur. Dərki-zatım sağınma asandır, Sirri-karimdə əql heyrandır. Bilməzəm qanda görmüşəm məktub, Öz sifatımda bir hekayəti-xub. DƏR SİFATİ-MÜRİDÜ HALATƏŞ Bəsrədə bir müridi-rövşəndil Bəngə olmuşdu ruzü şəb mail. Onu salmışdı nəşeyi-Əsrar Hər zaman bir xəyala leylü nəhar. Bildi pir ol müridin əfalın, Zövqi-Bəng ilə xoş keçən halın, Qıldın məmnu söhbətindən onu, Etdi məhrum həzrətindən onu. Bir gün ol namürad, xəstəcigər Saldı əcz ilə pir saru güzər. Dedi: - Ey hər kəmalə rahbərim, Ustadım, müəllimi-hünərim! Nə səbəbdən günahkar olubam, Nə günah eylədim ki, xar olubam! Piri-saleh müridə verdi cəvab Ki: - Mənə bu işində qılma itab. Derlər Əsrar ilən olubsan yar, Zövqi-Bəng ilə vaqifi-Əsrar. Saluban qəsri-asimanə kəmənd, Çox qılırsan təxəyyülati-bülənd. Göydədir müttəsil sənin seyrin, Sənə dərki qaçan yetər qeyrin. Kamilüs-seyr oldüğun bildim, Tərki-dərsü təəllümün qıldım. Bu dəlil ilə Bəng kamil imiş, Xəlqə ondan murad hasil imiş. ŞÜDƏNİ-MEY BECƏNG AMADƏ Eyləgəc Bəng sözlərini təmam, Qıldı Məcun risalətə iqdam. Leyk ta görməyə cəfayi-qədəh, Oxudu min kərə deayi-qədəh. Badeyi-ruhbəxşü canpərvər, Qalmış idi mükəddərü müztər İntizar içrə kim, qaçan Buzə Dönə bir daxi ol cigərsuzə, Qıla Bəngin hekayətin təqrir, Görələr bir ona görə tədbir. Dedilər: - Bəngə döndü Buzeyi-dun, Leyk gəldi risalətə Məcun. Şükr qıldı ki: - Nikbətim getdi, Dövltimdir ki, onu dur etdi. Meyə Məcnun verib xəbər varın, Sərbəsər zahir etdi əsrarın. Badənin hiddəti füzun oldu, Qəhrdən rəngi laləgun oldu. Yığdı yanına Badə əshabın. Cəm qıldı müsaf əsbabın. Dedi Məcunə: - İxtiyarın var, Xah get, xah bunda eylə qərar. Bildi Məcun ki, Bəng olu məğlub, Özünü qıldı Badəyə mənsub. Bəngdən keçdi, Badəxar oldu, Sahibi-izzü etibar oldu. BƏNG HƏM DƏR MÜQABİL İSTADƏ Bəng həm oldu haldən agah, Yığdı məqdur olduğunca sipah, Hər biri bir tərəfdə çəkdi səfi, Oldu rəngin-bisat hər tərəfi. ƏZMİ-MEYDAN NÜMUDƏNİ-ƏSRAR Əvvəl Əsrar girdi meydanə, Səhni-meydanda gəldi cövlanə, Başını açdıvü götürdü kötək, Girdi meydanə pəhlivanlar tək, Urdu ğayətdə pəhlivanlığa laf, İstədi pəhlivan kim, edə müsaf. GÖFTƏNİ-SÜLH NÜQLİ-XİDMƏTKAR Nüql gördü ki, ol iki bibak Qılmaq istər biri-birini həlak. Bildi kim, onlar ilə olsa cidal, Ayağ altında ol olur pamal. Bəng başına cizginib hər dəm Yalvarıb düşdü Mey ayağına həm Ki, məgər dəf ola təriqeyi-cəng, Nə Mey etdi sözün qəbul, nə Bəng. MƏN ŞON KƏRDƏNİ-MƏVİZ ƏZ CƏNG Var idi bir müdəbbir, adı Məviz, Vaqe ol əsrdə bir əhli-təmiz. Həm şərabın atası, qardaşı, Həm səfərlərdə Bəng yoldaşı. Şamdən qıldı sülh üçün ilğar, Qıldı onlara vəzlər təkrar. Olmadı vəzü pənd faidəmənd, Əhli-cəhlə nə sud vəzlə pənd? ŞÜDƏNİ-NÜQL DƏR MÜQABİLİ-BƏNG Nüql çıxdı onunla qılmağa cəng, Qıldı bir həmlədə şəhid onu Bəng. DƏR MÜSAF AMƏDƏN MƏVİZİ-TƏMİZ Etdi əzmi-müsafi-Bəng Məviz, Ol dəxi olmadı hərifi-sitiz. ƏZ PEYƏŞ HƏM KƏBABİ-ATƏŞİ-TİZ Ərseyi-rəzmi gərm qıldı Kəbab, Zərbinə ol dəxi gətirmədi tab. KƏRDƏNİ-BADƏ CƏNGRA MƏQDƏM Gördü Badə ki, ləşgəri bir-bir, Oldu ol nabəkar əlində əsir. Vermədi qeyrə cəng üçün rüxsət, Özünü çəkdi ortaya qeyrət Çün sipahilik içrə mahir idi, Ona tədbiri-cəng zahir idi. Bir neçə itrətini qoydu kəmin, Özü yalqız müsafə girdi həmin, Girdi meydanə, eylədi cövlan, Üzə çəkdi hübabdən qalxan. Bəng ilə çün müqabil oldu Şərab, Ləhzeyi qıldılar sualü cəvab. KƏRDƏNİ-BƏHS BƏNGÜ MEY BA HƏM Mey edir: - Mən nəbireyi-takəm! Bəng edir: - Sən pəlidü mən pakəm! Mey edir: - Mən nədimi-sultanəm! Bəng edir: - Mən bir əhli-irfanəm! Mey edir: - Hakimi-həvasəmü huş! Bəng edir: - Sufiyəm mən əzrəqpuş! Mey edir: - Mən şəfəq kimi aləm! Bəng edir: - Mən sipehr timsaləm! Mey edir: - Xoş mənimlədir aləm! Bəng edir: - Qütbi-aləməm mən həm! Mey edir: - Qəmli xəlqə qəmxarəm! Bəng edir: - Səncə mən dəxi varəm! Mey edir: - Mən çiraği-əncümənəm! Bəng edir: - Rəşgi-səbzeyi-çəmənəm! Mey edir: - Eşq piri-rahimdir. Bəng edir: - Ol mənim pənahimdir! Mey edir: - Növrəsi-cahansuzəm! Bəng edir: - Piri-danişamuzəm! Mey edir: - Eylərəm səni fani! Bəng edir: - Dinmə, həddini tani! Bəhs ilə olmadı çü qəti-niza, Fitnə sülhü səlahə qıldı vida. İbtida oldu çünki cəngü cədəl, Bir neçə həmlə oldu rəddü bədəl, Hiddəti-Bəng Meydən idi füzun, Bəng qüvvət tapıb, Mey oldu zəbun. Gördü çün dövlətində bimi-xələl, İstədi üzri-səyyiati-əməl. Nəzr edib eylədi xudayi güvah Kim, bu növbət bu düşmən olsa təbah Kimi tutdiysə eyləyə azad, Etməyə kimsənin fəsadını yad. Tapdı sail icabəti-məsul, Saf idi qəlbi, nəzri oldu qəbul. Çıxdı nagəh kəmindən ol ləşkər, Oldu Bəngin sipahi zirü zəbər. Buzəvü Bərşü Bəng əsir oldu, Kimi xürdü, kimi xəmir oldu, Badənin xatirinə yetdi səfa, Nəzr qılmışdı, nəzrə qıldı vəfa, Qıldı azad o dörd sərhəngi: Saqiyü Bərşü Buzəvü Bəngi. Hər birin qıldı ğir işə məmur, Aləmi etdi ədl ilə məmur. Aqibət Bəng edib əhanətə ar, Badənin xidmətindən etdi fərar. İmdi gəzdikdə qorxa-qorxa gəzər, Badə hər qanda görsə onu əzər. Özünü mütləq aşikar etməz, Mey olan yerlərə güzar etməz. TƏLƏBİ-MƏĞFİRƏT Zİ RƏBBİ ĞƏFUR Tövbə, ey girdigari-üzrpəzir. Sözlərimdən kim, etmişəm təqrir. Nitq verdin ki, vəsfi-zatın edəm, Şərhi-keyfiyyəti-sifatın edəm, Nə ki, övsafi-Mey qılıb əmda, Bəng vəsfində olayım guya. Allah-allah bu məhz isyandır, Ğayəti-küfrü eyni-küfrandır. Çün Füzulidürür mənim ləqəbim, Əcəb olmaz gər olmasa ədəbim. Var ümidim ki, üzrim ola qəbul, Olmaya böylə cürm ilə məsul. * * * == Yeddi cam == Həft cam Qəflət yuxusundan o zaman kim oyanıb mən, Söz bayrağı qaldırdım uzaq göylərə yerdən. Güldü nəzərimdə mənim hər elm və hikmət, Gəzdim yol alıb sənət ara xeyli imarət. Meyxanə kimi dəbdəbəli, sevgili mənzil, Həm piri-muğan tək üzü xoş mürşidi-kamil. Mən görmədim heç yerdə, şikayətlə dedim: – Dövr Neyçin bu qədər zülm edərək vermədədir cövr? Rəyi bəyənilmiş bir ağıllı, qoca İnsan, Müşkül işimi böylə açıb söylədi: – Ey can, Arzu kələfində vurulan bu düyün, əlbət, Əql üzrə doğub, dövrana, gəl, eyləmə töhmət. Gör əqd fəzasında neçə dürlü xəyal var, Bihudə və boşdur dediyim həm bu xəyallar. Əql ilə ələm, bil ki, əkizdir bu cahanda, Əqlin yoxalırsa, gedəcək ahü fəğan da. Meydən tələb eylə, məzədən istə dəva sən, Gəz badədə axtar həmişə, dərdə şəfa sən. Dövri-qədəh ilə dolanır, bil ki, bu aləm, Gəz dövri-qədəhdən tapasan şadlığı sən həm. Vurma yaralı qəlbinə dağ çərxi-fələkdən, Bu yeddi bağı seyr eləyib mey gülü dər sən. Səyyarələrin seyrinə baxdıqca tutulma, Ver könlünü bu yeddi dənə mey dolu cama! Şadlıq elə daim dolanıb nurlu Günəş tək, Bir həftə qızıl badədə öz zövqünü sən çək. Yekşənbə olunca o qədər iç ki, bu meydən, Ta huşə gəlib yeddicə gün məst olasan sən. Gər badə üçün yoxsa pulun söylə Günəş, Ay, Sındırsın haman qürsünü, versin sənə bir pay. Düşənbəni düşənbəyədək iç bu şərabı, Meydən elə cəm atəşini söndürən abı. Gər lazım isə məclisinə qənd, şəkər, sən Ay qürsünü sındırmağı, gəl, istə fələkdən. Öylə ki, seşənbə günü mey dəydi dodağə, Dövr etdir onu yeddicə gün salma ayağə. Gər zahid olan etsə sənə zərrə əziyyət, Sərxoş görünən Mərrixə qıl tezcə işarət. Çərşənbə günü, badə ilə üz-üzə gəlsən, Bir həftə onun dövrünü heç yığmagilən sən Qoy könül evi nura batıb həzz ilə dolsun, Qoy məclisinə peyki-Ütarid nədim olsun. Pəncşənbə günü öylə ki, aldın ələ camı, Bir həftə bu növ ilə keçir sübh ilə şamı. Gər məclisinə düşsə sənin başqa xəyallar, Huşyar görünən Bərcisə ver dürlü suallar. Cümə gününü sahibi-dillərlə bərabər, Mey iç gələcək cüməyədək böylə sərasər. Gər məclisinə lazım isə qəlbi açan saz, Et bircə işarətlə gözəl Zöhrəni rəqqas. Şənbə yetişincə o qədər iç ki, bayıl sən. Ta ki, gələcək şənbə günü bir də ayıl sən. Gər bir acıdan şübhələnib qorxuda qalsan, Peyki-Zühəli qapıda xidmətçi qoyarsan. Söz ver o gözəl Saqiyə öz eşqini saçsın, Könlüm üzünə bağlı olan yolları açsın. Alsın bu fəqirin yükünü dərdli dilindən, Qaldırsın ayağə, tutaraq meylə əlindən. Bir mey ki, ağıl mülkü üçün nurlu çıraqdır, Nəinki ağıl, şamü səhər ondan uzaqdır. Bir mey ki, şəriət oxusun onda nizamı, Bir mey ki, şəriət deməsin küfr-həramı. Piri-muğanın eşqi ilə Saqidən, ey can, Mən bağrı yanıq eylə ki, aldım ələ bir cam. Könlüm evi yüksəldi göyə, nəşəyə doldu, Ondan üzümə, mərifətə yol açıq oldu. Bomboş ürəyim oldu mənim sirlər ocağı, Allah kömək olsun sənə, ey sehrli Saqi! Mey vermək ilə qıflı açıb dərdli dilimdən, Sordun ki, sənə gizli qalan sirlər açım mən?! Öylə isə gəl indi məni-aşiqi mey ver, Doldur qədəhi, durma daha peydəri-pey ver. Ver səbi-məsani adına yeddidə gəl dur, Ver, ver ki, içim, qıyma mənə kasəni doldur. * * * Birinci camın keyfiyyəti Ey saqi, ey od məclisinin rəhbəri, tacı, Bir odlu su ki, onda olur dərdin əlacı. Ver bol-bol içim, qoyma məni atəşə həsrət, Onsuz da başım dərdli olub, çəkmiş əziyyət. Ver atəşə bənzər o suyun xoş əməlindən Içdikcə sənə gizli qalan sirlər açım mən. Mey ver ki, o xoş ətirlərin üstümə saçsın, Yüz arzu xəzinəm üzümə qapısın açsın. Bir mey ki, onun rəngi qızıl, qırmızı qandır, Bir mey ki, cahan içrə tamam müşkül açandır. Ver, ver mən içim, eylə məni qafil özündən, Qəmli işimi müşkülə salma, fəqirəm mən. Ol gün ki, əzəl camını mən xəstəyə verdin, Açdın dilimi, canlı bir İnsana çevirdin. Gün yetdi, zaman çatdı, ürək, dil səsi gəldi, Qondu başıma cami-əzəl nəşəsi gəldi. Indi gəl otur, dinlə məni, dinlə dərindən, Sirlər qapısın lay-lay açım dinlə, eşit sən! * * * Ney ilə söhbət Bir gün oturub başda fərəh, qəlbdə min raz, Meyli ürəyim Neylə məni eylədi dəmsaz. Sordum ona: “Ey qəm elinin taci-qüruri, Neyçin sarısan, anlat o qəlbindəki şuri?! Söylə, de görüm, ah, nə yanıq nalələrin var, Solğun yanağından tökülən jalələrin var!” Ney gizli olan sirrini, bax, böyləcə açdı, Qəlbindəki gövhərləri ətrafına saçdı. Ney söylədi: “Ey halımı məndən soran həmdəm! Ol dəm ki, ədəm idi yerim, bilməz idim qəm. Asudə gəzərdim, nə deyim çərxi-qəzayə, O öz həsədindən məni qərq etdi bəlayə. Gah tərpənişim yeldən olub, gülmüşəm hər vəqt, Bəzən də ki, atəşlər ilə eylədim ülfət. Bəzən ulu torpaqdan alıb nəşvü nümanı, Bəzən də sudan toplayaraq zövqü səfanı. Sərkəşliyimin bayrağını ərşə ucaltdım, Şadlıqlar içində göyərib, qol-budaq atdım, Tacir kimi tay bağlayaraq şaldan, ipəkdən, Mən sahibi-nemət kimi pul vermədim əldən. Məğrur elədi könlümü bu cahü cəlalım, Qaçdı, çox uzaq qaçdı bütün dərdü məlalım. Birdən bu qəza, çərxi dolanmış nə gətirdi, Aydın günümü qapqara bir şamə yetirdi. Dostlar dəyişib oldu mənə ən qatı düşman, Növrəstə gözəllər çəkilib getdi yanımdan. Əvvəlləri sevdalı küləklər yaman əsdi, Xain çıxarıq qollarımı, qəddimi kəsdi. Dostluq ətəyin toplayaraq çəkdi su məndən, Yüzlərcə zərər verdi o atəş, bunu bil sən. Aldı ürəyimdən bütün aramımı, torpaq, Getməkdə görüb istədi öz varını torpaq. Doldu acılarla ürəyim, söndü, qaraldı, Bax, böyləcə düşdüm, bədənim soldu, saraldı... Ancaq ki, dünən sübh çağı bostanda gəzirkən, Olduqca əcaib halı bir seyr elədim mən. Bir kəndli gəlib ordaca bir meynəni tutdu, Ondan şərab aldı, əvəzində verərək su. Meynə verilən bu suyu aldı və içən tək, Açdı sinəsin, söylədi: – Gəl qənd, şəkər çək! Qurtarmadı heç kəs dəyişən hadisələrdən, Bu çərxi-fələk hər kəsə bir oldu əzəldən, Hər kəs nə verib, itməyəcəkdir, qalacaqdır, Öz verdiyinin bəhrəsini tez alacaqdır. Bu dəhrdə almaq ilə vermək sözü, ey dil, Bir rəsmi-zaman oldu əzəldən bunu sən bil. Ol fikridəyəm ərz-niyaz günləri ruzgar, Versin o şeyi ki, yenə təkrar alacaqlar. Ahənglərim də bu işə yetmək üçündür, Bu fikrə, bu sevdaya şükür etmək üçündür. Zənn etdiyimin gərçi xilafı ola, ey can! Bihudə və boşdur o qədər qorxmuram ondan. Oddan, qara torpaq ilə həm ab-həvadən, Tapdım iki-üç gün göyərib nəşv-nüma mən, Verdiklərini sonra hamı qapdı apardı, Ancaq mənə o qaldı ki, əslimdə nə vardı. Neyçin saralım mən bu işin dərdü qəmindən?! Dünyaya gəlirkən nə gətirmişdim özüm mən?! Sən də, a Müğənni dilə gəl, könlümü, bir aç, Ney ilə bu ətrafı işıqlandır, alov saç! Çör-çöp kimi yandır məni bu atəşə, yandır! Könlüm evini şam kimi nurlandır, amandır! Qəm vermə Füzuliyə, düyün vurma dilindən, Qaytar o qərarı geri ki, aldın əlindən. Xoş məstlərin halına ki, şamü səhərlər Meyxanələrin küncünü asudə gəzərlər. Hər şeylərini vəqf edərək badəyə candan, Öz əllərini çəkdilər alver yaxasından. * * * İkinci camın keyfiyyəti Ver, Saqi, o Nuhun gəmisi rahəti-canı, Ver ki, məni qərq etdi bu qəm, dərd tufanı. Gül tək saralıb soldu həyatım acı qəmdən, Ver, ver ki, içim bəlkə tapım, Saqi, nicat mən! Ver, Saqi, ver ol zahir edən ism ilə zatı, Ver, ver o ağıl Xizri üçün abi-həyatı. Nəfsilə ölən gözlərimə nur tökülsün, Pəjmürdə düşən qönçələrim bir daha gülsün. Ver, Saqi, ver ol ayna kimi badeyi-canı, Bir badə ki, əks eyləyir o, cümlə cahanı. Ver, ver ki, içim, təşvişimi ta eləyim kəm. Ver, ver ki, görünsün gözümə büsbütün aləm. Agah elədin öylə ki, bu feyzi qədəhdən, Bu badə ilə nəşəmi artır, tamam et sən. İkinci qədəh ilə ürək qüvvət alıb ta İzhar eləsin hər şeyi batində nə varsa. * * * Dəf ilə söhbət Mən bir gecə olduqca gözəl bəzm düzəltdim, Şadlıq evini orda qurub bərqərar etdim. Güldürdüm o bəzmi, bəzədim sözlə, kababla, Nur verdim ona badə ilə, şamla, şərabla. Bu dairədə Dəf də durub tüğyan edirdi, Divanəyə bənzər köpürüb tufan edirdi. Sordum ona: "Ey qəddi bükülmüş qoca İnsan! Derlər ki, çıxıbsan hər ötən yaxşı-yamandan. Dostluqlar ilə dopdoludur dostluğun, ey can, Hər bir dəridən sonra da var bir dəri əlan. Vəcd gülşəninin yarpağısan, başqadır halın. Qəm-qüssə əlindən yaranıbdır bu zavalın. Hikmət kitabından yaranan bircə vərəqsən, Elm əhli, deyirlər ki, alır dərsini səndən. Artıq yetişib vəqti bizə göstər ədalər, Gəl ayna kimi dünyanı sən, əks elə, göstər. Incə danışıqla bizə hər sirri bəyan et, Bu fani həyatın açaraq əslini öyrət! Gəl! Gəl ki, Firidunların o şadlıq ilindən, Bu dövrə qalan bir dənəsən, dürdanəsən sən. Sök qəlbini, tök sirləri, et hər şeyi izhar, Söylə, de görək, bir harada qaldı o şahlar?! Noldu o Firidunü Keyin axırı, kamı, Kim saldı o Cəmşidin əlindən dolu camı?! Qəbrin evinə möhtac olub ömr edən onlar, Sülh eylədilər, ya ki, hələ davadadırlar?! Bu firqə içində de görüm qışmı, baharmı, Dostluq çiçəyi qönçələnib, yoxsa ki, xarmı?!" Dəf böylə cəvab verdi sanıb saydığım halə, Ondan sorulan gizli işə, sirli sualə: – Onlar, – dedi, – indi hamı asayişə yardır, Dünyanın işindən çox uzaq, ayrı – kənardır, Nə məmləkət üstündə çəkib dərd, olub xar, Nə heçliyə getməklərinə ağlayır onlar. Nə boş, havayı, bir həvəsə doğru gedirlər, İndi səni öz yanlarına dəvət edirlər. At boşluğa bu fani cahanı, daha bəsdir, Gəl çəkmə cahan qeydini çox, çünki əbəsdir. Artıq həzər et, rəxnə vurub sök bu həsari, Qoyma gözünü yolda, dağıt tök bu həsari. Bu fani cahan mülkünə göndərdi ki, onlar, Məndən eşidib öyrənəsən çoxlu yalanlar. Bu aləmə bağlı qalasan hər zaman, hər an Alsın səni ağuşinə bu şübhəli dövran… Meyvə gətirən bir ağacı kəsdilər onlar, Bir dairə kəsdi bu ağacdan iti minşar1. Atəşlər içində əridib daşları yeksər Hazırladılar boynum üçün dürlü pərəklər. Dilsiz başı onlar ayırıb öz bədənindən, Soydu dərisin taki bu gün hasil olum mən. Olduqca şərafətli, nəcabətli üç həmdəm, Bir ərrə, bir od, bir də qılıncdan yedilər qəm. Dəf şəklinə düşdüm qurtarıb taki bir axşam, Surətlə, gözəlliklə üzüm aldı bir itmam. Indisə yetən hər avara, hər bir ədəbsiz, Silləylə vurur şamü səhər, həm də səbəbsiz. Bir an bu zamanın olaraq dərdinə qafil, Bir mən tərəfə meyl elə, bari mənə ver dil! Bu xəznə, bu gövhər nə bilirsən ki, neyindir, Hardan düşünürsən ki, o rahətlik içindir. Dəhrin hər olan cövrünü, gəl, at ürəyindən, Öz qəlbinə, həm özgələrə vermə əzab sən. Sən də, a Müğənni, dilə gəl köhnə zamandan, Keçmiş olan-olmazdan elə bir bizə elan. Çərxi-fələyin silləsinin zərbi gücündən, Dəf tək soyulan min dəridən söylə, danış sən. Söylə o Füzuli ki, düşüb dərdə məlaldan, Birdəfəlik öz könlünü çəksin o mahaldan. Xoş ol kəsə ki, camı tutub qəlbinə həmdəm, Bilmir gecə-gündüz nədi, ya ki nədi dərd, qəm. Hər gün mey içib, zövqə batıb, məst düşübdür, Bilmir ki, bu aləm nədi, sərməst düşübdür. 1 Minşar – ərəbcə mişar deməkdir, şerin vəzni xatirinə işlənib. * * * Üçüncü camın keyfiyyəti Ey Saqi, əl at badəyə, ol cövhəri-meydən, Bir mey ki, onun arzusunu göylərə yerdən Cəmşidlər aparmış, ver içim, yüksəlim, ey cam, Ver, ver ki, odur, Saqi, könül mülkünə sultan! Ver ki, onu içdikcə olum bir ulu Cəmşid, Bir badə ki, şövq ilə yanır indi də Cəmşid. Ver, sinələri yandıran ol sağəri, Saqi! Ver, gülsün onun şövqü ilə könlüm otağı. Sərxoşluğa, ver, od vuraraq, yandıraraq mən, Atəşkədəlik qapısını çırpım ürəkdən. Gəl, Saqi, o reyhan qoxulu badəni doldur, Bir badə ki, keyfiyyəti-İnsanlığa yoldur. Ver, ver mən içim könlümə min dürlü şəfəq saç, Sirrin qapısın, gəl, üzümə bir də mənim aç! Vermə yaralı qəlbimə bundan belə zillət, Cam ilə, səbu ilə, tez ol, nəşəmi yüksəlt! Ver nitqim açılsın bu gələn cam ilə birdən, İçdikcə sənə təptəzə bir rəmz açım mən. * * * Tar və çəng ilə söhbət Məclis quraraq bir gecə bir eyş sayağı, Nur səpmiş idi hər tərəfə badə çırağı. Içdikcə başım qızdı, ürək zövq ilə doldu, Bir xeyli zaman Tar ilə Çəng həmdəmim oldu. Sordum ona: “Ey zari-zəbun, söylə, nə çarə, Neyçin yenə dağ-daş əridir səndəki nalə?” Tar öz-özünə qovrularaq sirr sapından, Açdı düyünü, söylədi: “Ey həmdəmim İnsan! Nemət verənim vardı mənim, bil ki, əzəllər, Bağlanmış idi qəlbinə qəlbimdəki tellər. Əl vurmuş idim eşqinə, eşqilə yanardım, Ehsan dənizində özümü qərq sanardım, Bu yolda deyildi mənə varlıq sözü heç yar, Lütfilə yarandım, alaraq qəlbimi onlar, Nemətdən uzaq tulladı, başlandı fərağım, Hicran qəmi oldu mənim ol qəmli çırağım. Düşdüm bir uçuq daş kimi, endim ucalıqdan, Çevrildi vüsal, gündüzüm oldu şəbi-hicran. Çərxin bu işindən olub avarə, yıxıldım, Dəhrin azarından ürəyim yandı, sıxıldım. Dönmüş fələyin qat-qat olan dərdi, bəlasi, Bu növ ilə zar etdi olub qəlbimə asi. Hər yüksəlişin dərdi həyatım boyu, ey dil, Mey tək, məzə tək etdi özümdən məni qafil. Keçmişki cəmiyyət daha heç düşmədi yadə, Əvvəlki həvalər uçaraq getdi də badə. Qəti-nəzər etdim o hala bir daha qəlbən, Sərriştəni bəlkə taparaq bir də tutum mən. Düz-doğruca bir məqsədə sahib olub ondan, Öz məqsədimi hasil edim taki uzaqdan. Lakin bu fərəh, zövq ümidsizliyə yetdi, Faniliyə düşdüm də ömür heçliyə getdi. Yüz xarlıq ilə birisi məni tutdu, apardı, Bu halsa bütün əqlimi, huşumu qopardı. Sandım aparırlar yenə də dərdə, bəlayə, Həsrət qoyacaqlar fərəhə, zövqə, səfayə. Bağlanmış apardı məni mənzilə bu İnsan, Tapşırdı da təliminə bir katibin əlan. Bu, bəxti cavan, qəddi bükük bircə qocaydı, Yaxşıyla yaman görmüş idi, fikri ucaydı. Enmiş görünürdü başı dəhrin əzabından, Fikrində idi öz işinin hər zaman, hər an. Görmüşdü mənim tək başı çox möhnəti-ruzgar, Ruzgarı da daim görünürdü gecə tək tar. Əhvali-qəm əyyamını biz öyrənərəkdən, Təhqiq elədik halımızı xeyli dərindən. Bu söylədiyim şəxs o şəxs idi, o candı Ki, xilqətimin tərpənişi onla yarandı. Bambaşqa olub il uzunu surəti-halı, Arxamca gəzib ta ki, tapa köhnə vüsalı. Bu dövrdə hər bir peşədən qafil olub mən, Sevdim onu ruhən, o da çün sevdi ürəkdən. Tapdım, mənə nemət verən ol İnsanı tapdım, Axır mənə nemət verən ol bir canı tapdım. Biz xeyli zaman qüssəli səhralara getdik, Şükra ki, yenə bir-birinin vəslinə yetdik. Bihudə, əbəs sanma mənim sözlərim, ey can. Sanma vururam mən sənə dəm, həm də yalandan. Bir də bu fəsad dünyanın ayini əzəldən, Ta axıradək bu cürədir, yaxşı düşün sən. Hal əhlinə məlum olan işdir bu bayaqdan, Ki vəsl sözü daima doğmuş o fəraqdan. Gər zülmi-fələk ayrı salırsa bu da yeydir, Bir gün gələcək onları birləşdirəcəkdir. Sən də, a Müğənni, eləmə qəlbini çox təng, Bas bağrına, bas qəlbinə, bərk tut ki, düşər çəng, Çox qəm yeyirəm, dada yetiş, nəşə ver, hal ver. Hicranımı al tulla, əvəz dadlı vüsal ver! Bir vəsl ilə nakam Füzuliyə fərəh saç, Canlandır ölən zövqünü, puç keyfini bir aç! Xoş, badə içən məst xərabatiyə, hər an, Badə aparıb əqlini, həm huşu başından, Bilmir ki, bu dünyada nədir möhnəti-hicran, Heç bir xəbəri yoxdu vüsal ayrılığından. * * * Dördüncü camın keyfiyyəti Gəl, Saqi, dər ol laləni ver nəşə bağından, Bir lalə ki, könlüm köz olub şövqü dağından. Ver, ver nə qədər sağdı canım, ver, bu çiçəklər Bir gün gələcək qəbrimin üstə bitəcəklər. Gəl, Saqi, ver ol badəni, ol qırmızı rəngi, Bir badə ki, ancaq o silir dildəki jəngi. Ver, ver ki, içim həddən aşan çoxlu qəmim var! Ver ki, bu fəna dəhrdə min bir ələmim var! Ver, Saqi, mərəz məlhəmni, dərdə dəvanı, Təşvişli ürəkçin yaranan yaxşı şəfanı. Ver, ver ki, içim, yandı könül, artdı kədər, qəm, Ver, Saqi ki, təşvişimə yoxdur mənim həmdəm. Artır ki, açılsın sifətim şövqü fərəhlə, Sonra oturub şövqü fərəflə məni dinlə. Dördüncü gələn zövq ilə ta bülbül olum mən, Qoy sirlərin izharı üçün bir dil olum mən. * * * Ud ilə söhbət Yüz nəşə ilə bir gecə bir bəzm düzəltdim, Mən bu işi bir hikmət üçün bərqərar etdim. Bir Ud sədası bu zaman qalxdı həvayə, Yandım, tütünüm çıxdı mənim övci-səmayə. Sordum ona: "Ey sirlər ilə eyləyən ülfət! Sirr xəzinəsinin xəznədarı, sahibi-nemət! Söylə, de görüm bir necə şeydir ki, cahanda, Sirr əhli də sənsən, bu hava ilə yanan da! Kimlər sənə öyrətdi bu atəşli nəvanı, Şahlıq ağacım yandı eşitcək bu havanı. Bu söhbəti gəl eylə mənə büsbütün izhar, Bu işlərinin pərdələrində, de, nə sir var. Ki, tazə havalar adına çox diribaşsan?! Candan xəbərin var belə cansız yaşayırkan! Bir parça ağacsan ki, havandır sarı tellər. Bir zərrə qığılcım onu atəşdə kül eylər! Fikrim budu gəl olsa idi dərdli fəğanın, Bu vəqtə kimi qalmaz idi zərrə nişanın, Qafilsən özündən ki, gülür daima halın, Asudədi qəlbin, ürəyin, yoxdu məlalın. Öz dərdini, öz arzun ilə söyləməyirsən, Dindirməsələr heç şeyi izhar eləmirsən". Mürvətli olan Ud eşidib söylədi: "Ey can, Heç bir xəbərim yoxdu sanıb saydığın haldan. Əzzəl günü ki, hazır olub çıxdım arayə, Ondan bəridir düşdü canım zövqü səfayə. Bu nəşə, bu zövq aldı təmamən məni məndən, Məstlik qapısın sındıraraq çıxdım o gündən. Heç bilmədim onlar mənə axır nələr etdi, Onlar məni neyçün və nədən ötrü düzəltdi. Məndən deyil, əlbət, bu doğan xəstə fəğanlar, Ustadıma sor şadlığımı eyləsin izhar. Bu qəlbi sökən dərdli həzin nəğmələrimçin, Ustadıma get söylə mənim mərhəba min-min. Təkcə mənə məxsus da deyil nəşəli hallar. Burdan pay umar bəzmdə huşsuz oturanlar. Onlar da gəzir bixəbər öz hali-qəmindən, Öz işlərimin axırını bilmirəm həm mən. Ancaq məni bu dünyada bir təkcə quran var, Yalnız tək onun çalması min nəqş edir izhar. Bu karxanada mən ilə sən alətik, ey dost. Sənətdən uzaq ayrı, kənar xilqətik, ey dost". Udun ulağın bur, a Müğənni, edib ülfət, Aşkar eləsin taki nədir əsl həqiqət. Bur, bur ki, uca səslə açıb dil bizə bir-bir, Öz zatü sifətini əyan eyləyəcəkdir! Gəl doğruluğu zahir elə indi məcazdan, Zənn etmə Füzuli açacaq sirləri əlan. Xoş ol kəsə ki, şamü səhər məst, düşüb əldən, Piri-muğana oldu mürid can ilə dildən. Sərməstliyindən tuta bilmir yer ayaği, Bilmir ki, piyalə nədi, ya hardadı Saqi. * * * Beşinci camın keyfiyyəti Ver, Saqi, o Kövsər qarışan mey dolu camdan Ol cam ki, behişt huriləri təşnədir ondan. Ver, Saqi, Əlinin quluyam, eşqə vəfadar, Bu çeşmədən onsuz da mənim cüzi payım var. Ver, Saqi, yetər, durma, Yəmən ləllərindən Ta nuş eləyim, sən də qopar əqlimi məndən! Al, al ki, əql sevdası divanəsər etdi, Al, əqlə olan hacətim artıq boşa getdi. Aşiq ürəyin əldə tutan, ver ki, bu camdır, Ver, ver ki, onun xasiyyəti sirlər açandır. Ver, bihuş olub, ta yıxılım qolların üstə, Ver, bihuş olub, sən də əvəz sirrimi istə. Ol lalə kimi rəngli küpün ağzını dur aç, Bu cam ilə gəl xəstə düşən ruhuma nur saç. Ver ki, bu camın qəlbə yatan nəşələrindən, Sirr xəznəsinin yollarını bir də açım mən. * * * Setar ilə söhbət Bir gün namaz üstündə durub qəlb ilə əlbir, Açmaqda idim sirlərimi Allaha bir-bir. Bəzən ayaq üstündə durub, gah əyilirdim, Gah səcdə qılıb göylərə bəzən çəkilirdim. Birdən bu ibadət ilə sərməst görünən mən, Qalxdıqda setarın səsinə tezcə yerimdən. Ol dəm ürəyimdən yoxalıb qaçdı da saat, Yırtıldı bu səsdən həya pərdəm mənim heyhat! Sordum ona: – Ey, dürlü sədalər verən iblis Kafər kimi gəl olmagilən odlara bais. Neyçin yaranıb tərpənişin qəlbə əziyyət, Yoxsa ki, xəyaldan çəkilib xofi-qiyamət. Şeytan kimi hiylə evinin gövhərisən sən, Min dürlü bəla xəznəsinin gövhərisən sən. Bir tordu sənin qolların üstündəki saplar, Bir tor ki, ömür bağçasının mürğünü ovlar. Yüz yerdən azı öz belini bağlamısan sən, Taət izini ta qapasan dildən, ürəkdən. Hansı sinəni gərçi o gövdən vətən etdi, O sinədən Allaha ibadət yoxa getdi. Bir barmağı ki, öz sinənə cəlb elədin sən, Asudəliyin təsbehini tulladı əldən. Gəl sən də mənim tək elə əndişə bu oddan, Et tövbə ki, qorxan çəkinər öz günahından. Bu dəm dilə gəldi o xəbər sahibi, Tənbur, Üz tutdu əzəl, sonra mənə söylədi: “ Bir dur! Gəl olma, – dedi, – gizli qalan pərdəni yırtan, Vurma üzümə, olsa da eybim, sən, ey İnsan. Bu yolda çox oldu mənə dost, həmnişin, həmdəm, Heç bir kişinin etirazından yemədim qəm. Bu günsə məni tullayaraq rədd eləyirsən, Yoxdursa köməkçin belə də eyləmə gəl sən. Dünyanın işindən xəbərin zərrəcə yoxdur, Xoşbəxt çox isə dünyada bədbəxt də çoxdur. Allahın o ehsan dənizi qüsl məkanı, Bir yer ki, o yer adlanılır əfv divanı. De, mən tək adamdan oraya tozmu qonar heç? O yerdə günah qəmləri çəkmək xatadır, keç!” Qafilmisən aya, o kərəm süfrələrindən? “O hər şeyi qavrar”, bunu dərk eylə dərindən Rəğbət elə Tənbura, Müğənni, gəl ürəkdən, Rəğbət açarilə ona da bir qapı aç sən Aç bir qapı ki, zahir olub nəşələr ondan, Qəlblər gülərək daim olar gül kimi xəndan Tərkində Füzuli bulunub qorxmaz əzabdan. Bu hali-büsatdan qoparar nəşələr hər an. Xoş ol kəsə ki, məst oyana qəbr otağından, Bihuş aparıb eyləyələr daxili-niyran. Bu zülm evinin qəmdən acı zülmü, əzabı, Xatırlada əhvalına min qətrə şərabı. * * * Altıncı camın keyfiyyəti Gəl, Saqi, mənə indisə ver bir iri gövhər, Ver bir iri gövhər ki, odur nəşəyə cövhər. Ver, ver ki, içim ta tutulum feyz ilə şövqə, Alsın məni məndən, tutaraq cismini zövqə. Ver, Saqi, o saf yaqut ilə dopdolu camı, Bir cam ki, tapar cümlə əqil onda nizamı. Ver, ver ki, bu tər ləl ilə ömrüm başa çatsın, Ver ki, saralan çöhrəmi al rənglə qızartsın. Bir mey ki, odur çarə tapan, son verən ahə, Bir mey ki, gəda içsə dönər ən ulu şahə. Ver mayeyi-izzət suyunu, ver ki, yazıq mən Şah zövqünü ta ki ayırım zövqi-gədadən. Ta qəlbimə mey zövq verib gözlərimə nur, Bir cam dəxi lütf elə, qıl məclisi pürşur. Altıncı qədəhdən qonaraq əqlə fərasət, Tapsın ürəyim halını izharə cəsarət. * * * Qanun ilə söhbət Bir gün gecə bir məclisimiz vardı ki, ondan, Çox-çox uzağa qaçmış idi, dərd, qəm, hicran. Xoş nəğmələr ilə edərək aləmi məmnun, Bir huri, mələk üzlü çalırdı iri Qanun. Sirr sandığ6 0 Tına xeyli onun oxşarı vardı. Qapısını əqil xəznədarı təkcə açardı, Bir lövh ki, basıb yar kimi öz bağrına bir baş, Işlərdi onun sinəsinə nəqşini nəqqaş. Həm bir gəmi ki, vardı içərisində gümüş, zər. Atmış yükünü sahilə coşqun, dəli yellər. Bir dərdli, həzin nəğmə eşitcək durub, ondan Sordum ki, de, ey nazlı mələk, işvəli canan! Eşqin çəmənindən nə gözəl qönçələr üzdün? Bu işvədə oldun bütün aşiqlərə üstün. Heyrətdəyəm, heyrətdəyəm ancaq sənə, çün sən Aşiq adama oxşamayırsan əməlindən. Aşiqlərin əhvalı budur: şamü səhərlər Onlar qəm əlindən acı göz yaşı tökərlər. Qorxaq kimi onlar qəm əlindən gülü xardır, Böyründəsə, yüzlərcə əzab, zülm oxu vardır. Onlar elə bir xəstə ki, yox dərdinə qəmxar, Tapşırdı təbib dəstinə öz canını onlar. Aylar ilə, illər ilə onlar çəkib hicran, Bir başqaca şey görmədilər vəslin adından. Çox-çox ucadır nisbətən aşiqlərə rütbən, Söylə, de görüm, yoxsa məgər ayrıdı şivən?! Cananənin aydın təbinin dilbərisən sən, Daim ona həmağuş olub birgə gəzirsən. Bir yastıq olubdur başına dost üzü hər an, Dostun üzünədir sifətin həm də ki, ey can, Aylı görə bilməm səni heç yar qucağından, Arzun, tələbin çünki çatır büsbütün ondan. Mümkündü səninçün gecə-gündüz yarı sevmək, Dildarın əlindən yapışıb qəlblə öpmək. De hansı səbəb saldı da bu rütbəyə böylə, Bu xəstəyə öz sirrini gəl doğruca söylə! Canana yetişmək yolunun sarbanı ol, gəl, Mərdanə iş öyrət bizə, dərd dərmanı ol, gəl! Qanun dedi: “Ey mən kimi süst rəyli İnsan, Mən çox demişəm sən sanayıb saydığın haldan, Bunlarla fəqət qalmadı razı mənə dost, yar, Aldanmadı bu hiylələrə, uymadı onlar. Rüsvayçılıq etdim özümü dərdə salıb mən, Məxfi işin üstündə bütün keçdim özümdən. Kim hər nə dedi mən qulaq asdım, qəbul etdim, Baş əydim ona, mən özümü adi qul etdim. Baxdım və göz oldum ki, qılıb dostuna hörmət, Huş əhli edə bəlkə mənə bircə nəsihət. Varkən deməyə məndə ağız, sakit olub mən, Bir kəlmə də söz söyləmədim heç kəsə qəlbən. Gər cismimi kəsdi bir adam çıxmadı qanım, Yüksəlmədi aləmlərə atəşli fəğanım. Əhli-dilə mən bağlayaraq bel, açaraq sər, Axtardım ürəklərdə səadət uzun illər. Bu növ ilə ta canı qəbul eylədi canan, Çatdım böyük ehsanlara, xələtlərə ondan, Öymə özünü, dost sənə ram olsun, amandır, Eşq əhli bu bir qayda ki, rüsvayi-cahandır. Sən də, a Müğənni, oxu, Qanundan al ibrət, Neyçin səni pul böylə əsir etdi, nə hacət?! Aşiqlik hara, pul hara, et bir bunu izhar?! Gəl qorxma pulun yoxluğuna, ağlama zinhar. Sən simü zər ilə görürəm zarsan, a fərsiz, Yansan da Füzuli kimi yan, atəşə zərsiz. Xoş ol kəsə ki, çıxmadı heç bir zaman haldan, Sağər kimi dörd bir tərəfə etmədi cövlan, Bir xılt kimi o, mey küpünün altına yatdı, O xılt kimi daim meyə doğru qədəm atdı. * * * Yeddinci camın keyfiyyəti Gəl, Saqi, ver ol qəndü şəkər zövqlü balı, Bir şey ki, açır qönçə kimi dərdi-vüsalı. Ver, ver mən içim, etmə məni bir daha təlxkam, Təlxkamlıq ilə saxlama cam tək məni sübh-şam. Saqi, o kəmal ilə dolu nəşə ki vardır, Bir nəşə ki, hal əhlinə, kamillərə yardır. Ver, ver ki, içim, uçsun uzaq dərdü məlalım, Bu cəhdlə artsın daha da əqlü kəmalım. Gəl, Saqi, o yaqut kimi xoş rəngli camdan, Namus şişəsiyçin əzəli bir daş olandan, Ver ki, üzümə zövqü şəfa nəqş eləsin qoy Bu könlümə namus ilə ar bəxş eləsin qoy. Artır daha da məstliyimi ta ki, içib mən, Yeddinci qədəh ilə olum qafil özümdən. Bu nəşə ilə mən keçirib zövqli hallar, Utanmayaraqdan eləyim halımı izhar. * * * Mütrüb ilə söhbət Bir yerdə idim bir gecə mən, Mütrüb olanda, Bir cənnətə çevrildi mənim məclisim onda. Sordum ona: – Ey, qəlbim açan həmdəmim İnsan, Qaldır göyə min nəşə duyaq bəlkə sazından. Mütrüb eşidib qalxdı, haman sazsız əliylə, Cismiylə, başiylə və o mənalı diliylə, Nitqiylə tutub qollarını bağladı sazın, Kəsdi yolunu, qarşısını saxladı sazın. – Bu rütbə nədir? Sordum ona, söylə bir, ey yar, Bir rütbə ki, zatında tapılmaz dolaşıqlar? Mütrüb dedi: – Ruhani olan feyzdi, feyzim, Nadanlıq olar, qeyrə könül vermə, nə lazım. Qeyri kəsə bu dəhrdə meyil etmə, ey İnsan. Dost sirrini dostun ürəyindən eşit hər an. Öz sirrini açma Neyə, saxla onu pünhan, Çün ağzı açıqdır, danışar hərzəvü hədyan. Dəfdən uzaq ol ki, işi ah ilə fəğandır, Bir sillə ilə hər şeyi dünyayə açandır. Öz sirrin ilə Çəngi dəxi eyləmə məhrəm, Çün kim qulağın bursa açıb söyləyəcək, həm. Öz sirrini Tənburə də gəl açma ki, səndən, Gəzli işini öyrənəcəkdir sənə düşmən. Qanundan uzaq gəz, ona sirr açma, kənar dur, Izhar eləməkçin çün onun yüz dili vardır. Bu firqə haram oldu bütün xalqa ki, onlar. Dünya bazarında hamı yolbilməz olurlar. Söylə, de görüm, mazidən heç bir xəbərin var, Ki, bir neçə rədd etdi əmanətləri ruzgar?! Çün cansız olanlar tuta bilməzlər əmanət, Ruzgar sənə tapşırdı ki, min dürlü xəyanət, Yad əldən onu qoruyasan ta uzun illər. Bir gün də gəlib səndən ala tapşıran əllər. Hər cansıza gəl sən eləmə sirrini izhar, Qorx ki, bu qəza, çərxi dolanmışda xilaf var! Hikmətlər açan nitqdən heç olma uzaq sən, İnsan bədənində budu can, çünki əzəldən. Huş əhli xəyal etdi ki, guya bu cahanda, Dinməz oturanlar ölü, can var danışanda. Bu dünyada yalnız qalacaqdır quru bir ad, Sən də elə söz söylə ki, daim olasan yad. İş vaxtı sən ol sözləri gəl eylə ki, təkrar, Təkrarı üçün tənə yeyib olmayasan xar. Öylə elə ki, başdan-ayağa sözün, əlbət Aydınlada bilsin bizə min dürlü şəriət. Qəlbində olan dinini gəl eyləmə izhar! Öz sözlərini daim nəql et açıq-aşkar. Hər vaxt, a Müğənni, ki əlin yetdi üsulə. Məclis bəzəyən ol o günü əhli-qəbulə. Qeyrilərin əhvalını vəsf etmə, uzaq qaç, Bir kəlmədə öz halınızı nəql edərək aç. Füzuli kimi mən də qalıb dəhrdə çun lal, Gəlmir hünərim nəql edib aşkar eləyim hal. Xoş ol kəsə hər yerdə mənim tək dolu camdan, Meydən, məzədən söhbət açar daim, hər an. Bir mey, məzə ki, hər kəsə ta ruzi-əzəldən, Keyfiyyəti məlumdur, heç düşmədi əldən. * * * == Qəzəllər == Aftabi-tələtin tutduqca övci-irtifa Aftabi-təl’ətin tutduqca övci-irtifa’, Qətli-əhli-eşqə tiği-qəmzədir ondan şüa’. Dəşt tutmaq adətin qoymuşdu Məcnun eşqdə, Şöhreyi-şəhr olmağın rəsmin mən etdim ixtira’. Zərq dəryasında bir xaşakdır kim, cizginir Sufiyi-şəyyad kim, dövran tutub eylər sima’. Keçdigim dünyavü üqbadən səninçün oldu faş, Doğru derlər: "küllü sirrin cavəzəl-isneyni şa’". Ol büti-sərkəş gəlir, salmış cəmalından niqab, Ey səlamət əl-firaq, ey əqlü iman, əlvida. Canü dil bir ömrdür tiğinçün eylərlər cədəl, Girmədən tiğin sənin ortayə, qət’ olmaz niza’. Ey Füzuli, axirət mülkünə lazımdır səfər, Böylə fariğ, təqvadən mühəyya qıl məta’. * * * Aldı gülzar içrə su əksi-üzari-alini Aldı gülzar içrə su əksi-üzari-alini, Çəkdi güllər surətin mənzur edib timsalini. Adın etmiş gün, alıb bir əks mirati-fələk, Sübh göstərdikdə sən rüxsari-fərrüxfalini. Şərhə bir gün qıldığın bidadi çəkməz həşrədək, Ol mələk kim, yazmaq istər nameyi-əmalini. Seyli-xun xalın xəyalilə pozub göz mərdümün, Mərdüm etmiş çeşmi-xunbarə xəyali-xalini. Mürği-dil qalmadı kim, seyd olmadı, ey şux çeşm, Sakin et pərvazdən şəhbazi-mişginbalini. Qoymadın bir kimsə cövrün çəkməyə, rəhm et dəmi, Mən qıl xunrizlikdən qəmzeyi-qəttalini. Qəm günü üstümdə səndən qeyri yox, ey dudi-ah! Lütf qıl, məndən götürmə sayeyi-iqbalini. Ey Füzuli, bəs ki, qəmnak oldu əhvalın sənin, Qəmdən ölsən, hiç kim sormaz dəxi əhvalini. * * * Arizin görsə fələk, mehr buraxmaz ayə Arizin görsə fələk, mehr buraxmaz ayə Zərrə, zərrə qılıb onu buraxar səhrayə. Surətin əksin alıb, bağə girər hərdəm su, Rəşkdən qan içirər bərgi-güli-rənayə. Yeridir əksinə ayinə dəmir bənd ursa, Nə üçün qarşı durur sən kimi bihəmtayə. Bulduğu yerdə həsəddən gün urar sayənə tiğ Ki, rəfiq olmaya sən mahi-mələksimayə. Oxa peykan dikilir qəmzən üçün peyvəstə Toxunur tənə oxu qaşın ucundan yayə. Ləli-nabın sifəti, şəhdi-müsəffadır, leyk Acı etmiş onu səfrayi-həsəd səhbayə. Yar meylin sənə salmazsa, Füzuli, nə əcəb, Necə meyl etmək olur sən kimi bir rüsvayə. * * * Bağə gir bülbülə ərzi-güli-rüxsar eylə Bağə gir bülbülə ərzi-güli-rüxsar eylə, Yıq gülün irzini bülbül gözünə xar eylə. Bağ şahidlərinə zülf ilə çeşmin göstər, Sünbülü dərhəm edib, nərgisi bimar eylə. Qönçəyə lafi-lətafətdə ağız açdırma, Ləhzə-ləhzə onu şərməndeyi-köftar eylə. Sərvə azadəlik ismilə yaraşmaz yürümək, Onu həm şiveyi-rəftarə giriftar eylə. Dari-dünyanı könül, cəhd qılıb tərk edə gör, Xabi-qəflətdə ikən özünü bidar eylə. A ciyər zəxmi, ağız açma xədəngin görübən, Yetənə razi-nihanım, yetər, izhar eylə. Kəs, Füzuli, təməin qeyr təmənnalərdən, Qanda olsan tələbi-dövləti-didar eylə. * * * Bağə girdim, səri-kuyin anıb əfğan etdim Bağə girdim, səri-kuyin anıb əfğan etdim, Gül görüb, yadın ilə çaki-giriban etdim. Baxuban nərgisə, əyyar gözün qıldım yad, Nərgisi naləvü əfğanıma heyran etdim. Qönçəvü lalə demə, dağ qarasın qoparıb, Alü alayə sarıb səbzədə pünhan etdim. Güli-tər üzrə düşən şəbnəmə düşdü nəzərim, Gözümü şövqi-cəmalında dürəfşan etdim. Bərgi-gül sanma ki, xunabə tökən dəmdə gözüm, Neçə yaprağə ciyər qanı silib, qan etdim. Görücək sünbülü, andım şikəni-kakilini, Sünbülü giryəvü ahilə pərişan etdim. Ey Füzuli, rəvişi-əql məlul etdi məni, Səhv qıldım ki, cünun dərdinə dərman etdim. * * * Bari-möhnətdən nihali-qamətin xəm olmasın Bari-möhnətdən nihali-qamətin xəm olmasın. Başımızdan sayeyi-sərvi-qədin kəm olmasın. Hasilim rüxsarü ləlü çeşmü qəmzən olmasa, Ömr bir an, bir nəfəs, bir ləhzə, bir dəm olmasın. Gərdi-rahin əzmi-gərdun etdi kim, bu qədr ilə Şöhreyi-aləm həmin İsayi-Məryəm olmasın. İltimas etdim səbadən tutiya çəkdirməyə, Ağlama, ey göz, qübari-dərgəhi nəm olmasın. Sən tək afət gəldiyin bilmişdi kim, həqdən mələk İltimas eylərdi kim, aləmdə Adəm olmasın. Der imiş zahid ki, olmaq eybdir rüsvayi-eşq, Bu sözü faş etməsin, rüsvayi-aləm olmasın. Ey Füzuli, zövqi-dərdi-eşqə nöqsan heyfdir, Ehtiyat et, pənbeyi-dağində mərhəm olmasın. * * * Batalı qanə oxun dideyi-giryan içrə Batalı qanə oxun dideyi-giryan içrə, Bir əlifdir sanasan kim, yazılar qan içrə. Yeridir, sineyi-suzanıma gülxən desələr, Bəs ki, yanmışdır oxun sineyi-suzan içrə. Canı tən içrə nə saxlardım əgər bilsə idim Ki, deyil gizli qəmi-ləli-ləbin can içrə. Ala gör oxlarını didələrimdən, ey dil, Heyfdir, olmaya nagəh itə müjgan içrə. Çak könlüm arasında yaraşır peykanın, İqdi-şəbnəm xoş olur qönçeyi-xəndan içrə. Qəddinə sərv demiş, qönçələrin tənindən Duramaz badi-səba hiç gülüstan içrə. Ey Füzuli, kimə suzi-dilimi şərh qılım, Yox mənim kimi yanan atəşi-hicran içrə. * * * Bəs ki, zəfi-ruzədən hər gün bulur təğyiri-hal Bəs ki, zə’fi-ruzədən hər gün bulur təğyiri-hal, Olacaqdır eyd üçün mahi-təmamim bir hilal. Qıldı mahi-ruzə xurşidimi gün-gündən zəif, Zərrə-zərrə ayə, san gün nuri eylər intiqal. Bir xəyal etmişmi zə’fi-ruzə yarı, bilməzəm, Yoqsa yarı görməyib, mən gördügümdür bir xəyal. Tuta bilsəydim, su içməzdim, qılırdım dəf’ini, Ruzənin kim, göz görə xurşidimə istər zəval. Ay tutulsun, ruzə əyyamında gün düşsün yerə Kim, bu ay, gündən bulubdur mehriban mahim məlal. Qanımı içmək dilər ol lə’li-meygun hər gecə, Ruzə tutmuş qaliba, iftar içün istər həlal. Yemək-içmək fikrin əhli-ruzədən kəs, ey günəş, Bir səvab et, sübhlər ta şam qıl ərzi-cəmal. Ruzə təklifin Füzulidən götür, ey möhtəsib, Natəvandır, onda bu təklifə yoxdur ehtimal. * * * Bəzmi-eşq içrə şərabımdır sirişki-laləgun Bəzmi-eşq içrə şərabımdır sirişki-laləgun, Qıldı qəm, qəddim büküb, cami-şərabım sərnigun. Hər tərəf pürxun əliflərdir çəkilmiş köksümə, Ya havadan mövc urur bağrımdakı dəryayi-xun. Artırır əyyami-hicranın sirişkim hiddətin, Müddəti-əyyam mey keyfiyyətin eylər füzun. Məskən etmiş yar mari-zülfü, çeşmim rəxnəsin, Pənd vermiş kim, onu, ondan çıxarmaz min füsun. Qəti-ülfət, qaliba, düşvardır kim, eyləmiş Nəqşi-Şirin ilə Fərhadı müqəyyəd Bisütun. Rişteyi-can eylədim peyvənd tari-zülfinə, Ah kim, çəkməkdə imdad eyləməz bəxti-zəbun. Ey Füzuli, mən məlamət gövhərinin gənciyəm, Əjdahadır kim, yatır çevrəmdə zənciri-cünun. * * * Bir qul oğılani könül mülkünə sultan etdim Bir qul oğılani könül mülkünə sultan etdim, Misr idi, padişəhin Yusifi-Kən’an etdim. Dil ki, bir dilbərə sərmənzil idi, ahim ilə Yelə verdim, adını təxti-Süleyman etdim. Eşq tərki, dilü candan görünürdü müşkil, Tərki-eşq eylə dedin, tərki-dilü can etdim. Can qəmin çəkmiş idi, var idi boynumda həqi Bu onun əcri idi kim, sənə qurban etdim. Rəhi-eşqin tutub, etdim qəmü dərdim dəf’in, Görə nə cəm’i bu təriq ilə pərişan etdim. Sənə tapşırdığm oxlarını yaqdın, ey dil, Zaye’ etdin nə qədər kim, sənə, ehsan etdim. Səbzə tək qıldı Füzuli, çıxarıb əşk əyan, Tən qübarində oxun hər necə pünhan etdim. * * * Canə basdım qönçəvəş peykanını, ey tazə gül Canə basdım qönçəvəş peykanını, ey tazə gül, Dözmək içün hicrinə düzdüm dəmirdən bir könül. Vəh nə sairsən ki, oddan su çıxardın, sudan od, Tərlədib rüxsarını gül-gül qılanda tabi-mül. Yandırıb əczayi-tərkibim, külüm verəsən yelə, Yox yolundan dönməgim, varım sənindir cüzvi küll. Mərdümi-çeşmim yığar navəklərin mümkün sanır Ol ağaclar birlə tutmaq əşk dəryasinə pül. Ey könül, lövhi-əməl nəqşi-bəqadən sadədir, Fani etmə ömrün ol sevdadə kim, baqi degül. Surətaray olma, təhsili-kəmali-mə’ni et Kim, bəhayim növ’ün etməz adəmi zərbəft çül. Nola dersəm qədr ilə əfzun Məsihadən səni, Yerü göy mizan olub fərq olmuş ağrdan yünül. Atəşi-dil öylə suzandır ki, basmaz hiç kim, Rəhm edib navəklərindən özgə zəxmim üzrə kül. Hasilin əvvəl qəmi-canandı axir təki-can, Bu imiş qismət, Füzuli, xah ağıla, xah gül. * * * Canlar verib, sənin kimi cananə yetmişəm Canlar verib, sənin kimi cananə yetmişəm, Rəhm eylə kim, yetincə sənə canə yetmişəm. Şükraneyi-vüsalinə can verdigim bu kim, Çox dərd çəkmişəm ki, bu dərmanə yetmişəm. Halım deyib, muradıma yetsəm əcəb degil, Bir bəndəyəm ki, dərgəhi-sultanə yetmişəm. Muri-mühəqqərəm ki, sərasimə çox gəzib, Nagah barigahi-Süleymanə yetmişəm. Bir bülbüləm ki, gülşən olubdur nişimənim, Ya tutiyəm ki, bir şəkəristanə yetmişəm. Dövri-fələk müyəssər edibdir muradımı, Guya ki, talibi-gühərəm, kanə yetmişəm. Miskin Füzuliyəm ki, sənə tutmuşam üzüm, Ya bir kəminə qətrə ki, ümmanə yetmişəm. * * * Can verir rayiheyi-türbəti-pakin, ey tak Can verir rayiheyi-türbəti-pakin, ey tak, Nəvvər-Əllahu ləkəl-əzrə, səq-Əllahu sərak. Hörmət etdin meyə, tə’zim ilə tutdun, saqi, Əzzəm-Əllahu ləkəl-əcrə ələllahi cəzak. Səri-kuyində qəribiz, bizə bir munis yox, Talə ma anəsənəl-qəlbu, cəəlnahu fədak. Səfheyi-dildə bulunmaz əsəri-surəti-qeyr, Hinə ma həllə, nəfil-ğeyrə ənil-qəlbi həvak. Rəhi-eşqində götür qeyrdən, ey dil, rəğıbət, Fəiza şi’tə rəfiqən, ələmül-eşqi kəfak. Xabi-qəflətdə, könül, vəsldən oldun məhrum, Fazə mən nalə ila vəslihi, ma xabə sivak. Ey Füzuli, nə bilir əhli-vərə’ mey zövqin, Ənkərəl-hikmətə mən laməkə cəhlən və nəhak. * * * Cismimi yandırma, rəhm et yaşimə, ey bağrı daş Cismimi yandırma, rəhm et yaşimə, ey bağrı daş! Ehtiyat et, yanmasın nagəh quru odunda yaş. Xoş keçər nəzzareyi-hüsnünlə ömrüm, var ümid Kim, edib məqbuli-dərgahın məni hüsni-məaş. Tövfi-kuyində ayaqdan başə irmiş bir mədəd, Nola gər qəddim büküb hərdəm, ayağm olsa baş. Fitnə yayın qurmağa atəşmi olmuş ehtiyac Kim, urarsan aləmə atəş, çatıb peyvəstə qaş. Ey hübabi-əşk, nayab et təni-üryanımı Kim, bu rüsva pərdəmi çak etdi, sirrim qıldı faş. Parə-parə könlümün suzi-dərunə tabı yox, Göz yolundan qətrə-qətrə qan olub, çıxsaydı kaş. Ey Füzuli, qərqi-xunab etdi göz mərdümlərin, Görəyim qüllabi-müjganə urulsun qanlı yaş. * * * Çərx hər ay başına salmış qaşından bir xəyal Çərx hər ay başına salmış qaşından bir xəyal, Bu cəhətdəndir hər ay başında olmaq bir hilal. Mahi-növ olmuş qaşın sevdasının sərgəştəsi, Şəhrdən şəhrə gəzər avarələr tək mahü sal. Etdigiçün hüsnünə qarşu kəmal izharı gün Bir gün olmaz kim, ona gərdun yetirməz bir zəval. Sübh qıldın cilvə, gün çəkdi özün bu guşəyə, Şam ərz etdin, rüxün şəm’i əritdi infial. Qılma gözdən çöhrəvü xalın nihan kim, qılmaya Dudi-ahim afitabi çöhreyi-gərdunə xal. Olmuyub məqbuli-xaki-dərgəhin mahi-təmam, Zə’fi-tale’ verdi gün-gündən ona təğyiri-hal. Ey Füzuli, mah nisbət məhv qıl varın təmam, Gər dilərsən bulmaq ol xurşid birlə ittisal. * * * Demiş hər qönçəyə aşiqligim razın səba derlər Demiş hər qönçəyə aşiqligim razın səba derlər, El ağızın tutmaq olmaz, qorxuram, ey gül, sana derlər. Əsiri-dərdi-eşqü məsti-cami-hüsn çox əmma Bizüz məşhur olan, Leyli sənə, Məcnun mana derlər. Sənin mehrü vəfa göstərdigin əğyarə çox gördüm, Qələtdir kim, səni bimehr oxurlar, bivəfa derlər. Sənə derlər büti-Çin, zülfünə zünnar söylərlər, Zəhi imanı yoxlar küff söylərlər, xəta derlər. Mənə derlərdi əvvəl: bir mələkdir sevdigin, hala Görənlər, mən fəqirə göydən enmiş bir bəla, derlər. Mərizi-eşq iqdi-zülfün eylər arizu, zira Müaliclər bu mühlik dərdə müşkildir dəva derlər. Füzuli, aşiqə onlar ki, derlər tərki-eşq eylə, Deməzlərmi xəta, təğyir qıl hökmi-qəza, derlər. * * * Ey könül, çox seyr qılma, günbədi-dəvvar tək Ey könül, çox seyr qılma, günbədi-dəvvar tək, Sakin olmaq seyrdən yey, nöqteyi-pərgar tək. Ün verir can riştəsi, xəm qamətimdən çəksəm ah, Yel dəgib çəng üstidə, avazə gəlmiş tar tək. Sinəmi ney oxların dəldi dəm urduqca könül, Ün verir hər bir dəlikdən nalə musiqar tək. Arizin üstə xəmi-zülfün anıb, dün ta səhər, Dolanırdım hər tərəf odlarə düşmüş mar tək. Cismi-zarım tiği-bidadindən oldu çak-çak, Tünd sudən rəxnələr peyda qılan divar tək. Bilməyib behbudimi cövründən etdim ictinab, Təlx şərbətlərdən ikrah eyləyən bimar tək. Xatirin cəm’ eylədin, əhli-vəfa könlün pozub, Bir imarət yapmağa min ev yıxan me’mar tək. Bibəqadır nəş’eyi-mey, zövqin etdim imtəhan, Hiç zövqi-baqi olmaz nəş’eyi-didar tək. Ey Füzuli, xatiri-əhli-səfa ayinədir, Çərx cövründən əsər, ayinədə jəngar tək. * * * Ey məh, mənimlə dustlərim düşmən eylədin Ey məh, mənimlə dustlərim düşmən eylədin, Düşmən həm eyləməz bu işi kim, sən eylədin. Peykanlarınla doldu tənim, afərin sənə Bidad çəkməyə tənimi ahən eylədin. Təhsin sənə ki, könlüm evin tirə qoymadın, Hər zəxmi-navəkin ona bir rövzən eylədin. Olsun ziyadə rif’ətin, ey ahi-atəşin, Möhnətsəramizi bu gecə rövşən eylədin. Əksilməsin təravətim, ey əşki-laləgun, Gül-gül damıb məqamımızı gülşən eylədin. Can çıxsa, mənzil etməyə ev tut hübabdən, Ey göz yaşı ki, qəsdi-binayi-tən eylədin. Mümkün degil, Füzuli, cahanda iqamətin, Bihudə sən bu mərhələdə məskən eylədin. * * * Ey xədəngi-qəminə sineyi-əhbab hədəf Ey xədəngi-qəminə sineyi-əhbab hədəf, Müntəzir xəncəri-müjganinə canlar səf-səf. Xaki-dərgahinə hər sübh sürər gün üzünü, Qaliba ondan ona hasil olubdur bu şərəf. Haşə lilləh ki, bu divaneyi-şövqi-xətinə Səbəbi-qeyd ola, zənciri-süturi-müshəf. Saldı dəryayə səba xəncəri-qəmzən vəhmin Ki, çıxarmayə dəxi gövhəri-nasüftə sədəf. Ey könül, aləmə aldanma, sənə rəng verir, Xakdir kim, onu gəh lə’l qılır, gah xəzəf. Bəzmi-Cəmşid fəna bulmaq ilə bildim kim, Dövr cövründən imiş, növheyi-ney, naleyi-dəf. Ey Füzuli, tələbi-rütbeyi-irfan eylə, Cəhl ilə hasili-övqati-şərif etmə tələf. * * * Əksi-rüxsarın ilə oldu müzəyyən mirat Əksi-rüxsarın ilə oldu müzəyyən mir’at, Bədəni-mürdəyə feyzi-nəzərin verdi həyat. Bənzədərdim qədi-mövzuninə fil-cümlə əgər, Can içində əlif etsəydi qəbuli-hərəkat. Xət bu məzmun ilədir tərfi-zənəxdanında Ki, bu zindanın əsirinə yox ümmidi-nəcat. Kakilin qıldı müqərrər mənə sərgəştəliyi, Deməsin kimsə ki, var gərdişi-gərdunə səbat. Qəmzə peykanin edər aşiqə çeşmin sədəqə, Öylə kim, mərdümi-mün’im verə möhtacə zəkat. Afərin cövhəri-məqbulinə kim, aləmdə Mümkün olmaz bu sifat ilə ki, sənsən bir zat. Ey Füzuli, vərə’ü zöhd ilə mö’tad oldun, Bilmədin halını, bihudə keçirdin ovqat. * * * Faş qıldın qəmim, ey dideyi-xunbar, mənim Faş qıldın qəmim, ey dideyi-xunbar, mənim! Eylədin mərdümə nəm olduğun izhar mənim. Dəhənin istərəm, ey eşq, yox et varlığm Ki, yox olmaqda bu gün bir qərəzim var mənim. Çıxmış əğyar ilə seyr etməyə ol mərdümi-çeşm, Bu əcəb, mərdümi çıxmış gözüm ağılar mənim. Bu təmənnadə ki, ol şəm’ ilə həmsöhbət olam, Dudi-ah etdi dünüm tək günümü tar mənim. Mövc ilə könlümü, ey əşk, qopar yanımdan, Nalə ilə başım ağrıtdı bu bimar mənim. Çıxmış ol şux bu gün tökməyə qanın görənin, Girmə ey göz, kərəm et, qanıma, zinhar mənim. Ey Füzuli, dərü divarə qəmim yazmaqdan Şahidi-hali-dilimdir dərü divar mənim. * * * Gəl, ey rahət sanan əsbab cəmin, qılma nadanlıq Gəl, ey rahət sanan əsbab cəm’in, qılma nadanlıq, Təriqi-fəqr tut kim, fəqr imiş aləmdə sultanlıq. Murad ər səltənətdən kami-dildir, nəfsə tabe’ sən, Nə hasil səltənət adilə qılmaq bəndəfərmanlıq. Pərişanlıqdan, ey xəlqi-cahan, siz cəm edin xatir Ki, mən cəm eylədim hər qanda vardır bir pərişanlıq. Nə tale’dir bu kim, aləmdə ağaz etmədim bir iş Kim, ol işdən sərəncam etmədim, hasil peşimanlıq. Mənə zülmi-sərih ol kafər eylər, kimsə mən’ etməz, Füzuli, küfr olurmu gər desəm yoxdur müsəlmanlıq? * * * Gərmdir şamü səhər mehrinlə çərxi-lacivərd Gərmdir şamü səhər mehrinlə çərxi-lacivərd, Gəh sirişki-al edər izharü gəh rüxsari-zərd. Sübhə bənzər aşiqi-sadiq, demən aləmdə kim, Bir nəfəs keçməz ki, çəkməz suzi-dildən ahi-sərd. Yaxşı sanma, ey könül, əhli-xirəd ətvarını, Olma qafil, eşq dərdindən, yaman olmaz bu dərd. Mümkün olduqca fələk mənsubəsindən qıl həzər, Nişə kim, xali degil bidad nəqşindən bu nərd. Zülməti-qəm iztirabin çəkməz ol azadə kim, Hər təəllüqdən ola xurşid tək aləmdə fərd. Ey Füzuli, kəsmə ol məhvəş vüsalindən ümid, Səbr qıl kim, dövr dövranı degil bihudəgərd. * * * Hiç sünbül sünbüli-zülfün kimi mişkin degil Hiç sünbül sünbüli-zülfün kimi mişkin degil, Nafeyi-Çini saçın tək derlər, əmma çin degil. Var gül bərgində həm əlhəq, nəzakət birlə rəng, Leyk, canpərvər ləbi-lə’lin kimi şirin degil. Mehriban derlər səni əğyarə, lakin mən ona Bavər etmən kim, sənə mehr eyləmək ayin degil. Xublər mehrabi-əbrusinə qılmazsan sücud, Dinini döndərgil, ey zahid, ki, yaxşı din degil. Ta Füzuli qamətü rüxsarına vermiş könül, Maili-sərvü həvaxahi-gülü nəsrin degil. * * * Hər hübabi-əşkimə bir əks salmış peykərim Hər hübabi-əşkimə bir əks salmış peykərim, Şahi-mülki-möhnətəm, tutmuş cahani ləşkərim. Əhli-qədrəm yanalı eşq oduna pərvanəvəş, Sürmeyi-çeşm eyləmişlər şəm’lər xakistərim. Cismimi yaqdınsa, pamal etmə könlümdən, saqın, Gülxənəm, əksik degil xakistərimdə əxgərim. Eşq sərgərdaniyəm, köksümdə min-min dağılər, Bir sipehri-sairəm, sabit cəmii-əxtərim. Çeşm tari-cismimə düzmüşdü əşkim gövhərin, Ah kim, çərx üzmüş ol tari, dağılmış gövhərim. Nola hər saət od üstündə durarsam dud tək, Udi-bəzmi-eşqəm, atəşdir büsatü bəstərim. Ey Füzuli, çox məlamətdən məni mən’ etmə kim, Mən nihali-gülşəni-dərdəm, məlamətdir bərim. * * * Həzər qıl ah odundan, cövrünü üşşaqə az eylə Həzər qıl ah odundan, cövrünü üşşaqə az eylə, Xəsü xaşaki yaqma, şö’ləsindən ehtiraz eylə! Sənəmlər səcdəsidir bizdə taət, Tanrıçün, zahid, Kimi görsən sən öz dinində, təklifi-nəmaz eylə! Həqiqət xəttini yazmaq dilərsən lövhi-zatında, Xətin gülrüxlərin mənzur tut, məşqi-məcaz eylə! Sənəmlər səngdillərdir eşitməzlər sözü, zahid, Yetər bihudə mən tək onlara ərzi-niyaz eylə! Sənin nazın görəndə əql qalmaz həsbətən lillah, Aman ver talibi-didarə, bir dəm, tərki-naz eylə! Yolunda intizari-məqdəminlə xak olan çoxdur, Xüram et bir qədəm, min xakisari sərfəraz eylə! Füzuli, canə tapşırdın xəyalın, şimdi rüsvasən, Sənə kim der ki, hər naməhrəmə ifşayi-raz eylə! * * * Hübabi-əşki-xunin cismimi eldən nihan etmiş Hübabi-əşki-xunin cismimi eldən nihan etmiş, Qəmi-eşqin məni-rüsvayi binamü nişan etmiş. Götürmüş xakdən tüğyani-əşkim xarü xaşaki, Başım üzrə məlamət quşlariçün aşiyan etmiş. Büküb möhnət yükündən qəddimi, çıxmış tənimdən can, Təvafi-kuyin etmək qəsdinə teyyi-məkan etmiş. Səninlə də’viyi-hüsn etdigiçün mülki-hüsn içrə, Fələk tə’zir edib Leylini rüsvayi-cəhan etmiş. Məgər tərkibi-Isa xaki-kuyi-dərgəhindəndir Ki, durmuş xakdən qədrilə əzmi-asiman etmiş. Gəzən peykanlarındır təndə, ya can bağinə eşqin Bəla sərçeşməsindən hər tərəf sular rəvan etmiş. Füzulidən mizacın münhərif gördüm bu gün yarın, Məgər fürsət bulub bir şəmmə halından bəyan etmiş? * * * Xəlqə ağızın sirrini hər dəm qılır izhar söz Xəlqə ağızın sirrini hər dəm qılır izhar söz, Bu nə sirdir kim, olur hər ləhzə yoxdan var söz. Artıran söz qədrini sidqilə qədrin artırar, Kim nə miqdar olsa, əhlin eylər ol miqdar söz. Ver sözə ehya ki, tutduqca səni xabi-əcəl, Edə hər saət səni ol uyqudan bidar söz. Bir nigari-ənbərinxətdir könüllər almağa, Göstərər hər dəm niqabi-qeybdən rüxsar söz. Xazini-gəncineyi-əsrardır, hər dəm çəkər Rişteyi-izharə min-min gövhəri-əsrar söz. Olmayan qəvvasi-bəhri-mə’rifət arif degil Kim, sədəf tərkibi-təndir, lö’löi-şəhvar-söz. Gər çox istərsən, Füzuli, izzətin, az et sözü Kim, çox olmaqdan qılıbdır çox əzizi xar söz. * * * Xəlqə xublardan vüsali-rahətəfzadır qərəz Xəlqə xublardan vüsali-rahətəfzadır qərəz, Aşiqə ancaq təsərrüfsüz təmaşadır qərəz. Zahida, tərk etmə şahidlər vüsali-rahətin, Gər ibadətdən həmin qilmanü huradır qərəz. Hurü kövsərdən ki, derlər rövzeyi-rizvanda var, Saqiyi-gülçöhrəvü cami-müsəffadır qərəz. Zövqsüz lazım çıxar dünyadan ol dünyapərəst Kim, ona dünyadan ancaq zövqi-dünyadır qərəz. Rahət olsaydı qərəz, dünyadə fəqr istərdi xəlq, Qaliba kim, xəlqə bir bihudə qovğadır qərəz. Arif ol, sövdayi-eşq inkarın etmə, ey həkim Kim, vücudi-xəlqdən ancaq bu sevdadır qərəz. Qıl Füzuli, tərk ibrami-təkəllüm kim, yetər, Surəti-halın, gər izhari-təmənnadır qərəz. * * * Xəm qədilə ağılaram ol türreyi-tərrarsız Xəm qədilə ağılaram ol türreyi-tərrarsız, Gərçi derlər çəngdən çıxmaz tərənnüm tarsız. Sineyi-çakimdən əksik etmə tiri-qəmzəni, Ey güli-rə’na, bilirsən kim, gül olmaz xarsız. Saxlamazdım navəkin gözdə, bəlasın çəkməsəm, Su verib ol nəxli bəslərdimmi olsa barsız? Yol azarsan zülməti-heyrətdə, ey dil, vaqif ol, Zinhar, ol kuyə varma ahi-atəşbarsız. Giryəyi-zar ilə xoşhaləm ki, bəhri-eşqdə, Əşksiz göz bir sədəfdir, lö’löi-şəhvarsız. Canə azari-xədəngin xoş gəlir, ey qaşı yay, Bir sifariş qıl ki, bizdən ötməsin azarsız. Zöhddən keçməz Füzuli, eyləməz tərki-riya, Pənd çox verdim, eşitməz arsızdır, arsız. * * * Xoş ol zaman ki, hərimi-vüsalə məhrəm idim Xoş ol zaman ki, hərimi-vüsalə məhrəm idim, Nə mübtəlayi-bəla, müğəyyədi-ğəm idim. Gəzərdim itlərin içrə fəzayi-kuyində, Yerim behişti-bərin idi, mən də bir adəm idim. Həmişə səcdəgahim xaki-asitanın idi, Bu etibar ilə bir sərbüləndi-aləm idim. Gədayi-kuyin idim, böylə zillətim yox idi, Səriri-səltənəti-qürbdə müəzzəm idim. Zaman-zaman əsəri-pərtövi-cəmalindən Müalici-dili-pürdərdü çeşmi-pürnəm idim. Ziyadə qəmzədəyəm hicr ilə, xoş ol günlər Ki, mən bu qəmzədəlikdən ziyadə xürrəm idim. Füzuli, olmaz imiş möhnəti-fərağə müfid, Bu zövqi-zikr ki, bir vəqt yarə həmdəm idim. * * * Ləbin rəşki mizacın təlx qıldı badeyi-nabın Ləbin rəşki mizacın təlx qıldı badeyi-nabın, Qaşın meyli üzini qiblədən döndərdi mehrabın. Girehlər oldu canım riştəsi təsbih tari tək, Mənə gör netdi axır arizuyi-zülfi-pürtabın. Ayağın tozuna üz sürməyə verməz səba rüxsət, Üzün yüz kərrə şəbnəm yumadan, gülbərgi-sirabın. Səba, ol zülf təprəndikcə təşvişim ziyad eylər, Saqın, təprətmə kim, bağrımdadır başı bu qüllabın. Dərü divarinə küstax üz sürmüş deyib, gərdun Üzini gecələr sürtər yerə ta sübh mehtabın. Məhəbbət zahir etmək cürminə, qan tökmək istərsən, Həbibim, bunca həm rəğıbət nədir zəcrinə əhbabın! Füzuli qəmzeyi-mərdümküşindən iltifat istər, Sanır kim, iltifatı rəhm olur qurbanə qəssabın. * * * Mənim kim, bir ləbi-xəndan üçün giryanlığm vardır Mənim kim, bir ləbi-xəndan üçün giryanlığm vardır, Pərişan türrələr dövründə sərgərdanlığm vardır. Yaşım təxti-rəvandır, taci-zərrin şö’leyi-ahim, Görün kim, dövləti-eşq ilə nə sultanlığm vardır? Yumulmaz əşk tüğyanından ansız çeşmi-xunbarım, Xəyali-surəti-cananə xoş heyranlığm vardır. Sirişkim gör, məni, ey əbr, özündən kəm xəyal etmə, Həvayi-eşq ilə min səncə əşkəfşanlığm vardır. Ləbin dövründə kim, insan olan can der ona mütləq Əgər abi-həyat etsəm tələb, heyvanlığm vardır. Füzuli cami-mey tərkin qılıb, zöhd ilə təqvadən Qamu danayə rövşəndir bu, kim, nadanlığm vardır. * * * Ol mah vüsalilə xoş et bir gecə halim Ol mah vüsalilə xoş et bir gecə halim, Ey əxtəri-tale’ qoma boynunda vəbalim! Fəryad ki, bər vermədi bidaddən özgə, Göz yaşı ilə bəslədigim türfə nihalim. Sınmış müjə tək, xəlq gözündən axıdır yaş, Nəzzareyi-zə’fi-bədəni-muymisalim. Ol şəm’ xəyalilə xoşam, ola ki, daim, Bu surət ilə cizginə fanusi-xəyalim. Suzandır odumdan tənimə sancılan oxlar, Pərvanəyəm, ey şəm’, tutuşmuş pərü balim. Saqi, qəmi-dövran ilə qayətdə məluləm, Bir cami-fərəhbəxş ilə dəf’ eylə məlalim. Lütf eylə, Füzuli, mənim əhvalımı ərz et Ol sərvə ki, söyləşməyə qalmadı məcalim. * * * Olmaz oldu görüb əhvalımı el xublara aşiq Olmaz oldu görüb əhvalımı el xublara aşiq, Eşq nəhyində bu rüsvalığ gör şər’ə müvafiq. Gəlir olsan, qılaram fərşi-rəhin pərdeyi-çeşm, Dəxi nəm var, əzizim, gözə qarşı sənə layiq? Gülüb açılmaq umulmaz dəhənindən, məgər oldur, Cüzv kim, ləyatəcəzza1 der ona əhli-dəqayiq. Bağrımın parələrin gözlərin asmış müjələrdən, Mərdümi-guşənişin, qandanü qandan bu əlayiq? Gecələr şəm’ yanar, əşk tökər sübh gəlincə, Can verir sübh gələn dəmdə, zəhi aşiqi-sadiq. Sibqət etmişdi cigər qanı, gözüm yaşına bir dəm, Eşq hökm etdi, yenə cari ola adəti-sabiq. Ey Füzuli, özünü guşənişin et xümi-mey tək, Ola nagəh olasan kaşifi-əsrari-həqayiq. * * * Rəhrövi-irfanə bəsdir sağərü saqi dəlil Rəhrövi-irfanə bəsdir sağərü saqi dəlil Kim, məhü xürşiddən bulmuş təmənnasın Xəlil. Olsa iste’dadi-arif qabili-idraki-vəhy, Əmri-həq irsalına hər zərrədir bir Cəbrəil. Hər kimin təqdirdən məqsudi öz qədrincədir, Əhli-eşq istər zülali-vəsl, zahid Səlsəbil. Cənnətə zahid bilir can vermədən yetməz, vəli, Canə qımaz, öz təmənnasındadır miskin bəxil. Ey qılan izhari-zillət, müjdeyi-izzət sənə Kim, bu dərgəhdə müqərrərdir əziz olmaq zəlil. Və’deyi-vəslin məni salmış xəyali-zülfünə Kim, dilər tuli-əməl sərmayeyi-əmri-təvil. Ey Füzuli, xublər zikri-cəmalilə xoşam, Şükr kim, kəsb etmişəm aləmdə bir zikri-cəmil. * * * Səbrim alıb fələk, mənə yüz min bəla verər Səbrim alıb fələk, mənə yüz min bəla verər, Az olsa bir məta’, ona el çox bəha verər. Düşdüm bəlayi-eşqə, xirədməndi-əsr ikən, El şimdi məndən aldığ pəndi mana verər. Sanmın əcəb, rütəb yerinə versə lə’li-tər Nəxli ki, qan yaşım ona nəşvü nəma verər. Xaki-dərindir ol ki, dünü gün səvab üçün, Həm ayə sürmə, həm günəşə tutiya verər. Qılmaz qəbul surəti-iqbal bunca kim, Ayineyi-vücuduma cövrin cila verər. Ney kimi cismim oldu oxundan dəlik-dəlik, Dəm urduğumca yerli-yerindən səda verər. Hər dərdsizdən umma, Füzuli, dəvayi-dərd, Səbr eylə, kim ki, dərd veribdir, dəva verər. * * * Səcdədir hər qanda bir büt görsəm, ayinim mənim Səcdədir hər qanda bir büt görsəm, ayinim mənim, Xah mö’min, xah kafər tut, budur dinim mənim. Bağiban, şümşadü nəsrinin mənə ərz etmə kim, Ol qədü rüxsardir şümşadü nəsrinim mənim. Xaki-dərgahin nəzərdən sürmə, ey seylabi-əşk, Qılma zaye’ sürmeyi-çeşmi-cəhanbinim mənim. Əşk mövci gəzdirir hər yan tənim xaşakini, Mümkün olmaz əşk təhrikilə təskinim mənim. Çarə umdum lə’li-şirinindən əşki-təlximə, Təlx göftar ilə aldın cani-şirinim mənim. Məndə sakin oldu dərdi-eşq Məcnundan keçib, Ondan artıqdır məgər eşq içrə təmkinim mənim? Ey Füzuli, hər yetən tə’n eylər oldu halimə, Bu yetər əhli-məlamət içrə təhsinim mənim. * * * Səgridir cilvəyə ol sərv səməndin yenəməz Səgridir cilvəyə ol sərv səməndin yenəməz, Kim onu görsə fəğan etməyə kəndin yenəməz. Gərçi şümşad lətafətdə çəkibdir gögə baş, Naz bəhsində onun sərvi-büləndin yenəməz. Eylə divanəligə düşdü könül kim, dildar Salsa gər boynuna həm zülfi-kəməndin yenəməz. Qaça bilməz dili-divanə saçın qeydindən, Netsin, ol vəhşi ayağındakı bəndin yenəməz. Edəməz mən’ Füzulini qədəhdən zahid, Hiç kim kuyi-xərabat ləvəndin yenəməz. * * * Sən üzündən aləmi rövşən qılıb saldın niqab Sən üzündən aləmi rövşən qılıb saldın niqab, Yazıya salsın bu gündən böylə nurin afitab. Sən nə nuri-paksən, ey məzhəri-sün’i-ilah, Kim, alır şəm’i-rüxündən nur mehrü mahitab. Əks ruyin suya salmış sayə, zülfün toprağa, Ənbər etmiş toprağın adın, suyun ismin gülab. Yeldə bulmuş buyi-zülfün, suda əksi-arizin Kim, yeli bağrına basıb, suya göz dikmiş hübab. Lə’lgun meydir əlində sağəri-simin ilə, Ya nigini-lə’ldir, rəşki-ləbindən oldu ab? Kilki-qüdrət lövhi-sinəmdə səni qılmış rəqəm, Eyləyib məhbublər məcmuəsindən intixab. Ey Füzuli, hər əməl qılsan xətadır, qeyri-eşq, Budurur mən bildigim, “vəllahü ə’ləm bis-səvab” * * * Sevmişəm Mən əzəldən nuri-paki Mustafanı sevmişəm, Şahı mərdan şiri yəzdan Mürtəzani sevmişəm. Yox mənim canımda qorxu atəşi niranidən, Şahi Həsən həm Hüseyni Kərbəlanı sevmişəm. Rəhnümadır cümleyi möminlərə Zeynül İbad, Baqiri, Cəfəri, Musani, Rizani sevmişəm. Həm Təqidir, həm Nəqidir, həm imami Əsgəri, Ey Füzuli sidq ilə Sahibi-Zamanı sevmişəm. * * * Şəmi-ruyin afitabi-aləmaradır sənin Şəm’i-ruyin afitabi-aləmaradır sənin, Nuri-həq xurşidi-rüxsarında peydadır sənin. Sənsən ol cövhər ki, dürci-mümkinat içrə bu gün, Mümkün olan eybdən zatın mübərradır sənin. Can verir lə’lin təmənnasında min abi-həyat, Feyzinə ləbtəşnə yüz Xizrü Məsihadır sənin. Sərvü gül nəzzarəsin neylər sənə heyran olan Kim, qədin sərvü rüxün gülbərgi-rə’nadır sənin. Razi-eşqin xəlqdən qılmaq nihan mümkün degil, Aşiqin ol vəchdən aləmdə rüsvadır sənin. Qıldı şövqün əşk qəvvası gözüm mərdümlərin, Ey düri-tər, mənzilin guya bir dəryadır sənin. Cümlə afaq əhldən çəkmiş təəllüq damənin, Ta Füzuli xəstəyə vəslin təmənnadır sənin. * * * Üzünü güzgüyə qeybətdə oxşadan qafil Üzünü güzgüyə qeybətdə oxşadan qafil, Toxunsa üz-üzə olmazmı ara yerdə xəcil. Buraq niqab ki, bilsin kəmali-sün’i görüb, Firiştə xilqəti-Adəmdə şübhəsin batil. Hədisi-vəhyvəşin zaye’ etmə əğyarə, Rəvamıdır, edəsən qədrin ayətin nazil. Hərimi-kuyini göstər nümunə, eylə səvab Kim, ola cənnət içün xəlq taətə mail. Səni qoyub, bütə eylər ibadətin kafir, Əzabi-duzəxə ol vəchdən olur qabil. Həkimə nəfyi-qiyamət xətasını bildir, Qiyam göstər ona, e’tiqadın et zail. Qərəz Füzuliyə ancaq əlində ölməkdir, Vəli məhaldır ol həm, sən olıcaq qatil. * * * Ta ki, taği-zərnigarın çərx viran eyləmiş Ta ki, taği-zərnigarın çərx viran eyləmiş, Xişti-zərrinin səba fərşi-gülüstan eyləmiş. Katibi-təqdir xətti-səbzə təhrir etməyə Lövhi-gülzari xəzan bərgi zərəfşan eyləmiş. Qət’ edib fəsli-xəzan abi-rəvan şirazəsin, Nüsxeyi-gülzarın övraqın pərişan eyləmiş. Dövr cövrün gör ki, nüzhətgahi-əhli-zövq ikən, Cuybari-gülşəni zənciri-zindan eyləmiş. Eyləmiş tədbiri-təşvişi-xəzan taracının Lalə, rəngin rəxtini dağ içrə pünhan elyəmiş. Ruzigarın tirə, bəxtin qarə, nitqin lal edib, Matəmi-gül bülbüli zağ ilə yeksan eyləmiş. Ey Füzuli, dəhr halın şaxi-güldən qıl qiyas Kim, verib əvvəl təcəmmül, sonra üryan eyləmiş. * * * Tənimdə zəxmi-tiğin çeşmi-xunəfşanə bənzətdim Tənimdə zəxmi-tiğin çeşmi-xunəfşanə bənzətdim, Oxun kim, səf-səf ətrafındadır, müjganə bənzətdim. Bəqayi-ruhimi bildim zülali-lə’li-nabindən, Həyatımdır dedim, bağrıma basdım, qanə bənzətdim. Sökülmüş köksümü kim, doludur qəmzən xəyalilə, Həramilər yatağ mənzili-viranə bənzətdim. Tənimdən incinib çıxmış rəvan can kimi peykanın, Neçük incinməsin, yetdikdə zövqün, canə bənzətdim. Gözümdə bəslənib, qiymət bulan peykanını gördüm, Sədəfdə gövhər olan qətreyi-baranə bənzətdim. Füzuli, öldürər hər dəm məni əhli-nəzər tə’ni Ki, neyçün yar lə’lin çeşmeyi-heyvanə bənzətdim. * * * Tərəşşüh qəbrimin daşından etmiş çeşmimin yaşi Tərəşşüh qəbrimin daşından etmiş çeşmimin yaşi, Xəyal eylər görən kim, lə’ldəndir qəbrimin daşi. Nə zibasən ki, surət bağılamaz təsviri-rüxsarın, Təhəyyür surət eylər, surətin çəkdikcə nəqqaşi. Nola girdabi-qəm dersə, dili-sərgəştə dünyayə, Sanır kim, cizginir aləm, kimin kim, cizginir başi. Sipehri-pürkəvakibdən degil dərdə dəva mümkün, Xəyal etmən verə tiryaki-zəhri-qəm, bu xəşxaşi. Bəqasi mümkün olmaz, olsa gər divari-ömründə Məhü xurşiddən xiştü bina, əflakdən kaşi. Verər əmvatə ehya badə, guya kim, çıxıb hər dün, Salır feyzi-Məsiha badəyə xümxanə xəffaşi. Füzulini rəhi-eşqində əşkü ah edər rüsva, Bəladır, hər kimin bir yolda qəmmaz olsa yoldaşi. * * * Var ümidim ki, görüb cövlanını olsam həlak Var ümidim ki, görüb cövlanını olsam həlak, Gərdi-nə’li-badpayin örtə cismim üzrə xak. Öldügüm mənzildə dəfnim qılmağa sanmın ləhəd, Yer görüb qürbətdə əhvalım, giriban etdi çak. Məst can verdim, məzarım üzrə tə’zim eyləyib, Qübbə yapıb daneyi-əngur, eyvan tutdu tak. Çün cəfa mö’tadiyəm, bilmən nədir mehrü vəfa, Bilməsə mehrü vəfa rəsmin cəfakarım, nə bak. Hər küdurətdən məni pak etdi seyli-xuni-dil, Şükr-lillah, atəşi-eşqin məni yandırdı pak. Ah, bilmən neyləyim, canımda rahət qalmadı, Gözlərim nəmnak, sinəm çak, könlüm dərdnak. Qeyr nəqşin məhv qılmışdır Füzuli sinədən, Ma ləhu fid-dəhri-mətlubün və məqsudun sivak. * * * Yar vəslin istəyən kəsmək gərək candan təmə Yar vəslin istəyən kəsmək gərək candan təmə’, Hər kişi kim vəsli-yar istər, kəsin ondan təmə’. Aruziyi-vəsli-canan, canə afətdir, könül, Ya tə’əllüq candan üz, ya vəsli-canandan təmə’. Çün mənə bir zərrə yox tabi-təmaşayi-cəmal, Mən kiməm, vəsl etmək ol xurşidi-rəxşandan təmə’. Aşiq oldur kim, təmənnayi-bəlayi-hicr edə, Yoxsa çoxdur mehr edən ol mahi-tabandan təmə’. Rişteyi-tuli-əməl dami-bəladır, neyləyim, Üzmək olmaz ol səri-zülfi-pərişandan təmə’. Arizin görmək həyatım tazə eylər, vəh nə eyb, Gər gəda vəchi-mə’aşın qılsa sultandan təmə’. Müttəsil hirman qılır hasil təmə’dən əhli-hirs, Türfə kim, artar ona gəldikcə hirmandan təmə’. İstər olsan həsrətü hirmanə hər dəm düşməmək, Kəs, Füzuli, dəhrdən ümmidü dövrandan təmə’. * * * Yüksəlir göylərə, ey mah, fəğanım sənsiz Yüksəlir göylərə, ey mah, fəğanım sənsiz, Nəyə lazımdı keçir ömrü zəmanım sənsiz. Dəyişir halımı hər anda qəmi-hicranın, Gəl deyim, gör necədir bu güzəranım sənsiz. Məndən ayrıldı hamı sən mənə etdikdə vida, Yox günahım ki, qala cismdə canım sənsiz. Ömrümün bəhrəsi bir şam kimi yanmaq oldu, Təngə gəldim bu həyatdan, yox amanım sənsiz. Düşməsin ta ki, şərər qəlbinə bir söhbətlə, Bağladı şiddəti-qəm indi zəbanım sənsiz. Bu ümid ilə ki, tapsın, gözəlim, səndən əsər, Yüyürür hər tərəfə əşki-rəvanım sənsiz. İndi rüsvalığımı təkcə Füzuli bilmir, Yayılıb aləmə bu eşqi-nihanım sənsiz. * * * Zəhi, cəvahiri-ehsani-amə mədəni-xas Zəhi, cəvahiri-ehsani-amə mə’dəni-xas, Düri-şəfa’ət üçün bəhri-rəhmətə qəvvas. Yetib hüzurinə me’rac vəqti qılmışlar, Qəmər hüsuli-məasir, Süheyl kəsbi-xəvas. Fələk həm ol gecə bulmuş səfa ki, sufi tək Qərar tutmayıb, olmuş o bəzmdə rəqqas. Rəhi-mütabi’ətindir təriqi-fövzü nəcat, Həvayi-mərhəmətindir ümidi-xeyrü xilas. Təfaxür eylə, Füzuli kim, ondan özgə degil Sana zəmanədə nəqşi-səhifeyi-ixlas. * * * == Qəsidələr == Həva ərayisi-gülzarə oldu çehrəgüşa Həva ərayisi-gülzarə oldu çehrəgüşa, Bahar gülşənə geydirdi hülleyi-xəzra. Çəmən əyalətinə oldu nəsb xosrov gül, Həvayə əbrsifət hökmün etməyə icra. Yazıldı səbzeyi-novxizdən xəti-ehkam, Çəkildi sayeyi-mətbu’i-sərvdən tuğra. Səriri-abi-rəvanü səfiri-mürği-çəmən Nükati-təhniyeyi-məqdəm etdilər inşa. Zəbani-susəni-azadü səbzeyi-novxiz Sənayi-rif’əti-iclalə oldular guya. Şəqayiq alnı zəminbusdən olub məcruh, Bənövşə qaməti oldu təvazö’ ilə düta. Mürəttəb eylədi bir bəzm gülşən içrə bahar Ki, verdi zövqi-tamaşası nəş’əyi-səhba. Ənadil etdi bəyani-məratibi-nəğəmat, Qumari oldu təranəkəşü sürudsəra. Sədayi-mürğ buraxdı büzürgü kuçikə şövq, Sürudi-ab ilə üşşaqə hasil oldu nəva. Bilindi qönçədə gül bərgi zahir olmaq ilə Ki, qönçə başinə yağdırdı jalə səngi-cəfa. Cərahət olmasa ə’zadə zahir olmaz qan, Tərəşşöh eyləməz əlbəttə sınmadan mina. Hümayvəş vərəqi-yasəminü bərgi-səmən Uçub həvayə gülüstanə düşdü zilli-hüma. Bahar taciri Misri-çəmən qənilərinə, Buraqdı Yusifi-gül ərz eyləyib qovğa. Bu zövq saldı Züleyxayi-laləyə bir şövq Ki, lə’lü müşk töküb, verdi ağırınca bəha. Hədiqə təxteyi-tə’lim olub rəyahindən, Yazıldı möhməlü mö’cəm ona hürufi-həca. Müzəyyən eylədi övraqi-laləyi şəbnəm, Hürufi-lalədə olmaz əgərçi nöqtə rəva. Götürdü şəbnəm əzhardən hərarəti-mehr, Şükufə nöqtələrin gərçi hökm edər imla. Dəbiri-bad verib tifli-əndəlibə səbəq, Götürdü çöhreyi-əzhardən niqabi-xəfa. Qamu dirəxt bulub rəf’i-istiqaməti-hal, Şükufə həmli ilə kəsr buldular, illa Nihali-bibədəli-sərv kim, qalıb mənsub, Səbati-hal ilə onlardan oldu müstəsna. Sədayi-seyl çəkər məddi-müttəsil, yə’ni Ki, məddi-müttəsil ilə olur, qiraəti-ma. Göründü hey’əti-abi-rəvanda şəkli-hübab, Sübutə yetdi səbati-nücumü seyri-səma. Xütuti-müxtəlifü müstəqimi ənharın Çəməndə saldı zəvayayi-gunagun bina. Riayəti-türüqi-müstəqimdən, necə kim, Olur hüsul məqamati-cənnətül-mə’va. Həvayi-bağidən etdim bu hikməti mə’lum Ki, e’tidaldədir sihhəti-həvasü qüva. Fəzayi-gülşəni əhzar ilə görüb məmlu, Yəqinim oldu ki, mümkün degil vücudə xəla. Nəzərdə olmaq ilə sübhü şam, qönçəvü gül Bədihi oldu kəmal əhlinə hüsuli-səfa. Nəticə salibə olmaq xilafi-adətdir, Olunca mövcibi-süğrayə müttəfiq kübra. Zəmiri-gülbünə gül rəngi saldı atəşi-bim Ki, hümrə qanə olur nəfs evində rahnüma. Gül atəş üzrə qılır iqdi-zöhreyi-şəbnəm, Tədarüki-qəmərü şəms edər səbahü məsa. Bu kimiya səbəbindən əcəbmidir olsa, Əlində daneyi-ərzən məsabəsində tila. Şükufə siminə fərz eylədi xüruci-zəkat, Mədari-hövlü büluği-nisabi-istinma. Hüquq dəf’i üçün əğniyayi-əşcarə, Səhayifi-çəmən oldu əyadiyi-füqəra. Bəhardən təni-gülbündə eyləyib həyəcan, Hərarəti-dəməvi qıldı ğüddələr peyda. Boyandı qanı ilə səfheyi-çəmən gül-gül, Məgər ki, fəsdinə hökm eyləmiş təbibi-həva. Hibali-sehrə dönüb cünbüşi-cədavili-ab, Kəlimi-sərv ona əksdən buraxdı əsa. Olub tərənnümi-bülbül əzayimi-təsxir, Çəmən pərilərinə lazım oldu ərzi-liqa. Büsati-gülşənə dün eylədim güzər ki, dəmi Qılam nəzareyi-asari-qüdrəti-mövla. Əcəb niza’də gördüm çəmən zəriflərini, Təəssüb ilə qamu saliki-təriqi-xəta. Qamu güman ilə müstəd’iyi-təriqi-nəcat Vəli, qamusuna batil dəlili-istid’a. Salıb şükufə məbadi sünufə əşcari, Qılırdı bəhs ki, caiz təəddüdi-qüdəma. Verib təsəlsülə qüvvət təbiəti-kəci-ab, Olurdu nafiyi-isbati-illəti-ula. Xəyali-məhz sanıb kainatı nərgisi-məst, Qılırdı cəhl ilə nəfyi-həqayiqi-əşya. Edirdi bülbüli-kafirnihad səcdeyi-gül, Təəbbüdi-sənəm ilə tutub nəcati rica. Nəsim vaqif olub bu fəsadı mən’ etdi Ki, ey güruhi-pərişan, tutun təriqi-hüda! Bu karixanə bir ustaddan degil xali, Gərək bu qüdrətə, əlbəttə, qadirü dana. Qılır dəlaləti-illət vücudi-hər mövcud Vəli, nə sud ki, sahibnəzər deyil ə’ma. Mükəvvinatə hüdus ol qədimdəndir kim, Kəmali-zatinə mümkün degil qəbuli-fəna. Qədirü müqtədirü qadirü müqəddirü həyy, Əlimü alimü əllamü ə’ləmü ə’la. Zəhi təkəvvüni-kamil ki, qüdrətindəndir, Pəriliqalərə lütfi-tənasübi-ə’za. Məlahəti-ləbi-meygunü ləhceyi-şirin, Nəzakəti-qədi-mövzunü çöhreyi-ziyba; Səfayi-cismi-lətifü qəbuli-cövhəri-pak, Lətafəti-xəti-mişkinü zülfi-ənbərsa. Kəmali-qüdrəti-elminədir şəvahidi-ədl, Üqudi-silsileyi-karixaneyi-dünya. Bəsaitə şərəfi-məhrəmiyyəti-vəhdət, Mürəkkəbatə qəbuli-tərəkkübi-əcza. Həvayi-məkrəmətindən qəbuli-feyz qılıb Mürəbbiyi-çəmən olmuş bəhari-ruhəfza. Nəsibi-mərhəmətindən alıb ifadeyi-cud, Cahanı rəşki-cinan eyləmiş nəsimi-səba. Səfayi-lütfi-əmimi nüfuz edib, qılmış, Mizaci-namiyəyi müstəiddi-nəşvü nəma. Fəzayi-gülşəni-lütfi mərabei-əhbab, Hədaiqi-rəhi-qəhri məhaliki-ə’da. Sühayə lütfi əgər qılsa zərrəpərvərlik, Yetər məqami-müsavati-afitabə süha. Vər olsa qəhrinə məzhər ənasirü əflak, Nikah əqdin üzər ümməhatdan aba. Hesabi-rizqini qılmış təmamiyi-bəşərin, Hənuz Adəmə peyvənd qılmadan Həvva. Bəyani-halinə yetmiş cəmi’i-məxluqin Hənuz pərdəyə ə’yani çəkmədən əsma. Kəmali-tərbiyəti növki-xarə vermiş rəng, Lətif edib, ləqəbin eyləmiş güli-rə’na. Gül atəşin bir ovuc xaki-rəhgüzarə salıb, Kül eyləyib qomuş adını bülbüli-şeyda. Türabi-dərgəhinə ittisal şövqi ilə Kəfi-təzərrö’i dəryadə daməni-səhra. Ziyarəti-hərəmin qılmamaq cəzası üçün Həvalə xəncəri-seylabə sineyi-dərya. Cəmii-vəqt şəfaxaneyi-ətasından, Cəmii-xəlqə müyəssər, cəmii-dərdə dəva. Rümuzi-hikmətin eylər bəyan məratib ilə, Cəmii-hali-bəşər, xah fəqrü xah qina. Mərizi-arizeyi-nəqsdir, nüfus tamam, Kiminə faidə pərhiz edər, kiminə qida. Şərif zatlərə övci-imtəhanından, Vəsileyi-şərəfi-qürb olur nüzuli-bəla. Xəsis nəfslərə gənci-iltifatından, Məzidi-illəti-idbar olur vüfuri-əta. Dəlili-zilləti-üsyandır təərrüzi-hal, Təriqi-hüsni-rizasi cəmii-halə riza. Zəhi kərəm ki, nəzər qılmayıb ədavətinə, Müyəssər eyləmiş iblisə e’tibari-bəqa. Zəhi kərim ki, ifrati-lütf ehsani Məsihi eylədi mehrabi-səcdeyi-tərsa. Fəqiri-dərgəhinə ləzzəti-rizası ilə Təəllüqati-təriqi-fənadən istiğna. Əsiri-möhnəti-eşqinə zövqü şövqi ilə Xilafi-qaidə meyli-təbibü zikri-şəfa. Zəhi həqiqəti-zatında lafi-əql cünun, Qapın məqami-müsavati-padişahü gəda. Nəimi-ləmyəzəli onda kim, sənə vasil, Müəzzəbi-əbədi ol ki, səndən ola cüda. Təvafi-Kə’beyi-vəslin təhəssürilə müdam, Sürudi-seylə səfirü xüruşi-rə’də səda. Mühəymina, səməda! Bəndeyi-siyəhruyəm, Səhifeyi-əməlim mə’siyət xətilə qəra. Tərəhhüm et ki, məni qaməti-şikəstə ilə Bənövşeyi-çəməni-dərd qıldı bari’-ina. Nihali-gülşəni-dərdəm ki, su yerinə verər Mənə həmişə cigər qani bağibani-qəza. Diriğü dərd ki, əncamə yetdi ömr, hənuz Xərabi-badeyi-zərqəm, əsiri-dami-həva. Əzabi-ruzi-cəza vəhmi ilə şamü səhər, Bir iztirabü əzab içrəyəm məni-rüsva Kim, ol əzabi məgər iqtizayi-ədl verə Əzabi-ruzi-cəza münkirinə ruzi-cəza. Əgərçi qüssə dutar rüzi şəb giribanım, Əlimdən eyləmən ümmid damənini rəha. Müqimi-hücreyi-şövqəm fəzayi-qürbündən, Həmişə səm’i-ümidimdə iştiyaqi-səda. Ki, ey fəqir, hərimi-vüsalə bismillah, Təəllül etmə ki, dəmdir əmanət ola əda. Səhabi-feyz əməl gülşənin qılıb siyrab, Güli-murad açılıb ola müstəcab dua. Ümid var ki, ayineyi-zəmirimdən Həmişə seyqəli-ehsanın ola jəngzida. Ümid var ki, lütfündən olmaya növmid, Dili-Füzuliyi-aşüftəhalü bisərü pa. Müyəssər ola ona şahrahi-eşqində Dəvami-hüsni-qəbulü səbati-rəsmi-vəfa. * * * Nə kim səhifeyi-tədbirə əql edər məstur Nə kim səhifeyi-tədbirə əql edər məstur, Saqınman ani olur, olmaz olmayan məqdur. Həvayi-dari-bəla umma hər həvayidən Kim, ol məqamdədir sərbülənd olan Mənsur. Hərifi-ərreyi-qəm sanma hər quru ağacı Ki, yazılur Zəkəriyya adına ol mənşur. Dili-püratəşi-aşiqdir ahi-sərdlə xoş, Olur bürudətə mayil təbayei-məhrur. Füsürdə zahid əgər aşiqi-cigərsuzə Rəfaqət etsə yüz il zülmətinə düşməz nur. Saqınma bir arada ixlilat qılmaq ilən, Dutar mizaci-qərənfil təbiəti-kafur. Xoşam ki, eşq ilə risvayi-xasü aməm mən, Fələk bu şiyvə ilə eyləmiş məni məşhur. Müdam nəqdi-həva xatirimdədir məknun, Həmişə fikri-məhəbbət dilimdədir məzkur. Nəçük həva, nə məhəbbət? Məvəddəti-şahi Ki, xəlqədir səbəbi-feyzi-kirdigari-qəfur. Məhi-sipəhri-nübüvvət, Mühəmmədi-qürəşi, Çiraği-şami-əbəd, afitabi-sübhi-nüşur. Şahənşəhi ki, Süleymani-mülki-mə’ni olub, Müti’ oldu ona cinnü insü vəhşü tüyur. Cahanı açmaq üçün tapşırıldı həzrətinə, Kilidi-məxzəni-məhruseyi-vüqufü şüur. Yetirdi silsilə tari-hesabi-hicrətinə, Üzülməsin deyibən rişteyi-sininü şühur: Şikəsti-nüqreyi-xalis əyari-məh qoydu, Əyari-nüqreyi-zatında ehtimali-küsur. Rüxü qədidir olan xəlvəti-cinan içrə, Çiraği-məclisi-qilmanü şəm’i-məhfili-hur. Nə şək ki, axdı Bəvadidə barmağından su, Bu şərhədir mütəzəmmin xütuti-mövci-bühur. Müxalif əmrinədir badə kim, əyağə düşər, Nəqizdir ona kim, guşimal yeyər tənbur. Əya şəhi ki, güruhi-peyəmbəri-mürsəl, Behiştə basmaz ayaq səndən almadan dəstur. Əgərçi xaməyə əl urmadın, əlində idi, Xəti-bətaləti-”İncil”ü hərfi-nəsxi-“Zəbur”. Nə söz ki, onda sənin yox rizayi-xüddamin, Qalur sərayi-təbiətdə ta əbəd məhsur. Burax hicab niqabın gözəl cəmalindən Ki, ta görə səni ortada görməyən neçə kur. Bu məsnəd içrə necə məsti-xabi-naz olasan, İrişdi sübh, gəl aç imdi nərgisi-məxmur. Fəsad əhli cahana buraxdı yüz fətərat, Qiyamət oldu, nə yatmaq məcalıdır? Dur, otur! Zəmanə müntəziri-iqtidayi-əmrinədir, Sözün nə isə yerit, buyruğun nə isə buyur! Şəha, Füzuliyi-dilxəstəyəm, bihəmdillah Rəhi-şəriətinə tabe’, əmrinə mə’mur. Olubdürür sözümün nəzmü nəsri nə’tində, Həmişə gövhəri-mənzumü lö’löi-mənsur. Fəsahət əhli arasına e’tibarım var, Nə e’tibar, gər olduysa hey’ətim məhqur. Özüm həqir bəqayət, sözüm müfid, vəli, Nəçük ki, hökm misalında sətr beynə sütur. Ümid var ki, dutduqca mülki-ruh nizam, Ümid var ki, tapdıqca əhdi-ömr mürur. Müruri-ömri sənayi-Rəsul ilən keçürəm, Öləndə edəm onu ərməğani-əhli-qübur. * * * Saçma, ey göz, əşkdən könlümdəki odlarə su Saçma, ey göz, əşkdən könlümdəki odlarə su Kim, bu dəklü tutuşan odlara qılmaz çarə su. Abgundur günbədi-dəvvar rəngi, bilməzəm, Ya mühit olmuş gözümdən günbədi-dəvvarə su. Zövqi-tiğindən əcəb yox, olsa könlüm çak-çak Kim, mürur ilə buraxır rəxnələr divarə su. Vəhmlən söylər dili-məcruh peykanın sozün, Ehtiyat ilən içər hər kimdə olsa yarə, su. Suya versin bağiban gülzarı, zəhmət çəkməsin, Bir gül açılmaz üzüntək, versə min gülzarə su. Oxşada bilməz qübarini mühərrir xəttinə, Xamətək baxmaqdan ensə gözlərinə qarə su. Arizin yadilə nəmnak olsa müjganım, nola, Zaye’ olmaz gül təmənnasilə vermək xarə su. Qəm günü etmə dili-bimardən tiğin diriğ, Xeyrdir vermək qaranqu gecədə bimarə su. Mən ləbin müştaqiyəm, zöhhad Kövsər talibi, Netəkim məstə mey içmək xoş gəlir, hüşyarə su. İstə peykanın, könül, hicrində şövqüm sakin et, Susuzam, bir gəz bu səhradə mənimçün arə su. Rövzeyi-kuyinə hər dəm durmayıb eylər güzar, Aşiq olmuş qaliba, ol sərvi-xoşrəftarə su. Su yolun ol kuydən topraq olub dutsam gərək, Çün rəqibimdir, dəxi ol kuyə qoyman varə su. Dəstbusi arizusundan gər ölsəm, dustlər, Kuzə eylin toprağım, sunun onunla yarə su. Sərv sərkəşlik qılır qümri niyazından, məgər, Damənin duta, əyağinə düşə, yalvarə su. İçmək istər bülbülün qanın, məgər bir rəng ilə, Gül budağının mizacına girə, qurtarə su. Tinəti-pakini rövşən qılmış əhli-aləmə, İqtida qılmış təriqi-Əhmədi-Muxtarə su. Seyyidi-növ’i-bəşər, dəryayi-dürri-istəfa Kim, səpibdir mö’cüzati atəşi-əşrarə su. Qılmaq üçün tazə gülzari-nübüvvət rövnəqin, Mö’cüzündən eyləmiş izhar səngi-xarə su. Mö’cüzi bir bəhri-bipayan imiş aləmdə kim, Yetmiş ondan min-min atəşxaneyi-küffarə su. Heyrət ilən barmağın dişlər, kim etsə istima’, Barmağından verdiyin şiddət günü ənsarə su. Dusti gər zəhri-mar içsə olar abi-həyat, Xəsmi su içsə dönər, əlbəttə, zəhri-marə su. Eyləmiş hər qətrədən min bəhri-rəhmət mövcxiz, Əl sunub urğac vüzu üçün güli-rüxsarə su. Xaki-payinə yetəm der, ömrlərdir müttəsil, Başını daşdan-daşa urub gəzər avarə su. Zərrə-zərrə xaki-dərgahinə istər sala nur, Dönməz ol dərgahdən, gər olsa parə-parə su. Zikri-nə’tin dərdinə dərman bilir əhli-xəta, Eylə kim, dəf’i-xumar içün içər meyxarə su. Ya həbibullah! Ya xeyrül-bəşər! Müştaqinəm, Eylə kim, ləbtəşnələr yanıb dilər həmvarə su. Sənsən ol bəhri-kəramət kim, şəbi-me’racdə, Şəbnəmi-feyzin yetirmiş sabitü səyyarə su. Çeşmeyi-xurşiddən hər dəm zülali-feyz enər, Hacət olsa, mərqədin təcrid edər me’marə su. Bimi-duzəx nari-qəm salmış dili-suzanimə, Var ümidim əbri-ehsanın səpə ol narə su. Yümni-nə’tindan gühər olmuş Füzuli sözləri, Əbri-nisandan dönəntək lö’löi-şəhvarə su. Xabi-qəflətdə olan bidar olanda ruzi-həşr, Əşki-həsrətdən dolanda dideyi-bidarə su, Umduğum oldur ki, məhrum olmayam didardən, Çeşməyi-vəslin verə bu təşneyi-didarə su. * * * Çəkər birəhmlər yanında hər saət zəban xəncər Çəkər birəhmlər yanında hər saət zəban xəncər, Günahım sabit eylər, ölməyim xatirnişan xəncər. Zülali-vəslinə ləbtəşnəyəm bir türki-bədxuyin Kim, ondan qətreyi-ab istəsəm dartar rəvan xəncər. Verir pərvanə öz canın sənə çün ixtiyar ilə, Nə hacət şö’lədən, ey şəm’, çəkmək hər zaman xəncər? Həzər qıl, gəzmə çox pərvasız, ey bülbül ki, qətlinçün Tikəndən daməni altında qılmış gül nihan xəncər. Müjən qanım töküb, qəmzən alır canım, əcəb sanma, İşidir töksə qan ox, adətidir alsa can xəncər. Qaşınla gözlərindir hər tərəf, ya bir niza’ üzrə Çəkibdir bir-birinə iki sərxoş türkman xəncər? Xəyali-qəmzən ilə bəs ki, rahət getdi cismimdən, Sanasan pəhluyi-çakimdədir hər üstüxan xəncər. İlətsəm xəncərin şövqini qəbrə, hər bahar olğac, Olur səbzə yerinə xaki-qəbrimdən əyan xəncər. Qucar zərrin kəmərlə belini, vəh bu nə tale’dir Ki, altun qüvvətilə böylə olmuş kamiran xəncər. Xəyali gözdədir, kirpiklərin dəprətmə, ey mərdüm, Ədəb şərti degil mehmanə çəkmək mizban xəncər. Göz açıb busitanə xətti-səbzinsiz nəzər qılsam, Görünür gözlərimə səbzeyi-hər busitan xəncər. Dəhanın yox demişlər, söylə bu göftar qandandır, Belin peyda degil, de qanda dutmuşdur məkan xəncər? Məhali-əqldir kim, ola müjganın kimi xuni, Əgər ustad əlindən su yerinə içsə qan xəncər. Rüxi-zərdim salıbdır xəncərin güzgusinə əksin, Və ya simin əlində tutduğundur zərnişan xəncər. Zəbani-tiz ilə ortayə girmiş müttəsil guya, Olam der madihi-Peyğəmbəri-axirzəman xəncər. Şəhənşahi ki, tiği-abdari zahir olduqda, Əlindən saldı Xosrov nizəvü Nuşirəvan xəncər. Yəməndən baş çəkəndə məhçeyi-rayati-iqbali, Buraxdı tirə torpağə şəhi-Hindustan xəncər. Səfarayi-məsafi-Bədrdir izhari-mö’cizdə, Şikafi-pərniyani-bədr üçün qılmış nişan xəncər. Əduyi-cahinin qət’i-həyatiçün çəkər hər ay, Qilafi-lacivərdidən hilali-asiman xəncər. Səhər feyzi ki, düntək tirə qılmazdı dili-safın, Günəştək qəsdinə çəksəydi min namehriban xəncər. Səxi təb’i ki, rüxsarə sipərtək çin buraxmazdı, Əgər qəsdinə çəksəydi qamu əhli-zəman xəncər. Olurdu dideyi-bədbinə izhari-nübüvvətdə, Onun göndərdiyi hər nameyi-mö’cüzbəyan xəncər. Ğəzalərdə duayi-cövşənində çarə qılmazdı, Özün hər necə qılsa təcrübə tir, imtəhan xəncər. Əya şahi ki, baxsan xəncəri-şər’in nizamiçün, Çəkibdir min şahənşəh tiğü min sahibqiran xəncər. Əgər qamusi-şər’in olmasaydı xəlqə müstövli, Nə bir pürdil çəkərdi tiğü nə bir pəhlivan xəncər. Nəqizi-hökmünün qət’i-fəsadiçün əliflərdən, Kəlamüllah bihəd tiğ çəkmiş, bikəran xəncər. Münafiq edə bilməz şər’inə mədxəl ki, çevrəndə Məlaik pərrü balın görsə, div eylər güman xəncər. Bihəmdillah ki, hala dideyi-bədxahə nə’tində Füzuli nəzminin hər sətridir bir cansitan xəncər. Zəbani-xaməsi isbati-e’cazında küffarə, Gəhi dilduz navək göstərir, gəh xunfəşan xəncər. Şəfiül-müznibina, məhşər əyyami ki, duzəxdən, Çəkər hər ləhzə mücrim qəsdinə bir biəman xəncər. Budur ümmid kim, məhfuz olam hisni-pənahində, Qilaf içrə nəçük kim, saxlanır, görməz ziyan xəncər. * * * Ab lövhi üzrə çəkmiş mövcdən mistər səba Ab lövhi üzrə çəkmiş mövcdən mistər səba, Səbzədən nəql etməyə vəsfi-xəti-dilbər səba. Almaq içün qiymətilə səbzədən şəbnəm dürin, Yasəməndən sim tökmüş, ya səməndən zər səba. Ağzın əsrarın dilər faş edə, açıb qönçəyi, Gör nə rəng ilə qılır izhar hər müzmər səba. Əncümənlər seyr edib nəsrin bəyazın gəzdirir, Hüsni-xülqində dürüst etmək dilər məhzər səba. İnfial etmiş məgər sür’ətdə Rəxşindən sənin Kim, gəzər məxfi, görünməz kimsəyə michər səba. Axtarıb bulmaq dilər vəsfi-rüxün kim, müttəssil Nüsxeyi-gülbərg övraqın qılır əzbər səba. Abgun tiğincə olmaz, bunca daim kim verür Tiği-abi-cuyibarə mövcdən cövhər səba. Ayağın toprağını yerdən alır tə’zim ilə, Qaliba düzmək dilər başına bir əfsər səba. Eşidibdir, qaliba, qəddinlə şəm’in bəhsini, Hər qaçan gördiysə eylər şəm’ə qəsdi-sər səba. Asitanında müqim olmağa bulsaydı qəbul, Həq bilir, olmazdı sərgərdani-bəhrü bər səba. Asimanə qədrlə çıxsa nə hasil, çün degil Ona qabil kim, ola qapında xaki-dər səba. Atəşi-bidadə göymüşdür, olubdur dadxah, Gördüyü yerdə saçar başına xakistər səba. Abi-dərya üzrə gəh İlyasvəş seyran edər, Gah eylər məskən İbrahimtək azər səba. Oddan afət görməzü sudan zərər, guya qılır Qanda olsa iqtidai-şər’i-Peyğəmbər səba. Əhmədi-mürsəl ki, fərmanbər Süleymandır ona Eylə kim, gördü Süleyman oldu fərmanbər səba. Ol şahənşəh kim, rizasilən gəzər hər qanda var, Gər şimalü gər dəburü gər cənubü gər səba. Ey güli-baği-rüsül, bir tazə gülşəndir qapun Kim, dəmi-Cibrilə ol gülşəndə tə’n eylər səba. İstəyib bulmaz qapun feyz almaq içün, müttəsil Qanğı gülşən seyrinə girsə çıxır müztər səba. İlətir xaki-dərini zərrə-zərrə gülşənə, Qılmaq içün tutiyayi-dideyi-əbhər səba. Atəşi-bidad ilə aləm yanar, gər qılmasa Ədlini şaye’, gəzib hər dəm yedi kişvər səba. Olduğiçün düzdtək pünhan girüb güşənlərə Bisəbəb rəxti-gülü nəsrinə qarətgər səba, Öz günahinə şəfaət istəyib, fəryad edib Çizginür xaki-məzarin üzrə ta məhşər səba. Etməzsəm tərki-təmənnayi-təvafin çıxsa can, Xak həm olsam qübarimni sənə iltər səba. Açmış ümmidi-rəhi-vəslin dili-pürxunimi, Eylə kim əsli-bahar açar güli-əhmər səba. Eylə incəldim, zəif oldum ki, xaki-kuyinə Qabiləm xaşaktək olsa mənə rəhbər səba. İltimasım bəxtdən oldur ki, cari hökm ilə, Ta rəyahinə çəmən mülkündədir sərvər səba, Ola nə’tindən Füzulinin kəlami dilpəzir, Eylə kim, güldən bulur ənfasi-canpərvər səba. * * * İrişdi vəqt ki, fəsli-xəzani-nahəmvar İrişdi vəqt ki, fəsli-xəzani-nahəmvar, Qıla xünək hərəkatın müzahimi-əşcar. Sipahi-bəhmənü dey laləvü gül əsbabın, Hücum eyləyibən qarət eyləyə nə ki, var. Çəmən zəriflərin rəncidəxatir eyləməgə, Nəsimdən ola zahir süluki-nahəmvar. Həva müxalifətindən tapılmaya mütləq, Mizaci-namiyədə e’tidaldən asar. Səba lətafət ilən gülşən içrə sair ikən, Bula zəmani-səba tək təğəyyüri-ətvar. Açub təərrüz əlin zəmhərir gülzarə, Nə bərg qala bu qarətdə busitanda, nə bar. Xoş ol ki, duta bu mövsimdə guşeyi-üzlət, Tərəddüd etməyə mütləq qərarə verə qərar. Hüzurilən girə bir küncə ibtidayi-xəzan, Sürurilən çıxa bir bağə ibtidayi-bəhar. Arada bilməyə baranü bərfü bad nədir, Yetirməyə əsəri-dövr xatirinə qübar. Ona rəfiq həman bir kitab ola, bir saz, Ona nədim həmin bir qədəh ola, bir yar. Mənəm bunun kimi əyyamda sərasimə, Əsiri-dami-bəlavü sitəm, qəribi-diyar. Nə seyr qılmağa pərgartək tənimdə təvan, Nə nüqtətək bir aradə oturmağa yer var. Həzar qəm mütəvəcceh mənə, bu həm bir qəm Ki, yoxdurur qəmi-dil zahir etməyə qəmxar. Nə bir rəfiq ki, həmdərd olam məni-miskin, Nə bir təbib ki, dərdi-dil eyləyim izhar. Xəzan içində qalan gül budağiyəm ki, həva Mənə şikəst verib qalmışam bürəhnəvü xar. Kimi ki, dust dedim çıxdı düşməni-canım, Kimi ki, yar dedim oldu aqibət əğyar. Bu fəqrilən ki, mənim rahətim durur müşkül, Bu halilən ki, mənim dirliyim durur düşvar, Məgər mədəd qıla ol padişahi-kişvəri-elm Ki, elmidir qamu əşyayə vaqifi-əsrar. Şəhi-səriri-Nəcəf, afitabi-övci-şərəf, Əliyyi-aliyi-ə’la, qəsimi-cənnətü nar. Ümid var ki, bir şəmmeyi-inayət ilən, Mücəddədən verə lütfi təsəlliyi-məni-zar. Rəayətimi rücü’ edə pak nütfəsinə, Yeganə Seyyidi-ərşasitanü kuhvüqar. Məhi-sipehri-səyadət Kəmuneyi-sani Ki, surəti-Həqədir zati-paki ayinədar. Büləndmərtəbəi kim, ülüvvi-qədrindən Hərimi-dərgəhinə Cəbrəil bulmaz bar. Əya, büləndnəzər, mahi-afitabəsər Ki, rə’yi-pakin iləndir mürüri-dəhrə mədar! Səfayi-məşrəbinə e’timad eyləyübən, Bir-iki nüktə bəyan eyliyim məni-əfgar. Tənəffür eyləmə kim, bikəsəm məni-bikəs, Özümdür öz sözümü ərzə eyləyən naçar. Şəha, mən istər idim bir zəvalsız sayə Kim, onda olmaya mütləq məzərrəti-əşrar. Sənə yetirdi məni hadiyi-rəhi-təhqiq, Dedi: – Budur ki, dilərsən, itirməgil zinhar! Bu gün ümid ilə bir ömrdür ki, dərgəhinə Buraxmışam səri-ixlasü sidq leylü nəhar. Ümid var ki, ümmidim olmaya hirman, Ümid var ki, iqbalım olmaya idbar. Cəmii-əhli-cahana bu nüktə rövşəndir Ki, müslüm əhli-səadətdirü şəqi küffar. Təmami-zümreyi-islamə həm müqərrərdir Ki, cümlədən yey olur ali-Əhmədi-Muxtar. Bu həm mühəqqəq olubdur cəmii sadatə Ki, sənsən Əhmədi-Muxtar nəslinə sərdar. Dəlili-vazeh ilən vazeh oldu kim, sənsən Güzini-əhli-cahan, məlcəi-siğarü kübar. Gərək ki, sən olasan cümleyi-cahana pənah, Gərək ki, sən olasan əhli-fəqrə istizhar. Əgər təriqi-mürüvvət sənə həm olmasa rəsm, Həqiqətində vəfadan tapılmaya asar, Əcəb yox eyləsəm ikrah əhli-iymandan, Cəmii-zümreyi-islamdan olub bizar, Nəcəfdə bağlamayam Al xidmətinə kəmər, Gedib firəng diyarinə bağlayam zünnar. Bəlalərin çəkübən dönməyib təriqindən, Dutub təriqi-süluki-mühacirü ənsar. Məni təriqinə ixlasi-pakü sidqi-dürüst Çəkibdürür ki, sənə candan etmişəm iqrar. Əgər günah isə ixlasim, eyləyim tövbə Və gər xəta isə sidqim, qılayım istiğfar. Əgər qəbul və gər naqəbul, xidmətinə Özümü mən sanıram bir kəminə xidmətkar. Əgər təriqeyi-xidmətdə qılmışam təqsir Və gər qapında tapıb bəhrə, etmişəm inkar, Mənə həram ola rahət ki, tapmışam səndən Və gər nə xəsmə müvəkkil mühəymini-cəbbar. Şəha, Füzuliyi-üftadə xaki-rahindir, Həmişə nəqdi-həyati sənin yolunda nisar. Demə, ki, mülkə həvəs edə, yoxsa malə təmə’ Nə mülkü malə baxar dideyi-ülul-əbsar. Əsiri-dami-bəladır və gər nə ziyvər üçün Təvəccöh etsə, degil ona dari-dünya dar. Müdam ta fələki-tizgərd dairdir, Həmişə ta ki, tapar əmri-aləm istimrar, Səni ki, cümleyi-aləmdə fərdi-kamilsən, Pənahi-əmnü əmanında saxlasın Səttar. * * * Qönçə bağrı dəhr bidadilə əvvəl qan olur Qönçə bağrı dəhr bidadilə əvvəl qan olur, Sonra yüz lütf ilə könlü açılır, xəndan olur. Qətreyi-baran ki, bir müddət sədəf həbsin çəkər, Yox ikən qədri, tapıb qiymət düri-qəltan olur. Danə topraq içrə şiddət çəkdigiçün neçə gün Baş çəkib xərmənlənir, arayişi-bustan olur. Qəhrdən ikrah edənlər lütfə olmaz müstəhəq, Müstəiddi-dərd olanlar qabili-dərman olur. Möhnətə səbr eyləyən rahət tapar, çün Yusifə Səltənət təxminin əvvəl payəsi zindan olur. Gər riza olsa qəzayə, müşkül olmaz hiç hal, Arifə, səbr ilə, hər müşkül ki var, asan olur. Fe’ldir əsli-rizayi-Həq nə kim, əslü nəsəb, Xaki-fərmanbər bəşər, asi mələk şeytan olur. Sayiri-məxluqdan bir kimsə olsa pakdil, Əhli-beytin firqəsindən sayılır, Səlman olur. Xah seyyid, xah ami kam tapmaz biədəb, Fe’li müstəhsən olan, müstövcibi-ehsan olur. Yüz məşəqqət çəksə, kami-dil tapar əncami-kar, Hər kimin aləmdə mövlası Şəhi-mərdan olur. Tirə olmaz raströv gər çəksə bəndi-ahənin, Raströv tirü xədəngin ziyvəri peykan olur. Tabei-fərman edər hökmünə cümlə aləmi, Mürtəza hökmünə hər kim tabei-fərman olur. Ol şəhənşəh kim, əgər bir murə qılsa iltifat, Mur hökm eylər Süleyman üstünə, sultan olur. Ol imami-dinü dünya kim, onun düşmənliyi Müşrikin dininə vü dünyasına nöqsan olur. Daş olur aslan, əgər qəhr ilə qılsa bir nəzər, Hökm qılsa, düsmənin qəsdinə daş aslan olur. Zərreyi mehri-rüxündən tapsa pərtöv asiman, Asiman üzrə tamam əncüm məhi-taban olur. Feyzi-lütf ilə əgər insanı etsə tərbiyət, Qədr ilə insan mələknisbət əzimüşşan olur. Vər mələk həm tapsa eyni-iltifatından nəzər, Əqli-kamil kəsb edib, əlbəttə, bir insan olur. Lütfü qəhrindən tapar müqbil əta, müdbir cəza, Qət’ü fəsli-həşr üçün ol ləhzə kim, divan olur. Kövsəri-cənnət onun hökmündədir ol vəch ilə, Cümlə nəslindən həmin Adəm ona mehman olur. Nuh onun sənduqinə kəştitək aparmış pənah, Ehtiyat eylər ki, nagəh bir dəxi tufan olur. Gərçi İsmailə qurban göydən enmiş qədr içün, Həq bilir, qədr içün İsmail ona qurban olur. Mö’cizi bir gülşəni-pakizədir kim istəsə, Əndəlib ol gülşənə Davudi-xoşəlhan olur. Hər kim ixlas ilə xaki-mərqədindən zərreyi Alsa, onunla təbabət eyləsə Loğman olur. Dusti gər mə’siyət qılsa, olur ğüfranpəzir, Düşməni min taət etsə, mövcibi-üsyan olur. Sayeyi-lütfü kərəm gər salsa xaki-tirəyə, Cirmi-xaki-tirə rəşki-rövzeyi-rizvan olur. Əql kim qəvvasi-dəryayi-kəmali-elmdir, Cövhəri-zatın təsəvvür eyləsə, heyran olur. Fəhm kim, səyyahi-iqlimi-diyari-dərkdir, Vadiyi-idrakini seyr etsə, sərgərdan olur. Dövri onun alü əshabindən almaz ruzigar, Dövr onundur, devrilən hər necə kim, dövran olur. Qəsri-vəsfinin binasın qılsa me’mari-xirəd, İzzü cahü dövlətü iqbal dörd ərkan olur. Ol sipehri-dövlətü iqbaldən yüz döndərər, Dövlətü iqbal hər kimdən ki, rugərdan olur. Var ümidim feyzi-dövlətdən, Füzuli, kim, müdam Ta dilimdə qüvvəti-nitqü tənimdə can olur, Dəm uram övsafi-övladi-Əlidən netəkim, Mədhi-övladi-Əli müstövcibi-qüfran olur. * * * Çıxdı yaşıl pərdədən, ərz eylədi rüxsar gül Çıxdı yaşıl pərdədən, ərz eylədi rüxsar gül, Sildi mir’ati-zəmiri-pakdən jəngar gül. Cam dut saqi ki, gülbünlər gül izhar etdilər, Sən dəxi bir gülbüni-rə’nasən, et izhar gül. Gəldi ol dəm kim, ola izhari-hikmət qılmağa, İnşirahi-sədr ilə sədri-səfi-əzhar gül. Yetdi il mövsim ki, açmağa könüllər mülküni, Ola gülşəndə rəyahin xeylinə sərdar gül. Adəm isən bağ seyrin eylə bu mövsimdə kim, Baği rəngü buy ilə qıldı behiştasar gül. Çarsuyi-bağ seyranı bu gün mərğubdir Kim, şükufə onda sərraf oldu vü əttar gül. Çıxmış ikən bəzmi-gülşəndən yenə övd eyləyib, Cami-mey andırdı əhli-tövbəyə təkrar gül. Həbsdən Yusif çıxıb sultanı-Misr olmuş kimi, Oldu, açıb qönçəsin arayişi-gülzar gül. San Züleyxa xəlvətidir qönçeyi-dərbəstə kim, Çıxdı ondan daməni-çakilə Yusifvar gül. Çak olub bulmuş səfa badi-səhərdən sanasan, Baddır Cibrilü qəlbi-Əhmədi-Muxtar gül. Şəbnəmi-gülzari-rüxsari-rəsulüllahdır, Nəşri-ətrilə qılır hərdəm ona iş’ar gül. Dürri-şəbnəm saçdı rəngin bərglərdən hər tərəf, Lə’li-xəndan etdi xublar kimi gövhərbar gül. Surəti-halinə heyran eylədi aqilləri, Açdı irfan əhlinə gəncineyi-əsrar gül. Səbzə üzrə gəzdirər badi-səba gül bərgini, Sanki səbzə asimandır, kövkəbi-səyyar gül. Qıldı pünhan qönçənin lə’b ilə gözdən höqqəsin, Bulmaq olmaz hiç rəng ilə, zəhi əyyar gül! Yüz çevirmiş xardən ayrılmaq istər bisəbəb Mün’imi-nakəs kimi əslindən eylər ar gül. Xari-qeyrət nola gər sancılsa gülbün bağrına, Ayrılıb ondan olur həmsöhbəti-əğyar gül. Yeridir odlara yansa həsrət ilə xar kim, Ondan alır ziybü ziynət, qeyrə olur yar gül. Bivəfalıq adətin tutmuş onunçündür bu kim, Ömrdən olmaz cahan bağında bərxurdar gül. Qanğı bülbül qanı dutmuş bilməzəm kim, müttəsil Gəh əsiri-xar olur, gəh mübtəlayi-nar gül. Seyri-bağ etdim səhər, gördüm açıb məcmuəsin, Hifz edib bu mətləi eylərdi istehzar gül: Aşiq olmuş hüsnünə, ey sərvi-xoşrəftar, gül, Çak-çak etmiş səninçün sineyi-əfgar gül. Gül nə nisbətdir sənə, səndən ona yüz fərq var, Sən büti-pərdənişinsən, şahidi-bazar gül. Öylə pünhan eyləmiş köksündə sirri-eşqini Kim, əyağından asarlar eyləməz iqrar gül. Tutiyayi-çeşm üçün hər sübhdən yollar tutub, Xaki-dərgahın səbadən eylər istifsar gül. Seyri-gülzar etdigin peyki-səbadan fəhm edib, Gənci-zər qılmış mühəyya, qılmağa iysar gül. Bərgi-gül sanman ki, rəngin xiştlər cəm eyləmiş, Çəkməyə ol gənci-zər hifzinə bir divar gül. Ta səriri-səbzəyi dəprətməyə təhriki-bad, Sayəsindən urdu hər lövhinə bir mismar gül. Hər səhər gülzar lövhində çəkər yüz dairə, Qaliba minqari-bülbüldən alır pərgar gül. Eyş üçün gəlşən şəbistanın münəvvər qılmağa, Hər ağacdan asdı bir qəndili-pürənvar gül. Bunca qəndili füruzan eylədi, əmma nə sud, Dudi-dildən qıldı bülbül ruzigarın tar gül. Dari-dünyayı fəzayi-cənnətə döndərdi, leyk Qönçə kimi bülbülə dünyayı qıldı dar gül. Bir zəbani-haldır hər yaprağı fəhm etsələr, Pərdədari-xak olanlardan verir əxbar gül. Bülbüli-zar etdiyi fəryadlər tə’siridir, Bisəbəb xabi-ədəmdən olmamış bidar gül. Bağiban, sultani-adil dövrüdür, tənbih qıl, Urmasın gülzarə atəş, zülm edib zinhar gül! Cövr əlilə qönçənin pirahənin çak etməsin, Cünbüşi-namö’tədildən qılsın istiğfar gül. Yoxsa nagəh surəti-hali olur sultanə ərz, Qəhrə uğrar müqtəzayi-vəz’i-nahəmvar gül. Ol güli-baği-xilafət kim, bəhari-dövləti Aləməfruz olalı görməz cəfayi-xar gül. Oldu dövründə həva məhbusi-zindani-hübab, Qaliba görmüş həvadən şəmmeyi azar gül. Bərgi-gül gəzdirməz oldu məhmili-badi-səba, Həddi yox kim, çəkdirə badi-səbayə bar gül. Sərsəri-qəhri-cəhansuzindən agah olalı, Açmaz oldu busitani-fineyi-əşrar gül. Xəlvəti-lütfünədir nuri-dili-mö’min çirağ, Gülşəni-qəhrinədir daği-dili-küffar gül. Şahi-din Sultan Süleymani-səadətmənd kim, Kəsb edər xülqi-xoşundan nüzhəti-ətvar gül. Başə salmış mehrini ruzi-əzəldən çərxi-pir, Öylə kim, gülrüxlər eylər ziynəti-dəstar gül. İnqilabi-dövrdən bulmazdı hərgiz ixtilal, Alsa ondan hökmünə fərmani-istimrar gül. Zövq bazarında bulmazdı bu rəng ilə rəvac, Etməsəydi nəqşi-möhrün sikkeyi-dinar gül. Olmaq içün mütribi-bəzmi, dutub bir dairə Ögrənir hər sübh bülbüldən fəni-ədvar gül. Mətbəxi-cudinə kim, dudinə sünbüldür qulam, Xarkəşlik sən’ətin tutmuş, degil bikar gül. Qurtulur fəth etdigi kişvər bəlayi-fitnədən Kim, açıldıqda tikəndən ayrılır naçar gül. Şərh edib susənlərə övsafi-xülqün, gəzdirir Qönçədən hər sübh açıb gülşəndə yüz tumar gül. Qətreyi-şəbnəmmidir, ya əl açıb sail kimi, Xazini-lütfündən almış lö’löi-şəhvar gül? Qoymayıb dövründə viran kargahi-gülbüni, Bir ayağ üzrə durub olmuş ona me’mar gül. Ədli əyyamında şəbnəm sanmanız kim, bülbülün Beyzəsin qoynunda hifz etmiş olub qəmxar gül. Daməni-pakiylə ol bəhcətfəzayi-mülkdür, Gər cahan bağında cənnət güllərindən var gül. Vəz’i-aləmdən fələk məqsudi oldu kim, olur Bəsləməkdən xari mənzuri-ülül-əbsar gül. Qədrinə verməz xələl dünyayə qılmaq iltifat, Ziybü ziynət verdigiçün xarə olmaz xar gül. Meyvə ol sultani-adildir nihali-dövlətə, Sabiqən gəlmiş səlatini-fələkmiqdar gül. Nola gər sabiqlər oldisə fəna, oldur qərəz, Meyvə göstərdikdə tökmək rəsmdir əşcar gül. Qıl, Füzuli, mədhin ol şahın ki, baği-mədhinin Bülbülü olurdu, bulsa qüdrəti-göftar gül. Gərçi yoxdur e’tibarın, mədhin et izhar kim, Adəti-dövri-zəmandır xarə vermək bar gül. Var ümidim necə kim rəsmi-mədari-dəhrdir, İldə bir gəz aləmə ərz eyləmək didar gül. * * * Münşiyi-qüdrət ki, çəkmiş xameyi-hikmətnigar Münşiyi-qüdrət ki, çəkmiş xameyi-hikmətnigar, Səfheyi-əyyamə qılmış səbt vəsfi-hər diyar. Büq’eyi-Bağdadın etmiş künyətin Darüs-səlam Kim, ona təslimü təhsin edə hər kişvər ki, var. Övliya bürci demiş vəsfin ki, xaki-əşrəfi Büq’ə-büq’ə övliya-üllahə olmuşdur məzar. Həbbəza Bağdadi-xeyrəncam cəm’iyyətəsər Kim, olubdur məzhəri-asari-feyzi-kirdigar. Həm xilafət hökmünü, həm səltənət fərmanını Bundan etmiş aləmə cari-müruri-ruzigar. Bundadır baqi nişani-mö’cizi-xeyrül-bəşər, Taqi-kəsra, nüsxeyi-mülki-müluki-kamkar. Bundan olmuş höccəti-hökmi-xilafət müntəvi, Bundadır xaki-xilafətxizi-xətmi-çar yar. Bunda bağlamış qəza şəmşirini sultani-Rum, Bunda salmış sayeyi-iqbal Şahi-zülfüqar. Bunda qılmış sirri-həqq zahir şəhidi-Kərbəla, Bundadır təhqiqi-sidqü kizb üçün darül-iyar. Bunda olmuş müntəşir feyzi İmami-Ə’zəmin, Bunda olmuş bəhreyi-elmi-şəriət intişar. Bundadır Mə’rufə sərmənzil, Cüneydə cilvəgah, Bundadır Bəhlulə zənciri-cünun, Mənsurə dar. Dəştin etmiş seyr min Hatəm kimi səhranişin, Şəhrin etmiş təxt min Nuşirəvantək şəhriyar. Bunda olmuş seyti-ehsanü kərəm afaqgir, Bundan olmuş mə’dələt rəsmi şiya’ü iştihar. Səhni-səhrasında min Leyliyü Məcnun cilvəgər, Kuhsari üzrə min Şirinü Xosrov badəxar. Hər qəribə nazənin şəhrü vilayati vətən, Hər mizacə mö’tədil abü həvasi sazikar. Türbəti-məqbuli bərrü facirə tə’sirbəxş, Xaki-paki-surəti hər ziynətə ayinədar. Bu mücərrəbdir ki, bulmaz zülm bunda imtidad, Bu müqərrərdir ki, olmaz bunda zalim payidar. Gərçi bir qaç gün fələk xeyli-bəla tə’yin edib Qılmaq istərdi bu mülkün rəxti-eyşin tarümar, Küfr müstəvli olub, qılmışdı islami zəbun, Cəhl istila bulub etmişdi əhli-elmi xar. Tutdu dəsti-naleyi-məzlum dövran damənin, Saldı dudi-ahi-dil ayineyi-çərxə qübar. Çərx filhal oldu ol rə’yi-qələtdən münfəil, Dövr filfövr oldu ol fikri-xətadən şərmsar. Lütfi-İyzəd şamili-əhvali-əhli-fəqr olub, Qıldı feyzi-ədl ilə tədbiri-iczü inkisar. Bayir olmuş mülkə tə’yin etdi me’mari-xirəd, Susamış gülzarə irsal etdi əbri-növbahar. Badipayi-əzmi-kişvərgiri-aləmgərd ilə, Köhli-ə’yani-əcəm qıldıqda xaki-rəhgüzar, Qıldı məşhuri-ərəb fəthi-əcəm tarixini, Gəldi Bürci-övliyayə padişahi-namidar. Rövşən etdi ədldən hər guşəsində min çirağ, Cari etdi feyzdən hər mülkinə min cuyibar. Ol şəhanşahi-fələktabe’ ki, vermiş dövləti Bəhrü bər hökmündə xirşidə livayi-zərnigar. Həddi-zati iqtidari-mavərayi-rəsmi-əql, Rəsmi-feyzi-fitrəti mafövqi-həddi-iqtidar. Fevz gülzarında bir sərsəbz nəxli-barvər, Feyz dəryasında bir pakizə dürri-şahivar. Hər nə kim, aləm ona möhtac, ol ondan qəni, Hər nə onunla təfaxür xəlqə, ondan ona ar. Mülki-istiğnadə feyzi-ne’mətindən layəzal Xazini-gərdunə lazim səddi-babi-iftiqar. Cilvəgahi-övci-iste’ladə vəhmindən müdam, Badipayi-xoşxürami çərxə bimi-e’tibar. Padişahi-bəhrü bər Sultan Süleymani-vəli, Sərvəri-sahibnəzər, şahənşəhi-şəfqətşiar. Ol nihali-gülşəni-dövlət ki, şaxi-gül kimi Lütfü qəhrindən verir əhbabə gül, ə’dayə xar. Hər cəhətdən zati-paki nöqteyi-pərgari-mülk, Hasil onda hər tərəf yümni-yəmin, yüsri-yəsar. Baniyi-hikmət ki, ərkani-ənasirdən müdam, Çar divari-sərayi-sən’ət eylər üstüvar. Salmadan kuhi-şükuhindən onun səngi-əsas, Hər bina zimnində istehkamə qılmaz e’tibar. Yeddi əxtər kim, qəza əmrin sərəncam etməgə Naqətək qüdrət biyabanında çəkmişlər qətar, Qət’i-rahi-Kə’beyi-məqsud edərlərsə nola, Ol qəzahökmü qədərfərmanə vermişlər məhar. Münqəte’dir dəhrdən əsrində tədbiri-ümur, Mürtəfe’dir çərxdən dövründə təklifi-mədar. Faş söylərlər ki, biz mə’zuliz əmrü nəhydən, Hakim oldur, ondadır fərman, onundur ixtiyar. İstəsə gərdun gəzib ruyi-zəmini şərqü qərb, Nüsrəti-islam içün bulmaz onuntək şəhriyar. Şər’ hifzində ətəmmi-mö’cizati-Müstəfa, Din zühurində şəriki-əcri-əshabi-kibar. Olmasa mümkün fəzayi-ərseyi-ədlində seyr, Zülm edərdi dari-dünya əhlinə dünyayi dar. Həq iki adil Süleyman hakim etmiş aləmə, Əvvəlü axir qılıb sirri-ədalət aşikar, Ol Süleymanın şükuhi divə salmış rəstəxiz, Bu Süleyman səvləti küffari etmiş xakisar. Ol Süleymana məhəlli-əzmdə məhmil həva, Bu Süleymanə zəmani-rəzmdə məhkum nar. Aləmin vəsfin Süleyman mülki derlərsə nola, Çün Süleymandan Süleymanə qalıbdır yadigar. Almağa qiymət verib yerdən qübari-dərgəhin Çərx tədbiri-ticarət eyləmiş leylü nəhar. Ayü gündən keyl edib, xəlqi tutub şahid verir, Nurini peymanə-peymanə, alır ondan iyar. Billah, ey dövlət ki, dərgahında məhrəmsən onun, Düşsə firsət, halim ol dərgahə ərz et zinhar. Qılmışam tərtib səhni-sidqə min dürri-səna, Bulmazam rüxsət ki, dərgahə qılam bir-bir nisar. Məndən ol qafil, ona mən ruzü şəb əhli-dua, Məndən ol fariq, ona mən müttəsil ümmidvar. Ya Rəb, olmaz olamı axir bu dərdi-iştiyaq, Ya Rəb, olmaz olamı zail bu rənci-intizar? Buldu aləm feyzi-amindən ilaci-dərdi-dil, Haşalillah kim, qala ancaq Füzuli dilfigar. Var ümidim kim, ona həm ola şamil mərhəmət, Am olur, əlbəttə, feyzi-sayeyi-pərvərdigar. Ta mədari-gərdişi-gərdun bulub imkani-dövr, Dəftəri-dövran edə hifzi-hesabi-həftü çar. Həft əxtər edə əmri-padişahə inqiyad, Çar ünsür ola təb’i-padişahə sazikar. * * * Nə xoşdur əldə gülgun cam, başda eşq sevdasi 1 Nə xoşdur əldə gülgun cam, başda eşq sevdasi, Könüldə vəsl zövqi, canda cananlar təmənnasi, Könül bir qaç zaman ənduhi-hicran ilə zar etmək, Yenə ümmid ilə ahəngi-bəzmi-vəsli-yar etmək. 2 Nə xoşdur ol müsafir kim, səfər əzmini cəzm eylər, Tutub rahi-təvəkkül mənzili-məqsudə əzm eylər. Bulub sudin səfərdən, kəsb edib sərmayeyi-işrət, Dönüb mülkinə hər mənzildə bir tədbiri-bəzm eylər. Fərəhnak öylə kim, bir nazənin şəhbazi-seydəfkən Alır seydin, olub xoşvəqtü xürrəm maili-məskən. 3 Nə xoşdur aşiyandan dəmbədəm şəhbaz pərvazi, Şikar üzrə həva tutmaqda olmaq çərx həmrazi. Urub minqar, açıb çəngal, tökmək seydlər qanın, Yetirmək kəbkü dürracü təzərvə şəhpər avazi. Alandan sonra seydin şad meyli-aşiyan etmək, Nəçük kim, fəth edib mülki-Firəngi xosrövi-qazi. Səfavü zövq ilə meyli-nigaristani-Rum etmiş, Xilafət təxtini müstəqdəmi-feyzi-qüdum etmiş. 4 Zəhi sultani-rovşənrə’y, mülkarayi-dəryadil Ki, tövfiqi-zəfər iqbalə qılmış cövhərin qabil, Binayi-ehtimamından dəmadəm olmasa möhkəm, Tilismi-dini-Həq tüğyani-küfr ilə olur batil. Ülüvvi-iqtidarından peyapey bulmasa rövnəq, Olur nəqşi-səadət səfheyi-əyyamdan zail. Şəhi-dünyavü din Sultan Suleyman şahi adildil Rizasin saxlayan həm din, həm dünya qılır hasil. Həvadis dəf’inə aləmdə qadir padişah oldur, Pənah istərsə, aləm, Xosrovi-aləmpənah oldur. 5 Hərimi-Həq çiraği, səltənət şəm’i-şəbistani, Riyazi-ədl sərvi, övci-rəhmət mahi-tabani, Xilafətdə vilayət əhlinin himmətli sərdari, Vilayətdə xilafət təxtinin dövlətli sultani. Sekəndər təxtinin iqbal ilə məqbuli-Darasi, Süleyman mülkünün isbat ilə varisi-Süleymani. Məlazi-məmləkət, məmduhi-millət, məzhəri-rəhmət, Hər afət dəf’i, hər qəm çarəsi, hər dərd dərmani. Şəriət ziyvəri, din rövnəqi, islam ayini, Mürüvvət mənbəi, insaf dəryasi, kərəm kani Ki, hər kim hər dil ilə hər nə vəsfin qılsa, əfzundur, Ona bənzər şəhənşəh görməmiş ta dövr gərdundur. 6 Şahənşahi ki, gərdun dərgəhi-qədrinə çakərdir, Cəmii müddəasi feyzi-dövlətdən müyəssərdir. Nə fərman kim, qılırsa Həq rizasinə mütabiqdir, Nə yan kim əzm qılsa, bəxtinə tövfiq rəhbərdir. Fəzayi-barigahi-ədlinin ə’yani-məqbuli Sərasər hər biri ədlinə bir pakizə məzhərdir. Müqəddəm cümlədən ol sərvəri-sahibsəadət kim, Əzəldən tinəti insafü ədl ilə müxəmmərdir. Nizamül-izzü vəl-iqbal Sultan Veysi-rövşəndil Ki, darül-mülki-Rum ənvari-ədliylə münəvvərdir. Könül, vəqt oldu, ol qütbi-zəman dövründə izhar et, Nə məqsəd kim, zəmanlar batini-pakində müzmərdir. Ədalət tinətinin tərzini ol pak təndən sor, Nübüvvət xirqəsinin zövqini Veysül-Qərəndən sor. 7 Şəha, cənnət dilərdim, Həq müyəssər qıldı didarin, Umardım nuri-rəhmət, ruzi oldu şəm’i-rüxsarin. Muradım Kə’bə idi, tövfi-dərgahin nəsib oldu, Çəkərdim lə’l üçün həsrət, irişdi səm’ə göftarin. Qılırdım arizu Həqdən kilidi-məxzəni-məqsud, Göründü dideyi-ümmidimə dəsti-gühərbarin. Səfayi-təl’ətin məhv etdi könlümdən ələm nəqşin, Müalic oldu hazir, qalmadı təşvişi bimarin. Təriqi-izzü iqbali itirmişdim olub qafil, Məni qəflət yuxusundan oyatdı bəxti-bidarin. Nə taət əcridir, ya nə dua tə’siridir, ya Rəb Ki, mətlübi müyəssər oldu möhnətsiz tələbkarin? Füzuli hüsni-ətvarilə olmuş qürbünə mail, Budur tə’siri aləmdə həmişə hüsni-ətvarin. Səfayi-niyyət ilə yox dua qılmaqda təqsiri, Dua olsa riyasız, böylədir, əlbəttə, tə’siri. 8 Binayi-rif’ətin ta dövri-gərdün var, var olsun! Mədar etdikcə aləm, dövlətin aləmmədar olsun! Məqami-irtifai-qədrinə bimi-həvadisdən Həmişə dövləti-tövfiqi-həq hisni-həsar olsun! Sərayi-himmətin kim, xəlqə salmış sayeyi-rəhmət, Əsası nüsrətü fəth ilə daim üstüvar olsun. Təmamiyi-ümurin hər cəhətdən mövcibi-təhsin, Cəmii-xidmətin mənzuri-eyni-e’tibar olsun! Sən olğıl ərcüməndi-mülk, düşmən qeydi-qəm çəksin, Sən olğıl sərbüləndi-dəhr, hasid xarü zar olsun! Fəzayi-büq’eyi-Bağdad ədlindən olub rövşən, Mizaci-pakinə abü həvasi sazikar olsun! Səriri-hökmi-bürci-övliya səndən bulub ziyvər, Səfadən hər güni novruzü hər fəsli bəhar olsun! Sənin vəsfinlə gün-gündən tapub rövnəq mənim nəzmim, Mənim nəzmimlə vəsfin virdi-əhli-ruzigar olsun! Zəban olduqca bir dəm getməsin zikrin zəbanimdən, Xəyali-xidmətin məhv etməsin Həq lövhi-canimdən. * * * Gəldi ol İsa kim, ondandır həyati-əhli-hal Gəldi ol İsa kim, ondandır həyati-əhli-hal, Yoxdur onsuz xəlq cismində həyatə ehtimal. Gəldi ol Xizri-mübarəkpey kim, onsuz bidəlil Müztərib qalmışdı əhli-fəzlü ərbabi-kəmal. Gəldi ol Mehdi ki, salmışdı zəmani-qeybəti İqdi-nəzmi-kişvəri-islamə bimi-inhilal. Gəldi ol Asəf ki, qondurmuşdu cündi-şövkəti Daməni-mülki-Süleymanə qübari-ixtilal. Sərfərazü rastəhdü nikrə’yü xubruy Sərvəri-pakizə ətvarü pəsəndidə xisal. Cövhəri-qabil Əyasi-aqibət Məhmud kim, Xəlqə göstərmiş onu İyzəd fələkdən bir misal. Mərhəba, ey rövnəqəfzayi-səriri-izzü cah, Mərhəba, ey ziybbəxşi-məsnədi-cahü cəlal! Sərvəra, həqqa ki xurşidi-cəmalindən cüda, Əxtəri-iqbalinə yetmişdi Bağdadın zəval. Olmuş ikən əşk seylabiylə ə’ma, şükr kim, Buldu çeşmi-mülk xaki-məqdəmindən iktihal. Qalmamışdı feyz, guya kim sənə imdad üçün, Övliya qılmışdı Bürci-Övliyadən irtihal. Ey xoş ol kim, xirməni-ə’dayi bərbad etməyə, Canibi-dəryayə qıldın seyr manəndi-şimal. Xəsm mülkinə xüraman eylədin xəzra ələm, Şərri-şeytan dəf’inə açdın mələkvəş pərrü bal. Girdin ol iqlimə kim, bəhr ilə bərrində onun Yox sənə bir munisü qəmxar qeyri-Zülcəlal. Qılmadın əmvaci-dəryayi-ədavətdən həzər, Çəkmədin əhvali-asari-həvadisdən məlal. Kəsdin əvvəl fitnə başın intizami-mülk içün, İbtidayi-kari-xeyr etdin, mübarək oldu fal. Fəth qıldın ol yeri kim, dövri-Adəmdən bəri Qılmamışdı sahibindən qeyrə hərgiz intiqal. Aldın ol iqlimi kim, aləmdə yüz min padişah Həsrətiylə verdi can, fəthin bilüb əmri-məhal. Açdın ol mülki ki, yüz min səltənət lafın uran Oldu əcz ilə onun də’vayi-təsxirində lal. Şahidi-Bəsrə pərişanhal ikən verdin ona Xəttü xali-ləşkəri-islamdən ziybi-cəmal. Minbərin zikri-hümayun ilə etdin sərbülənd K’ol məqami heyfdir qılmaq ərazil payimal. Sikkəsinə padişah ismiylə verdin ziybü fər, Heyfdir kim, ola ol rə’na siyəhru layəzal. Kəsdin ol iqlimdən əhli-Firəngin rəğbətin, Aça bilməz oldu küffar ol yana çeşmi-xəyal. Xəlqə e’lan etməgə dini-Məhəmməd taətin, Eylədin ol Məscidi-Əqsayə tə’yini-Bilal. Sərhədi-Hindistan açdın, sənə yüz afərin! Rum rüxsarına xeyli ziynət artırdı bu xal. Gər sənə düşmən müqabil durmadiysə, vəchi var, Oldürür xəffaşü sənsən afitabi-bizəval. Fəth yüz vermiş sənə hər qanda kim əzm eyləsən, Hiç kəsdən surətə gəlməz xilafi-imtisal. Ləşkərin əzm etsə bir saətdə eylər tarimar, Hər nə tədbirü təəssül qılsa xəsmin mahü sal. Seyr qılsan himmətin sərfinə doymaz bir nəzər, Qılsa ə’da cümlə ömrün sərfi-zəbti-mülki mal. Ərseyi-cəngü cidalin qətldən xali qalıb, Müttəsil rə’yinlə tiğindir qılan cəngü cidal. Tiğin isitər rəzm edə, qanlar tökə, başlar kəsə, Rə’yin etməz düşmənin fəthini möhtaci-qital. Böylə ki, tövfiqi-Həq nüsrət nəsib etmiş sənə, İntisabi-rif’ətü iqbalə düşmüşdür məcal. Dut cahan mə’murəsin sərəskəri-islam olub Növcəvanlar zuri-bazusuna doymaz pirə zal. Cövhəri-zatində çün namusi-nəzmi-mülkdür, Lütfi şahənşahi-islamın sənə olsun həlal. Oldu rövşən kim, sənə ağazi-rif’ətdir bu fəth, Pərtövi-xurşiddən bədr olacaqdır bu hilal. Var ümidim kim, müxaliflər arasında müdam, Asiman qıldıqca niyrani-ədavət işti’al, Müttəsil fəth ola ruzi canibi-Həqdən sənə, Fezyi-mədhinlə Füzuli xəstəyə hüsni-məqal. * * * Çöhrəvü xəttün xəyali çeşmimi qılmış məqam Çöhrəvü xəttün xəyali çeşmimi qılmış məqam, Açmağa Bəhreyni cəm’ olmuş sipahi-Rumü Şam. Cilvəgah etmiş qübari-dərgəhin müjganimi, Sahili-dəryayı dutmuş əskəri-Darus-səlam. Rahi-eşqində sirişkim göstərir hər dəm hübab, Əzmi-rəh etdikcə ləşkər, rəsmdir nəsbi-xiyam. Cəng edərlər bir biriylə tiğin içün xublər, Rəsmdir ləşkərdə sular üzrə qılmaq izdiham. Sərv lafi-hüsn edər, göstər qiyamın mən’ qıl, Baş çəkən sərkəşlərin dəf’inə vacibdir qiyam. Qoyma zülfün düşməyə mahi-rüxi-rəxşaninə, Qıl Müşə’şə mülkinin sahirlərə seyrin həram! Könlümü gör, didədən gəh qan tökər, gəh qan içər, Məddü cəzrini təmaşa qıl bu dəryanın müdam. Dil evinə rövzən aç sinəm dəlib tiğinə kim, Müntəzirdir fəthi-rahi-Kə’bə içün xasü am. Ey könül, dövran çəkib gərdunə Keyvan məhmilin, Şəmsdən Mərrixə vermiş tövsəni-zərrin-licam. Çərx qalxanını zərrin qübbə etmiş mehrdən, Mahi-növ tiğin şəfəqdən eyləmiş gülgun niyam. Fəth əsbabini yüklətmiş qətari-həftəyə, Ehtiyat üzrə olub görmüş səfər qeydin təmam. Qaliba sultani-divani-qəza hökm eyləmiş Kim, verə Darüs-səlamə düşməni-sərkəş səlam. Hakimi-təqdirdən dövrana olmuş əmr kim, Edə mülki-Bəsrəyi məhruseyi-Bağdadə ram. Bağlamış himmət bu fərmanı sərancam etməgə, Həzrəti-paşayi-Keyvanqədrü gərdün ehtişam. Sərfərazi-aqibət-Məhmudü qutbi-raströv, Ə’dəli-əqran Əyasi-nikrə’yü niknam. Ol Məsihadəm ki, əmvati-ələm ehyasına Xaki-dərgahindədir keyfiyyəti-yöhyil-izam. […] Ey qübari-dərgəhindən qədri-gərdun ariyət, Vey füruği-mehri-ruyindən səfayi-sübh vam. Dövrdən hasil sənə daim nəşati-müstəzad, Bəxtdən ruzi sənə peyvəstə cahi-müstədam. Cami-bəzmi-rəzmin içməkdə dili-düşmən kəbab, Dəf’i-nari-qəhrin etməkdə xəyali-xəsm xam. Hər şüayi-xəncərin bərqi-fənadən bir şərər, Hər sədayi-navəkin mülki-ədəmdən bir pəyam. Ömrlərdir qətli-ə’dadən əcəl çəkmiş əlin, Onu divani-qəzadən tiğin etmiş iltizam. Həq təaladan sənə fəthi-dəmadəm lütfi-xas, Səndən əhli-aləmə lütfi-peyapey feyzi-am. Rəzmgahində mizaci-tiğü təb’i-rümhüni, Müxtəlif qılmış təriqi-iftiraqü iltiyam. Çalışıb hər bir əduni tiğin etdikcə iki, Hər iki bir olmağa rümhün qılır iqdami-tam. Qəsdi-fəthi-mülk qılmışsan, mübarəkdir bu rə’y, Əzmi-dəf’i-düşmən etmişsən, müyəssərdir bu kam. Çox zəmanlardır ki, seydi-mərdümi-tüccar içün Rəhgüzari-hində qurmuşdur həsari-Bəsrə dam. Onda qanlar yurddurubdurlar tərəddüd əhlinə, Gəldi ol dəm kim, çəkə tiğin olardan intiqam. Dəprənən ləşkərmidir, ya Dəclədir Bağdaddən Eyləyib tüğyan Cəzayirdən yana qılmış xüram? Dutmağ olmaz böylə seylabın yolun xaşak ilə, Qılmasınlar mən’inə əhli-Cəzayir ehtimam. Yel buraxdı Hind dəryasinə əzmindən xəbər, Titrədi dərya, məhabət Hind sübhin qıldı şam. Qıldı Qütbül-Mülki təhrikin yerində müntərif. Getdi xövfünlə Nizamül-Mülk mülkündən nizam. Vəhmi-tiğin eylədi əhli-Firəngi zərdrəng, Qıldı gərdi-ləşgərin səhrayi-Hindi mişkfam. Mişk söylərsəm sipahin gərdinə, qılman xəta Çün Füzuli xəstəyə ondan müəttərdir məşam. Ta şəbü ruz ixtilafiylə müqərrərdir mədar, Ta məhü xurşid dövranında mümkündür dəvam, Var ümidim, xabi-qəflətdən həsudun durmayıb, Bəxtini bidar edə tövfiqi-Həyyi-layənam. * * * İrişdi vəqt ki, gül basa busitanə qədəm İrişdi vəqt ki, gül basa busitanə qədəm, Cəhani eyləyə lütfi-bahar rəşki-İrəm. Verə bənəfşə ilə bərgi-ərğəvan çəmənə Səfayi-ziynəti-peyvəndi-abinusü bəqəm. Həvadən eyləyə əşcari əbr gövhərbar, Səhifeyi-çəmən üstündə jaləvü şəbnəm. Günəşdən ola sipehri-kəvakibü səyyar Çinar sayəsi altında səbzeyi-xürrəm. Səhifeyi-çəmən üzrə tərəddüd edə nəsim, Məsih cilvəgəhi ola daməni-Məryəm. Üqudi-şəbnəm ilə ruzü şəb hərarəti-mehr Xütuti-səbzəyi gəh möhməl edə gəh mö’cəm. Müsavi ola lətafətdə asimanü zəmin, Bərabər ola yügürməkdə əşhəbü ədhəm. Çəməndu oxuna hökmi-əyaləti-novruz, Misali-hökmə nisar eyləyə şükufə dirəm. Rəvacbəxş ola gülzarə e’tidali-həva, Nəçük ki, xütteyi-Bağdadə sərvəri-ə’zəm. Güli-bəhari-ədalət, nihali-gülşəni-cud, Şükufeyi-çəməni-lütfü sərvi-baği-kərəm. Məhi-sipehri-əyalət Əyas paşa kim, Əsasi-mülkdür əndişəsilə müstəhkəm. Bülənqədr cənabi ki, rə’yi-rövşəninə, Degil dəqayiqi-adabi-səltənət mübhəm. Müşərrəf eyləməmiş bir onun kimi kamil, Səriri-səltənəti ondan əsbəqü əqdəm. Vücudi-kamilinə yox nəzir aləmdə, Nə ehtiyac ki, mən söyləyəm, bilir aləm. Əya büləndnəzər afitabi-övci-şərəf Ki, xəlq rizqinədir dəsti-himmətin məqsəm. Fəqiri-süfreyi-ən’amın əğniyayi-zəman, Ğəriqi-ne’məti-ehsanın övliyayi-niəm. Hərimi-dərgəhinə əzm edən fəqirlərə Nisabi-ne’mət ilə fərz olur təvafi-hərəm. Təqərrübün sənin ol rütbeyi-səadətdir Kim, onda lazım olur qürbi-Həqtəala həm. Ümid ilə tutalı daməni-ədalətini, İrişməz oldu giribani-mülkə dəsti-sitəm. Qəza yazanda sənin isminə bəqa mülkün, Qılır ədulərini növki-tiğin ilə qələm. Bu olmasaydı qərəz, səfheyi-vücudə qəza Sənin ədulərin ismini eyləməzdi rəqəm. Fəsad tə’nəsin insanə eyləyən mələki, Gər etməsəydi sənin hüsni-siyrətin mülzəm, Fəsadə qail olub infialdən başın Yuxarı qaldıra bilməzdi bir bəni-adəm. Təharətü vərə’ü zöhdü təqva ilə müdam Binayi-hüsni-sülukindir ol qədər möhkəm Ki, bəhri-hiyleyi-İblis ona gər olsa mühit, Təsəvvür eyləmək olmaz kim, ol bina çəkə nəm. Gəlib hüzurinə görsəydi pak məşrəbini, Çalardı xiclət ilə cam tövbə daşına Cəm. Girüb sipahinə olsaydı vaqifi-rəzmin, Təfaxür etməz idi zərbi-tiğilə Rüstəm. Bu növ ilə ki, zamanində cismi-mülk müdam Bulur həyati-mücəddəd, zəmin-zəman, dəm-dəm, Vücud hifzini lütfün əgər edinsə murad, Binayi-feyz ilə məsdud olurdu rahi-ədəm. Müqərrər eylədi gərdün ki, dəhr durduqca, Nihali-qamətini bari-qəmdən etməyə xəm. Zəmanə üzrə görən sayeyi-ədalətini Rəvamidir ki, edə sayeyi ədaləti kəm. Şəha, Füzuliyi-zarəm ki, çərxi-bihudəgərd, Salıbdır ayineyi-təb’imə qübari-ələm. Tənimdə zəxmi-xədəngi-bəla, vəli şadəm Ki, lütfün olsa, bulur cümlə zəxmlər mərhəm. Ümid var ki, təsxiri-mülki-aləm içün Fəzayi-çərxdə çəkdikcə afitab ələm, Zaman-zaman yüzünə bağlı qapılar açıla, Nəfəs-nəfəs olub əfzun qapında xeylü həşəm. Müyəssər ola ki, tövfiqi-fəth ilə tiğin Ola İraqi-Ərəbdə kilidi-sülhi-Əcəm. * * * Ey müsəffa şişeyi-cövlaneyi-firuzəfam Ey müsəffa şişeyi-cövlaneyi-firuzəfam, Mə’dəni-yaquti-səhba, gülbüni-gülbərgi-cam! Qönçeyi-gülzari-hikmət, höqqeyi-şəhdi-səfa, Dürci-dürri-mə’rifət, me’yari-idraki-təmam. Pərdədari-düxtəri-raz, dayeyi-bintül-inəb, Məhrəmi-sultani-mey, mətbui-əbnayi-giram Əl dutub, düşmüşləri bir-bir əyağə duğruzan, Sərf edən varın könüllər açmağa hər sübhü şam. Nazənin dilbər kimi əhbabə qanlar yudduran, Dərd ilən aşiq kimi qanlar tökən gözdən müdam. Vəh, nə cövhərsən ki, bilməz hiç kim xasiyyətin, Əczi-övsafındadır təqsirə qail əqli-tam. Gəh gülüb qəh-qəh, tər eylərsən dimağın məclisin, Gəh əgilüb xəlqə üzrilə qılırsan ehtiram. Nə duadır bilməzəm qülqül deyib zikr etdiyin K’ol duanın hörmətin vacib bilibdir xasü am. Əql alırsan, can bağışlarsan kəmali-sehr ilə, Divi salıb şişəyə, odu qılırsan suyə ram. Gah durmaq, gah əgilmək, gəh əyağə düşməgin, Zahir eylər gəh sücudü gəh rüku’ü gəh qiyam. Bir riyayi zahidə bənzər sülukin kim, ola Dışrası təqva ilən ziyba, içi dolu həram. Yox, yox, ətvarin münəzzəhdir riyadən, şübhəsiz, Səndə müzmərdir xəvasi-şərbəti-yöhyül-izam. Qılmasınlar tə’nə, gər meyxanələr seyr eyləsən, Sufiyi-safidərunsan, zairi-Beytül-həram. Əl’əmanət, ey çiraği-əhli-qədrü e’tibar, Əlmürüvvət, ey nizami-əhli-izzü ehtişam. Çün səfayi-niyyətin tövfiqi-hüsni-siyrətin, Qıldı qürbilən səni bəy xidmətində şadkam. Umduğun sərmənzili-məqsuduna basdın qədəm, Kimsə məhrəm olmayan dərgahdə dutdun məqam. Xatirindən çıxmasın məhrum olan üftadələr, Tanrıçün yadında tut gər düşsə təqribi-kəlam, Ərzə qıl məndən dua ol mə’dəni-insafə kim, Feyzi-ədlilə pərişan mülk tapmışdır nizam. Harisi-mə’mureyi-Bağdad, qütbi-əhli-Rum, Hamiyi-mülki-Həma, müstəhfizi-sərhəddi-Şam, Veys bəy həzrətləri, xurşidi-övci-iqtidar, Şəhriyari-nikrə’yü nikbəxtü niknam. Əmri-iqbalın mürəttəb qılmağa olmuş ona, Şam bir hindu kənizək, sübh bir rumi qulam. Ol biri təzyini-xəlvətgahinə iqdam edib, Bu biri tərtibi-eyvanına eylər ehtimam. Camə qılmış Cəm sifarişlər ki, yetgəc bəzminə, Öp əlin, ixlasımı ərz et, yetir məndən pəyam. Badəyə Cəmşid əmanət yukləmiş kim, Tanrıçün, Görgəc onu düş əyağinə, yetir məndən səlam. Ey xuraman sərv kim, ta dövrə gəlmişdir qədəh, Görməyibdir sən kimi bir türfə sərvi-xoşxüram. Sağəri-xülqin nəsimindən müsəffadır dimağ, Badeyi-lütfin şəmimindən müəttərdir məşam. Qanda kim, girdisə düşmənkam çıxdı cami-mey, Şükri-lillah kim, sənin bəzmində oldu dustkam. Özgələr dövründə çox qan yuddurubdur sağərə, Dövri-zalim verməyib tərtib olan bəzmə dəvam. Dövləti-cavid imdadilə firsətdir bu gün, Sağər iste’cal edib dövrandan alsa intiqam. Sərvəra, fariğ deyil səndən Füzuli bir zəman, […] * * * Bu bəhri-niylgun min mövc hər saat əyan eylər Bu bəhri-niylgun min mövc hər saat əyan eylər, Ülül-əbsarə bir-bir kəşfi-əsrari-nəhan eylər. Nişani-kəsrəti-əşya dəmadəm əhli-təqlidə Rümuzi-nukteyi-tövhidi-Həq xatirnişan eylər. Bəyani-macərayi-masələf hal əhlinə bir-bir Zəbani-halilən keyfiyyəti-qüdrət bəyan eylər. Tənə’ümdə qürurü fəqrdə hirman şüar etmə Ki, hikmət bu iki halətdə xəlqi imtəhan eylər. Verür fəqr içrə şükr əhlinə qədri-Musiyi-İmran, Tənə’üm içrə tərk əhlin Süleymani-zəman eylər. Xoşa ol kim, bilib fəqri tənə’üm, mülki-dünyanın Yoxun eylər təsəvvür var, varın yox güman eylər. Ziyanü sudini dəhrin fəna fəhm eyləyən arif, Həyatın sud sövdasilə sərf etsə, ziyan eylər. Yamanlıq, yaxşılıq keyfiyyətin mə’lum edən aqil, Yamanlıq edənə yaxşılıq etməzsə, yaman eylər. Fələk guya degil əhli-fərasət kim, fəna əhli Cəfasından onun peyvəstə fəryadü fəğan eylər. Mən ondan istərəm tə’zimü təkrimü təvanalıq, Məni gün-gündən ol zarü zəifü natəvan eylər. Tənimdə zə’fdən bir üstüxan qalmışdurur, gərdun Müdam ol üstüxani qəm xədənginə nişan eylər. Nəçün kim xakidani-aləmi-süflidə adətdir, Kəmandar ox atan saət nişanın üstüxan eylər. İrişməz kimsədən əhvalimə feyzi-nəzər, bəs kim Məni zə’fi-bədən daim nəzərlərdən nihan eylər. Könül viranəsin mə’mur qılmaq qəsdinə çeşmim, Üzarim üstünə cədvəl çəkib sular rəvan eylər. Bieyni öylə kim, cədvəl çəkib sular qılıb cari, Əmiri-kamiran viranə yerlər abadan eylər. Məhi-övci-səxa Əlvənd bəg, k’ol mə’dələt pişə Ki, ədli hər zaman ruhi-Rəsuli şadman eylər. Zəhi saleh ki, daim iqtidayi-əmri-mə’rufun İtaət əhlini asibi-duzəxdən zəman eylər. Ona qılsın itaət buyruğiylən eyləsin taət, Qiyamət vəqti hər kim meyli-gülzari-cinan eylər. Verir Qur’an yerinə sihhəti-taət əgər zahid, Nəmaz içrə duayi-dövləti virdi-zəban eylər. Əgər tə’lim versə surəti-divarə əhli-dil, Qılıb kamil qamu mə’nidən onu nüktədan eylər. Əya pakizə əxlaqü fələkqədrü mələksiyrət Ki, hər nakamə yetsə iltifatın kamiran eylər. Bəhar əyyaminə gər feyzi-əxlaqın əsər salsa, Həvasini qılır canbəxşü əbrin dürfəşan eylər. Xəzan fəslini gər təb’i-lətifin tərbiyət qılsa, Tökər altun vərəqlər, adını bərgi-xəzan eylər. Kəmali-himmətin çün mülk tə’mirinədir sa’i, Qamu səhraləri, əlbəttə, bağü busitan eylər. Bu gündən sonra qalmaz hiç viran mülk, heyranəm Ki, cüğd abad yerdən qaçsa xanda aşiyan eylər? Bu gündən sonra səhralar olur mərdümnişin, ya Rəb, Əgər vəhşi gəlib ram olmasa, qanda məkan eylər? Verir tə’mir mülki-bayirə barani-ehsanin, Nəçük kim, abi-Xızr əmvati həyyi-cavidan eylər. Sənə taət yetər ancaq bu kim, daim həvadisdən Xəlayiq hifzini məhruseyi-əmnü əman eylər. Xudavənda, sənə mənsubdur əhkami-şər’iyyə, Nəçük gərdun mənə dövründə cövri-bikəran eylər. Nə heyf etdim ona kim, dönə-dönə heyf alır məndən, Nəsin öldürmüşəm kim, ləhzə-ləhzə qəsdi-can eylər? Günahsız bağrımı qan eylədi caizmidir böylə? Rizayi-Həqq üçün bir sor ki, nahəq nişə qan eylər. Füzulidən götürmə sayeyi-əltafü ehsanın, Kəmali-ədlini zikr ilə məşhuri-cəhan eylər. Ümidim var kim, ta asimandır dövrlən dair, Sənin rə’yincə olsun dövrlər kim, asiman eylər. * * * Bir gün ki, dey əlamətin etmişdi aşikar Bir gün ki, dey əlamətin etmişdi aşikar, Tutmuşdu üz füsürdəligə təb’i-ruzigar, Badi-xəzan yetib hərəkati-şəni’ ilə, Hər yan dirəxt rəxtini etmişdi tarimar. Sərsər hücumu qarəti-bustanə əzm edib, Əslilə qoymamışdı ağaclarda bərgü bar. Bərgini şaxi-gül yelə vermişdi sərbəsər, Yə’ni, təcəmmülünə cəhanın nə e’tibar?! Tey qılmış idi səbzə büsatını busitan, Yə’ni ki, mö’təbər degil əsbabi-müstəar. Yel böylə fəsllərdə təmənnayi-künc edər, Mən eylədim səba kimi gülşən yana güzar. Bir bağə düşdü rəhgüzərim gördüm onda cəm’, Tərtibi-eyş qılmağa əsbab hər nə var. Dolmuş qədəh şərab ilə gəlmiş araya kim, Gər lalə getdi isə, mənəm şəm’i-laləzar. Minayi-səbz lütflə dolmuş əyağə kim, Gər qönçə fani oldu, mənə ömri-payidar. Gəlmiş kəbab dövrə və söylər ki, ey qədəh, Hərgiz tutarmı xidməti-yaran edən qərar? Hər türfə nəxl bərgi-xəzan ilə bağlamış, Meyli-imarət eyləyibən taqi-zərnigar. Yığmış fəzayi-bağə xəzan bərgi xiştlər, Guya həva hücuminə tutmaq dilər həsar. Əlqissə, ol büsatdə mən gərmi-şövq olub, Aldım mətai-zövq, verib nəqdi-ixtiyar. Oldum təmam qərqeyi-dəryayi-şövqü zövq, Dutdum təriqi-rabiteyi-əqldən kənar. Hər dəm bir iltifatə fəda eylədim xirəd, Hər ləhzə bir həvəsdə nisar eylədim vüqar. Hər kim əyağ sundu mənə, mən ayağına Cinsi-həvasü nəqdi-xirəd eylədim nisar. Ərvahi-qüds bəzmi imiş, onu bilmədim, Mən məstü bixud oldum, olar qaldı huşiyar. Bihuş düşmüşəm mütəğəyyir mizac ilə, Qafil ki, leyldirmi keçən dövr, ya nəhar. Olmuş hücumi-hadisədən huş müntəzim, Qılmış səfayi-əql meyi-tirədən fərar. Bir ləhzeyi ki, seyqəli-idraki-müstəqim, Nagəh götürdü ayineyi-təb’dən qübar, Açdım gözümü görmədim ol bəzmdən əsər, Həqqa budur təbiəti-dünyayi-bimədar. Qılmaz qamu qəziyyədə əmrinə müstədam, Olmaz cəmii-əmrdə bünyadi üstüvar. Gördüm yerim fəzayi-bisati-sürur ikən, Olmuş məziqi-məzbəleyi-əczü inkisar. Həmsöhbətim cəmaəti-əhli-qəbul ikən, Olmuş nədimü həmnəfəsim neçə murü mar. Cismim cəfayi-şiddəti-bərd ilə natəvan, Başım bəlayi-hadisə daşiylə səngsar. Əhli-cəfa tənimdə olan kisvətim alıb, Qoymuş məni bürəhnəvü lərzanü xarü zar. Nə bir rəfiq kim, ola ol dəmdə dəstgir, Nə bir ənis kim, ola ol qəmdə qəmküsar. İyzəd üzümə bağlamış əbvabi-rəhmətin, Yə’ni, budur nəhayəti-üsyani-badəxar. Çox badə bəzmi-dövrdə nuş etmişəm, vəli, Mən hiç meydə görməmişəm bu sifət xumar. Həm zillət ilə dərgəhi-xaliqdə münfəil, Həm heyrət ilə xəlq arasında şərmsar. Dövranə eylədim bu müsibətdə e’tiraz: K’ey çərxi-bimürüvvətü bədəhdi-nabəkar. Bir ömrdür ki, məcməi-əhli-kəmaldə, Eyşü nişat ilə içirəm cami-xoşgüvar, Hərgiz özümü görməmişəm böylə bişüur, Hərgiz özümü görməmişəm böylə xakisar. Meyxanələr mücaləsətindən alıb sürur, Mey təb’imə olurdu fərəhbəxşü sazikar. Hala nə vaqe’ oldu ki, verdin bu gün mənə, Nöqsani-irzü malü şikəsti-təni-figar? Dövran cəvab verdi məni-natəvanə kim: Ey xəstə! Bu müsibətə səbr eyləgil şüar! İyzai-cismü can nəsihətdürür sənə, İdrak əhlisən, bu nəsihətdən etmə ar! Aldanma mey nişatinə vü demə dəmbədəm Kim, nişə böylə onu həram etdi Kirdigar? Hər əmrü nəhyə ibrət ilən e’tibar qıl, Hər işdə e’tibari şüar eylə zinhar! Dəf’ oldu ol müsibətü ondan əyan olan, Təhqiqi-sirri-hikməti-Həq qaldı payidar. Gər getdi rəxt, nəxl kimi qılma iztirab, Səbr et kim, küdurətə həm yoxdur e’tibar. Bu rəsmdir bürəhnə olub qışda hər dirəxt, Təcdidi-kisvət eyləmək əyyami-növbəhar. Sən həm nihali-növrəsi-gülzari-eşqsən, Gər getdi bərg, xatirinə yetməsin qübar. Kəsmə bəhari-lütfü kərəmdən ümidini, Təcdidi-rəxti-tazəyə olgil ümidvar. Cüz’i xəsarət ilə məlul olma, şükr qıl, Bəg xaki-dərgəhinə fəda böylə səd həzar. * * * Yenə açıldı gülü qıldı cəhani xürrəm Yenə açıldı gülü qıldı cəhani xürrəm, Çəmənarayi-vücud oldu güli-baği-ədəm. Müjdeyi-lalə vü gül verdi məgər badi-bəhar Ki, nisar etdi şükufə ona dinarü dirəm. Lalə bir rəng ilə kəşf eylədi əsrari-dərun Ki, dili-xakdə qalmadı rümuzi-mübhəm. Şəm’i-gül verdi çəmən bəzminə bir nurü sürur Ki, çirağ ilə bulunmaz əsəri-zülməti-qəm. Baddən qönçələrə hamilə oldu gülbün Öylə kim, İsaya Cibril dəmindən Məryəm. Dəmi-canbəxşini guya yelə vermiş İsa Ki, bulur can təni-əşcar dəmindən hər dəm. Dəm bu dəmdir, bu dəmi xoş görəgör, ey arif, Anma İsa dəmini, urma keçən dəmdən dəm! Səbzəxiz oldu həvadən ölülər toprağı, Səbzə hər lövhi-məzarə bu xəti qıldı rəqəm: Ki, niçün qəflət ilə fövt ola bir mövsim kim, Ola ondan dirilər tək ölülər həm xürrəm. Xaki-Cəm üzrə çıxıb lalə, dutub camını der Ki: kimin var isə bir camı, bu gün oldur Cəm. Adəmi istəsə topraqdə, əlbəttə, bulur Bu gün ol feyzi ki, toprağı edibdir Adəm. Səbzədən jəng əyan eylədi ayineyi-bağ Bəs ki, çəkdi dünü gün şəbnəmi-barandan nəm. Türfə kim, səbzə ilə rövnəqi-bağ oldu ziyad, Gərçi hər ayinədən jəng səfa eylər kəm. Bülbülə minnət edib dün der idi badi-bəhar Ki: mənəm vasiteyi-rövnəqi-mülki-aləm. Dedi bülbül ona: ey əhli-xilaf, eyləmə laf! Bir həya qıl, bu sözü söyləmə, əbsəm, əbsəm! Sən əgər bilməz isən, cümleyi-afaq bilir Ki, kimindir bu mübarək əsəri-feyzi-qədəm. Tazə gülzari-vəzarətdə açılmış bir gül, Vermiş afaqə nəsimi-əsəri lütfi-İrəm. Qılmış ondan bu səfa kəsbini gülzari-vücud, Olmuş onunla bu bünyadi-lətafət möhkəm. Ol sərəfraz kim, onun kimi bir fərrüx rüx Payeyi-qədrə qədəm basmadı ondan əqdəm. Ondan aldı əzəmət əmri-vəsarət, guya Hökm üçün şimdi Süleymanə verildi xatəm. Ona xətm oldu rəhü rəsmi-hökumət, guya Şimdi nəsb oldu bu dərgahə vəziri-ə’zəm. Hüsni-rə’yilə bu gün hökmə girir divü pəri, Zərbi-tiğilə bu gün fəth olur iqlimi-Əcəm, Ki, Süleymani-zəman Asəfi etdi nayib, Oldu sərəskəri-Keyxosrovi-dövran Rüstəm. Ol cavanbəxt ki, icrayi-ədalətdə müdam, Nəsəqi-şər’ilədir əmri-şərifi töv’əm. Pərtövi-rəhməti-Həq həzrəti-Rüstəm Paşa Səri-ərbabi-səxa, sərvəri-pakizəşiyəm. Gər səbadən xəbəri-ədlin eşitsə, edəməz Şəm’ pərvanəyə mütləq diri olduqca sitəm. Mülk nəzminjə əgər hökmünə olsa vaqif, Zülfi-məhbubi həva eyləyə bilməz dərhəm. E’tidal istəsə ərkani-mizacə ədli, İrişür sihhəti-am ilə ətibbayə ələm. Feyzi-nüsrət bulur, əlbəttə, cahangirligə Himməti hər kimə xurşidsifət versə ələm. Səfheyi-namə kimi cəzm dutar hər yerə kim, Kilkvəş çəksə süturi-sipəhi xeylü həşəm. Rif’əti-qədrini xurşidə sual etdi zəmin, Xaki-dərgahinə yad eylədi xurşid qəsəm Kim, onun bulmayıb əhvalına bir zərrə vüquf, Qalmışam daireyi-heyrət içində mən həm. Taəti-Xaliqədir hüsni-risasi dai, Rizqi-məxluqə kəfi bəhri-nəvaliməqsəm. Bəhrü kan eyləsələr də’viyi-ehsanü səxa, Kərəmü cudini gördükdə olurlar mülzəm. Qanı ol rütbə ki, cudiylə onun bəhs edə bəhr, Qanı ol hövsələ kim, kan kərəmdən ura dəm. Hər nə tədric ilə min ildə verə bəhreyi-kan, Hər nə yüz ildə mürur ilə olur hasili-yəm, Bəzl bir dəmdə edər məclisinə xazini-cud, Sərf bir gündə qılır bəzminə qəssami-kərəm. Billah ər görmüş olaydı kərəmi-bibədəlin, Onu mö’cüz sanıb iymanə gəlirdi Hatəm. Sərvəra, cümleyi-afaqə yetirmiş ədlin Vüs’ət üzrə əsəri-rabiteyi-xani-niəm. Nola gər dari-şəfayi-kərəmindən yetsə Bu Füzuliyi-diləfgarinə həm bir mərhəm. Var ümidim ki, cahan olmaya xali səndən, Necə kim, var nücumü fələkü lövhü qələm, Şüğli-aləm ola tədbirin ilə rast müdam, Qəddi-gərdun ola pabusin içün daim xəm. * * * Bihəmdillah vəl-minnə ki, tövfiqati-rəbbani Bihəmdillah vəl-minnə ki, tövfiqati-rəbbani Yetirdi mənzili-məqsudə İbrahim sultani. Təriqi-Kərbəla, rahi-Nəcəf bir rəhbər istərdi, Bu yolda gördü Həq Xizr olmağa sultani ərzani. Vilayət dürlərinin mə’dənidir övliya bürci, Əmini-Həq görüb sultana tapşırdı fələk ani. Əya sultani-ali-himmətü sərdari-adildil Ki, sənsən gövhəri-insafü dürri-mə’dələt kani. Müştərrəf eylədi zati-şərifin xaki-Bağdadi, İmarət qıldı rə’yi-gəncbəxşin mülki-virani. Səfa tapdı visali-məqdəmindən yenlə can baği, Əsas aldı binayi-himmətindən ədl eyvani. Qədəm basdın diyari-əşrəfi-Bağdadə vü bir-bir Məzaratü büqaül-xeyr səndən oldu nurani. Ziyarətlər ki, qıldın, asitanlar kim, təvaf etdin, Qəbul olsun ki, tapdın hər birindən feyzi-Rəbbani. Məqami-Qənbərü övladi-Fəzlü bə’zi əhli-beyt Təvaf etdin, cəvanmərdanə qıldın ərz ehsani. Əlinin pəncəsin qıldın ziyarət kim, müqərrərdir, Yeni gördükdə məxdumin əl öpmək bəndəfərmani. Ziyayi-rif’ətindən sayə buldu, seyr vəqtində Gəhi Bəhluli-divanə, gəhi Mənsuri-həqqani. Həmişə xəsmini şahi-vilayət daşə döndərsin Nəçük kim, gördün etmiş mö’ciz ilən daş arslani. Məqami-mintəqə tövfin qılıb oldun kəmərbəstə, Öpüb övnü müin dərgahın etdin tazə imani. Cəvadü Kazimin əttari-Bağdad olduğun bildin, Üz urdun, tapdın ol əttardən hər dərdə dərmani. Təqiyyü Əskəriyyü Mehdiyə ənsar göndərdin Ki, alayişli kafər ləşkərindən saxlaya ani. Fərati-paktək Babil diyarına qədəm basdın, Bər övci-Zöhrə oldu səndən ol Haruti-zindani. Misali-məşhədi-Şəmsü məzari-Cümcümə bir-bir Təmaşasiylə gördün mö’cizati-Şahi-mərdani. Əqiyl ibni-Əbitalibdən istimdad edüb himmət, Təriqi-Kərbəlayə başladın əqranü ə’yani. Çü dəşti-Kərbəlayə ləşkəri-islami cəm’ etdin, Yəqin oldu ki, şahi-Kərbəlanın istənir qanı. Ədayi-taətü ərzi-niyaz etdin, bihəmdillah Ki, məqbul oldu Beytullahə İbrahim qurbani. Yetirdin niyyəti-pakilə bir-bir cəddü abayə Səlami-rövzeyi-pakizeyi-Şahi-Xorasani. Bu gün sərmənzili-məqsudə yetdin rahi-vəhdətdə, Rəfiq oldu sənə tövfiq, tapdın vəsli-canani. Nə canan, cani-mütləq, bəlkə candan əfzəlü əşrəf Ki, dərgahində eylər can nisarın insivü cani, Xudanın “İnnəma” qövlində xəlq içrə vəliəhdi, Rəsulin “ləhmükə ləhmi” səri-xanında mehmani. Gəhi-möhtacə vermiş Qənbəri tüğyan edib lütfi Gəhi arslandan almış müztərib halətdə Səlmani. Tüfeyli-gövhəri-zati-şərifi Adəmü aləm, Fədayi-cövhəri-cismi-lətifi bəhrivü kani. Əmirül-mö’minin Heydər Əliyyibni-Əbitalib Ki, Cibrili-əmindir xəlvəti-vəhdətdə dərbani. Nədir dünyavü üqba bi-rizayi-Mürtəza billah, Nə ol baqi gərək sidq əhlinə, mültəq, nə bu fani. Müdam ol kim, bu dərgahin qamu sadatü xüddamin Sərasər cəm’i-xatir qıldın ol cəm’i-pərişani. Məni-qafildən agah ol ki, bir kəmtər sənaxanəm, Gərək səntək sərəfrazın mənimtək bir sənaxani. Füzuli, bu hərəm içrə şəbü ruzü gəhü bigəh, Duayi-xeyr qıl sutanə, tərk et rəsmi-nisyani. Nə övradü dua kim, qıldı sultan asitanlarda, Qəbul olsun, budur dilşad edən yüz min müsəlmani. * * * Yenə dəşt sərsəbzdir, fəsl xürrəm Yenə dəşt sərsəbzdir, fəsl xürrəm, Cahan bitəkəllüf, təkəllüfdə aləm. Nəbatat əmvatinə vermiş ehya Həvayi-Xizrxislətü İsəvidəm. Məsihi-şükufə zuhurinə mütləq Səba ətseyi-Adəmü şax Məryəm. Bisati-bəsatinü bəsti-rəyahin Biri faricül-həm, biri kaşifül-qəm. Gül övraqi əşcardə eylə müzmər Ki, mə’niyi-nadir ibarətdə müdğəm. Güli-sürx suri-ərusi-Müqənnə, Dirəxti-şükufə nigari-müəmməm. Ənadil xətibinə gülbün mənabir, Şükufə sipəhinə gülzar müxəyyəm. Bu gün zülfi-əhli-məlahətdən özgə, Degil hiç kəs müztərib-halü dərhəm. Bu gün əbrü badi-bəharidən özgə, Degil kimsə sərgəştəvü didə pürnəm. Baharındır, aya, bu tə’sir bilməm Və ya dövləti-feyzi-xaqani-ə’zəm. Fələk mərtəbə, qütbi-xurşid seyri Ki, novruzi-ədlilədir mülk xürrəm. Misali-əsalətdə ismilə cari Əzəl ta əbəd hökmi-tuğravü xatəm. Hesabi-səxavətdə əmrilə mücra Gəda adına hasili-mə’dənü yəm. Əgərçi zəmanında mümkündür etmək, Gəda gənci-dinarü dirhəm fərahəm. Bulunmaz bu mə’murədə bir xərabə Dəfin olmağa gənci-dinarü dirhəm. Nəzər feyzi-ruhi sifatında aciz Xirəd cövhəri cism dərkində mülzəm. Kəmalət kəsbinə əqli-nəsr rə’yət Rüxi-məhvəşi rə’yəti fəthə pərçəm. İnan bər inan fəthü nüsrət rəfiqi, Nə sarı ki, qılsa əzimət müsəmməm. Səmiyyi-Xəlil əxtəri-bürci-hikmət Ki, rəxşinədir ğaşiyəkəş yüz ədhəm. Qəzatək zəmirinə izhar daim, Həm əf’ali-mütqən, həm ə’mali-mübrəm. Qədərtək vüqufinə inşa həmişə Həm əşkali-müğlət, həm əsrari-mübhəm. Hökumətşiara, vilayətpənaha Ki, cahi-hökumət sənədir müsəlləm. Əgər mahə mehri-rüxün salsa pərtöv, Məh olmaz dəxi mehrdən zərrəcə kəm. Əgər yetsə pərvanəyə hökmün, ey şəm’, Qılır mehr hazır şəbi-zaci-müzləm. Şərabi-məzaqında keyfiyyəti-şəhd, Mizaci-sinanında xasiyyəti-səm. Sənin paybusin təmənnası birlə, Qədimtək qədi-asiman müttəsil xəm. Zəmin paybusinlə bir qədr bulmuş Kim, ol qədrə qadir deyil asiman həm. Şəha, sənsən ol gövhəri-dürci-hikmət Ki, səndəndir əhbəttə hər dərdə bir əm. Nə dilriş kim zəxm tək açdı ağzın Sənə ərzi-hal etməyə, tapdı mərhəm. * * * Vəh nədir ol tairi-fərxəndəbalü tizpər Vəh nədir ol tairi-fərxəndəbalü tizpər Kim, olur bir türfə ayin ilə hər dəm cilvəgər? Ağzı açıq, çıxmaz avazı, ayağı yox, yürür, Can iləndir seyri, əmma demək olmaz canəvər. Bir dəmirdən daşlü divar ilə müstəhkəm həsar. Bir əsasi-qir ilən qaim, binayi-mö’təbər. Yengi aydır hey’əti, amma yeni aylar kimi Bədr olmaz, necə kim, göy üzrə sərgərdan gəzər. Adəti uçmaqdır, amma quşların əksi müdam, Uça bilməz müttəsil balü pəri olmasa tər. Gəh Zəkərya kimi çəkmiş çox cəfalər bıçqıdan, Gəh büti-Azər kimi olmuş giriftari-təbər. Boynu bağlı bir qara quldur həvası qaçmağa, Bulduğun alıb qaçar, saxlamasan şamü səhər. Bir mübəssirdir ki, daim dideyi-heyrət açıb, Asiman təhqiqi-əhvalinə salmışdır nəzər. Sayılır pəhlulərinin üstüxani zə’fdən, Böylə zə’f ilən ağır yüklər çəkər, eylər hünər. Yerdə gəzməz vəhştək, amma yürür ondan rəvan, Göydə üçmaz teyrtək, amma uçar ondan betər. Gər bükülmüşdür qədi, eyb eyləmən, bir pirdir, Nuh dövründən verər bir-bir, sual etsən, xəbər. Baş açıb yağmurlara, suya batırmış kisvətin, Yaş uşaqdır, lövhi sadə, hiç bilməz xeyrü şər. Canı yox, lakin rizayi-xəlq hasil qılmağa Gəh aşağa, gəh yuxaru yügürüb canlar çəkər. Divə bənzər, gəzdirər başda Süleyman təxtini, Yoxsa kandır, saxlanır köksündə qiymətli gühər? Yoxsa zövrəqdir, onu qılmış mürəkkəb seyr üçün Veys bəy həzrətləri, ol şəhriyari-namivər!.. Ey bəqayi-izzü cahin mövcibi-təmkini-mülk, Vey sənayi-lütfü qəhrin mənşəi-nəf’ü zərər. Xaki-payindən əgər bir zərrə tapsaydı sədəf, Bəsləməzdi irtifai-qədr üçün mütləq gühər. Öylə əmniyyətdir əyyamında kim, mün’imlərin, İşrət israfından özgə malına yoxdur xətər. Tişeyi-bənnayə derdi ərreyi-nəccar dün: Zülmümüzdən həm həcər asudə oldu, həm şəcər. Öylə kim ədlün zərər rəsmin götürdü mülkdən, Ehtiyat üçün gərəkməz kimsəyə divarü dər. Düşmənin məğlub olub daim zəfər bilməz nədir, Sən qaçan kim əfv qılsan ol sanur onu zəfər. Yol aparsaydı sənin ehsanına bir zərrəcə, Afitabın minnətin çəkməzdi nur üçün qəmər. Zövq üçün şövqün tapıb sərməst olan ariflərə Hacət olmaz cami-mey içmək, sənin şövqün yetər. Şami-bəzmin öylə rövşəndir ki, hər kim şəm’tək Tapsa onun zövqünü, qılmaz təmənnayi-səhər. Vəsfi-zatın həddən əfzundur, şəha, mə’zur tut Kim, qılır ibram xövfindən Füzuli müxtəsər. Var ümidim, ta bu dərya üzrə kəştiyi-hilal Gah gəşti-xavər eylər, gah seyri-baxtər. Baxtərdən xavərə olsun səlayi-sövlətin, Şöhrətindən olmasın xali fəzayi-bəhrü bər. * * * Bu sürahi məsələn bir sənəmi-rə’nadır Bu sürahi məsələn bir sənəmi-rə’nadır Ki, dəmadəm tərəbəngizü nişatəfzadır. Sərvtək qaməti-dilcu ilə üşşaqfirib, Şəm’tək pərtövi-rüxsar ilə bəzmaradır. Gülbüni-baği-tərəb, qönçeyi-gülzari-fərəh, Gül kim ondan açılır, cami-meyi-səhbadır. Rəngi-zərdü meyi-sürxün görən eylər heyrət Ki, xəzan içrə əcəb bu nə güli-həmradır. Gah həmsilsileyi-aşiqi-xunindil olub, Boynu zənciri-cünün qeydi çəkən şeydadır. Gah yüz aşiqi-şeydayı qılıb məstü xərab, Eyləməz hiç tərəhhüm, işi istiğnadır. Bəzm üçün hər tərəfin türfə igidlər dutmuş, Sanasan xəl’əti-zərbəft ilə bir mirzadır. Batini-safilə bir sufiyə bənzər ki, müdam Səcdəsində əsəri-sidqü səfa peydadır. Kəhrübayi don ilən bir büti-sərkəşdir kim, Cilveyi-naz ilə şəh məclisinə ziybadır. Ol şəhənşah ki, feyzindən umar kam müdam, Bəzmi-vəhdətdə əgər Xizrü, əgər İsadır. Çakəri-çakəri fəğfur ilə xaqan oluban, Bəndeyi-bəndəsi İskəndər ilə Daradır. Cəmü Cəmşid degil bəzmdə həmtası onun, Sərvəri-bibədəlü xosrovi-bihəmtadır. Xani-adil həm onun pərtövi-iqbalından Bir əsər tapdı ki, sahibnəzərü binadır. Nəş’eyi-zövq bulan cami-rizasından kam, Bəzmi-eşqində qamu ömr qədəhpeymadır. Ey Füzuli, dünü gün eylə dua sidq ilə kim, Ola bu dövlətü iqbal ilə ta dünyadır. * * * Məgər qılır rəqəmi-vəsfi-xətti-yar qələm Məgər qılır rəqəmi-vəsfi-xətti-yar qələm Ki, xətti-yar kimi oldu mişkbar qələm. Məgər dilər sifəti-lə’li-yar edə təhrir Ki, lə’li-yar kimidir gühərnisar qələm. Əgər cəfa çəkə surətnigardən yüz il, Demən çəkə sifəti-surəti-nigar qələm. Yazanda mimü əlif ol qədü dəhanə şəbih, Kəmali-sehrinə çox qıldı iftixar qələm. Vəli xüramü təkəllüm verirdə aciz olub, Xətinə çəkdi xətü oldu şərmsar qələm. Nə yerdə kim yügürər nafə-nafə mişk tökər, Tutubdurur rəvişi-ahuyi-tatar qələm. Xücəstə Xizrdir abi-həyat içmək üçün, Zəman-zəman zülümatə qılır güzar qələm. Nə içdi məhbərədən bilməzəm ki, valeh olub Özünə eylədi sərgəştəlik şiar qələm. Qara başın götürüb daim eldən-elə gəzər, Tutarlar isə, dəxi eyləməz qərar qələm. Bir öz başına ulalmış, qərarı yox, dəlidir, Çıxınca dutmasalar, aləmi yıxar qələm. Siyah bəxtlügi yazmış alnına təqdir, Nola keçirsə qara gündə ruzigar qələm. Dililə müttəsil öz başına bəla gətirər Ki, xəlqə gizli sözü eylər aşikar qələm. Ticarət əhlinə bənzər, müsafirət yoluna Xütuti-sətrlərindən çəkər qətar qələm. Qaradürür üzü ol vəchdən kim, eylər faş Özüylə yarı arasında hər nə var, qələm. Şikəstə namələri yə’ni əhli-hüsnə satar Mətai-məmləkəti-hindü Zəngibar qələm. Öpər səhifə yüzün vəh görün bu talei kim, Bulur vüsali-nigari-səmən’üzar qələm. Midad türrəsinə üz sürər, zəhi dövlət, Dutar həmişə səri-zülfi-tabidar qələm. Onunçün əldən-ələ gəzdirir əkabir kim, Tapubdur Asəfi-dövrandan e’tibar qələm. Güli-hədiqeyi-iqbal Mustafa Çələbi Kim, oldu dövləti-qürbüylə kamikar qələm. Səmiyyi-Əhmədi-Mürsəl ki, qıldı ona tüfeyl Dəmi ki, lövh ilə yaratdı kirdigar qələm. Nəsimi-xülqünün övsafin etməgə təhrir, Çəmən əlinə verir səbzə hər bəhar qələm. Əya bülənd cənabi ki, midhətində olur Həmişə mö’tərifi-əczü inkisar qələm. Riyazi-qədrdə fəzlin nihali-rif’ətdir, Nihali-fəzlinə bir türfə şaxisar qələm. Nihali-dövlətə qədrin riyazi-hikmətdir, Riyazi-qədrinə bir türfə cuyibar qələm. Əlinə almaz imiş Müstəfa qələm, derlər, Bu zillət ilə bəsi olmuşuydu xar qələm. Sənə yetirdi özün nisbətilə tapmaq içün Zəmanədə sənin adınla e’tibar qələm. Kəlimi-Turi-vəfasən ki, əhli-xeyrü şərə Əlində gah əsa oldu, gah mar qələm. Buraxdı canını darüş-şəfayi-dərgəhinə Hücumi-hadisədən xəstəvü nizar qələm. Əlindən içdigi şəhdi-şəfayi-hikmətdən Mizaci-nazikinə oldı sazigar qələm. Bəsi əzizlərin xidmətinə bağladı bel, Qamunu tərkü səni qıldı ixtiyar qələm. Səbati-əhdini əyyamdən qılıb mə’lum, Səninlə eylədi əhdini üstüvar qələm. Arayıb əhli-hünər varını yetincə sənə, Cahan içində bəsi çəkdi intizar qələm. Verib nizami-cahan Asəfü Nizamül-mülk Gedib, cahanda sənə qaldı yadigar qələm. Sənin mütiin əgər olmasaydı, olmaz idi Səvadi-ə’zəmi-xətt içrə şəhriyar qələm. Alınmış ağçanilən bir qulundurur müqbil, Başın əgər kəsələr eyləməz fərar qələm. Sözün yeritməgə başdan ayaq edib yügürər, Kəmali-şəfqətinədir ümidivar qələm. Sipehr mənziləta, ol Füzuliyi-zarəm Ki, hali-zarimi yazınca oldu zar qələm. Sənayi-zatinə çoxdur sözüm, vəli nə deyim Ki, süstlük qılıban verdi ixtisar qələm. Dedi saqın, sözü çox etmə, saxla şərti-ədəb Ki, çox sözündən olubdur siyahkar qələm. Ümid var ki, nəzmi-nizami-aləm üçün Fələkdə ta ola lövh ilə payidar qələm, Sən olasan qələmə e’tibar üçün hami, Sənə hökumət üçün ola dəstiyar qələm. * * * Bağ lövhinə xəzan bərgi zərəfşan eylər Bağ lövhinə xəzan bərgi zərəfşan eylər, Ab ol lövhdə məşqi-xəti-reyhan eylər. Ey könül, gəldi bahar, eylə çəmən seyranın, Gör ki, hala nə əməl amili-dövran eylər. Yenə piri-fələk ətfali-rəyahini yığıb, Feyzi-tə’lim ilə bustanı dəbistan eylər. Su ayağını kəsib bihudə gəzməklərdən, Səbzəyi həmsəbəqi-dərsi-gülüstan eylər. Qönçəyi mətni-mətaledə edib üqdəgüşa, Laləni şərhi-təvaledə səbəqxan eylər. Sünbüli elmi-ilahidə qılıb muyşikaf, Susəni bəhsi-riyazidə süxəndan eylər. Dərsi-məntiq oxur ikən dililən mürği-səhər Dutulub, oxuduğu gülləri xəndan eylər. Bülbülü hər neçə kim hafizi-xoşləhceyi-ab Ögrədib hüsni-əda, qare’i-Qur’an eylər, Gör nəzakət ki, gəlib sübh sühüfxani ona Eybi-təqrir qılıb tə’neyi-əlhan eylər, Fəsl keyfiyyəti-qanuni-tib etmiş hasil, Bəhsi-təşxisi-mərəz, də’viyi-dərman eylər. Şərbəti-badə ilən çox sınadım, xəstələrə Eylər onu ki, nə Boqratü nə Loğman eylər. Bilməzəm sehrmi, mö’cüzmü nəsimin işi kim, Hərəkati xirədi-xiyrəni heyran eylər. Hər mizacə ki, dilər öylə qılırmədxəl kim, Onu idrak nə ərvahü nə əbdan eylər. Həbbəza dəhr ki, peyvəstə səhabi-feyzin Baisi-tərbiyəti-bağü biyaban eylər. Qönçənin görsə açar rişteyi-təb’ində gireh, Bülbülün bilsə işin, müşkülün asan eylər. İntizar ilə daşı lə’l qılub rəng verür, Ruzigar ilə suyu lö’löi-qəltan eylər. Qətrəyi müddət ilən müttəsili-bəhr qılır, Zərrəyi vasili-xurşidi-dirəxşan eylər. Leyk qayətdə təəccüb qılıram ki, nə üçün Məni-məhrümi həmin xəsteyi-hirman eylər. Qeyrə ehsani çoxü lütfi yüküş, leyk mənə Sitəmi vafirü bidadi firavan eylər. Kaş bağrımı qəza su edə göz yaşı üçün Çeşmətək, durmuyuban çün məni giryan eylər. Kaş cismimi fələk daş edə, bidadə dözəm, Mə’dəni-lə’l kimi çün cigərim qan eylər. Yer yüzündün götürülməkdə gümanım dəxi yox, Belə kim, tən çürüyüb, göz yaşı tüğyan eylər. Bixəbərlər biləməz əşki-rəvanım əsərin, Gərçi tənbihinə dil naləvü əfqan eylər. Əhli-tüğyanə əsər eyləyəməz giryeyi-Nuh, Gərçi hərdəm oları vaqifi-tufan eylər. Ey fələk, bu nə rəvadır ki, sipahi-sitəmin Dili-mə’murimi yəğma ilə viran eylər. Bir deməzsənmi ki, nagəh sitəmindən bu fəqir Qaziyi-əskərə şərhi-qəmi-pünhan eylər. Ol qəzahökm ki, çərx etsə xilafi-rəhi-şər’ Qıldığından onu zəcr ilə peşiman eylər. Ol qədər namə ki, muri-xətinin məzmuni Nəyə kim zahir olur, hökmi-Süleyman eylər. Ərştəmkinü fələkmərtəbə Qadir Çələbi Ki, fələk tabe’idir hər nəyə fərman eylər. Çərx bir tiğ çəkibdir yeni aydan ki, müdam Kimi gördüysə müxalif, ona qurban eylər. Min ilin bərhəmənin möv’izeyi-mə’rifəti Qabili-din qılır, qaili-iyman eylər. Ərzi-iyman bütə gər qılsa dəmi-canbəxşi, Can verib mö’ciz ilən ani müsəlman eylər. Ləfzi-canpərvər ilən rəşheyi-kilki hünərin Nə dəmi-İsivü nə çeşmeyi-heyvan eylər. Ey vərə’pişə ki, daim qədəmi-sabitini Rəsmi-islamə qəza qaimi-ərkan eylər. Rayizi-tündrəvü təb’i-lətifin dünü gün Tövsəni-fikrətilən çərxdə cövlan eylər. Meyl edər xidmətinə dövləti-tövfiq tapıb Kim ki, həqdən tələbi-rütbeyi-irfan eylər. Sən məqam etmədigin mə’bədə abidərdən Kim ki, mə’vayi-məlayik desə, böhtan eylər. Salmasa səbhə özün daireyi-məclisinə, Rişteyi-əqdin üzüb çərx pərişan eylər. Sənə gər durmasa bir ləhzə müqabil mehrab, Başını daşə urub çaki-giriban eylər. Səndən ayrılsa, müsəllayi ayaqlarə salub Zə’fi-tale qara topraq ilə yeksan eylər. Hər siyəhdil ki, qomaz baş xətinə xaməsifət, Qara cahildir əgər də’viyi-irfan eylər. Gərçi sultanədir islam qiyami mənsub, Sənə mənsubdur ol sə’y ki, sultan eylər. Sərvəra, bəndə Füzulini kəmanqəd gərdun Müttəsil dərdü bəla oxuna qalxan eylər. Eşidib tə’neyi-dəmsərdləri hər dəm kim, Şəm’tək şərhi-qəmi-külbeyi-əhzan eylər, Öylə kim, fəhm edübəm hali-dilin sənsənü bəs Sən əgər qılmaz isən, ona kim ehsan eylər? * * * Nə müşkül olsa qılır çərx ruzigarilə həl Nə müşkül olsa qılır çərx ruzigarilə həl Mürurilə açılır tabi-tari-tuli-əməl. Könül muradını tədric ilə bulur hasil, Təhəmmül olsa yetər daməni-mətalibə əl. Nizami-aləm üçün əskik olmaz əhli-səlah, Qomaz ümurini aləm muəttəlü müxtəl. Fərasət əhli kəm olmaz səlahi-millət üçün Bu nəzm silsiləsi eyləməz qəbuli-xiləl. Cəhani çərx müdəbbirdən eyləməz xali, Degil məsalihi-müstə’məli-cahan möhməl. Nə lütfdür yenə kim, xütteyi-İraqi-ərəb Kəmali-mə’rifəti-Kirdikarə oldu məhəl, Nişani-rövnəqi-Bağdaddır bu kim, qılmış Zühuri-lütfi-mücəddəd Xudayi-izzə və cəl. Müsəvvər eylədi nəqşi-sə’adəti-əbədi, Bisati-büq’eyi-Bağdadə nəqşbəndi-əzəl. Münəvvər eylədi ədliylə övliya bürcün, Hümayi-övci-hünər, qütbi-ə’dəlü əkməl. Müini-şər’i-şərifi-nəbi Məhəmməd bəg Ki, zikridir səbəbi-zikri-Əhmədi-Mürsəl. Zəhi büləndməqami ki, payeyi-qədri Ülüvvi-tarəmi-ə’layi göstərir əsfəl. Səməndi-qədri əgər salsa mixi-zərrinnə’l, Olur cəvahiri-əklili-Müştərivü Zühəl Nə mülkə kim, əsəri-iltifati-salsa şərəf, Olur xəzanı bahara, qəmi nişata bədəl. Vücudi-bibədəli afitabdur, əmma Bir afitab ki, daim mədari ola Həməl. Büləndqədr şəha, sənsən ol sə’adətmənd Ki, şə’ni-qədrinədir ayəti-vəfa münzəl. Təfəhhüs eyləsələr hüsni-afiyət əhlin, Cəmii-xatirə sənsən xütur edən əvvəl. Müyəssər olsa təriqi-itaətin xəlqə, Məmalik içrə olur rəf’ ixtilafi-miləl. Əhatə qılsa cəmii-ümurə tədbirin, Hüdudi-mülkdə mərfu olur rüsumi-cədəl. Müvafiqə şərəfi-təl’ətin mümiddi-həyat, Müxalifə əsəri-məqdəmin hüzuri-əcəl. Degil zəmanədə məxfi dəbiri-rə’yindən Hesabi-dəftəri-daniş, müfəssəlü mücməl. Həkimi-mə’rifətin sülhə mültəfit olalı Pozuldu mə’rəkeyi-fitnəvü büsati-hiyəl. Saraldı şəhdi-kəlamindən əhli-məkr yüzü, Məzidi-illəti-səfra olur şəfayi-əsəl. Gedirdi hiddəti-qəhrin fəsad tüğyanın, Qılır məzərrəti-bəlğəm izaləsin hənzəl. Şəha, Füziliyi-bidil duayi-dövlətini Bilibdir əhsəni-ə’mali-xeyrü hüsni-əməl. Həmişə cahü cəlal ilə müstədam ol kim, Mədari-əmnü əmansan, nizami-dinü düvəl. * * * Nə lütfdür yenə kim, buldu səbzədən gülzar? Nə lütfdür yenə kim, buldu səbzədən gülzar? Nə feyzdir yenə kim, saldı bağa badi-bahar? Müzəyyən oldu xəti-səbzə ilə ruyi-zəmin, Lətafəti-xəti-səbz ilə öylə kim, rüxi-yar. Hicabi-qeybdə hər feyzi-Həq ki, məxfi idi, Cəhanə eylədi lütfi-nəsimi gül izhar. Səfayi-aləm üçün şahidi-inayəti-Həq Riyazi-dəhrdə ərz eylədi güli-rüxsar. Səhifeyi-çəmənə yazdı xameyi-səbzə, Xəti-dəlayili-isbati-İyzədi-cəbbar. Məzahiri-əsəri-rəhmət etdi hər tərəfi Kəmali-qüdrəti-Həq fənzuru üluc-əbsar. Görünsə xəlq rizasi zəmanədən, nə əcəb, Zəmanə surəti-iqbalə oldu ayinədar. Sipehr minnəti altında olsa dəhr nola, Götürdü ayineyi-dəhrdən sipehr qübar. Çiraği-bərğ qılıb şəm’i-laləyi rövşən, Sədayi-rə’d qılıb çeşmi-nərgisi bidar. Tutuşdu heyrət ilə sineyi-zəvil-əfham, Açıldı ibrət ilə dideyi-ülul-əbsar. Dimağı etdi müəttər həvayi-ğaliyəbuy, Həvayi qıldı müənbər səhabi-gövhərbar. Zəmirə zövq verib müjdeyi-təvəccöhi-gül, Cahana saldı səfa məqdəmi-nəsimi-bəhar. Onun kimi ki, bu iqlimə yümni-məqdəm ilə Buraxdı zövqü səfa sərvəri-sipehrvüqar. Güli-hədiqeyi-iqbalü sərvi-baği-hünər, Məhi-sipehri-ədəb, şəhriyari-lütf-şiar. Mühiti-mərkəzi-dövlət Əyas paşa kim, Mədari-mülkədir iqbali nüqteyi-pərgar. Sipehrmənziləti kim, buraxsa xakə nəzər, Qılır xəvas ilə xaki zəri-təmaməyar. Mühithövsələyi kim, gər etsə qətrəyə meyl Təvəccöh ilə qılır qətrəyi düri-şəhvar. Sədaqətində səbati-səadətü iqbal, Siyasətində səvabi-mühacirü ənsar. Səlah əhlinə helmilə valiyi-müşfiq, Fəsad dəf’inə ədlilə hakimi-qəhhar. Vücüdi-kamilinə padşahi-aləmdən Sirayət eyləmiş asari-səltənət nə ki var. Cəhanfüruzi görən ol məhi-təmami bilir Ki, afitabi-cahantabdəndir ol ənvar. Əya buludnəzər afitabi-övci-hünər Ki, rəsmdir sənə hüsni-xəsailü ətvar, Kəmali-mə’dələti verdi istiqaməti-mülk, Təbibi-haziqə san kim, irişdi bir bimar. Münəvvər eylədi iqbalın övliya bürcin, Livayi-ədlin olub övliyayə şəm’i-məzar. Rəvacbəxşi-təriqi-İmami-Ə’zəm olub, Binayi-şər’ ilə verdin ümuri-mülkə qərar. Çiraği-təl’ət ilə Kərbəlayə saldın nur, Ol asitanədə qıldın düri-niyaz nisar. Təmamiyi-üməradən sənə müsəlləmdir Riayəti-nəsəbü şər’i-Əhmədi-Muxtar. Yetər bu əcr sənə ol zaman ki, ərz olunur Cəza üçün Həqə bir-bir səadəti-əbrar. Xilafi-qeyr nəsib oldu heyni-hökm sənə Ziyarəti-hərəmi-paki-Heydəri-Kərrar. Kim, ol xəlifeyi-rabe’dürü münasibdir Sənə kim, hakimi-rabe’sən ona qürbi-civar. Şəha, səadəti-iqbalınadır əhli-dua, Cəmii-əhli-cahan, kəmtərin Füzuliyi-zar. * * * Yenə qıldı səba gülzarə də’vət bülbüli-zari Yenə qıldı səba gülzarə də’vət bülbüli-zari, Yenə qümri məqam etdi fəzayi-səhni-gülzari. Yenə düşdü həvadən səbzəzarə qətreyi-şəbnəm, Yenə gülzarə saldı zilli-rəhmət əbri-azari. Yenə divaneyi-eşq eylədi darüşşəfa meylin, Yenə gülzarə çıxdı guşeyi-möhnət giriftari. Yerindən dəprədən mən mübtəlayi şövqi-qalibdir, Havadır gəzdirən yerdən-yerə səbri-giranbari. Bu işrətgahın itmamında bir daş olmasa əskik, Məni yerdən-yerə nəql eyləməzdi dəhr me’mari. Qədi-xəm birlə təhrikim yerimdən məhzi-hikmətdir, Qəza surətgəri bihudə gəzdirməz bu pərgari. Məkan təğyiri sihhət mövcibidir, nola nəql etsə Təbibi-hikməti-Həq mülkdən mülkə bu bimari. Mənə mən olduğum mənzildə rahət rəhm edib gəlməz, Düşüb zəhmətlərə naçar mən oldum tələbkari. Həvayi-seyr qıldım irtifai-qədr üçün, zira Yerində hər mətain pəst olur əlbəttə miqdari. Rəvaci-eşq vermək qəsdinə çıxdım diyarımdan, Hünər zaye’dir ol kişvərdə kim, yoxdur xəridari. Məhəbbət qılmağa izhar, qürbət ixtiyar etdim, Na çarə, yox bu cinsin olduğum yerlərdə bazari. Mübarəkdir səvadi-dudi-ahim qanda əzm etsəm, Yaman olmaz səhabın gəzdiyi yerlərdə asari. Mükərrəmdir sirişkim qanda yer dutsam, bu yüzdən kim, Baharəngiz olur hər qanda kim, seylab olur cari. Yenə ey bülbüli-biçarə, əyyami-bəhar oldu, İrişdi vəqt kim, bəxt ola əhli-dərd qəm xari. Gülə gül, açıla nərgis lətafət busitanində, Qopa seylabi-zövq ilə sitəm xaşaki, qəm xari. Sənə ola müyəssər xəlvəti-vəhdətdə gül vəsli, Nəsib ola mənə paşayi-gülrüxsar didari. Zəhi paşayi-mülkarayi-dövlətməndü rövşəndil Ki, məqbuli-cəmii-xəlqdir məcmui-ətvari. Süluki-dilkəşi təyyi-təriqi-istiqamətdə Müxalif dövrdən qılmış peşiman çərxi-qəddari. Həqiqətdə İlahin əkbəri-ayati-təqdiri, Şəriətdə Rəsulin ə’zəmi-ə’vanü ənsari. Zəmanında zəmanə zülmü yox, insafi var etmiş, Ona mənsubdur zülm ilə insafın yoxu, vari. Fərağət xabgahin bəkləyib bimi-həvadisdən, Olubdur pasibani-mülki millət bəxti-bidari. Bəhari-gülşəni-dövlət, Əyasi-pakdamən kim, Vücudi hər xələldən pakdır, hər eybdən ari. Zəhi şəm’i-şəbistani-səxavü lütf kim, olmuş Qamu əhbabəvü ə’dayə rövşən nürivü nari. Şəha, şəfqətşüara, sənsən ol pakizəsiyrət kim, Sənə hacət degil ehsan üçün dərdi-dil izhari. Vücudi-bimisalin dövləti-islamə nüsrətdir, Mücərrəd seyti-rəzmin eyləmiş məğlub küffari. Fəridi-əsrsən, əmma gəzər hər qəlbdə mehrin, Günəş birdir, vəli məqsumdur hər yerdə ənvari. Fələkdir öylə məhkumun ki, xurşidi qılır hazir, Əgər yarı gecə bəzmində lazim olsa izhari. Rəvandır öylə fərmanın ki, gər seylabə hökm etsə, Xilafi-təb’i-əsfəldən olur ə’layə rəfkari. Əgər qılsan inayət vər ihanət ixtiyar etsən, Qılır təbdilə qabil lütfü qəhrin murivü mari. Zamanın cümleyi-övqatını sübh eyləmiş guya, Çirağilə bulunmaz zülm dövrinin şəbi-tari. Kəmali-hüsni-əxlaqın bəyan eylər açıldıqca, Səmən məcmuəsi, nəsrin kitabı, qönçə tumari. Səfayi-təb’inə mümkün olurdu eyləmək nisbət, Bəhar ayinəsində olmasaydı səbzə jəngari. Təsəvvür eyləmək olmaz sənə manənd bir kamil, Həmana səndə xətm olmuş kəmali-qüdrəti-bari. Səba vəsfi-rüxün qıldıqda, gül vəsfini söylərkən Tutuldu qönçə nitqi, bülbülün həsr oldu göftari. Səbati-ədl üçün rövnəq buraxdın mülki-Bağdadə, Bəqayi-gənc üçün, ey Xizr, yapdın köhnə divari. Bü gün Bağdadda bir kimsə yox kim ona rə’fət yox, Cəmii-mərdümi-Bağdada olmuş rif’ətin sari. Dutulmuşdu dilim möhnət görüb, hüsni-təkəllümdən, Gətirdi yadıma zövqi-sifatın şövqi-əş’ari. Məni əndişeyi-hirman təriqi-küfrə salmışdı, Ümidi-lütfü ehsanın belimdən açdı zünnari. Məmalikpərvəra, yox səndən özgə bir müdəbbir kim, Dəmadəm mətrəhi-lütf edə üşşaqi-diləfgari. Füzuli bülbüli-gülzari-hüsni-iltifatindir, Bəhar oldu, yenə göftarə təhrik etdi minqari. Dilər təfsil ilə hali-dilin şərh eyləyə, əmma Nə şərh etsin, sənə mə’lumdur məcmu’i-ətvari. Qalıbdır guşeyi-üzlətdə, sormaz hiç kim halin, Nə ola bir fəqirin hali kim, olmaya bir yari. Cəfasın hiç bidil çəkməz ondan qeyri əğyarın, Onunçün qaliba xəlq eyləmişdir Tanrı əğyari. Ümidim var kim, rəsmi-müqərrər üzrə olduqca Müzəyyən şam zülfiylə ərusi-sübh rüxsari, Sənə mənsub ola xəlvətsərayi-dəhr təzyini, Səninlə çizginə işrətgəhi-iqbal pərgari. * * * Zülməti-heyrətdə zikrindir mənə virdi-zəban Zülməti-heyrətdə zikrindir mənə virdi-zəban, Tutiyəm guya, yemim şəkkər, yerim Hindustan. İxtilati-xəlqdən çəkdim təəllüq damənin, Qafi-üzlətdə mənə simurğnisbət aşiyan. Cifeyi-dünyayə çox meyl etməzsəm kərkəs kimi, Bir hümatəb’əm, qida bəsdir mənə bir üstüxan. Yüz fəsahət tutiyi-təb’imdə müzmərdir, vəli Kim dutar ayinə kim, izhar edəm razi-nihan. Sakinəm bir yerdə kim, yox e’tibarım zərrəcə, Rövşəni-rə’yi-visali-himmətim xurşidsan. Qəsri-qədrü rişteyi-dərkim rəfi’ olmaq nə sud? Çün müsavidir bu qövmə asimanü risiman. Şahbazi-himmətim hər seydə qılmaz iltifat, Şəhriyari-rif’ətim hər məsnədi qılmaz məkan. Aləmi-surətdə gər yoxdur şükuhü şövkətim, Aləmi-mə’nidə yox bir mən kimi sahibqiran. Məsnədarayi-səriri-dövləti baqi mənəm Kim, sözüm zimnində hər iqlimə hökmümdür rəvan. Dövləti-dünya içün çəkmən səlatin minnətin, Fəqr sultanı mənəm kim, dövlətimdir cavidan. Bitərəddüd tutmuşam bəhri-təəllüqdən kənar, Bitəkəllüf bulmuşam bihudə qovğadən aman. Sərbüləndü sərkəşəm ərbabi-ücbü kibrə, leyk Mə’rifət əhlinə gərdi-rahü xaki-asitan. Bəndəyəm ol mahi-övci-rif’ətü iqbalə kim, Görməmişdir bir ona manənd dövri-asiman. Müqtədayi-əhli-daniş hamiyi-ərbabi-fəzl, Karfərmayi-zəmiri-pakü təb’i-xürdədan. Nəzmbəxşi-mülk Cə’fər bəg rövşənrə’y kim, Feyzi-fitridir ona cahü cəlalü izzü şan. Təb’i-gərdun tui-fərmanına etmiş iftixar, Rəxşi-dövran rayizi-rə’yinə tapşırmış inan. Diqqəti-əfkari ol qayətdə kim, fikr eyləsə, Hikməti-əşyadə dutmaz daməni-elmin güman. Müdriki-övsafi rə’yi-saibü təb’i-səlim, Tabe’i-fərmani əqli-pirü bəxti-növcəvan. Səfvəti-ixlasi ol miqdar kim, qəhr eyləsə, Xatiri-bədxahə qəhrindən xütur etməz ziyan. Ey şükufi-rif’ətin pirayeyi-gülzari-dəhr, Vey nizami-rə’fətin arayişi-mülki-cəhan! Bimi-qəhrin xanümani-xəsmə bərqi-xanəsuz, Lütfi-təb’in laləzari-mülkə əbri-dürfəşan. Sərvəra, sən çeşmeyi-ehsanü bəhri-lütfsən, Təşneyi-şəhdi-vüsalındır Füzuli natəvan. Ol zamandan kim, məni əxlaqın etmiş mö’təqid, Həq bilir, virdim düayi-dövlətindir hər zaman. Var ümidim ta mədari-ədldir aləmpənah, Var ümidim ta livayi-fəthdir kişvərsitan, Olasan iqbalü izzü rif’ətü iclal ilə Kamigirü kamiyabü kamikarü kamiran. * * * Səfheyi-çöhreyi-al üzrə səvadi-xəti-yar Səfheyi-çöhreyi-al üzrə səvadi-xəti-yar, Dili-pürxünimin ayinəsinə saldı qübar. Ey üzarü xətinə ənbərü kafur qulam, Dəmdədəm səfheyi-kafurə xətin ənbərbar. Xəti-səbz ilə füzun oldu lətafət rüxinə, Kim görübdür verə ayinəyə rövnəq jəngar? Səfi-üşşaq hücum etdi məgər kim, hüsnün Lə’l gəncinəsinə qaliyədən çəkdi həsar. Min bəla oxuna sancıldı rüxün əksindən, Olalı sadə könül arizinə ayinədar. Açdı könlüm çiçəgin zövqi-xəti-rüxsarin, Dünü gün oldu bərabər, nə əcəb olsa bəhar. Xət degil zahir olan, ahuyi-Çindir, çeşmin Hər tərəf cünbüşə gəldikcə qılır mişk nisar. Ey büti-səngdilü siymtənü mişkinxal, Vey məhi-sərvqədü səbzxətü laləüzar! Könlüm aldun ki, bəhasın verəsən nəqdi-vəfa, Etmədin əhdə vəfa, qövlinə qıldın inkar. Nə rəva olmaya asari-mürüvvət səndə, Sən təğafül qılasan, mən olam aşüftəvü zar. Dutalım kim, sənə sultan, mənə çakər derlər, İttisal eylə mənimlə və gər eylərsən ar, Kərəm et, könlümü ver, qeyr ilə bazar edərəm, Sən sənə, mən mənə, azar ilə olmaz bazar. Billah, incitmə məni, yoxsa şikayət qıluram, Necə mən səbr edəyim, qalmadı canımda qərar. Lilləhil-həmd degül mülk ühi hakimdən, Şər’ icrasına Bağdadda bir hakim var. Vazehi-mə’dələtü rə’fətü insafü ədəb Sahibi-mərhəmətü şəfqətü təmkinü vüqar. Ol zəkitəb’ ki, təhqiqi-sifatında onun, Tələbi-mə’rifət əfgari edibdir əfkar. Zati gövhər sədəfi-hikmətə, leykin yekta, Təb’i kövkəb fələki-diqqətə, əmma səyyar. Dərkinə qismi-bədihidə təsəvvür məhsür, Elminə hacibi-əsrar vüqui-izhar. Bəzmi ərbabi-təmənnayə məqami-məqsəd, Kilki əhli-həqə miftahi-künuzi-əsrar. Elm-minhacinə ətvari üsuli-tövzih, Feyz misbahinə asari süluki-ənvar. Füqəha firqəsinə surəti-fe’li fitva, Cümlədən cümləyə ol sədri-şəriət muxtar. Ey vücudin səbəbi təqviyəti-şər’i-şərif, Bünyeyi-milləti-Zəhrayə sədadin me’mar, Xidmətin olmasa məqsud nə mümkün ki, verə Nəzmi-əsnafi-səlasə əsəri-həftü çəhar. Nöqteyi-dairə gər olmasa zatin, nə əcəb Olsa nöh daireyi-çərxə məəttəl pərgar. Xidməti-bəzminə mə’mur məlayik səf-səf, Zahirən surəti-insanə girib leylü nəhar. Mahsimalər ilə ərseyi-bəzmin gərdun, Sərvi-balalər ilə xaki-hərimin gülzar. Sərvəra, cərri-əməl acilü acil Həqdən Cənnət olmuş sənə bu mə’niyə şahid asar. Nola gördükcə səni olsa Füzuli guya, Sən bir ayinəsən, ol tutiyi-şiringöftar. Var ümidim necə kim, karigəhi-hikmətdən Xakü əflakə müqəddər ola məks ilə mədar. Seyri-əflak ola xak üzrə sənin rə’yinlə, Kəməri-xidmətini edə dəvayir əqtar. * * * Səvadi-büq’eyi-Bağdad çeşmi-həft kişvərdir Səvadi-büq’eyi-Bağdad çeşmi-həft kişvərdir, Çiraği-mərdümi nuri-ədalətdən münəvvərdir. Qamu ətrafına abi-həyati-ədldir cari, Cəmii-əhlinə tövfiqi-cəmi’iyyət müyəssərdir. Süruri müttəsil, zövqi dəmadəm, ne’məti bihəd, Fəzasi afiyətəfza, həvasi ruhpərvərdir. Sürür əhlinə zənciri-təəllüq hey’ət əczasi, Səri-afaqə baruyi-həsari-hisni əfsərdir. Binayi-büq’eyi-məqbuli əhli-xeyrə mənzilgəh, Bəsiti-xaki-paki övliyaül-lahə bəstərdir. Rəvadır övliya bürci demək ol büq’əyi-pakə Ki, hər əllaməyə mənzilgəhü hər elmə məzhərdir. Əfazil büq’ə-buqə’ə xaki-pakin mənzil etmişlər, Nəzər qıl səfhə-səfhə lövhinə, gör kim, nə dəftərdir. Səvadi-afəriniş nüsxəsindən bir vərəqdir kim, Qəvanini-ədalət onda mərqumü mühərrərdir. Nola Fərhadvəş üşşaqi olsa cümlə xosrovlar, Mübarək səfhəsində surəti-Şirin müsəvvərdir. Kitabi-kainatə sərsəri-fitnə güzər qılmış, Haman bu səhfə qalmış baqi övraqini əbtərdir. Məkarihdən həzər, iqbalə rəğbət qılmağa daim, Mələklər hər tərəfdən qasidi, sanman kəbutərdir. Zülali-mə’dələt sərçeşməsi olsa, əcəb olmaz, Hərimi-barigahi-rif’əti saqiyyi-kövsərdir. Bu mülkün şahidi-tövfiqi-iqbali budur hala Ki, paşayi-səadətmənd əhli-mülkə sərvərdir. Zəhi sərdari-saibrə’y, sahibədl, dəryadil Ki, şə’nü şövkəti ə’dayə mənsurü müzəffərdir. Degil həddi-bəşər hüsni-əfafü lütfi-əf’ali, Məlayik firqəsindən bir əcəb zati-mütəhhərdir. Münəzzəhdir qubari-zülmdən mir’ati-idraki, Təaləllah, nə xoş pakizətəb’ü pakcövhərdir. Zəmiri-biməlali əsvəbi-əfkarə cövlangəh, Vücudi-bimisali əhsəni-əf’alə məzhərdir. Səbati-mülkinə bürhan yetər kefiyyəti-ədli, Ədalət qanda olsa müstədam olmaq müqərrərdir. Əmiri-ə’dəlü əkrəm Əyasi-paktiynət kim, Zülali-ədl birlə tiynəti-paki müxəmmərdir. Şəha, sən məsnədarayi-səriri-izzü rif’ətsən, Tərazi-e’tibarin səfheyi-dövranə ziyvərdir. Cəmali-ənvərindir asimani-mə’dələt mahi Və ya ol mah kim, xurşidi-rəxşanə bərabərdir. Pənahi-mülkü millətsən, sədadi-hüsni-tədbirin Ədu Yə’cucinin dəf’inə bir səddi-Sekəndərdir. Sənə tabe olan çəkməz məlalü möhnəti-aləm, Nə qəm zülmət vəhmindən ona kim, Xizr rəhbərdir. Verir can tiği-xünrizin xəyalilə ədu, guya Xəyali-tiği-xunrizin əcəl mürğinə şəhpərdir. Pəyami-şövkətin yetdikcə ə’dayi zəbun eylər, Əzayimxanə div əlbəttə məhkumü müsəxxərdir. Sənin tiğindən istər bir cila kəsb eyləyə hala, Cahan ayinəsi kim, gərdi-möhnətdən mükəddərdir. Sənin təhriki-rəxşi-iqtidarından umar təskin Bu günlər dəhr kim, təşvişdən qayətdə müztərdir. Müxalif zülməti-heyrətdə qalmış, əzmi-cəzm et kim, Bu zülmət dəf’i möhtaci-şüayi-tiğü xəncərdir. Cəzayir əhli tüğyan üzrədir, əzm et ki, şəmşirin Fəsadi-xuni-fasid dəf’inə xunriz neştərdir. Əzimət qıl ki, dövran müntəzirdir fəth zövqinə, Rəvan ol kim, zəmanə tabe’ü düşmən mühəqqərdir. Cəzayir mülkini qıl Bəsrə iqliminə mülhəq kim, Peyapey fəthü nüsrət ne’məti-qeyri-mükərrərdir. Sərəfraza, Füzuli qeyrdən qət’i-nəzər qılmış, Sənin dərgahinə bir sadiqül-ixlas çakərdir. Yetər lütfün ona daim, degil hacət tələb qılmaq, Tərəddüdsüz olur hasil nə kim, Həqdən müqəddərdir. Ümidim var kim, rə’yincə ola seyri dövranın, Fəzayi-asiman ta cilvəgahi-seyri-əxtərdir. * * * Nə mövcud olmasa əsbabi-dünyadən, degil müşkil Nə mövcud olmasa əsbabi-dünyadən, degil müşkil, Bu müşkildir ki, mövcud olmaya bir hakimi-adil. Nə dərdi-dil ki, üz göstərsə dövrandan degil möhnət, Budur möhnət ki, şərhin qılmağa olmaya əhli-dil. Mərizin olsa min dərdi, bu dərd onlardan əfsundur Ki, təşxisinə olmaya təbibi-haziqü kamil. Bəladır kim, dili-aşiq kimi viran ola kişvər, Ola ol haldən hakim olan məhbubvəş qafil. Həvayi-nəfsə tabe ola əhli-mülkdən fariq, Qılıb üşşaqinin tərkin, rəqibinə ola mail. Binayi-xaneyi-rəhmət mürur ilən olub viran, Tilismi-nəzmi-cəm’iyyət ola tədric ilə batil. Nə xoşdur əhli-aləm rəğbətiçün ola hakimdə Rüxi-rəxşan, ləbi-xəndan, dili-dana, kəfi-bazil. Müdavayi-qülubi-münqəbiz bir dərddir mühlik, Mülaqati-müluki-tündxu bir zəhrdir qatil. Nə ümmid ilə surət bağlasın izharə şərhi-qəm, Cəvabi-təlxdən yeyrək bilir hirmanını sail. Nişani-hüsni-tale’ bu yetər Bağdadə kim, hərgiz Ona rahət mülaqatında yox bir mane’ü hail. Bihəmdillah səlahi-dövlət içün məsnədi-rif’ət, Bu gün bir qütbi-sahibədlü saibrə’yədir mənzil. Sipehri-dövlətü iqbal, mülkarayi-Cə’fər bəg Ki, yeksandır onun ədlinə hökmi-alivü safil. Zəhi adil ki, dövranında dehqan tirə toprağə Buraxsa daneyi-cov, xuşeyi-pərvin qılır hasil. Fələk tə’siri-iqbalından istər qüvvəti-tale’ Kim, olmuş bəhr məhsulinə, kan ədrarına amil. Ümuri-xeyri ehsan buldu əyyamında min rövnəq, Ədalət mültəzəmdir ol ümurə, mərhəmət kafil. Hesabi-mücməli-övsafidir bir pak dəftər kim, Cahanın xeyri-məhsulu onun cəm’inədir daxil. Zəmanında zəman əhlinə hərgiz çəkməmiş katib, Hesab olduqda qeyri-izzü rif’ət baqivü fazil. Sərəfraza, nəvali-ne’mətü idrari-ehsanın, Cəmi’i-mülkədir cari, cəmi’i-xəlqədir şamil. Təvəccöh qıl, məlalət çəkmə, ikrah etmə kim, Həqdən Bir ayətdir nizami-mülkü millət şə’ninə nazil. Əgər hökm etsə hüsni-tale’in, baran olub lö’lö, Sənə minnətsiz eylər əbrü dərya hasilin vasil. Sənə nisbət bu rütbə rütbeyi-məzmumdur, əmma Nə çarə, ziynəti-əyyamə sənsən cövhəri-qabil. Ədalət səndə bulmuşdur, sənə möhtacdır kişvər, Gühər ümmidi birlə daməni-dərya dutar sahil. Şəha, gər olmasaydı lütfü idrakın təqazası, Füzulinin qalırdı karigahi-sən’əti batil. Sənayi-izzü iqbalın dilər əlbəttə bir madeh, Zühuri-lütfü ehsanın dilər əlbəttə bir sail. Ümidim var kim, ta nurü zülmət ola aləmdə, Cahandan sayeyi-cahü cəlalın olmaya zail. * * * Səbr hər dərdə mürur ilə müdava eylər Səbr hər dərdə mürur ilə müdava eylər, Sahibi-səbr bulur hər nə təmənna eylər. Dövrdən dəhrdə hər məqsədə bir möv’id var, Vəqtsiz gərçi ona təb’ təqaza eylər. Yetmədən vəqt, muradını təqaza qılmaz, Hər mühəqqiq ki, xəbirəm deyü də’va eylər. Rəsmi-dövrani-fələkdir bu kim, əhli-tələbi Neçə gün heyrəti-hirman ilə iyza eylər. Surəti-şahidi-iqbali qəbul etmək üçün, Qaliba ayineyi-təb’i mücəlla eylər. Talibin dövri-sipehr ilə müxalif rəvişi Üqdələr rişteyi-əhvalına peyda eylər. Zaye olmaz, irişir məqsədinə, səbr qılıb Kim ki, dəhr ilə mədarində müdara eylər. Dövr bihudə degil, hər nə müqəddər olsa, Ona tədric ilə əsbab mühəyya eylər. Hiç məxluqdə yox qüdrəti-iycadi-ümur, Hər nə eylər əsəri-qüdrəti-mövla eylər. Qılmasa lütfi-həqü dövləti-tövfiq mədəd, Zəhri zənbur qaçan şəhdi-müsəffa eylər. Mən kimi zarə nə nisbət şərəfi-neyli-murad, Lütfi-həqdir ki, məni məqsədə ehda eylər. Ey könül, kəsmə tələb badiyəsindən qədəmin Ki, tələb rütbeyi-iqbali müəlla eylər. Leyk hal əhlinə izhar edə gör dərdi-dərun, Xəstə əhvalını mə’lum ətibba eylər. Əkməli-xəlqdən istə şərəfü rif’ət kim, Qürbi-ədna həvəsi, rütbeyi-ədna eylər. Gərçi surətdə şəriki-bəşəriyyət çox olur, Dərki-əsrari-həqiqət dili-dana eylər. Az olur qabili-idraki-rümuzi-mə’qul, Sanma hər xaki qəza alimi-əsma eylər. Müstəiddi-şərəfi-rif’ət olan nadir olur, Sanma hər abi həva lö’löi-lala eylər. Çox olur gərçi məadində cəvahir sinfi, Padişəh ziyvəri-əfsər, düri-yekta eylər. Saidi-ədldədir qüvvəti-icadi-nizam, Ərzi-icazi-nübüvvət yədi-beyza eylər. Pənceyi-əzmdədir qüdrəti-islahi-fəsad, Sehr dəf’in mədədi-mö’cizi-Musa eylər. Nəzmi-dünya səbəbi-səltənəti-üqbadır, Ə’dəli-xəlqini Həq nazimi-dünya eylər. Artırıb surəti-halinə kəmali-mə’ni, Surəti mə’ni ilə cümlədən ə’la eylər. Mücməla həzrəti-paşayi-fələkqədr kimi, Aləməfruz qılır, məmləkəttara eylər. Ol zəki-təb’ ki, divani-xilafət hökmün Rüb’i-məskunə onun diqqəti icra eylər. Ol səxapişə ki, bir dəmdə qılır sərfi-gəda, Hər nə yüz ildə əyan mə’dənü dərya eylər. Sayeyi-rə’yəti-iqbali yetən yerlərdə, Ruzigarini ədunin şəbi-yelda eylər. Ərseyi-rəzmdə hər dəm ki, qılıb meyli-qəza, Cümləsin üqdəgüşayi-səfi-hica eylər. Dağıdır tiğ ilə tərkibi-ədu əczasın, Leyk hər cüz’i onun layətəcəzza eylər. Şəbi-hicadə ki, səyyareyi-peykani ilə, Səri-xəsmini qəza övci-Sürəyya eylər. Zəxmi-təndən açuban ruhi-müxalif rövzən, Çıxub ol övci-Sürəyyayə təmaşa eylər. Mədədi-rə’yi zəmiriylə gəlür fe’lə müdam, Lövhi-qüdrətdə qəza hər nə ki, inşa eylər. Ləfzi-pakindən edər hüsni-ibarət kəsbin, Fələk əhkami-qədərdən nə ki, imla eylər. Aləmi eyləsə bir zati-müşəxxəs təqdir Xaki-payini onun dideyi-bina eylər. Şöhrəti-ismi yetər şahidi-hüsni-əməli, Əhli-Həq ismdən idraki-müsəmma eylər. Ey ki, əhli-nəzərə nasiyeyi-iqbalin Səltənət nurini hər ləhzə hüveyda eylər. Səndə mövdu’dur əsrari-xilafət gənci, Əhli-idraki süvar vaqifi-mə’na eylər. Mümkün olmaz ki, ola nəzmi-cəhan rə’yinsiz, Surəti-kövn qaçan tərki-həyula eylər. Rövzeyi-xaki-dərin baği-güli-cənnətdir, Kim ki, cənnət dilər, ol rövzədə mə’va eylər. Müttəsil gərçi niyaz ilə dutub damanın, Tiğ səndən tələbi-kəsrəti-ə’da eylər. Cilvəgahi-əməlin məsnədi-əmniyyətdir, Əsəri-rif’ətin ə’dayi əhibba eylər. Mari təhdidi-əzabi-qəzəbin mur qılır, Pəşşəyi tərbiyətin izzilə ənqa eylər. Övliya bürcünə yetdi qədəmin, şək yox kim, Xaki-pakindəki əmvatini əhya eylər. Ey xoş ol məqbərə kim, bulmağa əmvati həyat, Onu tövfiq güzərgahi-Məsiha eylər. Sərvəra, samit ikən ləzzəti-mədhin zövqi Tutiyi-nitqi-Füzulini şəkərxa eylər. Eylə kim, fəsli-xəzan bülbüli lal etmiş ikən, Şövqi-nəzzareyi-gül zövq ilə guya eylər. Cani-məhcurinə rahət yetirər didarin Çəməni səbzi-bəhari fərəhəfza eylər. Ziyb mədhindən alur ləhceyi-nahəmvarim, Xari mərğub cəmali-güli-rə’na eylər. Gərçi saxlardı nihan nəzmimi bəxti-siyəhim, Sənə yetdikcə nə kim var isə ifşa eylər. Dutalım sətrdir əyanə, hicabi-zülmət, Xizrdən abi-həyati necə ixfa eylər. Davəra, böylə zamanlardakı ədlin əsəri Çareyi-dəf’i-qəmi-hər dili şeyda eylər. Əhli-irfanə kəmali-kərəmin hər saət Lütflər zahir edib, meyli-mühaba eylər. Nə rəvadır bu ki, peyvəstə sipahi-qəmü dərd Könlümün mülkini bivasitə yəğma eylər. Mən nihan xaneyi-üzlətdə ikən fəqr mənim Kəşfi-əsrarim edib aləmə risva eylər. Hər zaman xəlq mənə qılmağa itlaqi-cünun, Məni ənduh sərasimeyi-sevda eylər. Bu bəladən kimə izhari-şikayət qılayım, Hər kimə zülm keçibdir, sənə şəkva eylər. Vaqifi-sirri-süxən kimsənə yox səndən qeyr, Sən əgər eyləməsən, kim mənə pərva eylər? Var ümidim necə kim, mübdii-asari-vücud Sərfi-təqdir qılıb xilqəti-əşya eylər, Ola baqi əsəri-mə’dələtin kim, daim Əsəri-zülmdən afaqi-mübərra eylər. * * * Ey sənə iqbali-ruzəfzun ətayi-kirdigar Ey sənə iqbali-ruzəfzun ətayi-kirdigar, Müttəsil tə’ziminə mə’mur dövri-ruzigar. Afitabi-asimani-ədlsən, olmaz əcəb, Qılsa iqbalın təqazayi-ülüvvi-iqtidar. Qürbi-dərgahi-xilafət şövqi cazibdir sana, Eylər isən nola təğyiri-məkan biixtiyar. Ədl bir məqbul taətdir ki, qalmaz əcrsiz, Adilin əlbəttə qədrin artırır Rərvərdigar. Gərçi təhrikin sənin hikmət təqazasiylədir, Qanda əzm etsən olur səndən münəvvər ol diyar. Pərtövi-iqbal ilə şəm’i-cahanəfruzsən, Zövqi-didarindədir xasiyyəti-feyzi-bəhar. Qanğı xari-xüşkə lütfün yetsə, eylər barvər, Qanğı səhrayə güzar etsən qılırsan laləzar. Əbri-nisansan, degil bihudə təhrikin sənin, Bər gül eylər kəsb səndən, bəhr dürri-şahivar. Qanda olsan, olduğun kişvərdə olmaz inqilab, Qanğı qəm əhlinə kim, yetsən, olursan qəmküsar. Leyk səndən ayrılan xəlqin işi düşvardır, Bir şəbistanın çirağın alsalar olmazmı tar? Tirə olmazmı cəhan pünhan olcaq afitab, Gedicək gül dövri bağın gülbüni olmazmı xar? Xəstə kəsməzmi həyatından təmə’, getsə təbib, Getsə can, olmazmı cismi-dərdpərvər xakisar? Ey fələk, billah, nədir mövcib ki, bu mülk əhlinə Cövri-bihəd etdinü bidadi qıldın bişümar! Nişə qıldın afiyət mülkini viran zülm ilə, Nişə saldın zövq mir’atına möhnətdən qübar? Sən bilirsən kim, bu mülk əhlinə olmuşdur şəfiq Həzrəti-paşayi-sahibrif’ətü gərdunvüqar. Ol salıbdır bunda asari-kərəm avazəsin, Ol qılıbdır bunda cəm’iyyət əsasın üstüvar. Nişə aldın başımızdan sayeyi-iqbalini, Nişə etdin əhli-idrakə bu zülmü aşikar? Etmədinmi vəhm ondan kim, qılam bir ah ilə Həft taqü nöh rəvaqin rəxtü bəxtin tarümar? Üzr ilə gərdun dönüb verdi cəvabım, k’ey fəqir, Bitəkəllüf olmuşam mən həm bu işdən şərmsar, Leyk mə’lum eylə kim, bu macəra məndən degil, Sən qılırdın iltimasın bu işin leylü nəhar. Eyləyib əczü niyazilə duayi-biriya, Ol sərəfrazə sən istərdün ülüvvi-e’tibar. Lacərəm olmaz təzaüf məsnədi təğyirsiz, Yetməyincə mənzilə bulmaz tələb əhli qərar. Necə qılsın arizuyi-ixtilatın əhli-qürb, Necə çəksin əhli-rif’ət məqdəminə intizar. Nola gər xurşidvəş dur olsa ol sahibnəzər, Gər iraqdır, gər yaqın, ehsanına ümmid var. Qanda olsa görməsin tabi-həvadisdən zərər, Zati-pakin saxlasın hər fitnədən Pərvərdigar. Ey ki, hicranın dili-əfkarə salmış iztirab, Firqətin tə’siri etmiş canı məhzun, cismi zar, İstərəm daim görəm didarin, əmma neyləyim, İxtiyarım yox, mənim rə’yimcə çərx etməz mədar. Var ümidim, qanda olsa dövlətü iqbal ilə, Ola bəxtin kamiyabü kamiranü kamikar. Ola vasil qanda olsan dövlətü iqbalına Hər dua kim, sidqilə eylər Füzuli xakisar. * * * Fələk hər dövrdə bir feyzi-hikmət aşikar eylər Fələk hər dövrdə bir feyzi-hikmət aşikar eylər, Təqalibi-zaman izhari-sün’i-Kirdigar eylər. Qəradən ağı fərq etməz bu rəmzin bilməyən dəhrin Ki, niçün gəh nəhari leylü gəh leyli nəhar eylər. Bəyaz üzrə səvadi-nüsxə kim əsrari-hikmətdir, Xirəd hər hərfini mənzuri-eyni-e’tibar eylər. Əsiri-dərd olanlar ruzigarın inqilabından, Əgər sən həm tərəhhüm qılmasan tərki-diyar eylər. Fələk dövranının əhvalinə vaqif olan arif, Təriqi-səbrü təslimü təvəkkül ixtiyar eylər. Müqarin olsa asari-səadət tirə toprağə, Nəsimi-növbahar ol tirə toprağə güzar eylər. Mücəlla eyləyib ayineyi-təb’in küdurətdən, Qılıb xürrəm, verib lütfi-təbiət laləzar eylər. Verir hər xəstəyə əlbəttə dövrani-fələk dərman, Vəli bir qaç zaman bimari-dərdi intixar eylər. Qılır hər namuradi aqibət məqsudinə vasil, Vəli bir neçə müddət zilli-hirman ilə zar eylər. Zəmanə hər diyarə istəsə asari-əmniyyət, Ona sahibliva, bir sərvəri-rif’ətşüar eylər. Qəza hər kişvərin əhlinə cəm’iyyət murad etsə, Ona əlbəttə bir danayi-kamil şəhriyar eylər. Bihəmdillah bu gün bu mülkə salmış sayə bir adil Kim, onun nisbətilə izzü rif’ət iftixar eylər. Sərəfrazi ki, feyzi-xakbusi-asitanından Enib hər dəm günəş kəsbi-ülüvvi-iqtidar eylər. Səfayi-zikri-xaki-payidir ol seyqəli-rəhmət Ki, mir’ati-dili-əhbabdən rəf’i-qübar eylər. Fələk məşşatəsi verdikdə ziybi-şahidi-dövlət, Onun mahi-livayi-rif’ətin ayinədar eylər. Zəmanə inqilabından fərağət istəyən arif, Onun mə’mureyi-iqbalına hisni-həsar eylər. Səmiyyi-Əhmədi-Mürsəl Məhəmməd bəy, o dəryadil Ki, mir’ati-dili-əhbabdən rəf’i-qübar eylər. Əya sərdari-rövşənrə’y mülkaray, fərruxrüx Ki, hər mənsəbdə ismin iqtizayi-iştihar eylər. Kəmali-mə’rifət hər xandavü hər dövrdə olsa, Səni sərdəftəri-ərbabi-təmkinü vüqar eylər. Bu mülkə sayeyi-dövlət buraxmışsan bihəmdillah, Yeridir gər sənə mülk əhli can nəqdin nisar eylər. Neçin kim zati-pakin məzhəri-feyzi-ədalətdir, Bu mülkün hər günün novruzü hər fəslin bahar eylər. Məşahid rövnəqinə əzm qılmışsan, zəhi himmət, Bu himmətlə səni Xəllaqi-aləm kamikar eylər. Şəhidi-Kərbəlayə su yetirmək qəsdin etmişsən, Səni əlbəttə aləmdə bu niyyət payidar eylər. Sərəfraza, Füzuli xəstəyə bu mülki-qürbətdə, Sipehri-namüvafiq dövri cövri-bişümar eylər. Əgərçi biqərar etmişdir ol biçarəyi möhnət, Bulub təmkin sənin zövqi-vüsalinlə qərar eylər. Cəmii-xəlqdən qət’ eyləmiş sərrişteyi-ülfət, Əgər sən həm tərəhhüm qılmasan tərki-diyar eylər. Sən ol pakizətəl’ət, afitabi-aləmarasan Ki, lütfün könlümü yüz məqsədə ümmidvar eylər. Verir mədhi-şərifin cövhəri-göftarinə rövnəq, Sədəfdir qətreyi-barani dürri-şahivar eylər. Qılır şəm’i-cəmalın nuri təb’i-tirəmi rövşən, Günəşdir səngi-bimiqdarı lə’li-abidar eylər. Ümidim var kim, var olasan aləmdə qədr ilə, Qəza hər necə kim yoxdan cahan əhlini var eylər. * * * Cahanı eylədi feyzi-bəhar rəşki-cinan Cahanı eylədi feyzi-bəhar rəşki-cinan, Buraxdı fərşi-lətafət zəminə lütfi-zəman. Həva sünufi-rəyahinə verdi ziybi-zühur, Tərazi-Hilleyi xak oldu hülyeyi-əlvan. Diküb şükufəvü qönçə çəməndə çətrü otaq, Məqami-bəzmi-sürur oldu ərseyi-bustan. Degil əlaməti-fəsli-rəbi’ qövsi-qüzeh, Ədayi-xidmət içün bağladı sipehr miyan. Mükəmməl olmağa əsbabi-eyş bitənqiz, Müyəssər olmağa alati-bəzm binöqsan, Səhabü seyl ilə irsal oldundu gülzarə Qamu zəxireyi-bəhrü qamu dəfineyi-kan. Təmamiyi-bərəkatın zəmin qılıb məbzul, Cəmi’i-lütfi-nihanın zəmanə qıldı əyan. Büsati-səbzəyə gülbün yaşıl sərir tiküb, Yaxıb çiraqlərin hər tərəf güli-xəndan, Yığıldı nəstərənü susənü gülü lalə, Dərildi nərgisü nəsrinü sünbülü reyhan. Nəfiri-seylə həmavaz olub nəqareyi-rə’d, Qılub misari-müqərrər cəvahirin baran, Çəməndə eylədilər tifli-qönçəyi sünnət, Saçıldı gülşənə gül-gül cərahətindən qan. Yetirdi öylə səfa dövri-ruzigarə bu sur Ki, suri-xütneyi-nəqdi-yeganeyi-dövran, Güli-bəhari-əmarət, cənabi-Cə’fər bəg Ki, tövqi-rə’yinədir çərx bəndeyi-fərman. Nizami-səltənətü mülkə əşrəfi-əsbab, Binayi-millətü islamə ə’zəmi-ərkan. Bəhari-rif’ətü iqbalə əltəfi-əzhar, Nihali-şövkətü iclalə ə’dəli-əqsan. Sipehrmənziləta, sənsən ol məkani-həya Ki, yox sifatinə həddi-əhateyi-imkan. Mübarək ola bu surü süruri-bəzmi-huzur Kim, oldu cümleyi-xəlqi-cəhanə feyzrəsan. Nişatü eyşinin övsafi tutdu afaqi, Səfafü zövqünün avazəsiylə doldu cəhan. Sipehr qıldı bu bəzmi-nişatə bəzli-səfa, Məlaik oldu bu surü sürurə fatihəxan Ki, əsli qaideyi-hifzi-şər’dir bu əməl, Budur müqəddəmi-əsnafi-taəti-Rəhman. Şəha, Füzuliyi-zarəm ki, dövri-ədlində Büqai-əmnü əmandır mənə məqamü məkan. Nisari-bəzmin içün gər bulursa hüsni-qəbul, Gətirmişəm göhəri-e’tiqadü cövhəri-can. Ümid var ki, olduqca ruzigarə vücud, Müyəssər ola sənə irtifai-şövkətü şan. * * * Ey hilali-eyd, qalibdir sənə əbruyi-yar Ey hilali-eyd, qalibdir sənə əbruyi-yar, Hüsni-surət səndə bir var isə, onda iki var. Yar əbrusinə bənzətməm səni, ey mahi-növ, Sən günəş birlə görünməzsən, sənə nə e’tibar. Qaşlarındandır xəcil guya hilali-eyd kim, Gecə əskik görünür, gündüz çox olmaz aşikar. Cilvə eylər mahi-növ el qarşısında şami-eyd, Sən girib ortaya qaşın göstər, ol dutsun kənar. Natəvan gördüm hilali-eydi dün yarım kimi, Ol dəxi guya ki, zə’fi-ruzədən olmuş nizar. Yeni ayi qaşların sövdası rüsva eyləmiş, Göstərirlər bir-birinə onu əhli-ruzigar. Mahi-növdir bilməzəm taban şəfəqdən, yoxsa kim, Qana batmış növki-şəmşiri-əmiri-namidar. Ol sərəfrazi-fələkrif’ət ki, rə’yi-rövşəni Eyləmişdir rəf’ mir’ati-həqayiqdən qübar. Cövhəri-pakizeyi-zati-şərifi-kamili Aləmə lütfü mürüvvət mə’dənindən yadigar. Şəfqətü qəhr ilədir bir sayəgüstər nəxl kim, Takdir əsli, verir həm qürə, həm əngur bar. Qəhri ol rəngilə kim dərya mizacin xüşk edər, Çalsa gər Musasifət dəryayə tiği-abidar. Şəfqəti ol rəsmə kim, atəş təbiətdən çıxar, Salsa İbrahimvəş od üzrə lütf ilə güzar. Həm təriqi-mə’dələt rə’yindən onun müstəqim, Həm əsasi-afiyət ədlindən onun üstüvar. Ey səfayi-məşrəbin mülki-əzəltək bikəran, Vey bihari-himmətin bəhri-əbədtək bikənar. Gər sən olsaydın əmiri-şövkəti-İskəndəri, Vadiyi-hikmətdə bulmazdı Ərəstu iştihar. Vər sən etsəydin qəbuli-minnəti-Nuşirəvan. Eyləməzdi hiç kim Büzürcmehrə e’tibar. Məhzi-şər’ olmuş əfakəllah vücudi-kamilin Feyzi-təsvirü hədisü fiqhdən leylü nəhar. Səfheyi-mehri-rüxündür mövdiyi-muri-nəbi, Çar təb’i-kamilin mə’vayi-mehri-çariyar. * * * Mən kiməm? – Bir fəqiri-bisərü pa Mən kiməm? – Bir fəqiri-bisərü pa, Kəmtərin bəndəvü kəminə gəda. Sayiri-kargahi-səbrü sükun, Saliki-şahrahi-fəqrü fəna. Nə mizacimdə irtikabi-qürur, Nə fəalimdə ehtimali-riya. Künci-üzlətdə fəqrü faqə ilə Olmuşam öylə məhv kim, məsəla: Mərkəzi-xaki etsə zirü zəbər, Bulamaz gərdimi nəsimi-səba. Əzl qılmış məni əməllərdən Amili-karxaneyi-dünya. Qılmazam karü bari-aləmə meyl, Çəkməzəm əzlü nəsb üçün qovğa. Mənə vermiş cahan qamu fəqrin, Nola ursam cahana istiğna. Aləmi-üzlətin yeganəsiyəm, Qafdən-Qafə yox mənə həmta. Surətim fəqrü siyrətim mün’im, Hey’ətim murü himmətim ənqa. Rif’əti-qədrim iltifat etməz, Gər Süleyman qılırsa ərz əta. Faniyi-mütləqəm, qəbul etmən Minnəti-Xizr ilə zülali-bəqa. Deməzəm vəhşiyəm, təbiət ilə Talibi-zövqi-söhbətəm, əmma Bir diyar içrəyəm ki, xəlqindən Eyləməz hiç kim mənə pərva. Kimsə yox dərdim eyləyim izhar, Eyləyim ondan iltimasi-dəva. Lə’lvəş daş içindədir vətənim, Gül kimi, xarı qılmışam mə’va. Dün bu hal ilə məhvi-heyrət ikən, Gəldi bir qasidü gətirdi mana Bir əcəb nameyi-fərəhtə’sir, Məhz hüsni-ibarətü imla. Zahiri dilpəzirü feyzrəsan, Batini feyzbəxşü ruhəfza. Nəqşi-xəttində əltəfi-surət, Tərzi-ləfzində əşrəfi-mə’na. Cilvəgahi-nəzərdə hər ləfzi, Bir pəripeykərü mələksima. İşvəvü şivəvü kirişmə ilə Dil edər seydü əql edər yəğma. Fəhm qıldıqda hüsni-məzmunun, Qıldım onda sürurlər peyda. Bəndəyi lütf birlə yad etmiş Həzrəti-seyyidi-xücəstəliqa. Ol fələkqədr kim, ona vermiş Hikməti-Həq kəmali-sidqü səfa. Zati-paki cəmii-aləmdən Şərəfi-rütbə ilə müstəsna. Feyzi-elmi ifadeyi-bəşəri, Ona ərvahi-qüdsdən ilqa. Əslidir nuri-paki-müstəfəvi, Hökmüdür rövnəqi-səriri-qəza. Elmidir baisi-rəfahəti-xəlq, Fe’lidir mövcibi-rizayi-Xuda. Az olur bir arada cəm olmaq Hökmü elmü səyadətü təqva. Mir Seyyid Məhəmmədi qazi, Mənbəi-elmü helmü cudü səxa. […] Ey qəzahökm kim, müyəssərdir Zatinə iqtidari-izzü əla. Güli-gülzari-itrəti-nəbəvi, Çəmənarayi-milləti-Zəhra. Nuri-çeşmi-təmamiyi-sadat, Müqtədayi-cəmii-əhli-zəka. Mənə təqsir hökmün etmişsən, Demək olmaz bu hökmə hökmi-xəta. Leyk bir bəndeyi-həqirəm mən, Əməlim əhli-xeyrə xeyr-dua. Sahibi-üsrətəm, mənə nə düşər Kim, olam həmnişini-əhli-ğina? Məhzi-cəhləm, mənə nə nisbətdir Ki, qılam meyl söhbəti-füzəla? Gərçi əflakə rəğbət eylər xak, Yetməz ə’layə rütbeyi-ədna. Lütf səndən mənə münasib ikən, Məndən olmaq mütaləbət nə rəva? Ey Füzuli, bu növ, də’vadə, Məsləhətdir dutam təriqi-riza. Hal müşküldür onda kim, bir ola, Sahibi-hökmü sahibi-də’va. Var ümidim ki, ta müəssirlə, Sabitü sayir ola ərzü səma, Ola hökmi-qəza ilə baqi Qaziyi-ğaziyi-xücəstəliqa. * * * Qıldı dəf’i-qəm dili-üşşaqdən zövqi-bahar Qıldı dəf’i-qəm dili-üşşaqdən zövqi-bahar, Ah kim, göstərdi eşq əhlinə dövran hicri-yar. Sakini-xümxanə peyda qıldı şövqi-seyri-bağ, Gəldi ol dəm kim, qıla biçarələr tərki-diyar. Saldı göz girdabına nəzzarəyi-gül mövci-xun, Qıldı dil ayinəsin pürjəng əksi-səbzəzar. Qönçətək çak oldu ceybi-sirri-ərbabi-ifaf, Aldı meyli-seyri-gülzar əhli-təmkindən vüqar. Dutdu cami-laləgun ərbabi-işrət gül görüb, Qan içirdi xəlqə neyrəng ilə çərxi-hiyləkar. Dustlər, əyyami-gül olsaydı həngami-sürur, Rə’di-nalan dəmbədəm qılmazdı əbri-əşkbar. Fəsli-gül təb’ində əmniyyətdən olsaydı əsər, Qərqi-xuni-laləzar olmazdı tiği-kuhisar. Sineyi-səhrayə tiği-seyldən düşməzdi çak, Növərusi-qönçənin damanını dutmazdı xar. Jalə daşından göyərməzdi təni gülbünlərin, Gülşəni zəncirə qılmazdı müqəyyəd cuyibar. Bu əlamətlərdən agah olmayandır bixəbər, Bixəbərdir ol ki, eyş eylər bu mövsim ixtiyar. Nola gər heyrət qılıb susən zəbanı olsa lal, Nola gər həsrət çəkib ağlarsa bülbül zar-zar, Ey dili-qafil, degil bihudə təşrifi-rəbi’, Ondadır müzmər kəmali-qüdrəti-Pərvərdigar. Qaliba təqdirdən sükkani-xəlvətgahi-xak, Rüxsət almışlar kim, edib sirri-hikmət aşikar, Cümleyi-əzhar xəlvətdə geyib rəngin libas, Eyləyib hər ildə bu dünyayə bir növbət güzar, Edələr qafillərə təkmili-əsbabi-qürur, Olalar ariflərə mənzuri-eyni-e’tibar. Tutalar bir dəm qərar, amma yenə dilgir olub, Edələr sərmənzili-mə’hudə dünyadən fərar. Dari-dünya öylə sərmənzil degildir kim, ola Nazəninlər təb’inə abü həvasi sazikar. Təngnayi-aləmi-fani degildir ol məqam Kim, ola bünyadı müstəhkəm, əsası üstüvar. Ey qəza, gər arizuməndi-səbati-dəhr isən, Əmrin et təslimi-xüddami-əmiri-namdar. Ol fələkrif’ət ki, rə’yindəndir istehkami-mülk, Ol mələksiyrət kim, ondandır rəvaci-ruzigar. Çeşmi-lütfündən etmiş bəhr təhsili-səxa, Naibi-qüdrətdən almış çərx rəf’i-iqtidar. Dövr tövri-dilgüşa kilkindən etmiş iktisab, Çərx qədri-mürtəfe’ bəxtindən etmiş müstəar. Nəqşi-lövhi-e’tibari sərhədi-əhkami-ədl, Surəti-əhkami sirri-hikmətə ayinədar. Karisazi-mülk Cə’fər bəg, o rövşənrə’y kim, Nüsxeyi-hökmünədir məzmun rizayi-Kirdigar. Əhli-hökmə ta əbəd əf’ali dəsturül-əməl, Nəzmi-mülkə vəz’i-qanuni əsasi-payidar. Ey əzəldən məsnədi-rif’ətdə zati-kamilin Kambəxşü kamiranü kambinü kamikar. Növbəhari-zövqi-vəslindən cüda gülzari-mülk Xarizari-dərddir, zindani-zillü inkisar. Həq bilür kim, gülşəni-vəslindən ayrı mürği-dil Payibəndi-rişteyi-təşvişdir leylü nəhar. Olmazam bir ləhzə birə’di-fəğanü bərqi-ah, Qanda kim, seyr eyləsəm giryanü suzan əbrvar. Aqibət gülzari-şövqündə nihali-möhnətim Abi-çeşmü daği-dildən qıldı zahir bərgü bar. Müjdeyi-təşrifi-vəslin gəldi çox, əmma nə sud, Suzi-hicrani ziyad eylərdi daği-intizar. Sərvəra, gülbərgi-rüxsari-lətifin görməgə Müntəzirdir zarü sərgərdan Füzulitək həzar. Necə müştaq olmasınlar dövləti-didarına, Müğtənəmdir bitəkəllüf hakimi-rif’ətşiar. Var ümidim kim, bəhar olduqca bəzmarayi-mülk, Görməyə ayineyi-təb’in həvadisdən qubar. * * * Sün’i-Həq kim, yox ikən aləmi etmiş peyda Sün’i-Həq kim, yox ikən aləmi etmiş peyda, Ondan almış əsəri-nəzm nizamın əşya. İqtizayi-nəsəqi-mülkü nizami-millət, Xasü amin kimin ədna, kimin etmiş ə’la. Ta zərər yetməyə ədnalərə ə’lalərdən, Eyləmiş aləmə fərmani-xilafət icra. Ənbiya birlə səlatini müfəvvəz qılmış, Olmağa niyyəti-ədl ilə məmalikara. Hökmdür hökm ki, dünyayə verər ziybi-nizam, Hökmdür hökm ki, din rəsmini eylər əhya. Hökm gər olmasa dünyayə salır zülm fəsad, Hökm gər olmasa bulmaz nəsəqi-mülk bəqa. Hakim oldur ki, müvafiq ola hökmünə qədər, Hakim oldur ki, mütabiq ola əmrinə qəza. Hakim oldur ki, onun olmaya zatında təmə’, Hakim oldur ki, onun olmaya fe’lində riya. Şəm’dən görsə ki, pərvanəyə bir zülm yetər, Kəsə başın, deməyə zaye’ olur nəf’i-ziya. Bulmayan dövləti-tövfiqü inayət Həqdən, Nə rəva kim, qıla icrayi-hökumət də’va. Rəvişi-ədlidədir mərtəbeyi-qürbü qəbul, Ədlsiz hakimə də’vayi-hökumət nə rəva? Bir vərə’ əhli əgər qılsa ibadət yüz il, Saəti-ədlicə verməz əsəri-qürbi-Xuda. Hökmdür vasiteyi-mövtü həyati xəlqin, Vay ol hakimə kim, eyləyə hökmündə xəta. Qıla məzlumləri mərhəmətindən məhrum, Verə zalimlərə öz nəf’i üçün istila. Rəhmət ol hakimə kim, olmaya eldən qafil, Nəqdi-övqatı ola bəzli-niyazi-füqəra. Netəkim xütteyi-Bağdadı müşərrəf qılmış Məzhəri-mərhəmətü ədl Məhəmməd paşa. Ol sərəfraz ki, yümni-qədəmi-möhtərəmi Övliya bürcünə olmuş səbəbi-dəf’i-bəla. Niyyəti xeyr olub, ə’malı səlah olmaq ilə Hiç kəs yox kim, ona eyləməyə xeyr-dua. Böylə hakim əsəri-rəhmətidir Yəzdanın, Qanğı iqlimə qədəm bassa verür zövqü səfa. Var ümidim kim, onu qılmaya şərməndə əməl, Ol zaman kim, qurulur məhkəmeyi-ruzi-cəza. Var ümidim ki, bula feyzi-icabət Həqdən, Hər dua kim, qıla sidq ilə Füzuliyyi-gəda. * * * Götürdü bad bürqə’ çöhreyi-gülbərgi-xəndandan Götürdü bad bürqə’ çöhreyi-gülbərgi-xəndandan, Gətirdi aləmi mürği-çəmən əfqanə əfqandan. Nədir, ya Rəb, çəməndə əndəlibin rişteyi-dami, Məgər açdı gireh sünbül səri-zülfi-pərişandan? Əgər qövsi-qüzehdən tir-baran etmədi gərdun, Nədir aya, səbəb kim, doldu gülbün cismi peykandan? Və gər bir baği-pünhan ilə bağrın yaqmadı gərdun, Nədir məqsudi hər dəm lalənin çaki-giribandan. Bəhar əyyamidir, qurtuldu aləm hər küdurətdən, Qılıb kəsbi-səfa cüllab feyzi-əbri-neysandan. Həva fəssadi çəkmiş xardən neştər, məgər bildi Ki, düşmüşdür gireh gülbünlərin ə’zasına qandan. Göz açdı əqdi-şəbnəmdən təravət kəsb edib nərgis, Ərəq qurtardı tədric ilə ol bimari böhrandan. Səfayi-kəsbi-hüsni-istiqamət eylədi hasil, Mizaci-mülki-aləm iqtidayi-əqdi-dövrandan. Səlahü e’tidalı dəhr mənsub etdi əzdadə, Fəsadü ixtilafı dövr mərfü etdi ərkandan. Çəmən bəzminə rövnəq verməyə gül qönçədən çıxdı, Müəyyən qılmaq üçün Misri Yusif çıxdı zindandan. Nola çeşmi-tər ilə çıxsa həbsi-xakdən nərgis, Nola gər çıxsa Yə’qubi-bəlakəş Beytül-əhzandan. Buraxdı jəng mir’ati-sərabə səbzeyi-səhra, Nəmi-xak etdi rəxşi-girdibadi mən’ cövlandan. Sərasər qıldı əczayi-zəmin əmvatını əhya, Məgər bir cür’ə abi-Xizr idi hər qətreyi-baran? Müalic sihhəti-bimar üçün çox çəkməsin zəhmət Bu gün kim, kəsb olur ol müddəa seyri-gülüstandan. Fəzilət ol degil kim, səfheyi-gülzarı doldurdu, Bəhari-aləmara sünbülü nəsrinü reyhandan. Budur kim, rövzeyi-Darüssəlami eylədi məmnun Sərəfrazi-səadətmənd lütfü ədlü ehsandan. Nizami-mük İbrahim bəg, ol paksiyrət kim, Təqazayi-təfəvvür eyləmiş əfradi-insandan. Sərəfrazi zəkitəb’i, fələkrə’yü mələksiyrət, Münəzzəhdir kəmali-nisbəti əmsalü əqrandan. Kəmalü fəzli-zati Asəf övsafında xətm olmuş, Götürmüş jəngi-nəqz ayineyi-mülki-Süleymandan. Dili-pürnurinə qılmaz güzar əfkari-nasayib Kim, ol qəndil məmlüvdür ləbaləb nuri-irfandan. Könül gər meyli-gülzar etsə, fəsli-gül onunçündür Ki, tə’lim ala mədhin ləhceyi-mürği-xoşəlhandan. Və gər göz mərdümi bustan təmaşasına meyl etsə, Onunçündür ki, tərhi-bəzm edə idrak bustandan. Sərəfraza! Bihəmdillah, bəhari-pərtövi-ədlin Dəri-feyz açdı gülzari-İraqə baği-rizvandan. Əcəb yox səbzəvəş gər xakdən baş çəksə əmvati, Əcəb yox olsa gənci-nihan zahir bu virandan. Füzuli xaməvəş sərgəşteyi-səhrayi-vəsfindir, Qədəm sərmənzili-təqsirə basmaz ol biyabandan. Yetər caninə mədhindən dəmadəm zövqlər, guya Ki, tari-gövhəri-mədhin qılıbdır rişteyi-candan. İlahi, ta nəsimi-sün’ təhrikilə aləmdə, Olur damani-gülşən pürgühər əbri-dürəfşandan, Riyazi-qədrinə gün-gündən əfzun ola cəm’iyyət, Ümidin gülşəni məhrus ola seylabi-hirmandan. * * * Afərin, ey saneyi-tənpərvəri-canafərin! Afərin, ey saneyi-tənpərvəri-canafərin! Xaliqül-əşya, ilahül-xəlq, rəbbül-aləmin! Mübdi’i-asari-qüdrət, əqdi-peyvəndi-vücud, Zabiti-ərkani-fitrət, nəqşbəndi-maü tin. Ey səmumi-sətvətin tə’siri, niyrani-cəhim Vey səhabi-rəhmətin siyrabi firdövsi-bərin. Qüdrətin gülzarına bir səbzə Sidrül-müntəha, Hikmətin şəm’inə bir pərvanə Cibrili-əmin. Sün’in eyvanında bir qəndil dövri-asiman, Sən’ətin dibaçəsində bir vərəq ruyi-zəmin. Dərgəhi-tə’zimü təkrimində aləm kamcuy, Xərməni-ehsanü əltafində Adəm xuşəçin. Ərseyi-idraki-fövzi-rif’ətin darül-əman, Rişteyi-ümmidi-feyzi-rəhmətin həblül-mətin. Xakdən hər zərrə tə’yidinlə bir cismi-lətif, Abdan hər qətrə tövfiqinlə bir dürri-səmin. Ol əmimül-feyzi-mün’imsən ki, feyzi-şamilin Rizq təqsimində qılmaz imtiyazi-küfrü din. Vadiyi-dərkindədir sərgəştə fəhmi-tündseyr, Mülki-tövhidindədir məhsur əqli-durbin. Elmi-irfanında hər kim tizbin olmuş, vəli Hiç şək yoxdur kim, ol idrakı həsr etməz yəqin. İqtizayi-hikmətin izhari-qüdrət qılmağa, İxtilafi-təb’ ilə əzdadi etmiş həmnişin. Hadisati-ixtilafi-dövrdən görməz xələl, Kimə kim, mə’mureyi-hifzin ola hisni-həsin. Hiç kim cürm ilə dərgahından olmaz naümid, Səndən istər kam, əgər risva, əgər xəlvətnişin. Sənsən izhar eyləyən mə’şuqə aşiq şövqünü, Aşiqi sənsən qılan mə’şuqə şövqilə həzin. Nəş’eyi-eşqinlədir Məcnun sürudi dərdnak, Pərtövi-hüsnünlədir Leyli cəmali nazənin. Padişaha, iqtiyazi-hikmətin tənbih edib, Gərçi hura rövzeyi-taata qoymuşdur cəbin, Taətin eylər Füzuli taqət olduqca, vəli Hirs ilə nə rövzeyi-rizvan dilər, nə huri-eyn. Huri-eynü rövzeyi-rizvan həvayi-nəfsdir, Nəfsdən keçmişdir ol, səndən riza istər həmin. * * * Şükr kim, çərx istiqamət üzrə dövran eylədi 1 Şükr kim, çərx istiqamət üzrə dövran eylədi, Cəm’i-əhli-dövlət ə’dasin pərişan eylədi. Dəhrə xəlqi-Bəsrəvü əhli-Cəzayir fitnəsi Çox zamanlar gərçi qan yutdurdu, pünhan eylədi, Aqibət bimi-zərərdən padişahi-aləmi, Bizzərurə vaqifi-asari-isyan eylədi. Qeyrəti-hökmi-xilafət ol diyarın fəthini Bir mücahid bəndeyi-məqbulə fərman eylədi. Məzhəri-rəhmət, Əyasi-mərhəmətəndişə kim, Ani övci-ədlə Həq xurşidi-rəxşan eylədi, Sayəvəş toprağa saldı düşməni-bədxahini, Hər yerə kim, rə’yəti əzmin xuraman eylədi. Bəsrə təsxiri, Cəzayir fəthi müşkil əmr ikən, Əshəli-əmr ilə bu dişvari asan eylədi. Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır, Padişahın mülkinə isbati-istehkamdır. 2 Qıldı Bağdad üzrə fəth içün mürəttəb bir sipah Kim, ələmdən bad təhrikilə məsdud oldu rah. Kəsrət ol qayətdə kim, əncüm tökülsə çərxdən, Ziynət içün bir gühər bulmazdı onda hər külah. Gər səba nagəh arayə düşsə manəndi-hübab, Onlara iltirdi ləşkər izdihamından pənah. Vəhş ilə teyrü mələk yüz dutdu qürbət əzminə, Qalmayıb onlara ləşkərdən vətəndə cayigah. Hər yana qaldırdı rə’yət bir əmiri-namidar, Hər yana səf bağladı bir sərvəri-Cəmşidcah, Dutdu səf-səf yer üzün ləşkər süturi-xət kimi, Ol xətin məzmüni istiqlali-hökmi-padişah. Etmək olmaz böylə ləşkər cəm’ini tədbir ilə, Yarü yavər olmasa tövfiqü tə’yidi-ilah. Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır, Padişahın mülkünə-isbati-istehkamdır. 3 Mahi-növdən Dəclədə göstərdi zövrəqlər misal, Kim görübdür kim, ola bir asimanda min hilal. Hər biri bir tayiri-övci-bəladir tizpər, Seydi-mürği-ruhi-xəsm eylər qılıb təhriki-bal. Yoxsa saildir, dəhanində qızıl bayraq zəban Hakimi-təqdirdən fəthi-bilad etmiş sual. Könlü açılmış, məgər bulmuş bu rəng ilə cəvab Çərxi-əxzərdən ki, mane yox təvəccöh eylə al! Suda bir zövrəqmi? Yaxud ağzın açmış bir nəhəng Beyrəq ol atəş ki, bulmuşdur dəmindən iştial. Sərvəri-sahibzəfər zövrəqlər ziynət verib, Qıldı düşmən mülkünə ərsali-əsbabi-qital. Saldı qovğayi-tüfəng məğzinə ə’danın qiriv Buldu vəhmindən mizaci-mülki-düşmən ixtilal. Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır, Padişahın mülkünə isbati-istehkamdır. 4 Rayətin bir canibindən eyləyib gərdun xüram, Gərdi-ləşkərdən rüxün gərdunun etdi mişkfam. Rüxsəti-əzmi-qəza Şahi-Nəcəfdən istəyib, Gəldi dərgahinə göstərdi təriqi-ehtiram. Buldu ol sultani-adildən kəmali-iltifat, Pir irşadiylə xoşdur hər əməldə ehtimam. Büq’ə-büq’ə qıldı teyy mə’mureyi-məhrusəyi Aldı feyzi-fəthi-mülk içün duayi-xasü am. Yetdi ol sərhəddə kim, ağazi-mülki-xəzmdir, Girdi ol meydanə kim, hökm onda olmuşdur təmam. Gəldi ol mənzildə ruzi-eyd kaxi-payinə, Fəthdən verdi bəşarətlər kim, ola şadikam. Yeddi əxtərdən fələk düzdü onunçün bir qətar Kim, çəkər səhrada əsbabi-sipahin sübhü şam. Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır, Padişahın mülkünə isbati-isehkamdır. 5 Şeyxi Ali-Qaş’əmin şərrilə bir şeytan idi, Məmləkət içrə fəsadi şöhreyi-dövran idi. Gərçi surətdə itaət zahir eylərdi, vəli Surəti-axşami xali-çöhreyi-üsyan idi. Müqtədasi əmrü nəhyindən həvayi-nəfs olub, Şər’ hökmü vadiyi-rə’yində sərgərdan idi. Qanğı xirmənsuxtə zər’inə qılsa bir nəzər, Bəzr üçün hər nəsnə kim qoysaydı, bir ehsan idi. Baş çıxarmaq istəməzdi zər vəhmindən onun, Gərçi fəllahin gözü yaşı ona baran idi. Hər evə bir gecə mehman olsa qövmündən biri, Adı mehmanlıq, vəli mə’nidə bir talan idi. Qıldı paşayi-səadətmənd rəf’ ol fitnəyi, Sanmanız kim, dəf’i-tədbiri onun asan idi. Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır, Padişahın mülkünə isbati-istehkamdır. 6 Ol qəzadən kişvəri-ə’dayə dəprəndi ələm, Düşdü bir səhrayə rəh kim, artırır zikri ələm, Bir biyaban kim, yox onda növ’i-insandan əsər, Ona nisbət vadiyi-mərdümnişin mülki-ədəm. Nəqşi-rigi xətti-afət, növki-xari tiği-kin, Yer mizacında bəla müzmər, həva təb’ində səm. Fəsl həm bir fəsl kim, sərd olmağın abü həva, Xəlqdən qət’i-həyat eylərdi İsa ursa dəm. Öylə mühlik şiddəti-dey kim, hərarət bulmağa, Gördüyü yerdə düşərdi odlara xurşid həm. Öylə qate’ tiği-sərma kim, ləhəddən çıxmağa, Ruh əgər əmvatə övd etsəydi eylərdi sitəm. Böylə mövsim böylə səhrayi dəlili-xeyr ilə Qət’ edib ləşkər Cəzayir mülkünə basdı qədəm. Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır, Padişahın mülkünə isbati-istehkamdır. 7 Ərseyi-mülki-Cəzayir oldu nagəh aşikar, Himmətə ərz etdi gərdun bir nihayətsiz diyar. Kəsrəti-əşcari ol qayətdə kim, ol mülkdə Bilməmiş abü zəmin hərgiz ki, bir xurşid var. Sanasan hər nəxli bir julidəmu divanədir, Gər ona zəncir ab olmazsa, dutmazdı qərar. Ərseyi-şətrənctək səhnində şətlərdi xütut, Qəl’ələr xət kimi ol şətt üzrə bihəd bişümar. Gərçi onlar məqsədi-əsli degildi ləşkərə Olmağın ol firqeyi-napak xaki-rəhgüzar, Əshəli-əmr ilə çox sərləşkəri pamal edib Binəhayət qəl’əyi-möhkəm olundu tarümar. Qəl’ələr fəthin kilidi-babi-nüsrətdür deyü Səfheyi-əyyamə təhrir etdi kilki-ruzigar. Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır, Padişahın mülkünə isbati-istehkamdır. 8 Oldu ondan sonra peyda Bəsrə əhlindən nişan, Fitnə odundan şərərlər qıldı zahir asiman. Gəldi istiqbalə çox səngindilü ahənqəba Oldu aləmsuz səngü ahəni-atəşfəşan. Hər dilavər nadiri-mülki-Xorasanü İraq, Hər mübariz sərxəti-məcmueyi-Hindustan. Ləşkəri-islam ilə ağazi-ülfət eyləyib Aşinalıq dəmbədəm əfzun olub qaynardı qan. Münhəzim ləşkərdən amma bir ələmsiz həm degil, Zəhri ol qövmin zənəbdən saçılıb zənbursan. Ol fəzayi-möhnətəfzadən yetincə Bəsrəyə, Dəhr baği-fitnədən bir gül açardı hər zaman. Leyk bir fərd olmadı zaye’ sipahi-Rumdən, Rəzm sevdasında ol tüccarə düşmüşdü ziyan. Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır. Padişahın mülkünə isbati-istehkamdır. 9 Bir səhər kim tiği-zərrin çəkdi şahi-baxtər, Gög üzündə qoymadı əncüm sipahindən əsər. Bəsrəyə qarşı sipahi-Rumdən ərz oldu səf, Bağladı ruyi-zəmin bədxah qətlinə kəmər. Rə’yəti-xəzra çəkildi ol həsarın fəthinə, Yoxsa qəl’i-qəl’eyi-küffarə Cibril açdı pər? Nəhri-ə’şari üburi-ləşkər içün doldurub Mari-Zöhhakə Firiduni-zəman buldu zəfər. Çeşmi-xurşidi sinanü rumhi-xunxar etdi kur, Guşi-gərduni sədayi-nayi-ruyin qıldı kər. Gəldi düşməndən müqabil bir sipahi-bikəran Kim, səvadi-kəsrətin həsr edə bilməzdi nəzər. Ləşkəri-islamə nüsrət verdi lütfi-Kirdigar, Şam olunca qalmadı ol şö’lələrdən bir şərər. Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır, Padişahın mülkünə isbati-istehkamdır. 10 Şam kim rüxsarə çəkdi xosrovi-əncüm niqab, Qıldı Şeyxi-Bəsrə bəxti səltənət təxtində xab. Verdi əqlü rə’yinə dəxli-məhabət inhiraf, Saldı cismü canına əmri-səlabət iztirab. Qaçdı ol duni-siyəhru dövlətü iqbaldən, Öylə kim, şəhbaz vəhmindən fərar eylər qürab. Sayəsin toprağə saldı hər tərəfdən ol həsar, Salıcaq bir canibindən şö’leyi-xurşid tab. Sübhdəm paşayi-adildən münəvvər oldu mülk, Oldu zail zülməti-şəb saldı pərtöv afitab. Verdi mülkü malü cismü canına xalqın aman, Qıldı cənnət ol yeri, cənnətdə xud olmaz əzab. Yetmədən acizlərə qövğayi-ləşkərdən zərər, Bitəkəllüf xoş kəramətdir zərərsiz inqilab. Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır, Padişahın mülkünə isbati-istehkamdır. 11 Sərvəra, bədxah xaki-rəhgüzar olsun sana, Qanda kim, əzm eyləsən tövfiq yar olsun sana! Olmasın başından əskik padişahın sayəsi, Hirzi-dövlət sayeyi-Pərvərdigar olsun sana! Qılmasın lütfi nihan rə’yi-münirindən fələk, Hər nihani-lütf kim var, aşikar olsun sana! Çəkməsin şəmşirdən minnət səlahi-dövlətin, Müslihi-əhval dövri-ruzigar olsun sana! Fəth üçün hər qanda kim, dəprənsə əzmin rə’yəti, Düşməni-bədxah xarü xakisar olsun sana! Olmasın xamuş bağı-mədhinin bülbülləri, Daii-dövlət Füzulitək həzar olsun sana! Əvvəli-əzmində fəthi-mülkə nüsrət bulduğun, Mövcibi-təkmili-izzü e’tibar olsun sana! Hiç şək yox kim, bu nüsrət nüsrəti-islamdır, Padişahın mülkünə isbati-istehkamdır. * * * Əlhəmdü lillahilləzi xələqəs-səmavatil-üla الحمد لله الذی خلق السموات العلی K’andan tapar xaki-zəmin feyzi-bahari-dilgüşa. Bürhani-Həqdir, ey könül, hər nəstərən nisbətli gül, Sane’ olan mümkün degil, məsnu’idən olmaq cüda. Ta xətmi-əhvali-dərun ərz etdi əqli-zifünun, Mə’budə oldu rəhnümun, tapdı təriqi-ihtida. Sabit həqi gülnar edər, xaliq ki, yoxdan var edər, Bir kandan izhar edər min türfə lə’li-xoşnüma. Cəm’i-pərişan kim, itər, rəhbərləri sünbül yetər Kim, tirə torpaqdan bitər, eylər könüllər mübtəla. Həq məzhəridir hər çiçək, gər dutsan ey nəqqaş şək, Bir narvən şəklini çək, vergil ona nəşvü nəma. Xət verdi reyhan kim, yəqin bir Tanrı var, ey əhli-din, […] Dutmuş həqə nərgiz yüzün, açmış həqiqətbin gözün, Qılmış nəzər, görmüş özün sirri-həq ilə aşina. Bustanda gör nilufəri, dutmuş təriqi-bərtəri, Əzharın olmuş rəhbəri, gör onda əsrari-Xuda. Rahi-tələbdir biədəd, mə’budə ey əhli-xirəd, Gər istəsən qürbi-səməd, sədbərg olur rəhbər sana. Zinhar məhv ol hikmətə, baxqıl kəmali-qüdrətə, Nilufəri-xoşsurətə, gör kim verir abü həva. Gər olmasan mədhuştək, baxsan bir əhli-huştək, Həqqa ki, bərzənguş tək, təsbihxandır hər giya. Şah oldu minbər yeksərə, çıxdı kinufə minbərə, Səlvat edər Peyğəmbərə, səllüəla xeyrülvəra. Səhni-çəməndə ərğəvan, hər bərgini etmiş zəban, Təkrar eylə hər zəman mədhi-Əliyyül-Murtəza. Zaye keçirməz yasəmin ömri-lətifü nazənin, İxlas ilə eylər özün xaki-rəhi-Xeyrün-nisa. Türbə rəyahin sərbəsər kəsb etdi ətri-müşki-tər, Xülqi-Həsəndən bir əsər gülzarə göstərcək səba. Zahir qılır xunin kəfən, lalə qılır yüz parə tən, Dutar dönüb tərfi-çəmən, Şahi-şəhid içün əza. Abidsifət çəkməkdə qəm, olmuş bənövşə qəddi xəm, Guya qılır ol pak həm, Zeynəl-İbadə iqtida. Qəm dəf’i içün hər tərəf, gülşəndə çəkmiş səbzə səf, Baqir sənasində şəğəf bulmuş qılır virdi-səna. Feyzi-Həq etmiş arizu, çıxmış şəqayiq sürxru, Qılmış biəmri-Həq gülü Sadiqi qılmış pişiva. Qəhr ilə çərxi-lacivərd gər yasəmini qılsa zərd, Nə qəm çu görcək əhli-dərd, eylər ona Kazim dəva. Kəşf etməyə əsrari-Həq açmış səmən simin vərəq, Vermiş ona guya səbəq, elm içrə şahi-din Riza. Lö’bətsifət gör zənbəqi, gülzara vermiş rövnəqi, Olmuş həvaxahi-Təqi, kəsb eyləmiş ondan səfa. Məddahtək susən dili olmuş mədayih naqili, Mədhinin olmuş qaili, sultan Nəqiyyi-bəhr əta. Nəsrinin açıq dəftəri olmuş həqayiq məzhəri, Ondan sifati-Əskəri fəhm etmiş ərbabi-zəka. Vəqt oldu qönçə açıla, gül xürdəsin zahir qıla, Mehdi zühurini bilə, faş edə sirrini qəza. Hər yerdə ta novruz ola, gül busitanəfruz ola, Novruz tək firuz ola əyyami-şahi-övliya. Yə’ni güli-gülzari-can, Heydər imami-mö’minan, Ol kim, onadır bigüman, miskin Füzuli bir gəda. * * * Bir gün ki, cündi-şamilə cəng etdi asiman Bir gün ki, cündi-şamilə cəng etdi asiman, Oldu büruci-qəl’eyi-gərdunda çox qiran. Aldı əlinə tiğini Bəhrami-dadgər, Baruyi-çərxə çıxdı nəbərd etməyə həman. Hifz etməyə qila’ini qat-qat fələklərin, Ol gecə bami-çərxə Zühəl oldu pasiban. Ətrafi-kainatə xəbər qılmağa günəş, Od yaxdı övci-qəl’əyi gərdunə nagəhan. Top atmış idi qəl’əyi-gərdünə xeyli-Şam, Oldu livayi-xosrovi-xavər həman əyan. Mindi təkavəri-fələkə əzmi-rəzm edib, Oldu ədəm məmalikinə şəbrəvan rəvan. Sultani-sübh böylə yüzağlıq edərmidi, Gər olmasa pənahı vəziri-şəhi-cahan. Fehristi-karnameyi-təkvini-nöh sipehr, Məqsudi-karxaneyi-ibda’i-kün fəkan. Asəfsəfi-zəman, Süleymani-şərqü qərb, Sərəskəri-müdəbbirü paşayi-kamiran. Bu izzü şövkəti ki, sənə verdi Həq, şəha, Layiq önüncə olsa əgər Ərdəvan dəvan. Görsə məhabətini, əya Rüstəmi-dəqa, Qəhrindən istər idi sənin qəhrəman əman. Xəsmin qəfası qülleyi-Qaf olsa, filməsəl, Xürd edə zərbi-dəstin ilə şeşpəri-giran. Hinduyi-müqbil olmağa qapında dəmbədəm, Bir kətxudadürür sənə İskəndəri-zəman. Aldı qanadı atına gərdunu beyzəsan, Şəhbazi-himmətin ona ərş oldu aşiyan. Bənzətdi varsa kəndini rəxşi-cəlalinə Kim, çərxi-dunun üstünə yol sürdü kəhkəşan. İbrahim oldu adın, əya kani-mə’dələt, Bu fəqr atəşini mənə eylə gülsitan. Gülzari-mədhinə uçar ikən könül quşu, Can bülbülü bu şe’ri-təri oxudu həman. Ağzın hədisinə açamaz zərrəcə dəhan, Əsrari-təb’ə vaqif olan təb’i-xürdədan. Ey sərvi-xoşxuram, saqın, yoluna gəlir, Hər suyə su kimi gəl axıtma yaşım rəvan. Gözdən çıxalı gəlmədi heç eynimə yaşım, Mərdüm kimi kim, eyləyə kəndu yerində qan. Cami-səfayi sun dolu, ey piri-deyr kim, Bir ləhzə dövrün acılığın unudum həman. Məddah olalı sana, əya mö’təbər cənab, Oldu Füzuli ərseyi-nəzm içrə pəhləvan. Qaldım ayaqda qüssəvü möhnətdə, al əlim, Ey şəhsüvari-mə’rəkəyi-axirəzzəman. Rumun Kəmalıdır, der idi mana, xosrova, Görsə kəmali-qüdrətimi əhli-İsfəhan. Xətm eylə dastanı, şüru et duasinə, Tul etmə gəl hekayəti manəndi-qissəxan. Ta həlqeyi-sipəhrə hücum eyləyə nücum, Ta kim, niyami-şəbdə ola tiği-zərnişan, Taxıb kəmənd gərdəninə zərbi-dəstilə, Dövlət qapına xəsmi gətirə kəşan-kəşan. Nişani-feyzdir ol nüsrətü iqbal kim, hala Nə yanə əzm qılsa rəhbəri tə’yidi-Yəzdan. Dilü candan Füzuli izzü iqbalinə ol şahın, Rizayi-həqq üçün daim duaguyü sənaxan. Çü oldur hamiyi-islam, vacibdir onun mədhi, Nə kim, mədhindən özgə söyləmiş ondan peşiman. İlahi, baqi olsun daim insanpərvər iqbalı, Cahani-fani içrə ta bəqayi-növ’i-insan. * * * Mərsiyə dər həqqi-xamisi-ali-əba həzrəti-seyyidüş-şühəda Mahi-məhərrəm oldu şəfəqdən çıxıb hilal, Qılmış əza, töküb yüzə xun birlə əşki-al. Övladi-Müstəfayə mədəd qılmamış Fərat, Keçirməsinmi yerlərə anı bu infi’al. Çoxdur hekayəti-ələmi-şahi-Kərbəla, Əlbəttə çox hekayət olur mövcibi-məlal. İbrətlə bax, qəmi-şühəda şərhin etməyə Hər səbzə Kərbəladə açıbdır zəbani-hal. Təcdidi-matəmi-şühəda qıldı ruzigar, Zar ağla, ey könül, bugün olduqca ehtimal. Meydani-çərxi cilvəgəhi-dudi-ah qıl, Gərduni-duni guneyi-matəm siyah qıl. Mahi-məhərrəm oldu, məsərrət həramdır, Matəm bugün şəriətə bir ehtiramdır. Təcdidi-matəmi-şühəda nəf’siz degil, Qəflətsərayi-dəhrdə tənbihi-amdır. Qovğayi-Kərbəla xəbərin səhl sanma kim, Nəğzi-vəfayi-dəhrə dəlili-təmamdır. Hər zərrə əşk kim, tökülür zikri-Alilə, Səyyareyi-sipehri-ülüvvi-məqamdır. Hər məddi-ah kim, çəkilir Əhli-beyt üçün, Miftahi-rövzeyi-dəri-Darüs-səlamdır. Şad olmasın bu vaqiədə şad olan könül, Bir dəm bəlavü qüssədən azad olan könül. Tədbiri-qətli-Ali-Əba qıldın, ey fələk, Fikri-qələt, xəyali-xəta qıldın, ey fələk. Bərqi-səhabi-hadisədən tiğlər çəkib, Bir-bir həvaleyi-şühəda qıldın, ey fələk. İsmət hərəmsərasinə hörmət rəva ikən, Pamali-xəsmi-bisərü pa qıldın, ey fələk. Səhrayi-Kərbəladə olan təşnələblərə Rigi-rəvani seyli-bəla qıldın, ey fələk. Təxfifi-qədri-şər’dən əndişə qılmadın, Övladi-Müstəfayə cəfa qıldın, ey fələk. Bir rəhm qılmadın cigəri qan olanlara, Qürbətdə ruzigari pərişan olanlara. Basdıqda Kərbəlayə qədəm şahi-Kərbəla, Oldu nişani-tiri-sitəm şahi-Kərbəla. Düşmən oxuna qeyr sipər görməyib rəva, Yaxmışdı canə daği-ələm şahi-Kərbəla. Dudi-dili-püratəşi əhli-nəzarədən Etmişdi pərdədari-hərəm şahi-Kərbəla. Olduqca ömrü rahəti-dil görməyib dəmi, Olmuş həmişə həmdəmi-qəm şahi-Kərbəla. Ə’da müqabilində çəkəndə səfi-sipah, Qılmışdı məddi-ahi ələm şahi-Kərbəla. Ya şahi-Kərbəla, nə rəva bunca qəm sənə, Dərdi-dəmadəmü ələmi-dəmbədəm sənə. Ey dərdpərvəri-ələmi-Kərbəla Hüseyn, Vey Kərbəla bəlalərinə mübtəla Hüseyn. Qəm parə-parə bağrını yandırdı dağilə, Ey laleyi-hədiqəyi-Ali-Əba Hüseyn. Tiği-cəfa ilə bədənin oldu çak-çak, Ey bustani-səbzeyi-tiği-cəfa Hüseyn. Yaxdı vücudunu qəmi-zülmətsərayi-dəhr, Ey şəm’i-bəzmi-bargəhi-kibriya Hüseyn. Dövri-fələk içirdi sənə kasə-kasə qan, Ey təşneyi-hərarəti-bərqi-bəla Hüseyn. Yad et, Füzuli, Ali-Əba halin, eylə ah Kim, bərqi-ahilə yaxılır xərməni-günah. * * * == Qitələr == Padşahi-mülk Padişahi-mülk, dinarü-dirhəm rüşvət verib, Fəthi-kişvər qılmağa eylər mühəyya ləşkəri. Yüz fəsadü fitnə təhrikilə bir kişvər alır, Ol dəxi asari-əmnü istiqamətdən bəri. Göstərən saətdə dövrani-fələk bir inqilab, Həm özü fani olur, həm ləşkəri, həm kişvəri Gör nə sultanəm məni-dərviş kim, feyzi-süxən Eyləmiş iqbalimi asari-nüsrət məzhəri. Hər sözüm bir pəhlivandır kim, bulub təyidi-həq, Əzm qıldıqda tutar tədric ilə bəhrü bəri. Qanda kim, əzm etsə, mərsumü-məvacib istəməz, Qansı mülkü tutsa, dəgməz kimsəyə şurü-şəri. Payimal etməz onu asibi-dövri-ruzigar, Eyləməz təsir ona dövrani-çərxi-çənbəri. Qılmasın dünyadə sultanlar mənə təklifi-cud, Bəs dürür başımda tövfiqi-qənaət əfsəri. Hər cəhətdən fariğəm, aləmdə haşa kim, ola Rizq üçün əhli-bəqa, əhli-fənanın çakəri. * * * Saqinamə Saqi , mədəd et ki , dərdməndəm ! Ğəm silsiləsinə payibəndəm . Ğəm dəfinə cami-mey dəvadır , Tədbiri – ğəm eyləmək rəvadır . Səndən nə inayət olsa vaqe , Fikr etmə ki , məndə ola zae . Mən bir sədəfəm , sən əbri- niysan , Ver qətrəvü al dürri – ğəltan , Sənsən xurşudi mən siyəh xak , Ver arəşü al cəvahiri-pak . Rəhm et ki , ğəribü xakisarəm , Bimunisü yarü ğəmküsarəm . Ol bir neçə həmdəmi-müvafiq , Yəni şüərayi – dövri – sabiq , Tədric il gəldilər cəhanə , Dövran olari müəzzəm etdi , Hər dövr birin mükərrəm etdi . Hər birinə hami oldu bir şah , Zövqi – süxənindən oldu agah. Türkü ərəbü əcəmdə əyyam , Hər şairə vermiş idi bir kam . Şad etmiş idi Əbunəvası , Harun xəlifənin ətası . Bulmuşdu səfayi – dil Nizami , Şirvanşahə düşüb girami . Olmuşdu Nəvaiyi – süxəndan , Mənzuri – şəhənşəhi – Xorasan , Söz gövhərinə nəzər salanlar , Gəncinə verib gühər alanlar , Çün qalmadı , qalmadı fəsahət , Ərbabi – fəsahət içrə rahət . Ol taifə çəkdi xirqəyə baş , Halətlərin etməz oldular faş . Ta olmaya rəsmi-şer məfdud , Əbvabi-fünuni-nəzm məsdud , Lazım mənə oldu hifzi-qanun , Naçar , tutub təriqi – namus , Rahətdən olub müdam məyus, Əhdi sözə istivar qıldım , Əşar demək şüar qıldım . Çün xəlqə xilafi – müddəayəm , Onlar zəmincə süst rəyəm . Hər söz ki , gəlir zühurə məndən , Min tənə bulur hər əncüməndən . Eylər həsəd əhli baglayib kin , Təhsin əvəzinə nəfyü nifrin . Ummid ki , rəf olub küdurət , Təğyirpəzir ola bu surət . Ol qövm bu gülşənə girəndə , Bu gülşən içində gül dərəndə Gül tazə idivü səbzə növxiz , Tərpəndikcə nəsimi – gülriz Onlar gülü dərdilər , məni-zar Hala dilərəm dərəm xəsü xar . Bu bəzmə olar verəndə təzyin Mey saf idi , bəzm həm növayin . Mey safi olara oldu ruzi , Qaldi mənə daği-dürd suzi . Bu dürdə mən olmuşam həvaxah , Bir nəş`ə verərmi , bilməzəm , ah ! * * * == Mürəbbelər == Pərişan halin oldum, sormadın hali-pərişanım Pərişan halin oldum, sormadın hali-pərişanım, Qəmindən dərdə düşdüm, qılmadın tədbiri-dərmanım, Nə dersən, ruzigarım böyləmi keçsin, gözəl xanım! Gözüm, canım, əfəndim, sevdiyim, dövlətli sultanım! Əsiri-dami-eşqin olalı, səndən vəfa görmən, Səni hər qanda görsəm, əhli-dərdə aşina görmən, Vəfavü aşinalıq tərkini səndən rəva görmən, Gözüm, canım, əfəndim, sevdiyim, dövlətli sultanım. Dəyər hərdəm vəfasız çərx yayından mənə bir ox, Kimə şərh eyləyim kim, möhnətü ənduhü dərdim çox, Sənə qaldı mürüvvət, səndən özgə hiç kimsəm yox, Gözüm, canım, əfəndim, sevdiyim, dövlətli sultanım! Gözümdən dəmbədəm bağrım əzib yaşım kimi getmə! Səni tərk etməzəm çün mən, məni sən dəxi tərk etmə! İkən həm zalım olma, mən kimi məzlumu incitmə! Gözüm, canım, əfəndim, sevdiyim, dövlətli sultanım! Qatı könlün nədən bu zülm ilə bidadə rağibdir, Gözəllər nisbəti olmaz cəfa, səndən nə vacibdir. Sənin tək nazəninə, nazənin işlər münasibdir, Gözüm, canım, əfəndim, sevdiyim, dövlətli sultanım! Nəzər qılmazsan əhli-dərd gözdən axıdan seylə, Yamanlıqdır işin üşşaq ilə, yaxşımıdır böylə? Gəl, allahı sevirsən aşiqə cövr etmə, lütf eylə, Gözüm, canım, əfəndim, sevdiyim, dövlətli sultanım! Füzuli şiveyi-ehsanın istər, bir gədayindir, Dirildikcə sənin kuyin yolunda xaki-payindir, Gərək öldür, gərək qoy, hökm – hökmün, rəy – rəyindir, Gözüm, canım, əfəndim, sevdiyim, dövlətli sultanım! * * * == Azərbaycan dilində divan == Həmdi-bihədd Həmdi-bihədd, ol mütəkəllimi-nütqafərinə ki, səfineyi-ümmidi-sükkani-bihari-bühuri-nəzmi təməvvüci-istiğraqi – “vəşşuərau yəttəbiuhum-ul-ğavun” . müstəğrəqi-girdabi-hirman etmişkən, silsileyi-istisnai-“illəl-ləzinə amənu”. bıraqub, şüərayi-islami səhihü salim sahili-nəcatə çəkmiş və sıpasi-biqiyas ol nazimi-asimanü zəminə ki, bəsməleyi-nəzmin əfsəri-fərqi-fürqan edüb, məzrəeyi-qülubi-əhli-irfanə nihali-məvəddəti-kəlami-mövzun dikmiş. Qit’ə Zəhi sane’ ki, lövhi-canə kilki-hüsni-tovfiqi, Əzəldən iqtizayi-nəzmi-canpərvər rəqəm qılmış. Kəmali-şe’r kəsbi mümkin olmaz olmadın andən, Ana minnət ki, təb’i-nəzm lütf etmiş, kərəm qılmış. Farsi Mobdə’i kəz xame-ye toufiq-e u darəd rəqəm, Səfhe-ye edrak-e ərbab-e soxən nəqş-e xəyal. Təb’-e movzun əz əlamətha-ye lotf-e xas-e ust, Nist çun elm-e degər məqdur-e kəsb-e in kəmal.. Ərəbi Nusəbbihu mən ehdiyən-nufusə iləl-məna Və qəddərə əşkaləl-umuri və həlluha. Nuqəddisu mən lovla i’anətə fəzlihi, Lima “əlləməl-əsmaə Adəmə kulləha”.. . Və dürudi-namə’dud ol müxatəbi-kəlami-mö’ciznizamə ki, fünuni-şe’ri məzmuni – “və ma əlləmnahuş-şi’rə”. mərdudi-təbaye’ qılmış ikən lisani-hikmətbəyani “innə minəş-şi’ri”. təqriri-dilpəzirilə məqbuli-qülubi-əhli-hal etmiş. Və sənayi-biriya ol qafiyeyi-nəzmi-ənbiyayə ki, ədəmi-iltifatlərilə rütbeyi-şe’r payeyi-ihanətdə qalmış ikən, səadəti-intisabi-şəriflərilə filcümlə dərəceyi-e’tibarə yetmiş. Qit’ə Ol düri-dürci-“ənə əfsəh”. ki, hikmət dayəsi Şe’r şəhdilə ləbi-canpərvərin tər qılmamış. Şe’r bir zivərdir, əmma biz kibi naqislərə, Ol ki, kamildir, anı möhtaci-zivər qılmamış. Farsi Əhməd-e morsəl, anke dər aləm Hərçe başəd tofeyl-e xelqət-e ust, Rotbe-ye şe’r həm əz ust bolənd, Məhək-e couhər-e nobovvət-e ust. Ərəbi Usni əla xeyril-ənami Muhəmmədin, Kəşəfəd-duca bi-ziyai-bədri cəmalihi. Bisənaihi rufiət mədaricu qədrina Xəssət təhiyyətuna əleyhi və alihi. Əmma bə’d raqimi-təsvidati-səhayifi-üsyan, Füzuliyi-natəvan bu tərz ilə bəyani-hal və bu nəhc ilə şərhi-mafilbal edər ki, çün zövrəqi-vücudim badbani-təbiət birlə dəryayi-sahili-idrakü ehsasə yetdi və təhriki-həvavü həvəs birlə atəşi-səbvət işti’al bulub, hərarəti canü cananə tə’sir etdi və rayizi-iqtizayi-kəmali-mə’nəvi inani-tövsəni-iqbalimi canibi-iktisabi-adabə mün’ətif qılub və afitabi-hikmət cövhəri-təb’imə əsəri-təhsili-mə’arif salıb, rəğbəti-kəsbi-ədəb qıldıqda və güli-bəxtim kəsbi-hünər həvasilə açıldıqda, mə’dəni-cəvahiri-iktisabi-kəmalim bir dəbistani-cənnətnişan idi ki, səhni-lətifi süfufi-ğilman ilə xüldi-bərindən xəbər verürdi və mətale’i-əxtəri-hüsuli-iqbalim bir məktəbi-mühəzzəb idi ki, fəzayi-şərifi sərvqəd sənəmlər birlə canə cinan müjdəsin yetürürdi. Qit’ə Səhn-e lətif o dər vey xuban neşəste səf-səf, Didareşan mobarək həmçun sotur-e moshəf. Xorşidlovh çun məh hər yek nehadə dər piş, Bərg-e ketab çun qol hər yek gerefte dər kəf.. Əmma hənuz ol növrəslərə nəzakəti-təb’dən tabi-ikti-sabi-dəqayiqi-ülum və taqəti-məşəqqəti-tə’limi-həqayiqi-hüdudü rüsum olmamağın məhfili-behişt asalərində həmişə əş’ari-aşiqanədən qeyri nəsnə oqunmazdı və mütaliə etdükləri ovraqdə cigərsuz qəzəllərdən qeyri bir xətt bulunmazdı. Beyt Şe’r bir mə’şuqdür, hüsni-ibarət zivəri, Canü dildən nazənin məhbublər aşiqləri. Ol taifeyi-girami müdaviməti-sənaye’i-əş’arlə və müvazibəti-lətaifi-göftar ilə həm hüsn halatindən vüquf bulmuşlardı və həm eşq kəmalatindən xəbərdar olmuşlardı. Qit’ə Ey xoş ol kim təb’i-mövzunilə bəhsi-şe’r edüb, Xubrulər vaqifi-məzmuni-əş’ar olalar. Demədən fəhm edələr keyfiyyəti-əsrari-eşq, Aşiqi-biçarə halindən xəbərdar olalar. Bən ki, səhifeyi-cibillətimdə ruzi-əzəldən kilki-qəzadən məhəbbəti-nəzm rəqəm qılmışdı və hədiqeyi-xilqətimdə bidayəti-fitrətdən tüxmi-məvəddət və mövzuniyyət əkilmişdi, ol məcməin sihabi-imtizacindən nihali-təb’iətim nəm çəküb, izhari-əzhari-iste’dadi-nəzm etdi. Və ol məhfilin həvayi-ixtilatindən sərsəbz olub, məzrəeyi-mizacimdə güli-məzaqi-şe’r bitdi. Qit’ə Şahidi-nəzm sərapərdeyi-qüvvətdə ikən, Qıldı ol nəzmi görüb, fe’l fəzasinə xuram. Qönçələr könlünü açmağə lətayif birlə, Bülbülə verdi səba rüxsəti-təqriri-kəlam. Lacərəm, əndəlibi-şeyda kibi sərməst oldum və ol güllərə qarşı tərənnüm etməgə iste’dadi-fitrətdən rüxsət buldum. Üfüqi-təb’imdə hilali-mövzuniyyət tülu’ edüb, ol xurşidvəşlərdən iqtibasi-nuri-şövq etməgin gün-gündən bir ğayətdə mütəzaid oldu ki, az müddətdə əşi’eyi-ənvari-nəzmimlə çox şəhərlər doldu. Beyt Seyti-fəsahət ilə sözüm dutdu aləmi, Mən məhdi-e’tibardə tifli-zəbun hənuz, Buyi-xoşimlə oldu müəttər dimağlər, Mən nafeyi-vücuddə bir qətrə xun hənuz. Zəman-zəman sevdayi-şe’r sair əf’alimə qalib düşüb və güruh-güruh leylivəşan Məcnun kibi istimai-şe’r üçün başimə üşüb, şairliğim müqərrər oldu. Və avazeyi-nəzmim ilə aləmlər doldu. Beyt Təbiət şöhreyi-şəhr olmağa meyli-təmam etdi, Nə pünhan eyləyim, sevda bəni rüsvayi-am etdi. Bu halə müqarin, məşşateyi-himmət rəva görmədi ki, müxəddəreyi-hüsni-nəzmim pirayeyi-məarifdən xali, minəsseyi-dəhrdə cilvə qıla və sərrafi-iste’dadi-ülüvvi-rif’ət riza vermədi ki, rişteyi-silki-şe’rim cəvahiri-elmdən ari gərdənbəndi-aləm ola. Zira ki, elmsiz şe’r əsassız divar olur və əsassız divar ğayətdə bie’tibar olur. Payeyi-şe’rimi hilyeyi-elmdən müərra mucibi-ihanət bilüb və elmsiz şe’rdən qalibi-biruh kibi tənəffür qılub, bir müddət nəqdi-həyatim sərfi-iktisabi-fünuni-ülumi-əqli və nəqli və hasili-ömrüm bəzli-iqtinayi-fəvaidi-hikəmi və həndəsi qılmağın. mürur ilə ləaliyi-əsnafi-hünərdən şahidi-nəzmimə pirayələr mürəttəb qıldım və tədric ilə tətəbbü’i-təfasir və əhadis edüb fəziləti-şe’rə məzəmmət isnadi-töhmət olduğunun həqiqətin bildim. Qit’ə Şe’r zövqindən olmayan vaqif Əhli-nəzmi məzəmmət eyləməsün. Kəndi cəhlinə e’tiraf etsün, Hər kəramatə sehr söyləməsün. Əlqissə, əsbabi-ixtirai-fünuni-nəzm cəm’ olub müqtəza zühuri-asar olduğu zəmanlarda ki, hər dəm dəsti-qüdrətim, müxtərəati-məsnuədən gərdəni-kainatə bir həmayil asar idi və hər saət səyyahi-təbiətim hədaiqi-müəlləfati-bədiədən bir gülistanə qədəm basardı. Bir gün bir nigari-mişkinxətt ki, daneyi-xalinə mişki-Çin demək xəta idi və zülfi rəşkindən nafeyi-tatarın ruzgarı qəra idi, sərvi-naz kibi xüraman-xüraman mən üftadəsinə sayeyi-mər¬həmət saldı və şirin-şirin kəlimatlər ilə xatirim sorub, könlüm aldı. Əsnayi-mühavirət və hiyni-müsahibətdə dedi ki: – Ey şükufeyi-bustani-fəsahət və ey səbzeyi-novbəhari-hüsni-ibarət, lillahil-həmd iradeyi-tovfiqi-sübhani və mənşəi-tə’yidi-rəbbani məmaliki-fünuni-nəzmü nəsr təsxirin sana müyəssər etmişdir və növbəti-riyasəti-əqalimi tədriclə sana yetmişdir. Əgərçi ərəbdə və əcəmdə və türkdə yeganə kamillər çoxdur, əmma sən kibi cəmii-lsanə qadir, came’i-cəmii-fünuni-nəzmü nəsr yoqdur. Hala ki, miftahi-zəbanin ruyi-ruzgarə əbvabi-feyz açmaqdadır və qəvvasi-təb’in xasü amə dəryayi-fəsahətdən cəvahir çıqarub saçmaqdadır. Əhaliyi-aləmdən bə’zi ləaliyi-münşəat və müəmmayanındən bəhreyi-feyz almışlar və bə’zi məsnəvi qəsaidindən təməttö’ bulmuşlar və bə’zi farsi qəzəllərin zövqinə yetmişlər. Haşa ki, türkzadə məhbublər feyzi-nəzmindən bəhrəmənd olmayalar və taifeyi-ətrak sahibfəraqları bustani-kəlamində şükufeyi-divani-qəzəl bulmayalar. Bu səbəbdən tərhi-binayi-camein qabili-qüsur ola və bu vasitədən bünyeyi-istid’ayi-kəmalin rəxnə bula. Qit’ə Qəzəldür səfabəxşi-əhli-nəzər, Qəzəldür güli-bustani-hünər. Qəzali-qəzəl seydi asan degil, Qəzəl münkiri əhli-irfan degil. Qəzəl bildürir şairin qüdrətin, Qəzəl arturur nazimin şöhrətin. Könül, gərçi əş’arə çoq rəsm var, Qəzəl rəsmin et cümlədən ixtiyar Ki, hər məhfilin zinətidir qəzəl, Xirədməndlər sən’ətidir qəzəl. Qəzəl de ki, məşhuri-dövran ola, Oqumaq da, yazmaq da asan ola. Əlhəq bu kəlimati-dilpəziri ki, ol binəzirdən eşitdim, məzmuni-kəlamin məhz nəsihət görüb, icabi-iltimasinə iqdam etdüm. Əmma iqtizayi-zəman kəmali-istiğna rüxsət vermədi ki, sərrafi-xirəd, nəqdi-ovqatı sərfi-təsanifi-mö’təbər etməkdə ikən, bu cüzviyyatə zaye’ edə. Və şəhbazi-təbiət müəzzəm seydləri gözədirkən, bu müxtəsər şikar ardınca gedə. Naçar məhmili-e’tibarimdə bu ilavə lazımdır deyü, zəmani-tüfuliyyətimdə sadir olub, mütəfərriq olan qəzəllərdən bir müxtəsər divan cəm’ etmək səlahin gördüm. Və ol vəqtdə məndən iltimasla alanlardan iltimasla alıb surəti-cəm’iyyəti ixtisar üzrə itmamə yetürdim. Ümmid ki, ər¬ba¬bi-fəsahət və əshabi-bəlağət müşahidə və mütaliə qıldıqda, mənşə’ və mövlidim İraqi-Ərəb olub, təmamiyi-ömrdə ğeyr məmləkətlərə səyahət qılmadığımdan vaqif olduqda, bu illəti mucibi-süquti-e’tibar bilməyələr. Və məhəllü məqamimə görə, rütbeyi-iste’dadimə həqarət ilə nəzər qılmayalar. Zira e’tibari-vətən iste’dadi-zatə tə’sir etməz və topraqda yatmaq ilə tiladən cila getməz. Nə əhli-bilad olmaqla nadan sahibi-qəbul olur və nə biyabanlarda durmaqla dana qəbuli-vəhşət qılur. Məsnəvi Əgər omrha mərdom-e bədsereşt, Bovəd həmdəm-e huriyan dərbeheşt. Dər an məhfel-e porsəfa ruz o şəb, Ze Cibril xanəd fonun-e ədəb. Be an e’teqadəm ke, əncam-e kar, Nəgərdəd əz u coz bədi aşkar. Və gər salha gouhər-e tabnak, Fetəd xar o biqədr bər ru-ye xak, Bər anəm ke, kəmtər neşinəd ğobar, Ze xakəş bər ayine-ye e’tebar. Ço əz xak xizəd, həman gouhərəst, Şəhanra bərazənde-ye əfsərəst.. Təvəqqö’ budur ümumən əhaliyi-izzü e’tibardən, xüsusən büləğayi-Rum və füsəhayi-tatardən ki, əgər şahidi-hüsni-ibarətimdə ol diyarın əlfazü ibarətlərindən zivər olmasa və müxəddəreyi-nəzmim ol mülklərin lətaifü zərbülməsəllərindən zinət bulmasa, mə’zur buyuralar. Zira hər mülkün əhlinə ariyətdən ar gəlür və hər taifədən hər kim var isə tətəbbö’i-əğyari mucibi-ğeyrət bilür bu diyarın istilahatı qeyrə məqdur olmamaq üzrxahımız yetər. Bihudə təərrüzdən nə bitər. Lillahil-həmd vəl-minnə xaki-Kərbəla sair məmalik cəvahirindən əşrəf olduğu mə’lumdur və rütbeyi-şe’rimi hər yerdə bülənd edən həqiqət də bu məfhumdur. İlahi! Bu məhəbbətnameyi-nami və bu fərzəndi-dil-bəndi-girami ki, zadeyi-təb’i-füsunsaz və nəticeyi-idraki-sehrpədazımdır, əmtiəyi-əczü niyaz və bədriqeyi-suzü güdaz birlə əziməti-qürbət etdi. Və cəvahiri-mə’ni verib, əqmişeyi-təhsin almağa fəzayi-aləmə məhmili-ticarət yüritdi. Nitəkim, tovfiqi-inayət həmrah edüb məziqi-ədəmdən nüzhətgahi-vücudə gətürdin və tə’yidi-mərhəmət müavin edüb, vadiyi-qeybdən badiyeyi-şühudə yetürdin, nə diyarə getsə və nə vilayətə yetsə, məqdəmi-şərifin mübarək və meymun və müşahideyi-lətifin xücəstə və hümayun edə-sən. İlahi! Bu məhbubi-zibanı və şahidi-rə’nanı ki, məşşateyi-lütfün rüxsa¬ri¬nə zinət vermişdir və hilyeyi-tovfiqin pirayeyi-hüs¬nün rütbeyi-kəmalə ye¬türmişdir, ümumən cəmi’i-əhli-fəsaddən, xü¬susən üç taifeyi-bəd-nihaddən hisni-himayətində məhrusü məsun edəsən. Biri ol katibi-naqabil və mümliyi-cahil ki, xameyi-müxaliftəhriri tişeyi-bünyani-məarifdir və kilki-küdurəttə’siri me’mari-binayi-zəxarifdir. Gah bir ləfz ilə məhəbbəti möhnət göstərər. və gah bir nöqtə ilə ne’məti niqmət. oqudar. Ərəbi Təbbət yəda katibin lov lahu ma xəribət, Mə’murətun ussisət bil-qələmi vəl-ədəbi. Ərdət minəl-xəmri fil-ifsadi nusxətuhu Təstəzhirul-eybə təğyirən minəl-’inəbi.. Qit’ə Qələm olsun əli ol katibi-bədtəhririn Ki, fəsadi-rəqəmi suzimizi şur eylər.. Gah bir hərf süqutilə qılur nasiri nar, Gah bir nöqtə qüsurilə gözün kur eylər.. Farsi Bad sərgəşte besan-e qələm an bisər o pa, Ke bovəd tişe-ye bonyad-e məaref qələməş. Zinət-e surət-e ləfzəst xətəş, leyk çe sud, Pərde-ye şahed-e mə’nist səvad-e rəqəməş.. Biri ol naqisi-bədsəvad ki, təb’i-namövzunilə məcalisü məhafildə istid’ayi-iste’dad qılub şe’r oqıduqca, nəzmdən nəsri seçilməyə və ədayi-süstlə şahidi-mə’ni cəmalindan niqab açıl¬maya. Ərəbi Kəllə[mə]t lisanən səqimən min təsərrufihi, Və sarət ləali ’uqudin-nəzmi mənşura. Ə’ril-qəzaya ənil-əşbah məntiquhu Təsrifuhu qəlləbəl-məzmumə məksura.. Farsi Boride bad zəbani ke, dər fəza-ye soxən, Əzu məbani-ye əfkar monhədem gərdəd. Ze enqelab o təsarif-e ləhce-ye bəd-e u, Vocud-e hosn-e ebarat mon’ədem gərdəd.. Türki Binəsib olsun nə’imi-xülddən ol zişt kim, Namülayim ləhcəsi mövzuni namövzun edər. Tişeyi-ləfzi binayi-nəzmi viran eyləyüb, Süst göftari fəsahət əhlini məğbun edər. Biri ol hasidi-xətapişə və mü’anidi-cəfaəndişə ki, təb’i-namövzunilə də’vayi-şe’r edə, əmma dəqaiqi-əş’arə sahibi-şüur olmaya və idraki-rəkiklə lafi-nəzm ura, əmma həqaiqi-göftarə rahi-təsərrüf bulmaya. Lacərəm, həsəd dideyi-insafın kur edüb idrakinə e’timad edən cahillər hüzurində bihudə-bihudə tə’ərrüzlər edə və hərzə-hərzə dəxllər eyləyə, ta şe’rdən zövqi-istima’ gedə. Ərəbi Məasimu hussadil-kəlami ə’zimətun, Mə’sərətuhum məhzəz-zəlaləti fil-məla. Təzyi’u mura’atis-sənaye’i beynəhum, Təsəddudu minhacəl-vusili iləl-’ula.. Farsi Ah əz an badiyepeyma-ye biyaban-e həsəd, Ke, nədarəd del-e zolmaniyəş əz erfan nur. Çun ənakeb be do beyti ke, behəm mibafəd, Xişra dide beh əz bani-ye beytol-mə’mur. Eyb başəd həme ca mətrəh-e mədd-e nəzərəş, Gərdəd əz gərd-e həsəd dide-ye ensafəş kur.. Türki Xəzandır gülşəni-irfanə hasid İlahi, hasidi xar eylə daim. İşidir mə’rifət əhlinə azar, İlahi, hasidi zar eylə daim. Rəhməti-İyzəd ol həlalzadeyi-pake’tiqadə ki, bu növrəs şahidlərə müşahidə qıldıqca ə’lasının hilyeyi-təhsinlə cəmali-kəmalinə zinət yetürə və ədnasının şaneyi-mürüvvət birlə zülfi-xətasından iqdi-üyubin çıxarub, ayineyi-qüdrətdən seyqəl ehsanilə nöqsan ğübarin götürə. Vallahu müstəan, təmam şud dibaçeyi-divani-Füzuli fi yovmis-salis şəhri mühərrəmül-həram min şühuri sənəti səb’ə və səb’inə və tis’əmiəti. Allahın yardımı ilə, Füzuli divanının dibaçəsi doqquz yüz yetmiş yeddinci (977) ilin mə¬hər¬rə¬mül-həram ayının üçündə tamamlandı. (18 iyun 1569-cu il). * * * Qəd ənarəl-eşqə-lil-üşşaqi minhacəl-hüda Qəd ənarəl-eşqə-lil-üşşaqi minhacəl hüda! Saliki-rahi-həqiqət eşqə eylər iqtida. Eşqdir ol nəş’eyi-kamil kim, ondandır müdam Meydə təşviri-hərarət, neydə tə’siri-səda. Vadiyi-vəhdət, həqiqətdə, məqami-eşqdir Kim, müşəxxəs olmaz ol vadidə sultandan gəda. Eyləməz xəlvətsərayi-sirri-vəhdət məhrəmi Aşiqi mə’şuqdən, mə’şuqi aşiqdən cüda. Ey ki, əhli-eşqə söylərsən: məlamət tərkin et! Söylə kim, mümkünmüdür təğyiri-təqdiri-Xuda? Eşq kilki çəkdi xət hərfi-vücudi-aşiqə Kim, ola sabit həq isbatında nəfyi-maəda. Ey Füzuli, intihasız zövq buldun eşqdən, Böylədir hər iş ki, Həqq adilə qılsan ibtida. * * * Ya mən əhatə elmükəl-əşya’ə külləha Ya mən əhatə elmükəl-əşya’ə külləha, Nə ibtida sənə mütəsəvvir, nə intəha. Kim versə can yolunda, bulur xaki-məqdəmin. Guya ki, xaki-rahinədir nəqdi-can bəha. Sənsən qılan məzahiri-ümmidü bim, edib Musayı elm gənci, əsasini əjdəha. Səndən bulubdur Əhmədi-mürsəl məqami-qürb, Təhsini-"Ya’vü "sin" ilə təşrifi-"Ta"vü "ha". Yə’qubdə nişaneyi-şövqin qəmü ələm, Yusifdə nəş’əyi-nəzərin bəhcətü bəha. Bulmazdı, qəhrin açmasa xani-siyasətin, "Həl min məzid" löqməsinə duzəx iştəha. Ya rəb, bəlayi-qeydə Füzuli əsirdir, Ol bidili bu dami-küdurətdən et rəha. * * * Ya Rəb, həmişə lütfünü et rəhnüma mana Ya Rəb, həmişə lütfünü et rəhnüma mana, Göstərmə ol təriqi ki, getməz sana, mana. Qət’ eylə aşinalığm ondan ki, qeyridir, Ancaq öz aşinalərin et aşina mana. Bir yolda sabit et qədəmi-e’tibarimi Kim, rəhbəri-şəriət ola müqtəda mana. Yox məndə bir əməl sənə şayistə, ah əgər Ə’malimə görə verə ədlin cəza mana. Xövfi-xətadə müztəribəm, var ümid kim, Lütfün verə bəşarəti-əfvü əta mana. Mən bilməzəm mənə gərəgin, sən həkimsən, Mən’ eylə, vermə, hər nə gərəkməz sana, mana. Oldur mənə murad ki, oldur sənə murad, Haşa ki, səndən özgə ola müddəa mana. Həbsi-həvadə qoyma Füzulisifət əsir, Ya Rəb, hidayət eylə təriqi-fəna mana! * * * Ey mələksima ki, səndən özgə heyrandır sana Ey mələksima ki, səndən özgə heyrandır sana, Həq bilir insan deməz, hər kim ki, insandır, sana. Verməyən canın sənə bulmaz həyati-cavidan, Zindeyi-cavid ona derlər ki, qurbandır sana. Aləmi pərvaneyi-şəmi-cəmalın qıldı eşq, Cani-aləmsən, fəda hər ləhzə min candır sana. Aşiqə şövqünlə can vermək ikən müşkül deyil, Çün Məsihi-vəqtsən, can vermək asandır sana. Çıxma yarım, gecələr, əğyar tənindən saqın, Sən məhi-övci-məlahətsən, bu nöqsandır sana. Padişahım, zülm edib aşiq sana zalim demiş, Xubrulardan yaman gəlməz, bu böhtandır sana. Ey Füzuli, xubrulardan təğafüldür yaman, Gər cəfa həm gəlsə onlardan, bir ehsandır sana! * * * Aşiyani-mürği-dil zülfi-pərişanındır Aşiyani-mürği-dil zülfi-pərişanındadır, Qanda olsam, ey pəri, könlüm sənin yanındadır. Eşq dərdilə xoşam, əl çək əlacımdan, təbib, Qılma dərman kim, həlakim zəhri-dərmanındadır. Çəkmə damən naz edib üftadələrdən, vəhm qıl, Göylərə açılmasın əllər ki, damanındadır. Gözlərim yaşın görüb şur, etmə nifrət kim, bu həm Ol nəməkdəndir ki, ləli-şəkkərəfşanındadır. Məsti-xabi-naz olub, cəm et dili-sədparəmi Kim, onun hər parəsi bir növki-müjganındadır. Bəs ki, hicranındadır xasiyyəti-qəti-həyat, Ol həyat əhlinə heyranəm ki, hicranındadır. Ey Füzuli, şəm tək mütləq açılmaz yanmadan, Tablar kim, sünbülündən rişteyi-canındadır. * * * Eşqdən canımda bir pünhan mərəz var, ey həkim! Eşqdən canımda bir pünhan mərəz var, ey həkim! Xəlqə pünhan dərdim izhar etmə zinhar, ey həkim! Var bir dərdim ki, çox dərmandan artıqdır mənə, Qoy məni dərdimlə, dərman eyləmə, var, ey həkim! Gər basıb əl nəbzimə, təşxis qılsan dərdimi, Al əmanət, qılma hər bidərdə izhar, ey həkim! Gəl mənim tədbiri-bihudəmdə sən bir səy qıl Kim, olam bu dərdə artıqraq giriftar, ey həkim! Gör təni-üryan ilə əhvalımı hicran günü, Var imiş ruzi-qiyamət, qılma inkar, ey həkim! Çəkməyincə çareyi-dərdimdə zəhmət bilmədin, Kim olur dərmani-dərdə-eşq dişvar, ey həkim! Rənc çəkmə, sihhət ümmidin Füzulidən götür Kim, qəbuli-sihhət etməz, böylə bimar, ey həkim! * * * Dust bipərvə, fələk birəhm, dövran bisükun Dust bipərva, fələk birəhm, dövran bisükun, Dərd çox, həmdərd yox, düşmən qəvi, tale' zəbun. Sayeyi-ümmid zail, afitabi-şövq gərm, Rütbeyi-idbar ali, payeyi-tədbir dun. Əql dun-himmət, sədayi-tənə yer-yerdən bülənd, Bəxt kəmşəfqət, bəlayei-eşq gün-gündən füzun. Mən qəribi-mükü rahi-vəsl pürtəşvişü məkr, Mən hərifi-sadəlövhü dəhr pürnəqşü füsun. Hər səhiqəd cilvəsi, bir seyli-tufani-bəla, Hər hilaləbru qaşı, bir sərxəti-məşqi-cünun. Yeldə bərgi-lalə tək təmkini-daniş bisəbat, Suda əksi-sərv tək təsiri-dövlət vajigun. Sərhədi-mətlubə purmöhnət təriqi-imtəhan, Mənzili-məqsudə purasib rahi-azimun. Şahidi-məqsəd nəvayi-çəng tək pərdənişin, Sağəri-işrət hübabi-safi-səhba tək nigun. Təfriqə hasil, təriqi-mülki-cəmiyyət məxuf, Ah bilmən neyləyim, yox bir müvafiq rəhnümun. Çöhreyi-zərdin Füzulinin tutubdur əşki-al, Gör ona nə rənglər çəkmiş sipehri-niligun. * * * Aşiq oldum yenə bir tazə güli-rənayə Aşiq oldum yenə bir tazə güli-rənayə Ki, salır al ilə hər dəm məni yüz qovğayə. Müşt urub, qalibi-fərsudəmi gəh həbs qılır, Gəh sərasiməvü üryan buraxır səhrayə. Üzümün qani ilə sinəmi al etdim kim, Aləti-sənət ola ol büti-bipərvayə. Bu nə işdir ki, bizi iynə kimi incəldib, Salır iplik kimi hərdəm bir uzun sevdayə. Ayağın bağlamış avarələrin sənət ilə, Yox nihayət səri-kuyində gəzən şeydayə. Ləxt-ləxt olmuş ikən, qəmzə dirəfşini çəkib, Çarəsiz olmadı bir gün məni-qəmfərsayə. Yaxa çak edəni başmaq kimi salır ayağa, Ey Füzuli, bax onun etdiyi istiğnayə. * * * Məni candan usandırdı Məni candan usandırdı, cəfadən yar usanmazmı? Fələklər yandı ahimdən, muradım şəmi yanmazmı? Qamu bimarinə canan dəvayi-dərd edər ehsan, Neçün qılmaz mənə dərman, məni bimar sanmazmı? Qəmim pünhan tutardım mən, dedilər yarə qıl rövşən, Desəm, ol bivəfa bilmən, inanarmı, inanmazmı? Şəbi-hicran yanar canım, tökər qan çeşmi-giryanım, Oyadar xəlqi əfqanım, qara bəxtim oyanmazmı? Güli-rüxsarinə qarşu gözümdən qanlı axar su, Həbibim, fəsli-güldür bu, axar sular bulanmazmı? Degildim mən sənə mail, sən etdin əqlimi zail, Mənə tən eyləyən qafil səni görcək utanmazmı? Füzuli rindü şeydadır, həmişə xəlqə rüsvadır, Sorun kim, bu nə sevdadır, bu sevdadən usanmazmı? * * * Heyrət, ey büt, surətin gördükdə lal eylər məni Heyrət, ey büt, surətin gördükdə lal eylər məni, Surəti-halım görən, surət xəyal eylər məni. Mehr salmazsan mənə, rəhm eyləməzsən bunca kim, Sayə tək sevdayi-zülfün payimal eylər məni. Zəfi-tale, manei-tovfiq olur hər necə kim, İltifatın arizməndi-visal eylər məni. Mən gəda, sən şahə yar olmaq yox, əmma neyləyim, Arizi sərgəşteyi-fikri-məhal eylər məni. Tiri-qəmzən atma kim, bağrım dələr, qanım tökər. İqdi-zülfün açma kim, aşüftəhal eylər məni. Dəhr vəqf etmiş məni növrəs cavanlar eşqinə, Hər yetən məhvəş əsiri-xəttü-xal eylər məni. Ey Füzuli, qılmazam tərki-təriqi-eşq kim, Bu fəzilət daxili-əhli-kəmal eylər məni. * * * Canı kim cananı üçün sevsə, cananın sevər Canı kim cananı üçün sevsə, cananın sevər, Canı üçün kim ki, cananın sevər, canın sevər. Hər kimin aləmdə miqdarıncadır təb’ində meyl, Mən ləbi-cananimi, Xizr abi-heyvanın sevər. Başə dəm düşdükcə təqsir eyləməz, eylər mədəd, Ol səbəbdən müttəsil çeşmim cigər qanın sevər. Mişki-Çin avarə olmuşdur vətəndən mən kimi, Qansı şuxun, bilməzəm, zülfi-pərişanın sevər. Su ki, sərgərdan gəzər, başında vardır bir həva, Qaliba, bir gülrüxün sərvi-xuramının sevər. Aqibət rusva olub mey tək, düşər xəlq ağızına, Kim ki, bir sərməst sali lə’li-xəndanın sevər. Nolacaqdır, tərki-eşq etmə Füzuli, vəhm edib Qayəti derlər, ola bir bəndə sultanın sevər. * * * Məndə Məcnundan füzun aşiqlik istedadı var Məndə Məcnundan füzun aşiqlik istedadı var, Aşiqi sadiq mənəm, Məcnunun ancaq adı var. Nola qan tökməkdə mahir olsa çeşmim mərdümü, Nütfeyi-qabildürür, qəmzən kimi ustadı var. Qıl təfağür kim, sənin həm var mənim tək aşiqin, Leylinin Məcnunu, Şirinin əgər Fərhadı var. Əhli-təmkinəm məni bənzətmə ey gül bülbülə, Dərdə yox səbri onun, hər ləhzə min fəryadı var. Öylə bədhaləm ki, əhvalım görəndə şad olur, Hər kimin kim, dövr cövründən dili naşadı var. Gəzmə, ey könlüm quşu, qafil fəzayi eşqdə Kim, bu səhranın güzərgəhlərdə çox səyyadı var. Ey Füzuli, eşq mənin qılma nasehdən qəbul, Əql tədbiridir ol, sanma ki, bir bünyadı var. * * * Aləm oldu şad səndən, mən əsiri-qəm hənuz Aləm oldu şad səndən, mən əsiri-qəm hənuz, Aləm etdi tərki-qəm, məndə qəmi-aləm hənuz. Can bağışlardı ləbin izhari-göftar eyləyib, Vurmadan İsa ləbi canbəxşlikdən dəm hənuz. Səcdəgah etmişdi eşq əhli qaşın mehrabını, Qılmadan xeyli-məlaik səcdeyi-Adəm hənuz. Canə dərdin, cismə peykanın rəvan etmişdi hökm, Cism ilə can irtibatı olmadan möhkəm hənuz. Əşk sərf eylər fələkdən kam hasil qılmağa, Bu gühər qədrini bilməz dideyi-pürnəm hənuz. Pərdeyi-çeşmim məqam etmişdi bir tərsabeçə, Olmadan məhdi-Məsiha daməni-Məryəm hənuz. Ey Füzuli, eylədi hər dərdə dərman ol təbib, Bir mənim zəxmimdir ancaq bulmayan mərhəm hənuz. * * * Bilməz idim, bilmək ağzın sirrini düşvar imiş Bilməz idim, bilmək ağzın sirrini düşvar imiş, Ağzını derlərdi yox, dediklərincə var imiş. Aciz olmuş yıxmağa ah ilə kuhi Kuhikən Neyləsin miskin, onun eşqi həm ol miqdar imiş. Daşə çəkmiş xəlq üçün Fərhad, Şirin surətin, Ərz qılmış xəlqə məhbubin, əcəb biar imiş. Kəbə ehraminə zahid, dedilər, bel bağladı, Eylədim təhqiq, onun bağlandığı zünnar imiş. Ömrlərdir eylərəm əhvali-dünya imtəhan, Nərdi-ömrü hasili-dünya həman bir yar imiş. Zövqi-didarilə dildarın, yox etdim varimi, Dövləti-baqi ki, derlər, dövləti-didar imiş. Dün Füzuli, arizin görgəc, rəvan tapşırdı can, Laf edib derdi ki, canım var, əmanətdar imiş. * * * Budur fərqi, könül, məhşər gününün ruzi-hicrandan Budur fərqi, könül, məhşər gününün ruzi-hicrandan Kim, ol can döndərər cismə, bu cismi ayırar candan. Tutub rahi-ədəm, bulmuş dəhanından könül kamın, Mənə həm cəzmdir ol əzm, mən həm qalmazam andan. Qəmim şərh etmək içün istərəm hər gördüyüm saət Tutam damanını, dəyməz əlim çaki-giribandan. Təvafi-kuyin istərdim qılam, bari-qəmi-eşqin Xəm etdi qamətim, yollar tutuldu xari-müjgandan. Nə xoş ülfət tutubdur natəvan cismimlə can, guya Sanır bir tari-mudur o səri-zülfi-pərişandan. Oxun gəldikdə çeşmim töksə bağrım qanın ondandır, Ki, bağrım qanına yer qalmadı sinəmdə peykandan. Sitəm daşı, məlamət xəncəri, bidad şəmşiri, Füzuli, hər cəfa kim gəlsə xoşdur canə, canandan. * * * Buraxdı xakə hüsnün afitabi-aləmarayi Buraxdı xakə hüsnün afitabi-aləmarayi, Götürdü yer üzündən möcizi-ləlin Məsihayi. İki gözdən rəvan etmiş sirişkim qamətin şövqi, Əsayi-möcizi gör kim, iki bölmüş bu dəryayi. Bükülmüş qəddimi, qurtarə gör qüllabi-zülfündən, Xətadır, çəkməsin çox bağrı çökmüş bir sınıq yayi. Rüxün üzrə xəmi-əbruni görmək istərəm, əmma İkən düşvar olur, gün var ikən görmək yeni ayi. Şərabi-nabə, lütf et, möhtəsib, qəhr ilə çox baxma, Mükəddər qılma əksi-tirədən cami-müsəffayi. Yeddi gündür ol ayi görmədim, ahim şərarilə Nola qılsam Bənat ün-nəş ilə yeksan Sürəyyayi. Füzuli, əşk seylilə pərişan olma, səbr eylə! Ona həm var ola axir, tutub durarmı dünyayi? * * * Bülbüli-dil gülşəni-rüxsarın eylər arizu Bülbüli-dil gülşəni-rüxsarın eylər arizu, Tutiyi-can, ləli, şəkkərbarın eylər arizu. Naməvü qasid pəyamilə xoş olmaz xatirim, Öz ləbindən ləhceyi-göftarın eylər arizu. Sərvü gül nəzzarəsin neylər sənə heyran olan, Arizinlə qəddi-xoşrəftarın eylər arizu. Arizu eylər ki, mən tək müttəsil bimar ola, Kim ki, vəsli-nərgisi-bimarın eylər arizu. Hicr bimari tənim, badi-səbadən dəmbədəm, Sihhət üçün, sihhəti-əxbarın eylər arizu. Zülməti-hicrində baxmaz şəmə çeşmim mərdümü, Pərtövi-rüxsari-pürənvarın eylər arizu. Arizuməndi-visalındır Füzuli xəstədil, Vəslin istər, dövləti-didarın eylər arizu. * * * Büti-növrəsim nəmazə şəbü ruz rağib olmuş Büti-növrəsim nəmazə şəbü ruz rağib olmuş, Bu nə dindir, allah-allah, bütə səcdə vacib olmuş. Əsəri-qəbuli-taət ona vermiş öylə halət Ki, qülubi-əhli-halə hərəkatı cazib olmuş. Fərəhim görüb, cəfasın həsənatə daxil eylər, Nə mələk kim, ol pərinin əməlinə katib olmuş. Nə əcəb gər olsa qəmdən dünümü günüm bərabər, Nəzərimdən ol üzü gün neçə gün ki, qaib olmuş. Qəmi-hicrdir kim, artar əsərilə eşq zövqü, Qələt eyləmiş Füzuli ki, vüsalə talib olmuş. * * * Vəh nə qamət, nə qiyamət, bu nə şaxi-güli-tərdir Vəh nə qamət, nə qiyamət, bu nə şaxi-güli-tərdir, Nə bəladır nəzər əhlinə, nə xoş məddi-nəzərdir? Göz yoludur ki, könül mülkinə xublar girər ondan, Tutma, ey əşk, onu billah ki, əcəb rah güzərdir. Nə göhər bulsa bəyənməz buraxır yazıya dərya, Qaliba, kim ona məqsud dişin kimi göhərdir. Eşq eybini bilibsən hünər, ey zahidi-qafil, Hünərin eybdir əmma, dediyin eyb hünərdir. Sitəmin gərçi yamandır, onu tərk eyləmə, billah Ki, təğafül, sitəmindən dəxi əlbəttə, bətərdir. Axir olmaz necə kim, göz yaşı axarsa həmana Ki, dəmadəm ona imdad qılan xuni-ciyərdir. Sərsəri basma qədəm eşq təriqinə, Füzuli, Ehtiyat eylə ki, qayətdə xətərnak səfərdir. * * * Qamətin xidmətinə sərvin əyilməz başı Qamətin xidmətinə sərvin əyilməz başı, Nə bilir əhli-təriqin rəvişin ol naşı. Ögünür didə ki, heyranəm əzəldən üzünə, Oldu məlum bu lafında ki, çoxdur yaşı. Əşk ləli rəhi-eşqində tutubdur ətəyim, Qorxuluqdur, necə salıb gedəlim yoldaşı? Yetdi ol qayətə zəfim ki, çəkər təsvirim, Hər zaman daireyi-heyrətə min nəqqaşı. Möhtəsib, tanrı üçün gəl mənə çox vermə əzab, Meyli-məscidmi edər meygədələr ovbaşı? Kəsdi mən şiftədən əhli-səlamət yolunu, Bəs ki, ətrafıma cəm oldu məlamət daşı. Ey Füzuli, nə bəla oxları kim, gəlsə mənə, Səbəb ol qaşları yayin gözüdür, ya qaşı. * * * Qansı mahin bilməzəm mehrilə olmuş zar sübh Qansı mahin bilməzəm mehrilə olmuş zar sübh, Hər gün eylər xəlqə bir daği-nihan izhar sübh. Batdı əncüm, çıxdı gün, ya bir əsiri-eşqdir, Tökdü dürri-əşki, çəkdi ahi-atəşbar sübh. Nola gər əmvatə ehya versə sübhün dəmləri, Zikri-ləlindir kim, eylər dəmbədəm təkrar sübh. Bir müsəvvirdir ki, zərrin kilk ilə hər gün çəkər, Səfheyi-gərdunə nəqşi-arizi-dildar sübh. Müjdə bir xurşiddən vermiş məgər badi-səba, Kim nisyə eylər ona yüz min düri-şəhvar sübh. Aşiqi-sadiqdir, izhari-ğəm eylər hər səhər Ah ilə xəlqi yuxusundan qılır bidar sübh. Ey Füzuli, şami-qəm əncamına yoxdur ümid, Bir təsəllidir sənə ol söz ki, derlər var sübh. * * * Qaçan kim, qamətindən ayrı seyri-busitan etdim Qaçan kim, qamətindən ayrı seyri-busitan etdim, Qoparıb əşk-seylabilə min sərvi rəvan etdim. Götürdüm girdibadi-ah ilə gərdunə tapşırdım, Qübari-rəhgüzarın cövhərin gözdən nihan etdim. Nişani-surəti-xubin verib, bütlər sücudində Fəsadi-etiqadin kafərin xatirnişan etdim. Olub sərməst, qıldım nəşəyi-zövqi-ləbin fikrin, Meyə rağib olanlar küfrünü xəlqə əyan etdim. Görüb divarlərdə Kuhkən nəqşin demin aşiq, Mənəm aşiq ki, tutdum dəşt, tərki-xaniman etdim. Rəhi-eşqində ol gülrux, ciyər qan etdiyim bilmiş, Çəkər hərdəm mənə tiği-siyasət, sanki qan etdim. Füzuli şahibazi-övci-istiğna ikən, bilmən Nə səhv etdim ki, bu viranə deyri aşiyan etdim? * * * Qeyrə eylər bisəbəb min iltifat ol nuşləb Qeyrə eylər bisəbəb min iltifat ol nuşləb, İltifat etməz mənə mütləq, nədir bilmən səbəb? Cövr olur adət qəzəb vəqti, nə adətdir bu kim, Cövrün az eylər mənə ol tündxu qılğac qəzəb. Nola qəmzən fikri düşdisə dili-suzanimə, Zalimin gər olsa atəş mənzili olmaz əcəb. Dəmbədəm gər düşsə gözdən, dürri-əşkim, vəchi var, Yaş uşaqlardır yetim, onlarda yox rəsmi-ədəb. Cövrü könlümdür çəkən, gözdür görən rüxsarını, Allah-allah, kam alan kimdir, çəkən kimdir tələb. Yar bidad eyləməz üşşaq fəryad etmədən, Hər necə ruzi mükəddər olsa vacibdir tələb. Mütrib, ağlatma sürudinlə Füzuli xəstəni, Seyli-əşkindən saqın qopmaya bünyadi-tərəb. * * * Qəbrim daşına kim, qəm odundan zəbanədir Qəbrim daşına kim, qəm odundan zəbanədir. Tən oxun atma kim, xətəri çox nişanədir. Eylər qədəh zəmanə qəmin dəf qaliba Dövri-qədəh müxalifi-dövri-zəmanədir. Qaldırdı əşk dün məni ol asitanədən Kim, məqsədim mənim dəxi ol asitanədir. Vaiz sözünə tutma qulaq, qafil olma kim, Qəflət yuxusunun səbəbi ol fəsanədir. Nəzr etmişəm fəraqinə kim, yox nihayəti, Nəqdi-sirişkimi ki, tükənməz xəzanədir. Can verməyimmi qürbətə kim bimi-tənədən, Yadi-vətən fəğanıma sənsiz bəhanədir. Ey dil, həzər qıl atəşi-ahinlə yanmasın Cismim ki, dərd quşlarına aşiyanədir. Məndən, Füzuli, istəmə əşari-mədhü zəmm, Mən aşiqəm, həmişə sözüm aşiqanədir. * * * Qəmdən öldüm, demədim hali-dili-zar sana Qəmdən öldüm, demədim hali-dili-zar sana, Ey güli-tazə, rəva görmədim azar sana! İç meyi-nab ki, bağrından edər cümlə kəbab, Atəşi-eşq ilə, üşşaqi-ciyərxar sana. Meyi-gülgundə deyil nərgisi-məstin əksi, Qədəh olmuş, göz açıb, aşiqi-didar sana. Arizin gül-gül edibdir meyi-gülgün tabi, Vəh ki, bir güldən açılmış neçə gülzar sana. Bağə seyr et bu ləbi-ləl ilə kim, qönçəvü gül, Göstərə xuni-dilü dideyi-xunbar sana. Der idim qamətinə sərv, vəli, özgə imiş. Hərəkatü rəvişü şivəvü rəftar sana. Əyilib tərfi-binaguşinə dərdi-dilimi Ya o taqin deyə, ya türreyi-tərrar sana. Ta giriftarinəm: azad ola bilməm qəmdən - Hiç kim olmasın, ey şux, giriftar sana! Ləli-nabın həvəsi bağrımı qan eylədiyin, Ah kim, qanlı yaşım qılmadı izhar sana. Ey Füzuli, fələkin var səninlə nəzəri Kim, qəmü möhnətini verdi nə kim var sana. * * * Qəmzə peykanın gözün mən mübtəladən saxlamaz Qəmzə peykanın gözün mən mübtəladən saxlamaz, Sərf edər əhli-nəzər nəqdin gədadən saxlamaz. Dil nədir yanımda çün qılmaz məni qəmdən xilas, Çəkmən ol təviz barın kim, bəladən saxlamaz. Canə cismim ol xədəngi-qəmzədən olmaz pənah, Hiç cövşən kimsəni tiri-qəzadən saxlamaz. Eşqdən bir dəm təni-suzanı dur etməz fələk, Vəh necə fanusdur, şəmi həvadən saxlamaz. Aləmi şeyda qılır, gər olsa gözdən həm nihan, Bir pərivəş kim, səri-zülfün səbadən saxlamaz. Eylərəm bixud fəqan, gördükcə kuyin itlərin, Aşina razi-nihanın aşinadən saxlamaz. Bisəbəb sanmın Füzulinin məlamət çəkdiyin, Bixəbərdir, məşrəbin əhli-riyadən saxlamaz. * * * Qəmindən başə dün həsrət əlilə ol qədər vurdum Qəmindən başə dün həsrət əlilə ol qədər vurdum Ki, sübh olunca mürdə cismimi toprağə tapşırdum. Büküldü qəddim, ahim yetdi xurşidə, saqın, ey məh, Ki, möhnət oxunu peykanladım, qəm yayını qurdum. Demin Məcnunə aşiq kim, başında quş yuva tutmuş, Mənəm aşiq ki, seyli-çeşmimi başımdan aşurdum. Gümanından mürəttib eylədi bürhani-isbatın, Nə sahib kəşfə kim, dürci-dəhanın sirrini sordum. Təcərrüd seyrinə sayəmdən özgə bulmadım həmrəh, Təriqi-eşq içində çoxlarilə durdum, oturdum. Həvayi-eşq sərgərdanı olmuş girdi-badəm kim, Savurdum göylərə toprağımı hər qanda kim durdum. Füzuli, eşqə mühlik derdim, ol məhvəş inanmazdı. Bihəmd-illah ki, can vermək təriqilə inandırdım. * * * Qıymadın sakini-kuyin olana peykanın Qıymadın sakini-kuyin olana peykanın, Bir içim su ilə ağırlamadın mehmanın. Navəki-qəmzə diriğ eyləmə aşiqlərdən, Kəsmə ərbabi-vəfadən nəzəri-ehsanın. İstəyin can idi xaki-rəhinə tapşırdım, Yetdi ol xud yerinə, indi nədir fərmanın?! Canə yetdim ələmi-hicrin ilə, ey zalim, Rəhm qıl canın üçün var isə bir dərmanın. Dadxahəm sənə, damən nə çəkirsən məndən, Yoxmu vəhmin ki, tutam həşr günü damanın. Zalim olsan nə əcəb, yox sənə duzəx vəhmi, Sənə xud yetməyəcəkdir sənin öz hicranın. Vəsl əyyami rəvan yarə fəda eyləmədin, Ey Füzuli, qəmi-hicran ilə çıxsın canın. * * * Qıl, səba, könlüm pərişan olduğun cananə ərz Qıl, səba, könlüm pərişan olduğun cananə ərz, Surəti-halın bu viran mülkün et sultanə ərz. Dərhəm olmuş sünbülün guya ki, qılmışdır ona Mu bə-mu hali-dilim, dillər uzadıb şanə ərz. Təndə canım bir pərinindir əmanət, saxlaram Ol zamandan kim, əmanət qıldılar insanə ərz. Xəlq küfr əhlinə iman ərz edər, mən dəmbədəm Küfri-zülfün eylərəm köksümdəki imanə ərz. Surəti-bican ilə cənnət dolar bütxanə tək, Qılsalar cənnətdə təsvirin çəkib ğilmanə ərz. Münimin, ərzi-təcəmmüldür işi, fəqr əhlinə, Nola gər dil qılsa hərdəm dərdi-eşqin canə ərz. Ey Füzuli, böylə pünhan tutma əşki-alini, Eylə hər rəngilə kim, var ol güli-xəndanə ərz. * * * Qıldı zülfün tək pərişan halimi xalin sənin Qıldı zülfün tək pərişan halimi xalin sənin, Bir gün, ey bidərd, sormazsan: nədir halin sənin? Getdi başından, könül, ol sərvqəddin sayəsi, Ağla kim, idbarə təbdil oldu iqbalin sənin. Zinət üçün cism divarında etməzdim yerin, Çəkməsəydi eşq can lövhində timsalin sənin. Tiz çəkməzsən cəfa tiğin məni öldürməyə, Öldürər axır məni bir gün bu ehmalin sənin. Qərqi-xunabi-cigər qılmış gözüm mərdümlərin, Arizuyi-xali-mişkinü rüxi-alin sənin. Damigahi-eşqdən tut bir kənar, ey mürği-dil, Sınmadan səngi-məlamətdən pərü balin sənin. Sayəvəş çoxdan, Füzuli xaki-payin yaslanır, Budur ümmid ilə ki, bir gün ola pamalin sənin. * * * Qıldı ol sərv səhər, nazilə həmmamə xüram Qıldı ol sərv səhər, nazilə həmmamə xüram, Şəmi-rüxsarı ilə oldu münəvvər həmmam. Görünürdü bədəni, çaki-giribanından, Camədən çıxdı, yeni ayını göstərdi tamam. Niligun futəyə sardı bədəni-üryanın, San bənəfşə içinə düşdü müqəşşər badam. Oldu pabus şərifilə müşərrəf ləbi-hovz, Buldu didadi-lətifilə ziya dideyi-cam. Sandılar kim, satılır daneyi-dürri-ərəqi, Vurdu əl kisəyə çoxlar qılıb əndişeyi-xam. Kakilin şanə açıb, qıldı həvayi mişkin, Tiğ muyin dağıdıb, etdi yeri ənbərfam. Tas əlin öpdü, həsəd qıldı qara bağrımı su, Yetdi su cisminə, rəşk aldı tənimdən aram. Çıxdı həmmamdən o, pərdeyi-çeşmim sarınıb, Tutdu asayiş ilə guşeyi-çeşmimdə məqam. Mərdümi-çeşmim ayağinə rəvan su tökdü Ki, gərək su tökülə sərvin ayağinə müdam. Müzdi-həmmam, Füzuli, verərəm can nəqdin, Qılmasın sərf zər ol sərvqədü siməndam. * * * Qılsa vəslin şamımı sübhə bərabər, yox əcəb Qılsa vəslin şamımı sübhə bərabər, yox əcəb; Rəsmdir fəsli-bahar olmaq bərabər ruzü şəb. Gün ki, sayən düşdüyü yerdən durar, bir vəchi var, Gəlsə aliqədrlər fəqr əhli durmaqdır ədəb. Olmadan meyxaneyi-eşqində məsti-cami-zövq, Düzmədi bəzmi-fələkdə Zöhrə qanuni-tərəb. Cənnəti-vəslindir ol məqsəd ki, iman əhlinə, Qılsa həq ruzi cəhənnəm atəşi, oldur səbəb. Qaliba məqsəd vüsalındır ki, dün-gün durmayıb Çərx sərgərdan gəzər, bilməz nədir rəncü təəb. Bəsteyi-zənciri-zülfündür nəsimi-tərməzac, Təşneyi-cami-visalındır mühiti-xüşgləb. Qılma feyzi-neməti-vəslin Füzulidən diriğ, Yoxdur özgə məqsədi, səndən səni eylər tələb. * * * Qurutmuş qaliba şövq odu Fərhadın közü yaşın Qurutmuş qaliba şövq odu Fərhadın közü yaşın Ki, gər axsaydı ləl eylərdi bişək Bisütun daşın. Bəla yolunda qovğayə qaçan mən tək dözər Məcnun, Qaçan olmaz duran tək yey bilir hər kimsə yoldaşın. Demən göz yaşı ilə dəf olur eşq atəşi təndən, Bu od hər yerə düşsə fərq qılmaz qurusun, yaşın. Bəyani-eşqə əbəsdir lövhi-rüxsarimdə xuni-dil, Bəsirət əhlinə zahir qılır hər nəqş nəqqaşın. Füzuli, badəxari duzəxi der xəlq, heyranəm, Ki, həq neyçün salıbdır cənnətə meyxana ovbaşın. * * * Qübari-səcdeyi-rahin xəti-lövhi-cəbinimdir Qübari-səcdeyi-rahin xəti-lövhi-cəbinimdir, Sücudi-dərgəhin sərmayeyi-dünyavü dinimdir. Əgər əzmi-rəh etsəm, şövqi-vəslin hadiyi-rahim, Vəgər aram həm tutsam, xəyalın həmnişinimdir. Həvayi-rövzeyi-kuyin, bahari-gülşənn-canım, Nihali-qamətin sərvim, üzarın yasəminimdir. Yəqinimdir ki, məqsudum olur hasil, sənə yetsəm, Bihəmdillah, mənə səndən yana rəhbər yəqinimdir. Tələbkari-vüsaləm, müjdeyi-vəslin diriğ etmə, Kim ol müjdə fərəhbəxşi-dili-ənduhginimdir. Çıxardı zövqi-vəslin xatirimdən rövzə pərvasın, Sözün Kövsər, münəvvər məclisin xüldi-bərinimdir. Mənə üz göstərər hər ləhzə yüz min şahidi-dövlət, Çü mirati-rüxün mənzuri-çeşmi-pakbinimdir. Səriri-səltənət zövqindən əfzundur mənə ol söz Ki, lütf ilən demişsən: bir qulami-kəmtərinimdir. Bəri oldum, Füzuli, qeyrdən ol dilrüba ancaq, Ənisim, munisim, yarım, nigarım, nazəninimdir. * * * Degilsən çoxdan, ey gərdun, cahan seyrində yoldaşım Degilsən çoxdan, ey gərdun, cahan seyrində yoldaşım, Nola xəm olsa qəddin, səndən artıqdır mənim yaşım. Tərazuyi-əyari-möhnətəm bazari-eşq içrə, Gözüm hər dəm dolub, min daşə hər saət dəgər başım. Sirişkim al, bağrım parə, bir kuhi-bəlayəm kim, Həmişə laləvü ləl ilə rəngindir içim, daşım. Mənə manənd bir divanə surət bağlamaz, guya, Qələm sındırdı təsvirim çəkəndən sonra nəqqaşım. Füzuli, xazini-gənci-vəfayəm, ol səbəbdəndir, Gühərlər tökdü israf ilə bu çeşmi-gühərpaşım. * * * Demiş hər qönçəyə aşiqliyim razın səba derlər Demiş hər qönçəyə aşiqliyim razın səba derlər, El ağzın tutmaq olmaz, qorxuram, ey gül, sana derlər. Əsiri-dərdi-eşqü məsti-cami-hüsn çox, əmma Biziz məşhur olan, Leyli sənə, Məcnun mana derlər. Sənin mehrü vəfa göstərdiyin əğyarə çox gördüm, Qələtdir kim, səni bimehr oxurlar, bivəfa derlər. Sənə derlər büti-Çin, zülfünə zünnar söylərlər, Zəhi imanı yoxlar, küfr söylərlər, xəta derlər. Mənə derlərdi əvvəl bir mələkdir sevdiyin, hala Görönlər, mən fəqirə göydən enmiş bir bəla, derlər. Mərizi-eşq üqdi-zülfün eylər arizu, zira Müaliclər bu mühlik dərdə müşkildir dəva, derlər. Füzuli, aşiqə onlar ki, derlər tərki-eşq eylə, Deməzlərmi xəta, təğyir qıl hökmi-qəza, derlər. * * * Dərdi-eşqim dəfinə zəhmət çəkər daim təbib Dərdi-eşqim dəfinə zəhmət çəkər daim təbib, Şükr kim, olmuş ona zəhmət, mənə rahət nəsib, Bir zəbandır şərhi-qəm təqririnə hər bərgi-gül, Eyləməz bihudə gül gördükdə əfğan əndəlib. Bilsə zövqüm vəsldən firqətdə əfzun olduğun, Vəsldən mənim rəva görməzdi rəşkindən rəqib. Təni-qəflətdir pəritələtlərə izhari-hal, Sanma kim, əhbab halından olur qafil həbib. Ah, bilmən neyləyim qurtulmaq olmaz qeyddən, Mən hərifi-sadədil, xuban cəmali dilfirib. Şəm qürbilə təfaxur qılma, ey pərvanə, kim, Xirməni-ömrün göyər bərqi-fənadən ənqərib. Nola ağlarsa Füzuli rövzeyi-kuyin anıb, Lacərəm giryan olur qılğac vətən yadın qərib. * * * Dəhənin dərdimə dərman dedilər cananın Dəhənin dərdimə dərman dedilər cananın, Bildilər dərdimi, yoxdur dedilər dərmanın. Olsa məhbublərin eşqi cəhənnəm səbəbi, Hurü qilmanı qalır kəndisinə rizvanın. Keçdi meyxanədən el, məsti-meyi-eşqin olub, Nə mələksən ki, xərab etdin evin şeytanın? Vurmazam sihhət üçün məlhəm oxun yarəsinə, İstərəm çıxmaya zövqi-ələmi-peykanın. Nə bilir oxumayan müshəfi-hüsnün şərhin, Yerə göydən nə üçün endiyini Quranın. Yerdən, ey dil, göyə qavmuşdu sirişkin mələki, Onda həm qoymayacaqdır oları əfğanın. Ey Füzuli, olubam ğərqeyi-girdabi-cünun, Gör nə qəhrin çəkirəm dönə-dönə dövranın. * * * Dəhənin şövqünü cansuz güman etməz idim Dəhənin şövqünü cansuz güman etməz idim, Yoxsa birdəm onu mən munisi-can etməz idim. Vəsfi-xali-ləbini bilsə idim naməqdur, Arizusunda qara bağrımı qan etməz idim. Xublar aşiqə meyl etmədiyin bilsə idim, Özümü eşq ilə rüsvayi-cahan etməz idim. Düşməsəydi gözümün yaşinə feyzi-nəzərin, Onu hər sərvin ayağinə rəvan etməz idim. Salmasaydım dili-viranə imarət tərhin, Onda gənci-gühəri-eşqi nihan etməz idim. Sitəmi-təneyi-əğyarə deyildim vaqif, Yoxsa yarın səri-kuyində məkan etməz idim. Etməsəydi sitəmi-yar, Füzuli, məni zar, Bunca fəryad çəkib, ahü fəğan etməz idim. * * * Dil ki, sərmənzili ol zülfi-pərişan olmuş Dil ki, sərmənzili ol zülfi-pərişan olmuş, Nola cürmi ki, asılmasına fərman olmuş. Şahisən mülki-məlahətdə, sənə qullar çox, Biri oldur ki, varıb Misrdə sultan olmuş. Rəhm edib aşiqini həşr günü yaqmayalar Ki, bu dünyada əsiri-qəmi-hicran olmuş. Dedilər qəm gedirər badə, çox içdim, sənsiz Qəmi-hicranə müfid olmadı ol qan olmuş. Bağibani-çəməni-dəhrə xəyali-dəhənin Səbəbi-tərbiyəti-qönçeyi-xəndan olmuş. Adəm əvvəl səri-kuyin verib almış cənnət, Eşidib təni-mələk, sonra peşiman olmuş. Ey Füzuli, mənim əhvalimə bir vaqif yox, Böylə kim, aləm onun hüsnünə heyran olmuş. * * * Dil uzadır bəhs ilə ol arizi-xəndanə şəm Dil uzadır bəhs ilə ol arizi-xəndanə şəm, Od çıxar ağzından, etməzmi həzər kim yanə şəm. Nola qeyrət atəşi canım əritsə mum tək, Bu nə sözdür kim, demişlər arizi-cananə şəm. Arizi-canan ilə bəhsi-kəmali-hüsn edər, Dil ucundandır ki, hər saət düşər nöqsanə şəm. Kah ayağı bağlı, gah boynu, nədəndir bilməzəm, Bir pəri eşqində olmuşdur məgər divanə şəm. Nola canım qamətin istərsə, könlüm arizin, Rəsmdir aləmdə bülbül gül sevər, pərvanə şəm. Qıl şəbistanı münəvvər kim, nisarın qılmağa Riştədən dürlər çəkib cəm eyləmiş damanə şəm. Ey Füzuli, şövqdən yaxdın tənin ruzi-visal, Netdin, ey qafil, gərəkməzmi şəbi-hicranə şəm. * * * Dostum, aləm səninçin gər olur düşmən mana Dostum, aləm səninçin gər olur düşmən mana, Qəm deyil, zira yetərsən dust ancaq sən mana. Eşqə saldım mən məni, pənd almayıb bir dustdən, Hiç düşmən eyləməz onu ki, etdim mən mana. Canü tən olduqca, məndən dərdi qəm əskik deyil, Çıxsa can, xak olsa tən, nə can gərək, nə tən mana. Vəsl qədrin bilmədim hicran bəlasın çəkmədən, Zülməti-hicr etdi çox tarik işi rövşən mana. Dudü əxkərdir mana sərv ilə gül, ey bağiban! Neylərəm mən gülşəni, gülşən sana, külxən mana. Qəmzə tiğin çəkdi ol məh, olma qafil, ey könül Kim, müqərrərdir bu gün ölmək sana, şivən mana. Ey Füzuli, çıxsa can, çıxman təriqi-eşqdən, Rəhgüzari-əhli-eşq üzrə qılın mədfən mana! * * * Dün könül dildarə şərhi-qəmi-pünhan etdi Dün könül dildarə şərhi-qəmi-pünhan etdi, Cəm ikən, könlünü bir parə pərişan etdi. Yer tutam, derdi könül, nalə ilə kuyində, Yetmədi bir yerə hər necə ki, əfğan etdi. Vədə verdi ciyərim qanın içə müjganın, İntizar ilə bu həsrət ciyərim qan etdi. Qəmzə tiğilə gözün könlümü yüz parə qılıb, Hər birin bir hədəfi-navəki-müjgan etdi. Qıldı mehrabə qaşın fikri fəqihi mail, Gör necə kafiri, ol vəz, müsəlman etdi. Görəyin çox yaşasın didə ki, mərdümlük edib, Qəm hücumində məni əşk ilə pünhan etdi. Ey əcəl, can təməin qılma Füzulidən kim, Bir kəmanəbruyə çoxdan onu qurban etdi. * * * Dürdvəş sərgəşteyi-camü xərabi-badəyəm Dürdvəş sərgəşteyi-camü xərabi-badəyəm, Etibarım yox, ayaq toprağı bir üftadəyəm. Hiç rəng ilə mənə abadlıq mümkün deyil, Mən xərabi-badeyi-safü üzari-sadəyəm. Deməzəm dəyməz mənə qəmzən xəyalı, ya dəyər, Dəymə qeydi çəkməzəm, aləmdə bir azadəyəm. Abi-çeşmim cizginir kuyində, əmma qədri yox, Deməsin bu dövrdə kimsə ki, mərdümzadəyəm. Zahida, məndən nə hasil kim, oxursan məscidə, Məndə taət yox, haman alayişi-səccadəyəm. Çərx dövründən nə hasil kim, verir təğyiri-zövq, Durmadan zövq artırır miskini-dövri-badəyəm. Zövq istərsən, Füzuli, tərki-dünya qıl ki, mən Bulmadım bir zövq bundan qeyr ta dünyadəyəm. * * * Dürcdür ləli-rəvanbəxşin, düri-şəhvar ləfz Dürcdür ləli-rəvanbəxşin, düri-şəhvar ləfz, Dürcdən dürlər tökərsən eyləsən izhar ləfz. Öylə ağzın təngdir kim, söyləşir saət sənə, Gərçi nazikdir, verir əlbəttə, bir azar ləfz. Yetmək olmaz ləfzi-canbəxşinlə ağzın sirrinə, Vəhydir gyya bu kim, mütləq ağız yox, var ləfz. Nişə ləlin gec gəlir göftarə, gyya kim, bilir, Mən kimi, ol ləldən ayrılmağı düşvar ləfz. Ğönçə ləlinə lətafətdən dəm urmuş, bilməzəm Neylər izhar eyləgəc ol ləli-gövhərbar ləfz. Ey Füzuli, istərəm dildar halim sormaya, Rəşkdən kim, bulmasın vəsli-ləbi-dildar ləfz. * * * Ey bivəfa ki, adət olubdur cəfa sana Ey bivəfa ki, adət olubdur cəfa sana, Billah cəfadır, olma demək bivəfa sana. Gəh nazü gəh girişməvü gəh işvədir işin, Canın sevənlər olmasa yey aşina sana. Min can olaydı kaş məni-dilşikəstədə, Ta hər birilə bir gəz olaydım fəda sana. Eşqində mübtəlalığımı eyb edən sanır Kim, olmaq ixtiyar ilədir mübtəla sana. Ey dil ki, hicrə doymayıb istərsən ol məhi, Şükr et bu halə, yoxsa gələr bir bəla sana. Ey gül, qəmində əşk rüxi-zərdim etdi al, Bildirdi ola surəti-halım səba sana. Düşməz çü şah qürbi, Füzuli, gədalərə, Ol şəhdən iltifat nə nisbət mana, sana. * * * Ey əsiri-dami-qəm, bir guşeyi-meyxanə tut! Ey əsiri-dami-qəm, bir guşeyi-meyxanə tut! Tutma zühhadın müxalif pəndini, peymanə tut! Dişlədimsə ləlin, ey qanım tökən, qəhr eyləmə, Tut ki, qan etdim, ədalət eylə, qanı qanə tut! Cizginirkən başına şəmi rüxündən canımı Mən qılma, anı həm, ol şəmə bir pərvanə tut! Gər sənə əfğanimi bihudə dersə müddəi, Ol sözə tutma qulaq, mən çəkdiyim əfğanə tut! Tutmazam zənciri-zülfü tərkin, ey naseh, məni Xah bir aqil xəyal et, xah bir divanə tut. Ey olub sultan, deyən dünyadə məndən qeyri yox, Sən səni bir cüğd bil, dünyanı bir viranə tut. Ey Füzuli, dəhr zalinin firibindən saqın, Olma qafil, ər kimi tərpən, özün mərdanə tut! * * * Ey kəmanəbru, şəhidi-navəki-müjganinəm Ey kəmanəbru, şəhidi-navəki-müjganinəm, Bulmuşam feyzi-nəzər səndən, sənin qurbaninəm. Kakilin tarinə peyvənd etmişəm can riştəsin, Başın üçün bir tərəhhüm qıl ki, sərgərdaninəm. Nola qılsam tərki-mey, minnət qılıb zahidlərə, Neylərəm mey nəşəsin, mən kim, sənin heyraninəm. Şanəvəş yüz navəki-qəm sancılıbdır canıma, Ta əsiri-həlqeyi-giysuyi-mişkəfşaninəm. Əl çəkib, qəti-nəzər qılmış əlacımdan təbib, Bildi guya kim, xərabi-nərgisi-fəttaninəm. Canə meylin var isə, hökm eylə, təslim eyləyim, Şah sənsən, mən sənin bir bəndeyi-fərmaninəm. Qönçə qılmaz şad, gül açmaz tutulmuş könlümü, Arizuməndi-ruxi-alü ləbi-xandaninəm. Qan edib bağrım, işim ah etmə hər dəm, ey fələk, Hörmətim tut bir-iki gün kim, sənin mehmaninəm. Ey Füzuli, atəşi-ah ilə yandırdın məni, Qaliba sandın ki, şəmi-külbeyi-ehzaninəm. * * * Ey könül, yarı istə, candan keç Ey könül, yarı istə, candan keç, Səri-kuyin gözət, cahandan keç! Ya təmə kəs həyat zövqindən, Ya ləbi-ləli-dilsitandan keç. Mülki-təcriddir fərağət evi, Tərki-mal eylə, xanimandan keç. Laməkan seyrinin əzimətin et, Bu xərab olacaq məkandan keç. Etibar etmə mülki-dünyayə, Etibari-ülüvvi-şandan keç. Əhdi-dünyanın olmaz axirəti, Gər bunu istər isən, ondan keç. Məskənin bəzmgahi-vəhdətdir, Ey Füzuli, bu xakidandan keç! * * * Ey geyib gülgün, dəmadəm əzmi-cövlan eyləyən Ey geyib gülgün, dəmadəm əzmi-cövlan eyləyən, Hər tərəf cövlan edib, döndükcə yüz qan eyləyən. Ey məni məhrum edib bəzmi-vüsalından müdam, Qeyri xani-iltifati üzrə mehman eyləyən. Ey dəmadəm rəşk tiğilə mənim qanım töküb, Mey içib, əğyar ilə seyri-gülüstan eyləyən. Bunca kim, əfğanımı, ey məh, eşitdin gecələr, Demədin bir gecə kimdir bunca əfğan eyləyən? Nola gər cəmiyyəti-xatirdən olsam naümid, Cəm olurmu xublər zülfü pərişan eyləyən? Yar dün çəkmişdi qətlim qəsdinə tiği-cəfa, Yetməsin məqsudinə, ya rəb pəşiman eyləyən. Eşq dərdilə olur aşiq mizaci müstəqim, Düşmənimdir dostlar bu dərdə dərman eyləyən. Zahidin tən ilə döndərdim üzün mehrabdən, Necə bulmaz əcr, min kafir müsəlman eyləyən. Dərdi-hicran natəvan etmiş Füzuli xəstəni, Yoxmudur, ya rəb, dəvayi-dərdi-hicran eyləyən?! * * * Ey göz, ol nərgisi-xunxarə nigah etmə dəxi Ey göz, ol nərgisi-xunxarə nigah etmə dəxi, Ruzigarım qəmi-eşq ilə siyah etmə dəxi! Ey gözüm yaşı, bu sərgəştəliyin tərkin qıl, Sərvqamətlərə qəti-səri-rah etmə dəxi! Ey könül, ömrümü verdin yelə aşiqlik ilə, Baxma hər qönçələbü gülrüxə, ah etmə dəxi! Baxma, ey can, xətü rüxsarına məhbublərin, Ehtiyat eylə, günah üzrə günah etmə dəxi! Qılma, ey eşq, mənə ərz pəriçöhrələri, Surəti-halimi ləhv ilə təbah etmə dəxi! Götür, ey nəfs, həvavü həvəsin aləmdən, Hərzə-hərzə tələbi-rifəti-cah etmə dəxi! Ey Füzuli, meyü məşuq məzaqın tərk et, Özünü asiyi-dərgahi-ilah etmə dəxi! * * * Ey gül, nə əcəb silsileyi-mişki-tərin var Ey gül, nə əcəb silsileyi-mişki-tərin var, Vey sərv, nə xoş can alıcı işvələrin var! Acıtdı məni acı sözün, tünd nigahın, Ey nəxli-məlahət, nə bəla təlx bərin var! Peykanları ilə doludur çeşmi-pürabım, Ey bəhr, sanırsan sənin ancaq göhərin var?! Ol səngdilə naleyi-zarın əsər etmiş, Ey dil, sənə bu zövq yetər, ta əsərin var. Eşq içrə könül, demə ki, mən bixudəm ancaq, Ey qafil, özündən sənin ancaq xəbərin var. Çox baxdığına qəmzə ilən bağrın əzərsən, Hər kimə ki, baxmazsan, onunla nəzərin var. Eşq əhlinə ol mah, Füzuli, nəzər etmiş, Sən həm özünü göstər, əgər bir hünərin var. * * * Ey məzaqi-cana cövrin şəhdü şəkkər tək ləziz Ey məzaqi-cana cövrin şəhdü şəkkər tək ləziz, Dəmbədəm zəhri-qəmin qəndi-mükərrər tək ləziz. Atəşi-bərqi-fəraqın nari-duzəx tək əlim, Cüreyi-cami-visalın abi-kovsər tək ləziz. Şərhi-əhvalım sənə məstə nəsihət kimi təlx, Təlx göftarın mənə məxmurə sağər tək ləziz. Daği-eşqin dərdi zövqi-səltənət tək dilpəzir, Xaki-kuyin seyri fəthi-həft kişvər tək ləziz. Nola bulsam zövq göydürdükcə sinəm üzrə dağ, Əhli-dərdə dağ olur, bidərdə zivər tək ləziz. Taza-tazə daği-dərdindir dili-suzanıma Filməsəl hirs əhlinə cəmiyyəti-zər tək ləziz. Ey Füzuli, aləmin gördüm qamu nemətlərin, Hiç nemət görmədim didari-dilbər tək ləziz. * * * Ey müsəvvir, yar timsalinə surət vermədin Ey müsəvvir, yar timsalinə surət vermədin, Zülfü rüx çəkdin, vəli, tabü təravət vermədin. Eşq sevdasından, ey naseh, məni mən eylədin, Yox imiş əqlin, mənə yaxşı nəsihət vermədin. Dün ki, fürsət düşdü xaki-dərgəhindən kam alam, Noldu, ey göz yaşı, göz açmağa fürsət vermədin. Göz yumub aləmdən, istərdim açam rüxsarinə, Canım aldın, göz yumub-açınca möhlət vermədin. Bumudur rəhmin ki, xalin eylər ikən qəsdi-can, Çıxdı xəttin kim onu mən edə, rüxsət vermədin. Vermə hüsn əhlinə, ya rəb, qüdrəti-rəsmi-cəfa, Çün cəfa çəkməkdə eşq əhlinə taqət vermədin. Ey Füzuli, öldün, əfğan etmədin, rəhmət sənə! Rəhm qıldın, xəlqə əfğanınla zəhmət vermədin. * * * Ey saçın fikri qamu sevdalərin sərmayəsi Ey saçın fikri qamu sevdalərin sərmayəsi! Olmasın başimdən əksik sərvqəddin sayəsi. Baş qoyar hər sübhdəm xurşid xaki-payinə, Bu səadətdən onun gəldikcə artar payəsi. Sən səlamət kisvətin zivər qıl, ey əhli-səlah! Kim mənə bəs, muyi-julidəm cünun pirayəsi. Görməmiş məhdi-zəmin bir tifl sən tək, ta fələk, Dəhri-zalın qılmış ətfali-rəyahin dəyəsi. Bərqi-ahindən Füzulinin göyərdi bixəbər, Dünlər əfğanilə bidar olmasa həmsayəsi. * * * Ey təğafül birlə hər saət qılan şeyda məni Ey təğafül birlə hər saət qılan şeyda məni, Vaqif ol kim, öldürər bir gün bu istiğna məni. Zəfim eldən yaşırıb, əhvalimi saxlar, vəli, Naleyi-biixtiyarımdır qılan rüsva məni. Gər məni xunabeyi-əşkim nihan eylər, nə syd, Qanda olsam, möhnəti-eşqin qılar peyda məni. Valehi-zövqi-ləbi-meygunü çeşmi-məstinəm, Saqiya, sanma xərab etmiş meyi-səhba məni. Xali etmişdir məni məndən məhəbbət - dustlər! Eyb qılmın, görsəniz aləmdə bipərva məni. Guşeyi-mehrab tutmuşdum, rəhi-zöhdü səlah, Qoymadı öz halimə ol nərgisi-şəhla məni. Ey Füzuli, bir sənəm zülfinə könlüm bağladım, Çəkdi zənciri-cünynə aqibət sevda məni. * * * Ey, hər təkəllümüm xəti-səbzin hekayəti! Ey, hər təkəllümüm xəti-səbzin hekayəti! Virdim həmişə müshəfi-rüxsarın ayəti! İrmiş səhih nəql ilə ərvahi-qüdsdən, İsayə möcizi-ləbi-ləlin rəvayəti. Dil kişvərini qarət edərlərdi xublər, Mən etməsəydi şəhneyi-şövqün himayəti. Bildim təriqi-eşq xətərnakdir, vəli Mən dönməzəm bu yoldan, ölüm olsa qayəti. Qəddin həlakiyəm, düşə bilmən ayağına, Bir dərdə düşmüşəm ki, bulunmaz nihayəti. Bəs kim, səni görəndə gedər məndən ixtiyar, Gəlməz bəyanə möhnəti-eşqin şikayəti. Şükr et, Füzuli, qılma fəğan, yar qılsa cövr Kim, əhdi-eşqə cövrdür onun inayəti. * * * Ey xoş ol günlər ki, rüxsarın mənə mənzur idi Ey xoş ol günlər ki, rüxsarın mənə mənzur idi, Çeşmi-ümmidim çiraği-vəsldən pürnur idi. Qürb şövqi afiyətbəxşi-təni-bimar idi, Vəsl zövqi rahətəfzayi-dili-məhcur idi. İzzətim şəmi münəvvər, taleim əzmi qəvi, Dövlətim hökmü rəvan, eyşim evi məmur idi. Daməni-iqbalimə gərdi-təərrüz yetməyib, Çeşmi-hasid çöhreyi-cəmiyyətimdən dur idi. Adəm idim, qürbi-dərgahında bolmuşdum qəbul, Mənzilim cənnət, meyim kovsər, ənisim hur idi. Bəxt mətlubim müyəssər qılmağa məhkum olub, Dəhr əsbabim mühəyya qılmağa məmur idi. Hər dua qılsam təvəqqüfsüz olurdu müstəcab, Hər təmənna eyləsəm, ehmalsız məqdur idi. Hicr vəhmindən yetirməzdim küdurət könlümə, Gərçi dövranın müxalif gəzməgi məşhur idi. Nola gər salsa Füzulini qəmi-hicranə çərx, Vəsl əyyamında ol qafil ikən məğrur idi. * * * Ey xoş ol məst ki, bilməz qəmi-aləm nə imiş Ey xoş ol məst ki, bilməz qəmi-aləm nə imiş, Nə çəkər aləm üçün qəm, nə bilər qəm nə imiş. Bir pəri silsileyi-eşqinə düşdüm nagəh, Şimdi bildim səbəbi-xilqəti-adəm nə imiş. Vaiz ovsafi-cəhənnəm qılır ey əhli-vərə, Var onun məclisinə, bil ki, cəhənnəm nə imiş. Oxu köksümdən ötüb, qalmış imiş peykanı, Ah, bildim səbəbi-ahi-dəmadəm nə imiş. Ey Füzuli, məzeyi-saqiyü səhba bildin, Tövbə qıl, ta biləsən zərqü riya həm nə imiş. * * * Ey fəraqi-ləbi-canan, ciyərim xun etdin Ey fəraqi-ləbi-canan, ciyərim xun etdin, Çöhreyi-zərdimi xunab ilə gülgun etdin. Ciyərim qanını göz yaşına tökdün, ey dil, Varə-varə onu Qülzüm, bunu Ceyhun etdin. Necə hüsn ilə səni Leyliyə nisbət qılayım, Bilməyib qədrimi tərki-məni-Məcnun etdin. Söylədin kim, tutaram şad könüllərdə məqam, Şad ikən, bu söz ilə könlümü məhzun etdin. Əhd qıldın ki, cəfa kəsməyəsən aşiqdən, Aşiqi vədeyi-ehsan ilə məmnun etdin. Cürə-cürə mey içib, ziba-cəmal artırdın, Zərrə-zərrə gözümün nurini əfzun etdin. Ey Füzuli, axıdıb seyli-sirişk ağlıyalı, Eşq əhlinə fəğan etməyi qanun etdin. * * * Eylə müstəsna gözəlsən kim, sənə yoxdur bədəl Eylə müstəsna gözəlsən kim, sənə yoxdur bədəl, Səndən, ey can, münqəte qılmaz məni illa əcəl. Necə surət bağlasın könlüm xilasi-eşqdən, Eşqdir bir hal kim, ol halə könlümdür məhəl. Eşqimə nöqsan gətirməz görməmək ol arizi, Cövhərə təğyiri-asari-ərəz verməz xələl. Eylədi rüsva könül çaki-giribani-ədəb, Gör nə əhli-elmdir, adab ilən eylər cədəl. Halimi gördükcə məni-əhli-eşq eylər fəqih, Höccəti-məqtui yox, eylər qiyas ilən əməl. Mədrəsə içrə müdərris verdiyi min dərsdən, Yeydürür meyxanədə bir cam vermək bir gözəl. Ey Füzuli, mən dəm urmuşdum səfayi-eşqdən, Mətləi-xurşid icad olmadan sübhi-əzəl. * * * Eyş üçün bir türfə mənzildir bahar əyyamı bağ Eyş üçün bir türfə mənzildir bahar əyyamı bağ, Onda tutsun qönçəvəş hər kim ki, eyş istər otağ. Qönçələr açıldı, seyri-bağ edin, ey əhli-dil Kim, gülüb güllər könüllər açılan çağdır bu çağ. Səndən, ey bülbül, füzundur məndə möhnət fəsli-gül, Sənsənü min tazə gül, hala mənü min tazə dağ. Bağə sərvim gəldigin bilmiş səhərdən şaxi-gül, Rövşən etmiş rəhgüzari üzrə hər yan min çirağ. Çəksələr zəncir ilə gülzarə getmən kim, mənə Sünbüli-zülfün fəraqından müşəvvəşdir dimağ. Mövsimi-güldür, vəli getmən çəmən seyrinə kim, Rovzeyi-kuyin mənə ol seyrdən vermiş fərağ. Məhrəm olmaz rindlər bəzminə mey nuş etməyən, Ey Füzuli, çək ayaq ol bəzmdən, ya çək əyağ. * * * Eşq ətvarın müsəlləm eylədi gərdun mana Eşq ətvarın müsəlləm eylədi gərdun mana, Bunca kim, yıldı-yügürdü, yetmədi Məcnun mana. Qıldı məndən rəf təklifi-namazi məstlik, Saldı ancaq nəşeyi-cami-meyi-gülgun mana. Bağiban, gər meyl qılman sərvini, məzur tut, Sərvdən yeyrək gəlir ol qaməti-mövzun mana. Dustlar, qan-yaş töküb qıldı məni rüsvayi-xəlq, Vəh ki, düşmən çıxdı axır dideyi-pürxun mana. Olmazam, hər qanda kim olsam, giriftar olmadan, Bir bəladır göz, bir afətdir dili-məhzun mana. Ey Füzuli, navəki-ahimlə aldım intiqam, Dönə-dönə gərçi bidad etdi çərxi-dun mana. * * * Eşigin daşini qan ilə yudu çeşmi-tərim Eşigin daşini qan ilə yudu çeşmi-tərim, Bəs ki pakəm, daşı ləl eylədi feyzi-nəzərim. Ciyərim dağinə mərhəm bulamadım səndən, Necə ah eyləməyim, ah yanıbdır ciyərim. Dedi ol yar səhər vəqti gəlim, leyk nə sud, Vəqt məlum deyil, şam ilə birdir səhərim. Ey xoş ol şam ki, bixud gedəyim kuyinə sübh, Neylədim onda deyə qeyrdən alım xəbərim. Düşməzəm könlünə, yəni olubam öylə zəif, Dərdi-eşqinlə ki, güzgüdə görünməz əsərim. Neçə min aşiqə ancaq bir ox atdın, demədin Ki, düşər bir-birinə bir neçə üftadələrim. Ey Füzuli, dura məndən ala təlimi-vəfa, Nagəh ər mərqədi-Məcnunə düşərsə güzərim. * * * Əql yar olsaydı, tərki-eşqi-yar etməzmidim Əql yar olsaydı, tərki-eşqi-yar etməzmidim? İxtiyar olsaydı, rahət ixtiyar etməzmidim? Ləhzə-ləhzə surətin görsəydim ol şirin ləbin, Sən kimi, ey Bisütun, mən həmqərar etməzmidim? Nişə məhrəm eylədin şəmi, məni məhrum edib, Mən sənin bəzmində can nəqdin nisar etməzmidim? Dərdimi aləmdə pünhan tutduğum naçardır, Uğrasaydım bir təbibə aşikar etməzmidim? Yar ilə əğyarı həmdəm görməyə olsaydı səbr, Tərki-qürbət eyləyib, əzmi-diyar etməzmidim? Vaizin bəzmin mənim rüsvalığımdan qıl qiyas, Onda sidq olsaydı, mən təqva şüar etməzmidim? Ol güli-xəndanı görmək mümkün olsaydı mənə, Sən tək, ey bülbül, gülüstanə güzar etməzmidim? Ey Füzuli, daği-hicran ilə yanmış könlümü, Laləzar açsaydı, seyri-laləzar etməzmidim? * * * Əzəl katibləri üşşaq bəxtin qarə yazmışlar Əzəl katibləri üşşaq bəxtin qarə yazmışlar, Bu məzmun ilə xət ol səfheyi-rüxsarə yazmışlar. Xəvasi-xaki-payın şərhini təhqiq edib mərdüm, Qübarilə bəyazi-dideyi-xünbarə yazmışlar. Gülüstani-səri-kuyin kitabın bab-bab, ey gül, Xəti-reyhan ilə cədvəl çəkib, gülzarə yazmışlar. İki sətr eyləyib ol iki meygun ləllər vəsfin, Görənlər hər birin bir çeşmi-gövhərbarə yazmışlar. Girib bütxanəyə qılsan təkəllüm, can bulur şəksiz, Müsəvvirlər nə surət kim, dərü divarə yazmışlar. Mühərrirlər yazanda hər kəsə aləmdə bir ruzi, Mənə hər gün dili-sədparədən bir parə yazmışlar. Yazanda Vamiqü Fərhadü Məcnun vəsfin əhli-dərd, Füzuli adını, gördüm, səri-tumarə yazmışlar. * * * Əksi-rüxsarın ilə oldu müzəyyin mirat Əksi-rüxsarın ilə oldu müzəyyin mirat, Bədəni-mürdəyə feyzi-nəzərin verdi həyat. Bənzədərdim qədi-mövzuninə fil-cümlə əgər, Can içində əlif etsəydi qəbuli-hərəkat. Xət bu məzmun ilədir tərfi-zənəxdanında Ki, bu zindanın əsirinə yox ümmidi-nəcat. Kakilin qıldı müqərrər mənə sərgəştəliyi, Deməsin kimsə ki, var gərdişi-gərdunə səbat. Qəmzə peykanin edər aşiqə çeşmin sədəqə, Öylə kim, mərdümi-münim verə möhtacə zəkat. Afərin cövhəri-məqbulinə kim, aləmdə Mümkün olmaz bu sifat ilə ki, sənsən bir zat. Ey Füzuli, vərəü zöhd ilə mötad oldun, Bilmədin halını, bihudə keçirdin ovqat. * * * Əgər çıxsaydı dərdin cismdən, derdim ki, candır bu Əgər çıxsaydı dərdin cismdən, derdim ki, candır bu, Nə hacət dərdini yeydir demək candan, əyandır bu. Dəmadəm xublər cövrilə artar ləzzəti eşqin, Yamandır bu ki, təhqiq etmədən derlər yamandır bu. Xədəngi sayəsində xoş keçir övqatını, ey dil Ki, gülzari-həyatın ziynəti sərvi-rəvandır bu. Tutuşdum atəşi-dildən, ciyər qanilə qərq oldum, Əgərçi bir şərarə oddur ol, bir qətrə qandır bu. Cəhanə qəddin ilə kakilindən fitnələr düşmüş, Qiyamət ibtidası, fitneyi-axirzəmandır bu. Dedilər bixəbərlər, baği-cənnət kuyinə bənzər, Xəbər verdi mənə andan gələn adəm, yalandır bu. Füzuli, qıldı fəryadü fəğanım tirə gərduni, Hənuz ol mah sormaz kim, nə fəryadü fəğandır bu? * * * Əgərçi iynə tək keçdim cahanın cümlə varından Əgərçi iynə tək keçdim cahanın cümlə varından, Hənuz ardımcadır qeydi-təəllüq zülfü tarından. Şəhidi-eşq olub, feyzi-bəqa kəsb eyləmək xoşdur, Nə hasil bivəfa dəhrin həyati-müstəarından. Hübabi-əşkü ahi-pürşərər qılmış məni fariğ Cahanın qəsri-siməndudü kaxi-zərnigarından. Görünməz surəti-ümmidi-vəslin lövhi-canımda, Mükəddərdir məgər ol ayinə çeşmim qübarından. Uzanır rişteyi-tuli-əməl didar zövqilə, Xəm açıldıqca ol gülçöhrə zülfi-tabidarından. Sənədir iqtidası tövfi-kuyi-Leyli etməkdə, Xəsü xarı qopar, ey naqə, Məcnun rəhgüzarından. Füzulidən məlamət etirazın istəyən guya, Deyil vaqif dili-suzanü çeşmi-əşkbarından. * * * Ələ alır gəzicək ol güli rəna ətəgin Ələ alır gəzicək ol güli-rəna ətəgin, Vəhm edər kim, tuta bir aşiqi-şeyda ətəgin. Bildi kim, xaki-rəh oldum ətəgin tutmaq üçün, Götürər, düşməyə qoymaz yerə əmda ətəgin. Dadilər qılmağa ol kafir əlindən, gecələr Çıxar ahim göyə ta tuta Məsiha ətəgin. Şamlər qanlu yaşım movcinə əlbəttə dəgər, Hər necə kim, götürür çərxi-müəlla ətəgin. Öylə üryan gərək avareyi-səhrayi-cünun Ki, təəllüq tikəni tutmaya qəta ətəgin. Rind xak olsa dəxi, dürdi-xümi-badə olur, Nə isə, qoymaz əlindən meyi-səhba ətəgin. Güllər açıldı, Füzuli, yaxalar çak edibən, Gəl tutalım meyü məhbub ilə səhra ətəgin. * * * Zairi-meyxanəyəm müğ səcdəsidir taətim Zairi-meyxanəyəm müğ səcdəsidir taətim, Eşq pirim, nəqdi-can nəzrim, təvəkkül niyyətim. Hər yana baxsam, sürahi tək sücud etmək işim, Qanda olsam, badə tək düşmək ayağə adətim. Tövrümə zahid əgər surətdə eylər etiraz, İxtilat etsəm, onu şərməndə eylər sirətim. Bəs ki, cami-mey kimi xoş məşrəbü safi diləm, Hörmətim vacib bilir, hər kim bilir keyfiyyətim. Mötəbərlikdir qürur əhli, mən ondan fariğəm, Etibarə çün deyil qabil mühəqqər heyətim. Eşq ərbabi-vəfadən zail etmiş mehrimi, Fəqr əsbabi-əlayiqdən götürmüş rəğbətim. Ey Füzuli, fəqr toprağında dövlət istə kim, Sayə ol toprağə salmışdır hümayi-himmətim. * * * Zülfi kimi ayağın qoymaz öpəm nigarım Zülfi kimi ayağın qoymaz öpəm nigarım, Yoxdur onun yanında bir qılca etibarım. İnsaf xoşdur, ey eşq, ancaq məni zəbun et, Ha böylə möhnət ilə keçsinmi ruzigarım? Bildi təmami-aləm kim, dərdməndi-eşqəm, Ya rəb, hənuz halım bilməzmi ola yarım? Vəslindən ayrı nola qanim tökülsə gül-gül, Mən gülbüni-bəlayəm, bu fəsldir bəharım. Təsvir edən vücudim yazmış əlimdə sağər, Rəf olmağa bu surət yox əldə ixtiyarım. Dur istəmən zəmani-mey sayəsin başımdan, Topraq olanda ya rəb, dürdi-mey et qübarım. Rüsvalərindən ol məh saymaz məni Füzuli, Divanə olmayımmı, dünyadə yoxmu arım? * * * Yar vəslin istəsən, kəsmək gərək candan təmə Yar vəslin istəsən, kəsmək gərək candan təmə, Hər kişi kim, vəsli-yar istər, kəsin ondan təmə, Arizuyi-vəsli-canan canə afətdir, könül, Ya təəllüq candan üz, ya vəsli-canandan təmə. Çün mənə bir zərrə yox tabi-təmaşayi-cəmal, Mən kiməm vəsl etmək ol xurşidi-rəxşandan təmə. Aşiq oldur kim, təmənnayi-bəlayi-hicr edə, Yoxsa çoxdur, mehr edən ol mahi-tabandan təmə. Rişteyi-tuli-əməl dami-bəladır, neyləyim, Üzmək olmaz ol səri-zülfi-pərişandan təmə. Arizin görmək həyatım tazə eylər, vəh, nə eyb, Gər gəda vəchi-məaşın qılsa sultandan təmə. Müttəsil hirman qılır hasil təmədən əhli-hirs, Türfə kim, artar ona gəldikcə hirmandan təmə. İstər olsan, heyrətü hirmanə hərdəm düşməmək, Kəs, Füzuli, dəhrdən ümmidü, dövrandan təmə. * * * Yar qılmazsa mənə cövrü cəfadən qeyri Yar qılmazsa mənə cövrü cəfadən qeyri, Mən ona eyləməzəm mehrü vəfadən qeyri. Ey deyən: "qeyrə könül vermə", qanı məndə könül, Səri-zülfündə olan bəxti-qəradən qeyri? Qıldı Məcnun kimi çoxlar həvəsi-eşq, vəli, Doymadı dərdə, məni-bisərü padən qeyri. Mişki-Çin zülfün ilə eyləsə dəva nə əcəb, Nə olur üzü qara qulda xətadən qeyri? Ləbinə çeşmeyi-heyvan deməzəm kim, ləbinin Var bir canə yarar feyzi, bəqadən qeyri. Hiç kim bilmədi təhqiq ilə ağzın sirrin, Sirri-qeybi nə bilir kimsə xudadən qeyri. Ey Füzuli, bizə təqdir qəm etmiş ruzi, Qılalım səbr, nədir çarə rizadən qeyri? * * * Yar hali-dilimi zar bilibdir, bilirəm Yar hali-dilimi zar bilibdir, bilirəm, Dili-zarımda nə kim var, bilibdir, bilirəm. Yari əğyar bilibdir ki, mənə yar olmaz, Mən dəxi onu ki, əğyar bilibdir, bilirəm. Zülfünü əhli-vəfa seydinə dam eyləyəli, Məni ol damə giriftar bilibdir, bilirəm. Mən nə hacət ki, qılam şərh ona dərdi-dilimi, Qamu dərdi-dilimi yar, bilibdir, bilirəm. Yar həmsöhbətin olmazsa, Füzuli, nə əcəb, Özünə söhbətimi ar bilibdir, bilirəm. * * * Yaxma canım, naleyi-biixtiyarımdan saqın Yaxma canım, naleyi-biixtiyarımdan saqın! Tökmə qanım, abi-çeşmi-əşkbarımdan saqın! Su verər hər sübhdəm göz yaşı tiği-ahimə, Çox məni incitmə, tiği-abidarımdan saqın! Cövr odu yaxdı məni, yanımda durma, ey könül! Bir tutuşmuş atəşəm, qürbü civarımdan saqın! Tən evindən rəxtini, cəhd eylə, ey can, dışra çək, Afəti-seyli-sirişki-biqərarımdan saqın! Gərçi bir xaki-rəhəm, kimsə məni almaz gözə, Çox həqarətlə nəzər qılma, qübarımdan saqın! Durma qəbrim üzrə, ey eşq içrə mən tək olmayan, Tənə daşidir sənə, səngi-məzarımdan saqın! Şahi-mülki-möhnətəm, xeylü sipahim-dərdü qəm, Xeyli-bihəddü sipahi-bişümarımdan saqın! Ey Füzuli, qansı məhbubi ki, sevsən rəhmi var, Qıl həzər, ancaq mənim birəhm yarımdan saqın! * * * Yıxdı saqi bir əyağ ilə məni-əfkarı Yıxdı saqi bir əyağ ilə məni-əfkarı, Bir təpik eylədi viran, bu kühən divarı. Gah məmur qılır badə məni, gah xərab, Görünüz gah yapıb, gah yıxan memarı. Gün çıxınca saçaram gövhəri-əşk əncüm tək, Gecələr yadimə gəldikcə məhi-rüxsarı. Dil yaxar dağ gözün fikri ilə hicr günü, Bu çirağiləmi saxlar gecə ol bimarı? Yox özündən xəbəri kim ki, gəlir dünyayə, Bəzmdən dışra qomaz, piri-müğan hüşyarı. Bizə çün qədr bulunmaz, çıxalım dünyadən, Müştəri yox, necə bir bəkliyəlim bazarı. Qeydi-islam, Füzuli, sənə bir afətdir, Bir həsar edə gör ondan özünə zünnarı. * * * Yenə ol mah mənim aldı qərarım bu gecə Yenə ol mah mənim aldı qərarım bu gecə, Çıxacaqdır fələkə naleyi-zarım bu gecə. Şəm vəş məhrəmi-bəzm eylədi ol mah məni, Yanacaqdır yenə eşq oduna varım bu gecə. Həm visali vurur od canıma, həm hicranı, Bir əcəb şəm ilə düşdü sərü karım bu gecə. Nə tütündür ki, çıxar çərxə, dili-zarə məgər Hicr dağini vurur laləüzarım bu gecə? Sübhə saldı bu gecə şəm kimi qətlimi hicr, Ola kim, sübh gəlincə gələ yarım bu gecə. Parə-parə ciyərim itlərinə nəzr olsun, Ol səri-kuyə əgər düşsə güzarım bu gecə. Var idi sübh visalinə, Füzuli, ümmid, Çıxmasa həsrət ilə cani-fikarım bu gecə. * * * Kəmali-hüsn veribdir şərabi-nab sana Kəmali-hüsn veribdir şərabi-nab sana, Sana həlaldir, ey müğbeçə, şərab sana. Səni mələk görəli yazmaz oldu eşqi günah, Vəli yazıldı bu üzdən bəsi səvab sana. Ləbin sualına verməz cəvab üşşaqın, Sual olursa bu səndən, nədir cəvab sana? Cəza günündə sorulmaz xətalər eylədiyin, Yetər fəğan ilə mən verdiyim əzab sana. Məni qərarım ilə qoymaz oldun, ey gərdun, Yeridir ahim ilə versəm inqilab sana. Şüai-cövhəri-tiğindən umma rəhm, ey dil, Saqınma su verə, ey təşnə, ol sərab sana. Füzuli, başına ol sərv sayə saldı bu gün, Ülüvvi-rifət ilə yetməz afitab sana. * * * Kərəm qıl, kəsmə, saqi, iltifatın binəvalərdən Kərəm qıl, kəsmə, saqi, iltifatın binəvalərdən, Əlindən gəldiyi xeyri diriğ etmə gədalərdən. Əsiri-qürbətiz bir səndən özgə aşinamız yox, Ayağın kəsmə, başinçün, bizim möhnətsəralərdən. Səba, kuyində dildarın nədir üftadələr hali? Bizim yerdən gəlirsən, bir xəbər ver aşinalərdən. Demə, zahid ki, tərk et simbər bütlər təmaşasın, Məni kim qurtarar tanrı sataşdırmış bəlalərdən. Girib məscidlərə, gər müqtədalər, peyrəvi olman, Budur vəchi ki, hərgiz görmədim üz müqtədalərdən. Təbiba, xaki-kuyi-yardəndir əşk təskini, Bizə artırma zəhmət, göz yaşarar tutiyalərdən. Fələkdir mehri zail, yar qafil, ömr müstəcil, Nədir tədbir, bilmən, canə yetdim bivəfalərdən. Vücudim ney kimi surax-surax olsa ah etmən, Məhəbbətdən dəm urdum, incimək olmaz cəfalərdən. Füzuli, nazəninlər görsən izhari-niyaz eylə, Tərəhhüm umsa eyb etməz, gədalər padişalərdən. * * * Könlüm açılır zülfi-pərişanını görgəc Könlüm açılır zülfi-pərişanını görgəc, Nitqim tutulur qönçeyi-xəndanını görgəc. Baxdıqca sənə qan saçılır didələrimdən, Bağrım dəlinir navəki-müjganını görgəc. Rə’nalıq ilə qaməti-şümşadı qılan yad, Olmazmı xəcil sərvi-xuramanını görgəc? Çox eşqə həvəs edəni gördüm ki, həvasın Tərk etdi, sənin aşiqi-nalanını görgəc. Kafər ki, degil mö’tərifi-nari-cəhənnəm, Imanə gələr atəşi-hicranını görgəc. Naziklik ilə qönçeyi-xəndanı edən yad, Etməzmi həya lə’li-dürəfşanını görgəc? Sən hali-dilin söyləməsən, nola, Füzuli, El fəhm qılır çaki-giribanını görgəc. * * * Könül, yetdi əcəl, zövqi-rüxi-dildar yetməzmi Könül, yetdi əcəl, zövqi-rüxi-dildar yetməzmi? Ağardı muyi-sər, sevdayi-zülfi-yar yetməzmi? Yetirdi başini gərdun ayağə bari-möhnətdən, Xəyali-həlqeyi-geysuyi-ənbərbar yetməzmi? Sənə yetdi əcəl peymanəsin nuş etməyə növbət, Həvayi-çeşmi-məstü qəmzeyi-xunxar yetməzmi? Yetər oldu qulağə bangi-rehlət dəhr bağından, Nə durmuşsan, təmaşayi-güli-rüxsar yetməzmi? Yetər, cəm eylə bari-məsiyət, təğyiri-ətvar et, Həya qıl, yoxmudur insafın, ol kim, var yetməzmi? Hidayət mənzilinə yetdilər səyilə əqranın, Zəlalət içrə sən qaldın, sənə ol ar yetməzmi? Füzuli, demə yetmək mənzili-məqsudə müşküldür, Tutan damani-şəri-Əhmədi-Muxtar, yetməzmi? * * * Könül, səccadəyə basma ayaq, təsbihə əl vurma Könül, səccadəyə basma ayaq, təsbihə əl vurma, Namaz əhlinə uyma, onlar ilə durma, oturma! Əyilib səcdəyə, salma fərağət tacını başdan, Vüzudən su səpib, rahət yuxusun gözdən uçurma! Saqın, pamal olursan buriya tək, məscidə girmə Və gər naçar girsən, onda minbər kimi çox durma! Müəzzin naləsin alma qulağə, düşmə təşvişə, Cəhənnəm qapısın açdırma, vaizdən xəbər sorma! Cəmaət izdihami məscidə salmış küdurətlər, Küdurət üzrə, lütf et, bir küdurət sən həm arturma! Xətibin sanma sadiq məscidin, qövlilə fel etmə, İmamın sanma aqil, ixtiyarın ona tapşurma. Füzuli, bəhrə verməz taəti-naqis, nədir cəhdin, Kərəm qıl, zərqi taət surətində həddən aşurma! * * * Könüldə min qəmim vardır ki, pünhan eyləmək olmaz Könüldə min qəmim vardır ki, pünhan eyləmək olmaz, Bu həm bir qəm ki, el tənindən əfğan eyləmək olmaz. Nə müşkül dərd olursa bulunur aləmdə dərmanı, Nə müşkül dərd imiş eşqin ki, dərman eyləmək olmaz. Fəna mülkinə çox əzm etmə, ey dil, çəkmə zəhmət kim, Bu tədbir ilə dəfi-dərdi-hicran eyləmək olmaz. Saqın, könlüm yıxarsan, pənddən dəm vurma, ey naseh, Həvayi-nəfs ilə bir mülkü viran eyləmək olmaz! Dəhanın üzrə ləlin istəmiş dil, dəfi müşküldür, Görünməz hiç cürmü, yox yerə qan eyləmək olmaz. Dualar eylərəm, məndən yana bir dəm güzar etməz, Nə çarə, sehr ilə sərvi xuraman eyləmək olmaz. Füzuli, aləmi-qeyd içrəsən, dəm vurma eşqindən, Kəmali-cəhl ilə dəvayi-irfan eyləmək olmaz. * * * Kimsədə rüxsarına taqəti-nəzzarə yox Kimsədə rüxsarına taqəti-nəzzarə yox, Aşiqi öldürdü şövq, bir nəzərə çarə yox. Bağrı bütünlər mənə tənə edərlər müdam, Halımı şərh etməyə bir ciyəri parə yox. Yığdı mənim başıma dəhr qəmin, neyləsin, Badieyi-eşqdə mən kimi avarə yox. Dəhrdə həmta sənə var, yeri yox, gər desəm - Var gözəl çox, vəli, sən kimi xunxarə yox. Gözdə gəzib cizginir qətreyi-əşkim müdam, Qətreyi-əşkim kimi çərxdə səyyarə yox. Çak görüb köksümü qılma ilacım, təbib, Zaye olur mərhəmin, məndə bitər yarə yox. Zarlığım eşqdən var, Füzuli, vəli, Ol məhi-bimehrdən rəhm məni-zarə yox. * * * Kuhikən künd eyləmiş min tişəni bir dağilən Kuhikən künd eyləmiş min tişəni bir dağilən, Mən qoparıb salmışam min daği bir dırnağilən. Qəm yolunda mən qalıb, getdisə Məcnun, yox əcəb, Sayruya düşvardır həmrəhlik etmək sağ ilən. Gərdi-rahın verməsə göz yaşinə təskin nola, Tutmaq olmaz böylə seylabın yolun toprağilən. Qəm oğurlar eşq bazarında nəqdi-ömrümü, Qılmaq olmaz sud sevdadə yaman ortağilən. Rövzeyi-kuyində bulmuşdur Füzuli bir məqam Kim, ona cənnət quşu yetməz min il uçmağilən. * * * Kuhkən Şirinə öz nəqşin çəkib vermiş firib Kuhkən Şirinə öz nəqşin çəkib vermiş firib, Gör nə cahildir, yonar daşdan öziçün, bir rəqib. Qaşların yayi bir ox lütf eyləmiş hər aşiqə, Mən həm ondan eylərəm bir ox təmənna, ya nəsib. Tutiyayi-xaki-payin feyzinə yol bulmasam, Nuri-çeşmim, eyb qılma, kor olur derlər qərib. Müztəribdir çareyi-dərdimə, vəh kim, bilməyib Bir dəvasız dərdə uğratmış özün miskin təbib. Bərqi-ahimdən evim hər guşə bulmuş rəxnələr, Gəl gör, ey gül kim, giriftari-qəfəsdir əndəlib. Ey mənə səbr et deyən hali-dilimdən bixəbər, Eşq olan yerdə nədir aram, ya neylər şəkib? Ey Füzuli, incimə səndən təğafül qılsa yar, Rəsmdir kim, göstərə əhbabə istiğna həbib. * * * Kuhkəndən gözükür kuhdə asar hənuz Kuhkəndən gözükür kuhdə asar hənuz, Ol nə bənzər mənə, onun əsəri var hənuz. Çəkdi Məcnun ayağın badiyədən leyk, verir Qandı güllər, ayağından çəkilən xar hənuz. Vadiyi-eşqdə sevda ilə sərgəştə idim, Gəlmədən gərdişə bu günbədi-dəvvar hənuz. Nöqteyi-xalinə bağlanmış idi canü könül, Gəzmədən daireyi-dövrdə pərgar hənuz. Mahə çəkdim şəbi-hicran ələmi-şöleyi-ah, Ah kim, olmadı ol mah xəbərdar hənuz. Naleyi-zarım ilə xəlqə haram oldu yuxu, Qarə bəxtim yuxudan olmadı bidar hənuz. Mərhəmi-vəsli ilə buldu qamu dərdə dəva, Bu Füzuli ələmi-hicr ilə bimar hənuz. * * * Getdi əldən sənəmin sünbili-mişkəfşani Getdi əldən sənəmin sünbüli-mişkəfşani. Yenə dövr etdi pərişan məni-sərgərdani. Öylə mötad olubam atəşi-hicranına kim, Görməsəm yandırar, əlbəttə, məni hicrani. Göydə ahim yeli söndürdü çirağın günəşin. Yerdə əşkim ayağa saldı düri-qəltani. Göz bəyazinə çəkər ləllərin surətini, Dəmbədəm xameyi-müjgan ilə, bağrım qani. Çıxdı can kimsəyə izhar edə bilmən dərdim, Nedəyin, ah, bu dərdin nə olur dərmani? Ey sitəm daşını bidərdlərə zae edən! Yapa gör bir neçə daş ilə dili-virani. Versə can, yetməsə cananə, Füzuli, nə əcəb Hər kişi kim, sevər öz cani üçün canani. * * * Gecələr ta halimə gərdun təmaşa etmədi Gecələr ta halimə gərdun təmaşa etmədi, Tərk edib bidadını, bir mehr peyda etmədi. Navəkin gör kim, yarub əşkim, tutar göz pərdəsin, Ey deyən Musa əsası qəti-dərya etmədi! Hər dəmindən, min Məsiha zindeyi-cavid olur Sən edən izhari-əcazi, Məsiha etmədi. Aşiyan ta rövzeyi-kuyində tutdu mürği-dil, Keçdi tövfi-Kəbədən, uçmağa pərva etmədi. Hiç abid anmadı ləlin ki, gözdən qan töküb Səcdədən durduqca, təğyiri-müsəlla etmədi. Zəfi-tale kəsdi dünyadan nəsibin zahidin, Yoxsa öz rəyilə zahid tərki-dünya etmədi. Etmədi eldən nihan bir gecə tövfi-kuyini Kim, Füzulini sədayi-nalə rüsva etmədi. * * * Gəlir ol sərvi-səhi, ey gülü lalə, açılın Gəlir ol sərvi-səhi, ey gülü lalə, açılın! Vey məhü mehr çıxın, qüdrətə nəzzarə qılın! Əzmi-bağ eyləmiş ol sərvi-rəvan, ey güllər, Zər nisar edə görün, cümlə yığılın, dərilin. Götürün oxların, ey didələrim, topraqdan, Bu yarar nəsnələrin qədrini yaxşicə bilin. Eyləmin, ey dilü can, xəncəri-müjganinə meyl, Bilirəm nolisər axir, gəlin ondan kəsilin. Göz yaşi tiğiniz içün tökülür, ey xublar, Sizi ta etməyə rüsva, görünən dəmdə silin! Düşdü od canimə, ey təndə olan peykanlar! Qızmadan mərəkə bir yanə ərimin, çəkilin! Ey Füzuli, qədimiz qıldı fələk xəm, yəni Vəqtdir çıxmağa dünya qapısından, əyilin. * * * Gər deyil bir mah mehrilan mənim tək zar sübh Gər deyil bir mah mehrilən mənim tək zar sübh, Başin açib nişə hər gün yaxasın yırtar sübh. Gün deyil, hər gün bir ay mehrilə köksün çak edib, Tazə-tazə dağlərdir kim, qılır izhar sübh. Tiği-xurşid ilə rəf olsa yeridir kim, müdam, Yandırıb pərvaneyi, şəmə verir azar sübh. Sübhi şamü şami sübh olmuş mənəm aləmdə kim, Şam şəmi-bəzm olub, ayrıldı məndən yar sübh. Gör nə aşiqdir ki, bir xurşid vəslin bulmağa, Sərf edər hər ləhzə min-min lölöi-şəhvar sübh. Eşqdə sadiqlik izhar etdi dağın göstərib, Qaliba derlərdi kazib, qıldı ondan ar sübh. Hicr şamında qəm etmişdi Füzuli, qəsdi-can, Olmasaydı mərhəmətdən dəm vurub qəmxar sübh. * * * Gərdi-rəhin, ey əşk, yudun çeşmi-tərimdən Gərdi-rəhin, ey əşk, yudun çeşmi-tərimdən, Tərki-ədəb etdin, nola düşsən nəzərimdən. Xunin müjdələrdirmi və ya mərdüm əlilə, Oxlar çəkilib, dişrə atılmış ciyərimdən? Hər badə ki, sənsiz içirəm bəzmi-bəladə, Xunab olub, əlbəttə, çıxar didələrimdən. Seylabi-sirişkilə xoşam eşq yolunda, Xaşaki-təəllüq qoparır rəhgüzərimdən. Daşlara vurub başımı, rüsva gəzər oldum, Ey əql, qaçıb qurtula gör dərdi-sərimdən. Kəs mehrini, ey çərx, günəşdən, sənə hər sübh, Bir şölə yetər atəşi-ahi-səhərimdən. Seylabi-sirişk etdi məni ğərqə, Füzuli, Ta dövr cüda qıldı büti-simbərimdən. * * * Gərçi, ey dil, yar üçün üz verdi yüz möhnət sana Gərçi, ey dil, yar üçün üz verdi yüz möhnət sana, Zərrəcə qəti-məhəbbət etmədin, rəhmət sana! Saxlama nəqdi-qəmi-eşqini, ey can, zahir et Kim, verim həbsi-bədəndən çıxmağa rüxsət sana. Çareyi-behbudimi sordum müalicdən, dedi: Dərd, dərdi-eşqdir, mümkün deyil sihhət sana. Tutaram yarın qiyamətdə, həbibim, damənin, Məstsən qəflət şərabından, bu gün möhlət sana. Əhli-eşqi atəşi-hicranə eylərsən kəbab, Dönə-dönə imtihan etdim, budur adət sana. İncidir naləm səni, vəh nola gər bir tiğ ilə Çeşmi-cəlladın edə ehsan mənə, minnət sana. Səndə dün gördüm, Füzuli, meyli-mehrabü nəmaz, Tərki-eşq etməkmi istərsən, nədir niyyət sana? * * * Giryədir hər dəm açan qəmdən tutulmuş könlümü Giryədir hər dəm açan qəmdən tutulmuş könlümü, Əşkdir xali qılan qan ilə dolmuş könlümü. Ey pərivəşlər, cəfa rəsmin unutmın, lütf edin, Eyləmin bədxu cəfa mötadı olmuş könlümü. Vədeyi-vəsl ilə, ey gülrüxlər, etmin müztərib, Möhnəti-hicran ilə aram bulmuş könlümü. Xəncəri-bidad ilə hərdəm görər zəxm üzrə zəxm, Hiç bir dəm görmədim önmüş, önülmüş könlümü. Payibəndi-lütf olub, bir yerdə sakin bulmadım, Dəşti-heyrətdə tərəddüddən yorulmuş könlümü. Simbərlərdən gələn daşları yığmış çevrəmə, Eşq məmur eyləmək istər pozulmuş könlümü. Hər zaman bir atəşinrüxsar sövdasın çəkər, Ey Füzuli, gör bu odlarə urulmuş könlümü. * * * Göz xətindən mərdümin məhv etmədən bulmaz murad Göz xətindən mərdümin məhv etmədən bulmaz murad. Zaye eylər hüsnünü xəttin savad üzrə səvad. Ola bilməz çini-zülfündən cüda göz mərdümü, Cari olmuşdur bu adət türrəsiz olmaz midad. Könlün ahimdən tərəhhüm surətin göstərdi, leyk Mövcdən su nəqşinə çox etmək olmaz etimad. Əşkü ahim nifrəti qət etdi eldən ülfətim, Cizginən çevrəmdə ya girdabdır, ya girdibad. Keçdi təndən oxların, tənha qalıb dil, dəmbədəm Nalələr eylər, keçən həmdəmlərin etdikcə yad. Çaki-sinəmdən könül çıxdıqca şad olsam nola, Oylə afətdən yaqasın qurtaran olmazmı şad? Şiveyi-şimşad qəddin görsə, eylər bağiban, Etidali-sərvdən əlbəttə səlbi-etiqad. Mərdümün məhv etmədən olmaz xətindən didə şad, Bulmaz olmaq zövq xətlərdən açılmadan savad. Qoyma naqis əhli-dərd içrə Füzulini, təbib, Eylə bir dərman ki, dərdin edə gün-gündən ziyad. * * * Gör sirişkim şəbi-hicran, demə kim, qandır bu Gör sirişkim şəbi-hicran, demə kim, qandır bu, Zərrə-zərrə şərəri-atəşi-hicrandır bu. Sanmanız qanlı düyün, sinə dəlib, baş çəkmiş, Şöleyi-atəşi-ahi-dili-suzandır bu. Kəsmə ümmid könül başına cizginməkdən, Ola nagəh, düşə fürsət ələ, dövrandır bu. Dəmbədəm canımı, ey dərdü bəla, incitmin! Lütf edin bir-iki dəm kim, sizə mehmandır bu. Nə yaxırsan oxun, ey atəşi-dil, vəsl günü, Bizə hicran gecəsi şəmi-şəbistandır bu. Könül istər ala bir bu səri-zülfündən, leyk, Vermədən can dilər almaq, sanır asandır bu. Dün demişsən ki: Füzuli mənə qurban olsun! Sənə qurban olayım, yenə nə ehsandır bu. * * * Gördüm ol xurşidi-hüsnün, ixtiyarım qalmadı Gördüm ol xurşidi-hüsnün, ixtiyarım qalmadı. Sayə tək bir yerdə durmağa qərarım qalmadı. Bir gün olmaz tələtin görmək müyəssər, ah kim, Zərrəcə ol gün yanında etibarım qalmadı. Pak qıldı surətimdən zəf dəhr ayinəsin, Öylə məhv oldum ki, bir zərrə qübarım qalmadı. Qəm günü həmdəmlərim qərq oldular göz yaşinə, Silməyə göz yaşimi bir qəmgüsarım qalmadı. Ruzigarım xoş keçirdi, ah kim, dövran dönüb, Oldu əhvalım xərab, ol ruzigarım qalmadı. Rahi-eşq içrə mənə ancaq fəna məqsud idi, Şükr kim, məqsudə yetdim, intizarım qalmadı. Ey Füzuli, el qamu əğyarım oldu yar üçün, Suzi-dildən qeyri bir dilsuz yarım qalmadı. * * * Görməsəm hər söz açanda ol güli rəna üzün Görməsəm hər göz açanda ol güli-rəna üzün, Göz yumunca əşki-gülgunim tutar dünya üzün. Gərçi kafirsən sənə, ey büt, yetər ol əcr kim, Rəğbətin bütxanədən döndərdi yüz tərsa üzün. Pərdeyi-çeşmimdə nəqşi-cövhəri-tiğin sənin, Mövcə bənzər kim, tutar təhrik ilə dərya üzün. Olma, ey səhranişin, qafil deyil hər su sərab, Mövci-əşki-çeşmi-Məcnundur tutan səhra üzün. Yadi-ruxsarilə ol mahın gözüm qan-yaş tökər, Hər görən saətdə xyrşidi-cahanara üzün. Naz edib döndərmə, ey bidərd, üz üşşaqdən, Bunca həm göstərmə fəqr əhlinə istiğna üzün. Ey Füzuli, dudi-ahim tirə eylər aləmi, Görməsəm bir ləhzə ol mahi-mələksima üzün. * * * Görüb mühlik mənim çevrəmdə bəhri-eşq tüğyanın Görüb mühlik mənim çevrəmdə bəhri-eşq tüğyanın. Qaçıb bir dağə çıxdı Kuhkən, qurtarmağa canın. Buraxmış itlərinə parə-parə könlümü ol məh, Ulaşdırmış kəsib ərbabi-istehqaqə qurbanın. Mənim çaki-giribanım görüb eyb eyləməz ol kim, Görər sərməst çıxdıqda onun çaki-giribanın. Könül, qəm həmdəmimdir qanın, ey göz mərdümü, içmə, Bilirsən qanə-qandır, qəm sənə qoymaz onun qanın. Gözün kim guşeyi-mehrab tutmuş din qılır yəğma, Bu mülkün etmək olmaz fərq kafirdən müsəlmanın. Gözüm mərdümlərin çoxdan qılırlar dəviyi-eşqin, Nə hacət yaşların sormaq, anarlar Nuh tufanın. Füzuli, çəkmə yarın oxların hər ləhzə yarəndən, Sənəmi qaldı çəkmək hər zaman bir yar hicranın? * * * Ləbin əksi gözüm yaşini mey tək laləgun etdi Ləbin əksi gözüm yaşini mey tək laləgun etdi, Zənəxdanın muradım dəstgahın sərnigun etdi. Sənə əksin müqabil durduğiçün hüsn lafilə, Onu cam içrə qeyrət qərqeyi-girdabi-xun etdi. Özün nisbət qılırdı zülfünə zəncir hər saət, Bu sövdalər onu sərhəlqeyi-əhli-cünun etdi. Onun tək kim, pərişanlıq ziyasın artırır şəmin, Mənə cövrün ziyad olmaq, sənə meylim füzyn etdi. Müjən xəncərlərin könlüm basır bağrına, vəhm etməz, Ona cadu gözün guya ki, təlimi-füsun etdi. Bəqayi-surəti-Şirin üçün tövfiq memarı, Binayi-eşqi-Fərhadın asasın Bisütun etdi. Füzulidən səbatü səbrü cövrü qəhr az istə Kim, ol biçarəyi dərdü qəmin bihəd zəbun etdi. * * * Ləblərin tək ləlü ləfzin tək düri-şəhvar yox Ləblərin tək ləlü ləfzin tək düri-şəhvar yox. Ləlü gövhər çox, ləbin tək ləli-gövhərbar yox. Səndən etmən dad: "cövrün var, lütfün yox" deyib, Məsti-zövqi-şövqünəm, birdir yanımda var, yox. Kimə izhar eyləyim bilmən bu pünhan dərdi kim, Var yüz min dərdi-pünhan, qüdrəti-izhar yox. Dövr sərməsti-şərabi-qəflət etmiş aləmi, Bunca sərməstin tamaşasinə bir hüşyar yox. Xəlqi mədhuş eyləmiş xabi-şəbi-tuli-əməl, Sübh təhqiqi əlamətinə bir bidar yox. Surəti zibasənəmlər yox demən bütxanədə, Var çox, əmma sənə bənzər büti-xunxar yox. Ey Füzuli, səhldir hər qəm ki, qəmxarı ola, Qəm budur kim, məndə min qəm var, bir qəmxar yox. * * * Ləhzə-ləhzə ləbin anıb edicək əfğanlar Ləhzə-ləhzə ləbin anıb edicək əfğanlar, Qətrə-qətrə saçılır didələrimdən qanlar. Qətrə-qətrə demə qandır ki, çıxar çeşmimdən Dəmbədəm könlüm odilə əriyən peykanlar. Qaşların yayinə meyl eyləyə canü könül, Dünü gün mən bilirəm kim, nə çəkirlər anlar. Açma kakil girehin, başın üçün, görmə rəva Ki, pərişan olalar bir neçə sərgərdanlar. Yel dəyər zülfünə, ya qoymayıb öz hali ilə, Gəzdirərlər onu əldən-ələ hərdəm canlar. Eylə üşşaqə cəfalar ki, vəfalar görəsən, Sanma kim, zaye olur eylədiyin ehsanlar. Sorma zöhhadə, Füzuli, rəhü rəsmin eşqin, Nə bilirlər rəvişi-əhli-xirəd nadanlar. * * * Mehri könlümdə nihan olduğun ol mah bilir Mehri könlümdə nihan olduğun ol mah bilir, Kimsə bilməz, füqəra sirri-dilin şah bilir. Sorman ol mahilə hali-dilimi tanrı üçün, Biləli onu özüm, bilməzəm allah bilir. Gah yüz lütf qılır, gah təğafül guya Gah bilməz bu giriftarlığım, gah bilir. Can fəda eyləməyi yara həmin mən bilirəm, Bu təriqi demə hər qafilü gümrah bilir. Nəzəri-lütf diriğ etmə Füzulidən kim, Sənə sidqilə özün bəndeyi-dərgah bilir. * * * Məgər xab içrə gördün, ey könül, ol çeşmi şəhlayi Məgər xab içrə gördün, ey könül, ol çeşmi-şəhlayi Ki, qıldın türfətül-eyn içrə ğərqi-əşk dünyayi. Yetirdi ahimi gərdunə ol büt, gör nə kafirdir, Deməz kim, göydə nagəh incidə naləm Məsihayi. Çəkərsən, ey müsəvvir, surətin ol məhvəşin, əmma. Nə mümkünsən muradınca çəkilmək qaşları yayi. Bəladır şəhrlərdə mən kimi rüsvayi-xəlq olmaq, Nə xoş Fərhadü Məcnun mənzil etmiş kuhü səhrayi. Görünməz yar, xəlq əşkim təmaşasinə cəm olmuş, Əgər nagəh görünsə ol pəri, gəl gör təmaşayi. Tutub quşlar başımda aşiyan, fəryadə gəlmişlər, Çıx, ey ahim odu, bir dəm başımdan sav bu qovğayi. Füzuli, zülfi sevdasın qələm tək başə salmışsan, Gedən başın, əgər başdan gedirməzsən bu sevdayi. * * * Mənə basi-səba ol sərvi-gülrüxdən xəbər verməz Mənə badi-səba ol sərvi-gülrüxdən xəbər verməz, Açılmaz qönçeyi-bəxtim, ümidim nəxli bər verməz. Töküb göz yaşını sənsiz həlakim istərəm, əmma Əcəl peykinə seyli-əşk girdabi güzər verməz. Gözümdə məskən et, xari-müjəmdən etiraz etmə, Güli-xəndanə sordum, xarə yar olmaq, zərər verməz. Əgər can almaq istərsən, tənimdən tiğini kəsmə Ki, pəjmürdə nihalə verməyincə su səmər verməz. Qiyas et şəmdən, vəhm eylə çərxin inqilabından Kim, ol baş almağa qəsd etməyincə taci-zər verməz. Bəla zimnində rahət olduğun izhar edər xəlqə Fələk, bihudə xari-xüşkdən gülbərgi-tər verməz. Füzuli, dəhrdən kam almaq olmaz olmadan giryan, Sədəf su almayınca əbri-niysandan gühər verməz. * * * Mənim kimi bir ləbi-xəndan üçün giryanlığım vardır Mənim kim bir ləbi-xəndan üçün giryanlığım vardır, Pərişan türrələr dövründə sərgərdanlığım vardır. Yaşım təxti-rəvandır, taci-zərrin şöleyi-ahim, Görün kim, dövləti-eşq ilə nə sultanlığım vardır. Yumulmaz əşk tüğyanından ansız çeşmi-xunbarım, Xəyali-surəti-cananə xoş heyranlığım vardır. Sirişkim gör, məni, ey əbr, özündən kəm xəyal etmə, Həvayi-eşq ilə min səncə əşkəfşanlığım vardır. Ləbin dövründə kim insan olan can der ona mütləq, Əgər abi-həyat etsəm tələb, heyranlığım vardır. Füzuli cami-mey tərkin qılıb, zöhd ilə təqvadən Qamu danayə rövşəndir bu kim, nadanlığım vardır. * * * Mənim tək hiç kim zarü pərişan olmasın, ya rəb! Mənim tək hiç kim zarü pərişan olmasın, ya rəb! Əsiri-dərdi-eşqü daği-hicran olmasın, ya rəb! Dəmadəm cövrlərdir çəkdiyim birəhm bütlərdən, Bu kafərlər əsiri bir müsəlman olmasın, ya rəb! Görüb əndişeyi-qətlimdə ol mahi, budur virdim Ki, bu əndişədən ol məh peşiman olmasın, ya rəb! Çıxarmaq etsələr təndən, çəkib peykanın ol sərvin, Çıxan olsun dili-məcruh, peykan olmasın, ya rəb! Cəfavü cövr ilə mötadəm, onlarsız nolur halım, Cəfasinə hədü cövrünə payan olmasın, ya rəb! Demən kim, ədli yox, ya zülmü çox hər hal ilə olsa, Könül təxtinə ondan özgə syltan olmasın, ya rəb! Füzuli buldu gənci-afiyət meyxana küncündə, Mübarək mülkdür, ol mülk viran olmasın, ya rəb! * * * Mərhəm qoyub önərmə sinəmdə qanlı dağı Mərhəm qoyub önərmə sinəmdə qanlı dağı, Söndürmə öz əlinlə yandırdığın çirağı. Uymuş cünynə könlüm, əbrunə der məhi-nov, Nə etibar ona kim, seçməz qaradan ağı. Qəddin qəmində sərvin sormağə zəfi-halın, Gülzardən kəsilməz irmaqların ayağı. Dür tək dişin sözünü hər dəm eşitmək istər, Bəhrin müdam onunçün sahildədir qulağı. Zülfü siyəh sənəmlər olmuş sənin əsirin, Eşqində hər birinin öz zülfü boynu bağı. Gər mişk dersə aşiq ol buyi-zülfə, saqi, Tünd olma, bir qədəh ver tər eyləsin dəmağı. Dövran həvadisindən yox bakimiz, Füzuli, Darül-əmanımızdır meyxanələr bucağı. * * * Məskən, ey bülbül, sənə gəh şaxi-güldür, gəh qəfəs Məskən, ey bülbül, sənə gəh şaxi-güldür, gəh qəfəs, Necə aşiqsən ki, ahindən tutuşmaz xarü xəs. Yar kuyində gər olsaydı, müsəlmanlar, yerim, Kafərəm gər rövzeyi-rizvanə eylərdim həvəs. Kuh fəryadi-sədasin verdi Fərhadın demin, Nəqşi-Şirindir verir avaz, olub fəryadrəs. Naqə Leyli məhmilin çəkmiş biyaban seyrinə, Eylə Məcnunu bu halətdən xəbərdar, ey cərəs! Bir nəfəs qalmış həyatımdan həbibim, sübh tək, Nola gər bir mehr göstərsən mənə axir nəfəs. Xali etdim dil həvayi-ixtilati-xəlqdən, Bəzmi-qəmdə ney kimi həmdəm mənə fəryad bəs. Ey Füzuli, gər sənə cəmiyyəti-dildir murad, Bağla bir dildarə könlün, qeyrdən peyvəndi kəs. * * * Məhşər günü görüm derəm, ol sərvqaməti Məhşər günü görüm derəm, ol sərvqaməti, Gər onda həm görünməsə, gəl gör qiyaməti. Tərki-mey etdin, ey könül, əyyami-gül gəlir, Əlbəttə, bu işin çəkilir bir nədaməti. Məcnun ki, padişahi-sipahi-vühuş idi, Mən tək müsəxxər etmədi mülki-məlaməti. Səhranəvərd ikən, mənə təsviri-Kuhkən, Öyrətdi şəhri-eşqdə rəsmi-iqaməti. Səngi-məlamət ilə çəkin çevrəmə həsar, Əşkim fənayə verməsin əhli-səlaməti. Zahid, çox etmə tən mey üftadəsinə kim, Çoxları yıxdı piri-müğanın kəraməti. Qəm zülmətində bulmağa dərdü bəla məni, Bəsdir, Füzuli, atəşi-ahim əlaməti. * * * Möhnəti-eşq, ey dil, asandır deyib, çox urma laf Möhnəti-eşq, ey dil, asandır deyib, çox urma laf, Eşq bir yükdür ki, xəm olmuş onun altında qaf. Olma xali dürdkəşlər söhbətindən, ey könül, Gər dilərsən edəsən ayineyi-idrakı saf. Sübhdəm zülfün dağıt, ya şam ərzi-ariz et, Qoyma sübhü şam arasında təriqi-ixtilaf. Rəşki-rüxsarın dili-xurşidə salmış iztirab, Qeyrəti-qəddin mizaci-şəmə vermiş inhiraf. Xaki-kuyin Kəbəyə nisbət qılan bilməzmi kim, Bunda hərdəm, onda bir növbət olur vacib təvaf. Vəhmim ondadır ki, mümkün olmaya qəmdən nəcat, Fərric-il lahümmə həmmi, nəccini mimma məxaf. Ey Füzuli, zahid ər dəvayi-əql eylər, nə syd, Nəfi-zövqi-eşqdir cəhlinə eyni-etiraf. * * * Müjəm sərçeşmələr mənzil qılan aşüftə məcnundur Müjəm sərçeşmələr mənzil qılan aşüftə məcnundur, Anunçun bəsteyi-zənciri-seyli-əşki-gülgundur. Səvadi-nöqteyi-girdabə bənzər mərdümi-çeşmim Ki, daim ğərqeyi-girdabi-əşki-çeşmi-pürxundur. Eşit dərdi-dilim, əfsaneyi-Məcnunə meyl etmə Kim, ol əfsanədən həm anlanan mütləq bu məzmundur. Fərəhbəxşi-dili-məşuq olur şərhi-qəmi-aşiq, Sürudi-bəzmi-Şirin, naleyi-Fərhadi-məhzundur. Kəməndi-çini-zülfün vəhmi getməz zar könlümdən, Mənə ol riştəyi əjdər qılan bilmən nə əfsundur? Xəmidə qamətim kim daği-dildən qanə qərq olmuş, İçində nöqtəsi guya ki, qan altındakı nundyr. Füzuli, vermədi tən oxları göz yaşinə təskin, Önün bənd etmək olmaz xarü xaşak ilə, Ceyhundur. * * * Mülki-hüsnün böylə zalim padişahi olmağıl Mülki-hüsnün böylə zalim padişahi olmağıl, Kim sənə zalim desə, adil güvahi olmağıl. Qəmzə tiğin çəkmə hər saət könül yəğmasinə, Hökmə tabe mülkə qarətgər sipahi olmağıl. Ahını, ey mah, üşşaqin yetirmə göylərə, Dərd əhlinin nişani-tiri-ahi olmağıl. Gər dilərsən şəm tək qeyrət oduna yanmayım, Şamlər əğyar şəmi-bəzmgahi olmağıl. Adət etmək xoş degil, bidadə rəhm et tanrıçün, Gahi olsan maili-bidad, gahi olmağıl. Aşiqi rüsva görüb, mən etmə, ey naseh, məni, Münkiri-asari-təqdiri-ilahi olmağıl. Ey Füzuli, eyləmə taət riyayi, tərkin et, Tövbə qıl minbəd, məşğuli-mənahi olmağıl. * * * Mürdə cismim iltifatından bulur hər dəm həyat Mürdə cismim iltifatından bulur hər dəm həyat, Ölərəm gər qılmasan hər dəm mənə bir iltifat. Yazə bilməz ləblərin vəsfin təmami-ömrdə, Abi-heyvan versə Xizrə kilkü zülmətdən dəvat. Mən fəqirəm, sən ğəni, vergil zəkati-hüsn kim, Şər içində həm mənədir, həm sənə vacib zəkat. Görməyincə hüsnünü imanə gəlməz aşiqin, Yüz peyğəmbər cəm olub, göstərsələr min möcüzat. Məzhəri-asari-qüdrətdir vücudi-kamilin, Feyzi-fitrətdən qərəz sənsən, tüfeylin kainat. Cövhəri-zatindədir məcmui-övsafi-kəmal, Bu sifat ilə ki, sənsən, qandadır bir pak zat? Eşqə ta düşdüm Füzuli, çəkmədim dünya qəmin, Bil ki, qeydi-eşq imiş dami-təəllüqdən nəcat. * * * Müshəf demək xətadır ol səfheyi-cəmalə Müshəf demək xətadır od səfheyi-cəmalə, Bu bir kitab sözdür, fəhm edən əhli-halə. Rüxsarə nöqtə qoymaq rəsmi-xət olmasaydı, Düşməzdi mənzil etmək rüxsarın üzrə xalə. Heyrani-mahi-ruyin xurşidə mehr salmaz, Müştaqi-taqi-əbrun əksik baxar hilalə. Qondurdu gərd xəttin ayineyi-muradə, Qıfl urdu iqdi-zülfün gəncineyi-visalə. Dövran mənə qədəm tək, sevda qapısın açdı, Ta qəddimi qəmindən döndərdi zəf nalə. Rəsmi-vəfa, Füzuli, səndən kəmalə yetmiş, Xoş kamili-zamansan, əhsəntü bu kəmalə. * * * Müxalif dövrdən, gülgyn şərabı qanə dəgşirdim Müxalif dövrdən, gülgyn şərabı qanə dəgşirdim, Sürudin çəngü udun, naləvü əfğanə dəgşirdim. Dəxi zövqi-visali-dust şövqün istəmin məndən Ki, mən zövqi-visali, möhnəti-hicranə dəgşirdim. Məni, ey bağiban, məzur tut gülzar seyrindən Ki, mən gülzar seyrin külbeyi-əhzanə dəgşirdim. Könül verdim fənavü fəqrə, tərki-etibar etdim, Bihəmdillah ki, axir küfrümü iymanə dəgşirdim. Niqabi-surəti-hal eylədim xuni-ciyər seylin, Əyan rüsvalığı dərdü qəmi-pünhanə dəgşirdim. Könüldən zövq bulmazdım, çıxardım çaki-köysümdən, Qaşı yaylar xədəngilə gələn peykanə dəgşirdim. Füzuli, məndən zövqi-afiyət az istə kim çoxdan Mən onu arizuyi-tələti-cananə dəgşirdim. * * * Nalədəndir ney kimi avazeyi-eşqim bülənd Nalədəndir ney kimi avazeyi-eşqim bülənd, Nalə tərkin qılmazam ney tək kəsilsəm bənd-bənd. Qıl mədəd, ey bəxt, vərnə kami-dil mümkün deyil, Böylə kim, ol dilrüba bidərddir, mən dərdmənd. Dağlərdir odlu könlümdə qarası qopmamış, Ya sabati-eşq üçün od üzrə bir neçə sipənd. Açılır könlüm gəhi kim, giryeyi-təlxim görüb, Açar ol gülrux təbəssüm birlə ləli-nuşxənd. Xaki-rahindən məni qaldıra bilməz sayə tək, Qılsa gərdun afitabın hər şüaın bir kəmənd. Cam tut der, saqiyi-gülçöhrə, zahid, tərki-cam, Ey könül, fikr eylə gör kim, qansıdır tutmalı pənd. Ey Füzuli, surəti-fəqrin qəbuli-dustdur, Hiç dərvişi sənin tək görmədim sultanpəsənd. * * * Ney kimi, hər dəm ki, bəzmi-vəslini yad eylərəm Ney kimi, hər dəm ki, bəzmi-vəslini yad eylərəm, Ta nəfəs vardır quru cismimdə, fəryad eylərəm. Ruzi-hicrandır sevin, ey murği-ruhim kim, bu gün Bu qəfəsdən mən səni, əlbəttə, azad eylərəm. Vəhm edib ta salmaya sən mahə mehrin hiç kim, Kimə yetsəm zülmü cövründən ona dad eylərəm. Qan yaşım qılmaz vəfa, giryan gözüm israfına, Bunca kim, hərdəm ciyər qanından imdad eylərəm. İncimən hər necə kim, əğyar bidad eyləsə, Yar cövriçün, könül, bidadə mötad eylərəm. Bilmişəm bulman visalın, leyk bir ümmid ilə Gah-gah öz xatiri-naşadımı şad eylərəm. Lövhi-aləmdən yudum əşk ilə Məcnun adını, Ey Füzuli, mən dəxi aləmdə bir ad eylərəm. * * * Nə görər əhli-cəfa məndə vəfadən qeyri Nə görər əhli-cəfa məndə vəfadən qeyri. Nə bulur şəmi yaqan kimsə ziyadən qeyri. Ey olan sakini-məscid, nə bulubsan bilmən, Buriyasında onun buyi-riyadən qeyri. Gəl xərabatə, nəzər saqiyə qıl kim, yoxdur Rüxi-safü meyi-safində səfadən qeyri. Sərbəsər vadiyi-mehnətdirü ğəm mülki-vücud, Bir fərağət yeri yox şəhri-fənadən qeyri. Cümleyi-xəlq mənə yar üçün əğyar oldu, Qalmadı kimsə mənə yar xudadən qeyri. Əzmi-kuyində könül yarlıq istər bizdən, Əlimizdən nə gəlir xeyr-duadən qeyri. Fəqr imiş, fəqr, Füzuli, şərəfi-əhli-vücud, Özünə eyləmə həmdəm füqəradən qeyri. * * * Nə xoşdur arizin dövründə zülfi-ənbər əfşanın Nə xoşdur arizin dövründə zülfi-ənbər əfşanın, Bu dövranda nə xoş cəmiyyəti var ol pərişanın. Rüxün dövründə bir divanədir sövdayi-zülfün kim, Pərişanlıqdan olmuş, mən kimi, məşhuri-dövranın. Həvadən kakilindir təprənən, ya rişteyi-candır, Ki, hərdəm cizginib başinə istər ola qurbanın. Müsəlsəl zülfi-mişginindən artırmış rüxün rövnəq, Zəhi sünbül ki, olmuş zivəri gülbərgi-xəndanın. Qaralıbdır tütün tək ruzgarım ol zamandan kim, Tənim xaşakinə odlar urubdur bərqi-hicranın. İşimdir sayə tək yerdən-yerə üz urmaq ol gündən Ki, başımdan gedibdir sayeyi-sərvi-xuramanın. Füzulini ayaqdan saldı bari-möhnəti-eşqin, Neçün tutmazsan, ey kafər, əlini bir müsəlmanın? * * * Nəmi-əşkim mükəddər xatirimdən dəfi-qəm qılmaz Nəmi-əşkim mükəddər xatirimdən dəfi-qəm qılmaz, Bu rövşəndir ki, nəm ayinədən jəngar kəm qılmaz. Xəmi-əbruyi-mişkinini görsə zahidi-kəcbin, Dəxi qamət sücudi-guşayi-mehrabə xəm qılmaz. Sənə, ey şuxi-səngindil, demən büt, nişə kim büt həm Əgərçi səngdildir, böylə bidadü sitəm qılmaz. Cəfavü cövr ilə qan oldu bağrım, ya rəb, ol bədxu Neçün tərk eyləməz bidadü cövrün, bir kərəm qılmaz. Muradım giryədən kəsbi-qübari-rəhgüzarındır, Gözüm yaşı dəmadəm çöhrəmi-bihudə nəm qılmaz. Xətin dövründə əşki-al ilə dərdü qəmim şərhin, Dəm olmaz kim, rüxi-zərd üzrə müjganım rəqəm qılmaz. Füzuli binəva, ta rövzeyi-kuyində sakindir, Təmənnayi-behiştü meyli-gülzari-İrəm qılmaz. * * * Nihali-sərvdir qəddin, qaşın nun ol nihal üzrə Nihali-sərvdir qəddin, qaşın nun ol nihal üzrə, Misali-nöqteyi-nun xalın ol mişkin hilal üzrə. Olub heyran götürmən xəttü xalından nəzər guya, Gözüm mərdümləridir nöqtələr ol xəttü xal üzrə. Xəm etdin qamətim, gər tərki-sər qıldımsa məzurəm, Nə üzrüm var əgər derlərsə olmaz nöqtə dal üzrə. Zülali-xuni-dildəndir gözüm peymanəsi məmlüv, Hübab altındadır ol nüktə kim, qorlar zülal üzrə. Yazar göz pərdəsinə əşk şərhi-hal bilməz kim, Oxunmaz qan ilə yazılsa xət övraqi-al üzrə Dəmadəm kilki-müjganilə tifli-mərdümi-çeşmim, Xəti-sevdayi-xalın məşq edər lövhi-xəyal üzrə. Füzulinin təriqi-nəzmə təbin müstəqim etmiş, Xəyali-qamətin kim, bir əlifdir etidal üzrə. * * * Nola zahid bilsə küfri-zülfün iman olduğun Nola zahid bilsə küfri-zülfün iman olduğun, Şimdi körmüşlərmidir kafir müsəlman olduğun. Mən əgər aşiq olub, din verməsəydnm qarətə, Kim bilirdi eşq mülkün kafiristan olduğun. Qıl səvab, ey göz, töküb qan, vaqif et qafilləri, Meyl edənlər eşqə bilsinlər ciyər qan olduğun. Daşə bənzər qanlı hər pərkalə kim, gözdən çıxar, Ondan etdim fəhm könlüm şəhri viran olduğun. Vədeyi-vəslinə ol gündən ki, verdim könlümü, Mən onun bilməzmidim axir pəşiman olduğun. Eşqini asan görüb, oldum əsiri tifl ikən, Bilmədim getdikcə bir aşubi-dövran olduğun. Ey Füzuli, xublər vəslinə eylərsən həvəs, Guiya bilməzmisən vəsl içrə hicran olduğun. * * * Nurini mah mehri-rüxündən alır müdam Nurini mah mehri-rüxündən alır müdam, İnkar edərsə, şəhr güvahımdurur tamam. Mehrab imiş qaşın ki, ona qarşı kipriyin Səf-səf gəlir qiyamə qılıb qəmzəni imam. Ol hur vədəsinə behişti-visal üçün, Quranca etibar edübəm hasili-kəlam. Əksi-rüxün oğurladığıçün dönə-dönə, Asıldı güzgü şəhrdə, eldən sürüldü cam. Dəşt üzrə girdbadmı, ya gəldiyim görüb, Məcnun qubarıdır ki, durub eylər ehtiram. Durğurma yolların yügürüb tutma, ey sirişk, Ol sərv edəndə naz ilə bizdən yana xüram. Həmsöhbət oldu daneyi-əngur zahidə, Əsli budur ki, oxudular badəni həram. Meyxanədir cahanda, Füzuli, məqami-əmn, Cəhd et bir növ hübab kimi, onda tut müdam. * * * Ol ki, hər saət gülərdi çeşmi-giryanım görüb Ol ki, hər saət gülərdi çeşmi-giryanım görüb, Ağlar oldu halıma birəhm cananım görüb. Eyləyən təyini-əczayi-müdava dərdimə, Tərk edib, cəm etmədi hali-pərişanım görüb. Lalərüxlər göysümün çakinə qılmazlar nəzər, Hiç bir rəhm eyləməzlər daği-pinhanım görüb. Tut gözün, ey dudi-dil, çərxin ki, devrin tərk edib, Qalmasın heyrətdə çeşmi-gövhərəfşanım görüb. Pərtövi-xurşid sanmın yerdə, kim dövri-fələk, Yerə vurmuş afitabın mahi-tabanım görüb. Suda əksi-sərv sanmın, kim qoparıb, bağiban Suya salmış sərvini, sərvi-xuramanım görüb. Ey Füzuli, bil ki, ol gül arizin görmüş degil, Ol ki, eyb eylər mənim çaki-giribanım görüb. * * * Ol pərivəş kim, məlahət mülkünün sultanıdır Ol pərivəş kim, məlamət mülkünün sultanıdır, Hökm onun hökmüdürür, fərman onun fərmanıdır. Sürdü Məcnun növbətin, indi mənəm rüsvayi-eşq, Doğru derlər, hər zaman bir aşiqin dövranıdır. Ləhzə-ləhzə könlüm odundan şərərlərdir çıxan, Qətrə-qətrə göz tökən sanmın sirişkim qanıdır. Çakilər cismimdə tiği-eşqdən, eyb etməyiz Kim, cünun gülzarının bunlar güli-xəndanıdır. Ey Füzuli, nola kim rəhm edə yar əfğanına, Ağlagil zar, munca kim zar ağlamaq imkanıdır. * * * Olsaydı məndəki qəm Fərhadi-mübtəladə Olsaydı məndəki qəm Fərhadi-mübtəladə, Bir ah ilə verərdi min Bisütuni badə. Versəydi ahi-Məcnun fəryadımın sədasın, Quşmu qərar edərdi başındakı yuvadə? Fərhadü zövqi-surət, Məcnunü seyri-səhra, Bir rahət içrə hər kəs, ancaq mənəm bəladə. Əşki-rəvanimə el cəm oldu, var ümidim Kim, ola varə-varə cəmiyyətim ziyadə. Gəh qəmzə içmək istər qanimi, gah çeşmin Qorxum budur ki, nagəh qanlar ola aradə. Sərvərlik istər isən, üftadəlik şüar et Kim, düşmədən əyağə, çıxmadı başə badə. Gər görməmək dilərsən rəsmi-cəfa, Füzuli, Olma vəfayə talib, dünyayi-bivəfadə. * * * Olur rüxsarına gün, ləlinə gülbərgi-tər aşiq -Olur rüxsarına gün, ləlinə gülbərgi-tər aşiq**, Sənə əskik deyil, göydən yağar, yerdən bitər aşiq. Mənə məqsud tərki-eşq idi, vəh kim, meyi-hüsnün, Olub gün-gündən əfzun, qıldı gün-gündən bətər aşiq. Tamaşayi-cəmalından nəzər əhlini mən etmə, Nə syd ol xub üzdən kim, ona qılmaz nəzər aşiq. Çəməndə payibusindən olubdur səbzələr xürrəm, Haman bir səbzəcə olmağa aləmdə yetər aşiq. Qılırsan min ciyər qan, hər yana baxdıqca, ey zalim Nə baxmaqdır bu, hər dəm qandan alsın bir ciyər aşiq? Qırarsan əhli-eşqi, tutalım, kimsə əlin tutmaz, Nə işdir bu, gərəkməzmi sənə, ey simibər, aşiq? Nə pərvanə dözər bir şöləyə, nə şəm bir ahə, Füzuli, sanma kim, bənzər sənə aləmdə hər aşiq. * * * Öylə rənadır, gülüm, sərvi-xuramanın sənin Öylə rənadır, gülüm, sərvi-xuramanın sənin Kim, görən bir gəz olur, əlbəttə, heyranın sənin. Kakilin tək başına cizginmək istər xatirim, Ey mənü yüz mən kimi sərgəştə qurbanın sənin. Arizin dövründə cəmiyyətdən olsun naümid Olmayan aşüfteyi-zülfi-pərişanın sənin. Çün əcəbdir lələ guyalıq, nə möcizdir bu kim, Eylər izhari-süxən, ləli-dürəfşanın sənin. Çərx yayından atıldı canıma tiri-əcəl, Leyk ondan tizrək dəprəndi müjganın sənin. Daği-hicranın odun bənzətmək olmaz duzəxə, Olmasın kafər əsiri-daği-hicranın sənin. Ey Füzuli, öylə kim bimari-dərdi-eşqsən, Yoxdurur ölməkdən özgə hiç dərmanın sənin. * * * Payibənd oldum səri-zülfi-pərişanım görüb Payibənd oldum səri-zülfi-pərişanın görüb, Nitqdən düşdüm ləbi-ləli-dürəfşanın görüb. Oda yaxdım şəm vəş canım, baxıb rüxsarına, Çərxə çəkdim dudi-dil sərvi-xuramanın görüb. Gəzdirər hər yan gözüm əşk üzrə bağrım parəsin, Xələti-gülgyn ilə rəxş üzrə cövlanın görüb. Bir zaman keçməz ki, dil tiğindən olmaz çak-çak, Açılır hər dəm tutulmuş könlüm ehsanın görüb. Könlümü tənhalıq eylərdi pərişan sinədə, Olmasaydı cəm, hər yanında peykanın görüb. Bəndi-zindani-qəmü möhnətdən olmuşdum xilas, Ah kim düşdüm yenə, çahi-zənəxdanın görüb. Ey Füzuli, bunca kim tutdun nihan hali-dilin, Aqibət fəhm etdi el çaki-giribanın görüb. * * * Vətənimdir vətənimdir vətənimdir vətənim Pənbeyi-daği-cünun içrə nihandır bədənim, Diri olduqca libasım budur, ölsəm, kəfənim. Canı canan diləmiş, verməmək olmaz, ey dil! Nə niza eyləyəlim, ol nə sənindir, nə mənim. Daş dələr ahim oxu, şəhdi-ləbin şövqündən, Nola zənbur evinə bənzəsə beytül-həzənim? Tövqi-zənciri-cünun daireyi-dövlətdir, Nə rəva kim, məni ondan çıxara zəfi-tənim. Eşq sərgəştəsiyəm, seyli-sirişk içrə yerim, Bir hübabəm ki, həvadən doludur pirəhənim. Bülbülü-qəmzədəyəm, baği baharım sənsən, Dəhənü qəddü rüxün, qönçəvü sərvü səmənim. Edəməm tərk, Füzuli, səri-kuyin yarın, Vətənimdir, vətənimdir, və tənimdir vətənim! * * * Pərişan xəlqi-aləm ahü əfğan etdiyimdəndir Pərişan xəlqi-aləm ahü əfğan etdiyimdəndir, Pərişan olduğum, xəlqi pərişan etdiyimdəndir. Dili-zarimdə dərdi-eşq gün-gündən füzun olmaq, Yetən bidərd tədbirilə dərman etdiyimdəndir. Gözüm kim bağrımın qanın tökər pərkalə-pərkalə, Dəmadəm arizuyi-ləli-canan etdiyimdəndir. Deyil bihudə gər yağsa fələkdən başıma daşlar, Binasın tişeyi-ahimlə viran etdiyimdəndir. Qaçan rüsva olurdum, qan udub səbr edə bilsəydim, Məlamət çəkdiyim bihudə əfğan etdiyimdəndir. Xəta səndən deyil, cismim oxundan binəsib olsa, Hübabi-əşki-gülgün içrə pünhan etdiyimdəndir. Füzuli, ixtilati-mərdümi-aləmdən ikrahim, Pərivəşlər xəyalın munisi-can etdiyimdəndir. * * * Razi-eşqin saxlaram eldən nihan, ey sərvinaz Razi-eşqin saxlaram eldən nihan, ey sərvinaz, Getsə başım şəm tək, mümkün deyil ifşayi-raz. Xublar mehrabi-əbrusinə meyl etməz fəqih, Ölsə kafərdir, müsəlmanlar, ona qılmın nəmaz. Kimsə ol bədxuyə izhar edə bilməz dərdimi, Ey sürudi-nalə, tanriçün, sən olğıl çarəsaz. Qalibim görmüş tühi, tökmək dilər bir tazə ruh, Bərqi-ahim kim, gələn peykanına vermiş güdaz. Xubsurətlərdən, ey naseh, məni mən etmə kim, Pərtövi-ənvari-xurşidi-həqiqətdir məcaz. Mən xud öldüm, ey türabımdan olan sağər, müdam, Rindlər bəzmin gəzib bir-bir yetir məndən niyaz! Ey Füzuli, qalmışam heyrətdə, bilməm neyləyim, Dəhr-zalim, bəxt-nafərcam, tələb - çox, ömr - az. * * * Rəvacın nəqdi-peykanınla bulmuş hüsn bazarı Rəvacın nəqdi-peykanınla bulmuş hüsn bazarı, Keçər nəqdin əgər min Yusifin olsan xiridarı. Məgər dövri-rüxün tərhin çəkər gül səfhəsi üzrə Kim, olmuş gövhərəfşan bülbülün pərgar minqarı. Çəkər min dairə çövrəmdə hirz üçün sirişkimdən, Xəmidə qəddimin bihudə cizginməz bu pərgarı. Keçər naləm fələkdən, xəm qədimi çəngə bənzətmin Ki, çıxmaz pərdədən çəngin sədayi-naleyi-zarı. Yeni aydan fələk səthində min qalib düzüb-pozmuş, Verincə qaşların taqinə surət, sün memarı. Sənəmlər xidmətin taət bilən rind əcrsiz qalmaz, Qılar min rişteyi-təsbih işin, hər tari-zünnarı. Füzulini dəhanın həsrəti bir dərdə salmış kim, Nə pünhan etməyi mümkündür ol dərdin, nə izharı. * * * Rəngi-ruyindən dəm urmuş sağəri-səhbayə bax! Rəngi-ruyindən dəm urmuş sağəri-səhbayə bax! Afitab ilə qılır dəva, tutulmuş ayə bax! Şəm başından çıxarmış dud şövqi-kakilin, Böylə kutah ömr ilə başındakı sövdayə bax! Ey səlamət əhli, ol rüxsarə baxma zinhar! Etiraz eylə məlamətdən, məni - rüsvayə bax! Bildi eşqində nəmədpuş olduğum ayinə vəş, Rəhm edib bir gəz mənə baxmaz, bu istiğnayə bax! Sinəmi çak eylə, gör dil iztirabın eşqdən, Rovzən aç, hərdəm həvadən movc uran dəryayə bax. Ey deyən kim, şəmi-iqbalın nə üzdən tirədir? Sayə salmış ayə ol geysuyi-ənbərsayə bax. Ey Füzuli, hər necə mən eyləsə naseh səni, Baxma onun qövlinə, bir surəti-zibayə bax. * * * Rəhm et, ey şəh, məni-dərviş çəkən ahlərə Rəhm et, ey şəh, məni-dərviş çəkən ahlərə Ki, gəda ahı əsər eylər olur şahlərə. Mehri yox mahlərə ah əsər etməz, ya rəb! Ver bir insaf, bu mehri yox olan mahlərə. Qaşların taqinə versəm dili-suzan, nə əcəb, Rəsmdir asıla qəndil nəzərgahlərə. Maili-sərv, qədin vəslinə yetməz, nişə kim, Bəxt şayəstə deyil himməti kutahlərə. Saqiyi-bəzmi-cünun nərgisi-məstindir kim, İçirir badeyi-qəflət dili-agahlərə. Baxma, ey didə, zənəxdanına məhbublərin, Gəzmə qafil, həzər et düşməyəsən çahlərə. Ey Füzuli, vərə əhli rəhi-məscid tutmuş, Sən rəhi-meykədə tut, uyma bu gümrahlərə. * * * Riştədir cismim ki, dövri-çərx vermiş tab ona Riştədir cismim ki, dövri-çərx vermiş tab ona, Mərdümi-çeşmim düzər hərdəm düri-sirab ona. Sayeyi-zülfün şəbistanındadır şəmi-rüxün, Necə yetsin qədr ilə xurşidi-aləmtab ona? Dürd dərdidir səfabəxşi-hərifi-bəzmi-eşq, Saqiya, çox etmə təklifi-şəraba-nab ona. Qaməti-xəm birlə bir əhli-kəramətdir qaşın, Daş olur, əlbəttə, gər baş əyməsə mehrab ona. Çeşmini əhli-nəzər qəsdinə təyin eyləyən Nazü qəmzəndən mühəyya eyləmiş əsbab ona. Tərləmiş rüxsar ilə xublar açarlar könlümü, Gör nə gülşəndir ki, atəşdən verərlər ab ona. Silki-əhli-halə çəkmiş zahidi əşki-riya Mis kimi kim, sim qədrin bildirər simab ona. Ey Füzuli, qalmamış qövğayi-Məcnundan əsər, Qaliba, əfsaneyi-eşqin gətirmiş xab ona. * * * Saqiyə, mey sun ki, dami-qəmdürür huşyarlıq Saqiya, mey sun ki, dami-qəmdürür huşyarlıq, Məstlikdir kim, qılır qəm əhlinə qəmxarlıq. Var fikrin, yox qəmin çəkmək nədir, bir cam ilə Bixəbər qıl kim, mənə bir ola yoxluq, varlıq. Can mətainin, bəhasidir nə kim, dövran verir, Türfə bu kim, sanıram şəfqətdir ol qəddarlıq. Məndən axir çün qılır bizarlıq əsbabi-dəhr, Dəhr əsbabından ol yey kim, qılam bizarlıq. Təneyi-əğyar çəkməkdir işim bir yar üçün Kim, olub əğyarə yar, eylər mənə əğyarlıq. Çəkmə zəhmət, çək əlin tədbiri-dərdimdən, təbib Kim, deyil sən bildiyin, mən çəkdiyim bimarlıq. Ey Füzuli, eylərəm qəti-təəllüq yardən, Bu təriq içrə mənə tövfiq edərsə yarlıq. * * * Saqiya, cam tut ol aşiqə kim, qayğuludur Saqiya, cam tut ol aşiqə kim, qayğuludur, Qayğu çəkmək nə üçün, cam ilə aləm doludur. Təlx göftarsız olmaz ləbi-yar, ey aşiq, Çox həvəs eyləmə ol şərbətə kim, ağuludur. Qoyalım başı xümi-badə əyağinə müdam, Tutmamaq olmaz onun hürmətini, bir uludur. Bunca kim, kuh sifət başimə daşlar urulur, Dideyi-bəxtim oyanmaz, nə ağır uyğuludur. Dili-pürxunimə yağdırma bəla peykanın, Həzər et şişəyə, nagah zərər eylər, doludur. Könlümün zəxminə peykanın etdim mərhəm, Gənci-qəmdir, nola gər böylə dəmir qapuludur. Nərgisin fikri, Füzuli, gözü könlümdə gəzər, Tutar ahu vətən ol yerdə ki, otlu, suludur. * * * Saçın əndişəsi təhriki-zənciri-cünunumdur Saçın əndişəsi təhriki-zənciri-cünunumdur. Cünunum dəfinə zikri-ləbi-ləlin füsunumdur. Diyari-dərd sərgərdaniyəm, hər kim məni istər, Dəlili-rah qətrə-qətrə əşki-laləgunumdur. Fələkdə bərqi-ahimdən sərasər yandı kövkəblər, Qalan odlarda yanmış kövkəbi-bəxti-zəbunumdur. Gələn navəklərin bir-bir yaxıb, qoymaz bulam zövqin Məni hirman oduna yandıran suzi-dərunumdur. Səri-kuyində könlüm bərqi-ahın sanma bihuda, Qaranqu gecə əzmi-kuyin etsəm, rəhnümunumdur. Ləbi-Şirinlərin şövqilə Fərhadi mənəm əsrin, Yanımda cəm olan sangi-məlamət Bisütunumdur. Füzuli, xali olmaq cami-eyşim safi-səhbadən, Nişani-bəxti-nafərcamü iqbali-nigunumdur. * * * Seyr qıl, gör kim, gülüstanın nə abtü tabı var Seyr qıl, gör kim, gülüstanın nə abü tabı var, Hər tərəf min sərvi-sərsəbzü güli-sirabı var. Pənceyi-bərgi-çinar etmiş mühəyya şanələr, Anlamış guya ki, sünbül kakilinin tabı var. Rahət içün fərş salmış səbzeyi-tər gülşəni, Nərgisin görmüş gözün məxmur, sanmış xabı var. Bulunur hər dərdə istərsən, gülüstanda dəva, Həqqəsində qönçənin guya şəfa cüllabı var. Güldü gül, açıldı nərgis, lalə doldu jalədən, Ey xoş ol kim, işrətü eyş etməyə əsbabı var. Qalib olmuş xəlqə zövqi-seyri-gülşən, qaliba, Çəkməyə xəlqi bənəfşə zülfünün qüllabı var. Gər Füzuli meyli-gülzar etsə fəsli-gül, nola, Eyş üçün xunabeyi-dildən şərabi-nabı var. * * * Səba, əğyardan pünhan, qəmim dildarə izhar et Səba, əğyardan pünhan, qəmim dildarə izhar et! Xəbərsiz yarımı hali-xərabimdən xəbərdar et! Gətir yadım onun yanında, vər görsən ki, qəhr eylər, Xəmuş olma, yenə düşnam təqribilə təkrar et! Könül, qəm günlərin tənha keçirmə, istə bir həmdəm, Əcəl xabından, əfğanlar çəkib, Məcnunu bidar et! Çü yox eşq atəşi bir şölə çəksə taqətin, ey ney, Baş ağrıtma, dəmi-eşq urma, ancaq naleyi-zar et! Məni rəşk oduna pərvanə tək, ey şəm, yandırma, Yetər xurşidi-rüxsarın çiraği-bəzmi-əğyar et! Giriftari-qəmi-eşq olalı azadeyi-dəhrəm, Qəmi-eşqə məni bundan bətər, ya rəb, giriftar et! Füzuli, baxmaq olur ol günəş yadilə xurşidə, Nə vəch ilə kim, olsa gün keçər, fikri-şəbi-tar et. * * * Səba, lütf etdin, əhli-dərdə dərmandan xəbər verdin Səba, lütf etdin, əhli-dərdə dərmandan xəbər verdin, Təni-məhzunə candan, canə canandan xəbər verdin. Xəzani-qəmdə gördün iztirabın bülbüli-zarın, Bahar əyyamı tək gülbərgi-xəndandan xəbər verdin. Sözünü vəhyi-nazil gər der isəm hiç küfr olmaz, Cəhanı tutmuş ikən küfr, imandan xəbər verdin. Dedilər yar, üşşaqin gəlir cəm etməyə könlün, Məgər kim, yarə üşşaqi-pərişandan xəbər verdin. Süleyman məsnədindən divi-gümrəh rəğbətin kəsdin, Dənizdə xatəmi-hökmi-Süleymandan xəbər verdin. Füzuli, ruzigarın tirə oldu şami-hicrandan, Nəsimi-sübh tək xurşidi-rəxşandan xəbər verdin. * * * Səbadən gül üzündə sünbüli-pürpiçu tab oynar Səbadən gül üzündə sünbüli-pürpiçü tab oynar, Sanasan pər açıb, gülşəndə bir mişkin qürab oynar. Xəyali-arizin cövlan edər bu çeşmi-pürnəmdə, Nəçük kim, mövclənmiş suda əksi-afitab oynar. Rüxün görgəc olur suzi-dərunü dərdi-dil hasil, Bahar əyyami sıçrar bərqi-rəxşəndə, səhab oynar. İrağ olsun yaman gözdən, nə xoş saətdir ol saət Ki, məşuqilə aşiq eyləyib nazü itab oynar. Riyayi-zahidi-xüşkün simaindən nolur hasil, Xoş ol kim, rindi-meyxarə, içib cami-şərab, oynar. Bu qəmlər kim, mənim vardır, bəirin başinə qoysan, Çıxar kafər cəhənnəmdən, gülər əhli-əzab, oynar. Qılır köz pərdəsin xunabi-həsrət çak hər dəm kim, Rüxündə ləzzəti-didar zövqindən niqab oynar. Füzuli, rəşkdən titrər dili-pürxuni üşşaqın, Binaguşində yarın hər zaman kim, ləli-nab oynar. * * * Can vermə qəmi-eşqə ki, eşq afəti-candır Can vermə qəmi-eşqə ki, eşq afəti-candır, Eşq afəti-can olduğu məşhuri-cahandır! Sud istəmə sövdayi-qəmi-eşqdə hərgiz! Kim, hasili-sövdayi-qəmi-eşq ziyandır! Hər əbruyi-xəm qətlinə bir xəncəri-xunriz, Hər zülfi-siyəh qəsdinə bir əfi ilandır! Yaxşı görünür surəti məhvəşlərin, əmma Yaxşı nəzər etdikdə, sərəncamı yamandır! Eşq içrə əzab olduğun ondan bilirəm kim, Hər kimsə ki, aşiqdir, işi ahü fəğandır! Yad etmə qara gözlülərin mərdümi-çeşmin, Mərdüm deyib aldanma kim, içdikləri qandır! Gər dersə Füzuli ki: "Gözəllərdə vəfa var" Aldanma ki, şair sözü, əlbəttə, yalandır. * * * Tutuşdu qəm oduna şad gördüyün könlüm Tutuşdu qəm oduna şad gördügün könlüm, Müqəyyəd oldu ol azad gördügün könlüm. Diyari-hicrdə seyli-sitəmdən oldu xərab, Fəzayi-eşqdə abad gördügün könlüm. Nə gördü badədə bilmən ki, oldu badəpərəst, Mürid məşrəbü zöhhad gördügün könlüm. Fəraqın odunu gördükcə mum tək əridi, Səbatü səbrdə fulad gördügün könlüm. Gətirdi əciz, görüb eşq müşkül olduğunu, Qamu hünərlərə ustad gördügün könlüm. Degildi böylə, dəmində bir əhli-işrət idi, Bu qanlar içməgə möhtad gördügün könlüm. Füzuli, eylədi ahəngi-eyşxaneyi-Rum, Əsiri-möhnəti-Bəğdad gördügün könlüm. * * * Zövq şövqilə cəhan qeydin çəkən zəhmət çəkər Zövq şövqilə cəhan qeydin çəkən zəhmət çəkər, Əhli-zövq oldur kim, ondan daməni-himmət çəkər. Gün çəkər yerdən gögə hər dəm qübari-rahini, Tutiya içün, bəli, yerdən gögə minnət çəkər. Ey çəkən qeyr ilə pünhan bəzm edib mey gah-gah, Yad qıl ondan ki, bəzmin yad edib həsrət çəkər. Xali etmiş qeyrdən zülfün xəyali könlümü, Nola sahibkəşf ilə bir ömrdür xəlvət çəkər. Çək, səbuhi, sübh nəqqaşinə ərzi-ariz et, Böylə çəksin, kim fələk lövhinə bir surət çəkər. Sərvqamətlər səmənrüxsarlər toprağıdır, Hər səmən kim, açılır, hər sərv kim, qamət çəkər. Qətreyi-əşkim qətarı, sinə çakindən girib, Tən evinə dışradan bari-qəmü möhnət çəkər. Ey Füzuli, baxmayam ta qeyrə, hər xunin müjə Atəşin bir mildir kim, çeşmimə qeyrət çəkər. * * * Əzbər olmuşdur dilimdə şanlı namın, ya Əli! Əzbər olmuşdur dilimdə şanlı namın, ya Əli! Mən kiməm, aləmdə bir kəmtər qulamın, ya Əli! Şükr ola Allahə kim sayə salıbdır başimə, Dövləti-iqbal ilə lütfi-müdamın, ya Əli! Müshəfi-həqdə olan hər hikmətin mənasıdır, Hikmətin kani olan hər bir kəlamın, ya Əli! Kim nəcat istər Qiyamətdə, gərəkdir saxlaya, Taəti-həqq tək həmişə ehtiramın, ya Əli! Cümlə insanlar, mələklər Kəbə tək məbəd sanar, Hər yerin kim orda olmuşdur məqamın, ya Əli! Hər kəs istərsə, cahanda çərxidən alsın murad, Kama çatmaz olmasa, lütfi-tamamın, ya Əli! Lütfi-süfrəndən sənin hər ləhzədə min feyz alır, Bu Füzuli vird edər həmdi-salamın, ya Əli! * * * Zəhi, zatın nihanü ol nihandan masiva peyda Zəhi, zatın nihanü ol nihandan masiva peyda, Bihari-sün’ünə əmvac peyda, qə’r napeyda. Büləndü pəsti-aləm şahidi-feyzi-vücudundur, Degil bihudə olmaq yox ikən ərzü səma peyda. Kəmali-qüdrətin izhari-hikmət qılmağa etmiş Qübari-tirədən ayineyi-gitinüma peyda. Dəmadəm əks alır mir’ati-aləm qəhrü lütfündən, Onunçün gəh küdurət zahir eylər, gəh səfa peyda. Gəhi toprağə eylər hikmətin min məhliqa pünhan, Gəhi sün’ün qılır topraqdən min məhliqa peyda. Cahan əhlinə ta əsrari-elmin qalmaya məxfi, Qılıbdır hikmətin küffar içində ənbiya peyda. Nişani-şəfqətindir kim, olur izhari-həmdinçün, Füzuli tirə təb’indən kəlami-canfəza peyda! * * * Əşrəqət min fələkil-behcəti şəmsün və biha Əşrəqət min fələkil-behcəti şəmsün və biha, Mələəl-aləmə nurən və sürurən və bəha. Çıxdı bir gün ki, ziyasında təmamiyyi-rüsul, Oldu məhv öylə ki, xurşid şüaində Süha. Oldu bazari-cahan rövnəqi bir dürri-yetim Ki, degil iki cahan hasili ol dürrə bəha. Rütbeyi-hikməti-me’raci-kəmalinə görə, Hükəma firqeyi-dun, fəlsəfə cəm’i-süfəha. Münhiyi-mə’rifəti hal dililə daim, Qılır əhli-həqə əsrari-həqiqət inha. Necə təqrir edəyin vəsfini bir şahin kim, Ona vəssaf ola “Yasin”u müərrif – “Taha”. Ey Füzuli, rəhi-şər’ini tut ol rahbərin, Bu təriqilə zəlalətdən özün eylə rəha! * * * Ey olub me’rac bürhani-ülüvvi-şan sana! Ey olub me’rac bürhani-ülüvvi-şan sana! Yerə enmiş göydən istiqbal edib Fürqan sana. Heyni-də’vayi-nübüvvət müddəi ilzaminə, Cahil ikən el, kəmali-elm bəs bürhan sana. Kilki-hökmün çəkdi hərfi-sairi-ədyanə xət, Hökm isbat etdi nəfyi-sairi-ədyan sana. Baqiyi mö’cüz nə hacət əmri-həq isbatinə, Aləm içrə mö’cüzi-baqi yetər qur’an sana. Sənsən ol xatəm ki, dəf’ etmiş təmami-hakimi, Xatəmi-hökmi-risalət tapşırıb dövran sana. Ol qədər zövqi-şəfa’ət cövhəri-zatındadır Kim, gəlir ərzi-xəta mə’nidə bir ehsan sana. Mahi-növdür, yoxsa sən etdikdə seyri-asiman, Qaldırıb barmaq gətirmiş asiman iman sana. Ya nəbi, lütfün Füzulidən kəm etmə ol zaman Kim, olur təslim miftahi-dəri-ğüfran sana. * * * Kargər düşməz xədəngi-tə’neyi-düşmən mana Kargər düşməz xədəngi-tə’neyi-düşmən mana, Kəsrəti-peykanın etmişdir dəmirdən tən mana. Eymənəm səngi-məlamətdən kim, alıb çevrəmi, Oldu zənciri-cünun bir qəl’əyi-ahən mana. Ondanam rüsva ki, seylabi-sirişkim çak edər, Zəxmi-tiğin qanı geydirdikcə pirahən mana. Dəmbədəm şəm’i-cəmalından münəvvər olmasa, Ey gözüm nuri, gərəkməz dideyi-rövşən mana. Hiç məskəndə qərarım yoxdurur ol zövqdən Kim, qaçan xaki-səri-kuyin ola məskən mana. Başda bir sərvi-sənubər vəslinin sevdası var, Sud qılmaz bağiban, nəzzareyi-gülşən mana. Ey Füzuli: odlara yansın büsati-səltənət! Yeydir ondan, Həq bilir, bir guşeyi-gülxən mana. * * * Cam içrə mey ki, dairə salmış hübab ona Cam içrə mey ki, dairə salmış hübab ona, Ayinədir ki, əks salır afitab ona. Zahid sual edərsə ki, meydən nədir murad? Bizdə səfadır, onda küdurət, – cəvab ona. Qan-yaş töküb yanında dönər atəşin kəbab, Mə’şuqə bənzər atəşü aşiq kəbab ona. Eylər könüldə əşk xətin şövqünü füzun, Oddan çıxar buxar, saçıldıqca ab ona. Çeşmin mərizi oldu könül, lə’ldən əm et, Rənci-xumarə düşdü, dəvadır şərab ona. Təklifi-cənnət eyləmə kuyində könlümə, Çün cənnət əhlidir, nə verirsən əzab ona? Məsduddur Füzuliyə meyxanələr yolu, Ya Rəb, hidayət eylə təriqi-səvab ona! * * * Qəm diyarında əcəl peyki güzar etməz mana Qəm diyarında əcəl peyki güzar etməz mana, Yox sanıb varım məgər kim, e’tibar etməz mana. Yar cövr etməz mana, əğyar tə’lim etmədən, Billah, əğyar eyləyən ehsanı yar etməz mana. Dağıdır hər ləhzə rəxti-eyşimi ahim yeli, Qansı nahəq zülmdür kim, ruzigar etməz mana. Eşq zövqilə xoşam, tərki-nəsihət qıl, rəfiq, Mən ki, tiryakimizacəm, zəhr kar etməz mana. Çərxdən aşurmadan yadinlə ahi-atəşin, Qədr edib gərdun şərərdən zər nisar etməz mana. Nəqdi-can taraci-qəmdən saxlamaq düşvardır, Eşq ta səngi-məlamətdən həsar etməz mana. Yadi-lə’linlə Füzuli gözləyib rahi-ədəm, Var bir tədbiri, əmma aşikar etməz mana. * * * Canımın cövhəri ol lə’li-gühərbarə fəda Canımın cövhəri ol lə’li-gühərbarə fəda, Ömrümün hasili ol şiveyi-rəftarə fəda. Dərd çəkmiş başım ol xali-siyəh qurbanı, Tab görmüş tənim ol türreyi-tərrarə fəda. Gözlərimdən saçılan qətreyi-əşkim gühəri Ləblərindən tökülən lö’löi-şəhvarə fəda. Çak sinəmdə olan qanlı cigər parələri Məst çeşmində olan qəmzeyi-xunxarə fəda. Parə-parə dili-məcruhi-pərişanimdən Səri-kuyində olan hər itə bir parə fəda. Canü dil qeydini çəkməkdən özüm qurtardım, Canı cananəyə etdim, dili dildarə fəda. Ey Füzuli, nola gər saxlar isəm canı əziz, Vəqt ola kim, ola ol şuxi-sitəmkarə fəda. * * * Qəmzəsin sevdin, könül, canın gərəkməzmi sana Qəmzəsin sevdin, könül, canın gərəkməzmi sana? Tiğə urdun, cismi-üryanın gərəkməzmi sana? Atəşin ahimlə eylərsən mənə təklifi-bağ, Bağiban, gülbərgi-xəndanın gərəkməzmi sana? Yelə vermə dağıdıb hər yan, ayaqlardan götür, Ey pəri, zülfi-pərişanın, gərəkməzmi sana? Ey kəmanəbru, rəqibə vermə qəmzəndən nəsib, Ox atarsan daşə, peykanın gərəkməzmi sana? Yandırıb canım, cahansuz etmə bərqi-ahimi, Asiman, xurşidi-rəxşanın gərəkməzmi sana? Küfri-zülfündən məni mən’ eyləmək layiqmidir, Sufi, insaf ilə imanın gərəkməzmi sana? Tutalım kim, əşk seylabinə yoxdur e’tibar, Ey Füzuli, çeşmi-giryanın gərəkməzmi sana? * * * Şəb ki, miftahi-məhi-növ ola gəncinəgüşa Şəb ki, miftahi-məhi-növ ola gəncinəgüşa, Qıla peymaneyi-gərduni cəvahirpeyma. Gizləyib çeşmeyi-xurşid suyun kuzeyi-çərx, Qətrə-qətrə qıla əncüm rəşəhatın peyda. Lalərəng ola şəfəqdən fələki-minafam, Dişrə salmış kimi əksi-meyi-gülgun mina. Məhi-növ camini dövrə gətirə saqiyi-dəhr, Əncümi-çərxə sala nəş’eyi-tə’siri-həva. Mən həm ol ruhfəza rahi tökəm sağərə kim, Nəxli-himmət rəşəhatından ala nəşvü nüma. Tutar olsam, nə əcəb, mey ətəgin dürd sifət, Eyləyibdir necə toprağı bu iksir tila. Cam dövrində, Füzuli, oxudum mey vəsfin: Atəşi-xirməni-qəm, abi-həyati-hükəma. * * * Fəqr mülki təxtü, aləm tərki əfsərdir mana Fəqr mülki təxtü, aləm tərki əfsərdir mana, Şükr lillah, dövləti-baqi müyəssərdir mana. Zülfü rüxsari xəyalilə nədir halın, demən, Öyləyəm kim, gecəvü gündüz bərabərdir mana. Hurü Tuba vəsfin, ey vaiz, bu gün az eylə kim, Həmdəm ol tubaqiyamü hurpeykərdir mana. Arədən, ey şəm’, çıx bir guşə tut, kim, bu gecə Bəzm bir xurşidtəl’ətdən münəvvərdir mana. Verdi badi-sübh bir xurşidtəl’ət müjdəsin, Şəmvəş vəh, kim, bu dəm ölmək müqərrərdir mana. Zahida, sən qıl təvəccəh guşeyi-mehrabə kim, Qibleyi-taət xəmi-əbruyi-dilbərdir mana. Ey Füzuli, cəm olur peyvəstə el nəzzarəmə, Ərseyi-dəşti-cünun səhrayi-məhşərdir mana. * * * Şərbəti-lə’lin ki, derlər çeşmeyi-heyvan ona Şərbəti-lə’lin ki, derlər çeşmeyi-heyvan ona, Ol verir can dəmbədəm üşşaqəvü mən can ona. Oxlarından kim, tikən tək sancılıbdır hər tərəf, Gülbünidir xəm qədim, hər qönçə bir peykan ona. Xalü xətdir bilmən ol ayineyi-rüxsar üzə, Ya gözümdən əks salmış mərdümü müjgan ona. Tutma, ey qan, dəmbədəm tüğyan edib tən çakini, Qoy bu mənzərdən dəmi nəzzarə qılsın can ona. Bəhrə, lö’lö dişlərin vəsfin məgər, söylər səba Kim, qulaq tutmuş sədəf içrə düri-qəltan ona. Saldı xəttin zövqini dil canə, qanlar uddurub, Tifl tək kim, oxudarlar zəcr ilə Qur’an ona. Ey Füzuli, ol sənəm əfğanına rəhm eyləməz, Daşə bənzər bağrı, tə’sir eyləməz əfğan ona. * * * Hər zaman mənzur bir şuxi-sitəmgərdir mana Hər zaman mənzur bir şuxi-sitəmgərdir mana, Qanda olsam bir bəla həqdən müqəddərdir mana. Ol xəmi-əbruyə qılsam səcdə hər saət, nola, Qiblə ilə ol xəmi-əbru bərabərdir mana. Qəm degil, cismimdə gər səngi-məlamət zəxmi var, Şəhneyi-bazari-sevdayəm, bu zivərdir mana. Gözdə xunaludə peykanın xəyalilə xoşam, Hər biri, guya ki, bir bərgi-güli-tərdir mana. Zəxmlərdən min ağız açdı ədayi-şükrə kim, Hər oxun bir ne’məti-qeyri-mükərrərdir mana. Əql irşadilə bulmaq kam mümkündür, vəli Dami-rah ola həlqeyi-zülfi-müənbərdir mana. Əxtəri-bəxtim vəbalin gör ki, ol məhdən gələn Mehrlərdir özgəyə, cövrü cəfalərdir mana. Ey Füzuli, mənzili-məqsudə yetsəm, nə əcəb, Xidməti-piri-müğan irşadı rəhbərdir mana. * * * Ey navəki-şövqin sipəri-sineyi-əhbab Ey navəki-şövqin sipəri-sineyi-əhbab, Zülfün xəmi ərbabi-vəfa seydinə qüllab! Mehrabdə şəkli-xəmi-əbruyi-lətifin, Vacib bu cəhətdən qamuya səcdeyi-mehrab. Suzim der idim şəm’ sana eyləyə rövşən, Nəzzareyi-rüxsarına yox şəm’də həm tab. Xurşid cəmalından ol ay saldı niqabın, Sübh oldu, dur ey bəxt, nədir munca şəkərxab? Dün sübh yetirdim fələkə mövci-sirişkim, Qərq etdi fələk üzrə olan əncümü girdab. Saqi məgər ol lə’l sözün der meyi-nabə Kim, düşdü əyağinə, əlin öpdü meyi-nab?! Cəm’iyyəti-əsbabə könül vermə, Füzuli Kim, təfriqədir xatirə cəm’iyyəti-əsbab * * * Sübh çəkmiş çərxə, çalmış daşə tiğin afitab Sübh çəkmiş çərxə, çalmış daşə tiğin afitab, Zahir etmiş ol məhi-dəllakə eyni-intisab. Dəmbədəm təhriki-tiğindən bulur başlar səfa, Öylə kim, su mövc urub zahir qılır hər dəm hübab. Hər səri-muyimdə bir baş olsa muyi-sər kimi, Kəssə varın, tiği-xunrizindən etmən ictinab. Kəşfi-əsrari-məlamət cövhəri-tiğindədir Kim, alır başlardakı sevda cəmalından niqab. Qüssəsindən başımın qıl kimi incəlmiş tənim Kim, tənimlə tiği ortasında başimdir hicab. Tiği-çapük seyrinə ahuyi-Çin dersəm nola, Seyr qıldıqca tökər səhrayi-Çinə mişki-nab. Muyi-jülidəmlə tiğindən ümidim kəsməzəm, Ey Füzuli, xali olmaz bərqi-lame’dən səhab! * * * Sübh salıb mah rüxündən niqab Sübh salıb mah rüxündən niqab, Çıx ki, təmaşayə çıxa afitab! Rişteyi-canım yetər et bir gireh, Salma səri-zülfi-səmənsayə tab. Məst çıxıb, salma nəzər hər yana, Görmə rəva kim, ola aləm xərab. Kəsmə nəzər canibi-üşşaqdən, Naleyi-dilsuzdan et ictinab. Şamlər əncüm sayıram sübhədək, Ey şəbi-hicrin mənə ruzi-hesab. Duzəxə girməz sitəmindən yanan, Qabili-cənnət degil əhli-əzab. Saldı ayaqdan qəmi-aləm məni, Ver mənə qəm dəf’inə, saqi, şərab! Rəhm qıl üftadələrin halinə, Hiç gərəkməzmi sənə bir səvab? Yar sual etsə ki, halın nədir, Xəstə Füzuli, nə verərsən cəvab? * * * Qaliba bir əhli-dil toprağidir dürdi-şərab Qaliba bir əhli-dil toprağidir dürdi-şərab Kim, qılıb hörmət, binalər dutmuş üstündə hübab. Bərqü baran sanma kim, gördükdə ahü əşkimi, Bilməzəm nəmdir mənim, ağılar mənə, yanar səhab. Ey soran halım, bu istiğına sualindən nə sud; Halım eylərsən sual, əmma eşitməzsən cəvab. Dəşti-qəmdə xaki-qəbrim üzrə sərvi-girdbad Çəksə baş, ol sərvdən su kəsmə, ey seyli-sərab. Yetməyib vəslinə sən Leylivəşin, bir ömrdür Mən kimi Məcnun olub səhrayə düşmüş afitab. Ol büt əbrusin qoyub mehrabə döndərmən üzüm, Qoy məni, zahid, mana çox vermə Tanriçün əzab. Nəqdi-ömrün bir sənəm eşqində sərf etdin təmam, Ey Füzuli, ah, əgər səndən sorulsa bu hesab! * * * Sən yüzündən aləmi rövşən qılıb saldın niqab Sən yüzündən aləmi rövşən qılıb saldın niqab, Yazıya. salsın bu gündən böylə nurin afitab. Sən nə nuri-paksən, ey məzhəri-sün’i-ilah, Kim, alır şəm’i-rüxündən nur mehrü mahitab. Əks ruyin suya salmış sayə, zülfün toprağa, Ənbər etmiş toprağın adın, suyun ismin gülab. Yeldə bulmuş buyi-zülfün, suda əksi-arizin Kim, yeli bağrına basıb, suya göz dikmiş hübab. Lə’lgun meydir əlində sağəri-simin ilə, Ya nigini-lə’ldir, rəşki-ləbindən oldu ab? Kilki-qüdrət lövhi-sinəmdə səni qılmış rəqəm, Eyləyib məhbublər məcmuəsindən intixab. Ey Füzuli, hər əməl qılsan xətadır, qeyri-eşq, Budurur mən bildigim, "vallahu ə’ləm bis-səvab". * * * Ruzigarım buldu dövrani-fələkdən inqilab Ruzigarım buldu dövrani-fələkdən inqilab, Qan içər oldum, əyağın çəkdi bəzmimdən şərab. Şö’leyi-ah ilə yandırdım dili-sərgəştəyi, Bir od oldum, cizginən çevrəmdə olmazmı kəbab? Lə’lin ilə badə bəhs etmiş, zəhi gümrahlıq, Oldu vacib eyləmək ol biədəbdən ictinab. Verməz oldu yol vüsalə piçi-zülfün, ah, kim, Rişteyi-tədbirdən dövrani-kəcrov açdı tab. Olmadı ol mahə rövşən yandığm hicran günü, Yandığın şəb ta səhər şəm’in nə bilsin afitab. Göz ki, peykanın qapub, gögdən saçar hər yan sirişk, Bir sədəfdir, qətreyi-barani eylər dürri-nab. Oldu əbri-dudi-ahim pərdeyi-rüxsari-mah, Ah kim, almaz cəmalindən hənuz ol məh niqab. Kəsmədi məndən səri-kuyində azarın rəqib, Ey Füzuli, cənnət içrə nişə yox, derlər əzab? * * * Vəslin bana həyat verir, firqətin məmat Vəslin bana həyat verir, firqətin məmat, Subhanə xaliqi xələqəl-movtə vəl-həyat.. Hicranına təhəmmül edən vəslini bulur, Tuba limən yusaiduhus-səbru vəs-səbat.. Mehrindir iqtinai-məqasid vəsiləsi, Ma şaə mən əradə, bihil-fovzu vən-nəcat.. Tökmüş riyazi-təb’imə barani-şövqini, Mən ənzələl-miyahə və əhya bihin-nəbat.. Həq afərinişə səbəb etdi vücudini, Əvcəbtə biz-zuhuri zuhurəl-mukəvvənat.. İyzəd səriri-hüsnə səni qıldı padişah, Vəh əla kəmalə zatikə fi əhsənis-sifat.. Qıldın ədayi-nə’t, Füzuli, təmam qıl, Kəmmilhu bis-səlami və təmmimhu bis-səlat.. * * * Yürü, yetir mənə, ey simi-əşk, bidad et Yürü, yetir mənə, ey simi-əşk, bidad et, Gər aqçan ilə alınmış qul isəm, azad et! İtirmə itləri avazının, könül, zövqin, Yetər qara gecələr hərzə-hərzə fəryad et! Xərab olan könül, ey büt, sənin məqamındır, Təğafül eyləmə, bir qaç daş ilə abad et! Eşitmədinmi, könül, eşq müşkil olduğunu, Sənə bu müşkil işi kim dedi ki, bünyad et?! Xilafi-adətə çox olma, ey pəri, mail, Yetər füsun ilə təsxiri-adəmizad et! Səba, əsirləri qəsdin eyləmiş ol gül, Bizi həm onda, əgər düşsə fürsətin, yad et! Füzuli, istər isən izdiyadi-rütbeyi-fəzl, Diyari-Rum gözət, tərki-xaki-Bağıdad et! * * * Bəhri-eşqə düşdün, ey dil, zövqi-dünyani unut! Bəhri-eşqə düşdün, ey dil, zövqi-dünyani unut! Baliğ oldun, gəl rəhimdən içdiyin qani unut! Verdi rehlətdən xəbər muyi-səfidü ruyi-zərd, Çöhreyi-gülgyn ilə zülfi-pərişani unut! Çək nədamətdən göyə dudi-dilin, tök qanlı yaş, Sərvi-nazik tərkin et, gülbərgi-xəndani unut! Gör qənimət fəqr mülkündə gədalıq şivəsin, Etibari-mənsəbü dərgahi-sultani unut! Çəkmə aləm qeydini, ey sərbüləndi-fəqr olan, Səltənət təxtinə irdin, bəndü zindani unut! Lövhi-xatir surəti-cananə qıl ayinədar, Onu yad et, hər nə kim yadındadır, ani unut! Məsiyət dərsin yetər, təkrar qıl, döndər vərəq, Özgə hərfin məşqin et, ol dərs-ünvani unut! Ey Füzuli, çək məlamət rəhgüzarından qədəm, Ləhzə-ləhzə çəkdigin bihudə əfğani unut! * * * Tilismi-gənc üçün bin ismi-ə’zəm yad tutdun, tut! Tilismi-gənc üçün bin ismi-ə’zəm yad tutdun, tut! Tilsimi sındırıb, gənci töküb, ismi unutdun, tut! Töküb mey, cami-mey tutmaq təmənnaın çıxar başdan, Yüküş qanlar töküb, aləmdə çox xunabə yutdun, tut! Şərabi-nab zövqündən nə hasil, çün deyil baqi, Riyazi-ömrə min kəz su verib, axır qurutdun, tut! Çü nə Cəmşid bulmuşdur bəqa keyfiyyətin, nə Cəm, Bu bəzm içrə Cəmi-Cəmşid əlindən cam tutdun, tut! Füzuli, qıl qiyas halin əhli-dəhr halindən, Qumarü məkrü təzviri hiyəl əhlindən utdun, tut! * * * Xətti-rüxsarın edər lütfdə reyhan ilə bəhs Xətti-rüxsarın edər lütfdə reyhan ilə bəhs, Hüsni-surətdə cəmalın güli-xəndan ilə bəhs. Cənnəti kuyinə zöhd əhli münasib desələr, Nə münasib ki, qılam bir neçə nadan ilə bəhs. Yüzünə durmasın ayinə urub lafi-səfa, Nə rəva məh qıla xurşidi-dirəxşan ilə bəhs. Gərçi şümşaddə çox lafi-lətafət vardır, Yorulur eyləsə ol sərvi-xuraman ilə bəhs. Qılsa can lə’lin ilən feyz yetirmək bəhsin, Canibi-lə’lini tut, ey könül, et can ilə bəhs! Düşər od şəm’ dilinə bu səbəbdən ki, qılır Dil uzadıb gecələr ol məhi-taban ilə bəhs. Sifəti-hüsnün edər xəstə Füzuli, nə əcəb, Hüsni-göftardə gər eyləsə Həssan ilə bəhs. * * * Cəhan içrə hər fitnə kim, olsa hadis Cəhan içrə hər fitnə kim, olsa hadis, Ona sərvi-qəddindir, əlbəttə, bais. Mədarisdə təhqiqi-muyi-miyanın, Dəqayiqdən ortayə salmış məbahis. Müvəhhidlərə qılma inkar, zahid, Meyi-vəhdəti sanma ümmül-xəbais. Iki didəsiz aləmə Yusifü sən, Sizə yox cəhan içrə imkani-salis. Mənə cəm olur qanda kim, var bir qəm, Mənəm mülki-qəm içrə Məcnunə varis. Töküb əşk kuyində, vəslin dilər dil, Saçar nəf’ üçün danə toprağə haris. Üzarü ləbin vəsfin eylər Füzuli, Ona həm müfəssir derəm, həm mühəddis. * * * Ey qübari-qədəmin ərşi-bərin başinə tac Ey qübari-qədəmin ərşi-bərin başinə tac, Şərəfi-zatinə ədnayi-məratib me’rac. Müntəha şər’inə ədyani-təmamiyyi-rüsul, Bəhrsən, sairi-ərbabi-risalət əmvac. Xazini-gənci-şəfaət səni qılmış iyzəd, Hiç kim yox ki, sənə olmaya axir möhtac. Sünnətin məğfirət əsbabinə minhaci-hüsul, Ta’ətin mə’siyət əmrazinə tədbiri-ilac… Xəlqə təqlidi-sülukin səbəbi-hüsni-məaş, Mülkə təğyiri-təriqin əsəri-sui-mizac. Qaim olmazdı nizamü nəsəqi-əsli-vücud, Verməsəydin əsəri-ədl ilə dünyayə rəvac. Şükr-lillah ki, Füzulini edib daxili-feyz, Rəğıbətin daireyi-xovfdən etmiş ixrac. * * * Can çıxır təndən könül zikri-ləbi-yar eyləgəc Can çıxır təndən könül zikri-ləbi-yar eyləgəc, Tən bulur can yenlədən ol ləfzi təkrar eyləgəc. Qılma, ey əfqan, gözün bidar, məsti-xab ikən, Olmaya bir fitnə peyda ola, bidar eyləgəc. Söhbətimdən ar edib, ey gül, məni tərk etmə kim, Gül olur əfsürdə tərki-söhbəti-xar eyləgəc. Varımı fikri-dəhanınla yox etdim kim, qəza Böylə əmr etmiş mana, yoxdan məni var eyləgəc. Ərzi-rüxsar et bu gün, ey məh, güm olsun göydə gün, Öylə kim əncüm olur, gün ərzi-rüxsar eyləgəc. Hər zəban bir tiğıdir guya Züleyxa qətlinə, Yusifi almaqda əhli-eşq bazar eyləgəc. Naleyi-zarım, Füzuli, xoş gəlir ol gülrüxə, Açılır gül könlü bülbül naleyi-zar eyləgəc. * * * Münhərifdir, saqiya, ənduhi-dünyadən mizac Münhərifdir, saqiya, ənduhi-dünyadən mizac, Badə tut kim, illəti-ənduhə qəflətdir ilac. Fəqr mülkün tut, gər istiğınadə istərsən kəmal, Səltənətdən keç kim, ol vadidə çoxdur ehtiyac. Çəkmə təxtü tac qeydin, bisərü palıq gözət Kim, əyağə bənddir təxtü bəladır başə tac. Bir pəri zülfün tutub, xalindən alsan kami-dil, Tut ki, Çin mülkini tutdun, Hinddən aldın xərac. Tərkü təcrid ixtiyar et kim, diyari-eşqdə Fəqr bazarinə əsbabi-fənadəndir rəvac. Nəqşi-zayildir, ümuri-dəhrə qılma e’tibar, Olsa hasil fəqrdən hüznü qinadən ibtihac. Ey Füzuli, mən məlamət mülkünün sultaniyəm, Bərqi-ahim taci-zər, simi-sirişkim təxti-tac. * * * Olur qəddim düta eşqin yolunda, hər bəla görcək Olur qəddim düta eşqin yolunda, hər bəla görcək, Təriq əhlinə adətdir təvazö, aşina görcək. Nihan eşqimi mə’lum etsə aləm, dudi-ahimdən, Əcəb yox kim, gümani-gənc edər xəlq, əjdəha görcək. Füzun olduqca eşqim gərm olur əşkim gözüm içrə, Əgərçi su bürudət kəsbini eylər həva görcək. Oxun hər ləhzə kim, canım dələr, könlüm qılar əfğan, Be-eyni eylə kim, fəryad edər itlər, gəda görcək. Rəvaci-nəqd nəqşi-sikkədəndir, nola qədr etsə Mənə el, cismi-üryanımda nəqşi-buriya görcək. Məni-dərvişə el həm cövr edər, sən cövr qıldıqca, Kim eylər zülm mən’in, padihaşım, sən rəva görcək? Füzulini yaşur, ey zə’f, məhvəşlər cəfasından Ki, məhvəşlər qılırlar min cəfa, bir mübtəla görcək * * * Əgər murad isə vermək səfayi-cövhəri-ruh Əgər murad isə vermək səfayi-cövhəri-ruh, Fələk misal yürüt sağəri-şərabi-səbuh. Buyurma tövbə mənə ol şərabdan naseh Ki, görsə onu tutar cəzm tərki-tövbə Nəsuh. Hücumi-qəmdə mənə onu etdi zövrəqi-mey Kim, etmədi onu tufan olanda kəştiyi-Nuh. Müdam çeşmimə qan doldurur xədəngi-qəmin, Yuva başımda tutan quşları edib məcruh. Dil oldu daği-fəraqinlə şərhə-şərhə, vəli Nə sud, çün sənə olmadı hali-dil məşruh. Tənimdə sancılı navəklərinlə şadəm kim, Dəri-bəla bu kilid ilədir mənə məftuh. Füzuli oldu belin fikri ilə muy misal, Hənuz bulmadı ol sirrə ehtimali-vüzuh. * * * Ol mişk bu qəzalə ixlasım eylə vazeh Ol mişk bu qəzalə ixlasım eylə vazeh, Bəlliğ, səba, səlamən miskiyyətər-rəvayeh.. Olğac həbibə vasil, bizdən həm olma qafil, La təqtəir-rəsail, la təktəmis-sərayeh.. Yüzdə sirişk qani, söylər qəmi-nihani, Qılır təzhərul-mə’ani bil-xətti fil ləvayeh.. Mən mübtəlayi-hicran, məndən iraq canan, Vəl-ömrü keyfə ma kan mislur-riyahi rayeh.. Eşqin, Füzuliyi-zar, tərk etmək oldu düşvar Ya arifən bima sar, la tuksirin-nəsayeh.. * * * Nola gər qucsa miyanın kəməri-zər küstax Nola gər qucsa miyanın kəməri-zər küstax, Gətirib çoxları ortayə zər, eylər küstax. Xaki-sağər, Cəmü Cəmşiddir, ey piri-müğan, Xəbər et saqiyə kim, tutmaya sağər küstax! Rəşk odilə yaxılır rişteyi-canım ki, neçün Dəgər ol arizə geysuyi-müənbər küstax. Rövzənindən qoma kim, gün düşə xəlvətgəhinə, Hərəmi-şahə nə layiq girə çakər küstax. Saxla, ey əşk, ədəb, getmə səri-kuyinə çox Ki, düşər gözdənü üzdən sürülər hər küstax. Həvəsim badeyi-gülgunə bu ümmid ilədir Kim, olam məstü tutam daməni-dilbər küstax. Bənzədirsən özünü itlərinə hər saət, Ey Füzuli, ola bilməz sənə bənzər küstax. * * * Cilveyi-əksi-rüxün ayinədə, ey rəşki-hur Cilveyi-əksi-rüxün ayinədə, ey rəşki-hur, Rövşən etmiş onu kim, xurşiddəndir ayə nur. Bərqi-ahim göy üzün tutmuş, sirişkim yer üzün, Söhbətimdən həm vühuş etmiş tənəffür, həm tüyur. Eşq rəsmi gər budur, müşkül yetər dərmanə dərd, Dərd əhli bizəban, bidərdlər məsti-qürur. Daği-dilsuzi-fəraqın qıldı gün-gündən füzun, Nuri-mah əfzun olur, xurşiddən olduqca dur. Və’deyi-vəslin çox, əmma bəxt yar olmaz, nə sud, Gül gətirməz, abi-şirin vermək ilə xaki-şur. Tari-zülfündürmü rüxsarında canlar məskəni, Ya buraxmış bir rəhi-pürpiçü xəm gülzarə mur. Ol səri-kuy itləri içrə, Füzuli, yox yerim, Bəs mənə matəmsəra, mən qandanü bəzmi-sürur? * * * Yanan eşq atəşinə atəşi-duzəxdən eyməndir Yanan eşq atəşinə atəşi-duzəxdən eyməndir, Nə kim, bir gəz yanar, yandırmaq oni qeyri-mümkindir. Buraqdım zövrəqi-dil eşq bəhrinə, saqın, ey mah. Təməvvüc verməsin təşviş ona kim, onda sakindir. Dəhanın dürcünü xali-ləbin gözdən nihan etmiş, Əmanət gör ki, hindu məxzəni-lö’löyə xazindir. Qəmin kim, tökdü qanım, dildə sakin olduğun bildim Ki, xəlvət çəkməgin tə’siri sirri-kəşfi batindir. Cigər dağinə mərhəm oldu peykanın, bihəmdillah, Səadət kövkəbinə əxtəri-bəxtim müqarindir. Rüxündən nur oğurlar şəm’, başın kəssələr caiz, Budur bir qul sərəncami ki, sultaninə xaindir. Füzuli, xali olmaz surəti-dil dust fikrindən, Bu mə’nidən ki, beytüllah, deyərlər qəlbi-mö’mindir. * * * Çeşmi-surətbazimə müjgan səfi həngamədir Çeşmi-surətbazimə müjgan səfi həngamədir, Qanə batmış hər müjəm bir şuxi-gülguncamədir. Göstərər hər dəm əlamətlər qiyamətdən qədin, Qaim etmiş həşr bürhanın, əcəb əllamədir. Ta xətin üzrə xəmi-əbrulərin sərgərmiyəm, Hər sözüm dərdi-dil imlasinə bir sərnamədir. Üzdə nəqşi-xuni-dil razi-nihanım faş edər, Şərhi-qəm təhririnə hər kiprigim bir xamədir. Dərdim oldur kim, müsəlman olmuş ol tərsabeçə, Küfrə olan zülmlər tə’ni bu gün islamədir. Ey səba, rəhm et kim, ol bidərd qılmış tərki-cövr, Çareyi-dərdi-dilim mövquf bir e’lamədir. Ey Füzuli, bulmadım rəngi-riyadən bir səfa, Nola gər meylim bu rəng ilə meyi-gülfamədir. * * * Şö’leyi-şəm’i-rüxün əğyarə bəzməfruz olur Şö’leyi-şəm’i-rüxün əğyarə bəzməfruz olur, Ah kim, yetgəc bana bir bərqi-aləmsuz olur. Qeyri-çeşmindən bulur hərdəm nigahi-mərhəmət, Bən nə qıldım kim, nəsibim navəki-dilduz olur. Hər gün açır könlümü zövqi-vüsalın yengidən, Gərçi güllər açmağa hər ildə bir novruz olur. Halətək çıxmaz evindən mahtələtlər müdam, Hər kimin dövri-qəmərdə taleyi firuz olur. Saidin zövqiylə tərk etmiş Füzuli aləmi, Meyli-səhra eyləməz hər quş ki dəstamuz olur. * * * Səbuh üçün mənə dürdi-meyi-şəbanə yetər Səbuh üçün mənə dürdi-meyi-şəbanə yetər, Əsər ki var, xərab olmağa bəhanə yetər. Cəfa oxun mənə yağıdırman ancaq, ey əflak, Demin ki, yeddi kəmandarə bir nişanə yetər. Bəyanə yetməyə dərdü qəmim fəsanələri, Zəbanım atəşi-dildən çıxan zəbanə yetər. Qopardı mərdümi-çeşmim könül binasın kim, Hübabi-əşk həva nəqdinə xəzanə yetər. Ləbin xəyalı ilə parə-parə oldu cigər, Güvahi-hal mənə əşki-danə-danə yetər. Hərifi-bəzmi-qəmim, xuni-dil şərabım olub, Təraneyi-tərəbim ahi-aşiqanə yetər. Füzuli, istəməzəm məsnədi-Cəmü Cəmşid, Mənə nişiməni-dövlət şərabxanə yetər. * * * Gah gözdə, gəh könüldə xədəngin məkan tutar Gah gözdə, gəh könüldə xədəngin məkan tutar, Hər qanda olsa qanlını, əlbəttə, qan tutar. Dil çəksə, nola, canü təni xaki-kuyinə, Xarü xəs iltər onda ki, quş aşiyan tutar. Zikri-ləbinlə zülfünə can buldu dəstrəs, Onun kimi ki, oxuyub əfsun ilan tutar. Dil tutdu qönçə ilə bərabər dəhanını, Bu əqli-naqis ilə özün xurdədan tutar. Xurşid xirməninə ura şö’lə-şö’lə od, Ahım ki, ləhzə-ləhzə rəhi-asiman tutar. Can eylədikdə meyli-təmaşayi-qamətin, Göz rövzənin sirişki-rəvanım rəvan tutar. Tutmaq dilər qapında Füzuli məqam, leyk Bu sirri kimsəyə aça bilməz, nihan tutar. * * * Xoşam kim, dəmbədəm giryan gözüm ol xaki-padəndir Xoşam kim, dəmbədəm giryan gözüm ol xaki-padəndir. Ziyanı olmaz ol göz yaşının kim, tutiyadəndir. Dəmadəm mərdümi-çeşmim içər qan zülfü xalından, Bəli əksər mə’aşi əhli-dəryanın qəradəndir. Demə Fərhad qanın tökmüş ancaq eşq şəmşiri, Mənim gör qanlı yaşım kim, bu həm ol macəradəndir. Müənbər sünbülündən almadan bu, olmadım rüsva, Bu rüsvalıq mənə səndən degil, badi-səbadəndir. Hübabi-əşk içində muyi-julidəmlə xoşhaləm, Başımda bu humayun sayə ol ali binadəndir. Vəfa rəsmin unutmuşsan deyə, incinməzəm zira, Bu kim, məndən cəfa kəm eyləməzsən, həm vəfadəndir. Kəmali-hüsni-məşrəb, ari olmaqdır təərrüzdən, Riya əhlinə həm çox e’tiraz etmək riyadəndir. Füzuli, tökmə çox yaş, ehtiyat et getməsin nagəh Gözündən sürmə kim, xaki-rəhi-əhli-səfadəndir. * * * Ah eylədiyim sərvi-xuramanın üçündür Ah eylədiyim sərvi-xuramanın üçündür, Qan ağladığım qönçeyi-xəndanın üçündür. Sərgəştəliyim kakili-mişkinin ucundan Aşüftəliyim zülfi-pərişanın üçündür. Bimar tənim nərgisi-məstin ələmindən, Xunin ciyərim ləli-dürəfşanın üçündür. Yaxdım tənimi vəsl günü şəm tək, əmma Bil kim, bu tədarük şəbi-hicranın üçündür. Qurtarmağa yəğmayi-qəmindən dilü canı, Səyim nəzəri-nərgisi-fəttanın üçündür. Can ver, könül, ol qəmzəyə kim, bunca zamanlar, Can içrə səni bəslədiyim anın üçündür. Vaiz bizə dün duzəxi vəsf etdi, Füzuli, Ol vəsf sənin külbeyi-əhzanın üçündür. * * * Qansı gülşən gülbüni sərvi-xuramanınca var? Qansı gülşən gülbüni sərvi-xuramanınca var? Qansı gülbün üzrə qönçə, lə’li-xəndanınca var? Qansı gülzar içrə bir gül açılır hüsnün kimi, Qansı gül bərgi ləbi-lə’li-dürəfşanınca var? Qansı bağın var bir nəxli, qədintək barvər, Qansı nəxlin hasili sibi-zənəxdanınca var? Qansı xuni sən kimi cəlladə olmuşdur əsir, Qansı cəlladın qılıncı tiği-müjganınca var? Qansı bəzm olmuş münəvvər bir qədintək şəm’dən, Qansı şəm’in şö’ləsi rüxsari-tabanınca var? Qansı yerdə bulunur nisbət sənə bir gənci-hüsn, Qansı gəncin əjdəri zülfi-pərişanınca var? Qansı gülşən bülbülün derlər, Füzuli, sən kimi, Qansı bülbülün sürudi ahü əfğanınca var? * * * Hüsnün olduqca füzun, eşq əhli artıq zar olur Hüsnün olduqca füzun, eşq əhli artıq zar olur, Hüsn nə miqdar olursa, eşq ol miqdar olur. Cənnət üçün mən’ edən aşiqləri didardən, Bilməmiş kim, cənnəti aşiqlərin didar olur. Eşq dərdindən olur aşiq mizaci müstəqim, Aşiqin dərdinə timar etsələr, bimar olur. Zahidi-xudbin nə bilsin zövqini eşq əhlinin, Bir əcəb meydir məhəbbət kim, içən huşyar olur. Eşq sevdasinə sərf eylər Füzuli ömrünü, Bilməzəm, bu xabi-qəflətdən qaçan bidar olur. * * * Tökdükcə qanımı oxun, ol asitan içər Tökdükcə qanımı oxun, ol asitan içər, Bir yerdəyəm əsir ki, toprağ qan içər. Əhli-zəmanə qanına çox təşnədir zəmin, Qanın kimin tökərsə fələk, ol zəman içər. Mey içmədən açılmaz imiş babi-məğfirət, Sövgəndlər bu babdə piri-müğan içər. Üqbadə Kövsər istəməsin rindi-meykədə, Dünyadə bəs degilmi meyi-ərğəvan içər? Qəmzən görünməyib gözə, qanlar içər müdam, Zahid kimi ki, badəni eldən nihan içər. Meydən əgərçi tövbə verir el Füzuliyə, Ey sərv, sən qədəh sunar olsan, rəvan içər. * * * Girib meyxanəyə, müğ məşrəbilə kim ki, xu eylər Girib meyxanəyə, müğ məşrəbilə kim ki, xu eylər, Olub mö’min, behişti, kafərəm, gər arizu eylər. Məgər divanədir sevdayi-əbrusilə zahid kim, Baxıb mehrabə daim, öz-özilə göftgu eylər. Dəmadəm qətrə-qətrə qan yaşımdır kim, çıxar gözdən Və ya peykanların kim, atəşi-dil onu su eylər. Rəhi eşqində olman təngdil sevda hücumundan, Təriqi-səltənət hər kim tutar, qovğayə xu eylər. Dedim: “kimdir pərişan eyləyən aşiqlər əhvalın?” Səba göstərdi tari-sünbüli-zülfün ki: “bu eylər!” Füzuli zülfünə bağılandı, əmma öylə incəldi Ki, guya zə’f onu həm zülfünə bir tari-mu eylər. * * * Müqəvvəs qaşların kim, vəsmə birlə rəng tutmuşlar Müqəvvəs qaşların kim, vəsmə birlə rəng tutmuşlar, Qılınclardır ki, qanlar tökmək ilə jəng tutmuşlar. Qılıb təğyiri-surət vəsmədən yəğma qılırlar dil, Hərami qaşların rəsmü rəhi-neyrəng tutmuşlar. Könül mir’atını eylər mükəddər əql təklifi, Xoş ol bibaklər kim, tərki-namü nəng tutmuşlar. Fəzayi-ömrdən guya degillər qönçə tək vaqif Olar kim, özlərin dünya üçün diltəng tutmuşlar. Məni, kim səngsari-möhnətəm bazari-eşq içrə, Bəla daği çəkən Fərhad ilə həmsəng tutmuşlar. Ləbin dövründə zahidlər tutub meyxanələr küncün, Qılıb təsbih tarın tərk, zülfi-çəng tutmuşlar. Səhər bülbüllər əfğanı degil bihudə gülşəndə, Füzuli naleyi-dilsuzinə ahəng tutmuşlar. * * * Məni zikr etməz el, əfsaneyi-Məcnunə mayildir Məni zikr etməz el, əfsaneyi-Məcnunə mayildir, Nə bənzər ol mənə, dərdi onun dərmanə qabildir. Biyabanlarda Məcnundan qəmü dərdim sual etmin, Nə bilsin bəhr halın ol ki, mənzilgahi sahildir. Mənim tək ola bilməz şöhreyi-şəhri-bəla Məcnun, Qəbul eylərmi bu rüsvalığ hər kim ki, aqildir. Nə müşkil halı olsa aşiqin mə’şuq edər çarə, Gər ol bidərd bilməzsə bu hali, hal müşkildir. Fəraq əyyami seylabi-sirişkimdən xəbər tutmaz, Qiyamət macərasından gör, ol zalim nə qafildir. Fəqihi-mədrəsə mə’zurdur inkari-eşq etsə, Yox özgə elminə inkarımız, bu elmə cahildir. Füzuli, el səni Məcnundan əfzun der məlamətdə, Buna münkir degil, Məcnun dəxi mə’qulə qaildir. * * * Hər kitabə kim, ləbi-lə’lin hədisin yazələr Hər kitabə kim, ləbi-lə’lin hədisin yazələr, Rişteyi-can birlə zövq əhli onu şirazələr. Bu nə sirdir, sirri-eşqin demədən bir kimsəyə, Şəhrə düşmüş "mən səni sevdim" deyən avazələr. Şeyxlər meyxanədən üz döndərərlər məscidə, Bitəriqətlər gərək kim, doğru yoldan azələr. Çaklər göksümdə, sanmın kim, açıbdır tiği-eşq Könlümün şəhrinə mehrin girməyə dərvazələr. Ey Füzuli, yar əgər cövr etsə, ondan incimə, Yar cövrü aşiqə hər dəm məhəbbət tazələr. * * * Sərvi-azad qədinilə mana yeksan görünür Sərvi-azad qədinilə mana yeksan görünür, Nəyə sərgəştə olan baxsa, xuraman görünür. Can görünməz desələr təndə inanman, nişə kim, Lütfdən hər necə baxsam təninə, can görünür. Derəm əhvalımı cananə qılam ərz, vəli, Görə bilmən özümü onda ki, canan görünür. Ey deyən: səbr qıl, ah eyləmə yari görcək, Mənə düşvardır ol, gər sənə asan görünür. Sordum əhvalımı eşqində münəccimlərdən, Baxdılar tale’ evinə, dedilər: qan görünür. Nə kəmandarsan, ey məh, ki, atıb qəmzə oxun, Yıxdığın seyddə nə zəxm, nə peykan görünür. Bir sənəm zülfünə guya ki, veribdir könlün Ki, Füzulinin ikən halı pərişan görünür. * * * Süluki-fəqr ətvarım, məzaqi-eşq halımdır Süluki-fəqr ətvarım, məzaqi-eşq halımdır, Təcərrüd aləmi seyrində aləm payimalımdır. Xəyalımda budur kim, bulmuşam aləmdə bir xilqət, Nə aləm, hansı xilqət, sandığm batil xəyalımdır. Cünun feyzilə azad olmuşam qeydi-əlayiqdən, Kəmalü fəzl tərki, rütbeyi-fəzlü kəmalımdır. Mənəm şəm’i-vüsalə yandıran pərvanəvəş varın, Fənayi-mütləqim canan ilə bəzmi-vüsalımdır. Təbiba, qılmışam təşxis, dərdi-eşqdir dərdim, Əlamət ahi-sərdü ruyi-zərdü əşki-alımdır. Həvadən mövcə gəlmiş bəhri-dərdəm, şahidi-halım Dili-püriztirabü naleyi-bie’tidalımdır. Füzuli, aləmi-fəqrü fənadə mün’imi-vəqtəm, Diyari-məskənət, nəqdi-qənaət mülkü malımdır. * * * Şəfayi-vəsl qədrin hicr ilə bimar olandan sor Şəfayi-vəsl qədrin hicr ilə bimar olandan sor, Zülali-zövq şövqün təşneyi-didar olandan sor. Ləbin sirrin gəlib göftarə, məndən özgədən sorma, Bu pünhan nüktəni bir vaqifi-əsrar olandan sor. Gözü yaşlıların halın nə bilsin mərdümi-qafil, Kəvakib seyrini şəb ta səhər bidar olandan sor. Xəbərsiz olma fəttan gözlərin cövrün çəkənlərdən, Xəbərsiz məstlər bidadını hüşyar olandan sor. Qəmindən şəm’ tək yandım, səbadən sorma əhvalım, Bu əhvalı şəbi-hicran mənimlə yar olandan sor. Xərabi-cami-eşqəm, nərgisi-məstin bilir halım, Xərabat əhlinin halini bir xummar olandan sor. Məhəbbət ləzzətindən bixəbərdir zahidi-qafil, Füzuli, eşq zövqün, zövqi-eşqi var olandan sor. * * * Xəm açıldıqca zülfündən bəlavü möhnətim artar Xəm açıldıqca zülfündən bəlavü möhnətim artar, Bihəmdillah ki, ömrüm uzanar, cəm’iyyətim artar. Demən əksik məni tədric ilə yaqut olan daşdan, Boyandıqca cigər qanilə qədrü qiymətim artar. Tuta gör göz yolun, ey əşk, kim, təmkinim əksikdir, Bu surətxanənin gördükcə nəqşin heyrətim artar. Mərizi-dərdi-eşqəm, tərki-aləmdir muradım kim, Bu naxoş mülkdə əyləndigimcə zəhmətim artar. Büküldü qamətim həsrət yükündən, vəh ki, aləmdə Ümidim əksilib hər ləhzə yüz min, həsrətim artar. Nə şərbətdir qəmin kim, içdigimcə əksilir səbrim, Nə sehr eylər rüxün kim, baxdığımca rəğbətim artar. Çox olduqca qəmü dərdim rəhi-eşq içrə xoşhaləm, Füzuli, şad olub şükr etməyimmi, ne’mətim artar. * * * Nola gər rəşki-rüxsarinlə bağrı xubların qandır artar Nola gər rəşki-rüxsarinlə bağrı xubların qandır, Daşı tə’sir ilə lə’l eyləyən xurşidi-rəxşandır. Müjən gər səngdillər könlünü alsa əcəb olmaz, Onuntək abnus ox layiqi-fulad peykandır. Pərivəşlər dili-səxtinə düşmüş mehri-rüxsarın, Sənin əksin alan fulad güzgulər firavandır. Dəhanın dürci kim, qeydin çəkərlər hurpeykərlər, Pərilər ta’ətiçün xatəmi-mülki-Süleymandır. Atın yolunda xublar sürsələr üz nola əmrinlə, Mələk xeyli sücudi-Adəm etmək nəssi-Qur’andır. Qatı könlünə bağrı daşların düşmüş qəmi-eşqin, Bir oddur eşqi-dilsuzun ki, daşlar içrə pünhandır. Gəzər kuyində hər yan çox giribançak gülrüxlər, Bu rəng ilə Füzuli, ol səri-ku bir gülüstandır. * * * Səbrim alıb fələk, mənə yüz min bəla verür Səbrim alıb fələk, mənə yüz min bəla verür, Az olsa bir məta’, ona el çox bəha verür. Düşdüm bəlayi-eşqə, xirədməndi-əsr ikən, El şimdi məndən aldığı pəndi mana verür. Sanmın əcəb, rütəb yerinə versə lə’li-tər Nəxli ki, qan yaşım ona nəşvü nəma verür. Xaki-dərindir ol ki, dünü gün səvab üçün, Həm ayə sürmə, həm günəşə tutiya verür. Qılmaz qəbul surəti-iqbal bunca kim, Ayineyi-vücuduma cövrin cila verür. Ney kimi cismim oldu oxundan dəlik-dəlik, Dəm urduğumca yerli-yerindən səda verür. Hər dərdsizdən umma, Füzuli, dəvayi-dərd, Səbr eylə, kim ki, dərd veribdir, dəva verür. * * * Buldu kuyindən dəva dərdi-dili-bimarımız Buldu kuyindən dəva dərdi-dili-bimarımız, Sən ağasan, biz quluz, kuyindədir timarımız. Zahida, gör sinə çakın şö’ləsin, bizdən saqın, Bir ocağız biz ki, suzandır dərü divarımız. Nola gər olduysa fani Kuhkən, mən baqiyəm, Eşqə bizdəndir bəqa, yoxdur yox olmaq varımız. Gülşəni-qəm nəxliyüz, pərvərdə abi-didədən, Dağlər bərg, ahi-atəşbarımızdır barımız. Əhli-tərkin quluyuz, oldur bizə candan əziz, Yusif isə xudfüruş, onunla yox bazarımız. Əşkimiz girdabı ali, ömrümüz bünyadı pəst, Gör nə alçaq dirlikilə cizginir pərgarımız. Ey Füzuli, cövri-yarü tə’neyi-əğyardən Var yüz min qəm, bu həm bir qəm ki, yox qəmxarımız. * * * Xəm qədilə ağlaram ol türreyi-tərrarsız Xəm qədilə ağlaram ol türreyi-tərrarsız, Gərçi derlər çəngdən çıxmaz tərənnüm tarsız. Sineyi-çakimdən əksik etmə tiri-qəmzəni, Ey güli-rə’na, bilirsən kim, gül olmaz xarsız. Saxlamazdım navəkin dildə, bəlasın çəkməsəm, Su verib ol nəxli bəslərdimmi olsa barsız? Yol azarsan zülməti-heyrətdə, ey dil, vaqif ol, Zinhar, ol kuyə varma ahi-atəşbarsız. Giryəyi-zar ilə xoşhaləm ki, bəhri-eşqdə, Əşksiz göz bir sədəfdir, lö’löi-şəhvarsız. Canə azari-xədəngin xoş gəlir, ey qaşı yay, Bir sifariş qıl ki, bizdən ötməsin azarsız. Zöhddən keçməz Füzuli, eyləməz tərki-riya, Pənd çox verdim, eşitməz, arsızdır, arsız. * * * Təriqi-fəqr tutsam təb’ tabe’, nəfs ram olmaz Təriqi-fəqr tutsam təb’ tabe’, nəfs ram olmaz, Qina qılsam tələb, əsbabi-cəm’iyyət təmam olmaz. Dəhanından əsər görmən, miyanındən nişan, vəh kim, Bəni-nakamə ömrümdən müyəssər hiç kam olmaz. Müqimi-kuyi-dərd eylər məni ahi-cigərsuzim, Bu ahəngi-məlaləfzayə bundan yey məqam olmaz. Müridi-saqiyəm kim, lütfi əhli-zövqə daimdir, Nə hasil əhli-zöhdün şəfqətindən kim, müdam olmaz. Dedim: üşşaqə cövr etmə; dedi ol xublar şahi: Siyasət olmayınca eşq mülkündə nizam olmaz! Ləbindən qətrə-qətrə qan içər könlüm kərahətsiz, Şəkərdən olıcaq mey qətrəsi guya həram olmaz. Füzulini məlamət eyləyən bidərd bilməzmi Ki, bazari-cünun rüsvalarında nəngü nam olmaz. * * * Fəğan kim, bağrımın ol lalərüx qan olduğun bilməz Fəğan kim, bağrımın ol lalərüx qan olduğun bilməz, Cigər pərkaləsində daği-pünhan olduğun bilməz. Həbibim könlümü cəm’ eyləməz rüxsarı dövründə, Məgər zülfü kimi halim pərişan olduğun bilməz? Qılır təqsir edib bir lütf hərdəm könlüm almaqdan, Vəfa rəsmin sanır düşvar, asan olduğun bilməz. Gözəllər dövləti-vəslin bulub, məğrur olan aşiq Nişati-vəsldə ənduhi-hicran olduğun bilməz. Dili-sədparədən bidad kəsməz qəmzeyi-məstin, Nə qafil padişəhdir, mülk viran olduğun bilməz. Sanır zahid özün xali xəyalından, qələtdir bu, Bu heyran olduğundandır ki, heyran olduğun bilməz. Füzuli xəstəyə düşmən sözilə dust cövr eylər, Zəhi sadə, müariz qövlə böhtan olduğun bilməz. * * * Neçə illərdir səri-kuyi-məlamət bəkləriz Neçə illərdir səri-kuyi-məlamət bəkləriz, Ləşkəri-sultani-irfaniz, vilayət bəkləriz. Sakini-xaki-dəri-meyxanəyiz şamü səhər, İrtifa’i-qədr üçün babi-səadət bəkləriz. Cifeyi-dünya degil kərkəs kimi mətlubumuz, Bir bölük ənqaləriz, Qafi-qənaət bəkləriz. Xab görməz çeşmimiz əndişeyi-əğyardən, Pasibanuz, gənci-əsrari-məhəbbət bəkləriz. Surəti-divar edibdir heyrəti-eşqin bizi, Qeyr seyri-bağ edər, biz künci-möhnət bəkləriz. Karivani-rahi-təcridiz, xətər xövfin çəkib, Gah Məcnun, gah mən dövr içrə növbət bəkləriz. Sanmanız kim, gecələr bihudədir fəryadımız, Mülki-eşq içrə həsari-istiqamət bəkləriz. Yatdılar Fərhadü Məcnun məsti-cami-eşq olub, Ey Füzuli, biz olar yatdıqca söhbət bəkləriz. * * * Təşneyi-cami-vüsalın abi-heyvan istəməz Təşneyi-cami-vüsalın abi-heyvan istəməz, Mayili-muri-xətin mülki-Süleyman istəməz. Zülməti-zülfün giriftari dəm urmaz nurdən, Talibi-şəm’i-rüxün xurşidi-rəxşan istəməz. Eyləməz meyli behişt üftadeyi-xaki-dərin, Sakini-künci-qəmin seyri-gülüstan istəməz. Cövrdən ah etmə, ey aşiq ki, eyni-lütfdür, Dust əsbabi-kəmali-hüsnə nöqsan istəməz. Eşqdən vəhm etməsin aşiq, yıxar könlüm deyib, Hiç sultanəm deyən mülkünü viran istəməz. Aşiq isən rindü rüsvalıqdan ikrah etmə kim, Eşq sirrin iqtizayi-dövr pünhan istəməz. Ey Füzuli, müttəsil, dövran müxalifdir mana, Qaliba, ərbabi-iste’dadı dövran istəməz. * * * Xəlqə ağzın sirrini hər dəm qılır izhar söz Xəlqə ağzın sirrini hər dəm qılır izhar söz, Bu nə sirdir kim, olur hər ləhzə yoxdan var söz. Artıran söz qədrini sidqilə, qədrin artırar Kim, nə miqdar olsa, əhlin eylər ol miqdar söz. Ver sözə ehya ki, tutduqca səni xabi-əcəl, Edə hər saət səni ol uyqudan bidar söz. Bir nigari-ənbərinxətdir könüllər almağa, Göstərər hər dəm niqabi-qeybdən rüxsar söz. Xazini-gəncineyi-əsrardır, hər dəm çəkər Rişteyi-izharə min-min gövhəri-əsrar söz. Olmayan qəvvasi-bəhri-mə’rifət arif degil Kim, sədəf tərkibi-təndir, lö’löi-şəhvar - söz. Gər çox istərsən, Füzuli, izzətin, az et sözü Kim, çox olmaqdan qılıbdır çox əzizi xar söz. * * * Bana badi-səba ol sərvi-gülrüxdən xəbər verməz Bana badi-səba ol sərvi-gülrüxdən xəbər verməz, Açılmaz qönçeyi-bəxtim, ümidim nəxli bər verməz. Töküb göz yaşını sənsiz həlakim istərəm, əmma Əcəl peykinə seyli-əşk girdabi güzər verməz. Gözümdə məskən et, xari-müjəmdən ehtiraz etmə, Güli-xəndanə sordum, xarə yar olmaq zərər verməz. Əgər can almaq istərsən, tənimdən oxunu kəsmə Ki, pəjmürdə nihalə verməyincə su, səmər verməz. Qiyas et şəm’dən, vəhm eylə çərxin inqilabından Kim, ol baş almağa qəsd etməyincə taci-zər verməz. Bəla zimnində rahət olduğun izhar edər xəlqə Fələk, bihudə xari-xüşkdən gülbərgi-tər verməz. Füzuli, dəhrdən kam almaq olmaz olmadan giryan, Sədəf su almayınca əbri-nisandan, gühər verməz. * * * Ey könül, ol xəncəri-müjganə eylərsən həvəs Ey könül, ol xəncəri-müjganə eylərsən həvəs, Qəsdi-can etdin, bəqayi-ömrdən ümmidi kəs. Çəkmə qürbət əzminə, ey sariban məhmil, saqın Kim, bu yolda bimi-qürbətdəndir əfğani-cərəs. Hali-zarimdən səni əfğanım agah eylədi, Şükrlillah, oldu fəryadım mənə fəryadrəs. Bir-birinə bəs ki, sancıldı tənimdə oxlarım, Mürği-ruhum qeydinə oldu mürəttəb bir qəfəs. Tə’neyi-əhli-məlamətdən nə nöqsan aşiqə, Bərqi-lame’ dəf’in eylərmi hücumi-xarü xəs? Suzi-eşqin təndə nagəh bulmasın nöqsan deyib, Can çıxınca istərəm çıxmaya təndən bir nəfəs. Ey Füzuli, mən qənaət mülkünün sultaniyəm, Səltənət isbatı əgnimdə pəlasi-fəqr bəs. * * * Xaki-rəh etdi aşiqi-miskini ol həvəs Xaki-rəh etdi aşiqi-miskini ol həvəs Kim, paybusi-yarə qaçan bula dəstrəs. Razi-dəruni dışraya salmaq rəva degil, Budur günahı kim, asılır müttəssil cərəs. Didari-dustdur iki aləm nəticəsi, Yox ondan özgə aşiqə aləmdə mültəməs. Sinəm həvayi-eşqin ilə doldu ney kimi, Dəm urduğumca ahü fəğandır çıxan nəfəs. Hər qeyd olursa məhz bəladır ki bülbülə Gər şaxi-güldən olsa, küdurət verər qəfəs. Ol qəmzədən, könül, əgər istərsən iltifat, Tiği-təcərrüd ilə canından əlaqə kəs. Olmaz vücudi-aşiqə eşq içrə e’tibar, Dözməz, Füzuli, atəşi-suzanə xarü xəs. * * * Göz yaşımdan suzi-pünhanım edər arif qiyas Göz yaşımdan suzi-pünhanım edər arif qiyas, Necə kim, tə’siri-əncümdən degil əxtərşünas. Qandürür kim, dəmbədəm gözdən yenib, örtər tənim, Dəşti-qəm Məcnuniyəm, mən qandanü qandan libas? Xiştlərtək bir-biri üzrə cigər pərkaləsin, Göz yığıb salmış hübabi-xun binasiçün əsas. Ey sanan julidə mu başında Məcnunun, saqın, Bitəkəllüf getmə kim, Leyli evidir ol pəlas. Ləhzə-ləhzə xəm qədim peykanın istər, ya qılır Zərrə-zərrə mahi-növ xurşiddən nur iqtibas. Tiği-qəmzən öylə bürrandır ki, cəlladi-əcəl Töksə qan tə’cil üçün tiğindən eylər iltimas. Ey Füzuli, zəhri-qəhrilə doludur tasi-çərx, Çəkməz onun qəhrini hər kim, çəkər bir dolu tas. * * * Bu gün tiğin çəkib, çıxmışdır ol namehriban sərxoş Bu gün tiğin çəkib, çıxmışdır ol namehriban sərxoş, Saqın, ey rəhm edən caninə kim, bilməz aman sərxoş. Ona hüşyar ikən dərdi-dil istərmən deyəm, saqi, Peyapey sunma camı, qılma ol sərvi rəvan sərxoş. Degil təqvadən etsəm badə tərkin, vəhmim ondandır Ki, izhar eyləyim xəlq içrə eşqin nagahan sərxoş. Məgər qan içmək ilə əsrümüş nərgislərin, vər nə Bəsi mey nuş edənlər gördüm, olmaz böylə qan sərxoş. Meyi-eşqinlə sərməst olduğum eldən nihan qalmaz, Mühali-əqldir kim, saxlaya razin nihan sərxoş. Könül ta oldu bixud, aldı qəmzən canımı təndən. Verər yəğmayə nəqdi-gəncin olğac pasiban sərxoş. Füzuli, qeyr ilə xəlvət məgər bəzm etmiş ol gülrux, Rəqibi-kəcrövü gördüm bu gün bari yaman sərxoş. * * * Həmdi-bihəd dəmbədəm ol mübdi i - əşyayə kim Həmdi-bihəd dəmbədəm ol mübdi'i-əşyayə kim, Xilqəti-imkan vücubi-zatini icab edər. Gəh səvadi-girdbadi-qəhri xaki-tirəyi Tutiyayi-dideyi-xurşidi-aləmtab edər. Gəh nüzuli-qətreyi-barani-əbri-rəhməti Yer yüzündə səbzeyi-pəjmürdəyi sirab edər. Meydə müzmər eyləyib keyfiyyəti-təğyiri-hal, Simbərlər zülfünü can qeydinə qüllab edər. Canə həm, əlbəttə, ondandır bu iste'dad kim, Rəğbəti-məhbubü pərvayi-şərabi-nab edər. Ola kim, məqbul edə üzri-günahim, çün bilir, Kim, əməl təklifini cəm'iyyəti-əsbab edər. * * * Çox təfaxür qılma cəm i-mal ilə, ey xacə kim Çox təfaxür qılma cəm'i-mal ilə, ey xacə kim, Simü zər cəm'iyyəti-əhli-qürur eylər səni. Barigahi-qürbdən cəm'iyyəti-malü mənal, Hər nə miqdar olsa, ol miqdar dur eylər səni. Gərçi ne'mət çox, kifayətdən təcavüz qılma kim, İmtila bari-bədəndir, bihüzur eylər səni. * * * Əhli kəmalə cahil əgər qədr qılmasa Əhli-kəmalə cahil əgər qədr qılmasa, Mə'zurdur, məlamətin etmək rəva degil. Cahil təbiətində məzaqi-kəmal yox, Hər nəfsə iqtidai-təbiət xəta degil. Ülfət həmişə fər'i olur aşinalığın, Cahil fəzilət əhli ilə aşina degil. * * * Ey səfayi-surətin qeydin çəkən, bil kim, hənuz Ey səfayi-surətin qeydin çəkən, bil kim, hənuz Jəngdən ayineyi-idrakını pak etmədin. Jəngdir ayineyi-idrakə hər surət ki var, Sən hənuz, ey sadə, bu məzmuni idrak etmədin. * * * Ey vücudi-kamilin ayinədari-feyzi-həq Ey vücudi-kamilin ayinədari-feyzi həq, Asitanın qibleyi-hacati-ərbabi-yəqin. Ey kəmali-rif'ətin sərmayeyi-əmnü əman! Vey cəmali-şövkətin pirayeyi-dünyavü din! Hüsni-rəy'in afitabi-aləmi-sidqü səfa, Xaki-payin mənşəi-cəm'iyyəti-ruyi zəmin. Gəlməmiş bir sən kimi pakizətinət aləmə, Ta binayi-aləm etmiş nəqşbəndi-mavü tin. Məsnədi-Nurşirəvandır büq'əyi-Darüssəlam, Sənsən istehqaq ilə Nurşirəvanə canişin. Cismdir mə'nidə bürci-övliya, sən ruhi-pak, Bir nigindir xitteyi-Bəğdad, sən nəqşi-nigin. Sərvəra, yüz şükr kim, feyzi-kəmali-rif'ətin, Övliya bürcini etmiş rəşki-firdövsi-bərin. Xasü am olmuş nəvali-ne'mətindən bəhrəmənd, Afərin, ey şəhriyari-mülkpərvər, afərin! Mən ki, bir kəmtər duaguyəm, nəzər saldın mənə, Qoymadın xaki-məzəllətdə qalım zarü həzin. Zaye' ikən qədrimi bidirdin əhli-aləmə, Tirə ikən eylədin xaki-vücudim ənbərin. Əbri-lütfün qıldı xari-xüşkimi gülbərgi-tər, Feyzi-cudun qıldı səngi-xarəmi dürri-səmin. Ne'mətin şükri mana fərz etdi izhari-səna, Şəfqətin tövqi məni qıldı qulami-kəmtərin. Qəm degil əhli-qərəz eylərsə məndən mən'i-xeyr, Qəm degil əhli-həsəd bağlarsa mən miskinə kin. Ruzigarilə mənim məqsudimi hasil qılıb, Ol ki, mən' eylər, olur bədxahi-rəbbül-aləmin. Hiç şək yox kim, yetər məqsudə, olmaz naümid, Xirməni-əltafin ətrafında olan xuşəçin. Var ümidim mehrü mah etdikcə dövran, olasan Kamyabü kamranü kambəxşü kambin. * * * Pərdə çək eybinə zülmət kimi, xəlqin daim Pərdə çək eybinə zülmət kimi, xəqin daim, Gər dilərsən ki, nəsib ola sənə abi-həyat. Qılma xürşid kimi, eybnümalıq ki, fələk Yerə salmayə səni bə'di-ülüvvüd-dərəcat. Cəhd qıl zatın ola məzhəri-asari-qəbul, Qılmaz ol cahə təfaxür ki, ola xarici-zat. Fəzl olur, sanma sənə mənzilətü-əslü nəsəb, Cah olur, sanma sənə kəsrəti-əsbabü cihat. Ariyətdən özünə qlma qəmərtək zinət, Qeyridən ariyətin nur isə, həm yazıya at. * * * Ey müəllim, aləti-təzvirdir əşrarə elm Ey müəllim, aləti-təzvirdir əşrarə elm, Qılma əhli-məkrə tə'limi-məarif, zinhar! Hiylə içün elm tə'limin qılan müfsidlərə, Qətli-am üçün verər cəlladə tiği-abdar. Hər nə təzvir etsə əhli-cəhl, ona olmaz səbat, Məkri-əhli-elmdir əsli-fəsadi-ruzigar. * * * Hər kimin var isə zatında şərarət küfrü Hər kimin var isə zatında şərarət küfrü, İstilahati-ülum ilə müsəlman olmaz. Gər qara daşı qızıl qan ilə rəngin edəsən, Təb’ə təğyir verib, lə’li-Bədəxşan olmaz. Eyləsən tutiyə tə’lim ədayi-kəlimat, Nitqi insan olur, əmma özü insan olmaz. * * * Bəxil qılmasa cəm’ etdiyi dirəm sərfin suznak ilə Bəxil qılmasa cəm’ etdiyi dirəm sərfin, Nihali-məqsədi sərsəbz olub səmər verməz. Əlindəki gühəri bəzl qılmasa mümsik, Şəbi-qəminə əməl müjdeyi-səhər verməz. Tükənməyincə kəvakib, günəş tülu’ etməz, Tökülməyincə şükufə, nihal bər verməz. * * * Ey ki, əndişeyi-mal ilə sərasimə olub Ey ki, əndişeyi-mal ilə sərasimə olub, Dünü gün dəhrdə aşüftə keçər əhvalın. Cəm’i-mal eylədigin rahət üçündür, əmma Rahətin əksik olur, hər necə artar malın. Malı çox etmə, həzər eylə əzabından kim, Rənci artar, ağır olduqca yükü həmmalın. * * * Mən sübhü şam dudi-dili suznak ilə Mən sübhü şam dudi-dili-suznak ilə, Bağrın kəbab edib, verərəm çərxə inqilab. Hutü Həməl mədari ilə asiman dəxi, Qan uddurub, verər dili-suzanimə əzab. Dünyadə yox fərağətə ümmid, nişəkim, Qan uddurur oda netəkim, cizginir kəbab. * * * Elm kəsbilə rütbeyi-rif’ət Sətirüstü mətn Elm kəsbilə rütbeyi-rif’ət Arizuyi-məhal imiş ancaq. Eşq imiş hər nə var aləmdə, Elm bir qiylü qal imiş ancaq. * * * Olsa məqsudunca dövrani-fələk bir neçə gün Olsa məqsudunca dövrani-fələk bir neçə gün, Olma məğrur, ey ki, hali-dəhr rövşəndir sənə. Qatili-abavü əcdadın məaf etməz səni, Umma ondan dustluq rəsmin ki, düşməndir sənə. * * * Gəlin, ey əhli-həqiqət, çıxalım aləmdən Gəlin, ey əhli-həqiqət, çıxalım aləmdən, Qeyr yerlər gəzəlim, özgə səfalər görəlim. Seyri-gərmiyyəti-qovğayi-qiyamət qılalım, Vəz’i-cəm’iyyəti-həngameyi-məhşər görəlim. Rəvişi-silsileyi-dəhr məlul etdi bizi, Necə bir dəhrdə övzai-mükərrər görəlim. * * * Sevərəm ol nigari-simbəri Sevərəm ol nigari-simbəri Ki, cəfapişəvü sitəmgərdir. Nişə kim, ona eşqbazlığım Mə’siyət olduğu müqərrərdir. Cövr ilə ol müdam mən’im edib, Rəhi-zöhdü səlahə rəhbərdir. Qalibi-əcr olursa cövrü, nola, Əmri-mə’rufü nəhyi-münkərdir. * * * Həmişə dustum oldur, derəm ki, mal verib Həmişə dustum oldur, derəm ki, mal verib, Qılır təbiətimi bəsteyi-əlaqeyi-mal. İbadəti-həqü kəsbi-ülum içün mütləq, Qomaz mülahizeyi-zəbti-mal məndə məcal, Müdam düşmən ona söylərəm ki, malım alıb, Mənə müyəssər edər ne’məti-fərağəti-hal. Hüzuri-qəlb verər rövnəqi-ibadəti-həq, Fəraği-xatir olur mucibi-hüsuli-kəmal. Fəğan ki, dustumu düşmənimdən etmən fərq, Kəmali-cəhl ilə ovqat sərf olur məhü sal. Bu cəhl ilə özümü əhli-mə’rifət sanıram, Zəhi təsəvvüri-batil, zəhi xəyali-məhal! * * * Necə bir nəfs təmənnası ilə Necə bir nəfs təmənnası ilə, Yeməkü içmək ola dilxahın. Eyləyib zöhdü vərə’dən nifrət, Taəti-həqdən ola ikrahın. Mə’bədin mətbəx ola şamü səhər, Müstərah ola ziyarətgahın. Bunun üçünmü olubsan məxluq? Bumudur əmri sənə Allahın? * * * Ey qaziyi-xücəstəliqa kim, həq eyləmiş Ey qaziyi-xücəstəliqa kim, həq eyləmiş Sahibsəriri-məsnədi-hökmi-qəza səni! Cəhd eylə kim, mülahizeyi-nəf’i-dünyəvi Hökmi-qəzadə etməyə əhli-xəta səni. Məqbuli-xəlq qılmış ikən elmü mə’rifət, Mərdudi-xaliq eyləməyə irtişa səni. * * * Zülm ilə ağçalar alıb, zalim Zülm ilə ağçalar alıb, zalim Eylər ən’am xəlqə minnət ilə. Bilməz onu kim, etdigi zülmə Görəcəkdir cəza məzəllət ilə. Müddəası bu kim, rizayi-ilah Ona hasil ola bu adət ilə. Cənnəti almaq olmaz ağça ilə, Girmək olmaz behiştə rüşvət ilə. * * * Min ikən qədrü qiymətin bir olur Min ikən qədrü qiymətin bir olur, Müztərib olsa qəlbin, ey arif! Eylə təskini-qəlb hasil kim, Əlfi təhriki-qəlb eylər əlif . * * * Oldur ğəzəl ki, feyzi onun am olub müdam Oldur ğəzəl ki, feyzi onun am olub müdam, Arayişi-məcalisi-əhli-qəbul ola. Virdi-zəbani-əhli-səfavü sürur olub, Məzmunu zövqbəxş, səriül-hüsul ola. Ondan nə sud kim, ola mübhəm ibarəti, Hər yerdə istima’in edənlər məlul ola. * * * Sərfi-nəqdi-ömr edib mən kəsbi-irfan etmişəm Sərfi-nəqdi-ömr edib mən kəsbi-irfan etmişəm, Əhli-dünya həm kəmali-cəhl ilə təhsili-mal. Dəhr bir bazardır, hər kim mətain ərz edər: Əhli-dünya – simü zər, əhli-hünər – fəzlü kəmal. Kim ki, məndən nəf’ bulmaz, istəmən nəf’in onun, Ol ki, yox nəf’im ona, nəf’i mənə olmaz həlal. İstəmən nadan mənə gər versə gənci-simü zər Kim, əvəzsiz malə nadandan təsərrüfdür vəbal. * * * Eyləyib nadanə ərzi-fəzlü izhari-hünər Eyləyib nadanə ərzi-fəzlü izhari-hünər, Şərmsar etmək, əta ummaq nədir, zülmi-sərih! Sən bilirsən, mücmələn, ondan nə alırsan, vəli Bilməz ol kim, aldığı səndən həsəndir, ya qəbih. Zahirən satmaq hünər, almaq əta bir bey’dir, Tifldir nadan, buyurmaz şər’ onun bey’in səhih. * * * Sə dü nəhs əhvalını qılsan münəccimdən sual Sə’dü nəhs əhvalını qılsan münəccimdən sual, Müqtədai-mə’rifət Bərcisü Keyvandır ona. Eyləsən rəmmaldən təftişi-hali-nikü bəd, Mürşidi-rahi-yəqin Ənkisü Lehyandır ona. Nöqteyi-əşkali-rəmlü seyri-əcrami-nücum Kimə rəhbər olsa, feyzi-əql böhtandır ona. Bilmiş ol kim, hər nə sadir olsa ziştü xubü bəd, Məzhəri bir elmdir kim, əql heyrandır ona. * * * Ey xəta ləfzilə Qur anın şükuhin sındıran Ey xəta ləfzilə Qur’anın şükuhin sındıran, Mö’cüzi-ayati-Qur’andan həzər qılmazmısan? Hər əlif bir xəncəri-xunrizi-bürrandır sənə, Xəncəri-xunrizi-bürrandan həzər qılmazmısan? Bir həkimi-kamilin darüş-şəfayi-hikmətin Etmək istərsən xərab, ondan həzər qılmazmısan? * * * Sən nə afətsən mənə, ey əqli-bədfərcam kim Sən nə afətsən mənə, ey əqli-bədfərcam, kim, Bulmaq olmaz surəti-qürbündə asari-nişat. Tifllər, divanələr səndən mübərra olmağın, Dünyəvü üqbadə bulmuşlar kəmali-inbisat. İzzətü zillətdə bilməzlər təriqi-imtiyaz, Hillətü hirmanda çəkməzlər əzabi-ehtiyat. Ol ki, daim həmnişinindir, müəzzəbdir müdam, Netəkim təklifə hökmi-şər’ ilə sənsən mənat. Ol zamandan kim, sənə verdim inani-ixtiyar, Ol zamandan keylədim möhkəm səninlə irtibat, Olmayıb xali qəmü ənduhdən qəbrim evi, Xar bəstərdir mənə peyvəstə, xakistər – büsat. Olmayaydım, kaş ki, hərgiz səninlə həmnişin, Qılmayaydım kaş ki, mütləq səninlə ixtilat. * * * Ey xacə, gər qulundan oğulluq murad isə Ey xacə, gər qulundan oğulluq murad isə, Şəfqət gözilə bax ona daim oğul kimi. Vər oğlunu dilərsən ola sahibi-ədəb, Əlbəttə, eylə zillətə mö’tad qul kimi. * * * Ey vəziri-mülkpərvər kim, nizami-mülk üçün Ey vəziri-mülkpərvər kim, nizami-mülk üçün, İntixab etmiş cəmi’i-xəlqdən sultan səni. Həllü əqdin aləmin qılmış müfəvvəz rə’yinə, Naibi-hökmi-xilafət eyləyib dövran səni. Qıl həzər kim, olmaya nagəh mizacın münqəlib, Qılmaya sərməst cami-şövkəti-divan səni. Olasan insaf üçün mənsub ikən, əhli-fəsad, Edə din əhlinə afət, qilləti-iman səni. Etməyə mə’mureyi-islami viran, kəndüyə Ə’zəmi-ə’vanü ənsar eyləyə şeytan səni. Etmiş ikən əfzəli-xəlqi-cəhan iqbal ilə, Ərzəli-əhli-cəhənnəm eyləyə sübhan səni. * * * Ey ki, aləmdə məhəbbət adini məzmun edib Ey ki, aləmdə məhəbbət adini məzmun edib, Hər zaman bir mahrüxsarın olursan maili. Keçdi ömrün, şahidi-məqsəd cəmalın görmədin, Şahidi-məqsəd sağınmış, sən aradə haili, Arif isən, tuta gör sərrişteyi-feyzi-bəqa, Tərk qıl bu surəti-faniyyü nəqşi-zaili. * * * Dəhr bir seylabdır, mülhəq ədəm dəryasına Dəhr bir seylabdır, mülhəq ədəm dəryasına, Biz ki, sərgərdanız, ol seylabə düşmüş xarü xəs. Cizginir xarü xəs ol seylab olduqca rəvan, Yetmədən dəryayə, rahət mümkün olmaz bir nəfəs. * * * Kəfi-hirsilə daim daməni-dünyayi-dun tutsan Kəfi-hirsilə daim daməni-dünyayi-dun tutsan, Zəmanə şurbəxt eylər səni, peyvəstə dəryatək. Müləvvəs olmayıb, təcrid ilə çıxsan bu aləmdən, Səni zali-fələk xurşidə cüft eylər Məsihatək. * * * Ey gözəl, zatın məarif birlə rəngin edə gör Ey gözəl, zatın məarif birlə rəngin edə gör, Xətti-mişkin, pərdeyi-rüxsari-gülgun olmadan. Söhbəti-ərbabi-elmü mə’rifətdən kəsb qıl, Hüsni-sirət, surəti-halın digərgun olmadan. Cəhd qıl kim, görməyə xurşidi-rüxsarin zəval, Nur feyzindən hilali-qədrin əfzun olmadan. * * * Əlindən ahlər, ey əxtəri-bəxti-siyahim, kim Əlindən ahlər, ey əxtəri-bəxti-siyahim, kim, Məni xəlq içrə aliqədr ikən, qayətdə xar etdin. Qılıb xurşidi-hirman mətlə’i-ümmid gərdunun, Vücudimdən misali-sayə, səlbi-e’tibar etdin. Səvadi-didəmi mütləq bəyazi-eynə döndərdin, Bəyazi-hüsni-halim xali-ruyi-ruzigar etdin. * * * Ey könül, mütləq ibadət qılmayıb, ömrün təmam Ey könül, mütləq ibadət qılmayıb, ömrün təmam Eylədin sevdayi-zülfi-hər pərirüxsarə sərf. Saç ağardı, gəl, yetər mir’ati-bəxtin tirə qıl, Ömrdən bir dəm ki, qalmış, eylə istiğfarə sərf. * * * Xirədməndi ki, daim aləmi-elm içrə seyr eylər Xirədməndi ki, daim aləmi-elm içrə seyr eylər, Əsalibi-fünuni-şe’rdən, əlbəttə, qafildir. Məzaqi-şe’r həm bir özgə aləmdir, həqiqətdə İki aləm müsəxxər eyləmək qayətdə müşkildir. * * * Padişahi-mülk, dinarü dirəm rüşvət verib Padişahi-mülk, dinarü dirəm rüşvət verib, Fəthi-kişvər qılmağa eylər mühəyya ləşkəri. Yüz fəsadü fitnə təhrikilə bir kişvər alır, Ol dəxi asari-əmnü istiqamətdən bəri. Göstərən saətdə dövrani-fələk bir inqilab, Həm özü fani olur, həm ləşkəri, həm kişvəri. Gör nə sultanəm məni-dərviş kim, feyzi-süxən Eyləmiş iqbalimi asari-nüsrət məzhəri. Hər sözüm bir pəhlivandır kim, bulub tə’yidi-həq, Əzm qıldıqda tutar tədric ilə bəhrü bəri. Qanda kim, əzm etsə, mərsumü məvacib istəməz, Qansı mülkü tutsa dəgməz kimsəyə şurü şəri. Payimal etməz onu asibi-dövri-ruzigar, Eyləməz tə’sir ona dövrani-çərxi-çənbəri. Qılmasın dünyadə sultanlar mənə təklifi-cud, Bəs dürür başımda tövfiqi-qənaət əfsəri. Hər cəhətdən fariğəm, aləmdə haşa kim, ola Rizq üçün əhli-bəqa, əhli-fənanın çakəri. * * * Sədayi-ney həram olmaz, dedin, ey sufiyi-cahil Sədayi-ney həram olmaz, dedin, ey sufiyi-cahil, Yelə verdin xilafi-şər’ilə namusun islamın. Bu əndam ilə vəcdiyyatdan dəm urmaq istərsən, İlahi, ney kimi surax-surax olsun əndamın. * * * Müttəsil mə’rifət əhlini ayaqlarə salıb Müttəsil mə’rifət əhlini ayaqlarə salıb, Fələki-süflə qılır möhnətü qəm pamali. Ol ki, cahildir, edib cümlə muradın hasil, E’tibar ilə qılır məsnədi-qədrin ali. Bu səbəbdən bilirəm kim, bu cahan övrətdir, Övrətin böylədir övladi ilə əf’ali. Ulu övladi kəsər süddənü tə’dib verər, Süd verib, lütf ilə bağlar beşiyə ətfali. * * * Yaxamı pəncəyi-təxvifi-rəhi-şər' tutar Yaxamı pəncəyi-təxvifi-rəhi-şər’ tutar, Daməni-mə’rifəti-əhli-riyasət tutsam. Jəngi-iflas tutar ayineyi-rahətimi, Tərki-hükkam qılıb, künci-qənaət tutsam. Hiç halətdə bulunmaz əsəri-rahəti-dil, Oluram müztəribül-hal nə sən’ət tutsam. * * * Doğruluq ilə istə ülüvvi-məqam kim Doğruluq ilə istə ülüvvi-məqam kim, Gəldikcə halinə verə dövri-fələk rəvac. Doğruluq ilə hərflərə sədrdir “əlif”, “Ya” hərfini ayağə buraxmışdır e’vicac. Doğrular ilə gəz ki, səni sərbülənd edə, Əgrilər ilə eyləmə, əlbəttə, imtizac. “Ya” ixtilatı ilə sərir oldu payimal, Başda məqam tutdu “əlif” nüsrətilə tac. * * * Müddəi eylər mənə təqlid nəzmü nəsrdə Müddəi eylər mənə təqlid nəzmü nəsrdə, Leyk namərbut əlfazü mükəddər zatı var. Pəhlivanlar, badpalər səgridəndə hər yana, Tifl həm cövlan edər, əmma ağacdan atı var. * * * Ol səbəbdən farsi ləfzilə çoxdur şe'r kim Ol səbəbdən farsi ləfzilə çoxdur şe’r kim, Nəzmi-nazik türk ləfzilə ikən düşvar olur. Ləhceyi-türki qəbuli-nəzmi-tərkib etməyib, Əksərən əlfazi namərbutü nahəmvar olur. Məndə tövfiq olsa, bu düşvarı asan eylərəm, Növbahar olğac tikəndən bərgi-gül izhar olur. * * * Rübailər Əlhəmdü limən ənarə qəlbi və həda, Vəş-şükrü lima fihi minəş-şovqi bəda. Ma əmdəhü vahibən sivahu əbəda, La əşrikü fi sənai-rəbbi əhəda. Əlhəmdü limən əzzə kəmalən və əla, Mən qamə bi-əmrihi və mən nazəə-la. Sümməs-səlavatu vət-təhiyyatu əla Mən fəzzələhul-lahu bi-izzin və üla. Ey feyzi-vücud, şahidi-cud sana, Vey şahidi-cud, hər nə mövcud sana. Ümmidi-qəbulü e’timadi-kərəmin, Mərdudini etmiş yenə mərdud sana. Ey zatına mümkinat bürhani-vücub, Sabit sana imtinai-imkani-üyub. Şayisteyi-ne’məti-həyati-əbədi, Ərvahi-məarifinlə əbdanü qülub. Ey üqdəgüşayi-əcəmü türkü ərəb, Rəssami-rüsumi-fəzlü asarü ədəb! Məzmuni-hədisin səbəqi-hər millət, Də’vayi-qəbulun sənədi-hər məzhəb. Xoş ol ki, dəmi-əcəl çəkəm badeyi-nab, Sərməst yatam qəbrdə ta ruzi-hesab. Qovğayi-qiyamətdə duram məstü xərab, Nə fikri-hesab ola, nə idraki-əzab. Saqi, kərəm et, şərabi-gülfam yürüt! Gülfam şərabə vermə aram, yürüt! Bəzm içrə hübabi-əşki-gülgunumdan Min cam yürütmə, cam üçün cam yürüt. Canımda olan zəxireyi-nitqü həyat, Cismimdə olan cövhəri-hissi-hərəkat. Sərf olmadı xublar rəhi-eşqində, Əfsus ki, bihudə keçirdim ovqat! Tə’miri-bəqavü cəm’i-mal etdin, tut! Hər arizu etdinsə, ona yetdin, tut! Çün ömr bəqasına tutulmaz ümmid, Hər hal ilə gəldigin kimi getdin, tut! Derlər ki, qılır qönçə ləbi-yar ilə bəhs, Gülbərgi-tər ol lə’li-gühərbar ilə bəhs. Ol bir neçə dilsizlərə töhmətdir bu, Də’vayə gərək ləhceyi-göftar ilə bəhs. Ey mehri-rüxün qədimü aləm hadis! Izhari-vücudə kəşfi-razin bais. Keçdim səri-kuyində iki aləmdən, Li beynə məqameyi məqamün salis. Xeyli-qəmin etdi nəqdi-səbrim tarac, Səbr ilə müyəssər olmadı dərdə ilac. Rüxsarıma tökdü mərdümi-çeşmim qan, Hinduyi görün, lə’l verir Rumə xərac. Ey faideyi-elminə aləm möhtac, Xaki-qədəmin əhli-hünər başına tac. Hər kimdə ki, gördü himmətin sui-mizac, Ol sui-mizacə qıldı lütf ilə ilac. Ey şərbəti-vəslin ələmi-hicrə ilac! Bazari-qəmində eşq nəqdinə rəvac. Gər tutsa xədəngin rəgi-canım nə əcəb, Nəbz ilə qılır təbib təşxisi-mizac. Ey zikri-ləbin nasixi-ənsafi-Məsih! Nitqin “ənə əfsəh”, kəlimatın da fəsih. İzhari-qəbulun əsəri-lütfi-xəfi, İxfayi-rəhi-şəri’ətin zülmi-sərih. Tutduqca ələ sağəri-səhbayi-səbuh, Artar əsəri-zövqi-dilü rahəti-ruh. Tuğyani-qəmə müfiddir zövrəqi-mey, Tufan xətərində öylə kim, kəştiyi-Nuh. Gül dövrü xoş ol kim, tuta gülfam qədəh, Bəzmində dəmi tutmaya aram qədəh, Hər sübh ki, xürşidsifət qaldıra baş, Bəzmin bəzəyib, gəzdirə ta şam qədəh. Mey şövqü olubdur mənə adət, ey şeyx! Gəldikcə bu şövq olur ziyadət, ey şeyx! Xoşdur mənə mey, sənə ibadət, ey şeyx! Rə’y ilə degil eşqü iradət, ey şeyx! Gər kuyinə əşkim güzər eylər küstax, Vər qəddinə çeşmim nəzər eylər küstax. Eyb eyləmə, rəngi-çöhreyi-zərdimi gör Kim, çoxları aləmdə zər eylər küstax. Bir abü həvadır əşki-gərmü dəmi-sərd Kim, ondan alır nəşvü nəma gülbüni-dərd. Gülzari-qəmin bənəfşəvü yasəməni, Dudi-dili-aşüftədirü çöhreyi-zərd. Ta dövrdədir daireyi-kövnü fəsad, Mümkün degil olmaq hərəkatından şad. Tasi-fələk içrə kə’bəteyni-əncüm, Göstərməz imiş hiç kimə nəqşi-murad! Ta məhmili-mehrdir bu zəngari-məhd, Mehrinlə vəfa əhlinədir möhkəm əhd. Birdir bizə bəzmgahi-eşqində fələk, Gər qəhrilə zəhr versə, vər lütflə şəhd. Hər yerdə ki, ol simbərü simin xəd, Ərz eyləyə ariz, aça sünbül, çəkə qəd; Rəngi-gülü buyi-sünbülü cilveyi-sərv, Hökm eyləməzəm kim, ola məqbuli-xirəd. Ta boynuma saldı ol xəmi-zülf kəmənd, Tədbir ilə açılmadı boynumdan bənd. Çox pənd verildi, olmadı faidəmənd, Yetməzmi mənə pənd verən, xəlqə bu pənd. Dəf’i-qəmi-ruzigarədir badə müfid, Rəf’i-ələmi-eşqə rüxi-sadə müfid. Tərki-meyü mə’şuqdur ol illət kim, Olmaz ona hiç nəsnə dünyadə müfid. Ey şəhdi-ləbin sözü şəkərvar ləziz! Lə’lin kimi qanda bir şəkər var ləziz? Tüngi-şəkər olmasaydı dürci-dəhənin, Olmazdı çıxan ləhceyi-göftar ləziz. Gər möhnəti-kəsrdir və gər ne’məti-səbr, Səbr ilə qənaətdə gərək müslimü gəbr. Hər ne’mətü möhnət ki, verərsən, yarəb! Ver ne’mətə bir qənaətü möhnətə səbr! Hərdəm mənə yar ərzi-rüxsar eylər, Hüsnilə məni bətər giriftar eylər. Guya ki, kəmali-eşq dərsin oxudur, Hərdəm mənə tə’limini təkrar eylər. Hicrin, cigərini hər kimin qan eylər, Tədric ilə vəslin ona dərman eylər. Zülfün kimi kim, müddət ilə kafir idi, Lə’lin onu bir dəmdə müsəlman eylər. Hər dil ki, əsiri-qəmi-hicran olmaz, Şayisteyi-zövqi-vəsli-canan olmaz. Hər dərd ki var, var dərmanı, vəli, Bidərdlərin dərdinə dərman olmaz. Biz aləmi-eşq aləmaraləriyüz, Meyxaneyi-dərd dürdpeymaləriyüz. Gülbərgi-nədamət çəmənidir aləm, Biz bu çəmənin bülbüli-şeydaləriyüz. Kimdir ki, qəmində naleyi-zar etməz! Dərdin sənə nalə ilə izhar etməz! Fəryadına hiç kimsənin yetməzsən, Fəryad ki, fəryad sənə kar etməz! Canan isə mətlub, təmə’ candan kəs! Mətlub isə can, ümid canandan kəs! Can sevmək ilə müyəssər olmaz canan, Ya bundan ümid, ya təmə’ ondan kəs! Suzi-dilim əşki-aldən eylə qiyas, Ənduhimi zə’fi-haldən eylə qiyas. Xurşid ki, hüsnünlə qılır bəhsi-kəmal, Tərki-ədəbin zəvalədən eylə qiyas. Ədvari-zaman daireyi-heyrət imiş, Əsbabi-cəhan məhalikü möhnət imiş, Dünyayə həvəs etməmək etməkdən yey, Çün əvvəli hirsü axiri həsrət imiş. Kuyində sənin nə daşə kim, vurdum baş, Qıldım onu qərqi-xun, töküb gözdən yaş. Göz yaşinə rəhm eylə ki, çox müddətdir, Bidadinə səbr edib basar bağrına daş. Ey kəsbi-kəmalə e’tiqadın naqis, Təhsili-kəmalə ictihadın naqis! Ar etmə tələbdə, qıl həzər ondan kim, Kamillər içində ola adın naqis. Xoş ol ki, qılıb rəhbəri-sidqin ixlas, Xəlvətgəhi-qürbə ola ixlas ilə xas. Sərrafi-vəfa buteyi-tə’dibə salıb, Hər qəşdən edə missi-vücudini xilas. Ey bad, qıl əhvalımı cananimə ərz! Sərgəştəligim sərvi-xuramanimə ərz! Öldürdü kinayətilə əğyar məni, Bu zülmi-sərihi eylə sultanimə ərz! Ey cövhəri-eşqin əsəri cismü ərəz, Yox aşiqə səndən özgə aləmdə qərəz. Çün bildin əsirinəm tərəhhüm qıl kim, Tədbir gərək, müşəxxəs olduqda mərəz. Zahid, meyi-nabdəndir ikrah qələt! Sən xah sözüm səhih tut, xah qələt. Məscidlərə girdigim degil rəğıbətdən. Sərməstligimdən eylərəm rah qələt. Dağ urma dili-həzinə, ey mişkinxət! Gər maili-hüsnü xəttsən, qılma qələt Kim, eyləməmiş katibi-divani-qəza, Dil hərflərin qabili-təzyini-nüqət! Mey nəfyini eyləyib şüar, ey vaiz! Tutdun rəhi-tə’ni-eşqi-yar, ey vaiz! Tərki-meyü məhbub edəriz cənnət üçün, Şərh eylə ki, cənnətdə nə var, ey vaiz! Təhdid ilə keçdi ruzigar, ey vaiz! Fövt oldu şərabü vəsli-yar, ey vaiz! Gər kövsərü hur isə qərəz, vermə əzab, Nə tərk buyur, nə intizar, ey vaiz! Ey vəsfi-cəmalinə təhəyyür mane’, Vermiş sənə isbati-kəmalin sane’. Vəslində cəfayi-tə’neyi-əğyarın, Hicrində məni xəyalə etmiş qane’. Pərvanəyə zülmi-bihesab eylər şəm’, Zülm oduna bağrını kəbab eylər şəm’, Guya ki, bilir zülm sərəncamı nədir, Bihudə degil ki, iztirab eylər şəm. Hər şam yetər vüsali-cananə çirağ, Ta sübh qalır həmdəmü həmxanə çirağ. Rəşk odinə yandırdı məni hər saət, Vəhm eyləməz ahim oduna yanə çirağ. Hər gəh ki, bahar qıldı arayişi-bağ, Növmidlik urdu laləvəş bağrıma dağ, Zira tikən üzrə tutdu bülbül məskən, Gül bad güzərgəhində yandırdı çirağ. Yox dəhrdə bir müvafiqi-təb’ hərif Kim, söhbəti dilgüşa ola, təb’i zərif. Fəryad ki, nacins müsahiblər ilə Bifaidə zaye’ oldu ovqati-şərif. Mən zöhdü vərə’dən urmazam lafi-xilaf, Daim rüxi-sadə istərəm, badeyi-saf. Tərki-meyü məhbub edə bilmən mütləq, Gər etmək olur, derəm, zəhi bihudə laf. Ey navəki-bidadinə hər sinə hədəf! Vey cövhəri-peykaninə hər didə sədəf! Fəryadü fəğanım qəmi-hicranından, Bəzmi-qəmədir naleyi-ney, novheyi-dəf. Ey saliki-rahi-həq, sənə qət’i-təriq, Düşvardır olmasa rəfiqin tovfiq. Tut daməni-mürşidi-təvəkkül ki, sənə Məqsud müyəssər ola, tovfiq rəfiq. Sərmənzili-hər muradə rəhbərdir eşq, Keyfiyyəti-hər kəmalə məzhərdir eşq, Gəncineyi-kainatə gövhərdir eşq, Hər sadir olan nəş’əyə məsdərdir eşq. Üşşaqə degil qeydi-əlaiq layiq, Hərgiz qəmi-ruzigar çəkməz aşiq. Qeydi-qəmi-ruzigar bir illətdir, Ol illətə eşqdir təbibi-haziq. Ya mən bəsət əl-ərzə və əcr əl-əflak, Idraku kəmalihi kəmalül-idrak. Fil-ərzi və fis-səmai la rəbbə sivak, Ma nə’büdü ya vahidü, illah iyyak. Ya mən bikə iltica’u mən kanə sivak, Tuba limən iqtəda bima fihi rizak. Bürhanukə filkəmali yəkfi lovlak, Lovlakə ləma darə mədarül-əflak. Məcnun oda yandı şö’leyi-ah ilə pak, Vamiq suya batdı, eşqdən oldu həlak. Fərhad həvəs ilə yelə verdi ömrün, Xak oldular onlar, mənəm imdi ol xak. Ta həlqeyi-zülfi-yarə düşdün, ey dil! Dami-qəmi-ruzigarə düşdün, ey dil! Əfsus ki, qütbi-əhli-cəm’iyyət ikən Ol dairədən kənarə düşdün, ey dil! Xurşid ki, qıldı sübhdəm ərzi-cəmal, Dərgahinə üz sürmək ilə buldu kəmal. Çün yetdi kəmalə, etdi sən mah ilə bəhs, Ol tərki-ədəb verdi kəmalinə zəval. Məh durdu müqabil sənə bulduqda kəmal, Gördü ki, özündə səncə yox hüsnü cəmal. Bir qayətə yetdi, incəlib qəmdən kim, Zə’fi-bədənilə bədr ikən oldu hilal. Ey üqdəgüşayi-rişteyi-tədbirim! Hər taətə əfvin səbəbi-təqsirim. Təqsirimə etmə özgə təqdiri-cəza, Şərməndəligim yetər mənim tə’zirim. Qəd ənqəzəni dəvamü dai daim, Ma li cəsədi ələl məsai qaim. Ya laimü, lo vəqə’tə fima ənə fih Vəllahi lənasəhtə və lümtəl-laim. Həmdəm, gör axan sirişki-alimni mənim, Tutmuş rüxi-kəhrübamisalimni mənim. Billah, yürü ol gülruxə ərz eyləyə gör, Bir rəng ilə bu surəti-halimni mənim. Əfqandır işim, sərvi-xuramının üçün, Qandır cigərim, qönçeyi-xəndanın üçün, Eşqində qəmü qüssə çəkib, pir oldum, Mən pirə tərəhhüm et, igit, canın üçün! Qəd şərrəfəkəllahü bitovfil-hərəmeyn, Min rö’yəti məşhədeyni qərrət ləkə eyn, Tuba limən əlqakə, ləinənnət-təhqiq, Mən zarəkə, qəd zarə Əliyyən və Hüseyn. Ey qaib olan dideyi-xunbarimdən! Vey rahət olan sineyi-əfgarimdən! Mən varimi yox səninçün etdim, nə rəva Sən tutmayasan xəbər yoxü varimdən. Xunabə töküb dideyi-giryanimdən, Sənsiz boyadım yer üzün öz qanimdən. Öz qanimi eylərəm özümlə də’va, Getməzsə əlim, nola, giribanimdan. Qəddinə dedim ki, sərvi-bustandır bu! Tünd oldu ki, ey xəstə, nə hədyandır bu. Pabəstəvü urü bizəbandır dedigin, Xəndanü qəbapuşü xuramandır bu. Dedim ləbinə: lə’li-Bədəxşandır bu! Güldü, dedi: ey fəqir, böhtandır bu! Bir daşə nə rəng ilə qılarsan nisbət, Şirinü şəkərfəşanü xəndandır bu. Yandırdı məni şövqi-cəmalın, ey mah! Hər ləhzə əcəb degil yetirsəm gögə ah! Zülfün girehi çıxdı əlimdən nagah, Gör kim, nə cəfa etdi mənə bəxti-siyah. Rüxsarə səri-zülfi pərişan eylə! Gözdən güli-rüxsarını pünhan eylə! Bir neçə pərişanları öz halına qoy, Hər ləhzə yetər, qəsdi-dilü can eylə. Müjganımı, ey şəm’, gühərbar etmə! Pünhan qəmimi aləmə izhar etmə! Eşq əhlinə zülmdür vəfa eyləməmək! Zinhar, bu zülmü etmə, zinhar etmə! Rüxsarına ey etmə nigah etdigimi, Göz yaşı töküb, naləvü ah etdigimi. Ey padişəhi-hüsn, tərəhhüm çağıdır! Əvf eylə ki, bilmişəm günah etdigimi. Fəryad ki, eşq biqərar etdi məni, Dərdü qəm ilə zarü nizar etdi məni. Xaki-səri-kuyində qübar etdi məni, Sərgəştəvü xarü xakisar etdi məni. Gördüm səni, əldən ixtiyarım getdi, Baxdım üzünə, səbrü qərarım getdi. Xak oldumü hər yana qübarım getdi, Əlqissə, qapından e’tibarım getdi. * * * Mən kiməm?- Bir bikəsü biçarəvü bixaniman Mən kiməm? – Bir bikəsü biçarəvü bixaniman, Taleim aşüftə, iqbalım nigun, bəxtim yaman. Nəmli əşkimdən zəmin məmlu, ünümdən asiman, Ahü naləm navəki peyvəstə, xəm qəddim kəman. Tiri-ahim bixəta, tə’siri-naləm bigüman, Müttəsil qəmxaneyi-sinəmdə yüz qəm mihman. Qanda bir qəm itsə, məndən istəsinlər, mən zəman, Yox mənə qeydi-bəlavü dami-möhnətdən əman. Çıxmadı könlümdən ənduhü qəmü möhnət həman, Ey mənim canım sənü könlüm səninlə şadiman. Sənsiz olman ayrı möhnətdən, bəladən bir zəman, Əl-əman, hicran bəlavü möhnətindən, əl-əman! * * * Fariğ idim cümlə aləmdən, bilir aləm məni Fariğ idim cümlə aləmdən, bilir aləm məni, Eyb edərdi bixəbər sanıb bəni-adəm məni. Qoymadı dövrani-çərx öz halimə xürrəm məni, Şad ikən aləmdə, çərx etdi əsiri-qəm məni. Eşq nagəh oldu peyda, tutdu müstəhkəm məni, Saldı yüz sevdaya ol geysuyi-xəm dər-xəm məni. Şimdi Məcnundan rəhi-eşq içrə sanmın kəm məni, Yar xud qılmaz hərimi-vəslinə məhrəm məni. Sən ki, məhrəmsən, səba, billah, anıb hər dəm məni, Söylə ey gül kim, sənə bəxt eyləməz həmdəm məni. Sənsiz olman ayrı möhnətdən, bəladən bir zəman, Əl-əman, hicran bəlavü möhnətindən, əl-əman! * * * Bülbüli-zarəm, güli-rüxsari-alindən cüda Bülbüli-zarəm, güli-rüxsari-alindən cüda, Tutiyi-laləm, şəkərnisbət məqalindən cüda. Der idim səbr eyləyim, olsam cəmalindən cüda, Bilmədim düşvar imiş olmaq vüsalindən cüda. Tirə oldu ruzigarim zülfü xalindən cüda, Oldu səhra mənzilim vəhşi qəzalindən cüda. Mutək incəldi tənim nazik nəhalindən cüda, Xəm gətirdi qamətim, mişkin hilalindən cüda. Çıxdı cani-natəvan, şirin zülalindən cüda, Oldum, əlqissə, rüxi-fərxündəfalindən cüda. Sənsiz olman ayrı möhnətdən, bəladən bir zəman, Əl-əman, hicran bəlavü möhnətindən, əl’əman! * * * Sinə çakü didə nəmnakü bədən əfgardir Sinə çakü didə nəmnakü bədən əfgardir, Can həzin, xatir qəmin, şeyda könül bimardir. Mən bu qəm içrə ki, dəf’in eyləmək naçardir, Məsləhət sordum, dedilər məsləhət izhardir. Söylədim dərdi-dilimi bildi ol kim yardir, Qılmadı bir rəhm bəs kim, zalimü xunxardir. Dəxi izhar edəmən, nə hacəti-izhardir, Eyləyim səbrü təhəmmül ta həyatim vardir. Canə yetgəc ta ki, məndə qüvvəti-göftardir, Söylərəm: ey gül ki, səndən ayrılıq düşvardir, Sənsiz olman ayrı möhnətdən, bəladən bir zəman, Əl-əman, hicran bəlavü möhnətindən, əl-əman! * * * Yar bilgəc halimi bir rəhm peyda eyləyə Yar bilgəc halimi bir rəhm peyda eyləyə, Anlayıb dərdi-dilimni, bir müdava eyləyə. Olmaya qafil mənə minbə’d, pərva eyləyə, Rəhm edib, ancaq məni aləmdə rüsva eyləyə. Ta özün könlüm onun eşqində şeyda eyləyə, Tuta damanin onun, vəslin təmənna eyləyə, Qılmaya ikrah cövründən, müdara eyləyə, Düşməyə ondan cüda, kuyində mə’va eyləyə, Gər özündən onu yar ayırsa, qovğa eyləyə, Dəmbədəm yüz şövqilə bu beyti inşa eyləyə: Sənsiz olman ayrı möhnətdən, bəladən bir zəman, Əl-əman, hicran bəlavü möhnətindən, əl-əman! * * * Aqibət ahim mənim ol maha tə’sir etməsə Aqibət ahim mənim ol mahə tə’sir etməsə, Bunca əfsunum pərivəş yarı təsxir etməsə, Yar hali-zarimə bir fikrü tədbir etməsə, Bivəfalıq rəsmini gəldikcə təğyir etməsə, Ol cəvani-nazənin meyli məni pir etməsə, Tutaram bir yar mən, gər ömr təqsir etməsə, Yar, yar olmaz, könül, üşşaqlər bir etməsə, Zülfünü aşiqlərin boynuna zəncir etməsə, Aşiqin qeydində yüz neyrəngü təzvir etməsə, Görmüyən saətdə yüz üzr ilə təqrir etməsə, Sənsiz olman ayrı möhnətdən, bəladən bir zəman, Əl-əman, hicran bəlavü möhnətindən, əl-əman! * * * Fəqr eşq içrə, Füzuli, izzü cahimdir mənim Fəqr eşq içrə, Füzuli, izzü cahimdir mənim, Şiveyi-mehrü məhəbbət rəsmü rahimdir mənim, Dərdimi sabit qılan üşşaqə ahimdir mənim, Ah bu də’vadə bir adil güvahimdir mənim, Gərçi qəm məqsudi qətli-bigünahimdir mənim, Qəm degil, çün künci-meyxanə pənahimdir mənim, Dərgəhi-piri-muğan ümmidgahimdir mənim, Mən onun bir çakəri, ol padişahimdir mənim, Ey ki, hər cürm olsa lütfün üzrxahimdir mənim, Ayıran səndən məni, bəxti-siyahimdir mənim, Sənsiz olman ayrı möhnətdən, bəladən bir zəman, Əl-əman, hicran bəlavü möhnətindən, əl-əman! * * * Mənəm ki, qafiləsalari-karivani-qəməm Mənəm ki, qafiləsalari-karivani-qəməm, Müsafiri-rəhi-səhrayi-möhnətü sitəməm. Həqir baxma mənə, kimsədən sağınma kəməm, Fəqiri-padişahasa, gədayi-möhtəşəməm, Sirişk təxti-rəvandır mənə, bu ah – ələm, Cəfavü cövr – mülazim, bəlavü dərd – həşəm. * * * Nə mülkü mal mənə çərx versə, məmnunəm Nə mülkü mal mənə çərx versə, məmnunəm, Nə mülkü maldən avarə qılsa məhzunəm. Əgərçi müflisü pəstü mühəqqərü dunəm, Dəmadəm öylə xəyal eylərəm ki, Qarunəm. Könüldə nəqdi-vəfa gənci, leyk pünhani, Gözüm xəzaneyi-lə’lü gühər, vəli fani. * * * Həyat sərf edübən, dərd qılmışam hasil Həyat sərf edübən, dərd qılmışam hasil, Sirişki-alü rüxi-zərd qılmışam hasil, Zəmir güzgüsünə gərd qılmışam hasil, Təbiəti-səgi-şəbgərd qılmışam hasil, İşim qara gecə ta sübh naləvü fəryad, Nə versələr ona şakir, nə desələr ona şad. * * * Sirişkriz güləndamlər həvasilə Sirişkriz güləndamlər həvasilə, Şikəstəhal siyəhzülflər bəlasilə, Zəmanə içrə qəmi-eşq macərasilə, Həmişə məsləhətim özgələr rizasilə, Nə dövri-gərdişi-gərdun mənim muradimlə, Nə qayəti-əməlim hüsni-e’tiqadimlə. * * * Həsud surəti-əhvalimə nəzər qılmaz Həsud surəti-əhvalimə nəzər qılmaz, Cəfa qılır məni-biçarəyə, həzər qılmaz, Sanır ki, naləvü zarım ona əsər qılmaz, Onu mürur ilə aləmdə dərbədər qılmaz, Zəmanə içrə mücərrəbdir intiqami-zəman, Zəmanə yaxşıya yaxşı verər, yəmanə yəman. * * * Xoşam ki, xameyi-təqdiri-eyzədi-mütəal Xoşam ki, xameyi-təqdiri-eyzədi-mütəal, Vücud lövhinə təsvir edəndə surəti-hal, Rəqəm qılan əgər idbardır və gər iqbal, Olur təğəyyür ona qeyridən bu əmri-məhal, Səadəti-əzəli qabili-zəval olmaz. Günəş yer üstünə həm düşsə, payimal olmaz. * * * Əzizi-həq həsədi-düşmən ilə olmaz xar Əzizi-həq həsədi-düşmən ilə olmaz xar, Həsud hiyləsi iqbali eyləməz idbar. Əgərçi gülbünə gahi xəzandan afət var, Tədarük eylər ona afiyət nəsimi-bəhar. Qərəz ki, hər kim əzəldən olursa dövlətmənd, Məhaldır yetə asari-dövlətinə gəzənd. * * * Əgərçi bir neçə gün iqtizayi-aləmi-dun Əgərçi bir neçə gün iqtizayi-aləmi-dun, Cahanda eylədi iqbal ra’yətini nigun. Zəmanə surəti-əhvalim etdi digərgun, Vəfa xətinə qələm çəkdi çərxi-buqələmun, Bu gün zəmanə ol əhvaldən peşimandır, Əgərçi kafər idi, haliya müsəlmandır. * * * Füzuli, eylədigin əhdinə vəfa qılğıl Füzuli, eylədigin əhdinə vəfa qılğıl, Yetər şikayət edib şərhi-macəra qılğıl, Vücudunu hədəfi-navəki-bəla qılğıl, Qamu cəfalərə səbr eyləyib dua qılğıl. Kim ola dust rizası həmin sənə hasil, Rizayi-düstdur əsli-təməttö’, ey qafil! * * * Gətir, saqi, qədəh kim, növbahari-aləmaradır Gətir, saqi, qədəh kim, növbahari-aləmaradır, Zəmin səbzü həva canbəxşü gülşən rahətəfzadır! Pərişan olma kim, gülbərgtək hala bu gülşəndə Nişatü eyş üçün əsbabi-cəm’iyyət mühəyyadır. Açıldı lalə, güldü qönçə, gəldi işrət əyyami, Zəbani-hali-səbzə işrət iymasına guyadır. Gör öz halinivü çəkmə qəmi-mazivü müstəqbəl Ki, hala mövsimi-gülgəştü dövri-cami-səhbadır. Səhər gülzarə gir, billah, bu mövsimlərdəvü hər dəm Təmaşa qıl ki, divanında gülün xoş təmaşadır. Açıldı qönçə tumarı və mə’lum oldu məzmuni, Budur kim: fövt qılman mövsimi-gül, cami-gülguni. * * * Gətir, saqi, qədəh, bil kim, təəllül fövti-fürsətdir Gətir, saqi, qədəh, bil kim, təəllül fövti-fürsətdir, Bu firsət var ikən fövt etmə kim, fürsət qənimətdir. Zəminə: “keyfə yuhyil-ərz” yazmış xameyi-səbzə, Nəzər qıl kim, bu həm asari-rəhmətdən bir ayətdir. Deyirlər cənnət içrə atəş olmaz, bu əcəbdir kim, Gülüstan atəşin gül birlə rəşki-baği-cənnətdir. Cahani rəşki-gülzari-Xəlil etkən bahar iməs, Bu feyzi-ədli-İbrahim xani-paksirətdir. Onun yanında kim, gülbərg gülzari-məanidir, Onun bəzmində kim, sərvi-rəvani baği-behcətdir. Açıldı qönçə tumarı və mə’lum oldu məzmuni, Budur kim: fövt qılman mövsimi-gül, cami-gülguni. * * * Gətir, saqi, qədəh, boldunsa hali-dəhrdən agəh Gətir, saqi, qədəh, boldunsa hali-dəhrdən agəh Ki, dövran üzrədir peyvəstə sübhü şamü salü məh. Xəzandan qurtulub gülzar bəzmində azan bülbül, Çiraği-gül yaqub, xəlvətsərayi-vəslə bulmuş rəh. Gül açmış xani-vəslin, bülbülə təklif edər hər dəm Ki, gər mehman isən xani-Xəlilullahə, bismilləh. Cahandan dün mükəddər xatir idim fali-fəthi çün Bu gün gülzarə girdim gül kitabın açmağa nagəh. Açıldı qönçə tumarı və mə’lum oldu məzmuni, Budur kim: fövt qılman mövsimi-gül, cami-gülguni. * * * Gətir, saqi, qədəh kim, eyş xoşdur gül zəmanində Gətür, saqi, qədəh kim, eyş xoşdur gül zəmanində, Zaman fövt etmə dəhrin qüsseyi-sudü ziyanində. Qümari “təhtəhəl-ənhar” oxur gülzar vəsfində, Ənadil “hazihi cənnat” oxur gülzar şə’nində. Səba qönçə dəhanın pürzər etsə, eyb irməz kim Ki, mədhi-xani-xaqanqədrdir qönçə dəhanində. Hava səbzə zəbanin tiz əgər qılsa, yeridir kim, Sənayi-xani-xeyrəncamdır səbzə zəbanində. Qədəh tutmaqdan ikrah etməzəm, ta kim eşitdim mən, Səhər bülbül dilində, gül qatında səbzə yanində: Açıldı qönçə tumarı və mə’lum oldu məzmuni, Budur kim: fövt qılman mövsimi-gül, cami-gülguni. * * * Gətir, saqi, qədəh kim, bağü səhra laləzar oldu Gətir, saqi, qədəh kim, bağü səhra laləzar oldu, Əcəb fəsli-xücəstə, mövsimi-xoşruzigar oldu. Şükufə bərgi topraq üzrə simin xiştlərdir kim, Əsasi-eyşi-xəlq ol xiştlərdən üstüvar oldu. Cigər qani kimi getmişdi gözdən tazə gül şəkli, Yenə daği-dili-əhli-vəfatək aşikar oldu. Çıxardı səbzəvü gül xakdən çox lə’lü firuzə, Vəli, yüz şükr kim, xan xaki-payinə nisar oldu. Füzuli, gər xəzan vaxtı irərdin müttəqi, hala Mey iç kim, mövsimi-gül gəldi, əyyami-bəhar oldu. Açıldı qönçə tumarı və mə’lum oldu məzmuni, Budur kim: fövt qılman mövsimi-gül, cami-gülguni. * * * Dün sayə saldı başimə bir sərvi-sərbülənd Dün sayə saldı başimə bir sərvi-sərbülənd Kim, qəddi dilrüba idi, rəftarı dilpəsənd. Göftarə gəldi nagəh açıb lə’li-nuşxənd, Bir püstə gördüm onda, saçır rizə-rizə qənd, Sordum: məgər bu dürci-dəhəndir? – dedim, dedi: – Yox, yox, dəvayi-dərdi-nihanındürür sənin! * * * Əymiş hilali üstünə tərfi-külahini Əymiş hilali üstünə tərfi-külahini, Çox dilşikəstənin gögə yetirmiş ahini, Zülfün dağıtdı, gizlədi əbr içrə mahini, Gördüm üzündə həlqeyi-zülfi-siyahini, – Ol piçü tabı çox nə rəsəndir? – dedim, dedi: – Dövri-rüxümdə rişteyi-canındürür sənin! * * * Vermiş füruğ şəm’i-rüxi gün çirağinə Vermiş füruğ şəm’i-rüxi gün çirağinə, Salmış şikəst sərv qədi gül budağinə. Dün sərvtək basanda qədəm göz bulağinə, Bir neçə xardən ələm irmiş əyağinə, – Gül bərginə batan nə dikəndir? – dedim, dedi: – Müjgani-çeşmi-əşkfəşanındürür sənin! * * * Seyr ilə saldı bağə güzər ol səmən’üzar Seyr ilə saldı bağə güzər ol səmən’üzar, Ənvai-zibü zinət ilə fəsli-növbəhar, Açmış gül üzrə sünbülü geysuyi-mişkbar, Yaxmış lətif ayağına gülbərgtək nigar, – Nəsrinə rəngi-lalə nədəndir? – dedim, dedi: – Qəmzəm xədəngi tökdüyü qanındürür sənin! * * * Düşmüş üzarı üzrə müənbər səlasili Düşmüş üzarı üzrə müənbər səlasili, Aşüftəhal edib neçə bisəbrü bidili, Əqlimi valeh eylədi, şəklü şəmaili, Göz gördü qamətin, dilü can oldu maili, – Vəh, bu nə türfə sərvi-çəməndir? – dedim, dedi: – Mənzuri-dideyi-nigəranındürür sənin! * * * Seyli-sirişkim oldu rəvan xaki-kuyinə Seyli-sirişkim oldu rəvan xaki-kuyinə, Can valeh oldu lə’li-ləbü göftguyinə, Dil düşdü dami-silsileyi-mişkbuyinə, Ol ləhzə kim, sataşdı gözüm zülfü ruyinə, – Əqrəb məhi-münirə vətəndir? – dedim, dedi: – Ey çox xətalı, kəndi qiranındürür sənin! * * * Dün sübhdəm ki, laləvü nəsrin salıb niqab Dün sübhdəm ki, laləvü nəsrin salıb niqab, Gül çöhrəsindən atdı səba pərdeyi-hicab, Gülzarə çıxdı seyr ilə ol rəşki-afitab, Şəbnəm nisarın etdi yüküş lö’löi-xoşab, – Bunlar nədir, nə dürri-Ədəndir? – dedim, dedi: – Əbsəm, Füzuli, əşki-rəvanındürür sənin! * * * Ta cünun rəxtin geyib, tutdum fəna mülkün vətən Ta cünun rəxtin geyib, tutdum fəna mülkün vətən, Əhli-təcridəm, qəbul etmən qəbavü pirəhən, Hər qəbavü pirəhən geysəm misali-qönçə mən, “Gər səninçün qılmasam çak, ey büti-nazikbədən, Gorum olsun bu qəba əynimdə, pirahən kəfən”. Gərçi sevdayi-səri-zülfindənəm zarü zəlil, Keçmən ol sevdadən olduqca mənə ömri-təvil, Sanma tərk edəm bu sevdayi, gər olsam həm qətil, “Çıxmaya sevdayi-zülfün başdan, ey məh, gər yüz il Üstüxani-kəlləm içrə tutsa əqrəblər vətən”. Qalib oldu sübhdəm şövqi-güli-ruyin mana, Seyri-bağ etdim ki, buyi-gül verə təskin mana, Gül görüb, yadınla dürri-əşk saçdım hər yana, “Düşdü şəbnəm, bağə gir, ta gül nisar etsin sana, Səbzənin hər bərginə bir dür ki, tapşırmış çəmən”. Der idim, ey dil, gətirmə hiç dərd əhlinə şək, Ta səni həm salmasın bir dərdə dövrani-fələk, Almadın pənd, imdi aşiqsən, işin ah eyləmək, “Ey könül, eşq əhlinə hər şəb gülərdin şəm’tək, Mən deməzmidim ki, danla ağlayasıdır gülən”. Xah sincab eyləsin fərşin, Füzuli, xah kül, Hicr ilə mütləq yuxu görməz göz, əglənməz könül. Yarsız eşq əhlinin dinlənməgi mümkün degül, “Necə dinlənsin Həbibi sənsiz, ey əndami gül Kim, batır cisminə təndə hər tük olmuş bir tikən”. * * * Tən pozuldu çeşmi-əşki-xunfəşanimdən mənim Tən pozuldu çeşmi-əşki-xunfəşanimdən mənim, Göydü can könlümdəki suzi-nihanimdən mənim. Ta əsər var cismü cani-natəvanimdən mənim, Qəm kəm etməz gözü könlüm cismü canimdən mənim, Bu başımdan savulub, ol getsə yanimdən mənim. Meyli-vəsl əgmiş qədimni çəngi-bəzmi-yartək, Rəglərim sızlar əl ursam, çəng üzrə tartək, Çəngü ney mümkün kəm edə zarlıq mən zartək, Bəs ki, məmluyəm həvayi-eşqə musiqartək, Min fəğan hər dəm çıxar hər üstüxanimdən mənim. Aləmi tutdu sirişkim qanı, tutmazsan xəbər, Saldı yaşım rəxnələr yollarə, qılmazsan nəzər. Qan yaşımdan yanə kim, tutmuş yolun, qıl bir güzər, Meyl qıl məndən yana, hər dəm bu istiğna yetər! Qanlı isəm dəxi gəl keç şimdi qanimdən mənim. Güz evitək oldu əşkimdən çox evlər qərqi-ab, Göz evitək qıldı çox ev mərdümi-çeşmim xərab, Aləmi seylabə verdim, ey cəmali afitab. Görünür mərdüm gözünə seyldən qopmuş hübab, Suyə hər ev kim gedər əşki-rəvanimdən mənim. Ey xəyalın xəlvəti nəqdi-rəvanim məxzəni, Göz yaşı olur rəvan hər gəh xəyal etsəm səni, Lütf umub səndən, səri-kuyində etdim məskəni, Gəl gözüm nuri, Füzulitək çox ağlatma məni, İnciməzmi xatirin ahü fəğanimdən mənim. * * * Vay, yüz min vay kim, dildardən ayrılmışam Vay, yüz min vay kim, dildardən ayrılmışam, Fitnə çeşmi sahirü xunxardən ayrılmışam, Bülbüli-şuridəyəm, gülzardən ayrılmışam, Kimsə bilməz kim, nə nisbət yardən ayrılmışam, Bir qədi şümşadü gülrüxsardən ayrılmışam. Qəddi tuba, lə’li firdövsün şərabi-kövsəri, Xülqü xuyidir mələk, surətdə əmsali-pəri, Bürci-əflakin səadətli, şərəfli əxtəri, Hüsn ara məcmu’i-xubların sərasər sərvəri, Bir qədi şümşadü gülrüxsardən ayrılmışam. Dustlar, mən naləvü fəryad qılsam, eyb iməs, Çərxi-bədmehrin əlindən dad qılsam, eyb iməs, Qəm diyarın dil ara abad qılsam, eyb iməs, Bu bina birlə cahanda ad qılsam, eyb iməs, Bir qədi şümşadü gülrüxsardən ayrılmışam. Düşmüşəm qəmxaneyi-hicranə zarü dərdnak, Naxüni-həsrət bilən edib giribanimi çak, Gündə yüz gəz hicr tiğilən oluram mən həlak, Gərdişi-dəvvar cövründən məni-dilxəstənak Bir qədi şümşadü gülrüxsardən ayrılmışam. İştiyaqü şövqdən canü tənim aludədir, Şami-qəm fərzaneyi-bəxtim mənim uyxudədir, Ağlamaqdan çeşmü cismi-dərdnakim sudədir, Sanma, ey həmdəm ki, fəryadım mənim bihudədir, Bir qədi şümşadü gülrüxsardən ayrılmışam. Vəsl umub cövrü cəfasini çəkərkən can hənuz, Mehr umub şövqində yanarkən dili-suzan hənuz, Cismi-qəmnakimdə var ikən qəmi-hicran hənuz, Yetmədən payanə ahü naləvü əfğan hənuz. Bir qədi şümşadü gülrüxsardən ayrılmışam. Mülki-vəsli dilbərin, könlümdə mə’mur olmadan, Eşq camindən dilü can məstü məxmur olmadan, Dərdi-bidərmani-hicrindən tənim dur olmadan, Həm Füzuli eşqü aşiqliği məşhur olmadan, Bir qədi şümşadü gülrüxsardən ayrılmışam. * * * Ey hərir içrə tənin, mütləq bülur içrə gülab Ey hərir içrə tənin, mütləq bülur içrə gülab, Köksün abi-rövşən, ol ab üzrə dügməndir hübab. Böyləsən məhbub, yox nəzzarənə aləmdə tab, Vay əgər tezcik çıxıb, sərpib ləçək, salsan niqab, Hiç şək yox kim, səni görcək olur aləm xərab. Dil çəkib zərrin o tağın, verdi lə’lindən soraq, Tutdu ol göftar içün lə’li-binaguşin qulaq, Zülfünə həmdəm daraq, aşüftə mən ondan iraq, Diş salıb hər piçü tab açdıqca zülfündən daraq, Rişteyi-canımğa rəşkimdən düşür yüz piçü tab. Ey üzü gül, köynəgi gülgunü donu qırmızı! Atəşin kisvət geyib, odlara yandırdın bizi. Adəm oğılundan sənin tək doğmaz, ey zalım qızı. Ayü gündür hüsn bəhsində cəmalin acizi, Guiya atan məhi-tabandır, anan afitab. Al saç bağında mişkin saç pərişanhaliyəm, Sim-saq üzrə qızıl xəlxallər pamaliyəm, Sanma xəlxalın kimi mehrindən, ey məh, xaliyəm, Arizin dövründə zərrin silsilən timsaliyəm, Qəmzən oxundan həzin canımda yüz min iztirab. Sürmədən gözlər qara, əllər hənadən lalərəng, Hiç şahid yox bu rəng ilə ki, sənsən şuxü şəng, Vəsməli qaşın yaşıl tozlu kəman, qəmzən xədəng, Qəmzəvü qaşinə meyl eylər Füzuli bidirəng, Quş əcəbdir qılmamaq tirü kəmandan ictinab. * * * Candadır sübhi-əzəldən mehri-rüxsarın sənin Candadır sübhi-əzəldən mehri-rüxsarın sənin, Nola ta şami-əbəd olsam tələbkarın sənin, İmdi cana bulmamış min aşiqi-zarın sənin. “Ey əzəldən ta əbəd könlüm giriftarın sənin, Çarə qıl kim, buldu canım əsrü qəmxarın sənin! Tutdular təşxisi-dərd içün müaliclər rəgim, Tapdı bu sihhət ki, sihhətdən yəqindir ölməgim, Çün yəqin oldu dəvasız dərdilən can verməgim, “Can verir çağında, Tanrıçün, qaşımğa gəl, bəgim, Bari görmüş bulğa min bir ləhzə didarın sənin.” Xublarını imtəhan qılmaqda çox çəkdim cəfa, Naleyi-zarilə bildim, dərdi-dil bulmaz şəfa. Mən sınadım, şimdi sən pəndim eşit, qıl iktifa, “Çünki xublar məzhəbində yox imiş rəsmi-vəfa, Ey könül, nə yerə yetgay naleyi-zarın sənin?” Könlüm aldı ol iki əyyari-çeşmi-pürxumar, Şimdi can qəsdin həm etmişlər nə məkrilən ki, var, Ürf içində olsa hər əyyar qövli üstüvar, “Şər’ilən gər tutsalar əsrük sözinə e’tibar, Qanıma vergay danuqluq iki əyyarın sənin.” Sanma cövr etsən Füzuli incinib tərkin qılə, Gər cəfa qıl, gər vəfa canim fəda sən qatilə, Mən xud öldüm, imdi sən tiği-cəfa alıb ələ, “Lütfini öldürsən, ey dilbər, cəfa tiği bilə, Anda həm bolğay mənim ruhim mədədkarın sənin.” * * * Necə bir vəsvəseyi-əql ilə qəmnak olalım Necə bir vəsvəseyi-əql ilə qəmnak olalım, Gəlin alayişi-qəmdən çıxalım, pak olalım, Nəş’eyi-mey tapalım, qabili-idrak olalım. Məstü mədhuşü xərabatiyü bibak olalım. Rindlər bəzminə sərməst səbutək giribən, Zövq bağinə girib, cam gülüni dəribən, Meyə derlərsə bəha əql mətain, veribən, Məstü mədhuşü xərabatiyü bibak olalım. Paybəsti-meyi-safi olalım dürdmisal, Verəlim saqiyə can, eyləyəlim kəsbi-həlal. Nəş’ədən bilməyəlim aləmi-keyfiyyəti-hal, Məstü mədhuşü xərabatiyü bibak olalım. Mey hübabı kimi meyxanədə bir ev tutuban, İqdi-əngur kimi bir araya baş çatuban, Alsalar, din ilə dünyayi şərabə satuban, Məstü mədhuşü xərabatiyü bibak olalım. Badədən qeyr ki, qəm dəf’inə bir cam yetər, Hər nəyi dəhr nəyə kim verəcək olsa, itər, Ey Füzuli, rəvişi-əhli-riyadən nə bitər, Məstü mədhuşü xərabatiyü bibak olalım. * * * Pərişanhalin oldum, sormadın hali-pərişanım Pərişanhalin oldum, sormadın hali-pərişanım, Qəmindən dərdə düşdüm, qılmadın tədbiri-dərmanım, Nə dersən, ruzigarım böyləmi keçsin, gözəl xanım? Gözüm, canım, əfəndim, sevdigim, dövlətli sultanım! Əsiri-dami-eşqin olalı, səndən vəfa görmən, Səni hər qanda görsəm, əhli-dərdə aşina görmən, Vəfavü aşinalıq rəsmini səndən rəva görmən, Gözüm, canım, əfəndim, sevdigim, dövlətli sultanım! Dəgər hər dəm vəfasız çərx yayından mənə bir ox, Kimə şərh eyləyim kim, möhnətü ənduhü dərdim çox, Sənə qaldı mürüvvət, səndən özgə hiç kimsəm yox, Gözüm, canım, əfəndim, sevdigim, dövlətli sultanım! Gözümdən dəmbədəm bağrım əzib yaşım kimi getmə, Səni tərk etməzəm çün mən, məni sən dəxi tərk etmə! İkən həm zalım olma, mən kimi məzlumi incitmə, Gözüm, canım, əfəndim, sevdigim, dövlətli sultanım! Qatı könlün nədən bu zülmilə bidadə rağibdir, Gözəllər nisbəti olmaz cəfa, səndən nə vacibdir? Sənintək nazəninə, nazənin işlər münasibdir, Gözüm, canım, əfəndim, sevdigim, dövlətli sultanım! Füzuli şiveyi-ehsanın istər, bir gədayindir, Dirildikcə sənin kuyin yolunda xaki-payindir, Gərək öldür, gərək qoy, hökm – hökmün, rə’y – ra’yindir, Gözüm, canım, əfəndim, sevdigim, dövlətli sultanım! * * * Hasilim bərqi-həvadisdən məlamət dağıdır Hasilim bərqi-həvadisdən məlamət dağıdır, Məsnədim kuyi-məlamətdə fəna toprağıdır, Zar könlüm təndə zindani-bəla dutsağıdır, Rəhm qıl, dövlətli sultanım, mürüvvət çağıdır! Dövr cövrindən tənü canimdə rahət qalmadı, Surəti-halimdə asari-fərağət qalmadı, Möhnətü qəm çəkməyə minbə’d taqət qalmadı, Rəhm qıl, dövlətli sultanım, mürüvvət çağıdır! Könlümün mülkün cəfa seylabi viran eylədi, Bəxtimin halin hücumi-qəm pərişan eylədi, Bağrımı əndişeyi-dövri-fələk qan eylədi, Rəhm qıl, dövlətli sultanım, mürüvvət çağıdır! İstəyib bir çarə, çox yeldim, yügürdüm hər yana, Rəhm edib, bir kimsə imdad etmədi mütləq mana, Çarəsiz qaldım, mürüvvət istəyib gəldim sana, Rəhm qıl, dövlətli sultanım, mürüvvət çağıdır! Dadə gəldim ədl divanında, fəryadım eşit, Sən ki, adilsən, gör əfğanım nədəndir, ğurə yet! Şərhi-halim sor, muradım ver, əlim tut, fikrim et, Rəhm qıl, dövlətli sultanım, mürüvvət çağıdır! Gör Füzulinin rüxi-zərdində əşki-alini, Pərdeyi-idbar tutmuş surəti-iqbalini, Dərdməndindir, inayətlər edib sor halini, Rəhm qıl, dövlətli sultanım, mürüvvət çağıdır! * * * == Fars dilində divan: qəzəllər == شمارهٔ ۱ بِاسمک اللهم یا فتاح اَبوابُ المنا یا غنی الذات یا مَن فیهِ بُرهان الغنا یا مفیض الجود یا فیاض آثار الوجود یا قدیمُ المُلک یا مَن لَم یغیره الفنا یا عمیم اللُّطف یا وهاب لِذّاتُ السُّرور یا طَبیبُ القَلب یا حَلّال اشکال العنا قَد جنی قَلبی مِنَ الدُّنیا ذُنوبا ثُمَّ تاب قَد اتی مُستَغفِرا فَاغفِر لَهُ ما قَد جنا اَنتَ مَسجودی و مَعبودی فَلَم اَعبُد سواک اَنتَ خَلّاقی و رَزّاقی وَ لَم اَعلُم انا تالَ قَدری مِنکَ مِعراجُ المَعالی واعتلا حازَ قَلبی مِنکَ اَسرارُ المَعانی و اغتنا قَد شَرَحتُ الصَّدر فَاحلُل مِن لِسانی عُقدة نِعمةٌ اَعطیتُها تَمَّم بِتوفیقُ الثَّنا قَد وَهَبتُ النُّطق قَدَّرنی عَلیٰ حُسن المقال حِکمةٌ اخفیتُها فِی الشعر بینها هنا اَفضَلُ الاَلطافُ اِدراکُ المَعانی فِی الکَلام احمد الله الذی اعطی فضولی ما عنا * * * شمارهٔ ۲ ای ذکر ذوق بخش تو زیب زبان ما بی ذکر تو مباد زبان در دهان ما از سکه سعادت توفیق فیض تست رایج بهر معامله نقد روان ما آید ز ما همیشه خطا از تو مغفرت آنست مقتضای تو اینست شان ما بر حال ما ز غیر تو لطفی نمی رسد غیر تو نیست واقف راز نهان ما در راهت از بلا نهراسیم زانکه هست سنگ بلای تو محک امتحان ما تا چند تن دهیم بزجر هوای نفس رحمی که گشت طعمه سگ استخوان ما نگذاشت درد عشق فضولی ز ما نشان اینست در ره طلب او نشان ما * * * شمارهٔ ۳ ای بسته دانش تو زبان سوآل ما ناکرده شرح ، پیشِ تو معلوم حالِ ما شام و سحر تصور آثار صنع تست نقش نگار خانه خواب و خیال ما درک حقیقت تو محالست بر خیال این آرزو کجا و خیال محال ما داریم حال بد ز مآل فعال بد ما را بحال ما نگذارد فعال ما روزی که از تو هر عملی را جزا رسد تعذیر ما بس است ز تو انفعال ما ما را مجال ده که ز ذکر تو دم زنیم بهر سخن دمی که نماید مجال ما اظهار عذر ماست فضولی ز معصیت بر روی زرد ما رقم اشک آل ما * * * شمارهٔ ۴ زهی فیض وجود از پرتو ذات تو عالم را کمال قدر تو برداشته از خاک آدم را شب معراج تعظیم تو ثابت گشته بر انجم بچرخ آورده ذوق پای بوست عرش اعظم را رخت کرده شب معراج را از روز روشن تر ز اشهب بگذرانده عزم اقبال تو ادهم را نباشد هیچ صاحب وحی را توفیق معراجت حریم قرب او ادنا مشخص کرده محرم را عیار ارتفاع منزلت در راه قرب حق ترا عرش است چرخ چارمین عیسی مریم را طریق اتباعت راست جنت منزل ادنا سبب شد این طریقت ، فتحِ ابوابِ جهنّم را فضولی را دمادم هست عزم طوف درگاهست چه باشد گر دهی انجامی این عزم دمادم را * * * شمارهٔ ۵ بکه نسبت کنم آن سرو صنوبر قد را انه اعظم من کل عظیم قدرا می نماید بر او نیک بدیهای رقیب این نه نیک است که او نیک نداند بد را حد اظهار الم نیست مرا پیش بتان بکه اظهار کنم این الم بی حد را مسند عشق ز من بیشتر این پایه نداشت اشک من سر بگردون سر این مسند را دود دل کرد سیه روز مرا تا شده ام مایل آن مهوش مشکین خط سیمین خد را مقصد ماست درین باغ گل روی تو لیک هست صد خار ملامت گل این مقصد را این چه قید است فضولی که ترا هست ز عشق به ازین نیست کزین در گذرانی خود را * * * شمارهٔ ۶ مکش بر دیده ای خورشید خاک آن کف پا را مکن با خاک یکسان توتیای دیده ما را بهر تاری ز جعد سنبلش دل بسته شیدایی صبا بر هم مزن جمعیت دلهای شیدا را دلم را کرد از زهر غم افلاک دوران پر بیک جام شکسته کرد خالی هفت مینا را ملک را نیست چون خورشید رخسار تو زیبایی عیانست این نمی پوشد کسی رخسار زیبا را تو سایه بر زمین انداختی یا دید خورشیدت ترا در بر گرفت و بر زمین انداخت عیسا را تمنای بقای عمر در دل داشتم اما برون کرد آرزوی تیغت از دل این تمنا را فضولی زین سبب خونابه را در دیده جا کردم که می‌آرد به خاطر هر دم آن گلبرگ رعنا را * * * شمارهٔ ۷ چو از غم کنم چاک پیراهنم را ز مردم کند اشک پنهان تنم را چه سان با قد خم کنم عزم کویش گرفتست خار مژه دامنم را غمت دانه ها می فشاند ز چشمم بباد فنا می دهد خرمنم را نیامد ز دست تو ای من غلامت که در طوق ساعد کشی گردنم را ز هر سو ره آرزو بست بر من سرشکم که بگرفت پیرامنم را مبین محتسب تند در ساغر می مکن تیره آیینه روشنم را ز غم مرده ام ماتم خویش دارم فضولی ملامت مکن شیونم را * * * شمارهٔ ۸ ز ضعف تاب تردد دگر نماند مرا خوشم که ضعف ز سرگشتگی رهاند مرا فغان که آرزوی وصل آن دو چشم سیاه چو میل سرمه بخاک سیه نشاند مرا تنم ز آتش دل می گداخت گر شب غم سرشگ آب بر آتش نمی فشاند مرا جهانی از پی نظاره بر سرم شده جمع نگه کنید که سودا کجا رساند مرا درین امید که صیدم کند سگ در او هوس چون آهوی وحشی بسی دواند مرا میان مردمم این آبرو بس است که دوش پریوشی سگ درگاه خویش خواند مرا من گدا بکه گویم فضولی این غم دل که همچو سگ ز در او رقیب راند مرا * * * شمارهٔ ۹ چه گونه فاش نگردد غم نهانی ما بشرح حال زبانیست بی زبانی ما برون مباد زمانی ز جان ما غم یار که در بلا غم یارست یار جانی ما در سرشک بپای تو ریختیم و خوشیم که صرف راه تو شد نقد زندگانی ما شکست بار غمت قد ما چه سنگ دلی که هیچ رحم نکردی به ناتوانی ما زمانه دشمن ما گشت در غمت گویا که رشک برد بر ایام شادمانی ما شدیم سالک راه وفات لیک چه سود که عمر تاب ندارد به همعنانی ما رسیده ایم فضولی ز فیض عشق کام بس است درد و غم اسباب کامرانی ما * * * شمارهٔ ۱۰ بخاک ره کشیدم صورت جسم نزارم را بدین صورت مگر بوسم کف پای نگارم را غبار رهگذارم کرد شوق امید آن دارم که گاهی خیزم و گیرم رکاب شهسوارم را شدم خاک ره غم اشک خواهد ریخت بر حاکم بهر چشمی که دوران توتیا سازد غبارم را ره رسوایی از فرهاد و مجنون یافتم خالی ز خار و خس زمانه پاک کرده رهگذارم را غبار آستانت گریه ام را می دهد تسکین ازین به توتیایی نیست چشم اشکبارم را حذر کن ای فلک از آه و اشک من مکن کاری که ناگه بر کشم از قهر تیغ آبدارم را فضولی قصه بیداد آن گلرخ چه می خوانی چرا نومید می‌سازی دل امیدوارم را * * * شمارهٔ ۱۱ نهان می‌سوخت چون شمع آتش دل رشتهٔ جان را زبان حالم آخر کرد روشن سوز پنهان را ز رشک آن که دامن روی بر پای تو می‌مالد به دامن می‌رسانم متصل چاک گریبان را نظر بر حال من از چشم بیمارت عجب نبود که اهل درد می‌دانند قدر دردمندان را به خوناب جگر آغشته‌ام چون لاله سر تا پا اثر بینید داغ عشق آن گلبرگ خندان را دلی شد بسته هر تار زلفت حسبة لله کره مفکن برو بر هم مزن جمعی پریشان را ز خط بر مصحف حسنت فزون شد رغبت دل‌ها که با اِعراب طفلان خوب‌تر خوانند قرآن را فضولی صفحه جان را ز عکس دانهٔ خالش چنان پر کن که مطلق جا نماند داغ هجران را * * * شمارهٔ ۱۲ با خود ای جان در غمش همدم نمی خواهم ترا بی ثباتی محرم این غم نمی خواهم ترا جان من از طعنه اغیار خود را می کشم غیرتی دارم که با خود هم نمی خواهم ترا ای دل از دیوانه بی قید باید احتراز دور از آن گیسوی خم بر خم نمی خواهم ترا نشأه فکر رخش از ذوق دیدن نیست کم بیش ازین این دیده پر نم نمی خواهم ترا آفرین ای اشک از خاک رهم برداشتی قدر من از تست عالی کم نمی خواهم ترا می کنی در عشق آن ترسا ز مردن منع من گر مسیحایی تو ای همدم نمی خواهم ترا مگذران در دل فضولی رغبت قید خرد مبتلای محنت عالم نمی خواهم ترا * * * شمارهٔ ۱۳ شنیده صبحدم از جور گل افغان بلبل را بدندان پاره پاره ساخته شبنم تن گل را چو گیرم کاکلَش را، تا کِشم سویِ خُودم ، آن مه، بقصد دوری من می گشاید عقد کاکل را صبا را جویبار از موج در زنجیر می دارد بجرم آن که با زلفت برابر گفت سنبل را لباس عاریت را اعتباری نیست ای منعم ز گلبن کم نه بر باده ده رخت تجمل را چه جویم التفات از گلرخی کز غایت شوخی ز اسباب کمال حسن می داند تغافل را نه ای عاشق ، اگر فکرِ نجات از قیدِ غم داری، چه نسبت با اسیر عشق تدبیر و تأمل را فضولی بی توکل راه دشوارست بر مقصد مده گر طالبی از دست دامان توکل را * * * شمارهٔ ۱۴ چنان بنهفته ضعف تن مرا لطف بدن او را که رفته عمرها نی او مرا دیده نه من او را ز درد عشق و داغ هجر می نالم خوش آن رندی که نی اندیشه جانست و نی پروای تن او را غمت در سینه دارم شمع را کی سوز من باشد ندارد جسم او جانی چه باک از سوختن او را ندارد بر زبان جز راز عشقت شمع می دانم که آخر گشته بیرون می برند از انجمن او را بکوه بیستون نقشی که دیدی نیست جز شیرین زده بر سنگ از رشک جمالت کوهکن او را بت است آن سنگدل این بس کمال معجز عشقم که می آرم باظهار تظلم در سخن او را فضولی سوخت بر تن داغ‌های تازه سر تا پا که نشناسند در کوی تو از داغ کهن او را * * * شمارهٔ ۱۵ عشقت از دایره عقل برون کرد مرا داخل سلسله اهل جنون کرد مرا در غم عشق بتان هیچ کسی چون من نیست نظری کن که غم عشق تو چون کرد مرا من نبودم به غم عشق چنین به طاقت کمی لطف تو بسیار زبون کرد مرا بامیدی که مگر طعنه زنان نشناسند شادم از اشک که آغشته بخون کرد مرا رسته بودم ز گرفتاری شیرین دهنان باز لعل تو مقید بفسون کرد مرا کم نشد بی لب شیرین تو جان کندن من وه که این شیوه ز فرهاد فزون کرد مرا ز ازل در دل من بود فضولی غم عشق فلک آشفته بدینسان نه کنون کرد مرا * * * شمارهٔ ۱۶ عشق حیران بتان سیمبر دارد مرا چون بت از حالی که دارم بی خبر دارد مرا مردم چشم تو دارد فکر صد آزار دل هر چه بر دل می رساند در نظر دارد مرا نیست از مهر این که خونم را نمی ریزد فلک از برای روزگاری زین بتر دارد مرا ساقیا سرمستیم از نشأه جام تو نیست اینچنین دیوانه سودای دگر دارد مرا بر رهش بنشسته ام چون کودکان چابک سوار در رسد با جلوه و از خاک بر دارد مرا در روم در خانه بندم درش را چون حباب تا بکی چون باد دوران در بدر دارد مرا همچو جام می فضولی چون نریزم اشک آل آرزوی لعل او خونین جگر دارد مرا * * * شمارهٔ ۱۷ ساقیا می ده که حرفی ز آن دهان گویم ترا تا نکردم مست کی راز نهان گویم ترا بس که از حیرت بود هر لحظه ام حال دگر حیرتی دارم که حال خود چه سان گویم ترا کی توانم گفت حوری در لطافت یا ملک هر چه نتوان دید چون باشد که آن گویم ترا ساعتی بر چشمه چشمم نمی گیری قرار زین روش می زیبد ار سرو روان گویم ترا الفت جان را ثباتی نیست می ترسم ز هجر جان من از دل نمی آید که جان گویم ترا شمع من یاد تو تنها نیست دور از طعنه می کنم ذکر بتان تا در میان گویم ترا تا ز گردون نگذرد شبها فضولی ناله ات سگ به از من گر سگ آن دلستان گویم ترا * * * شمارهٔ ۱۸ خاک در تو کحل بصر کرده ایم ما وز هر که جز تو قطع نظر کرده ایم ما ما را چه باک در ره عشق تو از رقیب تدبیر او بآه سحر کرده ایم ما خم گشته ایم تا نرباید ز ما فلک خاکی که از در تو بسر کرده ایم ما تا رخنها ز تیغ جفای تو یافتست از سر هوای غیر بدر کرده ایم ما تا بیشتر برد ز رهت گرد در سجود رخساره تر بخون جگر کرده ایم ما سر نمی دهیم بهر تو ما را مباد سر که غیر ازین خیال دگر کرده ایم ما اول گذشته ایم فضولی ز کام دل وانگه بکوی عشق گذر کرده ایم ما * * * شمارهٔ ۱۹ بهار آمد صدایی برنمی‌آید ز بلبل‌ها مگر امسال رنگ دلربایی نیست در گل‌ها گل آمد نیست میل سیر گلشن نازنینان را پریشان کرد گل‌های چمن را این تغافل‌ها چو رغبت نیست در عاشق چه سود از آنکه محبوبان برافروزند عارض‌ها برافشانند کاکل‌ها درین موسم چرا دل‌ها مقید نیست در گلشن مگر زنجیرهای زلف نگشادند سنبل‌ها چو غنچه صد گره دارد دل از غم وین غم دیگر که دوران در گشاد هر گره دارد تعلل‌ها ازآن بگرفت در بر آب را گلشن به صد عزت که پیدا کرد از اقبال او چندین تجمل‌ها فضولی رهگذار عشقبازی صد خطر دارد شروع این طریق صعب را باید تأمل‌ها * * * شمارهٔ ۲۰ روزی که پیش خویش نبینم حبیب را دارم هزار شوق که بینم رقیب را در پیش گل مشاهده خار می کند چون رشک مضطرب نکند عندلیب را دانسته ام که عارضه عشق بی دواست بیهوده درد سر چه رسانم طبیب را امید نیست منقطع از وصل دوست لیک صبری نمانده است من ناشکیب را گفتم دل من از ذقنت قوتی گرفت خندید و گفت منفعت اینست سیب را از خوان وصل یار که فیضیست بی دریغ یارب نصیب بخش من بی نصیب را گفتم جان دهم بتو جانی نداشتم دادم فریب آن صنم دلفریب را جز کوی یار نیست فضولی مراد ما خاک وطن به از همه عالم غریب را * * * شمارهٔ ۲۱ تحیر بست در شرح غم عشقت زبانم را چه گویم بر تو چون ظاهر کنم راز نهانم را به سوزِ دل ز وصلَت چاره ای جُستم ، ندانستم، که آتش بیش خواهد سوخت از نزدیک جانم را شدی غایب ز چشمم ، شد دلم صد پاره از غیرت، کز آن ، هر پاره جایی می رود از پِی گمانم را ز غیرت سوخت ای خورشید جانم رحم بر من کن بهر خاکی میفکن سایه سرو روانم را رقیبی را سگ خود خواند یارم جای آن باشد که سوزد آتش این رشک مغز استخوانم را ز ذوق درد و داغش می کند آگه ازانست این که با جان حزین ربطیست جسم ناتوانم را فضولی کی توانم رست در عالم ز رسوایی مگر در تن کمال ضعف ره بندد فغانم را * * * شمارهٔ ۲۲ ز آتشین‌رویی جدا می‌افکند دوران مرا چون شرر البته خواهد کشت این هجران مرا کاش خون دیده بنشاند غبار هستیم چند دارد گرد باد آه سرگردان مرا آنچنین از دیده مردم نمی‌کردم نهان گر نبودی جوهر شوق لبت در جان مرا از پری‌رخساره دارم درون دل غمی وه که خواهد کرد رسوا این غم پنهان مرا تا کجا خواهد شکستم داد باز افکند دور چرخ چون تیر از کمان ابروی جانان مرا پیش خوبان گر بدی گوید رقیب از من چه باک خوب می‌دانند در راه وفا خوبان مرا بود پنهان درد عشق من فضولی مدتی کرد رسوا پیش مردم دیده گریان مرا * * * شمارهٔ ۲۳ از زبانت می رسد هر لحظه آزاری مرا می خلد هر دم بدل زان برگ گل خاری مرا می تواند کرد پنهان از رقیبم ضعف تن گر نسازد فاش هر دم ناله زاری مرا زار مردم در غم تنهایی و ممکن نشد این که بیند زاریم یاری کند یاری مرا در حریم الفتم آزادگان را راه نیست من گرفتارم نباید جز گرفتاری مرا سوختی ای شمع تا در بزم او ره یافتی بنده طور توام آموختی کاری مرا هر کجا افتاده ام افکنده فرشی زیر من نیست در روی زمین جز سایه غمخواری مرا چرخ را با من فضولی هست مهری زین سبب می کند هر دم اسیر ماه رخساری مرا * * * شمارهٔ ۲۴ کرد عشق ای خون دل در کوی او رسوا مرا جامه پوشان که نشناسد کسی آنجا مرا چند در کوی تو باشد همنشین من رقیب برق آهم کاش یا او را بسوزد یا مرا کلخنی شد منزلم بی آتش رخسار او عاقبت بنشاند بر خاک سیه سودا مرا وعده قتلم نمی یابد وفایی زان پری این تغافل می کشد امروز یا فردا مرا یار شمع مجلس هر بی سر و پا می شود چون نسوزد آتش غیرت ز سر تا پا مرا شمع هم می گرید از بی همنشینی شام غم نی همین کشتست درد بی کسی تنها مرا ترک ذوق عاشقی کردم فضولی بعد ازین نی مرا ذوقیست دنیا را نه از دنیا مرا * * * شمارهٔ ۲۵ دل ز من مستان نمی خواهم که غم باشد ترا با وجود لطف یار دل ستم باشد ترا کیست یوسف تا ترا مانند باشد در جمال او مگر از جمله خیل و حشم باشد ترا نیست طبع نازکت را تاب شرح درد دل کی کنم کاری کزان بیم الم باشد ترا بیش ازین مپسند در دام بلا زارم بکش گر نباشد عاشق زاری چه کم باشد ترا چون حباب می فلک تا چشم بر هم می زنی می زند بر هم گر استقبال جم باشد ترا ترک عالم کن که در عالم نمی ارزد بغم گر هزاران گنج بر بالای هم باشد ترا پا منه از حد خود بیرون که هر جا پا نهی از ره رفعت فلک خاک قدم باشد ترا با فغان و ناله آزردی فضولی خلق را جا همان به بر سر کوی عدم باشد ترا * * * شمارهٔ ۲۶ شبی آمد به خوابم یار و برد از دیده خوابم را سبب آن خواب شد بیداری چشم پر آبم را ز باد تند ناصح موج دریا بیش می گردد چه سود از کثرت پندت دل پر اضطرابم را بتی دیدم روان شد خون دل از دیده ام هر سو فلک در بزم غم بر سنگ زد جام شرابم را درون دل به تیغ شوق شد پر کاله پر کاله چه داند چیست مضمون هر که نگشاید کتابم را نمی خواهم که از خوبان شکایت بر زبان رانم همان بهتر نپرسد هیچ کس حال خرابم را چو تاری گشته ام از ضعف و ضعفم پیش می گردد فلک هر چند می گرداند افزون پیچ و تابم را فضولی نیست امکان وفا در مردم عالم مدان بیهوده زین جمع پریشان اجتنابم را * * * شمارهٔ ۲۷ بستی گره از بهر جفا زلف دو تا را برداشتی از روی زمین رسم وفا را تا بسته مژگان تو گشتیم بغمزه زد چشم تو بر هم همه جمعیت ما را کس نیست که آیین جفا به ز تو داند آیا ز که آموختی آیین جفا را از دایره چرخ کشیدم سر همت تا چند کشم منت هر بی سر و پا را عمریست براهت شده ام خاک که گاهی آیی سوی من بوسه زنم آن کف پا را هر لحظه بمن می رسد از چرخ بلایی دامیست قد خم شده ام مرغ بلا را گر قصد دل و دین فضولی کند آن بت ناصح مده آزار مکن منع خدا را * * * شمارهٔ ۲۸ نی دل و دین ماند نه صبر و شکیبایی مرا رفته رفته جمع شد اسباب تنهایی مرا چند بر من رو نهد هر جا که باشد محنتی دل گرفت از صحبت یاران هر جایی مرا گر نیندازم نظر بر عارضت از صبر نیست رشک می آید بدیدارت ز بینایی مرا گر بمیرم با کسی هرگز نگویم درد دل درد پنهانست بی شک به ز رسوایی مرا کرد مستغنی ز فرش خاک و چتر آسمان در بساط شوق ذوق بی سر و پایی مرا سر نمی پیچم ز فرمان تو ای سلطان عشق بنده فرمان پذیرم هر چه فرمایی مرا قصه فرهاد و مجنون را فضولی کس نخواند تا بر آمد نام در عالم به شیدایی مرا * * * شمارهٔ ۲۹ من به غم خو کرده‌ام جز غم نمی‌باید مرا ور ز غم ذوقی رسد آن هم نمی‌باید مرا گر گریزانم ز خود در دشت عزلت دور نیست وحشیم جنس بنی‌آدم نمی‌باید مرا کس نمی‌خواهم که بینم گر همه چشم من است اختلاط مردم عالم نمی‌باید مرا ساقیا چون می دهی بخش مرا بر خاک ریز می نمی‌نوشم دل خرم نمی‌باید مرا می‌دهد رخت نشاطم را به سیلاب سرشک بی‌جمالت دیده پر نم نمی‌باید مرا با سفالی قانعم پر درد در کوی مغان مسند جمشید و جام جم نمی‌باید مرا با جفای او فضولی از وفا مستغنیم با جراحت خوشدلم مرهم نمی‌باید مرا * * * شمارهٔ ۳۰ نم نماند از تاب خورشید رخت در خاک ما چون نگرید چون بگرید دیده نمناک ما تا ز سوز سینه ما گشت پیکان تو آب شست گرد غیر را از صفحه ادراک ما عاشقی باید چو بت از سنگ و بی باک از جفا تا کند جوری بکام دل بت بی باک ما رام شد شمعی که چون آتش سر از ما می کشد کرد آخر کار خود تأثیر عشق پاک ما دل بلای جان بی خود گشت و جسم بی قرار آتشی افکند عشقت در خس و خاشاک ما گشت دل صد پاره و بهر تماشای رخت کرد هر سو سر برون از سینه صد چاک ما گفتمش از خود فضولی را میفکن دور گفت نیست این صید محقر قابل فتراک ما * * * شمارهٔ ۳۱ گر سر کویت شود مدفن پس از مردن مرا کی عذاب قبر پیش آید دران مدفن مرا چند باشم در جدل با خود ز غم ساقی بیار شیشه می تا رهاند ساعتی از من مرا دوست چون می خواهدم رسوا ندارم چاره ای می شوم رسوا چه باک از طعنه دشمن مرا ز آتش دل چون نمی سوزد روان گویا که هست استخوانهای بدن فانوس وش زاهن مرا کام من معنیست نی صورت ز یوسف طلعتان من نه یعقوبم چه ذوق از بوی پیراهن مرا خنده دارند بی پروا ز آسیب خزان چون نیاید گریه بر گلهای این گلشن مرا رفت جان از تن برون تن شد فضولی خاک ره عشق او شد آفت جان و بلای تن مرا * * * شمارهٔ ۳۲ به دل از گلعذاری خارخاری کرده‌ام پیدا بحمدالله نیم بیکار کاری کرده‌ام پیدا درین گلشن چو گلبن از جفای گردش گردون بسی خون خورده‌ام تا گلعذاری کرده‌ام پیدا به خون دیده و دل کرده‌ام صید سگ کویش سگ صیدم درین صحرا شکاری کرده‌ام پیدا به گرداب سرشک افتاده‌ام در دور گیسویش چه باک از فتنه دوران حصاری کرده‌ام پیدا به من بسپرده پنهان گلرخان نقد غم خود را میان گلرخان خوش اعتباری کرده‌ام پیدا خیالت همدم و همراز من بس روز تنهایی ز تو مستغنیم غیر از تو یاری کرده‌ام پیدا فضولی درد دل با سایه می‌گویم نیم بی‌کس بحمدالله که چون خود خاکساری کرده‌ام پیدا * * * شمارهٔ ۳۳ تا بوده ایم همدم غم بوده ایم ما غم را ملازم همه دم بوده ایم ما غم را ز من نبوده جدایی مرا ز غم هر جا که بوده ایم بهم بوده ایم ما پیش از وجود با غم لعل تو عمرها همراز تنگنای عدم بوده ایم ما تا بر کمان ابروی تو بسته ایم دل دایم نشان تیر ستم بوده ایم ما هرگز نگشته است کم از ما بلای تو یک لحظه بی بلای تو کم بوده ایم ما هر جا نهاده ایم قدم در ره نیاز افتاده تر ز خاک قدم بوده ایم ما یکدم نبوده ایم فضولی بکام دل پیوسته مبتلای الم بوده ایم ما * * * شمارهٔ ۳۴ نشان تیر آهم گشته‌ای ای آسمان شب‌ها ترا بر سینه پیکان‌هاست هرسو نیست کوکب‌ها دل بی‌خود درون سینه دارد فکر زلفینت بسان مرده‌ای کش مونس قبرند عقرب‌ها خطست آن یا برآمد دود دل از بس که محبوبان زدند آتش به دل‌ها در زنخدان‌ها و غبغب‌ها جفا را از معلم یاد می‌گیرند محبوبان ز مکتب‌هاست فریادم که ویران باد مکتب‌ها ز خاک رهگذر هر ذره‌ای را شهسواری دان که بر دل داغ‌ها دارد ز نقش نعل مرکب‌ها فکندی عکس در می گشت رشکم زآنکه می‌ترسم نهی لب بر لب ساغر رسانی بر لبت لب‌ها چه شد یارب که در شب‌های تنهایی نمی‌یابد فضولی کام دل هرچند می‌خواهد به یارب‌ها * * * شمارهٔ ۳۵ نه از عارست گر آن مه نیارد بر زبان ما را چه گوید چون بپرسد نیست چون نام و نشان ما را فلک چنگیست خم ما ناتوان‌ها تارهای او رضای دوست مضرابی که دارد در فغان ما را با فغان ظاهرم وز ضعف پنهان وه که سودایت به بی نام و نشانی کرد رسوای جهان ما را چه می پرسی ز احوال درون در آتش عشقت سیه ماریست مغز سوخته در استخوان ما را طبیبا در علاج درد دل ماهر شدی اما چه حاصل زانکه گشتی از خطا در امتحان ما را ز خاک آستانش روی ما مشکل که برگردد اگر مانند اختر سر رسد بر آسمان ما را فضولی هست نقد جان و تن نذر بتان ما را که گرداند خدا شرمنده روی بتان ما را * * * شمارهٔ ۳۶ از آن رو دوست می‌دارم خط رخسار خوبان را که بهر الفت ایشان سبب دانسته‌ام آن را جفاها می‌کشیدم بندهٔ آن خط مشکینم که بر من کرد ظاهر صدهزاران لطف پنهان را کنون دل می‌تواند کرد سِیْرِ باغ رخسارش که پوشید آن خط مشکین سر چاه زنخدان را از آن خط معنبر هر سر مویی زبانی شد صلای خوان وصلش داد دل‌های پریشان را نمی‌سوزد دلم را با جفا تا گرد خط پیدا شب آمد کرد زایل گرمی خورشید رخشان را ز خط مصحف رخسار او ای دل مشو غافل گر این آیت مسلمان ساخته آن نامسلمان را فضولی نیست غیر خط رخسار پری‌رویان طلسمی کآشنا با هر پری می‌سازد انسان را * * * شمارهٔ ۳۷ ای آنکه آفت دل و جان و تنی مرا من دوستم ترا تو چرا دشمنی مرا ای جان چه شود زانکه کنم میل زیستنی چون مهربان نه تو که جان منی مرا یوسف قرار قیمت خویش از زمانه یافت ای در بی بها تو از او احسنی مرا شمعم من آتشی تو ز تو دوریم مباد زیرا حیات بخش دل روشنی مرا مانند شمع سوخته حسرت توام با آنکه صبح وش سبب مردنی مرا من لاله بهار غمم شبنمم تویی ای گوهر سرشک که در دامنی مرا در عشق جز تو نیست فضولی حسود من معلوم می شود که شریک فنی مرا * * * شمارهٔ ۳۸ گلرخا، نوش لبا، سیم برا، سرو قدا ما بدا قبلک ما فیک من الحسن بدا من نه اینم که دهم غیر ترا در دل ره اکره الشرک فلا اشرک ربی احدا در راه عشق بتان بود تردد دشوار کیف لا احمد من سهل امری و هدا ذوق عشقت که ز روز ازلم همره بود طاب لی یجعله الله رفیقی ابدا گم شدم در طلب کعبه مقصود ای خضر بمن گم شده راهی بنما بهر خدا نقد جان نیست روا صرف شود بی وجهی بنما بهر خدا روی که سازیم فدا چند پرسی که چه شد حال فضولی بی من چه شود حال کسی کز تو فتادست جدا * * * شمارهٔ ۳۹ گر نباشد قید آن گیسوی خم بر خم مرا کی بصد زنجیر بتوان داشت در عالم مرا با خیال آن پری خو کرده ام ناصح برو خوش نمی آید ملاقات بنی آدم مرا نه منم بی غم نه غم بی من دمی ایزد مگر آفرید از بهر من غم را و بهر غم مرا بی لب میگون آن گلرخ نمی یابم فرح گر شود جمشید ساقی می ز جام جم مرا گرچه دارم جسمی از سودای زلفت ناتوان من هلال اوج سودایم نه بینی کم مرا کو ستمکاری که از غم بر دلم داغی نهد دل گرفت ای همنشین از خاطر خرم مرا ناله دارد فضولی درد سر می آورد روز تنهایی نمی خواهم شود همدم مرا * * * شمارهٔ ۴۰ هیچ‌گه بر حال من رحمی نمی‌آید ترا می‌کشی ما را مگر عاشق نمی‌باید ترا می‌شود آتش ز باد افزون چه باشد گر مدام حسن روز افزون ز آه من بیفزاید ترا گر ز من در خاطر پاکیزه داری اضطراب من شوم آواره تا خاطر بیاساید ترا چرخ می‌داند که در من تاب دیدار تو نیست زین سبب هرگز نمی‌خواهد که بنماید ترا بسته خود را به آن شاخ گل ای دل غنچه‌وار تا نکردی دور ازو آن به که نگشاید ترا در جفا و در وفا ای مه نداری اختیار نشئهٔ حُسن است حاکم تا چه فرماید ترا می‌نهی سر بر ره آن مه فضولی دم به دم زین شرف شاید که سر بر آسمان ساید ترا * * * شمارهٔ ۴۱ چون شمع سوخت آتش محنت تن مرا غم پاره پاره ساخت دل روشن مرا بر من بسوخت در غم عشقت دل رقیب شادم که غم بسوخت دل دشمن مرا واجب شد اجتناب من از ماه پیکران چون فرض کرده اند بخود کشتن مرا مردم بداغ لاله رخان گریهای ابر خواهم که لاله زار کند مدفن مرا سویم نمی کند الم بی کسی گذر تا غم شناخت است ره مسکن مرا عمریست کز لباس تعلق مجردم نگرفته است دست غمی دامن مرا از غم مرا نماند فضولی ره گریز بگرفت سیل تفرقه پیرامن مرا * * * شمارهٔ ۴۲ این که در سر هوس آن قد رعناست مرا فیض خاصیست که از عالم بالاست مرا اثر نور الهیست که در دل دارم این که پیوسته نظر بر رخ زیباست مرا بخود از عشق نه من خواسته ام رسوایی آنکه این جنبش ازو خاست چنین خواست مرا نشأه عاشقیم حاصل این عالم نیست عالمی هست که این نشاه از آنجاست مرا من میان بسته زنار نه امروز شدم ز ازل شوق بتان در دل شیداست مرا غرق خونابه دل کرد مرا این حیرت که چرا صنع بدین رنگ بیار است مرا باز این فکر فضولی قد من کرد کمان که چرا کرد قضا با قد خم راست مرا * * * شمارهٔ ۴۳ چشم بگشادم ببالایت بلا دیدم ترا بیخودم کردی نمی دانم کجا دیدم ترا از تو در طفلی جفا می دیدم اما اندکی در جوانی محض بیداد و جفا دیدم ترا بی وفایی را نه امروز از کسی آموختی ماه من روزی که دیدم بی وفا دیدم ترا کاشکی هرگز نمی کردم گذر سوی درت دوش با بیگانه چند آشنا دیدم ترا ای دل ظالم اسیر دام زلف او شدی شکر لله در بلایی مبتلا دیدم ترا ای رقیب از دیدنت هرگز مرا ذوقی نشد غیر این ساعت که از جانان جدا دیدم ترا گر نه عاشق چه می گشتی بچشم اشکبار بر سر کویش فضولی بارها دیدم ترا * * * شمارهٔ ۴۴ سویم شب هجران گذری نیست کسی را بر صورت حالم نظری نیست کسی را کس نیست که از تو خبری سوی من آرد مردم ازین غم خبری نیست کسی را نگذاشت اثر در رهت از هستی من غم در دل ز غم من اثری نیست کسی را گر محنت من نیست کسی را عجبی نیست مثل تو بت عشوه گری نیست کسی را ای شوخ جفا پیشه وفا ورز و گرنه آزردن و کشتن هنری نیست کسی را آتش بجگرها زده عشق تو و حالا تا عشق تو ورزد جگری نیست کسی را از ترک تعلق مکن اندیشه فضولی در راه تجرد خطری نیست کسی را * * * شمارهٔ ۴۵ بر باد مده سلسله مشک فشان را مگشای ز پیوند تنم رشته جان را راز تو نهانست مرا در دل و ترسم چشم ترم اظهار کند راز نهان را رخساره بهر کسی منما فتنه مینگیز از هم مگشا رابطه نظم جهان را آه از دل شیدا که سراسیمه اویم در عاشقی ما چه گناهست بتان را ای کاش دلم خون شود از عشق بر آیم تا چند کشم محنت هر غنچه دهان را ای بخت بخاک در آن گلرخم افکن مگذار که در خاک کشم حسرت آن را بر یاد خطش اشک روان ساز فضولی زان سبزه تر قطع مکن آب روان را * * * شمارهٔ ۴۶ رسم زهد و شیوه تقوی نمی دانیم ما عشق می دانیم و بس اینها نمی دانیم ما نیست ما را در جهان با هیچ کاری احتیاج هیچ کاری غیر استغنا نمی دانیم ما ما نمی گوییم کاری نیست غیر از عاشقی هست صد کاری دگر اما نمی دانیم ما شیوه تقلید و رسم اعتبار از ما مجو کار و بار مردم دنیا نمی دانیم ما هر چه غیر از عشق یار و لذت دیدار اوست زاهدا بالله مجو از ما نمی دانیم ما مظهر سر حق و آیینه گیتی نما جز می صاف و رخ زیبا نمی دانیم ما گفتم ای گلرخ فضولی مرد در کوی تو گفت کیست او در کوی ما او را نمی دانیم ما * * * شمارهٔ ۴۷ نهفتن در دل و جان درد و داغ آن پریوش را توانم گر توان پوشید با خاشاک آتش را ز سینه آه حسرت می کشم چون تیر از ترکش که کی سازد تهی بر سینه ام آن ترک ترکش را منقش گشت رخسارم بخون چون لاله زار آن به که مالم بر کف پای تو رخسار منقش را دلا زهد ریایی هیچ کس را خوش نمی آید شعار خود مکن بهر خدا این وضع ناخوش را شبی دیدم که در زلف تو دل سرگشته می گردد نمی دانم چه تعبیرست این خواب مشوش را گهی جورست و گه کم التفاتی کار آن بدخو بدور او بلا کم نیست عشاق بلاکش را فضولی چند در بند جهات مختلف مانی ز غم بگذار تا بر هم زند ضعف تو هر شش را * * * شمارهٔ ۴۸ عشق مضمون خط لوح جبین است مرا سرنوشت از قلم صنع همین است مرا روی بر راه سگ کوی تو سودن صد ره بهتر از سلطنت روی زمین است مرا ترک کوی تو نمی گیرم اگر می میرم روضه کوی تو فردوس برین است مرا در ره عشق تو گر بی دل و دینم چه عجب چشم مست تو بلای دل و دین است مرا بگمانی که شود وصل میسر یا نه زار مردن بغم هجر یقین است مرا می دهم جان بامیدی که مگر دور شود غم هجر تو که درجان حزین است مرا داغ دل گشت فضولی سبب سلطنتم که ازو ملک جنون زیر نگین است مرا * * * شمارهٔ ۴۹ هست می گویند خالی آن غدار آل را چشم کی برداشتم ز ابرو که بینم خال را چشم بگشادی ندیدم مرغ دل را جای خود غالبا شد صید آن شبها ز مشکین بال را ای بهر نوک مژه برده دلی در خواب او جمع کن یک لحظه دلهای پریشان حال را هفته شد دیدن آن مه نشد روزی مرا آه اگر زین گونه در غم بگذرانم سال را گفتمش با قد خم زان خال دور افتاده ام گفت با کی نیست گر نقطه نباشد دال را با تو خوش حالیم در دشت جنون ای دود آه کم مفرما از سر ما سایه اقبال را می جهد چشم فضولی وین ز موج اشک نیست غالبا می‌بینم آن رخسار فرخ‌فال را * * * شمارهٔ ۵۰ شد بدیدار تو روشن دیده خونبار ما یافت از وصل تو مرهم سینه افکار ما بی تردد دولت وصل تو ما را شد نصیب به که غیر از شکر این نعمت نباشد کار ما همدم ما بود غم درد سر از ما کرد کم غالبا دلگیر شد از گریه بسیار ما دور گردون بر مراد خاطر ما شد مگر رحمی آمد چرخ را بر نالهای زار ما آسمان دارالشفای عافیت را در گشود رو نهاد از درد در صحت دل بیمار ما بعد ازین ما را ز دوران فلک خوفی نماند دست دوران فلک کوته شد از آزار ما حمدلله بر فروغ صبح دولت یافت ره در شب محنت فضولی دولت بیدار ما * * * شمارهٔ ۵۱ باز خونبارست مژگانم نمی‌دانم چرا اضطرابی هست در جانم نمی‌دانم چرا عالمی بر حال من حیران و من بر حال خود مانده‌ام حیران که حیرانم نمی‌دانم چرا روزگاری شد که بدحال و پریشانم ولی بس که بدحال و پریشانم نمی‌دانم چرا یار می‌دانم که می‌داند دوای درد من لیک می‌گوید نمی‌دانم نمی‌دانم چرا نی وصالم می‌رهاند از مصیبت نی فراق در همه اوقات گریانم نمی‌دانم چرا نیست کاری کآید از من هر طرف بی‌اختیار می‌دواند چرخ گردانم نمی‌دانم چرا درد خود را گرچه می‌دانم فضولی مهلک است فارغ از تدبیر درمانم نمی‌دانم چرا * * * شمارهٔ ۵۲ درد رسوایی نخواهد داشت درمان ای طبیب خویش را رسوا مکن ما را مرنجان ای طبیب هست بهبود تو در ترک علاج درد من چون ندارد فکر بهبود من امکان ای طبیب خون گشودن از رگ تن چیست گر داری مدد شوق لعلش را برون آر از رک جان ای طبیب هیچ شربت نیست بهر دفع سودایم مفید غیر یاد وصل و ذکر لعل جانان ای طبیب می کشی از غم مرا ظاهر بکن بهر خدا درد پنهان مرا پیش رقیبان ای طبیب من نمی خواهم که این درد دل پنهان من بر تو هم ظاهر شود از تو چه پنهان ای طبیب کشته است از غصه مانند تو صد بی درد را چاره درد فضولی نیست آسان ای طبیب * * * شمارهٔ ۵۳ غمت در سینه ام جا کرد چون بیرون شود یارب و گر ماند چنین حال دل من چون شود یارب نمی خواهد شبی گیرم قراری بر سر کویش بلای بی قراری روزی گردون شود یارب جدا زان لعل میگون نیست کارم غیر خون خوردن بخون خوردن مرا آموخت این دل خون شود یارب مرا گفتی که از من شاد خواهد شد دلت روزی ندارم صبر گر خواهد شدن اکنون شود یارب فلک در نامرادی تا بکی جانم بلب آرد مرادم کی میسر زان لب میگون شود یارب نمی‌خواهم که از من تنگدل گردد رقیب او اگر خواهد دلم محزون شود محزون شود یارب فضولی قدر درد دل چه می‌دانند بی‌دردان مرا ذوقیست با این درد دل افزون شود یارب * * * شمارهٔ ۵۴ مرا ای شمع میل گریه شد در هجر یار امشب تو بنشین گریه دلسوز را با من گذار امشب بیاد شمع رویش خواهم از سر تا قدم سوزم برو ای اشک آب از آتش من دور دار امشب فکندی وعده قتلم بفردا لیک می ترسم که دیر آمد سحر من جان دهم در انتظار امشب نهان از خلق دارم عزم کویش حسبة لله مرا رسوا مساز ای ناله بی اختیار امشب مرا در گریه امروز نقد اشک شد آخر نمی دانم چه سازم گر رسد یارم نثار امشب متاع خواب را بربوده اند از مردم چشمم مگر بخت بد افکندست سوی من گذار امشب فضولی را قراری بود شبها بر سر آن کو چو راندی از سر کویت کجا گیرد قرار امشب * * * شمارهٔ ۵۵ گر گریزم دم بدم بر آتش دل دیده آب بر چنین سوزی که دل دارد کی آرد سینه تاب بگسل ای سایه ز من تابی نداری بر جفا می گریزی بر تو گر تیغی کشد آن آفتاب تا نبیند آفتاب عارضش را سایه ام از حسد خود را میان این و آن کردم حجاب در نقاب آن روی و من با آه دل در حیرتم در میان این دو آتش چون نمی سوزد نقاب نیم بسمل کرده و دامن ز خونم می کشد من از او در اضطرابم او ز من در اجتناب آتش است آن شوخ و من شمع شبستان بلا گر رود میرم گر آید سوز دم با صد عذاب سوخت آهم چرخ را من می خورم خوناب ازو نیست جز خونابه آتش را نصیبی از کباب مردم چشمم فضولی شد سیه پوش از عزا غالبا شد کشته تیغ سهر در دیده خواب * * * شمارهٔ ۵۶ نیست تا صبح بجز فکر تو کارم همه شب کارم اینست جز این کار ندارم همه شب همه روزم شده شب اختر آن شبها اشک آه ازین درد چسان اشک نبارم همه شب لطف کن یک شب و در کلبه من گیر قرار تا بدانی که چرا نیست قرارم همه شب تا ندانند که من بهر تو می نالم و بس بفغان از همه کس ناله برارم همه شب تا ز من پیش تو گویند حکایت همه روز هیچ کس را بفراغت نگذارم همه شب بامیدی که اگر بشنود آن ماه شبی ز فلک می گذرد ناله زارم همه شب شب تنهایی من نیست فضولی بی تو شمع بزمست خیال رخ یارم همه شب * * * شمارهٔ ۵۷ تندست یار و بی سببی می کند غضب دارد غضب همیشه بعشاق زین سبب مطلوب را چو نیست مقام معینی هرگز نمی رسد بنهایت ره طلب معلوم می شود که ندارد مذاق عشق او را که از حرارت می می رسد طرب کام از لبت چگونه بیابند جان و دل دل می رسد بجان ز تو جان می رسد بلب تو چشمه حیاتی و ما ظلمت فنا از ما هوای وصل تو امریست بس عجب ما طالب تو و تو گریزان ز قرب ما اینست کار ما و تو پیوسته روز و شب الفت میان ما و تو بسیار مشکل است تو در پس حجابی و ما در ره ادب چون غیر ممکن است فضولی وصال دوست بیهوده چند در طلبش می کشی تعب * * * شمارهٔ ۵۸ ای همه دم بزم تو جای رقیب بهر تو ناچار لقای رقیب امر محالست مرا از تو کام کام تو چون هست رضای رقیب جور و جفای تو برای منست مهر و وفای تو برای رقیب بر سر کوی تو گذر می کند چون ننهم روی بپای رقیب دیدن هر واقعه سهل است لیک سخت بلاییست بلای رقیب زندگی اهل دل از وصل تست وصل تو موقوف فنای رقیب صبر و قرار تو فضولی کم است کمتر از آن مهر و وفای رقیب * * * شمارهٔ ۵۹ کی توانم رست در کویت ز غوغای رقیب می کند فریاد سگ هر گه که می بیند رقیب وصل تو می خواهم ولی مشکل که بندد صورتی نیست اهل درد را از خوان وصل او نصیب آتشی از شوق گل در دل ندارد غالبا چون نمی سوزد قفس را نالهای عندلیب می نهد بر دست من دست از پی تشخیص لیک کی علاج درد من می آید از دست طبیب ای که دم از دولت قرب سلاطین می زنی نیست ممکن این که آزاری نبینی عنقریب گه دل از جان می کند او را نهان گه جان ز دل نیست آن گل چهره در هر جا که باشد بی رقیب نیست مقصود دل بیچاره غیر از وصل یار فاستجب ما قد دعا عبد ضعیف یا مجیب چند می پرسی فضولی بر که واله گشته والهم کی می رسد بر خاطرم نام حبیب * * * شمارهٔ ۶۰ قرآن صفات جاه و جلال محمد است احکام شرع شرح کمال محمد است اخبار انبیا که سراسر شنیده یک یک بیان حسن خصال محمد است آن کاف و نون که اصل وجودست خلق را کاف کمال و نون نوال محمد است مدی که بر سر الف آدمست تاج مضمون میم و معنی دال محمد است زیب صحیفه ازل و نسخه ابد از نقطهای دانه خال محمد است سیاح درک باصره عقل کی رسد جایی که جلوه گاه جمال محمد است از دور نیست کار فضولی بانتظام از دولت محمد و آل محمد است * * * شمارهٔ ۶۱ جانم در آن آرزوی وصال محمد است چشمم در انتظار جمال محمد است قدم خمیده چون فلک از جور دور نیست از شوق روی ماه مثال محمد است جسمم ضعیف چون مه نو نیست از فلک بر یاد ابروی چو هلال محمد است این داغهای تازه که بر سینه منست از اشتیاق دانه خال محمد است شایسته احاطه تملیک غیر نیست ملک دلم که وقف خیال محمد است آیینه دار طوطی نطقم هر آینه اندیشه صفات کمال محمد است کردست مهر غیر فضولی ز دل برون تا عاشق محمد و آل محمد است * * * شمارهٔ ۶۲ ماه من نخل قدت سرو خرامان منست سرو من ماه رخت شمع شبستان منست می کند حال مرا هجر تو بد وصل تو خوش هجر تو درد من و وصل تو درمان منست دل اسیر قد و جان مست می لعل تو شد قامتت کام دل و لعل لبت جان منست دور بادا قد جانان من از چشم بدان سرو گلزار نکویی قد جانان منست گفتم ای شمع بتان جای دلم دام بلاست گفت کان دام بلا دور زنخدان منست پرده از راز دل زار من افتاد و سبب چشم گریان من و چاک گریبان منست برد آرام فضولی قد آن سرو روان گرچه آرام دل زار پریشان منست * * * شمارهٔ ۶۳ بهر صید آن ترک بدخو بر سمند کین نشست باز خواهد شد عنان صبر صد مسکین ز دست دید چون لطف جمالت باز بر هم زد زرشک نقش بند دهر در گلزار هر آیین که بست گر خورد خونابه دل بر یاد لعلت دور نیست باده پندارد اگر آبی دهی رنگین به مست پرده افکندی ز عارض ماه را تابی نماند چین گشادی زلف را بازار مشک چین شکست تیشه فرهاد بهر کوه کندن بس بود شعله کو آتش او در غم شیرین بجست نیست عالم را ثباتی پیش اهل اعتبار هست بر آب روان نقش حبابی این که هست من نه تنها باختم در راه آن بت نقد دین زان بت بی دین فضولی هیچ اهل دین نرست * * * شمارهٔ ۶۴ صیقل آیینه دلها نم چشم ترست هر کرا نمناک تر دیده دلش روشن ترست روز نومیدی مراد از قطرهای اشک جو رهبر گم گشتگان در ظلمت شب اخترست گریه کن آب چشمی ریز گر صاحب دلی کآدمی بی اشکی و آهی درخت بی برست دل که مملو از هوای دوست باشد چون حباب جلوه اش بالای دریای سپهر اخضرست چهره زردی نما در عشق کین رنگ لطیف کارسازیهای بازار محبت را زرست شمع گر پرورد آتش را سزای خویش یافت نیست خالی از ندامت هر که دشمن پرورست چون حباب از اشک جابر آب دارد متصل تا فضولی را هوای سرو قدت در سرست * * * شمارهٔ ۶۵ عمر دراز من که پریشان گذشته است در آرزوی گیسوی جانان گذشته است ذوق وصال اگر نشناسیم دور نیست اوقات ما همیشه به هجران گذشته است داریم آتشی ز تو در دل که سوختست غیر تو هر که در دل سوزان گذشته است در دل گذشته است خیال اجل مرا هر جا که ذکر غمزه جانان گذشته است بگذر طبیب از سر درمان درد من بیمار درد عشق ز درمان گذشته است هر دم بناوک تو که در جان گرفته جا دل میل می کند مگر از جان گذشته است زاهد ز ما مجو سر و سامان که مست عشق ز اندیشه بی سر و سامان گذشته است افغان ز چرخ گر گذرانی چه فایده چون کار تو فضولی از افغان گذشته است * * * شمارهٔ ۶۶ ای دل بسی ز محنت هجران نمانده است خوش باش کین معامله چندان نمانده است جان را ز بیم هجر بجانان سپرده ام هجری میانه من و جانان نمانده است از اشک چشم تر زده آبی بر آتشم سوزی که داشت سینه سوزان نمانده است امیدواریی که دل از یار داشت هست اندیشه که بود ز حرمان نمانده است شکر خدا ز درد سرم رسته اند خلق در من ز ضعف طاقت افغان نمانده است دوران نموده است مداری بکام دل دل را شکایت از غم دوران نمانده است حیران آن جمال نه چشم منست و بس چشمی نمانده است که حیران نمانده است جان دادنم به مژده وصل تو آرزوست با آنکه در فراق توام جان نماند است دارم فضولی از غم عالم فراغتی گویا دلی که بود مرا آن نمانده است * * * شمارهٔ ۶۷ پیش عاقل قصه درد من و مجنون یکیست اختلافی در سخن باشد ولی مضمون یکیست داغ دل را خواستم مرهم رساندی ناوکی غالبا پنداشتی داغ دل پرخون یکیست شرط حسنست آن که طاق آن خم ابرو دو تاست رسم خطست این که خال آن لب میگون یکیست جای سرو قامتت در جان نمی گیرد الف حاش لله کی الف با آن قد موزون یکیست نیست در دل غیر تو زان رو عزیزی بر دلم قدر دارد در صدف هر گه در مکنون یکیست نیستم بلبل که هر ساعت نهم دل بر گلی زین همه گل چهره مقصود من محزون یکیست بر سر من هر که می بیند فضولی دود آه آن تصور می کند کین هم ز نه گردون یکیست * * * شمارهٔ ۶۸ زلال فیض بقا رشحه ز جام منست حیات باقی من نشاه مدام منست بمن فرشته کجا می رسد ز رفعت قدر حریم درگه پیر مغان مقام منست مراست حرمتی از فیض می که پیر مغان مدام خم شده از بهر احترام منست چو من نبوده کسی را ز عشق بدنامی همیشه خطبه این سلطنت بنام منست ز دیده دور کن ای اشک خار مژگان را که جلوه گاه سهی سرو خوش خرام منست بمشک سر چو بنفشه فرو نمی آرم کنون که بوی ازان زلف در مشام منست فتاده است فضولی بدستم آن خم زلف هزار شکر که دور فلک بکام منست * * * شمارهٔ ۶۹ سرو را همچو قدت شیوه رعنایی نیست این قدر هست که او مثل تو هرجایی نیست سرو و گل تا ز قد و روی تو دیدند شکست باغبان را سر و برگ چمن آرایی نیست همدمی چون غم او نیست دم تنهایی هر کرا هست غم او غم تنهایی نیست ای دل از عاشقی از طعنه میندیش که ذوق نتوان یافت ز عشقی که برسوایی نیست ای که داری سر سودای تجارت بی نفع هیچ سرمایه به از جوهر دانایی نیست صبر در عشق تو کاریست پسندیده ولی کرده ام تجربه کار من شیدایی نیست مشو از دیده خونبار فضولی غایب که درو بی گل روی تو شکیبایی نیست * * * شمارهٔ ۷۰ مه دلاک من آیینه اهل نظر است هر زمان صید کسی کرده بشکل دگر است در تمنای وصال دم تیغش همه دم عاشقان را تن چون موی بخونابه تر است همه را غرقه بخونست دل از غمزه او رگ جان همه را غمزه او نیشتر است بکفی تیغ گرفته بکفی سنگ مدام بر سر عربده با عاشق خونین جگر است پایمال الم از تیغ ستمکاری اوست تن عشاق که باریک تر از موی سر است آهم از چرخ برین می گذرد در غم او آه ازین غم که ز حال دل من بی خبر است چاک چاکست ز غم سینه ما چون شانه وه که ملک دل ما را غم او رخنه گر است نشود قطع بمقراض جفا پیوندش بس که پیوسته دلم بسته آن سیمبر است هوسی در سرت افتاد فضولی زان مه حذری کن که درین واقعه سر در خطر است * * * شمارهٔ ۷۱ خورشید بسی خاک‌نشین شد به هوایت روزی نتوانست که بوسد کف پایت فریاد که جانم به لب آمد ز تحیر حرفی نشنیدم ز لب روح‌فزایت خون ریخته بهر ثواب از همه جز ما ما را گنه اینست که مردیم برایت زان غافلی ای ماه که هر شب به تردد چون هاله رهی می‌فکنم گرد سرایت تا تیر تو بر من در صد ذوق گشادست هر زخم دهانیست مرا بهر دعایت تا نقش تو بر لوح دل و دیده کشیدیم قطعا نکشیدیم سر از تیغ جفایت کس نیست که اندیشه زلف تو ندارد تنها نه فضولیست گرفتار بلایت * * * شمارهٔ ۷۲ باغبان لطف قد آن سرو در شمشاد نیست کی نماید تربیت جایی که استعداد نیست گر خط دور لبت را بر زبان آرم مرنج نقش شیرین را ضرر از تیشه فرهاد نیست ساغر خونابه دل بسته ره بر ناله ام مست بزم حیرتت را رخصت فریاد نیست کی شود واقف ز ادراک عذاب آخرت آنکه در دنیا به بیداد بتان معتاد نیست زاهدان را نیست منع عشق اندک محنتی هیچ کس از محنت قید جهان آزاد نیست رغبت نزهتگه میخانه از زاهد مجو جغد را در طبع میل منزل آباد نیست کرده ای تدبیر ترکِ مِی ، فضولی فکر کن گر ز عقل است این ، بنایِ عقل را بنیاد نیست * * * شمارهٔ ۷۳ تن که از تیر تو چون زنجیر روزن روزنست تا شدم دیوانه عشق تو زنجیر من است جان برون از تن باستقبال تیرت رفت و نیست غیر پیکانت کنون جانی که ما را در تن است شاکرم دور از گل رویت ز چشم خون فشان منزلم از قطرهای خون او چون گلشن است ماه من بی مهر رخسارت چگویم حال خود ظلمتی کز هجر دارد روزگارم روشن است نیست در عشق توام جز جان سپردن چاره شمع اگر خواهد نجات از سوختن در مردن است بی قراری راست ره در کویت ای ابرو کمان کش بسان تیر پا بهر تردد زاهن است دوست می دارد ترا هر کس که باشد در جهان بر فضولی رحم کن کاو را جهانی دشمن است * * * شمارهٔ ۷۴ در هجر یار حال دل زار مشکل است زین حال واقف ار نشود یار مشکل است آسان بوصل یار رسیدن توان ولی در وصل یار دیدن اغیار مشکل است طعن است بر من از همه سو کار دشمنان گر دوست چاره نکند کار مشکل است بسیار شد غم از کمی التفات یار کم نیست این معامله بسیار مشکل است از گرد راهت ار نرسد دم بدم مدد تسکین آب دیده خونبار مشکل است زاهد نمی شود نکند منع ما ز می معتاد را تغییر اطوار مشکل است رفتن فضولی از سر آن کوی سهل نیست دوری عندلیب ز گلزار مشکل است * * * شمارهٔ ۷۵ مه من شام غمت را سحری پیدا نیست آه ازین غم که ز مهرت اثری پیدا نیست بر تو گر من نگزینم دگری نیست عجب چه کنم در همه عالم دگری پیدا نیست دل شد آواره و زد عشق تو آتش در تن خانه ام سوخت ، ز آتش شرری پیدا نیست غالبا سیل غمت برد ز جا دلها را کز دل گم شده ما خبری پیدا نیست گم شدم در صف عشاق نپرسید آن مه که درین دایره خونین جگری پیدا نیست اشک را خوار مبینید که در بحر وجود طلبیدیم ازین به گهری پیدا نیست در ره عشق فضولی دم رسوایی زد چند گویید که صاحب نظری پیدا نیست * * * شمارهٔ ۷۶ ای طربخانه دل خلوت سلطان غمت پرده دیده سراپرده خاک قدمت وعده داد مرا ماه من امشب ای صبح بخدا گر همه صدقست نگه داردمت بعلاجی دگرم حال مگردان که مرا ساز کارست بسی شربت ذوق المت سزد ار دم زند از سلطنت روی زمین خاکساری که بود گرد حریم حرمت نفسی نیست که در رشته جانم گرهی نفتد از شکن سلسله خم بخمت گریه در دیده ز بیداد تو آبی نگذاشت عذر خواه کمی ماست کمال کرمت می کند منع تو از قتل فضولی اغیار این چه ظلم است بران کشته تیغ ستمت * * * شمارهٔ ۷۷ هر زمان حال من از عشق تو دیگرگون است بتو چون شرح کنم حال چه گویم چون است غم دل سوخت مرا پیش که آرم به زبان قصه درد درونم که ز حد بیرون است شده از ناوک آهم دل گردون مجروح رنگ خون است شفق نیست که بر گردون است لب شیرین ترا چون ورق گل خوانم کان صحیفه نه بدین خط و بدین مضمون است دل دمی نیست که یاد لب لعلت نکند گریه دیده پر خون ز دل محزون است چه غم از هجر گرت هست کمالی در عشق رخ لیلی همه جا در نظر مجنون است خواب را کشت فضولی غم او در دیده این که بر چهره ام از دیده روان شد خون است * * * شمارهٔ ۷۸ شده ام بسته گیسوی شکن پر شکنت مکش ای گل که بگردن نفتد خون منت غایت لطف تن از چشم منت کرد نهان این چه جورست که من می کشم از لطف تنت خاک گشتم که مرا سایه ات افتد بر سر کرد نومیدم ازان نیز صفای بدنت تو بگفتار در آور نه بقول دگران هیچ راهی نتوان برد بسر دهنت لب میگون تو دارد سر خون ریختنم همه دم می شود این فهم ز رنگ سخنت چند سازد رسن از رشته جان دلو ز دل مردم دیده کشد آب ز چاه ذقنت آتشی هست چو فانوس فضولی در تو نیست خون اوست نمایان شده از پیرهنت * * * شمارهٔ ۷۹ بتی که شیوه خوبی به از تو داند نیست پری وشی که ز دست توام رهاند نیست هزار نامه نوشتم بیار لیک چه سود کسی که لطف نماید باو رساند نیست دهد بدست تو هرکس که هست نقد حیات ولی کسی که ز تو کام دل ستاند نیست بلوح دهر حدیث گذشتگان یک یک نوشته اند ولی عارفی که خواند نیست همه اسیر غم عالیم راه روی که رخش همت ازین تنگنا جهاند نیست بمی چه میل کنم آزموده ام آن هم چنانکه سوز غم عشق را نشاند نیست بملک دهر فضولی مبند دل کانجا بسیست آمده اما کسی که ماند نیست * * * شمارهٔ ۸۰ گل بباغ آمد ولی از عمر خود کامی نیافت خارها در زیر پهلو داشت آرامی نیافت کرد بلبل پیش گل بنیاد درد دل بسی زود گل بگذشت و آن درد دل اتمامی نیافت وه چه ملکست این که دور گل گذشت کس درو رونق بزمی ندید و نشاه جامی نیافت دوخت دوران از لطافت خلعتی اما چه سود قابل تشریف این خلعت گل اندامی نیافت گل که دیر آمد چرا زین باغ رحلت کرد زود غالبا چون من ز کس اعزاز و اکرامی نیافت چون ننالیم از جفای گردش گردون دون هیچ کار ما ز دور او سرانجامی نیافت پایه قدر سخن دانان فضولی پست شد زین سبب هرگز درین کشور کسی نامی نیافت * * * شمارهٔ ۸۱ گر نقابی نبود مهر رخش را غم نیست تاب رخساره او هم ز نقابی کم نیست نیست معلوم غم من همه عالم را همچو من غمزده در همه عالم نیست می کند سجده بخاک سر کوی تو ملک هر که خاک سر کویت نبود آدم نیست عقل را کرد برون عشق تو از خانه دل کین سراسیمه بهمرازی من محرم نیست هر خم زلف تو جای دل سودازده ایست نیست یک دل که دران سلسله پرخم نیست هیچ کس را خبری نیست ز ذوق غم تو سبب اینست که دردهر دلی خرم نیست مگذران بی می و معشوق فضولی زنهار حاصل عمر گرانمایه که جز یکدم نیست * * * شمارهٔ ۸۲ بگل خطت چو نقابی ز مشک ناب انداخت هزار شاهد فتنه ز رخ نقاب انداخت مه رخ تو که سر زد خط از خواشی آن هزار ناوک طعنه بر آفتاب انداخت دمید تا خط چون شب ز روی چون روزت زمانه دیده بخت مرا بخواب انداخت بمردن از غم دل رسته بودم آن لب لعل حیات داد مرا باز در عذاب انداخت هوای چین جبینت هزار موج بلا بآب دیده نم دیده پر آب انداخت ز رشک بر دل خون گشته سوختم صد داغ چو خالهای لبش عکس در شراب انداخت چه ممکن است ثبات از فضولی بی دل چنین که شوق تو او را در اضطراب انداخت * * * شمارهٔ ۸۳ از جان بدود دل غم خالت برون نرفت وز دیده این سواد بسیلاب خون نرفت از چاک سینه ام بدرون سر نهاد اشک وز سینه ام حرارت سوز درون نرفت از حسن الفتیست که گر رفت کوهکن هرگز خیال او ز دل بیستون نرفت آورد تاب جسم نزارم بآه دل در حیرتم ز خاک که بر باد چون نرفت ساقی مرا علاج دگر کن که گرد درد ز آیینه دلم بمی لاله گون نرفت صد دور کرد چرخ ولیکن بهیچ دور تاب بلا ز رشته بخت زبون نرفت در راه عشق کرد فضولی وداع دل عاقل کسیست کز پی اهل جنون نرفت * * * شمارهٔ ۸۴ برگ گل کز هر طرف آرایش دستار تست جسته هر جانب شرار آتش رخسار تست گر ترا حسن رخ از گلها فزاید دور نیست در حقیقت گل تویی گلهای دیگر خار تست غیرت رنگ رخت گل را گریبان کرد چاک غنچه خونین دل ز رشک درج گوهربار تست عشوه و رعنایی گل نیست در دل کارگر گل چه می داند چه باید کرد اینها کار تست آمد و بگذشت گل ما را نشد پروای آن ما کجا و غیر تو ما را غرض دیدار تست نیست در سرو و صنوبر رسم و راه دلبری این روش مخصوص بر شمشاد خوش رفتار تست نیست گفتارت فضولی بی مذاق عاشقی زین سبب هرکس که دیدم عاشق گفتار تست * * * شمارهٔ ۸۵ آزمودم عشق خوبان را بلایی بوده است وانکه می گویند عاشق مبتلایی بوده است تا شدم عاشق عذابی می کشم چون بت پرست میل چین زلف محبوبان خطایی بوده است نقش خویش و صورت شیرین کشیده کوهکن عاشق صورت پرست خودنمایی بوده است چار سوی دهر جای خودفروشانست و بس جوهر عرفان متاع ناروایی بوده است بسته بر محراب دل اهل ورع قندیل وش گوشه مسجد عجب دلگیر جایی بوده است عشق بازی را سرور سینه می پنداشتم محنت بی حد و درد بی دوایی بوده است کم نشد از من فضولی محنت عالم دمی عرصه عالم عجب محنت سرایی بوده است * * * شمارهٔ ۸۶ ازان درین چمنم میل گلعذاری نیست که هیچ برگ گلی بی بلای خاری نیست نبرده ایم درین باغ ره بسوی گلی که در حوالی او همچو من هزاری نیست ندیده ایم درین ملک گنج حسنی را که که از صف رقبا گرد او حصاری نیست ازان چمن چه گشاید که عندلیبان را درو بسوی گل از خار رهگذاری نیست درین نشیمن حرمان هزار غم دارم فزون تر از همه این غم که غمگساری نیست درون سینه دل تنگم از گلی نشگفت چگونه گل شکفد باغ را بهاری نیست ز هیچ یار فضولی ندیده ایم وفا خوشا کسی که مقید بهیچ کاری نیست * * * شمارهٔ ۸۷ غیر ناکامی ز محبوبان مرا مطلوب نیست عاشقان را کام دل جستن ز خوبان خوب نیست چون ندیدم صد جفا از یار می خواهم وفا چیزی از محبوب می خواهم که در محبوب نیست مرد باید تا نیازارد ز خود معشوق را بهر یوسف در زلیخا رأفت یعقوب نیست شد دلم صد پاره ناوردم شکایت بر زبان محنت و صبری که در من هست در ایوب نیست نیست جز لیلی بقای عشق مجنون را سبب ضایع است آنکس که بر گل چهره منسوب نیست زاهد گچ رو ندارد رغبت عشق بتان راستی را این روش از هیچ کس مرغوب نیست نیستم یک دم فضولی بی تماشای بتان شاهد مقصد ز من در هیچ جا محجوب نیست * * * شمارهٔ ۸۸ سایه ات را متصل ذوق وصالت حاصل است نیست دور از دولتی اما چه حاصل غافل است حل مشکل نیست مشکل پیش او اما چه سود مشکل خود پیش او اظهار کردن مشکل است پا کشید از چشمه چشمم ز بیم فتنه خواب کین گذرگه مردم خونریز را سرمنزل است گر نماند رازم از غیر تو پنهان دور نیست هست دل پیش تو و رازی که دارم در دل است ساده افتادست لوح خوبی از نقش وفا کام دل جستن ز محبوبان خیال باطل است سر بگردون گر کشد از روی رفعت دور نیست هر کرا چون سبزه در کوی بلا پا در گل است آفت تکلیف را ره نیست در ملک جنون کی رود بیرون ازین کشور فضولی عاقل است * * * شمارهٔ ۸۹ دل الفت تمام بآن خاک در گرفت خوش صحبتی میان دو افتاد در گرفت خونابه نیست بر مژه ام آتش دل است کز چاک سینه سر زد و در چشم تر گرفت چون من بسیست باده کش بزم عشق لیک بودم تنک شراب مرا بیشتر گرفت چون شمع باز در سرم افتاد گرمی دل کرده بود ترک تعلق ز سر گرفت شوق حریم روضه کوی تو داشت گل بگشاد دست و دامن باد سحر گرفت فرهاد در زمانه من گشت کوهکن بگذاشت عاشقی پی کار دگر گرفت چون خس فتاده بود فضولی بخاک ره او را نسیم لطف تو از خاک بر گرفت * * * شمارهٔ ۹۰ هوای خاک درت باز در سر افتادست ز هر چه هست مرا این هوا در افتادست مرا چه کار به از آه و ناله است کنون که کار با تو چو شوخ ستمگر افتادست چرا ز چشم تو بر من نمی افتد نظری مگر که قاعده مردمی در افتادست ز زلف یار صبا تا گشاده است گره گره بکار دل درد پرور افتادست من از کجا و نجات از بلا چنین که دلم بدام آن سر زلف معنبر افتادست ز ذوق عشق بتان نیست عقل را خبری چرا که رتبه این ذوق برتر افتادست فتاده است فضولی بخاک رهگذرت بیا که بی تو غریبی ببستر افتادست * * * شمارهٔ ۹۱ بر جان ما جفای نکویان ز حد گذشت اوقات ما میانه این قوم بد گذشت سوز و گداز شمع ز رشک جمال تست رست از همه عذاب کسی کز حسد گذشت نشمرد از سکان خودم هیچ دلبری بر من ز دلبران ستم بی عدد گذشت در خون نشست مردم چشمم ز آرزو هر گه که در خیال من آن خال و خد گذشت گشتم مقید غم عشق تو از ازل هرگز نمی توانم ازین تا ابد گذشت عمرم گذشت لیک ندارم تأسفی شادم باین که در غم آن سرو قد گذشت ذوق وصال او ز فضولی دریغ نیست اما بشرط آنکه تواند ز خود گذشت * * * شمارهٔ ۹۲ در دل لاله غمت آتش سودا انداخت شمع را آتش سودای تو از پا انداخت یافت از نکهت زلف تو خبر آهوی چین نافه مشک خود از شرم بصحرا انداخت تا ز دیدار تو مانع نشود چشم پرآب خواب را در نظرم کشت بدریا انداخت رشک رخسار تو زد بتکده ها را بر هم آه من غلغله در گوش مسیحا انداخت برگشادی بسخن صد گرهم چون سبحه عقد دندان تو بر رشته تقوا انداخت خواست آزار خود از ناوک آهم گردون که غم عشق توام بر دل شیدا انداخت سرورا از نظر انداخت فضولی چون ما یک نظر هر که بر آن قامت رعنا انداخت * * * شمارهٔ ۹۳ کم التفاتی خوبان بعاشقان ستم است زهی ستم که ترا با من التفات کم است کی از بنفشه گشاید کجا بنافه کشد دلی که بسته آن گیسوان خم بخم است قدم خمیده چنان شد که کس نمی داند مرا براه تو پوینده فرق یا قدم است ز دام شوق دل ما نمی رهد مادام که سنبل تو گذرگاه باد صبحدم است طبیب را الم من نماند تا ره برد بلذتی که مرا در ره تو از الم است چنین که زندگیم با غمست در عشقت مرا ازان که اجل قصد جان کند چه غم است ز رنج عشق فضولی فراغتی مطلب خموش باش که ذوق حیات مغتنم است * * * شمارهٔ ۹۴ هست با خلعت گلگون قدت ای حور سرشت الفی کش قلم صنع به شنگرف نوشت جامه گلگون من آن طرفه نهالیست که دهر آبش از خون جگر داد از آن روز که کشت خلعت آل تو آن آتش ابراهیم است که نهانست درو نزهت گل‌های بهشت گلبن از گل‌بدن آراست تو با جامه آل ظاهر است این که درین پرده که خوبست و که زشت جامه آل تو می‌خواست بدوزد که فلک رشته جان من آغشت به خونابه و رشت هرکجا دامن گلرنگ کشیدی ای گل گشت برگ گلی از خون سرشکم هر خشت همه‌دم میل فضولی به قبا گلگونیست چه کند آب و گلش دهر بدین رنگ سرشت * * * شمارهٔ ۹۵ تا غایبی تو مجلس ما را حضور نیست دور از تو بی حضوری عشاق دور نیست رفتی و رفت تاب و توان از تن ضعیف ما طاقت فراق نداریم زور نیست شبهای غم چو شمع دم صبح بی رخت در دیده گرچه اشک روان هست نور نیست بی تو قرار یافتن و زیستن دمی بس مشکل است کار من ناصبور نیست بخرام کز قد تو خدنگ بلا رسد بر هر دلی کز آمدنت پر سرور نیست گرد رهت برابر کحل است در نظر می بیند این معاینه هر کس که کور نیست شد ساکن در تو فضولی وزین سبب او را هوای جنت و پروای حور نیست * * * شمارهٔ ۹۶ سنگ بیداد بتان آیینه دل را شکست هر تمنایی که در دل داشتم صورت نبست وصل آن مه گر میسر نیست ما را دور نیست مقصدی داریم عالی همتی داریم پست ز آتش دل بس که از هر زخم سر زد شعله سوخت چون تیرت دمی هر کس که پهلویم نشست جوهر هستی متاع وصل جانان را بهاست ما کجا و این هوس ما را که می گوید که هست جای جز در دل مکن معشوق را گر عاشقی سنگ دل باید که باشد هر که شد آتش پرست کام خواهی صبر کن پرویز وار ای کوهکن کی توان بر خورد از شیرین لبان با زور دست دل که در عشقت امید وصل و بیم هجر داشت سوخت وز تشویش نیک و بد فضولی باز رست * * * شمارهٔ ۹۷ ذوق وصلت یافت دل از ساقی و ساغر گذشت شد خلیل خلوت خلت ز ماه و خور گذشت آب چشمم راست طوف آستانت آرزو هر چه خواهد می تواند کرد چون از سر گذشت چون مسیحا می تواند پای بر گردون نهد هر که او را هر چه پیش آمد چو سوزن در گذشت بهتر از من کس نمی داند طریق عاشقی زانکه عمرم در ره خوبان سیمین بر گذشت اختر برگشته ام را سوخت آخر برق آه آه ازین محنت که برق آهم از اختر گذشت خوش دلم کز عشق من افتاد تقریب سخن هر کجا حرفی ازان ماه ملک منظر گذشت نیست در بغدادیان مطلق فضولی رأفتی حیف عمر من که بی‌حاصل درین کشور گذشت * * * شمارهٔ ۹۸ نی همین صد روزن از تیر تو بر جسم من است سایه ام را هم ازو صد داغ چون من بر تن است بی رخت از غیر می خواهم بدوزم دیده را این که می بینی بچشمم نیست مژگان سوزن است چون نیندازم برون خود را ز پیراهن چو مار بر تنم ماریست هر تاری که در پیراهن است سنبلت را باد اگر برداشت از رویت مرنج مزرع حسن رخت را خوشه چین خرمن است از مسیحا نیست کم ، در روح بخشی بویِ گل، غنچه بهر آن مسیحا مریم آبستن است هست شاهد بر جفاهای زلیخای هوا یوسف گل را که چندین چاکها بر دامن است سوخت از سر تا قدم خود را فضولی بهر دوست شمع بزم دوست شد او را چه باک از دشمن است * * * شمارهٔ ۹۹ به حال زار من آن ماه را نگاهی نیست چه سود روزی اگر نیز هست ماهی نیست جفاست از تو همیشه مراد من نه وفا که گاه گاهی اگر هست گاه گاهی نیست چگونه جانب مسجد روم به میخانه ز کوی عشق به ملک صلاح راهی نیست ز جاه و منصب عالم فراغتی دارم به جز فتادگی‌ام منصبی و جاهی نیست نکوترین رقم بر صحیفه هستی درین که صورت خوب است اشتباهی نیست چه نخل گویمت ای گلبن حدیقه حسن که حاصلم ز تو جز ناله و آهی نیست ز ظلم پیش که نالد فضولی مسکین درین دیار چو غیر از تو پادشاهی نیست * * * شمارهٔ ۱۰۰ من نگویم چون قدت سروی ز بستان برنخاست خاست اما فتنه انگیز و خرامان برنخاست کی نمودی قد که هر سو فتنه بالا نشد کی گشودی رخ که از هر گوشه افغان برنخاست مرده ام بی او چه سان بر آه من سوزد دلش کی کند در دل اثر آهی که از جان برنخاست می کشم از دل خدنگش را و زو خون می چکد همدمی ننشست پهلویم که گریان برنخاست صبر بر نادیدنت رحمیست بر عالم ز من زانکه چشمی بر تو نگشادم که طوفان برنخاست ظلم اشکم بین که تا گردیم با هم ساعتی گردبادی هم بآهم زین بیابان برنخاست از سر کویت فضولی گر نخیزد دور نیست هیچ جا افتاده رفتار خوبان برنخاست * * * شمارهٔ ۱۰۱ ناله زاری که در دلها اثر دارد کجاست آه جانسوزی که دلها را بدرد آرد کجاست دردمندی کز محبت در دلش دردیست کو بی دلی کز درد داغی بر جگر دارد کجاست دلبران بسیار منظوری که از عین وفا گوشه چشمی بارباب نظر دارد کجاست کیست در راه وفا کز هر چه باشد بگذرد وانکه در کوی وفاداری گذر دارد کجاست پرده رخسار مطلوبست میل ماسوا همتی کین پرده را از پیش بردارد کجاست شاهد حسنست در هر جا برنگی جلوه گر عارفی کز جلوه های او خبر دارد کجاست خوب می باشد فضولی شیوه آزادگی در ریاض دهر نخلی کین ثمر دارد کجاست * * * شمارهٔ ۱۰۲ عاشقی رونق ز اطوار من حیران گرفت عشق از فرهاد صورت یافت از من جان گرفت تا در آرد نقش شیرین را بمهمانی درو خانه ای در بیستون ، فرهادِ سرگردان گرفت گر سر دعوی ندارد بهر خون کوهکن بیستون را صورت شیرین چرا دامان گرفت نیست لاله کوهکن انداخت سوی بیستون سینه پر خون که از داغ دل سوزان گرفت گرچه مشکل بود بر فرهاد کار بیستون جان شیرین داد بر خود کار را آسان گرفت دل بخون شد غرق با تیر تو از سوز درون سوخت در تن آتشی از شعله در پیکان گرفت دید سرگردانی سیاح صحرای امید بهر آسایش فضولی دامن حرمان گرفت * * * شمارهٔ ۱۰۳ نه همین قد من از بار غم دور خم است خمی قامت گردون هم ازین بار غم است ز سرور دل ما بی المان را چه خبر پرده دار حرم ذوق نهانی الم است پای در راه بلا نه که تقرب یابی حاصل رنج سفر لذت طوف حرم است عمر چون می گذرد بی اثر ذوق مباش فرصت لذت ادراک بلا مغتنم است سیر صحرای جنون کن که ز غم باز رهی غم ایام دران بادیه بسیار کم است بدل از خار جفا می شکفد غنچه مهر چمن آرای محبت گل جور و ستم است پر ز دردست و الم دائره ملک وجود منزل راحت و آرام فضولی عدم است * * * شمارهٔ ۱۰۴ در غمت کارم به چشم اشکبار افتاده است چشم را با دل مرا با چشم کار افتاده است لاله ها را چاک می بینم گریبان غالبا آن سهی قد را گذر بر لاله زار افتاده است پای بر سبزه نهادی رشک زد آتش بآب یا ز تو عکسی بآب جویبار افتاده است هر که رخسار تو را با چشم مستت دید گفت گلشنی را ترک مستی بر کنار افتاده است چشم گر افکنده ای  بر اشکِ من ، از رحم نیست مست بر آب روان بی اختیار افتاده است هست هر نقشی که قدرت می کشد مرغوب لیک از همه مرغوب تر نقش نگار افتاده است چشم من جرم فضولی را نمی دانم که چیست گرچه می دانم ز چشم اعتبار افتاده است * * * شمارهٔ ۱۰۵ بی لبت قطع نظر کرده ام از آب حیات دارد از شام غمت آب حیاتم ظلمات رفت با درد وغمت صبر و ثباتم از دل غم و درد تو بدل شد بدل صبر و ثبات شیوه مهر و وفا از تو نمی باید خواست چون توان خواست صفاتی که نباشد در ذات نه چنان بسته بزنجیر بلایت شده ام که توانم گذرانید بدل فکر نجات ما فقیریم تو سلطان چه عجب گر ما را بترحم رسد از خرمن حسن تو زکات آنچنان ساخته ضعفم که اگر بحث کنند نتوانم که کنم هستی خود را اثبات وقت آنست فضولی که ز غم باز رهم چند در غم گذرد بی رخ یارم اوقات * * * شمارهٔ ۱۰۶ به دو گیسو مه روی تو نه چندان عجب است عرصه جلوه خورشید میان دو شب است جان شیرین به کدامین بسپارم چه کنم دو دلم در دل من تا هوس آن دو لب است نه وفا از تو به دل می‌گذرانم نه وصال جان ندادم به تو، نومیدی من زین سبب است نیست مقدور کسی لذت ادراک وصال طالبان ذوق که دارند همان در طلب است پیش تو کام دل خود به زبان چون آرم ز من اظهار تمنا به تو ترک ادب است شوق لعل تو مرا در الم و غم دارد گرچه کیفیت می موجب ذوق و طرب است گفتم ای شوخ فضولی به تو میلی دارد گفت زین بی‌ادبی‌هاست که اینش لقب است * * * شمارهٔ ۱۰۷ هجوم سیل سرشکم ز دل اثر نگذاشت ز من که آتشم این آب یک شرر نگذاشت درون سینه من هر چه بود آتش عشق همه بسوخت غمی چند بیشتر نگذاشت جفا نگر که ز بهر تسلیم شب هجر خیالی از تو مرا اشک در نظر نگذاشت بحال دیده بگریم که بهر گریه او حرارت دل من آب در جگر نگذاشت غلام زخم خدنگ توام که خون دلم برون بریخت بامید چشم تر نگذاشت کجا روم که سرکشم بجز دیار فنا ز بهر بودن من منزل دگر نگذاشت هزار بار شدم مایل طریق ورع مرا محبت خوبان سیمبر نگذاشت هزار شکر که لطف ازل فضولی را ز لذت الم عشق بی خبر نگذاشت * * * شمارهٔ ۱۰۸ امید بود که خواهد جفای یارم کشت نکرد یار جفایی در انتظارم کشت نکرد گرچه بهر وعده که کرد وفا هزار شکر که باری امیدوارم کشت هزار بار مرا زنده کرد لعل لبش اگرچه غمزه شوخش هزار بارم کشت مرا نکشت ز بسیاری جفا اغیار کم التفاتی آن سرو گل عذارم کشت اگرچه داد ز کشتن مرا امان چشمت بلای هجر تو رحمی نکرد و زارم کشت ز درد ساقی این بزم مرده ام که چرا نداد باده جان بخش در خمارم کشت فضولی از خط و از خال برده بودم جان تطاول خم گیسوی مشک بارم کشت * * * شمارهٔ ۱۰۹ بهترین سیرها سیر بیابان فناست حالیا جمعیتی کانجاست در عالم کجاست گشت ویران ملک این عالم درو مردم نماند منزل پر مردم معمور حالا آن سراست بر نگردد هر که زین عالم بآن عالم رود در خوشی و ناخوشی این معنی استدلال ماست در نکویی و بدی کار دو عالم ظاهر است هر که آن عالم بدست آورد این عالم نخواست چون بیابد ذوق آن عالم درین عالم کسی هست این دیر فنا آن عشرت آباد بقاست بی مذاق سیر آن عالم ازین عالم چه سود نفع ایام عمل موقوف هنگام جزاست از بد و نیک جهان بگذر فضولی شاد زی بی نیاز از هر دو عالم بنده خاص خداست * * * شمارهٔ ۱۱۰ جانی که هست رسته ز آزار او کجاست آزاده که نیست گرفتار او کجاست آسوده که داشته باشد فراغتی در دور غمزه های ستمگار او کجاست صاحب دلی که در دل او نیست بار غم در آرزوی لعل گهربار او کجاست من نیستم فتاده رفتار او همین افتاده که نیست ز رفتار او کجاست تنها مگو که واله رخسار او منم آن کس که نیست واله رخسار او کجاست بی پرده اوست در همه جا جلوه گر ولی چشمی که هست قابل دیدار او کجاست دل بود جای محنت بسیار او بسوخت در حیرتم که محنت بسیار او کجاست از غم دل فضولی زارست بی قرار یارب قرار بخش دل زار او کجاست * * * شمارهٔ ۱۱۱ ما را بلای عشق تو عمریست آشناست از آشنا جدا شدن آشنا بلاست برخاست از قد تو به هر گوشه فتنه‌ای سروی ز باغ حسن بدین فتنه برنخاست جان و دلم بسوخت جدایی جدا جدا این است حال آن که ز جانان خود جداست جان پیش تست ما به بلای تو زنده‌ایم ای عمر مدتیست بلای تو جان ماست کس نیست کز بلای بتانم دهد نجات بس مشکل است دفع بلایی که از خداست مستان جام عشق فتادند بی‌خبر کس آگهی نیافت که این نشأه از کجاست چون گشت عادت تو فضولی جفاکشی تکلیف ترک کردن عادت تو را جفاست * * * شمارهٔ ۱۱۲ هر کرا هست دلی سیمبری خواهد داشت ز غم سیمبری چشم تری خواهد داشت هر کرا چشم تری هست سرش خالی نیست سر سودای بت عشوه گری خواهد داشت هر کرا هست بت عشوه گری در عالم خون فشان چشمی و خونین جگری خواهد داشت هر که خون جگر از دیده روان می سازد بی جهت نیست بجایی نظری خواهد داشت هر که دارد نظری بر رخ یاری بی شک هر دم از عشق بلای دگری خواهد داشت هر بلایی که ز عشق است درو ذوقی نیست نه بلاییست که با ما ضرری خواهد داشت غافل از آه فضولی مشو ای بی پروا که ز سوز جگر است و اثری خواهد داشت * * * شمارهٔ ۱۱۳ ملولم از تو نمی پرسیم که حال تو چیست ملول بهر چه موجب ملال تو چیست خراب شد ز تو حالم چرا نمی پرسی چه حالتست ترا مانع سؤال تو چیست مرا خیال تو و فکر تست در دل زار ترا چه فکر بدل می رسد خیال تو چیست شراب عشق تو مدهوش کرده است مرا چه آگهم که فراق تو یا وصال تو چیست ز اشک و آه من آزرده نمی دانی که زیب حسن تو پیرایه جمال تو چیست اگر بسوختن سینه ام نه مایل دم نظر بدل از دیده انتقال تو چیست فضولی از سر جان در گذر براه فنا جز این کشته جانان شوی کمال تو چیست * * * شمارهٔ ۱۱۴ در عشق شهرتم سبب اشتهار تست بی اعتباریم جهت اعتبار تست از ذکر من چرا مه من عار می کنی اظهار خاکساری من افتخار تست حسن تو گشته شهره عالم ز عشق من تا هست لوح هستیم آیینه دار تست بر اشکباری مژه ام خنده می کنی گویا گلی تو وین مژه ابر بهار تست دل را درون سینه اگر جا دهم رواست دردی که در دلست مرا یادگار تست عمریست گم شدست دل مبتلا ز من گویا اسیر سلسله مشک بار تست جانا مکن ز حال فضولی نظر دریغ کان هم ز عاشقان سیه روزگار تست * * * شمارهٔ ۱۱۵ هست ما را زندگی از جوهر شمشیر دوست روح ما گر هست جوهر جوهر شمشیر اوست عالمی دارم که مستغنیست از مهر فلک روز و شب روشن ز مهر گلرخان ماه روست گرچه ما را کشت تیر او ز بدحالی رهاند از نکویان در حقیقت هر چه می آید نکوست قطع شد آب حیات از باغ عمر ما هنوز میوه مقصود پنهان در نهال آرزوست بیش و کم تأثیر یک فیضیست در بزم وجود گر تفاوت در قدح باشد شراب از یک سبوست گر تجرد هم گزیند نیست بی شر نفس بد زهر کی زائل شود از مار گر افکند پوست منزل جانان فضولی کس نمی داند کجاست هر که می بینم ز سر کردست پا در جست و جوست * * * شمارهٔ ۱۱۶ دل دامن هوای تو محکم گرفته است مرغی چنان هوای چنین کم گرفته است از عشق من که بهر تو رسوای عالمم آوازه جمال تو عالم گرفته است تا شعله برون ندهد آتش درون دل رخنهای زخم بمرهم گرفته است بگذر ز زیر طاق فلک بی توقفی کز اشکم این بنای کهن نم گرفته است از کبر حلقه بر در جنت نمی زند دستی که آن دو گیسوی پرخم گرفته است بر التفات ساقی ایام دل منه جامی که می دهد بتو از جم گرفته است گر هست آرزوی غم عشق دور نیست ما را که دل ز خاطر خرم گرفته است در دور عیسی لبت از زلف عنبرین در حیرتم که بهر چه ماتم گرفته است رسم طرب مجو ز فضولی که مدتیست دور از تو خوی با الم و غم گرفته است * * * شمارهٔ ۱۱۷ اگر رسوا شدم رسواییم را شد فغان باعث فغان را سوزش دل سوزش دل را بتان باعث بغمزه خستیم دل چون نرنجم زان خم ابرو چه می دانم ندارد ز خم ناوک جز کمان باعث چه باشد گر بریزد خون چشم خون فشانم دل گرفتاری دل را گشت چشم خون فشان باعث درون غنچه تا گلبرگ نبود چاک کی گردد سزد چاک دلم را گر بود داغ نهان باعث خط سبزت ز آب دیده من رونقی دارد بود نشو و نمایی سبزه را آب روان باعث سرم را سیل اشک از خاک راهت کاش بردارد که غوغای سکانت را شدست این استخوان باعث فضولی در جهان از عشق ذوقی هست با هر کس ندارد جز مذاق عشق هستی جهان باعث * * * شمارهٔ ۱۱۸ با عارض تو شمع کشیدی زبان بحث وز گرمیش گرفته زبان در میان بحث گفتند غنچه با دهنت بحث می کند معلوم می شود هنر او زمان بحث دی زد دم از دهان تو ذره که نیست باد ما را ازو نبود اگر چه گمان بحث آنی که با عذار تو گل کرده بحث لیک از خجلتی که دیده عرق کرده آن بحث مه خورده تیر رشک ز حسن تو بر جگر با ابرویت هلال شکسته کمان بحث بحث است کار چشم و دلم بهر تیغ تو خون است در میانه ایشان نشان بحث از مدرسه مجوی فضولی فراغتی کانجا مقام مدعی است و مکان بحث * * * شمارهٔ ۱۱۹ حقه لعل لبش صد درد دارد در علاج او ز ما مستغنی و ما را باو صد احتیاج مه بمحمل می رود منزل بمنزل غالبا ز آفتاب عارضت دارد تغیر در مزاج عکس خالت هست در لوح بیاض دیده ام خوش نماتر ز ابنوسی کان بود پیوند عاج سینه ام بشکاف و چشمم را بخونریزی در آر کار شاهانست فتح ملک تعیین خراج کرده ام پنهان غم دل را ز خوف قطع سر می کند تاجر متاع خود نهان از بیم باج رونق از عکس خطت دارد بیاض چشم من هست این روشن که سیم از سکه می‌گردد رواج رفعت از خواهی فضولی چون فلک بی قید باش بر زمین زن گر ز خورشیدت بود بر فرق تاج * * * شمارهٔ ۱۲۰ ای مرضهای معاصی ز تو محتاج علاج تو شفیع و همه عالم به شفاعت محتاج ارجمند از جهت حسن قبولت اسلام سربلند از شرف پایه قدرت معراج شمع قدر تو شب ظلمت حیرت را ماه خاک پای تو سر رفعت گردون را تاج کار دنیا شده از دولت شرع تو تمام قدر دین یافته از سکه عدل تو رواج عقل را حکم تو مستخدم اجرای امور ملک را امر تو مستلزم پیوند مزاج عرش را از شرف پای تو عالی مقدار شرع را از مه روی تو منور منهاج یا نبی نیست ز لطف تو فضولی نومید طالب قطره آبیست ز بحر مواج * * * شمارهٔ ۱۲۱ کرد درد غیر را دلبر علاج داد ما را رشک تغییر مزاج ناصحا مستغنیم از پند تو نیست با پند تو ما را احتیاج باز نقد اشکم از سودای تو داد بازار محبت را رواج می دهم از دل بهر مه پاره ره رو عشقم مرا اینست باج خون دل گر خورد عشقت دور نیست پادشاه از ملک می گیرد خراج خاک بر سر می کنم دیوانه ام گاه تختم گشته خاک و گاه تاج یار می داند فضولی حال تو عرض حاجت نیست محتاج لجاج * * * شمارهٔ ۱۲۲ عکس لبت نمود دلم کرد خون قدح دردا که کرد سوز درونم فزون قدح بر باد داد رخت سرای سلامتم یارب که چون حباب شود سرنگون قدح نقش تو می کند رقم صفحه درون پا می نهد ز دائره خود برون قدح گردد مدام کف بلب آورده هر طرف بر عقل روشن است که دارد جنون قدح انصاف بر صفای دل صافیش که کرد بهر لب تو ترک می لاله گون قدح صیاد هوش و ره زن عقل است غالبا آموختست از لب لعلت فسون قدح غیر از قدح مجوی فضولی مصاحبی زیرا که آگه است ز راز درون قدح * * * شمارهٔ ۱۲۳ مرا هرگه که پندی می‌دهد با چشم تر ناصِح نهال محنتم را می‌دهد آب دگر ناصح بس است این سوز در من گر نصیحت نشنود زین بس به دم هردم نسازد آتشم را تیزتر ناصح مرا گوید که مردم را به افغان درد سر کم ده نمی‌دانم چه حاصل می‌کند زین درد سر ناصح نصیحت می‌کند کز خلق پنهان دار دردت را ندارد غالبا از درد پنهانم خبر ناصح به پند ناصح از خون جگر خوردن نگردم بس ز من از من بتر صد داغ دارد بر جگر ناصح گشود از پند سیل خونم از مژگان نمی‌دانم زبان بگشاد یا زد بر رک دل نیشتر ناصح فضولی راحتی گر بایدت از موج خون سدی ببند اطراف خود تا کم کند سویت گذر ناصح * * * شمارهٔ ۱۲۴ تنگ آمده بجلوه آهم فضای چرخ خواهد گذشت عاقبت از تنگنای چرخ بر سر هزار سنگ رسد هر زمان مرا گویا که ریخت از نم اشکم بنای چرخ با دود آه چون نکنم تیره چرخ را با داغ درد سوخت دلم را جفای چرخ پر شد ز آتش دل من چرخ بعد ازین باشد مگر مقام ملایک و رای چرخ از رشک ساکنان سر کوی آن پری ماتم سرا شدست ملک را سرای چرخ تنها نیم من از روش چرخ در بلا وارسته کجاست ز دام بلای چرخ گر چرخ بی وفاست بگویم عجب مدار هرگز کسی ندیده فضولی وفای چرخ * * * شمارهٔ ۱۲۵ چند منعم کنی از عشق جوانان ای شیخ نیستم طفل فریبم بود آسان ای شیخ حکم منع از مه رخسار جوانان نشدست مگر آگه نه ای از معنی قرآن ای شیخ بر دل زار من آزار جوانان کم نیست تو هم از طعنه بسیار مرنجان ای شیخ نه بخود می کشم ایام جوانی می ناب می دهد پند مرا گردش دوران ای شیخ رخ زیبا پسران قبله اهل نظر است هر که باور نکند نیست مسلمان ای شیخ خیز تا کسب جوانی ز می ناب کنیم چند مانیم چنین پیر و پریشان ای شیخ ای فضولی مطلب ترک هوای پسران نیست آسان که کسی بگذرد از جان ای شیخ * * * شمارهٔ ۱۲۶ کسی در عاشقی از سوی پنهانم خبر دارد که چون من آتشی در سینه داغی بر جگر دارد بزن دستی بدامان سرشک ای چشم ترک امشب چو دامانش غباری چهره ام زان خاک در دارد بگیر ای باد با خاک ره او رخنه چشمم که نزهتگاه دل بیم خلل زین رهگذر دارد مرا ساقی طریق بی خودی بنما که می بینم ره هشیاریم از مستی چشمش خطر دارد ز خونریزی بتیرت نسبتی دارند زانست این که با مژگان خونین مردم چشمم نظر دارد چو سایه بر رهش افتاده ام کاری کن ای طالع که آید آفتاب من مرا از خاک بردارد فضولی با خیال لعل میگون بتان هر دم چو می در جام صد گرداب خون در چشم تر دارد * * * شمارهٔ ۱۲۷ گره از کار من جز نالهای زار نگشاید نبندم ناله را ره تا گره از کار نگشاید ز مژگان چشم دارم در رهت خون دلم ریزد گل امیدواری آه اگر زین خار نگشاید بچشم و دل گشودم راز عشق او شدم رسوا کسی آن به که راز یار با اغیار نگشاید فتاده در ضمیرم ذوق وصلش آه اگر آن مه درین نیت بفالم مصحف رخسار نگشاید شنیدم برگ گل لاف لطافت بر زبان دارد تو لب بگشای تا او لب بدین گفتار نگشاید بچندین مکر نتواند که بگشاید فلک هر گو در هر فتنه را کان غمزه خونخوار نگشاید اسیر عشق باید چون فضولی کز غم پنهان بمیرد زار هرگز لب پی اظهار نگشاید * * * شمارهٔ ۱۲۸ با تو وصلم شب نوروز میسر شده بود شبم از وصل تو با روز برابر شده بود همه شب تا بسحر خنده تو می کردی و شمع سوختن بر من و پروانه مقرر شده بود می گشودم گره از زلف تو وین بود سبب که هوا مشک فشان خاک معنبر شده بود داشت خلوتگهم از روشنی شمع فراغ کز فروغ مه روی تو منور شده بود در بساط طربم با قلم دولت وصل نقش هر کام که بایست مصور شده بود عود در آتش رشک طرب من می سوخت که دماغم بهوای تو معطر شده بود بود بزم طربم دوش فضولی چمنی که مرا هم نفس آن سرو سمنبر شده بود * * * شمارهٔ ۱۲۹ نیست چشم من کزو اشک جگرگون می‌چکد بر سرم زخمیست از تیغت کزو خون می‌چکد می‌چکد هردم خوی از رخسار آتشناک او حیرتی دارم ز آتش کآب ازو چون می‌چکد می‌کند در کوه لعل سفته سنگ خاره را قطره کز دیده فرهاد محزون می‌چکد لاله می‌روید برو داغ ملامت هرکجا بهر لیلی خون دل از چشم مجنون می‌چکد در درونم دل مگر بگداخت کامشب دیده را بر رخم خونابه از اندازه بیرون می‌چکد نیست شبنم کانجم از رشک در دندان تو قطره‌قطره آب می‌گردد ز گردون می‌چکد خون دل بر رخ فضولی را ز چشم خون‌فشان دم‌به‌دم بر یاد آن لب‌های میگون می‌چکد * * * شمارهٔ ۱۳۰ به رخسارت دمی دل دیده خونبار نگشاید که سیلی از سرشک آن بر رخسار نگشاید ز بار غم نرستم در ره عشق و چنین باید که ره رو در مهالک تا تواند بار نگشاید بجان دادن نجات از عقد گیسویش نیابد دل بآسانی کسی این عقده دشوار نگشاید نیارم جز شکایت بر زبان از یار در هر جا چرا بر من زبان طعنه اغیار نگشاید گره شد در دل ما این تحیر کز چه رو یارب دل ما چون گره زان زلف عنبر بار نگشاید چه باشد گر نشوید خاک راهش گریه از چشمم وزان مه بر دل زارم در آزار نگشاید فضولی کی تواند بست بر خود زیور تقوی مگر آن ماه طلعت پرده از رخسار نگشاید * * * شمارهٔ ۱۳۱ خوش آن که در نظرم عارض نکوی تو باشد سواد چشم مرا روشنی ز روی تو باشد تو قبله و مرا نیست تاب آن که زمانی بسان قبله نما دیده جز بسوی تو باشد فرشته راست بیک وجه نسبتی بتو اما نه ظاهرست که آن هم بخلق و خوی تو باشد بوصل تو نکنم رغبتی که در دل تنگم ز بیم هجر همان به که آرزوی تو باشد خوش آن که بخت سیه را علاقه نگسلد از دل اسیر سلسله زلف مشکبوی تو باشد مراست موجب شکر از تو لحظه لحظه شکایت دگر چه کار کنم به ز گفت و گوی تو باشد گذشت عمر که در خاک کوی تست فضولی بدان هوس که پس از مرگ خاک کوی تو باشد * * * شمارهٔ ۱۳۲ بر گلویم تیغ ترک تند خوی من رسید تشنه لب بودم که آبی بر گلوی من رسید از نسیم وصل جانها را معطر شد دماغ غالبا کز ره غزال مشکبوی من رسید ژاله وش بارید ازو سنگ ملامت بر سرم آفتی بر کشتزارِ آرزویِ من رسید کشته آنم که در جولان سمند ناز را سرکِشد از سرکِشی ، هرگه که سویِ من رسید عالم از افسانه فرهاد و مجنون شد تهی تا بگوش اهل عالم گفت و گوی من رسید همچو من دیوانه ای دیگر ، به سرحدِّ فنا گر رسید البته هم در جست و جوی من رسید گفتم از گریه فضولی پای در گل ماند گفت اینچنین بهتر که نتواند بکوی من رسید * * * شمارهٔ ۱۳۳ ز من آن مغبچه ترک دل و دین می‌خواهد در ره عشق ثباتم به ازین می‌خواهد نیست ترک دل و دین در روش عشق خطا می‌کنم هرچه دل آن بت چین می‌خواهد نتوانم که نباشم نفسی زار و حزین چه کنم یار مرا زار و حزین می‌خواهد دل برینست که جا در سر کوی تو کند عملش چیست که فردوس برین می‌خواهد نه به خود گاه جهان گردم و گه گوشه‌نشین او مرا گاه چنان گاه چنین می‌خواهد چون نگیرم طرفی چون مژه‌ات از مردم چشم مست تو مرا گوشه‌نشین می‌خواهد گشت در خاک درت قدر فضولی عالی جای در سلک غلامان کمین می‌خواهد * * * شمارهٔ ۱۳۴ بخاک پای تو تا ترک سر نخواهم کرد هوای کاکلت از سر بدر نخواهم کرد قضا که عشق توام یاد داد می دانست که غیر عشق تو کار دگر نخواهم کرد چنان ز دست غمت خاک کرده ام بر سر که روز حشر سر از خاک بر نخواهم کرد مپرس حال دل خسته ام طبیب که من ز راز خویش کسی را خبر نخواهم کرد نمی برم ز تو پیوند گر برند سرم بترک سر ز تو قطع نظر نخواهم کرد سرم خوشست بسودا اگر چه می دانم که با چنین سر و سودا بسر نخواهم کرد فضولی آتش غم گر دهد بباد مرا شکایت از غم آن سیمبر نخواهم کرد * * * شمارهٔ ۱۳۵ به حالم التفات آن ماه‌رو بسیار کم دارد دل از کم‌التفاتی‌های او بسیار غم دارد دمی از مهر بیند سوی من آن مه دمی از کین به سان صبح تیغ التفات او دو دم دارد چه خوش باغی‌ست عالم پر گل و سوسن چه سود اما گلَش بویِ تغیّر، سوسنَش رنگِ عدم دارد نمی‌گردد خیال گرد راهش دور از چشمم محال است این که خیزد گرد از جایی که نم دارد از آن لطفی‌ست بر من هر ستم عمری‌ست کآن بدخو ز بیم طعنه بر من لطف در رنگ ستم دارد قدِ خم گشته‌ام را چرخ دور انداخت از کویش کم افتد بر نشانه از کمان تیری که خم دارد بساط عشق کم می‌ماند از منصوبه خالی فضولی نیست بازی عشقبازی صد الم دارد * * * شمارهٔ ۱۳۶ یار ما را به ازین زار و حزین می خواهد به ازین چیست که ما را به ازین می خواهد هوس عاشقی آن بت بی باک کند خویش را هر که چون من بی دل و دین می خواهد آهم از چرخ برین می گذرد وه کان تیر هدفی دورتر از چرخ برین می خواهد زیر زین مه نو رخش فلک جلوه گرست شهسواری چو تو در خانه زین می خواهد گردی از خاک سر کوی تو برخاست مگر آسمان سرمه چشمی ز زمین می خواهد دل که رشک بت چین گفت ترا عین خطاست ز غضب باز در ابروی تو چین می خواهد نیست مطلوب فضولی ز فلک کام دگر وصل آن ماه رخ زهره جبین می خواهد * * * شمارهٔ ۱۳۷ عکس قد او آینه بربود خطا کرد خود را چو دل ما هدف تیر بلا کرد اشک آینه دار قد خم گشته من شد دردا که قدم را غم عشق تو دو تا کرد فریاد ز ناسازی طالع که نکردیم جا در دل آن ماه که جا در دل ما کرد کار غم تو با دل تنگم شب هجران کاریست که با غنچه دم باد صبا کرد تو گرد ز دامن بفشاندی و من از غم مردم که چرا بخت مرا از تو جدا کرد خون ریخت جگر سوخت بدن خست دل آزرد با ما غم عشق تو چه گویم که چها کرد برداشت دل از سجده ابروی بتان سر در حیرت آنم که چنین سهو چرا کرد تا قطره آبی نشد از جای نجنبید در هر دل پرسوز که پیکان تو جا کرد در پنجه غم ماند گریبان فضولی زان روز که دامان تو از دست رها کرد * * * شمارهٔ ۱۳۸ ندانستم که آن ماه آن چنین راه ستم گیرد شود سرکش ز پا افتادگان را دست کم گیرد قدم تا چند از بار غم آن سرو خم باشد دلم تا کی ز دست بی کسی دامان غم گیرد ندیدم گرم خونی جز حنا کز روی یک رنگی دم خونریزم آرد رحم دست آن صنم گیرد ملایک در فلک گریند مردم در زمین بر من چو عالم را فغانم با صدای زیر و بم دارد بگردون سیل اشکم می رسد هاله مبند ای مه که کس در رهگذار سیل خونی خانه کم گیرد طبیبا داغ تدبیر من آن به کم نهی بر دل نپنداری که عاشق را دل از ذوق الم گیرد فضولی را میسر نیست ذوق دولت وصلت همان به الفتی در کنج تنهایی به غم گیرد * * * شمارهٔ ۱۳۹ طمع جور دلم زان بت بدخو دارد ز بتان آنچه دلم می طلبد او دارد باید از حلقه زنجیر جنون سر نکشد هر که در سر هوس آن خم گیسو دارد دوش از حال دل نافه خبر داد صبا گرهی در دل ازان سنبل خوش بو دارد بی جهت رغبت محراب ندارد زاهد میل نظاره آن گوشه ابرو دارد می تواند کرد قیاس ملک از حور و شان خوی بد دارد اگر عارض نیکو دارد چه کند گر نه ز بهبود کند قطع نظر دل که بیماری ازان نرگس جادو دارد مکن از عشق بتان منع فضولی ای شیخ همه کس میل جوانان پری رو دارد * * * شمارهٔ ۱۴۰ خوب می دانم وفا از خود جفا از یار خود زآنکه او در کار خود خوبست و من در کار خود بگذر از آزارم ای بدخواه بر خود رحم کن ور نه می سوزم ترا با آه آتشبار خود برق آه آتشینم می گدازد سنگ را می دهد بدخواه در آزار من آزار خود من کیم تا افکند آن سرو بر من سایه کاش بگذارد مرا در سایه دیوار خود می کند هر لحظه روزم را سیاه از دود آه می کشم صد آه هر دم از دل افکار خود ای که از دست دلم هر دم شکایت می کنی گر نمی خواهی بر افشان طره طرار خود کرده ام اکرار جان دادن فضولی در رهش گر کشندم بر نخواهم گشت از اقرار خود * * * شمارهٔ ۱۴۱ چو مشاطه بدست آن چین زلف خم بخم گیرد بچین از رشک دستش نافه را درد شکم گیرد بیاد بوی زلفش جان من تا کی ز تن شبها برون آید سر راه نسیم صبحدم گیرد قلم گیرد روان از بیم خجلت دست صورتگر چو صورتگر پی تصویر آن قامت قلم گیرد بخورشید آن رخ چون ماه منما احترازی کن مباد آن آینه از چشمه خورشید نم گیرد چراغ افروخت ماه از شمع رویت میل آن دارد کزین پس روشنی از پرتو خورشید کم گیرد من از لطف تو بودم زنده کردی ترک آن زین بس مگر شمع حیاتم آتش از برق ستم گیرد فضولی را مکن منع از سرشک آه دل ناصح که عالم گیرد ار زین سان سپه سازد علم گیرد * * * شمارهٔ ۱۴۲ چه عجب گر به دل از تیغ تو بیداد رسد شیشه را حال چه باشد که به فولاد رسد هر دم از هجر تو بر چرخ رسانم فریاد به امیدی که مگر چرخ به فریاد رسد مکن از آه من اکراه که شمع رخ تو نه چراغی‌ست که او را ضرر از باد رسد اثر بخت بد و نیک نگر کز شیرین کام خسرو برد آزار به فرهاد رسد تا رسیدست ز مژگان تو تیری بر من دارم آن ذوق که از صید به صیاد رسد ز تو ای شمعِ منّور ، نه چنان شد بغداد؟ که کند یاد وطن هر که به بغداد رسد غم غیر تو برون کرد فضولی از دل که غمی گر رسد از تو به دل شاد رسد * * * شمارهٔ ۱۴۳ من که باشم که مرا کوی تو مسکن باشد خاک کویت همه دم در نظر من باشد هیچ کس پیش تو نآرد بزبان حال دلم شمع من حال دلم پیش تو روشن باشد دشمنان تا بکی از دوستیت شاد شوند حال من از تو بکام دل دشمن باشد بر سر کوی خود ای شمع مسوزان ما را گلشن کوی تو حیف است که گلخن باشد جان من تا بقیامت نبرم نام حیات گر پس از مرگ مرا کوی تو مدفن باشد به خدنگی برهان از الم و غم ما را چند ما را الم جان و غم تن باشد مکن از خاک درت منع فضولی ای گل جای بلبل به ازان نیست که گلشن باشد * * * شمارهٔ ۱۴۴ درین محنت سرا آن به که عاقل خانه کم گیرد و گر خواهد که گیرد خانه در کوی عدم گیرد نمی ارزد بغم سلطانی عالم خوش آن رندی که یاد از حشمت جمشید نآرد جام جم گیرد ملک را آسمان پروانه شمع بلا خواند مرا هرگه که آه آتشین بر سر علم گیرد به تنگم از وجود خویشتن در گرد لب خطر مده رخصت که بر من پیش ازین راه عدم گیرد مزن ای بی وفا سنگ ستم بر سر مرا چندان که دیواری برآید گرد من راه ستم گیرد کشم بر پرده های چشم تر نقش دهانش را که گیرد نقش خاتم خوبتر کاغذ چو نم گیرد فضولی را مگر سر رشته دولت بدست آید که یابد کام دل و آن گیسوان خم به خم گیرد * * * شمارهٔ ۱۴۵ ملک را گر نظر بر قد آن سرو روان افتد سراسیمه چو مرغ تیر خورده ز آسمان افتد مپوش از من رخ ای خورشید مپسند این که چون شمعم همه شب تا سحر آتش بمغز استخوان افتد مگو ای دل بشمع محفل از سوز درون حرفی مکن کاری که این راز نهان در هر زمان افتد بلا را نیست قابل جز صفای دل عجب نبود اگر زان شمع چون آیینه ام آتش بجان افتد فکندی زلف بر رخ اضطرابی کرد دل پیدا چو مرغی کش بناگه آتش اندر آشیان افتد بمقصد راه کم جو از رکوع ای زاهد گم ره که بسیار آزمودم تیر کج کم بر نشان افتد فضولی صبح سان دم می زنی از مهر رخسارش نمی‌ترسی از آن دم کز تو آتش در جهان افتد * * * شمارهٔ ۱۴۶ محتاج وصال تو که باشد که نباشد مشتاق جمال تو که باشد که نباشد دیوانه بکویت ز که آید که نیاید آشفته حال تو که باشد که نباشد ای شمع بسان من دل سوخته شبها گریان بخیال تو که باشد که نباشد در سجده بت اهل خطا را نکنم عیب حیران مثال تو که باشد که نباشد در گلشن حسنست قدت طرفه نهالی مایل بنهال تو که باشد که نباشد رخساره بخونابه دل ساخته گلگون بهر رخ آل تو که باشد که نباشد تنها تو نه ای غمزه عشق فضولی در عشق به حال تو که باشد که نباشد * * * شمارهٔ ۱۴۷ شب هجران خیالت شمع محنت خانهٔ من شد دلم را صد چراغ از پرتو آن شمع روشن شد نزاعی در میان جان و تن انداخت پیکانت که تن آزرده از جان گشت و جان رنجیده از تن شد بلای وامق و فرهاد و مجنون جمع شد در من فلک را دانه چندی پریشان بود خرمن شد نقاب افکنده از رخ آمد آن گل بی‌گل رویت بهار طلعت او آفت گل‌های گلشن شد سوی گلزار رفتم آتش گل بی‌گل رویت چنانم سوخت کز خاکسترم گلزار گلخن شد به پیکان تو طرح عاشقی انداختم در دل اساس این بنای معتبر را بین که آهن شد مگر عشقِ تو بست آیِن ، به شهرستانِ رسوایی که صحن سینه‌ام با داغ‌های دل مزین شد فضولی داشت چون شمع از تو امشب آتشی در دل که بر امید راحت بارها راضی به مردن شد * * * شمارهٔ ۱۴۸ نه حبابست که پیدا ز سرشک ما شد اشک را آبله از سیر بپا پیدا شد عاشقانراست بلا سلسله قید حیات بهمین واسطه مجنون حزین رسوا شد بی نشان گشت دلم کز تو وفایی طلبید چون نشان یابم ازو در طلب عنقا شد بست بر پای من از اشک غمت سلسله باز در عشق عجب سلسله بر پا شد نشد از کامل او کام دل من حاصل سر سودایی من در سر این رسوا شد ز صبا گرد رهت یافت ولی قدر نکرد دیده نرگس ازینست که نابینا شد روزی افراخت فضولی علم رسوایی که اسیر غم آن سرو سهی بالا شد * * * شمارهٔ ۱۴۹ چو بهر زینت آن گل‌چهره در آیینه می‌بیند ز مژگان صد خدنگ آیینه را در سینه می‌بیند نشاطی یافت دل تا درد عشقت یافت در سینه چو درویشی که در ویرانه گنجینه می‌بیند اسیر عشق را از موی ژولیده‌ست ذوق دل اگر صوفی صفا در خرقه پشمینه می‌بیند غمت هردم به داغ تازه زان می‌کند شادم که در من حفظ حق صحبت دیرینه می‌بیند چه باشد گر شود دل با غمت خرسند در عالم درین ویرانه جز نقد غمت گنجینه می‌بیند از آن روزی که جمعی زاهدان را دید در مسجد دلم خواب پریشان هر شب آدینه می‌بیند فضولی پاک کن از کینه اغیار لوح دل که ذوق از مهر مه‌رویان دل بی‌کینه می‌بیند * * * شمارهٔ ۱۵۰ خدا ز سرو قد او مرا جدا نکند من و جدایی ازان سرو قد خدا نکند بصوت ناله نهفتم صدای سیل سرشک که شرح راز دلم پیش کس ادا نکند چو استخوان نشانه چه مرده باشد که ناوک تو رسد جان خود جدا نکند گرفت آینه طبع را غبار الم چه گونه دل طلب جام غم زدا نکند صدای نی همه در دست نیست باد کسی که کسب و جد ز ادراک این صدا نکند کسی که دست ارادت بپیر عشق نداد بهیچ مرشدی آن به که اقتدا نکند فضولی از تو اگر یار غافلست مرنج شهی چه باشد اگر رغبت گدا نکند * * * شمارهٔ ۱۵۱ هردم از شوق لب لعلت دلم خون می‌شود صورت حالم ز خون دل دگرگون می‌شود تا خطش سر زد ز رخ شد روز غم بر من دراز موسمی کش روز می‌کاهد شب افزون می‌شود گر حذر داری ز دود آه من حرفی بگو چاره دفع گزند مار ز افسون می‌شود جلوه حسنست مواج کمال عاشقی هر کرا لیلی نگاهی کرد مجنون می‌شود نیست این آتش که با آه منست از عشق تو در دلم سوزی که از غیرست بیرون می‌شود زین غم و محنت که در آغاز عشقت می‌کشم می‌شود معلوم کآخر حال من چون می‌شود گر کند محزونیم شادش ز من پنهان کنید شاد می‌بیند مرا ناگاه محزون می‌شود ذوقی از قد بتان حاصل نشد زهاد را طبع ناموزون کجا با سعی موزون می‌شود می‌شود حاصل فضولی مقصد از دوران دل با وجود صبر بر بیداد گردون می‌شود * * * شمارهٔ ۱۵۲ هر پری‌چهره که دوران به جهان می‌آرد بهر آزار دل خسته‌دلان می‌آرد صورتی را چو مشعبد فلک ار ساخت پنهان منتظر باش که زیباتر ازآن می‌آرد چون نرنجد دل اهل ورع از ناله من مرده را نیز چنین ناله به جان می‌آرد می‌زند صورت صراحی ز می لعل تو دم جام را آن تحسر به دهان می‌آرد هرکجا می‌گذرد از قد سروی سخنی جای ز بالای تو حرفی به میان می‌آرد صورتی گر به مثل پیش تو تصویر کنند شرح بی‌مثلیت او را به زبان می‌آرد روزگاریست که دور از تو فضولی همه‌شب به فغان خلق جهان را به فغان می‌آرد * * * شمارهٔ ۱۵۳ پری‌رخان به جفا قصد جان ما مکنید وفا کنی به عشاق خود جفا مکنید ز انتظار بتر در جهان بلایی نیست نمی کنید وفا وعده وفا مکنید بهر که دوستی می کنید در حق او طریق صدق رعایت کنید یا مکنید رقیب از ره و رسم وفاست بیگانه ز بهر خاطر او ترک آشنا مکنید ز تیر غمزه دل خسته را نصیب دهید غنیمت است ثواب چنین خطا مکنید میفکنید بدلها گره ز بهر خدا گره ز سلسله مشکبار وا مکنید ز زلف و خال و خط خود جدا فضولی را اسیر دام غم و محنت و بلا مکنید * * * شمارهٔ ۱۵۴ ای که گویی که دلت خون نشود چون نشود چه دلست آنکه ز بیداد بتان خون نشود رونق حسن تو هر چند که افزون گردد عشقم آن نیست که از حسن تو افزون نشود داری آن حسن که گر پیش تو آید لیلی نتواند که ترا بیند و مجنون نشود رای عقلست که دل گرد خطت گم گردد حکم عشقست کزان دایره بیرون نشود می نویسم خط خونابه بلوح رخ زرد آه اگر گلرخ من واقف مضمون نشود هر چه واقع شود از دور درو نیست ثبات عاقل آن به که بهر واقعه محزون نشود یار را هست بحال تو فضولی رحمی هست امید که این حال دگرگون نشود * * * شمارهٔ ۱۵۵ بخت بد بی‌اختیار از کوی یارم می‌برد بی‌قرارم می‌کند بی‌اختیارم می‌برد چون نگریم در طریق عشق ترک اعتبار در میان پاکبازان اعتبارم می‌برد التفاتی نیست بر حالم ز اهل این دیار وه که این بی‌التفاتی زین دیارم می‌برد تا چه بد کردم درین کشور که بهر کام دل آنکه با صد عزتم آورد خوارم می‌برد وه چه حالست این که دور دون بدین محنت‌سرا شادمان می‌آورد هربار زارم می‌برد بر سر آن کوی تا یابم به کام دل قرار چرخ خاکم کرده بود اکنون غبارم می‌برد من فضولی نیستم سرگشته عالم به خود اینچنین بی‌خود به هرسو روزگارم می‌برد * * * شمارهٔ ۱۵۶ در دل باختلاط کسانم هوس نماند یا بهر اختلاط درین دور کس نماند بی داد بین کزین شکرستان دلفریب طوطی رمید گرد شکر جز مگس نماند بر باد رفت نرگس و نسرین این چمن در عرصه مشاهده جز خار و خس نماند چون نی درون سینه گره بست درد دل پیش که دل کنیم تهی هم نفس نماند از بزم ما کشید قدم شاهد مراد بر آرزوی دیده و دل دسترس نماند دل را بجان رساند غم تنگنای دهر این مرغ را تحمل قید نفس نماند برداشتم هوس چو فضولی ز هر چه هست غیر از وصال دوست مرا ملتمس نماند * * * شمارهٔ ۱۵۷ بر آسمانم آه ز ظلم بتان رسید آه این چه ظلم بود که بر آسمان رسید در سینه داشتیم نهان شوق غمزه ات کردیم فاش کار و چو بر استخوان رسید چشم از کمان ابروی او بر نداشتیم بر ما هزار تیر ملامت ازان رسید تیر بپایم زده وه چه گویمت کز دست تو چها بمن ناتوان رسید دارم هوای وصل تو اما چه فائده جایی که قدر تست کجا می توان رسید گر آفتی رسید بگل ز آه بلبلست ای بی خبر مگو که ز باد خزان رسید ای دل چرا سر از غم جانان نمی کشی تا کی کشد غم تو فضولی بجان رسید * * * شمارهٔ ۱۵۸ کلکی که صورت من و آن دلربا کشید افکند طرح دوری و از هم جدا کشید ما را خیال خط تو از گریه باز داشت آن سبزه تا دمید نم از چشم ما کشید غیر از کشیدن ستمت نیست کار ما بنگر که کار ما ز تو آخر کجا کشید ای سنگدل چه شد که وفایی نمی کنی بر بی دلی که بهر تو چندین جفا کشید تا یافت ره بخاک درت سیل اشک ما زان رهگذر دگر نتوانست پا کشید میل شعاع داشت بکف صبح آفتاب گویا بچشم خود ز درت توتیا کشید ای گل هنوز ز دل بنگاری نداده کی آگهی که از تو فضولی چها کشید * * * شمارهٔ ۱۵۹ نکویی گرد بادست این که بر من خاک می‌بارد سرود ناله من خاک را در رقص می‌بارد چه حاجت من بگویم عذر رسوایی تو رخ بنما ترا هرکس که می‌بیند مرا معذور می‌دارد به آزار دل زارم مشو مایل که در شب‌ها به آه و ناله طبع نازنینت را نیازارد تو آتش‌پاره من خار و خس قرب تو چون خواهم چه رنجم از رقیب گر مرا پیش تو نگذارد دلم تا زنده باشد کار او این بس که هردم جان ز لب‌های تو بستاند به چشمان تو بسپارد نمی‌دانم چه بختست این که دل در مزرع هستی ندارد بهره غیر از تأسف هرچه می‌کارد فضولی گرد کویش می‌کند شب تا سحر افغان به امیدی که او را از سگان خویش بشمارد * * * شمارهٔ ۱۶۰ هر دم از تیر توام بر سینه صد روزن بود چون زره گر سینه چاک من از آهن بود سر بود بر خاک بهر سجده شکرم مدام گر سر کویت پس از مردن مرا مدفن بود بی تو ای جان گریه ام تسکین نمی یابد دمی شمع چون من نیست او را گریه تا مردن بود نیست تار شمع را بی شعله آتش فروغ بی غم لعلت نمی خواهم رگی در تن بود شهره دهرست مجنون در ملامت لاجرم هر که باشد مبتلای چون تویی چون من بود سوی گلشن باغبان بیهوده تکلیفم مکن کی مرا دور از سر کویش سر گلشن بود از فضولی کاش نگذارد نشان سودای دوست تا به کی آماج تیر طعنه دشمن بود * * * شمارهٔ ۱۶۱ ز رنگ اشک دانستم که بی لعلش جگر خون شد نشانم کس نداد از دل ندانم حال او چون شد بفرقم موی ژولیدست یا آن زلف را دیدم مرا از غیر سودایی که در سر بود بیرون شد نمی دانم که بر تو عاشقم عشق اینچنین باید کمالی نیست مجنون را اگر داند که مجنون شد ز اشک من مکن نفرت مکش دامن که خونست این نه خونابیست کز عکس گل روی تو گلگون شد چرا سرگشته ام زینسان مگر سر رشته آهم که مربوطست با من بسته بر دولاب گردون شد مگر شد ذره ذره نور چشمم صرف رخسارت که نور چشم من کم حسن رخسار تو افزون شد فضولی دسترس گر یافتم بر وصف آن قامت سبب توفیق ادراک بلند و طبع موزون شد * * * شمارهٔ ۱۶۲ ببزم او سخن از درد من نمی گذرد چه خلوتیست که آنجا سخن نمی گذرد گذشت دل ز دو عالم بدور روی تو لیک ازان دو سلسله خم بخم نمی گذرد نمی کشد دل تنگم بمجمعی که درو زمان زمان سخنی زان دهن نمی گذرد مقید قد و رخسار گلرخان بچمن پی نظاره سرو و سمن نمی گذرد اساس مجمع ارباب عشق ناکامیست حدیث کام دران انجمن نمی گذرد نمی رسد بحظوظ سرور روحانی کسی که از سر حظ بدن نمی گذرد دمی نمی گذرد بر فضولی بی دل که در دلش غم آن سیمتن نمی گذرد * * * شمارهٔ ۱۶۳ تا باد پرده از رخ آن سیمبر فکند رسم صبوری از دل عشاق بر فکند دور از رخ تو سوخت جگر این چه آتشست کز چشم بر گرفت هوا در جگر فکند بودم اسیر خال تو خط نیز بر دمید حسن رخت مرا ببلای دگر فکند هر نور کآن نگشت بنظاره تو صرف آن را چو اشک مردم چشم از نظر فکند مردم مگو سیاهی داغیست کز دلم بر داشت موج خون و درین چشم تر فکند صیت و صدای سیل سرشکم که شد بلند آوازه جمال تو در بحر و بر فکند خاک درت نکرد فضولی مقام خود او را بدین گناه فلک در بدر فکند * * * شمارهٔ ۱۶۴ جان بیرون رفته را بویت به تن می‌آورد مرده را ذوق کلامت در سخن می‌آورد هست شبنم یا نسیم صبح با ذکر لبت غنچه‌ها را آب حسرت در دهن می‌آورد زلف پرچین برگشا تا بر خطا قایل شود آنکه رنجی می‌برد مشک از ختن می‌آورد سوی شیرین جوی شیر از بیستون هر صبح و شام سیل سیلاب سرشک کوهن می‌آورد بوی گل گر از چمن بیرون رود بی‌وجه نیست بلبل گم‌گشته را سوی چمن می‌آورد سرورا نسبت به نخل قامت خوبان مکن نخل قامت میوه سیب ذقن می‌آورد در غم آن قامت و عارض فضولی هرکه مرد تا قیامت خاک او سرو و سمن می‌آورد * * * شمارهٔ ۱۶۵ دوشم انیس خلوت گرمابه یار شد هر موی بر تنم مژه اشکبار شد آب حیات من بزمین قطره قطره ریخت صرف ره محبت آن گلعذار شد پیکان او که در تن سوزان نهفته بود بگداخته ز هر طرفی آشکار شد جسمم ز تاب شعله شمع جمال تو سر تا قدم پر آبله آبدار شد پیرایه خواست حسن طرب رشته تنم از بهر حلیه تار در شاهوار شد از درج تن بهر سر مو صدهزار در شکرانه وصال به محفل نثار شد تنها نه اشک ماست فضولی روان ازو هر کس که دید سرو قدش بی قرار شد * * * شمارهٔ ۱۶۶ نشاطم می‌کشد چون از تنم پیکان برون آید که شاید دامن پیکان گرفته جان برون آید نخواهم ماند زنده چون نجاتم دادی از هجران بمیرد هر شرر کز آتش سوزان برون آید غباری کان مقیم درگهت تا شد نمی‌خواهد که گردد آدم وزان روضه رضوان برون آید بهر چشمی که آید همچو دود از اشک تر سازد سیه‌بختی که او از آتش هجران برون آید به یاد غنچه خندان او مردم عجب نبود که از خار مزاحم غنچه خندان برون آید نخواهد برد وقت مرگ اجل از سینه‌ام جز غم به خانه هرچه باشد چون بکاوند آن برون آید فضولی هست در دل تیر او بسیار می‌ترسم که با سیلاب خون از دیده چون مژگان برون آید * * * شمارهٔ ۱۶۷ ز سروت سایه گر بر من اندوهگین افتد به سر بردارم و نگذارم آن را بر زمین افتد مرا بالای هم صد تیغ اگر بر سر زنی زان به که کردی رنجه و از تندیت چین بر جبین افتد ز صید مرغ دل هر سو مهیا می شود دامی ترا هر گه گره بر گیسوان عنبرین افتد دلم گم گشت و قدم شد دو تا در دست غم ماندم بچاک سینه همچون خاتمی کز وی نگین افتد مقابل داشت خود را عکس در آیینه با رویت چه بی شرمیست این یارب ببند آهنین افتد سواد دیده را مشگل توان برداشت از لعلش ندارد راه رستن چون مگس در انگبین افتد فضولی شوق آن بت را درون سینه جا کردی نترسیدی که ناگه رخنه‌ات در کار دین افتد * * * شمارهٔ ۱۶۸ در آینه چو عکسم بر صورتم نظر کرد بر دیده تر من او نیز دیده تر کرد آیینه نیست چون من در رسم عشقبازی گر دور شد ز یاری او را ز دل بدر کرد از رشک یا بمیرم سر بر نداشت از خاک هر گه که سایه با من در کوی او گذر کرد چون سایه بر ندارم از خاک کوی او سر شاید که زان سر کو خاکی توان بسر کرد امشب بحال زارم می کرد شمع گریه گویا که در دل او سوز دلم اثر کرد آیینه را ز غیرت دیدن نمی توانم خود را چو بر خدنگ مژگان او سپر کرد از صبر بر نیاید چون کار ما فضولی در کار خویش باید اندیشه دگر کرد * * * شمارهٔ ۱۶۹ دل که از نرگس او چشم نگاهی دارد گر نیابد چه عجب بخت سیاهی دارد جای آن هست که چشمم از همه عالم بندد پاک چشمی که نظر بر رخ ماهی دارد در ره عشق تو تا مرده نلافم ز وفا بی طریقی نکنم عشق تو راهی دارد چون نسوزد دل سودازده در آتش هجر طلب وصل تو کردست و گناهی دارد زنده آب حیات و دم عیسی سهل است زنده آنست که او اشکی و آهی دارد ملک دل نیست مناسب که بماند ویران از چه معمور نباشد چو تو شاهی دارد نیست بی درد غم و غصه فضولی نفسی خسرو کشور عشق است سپاهی دارد * * * شمارهٔ ۱۷۰ هر که چراغی ز برق آه ندارد در شب هجران سوی تو راه ندارد هر که ندارد دلی چو آینه زاهن در رخ تو تاب یک نگاه ندارد هر که ندارد سرشک و آه دمادم دعوی عشق ار کند گواه ندارد بی تو سراسیمه اند عقل و دل و جان همچو سپاهی که پادشاه ندارد طالب وصل است دل و لیک دمادم تاب ملاقات گاه گاه ندارد مهر تو کردست چون هلال قدم را آنکه تو داری نه مهر ماه ندارد از غم و اندوه روزگار فضولی جز در پیر مغان پناه ندارد * * * شمارهٔ ۱۷۱ ماه من کز لعل لب کامی به هر ناکام داد خواستم من نیز کام خود مرا دشنام داد برد هوشم را بدشنامی لبش یا ساقی بهر مستی از می تلخی مرا یک جام داد مضطرب بودم که آیا چیست قدرم پیش او اضطرابم را بدشنامی لبش آرام داد مردم از ذوقی که در دشنام آن لب یافتم جان فدای نشأه کان باده گلفام داد چیست جرم من که مخصوصم بداغ هجر کرد آنکه بر خوان وصال خود صلای عام داد بس که هوشم برد گفتارش ندانستم که او وعده کشتن مرا یا مژده انعام داد با فضولی محنت ایام را کاری نماند بی خودی او را نجات از محنت ایام داد * * * شمارهٔ ۱۷۲ طعنه اغیار بهر یار می باید کشید یار باید طعنه اغیار می باید کشید هیچ یاری بی جفای طعنه اغیار نیست بهر یک گل محنت صد خار می باید کشید هیچ مقصودی میسر نیست بی آزار دل بهر هر مقصود صد آزار می باید کشید تا بدست آرد مسافر از منافع اندکی در سفرها محنت بسیار می باید کشید دیدن آغیار با یارست نوعی از بلا عاشقان را این بلد ناچار می باید کشید ترک کار عاشقی باید گرفتن بعد ازین چند سرگردانی این کار می باید کشید گر میسر هم شود عشاق را دیدار یار انتظار وعده دیدار می باید کشید محنت عالم فضولی کرد ما را تنگدل پا ازین ویرانه خونخوار می باید کشید * * * شمارهٔ ۱۷۳ یار از عاشق نمی باید که پروا شود تا نه عاشق درد دل گوید نه او رسوا شود ما دهان یار را از غنچه بهتر گفته ایم غنچه هم این حرف خواهد گفت گر گویا شود ماه من چون تو ملک خویی پری رخساره نیست در روی زمین حالا مگر پیدا شود میل پنهان تو با من هست عین لطف لیک آه ازان لطفی کزو اظهار استغنا شود تو کشیدی تیغ و من صد سیل بگشادم ز چشم شد مقد غالبا عالم خراب از ما شود پر غم او شد دل از ناصح مرا سودی نماند غم مگر بیرون شود تا پند او را جا شود پیش بی دردان فضولی سر بپای او منه احتیاطی کن مبادا فتنه بر پا شود * * * شمارهٔ ۱۷۴ تا مرا سودای شمع عارضت در سر نبود سینه ام سوزان دلم صد پاره چشمم تر نبود در گریبان دلم روزی که عشقت دست زد هستیم را جز لباس نیستی در بر نبود جان من روزی که شوق جوهر تیغ تو داشت در جهان نام و نشان از جسم و از جوهر نبود از ازل تنها مرا شد درد تنهایی نصیب غالبا این درد را قابل کسی دیگر نبود در جهان جز عاشقی کاری نکردم اختیار چون کنم نسبت بمن کاری ازین بهتر نبود هیچگه غمخانه ام را سیل خون نگشاد در کز بلا صد خیل بهر دیدنم بر در نبود پیش ازین حال فضولی را نمی دیدم خراب در دل او غالبا درد و غم دلبر نبود * * * شمارهٔ ۱۷۵ گاه لطفی می‌نماید گه جفایی می‌کند شوخی آن طفل هردم اقتضایی می‌کند آه ازآن نورس که گه رخ می‌نماید گاه زلف هرزمان ما را گرفتار بلایی می‌کند هر طرف صد مبتلا دارد ولی از سرکشی او کجا پروای حال مبتلایی می‌کند کار من عشقست جز کویت ندارم هیچ‌جا هرکسی تدبیر کار خود ز جایی می‌کند وعده مهر و وفا تا کی دهد آن تندخو وقت شد گر وعده خود را وفایی می‌کند خون شود یارب که بربودست صبر و طاقتم دل که هر دم آرزوی دلربایی می‌کند حاکم تقدیر در هر کار حکمی کرده است هرکه می‌گیرد خلاف او خطایی می‌کند بنده لعل لب یارم فضولی کان طبیب درد دل در هرکه می‌بیند دوایی می‌کند * * * شمارهٔ ۱۷۶ آمد صبا وزان گل نورس خبر نداد تسکین آتش دل و سوز جگر نداد بنمود رخ ولی نظری سوی من نکرد فریاد ازان نهال که گل کرد و بر نداد می خواستم بگریه کنم با تو شرح راز حیرت بگریه رخصت این چشم تر نداد امشب بدیده خواست کشد رخت خویش خواب سیل سرشک دیده باو رهگذر نداد خوش آنکه داد جان بتو در اول نظر با نالهای زار ترا درد سر نداد امید داشتم که ز وصل تو بر خورم نخل امید غیر ندامت ثمر نداد از من مجو قرار فضولی بهیچ باب چون بخت بد رهم سوی آن خاک در نداد * * * شمارهٔ ۱۷۷ کار من در عاشقی جز با غم یاری نماند گو برو عقل از سرم با او مرا کاری نماند رفت مژگانم بسیل اشک از اطراف چشم در ره خیل خیال گلرخان خاری نماند عاشقان را تیغ بی صبری ز دام غم رهاند جز دل زار گرفتارم گرفتاری نماند خواهدم افکند ضعف از پا چنین کز سیل اشک در فضای دهر بهر تکیه دیواری نماند هر که بود از صحبت دلگیر من دامن کشید همدمم در بزم غم جز ناله زاری نماند با که بنمایم متاع خویش در بازار دهر جوهر اسرار معنی را خریداری نماند شد فضولی نقد عمرم صرف در ایام غم بهر اظهار غم ایام غمخواری نماند * * * شمارهٔ ۱۷۸ دل درون سینه دردت را به جان می‌پرورد ذوق می‌بیند ازآن هردم ازآن می‌پرورد عاقبت معلوم شد بهر سکانت بوده است این که جسم ناتوانم استخوان می‌پرورد لعل اشک لاله‌گون پرورده چشم منست کی بدین رونق بود لعلی که کان می‌پرورد چون نریزد با خیال خط او چشمم سرشک سبزه دارد بآن آب روان می‌پرورد چون قدت ناید اگر سازد بدین عالم روان هر نهالی را که رضوان در جنان می‌پرورد نعمت دنیا به جاهل گر رسد نبود عجب هست عادت طفل را لطف زنان می‌پرورد دیده و دل را فضولی می‌دهد خون از جگر دشمنان خویش را بنگر چه سان می‌پرورد * * * شمارهٔ ۱۷۹ گر بند بند ما چو نی از هم جدا کنند به زانکه در غمت ز فغان منع ما کنند خوبان نمی کنند وفایی بعاشقان خوبند بهر آنکه همیشه جفا کنند بینند روی شاهد مقصود اهل دل گر توتیای دیده ازان خاک پا کنند جان نیست جز امانت تو نزد عاشقان وقتست جان من بتو یک یک فدا کنند امروز دیده اند ترا زاهدان شهر فردا نماز خود همه باید فضا کنند در حیرتم که راهروان طریق عقل خود را اسیر دام تعلق چرا کنند اهل وفا نیند فضولی پری رخان هرگز طمع مدار که با تو وفا کنند * * * شمارهٔ ۱۸۰ بی وجه نمی گریم گریه سببی دارد بر حال دلم گریان حال عجبی دارد آن شوخ کمان ابرو با من نزند حرفی افکند بابرو چین گویا غضبی دارد تا زنده بود هرگز از جان نکشد منت هرکس که بدل ذوقی از نوش لبی دارد جنت طلبد زاهد ما روضه کویت را از بخت بقدر خود هرکس طلبی دارد از حال دلم بی خود ای شمع چه می پرسی دور از مه رخسارت روزی چو شبی دارد پا کرده ز سر آید هر دم بسر کویت طفلست در اشکم اما ادبی دارد خوانند فضولی را گه عاشق و گه عارف مشهور جهانست او هر جا لقبی دارد * * * شمارهٔ ۱۸۱ حبیب درد دلم را دوا نخواهد کرد ترحمی بمن مبتلا نخواهد کرد چو تیر تا نفتد دور ازان کمان ابرو رقیب در دل ما هیچ جا نخواهد کرد کمست مهر بتان آن قدر که گر همه را کنند جمع بیک کس وفا نخواهد کرد بتی که حال دل زار عاشقان داند بعاشقان جفاکش جفا نخواهد کرد گر افکند بگریبان دل غمت صد چاک ز دست دامن عشقت رها نخواهد کرد هلاک ما مطلب زانکه در ره عشقت کسی ز اهل وفا کار ما نخواهد کرد ز باغ وصل فضولی گلی نخواهد چید کسی که صبر بداغ بلا نخواهد کرد * * * شمارهٔ ۱۸۲ دل اغیار بر من از غم جانانه می‌سوزد ز جور آشنا بر من دل بیگانه می‌سوزد اگر سوزد دل پروانه خواهد بر زبان آرد زبان شمع را سوز دل پروانه می‌سوزد نزد ای شمع در فانوس آتش سوز بسیارت نه ای  چون من ، که کمتر آتشِ من خانه می‌سوزد ز برق آه دل غافل مباش از سینه‌ام ای جان برون کش رخت خود امشب که این ویرانه می‌سوزد سرشکم قطره قطره ز آتش دل محو می گردد دریغ از خرمن عمرم که دانه دانه می سوزد شبی افسانه شوق تو می‌گفتند در مجلس مرا چون شمع هر شب شوق آن افسانه می‌سوزد فضولی نیست غمخواری دل ویرانه را شب‌ها به جز داغی که هردم بر دل دیوانه می‌سوزد * * * شمارهٔ ۱۸۳ لطیفست آن پری آن به که از مردم نهان آید مبادا گر فتد نور نظر بروی گران آید بسوز ای آتش دل استخوان سینه را یک یک مبادا تیر آن ابرو کمان بر استخوان آید رود صد آه من تا آسمان هر دم وزان هریک بلایی گردد و بر جان من از آسمان آید شدم محروم تا حدی که نگذارد مرا حیرت که وصل دوست در دل بگذرد یا بر زبان آید پی دفع رقیب از آه دل یک دم نیم خالی یکی از صد هزاران تیر شاید بر نشان آید بمردن رست دل از جان و آمد جانب کویت ز جان بگذشت از دست غمت تا کی بجان آید فضولی نقد جان کردی نثار مژده وصلش چه خواهی کرد گر ناگاه آن سرو روان آید * * * شمارهٔ ۱۸۴ خوش آنکه غم سیم‌بری داشته باشد وز غم همه‌دم چشم تری داشته باشد صاحب‌نظر آنست که چون چشم گشاید با ماه‌لقایی نظری داشته باشد ثابت‌قدم آنست که غافل ننشیند در کوی محبت گذری داشته باشد هر بی‌خبری را چه کنم بنده آنم کز حال دل من خبری داشته باشد با هیچ هنر نیست پسندیده من کس گر عشق بورزد هنری داشته باشد سهلست فراغت سگ آنم که همیشه غمگین‌دل و خونین‌جگری داشته باشد جان نذر غم عشق تو کردست فضولی حاشا که خیال دگری داشته باشد * * * شمارهٔ ۱۸۵ گفتمش دل ز غمت زار و حزین می‌باید گفت آری سخن اینست چنین می‌باید گفتمش چشم تو در گوشه ابرو چه خوشست گفت پاکیزه‌نظر گوشه‌نشین می‌باید گفتمش بهر چه از من بربودی دل و دین گفت شیدای بتان بی دل و دین می‌باید گفتم افتاده خود را به چه سان می‌خواهی گفت رسوا شده روی زمین می‌باید گفتمش نور خدا در مه رویت پیداست گفت پیداست ولی چشم یقین می‌باید گفتم از چین سر زلف خودم تاری بخش گفت این دلشده را نافه چین می‌باید گفتمش هست فضولی ز غلامان درت گفت کو شاهد او داغ جبین می‌باید * * * شمارهٔ ۱۸۶ می‌کنم اظهار غم ساقی شرابم می‌دهد بی‌توقف هرچه می‌گویم جوابم می‌دهد چون بیفشاند ثمر تحریک می‌یابد درخت چون نریزم اشک دوران اضطرابم می‌دهد من به خود سرگشته عالم نیم دوران چرخ رشته کرده مرا از ضعف تابم می‌دهد چون تو در هر تیر پیکانی ندارد چرخ دون می‌زند صد تیر تا یک قطره آبم می‌دهد گر ننوشم باده گلگون ملالم می‌کشد ور بنوشم طعنه زاهد عذابم می‌دهد گاه رندم گاه زاهد وه نمی‌دانم چرا انقلاب چرخ چندین انقلابم می‌دهد در ضیافت‌خانه دوران فضولی شاکرم دیده پرخون شرابم، دل کبابم می‌دهد * * * شمارهٔ ۱۸۷ نظر بازی که حیران رخ آن سیمتن باشد نمی خواهم که بینم از حسد گر چشم من باشد گهی از داغ می سوزم گهی از درد می نالم چه خوش باشد که در عشقت مرا نه جان نه تن باشد سرم را هست سودای خطت تا هست سر بر تن مرا عشق تو در جانست تا جان در بدن باشد چه فرق از صورت دیوار تا شیرین اگر شیرین چو صورت غافل از سوز درون کوهکن باشد بسبزه می دهد جان عاشق روی تو می سازد نمی خواهم که سایه با تو در سیر چمن باشد چو بلبل را گره از کار نتواند که بگشاید چه سود ار غنچه را دندان ز شبنم در دهن باشد ندارد ذره در دل اثر افسانه زاهد فضولی درد دل باید که ذوقی در سخن باشد * * * شمارهٔ ۱۸۸ رنجیدم از دل خواهمش زلف ستمکاری برد گردد هزاران پاره و هر پاره را تاری برد تنها نه یار من همین با من ندارد یاری یاری نمی بینم که او غم از دل یاری برد خونی که در دل داشتم با خاک کویش ریختم تا کی دل بی طاقتم هر جا رود باری برد پیش چراغ ای شمع جولان مکن مپسند دل هر دم ز بهر سایه ات رشکی ز دیواری برد آن غمزه را رخصت مده کز عشوه سازی هر زمان آزار شیدایی دهد آرام افکاری برد بر خود خیال زیستن بسته دل بی خود ولی مشکل که آن خونخواره جان از چون تو خونخواری برد شادم فضولی زان که ره بردم به خاک کوی او خوش آنکه شیدا بلبلی راهی به گلزاری برد * * * شمارهٔ ۱۸۹ چو پاره پاره دل از دیده ترم افتد هزار شعله آتش به بسترم افتد نیاورم بنظر آفتاب را ز شرف دمی که دیده بدان ماه پیکرم افتد زند بدامن من آفتاب دست ز قدر گهی که سایه آن سرو بر سرم افتد خوشم بکنج غم و بی کسی که باشم من که ره ببزم بتان سمنبرم افتد بدست اخترم ای کاش برق آتش آه رسد بچرخ شب غم در اخترم افتد بیاد لعل تو آتش فتاد در جگرم که آتشی بدل درد پرورم افتد بهیچ باب فضولی قرار نیست مرا مگر دمی که گذر سوی آن درم افتد * * * شمارهٔ ۱۹۰ ناله گره از رشته کارم نگشاید کار دلم از ناله زارم نگشاید مشکل که گشاید گره از کار دلم بخت تا شانه خم زلف نگارم نگشاید دولت نگشاید در اقبال برویم تا باد نقاب از رخ یارم نگشاید آسودگیم نیست ازین مرحله تا بخت بر خاک سر کوی تو بارم نگشاید شوق سر کوی تو غم روی تو دارم دور از تو دل از باغ و بهارم نگشاید با دل مسپارید بخاکم دم مردن تا خون نزند موج و مزارم نگشاید از خار امل غنچه مقصود فضولی شرطست که تا اشک نبارم نگشاید * * * شمارهٔ ۱۹۱ گر فلک با تیغ کین بر سینه ام چاک افکند دل ز چاک سینه ام آتش بر افلاک افکند خاک را بر سر توان برداشت از راه شرف هر کجا آن سرو قامت سایه بر خاک افکند پاک کن دل را ز آلایش که سوز عشق را هست این عادت که پرتو بر دل پاک افکند در دل و جان شوق لعلت را نهفتم آن منم کاتشی را تا کند پنهان بخاشاک افکند از کمال ضعف من نبود عجب گر هستیم اختلافی در میان اهل ادراک افکند چون دهد ناصح مرا از گریه تسکین در غمت خاک راهت را مگر در چشم نمناک افکند چون نگه دارد فضولی شیشه دل را درست زین همه سنگی که آن بدخوی بی باک افکند * * * شمارهٔ ۱۹۲ نه تنها جان من دردی ز گل رخساره دارد جگر هم پاره زان درد دل هم پاره دارد ز خورشیدست روشن تر رخت حیران آن چشمم که بر خورشید آن رخ طاقت نظاره دارد بسی فرقست زان سرو سهی ای باغبان با گل کجا مانند او گل نرگس خونخواره دارد چه گونه می توانم کرد نسبت با تو لیلی را تو صد آواره داری او همین آواره دارد سرشک و داغ این سرگشته را بین گر نمی دانی که گردون بلا هم ثابت و سیاره دارد بعرفان می تواند رست مرد از حیله دانا چه پروا عارف از مکر زن مکاره دارد به جان دادن فضولی در غم او چاره خود کن مگو بیمار این غم غیر مردن چاره دارد * * * شمارهٔ ۱۹۳ دل که سوزان بود خندان از رخ آن ماه شد آنچنان کآتش گل از فیض خلیل الله شد سینه تنگم دل خون گشته را در حبس داشت زخم پیکانت ز بهر جستن او راه شد در زنخدانت دلم از قید نام و ننگ رست مخلص یوسف ز یاران مخالف خواه شد داد رخت شادمانی را بسیلاب سرشک تا دل محزونم از ذوق غمت آگاه شد سوی من ره یافت هر محنت که ره گم کرده بود تا شب تاریک من روشن ز برق آه شد قد کشیدی دیده را تاب تماشایت نماند خلعت نور نظر بر قامتت کوتاه شد کعبه ملکست و ملت درگه پیر مغان قدر دارد تا فضولی خاک این درگاه شد * * * شمارهٔ ۱۹۴ دل اسیر خم گیسوی تو شد دیده حیران مه روی تو شد تن چون موی مرا هر سر مو بسته سلسله موی تو شد سبب رغبت محراب مرا میل طاق خم ابروی تو شد باعث شوق طواف حرمم نسبت خاک سر کوی تو شد اشکم از هر مژه هر گوشه روان بهوای قد دلجوی تو شد خضر گویند بقا یافت مگر کشته غمزه جادوی تو شد شکوه ها داشت فضولی ز بتان تو چه کردی که دعاگوی تو شد * * * شمارهٔ ۱۹۵ بخاک بنده رحم ای دلربا از تو نمی آید تو سنگین دل بنی کار خدا از تو نمی آید چه سنگین دل کسی کز ناله و آهم نمی ترسی ز سنگ خاره می آید صدا از تو نمی آید طریق مهربانی خوب می باشد ز محبوبان تو هم محبوبی این خوبی چرا از تو نمی آید نمی آری ترحم بر من و سویم نمی آیی ترا دانسته ام این کارها از تو نمی آید سوی ما نامه می خواستم هر لحظه بفرستی چه حاصل آنچه می خواهیم ما از تو نمی آید وفای خود مگر صرف رقیبان کرده ای گل که من جستم بسی بوی وفا از تو نمی آید فضولی بگذر از قید ورع می نوش و رندی کن طریق زهد و آیین ربا از تو نمی آید * * * شمارهٔ ۱۹۶ جای ما کوی تو خواهد بود تا خواهیم بود خاک آن کوییم گر سر بر فلک خواهیم بود دلبرم طفلست و روز افزون جمالش آه اگر محنت من هم بقدر حسن او خواهد فزود قدر محبوبان نمی داند کسی بهتر ز ما لیک قدر ما نمی دانند محبوبان چه سود ساخت ما را دور با رخسار زرد و اشک آل زان خط سبز و سر زلف سیه چرخ کبود بر فکند از خلق رسم سجده بت را رخت رخ نمودی بر بتان پیش تو واجب شد سجود شوق زلف او به داغ دل نرفت از سینه‌ام بر نیاورد این همه آتش ازین خاشاک دود سالک راه عدم گشتم بفکر آن دهان عاشقی چون من نمی‌آید فضولی در وجود * * * شمارهٔ ۱۹۷ سر مکش از من که از من دردسر خواهی کشید هر دم از آه من آزار دگر خواهی کشید چارهٔ بیداریم کن ور نه از افغان من محنت بیداری از من بیشتر خواهی کشید برنخواهم داشتن ای شمع چشم از قامتت گر تو میل آتشم بر چشم تر خواهی کشید انتظاری می کشم عمریست تا دانسته‌ام کآفتابی تیغ بر اهل نظر خواهی کشید سینه را پیش از گریبان چاک خواهم زد اگر دامن از دست من خونین جگر خواهی کشید خوش دلم زین رهگذر گر لطف می‌آیی برم آه اگر روزی قدم زین رهگذر خواهی کشید محنت خوبان فضولی نیست در دنیا همین روز محشر هم عذابی زین بتر خواهی کشید * * * شمارهٔ ۱۹۸ به درد و محنت بسیار ما را یار می‌داند ولی کم می‌کند اظهار آن بسیار می‌داند مگو با من چه ربطیست این که با دلدار دارد دل که آن سریست دل می‌داند و دلدار می‌داند ازو دیدم وفا تا گریه شد کارم بحمدالله فتاده با کسی کارم که قدر کار می‌داند به مقدار محبت می‌نماید لطف با هرکس غلام طبع آن طفلم که این مقدار می‌داند بدی گر از حسد اغیار گوید پیش یار از ما چه غم چون یار ما را بهتر از اغیار می‌داند ز من پرسید محنت‌های سودای سر زلفش که اندوه شب تاریک را بیمار می‌داند فضولی راز دل را من چه حاجت بر زبان آرم چو دلبر هرچه دارم در دل افکار می‌داند * * * شمارهٔ ۱۹۹ بی تو ای عمر مرا صحبت جان نیست لذیذ شهد هر کام که باشد جهان نیست لذیذ همه دم ذکر لبت ورد زبانست مرا هیچ جلاب جز اینم بدهان نیست لذیذ باده تلخ که بی ساقی گلرخ باشد بارها تجربه کردیم چنان نیست لذیذ وعده وصل چو دادی منشان منتظرم روشنست این که حیات نگران نیست لذیذ جفا می کشدم یار مگر می داند که مرا بی قد او روح روان نیست لذیذ نیست در ساغر ایام بجز زهر جفا عاشقان را روش دور زمان نیست لذیذ داد ایام مرا شربت هر کام که هست غیر شهد الم عشق بتان نیست لذیذ شده پیر فضولی ز جهان کام مجوی زود بگذر که جهان جز به جوان نیست لذیذ * * * شمارهٔ ۲۰۰ ای مرا هر لحظه در عشق تو بازار دگر نیست بازار ترا جز من خریدار دگر هست با اغیار پنهانی ترا صد لطف و من می کشم هر لحظه از لطف تو آزار دگر از ستمکاریست پیکانی درون سینه ام وه که می خواهد برون آرد ستمکار دگر خم شد از بار غمم قامت خدا را ای طبیب رحم کن از مرهم زخمم منه بار دگر نیست ناصح کار من ترک طریق عاشقی تا مرا عشق است کار از من مجو کار دگر یار من شبهای تنهایی خیال یار بس ترک جان کردم نمی باید مرا کار دگر چاکها دارد گریبانم فضولی همچو گل بس که هر دم می خلد بر سینه ام خار دگر * * * شمارهٔ ۲۰۱ یار خواهی دلا ز جان بگذر از همه هستی جهان بگذر در جهان گر فراغتی باید از جهان و جهانیان بگذر دل منه بر سپهر خم قامت همچو تیری ازین کمان بگذر یاد گیر از سرشک و آه روش ز زمین و ز آسمان بگذر طالب یار باش و هر چه ترا باز دارد ازان ازان بگذر یک دل و یک زبان و یک رو باش در یقین کوش و از گمان بگذر از فضولی نصیحتی بشنو از سر تیزی زبان بگذر * * * شمارهٔ ۲۰۲ می کشد زارم ببازی هر زمان طفلی دگر کرد دل بازیچه طفلان مرا پیرانه سر اشک می ریزم چو از طفلان مرا سنگی رسد چون نهال بارور کز سنگ می ریزد ثمر نورسان را تا بفرزندی گزیدم در جهان رسم شد فرزند را مهری نباشد بر پدر چشم من چون مردم بی مایه طفل اشک را متصل می پرورد اما بصد خون جگر گاه در دل می کند آن طفل گه در دیده جا نیست او را ذره از آب و از آتش حذر عالم از سیل سرشکم شد خراب اما چه سود دلبرم طفلست و او را نیست از عالم خبر عاریند از حسن روزافزون جوانان وین سبب هست میل دل فضولی را به طفلان بیشتر * * * شمارهٔ ۲۰۳ خواهم چو سایه افتم دنبال آن سمنبر هر جا که او نهد پا من جای پا نهم سر او چون منی ندارد من نیز همچو اویی من عاشق بلاکش او دلبر ستمگر دیدم گل رخت را بر جور دل نهادم پیداست کین شکوفه آخر چه می دهد بر من ابر اشکبارم تو غنچه شکفته خنده تراست لایق گریه مراست در خور در دست تیغ داری در لعل شهد راحت یا کار سازیم کن یا کام من برآور از دل نبود نامی بر صفحه وجودم روزی که روزیم شد از خون دل مقرر بگذشت عمر و ما را هرگز فضولی از دهر کاری نیافت سامان کامی نشد میسر * * * شمارهٔ ۲۰۴ می دهد زاهد به ما هر لحظه آزار دگر گرچه ما کار دگر داریم او کار دگر کس نمی یابم باو اظهار درد دل کنم نیست در دام بلا چون من گرفتار دگر در جهان ای بی‌بدل این فتنه‌ها تنها ز تست آه اگر پیدا شود مثل تو خونخوار دگر مرهم زخم دلم موقوف کردی بر اجل کردی این ویرانه را محتاج معمار دگر این نمازم بس بود کز سجده آن ابروان سر چو بردارم بسجده سر نهم بار دگر با که گویم حال بیداری شبها چون کنم هم مگر با آن که جز او نیست بیدار دگر در ره یاری که دارم به که ترک سر کنم چند گیرم چون فضولی هر زمان یار دگر * * * شمارهٔ ۲۰۵ ای جمالت ز گل گلشن جان رعناتر هر چه رعناتر ازان نیست ازان رعناتر سرو دیدیم بسی در چمن حسن ولی نیست سروی ز تو ای سرو روان رعناتر در گلستان لطافت نشکفته‌ست گلی ز تو ای سرو قد غنچه دهان رعناتر ز جهان مهر جمال تو گزیدم چه کنم تویی از جمله خوبان جهان رعناتر همه سرو قدان باد فدای قد تو که تویی از همه سرو قدان رعناتر نیست پاکیزه تر از خاک درت باغ جنان نیست حوری ز تو در باغ جنان رعناتر جای بر چشم ازانست فضولی مژه را که شد از خون دلم در غم آن رعناتر * * * شمارهٔ ۲۰۶ سوخت دل صد قطره خون در چشم تر دارد هنوز مرد آتش شعله با صد شرر دارد هنوز چشمها بگشاده بر رویم ز خوناب جگر بر نگشته دل ز من با من نظر دارد هنوز داغهای تازه از جسم ضعیفم کم نشد الله الله این درخت خشک بردارد هنوز برکشیدم آه لیکن درد دل تسکین نیافت تیر بیرون رفته پیکان در جگر دارد هنوز خالی از تصویر مجنون نیست لوح روزگار نیست چون من او درین عالم اثر دارد هنوز گفتم ای بی درد در عشق تو بیخود گشته ام گفت عاشق نیست این از خود خبر دارد هنوز شد دو تا قد فضولی از غم گردون ولی میل ابروی بتان سیمبر دارد هنوز * * * شمارهٔ ۲۰۷ خاک شد جسم و غمت مونس جانست هنوز سوخت دل جان به جمالت نگرانست هنوز حسنت از زینت خط رنگ دگر یافت ولی در دل ما غم عشق تو همانست هنوز اثری در دل پر سوز ز خونابه نماند چشم بر یاد تو خونابه فشانست هنوز بی نشان گشت تن خاکیم از ضعف ولی هدف ناوک آن سرو روانست هنوز غم مرا سوخت منه پای بخاکستر من که درو آتش صد درد نهانست هنوز نقش شیرین بشد از لوح مزار فرهاد ذکر لعل تو مرا ورد زبانست هنوز ز فضولی روش دین مطلب ای ناصح که اثیر الم عشق بتانست هنوز * * * شمارهٔ ۲۰۸ دلم از عشق تو رسوای جهانست امروز غم پنهان دلم بر تو عیانست امروز روزگار من اگر گشت سیه نیست عجب آفتاب رخت از دیده نهانست امروز مدتی خون دلم داشت اقامت در چشم پی آن سرو سفر کرده روانست امروز دیده بودم خم گیسوی تو امشب در خواب این که دارم دل آشفته ازانست امروز دوش دل گوشه چشمی ز تو در یافته بود بهمان گوشه چشمی نگرانست امروز ز می و مغبچه یارب چه طرب یافته است که دلم معتکف دیر مغانست امروز دوش کردند سکان منع فضولی ز درت سبب اینست که با آه و فغانست امروز * * * شمارهٔ ۲۰۹ دلا بمهر رخش دیده پر آب انداز ترست پرده چشمت بآفتاب انداز صبا که گفت که حرفی ز بی قراری ما بگوی آن گل تر را در اضطراب انداز نقاب کرد تن خاکیم ز چهره جان گرت هواست که افتد ز رخ نقاب انداز میانه من و تو هستی منست حجاب بیا و آتشی از رخ برین حجاب انداز چه می دهی از سر التفات دل برقیب سگی ست ، جانب او سنگ اجتناب انداز شدم خراب ز بی رحمی تو رحمی کن گهی ز لطف نظر بر من خراب انداز چه کار تست فضولی قبول قید ورع ترا که گفت که خود را درین عذاب انداز * * * شمارهٔ ۲۱۰ دل اسیر لعل آن گلبرگ خندانست باز کار من از دست دل چاک گریبانست باز گل دریده پیرهن بلبل فتاده در فغان آن گل نورس مگر در سیر بستانست باز بست جانان صد گره بر زلف و اهل درد را صد گره زان صد گره بر رشته جانست باز حیرت حالم ترا کردست غافل از حجاب عالمی را چشم بر روی تو حیرانست باز مرغ دل را گر نه بگشادست تا دست صبا وه چه واقع شد چرا زلفت پریشانست باز حقه لعل شکربارت شد از چشمم نهان این نشان حقه بازیهای دورانست باز مگذران عمر گرامی را فضولی در خطا گرچه می دانی در امید غفرانست باز * * * شمارهٔ ۲۱۱ شمع بزم بهجتم مهر مه روی تو بس مطلع خورشید اقبالم سر کوی تو بس همچو نافه در سرم سودای مشک خشک نیست نافه عطر دماغم عقد گیسوی تو بس بهر طاعت هر کسی را هست رو در قبله قبله من گوشه محراب ابروی تو بس از رقیبان هست مستغنی حریم درگهت مانع وصل تو بیم تندی خوی تو بس آرزوی بهره دیگر ندارم از حیات حاصل عمرم هوای قد دلجوی تو بس چون دهانت گر کند عالم تقاضای عدم عالمی را یک نظر از چشم جادوی تو بس می فزاید زهر دشنام تو ذوق اهل دل بهر دشنام تو اهل دل دعاگوی تو بس چشم گر بستست از عالم فضولی دور نیست در نظر او را خیال روی نیکوی تو بس * * * شمارهٔ ۲۱۲ غمت روز تنهاییم یار بس شبم هم نفس ناله زار بس مرا مایه خرمی روز غم دل خسته و جان افکار بس چه کار آیدم قیدهای دگر دلم بسته زلف دلدار بس سریر سلامت چه جای منست مقامم سر کوی خمار بس ندارم بکار جهان هیچ کار مرا ترک کار جهان کار بس چه حاجت بتیغ از پی کشتنم نگاهی ازان چشم خونخوار بس فضولی ز لذات عالم مرا همان نشئه ذوق دیدار بس * * * شمارهٔ ۲۱۳ چیده ایم از اختلاط خلق دامان هوس نه کسی پروای ما دارد نه ما پروای کس عاشقان دارند شوق گلرخان نه زاهدان گل به بلبل می زند آتش نه در هر خار و خس مردم چشمم ز مژگان اشک می ریزد ولی آب دریا کم نمی گردد بمنقار مگس عزلتی دارم که در خلوت سرای بی کسی با مسیحا هم نمی خواهم که باشم همنفس عمر شد آخر دلا از ناله کردن در گذر راه چون طی گشت باید گر فغان افتد جرس نیستم بلبل که هر ساعت سرایم بر گلی اهل توحیدم گلی دارم درین گلزار و بس می رسد فریاد من هر شب فضولی بر فلک گرچه رو آن مه نمی گردد مرا فریادرس * * * شمارهٔ ۲۱۴ نه من مقید آن سرو گلعذارم و بس هوای او همه دارند من ندارم و بس اگر چه ماه و شان زیر چرخ بسیارند میانه همه آن مهوش است یارم و بس ز قد و خال و خط و چهره نیست گریه من خراب کرده آن چشم پر خمارم و بس سواد مردم چشمم ببین خیال مکن که هست داغ غمت در دل فکارم و بس ز آفتاب رخش روشنست روز همه همین من از غم او تیره روزگارم و بس تو نیستی چو من ای شمع در غم رخ او من اشکبارم و نالان نه اشکبارم و بس فضولی از همه خلق گشته نومید به لطف شاه ولایت امیدوارم و بس * * * شمارهٔ ۲۱۵ ز عشقت ناله زاری که من دارم ندارد کس همین بس کار من کاری که من دارم ندارد کس چه باشد گر نباشد دردی و داغی چو من کس را نگار لاله رخساری که من دارم ندارد کس ترحم می کند بر حال من هر کس که می بیند چنین بی رحم دلداری که من دارم ندارد کس بحال خود ندیدم هیچکس را در پریشانی چه حالست این مگر یاری که من دارم ندارد کس دل شادی کزان گل غیر من دارد ندارم من بدل از جور او خاری که من دارم ندارد کس ره و رسم اسیران بلا بسیار پرسیدم غم و اندوه بسیاری که من دارم ندارد کس فضولی هست وصف حسن او مضمون گفتارم از آن رو حسن گفتاری که من دارم ندارد کس * * * شمارهٔ ۲۱۶ یارب بحق حرمت رندان درد نوش ما را میفکن از نظر پیر می فروش می نیست آب دانه انگور بلکه هست خون دلی ز جور فلک آمده بجوش اخبار ساکنان سراپرده فناست هر غلغله که می رسد از جوش می بگوش باده فتاده است بجوش از خروش چنگ وز جوش باده چنگ فتادست در خروش ساقی بیار باده که بگشایدم زبان گویم ترا که از چه سبب مانده ام خموش بازار دهر را همه بر هم زدیم نیست جز باده جوهری که بریزد بنقد هوش قید علاقه هست فضولی کمال عیب زنهار پرده ز تجرد باو مپوش * * * شمارهٔ ۲۱۷ پیش تو گل از شرم سرانداخته در پیش گویا که پشیمان شده از آمدن خویش گل جای بسر دارد اگر بگسلد از خار ای گل منشین پیش رقیبان بداندیش در باغ چرا پیرهن گل شده خونین ای گل تو مگر بر رگ بلبل زده نیش چون غنچه خندان که شود گل ز دم باد ناصح ز دم سرد تو شد آتش دل بیش گر سینه شکافم دل صد پاره نماید چون غنچه چرا فاش کنم حال دل ریش چون رخ بنمودی بده از لعل لبت کام در دور گل آن به که کند کس طرب و عیش بربود دل و دین من آن غمزه فضولی فریاد ز بی باکی آن کافر بدکیش * * * شمارهٔ ۲۱۸ مرا دل ترک داد و کرد میل آن مه دلکش که دارد میل بالا شعله چون می‌خیزد از آتش پر از پیکان حسرت چون نگردد سینه چاکم که من محروم و جا در پهلوی او می کند ترکش بتندی محتسب در جام می منگر که می ترسم ز عکس تیره ات گردد مکدر باده بیغش جهان جای مکافاتست ممکن نیست نستاند دل پرخون بجای جام پر می ساقی مهوش غم و درد و بلا و محنت و اندوه و رسوایی همیشه عاشقان یک جهت را هست این هر شش مگو از نوش راحت هیچ شهدی نیست شیرین تر ز ذوق زهر محنت هم مشو غافل گهی می چش فضولی هیچ راحت بی مشقت نیست در عالم بباید ساختن با هر چه باشد خوش اگر ناخوش * * * شمارهٔ ۲۱۹ چه دعوی می‌کنی ای غنچه با لعل گهربارش چه می گویی اگر خواهند از تو لطف گفتارش مکن تصویر آن قامت مصور می شوی رسوا چه می آید ز دستت از تو گر خواهند رفتارش ز رشک او کدورتهاست ای آیینه در طبعت دل خود صاف کن تا بهره یابی ز دیدارش چه قدرست این که از هر جا قدم برداشته آن مه فتاده آفتاب و بر زمین مالیده رخسارش چو طبع نازکش آزار من خواهد منال ای دل مکن کاری که آزاری رسد از منع آزارش نجات دل ز دام غم خط او می دهد زانرو خط آزادیش خوانند دلهای گرفتارش نهفتم پیش یار از طعنه اغیار درد دل عجب درد دلی دارم که ممکن نیست اظهارش ز بهبود فضولی گر کنم قطع نظر شاید که می‌بینم نخواهد برد جان از چشم بیمارش * * * شمارهٔ ۲۲۰ جدا بودن ز یار و سوختن با داغ هجرانش بسی خوش‌تر که روز وصل دیدن با رقیبانش جدایی خواهم از جانان و غیرت آنچنین باید که خود را هم نخواهد عاشق اندر وصل جانانش نبینم سوی آن آیینه رخسار چون دارم ز عکس خار مژگانیم بر گلبرگ خندانش ندارم ذوقی از مرگ رقیبان زانکه می‌ترسم بمیرد خاک ره گردد بگیرد باز دامانش نبیند سوی من تا در نیابم راحت مردن چو می‌داند نخواهد برد جان از چشم فتانش نه من تنها نهادم سر به پای او سپردم جان هوای عشق او در هرکه هست اینست پایانش فضولی را به درد عشق واجب گشت جان دادن نمی‌دانم چه دردست این که ممکن نیست درمانش * * * شمارهٔ ۲۲۱ بکویش می روم بهر تماشای مه رویش تماشاییست از رسواییم امروز در کویش ندارم تاب تیر غمزهای آن کمان ابرو مگر سویم بتندی ننگرد تا بنگرم سویش چه حاجت با رقیبان دگر در منع من او را رقیب او بس است از هر که باشد تندی خویش گلی دارم درون دل ز غیرت کس نمی خواهم نشنید پهلوم ترسم که ناگه بشنود بویش ازان رسوا شدم کز غایت ضعف تنم در دل نگنجید و برون افتاد شوق رشته مویش قدم خم باشد ز بار غم برون شو از تنم ای جان که نتوان بود اینجا با خیال قد دلجویش فضولی چون نیابم در دل اهل محبت ره خیالی کرد ضعفم در خیال جعد گیسویش * * * شمارهٔ ۲۲۲ لاف زد پیش رخت گلبن ز گلبرگ ترش زد صبا از قهر گلبرگ ترش را بر سرش پیش خورشید رخت گل را نمی بیند جمال گرچه می‌بندد هوا از دُرِّ شبنم زیورَش گشت گل پروانه شمع جمالت ای پری نیست هر سو برگ بگرفتست آتش در پرش چند نازد با گل و بلبل چمن بگشای رخ آتشی زن در گل و بر باد ده خاکسترش مهد گلبن جای راحت نیست طفل غنچه را چون شود آسوده چندین خار دارد بسترش گل بحسن پنج روزه کرد دعوی با رخت زود باشد زین گنه از هم بریزد پیکرش برگ گل تلخست می گرداند از خورشید رنگ چون کنم نسبت فضولی با لب جان پرورش * * * شمارهٔ ۲۲۳ نیست غیر از حیرتم کاری جدا از یار خویش وه چه خواهم کرد دارم حیرتی در کار خویش کلبه احزان ما باریک شد از دود آه آه اگر روشن نسازی از مه رخسار خویش حال بیماران درد عشق را گاهی بپرس لطف فرما شربتی از لعل شکربار خویش ای که دارد حقه لعلت دوای درد دل کم مفرما التفات از عاشق بیمار خویش می رود دلدار و از من می برد دل چون کنم چون توانم زیستن دور از دل و دلدار خویش بر سر کویت فضولی گر نیایت دور نیست شرم دارد از سگت با ناله‌های زار خویش * * * شمارهٔ ۲۲۴ روی می‌تابد ز من گر ماه تابان گویمش می رود از پیشم از سرو خرامان گویمش می خورد خون دلم گر گویمش جان منی می شود از چشم من پنهان اگر جان گویمش با چنین حسنی که رشک از لطف آن دارد ملک هر که انسان گویدش نتوانم انسان گویمش ای خوش آن وقتی که گویم حال دل پیشش ولی هر چه گویم از پریشانی پریشان گویمش سجده روی بتان را کفر می خواند فقیه از مسلمانی نباشد گر مسلمان گویمش نیست در دور رخش روی زمین را خال شب با چنین رخساره چون شمع شبستان گویمش تیغ بیدادش فضولی بر من احسانیست لیک از بلای قطع می‌ترسم که احسان گویمش * * * شمارهٔ ۲۲۵ زهی جفای تو بر من دلیل رحمت خاص مرا وفای تو نقش صحیفه اخلاص مدام مطرب بزم غم توام من مست سرود ناله من کرده چرخ را رقاص خراب باده عشقت ز ننگ عقل بری اسیر حلقه زلفت ز دام قید خلاص جزای کشتن پروانه شمع را این بس که از نسیم دم صبح می رسد بقصاص بلا و درد و غمت قدر داده اند مرا که نیست قیمت هر جنس جز بقدر خواص غم تو بود مشخص مرا دمی که هنوز نداشتند تعین هیاکل و اشخاص حدیث عشق فضولی به هیچ کس مگشا درون بحر نباید که دم زند غواص * * * شمارهٔ ۲۲۶ ز جهان گردی ما دیدن یاریست غرض زین همه سیر درین دشت شکاریست غرض در سر از پرورش دیده بصد خون جگر نظری بر گل رخسار نگاریست غرض مکن ای دیده روان سوی درش سیل سرشک گر ترا از ره آن سرو غباریست غرض نه گل و لاله و سروست مرادم زین باغ گلرخی سرو قدی لاله عذاریست غرض نیست بیهوده گر اندوخته ام گوهر اشک بهر تشریف تو ترتیب نثاریست غرض چاک در سینه گر انداخته نیست ز درد بهر اندیشه غم راهگذاریست غرض همه دم کار فضولیست چو نی ناله و زار مگر از بودن او ناله زاریست غرض * * * شمارهٔ ۲۲۷ گرد گلت کشید ز عنبر حصار خط شد شاهد جمال ترا پرده دار خط بنشست گرد رشک بر آیینه ماه را تا ماه من نمود بگرد عذار خط روزم بسان شمع سیه شد ز دود آه تا سر زد از خواشی رخسار یار خط خطی نیافتیم بمضمون خط یار خواندیم از صحیفه دوران هزار خط از دل که سوخت اشک نشان ماند بر رخم چون مرده که ماند ازو یادگار خط مرده دلیم چون نخراشیم سینه را رسم مقررست بلوح مزار خط بی خط او چه سود فضولی ز زندگی درکش به حرف هستی خود زینهار خط * * * شمارهٔ ۲۲۸ به رندان از جهنم می‌دهد دایم خبر واعظ مگر مطلق ندیده در جهان جای دگر واعظ گریبان چاک ازین غم می‌کند محراب در مسجد که آب روی منبر برد با دامان تر واعظ به تفسیر مخالف می‌دهد تغییر قرآن را تمنای تفوق می‌کند با این هنر واعظ دم از کیفیت اِعراب مصحف می‌زند هردم بنای خانه دین می‌کند زیر و زبر واعظ ز کوی آن صنم سوی بهشت هشت در هردم چه می‌خواند مرا یارب که افتد در به در واعظ تنزل از مقام خود نمی‌کرد اینچنین دایم اگر در منع من می‌داشت قول معتبر واعظ فضولی نیست میل صحبت واعظ مرا زان رو که منع اهل دل کرد از بتان سیمبر واعظ * * * شمارهٔ ۲۲۹ سر می کند همیشه فدا بهر یار شمع دارد درین روش قدم استوار شمع سودای کاکل صنمی هست در سرش کز دود دل شدست سیه روزگار شمع گر نیست آتشی ز هوای تو در سرش چون من چراست با مژه اشکبار شمع دارد ز شمع روی تو در سینه آتشی بی وجه نیست این که ندارد قرار شمع سرگرم آفتاب و شانست زین سبب دارد همیشه گریه بی اختیار شمع بی آفتاب روی تو روشن نمی شود روزم اگر چو چرخ فروزم هزار شمع بی برق آه نیست فضولی بروز غم او را همین بس است به شب‌های تار شمع * * * شمارهٔ ۲۳۰ گر نه در دل مهر آن روی چو مه دارد چراغ چیست این سوزی که شب‌های سیه دارد چراغ رشتهٔ جان سوزدم هر شب ز غیرت گرچه رو من چنین محروم و در بزم تو ره دارد چراغ تا خبر از وصل آن خورشید یابد جان دهد چشم بر راه نسیم صبحگه دارد چراغ بی‌گنه می‌سوزد از برق ستم پروانه را چون نگردد قابل آتش گنه دارد چراغ زاهدا میخانه هم از آتش می روشنست نی همین خلوت‌سرای خانقه دارد چراغ در رهت آن به که دل بر قول ناصح کم نهم راه رو از باد می‌باید نگه دارد چراغ ظلمتم روشن فضولی ز آتش بیداد اوست خانه درویش بین کز لطف شه دارد چراغ * * * شمارهٔ ۲۳۱ گشت محرم در حریم وصل جانانم چراغ آتشی از رشک زد در رشته جانم چراغ رشته دارد در آتش می دهد هر لحظه یاد زان رخ تابنده و زلف پریشانم چراغ روز وصل ای لاله رخ داغی نهادی بر دلم سوختی بهر شب تاریک هجرانم چراغ در ره عشق از شب تاریک هجرانم چه غم پیش ره بس برق آه آتش افشانم چراغ با وجود ذوق وصل خود ز من هستی مجو هست دیدار تو صبح و جان سوزانم چراغ تا نبینم سوی غیر از شعله میل آتشین بی تو هردم می کشد در چشم گریانم چراغ سوخت صد پروانه را بر حال من دل هر کجا بر زبان آورد شرح سوز پنهانم چراغ در چراغ ما فروغی نیست شبها بی رخت زانکه می گیرد ز آب دیده ما نم چراغ شمع را دامن کش ای فانوس بنشان گوشه کامشب از مه طلعتی دارد شبستانم چراغ شام غم روشن نمی‌گردد فضولی خانه‌ام گر فروزد چرخ از خورشید رخشانم چراغ * * * شمارهٔ ۲۳۲ به خود نگذاشتم دامان آن چابک‌سوار از کف مرا بربود جولانش عنان اختیار از کف چو غنچه تنگدل منشین ز نرگس نیستی کمتر به دور گل منه جام شراب خوشگوار از کف نمی‌آید ز لیلی این که آید جانب مجنون مگر بی‌اختیارش ناقه برباید مهار از کف به دستم دامن یارست ساقی باده کمتر ده مکن کاری که در مستی دهم دامان یار از کف بریزد خاک تا رگ‌های دستم نگسلد از هم نخواهم داد زنجیر سر زلف نگار از کف میاور دست هستی ز آستین نیستی بیرون مبادا نقش عیشت را رباید روزگار از کف نمی‌بینم فضولی را قرار و صبر بی‌زلفش شدست او را برون سررشتهٔ صبر و قرار از کف * * * شمارهٔ ۲۳۳ قد کشیدی دیده ام تیر بلا را شد هدف جلوه کردی عنان اختیارم شد ز کف می نهد سر هر سحر بر خاک راهت آفتاب جای آن دارد که سر بر چرخ ساید زین شرف آسمان را دوش ذوق ماه نو در چرخ داشت گوشه ابرو نمودی ذوق آن شد بر طرف غیرت لعل تو در کان لعل را در خون نشاند آب شد از شرم دندان تو لؤلؤ در صدف سینه ام را سوخت دل وز ناله ام پیداست این بیشتر دارد فغان هرگه که آتش دید دف هر طرف صف بست مژگانم بقصد خیل خواب جلوه‌ها دارد سرشکم در میان هر دو صف عشق ورز و جام می درکش فضولی متصل خیز و کاری کن مکن بیهوده عمر خود تلف * * * شمارهٔ ۲۳۴ گر ترا هست دلا در ره غم میل رفیق بطلب جام شفق گون که رفیقست شفیق شده ام کم شده رادی سرگردانی هست امید که راهی بنماید توفیق ای که در ساحل راحت ز سبک بارانی دست ما گیر که در سیل سرشکم غریق ره مقصود کسی برد که از سر بگذشت هر که دارد هوس کام جز این نیست طریق نیست در عشق بتان حاصل ما غیر از اشک گهری بهتر ازین نیست درین بحر عمیق واعظا چند کنی بر سر منبر جلوه پستی مایه تقلید نکرده تحقیق دل خونین فضولی بخیال رخ دوست خاتم دست بلا راست نگینی ز عقیق * * * شمارهٔ ۲۳۵ باغ حسن از گل رخسار تو دارد رونق کشور عشق بتیغ مژه ات یافت نسق سالک راه ترا خون جگر زاد سفر مصحف روی ترا پیر خرد طفل سبق صفت حسن تو در صفحه ایام نیافت چرخ هر چند درین نسخه بگرداند ورق می برد راه بسر منزل وصل تو کسی که بهر نیک و بدی نیست مقید مطلق ژنگ رشک از نم خاکیست بر آیینه مهر که برو از گل روی تو فتادست عرق دل سرگشته ما بی تو شد آغشته بخون چرخ را دوری خورشید دهد رنگ شفق در ره عشق فضولی چه غم از کج نظران می رسد راست روان را مدد از جانب حق * * * شمارهٔ ۲۳۶ در ره عشق بتانست رفیقم توفیق غیر توفیق درین راه مرا نیست رفیق اهل تقلید ندارند ثباتی در ذات صدق این واقعه از سایه خود کن تحقیق قطره اشک مرا خوار مبین ای زاهد حذر ای مورچه زین قطره که بحریست عمیق آه و اشکم دو گواهند که در دعوی عشق می دهد از پی هم بر سخن من تصدیق طالب آن به که مقید بتعلق نبود هست در راه طلب قید تعلق تعویق قطره اشک مرا رنگ گل از داغ دلست لاله رنگ از اثر تاب سهیل است عقیق در ره عشق فضولی مگزین رسم ورع بی طریق است خلاف روش اهل طریق * * * شمارهٔ ۲۳۷ یارست فارغ از من و من بی قرار عشق کار منست ناله و اینست کار عشق نو عاشقم سزد که دل چاک من بود اول گلی که می شکفد از بهار عشق ای دل بیا که وامق و مجنون گذشته اند برخاسته است خار و خس از رهگذار عشق دردا که هست دلبر من طفل و پیش او نی هست قدر عاشق و نه اعتبار عشق گلها اگر دمد ز سر خاک تربتم باشد هنوز در دل من خار خار عشق در دهر نیست روز خوش و روزگار خوش الا که روز عاشقی و روزگار عشق رسوا کنون نگشت فضولی ز عشق یار هرگز نبوده این که نبودست یار عشق * * * شمارهٔ ۲۳۸ بود درد دل از سودای عشقت حاصل عاشق چه حاصل چون نه آگاه از درد دل عاشق ترا از میل عاشق هر زمان صد احتراز اما دل عاشق بدان مایل که باشی مایل عاشق نخواهد یافت در عالم فراغت هر کجا باشد سر کوی تو می یابد که باشد منزل عاشق ز دیده اشک می ریزد دمادم بر تن خاکی نهال درد دل می پرورد آب و گل عاشق مدد سازد مگر توفیق ارشاد جنون ور نی به تدبیر خرد کی می گشاید مشکل عاشق فروغ مهر معشوق است هر جا جلوه گر اما نمی یابد اثر آه از دل ناقابل عاشق فضولی جز بلا مقصود عاشق نیست از جانان بلایی باشد آن هم گر نباشد واصل عاشق * * * شمارهٔ ۲۳۹ ما را ز وصل دوست جدا می کند فلک باز این چه دشمنیست بما می کند فلک کار فلک همیشه بما نیست جز جفا آه این چه کارهاست چها می کند فلک می افکند مدام ز خوبان جدا مرا کاری که خوب نیست چرا می کند فلک تا نسبتی بخود دهدم از یگانگی قدر مرا همیشه دو تا می کند فلک می پرورد نهال قد دلبران بناز ما را نشان تیر بلا می کند فلک محبوب نیست بهر چه چندین جفا و جور بر عاشقان بی سر و پا می کند فلک مقصود ما وفاست فضولی ولی چه سود با ما مخالف است جفا می کند فلک * * * شمارهٔ ۲۴۰ کرد از خون جگر چرخ تنم را نمناک که ز من گرد نیابد چو مرا سازد خاک اثر باده نابست که در سر درد بی جهت نیست که می خیزد و می افتد تاک همه دم بر سر من سنگ بلا می آرد مگر از آه دلم ریخت بنای افلاک هست مضمون خط سبزه خاک لحدم آرزوی خط سبزی که مرا کرد هلاک گر کنی ز آلایش می خود چه عجب هست دامان مسیح از همه آلایش پاک چاک چاکست مرا سینه و مهر رخ او می زند تیغ دگر بر دل من از هر چاک مردم چشم فضولی ز رخت یافته ذوق کم مباد از جهان مردم صاحت ادراک * * * شمارهٔ ۲۴۱ ای از تو بی دلان را درمان درد حاصل ما نیز دردمندیم از ما مباش غافل ننشست گرد راهت با ما ز سربلندی بااین روش که دارد کی می رسد بمنزل این داغهاست خونین بر سینه پرآتش یا شعله ها که سر زد دور از تو ز آتش دل از صبر نیست گر من بر سر نمی کنم خاک دریای محنتم را دشت فناست ساحل شکر خدا نمردم وین هر دو آزمودم شهدیست مرگ نافع زهریست هجر قاتل اشکم روان و از پی سوی تو می دود دل گویا که می کشندش از پیش با سلاسل حیرت مکن فضولی از آتش درونم کایینه دلم را شمعیست در مقابل * * * شمارهٔ ۲۴۲ نه چندان است مرا در غم هجران تو حال که توان گفت و توان دید و توان کرد خیال الم و درد و غم و محنت عشقت دارم همه وقت و همه روز و همه ماه و همه سال دور بر عکس مرادست ازان می طلبم ز وصال تو فراق و ز فراق تو وصال ز تو هرگز بسؤالی نشنیدیم جواب چه جوابست ترا گر شود این از تو سؤال تلخی زهر غمت کرد ملولم ز حیات چه شود شربت اهل تو کند دفع ملال شدم از وصل تو محروم چه دین دارد عشق که بمن کرد حرام آنچه بغیرست حلال نیست ممکن که بران زلف ببندم خود را گرچه از ضعف فضولی شده ام موی مثال * * * شمارهٔ ۲۴۳ ز حد گذشت بدور تو بی قراری دل مشو ز حال دل بی قرار من غافل کسی که معتقد عشق نیست نیست کسی مذاق نشأه عشق است قابل قابل ز هر چه هست توانم برید میل ولی نمی شود که نباشم بمهوشی مایل مراست مشکلی از عشق و چشم آن دارم که مشکلم بگشاید ز تو ولی مشکل که کرد دعوی صبر و ثبات در عشقت که چون نقاب گرفتی ز رخ نگشت خجل حریم کعبه که بر ماست طوف آن واجب ز شوق طوف درت مانده است پا در گل فضولی از سر آن کو قدم منه بیرون که هیچ جا نبود زین شریف‌تر منزل * * * شمارهٔ ۲۴۴ ای دل از دیده فزون دیده ز دل سوی تو مایل دلم از دیده ترا می طلبد دیده ام از دل چه عجب میل تو از سادگی مردم چشم تو بلایی چه شناسند ترا مردم غافل نقش از سنگ بشستن نرود چند بگریم چو ستم یافت رقم در دلت از گریه چه حاصل چو خط نامه که خواهند بشویند ز اشکم نشده محو دل از دل نشود نقش تو زایل عالمی گریه کنان بر غم من در غم عشقت من بدان شاد که گشتم بغم عشق تو قایل نیست در سلسله های خم زلفت دل سوزان هست آویخته قندیل فروزان بسلاسل نیست در دهر کسی قابل تمکین اقامت جز فضولی که سر کوی ترا ساخته منزل * * * شمارهٔ ۲۴۵ متصل دارد سر سودای ابروی تو دل هیچ کس در سر چنین سودا ندارد متصل روی چشم من سیه کز دیدن بی اختیار از تو می سازد مرا در سر نگاهی منفعل بت پرستیدن نخواهد بود بی وجهی مگر صورتی بردند زان پیکر سوی چین و چگل با رقیبان عهد و پیمان تو چون دارد ثبات کی توان گفتن ترا بد عهدی و پیمان گسل زآه و اشکم سر کشید آن سرو و چندان دور نیست سر کشیدن سرو را ز آب و هوای معتدل ساخت ترکیب ترا از جان و دل روزی که گشت نقش پیوند قضا صورت نگار آب و گل بست عهد نقد جان دادن فضولی در رهت آن مبادا گر تو او را بخت بد سازد خجل * * * شمارهٔ ۲۴۶ بطرف طره دستار زیبی بست یار از گل چه سروست این که دارد برگ از نسرین و بار از گل چو غنچه صد گره بر رشته کارم فتاد از غم سوی گلزار رفتم بارها نگشود کار از گل کشیدم سرمه در چشم از خاک کف پایش عجب آیینه دارم که می گیرد غبار از گل قراری گر ندارد در چمن گل جای آن دارد صبا بویی ز تو آورده و برده قرار از گل مرا با داغهای تازه دارد عشق تو زانسان که گرداند مزین خار را فصل بهار از گل بگوش گل اگر گوید صبا وصف گل رویت ز بلبل بیش خیزد ناله بی اختیار از گل زد آن ابرو کمان صد تیر بر من وه چه بختست این کسان از خار گل چینند و ما چیدیم خار از گل فضولی را چه سود از سیر گلشن بی گل رویت چو بر یاد تو او را می فزاید خار خار از گل * * * شمارهٔ ۲۴۷ شب عیدست چندانی امان ای عمر مستعجل که صبح آید کشد تیغ و کند قربانم آن قاتل ز کویش کرده ام عزم سفر ای گریه کاری کن که در اول قدم ماند مرا از اشک پا در گل بهر پی ناقه داغی می نهد از هجر بر جانم میفزا داغ دردم ساربان آهسته ران محمل ره غربت گزیدم ای قد خم گشته یاری ده که عزم این ره از خار مژه بر من شود مشکل چو خس بی اختیارم می برد اشک از سر کویش فکن سنگی براهم ای فلک هر جا شوم مایل گرفته دامنم چاک گریبان درد و داغ او مرا منعیست این حال از قبول هجر و من غافل فضولی دامن اقبال وصلش را مده از کف چو خورشید ار زند صد تیغ چون سایه ازو مگسل * * * شمارهٔ ۲۴۸ مه من از تو غم بی حساب دارد دل هزار محنت و صد اضطراب دارد دل بیاد نرگس مست تو خسته است مدام چه گویمت که چه حال خراب دارد دل دلیل رفعتش این بس میانه عشاق که چون تو دلبر عالی جناب دارد دل بکفر زلف بتان داد نقد ایمان را وزین معامله قصد ثواب دارد دل دمی ز ناخوشی غم نجات می طلبد نه از خوشیست که میل شراب دارد دل فغان که تا شده است از بهشت وصل تو دور مرا بآه و فغان در عذاب دارد دل بسوز سینه فضولی نمی دهد تسکین شکایت از نم چشم پرآب دارد دل * * * شمارهٔ ۲۴۹ زبان مرغ می داند مگر گل که دارد گوش بر فریاد بلبل مگر جانی ندارد گل که دارد بآه بلبلان چندین تحمل ز عاشق می فزاید قدر معشوق نه از بسیاری جاه و تجمل نگار من مکن بی التفاتی مزن بر عاشقان تیغ تغافل اگر خواهی که بگشاید دل ما بر افشان زلف یا بگشای کاکل بشرط صبر بر غم می توان یافت گل مقصد ز گلزار توکل توکل را فضولی کار فرما مکن کاری به تدبیر و تأمل * * * شمارهٔ ۲۵۰ تا خط سبز تو پیدا شده بر عارض آل عارضت ماه تمامیست میان دو هلال بس که دارد مه من شدت الفت برقیب بی رقیبش نتوانم که در آرم بخیال به چه تعبیر تمنای وصال تو کنم من که آن زهره ندارم که برم نام وصال روی بنما که فدای تو شوم ره چه شود من کنم کسب کمال و تو کنی عرض جمال حال من از تو خراب و تو ز من مستغنی چو بپوشم ز تو پیداست چه خواهد شد حال چون رخت گرمی خورشید نمی سوزد دل نیست دلسوز عذاری که ندارد خط و خال طلب وصل خود ای مه ز فضولی مطلب که ز دانا طلب وصل محالست محال * * * شمارهٔ ۲۵۱ ناوکت پیراهنی پوشاند از خون بر تنم چاکها انداخت آب دیده در پیراهنم پای در کویت ز سر کردم که تا ناید دگر در زمین بوسی گریبان را حسد بر دامنم گر به تیغ رشک ریزم خون خود نبود عجب هر که او را دوست می دارد من او را دشمنم کاش سازد پاره دست غم گریبان مرا چند باشد زیر این طوق تعلق دامنم بس که در گرداب اشکم غرقه روز بی کسی کس نمی گردد بجز خاشاک و خس پیرامنم آنکه بر دیوانها رحمی نمی آید تویی وانکه جز دیوانگی کاری نمی داند منم روزگاری شد نمی بینم فضولی روی دوست تیره شد در انتظار وصل چشم روشنم * * * شمارهٔ ۲۵۲ ندیده کام دل از کوی آن سیمین بدن رفتم به سان لاله بر دل داغ حسرت زین چمن رفتم به هم بودیم همچون خار و گل عمری بحمدالله خلاف رسم دوران فلک او ماند من رفتم نگاری همنشینم بود نقشی زد فلک ناگه که او چون نقش شیرین ماند و من چون کوهکن رفتم چو شمع انجمن شب سوختم تا صبح بر یادش چو خورشید رخش انداخت پرتو ز انجمن رفتم پس از تیری که زد از کوی خویشم راند ناکشته ز کوی او شکسته خاطر و آزرده تن رفتم ز جام شوق بودم مست ای غافل نپنداری کزین بزم طرب با اختیار خویشتن رفتم فضولی چاره دردم مکن در کوی او کانجا برای زار مردن نه برای زیستن رفتم * * * شمارهٔ ۲۵۳ من که بی‌لاله‌رخی ساکن گلخن شده‌ام زآتش عشق چنین سوخته خرمن شده‌ام بی‌گل روی تو و گلشن کویت عمریست فارغ از میل گل و رغبت گلشن شده‌ام می‌شوی یار کسان می‌کشی از غصه مرا جان من راضی ازین غصه به مردن شده‌ام گلبن پر گل و گلزار غم خوار مبین من عریان که به داغ تو مزین شده‌ام می‌جهد آتشم از دل همه‌شب در کویت ز آتش دل شجر وادی ایمن شده‌ام هیچ کس نیست که در بند غم زلف تو نیست نه همین بسته زنجیر غمت من شده‌ام دوست را نیست فضولی غم ناکامی من آه ازین غم که به کام دل دشمن شده‌ام * * * شمارهٔ ۲۵۴ منم که بی‌تو گرفتار صد بلا شده‌ام به صد بلا ز فراق تو مبتلا شده‌ام مگر به قوت ضعف بدن رسم جایی چنین که در طلبت همره صبا شده‌ام به درد و محنت بسیار من وسیله مپرس نه اندکست که از چون تویی جدا شده‌ام طبیب را چه دهم درد سر ز بهر دوا چو من به درد تو مستغنی از دوا شده‌ام هوای چشم سیاه تو در سرست مرا که خاکسارتر از میل توتیا شده‌ام ز بس که مست می حیرتم نمی‌دانم که چیست حال من و این چنین چرا شده‌ام فضولی از من بیچاره عقل و دین مطلب که مبتلای بتان پری‌لقا شده‌ام * * * شمارهٔ ۲۵۵ بسی بی داد در عشق از بتان سیمتن دیدم ز بی داد بتان کافر نبیند آنچه من دیدم گذشتم سر بسر بر ماجرای لیلی و مجنون بیان حسن تو شرح بلای خویشتن دیدم نشانی از خود و تمثالی از تو یافتم هر جا کشیده صورت شیرین و نقش کوهکن دیدم ز چاک پیرهن گفتم که بینم آن تن نازک لطافت بین که چون کردم نظر هم پیرهن دیدم تو کاکل می گشادی دوش من نظاره می کردم ز دلهای حزین صد مبتلا در هر شکن دیدم هزاران زاهد از رشک رخت شد بت پرست اما هزاران برهمن را هم زرشک بت شکن دیدم فضولی شمع اگر بر گریه ام خندد عجب نبود که من هم مدتی بر گریه‌های شمع خندیدم * * * شمارهٔ ۲۵۶ نفسی نیست تمنای تو بیرون ز سرم تو ز من بی خبری کی ز تو من بی خبرم گرچه دوری ز نظر نیست ز هجرم گله هر کجا می نگرم باز تویی در نظرم فلک از آتش رخسار تو دورم افکند چون نسوزد غم این هجر بسان شررم اثر درد توام هست ز من تا اثریست مرد این درد نیم کاش نماندی اثرم غرضم بود فنا در ره عشقت صد شکر که بسر منزل مقصود رساند این سفرم غم دل خوردم و از سینه برونش کردم چه توان کرد خطر داشت ز سوز جگرم فارغ از من مگذر بر سر من نه قدمی که براه تو من از خاک ره افتاده ترم در خیالم همه آنست که میرم بوفات بجفایم بکش ار هست خیال دگرم آتش هجر فضولی جگرم را می سوخت که برو آب نمی ریخت دمی چشم ترم * * * شمارهٔ ۲۵۷ بسی تاب از غم آن گیسوان پرشکن دیدم که تا سر رشته وصلت بدست خویشتن دیدم ندیدم هیچ کس را غافل از افسانه عشقت تو بودی بر زبان هر جا دو کس را در سخن دیدم جفا هر چند بر من بیشتر کردی نشد کمتر وفا کز من تو دیدی از جفایی کز تو من دیدم مگر شد باغبان دلبسته سرو خرامانت که او را سست در پروردن سرو چمن دیدم جراحتهای تازه بر دلم بگشود صد روزن ز هر روزن درو دور از تو صد داغ کهن دیدم نمودی حال مشکین بر بیاض چهره زیبا سواد نقطه از مشک بر برگ سمن دیدم فضولی در هوای دلبران می بینمت گویا ندیدی آنچه من زان دلبر پیمان شکن دیدم * * * شمارهٔ ۲۵۸ نه مژگانست کز خونابه دل لاله‌گون کردم ازان گل خار خاری داشتم از دل برون کردم ز ذکر حلقه گیسوی خوبان لب فرو بستم هوا را ترک دادم قطع زنجیر جنون کردم ز چاک سینه آب دیده را ره بر جگر دادم نشاندم آتش دل چاره سوز درون کردم بیاد لعل خوبان بود پر خون کاسه چشمم نهادم روی در راه ورع وانرو نگون کردم دل صد پاره ام را بود طغیانی بحمدالله ز بس کش ریختم خون پاره آنرا زبون کردم بآب دیده نقش درد دل از لوح جان شستم بنای محنت و غم را خراب از سیل خون کردم بترک عشق میلی داشتم در دل ولی اندک ز بسیاری طعن آن میل اندک را فزون کردم سپردن دل بچین گیسوی خوبان خوش صورت خطایی بوده است ادراک این معنی کنون کردم فضولی بس که بی هوشم ز جام شوق آزادی نمی دانم که تدبیری بلای عشق چون کردم * * * شمارهٔ ۲۵۹ نه از تیری که بر دل می‌زنی چندین فغان دارم سوی خود می‌کشی ای ناله از رشک کمان دارم بزن تیری و از ننگ من ایمن شو چو می دانی نخواهم کرد ترک عاشقی چندانکه جان دارم ز بهر تیر او از خاک من سازند آماجی پس از مردن ز یاران موافق چشم آن دارم خدنگ اوست گر آورده چشم تر ز هر خاکی صف مژگان که من بر گرد چشم خون فشان دارم طبیبم می کشد تیر از جگر اما نمی داند که من چون مغز صد تیر نهان بر استخوان دارم فکندی دور چون تیرم ز خود زین بس محالست این که یابی گر بجویی چون نه نام و نه نشان دارم غم لعلش که در دل می‌نهفتم فاش خواهد شد فضولی جان من آمد به لب تا کی نهان دارم * * * شمارهٔ ۲۶۰ اگر میرم نخواهد کم شد آب چشم نمناکم به هر سو چشمه ای ، خواهد روان شد از سرِ خاکم به امیدی که جا در پهلویش سازم شدم راضی که ریزد خون من چون صید و بر بندد به فتراکم شدم از خاکساران در میخانه وه کآخر مذاق باده بر خال سیه بنشاند چون تاکم نماند از ضعف در من طاقت تقریر حال دل مگر تحقیق حال دل کنند از سینه چاکم ندارد غیر تو جا در دلم تا باورت گردد نظر انداز بر آیینه لوح دل پاکم ز پا افکند ضعفم نیست یاری دست من گیرد مگر از خاک گاهی اشک بر دارد چو خاشاکم فضولی گر هوای لعل او دارم عجب نبود چو ذوق عشق در جان باختن کردست بی‌باکم * * * شمارهٔ ۲۶۱ نه آنچنان شده محو خیال آن دهنم که کس نشان ز وجودم دهد بجز سخنم خیال موی میان بتان ضعیفم ساخت چنانکه گشت گران بار روح بر بدم بران سرم که کنم ترک جان و تن که ز درد بتنگ آمده جانم بجان رسیده تنم حجاب هستی من مانعست وصل ترا شکایت از که کنم در میان رقیب منم بخون دل شده ام غرقه تا جدا زان گل چو لاله داغ دل آتش زده بپیرهنم غریب ملک وجودم نمی دهد هرگز بدل قرار اقامت توجه وطنم ز لوح صورت حالم بخوان حکایت عشق ز من مپرس که من بی خبر ز خویشتنم طبیب چاره دردم مکن که دور از دوست من آن نیم که بود آرزوی زیستنم چو زلف یار فضولی خوشم که در ره عشق شکستگیست شعارم فتادگیست فنم * * * شمارهٔ ۲۶۲ در هستی بقفل نیستی بر خود چنان بستم که فرقی نیست پیش هر که هست از نیست تا هستم به پیمانه شکستن داد صد پیمان مرا زاهد شکستم صد چنان پیمان و این پیمانه نشکستم گذشتی بر سرم نگذاشت حیرت دامنت گیرم بغفلت رفت عمر و بر نیامد کاری از دستم خرد هر دم ز زنجیر جنون می کرد منع من بحمدالله شدم دیوانه وز قید خرد رستم ترا دیدم نظر بر داشتم از جمله عالم بریدم از همه پیوند خود تا با تو پیوستم ز آهم سوخت همچون شمع هر کس همنشینم شد دگر ننشست با من ساعتی با هر که بنشستم فضولی سایه زان سرو قد بر من نمی افتد ندارد بهره از سربلندی پایه پستم * * * شمارهٔ ۲۶۳ به عزم طوف خاک درگهت از دیده پا کردم دویدم آن قدر کان خاک را چون توتیا کردم شبی رفتم به کویش ناله‌ای کردم ز درد دل سگ کویش ز من رنجید بد رفتم خطا کردم تو محبوبی ز تو رسم وفاداری نمی‌آید جفا کردم ترا هرگه که تکلیف وفا کردم ز سنگی کز بتانم بر سر آمد جمع شد چندان که محنت خانه در کوی رسوایی بنا کردم گذشتم دوش در بتخانه و کردم نظر هر سو ترا دیدم بشکر این سعادت سجده ها کردم دگر با وعده مهر و وفا منت منه بر من که من در راه عشقت خوی با جور و جفا کردم فضولی ذکر لعلش کردم از من عقل شد زایل به افسونی عجب از خویشتن دفع بلا کردم * * * شمارهٔ ۲۶۴ رحم بر زاری من یار ندارد چه کنم یار پروای من زار ندارد چه کنم دلم از طعنه اغیار بجان آمد و یار خبر از طعنه اغیار ندارد چه کنم دیده عمریست که خونبار شدست از غم او او غم دیده خونبار ندارد چه کنم در غم عشق به از صبر ندیدم کاری دل شیدا سر این کار ندارد چه کنم چون نماند ز تو پنهان غم ناگفته من با تو کس قدرت گفتار ندارد چه کنم نیست بی محنت اغیار وصال رخ یار باغ عالم گل بی خار ندارد چه کنم درد دل چند کنم شرح فضولی بر یار یار فکر من افگار ندارد چه کنم * * * شمارهٔ ۲۶۵ جان را به لعل چون شکرت تا سپرده‌ام دیدست لذتی که من از رشک مرده‌ام شوق تو رهنمای وجودم شد از عدم نی من به اختیار خود این ره سپرده‌ام در غربت وجود که وادی حیرتست جز درگه تو راه به جایی نبرده‌ام نقد سرشکم از در انجم زیاده است شب‌های غم همین و همان را شمرده‌ام بهر قبول نقش خطت نقش غیر را عمریست از صحیفه خاطر سترده‌ام ساقی بیا که باز می نابم آرزوست تا کی غم زمانه بدارد فسرده‌ام در پرده‌های دیده فضولی نماند نم از بس که بهر گریه دمادم فشرده‌ام * * * شمارهٔ ۲۶۶ چنان در دوستی دل بسته آن قد دلجویم که جز من هر که او را دوست دارد دشمن اویم بغمزه می رباید دل بابرو می ستاند جان چه چشمست آن چه ابرو کشته آن چشم و ابرویم بپیکانش گرانی بر تن بیمار می خواهم که نتوانند بردن بعد مردن زان سر کویم نباشد دوختن چاک دلم را در غمت ممکن اگر سوزن شود بر رشته تن هر سر مویم سزد گر سر نهد بر پای مژگان مردم چشمم که بگشادست درهای بلا در عشق بر رویم چه بختست این که گر یک دم کنم جا پهلوی شمعی چو سایه می شود پیدا رقیبی هم بپهلویم فضولی صد بلا زان ماه اگر بینم عجب نبود که او شوخ بلا انگیز و من رند بلا جویم * * * شمارهٔ ۲۶۷ به دل مهر تو کردم نقش و چشم از غیر بر بستم در آوردم درون خانه شمعی را و در بستم بلا دیدم که از چشمست بر دل خاک راهت را بخوناب جگر گل کردم و این رهگذر بستم شکاف سینه را گر دوختم پیش تو معذورم مرنج از من که بر دل از حسد راه نظر بستم ربودی باز خواب از چشم من ای اشک آه از تو گشادی رخنه کان را بصد خون جگر بستم بامیدی که مقبول خیال عارضت گردد ز اشک لاله گون پیرایها بر چشم تر بستم تو این فرهاد بنشین گوشه چون نقش خود زین بس که بهر کندن کوه ملامت من کمر بستم فضولی بسته قید جهان بودم بحمدالله ازان برداشتم دل بر بتان سیمبر بستم * * * شمارهٔ ۲۶۸ به یک جام لبالب آنچنان کن ساقیا مستم که در شرعم نفرمایند حد شرب تا هستم فراغت داد از قرب نمازم غایت مستی بحمدالله بیمن باده از تکلیف وا رستم مرا هرگز نشد توبه میسر از می گلگون بعمر خود نه توبه کردم و نه توبه بشکستم مرا در ملک رسوایی تصرف می رسد الحق که خط دور ساغر حجت شرعیست در دستم بعزم پنج روزه متصل گر غم خورم شاید چه گیرم روزه در جایی که تا ده روز نشستم کشیدم پیش دیده پردها از پارهای دل ازین رخنه ضرر دیدم بمردم می رسد بستم فضولی جان و دل نگذاشت با من چشم بیمارش ز بی دردان بریدم تا به اهل درد پیوستم * * * شمارهٔ ۲۶۹ گه جولان غبار انگیز از آن شد رخش جانانم که زد دستی و گرد تن فشاند از دامن جانم ز کف دامان رسوایی نخواهم داد تا وقتی که گردد خاک پیراهن لحد چاک گریبانم چو مردم در تجرد به که باشم از کفن عاری نمی خواهم که گرد قید بنشیند بدامانم منه روز اجل بار کفن ای همنشین بر من کفن از پنبه های زخم بس بر جسم عریانم دهد لوح مزارم چون زبان شرح غم هجرت اجل دور از تو چون سازد بزیر خاک پنهانم ز مژگان التماس گرد راهت می کند مردم که می مالد دمادم روی خود بر پای مژگانم فضولی محنتم را از لحد تسکین نشد حاصل دری دیگر گشود این رخنه بر زندان هجرانم * * * شمارهٔ ۲۷۰ درون خانه چشم آن صنم را تا در آوردم در این خانه را از پاره های دل بر آوردم سزد گر جان فشانم بر درت کین نقد را بر کف ز اقلیم عدم بهر نثار این در آوردم گرفتم کاکلت را بر سرم افتاد سودایت بدست خویشتن خود را بلایی بر سر آوردم نمودی رخ ز تاب مهر رویت خشک شد دردم ز بهر گریه هر آبی که در چشم تر آوردم مصور یافتم پیش نظر صد فتنه را صورت بدل هر گه خیال آن بت مه پیکر آوردم نهال باغ دردم تازه تازه نعل و داغم بین بهار هجر دیدم برک بنمودم بر آوردم فضولی زان سبب آید مرا این گریه بر گریه که یاد از خنده های آن لب جان پرور آوردم * * * شمارهٔ ۲۷۱ بنایی از حباب اشک چشم خون فشان کردم هوایت را درو از دیده مردم نهان کردم ز جان بیرون نمی شد لذت عشقت بآسانی مرا گفتی که ترک عشق من کن ترک جان کردم دل خون گشته میل خاک پایت داشت دانستم ز چاک سینه بگشادم دری وانرا روان کردم ز انجم تیر آهم داد گردون را سبکباری نشان نگذاشتم از کوکبی کانرا نشان کردم نشد از سیر گردونم زمانی کام دل حاصل غلط کردم که نقد عمر خود را صرف آن کردم صدای سیل اشکم کرد اظهار غم عشقت بتقریر عجب این راز پنهان را بیان کردم فضولی صبر در عشق بتان از من نمی آید بسی خود را درین کار خطرناک امتحان کردم * * * شمارهٔ ۲۷۲ بی خط سبزت شبی هر جا که منزل داشتم تا سحر چون سبزه پا از رشک در گل داشتم دوش شمعی بود همرازم که از روشن دلی بود او را بر زبان من هر چه در دل داشتم بود اسباب کمال رفعتم چون مه تمام چون نباشد آفتابی در مقابل داشتم بود صد فرهاد را بر صورت حالم حسد در نظر تا نقش آن شیرین شمایل داشتم بر من دیوانه تشویش خرد حکمی نداشت سوری از سودا حصاری از سلاسل داشتم آفرین ای زورق ساغر رهاندی از غمم من درین دریا کجا امید ساحل داشتم گر تهی دستم ز دین و دل فضولی دور نیست عشق بربود از کف من آنچه حاصل داشتم * * * شمارهٔ ۲۷۳ عمریست ای پری که رخت را ندیده‌ایم ما را تو دیده‌ای و تو را ما ندیده‌ایم بسیار دیده‌ایم بتان کم‌التفات کم‌التفات‌تر از تو قطعا ندیده‌ایم چون آب گشته‌ایم بسی گرد باغ‌ها سروی بسان آن قد رعنا ندیده‌ایم جایی نرفته‌ایم که آنجا ز درد و غم اسباب مرگ خویش مهیا ندیده‌ایم با کس نکرده‌ایم دمی همدمی کزو صد داغ درد بر دل شیدا ندیده‌ایم معلوم کرده‌ایم به از رنج عشق نیست با آنکه روی راحت دنیا ندیده‌ایم از حد زیاده است فضولی جنون تو کس را چنین مقید سودا ندیده‌ایم * * * شمارهٔ ۲۷۴ آتشین رویی کز او چون شمع با چشم ترم زنده خواهم شد پس از مردن گر آید بر سرم سوختم ناصح مده پندم مبادا کز دمت بر فروزد آتشی گر هست در خاکسترم خار خاکستر شود ز آتش منم آن آتشی کز جفا خاکسترم گشتست خار بسترم مردم چشمم ز تاب مهر رخسارت گداخت هست بیم صد بلا زین احتراق اخترم بی رخش بر سوز من گر شمع خندد دور نیست آتشی نادیده می سوزد تن غم پرورم شعله است از چاکهای پهلوی من سر زده یا منم پروانه بگرفتست آتش بر تنم کفر می خوانند بی دردان فضولی عشق را گر درین اهل ریا اسلام باشد کافرم * * * شمارهٔ ۲۷۵ بدیده سرمه از خاک راه یار می خواهم ولی آنرا نهان از دیده اغیار می خواهم چه لطفیست این که بیداد خود از من کم نمی سازد چو می داند که من بیداد او بسیار می خواهم نگوید کس ز شرح محنت من پیش او حرفی درین محنت مدد از نالهای زار می خواهم نمی خواهم که بیند هیچ کس در خواب آن مه را همه شب چون ننالم خلق را بیدار می خواهم اجل از بیم خجلت سوی من ناید چو می داند کزو من چاره درد دل بیمار می خواهم بامیدی که خندد بر تمنای محال من بگریه کام دل زان لعل شکر بار می خواهم فضولی رشته جان از غم زلفش گره دارد گشاد این گره زان طره طرار می خواهم * * * شمارهٔ ۲۷۶ با هر که غیرتست نگاهی نکرده ایم ما را چه می کشی چو گناهی نکرده ایم تا شعله برون نشود ز آتش درون هرگز ز درد عشق تو آهی نکرده ایم یارب چرا ز ماه و شان خالیست شهر ماهیست ما نظاره ماهی نکرده ایم جز نقد شوق و دولت عشق تو در جهان هرگز نظر بمالی و جاهی نکرده ایم تیغ زبان ماست که عالم گرفته است ما فتح کشوری بسپاهی نکرده ایم یارب چرا شدست سیه روزگار ما ظلمی بهیچ خانه سیاهی نکرده ایم ما را ز دهر نیست فضولی تمتعی زین باغ میل برگ گیاهی نکرده ایم * * * شمارهٔ ۲۷۷ خود را ز گریه شب همه شب غرق خون کنم سر چون حباب صبحدم از خون برون کنم گفتم هوای عشق تو بیرون کنم ز دل دل را سر اطاعت من نیست چون کنم تا کی بیاد عارض گلگون گلرخان رخسار خود بخون جگر لاله گون کنم بر زخم سیه پنبه نه از بهر مرهم است خواهم که سوز آتش دل را فزون کنم سودای دل بذکر لبت کم نمی شود دیوانه را چه فایده گر صد فسون کنم دیوانه را بهر دو جهان اجتناب نیست ناصح ز عقل نیست که ترک جنون کنم ریزم بخاک سینه فضولی ز دیده آب باشد که دفع آتش سوز درون کنم * * * شمارهٔ ۲۷۸ بسته شد بر رشته جان موی گیسوی توام می کشد هر سو که می افتد گره سوی توام بس که می گردد بگرد ماه رخسارت ز رشک کرد مانند سر مویی سر موی توام در دل از تأثیر مهرست این که همچون ماه نو می فزاید متصل سودای ابروی توام تیر رشک است این که زد خورشید بر من روز وصل یا بسر افکند سایه قد دلجوی توام کرد بیرون از سرم کویت هوای روضه را حسرتی نگذاشت در جانم سگ کوی توام تو گلی من خار عمری دادمت خون از جگر چون شگفتی بی نصیب از دیدن روی توام شوق بد خوییست هر ساعت فضولی در سرت خوی بد داری بسی آزرده خوی توام * * * شمارهٔ ۲۷۹ زین شکوه ها که دم بدم از یار می کنم مقصود ذکر اوست که تکرار می کنم دارم زهر که طالب دنیاست نفرتی سلطانم از گدا صفتان عار می کنم ناصح مگو که عشق بتان را ثبات نیست عمریست من تردد این کار می کنم کم می شود ز گریه چو خونابه جگر بد می کنم که گریه بسیار می کنم باشد که از کسی بتوان یافت چاره با هر که هست درد تو اظهار می کنم در ترک ناله ام مکن اندیشه دگر اندیشه ز طعنه اغیار می کنم کس را ز درد عشق فضولی نجات نیست بیهوده من علاج دل زار می کنم * * * شمارهٔ ۲۸۰ هر لحظه صد جفا ز بلای تو می‌کشم عمری‌ست جان من که جفای تو می‌کشم جور فلک نمی‌کشم از بهر کام خود گر می‌کشم برای رضای تو می‌کشم دانسته‌ام که رسم وفا نیست در بتان بیهوده انتظار وفای تو می‌کشم هردم هزار ساغر خونابه از جگر بر یاد لعل روح‌فزای تو می‌کشم فرهاد و کوه کندن او را چه اعتبار عاشق منم که بار بلای تو می‌کشم هرشب به ماه می‌کشم از آه صد علم بنگر چه‌ها ز شوق لقای تو می‌کشم در عاشقی همین نه فضولی یگانه است من هم جفای زلف دوتای تو می‌کشم * * * شمارهٔ ۲۸۱ نوخطان را دوست می‌دارد دل دیوانه‌ام من چو مجنون نیستم در عاشقی مردانه‌ام خضر می‌گویند بر سرچشمه‌ای برده ست راه قطره ای گویا چکیده جایی از پیمانه‌ام عقل را هر لحظه تکلیفی‌ست بر من در جهان بی‌تکلف ، با عجب دیوانه ای هم‌خانه‌ام درد دل با سایه می‌گویم نمی‌یابم جواب غالبا او را به خواب انداخته افسانه‌ام متصل از درد عشق و طعنه عقلم ملول می‌رسد هردم جفا از خویش و از بیگانه‌ام تا کشیده بر گلت از سنبل مشکین‌نقاب می‌خلد صد خار هردم بر جگر از شانه‌ام به که بردارم فضولی رغبت از ملک جهان نیستم گنجی که باشد جای در ویرانه‌ام * * * شمارهٔ ۲۸۲ چو میرم در هوایت کاشکی خاک درت گردم گهی با گردبادی خیزم و گرد سرت گردم شود بر پهلویم هر استخوانی خنجری هر گه ز پهلویی بپهلویی بیاد خنجرت گردم دران حالت که آن شمع بتان را گرد سر کردی بگو حال من ای پروانه قربان سرت گردم برآمد جان شیرینم ز حیرت جان من تا کی اسیر تلخ کامی بی لب جان پرورت گردم دران وقتی که تو رخساره خوی کرده بنمایی گشایم دیده و حیران گلبرگ ترت گردم ز خاک آستان او مرا بردار ای گردون ز رنج من بیاسا چند خار بسترت گردم فضولی ره بخاک درگه پیر مغان بردم بیا تا سوی آب زندگانی رهبرت گردم * * * شمارهٔ ۲۸۳ دمی بی‌سوز عشقت جان خود بر تن نمی‌خواهم چو شمع از سوز دارم زندگی مردن نمی‌خواهم اگر یار منی از غیر دامن کش که چون یوسف گلی کز غیر دارد چاک در دامن نمی‌خواهم نیم یعقوب کز اغیار پرسم یوسف خود را ز غیرت بلکه بویش هم ز پیراهن نمی‌خواهم چو یابد عکس او ز آیینه دل می‌برم رشکی از آنست این که این آیینه را روشن نمی‌خواهم دلم بردی گرت لطفیست با من زنده مگذارش چو می‌دانی که در وصل تو او را من نمی‌خواهم چرا باید که سوزم ز آتش دل خانه هر شب مقامی بعد ازین جز گوشه گلخن نمی‌خواهم حریفان تا مزارم را نهند از درد گل بر گل چو میرم جز در پیر مغان مدفن نمی‌خواهم بلا از هر طرف رو بر من آرد هرکجا باشم ز بیم این بلا در کوی او مسکن نمی‌خواهم نمی‌خواهم کسی با دلبر من دوستی ورزد فضولی هیچ کس را من به خود دشمن نمی‌خواهم * * * شمارهٔ ۲۸۴ عمریست روی دل از نکویی ندیده ایم از بخت مدتیست که رویی ندیده ایم ورزیده ایم عاشقی تو خطان بسی از هیچ یک وفا سر مویی ندیده ایم بسیار دیده ایم جفا پیشه ها ولی مثل تو شوخ عربده جویی ندیده ایم بر چشم ما مقام تو بسیار خوش نماست سروی به از تو بر لب جویی ندیده ایم نگرفته ایم چون خم می ساعتی قرار هر جا که ساغری و سبویی ندیده ایم انصاف می دهیم فضولی بطبع تو در بحث نظم از تو علوی ندیده ایم هرگز ندیده ایم ز تو لاف برتری با آنکه چون تو نادره گویی ندیده ایم * * * شمارهٔ ۲۸۵ ما نظر جز بر تبان سیمبر کم کرده‌ایم وز بتان سیمبر قطع نظر کم کرده‌ایم زاهدا از ما مجو بسیار آیین صلاح عشق بازانیم ما کار دگر کم کرده‌ایم کرده ایم اندیشه بسیار در هر کار لیک فکری از سودای خوبان خوبتر کم کرده‌ایم از بلای عشق در راه وفای گلرخان گرچه بیش از پیش هم باشد حذر کم کرده‌ایم سیم اشک و روی چون زر بر رهت افکنده‌ایم ما فقیرانیم جمع سیم و زر کم کرده‌ایم نیست ملک سلطنت را اعتباری پیش ما شاهبازانیم صید مختصر کم کرده‌ایم شد فضولی شهره عالم حدیث عشق ما گرچه زین راز نهان کس را خبر کم کرده‌ایم * * * شمارهٔ ۲۸۶ دوستان گوهر مقصود بدست آوردم آنچه مقصود دلم بود بدست آوردم اثر پاکی عشق است که سیمین بدنی زیر این طاق زر اندود بدست آوردم شد دلم در وطن آشفته سودای بتی بی بلایی سفری سود بدست آوردم سرو نازی که دلم نقش خیالش می بست طالعم کرد مدد زود بدست آوردم رفته بود از کف من دامن خورشید وشی باز با طالع مسعود بدست آوردم شکرلله چو فضولی ز غم دل رستم آنکه از وی دلم آسود بدست آوردم * * * شمارهٔ ۲۸۷ آتشم من گلخنی باید که باشد منزلم نیستم گلبن که از گلزار بگشاید دلم گر نگفتم حال خود پیش تو معذورم بدار هستی شوق تو کرد از هستی خود غافلم آب شمشیر ترا فیض زلال زندگیست سخت دشوارست مردن گر تو باشی قاتلم دل فدایت کرد جان شادم که هم صرف تو شد هر چه حاصل کرده بود از تو دل بی حاصلم جوهر تیغ تو می خواهم رهاند از غمم از چنین بحری مگو موج افکند بر ساحلم گشت مشکل کار من لطفی بکن تیغی بکش پیش تو سهلست آسان ساز کار مشکلم نیست مقبولم فضولی دلبران بی شعور مایلِ آنم ، که می داند به سویَش مایلم * * * شمارهٔ ۲۸۸ ز آهم سوخت بی‌مهرِ رُخَت مَهْ، دوش کوکب هم بخواهد سوخت گردون گر برآرم آهی امشب هم تنم می‌سوخت شب‌ها آتشی دوش از دلم سر زد که در آب عرق خود را فکند از تاب او تب هم نمی‌گرداند دل را غرقهٔ گرداب زنخدانش اگر موجی نمی‌آمد به او از پیش غبغب هم لب از ذکر دهان دوست بستم احتیاطم بین کزین راز نهان واقف نمی‌خواهم شود لب هم به یارب یاربم دل داشت تسکین چون کنم یارب دمی کز ضعف تن نبود مرا یارای یارب هم چه سان گیرم عنان شهسواری را که از تندی نمی‌خواهد که گرد من رسد بر نعل مرکب هم فضولی از می و محبوب یک دم نیستی غافل بحمدالله که لطفِ طبع داری، حُسنِ مشرب هم * * * شمارهٔ ۲۸۹ دایم تویی مقابل آیینه دلم تو در دلی ولی ز تو من سخت غافلم قطع نظر ز دیدن روی تو چون کنم چون هست روی تو همه دم در مقابلم گر مایلم بغیر تو آن هم ز شوق تست غیر تو کس نکرده بغیر تو مایلم یاد از تو می دهند عجب نیست گر چنین مفتون شکل هر بت شیرین شمایلم خوبان که صید من بسر زلف می کنند سوی تو می کشند بمشگین سلاسلم شد کار مشکل از عدم التفات تو بگشا بیک نظر گره از کار مشکلم راه وفای اوست فضولی طریق من امید کین روش برساند بمنزلم * * * شمارهٔ ۲۹۰ داغ عشق صنم لاله عذاری دارم دل سودا زده جان فگاری دارم بر دل ای خون جگر نم مرسان بهر خدا که بدان لوح صفا نقش نگاری دارم کارم اینست که در راه غمش سربازم با بلای عجبی خوش سر کاری دارم ز دلم برد غم سرو قدش صبر و قرار روزگاریست نه صبری نه قراری دارم من باو مایل و او مست می استغنا او ز من فارغ و من شاد که یاری دارم همچو بلبل شده ام واله گل رخساری عجبی نیست اگر ناله زاری دارم دورم از خاک در دوست فضولی چه عجب که بر آیینه دل باز غباری دارم * * * شمارهٔ ۲۹۱ دمی مانند گردی گر جدا از خاک در گردم بگردون گر کشم سرباز می خواهم که برگردم ز شوق پای بوس آن سهی سرو روان مردم ره فرصت ندارم کاش خاک رهگذر گردم طبیبا آن پری‌رو میل با دیوانه‌ها دارد علاج من مکن بگذار تا دیوانه تر گردم ز برق آه خود چون شمع می سوزم ز سر تا پا اگر نی دم بدم سر تا قدم از اشک تر گردم بسینه می خلد صدخار محنت هر دمم زان گل سزد گر همچو غنچه غرقه در خون جگر گردم ز تیغ آرزو بر سینه دارم چاکها هر سو بامیدی که تیر غمزه او را سپر گردم فضولی چون هوا تا کی کشم حبس حباب تن خوشا کایم برون وان سرو را بر گرد سر گردم * * * شمارهٔ ۲۹۲ هرگز غم خرابی عالم نمی خوریم عالم اگر خراب شود غم نمی خوریم بیش و کم زمانه بر ما برابرست ما غصه زیاد و غم کم نمی خوریم منت نمی بریم پی روزی از شهان جامی بمنت ار بدهد جم نمی خوریم دم نیست کز غم لب لعل تو جام جام خونابها ز دیده پر نم نمی خوریم گشتیم گرچه خاک ز ما سر چه می کشی از ما چه می گریزی آدم نمی خوریم هر دم ز دهر روی بما می نهد غمی بی وجه ما شراب دمادم نمی خوریم در خوردن غم تو فضولی شریک ماست هر غم که می رسد ز تو بی هم نمی خوریم * * * شمارهٔ ۲۹۳ بدلبری سر و کاری درین دیار ندارم درین دیار چه مانم چو هیچ کار ندارم مرا نمی شمرد آن مه از سکان در خود برون روم چو درین شهر اعتبار ندارم مصیبت است بغربت غم هجوم رقیبان خوش است این که درین ملک هیچ یار ندارم کمند شوق مرا می کشد بمأمن اصلی درین نشیمن حیرت ازان قرار ندارم ندیم روضه انسم چو بلبلان هوایی هوای دیدن این باغ و این بهار ندارم ربوده است ز دست من اختیار نگاری چه گونه یار دگر گیرم اختیار ندارم ز فیض فقر فضولی همین سعادت من بس که اختلاط با بنای روزگار ندارم * * * شمارهٔ ۲۹۴ نمی‌خواهم به او درد دل صد پاره بنویسم که می دانم نخواهد خواند گر صد باره بنویسم ز راهت ریز بهر خشک کردن خاک بر خطی که من با خون دل بر صفحه رخساره بنویسم ز جنبش افکند مانند مژگان خامه را حیرت چو خواهم وصف رویش در دم نظاره بنویسم بغربت سوختم روزی نگفت آن ماه مشگین خط که آرم یاد و مکتوبی بآن بیچاره بنویسم ز سنگ خاره تا روز قیامت سر زند آتش ز سوز دل اگر حرفی بسنگ خاره بنویسم نخواهد خواند کس افسانه فرهاد و مجنون را اگر شرح غم خود را من آواره بنویسم فضولی کرد تیغ غم قلم هر استخوانم را که با هر یک حساب ظلم آن خونخواره بنویسم * * * شمارهٔ ۲۹۵ یار بی جرم بشمشیر ستم می کشدم گر بگویم که چرا می کشدم می کشدم ساکن خاک در او شده ام لیک چه سود گرچه دارم صفت صید حرم می کشدم الم عشق تو دریافته ام می میرم لیک بی شک نه الم ذوق الم می کشدم در غم هجر مرا آرزوی وصل تو نیست چه کنم چون فرح وصل تو هم می کشدم گر روم سوی تو بیداد تو و طعن رقیب ور بسازم بغم هجر تو غم می کشدم آه از آن نرگس خونریز ستمگر که اگر بنگرم راست بآن ابروی خم می کشدم دل نهادم بغم هجر فضولی چه کنم گر نهم بر سر آن کوی قدم می کشدم * * * شمارهٔ ۲۹۶ تا بوده ایم بی غم یازی نبوده ایم بی درد و داغ لاله عذاری نبوده ایم بی اعتبار عاشقی و لذت جنون در هیچ کشوری و دیاری نبوده ایم بودست کار ما همه عمر عاشقی شکر خدا که بیهده کاری نبوده ایم هرگز ز عمر ما نگذشته دمی که ما خونین جگر ز دست نگاری نبوده ایم هر جا که بوده ایم ز آزار گلرخان بی گریه و ناله زاری نبوده ایم جز کنج غم نبوده همیشه مقام ما هرگز بفکر باغ و بهاری نبوده ایم پیوسته غرقه ایم فضولی بکام دل زین بحر هیچ گه بکناری نبوده ایم * * * شمارهٔ ۲۹۷ من بسربازی ز شمع مجلست کم نیستم چیست جرم من که در بزم تو محرم نیستم گر مقیم روضه کویت شدم منعم مکن ذره خاکم تصور کن که آدم نیستم در جهان جز من خریدار جفایت نیست کس ترک کن رسم جفا انگار من هم نیستم مدت عمرم نمی دانم که چون بر من گذشت مست شوقم آگه از احوال عالم نیستم شهرتی دارد که از عقلست استعداد غم من چه سان دیوانه ام یارب که بی غم نیستم از جفایت گه جگر خون می شود گه دل مرا من حریف این جفاهای دمادم نیستم چون قلم سرگشته زان گشتم فضولی کز ازل خالی از سودای آن گیسوی پر خم نیستم * * * شمارهٔ ۲۹۸ سرو نازم نشد آگه ز نیازم چه کنم بکه گویم غم دل آه چه سازم چه کنم می کنم ناله چو بر زلف گره می بندی می کند کوتهی عمر درازم چه کنم بودم از قید جنون رسته نمودی سر زلف بست تقدیر بدان سلسله بازم چه کنم من که شمع شب هجرم همه شب تا بسحر نکنم گریه نسوزم نگدازم چه کنم من بی کس بکه گویم غم خورشید و شان نیست جز سایه کسی محرم رازم چه کنم من بخود مایل خوبان جفا پیشه نیم می ربایند بصد عشوه و نازم چه کنم می کنی منع فضولی که دگر عشق مباز عشقبازی نکنم عشق نبازم چه کنم * * * شمارهٔ ۲۹۹ ما فراغ از غم بیش و کم عالم داریم غم نداریم اگر بیش و گر کم داریم نیست یک دم که غمت همدمی ما نکند همه دم خاطر شاد و دل خرم داریم غم عشق است که دل را فرحی می بخشد فرحی در دل ما هست که این غم داریم شب غم را نتوان یافت به از ما شمعی که دل سوخته و دیده پر نم داریم گرد خاک رهت از دیده ما می شوید ناله دم بدم از اشک دمادم داریم باد پاینده غم زلف سیاهت که ازوست اختلاطی که من و عشق تو با هم داریم شاد ازانست درین دور فضولی دل ما که غمی در دل ازان گیسوی پرخم داریم * * * شمارهٔ ۳۰۰ می روم زین شهر و در دل مهر ماهی می برم کوه دردی با تن چون برگ کاهی می برم از سر کویت سفر نوعیست از دیوانگی این قدر من هم بکوی عقل راهی می برم از ملامت چون رهم کز ناله هرجا می روم بر گرفتاری خود با خود گواهی می برم کی توانم بر زبان آورد نام دوریت من که صد فیض از رخت در هر نگاهی می برم گر برد ذوق وصالت از دل من دور نیست این که رشکی از رقیبان تو گاهی می برم دل ز بویت دیده از رویت سروری داشتند می روم حالا پر از اشکی و آهی می برم گر کنم میخانه را منزل فضولی دور نیست چون کنم از بیم غم آنجا پناهی می برم * * * شمارهٔ ۳۰۱ می‌روم در سینه صد درد نهانی می‌برم کوهِ دردم از سر کویت گرانی می‌برم از درت صد داغ بر دل می‌کنم عزم سفر دستهٔ گل زین ریاضِ کامرانی می‌برم می‌روم زین ملک اما بی‌متاعی نیستم بار صد غم، مایهٔ صد ناتوانی می‌برم بهر یاران کرده‌ام ترتیب رنگین تحفه‌ها چهرهٔ کاهی و اشکِ ارغوانی می‌برم تا به کی بر سر خورم سنگ ملامت کوه کوه زین سر کو می‌روم وین سخت‌جانی می‌برم دولتی دارم که می‌میرم به درد عاشقی خوش متاعِ باقی زین ملک فانی می‌برم نیستم از خاک پای او فضولی بی‌خبر خضرِ وقتم ره به آب زندگانی می‌برم * * * شمارهٔ ۳۰۲ از آن رو با تو من آیینه را همتا نمی‌بینم که من هرگاه می‌بینم ترا خود را نمی‌بینم چو آیی سوی من در هستیم زآن آتشی ور نه چگونه درد دل گویم ترا تنها نمی‌بینم چو مژگان می‌زنم در هر دمی صد خار را بر هم درین گلشن چو رویت یک گلِ رعنا نمی‌بینم مکن منع من از رویت که دارم چشم در عالم متاعی دیدنی غیر از رخ زیبا نمی‌بینم مرا قطع نظر از مردم عالم عجب نبود چو با خود نسبتی این قوم را قطعا نمی‌بینم وفا و مهر می‌باید که بیند عاشق از جانان بلا این است و غم این کز تو من این‌ها نمی‌بینم پری را خلق می‌گویند چون جانان من اما من این باور نمی‌دارم فضولی تا نمی‌بینم * * * شمارهٔ ۳۰۳ نسبت شمشاد با آن سرو قامت چون کنم ور کنم با طعنه اهل ملامت چون کنم می کند رسوا مرا هر جا که باشم دود آه سخت دشوارست رفع این علامت چون کنم جز ملامت نیست رسم راه پیمایان عشق من درین ره دعوی صبر و سلامت چون کنم هست از سر دلم پیر مغان را آگهی منکر حس چون شوم نفی کرامت چون کنم در نمی آید بلای روز هجران در حساب نسبت این روز با روز قیامت چون کنم چون متاعی نیست جز محنت سرای درد را من درین محنت سرا میل اقامت چون کنم گرچه می‌فرمایدم ناصح فضولی ترک عشق عاقلم، کاری که می‌آرد ندامت چون کنم * * * شمارهٔ ۳۰۴ روزگاری شد ز کویت درد سر کم کرده ایم سویت از بیم رقیبانت گذر کم کرده ایم ناله ما را از سگان کوی او شرمنده داشت زین خجالت درد سر زان خاک در کم کرده ایم همعنان ماست غم تا رفته ایم از کوی تو در جهان زین ناملایم تر سفر کم کرده ایم بی رخت قطع نظر از دیدن عالم نکرد زین سبب از مردم دیده نظر کم کرده ایم کم نشد دور از تو آب چشم ما معذور دار گر غبار درگهت از چشم تر کم کرده ایم غیر افغان نیست بر یاد سگانت کار ما تا جدایم از درت کار دگر کم کرده ایم تا جدایم از در جانان فضولی چون سکان بی فغان و ناله شامی را سحر کم کرده ایم * * * شمارهٔ ۳۰۵ دارم هوس کز خون دل خاک درش را گل کنم او را بهر رنگی که هست آگه ز حال دل کنم خواهم ز خون من شود هر قطره جانی که من یک‌یک دمِ خون ریختن پامال آن قاتل کنم چون بهر صید آید برون خواهم شکار او شوم خود را به او سازم فدا او را به خود مایل کنم خوش آنکه چون آیی برون با ناله‌های زار خود مشغول سازم خلق را وز دیدنت غافل کنم با سایه گویم حال دل ناچار کز افغان من منزل نمی‌سازد کسی جایی که من منزل کنم گنج وفای گل‌رخان دارد طلسم نیستی تا کی به امید وفا اندیشه باطل کنم در عشق خوبان می‌کند ناصِح، فضولی منع من جاهل‌تر از من نیست کس گر گوش بر جاهل کنم * * * شمارهٔ ۳۰۶ بیاد قد تو بر سینه هر الف که بریدم خطی ز کلک عدم بر وجود خویش کشیدم بسینه بی تو بسی داغهای تازه نهادم شکوفه عجب از نوبهار عشق بچیدم وفا ز سرو قدی خواستم نگشت میسر زهی جفا که نشد بارور نهال امیدم گل نشاط منست از هوای وصل شگفته بسان غنچه ببوی تو جامه که بریدم براه دوست غباری ندیدم از تن خاکی چه سرعتست که خود هم بگرد خود نرسیدم نشان نماند ز من در طلب ولیک چه حاصل که کس نداند نشانم از آنچه می طلبیدم سپهر می شنود آه و ناله تو فضولی به آه و ناله تو در جهان کسی نشنیدم * * * شمارهٔ ۳۰۷ نیست در آیینه عکس آن صنم مریمی دارد مسیحی در شکم دولت پابوس او دستم نداد گرچه این حسرت قدم را کرد خم چون رخ و ابروی او کم دیده ایم چشمه خورشید و ماه نو بهم بود نقش قامتش بر سینه ام پیشتر از خلقت لوح و قلم چون نباشد تازه ریحان خطش می کشد از چشمه خورشید نم شد کهن ایوان گردون را بنا چون نریزد بر سر ما گرد غم روزگاری شد فضولی خون دل می خورد بر یاد آن لب دم بدم * * * شمارهٔ ۳۰۸ از او پرسید سرّ آن دهان را، من نمی‌دانم خدا می‌داند این سر نهان را، من نمی‌دانم به جان نظارهٔ او می‌کنم از دیده مستغنی حیات من به درد اوست جان را من نمی‌دانم رقیب از مهربانی‌های آن بت می‌زند لافی دروغست این مگر رسم بتان را من نمی‌دانم؟ چگونه شمع همرازم بود شب‌های تنهایی که گرد آرد زبانی آن زبان را من نمی‌دانم مپرس ای هم‌نشین آیین ارباب ریا از من جمیع خلق می‌دانند آن را، من نمی‌دانم مکن در ترک جام و میل تقوی عیب من ساقی تو می‌دانی بد و نیک جهان را، من نمی‌دانم فضولی گر همی‌خواهی که باشم با تو هم‌مشرب تو خود بنما ره کوی مغان را، من نمی‌دانم * * * شمارهٔ ۳۰۹ در دل زار غمی ز آن لب می گون دارم چه کنم آه چه سازم دل پرخون دارم بر من ای شمع مزن خنده که سرمایه عشق گر سرشکست و فغان من ز تو افزون دارم من اسیر غم دل ماندم و مجنون فرسود تاب من بر غم دل بیش ز مجنون دارم سوختم قطره آبی نزدم بر آتش گرچه از اشک وطن در دل جیحون دارم حال بودست مرا بد همه وقت ولی هرگز این حال نبودست که اکنون دارم گه ز درد تو کنم ناله گه از طعن رقیب وه که اندوه درون و غم بیرون دارم گرچه آن ماه جفا کرد فضولی بر من من ندارم گله از ماه ز گردون دارم * * * شمارهٔ ۳۱۰ چو طفلان پیشه‌ای جز گریه در عالم نمی‌دانم نمی‌داند کسی درد مرا من هم نمی‌دانم به وحشت بس که معتادم ز خود هم کرده‌ام نفرت طریق الفت جنس بنی‌آدم نمی‌دانم غم دل با که گویم راز دل پیش که بگشایم ز غم مردم چه سازم چارهٔ این غم نمی‌دانم نیم آگه ز خود تا کی غمم پرسی دلم جویی چه می‌گویی چه می‌جویی تو ای همدم نمی‌دانم خیال خرمی هرگز نگردانیده‌ام در دل دل کس در جهان چون می‌شود خرم نمی‌دانم غمم بیش از همه قدر همه پیش تو بیش از من چه باشد موجب تقدیر بیش و کم نمی‌دانم فضولی بر پریشانی حالم گر سبب پرسی نمی‌گویم جوابی زآنکه می دانم نمی‌دانم * * * شمارهٔ ۳۱۱ باز در دل ز غم عشق ملالی دارم چه دهم شرح چه گویم که چه حالی دارم فکرم اینست که یابم ز بلای تو نجات الله الله چه بلا فکر محالی دارم نشأه ساغر وساقی اثر قدرت کیست ز تو ای زاهد افسرده سؤالی دارم منزلم کوی تو بس حاصلم اندوه و غمت من تفاخر نه به ملکی نه به مالی دارم چون نخندند به دیوانگیم اهل خرد خسم از آتشی امید وصالی دارم هست از تیر توام آرزوی پیکانی طمع میوه از طرفه نهالی دارم نیست در عشق فضولی روشم بر یک حال هر زمان فکری و هر لحظه خیالی دارم * * * شمارهٔ ۳۱۲ ز سیر سایه همراه تو ای مه رشک‌ها بردم برای دیدنت گر چشم هم می‌داشت می‌مردم مرا بر چشم پر خون جمع گشته نیست پیکانت در گنجینه لعلی‌ست با آهن برآوردم به کف در کوی تو می‌گشتم از من نقد جان گم شد پشیمانم که بد کردم به چشمان تو نسپردم بنای خانه دل گشت ویران بهر تعمیرش گلی باید بیا ساقی سفالی ده پر از دردم بحمدالله که مردم در غم عشق تو و هرگز به شرح درد دل طبع لطیفت را نیازردم به خود تا چند خندی ای صدف بگشا دهن زین بس به دور گوهر اشکم مزن از دانه در دم فضولی نیست هر شب تا سحر غیر از فغان کارت ترا من از سگان کوی او بیهوده نشمردم * * * شمارهٔ ۳۱۳ گهی که در غم آن گل‌عذار می‌گریم به صورت ناله چو ابر بهار می‌گریم ز چرخ می‌گذرد های‌های گریه من شبی که بی‌مَهِ خود زار زار می‌گریم چه سود منع من ای هم‌نشین چو می‌دانی که بی‌قرارم و بی‌اختیار می‌گریم مراست گریه ز بسیاری جفای رقیب مگو که از کمی لطف یار می‌گریم چو عاقلی ز من ای آفتاب حسن چه سود ازین که شب همه‌شب شمع‌وار می‌گریم چو شمع گریه من نیست بهر روز وصال ز جان‌گدازی شب‌های تار می‌گریم ز روزگار فضولی شکایتی دارم عجب مدار که از روزگار می‌گریم * * * شمارهٔ ۳۱۴ در دل الم از غنچه خندان تو دارم در دیده نم از لعل درافشان تو دارم آشفتگی از سنبل گیسوی سیاهت سرگشتگی از سرو خرامان تو دارم بر رشته جان سبحه صفت صد گره از غم در حسرت عقد در دندان تو دارم امید ندارم رهم از دام بلایی کز سلسله زلف پریشان تو دارم در روز وصال تو محالست نشاطم در دل چو خیال شب هجران تو دارم کس نیست بکشتن ز غمم باز رهاند عمریست که این چشم ز چشمان تو دارم افغان ز که داری تو فضولی که همه شب افغان من بد روز ز افغان تو دارم * * * شمارهٔ ۳۱۵ گشت صد پاره بشمشیر جفای تو تنم گل صد برگ بهار غم عشق تو منم اشک گلگون و رخ زرد مرا خوار مبین که اگر سرخ اگر زرد گل این چمنم با دل خون شده دم می زنم از لطف لبت می شود حال دلم فهم ز رنگ سخنم دور از آن زلف و قد و چهره مخوان سوی چمن باغبان نیست سر سنبل و سرو و سمنم بعد ازین در ره عشق تو من و تنهایی قدرت سایه کشیدن چو ندارد بدنم کوهکن را اثری هست مرا نیست نشان وه که رسواتر و گم گشته تر از کوهکنم می نهفتم چو فضولی غم دل وه کآخر کرد رسوای تو افسانه هر انجمنم * * * شمارهٔ ۳۱۶ دمی بی عشق خوبان پری رخسار چون باشم بعالم بهر کاری آمدم بی کار چون باشم چو دیده ام قامتش از بی خودی خود را ندانستم خدا داند بوقت دیدن رفتار چون باشم شدم در تنگنای دهر بیزار از دل و از جان جدا از یار در یک خانه با اغیار چون باشم مکن از نالهای زار دور از بزم او منعم نیم در بزم او بی نالهای زار چون باشم منم چون عکس بر مرآت هستی بی شعور از خود وجود من ز دیدارست بی دیدار چون باشم رقیبان را نمی خواهم که بینم چون کنم یارب رقیبان همدم یارند من بی یار چون باشم ندارم صبر بی رویش نخواهم رفت از کویش فضولی عندلیبم بی گل و گلزار چون باشم * * * شمارهٔ ۳۱۷ عهد کردم که دیگر بیهده کاری نکنم سوی خوبان جفا پیشه گذاری نکنم کردم از عشق بتان توبه چه خواهد بودن غایتش این که دگر ناله زاری نکنم چند بیداد رقیبان بداندیش کشم به از آن نیست که میلی بنگاری نکنم تا بکی زحمت اغیار کشم می خواهم بعد ازین آرزوی صحبت یاری نکنم بکناری کشم از صحبت رندان خود را ز بتان آرزوی بوس و کناری نکنم مرهم داغ دل از فیض فراغت سازم هوس عاشقی لاله عذاری نکنم بعد ازین مصلحت اینست که کنجی گیرم چو فضولی هوس باغ و بهاری نکنم * * * شمارهٔ ۳۱۸ آزارها ز یار جفا کار می کشم تا کار او جفاست من آزار می کشم غم می کشم ز یار و شکایت نمی کنم غم نیست چون غمیست که از یار می کشم بر من شدست این سبب طعنه دگر کز بهر یار طعنه اغیار می کشم میلیست هر مژه که بآن جای توتیا گرد رهت بدیده خونبار می کشم بسیار کم چراست بمن التفات تو با آنکه من جفای تو بسیار می کشم بر یاد قامتت همه شب تا دم سحر آه دمادم از دل افگار می کشم می می کشد رقیب فضولی ز جام وصل من در فراق حسرت دیدار می کشم * * * شمارهٔ ۳۱۹ گر چشم برخسار تو صد بار گشادم هر بار دو صد سیل برخسار گشادم فریاد کنان راز دلم پیش تو بگشاد هر سیل که از دیده خونبار گشادم آه از تو که ناگفته باغیار گشادی هر راز که پیش تو من زار گشادم تا چشم گشادم بتو دیدم ز تو آزار فریاد که بر خود در آزار گشادم بختم بنگر در ره او کز پی راحت در رهگذر سیل فنا بار گشادم گر سینه خراشیدم و خستم عجبی نیست راهی بدل از بهر غم یار گشادم کارم گرهی داشت از آن زلف فضولی آن زلف گرفتم گره از کار گشادم * * * شمارهٔ ۳۲۰ گهی که بر گل روی تو چشم تر بگشایم هزار سیل ز خونابه جگر بگشایم گهی که رخ بگشایی سزد که بهر تماشا بهر سر مژه من دیده دگر بگشایم هزار درد گره بسته در دل و نتوانم کز آن یکی بر آن سرو سیمبر بگشایم ز بیم خوی تو بستم ره نظر ز جمالت ببند راه جفا تازه نظر بگشایم چو خانه تیره ز بختست ز آن چه سود که آن را بآه روزن و با موج اشک در بگشایم بشمع وصل چو پروانه میل سوختنم هست اگر فراق گذارد که بال و پر بگشایم فضولی از رخ خوبان سزد که چشم ببندم چه لازمست که بر خود در نظر بگشایم * * * شمارهٔ ۳۲۱ جفاکار است و خونریز آن بت بی‌درد می‌دانم ز رنگ کار او با من چه خواهد کرد می‌دانم چه حاجت شرح بیداد زلیخا پرسم از یوسف چو او در عاشقی مردست یا نامرد می‌دانم زده بر آتش دل سیل خوناب جگر آبی من احوال درونم را ز آه سرد می‌دانم زمانی از غم مشکین‌غزالان نیستم خالی طریق سیر مجنون بیابان‌گرد می‌دانم نمی‌خواهم به سیل اشک شویم چهرهٔ خود را ز جولان که دارد چهره‌ام این گرد می‌دانم چو دل بر تیر مژگان و کمان ابرویش بستم چه خواهد آمدن بر جانِ غم‌پرورد می‌دانم فضولی راز خود در عاشقی از من نهان کردی ندانستی ز اشک آل و روی زرد می‌دانم * * * شمارهٔ ۳۲۲ چیست جرم من که باز از چشم یار افتاده‌ام معتبر بودم ز چشم اعتبار افتاده‌ام مانده‌ام بر حال خود حیران جدا از کوی یار مبتلای غربتم دور از دیار افتاده‌ام گل‌رخان یک ره نمی‌بینند سوی من به لطف گرچه می‌دانند خوار و خاکسار افتاده‌ام مردمی هرگز نمی‌بینم چه حال است این مگر از میان مردمان من بر کنار افتاده‌ام رشته جان مرا افکند دوران پیچ و تاب تا به سودای سر زلف نگار افتاده‌ام روزگارم می‌کشد با صد مصیبت چون کنم صید مجروحم به دام روزگار افتاده‌ام بلبل عرشم فضولی منزلم گلزار قدس من درین محنت‌سرا بی‌اختیار افتاده‌ام * * * شمارهٔ ۳۲۳ پنهان غم دلم ز تو ای جان نمی کنم من عاشق توام ز تو پنهان نمی کنم تا داغ عشق یار نبیند بسینه ام پیش رقیب چاک گریبان نمی کنم گر در مصیبتم نکند گریه دم بدم هرگز نظر بدیده گریان نمی کنم اوراست لحظه لحظه بمن التفات لیک من بی خودم ملاحظه آن نمی کنم گویند جان نداده باو ترک عشق کن این کار مشکل است من آسان نمی کنم دل را بترک عشق نصیحت نمی دهم کس را ز کار خیر پشیمان نمی کنم دارم بذوق وصل فضولی امیدها اندیشه ز محنت هجران نمی کنم * * * شمارهٔ ۳۲۴ پیش او با ناله اظهار غم دل کرده‌ام چون ننالم کام دل از ناله حاصل کرده‌ام گر مرا با ناله میلی هست در دل دور نیست سوی خود دلدار را با ناله مایل کرده‌ام هیچ عاشق را چو من در عشق خوبان ناله نیست کار را در ناله بر عشاق مشکل کرده‌ام ناله‌ها برخاسته از ناله من هر طرف هرکجا ناله‌کنان دور از تو منزل کرده‌ام تا دل آواره نتواند برون بردن رهی خاک کویت را به خوناب جگر گل کرده‌ام کرده‌ام ترک سر زلف بتان سنگدل بوالعجب دیوانه‌ام قطع سلاسل کرده‌ام نیست در ذکر لبش جز غم فضولی از رقیب خویش را با ذوق می از مرگ غافل کرده‌ام * * * شمارهٔ ۳۲۵ ای شمع که شد سوخته عشق تو جانم روشن شده باشد بتو هم سوز نهانم مشهور جهان چون نشود حسن تو از من عمریست من از عشق تو رسوای جهانم بر بند زبانم بتکلف که نیفتد سر غم عشقت بزبانها ز زبانم مانند بنایی که دهد عکس بآواز آمد بفغان گنبد گردون ز فغانم کی در تو رسد آه من خم شده قامت تیرم نرود دور چو بستست کمانم کارم بخدا ماند چه سازم چه کنم آه بسیار سراسیمه سودای بتانم از اشک روان چون نکنم گریه فضولی برداشت ز خاک ره او اشک روانم * * * شمارهٔ ۳۲۶ ای لعل سخن گوی تو کام دل زارم وقتست که کام دل از آن لعل بر آرم می خواهم از آن لب سخنی بشنوم اما تا لب بگشایی بسخن صبر ندارم بگشا بتکلم لب و با من سخنی گوی کز شوق رسیدست بلب جان فگارم این جان بلب آمده نذر سخن تست هرگاه که خواهی تو بگو من بسپارم این نیز ز ذوق سخن تست که قاصد آورد پیامی ز تو و برد قرارم در رشته کارم گره افتاد ز زلفت لطفی کن و بگشا گره از رشته کارم با آب حیاتم نبود کار فضولی من کشته لعل لب جان پرور یارم * * * شمارهٔ ۳۲۷ ما ترک دیدن رخ زیبا نمی کنیم کاری که هیچ کس نکند ما نمی کنیم تشبیه کرده ایم ببالاش سرو را عمریست سر ز شرم ببالا نمی‌کنیم گر بند بند ما کند از هم جدا رقیب قطع نظر ز روی تو قطعاً نمی‌کنیم چون یار داده است به ما وعده وصال موقوف ساعتست تقاضا نمی کنیم دنیا طلب نه ایم که خواهیم ملک و مال از دوست غیر دوست تمنا نمی کنیم از عرصه فساد کناری گرفته ایم میلی بکار خانه دنیا نمی کنیم رندی و می کشیست فضولی شعار ما دعوا نمی کنیم که اینها نمی کنیم * * * شمارهٔ ۳۲۸ دل بصد عقد بجعد سر زلفت بستم شکر الله ز غم گم شدن او رستم چشم دارم که شود هستی من صرف غمت غیر ازین نیست مراد دل من تا هستم چه کشم بهر می از ساقی دوران منت لله الحمد من از جام محبت مستم هر کرا هست غم من ز تو پرسد حالم که من از خویش بریدم بتو تا پیوستم دل نبود آنکه سپردم بتو ای سنگین دل شیشه بود که بر سنگ زدم بشکستم یا بدامان تو یا بر سر خود خواهم زد با سر و کار دگر کار ندارد دستم منم آن شمع فضولی که بامید وصال تا نمردم بره او ز طلب ننشستم * * * شمارهٔ ۳۲۹ چرا نگاه بدور رخت بماه کنم که چون نگاه کنی بر زمین نگاه کنم جدا ز شمع جمال تو تا بکی شبها چراغ خلوت خود را ز برق آه کنم ز ناز بر سر من پا نمی نهی تو اگر هزار بار سر خویش خاک راه کنم باشک و آه کنم عشق را بخود ثابت چه لایق است که دعوای بی گواه کنم خوش آن شبی که دهم ساز بزمگاه سرور خیال روی ترا شمع بزمگاه کنم بهر گناه قصاصم اگر تو خواهی کرد نه عاقلم عملی کز بجز گناه کنم فضولی از خط و زلف بتان گرفت دلم بسهو نامه خود تا بکی سیاه کنم * * * شمارهٔ ۳۳۰ تا کی اسیر سلسله غم شود دلم پر غم از آن دو گیسوی پر خم شود دلم انداخته مرا بغم گیسوان تو یارب چو گیسوان تو در هم شود دلم در عشق بحث می کند از اعتبار صبر ترسم درین مباحثه ملزم شود دلم در آستانه ملکی خاک گشته است آنجا امید هست که آدم شود دلم الفت برید از همه عالم بدان رسید کز بی کسی یگانه عالم شود دلم صد پاره شد دلم ز غم دوریت بیا باشد که پاره بتو خرم شود دلم در بی کسی فضولی از آن لب سخن بگوی باشد بدین سبب بتو همدم شود دلم * * * شمارهٔ ۳۳۱ نی همین سرگرم سودای بتان تنها منم هر که باشد عشق می ورزد همین رسوا منم تاری از زلفیست در هر تن که می جنبد رگی نی همین در بند محبوبان مه سیما منم حیرتی دارم که در هر جا که باشد پیکرم کس نمی داند که این نقشیست از من یا منم بوده ام دلبسته هر تار مویت مدتی آنکه ورزیدست سودای تو مدتها منم زین ستم کز دست من امروز دامن می کشی آنکه خواهد دست زد در دامنت فردا منم جای گر زیر زمین سازم ز بیم غم چه سود روی بر من می نهد سیلاب غم هر جا منم اعتباری نیست دنیا را فضولی پیش ما ترک دنیا کرده ای گر هست در دنیا منم * * * شمارهٔ ۳۳۲ گوش بر قول رقیبان بداندیش مکن جور بر عاشق سودا زده خویش مکن بیش ازین نیست مرا تاب جفاکاری تو ای جفاکار جفاکاری ازین بیش مکن نیستم من به همان حال که بودم زین پیش تو همان جور که می کردی ازین پیش مکن پادشاهی ز تو خوش نیست ستم بر درویش رحم پیش آر ستم بر من درویش مکن حذر از آه دل ریش کن از بهر خدا خویش را مایل آزار دل ریش مکن زندگی بهر چه باید چو مرا می گویند می مخور ذوق مبین کام مزن عیش مکن در یکی جو ز یکی خواه فضولی مقصد نقد دین صرف ره هر بت بدکیش مکن * * * شمارهٔ ۳۳۳ اسیر دام زلفم کرده بر گرد سرگردان چو گردانیده سرگشته ام سرگشته تر گردان من از جان ناامیدم تیر خود بر من مکن ضایع اگر داری دوایی صرف بیمار دگر گردان در آور جلوه تا خون دل ما ریزد از مژگان نهال ناامیدیهای ما را بارور گردان بده تار شعاع دیده را پیوند با زلفت زمانی رشته آن زلف را مد نظر گردان کمال حسن می خواهی مگردان روی از عاشق مه رخسار خود را مطرح نور بصر گردان سواد چشم تر بگداخت از برق غم هجرت بیا و خال مشگین را سواد چشم تر گردان ز دوران مخالف چند درد سر کشد ساقی فضولی را به یک جام لبالب بی خبر گردان * * * شمارهٔ ۳۳۴ چشمی بگشا سوی من و زاری من بین در دام غم عشق گرفتاری من بین از جور و جفا مردم و آهی نکشیدم آزار رقیبان و کم آزاری من بین کردم ز رخت منع دل و مردم دیده با سوخته چند ستمکاری من بین صد جور کشیدم ز بتان ترک نکردم با اهل جفا رسم وفاداری من بین من مهر نمودم همه دم ماه و شان جور اغیاری این طائفه و یاری من بین کس را نظری بر من افتاده نیفتد در رهگذر عشق بتان خواری من بین دل را بسپردم بغم عشق فضولی با دشمن خود یاری و غمخواری من بین * * * شمارهٔ ۳۳۵ به جان دور از تو ای شمع از غم شب‌های تارم من مرا شب گشت از غم چند شب را زنده دارم من مقیم گوشهٔ تنهاییم، کارم فغان کردن چه حالست این که دارم؟ در کجایم؟ در چه کارم من؟ ترا منع از رخ او کرده‌ام ای مردمِ دیده به رویت چون گشایم چشم؟ از تو شرمسارم من نشد زایل ز من آن بی‌قراری در غمِ عشقت غم عشق تو شد افزون ولی در یک قرارم من گر از نظاره‌ام بد می‌بری مگشا نقاب از رخ چه سود از منع من در دیدنت بی‌اختیارم من ز حالم مردم صاحب‌نظر دارند آگاهی چه می‌دانند بی‌دردان خراب چشم یارم من به آب دیده تسکین حرارت چون دهم خود را فضولی کشتهٔ لعلِ بُتانِ گلعذارم من * * * شمارهٔ ۳۳۶ دوش در مجلس نگاری بود همزانوی من عیشها می کرد دل تا صبح از پهلوی من یار وحشی طبع و من معتاد الفت چون کنم آفت من خوی او شد محنت او خوی من چند می نازی فلک با ماه نو چندین مناز باش تا پیدا شود ماه هلال ابروی من بر رهش افتاده ام بگشاده چشم انتظار وه چه باشد گر کند گاهی نگاهی سوی من چون توانم بی بلا باشم چنین کز هر طرف صد بلا آویخته بی زلفت از هر موی من سوی من مگذر مبادا سر نهم بی اختیار بر رهت پای تو آزاری کشد از روی من گفتمش ای شه فضولی هم غلام تست گفت کیست او کی آمد و جان یافت جا در کوی من * * * شمارهٔ ۳۳۷ در غمم گر جان ز جسم ناتوان آید برون کی غم آن راحت جانم ز جان آید برون می مده ساقی مکن کاری که ناگه پیش خلق سر لعل او بمستی از زبان آید برون خواستم کآرم خدنگش را برون از استخوان باز ترسیدم که مغز استخوان آید برون دل ندارد طاقت سوز درونم کاشکی خون شود وز راه چشم خون فشان آید برون بر قد خم گشته ام رحمی بکن ز آهم بترس سرو من مگذار کین تیر از کمان آید برون دی برون آمد شدم رسوای عالم اینچنین آه اگر امروز دیگر آنچنان آید برون چون نمودی رخ فضولی را مران از کوی خود بلبل گل دیده از گلشن چه سان آید برون * * * شمارهٔ ۳۳۸ ای لاله رخ مرو دلم از هجر خون مکن بر داغ عشق درد جدایی فزون مکن اسباب عزم راست مکن سرو من بخود قد مرا ز بار مصیبت نگون مکن در هجر آفتاب رخ خویش چون شفق روی مرا ز خون جگر لاله گون مکن ای اشک گرم رو پی آن شهسوار گیر چون می روی جدایی از آن رهنمون مکن بی او فضولی از هوس زندگیت هست زنهار فکر او ز دل خود برون مکن * * * شمارهٔ ۳۳۹ می شود هر دم جنون ما ز ابرویت فزون هست ابروی تو ما را سر خط مشق جنون دل قدت را دید لعلت راست مایل مدتیست می کشم از دل ملامت می خورم از دیده خون دیده می ریزد درون از چاکهای سینه ام دل ز راه دیده هر خونی که می آرد برون عاشق از حال دل پر خون چه حاجت دم زند می توان دانست از رنگ سرشگ لاله گون رشته پیوند خود با تارهای زلف او کرده ام محکم ولی می ترسم از بخت زبون پنبه ننهاد کس بر داغهای سینه ام کآتشی در سینه اش نگرفت از سوز درون بهر دنیا منت دونان فضولی تا به کی دل به عالی‌همتی بردار از دنیای دون * * * شمارهٔ ۳۴۰ نمی مردم از آن تیغی که زد آن سیمبر بر من اگر از پی نمی زد سایه اش تیغ دگر بر من بدین کز دیدنت در باختم دین چون شوم منکر گواهی می دهد چون روز محشر چشم تر بر من فکندی پرده از رخ نیستم از دیدنت غافل بلایی می نمایی ازتو واجب شد حذر بر من چو شمع از هجر آن خورشید شب تا روز می سوزم عجب نبود اگر نالند مرغان سحر بر من رخ از من تافت میل زینتش در دل فکن یارب که در آیینه اندازد طفیل خود نظر بر من طبیبا می فزاید ذوقم از سوز جگر هر دم دوایی ده که آن افزون کند سوز جگر بر من فضولی کمتر از مجنون نیم در عشق و رسوایی چه خواهد کرد سودای بتان زین بیشتر بر من * * * شمارهٔ ۳۴۱ داریم در زمانه بد طالع زبون طالع چنین زمانه چنان چون کنم چون خور نیست هر سحر پی آزار ما فلک دستی ز آستین جفا می کند برون کم دیده ایم بر رخ زرد و سرشگ آل رنگ ترحم از روش چرخ نیلگون خون می رود ز دیده ما بس که چون شفق بی مهری فلک دل ما کرده است خون ما دون نه ایم گر نکند میل دور نیست با غیر جنس خود نه عداوت سپهر دون فرهاد دید رحمت سیر ره بلا پیچید پای عجز بدامان بیستون از ذکر جور دور فضولی ترا چه سود کم گوی نگشته که از آن غم شود فزون * * * شمارهٔ ۳۴۲ تو نیز افکنده ای ، ای چرخ ، مهرِ خود به ماهِ من، رقیبم گشته ای ، مشکل که گردی نیک خواهِ من سر بی داد من داری فلک بر گرد زین عادت نه بر من رحم بر خود کن بترس از برق آه من چه حال است اینکه ، هر گَه سویِ آن خورشید رَه جُستم، مرا چون سایه دامن گیر شد بخت سیاه من مرا در ظلمت غم میل طوف خاک آن در شد چراغی بر فروز ای آتش دل پیش راه من نکو رویان ز من برگشته اند آیا چه بد کردم چه باشد موجب رنجش چه شد یارب گناه من فلک را گر بلایی هست بر من می شود نازل چه سلطانم که آسودست عالم در پناه من فضولی قید عقل از من مجو من بنده عشقم مطیعم تا چه فرماید چه گوید پادشاه من * * * شمارهٔ ۳۴۳ شد چاک چاک سینه و از قطرهای خون افتاد پاره پاره دل از چاکها برون خونست قطره قطره که از دیده می چکد یا هست هر یکی شرری ز آتش درون دادم بذکر لعل تو تسکین دود آه دفع گزند مار توان کرد بافسون آواره تا بکی کندم عقل هرزه کرد خواهم مرا بسلسله خود کشد جنون بی صورتی قرار ندارد دمی دلم در کار عشق کم نتوان شد ز بیستون بر غیر من نمی رسد ای چرخ جور تو گویا میان خلق مرا دیده زبون از من مکن سؤال فضولی که چیست حال حال دلم قیاس کن از اشک لاله گون * * * شمارهٔ ۳۴۴ درد دل ما را ز ره لطف دوا کن لطفی بنما چاره درد دل ما کن عمریست که مشتاق لقاییم خدا را زین بیش مشو پرده نشین عرض لقا کن از پای در افتادم و از سر بگذشتم از بهر خدا فکر من بی سر و پا کن آزردن دلها اثر نیک ندارد تا چند جفا پیشه کنی ترک جفا کن محرومی عشاق روا نیست ز وصلت بی رحم مشو حاجت عشاق روا کن ای دل مزن از سلسله زلف بتان دم بشنو سخن من حذر از دام بلا کن عاشق روشی دارد و معشوق طریقی گر یار جفا کرد فضولی تو وفا کن * * * شمارهٔ ۳۴۵ زین ندامت که نشد خاک درت مسکن من اشک از چهره جان شست غبار تن من حیرت لعل تو بردم بلحد نیست عجب گر شود گلخنی از آتش دل مدفن من گردباد غم و گرداب بلا نیست شوند چند گردند درین بادیه پیرامن من ذوق دیدار تو آیینه چه ادراک کند روی چون مه منما جز بدل روشن من نیست از ضعف بدن ناله من می ترسم که فتد طوق غمت بی خبر از گردن من رشته شمع شبستان غمم در آتش من نه مجروحم و پرخون شده پیراهن من چون نمیرم من ازین غصه فضولی که ز غم مردم و یار ندارد خبر از مردن من * * * شمارهٔ ۳۴۶ اگر چه نیست ترحم ترا بزاری من نمی شود ز تو قطع امیدواری من بجور کشت مرا در وفای تو اغیار ترا چه شد که نکردی بلطف یاری من شدم فتاده تر از خاک ره نکرد کسی بخاک پای تو اظهار خاکساری من ز جست و جوی تو یک دم قرار نیست مرا قرار یافت بدور تو بی قراری من فتاده ام برهت سوی من فکن نظری کجا رسید ببین در ره تو خواری من مرا ز آتش دوزخ چه باک روز جزا طریق عشق تو بس راه رستگاری من غم فراق فضولی مرا رساند بجان اجل کجاست که آید بغمگساری من * * * شمارهٔ ۳۴۷ می نمایی رخ که خورشید جهان آراست این می زنی در عالمی آتش که رسم ماست این بر رهت افتاده ام یک ره نبینی سوی من با فقیران خود ای مهوش چه استغناست این برد راحت قامتت از جان و رفتارت ز دل وه چه رفتار لطیف و قامت رعناست این از قد و زلفت دل و جان را خلاصی مشکل است آفت جانهاست آن دام ره دلهاست این از تو روزی وعده قتلم نمی یابد وفا می کشد حسرت مرا امروز یا فرداست این ای خوش آن ساعت که در محشر مرا خوبان بهم ترسناک از دور بنمایند کآن رسواست این دوستان در سر فضولی را هوای عاشقیست خود نمی گوید ولی از طور او پیداست این * * * شمارهٔ ۳۴۸ تا بدرد عشق جان از تن نمی آید برون درد عشق او ز جان من نمی آید برون دانه اشکم بخوناب جگر پرورده است اینچنین لعلی ز هر معدن نمی آید برون نخل قدت را طراوت از ریاض جنت است اینچنین سروی ز هر گلشن نمی آید برون گر بگلزاری در آیی تیغ بر کف ز انفعال گل نمی روید دگر سوسن نمی آید برون با تبسم می کشم گفتی مرا هر دم ز غم چون نمیرم زین ادا کشتن نمی آید برون لب ز شرح سوز دل بستیم و جای حیرت است سوخت خانه دودی از روزن نمی آید برون گر فضولی ترک عشق دوست گیرد دور نیست چون کند از عهده دشمن نمی آید برون * * * شمارهٔ ۳۴۹ غم لعل ترا در سینه جا کردم که جان است این تمنای حیات جاودان دارم از آن است این مکن لیلی وش من گوش بر افسانه مجنون حدیث درد من بشنو که به ز آن داستان است این ز شرم صورت خوب تو می گردد پری پنهان چه حاجت من کنم اظهار این معنی عیان است این لگدکوب رقیبت شد تن اندوه پروردم مگو تن پیش سگ افتاده مشتی استخوان است این هوا از شاخ گل پیکان خونین می کشد گویا بدل خوردست تیر رشک قدت را نشان است این قرارم برد رفتارت سرشکم ریخت گفتارت چه قد دل‌ستان است آن چه لعل درفشان است این فضولی می‌رسد هرشب به مه فریاد و افغانت شبی آن مه نمی‌پرسد چه فریاد و فغان است این * * * شمارهٔ ۳۵۰ شد آن گل چهره باز از خانه با عزم سفر بیرون مرا صد قطره خونابه شد از چشم تر بیرون مگر خورشید در عشقت قبایی می درد هر شب که از جیب دگر می آورد هر صبح سر بیرون درون پرده شد از شرم رویت آفتاب امشب ندارد آبرو زین پرده گر آید دگر بیرون ز حسرت آه آتشناک از دل می کشم هر گه که آید تیر خون آلوده او از جگر بیرون خیال نوک مژگانت گر افتد در دل دریا نخواهد آمدن ناسفته از دریا گهر بیرون نمی دانم چرا عشاق را کشتند در کویش نکشتند آنچنان آن قوم را کاید خبر بیرون فضولی می رسد در دهر هر دم محنتی بر من بباید رفت زین محنت سرای پر خطر بیرون * * * شمارهٔ ۳۵۱ نمی دانم چه بد کردم چرا رنجید یار از من که افکند از نظر برداشت چشم اعتبار از من مگر از خاکساریهای من کردند آگاهش که بنشستست بر آیینه طبعش غبار از من نسودم بر کف پای لطیفش خار مژگان را چه باشد موجب رنجیدن آن گل عذار از من ازو این زهر چشم و چین ابرو نیست بی وجهی ادای ناخوشی سر زد مگر بی اختیار از من زنم سر بر زمین هر جا روم چون آب زین غصه که دامن می کشد آن سرو می گیرد کنار از من بدادم جان نکردم یار را رسوا بشرح غم اگر می بود مجنون زنده می آموخت کار از من فضولی کرد سرگردان مرا بی ماه رخساری نمی‌دانم چه در دل داشت دور روزگار از من * * * شمارهٔ ۳۵۲ زدی چو در دلم آتش مکش چو شعله سر از من چو شمع سوختنم بین مباش بی خبر از من نشان عشق تو سوز دل من است می سوزم چنان که هیچ نماند نشان ز تو اثر از من مرا چو سوختی از بردن دلم حذری کن من آتشم چه رسانی بدامنت شرر از من جز این که منع ز نظاره جمال تو کردم چه کرده ام که بگرداند روی چشم تر از من مرا ز خواری از آن بیش شد الم که مبادا بخواریم نگرد یار و کم کند نظر از من بنیستی شدم آگه ز سر درج دهانت گمان نبود مرا هم که آید این هنر از من براه عشق فضولی اگر چه آمده مجنون نبوده بیشتر از من نرفته بیشتر از من * * * شمارهٔ ۳۵۳ ای دل از کار عشق عار مکن عشق تا هست هیچ کار مکن نیست انکار عشق را یمنی مکن این کار زینهار مکن تا ترا عشق و عاشقی باشد شیوه دیگر اختیار مکن راحتی در جهان اگر خواهی خویش را اهل اعتبار مکن پی تقلید خاص و عام مرو خدمت شاه و شهریار مکن ور نجات دو کون می طلبی غیر دیوانگی شعار مکن از فضولی نصیحتی بشنو ترک خوبان گل عذار مکن * * * شمارهٔ ۳۵۴ عاشقم جز عاشقی کاری نمی‌آید ز من هست تقوی کار دشواری نمی‌آید ز من با تو ای دل کار و بار عشق را بگذاشتم کار دشواری چنین باری نمی‌آید ز من من نمی‌گویم که ذوقی نیست در قید جنون عاقلم بیهوده گفتاری نمی‌آید ز من نقد جان را صرف خواهم کرد در راه بتان کرده‌ام اقرار انکاری نمی‌آید ز من هرچه می‌خواهند می‌آید ز من در عشق لیک صبر کردن در غم یاری نمی‌آید ز من دل اگر گیرد ره خوبان نخواهم کرد منع دل نمی‌رنجانم آزاری نمی‌آید ز من مرده‌ام بی‌او فضولی حمل بر صبرم مکن گر دمادم ناله زاری نمی‌آید ز من * * * شمارهٔ ۳۵۵ چو شمع ز آتش دل اضطراب دارم من دل پر آتش چشم و پر آب دارم من ره نظاره ز غیر تو بسته ام شب هجر مکن خیال که در دیده خواب دارم من شهید ساخت مرا جور بی حساب بتان چه غم ز پرسش روز حساب دارم من فلک بدور مخالف مرا نترساند مشوشم چه غم از انقلاب دارم من ز سایه در پی آن مه رقیب می فکند هزار داغ بدل ز آفتاب دارم من چه گونه چاک کنم سینه پیش بی دردان بتی ز چشم بدان در نقاب دارم من فضولی از الم بی کسی نخواهم رست چنین که از همه کس اجتناب دارم من * * * شمارهٔ ۳۵۶ حباب نیست ز خون گرد دیده تر من هوای غیر تو بیرون شده است از سر من بسوخت آتش حیرت مرا نمی دانم چه کرده ام ز چه رنجیده است دلبر من بپای بوس توام ره بهیچ صورت نیست مگر کشند بخاک ره تو پیکر من کسی برابری من کجا تواند کرد کنون که نیست کسی جز تو در برابر من شدم هلاک ز درد و غم تو رحمی کن بجان غمزده و چشم درد پرور من بدور خط تو مشکل توانم آسودن چنین که هر سر مو گشته خار بستر من رقیب چند کنی منع او ز آزارم مگو که قطع شود روزی مقرر من حریف بزم غمم خون دل بس است میم شراب وصل فضولی کجاست در خور من * * * شمارهٔ ۳۵۷ شد واقف از خیال من آن مه بحال من نگذاشت فرق ضعف ز من تا خیال من بستم خیال کام دگر زآن دهن ولی کاری نکرد هیچ خیال محال من گفتم سگ توام سبب اینست غالبا کز من چنین گریخته وحشی غزال من گفتم ز رشک بر ورق لاله نقطه ایست گفتم این کنایه ایست ز رخسار و خال من بی خط سبز و زلف سیاه تو شاهدست بر روی زرد من رقم اشک آل من سر زد ز چاک سینه من آتش درون من مرغ آتشین پرم اینست بال من سودای عقل کرد فضولی مرا ملول حرفی ز عشق گوی بدفع ملال من * * * شمارهٔ ۳۵۸ ای بر فراز مسند عزت مکان تو برتر ز هر چه برتر از آن نیست شان تو برهان قاطع آمده قول تو سر بسر عالم شده مسخر تیغ زبان تو بر خاص و عام خوان کرامت کشیده مپسند خلق هر دو جهان میهمان تو هر صبح و شام هست بتقریر مقربان حی علی الصلاة صلایی بخوان تو حرفی بس است بهر دوایی هزار درد گاه تکلم از لب گوهر فشان تو انس و ملک بسجده سزد گر نهند سر جایی که پا نهاده سگ آستان تو باد از روان و روح فضولی درودها هر لحظه بر روان تو و پی روان تو * * * شمارهٔ ۳۵۹ ای بر فراز چرخ برین بارگاه تو تو شاه انبیا همه خیل و سپاه تو بر آسمان رسیده و گشته فرشته هر ذره که خاسته از گرد راه تو آسوده است تا ابد از بیم انقلاب محروسه ولایت دین در پناه تو هر قطره ز بحر شود دانه گهر گر قطره برو چکد از ابر جاه تو از قدر زیب گردن خوبان عالم است عنبر که هست بنده جعد سیاه تو کردست دهر روز ظهور ترا لقب دور قمر ز نسبت روی چو ماه تو نعت نبی بس است ترا موجب نجات هر چند بی حدست فضولی گناه تو * * * شمارهٔ ۳۶۰ سرم را درد بر بالین محنت سود دور از تو تنم در بستر بیچارگی فرسود دور از تو بر آن بودم که چون دور از تو کردم کم شود در دم ندانستم که خواهد محنتم افزود دور از تو بلای هجر بسیارست و ما بسیار کم طاقت نمی دانیم حال ما چه خواهد بود دور از تو مرا گفتی که خواهی مرد در هجران من بی شک محالست این سخن کی می توان آسود دور از تو نماند از ناله تاب صحبت ما همنشینان را کجا شد آن که ما را صبر می فرمود دور از تو تو آتش پاره من خار ره بر من چو بگذشتی اثر مگذار کز من بر نیاید دود دور از تو جهان شد تیره در چشم فضولی بی مه رویت فلک هرگز ره راحت به او ننمود دور از تو * * * شمارهٔ ۳۶۱ کرد ناصح منع من از گریه بی رخسار او خنده ام آمد میان گریه بر گفتار او او نه سرمست است من مدهوش محو حیرتم هست او در کار من حیران و من در کار او نیست دور از نسبتی گر هست حسن التفات بر دل بیمار من از نرگس بیمار او عالمی را ناله آم در ناله دارد روز و شب نیست مخصوص من بی دل همین آزار او دور کج رو خورد چون می خون من تا مست شد مستی او می شود معلوم از رفتار او دوش پیش چشم پرخون داشتم آیینه دیدمش خونین جگر از حسرت دیدار او بر فضولی بیش ازین مپسند بیداد ای صنم رحم کن بهر خدا بر ناله‌های زار او * * * شمارهٔ ۳۶۲ دل که پنهان است شوق لعل محبوبان درو غنچه بشگفته است اوراق گل پنهان درو با خیال لعل جان بخش سواد دیده ام هست آن ظلمت که باشد چشمه حیوان درو شد بسودای سر زلف تو جسمم رشته ای صد گره افتاد از تاب غم دوران درو بحر محنت راست گردابی پر از خاشاک و خس وادی عشقت که عشاقند سرگردان درو ناوکت بگذشت از جسمم چه جای راحت است با چنین جسمی که آرامی ندارد جان درو در غم درج دهانت چون نباشم تنگ دل حقه گم کرده‌ام صد درد را درمان درو نیست راحت بی‌غم جانان فضولی را دمی دم به دم آن به که افزاید غم جانان درو * * * شمارهٔ ۳۶۳ نمی خواهم که گوید هیچ کس احوال من با او که می میرم ز غیرت گر کسی گوید سخن با او ز بیم آن که دردم را به لطفی کم نگرداند نمی خواهم کنم اظهار درد خویشتن با او ز جان مستغنیم با ذوق داغت زآن که می دانم که گر بیرون رود جان زنده می ماند بدن با او از آن رو با تنم میلیست جانم را که می داند ز پیکان تو دارد بهره تا هست تن با او چنان با آتش دل بی تو جانم الفتی دارد که می آرد برون هر دم سر از یک پیرهن با او چراغی در فلک افروختم از برق آه خود که هر شب هست روشن قدسیان را انجمن با او زنم هر روز چتری در چمن از دود دل تا شب ز غیرت تا نباشد سایه در سیر چمن با او فضولی از وصال دوست منعم می کند زاهد غمی دارم که ممکن نیست یک دم زیستن با او * * * شمارهٔ ۳۶۴ اگر بگذشت مجنون من بماندم یادگار او وگر شد کوهکن هم من کمر بستم به کار او نمی خواهم که میرد در رهت اغیار می ترسم شود خاک و در آید باز در چشمم غبار او بآب دیده ام افتاد عکس نوک مژگانش حذر ای مردم غافل ز تیغ آبدار او ندادم یک نفس از عمر خود کام از لبت جان را چه عمر است این که دارم چند باشم شرمسار او ز آهم پر شرر شد چرخ کامم بر نمی آرد ز بیم آن که گردد ساده قصر زر نگار او ز بهر جاه دنیا ترک دنیا می کند زاهد چرا گر ترک دنیا می فزاید اعتبار او فضولی کرد دوری اختیار از روضه کویت نرنجد تا سگت از ناله بی اختیار او * * * شمارهٔ ۳۶۵ شد درون سینه دل دیوانه از سودای او بستم از رگهای جان زنجیرها در پای او نیست از بی التفاتی گر نبیند سوی من آن که عین التفات اوست استغنای او جای پیکانت درون سینه کردم چون کنم دل ز جا شد خواستم خالی نماند جای او کرد روز و روزگارم را بیک دیدن سیه کی مرا این چشم بود از نرگس شهلای او جان بر آمد یار بهر پرسشم نگشاد لب بر نیامد کام من از لعل شکر خای او بر نخواهم داشت تا روز قیامت سر ز خواب گر شبی در خوابم آید قامت رعنای او چون نباشم زار و سرگردان فضولی متصل رشته جان بسته ام بر زلف عنبرسای او * * * شمارهٔ ۳۶۶ ز فلک می گذرد آه و فغانم بی تو این چه عمر است که من می گذرانم بی تو هر دم از هجر تو حالی دگرم پیش آید مه من با تو چه گویم که چه سانم بی تو کرد با من همه کس روز وداع تو وداع که گمان داشت که من زنده بمانم بی تو بهره نیست بجز سوز چو شمعم ز حیات بالله از زندگی خویش بجانم بی تو تا بگفتن نرسد سوز دلم را نقصان شدت محنت و غم بست زبانم بی تو بامیدی که مگر از تو بیابد اثری می دود هر طرفی اشک روانم بی تو نه فضولیست همین واقف رسوایی من همه دانند که رسوای جهانم بی تو * * * شمارهٔ ۳۶۷ ز درد دل سختی از زبان من بشنو مشو ز درد دلم بی خبر سخن بشنو منه بقول رقیبان سست پیمان گوش سخن ز عاشق دل ریش خویشتن بشنو ز من مپرس نه از غیر وصف لعل لبش دلا حکایت شیرین ز کوهکن بشنو گرت هواست که فیض مسیح دریابی حیات بخش حدیثی از آن دهن بشنو بباغ بگذر و از بهر خاک رهگذرت بهم مباحثه سنبل و سمن بشنو ز بهر قسمت دردت که آن کمست بسی بسینه گوش نه و بحث جان و تن بشنو فضولی از غم دل کرد قصه بنیاد بیا بتازگی این قصه کهن بشنو * * * شمارهٔ ۳۶۸ ای مست غافل از من و خونین جگر مشو من از تو بی خودم تو ز من بی خبر مشو کارم بسوز و گریه فتادست در غمت غافل ز جان سوخته و چشم تر مشو ترسم که بی خبر شوی از حال عاشقان ای مست ناز می مخور و مستتر تر مشو ای سرو با نظاره روی تو زنده ام می میرم از فراق تو دور از نظر مشو غیر از رکی نماند ز ضعفم بر استخوان با من مگو که تیر بلا را سپر مشو ای دل بس است بر من بی دل بلای عشق رو از برم تو نیز بلای دگر مشو از راه عشق خیز فضولی که فتنه خاست زین بیشتر مقید این رهگذر مشو * * * شمارهٔ ۳۶۹ از آن دو پاره بانگشت معجزت شد ماه که باشد از پی اثبات دعویت دو گواه شکاف ماه ز انگشت تست یا در سیر میان دایره مه فکند رخش تو راه کلام راست نزول از فلک تراست عروج عیار قد همین بس بمردم آگاه نمی دمد ثمری بی گل شهادت تو نهال اشهد ان لا اله الا الله کمال قدر همین بس که وقت عرض کمال ز کسر ماه تمامت فزود رتبه جاه تویی کفیل چه باک از عذاب امت را تو شفیع چه اندیشه خلق را ز گناه شها فضولی بی دل گدای درگه تست ز عین لطف تو دارد همیشه چشم نگاه * * * شمارهٔ ۳۷۰ دی شنیدم جانب گلشن گذار افکنده ای در گل از رشک رخت صد خار خار افکنده ای عرض عارض کرده در باغ بر فصل بهار نقش باغ از چشم نقاش بهار افکنده ای لاله حمراست بشگفته ز طرف جویبار یا تو بر آیینه عکس عذار افکنده ای نیست سایه بلکه بی خود ساخته از جام رشک سروها را سرنگون در جویبار افکنده ای غنچها را کرده دل خون ز رشک لعل لب آتشی از شمع رخ در لاله زار افکنده ای بر رهت هر سو ملک افتاده یا جلوه کنان سایه ات گه بر یمین گه بر یسار افکنده ای چشم من جرم فضولی چیست در راه وفا کاینچنین او را ز چشم اعتبار افکنده ای * * * شمارهٔ ۳۷۱ شد دلم صد پاره و چون لاله بر هر پاره‌ای سوختم داغی ز عشق آتشین‌رخساره‌ای شد دلم خون تا شود فارغ ز سودای بتان وه که دارد باز هرسو قصد او خونخواره‌ای بهر درمان درد سر دادن طبیبان را چه سود چون مریض عشق جز مردن ندارد چاره‌ای گر ز بی‌دردی بود غافل ز من آن هم خوش است تا به کام دل کنم در روی او نظاره‌ای بهر آزارم رقیب آن تندخو را تیز کرد آهنی افروخت آتش بهر من از خاره‌ای حیرت حال من انجم را ز گشتن باز داشت تا نماند غیر اشکم کوکب سیاره‌ای نی فضولی راست سر منزل سر کویت همین سر بدان جا می‌نهد هر جا که هست آواره‌ای * * * شمارهٔ ۳۷۲ شانه ای گل بخم طره طرار منه بستر راحت دلهاست درو خار منه پایمالم مکن ای قامت خم مژگان را خار زیر قدمم از پی آزار منه سر آن زلف مکش بی ادب ای مشاطه دست بی باک چنین در دهن مار منه سیر صحرای بلا شیوه سر بازانست پای تقلید درین وادی خون خوار منه مرسان از بدی کار کدورت بر دل داغ صد دغدغه بر سینه افگار منه ای قضا بر خط رخسار بتان گاه رقم نقطه جز مردمک چشم من زار منه می رسد کار بتدریج فضولی بکمال بهر تقوی قدح از دست بیک بار منه * * * شمارهٔ ۳۷۳ سرم خاکیست بعد از رفتنت در رهگذر مانده نه چشمانند بر خاک از قدمهایت اثر مانده من از دل داشتم چشم از جگر ادرار خون خوردن چه باشد حال ما این دم که نی دل نه جگر مانده سخن با من نمی گویی ز خاموشیت حیرانم تویی این با خیالی از توام پیش نظر مانده چو گشتم از همه تدبیرها در دفع غم عاجز اجل بگرفت دامانم که تدبیر دگر مانده نه من تنها شدم در عشق آن زیبا پسر محزون درین بیت الحزن یعقوب هم دور از پسر مانده سوی من راه پرسیده بلا چون راه گم کرده زده غم دست در دامان من هر جا که درمانده فضولی نیستم قانع بیک دیدن ازو اما چه سازم چاره از عمری که دارم زین قدر مانده * * * شمارهٔ ۳۷۴ با منی اما چه حاصل سوی من مایل نه‌ای در دلی اما چه سود آگه ز حال دل نه‌ای تو بدان مایل که بر من هر زمان جوری کنی من بدین خوش دل که از من یک زمان غافل نه‌ای خوب می‌دانی طریق کشتن عشاق را گرچه طفلی از فن عاشق‌کشی جاهل نه‌ای نخل امیدم نمی‌یابد ز تو نشو و نما می‌شود معلوم کز نوری ز آب و گل نه‌ای نیست حسن التفات گل‌رخان از کس دریغ ای که محرومی ازین دولت مگر قابل نه‌ای ای که در ملک جهان یار اقامت می‌نهی غالبا آگه ز آفت‌های این منزل نه‌ای بر جنونم می‌زنی هردم فضولی طعنه‌ها گرچه می‌رنجم چه گویم با تو چون عاقل نه‌ای * * * شمارهٔ ۳۷۵ ما را هلاک غمزه خونریز کرده ای تیغی عجب بکشتن من تیز کرده ای آزرده از جفای رقیب تو کی شوم چون فهم کرده ام که تو انگیز کرده ای شد تازه داغ شوق تو تا باغ حسن را آراسته بسبزه تو خیز کرده ای دل را نمی رسد ز فرح پای بر زمین تا بسته اش بزلف دلاویز کرده ای جانم فدای طور تو باد ای امید وصل کاندوه هجر را طرب آمیز کرده ای ای دل باهل زهد نداری ارادتی زین ناکسان خوش است که پرهیز کرده ای بغداد را نخواست فضولی مگر دلت کآهنگ عیش خانه تبریز کرده ای * * * شمارهٔ ۳۷۶ قد برافراخته آفت جانی شده ای رخ برافروخته آشوب جهانی شده ای غمزه را شیوه مردم کشی آموخته شوخ مردم کش بی رحم و امانی شده ای تو و یوسف دو عزیزید که مقبول جهان او زمانی شده است و تو زمانی شده ای رونق باغ جهان غنچه و سرو و گل تست گل رخی سرو قدی غنچه دهانی شده ای پیش ازین سنگ جفا بر من دیوانه مزن خویش را طفل مپندار جوانی شده ای عدم آهن دهنت تنگ یقین است ای دل تو خطا کرده مقید بگمانی شده ای تیر آه تو فضولی ز فلک می گذرد باز با قامت خم سخت کمانی شده ای * * * شمارهٔ ۳۷۷ به دردم یارب آن بی‌درد درمان می‌کند یا نه گرفتارم به دردی چارهٔ آن می‌کند یا نه زدم در رشتهٔ جان آتشی اما نمی‌دانم مرا این سوزْ شمعِ بزمِ جانان می‌کند یا نه به او اظهار دردی می‌کنم حالا نمی‌دانم که او رحمی به جان دردمندان می‌کند یا نه به تلخی جان برآمد باز پرس ای باد کآن گل‌رخ به شهدِ وصل دفع زهرِ هجران می‌کند یا نه ز آهم می‌گدازد سنگ و می‌لرزد هنوزم دل که کاری در دل آن سست‌پیمان می‌کند یا نه ندارم غیر این کامی که بر گرد سرت گردم نمی‌دانم به کامم چرخ دوران می‌کند یا نه کسی کز شربت وصلت نیابد ذوق رسوایی چه می‌داند که می در عقل نقصان می‌کند یا نه چو تیرت را کشیدم از دل مجروح دانستم که تن بی‌تابی در دادن جان می‌کند یا نه تو مست نازی از حال فضولی نیستی آگه چه می‌دانی که هرشب آه و افغان می‌کند یا نه * * * شمارهٔ ۳۷۸ من چه کردم که مرا از نظر انداخته نظر لطف بجای دگر انداخته هست بنیاد وفای همه خوبان محکم تو سبب چیست که این رسم برانداخته خشک ساز اشک من ای باد که ضایع نشود خاک راهش که بدین چشم تر انداخته ای صبا حال دلم چیست دران کوی بگو دی شنیدم که بدان جا گذر انداخته آب شمشیر جفای تو مگر بنشاند آتشی را که توام بر جگر انداخته سربلند است میان همه اهل نظر تو بتیغ ستم او را که سر انداخته سبب رفعت قدر تو فضولی این بس که سر عجز بدان خاک در انداخته * * * شمارهٔ ۳۷۹ غیر از درت پناه نداریم یا نبی جز تو امیدگاه نداریم یا نبی تا برده ایم سوی تو ره جز طریق تو رویی بهیچ راه نداریم یا نبی بهر ظهور لطف عمیمت وسیله ای غیر از فغان و آه نداریم یا نبی روز جزا تویی چو شفیع گناه ما اندیشه از گناه نداریم یا نبی در امر و نهی هر چه بما حکم کرده ای حق است و اشتباه نداریم یا نبی بر لطف تست تکیه نه بر طاعتی که ما داریم گاه و گاه نداریم یا نبی ملک وجود منتظم از فیض عدل تست غیر از تو پادشاه نداریم یا نبی بستست جرمهای فضولی زبان ما غیر از تو عذر خواه نداریم یا نبی * * * شمارهٔ ۳۸۰ ای که تا یار منی در پی آزار منی کشم آزار ترا چون نکشم یار منی سر ز سنگ ستم و تیغ جفایت نکشم دلبر پر ستم و یار جفاکار منی دل ز تیر تو تن از داغ تو ذوقی دارد ذوق بخش دل زار و تن افگار منی خبری نیست ز خود بی تو دل زار مرا تو چرا بی خبر از حال دل زار منی نیست شبها غم بیداری من بر تو نهان لله الحمد تو در دیده بیدار منی مرض عشق نشد بر تو مشخص ناصح گرچه عمریست طبیب دل بیمار منی چند در عشق زنی طعنه فضولی بر من ز تو خشنود نیم منکر اطوار منی * * * شمارهٔ ۳۸۱ نه چندانم ضعیف از دوری خورشید رخساری که تاب آرم گر افتد سایه بر من ز دیواری فکنده در گمان ضعف تنم باریک بینان را که در پیراهنم شخصیست یا از پیرهن تاری خبر از سوز پنهانم کسی دارد که همچون من بود در سینه اش داغی ز درد لاله رخساری من و وصل تو این طالع کجا دارم زهی دولت میسر گر شود گاهی مرا از دور دیداری چنان در ناله کردن شهرتی دارم که اهل درد ز من گویند از هر جا برآید ناله زاری تو جز بر من نکردی جور من مردم ازین شادی که در عالم نخواهی داشتن جز من گرفتاری چه می پرسی فضولی کیست در راه وفا آخر پریشان گشته سودایی رسوای بازاری * * * شمارهٔ ۳۸۲ بهست گور و کفن از قبا و پیرهنی که پاره پاره نسازند بهر سیم تنی به تیغ محنت شیرین‌لبان که دارد تاب مگر زمانه بسازد ز سنگ کوه‌کنی به پنبه‌های جراحت نهان چراست تنم چو نیست رسم که باشد شهید را کفنی مرا مکش به جفا و ستم که می باید ستمگری چو تویی را جفاکشی چو منی خدای را مده آن زلف پرشکن بر باد که منزل دل آشفته است هر شکنی به لطف غنچه مثال دهان تنگ تو نیست درین که هست چنین نیست غنچه را سخنی غم خط تو فضولی ز دل برون نکند که هست جای چنان سبزه چنین چمنی * * * شمارهٔ ۳۸۳ پی ماتم میان انجمن ای ماه جا کردی ز غیرت باز بر من شهر را ماتم سرا کردی مرا گفتی مکن افغان که فردا خواهمت کشتن شب قتلست منعم از فغان کردن چرا کردی چه بود از خاک آن در دور کردی کشتگانت را شهیدان را چرا بیرون ز خاک کربلا کردی زدی در رنگ ماتم گاه بر سر گاه بر سینه رساندی ظلم تا حدی که بر خود هم جفا کردی شدی عاشوریان را شمع محفل چون نمیرم من چه باشد بهتر از مردن تو چون میل عزا کردی بگریه آب دادی سبزه خاک شهیدان را اسیران بلا را کشته تیغ وفا کردی فضولی در ره او کشته تیغ جفا گشتی عفاک الله شهید کربلا را اقتدا کردی * * * شمارهٔ ۳۸۴ در دیده نور در تن جان عزیز مایی اما چه سود خود را هرگز نمی نمایی بسیاری رقیبان از بی مثالی تست کم نیست این که باشد شهری و مه لقایی جز نام دلنوازی ورد زبان ندارم قانون نیم که خیزد از هر رکم صدایی ماه فلک مثالم خوی دگر گرفته نازل شده است بر من از آسمان بلایی در هر دعا برنگی دیدم جفایی از تو خاصیتی است بی شک در ضمن هر دعایی دل جست راه عشقت جان خواست خاک پایت هر یک گرفته راهی هر یک فتاده جایی نه حقه فلک را بر هم زدم فضولی در هیچ جا ندیدم درد ترا دوایی * * * شمارهٔ ۳۸۵ مرا ای سایه در دشت جنون عمریست همراهی ز اطوارت نیم راضی نداری اشکی و آهی همه شب همچو پروانه مرا ای شمع می سوزی نمی ترسی که آهی برکشم از دل سحرگاهی بجسم ناتوانم بیش ازین مپسند بار غم چو می دانی محال است این که کوهی را کشد کاهی مگر خورشید سرعت بهر طوف درگهت دارد که از خنک فلک می افکند نعل بهر ماهی ز جام بی خودی مست است هرکس را که می بینم دریغا نیست در غفلت سرای دهر آگاهی مزن یک بارگی تیغ تغافل بر سیه‌بختان نگاهی می‌توان کردن به چشم مرحمت گاهی فضولی از کجا و آرزوی دولت وصلت گدایی را میسر کی شود وصل شهنشاهی * * * شمارهٔ ۳۸۶ ورد منست نام تو یا مرتضی علی من کیستم غلام تو یا مرتضی علی شکر خدا که سایه فکنده‌ست بر سرم اقبال مستدام تو یا مرتضی علی هر حکمتی که هست کلام مجید را درج است در کلام تو یا مرتضی علی بهر نجات بر همه چون طاعت خدا فرض است احترام تو یا مرتضی علی مانند کعبه معبد انس و ملائک است هرجا بود مقام تو یا مرتضی علی در هر غرض که می‌طلبد از فلک کسی شرط است اهتمام تو یا مرتضی علی هر لحظه می‌رسد به فضولی هزار فیض از خوان لطف عام تو یا مرتضی علی * * * شمارهٔ ۳۸۷ گر خدنگ غمزه را زین سان دمادم می‌زنی کشته گردد عالمی تا چشم بر هم می‌زنی نیست ممکن بیش ازین بیداد گر سنگین‌دلی بر وفاداران خود سنگ جفا کم می‌زنی دانه در دام بهر صید مرغی می‌نهی یا به قصد دل گره بر زلف پرخم می‌زنی این که داری در غمش ای دل صدای گریه نیست خنده بر غفلت دل‌های بی‌غم می‌زنی ای که در سر ذوق جام وصل داری نیست دور گر ز مستی سنگ رد بر ساغر جم می‌زنی شمع شام فرقتم بگذار تا سوزم رفیق می‌کشم خود را اگر از منع من دم می‌زنی برگزیدی از همه عالم فضولی فقر را دولتی داری که استغنا به عالم می‌زنی * * * شمارهٔ ۳۸۸ یارب آن بی درد را در دل ز عشق افکن غمی چند ما در عالمی باشیم و او در عالمی پیش آن خورشید مشکل گر شود روشن غمم زآن که جر سایه بشرح غم ندارم همدمی آفتاب عارضت بنما که نگذرد اثر گر ز آب زندگی در خاک ما باشد نمی زاهدا می ده که پند ناصحم مجروح کرد خواهدم کشت این جراحت گر نباشد مرهمی راستان را نیست جا در خانه پست فلک هست زین غم گر نهال قد ما دارد خمی جمع گشته گرد من سنگ ملامت کوه کوه خانه رسواییم دارد بنای محکمی غیر آه آتشین و قطره خوناب اشک در غم عشقت نمی خواهد فضولی محرمی * * * شمارهٔ ۳۸۹ ای دل ز خویش بگذر گر میل یار داری جز کار عشق مگزین گر عشق کار داری ای آب زندگانی می بینمت مکدر در دل مگر غباری زین خاکسار داری بر من ز تند خویی تیریست هر نگاهت برگ گلی تو اما صد نوک خار داری ای طالب سلامت بر بند راه دیده ز آن رو که بیم آفت زین رهگذار داری ساقی مکن تعلل در گردش آر ساغر تا چند تشنگان را در انتظار داری بی اختیار خواهی رفتن ز بزم عالم از کف منه پیاله تا اختیار داری از خیل نیک نامان می بینمت فضولی کز نام ننگت آید وز ننگ عار داری * * * شمارهٔ ۳۹۰ از پری رویان بدل بردن همین مایل تویی آن که می خواهد دل عشاق خونین دل تویی بی تو گر باشد بچشمم تیره عالم دور نیست رونق این کارگاه و شمع این محفل تویی شد جمال لیلی و شیرین ز شرمت پرده پوش ناقصی چندند خوبان دگر کامل تویی با توام خوش حال در ملک وجود ای درد عشق بی تو چون باشم انیس من درین منزل تویی از تو می خواهم مدد در بند زلف او صبا ز آن که بگشاینده این عقده مشکل تویی گر تویی منسوب بر بیداد او ای دل مرنج بر که عرض نقد حسن خود کند قابل تویی کرده دفع غم عالم فضولی با جنون در میان مردم عالم همین عاقل تویی * * * شمارهٔ ۳۹۱ چو شمعم سوخت دل بر یاد بزم مجلس آرایی چراغ هر کسی را بخت می افروزد از جایی اگر رسوایی مجنون ز من بیش است ز آنست این که در دوران من بهر تماشا نیست بینایی برعنایی مرا شیدای خود کردی عفاک الله که دارد همچو من رعنایی و همچون تو شیدایی ترا مانند لیلی هر که گوید خوانمش مجنون برابر کی شود با شاهد مستور رسوایی بتقلید تو خوش خوش می خرامد آفتاب اما چه خیزد از خرام او ندارد هیچ بالایی تمنایم تویی در دل تمنای دگر دارم که نبود در دلم غیر از تو در عالم تمنایی فضولی خویش را آموختی با ماه سیمایان کجا پیدا کنم بهر تو هر دم ما سیمایی * * * شمارهٔ ۳۹۲ نمودی لطف پیشم آمدی کردی ستم رفتی رسیدی بی‌خودم کردی به خود تا آمدم رفتی طبیب دردمندانی ولی از بس که بی‌دردی مرا در کنج غم بگذاشتی با صد الم رفتی تو آتش‌پاره من شمع بودم زنده با وصلت دریغا سوختی آخر مرا سر تا قدم رفتی رهاندی از غم رسوایی و سرگشتگی ما را نکو رفتی که کردی بسته زنجیر غم رفتی ترا ای اشک خونین هیچ قدری نیست در کویش فتادی از نظر از بس که آنجا دم به دم رفتی دلا خواهی پریشان ساخت روز و روزگارم را خطا کردی سوی آن گیسوان خم به خم رفتی گلی بردی فضولی تحفه حوران بهشتی را نکو رفتی کزین گلشن به داغ آن صنم رفتی * * * شمارهٔ ۳۹۳ بی غرض در هستیم آتش نزد شوق گلی کرد از خاکسترم هر ذره را بلبلی ای صبا گم شد دل آشفته ام بالله بجو مو بمو هر جا که بگشایی زبان کاکلی با خیال زلف او از بس که مالیدم بچشم در چمن تر ساختم هر جا که دیدم سنبلی نیست ابرو تا کند خیل خیال او گذر با دو چشم بسته ام بر آب چشم خود پلی در غم عشقت فضولی بی سرود و ناله نیست عندلیب گلشن شوق است دارد غلغلی * * * شمارهٔ ۳۹۴ به یاد خاک درش گرچه ای سرشک دویدی بهیچ وجه بگرد مراد خود نرسیدی بدیدن رخش ای دیده چند میل نمایی درین هوس بنما جز بلا چه فایده دیدی دلا بعشق شدی چهره بارها بتو گفتم چنین مکن نشنیدی هزار طعنه شنیدی غزال من ز تو بی وجه بود میل رقیبان تو آهویی عجب است این که از سکان نرمیدی ترا چه شد که چنین بی جهت بتیغ تغافل علاقه که میان من و تو بود بریدی اگرچه هست ترا همچو ما هزار بلاکش هزار شکر که ما را ز بهر جور گزیدی نمی کشی قدم از رهگذار عشق فضولی بسی ملامت ازین رهگذر اگرچه کشیدی * * * شمارهٔ ۳۹۵ ما چه کردیم چه گفتیم چه دیدی چه شنیدی که ما ز قطع نظر کردی و پیوند بریدی بتو گفتم مشنو در حق من قول رقیبان آه ازین غم که شنیدی سخن من نشنیدی بی تو فریاد کنان جان بسپردم بعیادت نرسیدی بسر من نه بفریاد رسیدی حال من گشت ز نادیدن زلف تو پریشان این پریشانی دیگر که تو این حال ندیدی رغبت شیوه ناخوب ز خوبان چه مناسب تو که خوبی نه خوش است این که ره جور بریدی نکشیدند مگر بار تو ای مه که بدین سان دامن از صحبت احباب بصد ناز کشیدی عاقبت یار جفاکار وفا کرد فضولی یافتی آن چه دمادم ز خدا می‌طلبیدی * * * شمارهٔ ۳۹۶ دلا آن به که چون با خوب رویان همنشین باشی نباشی غافل از ایام دوری دوربین باشی مرا ای اشک هر دم پیش مردم می کنی رسوا نمی خواهم ترا مطلق که در روی زمین باشی مرا ای چرخ می خواهی کز آن مه دور گردانی چه کین است این که با من بسته تا کی برین باشی ترا در خون دل کردم نهان ای مردم دیده که چون بر من شبیخون آورد غم در کمین باشی دلم را آتش اندوه خواهد سوخت می دانم مشو غافل چو ساکن در دل اندوهگین باشی تنم را پر کن از پیکان که چون آیی درون دل ز هر آفت که باشد در حصار آهنین باشی فضولی گرچه رسوایی مجو تدبیر کار از کس چه چاره چون ترا تقدیر می خواهد چنین باشی * * * شمارهٔ ۳۹۷ در کبودی فلک چون مه من نیست مهی بر سر هیچ مهی نیست هلال سیهی روشن از آه نشد ظلمت نومیدی ما وه که مردیم و نبردیم به وصل تو رهی چو ربودی دل و دینم عوضی کن بوصال بگدایی چه روا ظلم کند چون تو شهی ای که داری گه و بی گاه نظرها برقیب می توان جانب ما هم نگهی کرد گهی هدف تیر تو گشتیم که از گوشه چشم گاه گاهی کنی از دور سوی ما نگهی جور کردی بمن ای ماه بترس از آهم من نه آنم ز من آزرده شوی بی گنهی مرد در سعی فضولی و بجایی نرسید ز آن که دریای غم عشق ترا نیست تهی * * * شمارهٔ ۳۹۸ نمود در دلم از آتش درون شرری نهال عاشقیم داد عاقبت ثمری عذاب می کشم از نالهای دل آن به رهم ز درد سر آن را دهم بسیمری فکند بر سر من سایه موی ژولیده گشاد طایر سودای عشق بال و پری بتی بجان من آتش زد و نکرد وفا گلی نمود چو گلبن ولی نداد بری خدنگ آه بلاکش ز سنگ می گذرد چرا ز ناله زارم نمی کنی حذری ز چاک سینه ازین رهگذر شوم خوش حال که سوی دل غم عشق تو یافت رهگذری مرا ز شوق نگاه تو گشت حال خراب چرا بحال خرابم نمی کنی نظری ز باغ عشق فضولی گل مراد نچید نکرد ناله او در دل بتان اثری * * * شمارهٔ ۳۹۹ مه من بی خبر از حال دل شیدایی نیست پروای منت آه چه بی پروایی نیستی از بدی حال فقیران آگه این نه خوب است که مست می استغنایی بجفاکاری تو نیست کسی در عالم نه همین از جهت حسن تو بی تنهایی نیست مقبول من از خلق جهان الا تو بدلی نیست ترا از همه مستثنایی ای دل از صحبت ارباب جنونت چه رسید که چنین شیفته سلسله سودایی شاهد سر حقیقت همه جا جلوه گرست چشم بگشا و تماشا کن اگر بینایی همه دارند فضولی هوس عشق بتان در میان همه تنها تو همین رسوایی * * * شمارهٔ ۴۰۰ نمی آید ز تو ای سایه چو من دشت پیمایی رفیقی با تو می باید نداری تاب تنهایی شدم رسوا برافکن برده از رخسار عالم را بخود مشغول کن یکدم نجاتم ده ز رسوایی رخت را تا ندیدم از تو نامد صد بلا بر من نمی دانم بنالم از تو یا از نور بینایی ز پا افتاده ام وز سرگذشتم در ره عشقت مسلم گشت بر من رسم و راه بی سر و پایی از آنم دل نشد جایی مقید ماند سرگردان که من هر جا که دیدم دل ربایی بود هر جایی نه چون رویت گلی بشگفت در گلزار محبوبی نه چون قدت نهالی زد سر از بستان رعنایی فضولی چند در بند ریا باشی بحمدالله که ترک دین و دل کردی نهادی سر به شیدایی * * * شمارهٔ ۴۰۱ رحمی باسیران شب تار نداری بر روز قیامت مگر اقرار نداری جورست ترا کار و درین کار که هستی با هیچ کسی جز دل من کار نداری ای دل پس ازین سلسله عشق مجنبان تاب خم آن طره طرار نداری ای دیده فرو بند بخون راه نظر را او می رسد و طاقت دیدار نداری مردیم پی پرسش ما لب نگشادی از ناز مگر رخصت گفتار نداری ای آن که ترا صحبت یاریست تمنا گویا خبر از طعنه اغیار نداری بی واسطه نیست ترا گریه فضولی در دیده مگر خاک ره یار نداری * * * شمارهٔ ۴۰۲ سال و مهم بر زبان روز و شبم در دلی من ز تو غافل نیم گر تو ز من غافلی حال خرابی دل از که کنم جست و جو چون تو ز روز ازل ساکن این منزلی از تو دل زار را نیست امید وفا طرفه نهالی ولی حیف که بی حاصلی هست مرا دم بدم میل تو اما چه سود نیست ترا میل من جای دگر مایلی ای ز بلا بی خبر طعه ما ترک کن غرقه بحریم ما رو که تو بر ساحلی حاصل عشق بتان نیست بغیر از جنون بسته اینها مشو ای دل اگر عاقلی نیست فضولی ترا میل نظر بازی علم تو زهداست و بس در فن ما جاهلی * * * شمارهٔ ۴۰۳ مراست هر طرف از سیل اشک دریایی کجا روم چه کنم ره نمی برم جایی نمی کنند بتان میل عشق بازان حیف که ضایع است هنر نیست کارفرمایی شکایت غم عشق از کسی نمی شنوم مگر که نیست درین شهر ماه سیمایی کجا حریف جنون منند مردم شهر من و مصاحبت آهوان صحرایی نه من همین سر سودای زلف او دارم سری کجاست که خالی بود ز سودایی چنین که کار تو عاشق کشیست هر ساعت نمی شود سر کوی تو بی تماشایی دلا فضولی بی دل قرار چون گیرد که یک دلست درو هر زمان تمنایی * * * شمارهٔ ۴۰۴ از شرم رخت منزل یوسف شده چاهی در روی زمین نیست برخسار تو ماهی من مایل آنم که کنی میل من اما مشکل که کند میل گدایی چو تو شاهی از چشم فتادم بتو هر گاه که گفتم دارم طمع گوشه چشمی ز تو گاهی ای جان حزینم بنگاهی ز تو خرسند آزرده چرا می شوی از من بنگاهی در دست تو گر ریخته شد خون دل ما ما دل بتو دادیم ترا نیست گناهی روی از سر کوی تو همان به که نتابیم غیر از سر کوی تو مرا نیست پناهی خواهی که شود چشم و دلت پاک فضولی بی سیل سرشکی مشو آتش آهی * * * شمارهٔ ۴۰۵ چند ای چرخ مرا زار و زبون می سازی قدم از بار غم و غصه نگون می سازی بیش ازین جلوه مده در نظرم دونان را چند غمهای من از رشک فزون می سازی وقت شد طوق غم از گردن من برداری تا کیم بسته این دام جنون می سازی وقت شد آب زنی آتش حرمان مرا تا کیم سوخته سوز درون می سازی وقت شد غنچه اقبال مرا بگشایی چند از خون جگر غرقه خون می سازی وقت شد رتبه اقبال مرا قدر دهی چند پامال درین رتبه دون می سازی الم واقعه قید فضولی صعب است آفرین بر تو درین واقعه چون می سازی * * * شمارهٔ ۴۰۶ هرگز نظر به بی سر و پایی نمی کنی کاو را هلاک تیر بلایی نمی کنی گرچه طبیب خسته دلانی چه فایده مردیم ما ز درد دوایی نمی کنی تو پادشاه کشور حسنی ولی چه سود رحمی بحال هیچ گدایی نمی کنی صد عهد می کنی که وفایی کنی بما اما بهیچ عهد وفایی نمی کنی دینی نمانده است که چشمت نبرده است کس را نمی کشی که غزایی نمی کنی تیر جفا که می زنی از غمزه بر دلم عین خطاست گرچه خطایی نمی کنی غیر از وفا شها ز فضولی چه دیده کاو را تو مدتیست جفایی نمی کنی * * * شمارهٔ ۴۰۷ چند ای دل نامه وصف بتان املا کنی ذکر خوبان پری رخسار مه سیما کنی گه زنی از غمزه مردم کش خون ریز دم گه زبان در مدحِ لعلِ دُرفِشان گویا کنی گه ز شوق خال داغی بر دل پر خون نهی گاه فکر زلف را سرمایه سودا کنی بر زبان آری شکایت هر دم از جور بتان بی گناهی چند را هرجا رسی رسوا کنی وقت آن آمد کزین وضع پریشان بگذری باقی اوقات خود صرف ره تقوا کنی گر پری سوی تو آید چشم نگشایی برو چشم و دل را مطلع خورشید استغنا کنی شد فضولی شیوه رندی مکرر بعد ازین بِه که طُورِ تازه ای ، طرزِ نُوی پیدا کنی * * * شمارهٔ ۴۰۸ بر آن شدی که باهل وفا جفا نکنی خوش است عهد چنین آه اگر وفا نکنی منم نشانه تیر تو ای کمان ابرو نظر بغیر مینداز تا خطا نکنی چو شاه ملک ملاحت تویی روا نبود که حاجت من درویش را روا نکنی بچشم سرمه نازت کشیده اند ولی بشرط آن که نگاهی بسوی آن نکنی نگویمت که چرا جور می کنی بر من تویی ترحم و من بی زبان چرا نکنی دلا ز غمزه او چشم التفات مدار که خویش را هدف ناوک بلا نکنی طریق عشق فضولی بسی مخاطره است ز دست دامن تقوی مگر رها نکنی * * * شمارهٔ ۴۰۹ نپرسد از من بی کس درین دیار کسی کسی نیم که ز من گیرد اعتبار کسی بشرط صبر بیوسف چو می رسد یعقوب چرا کند گله از دور روزگار کسی چو هست محنت هجران بقدر مدت عمر چرا بوصل نباشد امیدوار کسی گل مراد بر آرد اگر دهد آبی ز ابر صبر بگلزار انتظار کسی شعاع مهر محبت کمندها دارد نمی رود سوی خوبان باختیار کسی چه غافلی که ترحم نمی کنی یک بار اگر برای تو میرد هزار بار کسی ز سنگها که زدی بر سرم دهد یادم مرا چو لوح نهد بر سر مزار کسی سرود ذوق فضولی ز کس نمی شنوم مگر نماند ز رندان باده خوار کسی * * * شمارهٔ ۴۱۰ ای لعل تو آب زندگانی عشق تو حیات جاودانی گفتم که ترحمی نمایی چون حال دل مرا بدانی حال دل خویش با تو صدره گفتم بزبان بی زبانی پیش تو عیان چو گشت حالم کردی بنیاد مهربانی رحمی بدل تو آمد اما نگذاشت غرور نوجوانی چون هیچ نتیجه ندارد در پیش تو عرض ناتوانی آن به که فضولی ار بمیرد ظاهر نکند غم نهانی * * * == Fars dilində divan: qəsidələr == شمارهٔ ۱ ماییم درد پرور دنیای بی وفا با درد کرده خوشده مستغنی از دوا هرگز نکرده درد دل اظهار ما طلب هر جا که دیده خط زده بر نسخه شفا مطلق وفا ندیده ز ابنای روزگار بر خود در آرزوی وفا کرده صد جفا وحشت گزیده از همه عالم چه جای غیر با خویش هم نگشته درین وحشت آشنا ماییم فرقه که همیشه مدار چرخ انداخته است تفرقه در میان ما سیل دمادم از مژه هر سو گشوده لیک بسته زبان چو شمع در افشای ماجرا ماییم آن گروه پریشان که چون حباب صورت نبسته جمعیت ما بهیج جا از گردباد حادثه بر باد داده باز هر جا که کرده بهر امل خانه بنا جسته طریق مهر ز دور فلک ولی زان آینه ندیده بجز عکس مدعا پرکار سان دویده درین دایره بسی بهر علو منزلت از سر نموده پا لیکن در انتهای تردد نیافته غیر از همان مقام که بوده در ابتدا ماییم همچو قطره باران ز جرم خاک عمری بریده میل شده پیرو هوا اول بسیر عالم علوی نهاده روی آخر بطبع سفلی خود کرده اقتدا ماییم همچو عکس بر آیینه وجود غافل ز خود بصورت انسان غلط نما نه آگه از فساد نه واقف ز حال کون نه در غم فنا نه در اندیشه بقا کیفیت بقاست ولیکن کمال ذات کی ذات ما کند بچنین رتبه اقتضا در ممکنات شرط فنا جز وجود نیست ما را وجود کو که بود قابل فنا من آن نیم که می رسد از من بگوش خلق در هر نفس هزار صدای فرح فزا اما چنان نیم که شناسم مذاق درد باشد مرا هم آرزوی ذوق آن صدا از روی کفر صورت بی معنیم شده است چون بت همیشه زیور بتخانه ریا خلقی بطعنه من و من بی خبر ز حال حیرت گرفته راه دلم راه ره ادا تدبیر طعن خلق سرانجام کار خود با آن گذاشته که چنین ساخته مرا بر رخت اعتبار خود آتش زدم هنوز از دست قید چرخ نشد دامنم رها چون رشته . . . فتادست صد گره بر کارم از سپهر و ندارم گره گشا لیکن امید هست که همچون فروغ صبح بگشاید این گره اثر مهر مرتضا شاهی که تا ازو نزند دم نمی شود آسان گشودن گره غنچه بر صبا شاهی که بی ارادت او مشکل او کشد از چهره صباح فلک پرده سنا شاهی که گلبن کرم او به اهل فقر در هر نفس رسانده ز هر برگ صد نوا بخشیده سنگ را نظرش قیمت گهر پوشیده فقر را کرمش کسوت غنا شاهنشه سریر ولایت ولی حق سلطان دین امام مبین شاه اولیا اصل تمیز شرع نبی از طریق کفر وجه تفوق نبی ما بر انبیا از ذات پاک او صدف کعبه پر گهر وز فیض خاک او شرف ارض بر سما از نسخه کرامت عامش سیاهه ایست شرح شب مبارک معراج مصطفا وز لاله زار حرمت آتش حدیقه خاک بخون سرشته صحرای کربلا ریک نجف ز پرتو میل مزار او در چشم مردمست مکرم چو توتیا بر اهل دولتی اگر ز آسمان فیض خورشید مهر او فکند ذره ضیا حایل بران نشانه بی دولتی بود آن حایل ار بود بمثل سایه هما حاجت گهیست کعبه درگاه او که نیست آنجا برای حاجت او حاجت دعا ای درگه تو کعبه حاجت روای خلق وی گشته حاجت همه از درگهت روا هر حکمتی که بوده نهان در حجاب غیب رایت کشیده از رخ آن پرده خفا زایی اگر برای وقوع قضیه ای بسته هزار سال گره در دل قضا ممکن نبود این که تواند وقوع یافت تا رای انور تو ندارد بدان رضا آدم کز آفرینش او مدعا نبود جز اتباع امر حق و طاعت خدا در ابتدا حال امامی چو تو نداشت خالی نبود طاعتش از شبهه خطا حالا باقتدای تو عمریست در نجف طاعات فوت کرده خود می کند قضا تیغ تو صیقلیست که داده هر آینه از زنگ شرک آینه شرع را جلا از دین عبارتیست بحکم تو اتباع وز کفر شبهه ایست ز فرمان تو ابا هر کس که بر مطالب دینی و عقبیش باشد ارادتی بحقیقت بود گدا از بی نیازی که ترا هست در دو کون تحقیق شد که نیست بغیر از تو پادشا در لشکری که چون تو چراغیست پیش رو نصرت چو سایه می رسد البته از قفا در زیر هر لوا که بود چون تو نور پاک بر مهر و ماه می فکند سایه لوا خوف از چه دارد آنکه بدست دلش دهد حبل المتین مهر تو سر رشته ز جا یا مرتضا ورای تو ما را ملاذ نیست درهر کجا که هست تویی ملجا ورا مطلق نمی کنیم بغیر تو اعتماد هرگز نمی بریم بغیر از تو التجا ورزیده ام مهر تو . . . ماست روزی که حق بحسن عمل می دهد جزا داریم تکیه بر عمل خود بصد امید چون سنگ آستان تو ماراست متکا رخسار ما بسده زرین درگهت کاهیست متصل متعلق بکهربا بر خاک درگه تو نهادیم روی زرد آن خاک را ز قدر گرفتیم در طلا کردیم گرچه صرف جوانی بخدمتت خوش نیست گر کنیم بدین خدمت اکتفا پیرانه سر بدرگهت آن به که افکنیم قد خم استخوان شکسته چو بوریا با نیت دوام اقامت بر آوریم طاق دگر بدرگهت از قامت دو تا یا مرتضا فضولی بیچاره بی کس است قطع نظر نموده ز اقران و اقربا آن راست رو میانه جمعیست مختلف مایل بهیج فرد نه چون خط استوا وقتست لطف شامل احوال او کنی وان دردمند را برهانی ازین بلا او طوطیست در صفت تو شکر شکن او از کجا و صحبت زاغ و زغن کجا او بلبلست از چمن قدس باغ انس او از کجا و قید چنین تیره ترک را فرعون چند رشته مکر از کمال سحر تا کی بچشم او بنمایند اژدها وقتست ز آستین ید بیضا برون کنی باز افکنی بمعرکه ساحران عصا میل نمی کنند باعجاز موسوی گوساله می پرستند این قوم بی حیا وقتست دل بتفرقه کافران نهی تیغ دو سر کشیده کنی نیت قضا بر عادتی که هست ترا بر طریق دین حق را بحسن سعی ز باطل کنی جدا تا در ریاض حسن فصاحت بکام دل باشد زبان طوطی طبعم سخن سرا روزی مباد این که برای توقعی از من بغیر آل علی سر زند ثنا در عمر خویش غیر ثنای علی و آل از هر چه کرده ایم بیان توبه ربنا * * * شمارهٔ ۲ منم ندیده ز ابنای روزگار وفا ولی کشیده ز هر یک هزار گونه جفا منم چشیده بسی زهر غم ز بیدردان بدرد مرده و لب ناگشوده بهر دوا منم کشیده قدم از بساط آزادی اسیر دام غم و مبتلای بند و بلا نبود روز غمم همدمی بجز ناله ز ضعف قالبم آن نیز گشت ناپیدا نبود هم نفسم غیر ناله چون نی قدم شکست وز آن هم مرا فکند جدا نه مونسی نه انیسی نه مشفقی نه کسی که پیش او نفسی درد دل رسد ما را نکرده جز بدن خاکی مرا آماج هزار تیر بلا گر فکنده دست قضا چنان نبسته فلک راه بر مطالب من که یک مراد بر آید بصد هزار دعا طبیب من شده ادبار در علاج ولی درون حقه اقبال مانده شهد شفا میان اشک مرا ضعف کرده قصد هلاک بلا و غم شده مانع که باش همدم ما شدست تابع اکثر اقل اعدایم و گر من ز کجا و دم از امید بقا شکوفهای امیدم نداده میوه کام ز داغهای دلم حاجتی نگشته روا دل فسرده من سوخته در آتش فقر مراد دل زده بر من هزار استغنا ز گریه سیم سرشکم تمام شد چکنم دگر چه صرف کنم بر بتان ماه لقا زهر بلا بترست این که پیش سیمبران بلای نیستی از انفعال کشت مرا نه اختیار اقامت نه اقتدا سفر نه احتمال تجرد نه اعتبار غنا شبی درین غم و اندوه ناله می کردم که ناگه از طرفی هاتفی رساند ندا که ای ستم زده در بی کسی مشو نومید بشکر کوش که آمد مربی فقرا رسید آنکه ترا بر گرفته بود ز خاک رسید آنکه ازو دیده هزار عطا گل حدیقه دولت بهار گلشن بخت نهال باغ ادب غنچه ریاض حیا بلند مرتبه الوند بیک روشن دل که در طریق ادب مرشدست راه نما بنای دولت او را مخلدست اساس علو رفعت او را مشیدست بنا گهی شده بوجود عزیز یوسف مصر گهی دلیل ره قرب یثرب و بطحا خلاف غیر شکوه سعادتش را هست علاوه شرف از امهات و از آبا نه عارضیست درو ارتکاب راه صواب مقررست که هرگز نکرده اصل خطا ایا بلند نظر آفتاب اوج هنر که مژده شرف قرب تست ذوق فزا هزار شکر که بار دگر ز نور رخت گرفت دیده ارباب اشتیاق ضیا هزار شکر که بار دگر ز نخل قدت فتاد سایه بر افتادگان فقر و فنا بحق آنکه مرا کرده است منشا صدق بحق آنکه ترا کرده است محض صفا بحق آنکه مرا کرده است زار و فقیر بحق آنکه ترا کرده است عز و علا کزان زمان که ز چشم نهفته چو پری ندیده ام ز کسی روی مردمی ابدا ز رفتن تو مرا رفته بود عقل ز سر کنون که آمده باز آمدست بجا انیس و مونس من در مقام تنهایی همیشه ذکر تو بودست در صباح و مسا تو بوده همه دم در دلم که در همه وقت تراست راه تقرب بخانهای خدا شها فضولی بیدل جدا ز خاک درت به تنگ آمده بود از تمامی دنیا تو آمدی ز دلش رفت غصه عالم کشیده شاهد غم چهره در نقاب خفا چگونه سر نکشد بر فلک که از پیشش فتاد بار الم راست گشت قد دو تا خزان گلشن بخشش گرفت رنگ بهار بعندلیب ز گل مژده ای رساند صبا امید هست که تا هست بر سر عالم مدار دایره دور آسمان برپا سرای جاه تو معمور گردد و گردد فلک بکام تو در کارهای هر دو سرا * * * شمارهٔ ۳ - ستایش قاضی رکن‌الدین بغداد نیست اهل درد را جز درگهت دارالشفا بی دوا دردی کزین درگه نمی یابد دوا بود بی دردی مرا مانع ز ذوق وصل او بنده دردم که شد سوی تو دردم رهنما نیست جز ما دردمندی کز تو درمانی نیافت غالبا واقف نه از دردمندیهای ما درد ما را می دهد درمان لب لعلت مگر کرده در حکمت ارسطوی زمان را اقتدا آنکه گر در آفرینش دخل سازد حکمتش می شوند از لقوه و فالج بری ارض و سما آنکه خود را گر کند در دأب حکمت امتحان وانکه در علم طبابت گر شود طبع آزما می تواند کرد زائل ضعف از ترکیب کاه می تواند برد صفرا را ز طبع کهربا حاوی قانون فن مستخرج تقویم طب بو علی رای و ارسطو سیرت و لقمان لقا ای ضمیر انورت آیینه از فیض حق ذات پاکت مودع آثار قدرت را بنا در طریق علم می گفتی ترا لقمان اگر چاره می کرد لقمان نیز بر فوت فنا بر نمی آید ز عیسی کار فیض حکمتت کار عیسی چیست پیش حکمتت غیر از دعا ضبط صحت آنچنان کردی که در عالم نماند خسته جز چشم بیمار بتان دلربا گر نمی شد ظالم و می داشت اندک مردمی می گرفت از سرمه دان فیضت آنهم توتیا شمه در اعتدال درد ارکان فی المثل گر ضمیر حکمت آیین ترا باشد رضا حدت خشکی شود از خاک و آتش برطرف گردد افراد رطوبت زائل از آب و هوا در سلوک ار از تو گیرد خضر دستورالعمل کی کشد منت ز آب زندگی بهر بقا خاک دانایان یونان را فلک تخمیر داد یافت زان گل بنیه ترکیب معمورت بنا هست از ایجاد عالم طاعت ایزد مراد طاعت ایزد بشرط صحت نفس قوا صحبت نفس قوا وابسته تدبیر تست کیست غمخوار خلایق جز تو از بهر خدا پادشا را دخل در کار نظام عالم است حکمتت را دخل در ذات شریف پادشا زان سبب فرض است بر عالم دعای دولتت دولتت باقی که عالم را تو می داری بپا چون حکیم رأی تو دارد تصرف در علوم لفظ و معنی از تو خواهد یافت اصلاح خطا جای آن دارد رود سستی ز ترکیب کلام حرف علت را نماند در دل تصریف جا هست رکن العز و الاقبال والدین نام تو بهتر از تو سلطنت رکنی ندارد مجملا هیچ سری نیست پنهان از صفای باطنت می کنی هر درد را تشخیص قبل از ابتدا فارغند از کلبه عطار بیماران تو می رسد بیمار را از نسخه ات بوی شفا سرو را ناگه ز تأثیر هوای مختلف روزگارم کرد در دام بلایی مبتلا زد بجان عشق آتشم زانسان که شد در عنصرم حظ سودایی فزون و انشراق ماعدا از بخار خون دل سودا بمغز ما رساند بوی سرسام صداع و صدع مالخولیا بسته شد در هر رگم از خون فاسد صد گره زد بصحرای تنم صد خیمه سلطان بلا نه بتشخیص مرض در نبض کس دستم گرفت نه کس از قاروره ام شد مطلع بر ماجرا گه به پرهیزم گروهی در بدن افزود ضعف گه به تعیین غذایم داد بعضی امتلا من نمی دانم مرا امکان بهبودی نماند یا طبابت نیست جز نامی چو علم کیمیا ضعف قوت یافت قوت ضعف در ترکیب من دوری روح از بدن نزدیک شد دور از شما بخت بعد از نا امیدیها نویدم از تو داد از مرض خوفی که بود اکنون بصحت شد رجا شربتی می خواهم از دارالشفای حکمتت ظاهرا در من دلیل صحتست این اشتها می کنم پرهیز اگر فرمایی از آب حیات می خورم از زهر قاتل گر کنی تعیین غدا تا توان بهر خدا مگذار تا سازد مرض بی اجل اعضای ترکیب مرا از هم جدا سعی در تنظیم ترکیب فضولی کم مکن در علاج درد او سعی از تو بهبود از خدا تا مزاج دهر را هست انحرافی از فساد تا بنای درد دارد رخنه ز آسیب دوا باد ممکن فیض را صحت بفیض حکمتت باد حاصل خلق را از حکمتت هر مدعا * * * شمارهٔ ۴ السلام ای ساکن محنت سرای کربلا السلام ای مستمند و مبتلای کربلا السلام ای هربلای کربلا را کرده صبر السلام ای مبتلای هر بلای کربلا السلام ای بر تو خار کربلا تیغ جفا السلام ای کشته تیغ جفای کربلا السلام ای متصل با آب چشم و آه دل السلام ای خسته آب و هوای کربلا السلام ای غنچه نشگفته گلزار غم مانده از غم تنگدل در تنگنای کربلا السلام ای کرده جا در کربلا وز فیض خود در دل اهل محبت کرده جای کربلا السلام ای رشک برده زندهای هر دیار در جوار مرقدت بر مردهای کربلا یا شهید کربلا کردم بگرد طوف تو رغبت سیر فضای غم فزای کربلا یاد اندوه و غمت کردم شد از اندوه و غم از دل من تنگ تر بر من فضای کربلا ریخت خون در کربلا از مردم چشم قضا از ازل این است گویا مقتضای کربلا هر که اندر کربلا از دیده خون دل نریخت غالبا آگه نشد از ماجرای کربلا چرخ خاک کربلا را ساخت از خون تو گل کرد تدبیر نیاز آن گل برای کربلا جای آن باشد که گر بویند آید بوی خون تا بنای دهر باشد از بنای کربلا سرورا با یاد لبهای بخون آلوده ات خوردن خونست کارم چون گیای کربلا اجر من این بس که گر میرم شود سر منزلم خاک پای جانفزای دلگشای کربلا کربلا خوان عطای تست گردون دم بدم می رساند بر همه عالم صلای کربلا هر که می اید بقدر سعی و استعداد خود بهره می گیرد از بحر عطای کربلا نیست سبحه این که بر دستست ما را بلکه هست دانه چندی ز در بی بهای کربلا یا شهید کربلا از من عنایت کم مکن چون تو شاه کربلایی من گدای کربلا در دلم دردیست استیلای بیم معصیت شربتی می خواهم از دارالشفای کربلا روزگاری شد که مأوای فضولی کربلاست نیست او را میل مأوایی ورای کربلا هست امیدم که هرگز برنگردد تا ابد روی ما از کعبه حاجت روای کربلا هم چو سعی مروه لطف حق نبخشد اجرها سعی ما را در زمین پر صفای کربلا * * * شمارهٔ ۵ کشید شاهد گل را صبا ز چهره نقاب نقاب روی زمین گشت سبزه سیراب محذرات سراپرده بطون عصون زدند آتش نهضت بپردهای حجاب ز خار گل نکشد منت از پی تمکین کنونکه یافت قبول نظاره احباب بس است خیمه گل را همین که از هر سو کمند مد شعاع بصر شدست طناب سوال حال بنفشه ز باغبان کردم بقد خم شده پیر شکسته داد جواب که ساکنان درون سراچه دل خاک فکنده اند بحذب برومیان قلاب مگو که بی جهت افکنده است هر جانب شکافها بدل دشت دشنه سیلاب صلای روی زمین می دهد به اهل زمان زمان زمان اثر افتتاح این ابواب درید بر بدن سبزه سیل جامه برف ربود صوت عنادل ز چشم نرگس خواب پی تولد اظهار گونه گونه گرفت عروق ناهیه رنگ مجازی اصلاب پی تعلم اطفال قمری و بلبل گشود دور ز اوراق گل هزار کتاب مگو که هست ز لطف بهار و جنبش باد فتاده سبزه تر بزمین بر آب حباب نشان سیلی سیلیست بر زمین که شدست کبود روی زمین پر ز آبله کف پاب لطافتیست هوا را که هر کجا گذرد رطوبتش گل نیلوفر آورد ز سراب نمود قطره شبنم ببرگ نرگس تر چنانکه بر لب بیمار رشحه جلاب طراوتیست زمین را گرو چه خیزد گرد بذرهاش توان گفت قطرهای گلاب رطوبتی ز هوا شب مگر گرفت که روز بر آفتاب فکندست رخت خویش سحاب بمفلسان چمن تا دهد برسم ذکات پرست دامن گل از قراحته زر ناب زری ز خیره گلبن بشرط استنما مگر که یافته است از مدار خول نصاب گرفت سخن چمن رونق از نسیم بهار چنانکه مملکت از سرور بلند جناب زهی خجسته خیالی که بر تعین او نیافتست تسلط تصرف القاب ز بام عرش که باران فیض راست غدیر مسلطست بگلزار علم او میزاب ز چتر علم که بر عالمست سایه فکن مشیدست باوتاد حلم او اطناب مه سپهر فضیلت فضیل دریا دل که روشنست باو دیده اولوالالباب مهیست دیده تمامی در ابتدای طلوع گل شگفته در آغاز نو بهار شباب زهی وجود تو آینه دار فیض ازل خلاف رای تو مستوجب عذاب و عقاب شده عقاب ستم دیر دور را خفاش بدور عدل تو ای آفتاب عالمتاب پناه عدل تو شد حامی عراق عرب که از تطاول دست ستم نگشت خراب تویی که رایض اقبال کرده در هر کار عنان عزم ترا منعطف بصوب ثواب تویی که لطف ازل قامت قبول ترا نکرده است مزین مگر بثوب ثواب تصرف تو در احکام کارخانه دهر فزون تر از اثر عالمست در اعراب نشانه قبه عرشست هر کجا که شود قد تو تیر کمانخانه خم محراب اگر شهد صفت در مذاق لطف تو هست منافع متضمن برون ز حصر و حساب حرارت غضبت نیز نیست بی نفعی سرور سینه بی سوز دل دهد چو شراب شها فضولی زارم که گردش گردون فکنده است بسر رشته امیدم تاب هوای وصل توام پیر کرد بس که ز بود سمند عمر ز دستم عنان برسم شتاب امید هست که حالا درین نشیمن غم کند لقای تو سلب کدورتم ایجاب امید هست که تا هست نوبهار خزان درین سراچه حیرت مهیمن وهاب عموم فیض رساند ترا و در هر دم دری بروی رضایت گشاید از هر باب * * * شمارهٔ ۶ تا مرا مهر تو در دل رخ تو در نظر است دل ز غم مضطرب و دیده به خونابه تر است آب چشمم نگر و خون دلم ده که مرا دل بلای دگر و دیده بلای دگر است تا مرا سوخت غمت پاک ز خاکستر من دیدهٔ اهل نظر طالب کحل بصر است اثر آتش عشق است درین خاکستر من گر شود کحل دهد نور بصر زان اثر است در شبستان تمنای خطت حاصل من بر سر هر مژه صد قطره ز خون جگر است هست سوز جگرم یک شرر از آتش دل این همه شمع برافروخته زان یک شرر است هر طرف تیر تو بر سینه گشاده‌ست دری تا بدانند که ماوای دل در به در است می‌رساند به فلک دل همه دم ناوک آه سبب اینست که پیوسته ازو در حذر است چه توان یافت ز آزار فلک جز آزار شیشه‌ای را که شکستی همه‌اش نیشتر است کس نمی‌کرد نگاهی به رخ کاهی من تا به خاک رهت افتاد چو زر معتبر است کیمیاگر عمل از خاک رهت گیرد یاد زانکه در ساختن خاک کمال هنر است منم آن شمع شبستان ملامت که مرا نه غم از سوختن و نه الم از قطع سر است شیوه عاشقی از شمع بباید آموخت زانکه هر چند ببرند سرش زنده‌تر است آه ازین غم که نیاسود دلم یک ساعت زیر این گنبد دیرینه که جای خطر است کند شد تیغ زبانی که مرا بود کنون ناوک طعنه هر بی هنری را سپر است گهر اشک مرا پیش کسی قدر نماند مردم چشمم ازین واسطه بسیار تر است ره ندارم به سرا پردهٔ مقبول کسی این بلا شاهد ناموس مرا پرده در است چشم بستم ز تماشا چه کنم می‌ترسم دیو طبعی پی هر سرو قد سیم‌بر است مانع فایدهٔ اهل دلند از خوبان آه ازین قوم کزین قوم مرا صد ضرر است طلب کام درین وادی حرمان جهل است نخل امید درین خاک سیه بی ثمر است نیست یاری که بگویم غم اغیار به او زین دیارم به همین واسطه میل سفر است به که گویم غم دل پیش که بگشایم راز یار هرکس که شدم از غم من بی خبر است چه نمایم همه را چشم بصیرت کور است چه سرایم همه را گوش نیوشنده کر است بجز آن سرور صاحب نظر صایب رای که دل روشن او جامع حسن سیر است آن زکی طبع که در حسن لطافت او را کس ندانسته که از جنس ملک یا بشر است جلوهٔ شاهد لطفش همه را ذوق رسان طایر قوت طبعش همه جا تیر پر است ملک اطوار فلک مرتبه عبدالرحمن که در رفعت او سجده‌گه ماه و خَور است پایه قدر سخن از نظر اوست بلند آنکه صراف بود عارف قدر گهر است ای که در دایره درک همین قطب تویی هر که گرد تو کند دور ز تو بهره‌بر است گاه پرواز به توفیق هواداری بخت مرغ ادراک ترا چرخ برین زیر پر است مشو از حال دل زار فضولی غافل ز ره لطف و کرم زانکه ز خُدّام در است کرده این عهد که تا هست به قدر امکان بکشد خوان سخن پیش تو وین ماحضر است به ولای تو کزین رفع لوای کلمات رفع حال دل زارست نه مقصود جر است هست امید که تا خادم دوران فلک مجلس آرای شب و شمع فروز سحر است ره احسان تو مسدود نگردد هرگز که من و صد چو مرا فایده زین رهگذر است * * * شمارهٔ ۷ هوای شمع رخت آتشم بجان انداخت حدیث سوز نهانم بهر زبان انداخت طمع ز شکر لعلت بریده بودم لیک تبسم تو مرا باز در گمان انداخت من و ترا ز حسد غالبا نخواست بهم قضا که تفرقه هجر در میان انداخت گهی که وصل تو جستم هزار خار بلا فلک براه من زار ناتوان انداخت قد مرا که کمانیست بهر ناوک آه شکست چرخ و بخاک ره بتان انداخت اگر نداشت گمان ضرر از آن ناوک چرا بزور شکستی برین کمان انداخت ز من نماند نشانی و چرخ در هر دم هزار تیر برین خاک بی نشان انداخت چو آسمان شده اعضای من پر از پیکان ز تیرهای حوادث که آسمان انداخت نماند در نظر من زمانه را قدری مرا ز چشم عنایت ز بهر آن انداخت ستمگرا فلکا بعد ازین بجانب من خدنگ ظلم و اهانت نمی توان انداخت چرا که بر سر من سایه افاضه من لوای معدلت سرور زمان انداخت زهی سپهر جنابی که چون بعرصه حکم بانبساط بساط علوشان انداخت به خلق شفقت او وعده اعانت داد بملک رأفت او پرتو امان انداخت زمانه داشت بکف تیغ ظلم و خنجر جور چو دید صولت او را ز کف روان انداخت ز سنگ کوه وقارض اساس کرد درست قضا که طرح طربخانه جهان انداخت بهار گلشن جاه جلال جعفر بیک که عدل او به جهان رونق چنان انداخت بلند منزلتا آن تویی که خازن دهر بخاک راه تو محصول بحر و کان انداخت نوال لطف عمیمت ز بهر وجه معاش به پیش جمله ارباب فقر خوان انداخت عدوی جاه ترا برق خانه سوز حسد دم مشاهده آتش به خان و مان انداخت فضولی از سر اخلاص هر کجا که دمی در ثنای تو در عرصه بیان انداخت هزار شوق پی دولت ملازمتت بجان نکته گذاران خرده دان انداخت بسان سیل که از چشمه ای جدا گردد اگر چه هجر تو او را به صد فغان انداخت امید هست که یابد چو خاک تسکینی بصد امید چو خود را بر آستان انداخت امید هست ز الطاف آنکه قدرت او بساط سبزه ز سبزه به بوستان انداخت به برگهای نهال سعادت تو دهد چنان ثبات که نتواندش خزان انداخت * * * شمارهٔ ۸ روی الم باز سوی کربلاست رغبت بیمار بدارالشفاست گرد ره بادیه کربلا مخبر مظلومی آل عباست زین سبب از دیده اهل نظر اشک فشاننده تر از توتیاست ذکر لب تشنه شاه شهید شهد شفای دل بیمار ماست آن که بهر خسته بی دست و پا نیت طوف در او هم دواست آن که پس از واقعه کربلا آرزوی نصرت او هم غزاست اشرف اشراف بنی فاطمه سید آل علی المرتضاست پرده آرایش درگاه او پرده کش چهره جرم و خطاست کنگره قصر معلای او اره نخل بن خصم دغاست آن که بدرگاه حسین علی روی نهاده بامید جزاست نیتش اینست که کردم طواف روضه جزای عمل من سزاست می شود البته خجل گر کسی پرسد ازو روضه دیگر کجاست در همه طاعت غرض آدمی مرتبه دولت قرب خداست هر که طواف در آن شاه کرد چون به یقین مدرک این مدعاست دغدغه دارم که دران نیست رای دغدغه طاعت دیگر چراست ای برضای تو قضا و قدر وی همه کار تو به تقدیر راست بود دلت را به شهادت رضا نصرت دشمن اثر آن رضاست ورنه کجا دشمن بدکیش را تاب مصاف خلف مصطفاست خصم ز تدبیر ظهور فساد گرچه ثبات خود و نفی خداست معجزات این بس که کنون بی اثر آن شده محجوب حجاب فناست داخل آثار علامات تست تا به ابد آنچه بدست بقاست در همه مذهب حق مجملا قاتل تو قابل لعن خداست تجربه کردیم بسی در جهان هیچ دلی نیست که دور از بلاست بهر تو ماتمکده ای بیش نیست خانه دل کز غم و رنج و عناست گریه کنان مردم چشم همه بهر تو پوشیده سیه در عزاست مردم دیده همه ماتمزده دیده مردم همه ماتمسراست دوست چه سان از تو شود ناامید حاجت دشمن چو بلطفت رواست کار فضولی بتو افتاده است چاره او کن که بسی بینواست * * * شمارهٔ ۹ خیز ساقی که بهار انجمن بزم آراست ز چمن بوی گل و ناله بلبل برخاست یاسمین و سمن و یاسمن و سوسن و گل همه ظاهر شده در بزم چمن جام کجاست نیست زخمی که درین فصل نیابد مرهم سبزه طرف چمن نسخه جلاب شفاست تا صداعی نکشد کوه ز نالیدن سیل صبح بر صحن فلک بهر همین صندل ساست بس که صحرا شده از باغ بزینت بهتر باغبان نیز سراسیمه سیر صحراست در چمن من نه همین ذوقم امروز کین هوس در همه کس در همه دم در همه جاست ره بتخانه دیت بست هوا بر راهب تا ریاحین فرح انگیز و چمن روح فزاست هست تشبیه ریاحین به بتان محض غلط بچمن نسبت بتخانه چین عین خطاست بت جمادیست چه داند روش دلجویی رسم دلجویی ازان جوی که در نشو و نماست شست حیرت خط افسون عزایم خونرا تا بر اطراف چمن شاهد گل جلوه نماست نیست نظاره گل کم ز تماشای پری فرق این هر دو بر دیده دانش پیداست در چنین روز که همرنگ بهشت است چمن در چنین فصل که تحریک هوا غم فرساست ما ازان رو بتماشای خوش داریم که چون برم طرب افزای ولی نعمت ماست آن زکی طبع که در سایه جمعیت او بر چمن اهل نظر را نظر استغناست جویبار قلمش چشمه تنفیذ امور سبزه زار رقمش صفحه تصویر زکاست نظر همتش از هر گذری فیض رسان اثر دولتش از هر گرهی عقده گشاست کلک اندیشه او بر همه صورت جاری دیده دانش او بر همه معنی بیناست ملک ادراک فلک مرتبه عبدالرحمن که نهال قلمش سرو گلستان زکاست * * * شمارهٔ ۱۰ باز این لطف چه لطف است که در طبع هواست وین چه فیض فرح افزاست که در سیر صباست آنچه فصل است تحریک نسیم سحری همه جا فیض رسان و همه را روح فزاست روش ابر بر اوراق گوهر ریز جنبش باد بر اطراف چمن غالیه ساست اگر دیده دل هست قدم نه در باغ حقه غنچه بدست آر که پر شهد و شفاست سیر صحراست کنون سلطنت روی زمین سایه ابر بهر سر که فتد ظل هماست غنچه را نطق فرو بسته و راهی دارد که بشکرانه توفیق طراوت گویاست سبزه با آنکه خموشست زبانی دارد که ز کیفیت آثار نعم نکته سراست دوش رفتم بچمن بهر تماشا دیدم اثر بهجتی از رنگ ریاحین پیداست غنچه می کرد پر از باده شبنم مینا لاله می شست قدح بزم طرب می آراست آتش گل ز دل مرغ چمن داشت کباب هر طرف نغمه ای از فاخته ای برمی خواست من شدم مایل آن بزم ولی دل نگذاشت من شدم طالب آن جمع ولی طبع نخواست که چرا . . . بزم فنا باید بود این نه بزم فرح افزای ولی نعمت ماست آن ولی نعمت وافی قلم صافی دل که می مجلسش از میکده فیض بقاست اوست امروز که روی سخن خلق باوست اوست امروز که میزان فنون فصحاست همچو نامه همه را قد پی تعظیمش خم همچو خامه همه را کار به تدبیرش راست مظهر رحمت حق حضرت عبدالرحمان که گل فطرتش از گلشن توفیر وفاست ای گرانمایه در بحر سعادت که ترا کارساز همه ساعت اثر فیض سخاست لاله غرقه بخونم من و بزم طربت گلشن عیش نشاط و چمن ذوق و صفاست آمدم داغ دل و چاک گریبانم بین چاره کن که ز برق ستم و دست جفاست دو سه روزم به نم و فیض نظر خرم دار که بهر سال دو سه روز مرا نشو و نماست سرورا بیغم و اندوه نبودست دمی تا فضولی ز درت چون غم و اندوه جداست چون نیاید سوی بزم طربت چون او را هست معلوم که درد همه را از تو دواست هست امید که تا بهر چمن آرایی ابر بر سنبل و نسرین و سمن غالیه ساست متصل از اثر فیض دعایت یابد کام دل هر که ترا همچو من از اهل دعاست * * * شمارهٔ ۱۱ طاعتی کان در حقیقت موجب قرب خداست طوف خاک درگه مظلوم دشت کربلاست ای خوش آن مردم که بهر قوت نور نظر در نظر او را مدام آن قبله حاجت رواست ای خوش آن طالب که در هنگام حاجت خواستن خاک راه کربلا در چشم او چون توتیاست ای خوش آن زایر که او را در چنان حاجت گهی گه نماز بی رعونت گه نیاز بی ریاست گه بیاد تشنه آن بادیه اشکش روان گه برای سجده آن خاک در قدش دو تاست گاه چون پرکار گرد نقطه مرقد دوان گاه چون بی نقطه احرام طاعت ما بجاست کربلا گنج ایست در ویرانه دیرین دهر لیک آن گنجی که نقدش نقد شاه اولیاست خازن حکمت نهاده در چنان گنج شریف طرفه صندوقی که پر از در درج لافتاست یا گلستانیست آن روضه که گر بینند باز رنگ گلهایش ز خون رنگ آل مصطفاست حدت ار دارد هوای بقعه اش نبود عجب آتش دلهای سوزان در مزاج آن هواست شور اگر خیزد ز خاکش آب دارد جای آن چون همیشه چشمه آن آب آب چشم ماست در میان روضه و آن بقعه تا یابند فرق در میان جان و دل انواع بحث ماجراست بحث دارد جان که آن روضه شبیه روضه است دل مغارض می شود کان هر دو از هم کی جداست با وجود آن همه رفعت که درد آسمان گر زمین از آسمان خود را فزون گیرد رواست از زمین جزء وست صحرای شریف کربلا کربلا جای حسین ابن علی مرتضاست آن امام ظاهر و باطن که از محض صفا همچو ظاهر باطنش آینه گیتی نماست کی رود ناکام هر کس کآورد رو سوی او کی شود محروم هر کس را که با او التجاست رتبه گردی که خیزد از ره زوار او از ره رفعت قرار بارگاه کبریاست شهسوار یثرب و بطحا امام انس و جان پادشاه صورت و معنی شه هر دو سراست زندگی بخش دل ارباب صدق اعتقاد کشته تیغ جفای ناکسان بی وفاست عاصیان خیر را از قتل آن معصوم پاک صد خجالت روز حشر از حضرت خیرالنساست تا اثر دارد جهان در دعوی خون حسین صد هزاران بی ادب در معرض فوت و فناست باد نصرت نیک بختی را که دایم در جهان از ره اخلاص دارد نیت این بازخواست السلام ای نور بخش دیده اهل نظر السلام ای آنکه در گاه تو حاجت گاه ماست دردمندی نیست کز لطف تو درمانی نیافت خاک درگاه تو اهل درد را دارالشفاست سایه لطف خود از فرق فضولی وا مگیر زآنکه هم بیچاره و هم بی کس و هم بینواست از غریبی ره ندارد بر سلوک خود هنوز هر چه می خواهد کند در خاطرش بیم خطاست چشم دارم آن عمل توفیق حق روزی کند کان پریشان را درو نفع و ترا در وی رضاست * * * شمارهٔ ۱۲ هر که را از لوح دل نقش تعلق زایل است متصل نقش جمال دوست بر لوح دل است طالب و مطلوب را از هم جدایی نیست لیک در طریق دوست آثار تعلق حایل است احتمالی نیست حرمان را درین ره مطلقا طالب محروم گویا در تردد کاهل است روح را ماییم مانع از عروج عرش قرب ور نه این علوی باصل خود جبلی مایل است جسم را از ماست استعداد تکلیف عذاب ور نه بر خلق از خدا رحمت عموما شامل است ترک جان بی شک بجانان می رساند مرده را ای مرید وصل فانی شو که فانی واصل است هیچ فردی را مدان بیهوده در سلک وجود کین گمان اطلاق افعال عبث بر فاعل است بی هنر گر سعی در اظهار عیب کس کند نیست بر معیوب عیب او بجعل جاعل است هست محض فیض موجودات را عین وجود غافل از فیض حق است آنکس که از خود غافل است از اسیر خاک سیر عالم علوی مجوی اقتدای طینت سفلی بطبع سافل است چون بسر حد حقیقت نیست راهی عقل را زین تردد هر که آسایش گزیند عاقل است گرچه بی وجهست بر هر ناقص اطلاق کمال ناقصی گر نقص خود داند بوجهی کامل است از که پرسم ره سوی عرفان که در بزم وجود هر کرا دیدم ز جام بیخودی لایعقل است زین ره مشکل مگر ما را بسر منزل برد اقتدای آن که حلال جمیع مشکل است آن که تا حد الوهیت ز سلک بندگی ذات پاکش را بهر شانی که گویی قابل است جود او بحریست بی ساحل محیط کاینات خاک بر فرقی که از بحر چنان بر ساحل است تا قبول او بشرع اثبات حقیت نمود جز شریعت هر که هر دینی که دارد باطل است در نماز ار داد سائل را نگین نبود عجب اهل حق را هر چه در دست است نذر سائل است هست از هر کار خیر افضل طواف روضه اش روضه جز آن که این خیرالعمل را عامل است در نبوت بود موسی را به هارون از کلیم مخبر این نکته فرمان الهی نازل است گفت احمد حیدر است از من چو هارون از کلیم هر کرا دیدم بدین نقل مصحح ناقل است می شود معلوم ازین مضمون طریق اتحاد در ادای لحمک لحمی نبی هم قایل است اول و آخر محقق شد که بی مهر علی علم و فضل اولین و آخرین بی حاصل است با وجود خلقت انسی ملک محتاج اوست در حقیقت بین مگو کین نشئه در آب و گل است مبغض او را ز طبع بد کمان ترک بغض احتمال رفع سمیت ز زهر قاتل است هیچ فضلی نیست چون حب امیرالمؤمنین چون فضولی هر کرا این فضل باشد فاضل است شکرلله ز ابتدای عمر تا غایت مرا روضه خاک در شاه ولایت منزل است ساحلی دارم چو دریای نجف بهر نجات غم ندارم زانکه گرداب حوادث هائل است یاربم در خاک این درگاه روزی کن ثبات تا ثوابت ثابت و دور فلک مستعجل است * * * شمارهٔ ۱۳ سجده خاک نجف مرغوب اهل عالم است چون نباشد سجده گه جایی که خاکش آدم است قدر خواهی سیر صحرای نجف کن کز شرف بام رفعت را صفوف نقش ریکش سلم است فیض جویی روی نه بر ریک دریای نجف کز صفا هر ذره اش سر چشمه صد زمزم است هست زینت بخش صحرای نجف خطهای ریک یا طراز مهد حیدر گشته نقش ارقم است حیدرست آسوده در دشت صفا بخش نجف یا مسیحا خفته بر دامان پاک مریم است ساکن خاک نجف را هست عار از سلطنت خاک پای ساقی کوثر به از ملک جم است نی همین سر تن آدم شدست آن خاک پاک نوح را هم توتیای دیده های پر نم است نیست در عالم مقامی خوشتر از خاک نجف آری آری آن مقام مقتدای عالم است شیر یزدان حیدر که با توفیق فضل در حریم قدر معراج رسالت محرم است آن امام مشرق و مغرب که در احکام دین حکم او بر هر چه لاحق شد قضای مبرم است آن کرم پیشه که دارد احتمال عفو او جرم قصد قتل او مجرم که ابن ملجم است با وجود جود آن رسام قانون کرم دعوی جود و سخا کفرست گر از حاتم است کی بود جولان گرد دلدل او رخش را کمتر از زالیست در میدان او گر رستم است نور او کز بطن غیب افتاده در مهد ظهور با شعاع لمعه نور نبوت توأم است نور وحدت منقسم گشته است در صورت ولی صورت الفت دلیل اتحاد مقسم است مرتضی را کس ندانسته است غیر از مصطفی هست نفس او بمعنی گر بصورت بن عم است فیض بر دامان آنکس می زند دست قبول کش بدامان علی دست ارادت محکم است دامن پاک علی موجیست از دریای فیض فیض دریای علی مانند یای مدغم است هیچ کس را نیست درک رفعت درگاه او رفعت درگاه او بالاتر از نه طارم است عرش اعظم زیر دست همت والای اوست آفتاب رفعت او عین عرش اعظم است سنگ باد آن سنگدل کانرا کند نسبت بلعل گر انگشت رسالت را نگین خاتم است از رموز مبهم است ادراک سر او بلی چون نباشد . . .م است با وجود آنکه دارد دوست در ذکرش جذر با وجود آنکه دشمن در ثنایش ابکم است در میان دوستان و دشمنان اوصاف او خارج از حصر و برون از حیطه کیف و کم است ذکر او را نقش کن پیوسته بر لوح زبان ای که در عالم دلت از کثرت غم در هم است یا دلی کز ذکر او دارد صفا عمر . . . ذکر او مرآت دل را صیقل ژنگ غم است در جهان گر هست گمره دشمن او دور نیست دشمن او را جهان محنت سرای مظلم است چون نباشد خصم او در عالم تیره حزین خصم او را عالم تیره لباس ماتم است منت ایزد را که بر رغم عدو با مهر او خاطر من شاد در عالم دل من خرم است چیده ام من هم ز نخل مهر او بویی همین این رطب روزی سلمان و نصیب . . .م است نیست کم از هیچ کس اخلاص من در راه او بلکه می گویم که او را مخلصی چون من کم است یا امیرالمؤمنین شد مدت پنجاه سال کز جناب حق بمدح تو فضولی ملهم است لیک نی مانند مداحان دیگر هست دور متصل خاک درت او را مطاف و ملثم است قامتش بشکست پیری لیک دارد شکرها زانکه فرق او درین درگاه خاک مقدم است دایم از خوان تو ادرار مقرر می برد روز و شب با چاکران آستانت همدم است پیر شد در خاک درگاه تو و بهر همین قامت او زیر بار منت دوران خم است گر بود انصاف در هر جا که باشد هر که هست پیش او در دعوی اثبات نسبت ملزم است تا بود دل را تمیز اعتبار نیک و بد تا زبان را قدرت گفتار در مدح و ذم است باد ورد هر زمان ذکر امیرالمؤمنین زان که ذکر او جراحت‌های دل را مرهم است * * * شمارهٔ ۱۴ مدار هفته دوران که نفع او ضررست نه گنج هفت درست اژدهای هفت سرست منه ز طول امل دل بسرعت شب و روز که مرغ عمر چنین تیز پر بدین دو پرست گرت درو گهر آید بکف مکن طغیان که بحر را صد ازین قطره در کنار و برست مگو که جمع گهر تلخ کامیم ببرد که تلخ کامیم از گرد گردن گهرست بکش ز قید موالید سر چو می دانی که سین سر چو شود نقطه دار شین شرست رقم مکن طمع سیم و زر بلوح ضمیر که سکه زر و سیم طمع خط خطرست چو سیم جمع کنی فیض آن بخلق رسان چو سود زانکه شجر را شکوفه بی ثمرست در کرم بگشا تا شوی بلند مقام که جای فتحه همیشه ز فتح بر زبرست ز کس مکن طمع نفع تا نگردی پست که کسره زیر نشین صفوف خط خطرست غرض ز جمع زر و سیم چیست ممسکرا چو در حصول غرض شرط ترک سیم و زرست درین نظرگه پر فیض کز طریق نظر بقدر بینش خود هر که هست بهره برست نکو اگر نگری هیچ خلقتی بد نیست تفاوتی بدو نیکی که هست در نظرست بنسخه هنر هیچکس مکش خط عیب بعیب کش خط اگر مدعای تو هنرست بکار کوش که در کارخانه عالم بقدر حاصل هر کار مزد کارگرست ز هرزه کاری تو چرخ مهربان تو نیست و گر نه مهر پسر رسم فطری پدرست کسی که لاف هنر زد هنر نخواهد داشت که از صداست تهی هر نی که پر شکرست گر اهل درکی ازان علم و عقل لاف مزن که زرق را سببست و معاشر قمرست ورای عالمی و عاقلیست دانش حق ز قول و فعل خدا علم و عقل کور و کرست کدام عقل کماهی به گنه کار رسید کدام عالم از انجام حال با خبرست مکش که فایده قید عقل درد دلست مکن که ما حصل بحث علم درد سرست کمال گر طلبی در مقام عشق طلب که فیض عشق ز علم و ز عشق بیشترست مذاق عیش مجو مطلق از مقید عقل که مست خواب نه آگه ز نشئه سحرست فریب عقل مخور آن مبین که در ره قید بچشم عقل اقالیم سبعه گنج زرست ز نخل عشق طلب بر که مجملا بر او محقرست بر عقل هر چه معتبرست ز عشق مگذر اگر بر مجاز هم باشد که مرد را بحقیقت مجاز راهبرست کتابه که بود محض فیض مضمونش خط عذار صنوبر قدان سیمبرست نظر کسی که ندارد بر آفتاب وشی چو شب هزارش اگر دیده هست بی بصرست گمان مبر که در آب و گلست نشانه حسن حقیقتی است که در روی خوب جلوه گرست مشعبدیست درین پرده ور نه کس بخودی نه پرده دار نه پرده نشین نه پرده درست ز صورتست رهی گر توان بمعنی برد مظاهر گل معنی حدایق صورست بود صفای فضای فرح فزای نجف دلیل آنکه درو پادشاه بحر و برست امام مفترض الطاعه حیدر صفدر که درک او ز حد دانش بشر بدرست ملک بمحکمه او رجوع کرده قضا احاطه بشر او کجا حد بشرست بجوهرش حجرالاسود آمده مظهر چه آب زنده گیست آن که ظلمتش حجرست بران شجر که دهد جویبار قدرش آب هر آسمان یکی از برگ سبز آن شجرست ز شعله که زند سر ز آتش مهرش بر اوج عز و شرف هر ستاره یک شررست گدای درگه اقبال او همایون فال همای اوج تمنای او فرشته فرست ستاره شرف مهر راحت افزایش شب دراز امل را نشانه سحرست طلیعه علم فیض عالم آرایش سپاه علم و عمل را علامه ظفرست همین ز جمجمه اقبال کرده حکمش را کشیده از خط فرمان او کدام سرست رموز دانه خرما ازو مدار عجب که نخل معجز او را چنین هزار برست ببوی آن گل تازه که داد سلمان را دماغ اهل یقین تا بهار حشر ترست بیک نهیب دو شیر تر شد سنگ باوج پنجه زند خصم اگر چه شیر نرست شکستن مه و برگشتن خور از مغرب میان خلق چو روشن بسان ماه خورست نه در خورست که گویم بر آسمان وجود نبی ز کوکبه شمس آمد و ولی قمرست علی کسیست که در عزم قرب حق جبریل براه مانده ازو همچو خاک ره گذرست چه سان برابر جبریل دارم و گویم علی میان خدا و نبی پیام برست بشهر علم نبی چون علیست در چه عجب ز جبرئل گر او را ز حاجبان درست زهی سپهر ولایت که در ولایتها ولایت تو چو خورشید و ماه مشتهرست بشهر علم نبی از برای معموری ز معجزات تو هر یک ولایت دگرست نشان داغ وفایت بسینه احباب بدفع تیر حوادث نمونه سپرست سرسر افکن تیغ تو در تن بدرک بخون فاسد طغیان کفر نیشترست ز ذوالفقار تو و دلدل تو دشمن و دوست بر اسم پی روی و سرکشی بنفع ضرست بدلدلت بود آن دال دال سوی نجات بذوالفقار تو آن ذال ذال الحذرست ز تیغ تو جگر دشمنان همه شده خون بعزم دشمنی تیغ تو کرا جگرست اگر بملک جهان دل نداده چه عجب تو شاه بازی و این صید صید مختصرست فضای ملک عبودیت تو صحرا نیست که همچو طایر قدسش هزار جانورست هوای بندگی درگه تو فایده ایست که صد خلیل بادرار ازو وظیفه خورست کسی نیافت بقدر تو در صف عزت قضا که انجمن ارای محفل قدرست گلی ندیده برنگ تو در بهار وجود صبا که چهره گشای عرایس زهرست هزار شکر که در سلک خادمان توام همین سعادت من بس که قدرم این قدرست شها بلطف نظر کن همین که با چه کسان مرا بقوت مدح تو دست در کمرست گرفت کاتبی این راه حیرتی از پی قدم برسم تتبع نهاده بی سپرست میان این دو سخن هست گفته من حشو چرا کزان دو یکی رو یکی چو آسترست درین لباس حد نظم من معین شد که گر بود ز یکی زیر از یکی ز برست فضولیم من و کارم گنه اگر زین کار کشم بعذر زبان عذرم از گنه بترست امید هست که بدگو مرا معاف کند چو هرز مدح تو از هر ملامتم مقرست همیشه تا بمکافات خیر و شهر بجهان امید و بیم بدو نیک جنت و سقرست خوشم بدین که همیشه ز قرب تو حاصل طواف کعبه مرا بی مشقت سفرست مرا جدا نکند حق ز جنت در تو که هر که هست ز جنت برون سقر مقرست * * * شمارهٔ ۱۵ مردم این ملک را حق نعمتی از غیب داد شکر این نعمت بباید کرد تا گردد زیاد شکر لله کز فروغ آفتاب اوج دین چون سواد دیده کسب روشنی کرد این سواد پیش ارباب نظر زیبد اگر زین روشنی نام باشد بقعه بغداد را عین البلاد شرع را تجدید رونق داد رأفت پیشه باز بر رخسار ملک ایزد در رحمت گشاد سر برون آورد صدری از گریبان قضا باز بر دست امل افتاد دامان مراد مدرکی آمد که ادراکش بفیض انکشاف راه استدلال را سدیست در حسن سواد امهات سفلی و آبای علوی را جواد در مرور مدت تزویج فرزندی نزاد پیش در کش علم بر قسم بدیهی منحصر بر دلش نه فکر هر مضمون که باشد مستفاد فتح تزویج ار دهد نهیش بحکم افتراق رغبت الفت نمی ماند صور را با سواد در میان آب و آتش عقد بندد امر او از میان این و آن خیزد حجاب خاک و باد مرجع ارباب حاجت نغمه ابر تقی آنکه نامش می رساند نام لقمان را بیاد مرحبا ای نسخه ات مجموعه فضل و هنر مرحبا ای خامه ات سرو ریاض عدل داد صبح آخر محضرت بهر طلوع مهر جود پایه اول ز معراج کمالت اجتهاد کشته تیغ زبان اوست هر دم کافری آفرین ای قاضی غاضی همین باشد جهاد هست رای بر هدایت بر تو رسم اقتدا هست نوعی از عبارت بر تو حسن اعتقاد در صلاح کار عالم عزم رای روشنست آنچنان خواهم که قطعا کون را نبود فساد شکر لله فیض تشریف نشاط افزای او دشمنان را کرد محزون دوستان را کرد شاد قطع ره تا کرده طوف کعبه وصل ترا چون بیفزاید به بخت خود فضولی اعتماد تا بنای دهر را باشد اساس اعتبار بر سر اهل حقیقت سایه‌ات ممدود باد * * * شمارهٔ ۱۶ نوبهارست جهان رونق دیگر دارد باغ را شمع رخ لاله منور دارد ز گل و سبزه چمن راست صفایی هر دم چون ننازد نعم غیر مکرر دارد شاخ را برده سر از ذوق شکوفه به فلک چون تفاخر نکند این همه زیور دارد می زند خنده گل و باد برو طعنه زنان که چرا خنده بعالم نزند زر دارد شده مقبول طبیعت حرکات گلبن شاهدان خلعت سبزست که در بر دارد می کند دعوی دارایی گلشن نرگس ورنه آن افسر زر چیست که بر سر دارد یافته سر بسر اموات ریاحین احیا صفحه صحن چمن صورت محشر دارد سبب سبزه همین است که هنگام صفا چرخ را آینه باغ برابر دارد باز از سبزه و شبنم ورق روی زمین صورت انجم و افلاک مصور دارد شده ظاهر ز خس خشک و گل تازه و تر سر حق را نظری کن که چه مظهر دارد وه چه فیض است که باز از اثر لطف هوا باغ لطف نسق شرع مطهر دارد خاص در عهد نسق بخشی آن والی شرع که دلش پرتوی از نور پیمبر دارد قاضی غاضی فرخنده رخ و دریا دل که جهان را بهمه روی منور دارد هرچه باید ز نکوکاری و خیراندیشی دارد و از همه صد مرتبه بهتر دارد نعمة الله ولی طبع که در ملک قضا بحر علمیست که هر مسئله از بر دارد گهر علم یقین را علمای سابق همه انداخته بر خاک که او بر دارد ای قضا قدر که بر چرخ نهد پای شرف هر که از سده درگاه تو بستر دارد علم از دولت درک تو پی جمعیت بی تکلف همه اسباب میسر دارد آسمان شرف و اوج سعادت در تست ای خوش آن کس که سر صدق بران در دارد تا در اجزای شریفت قلمت گشته روان دهر را رایحه عدل معطر دارد در چنین عهد که عدل تو شده شهره دهر چند ما را غم و اندوه مکدر دارد روش چرخ تردد ننماید بادب متصل عافیت از ما برود درد آرد سرورا سوی فضولی نگر از عین کرم که بسی حال سراسیمه و مضطر دارد هست امید که در کارگه فیض وجود صفحه سطح فلک تا خط اختر دارد چرخ بر سر خط حکم تو نهد بر همه حال بخت حکم ابدی بر تو مقرر دارد * * * شمارهٔ ۱۷ باز گلزار صفای رخ جانان دارد هر طرف زینتی از سنبل و ریحان دارد دارد آن لطف کنون باغ که از دیدن آن این که دل را نرسد ذوق چه امکان دارد بشنو زمزمه مرغ خوش الحان و مگو که چرا شاهد گل چاک گریبان دارد چه کند گر نکند چاک گریبان از شوق گوش بر زمزمه مرغ خوش الحان دارد جلوه شاهد گل بین بلب جوی و مگوی که چرا آب روان این همه افغان دارد نیست از سنگ چسان این همه افغان نکند شاهدی در نظرش این همه جولان دارد با خط موج مگو جدول آبست که هست لوح تعلیم و چمن طرز دبستان دارد کرده از هر طرفی میل بدان لوح لطیف سبزه کیفیت طفلان سبق خان دارد فصل سیرست قدم نه به بیابان امروز که بیابان صفت روضه رضوان دارد از ریاحین روش آموز که از حجره خاک هر چه سر کرد برون رو به بیابان دارد کرده از هیبت منقار مهیا انبر بلبل خسته تردد چو طبیبان دارد خار را دیده و دانسته که شاخ گل را در بدن نیز برون آمده پیکان دارد محشرست این نه بهارست که نرگس از خاک خاسته دیده حیران تن عریان دارد حجره تبرست درین فصل چمن باغ جنان عارف زنده دل آن مرده که ایمان دارد گل برون آمده از حجره تنگ غنچه میل نظاره اطراف گلستان دارد رخت از حجره درین فصل بگلزار کشد هر که در لطف مزاج گل خندان دارد گذری کن بچمن بهر فرح فصل بهار از خزان ای که دلت شدت اخزن دارد پی هر غم فرحی را نگران باش و مگو که ندارد فلک این نیز اگر آن دارد جدول آب که از موج نمودست حباب همچو تاریست که درهای درخشان دارد دهر حکاک شده آلت حکاکی اوست سبزه کز قطره شبنم در دندان دارد همه جا این شده شایع که بتحریک هوا آب در دور شه گل مهر طغیان دارد جهت دفع همین فتنه ستاده صف صف بید کز برک بکف خنجر بران دارد می نهد بر طبق لاله برون می آرد کوه هر لعل پسندیده که در کان دارد دم عرضست چرا عرض تجمل نکند فیض را وقت ظهورست چه پنهان دارد می کند گلبن سر سبز نثار سبزه غنچه هر دانه که از قطره باران دارد سبزه طفل است که چون دانه مشفق گلبن بهر پروردن او شیر به پستان دارد داده سبزه نسق باغ مگر کین تعلیم در نظام از قلم آصف دوران دارد آصفی کز قلم اوست چو از سبزه چمن هر چه از نظم و نسق ملک سلیمان دارد چمن آرای ممالک شده وین پرتو همچو گل از اثر پاکی دامان دارد می دهد روز و غبار از در او می گیرد آسمان را عمل اینست که میزان دارد هر که طرز رقمش با روش کلکش دید گفت کین باغ چه خوش سرو خرامان دارد آن سخی طبع که در عالم عالم داری رأفت او روش ابر درافشان دارد از بدو نیک نوال نعمش نیست دریغ فیض او از همه رو بر همه احسان دارد نه همین در عوض نیکی ارباب صلاح شفقت او اثر رحمت رحمان دارد در جزای عمل بد عملان نیز مدام اثر رحمت او رتبه غفران دارد نیست محروم کسی از کف جودش گویا کلک قفلیست که او بر در حرمان دارد بخت و اقبال کمر بسته بفرمان بریش متصل منتظر آن که چه فرمان دارد خط او ابر بهاریست که هر جا گذرد نیست اندک اثرش فیض فراوان دارد کلک او طرفه نهالیست که در هر جنبش نیست کم منفعت بی حد و پایان دارد نوبهار گل انواع هنر جعفر بیک که کمال شرف و رتبه عرفان دارد مرده را می رسید از نقش خطش فیض حیات ظلمت نقش خطش چشمه حیوان دارد هیچ شک نیست که از فیض خط دلکش اوست هر که امروز ز ابنای زمان جان دارد سرفرازا توی آن قطب که در رخصت قدر کمترین بنده تو رتبه کیوان دارد دور ما چون نکند یار به ادوار سلف چو تو انسان فلک قدر و ملک شان دارد ملک ما چون نزند طعنه بملک دگران ملکی همچو تو در صورت انسان دارد ای فلک قدر ملک خوی صلاح اندیشه که ز تدبیر تو درد همه درمان دارد همه از واصل شادند چه واقع شده است که فضولی الم محنت هجران دارد همه از فیض تو جمعیت خاطر دارند او چرا حال بد و روز پریشان دارد همه جا گشته بمعماری عدلت معمور او چرا حال خراب و دل ویران دارد گرچه دور از تو همه شب به هزاران دیده آسمان گریه به آن خسته حیران دارد لیک شادست بدان حال که در سایه تست نامه نسبتش از ملک تو عنوان دارد درد هر چند که بسیار شود بر دل او او بالطاف تو امید دو چندان دارد چشم دارم که بکام تو شود هر دوری که بتدریج زمان گنبد دوران دارد اعتماد تو فزون گردد و ننماید روی هر چه از دور باقبال تو نقصان دارد * * * شمارهٔ ۱۸ - ستایش جعفر بیگ قاضی بغداد گل آمد باز گلشن فکر لطف از جنان دارد زمین از سبزه نو حیز رنگ آسمان دارد فکنده در چمن آب روان بر پیچ و خم راهی چمن با آب حکم آسمان و کهکشان دارد ز برک لاله هر دم قطره قطره می چکد شبنم چو محبوبان گلرخ لاله لعل درفشان دارد ربوده آب چون آیینه عکس غنچه از گلبن چو خوبان سمنبر آب شکل دلستان دارد نمی دانم چه می گوید صبا در گوش گل هر دم پیامی غالبا از عندلیب ناتوان دارد صبا پیغام بلبل می گذارد پیش گل اما چه حاصل گوش گل را گوهر شبنم گران دارد به گل عرض نیازی می کند بلبل نمی دانم که با نازک مزاجان شرح درد دل زبان دارد ز خود بر دست گلرا ذوق استغنای محبوبی چه می داند که بلبل از چه فریاد و فغان دارد غرور گل نگر گل راز بلبل نیک می داند نمی داند که کم آزار عمر جاودان دارد هوا از غنچه بر بازوی گلبن بست تعویذی که از هر آفت آن تعویذ او را در امان دارد ز تشریف بهار آمد خبر گویا که از غنچه برای تهنیت هر شاخ گلبن صد دهان دارد درون باغ سیر آب شبها نیست بیهوده متاع حسن گل حفظ بقا زین پاسبان دارد سوی گلشن مرو ابر نیسان غنیمت دان که هر جوهر که می خواهد دلت این کاروان دارد ز برق ابر آوازی مشو غافل سخن بشنو که بهر غافلان حرف نصیحت در زبان دارد سپر بر سر کشید از پیکر گل در چمن گلبن خم قوس و قزح پنداشت تیری در کمان دارد صلایی می زند هر دم صدای آب مرغان را که بسم الله درآید هرکه ذوق بوستان دارد بزینتهای گوناگون دل شادی که در عالم فریدون داشت یا جمشید حالا باغبان دارد فلک لطفی که پنهان داشت ظاهر کرد چون غنچه به تنگ آمد ز پنهان داشتن تا که نهان دارد به ملک آرایی و عالم فروزی فصل گل مطلق خواص حسن تدبیر امیر کاردان دارد زهی فرخنده رایی آسمان قدری ملک شانی که از هر برتری بر تو علو قدر شان دارد فرید عصر جعفر بیک بی همتا که در خلقت شرف بر جمله افراد ابنای زمان دارد شکوهش خاک را چون گرد باد از غایت همت بگردون می تواند بر دگر خود را بران دارد اقامت سنگ را در آستانش می کند گوهر توان در آستانش یافت هر فیضی که کان دارد ز عدلست این که در معموره ملک سلیمانی باستقلال حشمت مسند نوشیروان دارد ز صدقست این که شنقار شکار انداز اقبالش چو شهبازان برج اولیا هم آشیان دارد ایا سردار صاحب عدل صایب رای صافی دل که دریای صفاتت موجهای بی کران دارد زمانه لب فرو بستست از اوصاف تو یعنی که مشهورست این معنی چه حاجت بر بیان دارد ترا زیبد ثنا از جمله خلق جهان زیرا تو داری از فضیلت هر چه هرکس در جهان دارد ترا هرکس که دارد دانشی ممتاز می داند بعقل خرده دان از هر که عقل خرده دان دارد ملک در صورت انسان ندارد صورتی اما یقین است این که در شان تو هرکس این گمان دارد خداوندا فضولی روزگاری شد که دور از تو فراغ از دانش و بینش ملال از جسم و جان دارد همیشه بی تردد در مقامی ساکنست اما بیاد خاک پایت متصل اشک روان دارد نه بهر چاره جستن می برد ره سوی همدردی نه بهر راز گفتن همزبان مهربان دارد نه در سلک فقیران می تواند یافت تمکینی نه پیش صاحبان مسند و منصب مکان دارد گهی در فقر با خود نقش عزم روم می بندد گهی از فاقه سودای ره هندوستان دارد ره بهبود خود کردست کم حالا نمی داند که چون بر حال خود پردازد و خود را چه سان دارد به چندین محنت و غم باز دارد خاطر شادی که نقش مهر تو بر صفحه جان و جنان دارد تدارک می کند صد درد را توفیق این دولت که گاهی دست رس بر خاکبوس آستان دارد الهی از گل و نسرین و سنبل تا اثر باشد الهی تا بهار اندر جهان نام و نشان دارد چمن پیرای گلزار فرخ بخش جهان دایم بهار دولتت را فارغ از بیم خزان دارد * * * شمارهٔ ۱۹ بتحریک هوا برگ رزان در باغ ریزان شد بهر سو صفحه بهر خط سبزه زر افشان شد بموج گلشن و برگ درخت از گردباد غم نشسته بود گردی سر بسر شسته بباران شد مگر باد از بهار آورد پیغامی که شاخ گل ز برگ آن رخت زر بفت که . . .ان شد ز وی سیم فراوان شکوفه شد نهان حالا خزان بگشاد بر عالم خزانه زر فراوان شد ز صحرا نازنینان جانب خلوت هوس کردند بخلوت موسم بوس کنار نازنینان شد شبستان یافت زینت از چراغ ساغر و ساقی به سرو و لاله و گل بی تکلف به ز بستان شد خوش آن عارف که در گنج فراغت اینچنین فصلی همه دشوارهای شدت دی بر وی آسان شد خزان او را برای عیش خوشتر از بهار آمد نکرد اندیشه در خاطرش ره کین نشد آن شد درون خلوتی با شمع و می بردست کام دل بعینه بر مثال لعل کان پرورده کان شد نیامد چون گل از خلوت سر از بیرون نگر آندم که گفتند ابر نیسان باز بر گلشن در افشان شد بهار آمد ریاض دهر رشک باغ رضوان شد ریاحین سر زد از هر گوشه عالم گلستان شد چکید از برگ گل شبنم ز دلها شست گرد غم درخت گل چو خوبان در فشان از لعل خندان شد خزان دست تسلط برکشید از غارت گلشن گل از روی عدالت بر سریر عدل سلطان شد هوا از شاخ گل هر حقه سربسته غنچه که برده برد باز آورد از کرده پشیمان شد لباس گونه گون پوشیده عالم از گل و سبزه بر آیینی که گویا کهنه گبری نو مسلمان شد صبا آیینه سبزه سبزه آیین گلستان است سمن بر جلوه گل گل برقص سرو حیران شد که گل را هست پا بر خار و دارد سرو پا در گل چه شد آن یک چنان جنبید و این یک چون خرامان شد فروزان گشت هر سو از شقایق منقل آتش بدان آتش ز عالم دفع سرمای زمستان شد بصحرا خیمه زد و ز خرگه غنچه برون شد گل گذشت ایام خلوت موسم سیر گلستان شد سهی قدی که از بیم هوا شمع شبستان بود خرامان همچو سروی سوی بستان از شبستان شد بروی سبزه تر دانه دانه قطره شبنم فتاد و زیب فیروزه همه درهای غلطان شد بر آمد بلبل شیرین زبان بر منبر گلبن خطیب خطبه ایام شاهنشاه دوران شد شهنشاهی که ذکرش مونس اهل جهان آمد نسیم روضه مهرش بهار گلشن جان شد بنای همتش صیدی میان حق و باطل بست طریق طاعتش حدی میان کفر و ایمان شد همه ویرانه معمور گشت از فیض عدل او همین از دست جودش ظالمان گنج ویران شد پریشانی عالم کرد ازو جمعیتی حاصل همین گیسوی جمعی مهوشان بر رخ پریشان شد بر افتاد آنچنان در دور او بیداد از عالم که عاشق نیز فارغ از جفا و جور جانان شد اساس از دولت او کرد معمار قضا روزی که بانی بنای شش جهات و چار ارکان شد بروز رزم آن شاهی که تیغ و تیر دلدوزش چو آب و چون صبا هر گه چمن آرای میدان شد دل بدخواه پر خون گشت و جسم خصم پر پیکان گلی در غنچه و غنچه در خار پنهان شد زمان بزم بزمش بهشتی می توان گفتن که جامش سلسبیل و ساقیان بس حور و غلمان شد ایا شاه فریدون بخت نور اقبال سلم آیین که او صاف تو چون رستم بهر جا رفت دستان شد ترا شد راست کار از راستی او صدق خصمت را سبب بر سستی اقبال و سستیهای پیمان شد بسان پرتو خورشید هر جانب که رو کردی عدوی تیره بخت از پیش چون سایه گریزان شد ترا از اقتدی شرع فیض دولت باقیست نصیب هر که باشد پیر و حضر آب حیوان شد فلک را رفت از حیرت عنان اختیار از کف ترا هرگه که دشت رخش پیما گرم جولان شد خداوندا فضولی بلبلی بود از سخن مانده بفیض نو بهار عز و اقبالت خوش الحان شد بدرگاه تو رو آورد شد از غیر مستغنی فقیری بر سر خوان خلیل الله مهمان شد چنین امید دارم کان چنان من هم شوم از تو که از محمود فردوسی و سلطان ویس سلمان شد دهد مدح تو نظمم را و نظم من شود شهرت که هر کس هست از فیض سخن مشهور دوران شد * * * شمارهٔ ۲۰ فلک ز دور مخالف مگر پشیمان شد که هرچه در دل ما بود عاقبت آن شد مقیم زاویه محنت و بلا نشدیم مقام راحت ما خاک درگه خان شد ای آفتاب فلک سایه خان فرخ رخ که از قضا همه دشوار بر تو آسان شد دمی که حیمه برون زد سپاهت از بغداد دل تمامی اهل عراق لرزان شد چو آفتاب برون آمدی فکندی نور عدو ستاره صفت هر چه بود پنهان شد قدم بحله نهادی چراغ دولت تو ز نور قبه صاحب زمان فروزان شد برای عرض کشیدی در آن فضای شریف چنان سپاه که هر کس که دید حیران شد ز بید راز بدی کرد و هم تیغ تو دور توجه تو بلایی باهل عصیان شد علم زدی بر ماهیه و ز مقدم تو فضای رابعه رشک ریاض رضوان شد کسی که بود گریزان ز تو بهمت تو نه در حصار گرفتار بند و زندان شد اگر چه خواست پریشان دل ترا جمعی هزار شکر که آن جمع خود پریشان شد بباغ ملک عرب از بهار مقدم تو گلی شکفت دگر عالمی گلستان شد مخالفان تو تکیه بر آب می کردند که صد راه شود سد راه ایشان شد ز صدق پاک تو آبی که بود اصل حیات بدفع دشمن جاه تو تیغ بران شد هوای سرکشی و کبر هر که در سر داشت گذشت از سر تقلید و بنده فرمان شد کنون مطیع تو آن اهل کفر را ماند که از صلابت اهل غزا مسلمان شد بود تمرد بدخواه جاهت آن کفری که از ظهور محمد بدل به ایمان شد بیک سفر که درو حرم دو قلعه گرفت شکوه و دولت و اقبال تو دو چندان شد مقررست که این فتحهای بی رحمت ز یمن صدق درستی عهد پیمان شد معین است که دارد همیشه دست بفتح کسی که بنده درگاه شاه مردان شد امیر تخت نجف پادشاه انس و ملک که چاکر در او هم ملک هم انسان شد امام مفترض الطاعتی که طاعت اوست وسیله که ز حق مستحق غفران شد بشکر کوش فضولی که حب شاه نجف ترا حقیقت اسلام و اصل ایمان شد * * * شمارهٔ ۲۱ رسید عید که عقد ملال بگشاید در فرح بکلید هلال بگشاید رسید وقت که دوران ز وقت خوشحالی دری بروی دل اهل حال بگشاید بتشنگان بیابان شوق خضر امل ره تلاقی عذب زلال بگشاید گرسنگان ره کعبه توکل را زمانه خوان عموم نوال بگشاید فلک بکام رساند نیازمندان را نقاب هجر ز روی وصال بگشاید ملالت متردد کشد بدامن نای غم مقیم در انتقال بگشاید خوش آنکه روز چنین می گشد ولی نه می که عقل را ره ضعف و زوال بگشاید می که قطره پاکش بهر کجا که چکد دری ز مرحمت ذوالجلال بگشاید خوش آنکه روز چنین بی مترجمی نبود ولی زبان نه بهر قیل و قال بگشاید خطیب منبر معراج معرفت گردد زبان بمنقبت خیر آل بگشاید محیط حلم حسین علی که نیست جز او کسی کزو دل اهل کمال بگشاید شهی که گر غضب او رسد طبایع را گره ز رابطه اعتدال بگشاید و گر نهیب دهد دور را سزد که ز هم عقود سلسله ماه و سال بگشاید نجات خلق محالست بی محبت او چو کار خصم ز فکر محال بگشاید بروی دشمن او در گشاد کار دو کونین کسی چه گونه در احتمال بگشاید هزبر صولت او در شکارگاه غضب گهی که پنجه بقصد قتال بگشاید ز چاک سینه . . . سازد چون سباع را در رزق حلال بگشاید فلک به سبحه او باید استخاره کند بکار خیر چو خواهد که فال بگشاید ز خادم در او رشک می برد رضوان گهی که آن در جنت مثال بگشاید در آستانه او آسمان ملایک را همیشه جای بصف نعال بگشاید اگر نه واسطه خدمتش بود همه عمر فرشته نبود که بال بگشاید ز خون ناحق او دم اگر زنم ترسم که سیلها مژه ام ز اشک آل بگشاید اگر سعادت پیوند او رسد به نجوم ز گردن همه بند و بال بگشاید چو در فشان کند ابر سخا ز هر سو بحر هزار کف بطریق سوال بگشاید چو گردی از ره او خیزد آسمان ز نجوم هزار دیده پی اکتحال بگشاید شها تویی که ندارد زمانه چون تو کسی که بر رخش در حسن خصال بگشاید تویی که پیش کمالت نمی تواند کس که چشم شایبه اختلال بگشاید شها فضولی بی صبر و دل نمی خواهد که سوی غیر تو چشم خیال بگشاید ز مدح غیر توان به که لب فرو بندد بهرزه چند در هر مقال بگشاید رجوع کار لطف تو به چو ممکن نیست که کار بسته ز اهل ضلال بگشاید امید هست که تا چتر ابر را گردون بفرق ارض و بحار خیال بگشاید رضای تو پی دفع فساد بر سر ما همیشه چتر خلود ضلال بگشاید * * * شمارهٔ ۲۲ هر که در بزم بلا جام توکل در کشید از خمار محنت و غم درد سر کمتر کشید نشئه ذوق ظفر در ساغر بزم بلاست ای خوش آن مستی که می مردانه تن ساغر کشید طالب نام نکو را نیست باکی از بلا گنج گر باید نباید بیمی از اژدر کشید هر که جایز دید بهر مهر صرف نقد جان بی تردد نو عروس ملک را در بر کشید زان سبب شد پایه رفعت مسلم ابر را کز شعاع برق شمشیری ببحر و بر کشید زان جهت بگرفت عالم را سراسر آفتاب کز فروغ خویش بر روی زمین خنجر کشید دور در بربود گردون را ز ره تا صبحدم صبحدم چون شد ز بیم سر بسر در کشید غالبا ترسنده از تیغی که بر فتح ملک شاه دارا قدر جم جاه فریدون فر کشید آن بلند اختر که در پیش نظر مرقوم یافت نقش هر کامی که بر لوح دل انور کشید آسمان قدری که در صدر علو اقتدار پنجه اقبالش از فرق فلک افسر کشید نیست غیر از نام او ذکر زبان روزگار ذکر او بر رشته نظم زبان گوهر کشید شام جم جاه فلک رفعت که از خاک درش گر غباری خواست سر بر طارم اخضر کشید با شکوه سلطنت صاحب قران عالم است بهر فتح مملکت هر جا که او لشکر کشید توسنش را آسمان از نقره مه نعل بست محملش را چون قطار ناقه هفت اختر کشید نقش بند رغبتش بهر تماشای ملوک بر بساط حکم کسری صورت قیصر کشید کلک نقاش رضایش بهر تزیین دیار بر سریر ملک دارا نقش اسکندر کشید شاهباز نصرتش محروسه آفاق را همچو صید کشته بهر طعمه زیر پر کشید رغبتش بر هر چه غالب شد تمتع بر گرفت همتش از هر چه نفرت کرد دامن بر کشید سروری کز بهر بزم افروزی ملک از ازل ساغر همت ز دست ساقی کوثر کشید در گلستان ولایت تا دهد گلهای فتح گلبن قدرش نم از سرچشمه حیدر کشید گردباد عرصه جولان او روز مصاف میل اثبات هنر در چشم هر صفدر کشید نیست مقدور بشر بر روی اهل روزگار خوان احسانی که آن شاه ملک منظر کشید گاه اظهار کرم از خرمن احسان او مور جای جو بمنزلگاه خود جوهر کشید از عطایش دهر بختی زمین را یاد کرد وز کرانی تا نیندازد بنه چنبر کشید در حصول مقصد از دوران نمی خواهد مدد پادشاهی را چه باید منت از چاکر کشید در تمنای دل از گردون نمی گردد حساب بی نیازی را چه باید ناز فرمان بر کشید ای فلک قدر ملک رفعت که دست همتت پرده تخفیف بر تعظیم هر سرور کشید بیم تیغت رسم غفلت را ز عالم بر فکند پنبه از گوش جگرداران هر کشور کشید سرگران را بهر دفع خواب غفلت روزگار نقش شمشیر تو بر بالین و بر بستر کشید بس که اقبال تو پی در پی سپه مانند ابر گه بسوی باختر گه جانب خاور کشید از اثرهای سپه بر صفحه روی زمین بهر تحریر خط فتح ظفر منظر کشید کردی از درگاه قدرت سوی دریا برد باد سرمه کرد آن گرد را دریا بچشم تر کشید حرفی از خلق عظیمت خواند در گردون ملک داغ شوقت بر دل بر جیس و ماه و خور کشید تخت و تاج سلطنت نقش تو دارد کز ازل طرح این منصب بنامت ایزد داور کشید سرورا حاجت گه خلق است در عالم درت زین سبب دولت فضولی را سوی این در کشید هست امیدم که احکام ترا اجرا دهد آنکه بر رخسار خوبان خطی از عنبر کشید * * * شمارهٔ ۲۳ زهی دمادم به بوی زلفت مذاق من خوش دماغ من تر مرا زمانی مباد بیرون خیالت از دل هوایت از سر زلال وصلت شراب کوثر حریم کویت فضای جنت بلای هجرت عذاب دوزخ شب فراقت صباح محشر تویی بتان را شکسته رونق گل از تو برده هزار خجلت گلی تو اما گل سخن گو بتی تو اما بت سمنبر بدور حسنت شده فسانه به بت پرستی هزار مؤمن بتیغ عشقت بریده الفت به طاعت بت هزار کافر دل من از تو بی خود تو فارغ از من ز هجر مردم چه چاره سازم نه با من الفت ترا مناسب نه بی تو طاقت مرا میسر نکرده رحمی بچشم پر خون بجان محزون ز ما نهفتی دو لعل خندان دو زلف پیچان دو چشم فتان دو روی زیور بدان امیدی که باز آیی بماند ما را در انتظارت دو دست در دل دو پای در گل دو چشم در ره دو گوش بر در تویی ربوده ز عاشقان دل بدل ربایی نموده هر دم لب در افشان در درخشان قد خرامان خط معنبر منم گزیده ره ملامت بدور حسنت شده فسانه بچشم گریان بجسم عریان بجان سوزان بحال مضطر ز روی سرعت سرشگ گلگون بروی زردم بریده صد جو چو می نویسد بیان حالم صحیفه را کشیده مضطر تویی کشیده بصید هر دل بقصد هر سر بزجر هر تن به بی وفایی ز غمزه تیری ز عشوه تیغ و ز مار خنجر مرا فتاده بفکر آن رخ بیاد آن قد ببوی آن خط به بی قراری دلی پر آتش سری ببالین تنی به بستر بسوخت اختر ز آتش کان بر آمد از دل شب فراقت کنون فلک را شدست زینت شراره آن بجای اختر چنین که در من ز شمع رویت فتاد آتش کشید شعله چنین که اشکم ز شدت غم نمود طغیان گذشت از سر اگر نیابد نم سرشکم مدام نقصان ز آتش دل و گر نریزد همیشه آبی بر آتش دل ز دیده تر ز سیل اشکم به نیم قطره برآید از جا بسیط غبرا ز برق آهم بیک شراره بریزد از هم سپهر اخضر ز برق آن جهان فروزم تراست شامی چو صبح روشن ز هجر زلف سیاه کارت مراست روزی بشب برابر ز درد عشقت ضعیف و زارم بچاره سازی کسی ندارم امیدوارم که بر گشاید گره ز کارم امام اظهر امام بر حق ولی مطلق امین قران گزین انسان امیر مردان شه خراسان علی موسی رضای جعفر خجسته ذاتی که گر نبودی اساس هستی بنای ذاتش نبودی الفت پی تناسل ز هفت آبا بچار مادر امانت دین ز بهر تمکین بدو سپرده شه ولایت ولایت حق بارث شرعی بدو رسیده ز شاه قنبر طریق علمش کشیده راهی ز هفت دریا بچار منبع نسیم خلقش کشوده عطری ز هشت گلشن بهفت کشور ز انتساب بارتفاعش عرب موفق بخط اوفی ز فیض طوف حریم کویش عجم مشرف بحج اکبر بشاه انجم اگر ندادی قبول مهرش لوای نصرت نکشتی او را خلاف عادت به بی سپاهی جهان مسخر هزار باره بقدر برتر غلامی او ز پادشاهی کسی که یابد قبول گردد بدرگه او کمینه چاکر نمی نشیند بخاک ذلت نمی دهد دل بتخت خاقان نمی گزیند ره مذلت نمی نهد سر بتاج قیصر ز معجزاتش غریب نقلی بیاد دارم ادا نمایم کز استماعش دل و دماغت سرور یابد شود معطر چنین شنیدم که بود روزی کنار بحری پی معیشت ز مخلصان رضا جوانی فقیر حالی بسی محقر ارادت حق بچهره او در سعادت گشود ناگه ز خلق آبی یکی برون شد ز بحر آمد بجانب بر گرفت او را جوان مسکین باحتیاطش ببست محکم اسیر آبی در آن عقوبت بکرد زاری که ای برادر ز بستن من چه نفع جویی مرا رها کن روم بدریا بر تو آرم ز قعر دریا برسم تحفه هزار گوهر جواب دادش که حاش لله بدین فریبت کجا گذارم و گر گذارم محال باشد که پیشم آیی تو باری دیگر اسیر آبی قسم بنام شه خراسان بخورد و گفتا که نیست در من خلاف پیمان بدین یمینم بدار باور ز روی حیرت سوال کردش که ای نبوده میان انسان چه می شناسی که کیست آن شه ترا سوی او که گشت رهبر بگفت حاشا که من ندانم شهنشهی را که داد تیغش درین سواحل نجات ما را ز دام افعی ز کام اژدر ز اقتضای شقاوت ما زمان چندی ازین مقدم درین حوالی گرفت مسکن عظیم ماری مهیب منکر همیشه کردی چو گردبادی کنار دریا بکام سیری بقدر صیدی ز ما ربودی غذاش بودی مقرر ز غصه او که بود مهلک بر آسمان شد تضرع ما شگفت ناگه گل تمنا ز غیب شاهی نمود بنگر بدست تیغی چو برق رخشان بزیر رخشی چو رعد غران بگاه جولان ز هیبت او دل هزبران طپیده در بر فشاند آبی بر آتش ما کشید تیغی بقصد افعی رسید افعی ز برق تیغش بدانچه خس را رسید ز آزر بیک اشارت دو نیم کردش تبارک الله چه قدرتست این که می تواند بیک اشارت جماعتی را رهاند از شر چو فیض او شد مشاهد ما زدیم بوسه بخاک پایش شدیم سایل که از کجایی بگفت هستم ز نسل حیدر نقیب هفتم شه خراسان امام عالم رضای کاظم که اهل دل را ز خاک پایم رهیست روشن باب کوثر اشارت او کشید ما را بطوق طاعت سر اطاعت کرامت او بذکر شایع ولایت ما گرفت یکسر وسیله این شد که گشت ما را بخاک پایش عقیده حاصل بدین عقیده سزد که باشد مراتب ما ز چرخ برتر جوان مخلص چو این حکایت چو دید یکیک گشود بندش که سهو کردم محب آن شه به بند محنت کجاست در خور ز بند رشته اسیر آبی ببحر در شد پس از زمانی بکرد بیرون هزار گوهر بهای هر یک خزانه زر امام باید چنین که یابد ز معجز او مراد هرکس اسیر بیند نجات دردم فقیر گردد روان توانگر ایا امامی که بحر و بر را گرفت صیت صلای جودت تویی که هستی نظام عالم چراغ مسجد رواج منبر دو ماه رویت ز حسن طلعت فکنده نوری بهر دو عالم چهار حد سرای قدرت شده مسجل بچار دفتر ز بحر علمت زلال رحمت همه زمانی دویده هر سو ز خوان لطفت نوال نعمت همه جهان را شده مقرر اگر چه هستی بروی چون مه چراغ مشرق ولی بگویم بهیچ صورت نمی نمایی باهل مغرب رخ منور فلک ز مشرق مثال خور را همیشه آرد ازان بمغرب که هر که باشد رخ تو بیند دران صحیفه تویی مصور شها فضولی ز روی رغبت سر طواف در تو دارد چنانکه خواهد درین عزیمت بسان مرغی بر آورد پر امیدوارم خلاف واقع حجاب مانع ز راه خیزد مراد خاطر ز لطف ایزد به وجه احسن شود میسر * * * شمارهٔ ۲۴ سحر که عامل دین را فزود رونق کار فکند بیم هوا لرزه در تن اشجار مگو جمیله مهرست در کنار زمین مگو سفیدی برفست بر سر کهسار یکی کشیده همه شب مشقت سرما کنار منقل آتش گرفته روز قرار یکی نشسته همه شب میانه باران بر آفتاب فکندست صبحدم دستار ز فیض باد سحر در گذر بموسم دی که همچو نیت ظلم است در دل اسرار باب جوهرسان دست در مه بهمن که بر مثابه زهرست در طبیعت مار چنان ز تندی دی بست در هوا باران که قطره بی صدفی گشت لؤلؤ شهوار زمانه داد رضا بارها که پنبه ابر بگیرد آتش و از برق گردد آتش بار نکرد فایده سنجابی سحاب برعد هزار بار ز سرما کشیده ناله زار میان مالک و رضوان ز بهر لطف مقام شبی فتاد درین فصل دعوی بسیار ز بهر آنکه کند مدعای خود ثابت دلیل صدق سخن کرد هر یکی اظهار یکی ز روضه گلی چند در میان آورد یکی ز آتش دوزخ نمود چند شرار جهان گرفت درین بخت جانب مالک که آتش از گل و دوزخ ز روضه به صد بار ز حال مردم صحرانشین درین موسم به است حال مقیمان حجرهای مزار کنون درآی در آتش بسان ابراهیم گرت هواست که آتش ترا شود گلزار درین هوا نظری سوی نار کن چو کلیم که شخص نور ترا در نظر نماید نار ره مطالعه آفتاب بر ماهی ز بس که آب ز یخ بست بر یمین و یسار ز داغ آرزوی آفتاب و غصه غراب؟ بر آتش است دل ماهیان قعر بحار نکرده فرق نامیه درین موسم هوای بادیه را آب تیشه بخار ز بس که آب ز پای او فتاد و آتش سوخت ز بس که آب فسرد و هوا گرفت غبار لباس لطف بمقراض اختلاف هوا بباد موسم گل دیده عناصر چار بگشت باغ ز سرما نمی توان رفتن مگر دمی که ز گل آتشی فتد در خار خوشا کسی که درین فصل گوشه ای گیرد دهد بکنج قناعت فرار را بقرار درون خانه در آید در ابتدای خزان رهی برون نبرد تا بابتدای بهار صراحی و کتابی و سازی و صنمی جزین چهار که گفتم نباشد او را یار گه از کتاب رساند بدیده نور سرور گه از مطالعه صفحه رخ دلدار گهی دهد بدماغ از بخار باده بخور گهی کشد به مشام از بخور عود بخار درو دریچه خلوت سرا فرو بندد بسان دیده احباب بر رخ اغیار در انتظار شد از بهر اعتدال هوا بریده گشت و ز هم ریخت دو را پرکار نیابد از الم دهر آفتی ز انسان که ز اهل شرک محبان حیدر کرار مه سپهر ولایت شه ولایت دین امام انس و ملک ملجاء صغار و کبار مدام در همه افعال مدرک احوال همیشه در همه احوال واقف اسرار کسی که واقف او از وجود فایده مند کسی که واقف او از حیات برخوردار میان بخدمت او مرگ بست بست کمر کمر که هست همینست ماعدا زنار نبوده روز عزا از کمال فیض هنر جز او معین ز مهاجر معاون و انصار ز ذوالفقار چشانده بذوالخمار می که صبح روز جرایم همی شود هشیار قطار ناقه و بار گهر اگر بخشد بسایلی که ز احسان ازو عجب مدار که همتش دم تحریک می تواند داد بکمترین گدایان قطار همره بار اگر بود بمثل آن قطار هفت اختر و گر بود ز صنادق چرخ بار قطار قطار هفته ایام را همیشه قضا بدست سلسله آل او سپرده مهار مدار عالم کون فساد بی بنیاد نقیض روز قیامت شبست کوته بار درین شبند همه خلق مست خواب غرور همین علیست پی طاعت خدا بیدار بهم نیامدن چشم او بخواست چنین چو عین اسم عیانست بر اولوالابصار ز بعض اهل زمانه چه باک ذاتش را ز خواب کرده به بیدار کی رسد آزار امین گنج وفا مقتدای راه نجات ملاذ و مرجع و امیدگاه استظهار ز فیض مرحمتش زنده صد هزار مسیح ز درگه کرمش صد خلیل راتبه خوار بخاک درگه او کرده عرض توبه عذر زمان زمان بتضرع زمانه غدار قلم کشیده زبان لیک نی در اوصافش ز بهر آنکه نماید بعجز خود اقرار قدم قدم بره سالکان طوف رهش طبق طبق در انجم نموده چرخ نثار ایا خجسته خصالی که منت کرمت نهاد طوق غلامی بگردن احرار کسی که حب ترا نعمتی نداند نیست سزای نعمت الطاف ایزد جبار به بی کسان طریق وفا تویی ملجأ به ره روان ره التجا تویی غمخوار بلند منزلتا آن منم که شام و سحر زبان کشیده ثنای تو می کنم تکرار ز بهر آنکه بمن فیض تو رسیده و بس ز بهر آنکه ترا هست لطف عام شعار گرفته بهره ز خوان عنایت عامت هزار بی سر و پا کمترین فضولی زار امید هست که تا هست در زمین فلک همیشه بر نهج اعتبار یکیش مدار بهار جاه محبت بود بری ز خزان خزان عشرت اعدای تو بری ز بهار * * * شمارهٔ ۲۵ سپیده دم که شد از اختلاط لیل و نهار ره مخالطه میش گرگ را دشوار میان سبزه تر بود در چرا رمه رسید گرگی و نگذاشت زان رمه آثار ز مهد خاک گشوده بگرم مهری چرخ گرفت دایه صفت طفل مهر را بکنار نمود طلعت خورشید و شد ستاره نهان چنانکه از اثر خان عرب نمود فرار بعزم صید عرب خان آسمان رفعت به باد پای بیابان نورد گشت سوار علم کشیده روان سایه ظفر بر سر سپه کشید صف نصرت از یمین و یسار غبار راه سپاهش بلطف چون سیقل زدود ز آیینه طبع روزگار غبار رسید از قدم مرکبش شرف بزمین بخاک لطف چمن داد از گل رخسار ز راه مرحمت ابواب عدل و انصافش کشوده بود بی رحمت صغار و کبار که ناگهش بره آمد غریب جانوری چه جانور بره خوب رنگ و خوش رفتار همان بره که حمل نام دارد و خورشید باو گهی که رسید می رسد زمان بهار ز گوسفندی زاده که بهر اسمعیل برسم هدیه فرستاد ایزد جبار شبیه مشک لطافت گرفته از صحرا نمونه گل تازه شگفته در بن خار قضا که هست نتیجه رسان هر مخلوق درو نهفته بحکمت نتیجه بسیار ز مغز و پوست بشاه و گدا پیام رسان ز پشم و گوشت بصوفی و باده کش غمخوار کشیده تیغ وهمه بهر کشتن او لیک طبیعتش بهمه فیض خسته لیل و نهار چو دلبران همه دل بسته محبت او چو عاشقان همه دم کرده خو بناله زار زبان حال کشید و بناله دلسوز چه گفت گفت که ای جان آسمان مقدار من ضعیف روزی که زادم از مادر بغیر غصه ندیدم ز چرخ کج رفتار فکند راعی حکمت مرا بجسم ضعیف میانه عربان درشت ناهموار جماعت نجس نخس ناپسند فعال گروه بدروش و بدمزاج و بداطوار قرار داد همه بر تمرد و عصیان نفاق در دل ناپاکشان گرفته قرار ز مدبری همه را در خطا و ضبط شعور ز گرهی همه را فتنه و فساد شعار گرفته ذمتشانرا حقوق بی پایان و لیک صعب بریشان ادای یک دینار گهی بجانب بصره گزیده راه گریز گهی بسوی جزایر کشیده رخت قرار ز نا امیدیشان گاو کرده ترک فدات پی گریز ستاده همیشه در ته بار ز فکر تفرقه شان گوسفند مانده ملول ز بار دنبه و آوردن بره بیزار همیشه در حذر آنکه کی نماید خیل مدام ازان متوهم که کی رسد الغار در آن میانه کشیدم عذاب تا وقتی که یافتم اثر لشکر ظفر آثار کنون هم از اثر شومی همان هردم بمن رسید ز خیل و حشم بسی آزار رسید غارت لشگر فراغتم نگذاشت ز مادر و پدرم دور کرد یار و دیار بهر که روی نهادم بقصد من برخواست شدند تشنه بخونم سپاهی خونخوار براه حضرت خان آمدم که شفقت او ز پست کندن و کشتن مرا دهد زنهار اگرچه هست گنه با مخالفان بودن ازان گناه بصد عذر کردم استغفار ز اختلاط سگان حشم بریدم میل ز شکل بز قدمان عربان شدم بیزار اگر چه داشتم اقرار بر محبتشان چو رفت ترس من امروز کی کنم انکار هزار لعن بمنصور باد و بر حافظ هزار لعن دگر بر ربیعه غدار هزار لعن بر اهل مشعشع کافر که شد بفتوی ایشان ربیعه هم کفار هزار شکر که عفو و عطای حضرت خان مرا خلاصی داد از تقلب فجار ایا بلند نظر خان معدلت پیشه که می کند همه عالم بعدل تو اقرار بدان رسید که از پرتو عدالت تو به گوسفند شود گرگ بی مروت یار تویی ملاذ بهر کس که می شود عاجز تویی طبیب بهر کس که می شود بیمار برای فتح چه تشویش دارد آن لشکر که چون تو شاه سواری درو بود سردار به فتحهای پیاپی گرفت بخت تو زیب بصورتی که ز گلهای گونه گونه بهار کسی که داشت بیک حبه صد هزار نزاع گرفت بخت تو یغما ازو هزار هزار کسی که قوت اقبال تو نمیداند در مخالفتت میزند در اول بار بس از مشقت بی نفع سعی بیهوده ره متابعتت می گزیند آخر کار ببانک طبل تو گر عرصه جوازر خواست جمیع اهل جزایر ز خواب شد بیدار چشید جرعه از جام مهر تو حافظ برون شد از سر او فکر فاسد اسرار فکند شعشعه عکس مهجه علمت درون جان مشعشع هزار شعله نار چه جای خطه واسط چه جای سر حد بر بششتر و بحویزه رسید این اخبار سپهر منزلتا با جمیع خسته دلان تویی پناه که باشی ز عمر بر خوردار چو هست کار فضولی ثنای اهل کرم اگر ثنای تو گوید ازو غریب مدار مدام تا حشم و بادیه اثر دارد همیشه تا بود از گاو و گوسفند آثار مباد دور ز فرق سر تو سایه حق ز فیض بخت رسد متصل ترا ادرار * * * شمارهٔ ۲۶ سپیده دم ز می لعل جوی جام بلور خواص کوثر کاس و مزاجها کافور ز عقد سبحه مجو نشئه صفای درون که هست منشا آن ذوق دانه انگور نیازمندی مستی که از سر عجز است به از نماز فقیهی که سر نهد بغرور ریاض میکده خوش روضه ایست یافته زیب بساقیان چو غلمان و شاهدان چو حور چه باشد ار نکند میل میکده زاهد ز روضه دوری کافر نمی نماید دور بدور ساغر می نازنین خطی دیدم بدین عبارت رنگین و دلگشا مسطور که ای نیافته کیفیتی ز هشیاری فتاده شام و سحرگاه مست رگه مخمور چه راه می سپری در طریق نامحمود چه عمر میگذرانی به سعی نامشکور مرو مرو که ازین ره نمی رسی بثواب مکن مکن که ندارد چنین عمل مأجور به بزم می دهی آرایشی ز ساغر و ساز که آن نهایت ذوق است این کمال سرور ولی ز معرفت هر دو نیستی آگه ز بسکه مستی ذوقت ربوده است شعور نه حدتست طبیعی که در مزاج می است نه نغمه آنکه ز طنبور می رسد بظهور دل شراب بمحرومی تو می سوزد به بی نوایی تو نوحه می کند طنبور پر هما زده بر سر از پی زیور ز بهر حلیه به تن حله داده ز سمور نشان مردمی از تو چه گونه جوید کس که هست سیر تو در کسوت وحوش و طیور ترا وحوش و طیورند تابع از سر عجز تو کرده ای همه را خصم جان خویش به زور ز بندگیت زده کرم ناتوانی دم به خدمتت شده زنبور عاجزی مأمور ز برگ ساده نموده یکی هزار الوان ز زهر ناب یکی ساخته شراب طهور کمال آن دو هنر از تو می پذیرد نقص به صورتی که از آنها رسد بطبع نفور چه گونه کرم بخونخواریت نبندد دل ز نیش خویش معافت چه سان کند زنبور قدم به مقبره نه گوش کن که نکته سراست زبان لوح مزار از دهان حجره گور مزن باهلی قبور از غرور استغنا که طالبان وصال تواند اهل قبور رهیست طول امل از وجود تا به عدم منازلند صباح و مسا درین ره دور تردد تو درین راه اگر بود صاد سال مگو که قطع منازل نمی شود بمرور شبیه نوع بشر دانهای تسبیح است که نظم یافته در رشته سنین و شهور روا مبین که بود گردش صغل (؟) سبحه خلاف قاعده بی ذکر کردکار شکور دل از تخیل دوزخ دمی مکن فارغ که شمع از اثر نار دارد آن همه نور نشاط شاهد و میخانه هر که دید امروز بروز حشر ندارد قبول حور و قصور می مغان مخور امشب که تا خوری فردا سپیده دم ز کف ساقیان شراب طهور شنیده ام که چو حکم خدا کسی شنود اگر خلاف کند نیست در کنه معذور فریب نفس مده در خطا که راه هوا بگیر و باک مدار ان ربنا لغفور گرفتم آن که مواخذ بفعل بد شنوی بباغ روضه در آیی مطهر و مغفور چنین که نیست خیالی ترا بغیر از شر چنین که نیست هوایی ترا بغیر از شور عجب گر از تو نیابد ملال رضوان هم عجب گر از تو نه بیند قصور روضه قصور همیشه کارکنان تواند بهر معاش اگر جنوب و شمالست گر صبا و دبور ولی ز نقد حیات تو می رسد دایم بقدر آنچه کنند اجرتی بهر مزدور چو جمع فائده جز مصرف خسارت نیست چو نیست حاصل مزدور بیشتر ز اجور بباد رفته شمر چون حباب خانه باد خراب ساخته کز آنچه می کنی معمور بهر کسی پی حسن معاش روی منه فول وجه لمن ترجع الیه امور علی عالی اعلی که در تمامی عمر گرفته است باستادی از همه منشور شهی که نام خوشش ورد بود و دور نبود هنوز معجز داود و گفت و گوی زبور میان مجمع ارواح داشت ذکر نداشت خبر هنوز ز اشباح مجمع مذکور مکارم ملکی در صفات او موجود مناقب بشری در وجود او محصور حصول هر چه ز امکان کس ازو ممکن قضای هر چه ز مقدور کس باو مقدور به پیش مور سلیمان سزد کمر بندد اگر میان بکمر بسته گیش بندد دور اگر سیاست شرعش رسد بخطه چین عجب اگر نشود بت ز برهمن مستور و گر بچین گذرد ذکر دست پرشکنش ز هوش می رود از بیم همچو بت فغفور زهی فکنده نهیب عقاب فرمانت بباز چرخ مهابت چو باز بر عصفور دو کون را چو نقط کرده پایمال چو حق چو کرده نام تو بر صفحه ازل مسطور شکست می رسد از نام دلگشات بخصم علی بهرچه رسد جزم می کند مکسور دو چیز هست که هست از دلیل مستغنی باین دلیل که هم روشن است هم مشهور یکی طلوع خور از بهر روشنایی دهر دوم تسلسل آلت برای دور دهور پی نمودن آثار مهر کینه تست که دور بعد فنا می کند بنای نشور ز صور می رسد اموات را حیات مگر بمرده مژده فیض تو می دهد دم صور کسی که شرع تو دید از طریق کفر گذشت باقتدای تو کرد از پل صراط عبور قضا جمیله این کون را بمهر تو داد حریم قدسی از آن عقد شد سراچه سور اگر نه مهر تو بودی سبب نبودی مهر ذکور را باناث و اناث را بذکور بدوستی تو برپاست پیکر هستی زمانه را توئی از عین دوستی منظور بدوستان تو جور از زمانه نیست عجب چه عیب قصد رقیبان ز عاشقان غیور خطر نیافته مطلق ز آتش دوزخ دلی که کرده درو فکر رحمت تو ظهور کتابه ایست بطاق خورنق از بهرام که در فضای نجف مرده که دارد کور ز فیض شاه نجف عفو می شود گنهش نجات می دهدش ایزد از ظلوم کفور اگر هست ز کفار نیست قابل حشر میان زمره اسلام می شود محشور بلند قدر شها چاره کن و مگذار بدست محنت ایام این چنین مقهور منم ز محنت ایام با دل محزون منم ز کثرت آلام با دل مهجور گهی دویده بهر گوشه واله و حیران گهی نشسته بکنجی مکدر و مهجور نیافته مزه جام وصل و بزم نشاط ندیده امنیت ملک امن و کنج حضور میان قومیم افتاده کز نهایت نقص ره کمال در ایشان بود دلیل قصور نیند طالب سوز درون ذوق سخن چنان همین پی نان بسته اند دل به تنور نماید از قلم تیره نظم دلسوزم بخلق کار عصای کلیم و آتش طور یکی بخنده زند طعن شاعر . . . یکی . . .ور ز بس که آب دهانت زدند از هر سو نشسته شعله ذوقم ز سینه محرور بمزرع دل تیره چو خاک هند کنون ز فلفل ار فکنم تخم می دهد کافور گهی رهی سوی بحر سخن اگر جویم که بهر نظم بر آرم لالی منثور هزار بار سرشکم ز دیده می ریزد ز غصه فلک بحر کون پر شر و شور دری که لایق نظم است و قابل مدحت نمی توان بکف آورد ز اختلاف بحور شها فضولی درمانده را ز راه کرم بساحلی کش ازین ورطه فساد فطور بروز چون شب او آفتاب رفته برآر فروغ صبح رسان در دل شب دیجور گرفتم آن که ترا صبر هست بر بیداد تدارک غم ما کن که نیستیم صبور امید هست که تا بحر غیرت کرمت احاطه همه خلق جهان کند جمهور ز لطف بی عدد و التفات بی حد تو رسد همیشه دلم را مسرت موفور * * * شمارهٔ ۲۷ هزار شکر که تقدیر شد زمانه نواز زمانه را به صلاح خلل نماند باز نماند آنکه زند مقصد از تعلل دم نماند آنکه کند کام بر توقع باز گذشت دامن اقبال را کف حرمان بسیل نیل امانی نشست آتش آز گذشت آنکه گشاید زمان زمان ز حیل هزار شعبده را در سپهر شعبده باز چنان نگشت در انقلاب مستحکم که با کلید تقاضای دور گردد باز چنان نبست سر حلقه حیل را چرخ که با مبالغه حادثه گشاید باز غبار فتنه ز آیینه جهان برخاست در فساد بروی زمانه گشت فراز بدان رسید که پوشد لباس خلد جنان بدان رسید که یابد بقای دهر جواز سوال صورت حال از زمانه کردم دوش برفع شبهه گشودم گره ز رشته راز که ای زمانه ترا پیش ازین نبود رواج نداشت نای نظام تو نغمه این ساز نظام دور بدین دور مشکل است بسی بفیض کیست رجوع ظهور این اعجاز ز نور رای که دارد چراغ عدل فروغ ز نقش عدل که دارد بساط ملک طراز جواب داد که این مقتضای عدل کسیست که هست از همه در هر فضیلتی ممتاز خدا وجود شریف ایاس پاشا را بقا دهد که جهان پرورست خلق نواز جمال دولت او داده ملک را رونق چنانکه دولت محمود را جمال ایاز بلند قدر جنابی که خاکبوس درش نموده راه اقامت بره روان حجاز عبارتیست زمین آستانه او که هست نامی آن مستحل ترک نماز مزین است گریبان درگه قدرش بتکمهای روش بر اهالی اعزاز منزه است بیان حقیقت حالش ز رایهای پریشان سالکان مجاز کفیل رزق چنان گشت لطف او که نماند ز بهر کسب کسی را بدست خویش نیاز مگر ز بهر دعا صبح و شام بر دارند برای او طلبند از خدای عمر دراز زهی ملازم عزم تو فتح بی انجام زهی موافق حکم تو لطف بی آغاز تویی که دیده دل خصم ز آتش همت درون سینه چو در بوته نقد قلب گداز شکسته حالی دشمن ز چین جوشن تست خط هلاک تذروست نقش سینه باز بهر دیار که رایت کشیده رایت عزم زمانه کرده ز ملک مخالفش افراز سپهر کیست که کرده معارض مضمون مثال حکم تو بر هر چه می شود ایراز تو بر سمند سفر زین عزم بربستی فلک رساند بمجموع دشمنان آواز که ای گروه سراسیمه هر کجا هستید بکام دل چو وحوش و طیور در تک و تاز نهان شوید که سیمرغ می گشاید بال حذر کنید که شهباز می کند پرواز عدوس مرغ پراکنده بال سوخته پر تو شاه باز شکار افکنی و صید انداز بلند منزلتا آن فضولی زارم که در ثنای توام روز و شب سخن پرداز غم نهان مرا نیست احتیاج بیان بس است اشک بمضمون حال من غماز دریغ نیست ز من شفقت تو لیک چه سود مراست بخت پریشان و طالع ناساز امید هست که تا ارتباط لیل و نهار بقطع رشته ایام عمر گردد کاز بود ز صبح کمال تو دور شام زوال بقای عمر تو با دولت ابد دمساز * * * شمارهٔ ۲۸ بسان چنگ بصد پرده می نهفتم راز فغان که ناله بی اختیار شد غماز مرا چو نی غم غربت به ناله می آرد کجاست همدم و غمخواری غریب نواز مراست سینه چو قاپر از هوای بتان دلی نهفته ز بیداد مردم ناساز سزد که گر بنوازش کنند پرسش حال به شرح راز برآید زهر رکم آواز بیاد بزم بتان در مقام بی صبری مراست دیده ز گرداب اشک دایره ساز ز بهر آنکه جهانرا کند سیه بر من سواد چشم مرا در این سوز گریه گداز بلا و درد گرفتند در میانه مرا نهاد حادثه بر رشته حیاتم کاز بدان رسید که از های هوی گریه من ز آشیانه تن مرغ جان کند پرواز بکو شمال جفای فلک چو عود خوشم بدان امید که شاید مرا نوازد باز نیازمندم و هرگز نمیخورم غم آن که در رعایت من روزگار دارد ناز نیازمندی من مایه نشاط منست چو هست آصف دوران محب اهل نیاز خجسته رای عزیزی که در طریق ادب ازوست وضع بنای مراسم اعزاز بیان طاعت او شرط در نوال نعم نوال نعمت او حکم بر ازاله آز قضای حاجت او ختم چون ادای دیون ادای حذمت او فرض چون ادای نماز ثنای رفعت او از حد قیاس افزون لباس نعمت او بر قد زمانه دراز مه سپهر لطافت جناب جعفر بیک که کرده بر همه لطفش در ترحم باز چنان گرفته بآوازه آفرینش را که در دهور نه انجام مانده نه آغاز چنان شکسته عقاب عقاب را پر وبال که جلوه گاه کبوتر شده نشیمن باز ز سعی خامه او گشته کار عالم راست ز نقش نامه او دیده لوح ملک طراز ز پرتو نظرش ملک غیرت جنت ز فیض درگه قدرش عراق رشک طراز کشیده پنجه انصاف دوست معدلتش فراز را به نشیب و نشیب را به فراز اگر مهابت او الفت عناصر را برد علاقه مزاج از عمل بماند باز و گر اراده او را رضا بود بخلیل فساد کون طبایع کند قبول جواز زهی همیشه در احیای ملک چون عیسی زده صریر نی خامه ات دم از اعجاز عدالت تو جهان پرورست ملک پناه سیاست تو عدوافکنست خصم انداز حصار عدل تو دارد اساس حرص بقا کشیده جاه ترا در احاطه احراز ثنای قدر تو کار حشمت محمود صفای طبع تو آیینه دار حلم ایاز تویی که نیست نظیر تو در خردمندی تراست ملک خرد بی شریک و بی انباز چو راست بازی کلک تو دید در عالم بساط حیله فرو چید چرخ شعبده باز سپهر خوانمت اما ز استعاره بری فرشته گویمت اما بشرط نفی مجاز شها فضولی زارم که در طریق وفا ز سایر فقرای در توام ممتاز نمی برم ز تو عقد علاقه تا هستم کجا روم تو سخن فهم و من سخن پرداز امید هست که تا آفتاب بر عالم مثال روز پی دفع شب کند آراز دبیر حکم قضا ملک اعتبار ترا کند ز جمع ولایات منقلب افراز * * * شمارهٔ ۲۹ - قصیدهٔ انیس القلب در جواب قصیدهٔ بحر الابرار خاقانی دلم دُرجی‌ست اسرار سخن دُرهای غلتانش فضای علم دریا فیض حق باران نیسانش تعالی الله چه درهای لطیف آبدارست این که زیب گوش و گردن می کند ابکار عرفانش رهی دارد زبان گویا سوی این درج و آن دریا که بی امساک می بینیم هر ساعت در افشانش زبانست آنکه انسانیش می خوانند اهل دل که حیوان تا نمی گوید نمی گویند انسانش کسی قدر زبان خویش میدانم نمی داند همانا قیمتی چندان ندارد لعل در کانش سخن را رتبه تا حدیست کز تعظیم می خواند معلم گه دعا و گاه وحی و گاه قرانش الا ای آنکه زیب شاهد گفتار می بندی خدا را از لباس معرفت مگذار عریانش مشو قانع بصوت و حرف کسب فیض معنی کن که داود از نبوت میکند دعوی نه ز الحانش ز تن مپسند جان بیرون رود بی کسب عرفانی که جان طفلست بهر کسب عرفان تن دبستانش مگو تن ذره خاکیست پا در کنه کارش نه که سر گردانی صد خضر بینی در بیابانش مگو جان نفحه بادیست فکر عین ذاتش کن که بینی صورت و چشم اولوالابصار حیرانش بعرفان کوش تا داری حواس و عقل در فرمان چه کار آید ز استادی که بر چینند دکانش بهر علمی که داری اعترافی کن بنادانی که دانا چون شود مغرور می خوانند نادانش ز زهد ار زرق خواهد خواست نفرت به ز تقلیدش ز علم ار عجب خیزد بهتر از حفظ است نسیانش نه از بهر خدا تعمیر مسجد میکند زاهد برای خود فروشیهاست این تزیین دکانش مگو تسبیح گردانست انگشت ریا پیشه پی دنیا خریدن می شمارد نقد ایمانش اگر پیوسته پر باشد ز می پیمانه رندی ز شیخی به که با معبود خود سست است پیمانش کسی گر از جهالت لاف دانش زد مکن باور که دارد ره باصل حکمت و اسرار پنهانش نه ز انسانست پنهان سر کار از دیده دانش که اهل عقل و حکمت پرده بر دارد ز کتمانش نه پنداری که بر صاحب دلان هند روشن شد نه پنداری که دانستند دانایان یونانش همه آنرا مدان حکمت که فهمیدست افلاطون همه آنرا مخوان دانش که دانستست لقمانش عصای موسوی بشکافت دریا را چه داند کس که بر فرعون ظاهر شد چرا ننشاند طغیانش ز سعد و نحس هر شکلی که صورت بست در فطرت محالست آنکه تغییری دهد تأثیر دورانش ز محض جاهلی رمال را انیست در خاطر که حکمی میکند هر جا نشست انگیس و لحیانش منجم از کمال ناقصی این مدعا دارد که در هر سیر تأثیریست با برجیس و کیوانش ز زشت و خوب هر حکمی که رفت از مبداء خلقت نمی افتد خلل از انقلاب چرخ گردانش حریص از ابلهی دارد گمان آنکه می گردد فقیر از کاهلیها منعم از سعی فراوانش طبیب از بی وقوفی می کند دعوی اگر دردی ز ناپرهیزی است و صحت از تعیین درمانش فراغی نیست اهل حرص را زیرا اگر شخصی شه ایران شود البته باید ملک تورانش دلی گز آتش حرص است سوزان هست محمومی دمادم اضطراب از بهر زر اوقات هجرانش چو کس را نیست بر تکمیل اسباب جهان قدرت ره حرص است آن راهی که پیدا نیست پایانش کسی گز مال مردم این گمان دارد که تا باشد دمادم قلیه و بریان شود آرایش خوانش کجا آرد ترحم بر جگرهای دو صد پاره کجا سوزد دلی بی رحم بر دلهای بریانش خلایق را فراغی نیست در دور شه ظالم بلای گوسفندست این که باشد گرگ چوبانش مزن اره پی ترتیب تخت ای حاکم ظالم به نخلی کز پی نفع تو پروردست دهقانش گل اندامی که از لب مرهم ریش دلت بخشد مروت نیست آزردن لب از آسیب دندانش چه می سازی چنان تختی که خواهد رفت چون گشتی بآن آبی که می ریزد فقیر از نوک مژگانش تو در اموال دهقان چون شریکان بهره ای داری بشرط آنکه از هر آفتی باشی نگهبانش ترا باید کشیدن وقت فوت مال او تاوان تو چون آفت شدی بر مال او بر کیست تاوانش گل قرب سلاطین راست خار از چوب دربانان نمی ارزد امید گنج بیم زهر ثعبانش چو دارد قرب و سلطان بیم صد آفت گدا آن به که سازد تخته تعلیم ترک از چوب دربانش گدا را بوسه باید زد بچوب حاجبان زانرو که دایم می کند دور از بلای قرب سلطانش ره دیوان سلطان هر که بشناسد مخوان مردم که مردم را نه رسم است این که باشد رفق دیوانش تو کز حال سلاطین نیستی آگه نه پنداری که سلطان مکرم و مرسوم اعیانست احسانش باحسان ضروری کی توان گفتن کرم گویا که سلطان مجرم و تحصیل دارانند اعیانش کریم بی ریا آن اهل دل را می توان گفتن که فرق از دوست تان دشمن نباشد پیش احسانش اگر تیری به دشمن می زند مردی کرم پیشه برای مرهم زخم از زر و سیم است پیکانش فقیری گر باستعداد دانش این قدر داند که تا دارد حیات از لطف ایزد می رسد نانش چرا باید نهادن سر بتعظیم کی و کسری چرا باید کشیدن منت از فغفور و خاقانش به حکمت خالی از غیر خدا کن خانه دلرا امین کعبه ات کردند به بتخانه مگردانش مجو از غافلی ارشاد از هر غافلی چون خود چه آگاهیست بت را زانکه آرد سجده رهبانش مزن ای دوست دست صدق جز بر دامن شخصی که باشد دور دست هر تعلق از گریبانش چو سوزن در گذر از هر چه پیش آید که عیسی را جو عزم آسمان شد سوزنی بگرفت دامانش ز عالم رغبت ار برداشت عارف جای آن دارد سمند همتش تند و بسی تنگ است میدانش چه سان ماند مقید در چنین پستی سبک سیری که هنگام نظر بالای نه چرخ است جولانش اساس بنیه دهرست غفلت ورنه کی سازد بنایی کس که خواهد ساخت سیر چرخ ویرانش سر ایوان به کیوان می کشد کسری نمی داند که خاک کسری عصریست هر خشتی در ایوانش مبند امید بر اسباب دنیایی که تشویش است اگر باشد زوالش گر نه باشد داغ حرمانش ز کثرت رو بعزلت نه که گر ماند کسی بیکس ملایک در مهالک می شوند انصار و اعوانش نرست از فتنه دور زمان هر کس نشد فانی فنا ملکیست از هر آفتی آسوده سکانش کسی کز بهر دنیایی ندارد غم چه غم دارد ز هول محشر و نصب صراط و وضع میزانش اگر مالی که داری صرف کردی کامل عصری بدان مالی که اسباب کمال تست نقصانش ز خود بگذر که یابی وصل جانان کم مباش از مه که ناچیزیست وجه وصل با خورشید تابانش بفقر آموز و خندان زی که شمع از شعله آتش چو دارد زندگی آتش بهست از آب حیوانش فنا چون هست در عسرت بمیری به که در نعمت که چون معسر ز عسرت رست نوعی نعمت است آنش به دردی هر که معتادست از درمان نمی پرسد ز رضوان بیشتر حظیست مالک را به نیرانش بهشت هر کسی ذوقیست زیرا جنت طفلان کنار مادرست و جوی شهد و شیر پستانش کسی را میرسد لاف از کمال عشق در عالم که تا جانش بود نذر غم جانان بود جانش بجانان نیست عاشق عاشق جان خودست آنکس که بهر راحت جانست شوق وصل جانانش ز بهر آنکه هر کس فرق سازد نیک را از بد نصیحت نامه آمد ز ایزد نام فرقانش ولی تا خلق داند رتبه درد از دوا برتر دبیر حکمت از حرف الم بنوشت عنوانش کسی تا غم ندارد یادی از ایزد نمی آرد خدا جوی ار بود کس بهتر از شادیست احزانش چو نعمت بیش یابی با کم از خود کم تکبر کن که در اندک زمان با خویش خواهی دید یکسانش ببار از دیده آبی تا شود کام دلت حاصل که خاک آرد گل تر چون رساند فیض بارانش بدنیا کار عقبی کن که شدت می کشد آنکس که تابستان نباشد غصه برگ زمستانش به ابنای زمان گر نیک هم باشی مشو ایمن که بر نیکوئی یوسف حسد بردند اخوانش ز مکر ایمن مشو بر قوت بازو مکن تکیه که صید صد چو رستم میکند زالی بدستانش مبادا با وجود عقل باشی غافل از حیلت که آدم گرچه کامل بود از ره برد شیطانش ملون ذره خاکیست هر دانه که میخواند مقوم بر سر تاج شهان لعل بدخشانش شهانرا ذره ذره خاک بر سر میکند دوران فریبی میدهد چون طفل با اشکال و الوانش چو دیدی چرخ را کج رو به نفع او مشو مایل چو باشد میزبان قاتل نباید گشت مهمانش بسر گر نشئه داری مکن ضایع بهر ذوقی به کف گر جوهری داری مده از دست ارزانش منه هر لاله رخساری که می بینی بدل داغش مشو هر عنبرین خطی که می بینی پریشانش بهر خاک سیه تخم وفا داری مکن ضایع به تبدیل دو روزه گه مخوان گل گاه ریحانش بسا بیدل که زد هم چون تو لاف از عشق محبوبی پس از تعبیر صورت زان هوس دیدم پشیمانش چو دارد زهر هجری در عقب هر شربت وصلی نمی ارزد وصال هر که می خواهی بهجرانش فقیه از ما سوی الله راه می خواهد سوی ایزد زهی ناقص که رهبر میشوند امثال و اقرانش خدا را اهل حق از حشمت فرعون میداند نه چون فرعون باید معجز موسی عمرانش اگر طالب به هستی خدا برهان طلب دارد درین دعوی به هستی خدا هستیست برهانش چو انسان بست صورت در رحم تا وقت دانایی میسر میشود بی سعی رزق از لطف سبحانش ز دانایی چو دم زد رزق را از محض دانایی ز سعی خویش میداند زهی انسان و کفرانش نمیدانم چرا دارد تکبر نفس نمرودی چو شر پشه را دفع کردن نیست امکانش قیاس عجز غیر خالق از حکم سلیمان کن که آخر برد خاکش آنچه اول برد فرمانش گر انسانست کس او را ز یزدانست ترس و بس وگر دیوست باید داشت صد بیم از سلیمانش صلاحی در فساد کفر دارد صاحب حکمت وگر نه هر چه باطل شد برو سهلست بطلانش و اگرچه هست گل مقصود دهقان بهر حفظ آن ز گل به می نماید خار دیوار گلستانش به ظالم دفع ظالم میکند دوران که گر چوبی درشت افتاد می سازد درشتیهای سوهانش بسا ایمان که آن از کفر می خیزد بیوسف بین که در عزم کنه بت گشت سد راه عصیانش تو ای غافل که فرمان خدا مطلق نمی گیری گرفتم نیستی شایسته فردوس رضوانش مشو چندان سیه رو هم که چون دوزخ شود جایت کند از تیره گیهایت تنفر قیر و قطرانش ز کافر می ستانی مال و می گویی حلالست این چه می گویی که حالا می ستانی از مسلمانش جهان شوریده دریاییست کز امواج آن موجی بدور نوح پیدا شد لقب کردند طوفانش ز بیم غرقه هر سرگشته ای بر روی این دریا شنایی می کند چندانکه پر بادست انبانش چو واصل گشت طالب ز انقلاب دهر کی ترسد چو بط از غرقه هست ایمن چه باک از موج عمانش مشو نومید در ایزدشناسی گر نه ای کاذب امیدی کان به عفو اوست ممکن نیست حرمانش چو مقبل قابل فیض حق افتد هست امیدی که مدبر نیز گردد مظهر آثار غفرانش خدا گر در خور اعمال خواهد دید در مردم نخواهد دید چشم کس جمال حور و غلمانش و گر هر کس که سهوی کرد محرومست از جنت نخواهد برد از جنت تمتع غیر رضوانش رسان فیضی که یابی قدر زنبور عسل را بین چو دارد نفع برتر شد ز زنبور دگر شانش به کسوتهای رنگین چند آرایش دهی تن را چو مرگ آورد عریان باز خواهد برد عریانش مراد از هر دو کونت حاصل آید بر ورع داری ورع نخلیست کام هر دو کون اوراق و اغصانش تویی بس عاجز و کار دو عالم بایدت کردن عجب کاری ترا افتاده آسان نیست سامانش مگر خواهی مدد از فیض روح پاک پیغمبر که سامان مهم هر دو عالم هست آسانش نبی هاشمی ابطحی امی مکی که مفتاح در گنجینه دین کرده دیانش قد او شمع انور صد چو ابراهیم پروانه رخ او عید اکبر صد چو اسماعیل قربانش امین خاتم ملک سلیمان خواجه سلمان که می زیبد سلیمان خادم درگاه سلمانش نه موسی هست چون او نه چو بطحی وادی ایمن نه یوسف هست همچون او نه همچون کعبه کنعانش بحمدالله بنایی ساختم از بهر آسایش ز سنگ صبر و آب حلم و خاک علم بنیانش نه من تنها شدم بانی این خانه کز اول بود اساس از کاملان هند و شروان و خراسانش سه رکن از خانه بود از خسرو و خاقانی و جامی من از بغداد کردم سعی در تکمیل ارکانش فضولی را بسعی خود نشد توفیق این جرأت مدد کردند وقت کار هم ارواح ایشانش الهی رحم بر بیهوده کاری کن که در عالم نه در کسب معارف عمر ضایع شد به هذیانش غلط گفتم نه هذیانست شعرم قیمتی دارد چو در بحریست منزل همچو مروارید و مرجانش بجرم شعر روز نصب میزان کی خطر دارم نخواهد شد گران چیزی که بر بادست اوزانش ز هر علمی دلم را بهره ده یارب چو میدانی دل من پیر تعلیم است و من طفل سبق خوانش ز کان طبع پولادی برون آورد خاقانی سوی دریای هند ارسال کرد از سوی شروانش به استادی ازان پولاد خسرو ساخت میر آتی روان سوی خراسان کرد از دلهی و ملتانش جلایی داد آنرا جامی آنکه جانب بغداد فرستاد از برای خادمان شاه مردانش مرا از کور طبعی نسبتی با آن نبود اما بگستاخی ربودم از کف روشن ضمیرانش بر آن آیینه زیبی بست بر خود بکر نظم من که هر کس دید حسن صورت او ماند حیرانش انیس القلب کردم نام این محبوب و میخواهم که هر ساعت دهم در بزم اهل فهم جولانش میسر کن که شمع محفل اهل نظر گردد ندارم بیش ازین در پرده تضییع پنهانش بدست پاکبازان امانت پیشه بسپارم فرستم سوی دارالعدل روم از ملک ایرانش به امیدی که در عالم‌ستانی و جهان‌گیری رسد تأثیر فتح از دولت سلطان سلیمانش * * * شمارهٔ ۳۰ یا من علت بتربته رتبه النجف تو در شاهواری و خاک نجف صدف بدرالدجا تویی ز طلوع و غروب تو بطحا گرفته نور نجف یافته شرف گر دید بهر خاطرت از دیده آفتاب وز صدق گشته تیر دعای ترا هدف قندیل نیست گرد حریم تو بهر طوف دلهای روشن است بهر سو کشیده صف ز ادراک سفله رموز تو هست دور در از کجا و رتبه غواصی کشف گر آب کوثرست و گر سبزه بهشت آمد طفیل دلدلت این آب و آن علف از نوبهار شفقت و نیران قهر تست جنت به آب و تاب جهنم به تاب و تف بهر بهار نصرت از آن به شکوفه نیست کآرد گه عزا ید من دلدل تو کف گر مه بدرگه تو نهد رو چو آفتاب خاک درت ز چهره او می برد کلف آدم ز نسل خویش ترا اختیار کرد معلوم شد ز مهر پدر نطفه خلف کی می رسد بمعرفت سر ذات تو هر کس که نیست عارف مضمون من عرف خواهم رسم بطوف تو روزی هزار بار هر بار ازان چو بار گنه می شود اخف مغزم در استخوان بهوایت سرشته است در سینه ام دلست بیاد تو پرشعف حاشا که این هوا رود از استخوان برون حاشا که این شعف شود از سینه برطرف گر بند بند من چو نی از هم جدا کنند ور پوستم ز سینه شکافند همچو دف از تاب آفتاب حوادث مرا چه غم چون داردم لوای ولای تو در کنف هر گه که یافت ره سوی من بیم معصیت آمدند از منهی عفوت که لاتخف شکر خدا که نقد حیات من از نخست صرف ره تو شد بزخارف نشد تلف چون دیگران نیم که کشم روز واپسین بی فائده تأسف تقصیر ما سلف از من سوای شکر نخواهد شنید کس روزی که خیزد از همه فریاد وا اسف از آب چشم و چاک گریبان چه فائده تا دامن رضای تو نارد کسی بکف دریا دلا چو نظم فضولیست نذر تو امید کز تو قدر گهر گیرد این خزف تا روح راست رفق بدن کیف ما اتفق تا شام راست خلف سحر کیف ما اختلف شام و سحر مداومت جسم و روح من بادا همین مجاورت روضه نجف * * * شمارهٔ ۳۱ شد از شکوفه چمن را لطافتی حاصل نماند نامیه را از خزان گره در دل به روزگار خزان چشم زخم دهر رسید طلسم سلطنت زمهریر شد باطل نهفت از نظر دهر چهره اندوه صحیفه گل تر در میانه شد حائل فشاند سیم شکوفه باب جوی درخت درخت گشت غنی آب جوی شد سائل نهاد روی به مصر حدیقه یوسف گل کشیده ابر سوی گوشه چمن محمل اگر چه هست کدورت ز رنگ آینه را کدورت دل عالم ز سبزه شد زایل کمال سحر هوا بین که از تصرف او بدیده رنگ زمرد نموده مهره گل کشید سرو قدانرا هوای گل سویی که هر چه هست به هم جنس خود بود مایل گرفت صحن چمن رونق از لطافت گل چنانکه ملک بتدبیر سرور کامل گل ریاض عدالت بهار گلشن ملک کفیل نظم ممالک بجوهری قابل محیط دایره معدلت محمد بیک که لطف بیحد او هست بحربی ساحل ز جذب غالب او جسته روزگار مدد به عزم صایب او گشته حل هر مشکل سموم نایبه را ارتباط او مانع سکون حادثه را التفات او کافل حذاقتش همه کل و جزو را حاوی حمایتش همه خاص و عام را شامل زهی وجود تو چون آفتاب عالم تاب رسانده پرتو رأفت بعالی و سافل رسوم عرف تو احکام شرع را محیی هجوم رشک تو اعدای ملک را قاتل بلطف تو متضمن اعانت عالم بقهر تو متحتم اهانت جاهل مدام دشمن جانت ز فیض راحت دور همیشه سالک راهت بکام دل واصل کسی که از ره طوع و رضای تو خارج احاطه غضب کرد کار را داخل کسی که گشته ز نزدیک و دور بنده تو گرفته کام ز مأمول عاجل و اجل ز فیض عدل تو البته می برد بهره به بهترین عمل هر که می شود عامل غنیمت است وجود تو در ریاست ملک نشان لطف الهیست حاکم عادل شها فضولی بیچاره خاک درگه تست باو گهی نظری کن ازو مشو غافل محب تست اگر حاضرست اگر غایب غلام تست اگر مدبرست و گر مقبل امید هست که تا هست دور گردون را بکر مرکز ثابت مدار مستعجل سعادت ابدی خاک آستان ترا کند چو سایر خدام درگهت منزل * * * شمارهٔ ۳۲ بر آنم که از دلبران بر کنم دل نه سهل است کار چنین رب سهل تو توفیق ترک هوا بخش یارب که این شیوه آسان نماییست مشکل دلا تا بکی سازد از ساده لوحی ترا صورت از معنی خویش غافل کند همچو آیینه صورت پرستت بدین شکل نظاره هر شمائل چو بتخانها کعبه خاطرت را دمی زیور فانی از نقش زایل شوی بسته آب و گل چون ریاحین سراسیمه رنگ و بو چون عنادل بخورشید رویان بد مهر راغب به سیمین بران جفا پیشه مایل شکار بتان مقوس حواجب اسیر غزالان مشگین سلاسل ز طغیان حیرت گهی دست بر سر ز اشک ندامت گهی پای در گل شب و روز آماج تیر ملامت گه از طعن نادان گه از پند عاقل ترا در ره عشق این سست عهدان بجز محنت دایمی چیست حاصل حسابی دگر نیست در دفتر عشق بجز رنج باقی و اندوه فاضل مکن نقش بر لوح دل عشق فانی مشو حجت باطلی را مسجل مخور می بامید نفعی کزو یافت پس از تلخی درد سر طبع جاهل فریبی مخور زانکه نسبت بافعی ممد حیات است زهر هلاهل تصور مکن عین معنیست صورت صور نیست جز بر معانی دلایل مجو ره بکشف رموز حقایق ز بحث مسائل ز جمع رسائل که گمراهی رهروان حقیقت بود بی شک از اختلاف مسائل تو هر مذهبی را که بر حق شناسی نقیض تو گوید زهی دین باطل ترا هر که بد نفس و ظالم نماید بر دشمنت نیک نفس است و عادل چو از نیک و بد هیچکس نیست واقف که داند که مدبر که و کیست مقبل منه اعتمادی بعز اعالی مکن اعتباری بذل اراذل بود شرط انصاف ترک فضولی نه لاف کمالات و بحث افاضل ز نخوت چه حاصل خبر چون نداری که تسکین و تحریک را کیست عامل چو صرفت هواییست مشکل که یابی وقوفی بتحقیق افعال فاعل مبند افترا بر عناصر چو رمال مگو نکته خارج از حکم داخل منه تهمت هندسی بر کواکب که آن از چه بازغ شد این از چه آفل مکن دأب تقویم را آلت کذب خلاف از حساب بروج و منزل زبان منطق نکته معنوی کن شو از نوع ناطق نه از جنس صاهل اگر بایدت راحت پنج روزه ز نه چنبر چرخ پیوند بگسل و گرنه ترا اضطرابست و افغان درین دایره متصل چون جلاجل مکش همچو خورشید بیم زوالی بکنجی فکن بستر امن چون ظل که نتواندت یافت هر چند گردد فلک گرد عالم بچندین مشاعل چو عنقا ز عالم گزین قاف عزلت باسباب ملک سلیمان منه دل چه ارواح قدسی نهان از نظر شو مجرد ز اجرام اجسام هائل چه به زانکه مانند آن هر دو باشی باقبال نزید و تجرید قابل تو مخفی و عالم ز آوازه ات بر تو پنهان و فیض تو بر خلق شامل اگر نیت کعبه وصل داری چه بندی بعزم ره دور محمل چه خیزد ز تشویش طی بوادی چه آید ز سودای قطع مراحل قدم بر سر کام خود نه کزین ره بکامی توانی رسیدن بمنزل بجز یک قدم راه تا کعبه از تو تو در قطع این یک قدم راه کاهل وفا کن جفا کار را وز برابر نکو خواه بد خواه را در مقابل به قتل ار کسی از تو خشنود گردد رضای جوی و منت بجان نه ز قاتل مکن در سؤال کس اندیشه برد سؤال ار بود جان بدخواه سائل بخیر العمل کوش یاد آر از آن دم که بخشد جزا حق باعمال عامل زهی ضایع انکس که پیوسته او را بود دعوی عالی از طبع سافل ز افلاک درشان جنت نشانش فرود آمده آیت قدر نازل نه دانش ز احوال آغاز واقف نه رایش بتصدیق انجام قائل الهی ببحر عطای عمیمت که آن بحر را کس ندیدست ساحل الهی بنور نبی شمع کونین کزان چراغست روشن دو محفل درین عرصه چندانکه بهر تردد بود روح را مرکب جسم حامل چنان کن نصیبم که گردم بیادت زمانی مسبح زمانی مهلل چو این عزت عاجل آید به آخر مکن نا امیدم زمأمول آجل امیدم چنانست کآخر بر آید امیدی که دارم ز فضل مفضل سرور قبول از روانم برد غم لوای عطا بر سرم افکند ظل فضولی درین نظم گفتی سخنها خلاف مسمی ز حسن خصائل همانا که بهر تو گفته‌ست جامی ایا خیر قولی فیاشر قائل * * * شمارهٔ ۳۳ ای دل از غم مفکن رخنه بدیوار امل صبر کن کآخر هر کار بهست از اول ناامیدی مکن از بد شدن کار که هست عقل را قاعده حسن امل حسن عمل گرچه مشکل شدن کار ز دورست مدام مشکلی نیست که از دور نمی گردد حل تو همانی که دم از فیض قناعت زده تو همانی که نداری گذار از حکم ازل چه شد آیا که خلاف ره و رسم معهود با قضا هست ترا دمبدم آهنگ جدل با فلک دست و گریبان شده دعوی داری که چرا نیست مرا همچو تو پرسیم بغل چیست این رای سراسیمه که انداخته ای به بنای ورع از دغدغه سهل خلل گر ترا نیست نصیبی ز نهان خانه غیب چه شود حاصل تذویر چه خیزد ز حیل ور ز گنجینه تقدیر نصیب است ترا می رساند سببی حضرت حق عز و جل راست زانگونه در مهلکه ناکامی سبب کام تو شد آصف دوران محل در دریای کرم حضرت قاضی چلبی ناظم سلسله رابطه دین و دول نیک بختی که ز حل گر شود از خدامش مشتری می طلبد فیض سعادت ز زحل می تواند که دهد نظم بحسن تدبیر که جهان را شود اجزای تناسب مختل آیتی آمده در شان رفاهیت ملک رحمتی بر همه خلق ز خالق منزل نسق دانش او آمده از ما در غیب توامان با روش شرع نبی مرسل قلم اوست پی روشنی ظلمت ملک آخرین شمع که افروخته عقل اول ای ز آیینه صدق سخنانت دیده عکس خود را همه ارباب خطا اهل زلل گرچه در شربت لطف تو خواصیست مفید می کند طبع بآن میل جبلی چو عسل ز هر قهر تو هم از فایده خالی نیست محض فیضیست چو خاصیت تخم حنظل همه اسفل شده از فیض نوالت اعلا همه اعلا شده در جنب جلالت اسفل بود در جسم ولایت ز جفا کسر تمام کرد جباریش ادارک تو مفصل مفصل هر چه تدبیر ترا نیست موافق مشکل که شمارد خرد از قاعده مستعمل هر که پرسد ز من از هستی عرش اعظم جای دارد که ترا گویم و آرم بمثل سرو را نیست چنان سهل مرا محنت دل که درین نسخه دهم شرح بوجه اسهل هست امید که تفصیل المهای مرا متأمل شده تحقیق کنی زین مجمل تا اجل را گذری هست سوی ملک وجود تا جهان را سبب نظم نمودست و علل باد عدل تو مواد و علل نظم جهان دور از دامن اندیشه تو دست اجل * * * شمارهٔ ۳۴ روشنست از سرخی روی شفق بر اهل حال این که او را هست در دل ذره از مهر حال هر که مهر چارده معصوم دارد کامل است هست ماه چارده را هم ازان مهر این کمال نیست دور چرخ جز بر منهج اثنا عشر ظاهر است این معنی از وفق حساب ماه و سال هر شهنشاهی که دارد صدق با آل علی در نظام ملک او راهی ندارد اختلال هر سرافرازی که باشد بنده این خاندان آفتاب دولت او را نمی باشد زوال زین سعادت پر جمیع سروران دارد شرف خسرو عادل دل فرخ رخ فرخنده فال آن شهنشاه بلند اختر که در اوج شرف اختر اقبال او عاریست از عیب وبال آنکه از رأفت سواد هند در ایام او آن صفا دارد که در رخساره محبوب خال آنکه کرده پرتو جاه و جلالش هند را خوش نماتر از سواد نقطه جاه و جلال آنکه در هندست تأیید بصیرت در سواد ملتفت بر حال هر کس از یمین و از شمال آنکه طاووس صفای رأیش از هندوستان بر سر سکان صحن کربلا گسترد بال آنکه طوطی طرازنامه اش آمد ز هند شد بدلداری سکان نجف شیرین مقال آنکه هم در کربلا هم در نجف خدام را گر نبودی لطف او بودی رفاهیت محال آنکه صیت جود عالم گیر او چون خاک هند بر سلاطین گیر عالم را سیاه از انفعال آنکه در تعظیم اهل البیت دست همتش داد شاهان همه روی زمین را گوشمال آنکه مشکل کرد اخراج تصرف بر ملوک در عراق احسان او نگذاشت ارباب سؤال قطب دین سلطان نظام الملک دریادل که چرخ هست او را بنده در گردنش طوق هلال آنکه با خاک در شاه ولایت متصل از صفای صدق او خانیست او را اتصال آنکه او را قبه پرنور شاه کربلاست در شبستان سعادت شمع فانوس خیال تابعان را داده فیض رأفت او سروری سرکشان را کرده دست صولت او پایمال شد زرافشان آفتاب همتش در خاک هند داد رنگ زعفران بر صحفه عنبر مثال گشت خاک هند زر حالا نمی یابد کسی ذره خاک سیه در هند بهر اکتحال زر ز هند آورد هر کس برد خاک از کربلا خلق را لطفش نمود این راه دارد احتمال کز پی تعظیم قدر او بهندستان کند اندک اندک کربلا را ارض بابل انتقال ای دلت آینه دار صورت فیض ازل وی ضمیرت مظهر آثار لطف لایزال بس که از دریا گرفتی گوهر و پر ساختی رفت از دست کرم دامان حفظ اعتلال تلخ کامی نیست جز دریا کنون در ملک هند کز تو در آیینه طبعش بود گرد ملال گر شود هر قطره از آب دریا گوهری نیست کافی بر عطای آن کف دریا نوال سرورا مداح شاه اولیایم مدتیست در مناقب کرده ام صرف سخن پنجاه سال بر ثبات من درین درگاه عالی همچو طاق گر نباشد شاهدی قد دو تا کافیست دال داشتم عهد از ثنای خسروان روزگار عهد من بشکست اقدام تو بر حسن خصال فرض شد بر من ثنایت لیک بی بهر طمع بهر کان افتاده اظهار تکلم را مجال لطف داری بر محبان علی وه چو نکنم گر نمی گویم ثنایت می شوم البته لال نقد گفتار فضولی نقد مدح چون تو نیست گر نگوید نیست ذوق گفت گو بر وی حلال تا بود هر ماه یک نوبت در ایوان افق آسمان خورشید و مه را عقد پیوند وصال از حجاب غیبت در خلوت سرای سلطنت بر تو هر دم شاهد فتحی کند عرض جمال چشم آن دارم که چون خوانی کشد بر اهل فقر خادم لطف تو بشمارد مرا هم از عیال * * * شمارهٔ ۳۵ که یارب این روش آموخت در شفق بهلال که کرد یکجهتی و گرفت دامن آل درین طریقه احسن به اندک ایامی بسان دولت آل علی گرفت کمال زهی امام مبین و مقتدای انس و ملک که درگهش همه را هست قبله آمال کسی که سایه آل علی پناهش نیست گر آفتاب بود روی می نهد بزوال شهی که طوق غلامیش می دهد همه را امان بروز جزا از سلاسل اغلال بظل عالی او هر که التجا نبرد چو سایه می شود از پست همتی پامال حمایتش ز ره عدل می تواند بست ره مزاحمت شمع بر نسیم شمال مهابتش ز سر قهر می تواند کرد رسن بگردن رستم ز تار معجر زال شها تویی که درین جلوه گه جمیله کون بقصد عقد ولای تو کرد عرض جمال جمال شاهد اقبال را پی زیور ز داغ بندگی تو نهاد گردون خال ز باطن تو هر آیینه کس نیافت وقوف بظاهر تو جز آیینه کس ندید مثال تویی که گر مدد از همت تو خواهد کس برای رونق هر کار حل هر اشکال گره کشایی هر کاری می تواند کرد بسان غنچه گلزار دولت اقبال امیر زاده علی ولی شعار که هست وقوف او همه مشکلات را احلال مه سپهر اصالت سپهر فضل و هنر سر آمد همه مردم فرشته اخصال یگانه که بکار دو کون داده رواج به اهتمام صفای ضمیر و حسن فعال سلوک او شده احمام شرع را قانون مشخص است ز اطوار او حرام و حلال ز روی رای بکاری که می کند رغبت زمانه کیست در انجام آن کند اهمال بنزد رای منیرش که واقف حال است در احتیاج کسی را چه سوال زبان خامه حاضر جواب او کرده بفهم حال دل اهل سؤال را همه لال ایا سپهر سخاوت همای اوج شرف که ذکر نام شریف مبارکست بفال ز بوستان هنر تا بنای آب و گلست نخواسته چو تو گلبن نرسته چون تو نهال دری ندیده بلطف تو بحر اصل نسب گلی ندیده برنگ تو باغ جاه و جلال چنین که از اثر لطف طبع حسن مزاج خطور نیت بد بر ضمیر تست محال تو هر چه می گذرانی بدل سزد که ملک ثواب ثبت کند بر جریده اعمال بهر دعا که کنی می کند ز نیت پاک بر آسمان نرسیده اجابت استقبال رضای خالق و مخلوق داردت دایم پی تواضع و طاعت خمیده قد چو هلال بدین سبب که تویی کم کسیست در عالم بدین روش که تویی زود می رسی بکمال رفیع منزلتا ان تویی که شاه نجف گزید ذات ترا از نظایر و امثال تمیز اهل فضیلت بعهده تو فکند که هر که هست کند بر تو عرض استهلال منم که بلبل بستان مدح منقبتم خزانه دلم از نقد مدح مالامال جز این شعار ندارم که در مناقت شاه کنم نثار در نظم و صرف نقد مقال بدین وسیله مرا نیز می تواند بود که گاه گاه فتد بهر عرض حال مجال امیدوار برانم که بهر مدح علی دهی بلطف فراغم ز سایر اشغال یمین بشاه نجف یاد کرده ام صد بار که از نجف نشوم مایل یمین و شمال بد آن امید که بعد مرور مدت عمر رسد چو مرگ دهم خاک را بحال وصال اگر نه لطف تو یاری کند درین منزل اقامت من آواره هست امر محال روا مدار که مرغ روان من زین ملک بعزم سیر دیار دگر گشاید بال دران دیار کشد آرزو مرا و کشد مشقت از پی نقلم ملایک نقال امید هست که از شرح خاکساری ما نیابد آیینه خاطر تو گرد ملال امید هست که تا هست در فضای وجود مدار دایره گفت و گو بدین منوال فضولی از تو همه مژده عطا شنود تو هم ازو همه مدح ثنای حیدر و آل * * * شمارهٔ ۳۶ مرحبا ای قلم شمع شبستان خیال نامی نامیه پیغمبر معراج خیال دستگیر فقرای ادب آموز ملوک مرجع اهل دل و ملجاء ارباب کمال حسن معشوقه صورت ز تو عنبر گیوست چهره شاهد زیبا ز تو مشکین خط و خال قد بر افراخته ساخته زیور حسن طره بر تافته یافته زیب جمال ای ز ریحان تو گلزار صحایف مملو وی ز یاقوت تو دامان نسخ مالامال ضاعف الله لک القدر لنا فی الایام فتح الله بک الباب لنا فی الامال یار هرکس که شدی مژده دولت دادی ای صریر نی تو رونق بزم اقبال چه سبک روح کسی کز پی انجام امور می دوی پای ز سر کرده بسرعت مه و سال لازم طبع تو فیضیست ولی فیض عمیم روش کار تو سحریست ولی سحر حلال بس بود شاهد اقبال تو این حسن قبول که شدی محرم سرو چمن جاه و جلال یوسف مصر وفا خضر ره اهل صفا آصف پاک گهر سرور پاکیزه خصال وقت آنست که در مجلس آن عالی قدر کنی از راه کرم یاد من شیفته حال راز پنهان من نامه سیه بر ورقی بنویسی و برو عرض کنی بی اهمال دیده بودی که چه سان سلوکم زین پیش چه روش داشت فلک با من و چون بود احوال زلف محبوب بکف داشتم و جام طرب نشئه جام طرب داشتم و ذوق وصال بنگر بر من و بر صورت حالم حالا که رسیدست بر آیینه من گرد زوال از که پرسم ره این بادیه که گردانم بکه گویم غم دل مانده ام از حیرت لال نیست امیدگهم بهر مرادی جز خوان نیست هم مشورتم از پی فتحی جز فال هست زین واقعه آزار معبر کارم هست زین واسطه شیوه جفای رمال من ندانم بچنین درد و بلا استحقاق من ندارم بچنین محنت و غم استهمال همه خلق برینند که جز آصف عهد هیچ کس نیست که طی گردد ازو این اشکال بسته ام دل چو فضولی بنهانی قلمش چشم دارم که شود بار دران طرفه خیال آه اگر بخت کند سستی آن طایر قدس گردد از حال خسته بمن فارغ بال دارم امید که آن ده هر سایل سوی غیری ندهد راه بمن بهر سؤال * * * شمارهٔ ۳۷ - ستایش مصطفی چلبی سرم فدای تو ای خامه خجسته خصال غزال مشک فشان طایر معنبر بال کلید گنج سعادت ستون خانه علم عصای موسی فکرت زبان طوطی حال سرای دولت و اقبال را فروزان شمع ریاض معرفت و فضل را خجسته خصال تویی مقدمه اسباب آفرینش کون تویی مقدمه صنع ایزد متعال تویی محرر احکام کارخانه عقل تویی مصور اشکال کارگاه خیال تراست رابطه با تصرف ادراک تراست ضابطه در تصور اشکال کمین حکم ز یاقوت تست با قیمت ریاض ملک ز ریحان تست مالامال اسیر سخن متصل تو می آری ز حبس خانه خاطر به جلوه گاه خیال ولیک تا نگریزد مدام می داری ز سطرهای خطش در سلاسل اغلال عروس حسن عبارت همیشه عاشق تست بهر طرف که خرامی فتاده در دنبال تو داده ای پی زیور بسان گردن او ز حرفهای مقوس قلاده و خلخال صدای صیت تو فیضیست لیک فیض عمیم ادای کار تو سحریست لیک سحر حلال عذار بکر عبارت ز تو معنبر خط رخ مخدره معنی از تو مشگین خال بلطف طبع منسوب حفظ هر قانون بحسن سعی تو مربوط حل هر اشکال تویی که میبری از لوح دل غبار الم تویی که میکنی از اهل درد دفع ملال بدین سبب که تو از واسطی من از بغداد من و توییم ز یک ملک در حقیقت حال درین بساط بهم گشته ایم چندین دور درین دیار بهم بوده ایم چندین سال تو بوده ای همه دم دستگیر من در هجر تو کرده ای همه جا محرمم به بزم وصال اراک لست کما کنت مشفق بحقی و دادک المتعارف به ای ذنب و ال چنین هم از من بیدل مباش بی پروا چنین هم از من بی کس مگرد فارغ بال مبر علاقه ز همصحبتان بدین اسلوب مورز نفرت هم شهریان بدین منوال شنیده ام که ز بابل سر سفر داری بعزم روم پی اکتساب فضل و کمال چو هم دیار منی حال من تو می دانی نیازمندی خود با تو می کنم ارسال خدای را چو بدان بقعه شریف رسی شوی مقرب ارباب دولت و اقبال دران محال که خوان سخی کسی بمیان گهی میانه سخن گر فتد بقدر مجال سیاه بختی من شرح ده مشو غافل شکسته حالی من عرض کن مکن اهمال بخاک پای فلک رفعتی ملک قدری که در فلک ملک او را ندیده است مثال به محفل ملک از ذکر اوست ذوق سماع بگردن فلک از طوع اوست طوق هلال ملک بخدمتش از سالکان راه رضاست فلک بدرگهش از ساکنان صف نعال کمال بندگی درگهش بعید ز نقص ستاره شرف خدمتش بری زوال قدر بفیض رسانی بدو سپرده عمل قضا بکار گذاری ازو گرفته مثال زلال فیض عمیمش روان صباح و مسا نسیم خلق عظیمش روان یمین و شمال وزان زلال گرفته لعاب فیض سحاب وزان نسیم ربوده عبیر عطر شمال سمی احمد مختار مصطفی چلبی گل ریاض هنر سرو باغ جاه و جلال بدست یاری کلک تو بر همه عالم کشیده مایده وسعت نوا و نوال در اعتلای تو تا آفتاب این فرقست که هست در تو کمال و در آفتاب زوال تویی بتاج سخن گوهری به استعداد تویی بملک هنر والی به استقلال سخن ز فیض تو کرد آنچنان عروج که ماند زبان ناطقه در وصف آن ز حیرت لال برنگ وحی سخن ز آسمان فرود آمد دمی که پرده بر افکند و کرد عرض جمال ز تو برنگ دگر باز اگر رود به فلک بهر نزول صعودیست نیست امر محال ز بس که هست ترا غایت لطافت خلق ز بس که هست ترا منتهای حسن فعال فکند نام تو در خلق شبهه اما خط تو باز بدان شبهه زد خط ابطال صفای طبع ترا رتبه ایست در دانش که بسته است بهر احتیاج راه سوال شها فضولی زارم درین دیار ترا همیشه داعی حسن عواقب آمال ثنای تو سخنم بالعشی و الابکار دعای تو علمم بالغدو و الآصال امید هست که تأثیر این دعا و ثنا ترا نصیب شود از دم محمد و آل * * * شمارهٔ ۳۸ دلی دارم پر از خون چون صراحی از غم عالم حریفی کو که پیش او دلی خالی کنم یکدم غمی دارم که گر میرم ز خاکم سر زند سبزه بصد فیض بهاران سبزه مشکل گر شود خرم ملال خاطرم زایل نمی گردد اگر جمشید شود ساقی دهد می بهر دفع آن ز جام جم مزاج شمع دارم نیستم بی گریه و سوزی حیات من دلی پر آتش است و دیده پر نم نپرسد کس ز درد بی حد و حال بدم چون هست بیان حال و شرح درد من بیرون ز کیف کم ز سودای سر زلف بتان باشد سرم خالی مرا حالیست در قید خرد آشفته و در هم صفا در عاشقان زنده دل می باشد ای عارف کسی کو مرده ای در خانه دارد نیست بی ماتم دلی مجروح دارم لیک باکی نیست چون دارد جراحتهای دل از ذکر شاه اولیا مرهم زهی سلطان عالی قدر عادل دل که در خلقت بذات اوست فخر فرقه نسل بنی آدم ظهور نور پاکش ناسخ دین مسیحا شد بدور فیض بخش او نزد کس از مسیحا دم دم جان بخش او جان می دهد صد چون مسیحا را بدین اقرار دارد زنده گر باشد مسیحا هم دو دم را تیغ خونریزش دمادم کار فرموده ولی از روی معجز کرده رنگی کار در هر دم در افشای حقیقت ریخته خون منافق را در احیای شریعت کرده کار عیسی مریم پناه آورد بر قرب جوارش تا طفیل او بجنت بار یابد رانده چوب عصا آدم چو صندوق مزارش زورقی با نوح پیدا کرد ز طوفان حوادث بر دلش بنشست گرد غم امیرالمؤمنین حیدر علی ابن ابی طالب ز هر فاضل بفضل افضل زهر عالم بعلم اعلم زهی فیض وجودت مدعا از خلقت هستی بنای هستیش را رتبه تقدیم بر عالم اگر سر رشته مهرت نبودی در کف دوران فرو می ریخت نظم هستی این سلسله از هم تو بودی صاحب معراج را مونس چه غم دارد کسی کو را چراغ ره تو باشی در شب مظلم تویی بر انس و جن از یمن قرب مصطفی حاکم ترا زیبد سلیمانی که داری آنچنان خاتم پیمبر پایه معراج فضل وحی قرب حق همه دارد چنان نبود که دارد چون تویی بن عم خدا را از ظهور خلقت اشیا تویی مقصد نبی را در حریم قرب او ادنی تویی محرم نشیمن طایر قدر ترا جایست کز قربش ادب دادست مرغ روح جبریل امین خاتم به اعجاز نبوت می شکافد بحر را موسی ولی پیش تو حکم قطره دارد با وجود یم تویی کامل بدانش هیچ نقصی نیست ذاتترا که در وصف کمالت می تواند گفت لفظ کم بمیدان ولایت چون بجولان آوری دلدل بگردد کی رسد صد همچو ابراهیم را ادهم شها شفقت شعارا با وجود همتت حاشا که قد همتم گردد ز بار محنت کس خم ترا مداحم و کافیست بر من التفات از تو ثنای کس نمی گویم عطای کس نمی جویم اگر از غیر تو رسم سخا جویم نیم مؤمن بود گر آن سخا اموال قارون آن سخی حاتم الهی آن قناعت بخش و طاقت ده که نزد کس فضولی را نگرداند درین دعوی هوا ملزم اساس بی نیازی و بنای همتش باشد چو بنیاد وفا از حب شاه اولیا محکم * * * شمارهٔ ۳۹ باز در ملک جهان عدل برافراخت علم فلک افشاند ز دامان زمین گرد ستم آفتاب طرب از اوج امل کرد طلوع ظلمت شام غم از صبح سعادت زده دم وقت آن شد که امل خنده زند بر حرمان انتقامی کشد ایام بشادی از غم کار عالم که نظام و نسق فطرت داشت شده بود از ستم ظلم حوادث در هم عدل را زین حرکتها رگ غیرت جنبید ملتفت گشت بتعظیم امور عالم کرد فکر نسق ملک و زد از بهر مدد دست در دامن سر دفتر اعیان امم منبع فیض هنر مظهر آثار قبول آصف ثانی درگاه سلیمان دوم نقطه دایره دولت دین جعفر بیک که برین پایه چو او کس ننهادست قدم آن خردمند که در مصلحت ملت و ملک نسق اوست بقانون شریعت توأم با وجود نسق معدلتش ممکن نیست که دهد دور حدوثی به قوانین قدم ذات او در صدد حفظ بقای قانون دارد آن رتبه که در شرع امام اعظم در مقامی که شود کار بقانونش راست چنگ را شرم بود از کجی قامت خم آدمی زاده ولی با ملکات ملکی بهترین همه فرقه نسل آدم پیش ازین گرچه نمی‌یافت کس از کس مددی بود دیوان قضا رزق بشر را مقسم قدر بین گر جهت رزق بدیوان قضا همه از خامه او میبرد امروز رقم ای به از تیغ در اجزای حکومت قلمت آفرین خوان تو در دأب شجاعت رستم تا ترا در شرف جود برآمد نامی مرده است از حسد شهرت نامت حاتم مرغ جاه تو که در عرش نشیمن دارد هست صیاد غم حادثه را مرغ حرم خلق را چون قلم فیض دواتت روزی خصم را همچو دوات از قلمت پیچ شکم می دهد مادر ایام پی بردن فیض دمبدم در کف اقبال تو تحریک قلم راست زانگونه که در بی کسی از بهر غذا رطب از نخل بتحریک فشاند مریم تیغ در کار جهان با قلمت کرد نزاع که در انجام مصالح چو تو هستم من هم قلم آمد بزبان گفت که خامش خامش کی بود آلت لذات چو اسباب الم تو برانی که بهر کس که رسی زخم زنی من برانم که به زخم تو رسانم مرهم ز خرد سر بحریر قلمت پرسیدم قال من انشاه علم ما لم یعلم کردم از چرخ سوال سبب خدمت تو قال ما اوحیه الله علینا و حکم تویی آن سرو خرامان که بگلزار وجود نخرامید نهالی چو تو از باغ عدم کر کند عهد تو زینشان چمن آرایی ملک زود باشد که شود ملک چو گلزار ارم بس که در هر لغتی حسن فصاحت داری هست بر خلق عبارت وقوف احکم نیستی فتنه ولی زین سبب انداخته است انتساب تو جدل در عرب و ترک و عجم سرورا کی بود انصاف که در دور چنین نکند چرخ دلم را بمرادی خرم بعراق عرب از روم رسد دریایی نرسد بر لب خشک من ازان دریانم از فضولی چه فضولی شده باشد صادر که نشد مستحق لطف و سزاوار کرم هست امید که تا هست ز عالم اثری نشود از اثر فیض تو خالی عالم * * * شمارهٔ ۴۰ منم به بادیهٔ نیستی نهاده قدم به حرف قید ز کلک فنا کشیده رقم حکیم عقل ز درک تشخصم عاجز دبیر درک در اثبات هستی‌ام ملزم جهات سته ندارد حد احاطه من به جزؤ لا یتجز است جوهرم توأم در آرزوی سر زلف مهوشان عمری‌ست من شکسته به جسم ضعیف و قامت خم میان شدت ایام گشته‌ام ناچیز به سان دال که در او شده است آن مدغم نیم مقید عالم حکیم بهر خدا به من مگوی حدیث حدوث حرف قدم تو حال عالم کون و فساد می‌پرسی ز من مپرس که من نیستم از آن عالم مرا ز نشئهٔ عشق است عالمی که در او نه راحتی‌ست ز لذت نه محنتی ز الم چه عشق؟ عشق حقیقی که بر صحیفهٔ کون طفیل او شده نقش مکونات رقم نبی امی مکی محمد قرشی صلاح ملک عرب فتنهٔ ملوک عجم مه سپهر وفا آفتاب اوج سخا شه خجسته‌سر سرور حمیده‌شیم سپاه دولت و دین را سوار خصم‌افکن سریر شرع مبین را شهنشه اعظم تمیز داده حرام و حلال را به سلوک نموده راه نعیم و سقر به لا و نعم سمنبری که چو بشکفته از ریاض حجاز سهی قدی که چو برخاسته ز خاک حرم به عزم دفع معارض برون زده خیمه پی شکستن اصنام برکشیده علم هزار کافر را از صنم برآورده به زیب حُسن شکسته صف هزار صنم چو او به کعبه درون آمده برون شده بت به سعی او شده خالی حرم ز نامحرم شنیده‌ام به ره زهر کرده کرده سخن به معجزش پی اظهار مکر اهل ستم کمال فیض نگه کن که در تن مرده از او طبیعت آب حیات یافته سم چو کوس عدل زده در حجاز و در بغداد نموده طایر دولت ز طاق کسری سم چو در یمن زده سر چشمه از انگشتش به فارس یافته آتش که معارض نم میان موسی و او فرق ماه تا ماهیست کجا شکستن ماه و کجا بریدن یم دمی که نشئه روزی گرفت هر قومی بقدر حوصله در بزم منشا و مقسم نشاط دولت اسلام یافت امت را مذاق مستی می قوم عیسی مریم همین بس است بتعظیم امت او مدح همین بس است به الزام قوم ذمی ذم جز او نیافته ز ابنای روزگار کسی چو جبرئیل برادر چو مرتضی بن عم اگر بلوح و قلم دست بهر خط ننهد ز بحر فضل چنان کاملی نگردد کم چه حاجت است آرزوی صنعت خط کسی که پای تواند نهد بلوح و قلم زهی بحکم روان راح روح پرور را حرام کرده بجمشید و تلخ کرده بجم قبول شرع تو و رد مذهب حکما عیان شده بهمه گشته چون زمانه حکم بنای دعوی باطل نهاده رو بزوال اساس بنیه حق مانده آنچنین محکم حدیقه ای ز ریاض رضای تست بهشت کنایه ز گلستان کوی تست ارم دمی که کرده ای از لعل گوهرافشانی گشوده ای در گنج معانی مبهم هزار قافله مرحمت به شهر وجود نهاده روی به حکم خدا ز ملک عدم گهی که لب به تبسم گشوده ای و به خلق میان برگ گل تر نموده ای شبنم هزار روضه روح و ریاض دل شده است ز فیض شبنم و گلبرگ نازکت خرم تو تاج اهل دلی ترک کرده دنیا تو خاتم رسلی سنگ بسته بشکم که برگ ترک بر آرنده است در گل تاج نگین سنگ پسندیده است در خاتم ملک بسجده آدم چه گونه سر ننهد ز خاک پای تو بود است طینت آدم حیات چون ندهت مرده را دم عیسی ز فیض لعل لبت میزده است عیسی دم سر از متابعت خضر چون کشد موسی براه پیرویت می نهاده خضر قدم پی عروج تو بسته ببام عرش قضا ز چار عنصر و نه پایه فلک سلم ستاره نیست که وقت عزیمت معراج سپاه جاه تو کرده سپهر را مخیم فلک نداشت ستاره زمین گل و سبزه و لیک در شب معراج از نثار قدم همین طبق طبق انداخت لعل و فیروزه همان خزانه خزانه گهر رساند بهم حکایت کرم حاتم است غایت کفر بدور چون تو کریمی و در مجال کرم ز نیم شمه لطف تو میتواند بود هزار چون کرم خود هزار چون حاتم شها فضولی ما گرچه هست محض خطا خطاست گر بدل آریم با وجود تو غم امید هست که از لطف تو پذیرد عفو معاصی همه خلق و فضولی ما هم تویی که روز جزا چون شفیع خلق شوی جراحت همه را از تو میرسد مرهم * * * شمارهٔ ۴۱ دلا تا کی چنین در قید آن زلف دو تا باشم اسیر دام محنت بسته بر دام بلا باشم گهی بر یاد آن لبها سرشک لاله گون ریزم گه از بار غم آن ابروان خم دو تا باشم مران از کوی خویشم ای پری هر دم برسوایی چو من دیوانه ام بگذار در دارالشفا باشم ندارم تاب دوری اینقدر از بخت می خواهم نباشم بی تو یکدم با تو باشم هر کجا باشم براهت در طلب عاجز نیم کز ناتوانیها درین ره می توانم همره باد صبا باشم هوایت را نخواهم کرد بیرون چون حباب از سر مگر روزی که سر بر باد داده زین هوا باشم من از رنج و عنای عشق دارم نشئه راحت ندارم راحتی هر گه که بی رنج و عنا باشم مکش ای هجر در کنج غمم بگذار تا زینسان بسوز و گریه شبها شمع این ظلمت سرا باشم حرامم باد لذتهای درد عافیت بخشت اگر با لذت درد تو مشتاق دوا باشم چنین تا کی من از تو بی خود و تو بی خبر باشی تو محجوب از من و من آرزومند لقا باشم من و عشق بتان تا زنده ام حاشا که بگذارم طریق عاشقان و زاهدان خودنما باشم نه رسم و راه زاهد رنگ و بوی عقل و دین جویم ز قول و فعل واعظ طالب صدق و صفا باشم به سجاده بساط آرای اطواری حیل کردم به سبحه سلسله جنبان آیین ریا باشم تعین خوش ندارم تا نیابد کس نشان از من همان بهتر که گم در وادی فقر و فنا باشم ملول از اختلاط ناکسانم ای خوش آن روزی که نی با من کسی بی با کسی من آشنا باشم نمی گنجد مرا در سر که از دون همتی چون مور برای دانه آزرده در هر زیر پا باشم بر آن می داردم همت که کام از حرص کم جویم نهاده بر سر هر گنج پا چون اژدها باشم کند همت مرا از جمله آفاق مستغنی فقیر محتشم سیرت گدای پادشا باشم نگردانم سگ کوی و گدای خوان کس خود را سگ کوی و گدای خوان شاه اولیا باشم زبان بر بندم از ذکر ثنای غیر هر ساعت گشایم نطق مداح علی المرتضا باشم شهنشاهی که ممکن نیست پایان ثنای او اگر یابم دوام عمر و مشغول ثنا باشم بشرطی داده ایزد حسن گفتاریم که تا هستم به بستان مناقب بلبل دستان سرا باشم گهی دامان و صف پنجه عنتر فکن گیرم گهی مفتاح باب معجز خیبرگشا باشم گهی پرده کش گلهای باغ انما گردم گهی رشته کش درهای درج هل اتی باشم گهی زنک شک از آیینه لاسیف بزدایم گهی آیینه دار نور فیض لافتی باشم دم از اوصاف آن شه می زنم صد غنچه را در دم سزد گر چون صبا از نکهت آن دلگشا باشم بخاک پای او پی برده ام کو خضر فرح پی که او را سوی آب زنده گانی رهنما باشم منم جا کرده در سلک سکان آشیان او مرا می زیبد از سر خلقه اهل وفا باشم نیم در مهر او از مالک و عمار و بوذر کم چو صدقم از همه بیش است کم از کس چرا باشم شها شفقت شعارا چشم آن دارم که در راهت ز گمراهی نباشم اهل خوف اهل رجا باشم مرا کافیست از عالم سر کوی تو سر منزل نمی خواهم که یکدم از سر کویت جدا باشم بهر نیک و بدی بخت از تو نومیدم نگردانم اگر نیکم اگر بد قابل عفو و عطا باشم همین بس اعتقاد من که در معموره هستی همین حاکم ترا دانم همین تابع ترا باشم بحیر کسر احکامت سر تسلیم پیش آرم بامر و نهی فرمانت سگ طوق رضا باشم ز لطفت گویم ار کیفیت ذوق و صفا یابم ز قهرت دانم ار شایسته جور و جفا باشم نه وقت انکسار عجز دل رنجانم از گردون نه در خیر و تدارک نیز ممنون قضا باشم اگر سلطانی عالم دهندم کی پسند افتد پسند است اینکه درگاه ترا کمتر گدا باشم چنان نبود که با خدام درگاهت شوم همدم اگر با قدسیان در بارگاه کبریا باشم شها این مقصد و این مدعا دارم که در عالم ز لطفت و اصل هر مقصد و هر مدعا باشم ز بحر فیض دریای نجف موجی رسد بر من کنم غسل طریقت پاک از رجس خطا باشم گهی از سایران جلوه گاه مصطفی گردم گهی از زایران روضه خیرالنسا باشم ز راه صدق باشم قاصد طوف حسن یعنی بدان شه قاصد درگاه شاه کربلا باشم ز زین العابدین و باقر و صادق رسم جایی بارشاد ائمه قابل قرب خدا باشم ز خاک خطه بغداد یابم نکهت موسی ز اقلیم خراسان طالب نور رضا باشم جواد از جود هادی از سخا بخشد مرا بهره ز لطف عسکری مستوجب جود و سخا باشم دمی کز ملک معنی سوی صورت مهدی هادی بر افرازد لوای معدلت زیر لوا باشم الهی چون فضولی روزیم کرد آن که پیوسته ز الطاف علی و آل با برگ و نوا باشم چو من در ابتدا از شاه مردان برده ام فیضی چنان کن کین چنین از ابتدا تا انتها باشم * * * شمارهٔ ۴۲ خیز ای ناقه دوران روش گردون تن که چو بدرت کف پا هست هلالت گردن ای چو دوران روشت لیک نه بیرحم چو او هر کرا دید غریبست رسانده بوطن تویی آن بادیه پیمای بیابان پرورد که ز تو هست بیابان همه دم رشک چمن هر کجا بوده دمی جای تو دندان و کفت خارها را همه رفته شگفاینده سمن حیرتی داده مرا دست که در خوردن خار بود کف آنکه چو سیماب فشاندی ز دهن پا گرفتی ز زمین خار و برای حلت دادی از درج باو در ثمین بهر ثمن از تو آید که کنی رهبری اهل طریق که قدم بر قدم صالحی و ویس قرن سزد از اطلس زربفت خورت جل چون کوه زیبدت همچو خور از شعشعه نور رسن چند آیی بسر زانو و فریاد زنی داد خواهی مگر از جور سپهر پر فن نیستی ظالم و این طرفه که چون مظلومان دارد از دست تو زنگ تو دمادم شیون در جواب خبر راه بآهنگ حدی جرس آندم که ز تحریک تو آید به سخن ز ره ذوق دلی نیست که از جا نرود مگر آن دل که بود چون جرست از آهن تو رسی لیک ز بار غم چرخ کج رو هست در سینه چو عشاق ترا داغ کهن بوی موی تو چنین چین شده همچون نافه خوشتر از رایحه نافه آهوی ختن گاه فرد آمده چون جوهر فرد خردی منتظم گاه بسلکی شده چون در عدن گاه سر تافته از چرخ بسان رشته گاه پا بسته یک رشته شده چون سوزن می کشی از ره غمخواری و بی پروایی گاه بار همه گاه از همه باری دامن همه افتاده چو بر داشته تست ز خاک همه آواره چو از لطف تو دارد مسکن من هم افتاده از لطف سوی من بخرام من هم آواره ام از ناز مکش سر از من دی شنیدم که ز آهنگ حجازی به عراق می بری قافله باز ز بابل به یمن تا شوی زایر یثرب بزمان اسعد تا کشی رخت به بطحا به طریق ایمن من چو در قید معاش و غم آنجا زارم قدم بسته دلی سوخته چون شمع لکن چون نهی باز در آن ملک بشکرانه آن که ترا داده قضا قدرت آنجا رفتن چشم دارم که پیام من دل سوخته را بگذاری چو فرایض نگذاری چو سنن گویی اندوه دل من بمقیمان بقیع ز من خسته نهی روی بدرگاه حسن آن ولی عهد علی کز ره احسان نطقش شهد داده عوض زهر جفای دشمن هر دلی کان نه پر از دوستیش دشمن جان هر سری کان نه فدای ره او بار بدن قدسیان آرزوی طوف مزارش کردند که شود مکتسب آن فایده در سر و علن بهر آمد شد آن طایفه بگشاد قضا هر طرف بام فلک را ز کواکب روزن خلوت قدس که بالاتر آن روزنهاست همه شب می شود از شمع مزارش روشن ای مصفا گهر معدن زهرا که ز تو پیشتر نآمده بیرون گهری زان معدن همه ابرام تو لازم چو قضای مبرم همه احکام تو محکم چو فعال متقن مرقدت گوهر دریای امل را صندوق قبه ات مزرعه حسن عمل را خرمن آفتاب از پی تعظیم و تواضع برخواست هر کجا قبه پر نور تو شد سایه فکن بس که از فیض مزار تو شرف یافت بقیع گردم مرگ کسی را شود آنجا مدفن ز پی دوختن حله حور از رضوان به تبرک طلبند مردم ازو تار کفن کرمت سد سدید است باحداث فتور حرمت حصن حصین است ز آسیب فتن تن پاکیزه تو منزل آیات قبول دل بشگفته تو غنچه علوی گلشن سالک راه رضای تو ندانسته که چیست در عمل توبه ده و توبه کن و توبه شکن قابل خدمت درگاه تو در حین عمل اشرف روی زمین اجمل ارباب ز من ای ز توفیق ولایت بمدد کاری حق کرده آزاد ز اغلال علایق گردن بس که هرگز گنهی در تو نگشت است یقین بس که نگذشته ترا فکر خطایی در ظن توبه در ذمت تو هیچ ندارد منت نیست جز منت توفیق خدای ذی المن دهر را طعن زنی گفت زن عشوه گریست تند شد دهر که بر من بزنی طعنه مزن آنکه مردست بمن دست تعرض نرساند بکر را چون نرسد مرد چرا باشد زن ای کمر بسته احرام بطوف حرمش رو مگردان که همین است طریق احسن الامانت چو درین طرفه تجارت یابی گهر سود درو فایده محزن محزن یاد کن از الم فقر فضولی حزین که اسیر غم در دست و گرفتار محن همچو یوسف چو شوی پادشه مصر قبول که گهی یاد کن از معتکف بیت حزن هست امید که تا هست بارباب نیاز بنیه کعبه ز آسیب معاصی مأمن یابی آسایش کونین ز حج حرمین یابم از طوف حسن کام بوجه احسن * * * شمارهٔ ۴۳ زبان خوشست که توحید حق کند به بیان اگر چنان نبود در دهان مباد زبان زهی مکون کامل که هست در کونین رقم کشیدهٔ او نقش کایناً ما کان کمال صنع قدیمش خجسته دهقانی‌ست که در حدیقه تن کرده جاری آب روان فضای قدرت بی‌علتش چو دریایی‌ست که چشم عقل در او زورقی‌ست سرگردان هزار تحفه صلوات بر روان کسی که برگزیدهٔ آن حضرتست از انسان نبی امی مکی محمد قرشی ملاذ نوع بشر مقتدای خلق جهان بس است در صفت ذات او همین تعریف که هست به نعم او حضرت شه مردان ولیّ والی والا علیّ عادل دل نظام دور فلک ناظم زمین و زمان شه سریر سلونی امام انس و ملک که وصف او چو صفات خداست بی‌ برهان کنون روایتی از معجزات او بشنو که تازه می‌شود از استماع او دل و جان روایتست که چون آن امام کافی رای شد از مدینه برون کوفه را گرفت مکان ز هر دیار نهادند روی جانب او به درد خویش ازو یافتند همه درمان میان مردم بصره در آن زمان بودند محب و معتقد شاه اولیا دل و جان دو نورسید کامل دو نطفهٔ طاهر دو مخلص متشرع دو طالب ایمان به اصل هردو برادر دو گوهر از یک بحر به فصل هردو برآورده گل ز یک بستان به عزم دولت پابوس آن سر آمد دهر شدند جانب کوفه ز شهر بصره روان قضا رسید در اثنای ره ز رنج سفر تن برادر مه را نماند تاب و توان بدان رسید که جان از تن فسرده او برون رود چو خدنگی که بگذرد کمان گشود لب به برادر وصیتی فرمود که ای مراد دل و کام دیده نگران دو غنچه بودیم از گلبن وفا زده سر امید بود که خواهیم شد گل خندان تو بهر تحفه درگاه شاه باقی باش که ناشکوفه بهار مرا رسیده خزان دو لعل بودیم در رنگ خود به مرتبه سوی خزانه شاهی نهاده روی از کان ز سنگ حادثه بر من چنین شکست رسید تو بهر هدیه آن گنج مستدام بمان ولی وصیتم اینست بر تو ای همزاد که چون رسی تو به درگاه خواجهٔ سلمان مرا ز گوشه خاطر بسی فرو مگذار نیاز من بگذار و سلام من برسان مشو ز لوح دل خویش نقش نام مرا حکایت من گم‌گشته پیش او برخوان بگو که ای شه فرخنده‌رای فرخ‌رخ به خاک آروزی درگه تو برد فلان به یاد خاک درت داد زندگی بر باد چنانکه بود به یاد تو زنده مرده بان بمرد و آرزوی دیدن تو در جانش برفت و جان و دلش سوی وصل تو نگران هنوز درد دل خود نکرده بود تمام که کرد مرغ روانش ز دام تن طیران همای اوج وفا بود کرد پروازی ز دشت محنت غم سوی روضه رضوان چو شد برادر مهتر اسیر دام اجل دل برادر کهتر بسوخت در هجران بسی ز گردش ایام برفشاند سرشک بسی ز بی کسی هجر برکشیده فغان ز هول غربت و رنج ره و مهابت مرگ جوان سوخته مانده بود بس خیران که شرط دفن برادر چه سان به جای آرد چگونه گنج جهان را کند به خاک نهان که ناگه از طرفی طرفه راکبی چون خضر رسید تیزتر از آب چشمه حیوان خجسته ناقه‌سواری که پای ناقه او به قطع بادیه فیض داشت طی مکان هزار صالح و ویس قرن نهاده جبین ز پای ناقه او هرکجا که مانده نشان نقاب بسته به رخ لیک از مهابت او در آسمان شده خورشید ذره‌سان لرزان زبان گشوده به او از خوبی لفظ فصیح چه گفت گفت ای رنج دیده دوران مرو مرو ز خود از غایت غم و اندوه بیا بیا ز من این لوح پاک را بستان دمی بدار به پیش دماغ مردهٔ خود که از روایح آن مرده تو یابد جان جوان به موجب فرموده لوح را بستد بداشت پیش دماغ جوان مرده روان جوان مرده ازان لوح یافت فیض حیات ز جای جست به نوعی که کس ز خواب گران چو در برادر مهتر برادر کهتر حیات دید بشد غرق بحر ذوق چنان که رفت از سر او هوش و بی‌خبر افتاد به روی خاک به سان سرشک خود غلتان غریب واقعه دست داده در یکدم که مرد زنده و از مرگ یافت مرده امان چو هردو چشم گشودند بعد از آن احوال ز لوح و ناقه و ناقه نشین نبود نشان جوان حقیقت احوال با برادر گفت ز مردن از اثر لوح و شخص فیض رسان دمی به حیرت آن واقعه فرو رفتند که این نتیجه خوابست یا خیال گمان زدند بار تحیر کنان قدم در ره به شهر کوفه رسیدند خرم و خندان قدم به مسجد کوفه نهاده با صد ذوق به روی شاه گشودند چشم اشک‌فشان خوشا کسی که پی آرزوی بی‌ غایت خوشا کسی که بس از اشتیاق بی‌ پایان به روی دوست گشاید به کام دل دیده کند مطالعه صفحه رخ جانان امام انس و ملایک علی بو طالب پس از نمودن رسم نوازش و احسان خبر ز کیفیت سرگذشت ره پرسید غرض که راه نهان را کند به خلق عیان رموز مردن و آن لوح و شخص ناقه‌نشین حدیث یافتن درد و دیدن درمان چو از برادر کهتر همه به عرض رسید امیر جمله مردان علی عالی‌شان میان خلق بدان نوجوان چنین فرمود که ای نموده خدا مشکل ترا آسان گرت فتد به همان چشم بار دگر شناختی بتوانی ز غایت عرفان جواب داد که بالله تصور آن لوح مراست نقش پذیرفته بر صحیفه جان بگو چسان نشناسم خجسته لوحی را که داده است مرا از غم زمانه امان روان ز جیب همان لوح را برون آورد امین تخت نجف سرو سایه سبحان جوان چو دید همان طرفه لوح را بشناخت به خاک پای شه افتاد اضطراب‌کنان که یا امام زمان اعتقاد ماست درست تویی که هست صفات تو برتر از امکان بجز تو کیست که هم حاضرست و هم غایب بجز تو کیست که هم سرورست هم سلطان تویی که روح رسول الهی سر خدا تویی که اصل حدیثی و معنی قرآن معاون دم جان‌بخش عیسی مریم مقوی ید بیضای موسی عمران خداست مظهر علم تو و تو مظهر او ترا چگونه جدا از خدا کند نادان روایت است که بسیار کس به آن معجز ز جام صدق کشیدند شربت ایمان علی‌ست آن که جهان را همه مسلمان ساخت به ضرب تیغ و به تأثیر حجت برهان علی‌ست آن که دل دیدهٔ محبانش منزه است ز خبث و شرارت شیطان دلا ز سر بگذر در ره وفای علی که مردنست درین ره حیات جاویدان هزار شکر که از جان و دل فضولی زار همیشه هست علی را کمین مناقب خوان نهاده روی به درگاه آل پیغمبر گرفته خوی به نفرین آل بومروان امید هست که تا هست گردش گردون امید هست که تا هست گنبد گردان همیشه از کرم مرتضی شود ممدود ظلال سلطنت و جاه پادشاه زمان * * * شمارهٔ ۴۴ بگشاده گوش تجربه و چشم امتحان کردم چو عزم سیر درین تیره خاکدان در ابتدای حال بباغی رهم فتاد دیدم درو عجایب بیحد و بی کران از جمله دیدم این که یکی باغبان پیر پرورده بهر میوه درختی بسی زمان می کرد سعی تا بزمانی که آن درخت بنمود شاخ و برگ و شکوفه و زان میان میوه که بود مقصد اصلی ظهور کرد در ابتدا شکوفه باو شد غدا رسان چون شد بزرگتر ز شکوفه جدا فتاد بر شاخ و برک گشت مقرر غدای آن چندانکه نارسیده و بد طعم خام بود آب از درخت بود بر اعضای آن روان چندانکه از کمال طبیعت ز تو نداشت بالای آن درخت همی بست کامران کامل چو گشت گشت مخالف بآن درخت میوه لطیف تر ز درختست بی گمان ناچار شد که هر دو ز هم دوری کنند بر مقتضای عادت دوران بی امان گر از درخت دور نسازند میوه را از دور چرخ می رسد آن هر دو را زیان هم میوه از گزند هوا می شود تباه هم می خورد درخت بسر سنگ جاهلان چون میوه را نماند تمنای آن درخت بیهوده بر درخت چرا می کند مکان بشنو کنون که چیست درین نکته مدعا این نطفه خبیر خردمند خورده دان در عالم حقیقت اگر نیک بنگری میوه تویی درخت منم دهر بوستان در بوستان دهر به پروردن درخت یا قامت دو تاست فلک پیری باغبان واقف ز شاخ و برگ و شکوفه اگر نه ملکست و مال و زن که عزیزند در جهان روزی که آمدی ز عدم جانب وجود می کرد زن رعایت تو از درون جان از شیر چون برید ترا دایه سپهر دایم ز ملک و مال منت بود آب و نان چندان که در معیشت خود عجز داشتی غیر منت نبود هوادار و مهربان صرف تو شد تمامی نقد حیات من حالا که سر ز کبر کشیدی بر آسمان در من نماند طاقت بار بلای تو زان رو که من ضعیف شدم باز تو گران زین کارها که لازم عهد شباب تست تا کی ملامتم رسد از پیر و از جوان می ترسم از هلاک اگر غم فرو خورم بیم فضیحتست اگر برکشم فغان ای منتهای کار تو فیض کمال قدر وی مقتضای ذات تو محض علوشان با آنکه نیست غیر تو مقبول طبع من عضوی ز جسم خویش بریدن نمی توان از من قبول کن سخن میوه و درخت غافل مشو ز نکته چندین که شد بیان چون نیست با منت سر یاری و همدمی با من نه موافق همراز و همزبان تا کی کشی تو از پی تعظیم من الم تا کی گشایم از پی ذم تو من دهان من از کجا و قرب تو و عرصه وجود هستی تو دسته گل و هر هستی استخوان همراهی من و تو کجا می رسد بهم من پیر سست رو تو جوان سبک عنان عالم گرفتنست مراد تو همچو تیغ در پرده غلاف چرا مانده نهان بی من بری که روی نهد در تو اعتبار تا بانی نه نام ترا هست نه نشان قدرت چو یافت بچه شاهین بصید خوش بهتر همان بود که بپرد ز آشیان کامل چو گشت لعل درخشان بآب و رنگ حکم طبیعت است که بیرون فتد ز کان بهر نظام ملک جهان عین حکمتست هر نکته که گفت فضولی ناتوان * * * شمارهٔ ۴۵ ای بقد و عارض و خط و لب آشوب جهان سرو قد و لاله رخ ریحان خط و غنچه دهان پر ز نقش خط و خال و نقد شوق ذوق تست لوح دیده صفحه دل درج تن گنج دهان با جمال و حسن و زیب و زینتت ناید برون گل ز گلشن در ز دریا بت ز چین مه ز آسمان میبرد ناز و عتاب و شیوه و رفتار تو عقل از سر صبر از دل جان ز تن طاقت ز جان دارد از گیسو و زلف و رنگ و رویت عاریت بو بنفشه تاب سنبل آن گل رنگ ارغوان رشک دارند از خط و رفتار و دندان و لبت مشک چین و سرو باغ و در بحر و لعل کان چون لب لعل و دهان و زلف قدت کس ندید لعل شیرین درج خندان مشک تر سرو روان رحم کن کز درد و داغ جور بیداد تو نیست کار من جز ناله و فریاد زاری و فغان جان برآمد لیک در جسم و سر چشم و دلم غم همان سودا همان گریه همان حسرت همان با که گویم چون کنم چاره چه سازم چون زیم خلق بد دل زار و تو غافل فلک نامهربان کو ثبات و طاقت و تاب و توانم تا کشم از تو ناز از چرخ جور از خلق طعن از دل فغان از خط و خال و رخ و چشم تو می یابد مدام دیده نور و دل سرور روح ذوق تن توان غالبا خال و خط و چشم و رخ خود سوده بر ره بام و در و دیوار آن صاحب قران کز ظهورش گشت در چین و عراق و روم و فارس پست خاقان و قباد و قیصر و نوشیروان احمد مرسل که هست از لطف و جود و علم و حلم رام سازد وحش و طیر و آرام بخش انس و جان سرو فرقان ناسخ توریت انجیل و زبور (؟) نسخه جمعیت جاه و جلال و قدر و شان سرور سردار صدر و سید نوع بشر مرکز قطب و مدار و نقطه دور زمان آنکه شد ذات و صفات و اسم و رسمش را طفیل اول و آخر نهان و آشکار و بی گمان سه موالید و دو کون و هشت خلد و ده عقول چار طبع و شش جهت هفت اختر و نه آسمان قبل عقل و عنصر و نفس فلک او را وجود فوق عرش و کرسی و لوح و قلم او را مکان رفرف و جبریل و میکایل و اسرافیل را کرده میل و مهر شوق و ذوق در راهش دوان عالم لاهوت ناسوت و مثال ملک را سیر کرده دیده دانسته نموده امتحان رعد و برق و ابر و بارانرا بحکمش انقیاد آب و خاک و باد و آتش را ز بهرش اقتران شرقی غربی جنوبی و شمالی هرچه هست سال و ماه و روز و شب در خدمتش بسته میان خواهد ار میل و مزاج و رای طبعش اعتدال در تموز و در دی و در نوبهار و در خزان میتوان با فیض لطف و خیر و خوبی جمع یافت گرمی و سردی و خشکی و تری و یک زمان گر رساند بهر دفع ظلم و جور و بغض و کین بر بهایم صیت عدل و رأفت و امن و امان میکند در چشم مار و پیل و شیر شاه باز مور منزل پشه جا آهو وطن جعد آشیان در میان مسلم و گبر و مجوسی و جهود معجز او شهره مرد و زن و پیر و جوان اهل ایمان را خیال و ذکر و فکر و مدح او روح پرور راحت افزا کام ده نشئه رسان منحصر در طلعت و خلق و ضمیر و نطق اوست حسن صورت لطف سیرت مهر دل عذب لسان بر سر خوان عطا و لطف و احسان و کرم موسی و عیسی و داود و خلیلش میهمان در ضیافت گاه قرب و قدر و عذر اعتبار آدم و ادریس و نوح و خضر را گسترده خوان حب و رفق الفت و تعظیم او دلرا صفا بغضی نفی و نفرت و اکراه دین را زیان (؟) ای منزه مدحت و ذات و صفات شان تو از شمار و از قیاس و از حساب و از کران دیده خلق از عدل و داد و لطف جودت آنچه دید مردمک از چشم چشم از سر سر از تن تن ز جان بام قصر و قدر جاه و دولت و بخت ترا عقل نفس عنصر و افلاک زیبد نردبان اهل کفر و شرک مکر و عذر اگر در رزم تو خواست امداد از کمند و گرز و پیکان و کمان بهر دفع تیغ و ز خرشان (؟) محکوم تو آفتابست و مه نو اخترست و کهکشان شکرلله حب شوق و ذوق و مهرت در دلم مستدام است و مخلد باقیست و جاودان دایم از یمن عطا و لطف جود شفقتت کام یابم کام کارم کام بینم کام ران تا فضولی را بود سال و مه و شام و سحر از زبان رسم از دل اسم از جان اثر از تن نشان باد او را شوق و سودا و خیال مدح تو حرز جان تعویذ سر آرام جان ورد زبان * * * شمارهٔ ۴۶ در آرزوی ناوک او مردم ای کمان سستی مکن بسویم ازو ناوکی رسان در جان من همیشه خیال خدنگ او مانند آن الف که بود در میان جان ای چشم و غمزه ات زده صد ناوک جفا گه آشکار بر دل و جانم گهی نهان با طبع تیز تیر تو تعلیمها گرفت زان قد دلربا و ازان چشم دلستان بسته بسان چشم تو جان هر کجا افتاد بربود دل چو قد تو هر سو که شد روان تیر تو قابل دل سخت رقیب نیست جایی که هست سنگ مکن تیر خود زیان گاهی اگر هوای کمانداریت بود تیر ترا بسست تن خاکیم نشان با قد دلربای تو الفت گرفت تیر در راستی چو جنسیتی بود در میان بنیاد کرد رسم رقابت کمان کج بر ذوق وصل تیر چو پی برد ناگهان بنهاد سر بگوش تو و کرد مو بمو از عشق بی قراری او نکتها نهان انداخت از تو دور و بخاک سیه نشاند بالله که زور کرد بران زار و ناتوان برداشت التفات تو از خاک تیره را زین مرتبه چرا نگشد سر بر آسمان دارد بدست بوس تو هر لحظه دست رس از بهر شکر چون نگشاید چنین دهان در خانه کمان چو مه من در آمدی شد روز عمر کوته ازین غم بعاشقان آری دلیل کوتهی روز روشنست گاهی که آفتاب کند قوس را مکان در آرزوی یافتن دولت وصال چون من کمان کج شده قامت بسی زمان در چله ها نشست ریاضت چنان کشد کز ضعف پوست ماند کشید بر استخوان آخر بحسن سعی چو اقبال قرب یافت کردی تو در تحمل بیدادش امتحان جذب محبت تو کشاکش برو فکند ناورد تاب آن و برآورد صد فغان جز من کراست طاقت جور و جفای تو مخصوص من کس آنچه ز بیداد می توان ای سرو از کدام چمن سر کشیده سروی چو نیست همچو تو در هیچ بوستان گویا نهال نورس باغ سیادتی ز اولاد پاک شاه نجف میر انس و جان آن سیدالبشر که طفیل وجود او تأسیس یافت بنیه معموره جهان آن مظهر سخا که بجمهور ممکنات الطاف مهربانی او گشته میزبان در میهمان سرای وجود از کمال جود فیضش بخاص و عام رساند صلای خوان بنهاد پا بکتف رسول از کمال قدر بفراشت سر بذروه عرش از علوشان آن صاحب کرامت و ساقی کوثر است کو را ز خلق هر دو جهان را ز آب و نان در عالم فنا و بقا لطف عام او ضامن شده بر آمده از عهده ضمان آدم چو بر بهار تقرب ز جرم یافت در باغ بی خزان بهشت آفت خزان آورد جانب نجف مرتضی پناه تبدیل بقعه داد ز هر محنتش امان ترک بهشت کرد و نجف را مقام ساخت چو دید کاین مقام مبارکتر است از آن نومید چون شود بنی آدم ز سروری کآدم بخوان مرحمت اوست میهمان ای دلدل تو از گره تنگنای دهر تا عرش با براق نبی رفته هم عنان از بطن قدرت آمده دایم بمهد فعل حکم تو و رضای خدا هر دو توأمان قول ترا اگر نکند فهم خصم تو تیغ تو بس میان تو و خصم ترجمان در حکمتی که کرد عیان هستی ترا از کتم غیب مقصد اصلی غیب دان این بود کز رموز خفی پرده بر کشی بر جمله جهان تو همان را کنی عیان عالم اگرچه داشت گمان در وجود حق حقا که شد یقین بوجود تو آن گمان تشبیه بحر و کان بدل و دست تست کفر آن هر دو گرچه آمده زر بخش و درفشان کی چون کف تو در بارادت فشاند بحر کی چون دل تو زر برضا بخش کردکان بهر معامله سوی تو بازار آخرت گر کس برد متاع ولای تو زین دکان جنت بدان متاع بود قیمت حقیر راضی اگر شود دهد از دست رایگان از بهر نظم گوهر انجم سپهر را داده قضا ز حبل ولای تو ریسمان دایم جزای دشمنیت محنت جحیم پیوسته وفق دوستیت روضه جنان از باغ معجزت گل سلمان شکوفه بست ظاهر شداست کار تو بر پیر و بر جوان ادراک را ز باز و کبوتر نموده جاریست از تو ذکر ولایت بهر زبان هستی در مدینه علم نبی ولی آن در که هست نه فلکش خاک آستان شاها منم کمینه سگ آستان تو از چاکران آل و محبان خاندان از بی کرانی گنهم نیست هیچ باک دارم بلطف بی حدت امید بی کران یارب امید وار بر آنم که بیش ازین بخش مرا صفای دل و قوت زبان تا بیش ازین سخن ز برای رضای تو راند بمدح آل فضولی مدح خوان * * * شمارهٔ ۴۷ ای دل کدام قوم بملکی در آمده کان قوم را همیشه نتیجه سر آمده گه مرده گاه زنده شده هر یکی ازان هر دم چو اهل سحر برنگی بر آمده فردی ازان میان کم و فردی زیاد نه در مرتبه قرینه یکدیگر آمده بعضی فتاده جانب خاور ز ملک هند بعضی ز ملک هند سوی خاور آمده از روم و زنگبار رسیده دو فرقه اند هر فرقه ای بچار صف لشگر آمده وقت نبرد آن همه در بند دفع هم هنگام خواب آن همه هم بستر آمده بعضی درون خانه خود کرده حبس خصم بعضی بحبس خانه دشمن درآمده از غایت ملا عبد و نقشهای نغز مقبول طبع هر بت صد پیکر آمده دوزخ بهفت در شده مشهور در جهان این قوم بین که دوزخشان ششدر آمده جاری حساب بر همه ابواب آن گروه بهر حساب معرکه شان محشر آمده شهریست پر ز خانه مقام مصافشان هر خانه چو گنج بصد زیور آمده بر هر گروه گشته مقرر ده و دو برج در سیر هر یکی چو یکی اختر آمده حاکم سه تن همیشه بر ایشان ز غیر نوع سی تن بران سه تن همه فرمان بر آمده وآن هر سه تن نشسته ببالای هر یکی مرکب میان معرکه بازی گر آمده هم راکب از تحرک مرکب در اضطراب هم مرکب از دگر اثری مضطر آمده زان هر دو سر زده حرکتهای مختلف تعریف انجم و فلکش در خور آمده این طرفه تر که هست ز خارج محرکی ذاتش فعال واقعه را مضطر آمده با آنکه نیست حاصل این جمله جز فساد احوال کون را بمثل مظهر آمده هستند بت پرست همانا که در جهان غیر ره شریعت پیغمبر آمده آن سیدی که سرور سر خیل انبیاست پاکیزه جوهریست ز اقران سر آمده آن بحر دل که نقش کمال عدالتش تزیین هر ولایت و هر لشکر آمده با فیض جود مشفق هر پاک دین شده با ضرب تیغ قاتل هر کافر آمده هر سینه که نیست پر از نقش مهر او چون لوح نزد مستحق آذر آمده سعیش ز بهر قوت دین آمده مدام نه بازی چو نرد برای زر آمده در محضر نکو همه مغلوب او شده برده گرو ز هر که نکو محضر آمده ای فاش در زمانه که با دولت زیاد اندیشه تو ناظم بحر و بر آمده هر نقش کز ستای موالید سر زده در مدت طویل بکامت بر آمده هر کس که گشته بر سر کوی تو خانه گیر بادا هزار زیب و تجمل بر آمده طبع تو هست مطرح منصوبه هنر هستی درین بساط هنرپرور آمده شا منم فضولی مسکین که حال من از مهرهای نرد پریشان تر آمده جسته ز کعبتین قضا نقش کام لیک نقش نداردم ز قضا اکثر آمده دارم ز خاک پای تو امید مرحمت هستم بدرگه تو ثناگستر آمده یارب مباد نقش تو حالی ز لوح دل کان نقش لوح جان مرا زیور آمده * * * شمارهٔ ۴۸ منم افتاده چو پرگار به سرگردانی متصل از حرکات فلک چوگانی گاه در وادی ادبار ز بی‌اقبالی گاه در بادیهٔ فقر ز بی سامانی گاه در کوی بلا با عَلَمِ رسوایی گاه در گوشهٔ محنت به غم تنهایی بخت را با الم سابقهٔ بد، عهدیست چرخ را با دلم اندیشهٔ نافرمانی دیده در گریه چو ابرست مرا، در غلطم ابر را نیست چو چشم تر من گریانی مردم دیدهٔ من خون جگر خورده بسی که سرآمد شده در عالم اشک‌افشانی مدتی بهر یقین در پی کسب عرفان عمر کردم تلف از غایت بی‌عرفانی چون گشودم به یقین دیدهٔ عرفان دیدم کاین متاعیست که دارد همه جا ارزانی باقی عمر بر اینم که کنم بهر معاش عمر صرفِ تلف معرفت نادانی ذاتی قدس مرا مرتبه و منزل بود بیشتر از ملکی، پیشتر از انسانی حالیا از اثر تیره‌دلان رتبهٔ من بست بستر ز جمادی شدهٔ حیوانی طوطی طبع مرا گرچه به هنگام سخن بود در طرز ادا کیفیت روحانی دور از فهم خسیسان شده نزدیک دران که شود مضحکه چون لهجه هندُستانی آه اگر باشدم از مبدا تقدیر رقم خسر الدنیا والآخره در پیشانی تَرک دنیی جهت راحت عقبی کردم نیست پیدا که میسر شود آن هم یا نی؟ مدد از علم و عمل می‌طلبیدم عمری گر شوم مستحق مرحمت ربّانی علمم افسوس که جز شیوهٔ تزویر نشد عملم نیز سوا وسوسهٔ شیطانی به امیدی عمل و علم نماند آن املم که کشم رخت به سرمنزل بی‌عصیانی دارم امید که بی علم و عمل حبّ علی گیردم دست درین وادی سرگردانی آن امام همه کز روی رضا طاعت او هم بر انسی متنحّم شده، هم بر جانی رای او رافع رایات جهان‌آرایست شان او منزل آیات عظیم الشانی نفرت از طاعتش انکار به فرمان خداست انحراف از رهش اقرار به بی‌ایمانی حکمت از دوستیَش کرده اساس خلقت که بدان بنیه دگر رو ننهد ویرانی اهل حکمت به همین واسطه دعوی دارند که جهان قابل آن نیست که گردد فانی گر نباشد جهت قوّت ارکان وجود در کف رغبت او رشتهٔ عالم‌بانی هست ممکن که به یک حادثه از هم ایزد خلق را خوانده عموما ز پی مهمانی میزان کرم او به سر خوان بهشت بنیه شمس جهتی طرح چهار ارکانی عزم این عالمیان را سوی آن عالم نیست جز صلای سر خوان کرم او بانی یافت از پرتو صیت صفتش در بغداد انطفا نایره شهره نوشروانی آری آنجا که برآید سخن از شیر خدا چه سگ است آنکه زند دم ز سگ سلمانی ای شهنشاه قضارای قَدَر قَدْر که هست درک را دانش تو دایرهٔ حیرانی در مجالی که کشد موکب اوصاف تو صف وهم را وسعت آن کو که کند میدانی برتر از بندگیَت مرتبهٔ ممکن نیست به خدا بندگیت هست به از سلطانی گر به کیوان رسد از دور به تدریج خلل می‌رسد هندوی هندوی ترا کیوانی ور برد حکم قضا شیر فلک را از جا می‌توانی که به جایش سگ خود بنشانی کان کفا! بحر دلا! هست ز یُمن مدحت سخنم به ز دُر بحری و لعل کانی خواهم از بخت که هم صرف نثار تو شود دُرّ و لعلی که به من داشته‌ای ارزانی در عراق عرب امروز منم سلمان را به صفای سخن و حسن فصاحت ثانی گرچه در لطف ادا رتبهٔ سلمانم نیست قطره‌ای را نبود حوصلهٔ عمانی لیک سلمان همهٔ عمر تلف کرد حیات در ثنای نسب فرقه چنگز خانی من کمین مادح و منسوب به اهل البیتم کار من نیست به جز مدح و مناقب‌خوانی به همین محرمی ارباب فراست دانند که کرا می رسد ار دم زند از سلمانی دارم امید که تا هست به گلزار سخن بلبل ناطقه را فرصت خوش‌الحانی فضل مدّاحی اولاد نبی را دایم دارد ایزد به فضولیِ حزین ارزانی * * * شمارهٔ ۴۹ باز شد غالیه سا عطر نسیم سحری کرد در صحن چمن شاهد گل پرده دری ناله مرغ سحر می شنوم باز مگر پرده افکند بهار از رخ گل برگ طری صوت بلبل سبب جلوه گل شد در باغ بر مثالی که غزایم کند احضار پری می رسانید ضرر دیده مکافات عمل نرسیدست کسی را ضرر از بی ضرری خانه ساخت هوا بهر توطن ز حباب در چمن بر لب جو تا رسد از دربدری ژاله را باش که دارد سر ویرانی آن سخت رویست که می بارد ازو بدگهری آب اگر حبس هوا کرد بزندان حباب سبب آن بود که می کرد هوا پرده دری در چنین فصل که گل پرده برخسار کشید هست قطع نظر از سیر چمن بی بصری وای بر من که ندارم خبر از سبزه و گل مانده ام معتکف زاویه بی خبری چند چون غنچه کشم بگریبان و ز غم بگذرانم همه اوقات به خونین جگری به از آن نیست که خود را برسانم چو صبا بریاحین که بهارش ز خزانست طری روضه بزم کریمی که بتوفیق هنر هست خر همه فرقه نوع بشری آن زکی طبع که در معرض بینائی او همه احکام بدیهیست فنون نظری ملک آیین فلک مرتبه عبدالرحمان که نظیرش نتوان یافت بصاحب نظری ای شده پیش کمال هنرت در همه فن همه اهل هنر معترف بی هنری هست این بر همه روشن که ندیدست فلک آفتابی چو تو در عرصه دور قمری طاعتم برد ثنای تو عجب نیست اگر یافت در طی کلامم صفت مختصری چون شدم عازم درگاه تو آن طاعت را فرض شد قصر کنم همچو نماز سفری سرورا داشت فضولی هوس طوف درت شکرالله که قضا کرد باو راه بری هست امید که تا حشر نهال قلمت متصل در چمن لطف کند باروری تو ز حق فیض بری ما ز تو تا در عالم اثر فیض رسانی بود و فیض بری * * * == Fars dilində divan: qitələr == شمارهٔ ۱ یاد دارم که چو آدم شرف خلقت یافت شد مشرف بقبول و لقد کرمنا گشت مسجود ملائک ز کمال عزت کرد در روضه جنت بفراغت مأوا بی تعب بود میسر همه مقصودش ره نمی یافت ملالی بدل او قطعا تا بوقتی که ره تقوی او زد ابلیس شد بصد مکر سوی معصیتش راه نما دل آدم اثر حیله و تزویر نداشت بی گمان در نظرش صدق نمود آن اغوا اقتضای کرمش داد مراد دشمن شد باغوای لعین مرتکب امر خطا خالقش کرد بدین جرم برون از جنت ساخت او را ز سر قهر گرفتار بلا اشک می ریخت بصد سوز نمی یافت مراد ناله می کرد بصد درد نمی دید دوا تا بوقتی که گره توبه گشاد از کارش خواست عذر گنه خویش ز درگاه خدا یافت سرمایه اکرام ز اول بهتر گشت شایسته قدری ز نخستین اعلا نیست این واقعه مخصوص همین بر آدم هست تا روز ابد سر پدر در ابنا طفل کآمد بجهان هست ز آغاز وجود تا بهنگام بلوغ از همه غم بی پروا کام او بی عمل اوست مهیا همه وقت رزق او بی تعب اوست میسر همه جا ساکن جنت عدن است و چه جنت به ازین که ز تکلیف ندارد دل او با رعنا می شود وقت بلوغش جهت محرومی ذوق دنیا شجر منهی و ابلیس هوا گر ازین راز که گفتم نشد آگه دل او نیست آدم حیوان است ازان هم ادنا مرد باید که در آن وقت بخود پردازد آدم آنست در آن حال که داند خود را چون بتحریک هوا رغبت دنیاش کنند دور ازان عیش و طرب قابل بیداد و جفا گر ازان رغبت باطل دل خود ساخت تهی ز هوا رست شد از اهل صلاح و تقوا لاجرم منزل او خلد برین خواهد شد خلعتش سندس و خدام حریمش حورا * * * شمارهٔ ۲ حضرت مصطفی بسعی تمام خانه شرع را نهاد بنا در کمال ثبات و استحکام تا قیامت بری ز بیم فنا حفظ آن فرض بر وضیع و شریف ضبط آن حتم بر غنی و گدا تا اثر از بنای عالم هست یارب آن بنیه مبارک را دور ساز و نگاه دار مدام از فساد دو فرقه سفها اول از قول و فعل طایفه که ندارند شمه ز حیا در دل سختشان نکرده گذر اثر علم و طاعت و تقوا خویش را کرده اند داخل آل با وجود هزار خبط و خطا رخنها می زنند بر اسلام ز خدا وز خلق بی سر و پا دوم آن جاهلان بی معنی که نشینند بر سریر قضا خلق را مرجع امور شوند حکم رانند مقتضای هوا حکمهای خلاف شرع کنند در هوای زخارف دنیا روز محشر که حق شود قاضی هر کسی حق خود کند دعوا این دو قوم سفیه بد افعال که باسلام کرده اند جفا تا چه خواهند دید در دوزخ بفعالی که کرده اند جزا * * * شمارهٔ ۳ ای سخن پرور ز نظم خویشتن غافل مشو نیست فرزندی درین عالم ازین بهتر ترا گر بود در وی فسادی قابل اصلاح هست سر نمی پیچد ز حکمت هست فرمان بر ترا نیست آن خودکام فرزندی که هر ساعت دهد با تقاضاهای رنگارنگ درد سر ترا سالها بس باشدش گسوت ز کاغذ پاره وز خز و اطلس نباید کرد صرف زر ترا می خورد دایم غذای خود ز بستان دوات نیست مطلق غصه شیر و غم شکر ترا می رود هر جا که باشد بی متاع و بی ملال رفته رفته می کند مشهور بحر و بر ترا * * * شمارهٔ ۴ حمد بیحد احدی را که کمال کرمش داد سرمایه توفیق خرد انسان را داد سر رشته اقبال بدست خردش کرد تعلیم باو قاعده ایمان را تا بهنگام عمل فرق بد و نیک کند لطف کرد و بفرستاد باو قرآن را تا کند کام دل از معنی قرآن حاصل کرد مصباح طریق طلبش عرفان را ای خوش آن عاقبت اندیش که ضایع نکند این همه مرحمت و مکرمت و احسان را در همه کار شود تابع آثار نبی مقتدای عمل خود نکند شیطان را گرچه شک نیست درین قول که غفران آخر می کند رفع خطا و خلل عصیان را اول حال اگر میل معاصی نکند به از آنست که آخر طلبد غفران را * * * شمارهٔ ۵ ای ظریفان روم شکر کنید که فلک داده است کام شما با شما نیست نسبتی ما را هست برتر ز ما مقام شما ما غلامان ماه رویانیم ماه رویان همه غلام شما * * * شمارهٔ ۶ من از اقلیم عرب حیرتی از ملک عجم هر دو کردیم به اظهار سخن کام طلب یافتیم از دو کرم پیشه مراد دل خویش او زر از شاه عجم من نظر از شاه عرب * * * شمارهٔ ۷ ای که رای روشنت آیینه گیتی نماست هیچ سری نیست کز رای تو باشد در حجاب در نقاب عنبرین هر دم عروس خامه ات شاهد صد راز را از چهره می گیرد نقاب ملک دانش راست از طرز مثالت انتظام گنج معنی راست از مفتاح کلکت فتح باب سرورا عمریست در تن جان بر لب آمده می کند در آرزوی پای بوست اضطراب آرزوی دولت پابوس خدام درت می رباید روز و شب از دل قرار از دیده خواب در بلای دوریت معذورم از ضعف بدن چون کنم ناچار می باید کشیدن این عذاب گرچه دورم غافل از عرض نیازی نیستم شد نیاز من بدرگاه تو بیرون از حساب می نویسم حال دل اما نمی بخشد اثر می فرستم شرح غم اما نمی آید جواب چند از خاک درت بوی رعایت نشنوم پیش تو تا کی دعای من نباشد مستجاب وه چه باشد گر کند نام مرا کلکت رقم وه چه باشد گر کنی در ذکر من کسب ثواب هست دریا را چنان عادت که از نزدیک و دور می کند ارباب حاجت را بفیضی کامیاب هر که نزدیک است او را می دهد در از صدف بهر دوران نیز آبی می فرستد پا سحاب چشمه خورشید هم در طبع دارد حالتی می دهد هم دور و هم نزدیک خود را آب و تاب نی همین در آسمان مه می ستاند نور از او در زمین هم می برد از آتش او لعل آب ای که هم از آفتاب افزون هم از دریا بهی باش در احسان به از دریا فزون از آفتاب به ز نزدیکان خود بر من که دورم رحم کن بر گناه دوریم منگر مکن بر من عتاب گرچه دورم از تو دارم بیشتر چشم کرم مه ز مهر از دور بهتر می کند نور اکتساب از تو بر من گر رسد توقیع لطفی دور نیست بر زمین از آسمان رسم است تنزیل کتاب تا زمین را در جبلت هست امکان ثواب تا فلک را هست عادت در طبیعت انقلاب روی دولت را ز درگاهت نباشد انحراف رای رفعت را ز فرمانت نباشد اجتناب جز دعایت نیست اوراد فضولی روز و شب کار او اینست و بس والله اعلم باالصواب * * * شمارهٔ ۸ ای دل ملال گوشه عزلت هزار بار بهتر ز همنشینی هر یار و آشناست هر یار و آشنا که شود همدم کسی یا از جماعت فقرا یا ز اغنیاست گر منعم است و صاحب نعمت هر آینه دایم ز ملک و مال و تجمل سخن سراست در مبتلای فاقه و فقراست پیش تو کارش همه شکایت دنیای بی وفاست اوقات ضایع است درین هر دو ماجرا کو همدمی که خالی ازین هر دو ماجراست * * * شمارهٔ ۹ ای غره بر لطافت حسن و جمال خود آیا چرا جنون تو بر عقل غالب است شان تو مستعد کمالات معنوی ذات تو مستحق علو مراتب است در قید حسن صورت فانی چه فایده کسب کمال کن که ترا آن مناسب است گیرم که صبح روز جوانیست حسن تو نور بقا مجوی ز صبحی که کاذب است * * * شمارهٔ ۱۰ گفت احمد حیدر است از من چو هارون از کلیم این بیان شرک امر و کمال عزت است ای که می گویی علی را در نبوت نیست دخل مشرک امر نبوت نیست حفظ ملت است شهرتی دارد که چون می رفت از دنیا رسول گفت بهر حفظ دین مستخلف من عترت است عترت است آن فرقه اشرف که تا روز ابد موجب ابقای دین و مظهر هر حکمت است هر کرا می بینم از آل نبی آل علیست آن دو عالی قدر را عترت محل شرکت است * * * شمارهٔ ۱۱ بر امید راحت دنیا مکش بسیار رنج زانکه این مقصد برون از کارگاه خلقت است بر نبی شد عرض هر معنی که صورت بسته معنی راحت همانا معنی بی صورت است این مقرر شد که هرگز نیست راحت در جهان راحتی گر هست در ترک امید راحت است * * * شمارهٔ ۱۲ پرسیدم از بتی که ترا در جهان چرا شام و سحر تعرض عشاق عادت است گفتا که هست رغبت عشق بتان خطا آزار اهل عشق بتان را عبادت است * * * شمارهٔ ۱۳ آفرین بر منعمی کز بهر اظهار ثنا فیض توفیق سخن ما را میسر کرده است ملکهای بی حد اصناف نظم و نثر را جمله بر تیغ زبان ما مسخر کرده است نیست از تکرار الفاظ سخن ما را ملال هر یکی را نعمت غیر مکرر کرده است * * * شمارهٔ ۱۴ ای که داری خرد بدان که ترا با دو کس اختلاط دشوارست اول آن کس که نیست طالب تو از تو و دیدن تو بیزارست دوم آن کس که دیدن او نیست دل پسند تو لیک ناچارست * * * شمارهٔ ۱۵ اگر بمن نبود پادشاه را لطفی نمی کنم گله کان هم نشان شفقت اوست ز ضعف قالب من واقع است می داند که بار فاقه سبک تر ز بار منت اوست * * * شمارهٔ ۱۶ ای که از جهل مقید شده بر صورت این صفت در روش اهل خرد بی معنیست هر که شد واله صورت بهوای دل خود هیچ گه ملتفت معرفت معنی نیست هست طفلی که بتعلیم معلم ز کتاب خواند خط لیک ندانست که مضمونش چیست * * * شمارهٔ ۱۷ گفتم ای چرخ تو بر سینه من سوخته این همه داغ که حصر و حد و پایانش نیست گفت بر سینه ترا گر ز منست این همه داغ این همه داغ که بر سینه من هست ز کیست * * * شمارهٔ ۱۸ مردم این دیار را با من اثر شفقت و عنایت نیست یا درین قوم نیست معرفتی یا مرا هیچ قابلیت نیست * * * شمارهٔ ۱۹ اول عمرم که هنگام سرور و ذوق بود عاری از علم و عمل در جهل و نادانی گذشت از طفولیت چو بگذشتم اسیر غم شدم بعضی آن هم در خیال عالم فانی گذشت آخر عمرم که ایام صلاح است و ورع در ندامت صرف گشت و در پشیمانی گذشت آه ازین عمری کزو ذوقی ندیدم هیچ گه غافل از کیفیت لذات روحانی گذشت * * * شمارهٔ ۲۰ دام دردست و بلا دایره قید جهان عارف آنست کزین دایره بیرون باشد همه عمر براحت گذراند اوقات فارغ از دغدغه گردش گردون باشد نه در آن فکر که آیا چه کنم چون سازم نه در آن قید که یارب چه شود چون باشد * * * شمارهٔ ۲۱ بد من گفت بدی لیک نمی‌رنجم از او لله الحمد مرا خلق نکو می‌دانند در حق من سخن او چه اثر خواهد داد پیش قومی که مرا بهتر از او می‌دانند * * * شمارهٔ ۲۲ سخن من بسیست در عالم جز بد او عدو نمی بیند هر نکویی که هست در نظمم دوست می بیند او نمی بیند بی تکلف عدوی من کور است دیده او نکو نمی بیند * * * شمارهٔ ۲۳ نوجوانان را خدا در اول نشو و نما چون ملک از هر خلل پاک و مطهر آفرید شدت تکلیف و طاعت را از ایشان رفع کرد بر دل احباب نقش طاعت ایشان کشید بی تردد نعمت جنت بر ایشان وقف شد بی تعب از خوان قسمت روزی ایشان رسید تا بتدریج زمان و امتداد روزگار عابدان متقی گردند و پیران و رشید با زر و زور و حیل این فرقه معصوم را هر که از عصمت بیندازد نخواهد خیر دید * * * شمارهٔ ۲۴ صانعی کز آب و گل فیض کمال قدرتش دلبران لاله‌رخسار سمن‌بر آفرید تا نماید صنع او ضایع ز بهر عاشقی دل درون عاشقان درد پرور آفرید عاشقان را بر جفای ماه رویان صبر داد ماه رویان را جفاکار و ستمگر آفرید گر بجرم عشق عاشقی را نگیرد دور نیست چون ز بهر عاشقی دل داد و دلبر آفرید * * * شمارهٔ ۲۵ بهر دفع دشمن و فتح بلاد و حفظ نفس پادشه را منت خیل و حشم باید کشید محرمان پادشه را از برای عز و جاه رنج باید دید در خدمت الم باید کشید منعمان ملک را از محرمان پادشه متصل در کسب جمعیت ستم باید کشید مفلسان کم قناعت را ز بهر لقمه از سکان منعمان پیوسته غم باید کشید گوشه گیران قناعت ورز را در کنج فقر محنت ستر تن و قوت شکم باید کشید هر کرا میل اقامت هست در دنیای دون بر خط جمعیت خاطر قلم باید کشید یا بباید ساخت با محنت بهر حالی که هست یا ازین سر منزل محنت قدم باید کشید * * * شمارهٔ ۲۶ در صدف صدق جناب متولی کز رای منیرش عتباتست منور عمریست دماغ دل سکان مشاهد از رایحه مکرمت اوست معطر پاکیزه نهادی که مراد دو جهانش از خدمت اولاد رسولست میسر فرخنده مآلی که دلش راست همیشه اندیشه غمخواری اولاد پیمبر آرایش معموری هر مرقد عالی شد رتبه او را سبب رفعت دیگر ای باد اگر فرصت گفتار بیابی در خدمت آن ذات مصفای مطهر از ما برسان بندگی و عرض کن این حال کاری در همه جا در همه فن بر همه سرور هر چند که در فضل و هنر مثل نداری غافل مشو از نکته گذاران سخن ور ما خاک نشینان سر کوی بلاییم ما را نتوان داشت بهر سفله برابر ما آینه داران بد و نیک جهانیم گر نیستی آگه بگشا دیده و بنگر خم یافته در خدمت ما قامت گردون پر گشته ز آوازه ما دهر سراسر ما راتبه خواران در آل رسولیم عمریست که این راتبه داریم مقرر مسدود نگشته در این راتبه بر ما زانروی که هستیم بدین راتبه در خور ماییم پسندیده دوران بقناعت پیران جوان بخت و فقیران توانگر * * * شمارهٔ ۲۷ عادت اینست فیض فطرت را در بنای وجود نوع بشر که رسد تا زمان رشد و بلوغ طفل را مهربانی از مادر دهد او را کمال جسمانی مادر مهربان بخون جگر چون رسد وقت آن که در جسدش بدمد روح جبرئیل هنر دختر از مادرش جدا نشود زآنکه هستند جنس هم دیگر پسر از اقتضای جنسیت طلبد قرب و انتساب پدر تو همان طفلی ای دل غافل که نداری ز حال خویش خبر عالم صورتست مادر تو که هواخواه تست شام و سحر پدرت فیض عالم علویست که در ایجاد تو ازوست اثر چند مانی مقید صورت بطلب رتبه ازین برتر چند گردی بگرد مادر خود نیستی دختر ای نکو محضر مرد شو مرد کز پدر یابی اثر التفات فیض نظیر * * * شمارهٔ ۲۸ آدمی را فضل صوری و کمال معنویست نیست هر وقتی بهر حالی که باشد بی اثر گاه عرض حسن صورت می کند بر اهل حال می شود محبوب مه پیکر حبیب سیمبر می دهد نظاره رفتار او آرام دل می فزاید چهره زیبای او نور بصر گر فقیه و عابد و شیخ و معلم می شود می کند تعلیم علم و صنعت و فضل و هنر می رساند فیض او دل را بسرحد کمال می شود ارشاد او اهل طلب را راهبر عقل حیران است در کیفیت اطوار او هست گلزار طبیعت را نهال بارور هم سرور دیده می‌یابند از او هم کام دل گه شکوفه می‌نماید گاه می‌بخشد ثمر * * * شمارهٔ ۲۹ میان سگ و گربه شبی نزاع افتاد به گربه گفت سگ ای کاسه لیس لقمه شمار تویی که نیست ترا بویی از طریق ادب تویی که نیست ترا جز طریق دزدی کار نمی شود که کسی لقمه برد به دهن که از طمع نبری راحتش به ناله زار چراست این همه عزت ترا به این همه عیب که می کشند ترا خلق متصل به کنار شریک خوانی و هم خواب بستر و بالین رفیق مجلس و مقبول هر پری رخسار منم که فایده ها می رسد ز من شب و روز حراست است مرا شب شعار و روز شکار وفا شعار منست و ادب طریقه من بر آستانه مرا منزلست لیل و نهار وسیله چیست که تو داخلی و من خارج تو گوشت می خوری و استخوان من افگار گناه من چه شد و وز هنر چه هست ترا که گفته اند ترا طاهر و مرا مردار به مجلس علما تو انیس و من از دور به محفل فضلا تو عزیزی و من خوار ز روی طعنه چنین گفت گربه خاموش که ای درنده بی زینهار بد کردار به میهمان و گدا متصل جدل داری به هر غریب مدام از تو می رسد آزار به خیر اهل سعادت تو می شوی مانع بدین روش که تویی کام دل امید مدار گمان مبر که به سرمنزل مراد رسی مکن خیال که کردی ز عمر برخوردار * * * شمارهٔ ۳۰ بر هر چه دل نهادم و گشتم اسیر آن چون اشتداد الفت من دید روزگار از من ربود و سوخت دلم را بداغ هجر گفت این سزای آنکه نهد دل بمستعار * * * شمارهٔ ۳۱ دوش طفلی پری رخی دیدم گفتم ای شوخ شکرین گفتار تو چرا از کمال استغنا فارغی از مشقت همه حار پدر و مادرند در تک و دو تا ترا پرورند لیل و نهار گفت ما کاملان دورانیم ناقصانند این گروه کبار زانکه طفلیم ما و بر طفلان نیست واجب رعایت اطوار که شویم از خلاف آن عادت قابل رد ایزد جبار لیک این بالغان تا بالغ که دم از عقل می زنند و وقار نیستند آنچنان که می باید ناقصانند و ناتمام عیار ناقصان گر کنند در عالم خدمت کاملان نباشد عار * * * شمارهٔ ۳۲ در دیار ما ندارد هیچ قدر نظم جان بخش لطیف آبدار هست نظم من لطیف اما چه سود هرزه می گویند اهل این دیار * * * شمارهٔ ۳۳ در مقامی گر شود جان عزیزت منزجر رحم بر جان عزیزت کن برو جای دگر بر تو آسانست تغییر مکان کردن ولی نیست آسان بی تو جان را عزم مأوای دگر * * * شمارهٔ ۳۴ مرده دیدم پریشان گشته اجزای تنش کرده منزل استخوان کله اش از مار و مور طبع را از فکر اوصاف غم افزایش ملال دیده را از دیدن حال پریشانش نفور گفتم ای دوران چرا این نطفه پاکیزه را از سریر دولت آوردی بمحنت گاه گور چیست جرم این که در عالم سزای خویش یافت فطرت او را چه شد واقع که واقع شد فتور گفت ای از حکمت احوال دوران بی خبر غره بود این بی ادب اینست انجام غرور قبل ازین خلقت وجودش را نبود این اعتبار ره نمودم هستی او را بصحرای ظهور من شدم مشاطه حسنش بزلف و خط و خال من شدم استاد تعلیمش به ادراک و شعور یافت چون تمکین استقلال قدر و منزلت گشت چون سرمست جام عشرت عیش و سرور دید خاک و انجم و افلاک را محکوم خود کرد دعوای انانیت بتدریج و مرور شد چنان سرمست کز مستی ندانست از کجاست در طبیعت میل در دل معرفت در دیده نور با وجود آن که می کردند دایم خدمتش طعنه می زد بر مدار چرخ و دوران و دهور در جمیع عمر خود هرگز ز من راضی نشد گشت بر من نیز استرداد نعمتها ضرور مستعار چند کز من داشت بگرفتم ازو من ازو چیزی که از وی بود بگرفتم بزور حال او اینست حالا تا چه بیند عاقبت از جزای این عمل در موقف عرض امور * * * شمارهٔ ۳۵ دو گروهند خلق این عالم علمایند و مردم جاهل جاهلان شعر را نمی دانند زانکه هستند از هنر غافل پیش عالم خطاست گفتن شعر بلکه ناشرع هرزه و باطل آه ازین غم که هست در عالم امر من صعب کار من مشکل کرده ام صرف عمر عمر در کاری که باو نیست هیچ کس مایل * * * شمارهٔ ۳۶ درین حدیقه حرمان ز کثرت اندوه اگر شود چه عجب عندلیب ناطقه لال کسی نمی شنود زین حدیقه بوی گلی گل نمی شکفد از بهار فضل و کمال * * * شمارهٔ ۳۷ عاشق صاف طبع و پاک دلم واله حکمت جلال و جمال با خط حسن دلبران در عشق می کنم مشق تا رسم بکمال فارغم از حظوظ نفسانی حظ نفسم نمی رسد بخیال لیک از مهوشان شهر مرا هست قطع علاقه امر محال روش و رسم سایه دارم من مهوشان را افتاده در دنبال در زمانی که آن پری صفتان می گریزند از من بد حال می دوم بی قرار و صبر ز پی در تردد نمی کنم اهمال روی چون می نهند جانب من تا بر آرند کام من بوصال می گریزم ز صحبت ایشان خویشتن را نمی کنم پامال غیر ازین نیست عادتم همه عمر بخدای مهیمن متعال * * * شمارهٔ ۳۸ بسان صفحه رخسار لوح خاطر طفل لطیف و ساده و پاک است در بدایت حال ز کارهای عبث منع کن مشو غافل طریق علم و ادب یاد ده مکن اهمال که هر چه گشت رقم بر صحیفه دل او دگر تغیر آن هست پیش عقل محال گمان مبر که بنقشی دگر شود قابل صحیفه که ز نقشی شد است مالامال * * * شمارهٔ ۳۹ از سخن خوانی کشیدم پیش اهل روزگار ذوقهای گونه گون در وی ز انواع نعم نیستم شرمنده هر مهمان که آید سوی من خواه از ترک آید و خواه از عرب خواه از عجم هر که باشد گو بیا و هر چه باید گو ببر نعمت باقیست این قسمت نخواهد گشت کم * * * شمارهٔ ۴۰ بعالم گفتم ای ظالم چرا مشغول خود گردی بزرگی را که من از مخلصان صادق اویم بگفتا ما رقیبان همیم از من مشو غافل مرا هم روی دل با اوست من هم عاشق اویم * * * شمارهٔ ۴۱ تعرضی بفلک دوش کردم و گفتم که ای نیافته کس از تعرض تو امان کدام شیوه گزینم چه کار گیرم پیش که عاقبت نرسانی مرا زیانی ازان فلک ز روی غضب تند گشت و داد جواب که بی گناه تعرض بحال من مرسان من آن نیم که ز من بی جهت کسی رنجد تعرضی که مرا هست بی وسیله مدان گر از میانه چو خط دایره کنار گرفت که از کنار بنقطه کشیدمش بمیان گر از تعرض بیداد من حذر داری توکلی کن و بردار دل ز کار جهان مشو مقید منصب مبین ملالت عزل مخواه فایده در عمل مکش نقصان ترا نظایر و اقران گروه پاکانند نگاه دار حدود نظایر و اقران * * * شمارهٔ ۴۲ فضیلت نسب و اصل خارج ذاتست بفضل غیر خود ای سفله افتخار مکن بانتساب سلاطین و خدمت امرا که زایلست مزن تکیه اعتبار مکن بصنعتی که درو هست شرط صحت دست مشو مقید و خود را امیدوار مکن بملک و مال که هستند زایل و ذاهب اساس بنیه امید استوار مکن اگر تراست هوای فضیلت باقی بعلم کوش و ز تحصیل علم عار مکن * * * شمارهٔ ۴۳ وقت سحر سوی چمن انداختم گذر تا رفع گردد از گل و سبزه ملال من چون پا بروی سبزه نهادم بطعنه گفت کای بی خبر نه مگر آگه ز حال من گر پایمال تو شده ام کم مبین مرا بنگر که هست صد چو تویی پایمال من * * * شمارهٔ ۴۴ دی کرد التماس ز من پاک گوهری کای رند بهر ما صفت زاهدان مگو گفتم مجوی معرفت زاهدان ز من زیرا که من ندیده‌ام آن قوم را نکو * * * شمارهٔ ۴۵ اگر چه داشت ز کیفیت جمیع لغت خبر ز غایت عرفان صفای طبع نبی شرف نگر که فرستاد حضرت ایزد ز بهر نسبت ذاتش کلام را عربی بعلم اوست معاصی جهالت بوجهل بنور اوست مقارن شرار بولهبی کمال معجزش این بس که علم و حکمت او ز علم و حکمت انسان نبود مکتسبی ظهور کرد وجودش که بود محض ادب از آن گروه که بودند محض بی ادبی * * * شمارهٔ ۴۶ فریاد ازین سپهر ستمگر که در جهان هرگز نگشته شاد ز دوران او دلی از هر که هست برده فراغت مدار او نه عالمی ازو شده راضی نه جاهلی * * * == Fars dilində divan: rübailər == شمارهٔ ۱ ای کرده بلطف خود مکرم ما را وز خاک سیه ساخته آدم ما را آموخته علمهای مبهم ما را افراخته سر بهر دو عالم ما را * * * شمارهٔ ۲ ای معرفتت وسیله خلقت ما لطف تو خمیر مایه طینت ما لازم شده طاعت تو بر ذمت ما با آنکه تو بی نیازی از طاعت ما * * * شمارهٔ ۳ گر اهل دلی بده رضایی بقضا از دایره رضا منه بیرون پا دریاب که دارد عدد لفظ رضا یمن و شرف هزار و یک نام خدا * * * شمارهٔ ۴ عشق تو که آزرد دل زار مرا پر ساخت ز خون دیده خونبار مرا خواهم که بسوزد دل بیمار مرا آزاد کند جان گرفتار مرا * * * شمارهٔ ۵ ای شیفته عشق تو جان و دل ما آمیخته شوق تو آب و گل ما خاک سر کویت همه جا منزل ما ذوق غم عشقت همه دم حاصل ما * * * شمارهٔ ۶ ای زلف تو سرمایه رسوایی ما عشق تو بهار گل شیدایی ما رخسار تو شمعیست که می افروزد از پرتو او چراغ بینائی ما * * * شمارهٔ ۷ ماییم که نیست هیچ کس همدم ما ما در غم کس نه ایم و کس در غم ما نی ما خبر از مردم عالم داریم نی مردم عالم خبر از عالم ما * * * شمارهٔ ۸ عمریست که باز عشق یارست مرا دل در غم عشق بی قرارست مرا گشتست گره گشای کارم غم عشق با غیر غم عشق چه کارست مرا * * * شمارهٔ ۹ در جان غم عشق تو نهانست مرا آرام دل و راحت جانست مرا جا کرده بسان خون درون رگ و پی این زندگی که هست از آنست مرا * * * شمارهٔ ۱۰ تا گشت دل زار ز دلدار جدا شد طاقت و راحت از دل زار جدا از یار جدا نمی توان بود دمی چون زنده کسی بماند از یار جدا * * * شمارهٔ ۱۱ بخرام که بینم قد رعنای ترا نظاره کنم چهره زیبای ترا مستانه بپای تو نهم هر دم سر بر دیده کشم خاک کف پای ترا * * * شمارهٔ ۱۲ سودای سر زلف تو دارم همه شب اینست سبب که بی قرارم همه شب چون شمع بیاد مهر رویت تا صبح می سوزد دل در انتظارم همه شب * * * شمارهٔ ۱۳ کام دل زار ما روا کن یارب توفیق سخن نصیب ما کن یارب ما را به ازین سخن سرا کن یارب گویا بثنای مصطفا کن یارب * * * شمارهٔ ۱۴ آن راهنمای عجم و ترک و عرب کز مشرب اوست دعوی هر مذهب قدر همه را گرچه ادب نیست سبب از رؤیت اوست رفعت قدر ادب * * * شمارهٔ ۱۵ نگشاد بپرسش من آن دلبر لب کام دل من نداد آن شکر لب مقصود نشد میسر از دولت وصل وز شوق رسید دل بجان جان بر لب * * * شمارهٔ ۱۶ آیین وفا ز ماه رویان مطلب آسودگی از عربده جویان مطلب رسم بدی از بدان طمع دار ولی آثار نکویی ز نکویان مطلب * * * شمارهٔ ۱۷ ای دل اگرت هوای این درگاه است بگذر ز وجود خود که سد راه است نفی خود و اثبات خدا باید کرد این معنی لا اله الاالله است * * * شمارهٔ ۱۸ حسنت که ز کاکل علم افراشته است مویی ز کمال لطف نگذاشته است معلوم شد ای ماه که در قسمت حسن قسام ازل با تو نظر داشته است * * * شمارهٔ ۱۹ آن شوخ که دل خراب نظاره اوست چشمم حیران ماه رخساره اوست با مه مکنید نسبت ماه رخش مه نیز ز عاشقان آواره اوست * * * شمارهٔ ۲۰ مشتاق وصال تو کسی نیست که نیست حیران جمال تو کسی نیست که نیست بد حال ز حال تو کسی نیست که نیست خالی ز خیال تو کسی نیست که نیست * * * شمارهٔ ۲۱ آسوده کربلا بهر فعل که هست گر خاک شود نمی شود قدرش پست بر می دارند و سبحه اش می سازند می گردانند از شرف دست بدست * * * شمارهٔ ۲۲ ای مشک اسیر گیسوی خم بخمت عنبر مسکین خط مشکین رقمت سر تا قدمت تمام حسنست و جمال سر تا قدمم فدای سر تا قدمت * * * شمارهٔ ۲۳ ای نخل ریاض کامرانی قلمت خضر ره روشنی سواد رقمت امید که دیده رمد دیده ما روشن شود از سرمه خاک قدمت * * * شمارهٔ ۲۴ عمرم بطلب کاری صانع بگذشت در حیرت آثار صنایع بگذشت گر عمر گذشت نیست افسوس مرا افسوس ز عمریست که ضایع بگذشت * * * شمارهٔ ۲۵ گر یار جفاکار و گر عربده جوست خوش باش که هر چه آید از یار نکوست گر درد دلی رسد بعاشق از دوست سهل است چو درمان دل آخر هم از اوست * * * شمارهٔ ۲۶ هر دلبر پر جفا که در عالم هست از روی وفاست ناصح عاشق مست در منع هوا رسم جفا عاشق را کافیست ز دلبران نصیحت پیوست * * * شمارهٔ ۲۷ تا سلسله عاشقی ما برپاست دام دل ما مقید بند بلاست یکدم ز بلای عاشقی دور نه ایم گویا که بلای عاشقی عاشق ماست * * * شمارهٔ ۲۸ انجام وجود اهل عالم عدم است پایان سرور و راحت و ذوق غم است بسیار مکش در طلب راحت رنج کین جنس بسی عزیز و بسیار کم است * * * شمارهٔ ۲۹ کار دلم از عشق تو انجام نیافت جانم بلب آمد از لبت کام نیافت در عشق تو نیست مبتلایی که چو من هرگز راحت ندید و آرام نیافت * * * شمارهٔ ۳۰ دنیا نه مقام ذوق و عیش و طرب است عیش و طرب و ذوق درو بس عجب است هرگز نرسیدست بمطلوب کسی هرکس که دروست در مقام طلب است * * * شمارهٔ ۳۱ آن ماه که نور چشم اهل نظر است هر لحظه بصورت دگر جلوه گر است مشکل که بیک حال بماند عاشق معشوق که هر زمان بشکلی دگر است * * * شمارهٔ ۳۲ ای ملک تو فارغ از شریک و وارث و آن ملک همین قدیم و باقی حادث جز ذات قدیم تو ندارد مطلق تکوین مکونات عالم باعث * * * شمارهٔ ۳۳ ای امر تو عقد بند پیوند مزاج عالم بتو در فطرت و خلقت محتاج امراض مشاکل امور امکان از فیض وجوب تو طلبکار علاج * * * شمارهٔ ۳۴ هستی بوجود تو دلیلیست صریح هر ذره بذکر تو زبانیست فصیح فعلی که نه بر رضا تو نیست روا قولی که نه از کلام تو نیست صحیح * * * شمارهٔ ۳۵ ای دل بگذر ز تنگنای این کاخ آهنگ فنا کن که فضاییست فراخ مگذار که در حدیقه تنگ چنین نخل املت هر طرف اندازد شاخ * * * شمارهٔ ۳۶ تا دل ز غم هجر پریشان نشود شایسته ذوق وصل جانان نشود در عالم نیست راحت بی محنت شرط است که تا این نشود آن نشود * * * شمارهٔ ۳۷ هر دم بدلم فرخ بتی می آرد کارم ز بتان رواج و رونق دارد جز عاشقی بتان نخواهم ورزید فکرم اینست گر خدا بگذارد * * * شمارهٔ ۳۸ یارم گره از کار بافغان نگشاد دلدار مراد من بفریاد نداد افغان که باو نکرد افغان اثری فریاد که کارگر نیامد فریاد * * * شمارهٔ ۳۹ حکم ازلم اسیر رفتار تو کرد حیران لب و واله گفتار تو کرد آیا چه دهد جواب من روز جزا آن کس که مرا چنین گرفتار تو کرد * * * شمارهٔ ۴۰ روزی که ز هر چه هست آثار نبود وز خواب عدم زمانه بیدار نبود نورم شرر نار و گلم خار نداشت من بودم و یار بود و اغیار نبود * * * شمارهٔ ۴۱ چون لاله پریرم آتشی در دل بود دی داد نوید سنبلت باد درود امروز برو آب زن ای گل بگذار فردا چو بنفشه خیزد از خاکم دود * * * شمارهٔ ۴۲ عاشق همه دم زار و حزین می باشد سودا زده و بی دل و دین می باشد ای دل مکش اندوه ز بسیاری غم خوش باش که عاشقی چنین می باشد * * * شمارهٔ ۴۳ سادات که نور دیده و تاج سرند با فضل و نسب زبده نوع بشرند باید که ز راه راست بیرون نروند چون امت جد خویش را راهبرند * * * شمارهٔ ۴۴ سید باید چنان که باید باشد در سیرت و صورت اب و جد باشد هر بد فعلی که فعل او بد باشد حاشا که ز اولاد محمد باشد * * * شمارهٔ ۴۵ جانانه بچشم ما در اطوار وجود هر لحظه بصورت دگر جلوه نمود در پرده اشکال و صور پرده نشین تحقیق چو کردیم یکی بیش نبود * * * شمارهٔ ۴۶ نقاش ازل که صورت یار کشید نقش و خال و زلف و رخسار کشید از بهر ظهور معنی آن صورت را بر دیده طالبان دیدار کشید * * * شمارهٔ ۴۷ تا چند مرا آتش دل تاب دهد رخت طربم بسیل خوناب دهد ساقی چه شود بر آتشم ریزد آب یک جرعه مرا ز باده ناب دهد * * * شمارهٔ ۴۸ هر چند که خواستیم از دوست مراد بر وعده در امید بر ما نگشاد در دهر بسازیم بمحنت امروز چون وعده راحت بقیامت افتاد * * * شمارهٔ ۴۹ ای بر دل زارم از تو آزار لذیذ وز لعل لبت تلخی گفتار لذیذ زهریست نگاه تو بغایت مهلک شهدیست تکلم تو بسیار لذیذ * * * شمارهٔ ۵۰ آمد دم آنکه جنبش باد بهار گل را فکند پرده سبز از رخسار در بزم چمن شمع برافروزد گل پروانه شمع گل شود بلبل زار * * * شمارهٔ ۵۱ گل خرگه سبزه غنچه زد در گلزار شد سیم شکوفه بر سر سبزه نثار سر از لب جویبار زد سبزه تر ز آیینه آب بر طرف شد زنگار * * * شمارهٔ ۵۲ چون کلک ازل زد رقم نقش نگار بر پرده چشم من ز لوح رخ یار خال رخ یار و مردم چشم مرا انگیخت ز یک سیاهی و یک پرگار * * * شمارهٔ ۵۳ بنمود رخت بنفشه باغیست مگر شد انجمن افروز چراغیست مگر جا کرد خیال خال تو در دل و جان جان و دل من بسوخت داعیست مگر * * * شمارهٔ ۵۴ پیوسته فلک با قران اختر می سوزد داغ بر دل اهل نظر تا شام و سحر را بمدار آوردست شامی بمراد کس نکردست سحر * * * شمارهٔ ۵۵ شمشاد که گشتست بقد تو اسیر می رفت پیت چو سایه ای ماه منیر خاک چمنش گر نشدی دامن گیر در آب بپایش ننهادی زنجیر * * * شمارهٔ ۵۶ جانانه طلب می کنی از جان بگذر وز صحبت جان ز وصل جانان بگذر تا لذت جمعیت خاطر یابی از قید تردد پریشان بگذر * * * شمارهٔ ۵۷ ای بر همه عالم در احسان تو باز اولی بتو عرض راز و اظهار نیاز گر تو ننوازی که نوازد ما را ما بنده تویی پادشه بنده نواز * * * شمارهٔ ۵۸ فریاد که دور فلک شعبده باز کردست بروی ما در شعبده باز هر شعبده اش ز حیله خالی نیست تا چیست مراد او درین شعبده باز * * * شمارهٔ ۵۹ فریاد ز دست فلک سفله‌نواز شهزاده به منت و گدازاده به ناز نرگس ز برهنگی سرافکنده به پیش صد پیرهن حریر پوشیده پیاز * * * شمارهٔ ۶۰ از سیمبران وفا ندیدم هرگز وز باغ وفا گلی نچیدم هرگز با آنکه کشیده ام همه عمر جفا از کوی وفا پا نکشیدم هرگز * * * شمارهٔ ۶۱ ای ریخته خونم بدو چشم خونریز ناکرده ز خون ناحق من پرهیز تیز از دل سخت گشته تیغ مژه ات تیغیست بلی ز سنگ می گردد تیز * * * شمارهٔ ۶۲ تن سوخت دلم مایل یارست هنوز بنیاد محبت استوارست هنوز در کار غم عاشقی آخر شد عمر این طرفه که ابتدای کارست هنوز * * * شمارهٔ ۶۳ ز اشکم غم یار می توان کرد قیاس آتش ز شرار می توان کرد قیاس داغ دل پنهان جگر سوز مرا از ناله زار می توان کرد قیاس * * * شمارهٔ ۶۴ ای حلم تو طالب رضای همه کس حاصل شده از تو مدعای همه کس شد بر همه کس فرض دعای تو که هست در ضمن دعای تو دعای همه کس * * * شمارهٔ ۶۵ چون برگ گلست روی نیکوی تو خوش چون سنبل تر سلسله موی تو خوش چون خلق فرشته و پری خوی تو خوش ای خوی تو خوش موی تو خوش روی تو خوش * * * شمارهٔ ۶۶ سروی که شدم ربوده رفتارش آشفته خط و طره طرارش نخلیست که سنبل است و ریحان برگش لعلیست که گل و غنچه خندان بارش * * * شمارهٔ ۶۷ از سخت دلی بر دل این محنت کش آتش زده با قول رقیب آن مهوش گویا که رقیب است پی سوختنم سنگی که برآورد ز آهن آتش * * * شمارهٔ ۶۸ ای قصر وجودم باساس اخلاص سلطان محبت ترا خلوت خاص نفی روشت راه ضلال است و ظلام تقلید رهت طریق خیرست و خلاص * * * شمارهٔ ۶۹ ای بر همه اتباع فرمان تو فرض در دمت احسان تو رزق همه فرض کار همه خلق را میسر سامان ناگشته بر آستانه قدر تو عرض * * * شمارهٔ ۷۰ ای در دل ما ز ذوق قرب تو نشاط علم تو محیط هستی ماست محاط فرمان تو کارخانه فطرت را هر لحظه برنگی دگر افکند بساط * * * شمارهٔ ۷۱ ای سر محبت تو در جان محفوظ هم دل ز محبت تو هم جان محظوظ یک لحظه نمی شود که ما را نشود از تو نظر عین عنایت ملحوظ * * * شمارهٔ ۷۲ سوز دل خود می کنی اظهار ای شمع زین جرم بکشتنی سزاوار ای شمع گر می خواهی نیابی آزار ای شمع زنهار زبان خود نگه دار ای شمع * * * شمارهٔ ۷۳ داری همه شب دیده بیدار ای شمع وز سوز جگر چشم گهربار ای شمع می سوزی و می گذاری و می گریی گویا که چو من جدایی از یار ای شمع * * * شمارهٔ ۷۴ ای کرده بصد خون جگر جمع متاع آیا چه شود حال تو هنگام وداع با خلق نزاع از پی دنیا کم کن دنیا نه متاعیست که ارزد بنزاع * * * شمارهٔ ۷۵ عمریست که از بنفشه و سنبل باغ دادست مرا دولت وصل تو فراغ روشن شده از نظاره چشم تو چشم تر گشته ببوی چین زلف تو دماغ * * * شمارهٔ ۷۶ دور از رخ او نمی کنم رغبت باغ دارم ز تماشای گل و لاله فراغ ترسم که خلد بسینه ام از گل خار آتش فکند بر جگرم لاله ز داغ * * * شمارهٔ ۷۷ صد شکر که خاک طینتم یافت شرف افتاد مرا دامن اقبال بکف هر کس که نظری ز شاه اقلیمی یافت من فیض نظر یافتم از شاه نجف * * * شمارهٔ ۷۸ علم و ادبست مایه عز و شرف گوهر که نباشد چه گشاید ز صدف تا فرصت کار هست بی کار مباش مپسند که بیهوده شود عمر تلف * * * شمارهٔ ۷۹ عمریست ترا عزیز طبعیست لطیف بر خود منما قید جهان را تکلیف آن کن که رضاییست درو ایزد را مگذار که ضایع شود اوقات شریف * * * شمارهٔ ۸۰ کار دو جهان ز عشق دارد رونق در عشق گرفته است این نظم نسق بی عشق نمی توان بمقصود رسید عشق است طریق مستقیم ره حق * * * شمارهٔ ۸۱ با دیده اشکبار باید عاشق سرگشته روزگار باید عاشق آسوده دلی طریقه معشوق است آشفته و بی قرار باید عاشق * * * شمارهٔ ۸۲ هر سبزه تر که سر زدست از دل خاک نوک مژه ایست از تحسر نمناک گویا که شده خاک اسیران زمین گریان ز غمی که دیده اند از افلاک * * * شمارهٔ ۸۳ ما را هدف تیر بلا کرد فلک با محنت و درد مبتلا کرد فلک از یار و دیار خود جدا کرد فلک فریاد ز ظلمی که بما کرد فلک * * * شمارهٔ ۸۴ ای ماه رخت شمع شبستان خیال خالی شدن من ز خیال تو محال دی کرده خیال تو مرا در همه حال فارغ ز غم فراق و امید وصال * * * شمارهٔ ۸۵ چون دید مرا مایل زلف و خط و خال افکند نظر سوی من آن طرفه غزال جمعیت حال داشتم چشم رسید دیوانه شدم مرا پریشان شد حال * * * شمارهٔ ۸۶ در پرده شدی پرده فتاد از کارم خون گشت روان و چشم گوهر بارم بگداخت تنم سوخت دل افگارم دریاب و گرنه می کشد غم زارم * * * شمارهٔ ۸۷ در صورت اگر طالب معشوق و مییم در معنی ازین طریق محظوظ کییم زهاد چنان که می نمایند نیند ما نیز چنان که می نماییم نه ایم * * * شمارهٔ ۸۸ صد شکر که زهاد بداندیش نه ایم شیخان سفیه حیله اندیش نه ایم چون زاهدگان و شیخگان سالوس مداح خود و معتقد خویش نه ایم * * * شمارهٔ ۸۹ در دل غم یاریست که من می دانم اندو نگاریست که من می دانم عمریست که جز عشق ندارد کاری دل عاشق کاریست که من می دانم * * * شمارهٔ ۹۰ داغ غم هجران تو در جان دارم صد ناله ز داغ غم هجران دارم ای عمر که بی تو زندگی دشوارست غم کشت مرا از تو چه پنهان دارم * * * شمارهٔ ۹۱ یارب دل تیره ام منور گردان هر کار که باشدم میسر گردان روی دلم از غیر درت برگردان تا هست مقیم خاک این در گردان * * * شمارهٔ ۹۲ چشمی بگشا حال دل زارم بین خون ریختن دیده خونبارم بین با خنجر غمزه سینه ام را بشکاف داغ غم خود بر دل افکارم بین * * * شمارهٔ ۹۳ خوش آن که دمی با تو کنم سیر چمن من پر کنم از اشک و تو از گل دامن ما را نبود رقیب در پیرامن من باشم و تو باشی و تو باشی و من * * * شمارهٔ ۹۴ ماهی که شدم واله رخساره او بربود دلم نرگس خونخواره او آن به که ز من مدام گردد پنهان چون نیست مرا طاقت نظاره او * * * شمارهٔ ۹۵ دارد دل زارم آرزوی رخ او تا من بوصالش برسم طالع او لطف سخن لعل لبش هست نکو عشقش یکسو جمیع هستی یکسو * * * شمارهٔ ۹۶ هر دل که غم عشق نهان است درو لذتهای همه جهان است درو جسمی که درو نیست دل غمزده قبریست که مرده نهان است درو * * * شمارهٔ ۹۷ گر طالب آرام دلی کام مجو ور کام طلب می کنی آرام مجو دامیست جهان تو مرغی افتاده بدام آرام دل و کام درین دام مجو * * * شمارهٔ ۹۸ ای فیض هدایتت مرا هادی راه دایم تو ز حال من به از من آگاه شادم که دم سوآل و تقریر گناه تو صاحب دعوی تو قاضی تو گواه * * * شمارهٔ ۹۹ ابنای زمان که در جهانند همه از جور زمانه در فغانند همه هر یک به هوس عاشق کاری شده است بی عشق نیند عاشقانند همه * * * شمارهٔ ۱۰۰ جمعی که درین بساط هستند همه از باده جام جهل مستند همه هر یک غرضی را بت خود ساخته اند اینست سخن که بت پرستند همه * * * شمارهٔ ۱۰۱ یارب چو مرا خلعت خلقت دادی بر کسب کمالم بده استعدادی یا خود استاد کار فرمایم باش یا راه نما مرا سوی استادی * * * شمارهٔ ۱۰۲ تا چند ای شمع عشق بی قرارم سازی سرگشته دور روزگارم سازی هر لحظه بصورتی دلم بربایی هر دم ببهانه ای نزارم سازی * * * شمارهٔ ۱۰۳ گفتم صنما بهر چه در هر نظری از غمزه خدنگ می زنی بر جگری گفتا که ز جای دگرست این تأثیر بالله که مرا نیست ز خود هم اثری * * * شمارهٔ ۱۰۴ گفتم صنما مرا پریشان کردی قصد دل و دین غارت ایمان کردی گفتا ز منست مستی از ساغر نیست بر من به کمان ظلم بهتان کردی * * * شمارهٔ ۱۰۵ یارب به رسالت رسول عربی یارب به حریم روضه پاک نبی عفوی کن و درگذر ز هر جرم که کرد بیچاره فضولی از ره بی ادبی * * * == Saqinamə == بخش ۱ - تمهید سر از خواب غفلت چو برداشتم لوای فراست بر افراشتم فکندم بآثار حکمت نظر بمعموره صنع کردم گذر ندیدم به از میکده منزلی چو پیر مغان مرشد کاملی باو دوش نالیدم از جور دور که بر من چرا می کند دور جور خردمند پیر پسندیده رای ز کارم چنین گشت مشکل گشای که در رشته روزگارت گره ز عقلست بر دور تهمت منه خرد را خیالات بیهوده هست خلاف قضا هر خیالی که بست به تغییر آن هست توام الم اگر رستی از عقل رستی ز غم بدارالشفای مغان آر روی مداوای این علت از باده جوی مطیع است دوران بدور قدح ز دور قدح جوی دائم فرح منه بر دل از دیر دیرینه داغ مچین جز گل جام ازین هفت باغ ز سیر کواکب مشو تلخ کام مخور جز می کام ازین هفت جام طرب کن چو خورشید گیتی فروز بزرین قدح هفته هفت روز چو یکشنبه آید چنان می بنوش که یکشنبه دیگر آیی بهوش و گر بهر صرف میت نیست زر بگو بشکند مهر قرص کمر دو شنبه بخور تا دو شنبه شراب ز می ریز بر آتش غصه آب گرت نقل باید ز گردون بخواه که از بهر تو بشکند قرص ماه چو نوشی سه شنبه می ارغوان بدیگر سه شنبه رسان ذوق آن و گر زاهد از منع گوید سخن حوالت بمریخ بدمست کن ز می چارشنبه چو یابی نشاط مچین تا دگر چارشنبه بساط طلب کن که گردد به بزمت ندیم عطارد بتاریخهای قدیم بکف پنج شنبه گرت جام هست منه تا دگر پنج شنبه ز دست بمستی ترا هر چه رفت از خیال به برجیس هشیار دل کن سؤال ز می جمعه تا جمعه بردار کام چنان کن که سرمست باشی مدام ورت ساز باید اشارت نمای که خنیاگری زهره آید بجای چو شنبه رسد بیخود از باده باش وزان تا دگر شنبه افتاده باش و گر باید از هر بدت پاسبان زحل را بدریابی خود نشان چنین گفت و گنج افادت گشود بساقی گل رخ اشارت نمود که برادر بار از دل این فقیر فتادست او را بمی دست گیر می ده که گیرد خرد نور ازو نه آن می که گردد خرد دور ازو می ده کزو شرع گیرد نظام نه آن می که در شرع باشد حرام ز ساقی باز شاد پیر مغان چو جامی گرفتم من ناتوان ازان جام دل نشاه شوق یافت فرح بر فرح ذوق بر ذوق یافت در معرفت بر رخم باز شد دل خالیم مخزن راز شد عفاک الله ای ساقی تیز هوش که کردی نظر بر من درد نوش بمی بند بگشادیم از زبان که ظاهر کنم بر تو راز نهان کنون غافل از می مشو می بده لبالب بدار و پیاپی بده بسیع المثانی که تا هفت جام پیاپی بده جام و پر کن تمام * * * بخش ۲ - نشاه جام اول بیا ساقی آن آب آتش مزاج کزو جمله درد دارد علاج به‌من ده مده بیش ازین انتظار که دارم بسی درد سر از خمار بیا ساقی آن آتش آب‌وَش که هست آرزوی‌ِ من‌ِ درد‌کش بده تا به رویم به توفیق او گشاید در گنج صد آرزو بیا ساقی آن راح راحت‌فزای که هست از همه‌کار مشگل‌گشای به من ده ز من ساز غافل مرا به‌غم کار مگذار مشگل مرا چو بک جام دادی من خسته را گشودی زبان فرو بسته را به‌سر نشئه جام اول دوید زبان را زمان تکلم رسید کنون بشنو از من که از گنج راز به‌روی تو خواهم دری کرد باز * * * بخش ۳ - مناظره با نی شبی بود در سر مرا ذوق می مذاق می‌ام کرد دمساز نی به‌او گفتم ای همدم اهل درد چرا همچو من گشته‌ای زار و زرد‌؟ بگو وجه زردی رخسار چیست‌؟ ترا موجب ناله زار چیست‌؟ مرا محرم راز خود ساخت نی ز راز نهان پرده انداخت نی که من پیش ازین در فضای عدم دلی داشتم خالی از قید غم بر آسایش من قضا رشک برد به‌دست بلای حوادث سپرد که از باد شد جنبش خلقتم به آتش‌، گهی گرم شد الفتم که از خاک نشو و نما یافتم که از آب ذوق و صفا یافتم بر افراختم رایت سرکشی به سر‌سبزی و خرمی و خوشی چو ممسک گره‌ها زدم بر دَرَم چو تجار بستم قصب‌ها به‌هم مرا کرد مغرور برگ و نوا شدم غافل از حادثات قضا به‌ناگه قضا چشم زخمی رساند زمانه به‌آن مهربانی نماند محبانم اعدای جانم شدند همه دوستان دشمنانم شدند نسیمی که بر پیکرم محله بست مخالف وزید و قدم را شکست ز من آب‌، دامان الفت کشید ز آتش مرا صد مضرت رسید ز دل‌، خاک بربود آرام من که ‌«ای رفتنی باز ده وام من‌!‌» دلم زین الم‌ها پر از درد شد بدین گونه رخساره‌ام زرد شد ولی دوش دیدم درین بوستان عجب رمزی از تاک و از باغبان ز تاکی که بگرفت دهقان شراب همان‌دم باو در عوض داد آب همان تاک کز باغبان آب خورد به‌او در عوض شهد شیرین سپرد کس از انقلاب حوادث نرست فلک هر‌چه باشد به‌هر کس که هست اگر می‌ستاند دگر می‌دهد دگر می‌ستاند اگر می‌دهد چو وام همه می‌شود مسترد در ایام رسم است داد و ستد برانم که هنگام عرض نیاز دهند آنچه از من ستانند باز سرودی که در هر محل می‌کشم به‌شکرانه این امل می‌کشم وگر رو نماید خلاف قیاس از آن نیز چندان ندارم هراس من از آتش و آب و خاک و هوا گرفتم دو سه روز برگ و نوا ز من هر یکی دادهٔ خود ربود همان ماند با من که در اصل بود ز فوت علایق چرا غم خورم‌؟‌ چه آورده بودم که با خود برم‌؟ مغنی ببین اقتضای زمان به نی باد ده وز نی آتش ستان چو خاشاکم اول به‌آتش بسوز وزان پس چو شمعم روان بر فروز به کار فضولی میفکن گره قراری کزو برده‌ای باز‌ده خوش آن رند بی‌قید رسوای مست که وقف ره می‌کند هر چه هست ز غوغای داد و ستد وا رهد نه چیزی ستاند‌، نه چیزی دهد * * * بخش ۴ - نشأه جام دوم بیا ساقی آن راحت‌افزای روح که طوفان غم راست کشتی نوح به‌من ده که از غم نجاتم دهد نجات از همه مشکلاتم دهد بیا ساقی آن مظهر سرّ ذات که خضر خرَد راست آب حیات بده‌، زنده گردان من مرده را تر و تازه کن نخل پژمرده را بیا ساقی آن جام آیینه‌فام که عالم درو می‌نماید تمام به من ده که تشویش دل کم کنم زمانی تماشای عالم کنم چو کردی مرا آگه از فیض جام به جام دوم نشئه‌ام کن تمام که دل از دوم نشئه گردد دلیر کند بر تو اظهار ما‌فی‌الضمیر * * * بخش ۵ - مناظره با دف معنبر شبی محفلی ساختم بنا بر طرب طرحی انداختم مزیّن بساطی به ساز و کتاب منوّر ریاضی به شمع و شراب در آن دایره رقص می‌کرد دف چو دیوانه‌ای بر لب آورده کف به او گفتم ای پیر خَم گشته قد بسی دیده در جهان نیک و بد پر از دوستی‌ها ترا پوستی‌ست که در زیر هر پوستی دوستی‌ست تو آن برگی از گلشن وجد و حال که از صرصر غم نداری زوال ز دیوان حکمت تویی آن ورق که می‌خواند از تو محقق سبق مجال است طُرفه ادایی کنی چو آیینه گیتی‌نمایی کنی به ما راز عالم به گفتار نغز بیان کن برون آر از پوست مغز ز بزم فریدون و اسفندیار درین دور‌، حالا تویی یادگار تهی کن ز راز‌، درون سینه را بگو حال شاهان دیرینه را که چون شد فریدون‌؟ چه شد حال‌ِ کی‌؟ چرا رفت جم را ز کف جام می‌؟ سواران میدان در آن جای تنگ کنون صلح دارند یا باز جنگ‌؟ میان چنان فرقهٔ با نزاع هنوز افتراق است یا اجتماع‌؟ بگفتا که در بارگاه کمال به تغییر اشخاص و تبدیل حال همه ساکن مهد آسایش‌ند منزه ز آلام آلایش‌ند نه بهر ممالک جفا می‌کشند نه تشویش فوت و فنا می‌کشند بریده دل از هر هوا و هوس همین انتظار تو دارند و بس که بگذاری این کاخ فرسوده را بنای خیالات بیهوده را زنی از لحد رخنه در این حصار برون آری آن جمع را ز انتظار سوی تو رهم بهر‌ِ آن داده‌اند برای همینم فرستاده‌اند که از من فریبی خوری هر زمان مقید نمانی به ملک جهان زدند ارّه بر شاخ بار آوری بریدند از بهر من چنبری به آتش دل سنگ بگداختند جلاجل پی زیورم ساختند سر بی‌زبانی جدا شد ز تن که شد پوستی حاصل از بهر من سه نوع شریف و سه جنس رشید غم تیشه و اره و تیغ دید که ترکیب من حسن اتمام یافت دم از فیض هستی زد و نام یافت کنون من هم از دست هر بی‌ادب تپانچه به رو می‌خورم روز و شب که شاید سوی من تو مایل شوی دمی از غم دهر غافل شوی چه ذاتی تو ای گوهر گنج ما‌؟ که هست از پی راحتت رنج ما‌؟ دل از دهر بَر کَن مده ز انقلاب ازین بیش ما را و خود را عذاب مغنی زمانی به تقریر دف بیان ساز کیفیت ما سلف که دست فلک چون دف از صید چند به ضرب تپانچه چه‌سان پوست کند‌! فضولی که دارد به گیتی مآل خبر کن که دل برکنَد از محال خوش آن رند کز مستی جام می ندانسته شب کی شده روز کی شب و روز در عالم افتاده مست ندانسته عالم چه سان عالم است * * * بخش ۶ - نشأه جام سوم بیا ساقی آن جوهر صاف و پاک که جمشید برد آرزویش بخاک بمن ده که جمشیدیم آرزوست نه با ملک جمشیدیم من به اوست بیا ساقی آن ساغر سینه سوز که می سوزد از شوق آن جم هنوز بمن ده که آتش بهستی زنم در دین آتش پرستی زنم بیا ساقی آن راح ریحان شمیم که کیفیت اوست خلق کریم بمن ده دلم را گره بر گشای برویم در راز دیگر گشای ازین بیش فکر دل ریش کن بجام سیوم نشأه ام بیش کن که نطق از سیوم نشأه گویا کنم رموز دگر بر تو افشا کنم * * * بخش ۷ - مناظره با چنگ شبی محفلی داشتم پر سرور به بزمم چراغ می افکنده نور سرم گرم بود از می لاله‌رنگ زمانی شدم همدم تار چنگ به‌او گفتم ای گشته زار و زبون چرا ناله داری از حد برون‌؟ بپیچید بر خویش و بگشاد راز گره کرد از رشته راز باز که من منعمی داشتم در ازل به احسان او بسته طول امل زده دست عمری به دامان او شده غرقه بحر احسان او درین ره مرا ذوق هستی نبود سوی هستی‌ام لطف او ره‌نمود از آن منعمم دور انداختند اسیر غم دوریم ساختند سرافراز بودم‌، شدم پایمال به هجران بدل شد زمان وصال بسی داشت سرگشته‌ام کار چرخ بسی تاب دیدم ز آزار چرخ غم چرخ دولابی واژگون بدین صورتم کرد زار و زبون چنان کرد اندیشه انقلاب مرا غافل از خود چو ذوق شراب که جمعیت سابق از یاد رفت هواهای پیشینه بر باد رفت نمودم ازان حال قطع نظر که گیرم سر رشته بار دگر به مقصود اصلی شوم متصل کنم حاصل از دَور‌، مقصود دل پس از وفق حرمان و قطع رجا که دل داده بودم به فوت و فنا عزیزی به صد خواری‌ام برد دوش که بندد به کاری‌، ز من رفت هوش که بازم برای جفا می‌برند نمی‌دانم آیا کجا می‌برند به منزلگه خود مرا بسته برد به تعلیم پیش دبیری سپرد جوان بخت پیر پسندیده خمیده قد و نیک و بد دیده سرافکنده ز اندیشه دهر پیش به حیرت در اندیشهٔ کار خویش چو من دیده صد محنت از روزگار شده روزگارش چو شب‌های تار پس از پرسش حال ایام غم چو کردیم تحقیق احوال هم همان شخص بوده که روز نخست ازو بنیه خلقتم شد درست پی من گرفته ره جست و جو دگرگون شده صورت حال او درین دور غافل ز هم عمرها من او را طلب کرده‌ام‌، او مرا همان منعم ِ پیش را یافتم ولی‌نعمت خویش را یافتم پس از محنت راه دور و دراز به هم شکرُ لله رسیدیم باز مپندار بیهوده دم می‌زنیم دم از پرسش حال هم می‌زنیم چنین بوده آیین کون و فساد یکی بوده هم منشاء و هم معاد مقرّر چنین گشته بر اهل حال که می‌خیزد از هم فراق و وصال دو کس را ز هم گر فلک با ستم جدا می‌کند می‌رساند به‌هم مغنی جدا چند مانی ز چنگ‌؟ جدایی مکن‌، در بغل گیر تنگ به تنگم من از دوری‌ِ وجد و حال درین دوری انداز طرح وصال فضولی‌ِ ناکام را در فراق به یک مژدهٔ وصل خوش‌کن مذاق خوشا آن خراباتی‌ِ باده‌نوش که برباید از مغز او باده هوش نه از محنت وصل یابد اثر نه از راحت وصل پرسد خبر * * * بخش ۸ - نشأه جام چهارم بیا ساقی آن لاله باغ ذوق که دارم ازو بر جگر داغ شوق بده پیشتر زانکه از روزگار شود بقعه تربتم لاله زار بیا ساقی آن صیقل زنگ غم کز آن می شود هر غم بیش کم بمن ده که بسیار غم می کشم ز بسیاری غم ستم می کشم بیا ساقی آن مرهم ریش دل کزان می شود رفع تشویش دل بمن ده که تشویش دارم بسی ز تشویش من نیست آگه کسی چو کیفیت می مرادست داد بچارم قدح نشأه ام کن زیاد که در چارمین نشأه شیدا شوم باظهار اسرار گویا شوم * * * بخش ۹ - مناظره با عود شبی خواستم بزمی آراستم سرودی ز بهر طرب خواستم صدایی به گوشم رسانید عود که چون عودم از سر برون رفت دود باو گفتم از خازن گنج راز که هم اهل سوزی و هم اهل ساز بگو این نوا از که آموختی‌؟ که برگ نشاط مرا سوختی چه سر‌ّست مضمون گفتار تو‌؟ چه رمز‌ست در پرده کار تو‌؟ که سوزنده با نواهای تر ترا نیست جان داری از جان اثر تو یک مشت چوبی نوای تو تار ز نارست کافی ترا یک شرار بر آنم که گر در تو می‌بود درد نمی‌ماند تا این زمان از تو گرد همانا تو از حال خود غافلی از‌آن‌رو بدین‌گونه فارغ‌دلی نداری به آواز خود آرزو نمی‌گویی ار کس نگوید بگو به‌من گفت عود مسرت اثر که من زانچه گفتی ندارم خبر مرا روز اول که می‌ساختند درون دلم ذوقی انداختند که آن ذوق از من‌، مرا در ربود در‌ِ بی‌خودی‌ها به‌رویم گشود نمی‌دانم این پیکر‌ِ من که ساخت چرا سعی کرد و برای چه ساخت ز من نیست این نالهٔ زار من ز استاد دان جنبش کار من مدان از من این ناله‌های حزین نه بر من‌، بر استاد کن آفرین نه تنها مرا داده این حال دست درین محفل بی‌خودی هر که هست چو من غفلتی دارد از حال خویش نمی‌داند انجام اعمال خویش ولی هست سازنده در ازل که او نقش‌بند است در هر عمل من و تو درین کارگه آلتیم نه صنعت‌گری‌، آلت صنعتیم مغنی بده عود را گوشمال که ظاهر کند بر تو تحقیق حال بزن تا بگوید به بانگ بلند که ذات‌ست چون و صفات‌ست چند‌ ظهور حقیقت نمای از مجاز مگو کز فضولی‌ست افشای راز خوشا آنکه سرمست افتاده است ارادت به پیر مغان داده است نمی‌داند از مستی می مدام که ساقی کدامست و ساغر کدام * * * بخش ۱۰ - نشأه جام پنجم بیا ساقی آن آب کوثر سرشت که لب تشنه اوست حور بهشت بمن ده که مداح پیغمبرم نصیب است البته در کوثرم بیا ساقی آن لعل عالی ثمن بمن ده بها عقل بستان ز من که دیوانه ام کرد رسوای عقل مرا بیش ازین نیست پروای عقل بیا ساقی آن جام مخلص نواز که در نشأه اوست افشای راز بمن ده مرا مست و مدهوش کن بهر نشأه نکته گوش کن چو از باده کردی رخم لاله گون به پنجم قدح مستیم کن فزون که در نشأه پنجم آرم شکست بقفل در گنج رازی که هست * * * بخش ۱۱ - مناظره با تنبور شبی رِقّتی داشتم در نماز به معبود می‌کردم افشای راز گهی در قیام و گهی در قعود گهی در رکوع و گهی در سجود در اثنای طاعت من بی‌قرار شنیدم ز جایی صدایی سه بار ز دل رفت اندیشه طاعتم درید از هوا پرده عصمتم باو گفتم ای منشاء هر خطا مشو هیمه آتش کفر ما چرا رسم و راهت چنین گمرهی‌ست‌؟ سرت از خیال قیامت تهی‌ست‌؟ کلید در گنج هر آفتی‌؟ به ابلیس سرمایهٔ حیلتی‌؟ به دست تو هر رشته هست دام که صید دل خلق سازی مدام به صد جا میان بسته متصل که بربایی آثار طاعت ز دل اگر سینه را وطن ساختی ازو رسم تقوی برانداختی ور انگشتی از تو به جنبش رسید ز تحریک تسبیح رغبت برید بیا چون من از آتش اندیشه کن ره توبه گیر و ورع پیشه کن چنین گفت طنبور صاحب‌خبر که بر پرده‌دار‌ی مشو پرده‌در مپندار بر خود هنر عیب من اگر عیب دارم به رویم مزن منم کرده قطع بیابان دور ز غیب آمده سوی ملک ظهور درین ره شدم همنشین بسی نخورده غم از اعتراض کسی تو بر سینه‌ام می‌زنی دست رد چنینم مکن گر نداری مدد چه آگاهی از کارگاه جهان‌؟ که مُقبِل که و کیست مُدبِر در‌آن‌؟ به‌دریای احسان پروردگار ز چون من خسی کی نشیند غبار‌؟ در آنجا که دیوان عفو و عطاست غم معصیت‌، لاف طاعت‌، خطاست مگر غافلی در بساط بسیط‌؟ ز سرّ ‌«علی کل شی ء محیط‌» مغنی به تنبور رغبت نمای به مفتاح رغبت دری بر گشای کزان در رواحل رواحل نشاط برون آید و پر شود این بساط فضولی کند ترک بیم عذاب نشاطی کند زین بساط اکتساب خوشا آنکه او مست خیزد ز گور برندش به دوزخ ز خود بی‌شعور شررهای آتش به وقت عذاب نماید به او قطره‌های شراب * * * بخش ۱۲ - نشأه جام ششم بیا ساقی آن جوهر بی بدل که در نشاه اوست فیض ازل بمن ده که فیضی رساند مرا دهد ذوقی از من ستاند مرا بیا ساقی آن ساغر پر شراب نگین مرصع بیاقوت ناب بمن ده که من هم بآن لعل تر مرصع کنم چهره همچو زر بیا ساقی آن مایه عز و جاه که درویش را می کند پادشاه بده تا ندانم من بی نوا که فرق از گدا چیست تا پادشاه چو ذوقی رساندی ز می بر دلم بجام ششم گرم کن محفلم که ذوق از ششم نشأه گیرد کمال دلیری کند دل باظهار حال * * * بخش ۱۳ - مناظره با قانون شبی داشتم صحبتی چون ارم نه اندوه ره داشت آنجا نه غم پری‌چهره بود قانون به‌دست چو می نغمه‌اش خلق را کرده مست چه قانون‌؟ یکی طُرفه صندوق راز درَش خازن معرفت کرده باز چو کشتی که او را بوَد سیم بار ز دریاش موج افکنَد بر کنار چو لوحی که نقاش گیرد به پیش کند ورزش نقشه تا کار خویش ازو چون شنیدم نوای حزین باو گفتم ای لعبت نازنین شنیدم که چون من‌، تو هم عاشقی درین شیوه بر عاشقان فائقی ولی حیرتی دارم از کار تو که از عشق دورست اطوار تو همه عاشقان راست شام و سحر پر از اشک چون سیم روی‌ چو زر همه بی‌دلان راست از دست غم به‌هر پهلویی صد خدنگ ستم همه خسته‌اند از شفا بی‌نصیب رگ جان سپرده به‌دست طبیب گذشته‌ست در هجرشان ماه و سال بجز نام نشنیده‌اند از وصال ترا رتبه از عاشقان برترست مگو شیوه و شیمه‌ات دیگرست پسندیده‌ای طبع جانانه‌ای به جانانه هم‌راز و هم‌خانه‌ای سرت راست بالین زانوی دوست ترا متصل روی بر روی دوست در آغوش یارست مأوای تو وزو گشته حاصل تمنای تو شب و روزت از غایت قرب هست به‌بوسیدن دست دلدار دست چه کردی‌؟ ترا این مقام از کجاست‌؟ بگو راز خود را به عشاقْ راست دلیل ره وصل جانانه باش به ما کاری آموز و مردانه باش چنین گفت قانون که ای سست‌رای همه آنچه گفتی رساندم بجای نشد راضی از من بدانها حبیب نخورد از چنین رنگ و زیور فریب گذشتم ز خود و ز همه کار خود ندادم سر خود به‌آزار خود گزیدم طریق رضای همه نهادم سر خود به‌پای همه سراپای جسمم همه گشت گوش که پندی کنم گوش از اهل هوش اگر چه مرا بود چندین دهن نگفتم ز خود پیش کس یک سخن به رویم کسی گر زد و کرد بَد زدم بوسه بر دست آنکس که زد رگی را ز جسمم کسی گر برید نه آهی بر آمد نه خونی چکید زدم دست بر دامن اهل دل رضا‌جوی‌ِ دل‌ها شدم متصل بدین شیوه مقبول جانان شدم سزاوار تشریف احسان شدم مشو خود‌نما تا شود دوست رام که رسوا‌ست محبوب رسوا مدام مغنی به قانون گرفتی بگیر که سیمت چرا کرده زینسان اسیر کجا عاشقی و کجا جمع سیم‌؟ بکش سر ز سیم و مکش هیچ بیم تو با سیم رازی بیاموز کار فضولی‌صفت باش بی‌سیم زار خوشا آنکه رفت از طبیعت به‌در نشد هر طرف چون قدح جلوه‌گر به‌پای خُم می چو دردی نشست به دردی همین شد چو می پای‌بست * * * بخش ۱۴ - نشأه جام هفتم بیا ساقی آن شهد شیرین مذاق که ما را باو هست صد اشتیاق بده بیش ازین تلخ کامم مدار بدین تلخ کامی چو جامم مدار بیا ساقی آن منشاء هر کمال که کامل ازو می شود اهل حال بمن ده که دفع ملالی کنم درین جهل کسب کمالی کنم بیا ساقی آن لعل یاقوت رنگ که سنگست بر شیشه نام و ننگ بمن ده که بخشد صفای تمام دلم را ز اندیشه ننگ و نام ببین مستیم مست تر کن مرا نهفتم قدح بی خبر کن مرا که در نشاه هفتمین بی حجاب کنم شمه شرح حال خراب * * * بخش ۱۵ - مناظره با مطرب شبی داشتم مطربی هم‌نشین وزو بود بزمم چو خلد برین باو گفتم ای همدم دلپذیر نشاطی بر انگیز و سازی بگیر نزد دست بر ساز و لیکن روان ادا کرد کاری به‌دست زبان که با قوت نطق و تحریک دست به تخته همه ساز را دست بدست باو گفتم این فیض را رتبه چیست‌؟ که در ذاتش آلایش غیر نیست چنین گفت کاین فیض روحانی است بدین نسبت‌ ِ غیر‌، نادانی است مشو مایل غیر‌، که‌اسرار دوست همیشه خود از خود شنیدن نکوست به نی راز مگشا که آن سست‌رای گشاده‌دهان است و هرزه درای به دف مصلحت نیست اظهار درد که خواهد به‌یک ضرب اقرار کرد مکن جنگ را محرم هیچ راز که می‌گوید آن را به‌هر گوش باز ز عود ار ترا هست رازی‌، بپوش که خالی‌ست او را سر از عقل و هوش نهان کن ز تنبور راز درون که از پرده رازت نیفتد برون به قانون مکن راز دل را عیان که دارد به اظهار آن‌، صد زبان ملاقات این فرقه ز آن شد حرام که غمّاز رازند در هر مقام همانا نه واقف از ما مضا که چون کرد عرض امانت قضا نشد مستعد امانت جماد قضا آن امانت به‌دست تو داد که مخفی ز نامحرمان داری‌اش به‌دست سپارنده بسپاری‌اش تو بر هر جمادی مکن آشکار بترس از خلاف قضا زینهار مشو غافل از نطق حکمت بیان که در جسم انسان جز او نیست جان چنین است ظاهر بر ارباب هوش که زنده است گویا و مرده خموش نمی‌ماند از هیچکس غیر نام سخن گوی تا زنده باشی مدام ولی آن سخن گوی که‌انجام کار نباشی ز تکرار آن شرمسار چنان کن که گفتار تو سر بسر دهد از نکات شریعت خبر مگو سرّ باطن بر‌ِ هیچکس به‌ظاهر ز ظاهر سخن گوی و بس مغنّی چو با ضرب نطق و اصول شوی مجلس‌آرای اهل قبول مخوان وصف حال کسان دگر بگو حرفی از حال من مختصر که هستم فضولی‌صفت مانده لال ز دستم نمی‌آید اظهار حال خوشا آنکه هر جا نشیند به‌من ز تقوی بگوید نه از می سخن از آن وصف باده نه کار من است که کیفیتش بر همه روشن است * * * بخش ۱۶ - مثنوی خیز ساقی‌، بساط می بر‌چین می به مستان مده زیاده ازین گرچه می دلگشا و روح‌فزا‌ست گذرانیدنش ز حد نه رواست کار بی‌ذوق و بی‌ملال خوش است هر‌چه باشد‌، به اعتدال خوش است ای دل از خازن خزانهٔ راز مستمع را ز خود ملول مساز زین دُر تر بس است این مقدار مکن ارزان و زین زیاده میار ور هنوزت هوای گفتار‌ست گنج بی‌حد‌، متاع بسیارست در گنجینهٔ دگر بگشای به ازین جوهری دگر بنمای تا شود در تفنن تو پدید معنی لذت لکل جدید شکر کز رسم این جریدهٔ درد کلک‌ِ سرگشتهٔ پریشان‌گرد کرد فارغ مرا به سرعت‌سیر ختم الله امرنا بالخیر * * * == Fars dilində divan: əlavələr == ترکیب بند ای خوش آن دم که بهر نیک و بدم کار نبود بیمم از طعنه اغیار و غم یار نبود روش عاشقی و عشق نمی دانستم دل بی درد من از درد خبردار نبود پرده دیده ام آلایش خونابه نداشت خار خارم ز گلی در دل افگار نبود در نظر جلوه نمی کرد مرا شاهد حسن صورت عشق در آیینه اظهار نبود غفلتم داشت ز دام غم هر قید برون بحریم حرم قید مرا بار نبود عاقبت رشک بر آسایش من برد فلک بهر دردم بوجود از عدم آورد فلک جان آشفته گرفتار دل شیدا شد تن سرگشته اسیر الم دنیا شد روح را وسوسه شوق بدن برد ز جا دیده را دغدغه ذوق نظر پیدا شد سینه خالیم آتشکده محنت گشت سر بی درد سرم جلوه گه سودا شد شاهد پرده نشین اثر فطرت من پرده انداخت ز راز و بجهان رسوا شد دل و جان و تن من مایل دنیا گشتند در میان من و جان و دل و تن غوغا شد عاجز و بی کس و مغلوب چو دیدند مرا هر سه در سلسله ظبط کشیدند مرا اقتدای تن و جان و دل شیدا کردم مدتی عاشقی شاهد دنیا کردم بودم آسوده گرفتم ره تشویش و تعب داشتم راحت دل دغدغه پیدا کردم بهر آرام تن و کام دل و راحت جان رنجها بردم و اسباب مهیا کردم گشت اسباب پریشانی من در عالم بهر جمعیت خود هر چه تمنا کردم هیچ سودا گره از کار دل من نگشود چون شدم عاجز و ترک همه سودا کردم عشق پیدا شد و گفتا که رفیق تو منم آتش افکند ز غیرت بدل و جان و تنم بغم عشق گلی کرد گرفتار مرا در عجب آتشی انداخت بیکبار مرا گاه در جلوه درآورد قد رعنا را گاه بنمود خم طره طرار مرا گاه سویم نظر از نرگس شهلا افکند گاه با زلف سیه کرد گرفتار مرا سوخت بر سینه ام از آتش محنت صد داغ ریخت خون جگر از دیده خونبار مرا آه از آن سیمبر سرو قد لاله عذار که دمادم بجفا می دهد آزار مرا می شود شاد دل او بدل آزاری من هیچگه رحم ندارد بگرفتاری من تا گرفتار نبودم سر آزار نداشت سر آزار من زار گرفتار نداشت نظر مردمی از نرگس او می دیدم غمزه خونی مردم کش خونخوار نداشت یاد می کرد ز من حال دلم می پرسید باخبر بود تغافل ز من زار نداشت روش جور ز اغیار نیاموخته بود فرح بزم وصالش غم اغیار نداشت هر دم از صحبت او ذوق دلم می افزود می او رنج خمار و گل او خار نداشت لطف او عین ستم بود نمی دانستم قصد او صید دلم بود نمی دانستم کرد چون صید دلم روی ز من پنهان کرد جورها بر من آشفته سر گردان کرد گوش بر قول رقیبان بداندیش نهاد هر چه آموخت ز بیداد بجانم آن کرد من چه گویم که چها کرد بجانم ز جفا آن ستمگر بمن آن کرد که آن نتوان کرد دل بامید وفا داشت گرفتاری او بجفا خانه امید دلم ویران کرد نه توان همدم او شد نه توان دل بر داشت چه کنم چاره من چیست مرا حیران کرد دوش از پرده ناموس برون افتادم یافتم فرصت و این راز برو بگشادم کای دل زار من آزرده آزار غمت قامتم خم شده بار بلای ستمت نیست یک دم که دلم از تو نبیند ستمی چند بینم من بی دل ستم دم بدمت پیش ازینت نظر مرحمتی با من بود داشت چشم تر من سرمه ز خاک قدمت چیست جرمم چه شد آیا که خلاف ره و رسم دور شد از سر من سایه لطف و کرمت پیش ازین بار الم بر من بی تاب منه که نماندست مرا طاقت بار المت گفت ما سیمبرانیم ز ما مهر مجو سخنی را که بر ما نتوان گفت مگو گفتم ای سیمبر سرو قد لاله عذار مایل ظلم مشو جور مکن بر من زار اثر خوب ندارد روش بی رحمی رحم کن رحم که از عمر شوی برخوردار مردم چشم مرا غرقه خوناب مکن مردمی کن مشو از مردم مردم آزار سخن باطل اغیار مخالف مشنو جانب یاری یاران موافق مگذار غره بر خوبی صورت مشو از راه مرو زود باشد که ز حسن تو نماند آثار بدمد سبزه تر گرد گل رخسارت آتشت دود کند سرد شود بازارت عزم سیری سر کوی تو نماند کس را میل نظاره روی تو نماند کس را نکند میل تو خاطر نکشد سوی تو دل تاب بر تندی خوی تو نماند کس را هر سر موی تو خاری پی آزار شود سر مویی غم موی تو نماند کس را سوی هرکس که روی از تو بگرداند روی اثر میل بسوی تو نماند کس را رهد از قید تو جان در دل شیدا هوسی بخط غالیه موی تو نماند کس را آنچنان زی که دران روز ملالی نکشی الم طعنه هر شیفته حالی نکشی پند بی حاصل من در دل او کار نکرد کرد آزار دل اندیشه ز آزار نکرد بر گرفتاری من رحم نیامد او را ترک آزار من زار گرفتار نکرد بهر محنت دل من چون دل او سخت نبود صبر بر محنت آن شوخ ستمگار نکرد کردم آهنگ سفر از سر کویش ناچار چه کنم چاره درد من افگار نکرد چند روزی که شدم بسته دام غربت چه جفاها که بمن حسرت دیدار نکرد دم بدم خون دل از دیده روان می کردم اشک می ریختم و آه و فغان می کردم گره از کار دل زار بغربت نگشاد بلکه هر لحظه ز یادش غم دل گشت زیاد اشک می راندم و می برد ثبناتم را سیل آه می کردم و می رفت قرارم بر باد درد می گشت فزون محنت دل می افزود لذت دولت دیدار نمی رفت ز یاد باز از غایت بی صبری و بی آرامی آرزوی وطنم در دل آواره فتاد چو رسیدم بوطن بهر تماشا رفتم سوی آن شمع که برجان من این داغ نهاد دیدمش سبزه بر اطراف گلستان دارد صفحه مصحف رویش خط ریحان دارد سبزه اش پرده حسن گل رخسار شده خط آزادی دلها گرفتار شده عاشقان کرده همه ترک طلبکاری او همه را او ز سر شوق طلبکار شده همه منتظران قطع نظر کرده از او همه معتقدان منکر اطوار شده نشأه باده غفلت ز سرش رفته برون مستی داشت بخود آمده هشیار شده راست مانند گدا پیشه که خود را در خواب پادشه دیده و زان واقعه بیدار شده سوخته بر دل او آتش حسرت صد داغ ز پریشانی جمعیتش آشفته دماغ سوزش داغ دل من ز خط او کم شد بی تکلف خط او داغ مرا مرهم شد اندک اندک غم عشقم به کمی روی نهاد رفته رفته دل غم پرور من خرم شد گرچه او شیفته دل گشت و پریشان خاطر دل من بی الم و خاطر من بی غم شد جان که از عیش و طرب محنت محرومی داشت بحریم حرم عیش و طرب محرم شد دل که غافل ز هوا و هوس عالم بود باز مشغول هوا و هوس عالم شد من که بی دردی خویش و غم آن را دیدم صبر ناکرده بآن حال سبب پرسیدم گفتم ای سرو روان شیوه رفتار تو کو خوبی طلعت و شیرینی گفتار تو کو سالکان ره سودای تو آیا چه شدند عشقبازان دل افکار گرفتار تو کو چه شد آیا که اسیران تو در بند نیند می کیفیت لبهای شکر بار تو کو گفت بر من چه زنی طعنه ترا نیز چه شد دل سودا زده و دیده خونبار تو کو سبب تفرقه مجمع احباب تو چیست اثر سلسله طره طرار تو کو کار صورت همه فانیست ازو دل بردار گر بقا می طلبی دامن معنی بکف آر کرد ذوق می این پند موافق مستم همه بر هم زدم از قید علایق رستم غرقه بحر شدم و ز نظرم رفت سراب بت من بود بت من بت خود بشکستم یافتم راه بسر حد حقیقت ز مجاز مرده بودم بحیات ابدی پیوستم دست بر دامن آن عشق زدم بهر بقا که ز دستم نرود گر رود از هم دستم شد یقینم که کدورت همه در ملک فناست طلب ملک بقایم پس ازین تا هستم یارب از کار فضولی گره غم بگشا ز مجازش برهان راه حقیقت بنما * * * مسبع وقتست که شام غم هجران بسر آید در باغ امل نخل تمنا ببر آید ماه غرض از مطلع امید بر آید در ظلمت شب مژده فیض سحر آید از برج وبال اختر طالع بدر آید در آرزوی وصل دعا کارگر آید دلدار سفر کرده ما از سفر آید ای درد و بلا دوریت ارباب وفا را نزدیک شو و دور کن این درد و بلا را داریم تمنای لقای تو خدا را بردار ز رخ پرده و بنمای لقا را ای کرده فراموش درین واقعه ما را رحمی کن و مگذار دگر پیک صبا را کان بی خبر از تو بمن بی خبر آید عمریست که شوق رخ نیکوی تو داریم در جان حزین آرزوی روی تو داریم در دل شکن سلسله موی تو داریم در سینه هوای قد دلجوی تو داریم در سر هوس خاک سر کوی تو داریم پیوسته خیال خم ابروی تو داریم ای خوبتر از هر چه به پیش نظر آید ماییم که در دوستیت یک جهتانیم در راه تو هر عهد که بستیم بر آنیم عمریست که تو غایبی و ما نگرانیم در آرزوی روی تو با آه و فغانیم دور از تو بسی خسته دل سوخته جانیم مپسند کزین بیش درین غصه بمانیم مگذار که جان از تن فرسوده بر آید در محنت هجران تو ای سرو سمنبر داریم دل مضطرب و جان مکدر کو مژده وصلت که دماغ دل مضطر گردد ز نسیم اثرش باز معطر ز انسان که نومید ظفر از ایزد داور در دشت احد وقت هجوم صف کافر بهر مدد لشگر خیرالبشر آید شاهی که سر چرخ برین خاک در اوست در تمشیت کار قضا کارگر اوست اوراق فلک دفتر فضل و هنر اوست ایجاد بشر پرتو فیض نظر اوست بحریست که ارواح ائمه گهر اوست نخلیست که توفیق ولایت ثمر اوست هیهات که از نخل دگر این ثمر آید ای ذره از خاک درت طینت آدم وز دولت پابوس تو آن خاک مکرم تشریف امامت بوجود تو مسلم ذات تو بمجموعه موجود مقدم ای بنیه عالم بتولای تو محکم تا هست ز عالم اثر بنیه بعالم مشکل که وجودی ز تو پاکیزه تر آید شاها تو همانی که برین صفحه ایام در اول حال از تو رقم شد خط اسلام پیش از تو ز اسلام نمی برد کسی نام حالا که جهان یافته با شرع تو آرام گر جمعی پریشان سیه نامه بد نام خواهد که این صبح بتزویر شود شام مپسند که تذویر چنین معتبر آید با تیغ دو سر قصد سر اهل خطا کن سر متصل از تن بسر تیغ جدا کن درد دل شوریده ما بین و دوا کن از لطف تو هر کام که داریم روا کن در کار عدو قاعده صبر رها کن در رهگذر شرع خود اندیشه ما کن مگذار که خاری بسر رهگذر آید شاها اثر دوستیست رونق دین است خوش آنکه درین دوستی از اهل یقین است هر کس که درت را ز غلامان کمین است در انجمن اهل وفا صدر نشین است مداحی تو کار فضولی حزین است حقا که چنین بوده و آغاز چنین است تا بلبل طبعش بفصاحت بسر آید * * * مسدس منم بلبل گلشن آشنایی بغربت گرفتار دام جدایی نوایم همه نغمه بی نوایی گرفتاریم ناامید از رهایی چه عمرست عمرم زهی سخت جانی چه کارست کارم زهی سست رایی چو شمع از هوای بتان بی قرارم همیشه سحرخیز و شب زنده دارم سراسیمه حال و سیه روزگارم بسوز دل و دیده اشکبارم بآه جگر سوز در هم زبانی ز سوز جگر طالب روشنایی گران آمده کار و بارم جهان را سبک اعتبار وجودم زمان را ندیده وفا عهد من آسمان را نموده من خسته ناتوان را سپهر سبک سیر صد سرگرانی که از سست عهدی و از بی وفایی جدا زان دو ابرو چه گویم که چونم سیه روزگار و ضعیف و زبونم چو ماه نو اندر شفق غرق خونم خمیده قد و ناتوان همچو نونم تنم یافته غایت ناتوانی قدم را رسیده کمال دو تایی ز بسیاری درد دارم شکایت مرا هست دردی برون از شکایت ندانسته او را کسی حد و غایت مگر خامه کاتب این ولایت که امر خیالی و شغل گمانی نمی یابد از وقت او رهایی ملاذ امم زبده نسل آدم نسق بخش کیفیت ملک عالم همه جا بتوفیق و دانش مسلم همه جا بتقدیم همت مقدم مرین گوهر رشته کاردانی بهین اختر اوج پاکیزه رایی بتعظیم سرمایه سربلندی بتأدیب پست ده هر بلندی نهم آسمان را دهم در بلندی چنان آمده قدر او بر بلندی که در جنب او آسمان ز آسمانی دم ار می زند می کند بی حیایی زهی پایمال ترا سرفرازی امور قضا نزد رای تو بازی تویی اعلم عالم کارسازی بشمشیر اندیشه قاضی غازی که کلک ترا تیره وش خون فشانی طریقست با اهل عصیان خطایی شها در دلم نیست جز آرزویت سری دارم و نشئه شوق رویت مرا بود قبل از همه میل سویت اگر تیزتر آمدم سوی کویت سبب داشت ترک چنین کامرانی مکن حمل بر سستی و بی وفایی ز من تا درت متصل بود زایر ز هم بسته بود ازدحام مسافر چو شوق جمال تو غالب شد آخر نهادم قدم بر رؤس اکابر شرف بین که از فیض رحمت رسانی زده ره روانت دم از ره نمایی شها با تو بود اعتبار وجودم همه روز در سایه ات می غنودم ز بیم فراق تو واقف نبودم ز افواه ناگاه حرفی شنودم که سایه ز فرق سرم می ستادی قرار از دل خسته ام می ربایی خدایا بگو گر چنین عزم داری غریبان خود را بکه می سپاری کرا جای خود بهر جا می گذاری که بی تو گشاید در غم گساری فضولی که دارد ز تو زندگانی همان تا پیش زنده چون باز مانی الهی بآگاهی ره روانت که این راه رو باشد اندر امانت بفرقت چو افتد بحکم روانت بخوان مکارم شود میهمانت به او فیض‌های دمادم رسانی به او لطف‌های پیاپی نمایی * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/fuzuli İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1556). Public domain (author died 1556). Original text only.