Cəlil Məmmədquluzadə. Əsərləri Cəlil Məmmədquluzadə (1869–1932) == Povestlər == Danabaş kəndinin əhvalatları -Nağıl edibdi Lağlağı Sadıq. Yazıya götürübdü qəzetçi Xəlil.* Qəlbimdən gələn səs mənə çox zadlar öyrədir. Haman səs pak və təmiz insafımın səsidir ki, hamıda o insaf var. Hər kəs guş-huş ilə onun buyurduğuna qulaq asıb, əmrinə əməl eləsə, çox sirlərdən agah olub, çox şeylər bilər. -SOKRAT.** -Bir yüngülvari müqəddimə*** Mənim adım Xəlil və yoldaşımın adı Sadıqdı. Hər ikimiz Danabaş kəndində anadan olmuşuq. Mən özüm anadan olmuşam düz otuz il bundan irəli; yəni mənim otuz yaşım var. Yoldaşım Sadıq da, mən deyirəm, ancaq mən sində olar. Amma mən ondan bir az cavan görükürəm. Onun boyu ucadı, mənim boyum alçaqdı; amma mən ondan doluyam. O, çox qaradı və kosadı, amma mən ağımtul və top saqqalam. Bir təfavütümüz ordadır ki, mən gözlük qoyuram, gözlərim çox zəifdi; amma yoldaşımın gözləri çox salamatdı. Bunun da səbəbi odur ki, mən əhli-savadam, yazı-pozu mənim gözümə ziyan eləyibdi. Müxtəsər, biz hər ikimiz Danabaş kəndinin sakiniyik. Mənim sənətim qoltuqçuluqdu, yəni dörd-beş top çit qoltuğuma vurub, dolanıram öz kəndimizi, ya qeyri kəndləri, çit-mit satıb, bir tövr güzəranımı keçirirəm. Yoldaşımın sənəti baqqaldı, yəni bir daxmaya üç-dörd put duz, bir qutu kişmiş və dörd-beş paçka maxorka tütünü qoyub satır və o da bu cür rüzgarını keçirir. Vəssəlam, hər ikimiz allah-taalanın kasıb bəndələrindənik. Qərəz, baş ağrısı da olur, amma genə gərək deyim; çünki mən bilirəm ki, bu əhvalatı oxuyan rəfiqlərim artıq təəccüb edəcəklər, necə yəni qəzetçi Xəlil və lağlağı Sadıq? Pəs rəfiqlərimi intizarçılıqdan çıxarmaqdan ötrü genə gərək bir neçə söz ərz edəm; hərçənd baş ağrısı olur. Mən deyirəm bütün Qafqaziyyə vilayətində bizim Danabaş kəndi kimi məzəli kənd yoxdu. Demirəm ki, pisdi, allah eləməsin. Mən heç vaxt haqqı itirmərəm. Doğrudur, mən bir az incimişəm kəndimizdən; amma bu, kəndimizin pisliyinə dəlalət eləməz ki! İki yüz mənim kimi dılğır adam incisin bizim kənddən, bunnan belə bizim kəndə genə pis demək haqdan kənar olar. Yox, vallahi, billahi, bizim kənd çox yaxşı kənddi. İnşallah, əgər mənim ərzimə axıra kimi səbr ilə qulaq versən özün görərsən ki, bizim kənd pis kənd deyil. Hələ pisliyi, yaxşılığı qalsın kənarda. Sözüm orda deyil; sözüm orasındadı ki, bizim kənddə şəxs yoxdu ki, onun bir ayaması olmasın. Bizlər ayama deyirik. Bilmirəm başa düşdünüz, ya yox? Ayama, yəni ləqəb. Hələ burdan bir haşiyə çıxaq. Mən ləqəb sözünü bildirə kimi bilməzdim; çünki dərsim o qədər yoxdu, "Camei-Abbas"dan savayı bir kitab oxumamışam. Bildir bizim kənddə o taydan bir molla mərsiyə oxuyurdu. Amma heyf adı yadımdan çıxıbdı. Bir gün bu mollanın güzəri düşdü bizim Sadığın dükanına. Görükürdü molla irəlidən bilirmiş ki, Sadığa lağlağı Sadıq deyirlər. Dükanda məndən savayı bir neçə kətdi də var idi, Molla, Sadıqdan iki paçka maxorka tənbəkisi alıb, paçkanın birini açdı və çubuğunu doldurub od istədi. Sadıq bir spiçka çəkdi, molla çubuğu alışdırıb Sadığa dedi: "Allah atana rəhmət eləsin." Sonra çubuğu bir neçə dəfə sümürüb, üzünü tutdu Sadığa: "Əxəvizadə, nə illət, cənabınızın ismi-şərifinə lağlağı ləqəbi izafə artırırlar?" Axundun sözlərini nəinki kətdilər, heç mən özüm də başa duşmədim. Vəhalon ki mən oturanların yanında hələ alim idim. Amma, söz yox, hamımız başa düşdük; axund soruşurdu nəyə Sadığa lağlağı deyirlər. Sadıq bir az duruxub cavab verdi ki, lağlağı onun ayamasıdı. Axund təəccüblə dübarə soruşdu: "Olan, ayama nədi, qəribə avam adamsınız!…." Sadıq səbəbini soruşandan sonra axund bizi başa saldı ki, lağlağı Sadığın ayaması deyil, ləqəbidi. Ayama avam sözüdür, ləqəb ərəb sözüdür. Axırda axund bərkdən-bərk bizə tapşırdı ki, ayama ləfzini dilimizə gətirməyək, ləqəb deyək. Biz hamımız razı olduq və "bəli" cavabdan savayı bir söz demədik. Sonra Sadıq üzünü axunda tutub soruşdu: "Axund, cənabınız gərək ərəb dərsində çox güclü olasınız." Molla cavab verdi: "Gədə, nə söyləyirsən? Molla olmaq, mərsiyə demək məgər asan əmrdi? Ərəb dərsini tamam eyləməmiş adamı məgər minbərə qoyarlar?" Nağafil Sadıq axunddan bu cür soruşdu: "Axund, çörəyə ərəbcə nə deyir?" Axund çubuğu sümürüb, bir baxdı yerə və öskürüb cavab verdi: "Bəradərim, Ərəbistanda çörək olmaz ki, çörəyə bir ad qoyalar. Orda düyüdən savay özgə şey yeməzlər." Sadıq dübarə axunda sual verdi: "Pəs düyüyə ərəbcə nə deyir?" Axund çubuğu sümürüb öskürdü və az keçdi cavab verdi: "Qardaş oğlu, sən elə doğrudan lağlağı imişsən. Kətdilər yerində sənə lağlağı deyiblər." Bu sözləri deyib axund əbasını düzəldib, dükandan çıxdı, getdi. Biz hamımız o günü axşama kimi gülməkdən sakit olmadıq. Məsələn, mənim adım Xəlildi, mənim adımı qoyublar qəzetçi Xəlil. Mən, vallah, bilmirəm qəzet nədi. Qəzetçi bir şəxsdi ağlı, kamalı cəhətə yaxşı əhvalatlar, yaxşı xəbərlər yığıb, çap eləyib dağıdar o yana-bu yana. Amma mən bilmirəm ki, mən haradan qəzetçi oldum. İnşallah, ərz elərəm nə səbəbə mənə qəzetçi deyirlər, mənim yoldaşıma deyirlər lağlağı Sadıq, yəni çox danışan. Hələ bizə hörmət qoyublar; bizim ləqəbimiz çox gülməli deyil. Elə ləqəblər var bizim Danabaş kəndində ki, desəm oğunub gedərsən. Məsələn, girdik Həsən, dəvə Heydər, yalançı Səbzəli, eşşək Muxtar, doşan Qasım. Müxtəsər, bu cür ayamalar bizim Danabaş kəndində hədsizdi. Əgər duram hamısını ərz etməkliyə, bütün Rusiyyətin karxanalarında kağız qalmaz. Mənim yoldaşım Sadığın adını qoyublar lağlağı. And olsun bizi yaradana, bu ləqəb o kişiyə heç yaraşmır. Doğrudu, Sadıq çox danışar. Elə hər yanda oturubdu deyəcək. Deyir, deyir və yorulmaq bilmir. Amma neyliyim, bir belə şirinkəlam, mən deyərəm, yer üzündə yoxdu. Bir də ki, bizim Danabaş kəndində elə bilirlər ki, hər bir çox danışan adama lağlağı demək olar. Axır çox danışan da var, çox danışan da. Mən elə şəxslər görmüşəm ki, səhərdən-axşamadək danışıb, mən heç doymamışam. Əgər hamı çox danışana lağlağı demək olsaydı, gərək biz cəmi vaizlərə lağlağı deyəydik; çünki onlar minbərə çıxıb, yenmək bilməzlər. Xeyr, hamı çox danışana lağlağı demək olmaz. Birisi başlayır allah-taalanın barəsində söhbət edir, ya qeyrisi öz Kərbəlaya və Məkkəyə getməyindən nağıl edir, məgər bu cür şəxslərə demək olar lağlağı? Xeyr, olmaz; günahdı və haqdan uzaqdı bu cür sözləri danışmaq. Qoy hər kəs hər nə deyir-desin. Qoy Sadığa desinlər lağlağı; amma o kişi ölən günə kimi mənim rəfiqim, müsahibim və həmdərdimdi! Bəzi qızını söyür, bəzi anasını. Bəlkə də elə Sadıq doğrudan lağlağıdı. Amma o danışanda doğrudan mən həmişə gərək duram onun dodaqlarından öpəm. Pəs mənə niyə deyirlər qəzetçi? Bunun səbəbini ərz edim. Mənə o vaxt qəzetçi dedilər ki, mən Sadıq ilə müsahiblik başladım. Həqiqətdə mənim adımın qəzetçi qoyulmağına bais yoldaşım Sadıq olubdu. Burda mətləb bir az uzandı. Mən deyərəm iki il olar ki, biz tapışmışıq. Əhvalat bu cür oldu: bir günləri bir neçə top çit qoltuğuma vurub getdim Sadığın dükanına. O vədə bizim aramızda bir elə rəfiqlik yox idi. Bir qədər oturdum. Sadıq bir çubuq doldurdu verdi, mən başladım çəkməyi. Dükanda qeyri bir şəxs yox idi. Mən çubuğu çəkməyə məşğul oldum. Sadıq da, söz yox, başladı söhbəti. Mənə onun söhbəti həmişə xoş gəlirdi, necə ki, qabaqca ərz etdim qulluğunuza; amma bu dəfə mən bu kişiyə lap aşiq oldum. Bu dəfə mənim rəfiqim bir elə şirin əhvalat başladı ki, mən deyərəm bəlkə iyirmi, otuz müştəri dükana girdi və boş çıxdı. Hər gələnə deyirdik ki, sən istəyən şey dükanda yoxdu. Dedi, dedi, dedi, axırı bir yerdə dayandı. Bir diqqətnən baxdı mənim üzümə, bir ah çəkdi və dedi: "Xəlil əmioğlu, mənim bir arzum var." Dedim: "Qardaşım, nədi arzun?" Dedi: "Əmoğlu, mən artıq əfsus eləyirəm ki, biz ölüb gedəcəyik, amma bu gözəl əhvalatlar yaddan çıxacaqlar." Dedim: "Əmoğlu, heç ürəyini sıxma, mən əhvalatları götürərəm yazıya və bir kitab bağlayıb adını qoyaram "Danabaş…." Biz ölüb gedərik, mən vəsiyyət elərəm ki, mən öləndə məni nə Kərbəlaya aparsınlar, nə də mənə ehsan versinlər; çünki əgər mən allah-taalanın xoşbəxt bəndələrindənəm, ehsansız da elə axirətdə üzüm ağ olacaq, yoxsa günahkar bəndəyəm, nə ehsan kömək edər, nə qeyri bir şey. Mən vəsiyyət edərəm ki, var-yoxumu satıb pul eləsinlər və yazdığım əhvalatları versinlər çapa və kitabları müftə paylasınlar ona-buna." Bu sözləri mən dedim qurtardım və Sadıq cəld yerindən durub gəldi və məni bərk qucaqladı, o üzümdən, bu üzümdən öpdü və ağlaya-ağlaya dedi: "Əmoğlu, mənim arzum məhz bu idi. Bunu sən əmələ gətirdin, allah səni hər iki dünyada həsrət qoymasın." Pəs, mənim əzizlərim, bu cür oldu bizim rəfiq olmağımız. Sonra hər nə Sadığın fikrinə gələrdi, hər bir yaxşı xəbərlər, əhvalatlar eşidərdi, ya qeyri bir mətləb yadına düşərdi əlüstü gəlib məni tapardı. Mən çıxardardım dəftəri, götürərdim qələmi və yazardım. Çünki bu dəftər həmişə mənim qoltuq cibimdə olardı və çünki mənim peşəm həməvəqt kəndləri dolanmaqdı, mən hər bir xoş vaxtda dəftəri çıxardıb başlardım oxumağı. Bir övqat çox şirin tutdu. Hər yanda məni görcək çağırıb qonaq aparardılar. Məhz ondan ötrü ki, təzə bir əhvalat oxuyum. Əvvəl mənim adımı qoydular nağılçı; amma sonra gördülər ki, bu ad mənə yaraşmır. Xülaseyi-kəlam, mənim adım qaldı qəzetçi. Söz yox, mənim adımın qəzetçi olmağına bais yoldaşım olubdu, necə özünüz də görürsünüz və söz yox ki, mənə xoş gəlmir ki, atam-anam qoyduqları adımın yanına bir özgə ad qondaralar; amma mən genə ürəyimi sıxmıram. Qoy avam hər nə deyir-desin. Əksər ovqat əvam yaxşıya deyir pis, pisə deyir yaxşı. Hələ bəlkə bir az gərək fəxr edək ki, avam bizim üstümüzə gülür. Dünyada hədsiz şəxslər avamdan gilaylı qalıblar. Biz də dağarcığımızı çəkirik çuvalların cərgəsinə. Yazılıbdır Danabaş kəndində, İrəvan quberniyasında, 1894-cü sənə. Lağlağı Sadıq və qəzetçi Xəlil. EŞŞƏYİN İTMƏKLİYİ I Miladiyyə tarixinin min səkkiz yüz doxsan dördüncü ilində avqust ayının əvvəllərində Danabaş kəndində bir qəribə əhvalat olubdu. Əhvalat budu ki, Məhəmmədhəsən əminin eşşəyi oğurlanıb. Söz yox, o kəsin ki, bu əhvalatdan xəbəri yoxdu, mənim sözümə inanmayacaq; çünki doğrudan da eşşəyin itməkliyi bir elə təəccüblü şey deyil ki, bundam bir qəribə əhvalat çıxsın. Hər kənddə və hər şəhərdə gün olmaz ki, eşşək itməsin. Amma xeyr, Məhəmmədhəsən əminin eşşəyinin itməkliyinin özgə eşşəklərin itməkliyinə bir tük qədər də oxşarı yoxdu. Vallahi, billahi, Məhəmmədhəsən əminin eşşəyinin itməkliyi bir qəribə əhvalatdı ki, nağıl edim, siz də qulaq verib ləzzət aparasız. Əvvəl görək kimdi Məhəmmədhəsən əmi? Hər kəs Danabaş kəndini tanıyır, o yəqin Məhəmmədhəsən əmini də tanıyır; çünki Məhəmmədhəsən əmi kəndin sayılan şəxslərindən biridi. Məhəmmədhəsən əminin olar əlli dörd, əlli beş yaşı. Artıq olmaz. Hərçənd ki, saqqalı ağarıbdı, özü ki, and içir ki, əgər məni kasıblıq sıxmasaydı, heç kəs deməzdi ki, mənim sinnim qırxdan artıq ola. Elə yalan demir Məhəmmədhəsən əmi; çünki kişinin bu sinnində genə yanaqları qıpqırmızı qızarır. Məhəmmədhəsən əminin başına çox işlər gəlib. Əgər duraq hamısını nağıl eləməkliyə, çox uzun çəkər. Nələr gəlib Məhəmmədhəsən əminin başına, nə işlərə düçar olubdur! Vəssalam ki, ruzgar bu kişinin üzünə gülmüyübdü. Məhəmmədhəsən əmi olardı on-on iki yaşında ki, atası Hacı Rza vəfat elədi. İki il keçməmişdi anası öldu. Yaxşı dövlət qalmışdı mərhum atasından: neçə zəmilər, neçə ilxılar, nə qədər fərş, çoxluca pul. Amma çox heyf! Elə ki, Hacı Rza və övrəti öldülər, Məhəmmədhəsən əmi qaldı başsız-paraxsız. Əmiləri dövləti bir ilin içində dağıtdılar, axırda bir barmaq hesabı göstərdilər. Elə ki, Məhəmmədhəsən əmi özünü tanıdı, gözünü açdı, baxdı gördü qalıbdı lap lüt madərzad. Sonra bir qıznan sevişdi, həmin qızı aldı və bir neçə il gedib İrəvan tərəflərində qürbətlik çəkdi, bəlkə puldan-zaddan qazanıb gətirib əlində maya eləsin. Qərəz, tutmadı işi, əliboş kəndə qayıdıb üç-dörd eşşək alıb, başladı çarvadarlığı. Amma gəldikcə işi tənəzzül elədi. Axirüləmr gəldi tövləsini ortadan yarı böldü və küçəyə səmt bir qapı açdı və bura bir-iki pud undan, buğdadan, tut qurusundan, iydədən düzüb, başladı sövdəni, ta ki, gəldi çatdı bu yaşa ki, indi biz görürük; külfəti də, söz yox, gəldikcə törədi. Bəs bir tövrnən indi Məhəmmədhəsən əmi başını girləndirir. Amma kasıb olanda nə olar, çox yaxşı adamdı Məhəmmədhəsən əmi. Doğrudan kişinin başı özünün deyil; kişi bu kasıblıq vaxtında heç zaddan müzayiqə eləməz. Birisi gedə deyə "Məhəmmədhəsən əmi, mənə üç-dörd manat pul lazımdı", əgər özündə olsa, əlüstü çıxardıb verəcək, olmasa çalışacaq hər tövrnən olmuş-olsa, özgəsindən tapsın, sənin işini düzəltsin. Vaqeən çox yaxşı kişidi. Məhəmmədhəsən əmi. Məhəmmədhəsən əmi dünya malına əsla və qəta talib deyil və lakin tək bircə arzusu var. Üç-dörd ildi Məhəmmədhəsən əmi Kərbəla ziyarətini qəsd edibdi. Bu kişi artıq dindar adamdı. Doğrudan əgər rüzgarı bir vəch ilə keçəydi, yəqin ki, indi Məhəmmədhəsən əmi çəhardəh məsumu tamam etmişdi. Amma nə eləmək, kasıblıq şəxsi savab işlərdən də qoyur. Müxtəsər, çoxdandı Məhəmmədhəsən əmi Kərbəla qəsdi edibdi. İl olmaz ki yazıq Məhəmmədhəsən əmi bu pakizə fikrə düşməsin. Zəvvarın həmişə getmək, ya gəlmək sədasını eşidən kimi Məhəmmədhəsən əminin gözündən yaş çeşmə kimi başlar axmağa. Amma nə eləmək, kasıblığın evi yıxılsın. İndiyə kimi yazıq kişinin qolunu-qıçını bağlayıb, qoymur bir yana tərpəşsin. Üç-dörd ayın sözüdü. Məhəmmədhəsən əmi yatıb bir vaqiə gördü, yuxudan dürub övrətini çağırıb, ona xəbər verdi ki, övrət, necə olmuş-olsa, gərək bu il inşallah gedəm Kərbəlaya. Vaqiəsini indiyədək heç kəsə nağıl eləməyibdi. Ancaq bunu deyir ki, vaqiə görmüşəm, gərək nə tövr olmuş-olsa Kərbəlaya gedib, altı guşəli qəbri ziyarət edəm. Pəs üç-dörd aydı Məhəmmədhəsən əmi getmək tədarükündədi…. Ziyarət şövqü Məhəmmədhəsən əmini dünya işlərindən lap kənar eləyibdi. Bu fikrə düşəndən dükanı boşluyub, bir qədər arpa, ya darı unundan tədarük edib qoyub evinə və bir para lazım olan şeylərdən ev üçün hazır edib, gözləyir zəvvarın çıxmaqlığını. Əvvəl Məhəmmədhəsən əmi istədi piyada getsin, çünki məlumdur ki, piyada ziyarətə getməkliyin feyzi malnan getməklikdən artıqdı. Amma sonra baxdı gördü ki, sinninin o vaxtı deyil ki, piyada iki aylıq yolu gedib qayıtsın. Pəs nə eləmək? Axırı laəlac qalıb, özündən, özgədən on-onbeş manat tədarük edib, Məhəmmədhəsən əmi bir ulağ aldı. Söz yox, ulağ atdan yaxşıdı. Əvvələn ondan ötrü, ulağ atdan ucuzdu. Bəlkə heç Məhəmmədhəsən əmi otuz-qırx manat tapa bilməyəcək idi ki, ata versin. Bir də birisi ziyarətə ulağnan gedə və qeyrisi atnan gedə, əlbəttə, ulağnan gedənin ziyarəti allah-taala yanında tez dərəceyi-qəbula yetişər. Bəli, Məhəmmədhəsən əmi bir ulağ aldı. Amma bu ulağ başı bəlalı ulağ imiş. Günlərin bir günü Məhəmmədhəsən əmi sübh tezdən yuxudan durub, geyinib, namaz qılıb çıxdı bir həyəti dolandı. Toyuq-cücəni çağırıb, bir az dən səpdi, tövləyə girib eşşəyin qabağına bir-iki ovuc arpa töküb çıxdı küçəyə və öz küçə qapısının ağzında çömbəldi, çıxartdı çubuğunu və kisəsini və çubuğu doldurub başladı çəkməyi. Bir qədər keçdi, bir neçə kəndli Məhəmmədhəsən əmi sində Məhəmmədhəsən əminin yanına gəlib, salam verib, cərgə ilə çömbəldilər və çubuqlarını çıxardıb başladılar çəkməyi. Bu kəndlilər hamısı Məhəmmədhəsən əminin qonşusuydular. Kəndlilər bir az çubuq çəkib, bir qədər öskürüb başladılar söhbəti. Söhbət kərbəlayıların çıxmağından düşmüşdü. Çünki oturanların hamısı Məhəmmədhəsən əminin ziyarət qəsdindən xəbərdardılar, söz yox, bu söhbətdə Məhəmmədhəsən əminin də adı çəkilirdi. Söhbət çox uzun çəkdi. Əvvəl başladılar ziyarətə getməkliyin savabından, sonra keçdilər ziyarətə getməkliyin şərtlərinə. Məhəmmədhəsən əminin sol tərəfindən oturan kişi bir məsələ saldı ortalığa: "Aya, görək birisi gedir ziyarətə, ziyarətini edir, sonra qayıdır gəlir öz vətəninə, biz yığışıb dəstə-dəstə gedirik bu kişinin görüşünə və əl-ələ verib deyirik: "Ziyarətin qəbul olsun", aya, görək bizim deməkliyimiznən bu kişinin ziyarəti qəbul olacaq, ya xeyr? Aya, görək bu sözü ki, biz buna deyirik, bu sözlərin bu şəxsə mənfəəti var, ya yox? Məsələn, Məhəmmədhəsən əmi, indi sənin ziyarət qəsdin var. Allah salamatlıq versin, sağ və səlamət gedib qayıdasan evinə. İndi, söz yox, allah qoysa qayıdandan sonra biz hamılıqnan sən ilə görüşəcəyik. İndi görək bizlər sənə deyəcəyik: "ziyarətin qəbul olsun", bu sözün, bu görüşməkliyin sənə xeyri var, ya yox? Mən ki, deyirəm yoxdu. Ondan ötrü ki, sən ziyarəti eləmisən bir ay, bəlkə ay yarım bundan qabaq. Əgər sənin ziyarətin qəbul olunub allah yanında, dəxi bizim sənə dua eləməkliyimizin nə faydası? Əgər ki, qəbul olunmayıb, genə faydası yoxdu. Biz deməkliknən qəbul olunmayacaq ki! Bu kişi sözünü deyib dik-dik baxdı Məhəmmədhəsən əminin üzünə. Qeyriləri də gözlərini dikib yerə, fikrə cummuşdular; çünki vaqeən bu məsələ dərin məsələdi. Məhəmmədhəsən əmi təzədən kisəni cibindən çıxarıb, məşğul oldu çubuğu doldurmağa, sonra başladı sol tərəfində oturan qonşusunun cavabını: "Yaxşı deyirsən. Məşədi Oruc əmoğlu. Sən deyən olmuş-olsa, onda da iş düz gətirməz, ortalıqdan mehribançılıq götürülər. Birisi getdi ziyarətə, gəldi evinə, heç kəs getmədi onun görüşünə, dəxi bu müsəlmançılıq olmadı ki! İndi mən gedib, tutaq, ziyarət edib gəlmişəm evimə, sən nə deyirsən, gəlməzsən mənim görüşümə? Sonra dəxi mən sənin üzünə baxmaram ki…." Məşədi Oruc cəld əlini Məhəmmədhəsən əminin tərəfinə uzadıb və bir qədər dikəlib başladı: "Yox, vallah, Məhəmmədhəsən əmi, sən mənim ərzimi başa düşmədin; mənim məsələmin cavabı deyil sən dediyin. Mən, söz yox, gələcəyəm sənin görüşünə. Sözüm orasındadır ki, görək aya, mənim bu gəlməkliyimin sənə bir mənfəəti var ya yox? Mən orasını soruşuram." Məhəmmədhəsən əmi dübarə cavab verdi ki, görüşməyin hər halda mənfəəti var; çünki görüşmək olmasa, ortalıqdan mehribançılıq götürülər. Oturan kəndlilər bu xüsusda hamısı Məhəmmədhəsən əminin tərəfində idilər; çünki hərçənd Məşədi Orucun məsələsi dərin məsələdi, amma hamıya bəid görsəndi. Necə ola bilər ki, birisi ziyarətdən gələ, gedib onnan görüşməyəsən?! Bu mübahisə azından bir saat çəkdi. Çubuqlar da dolurdular, boşalırdılar. Hərənin qabağında bir zorba koma kül qalandı. Söhbətin lap şirin vaxtı idi, sol səmtdən, döngədən bir şəxs çıxıb, yeyin yeriyib kəndlilərin yanına gəlib, salam verib üzünü tutdu Məhəmmədhəsən əmiyə: "Məhəmmədhəsən əmi, tez oğlanı göndər pəyədən eşşəyi çıxarsın, minəcəyəm şəhərə, nəçərnik istiyibdir." Kəndlilər cəld ayağa durub, salamı rədd elədilər. "Baş üstə, baş üstə, qurbandır sənə eşşək. Bu saat gedim özüm çıxardım gətirim." Bu cavabı verib, Məhəmmədhəsən əmi əlüstü girdi həyətə. Məhəmmədhəsən əmi eşşəyi gətirməkdə olsun, görək pəs bu şəxs kimdi və nəçidi. Bunu bilmək asandı ki, bu şəxs xırda adam deyil. Əvvələn ondan ötrü, kəndlilər söhbətin şirin məqamında bunu görcək durdular ayağa, hələ bəlkə baş da yendirdilər. İkincisi də, məlumdur ki, indi Məhəmmədhəsən əminin gözünün işığı tək bircə eşşəyidir; çünki bu eşşəyi ondan ötrü alıbdı ki, minib getsin Kərbəlaya. Gecə və gündüz bu heyvana mütəvəccöh olur ki, onu yarı yolda qoymasın. Pəs belə güman eləmək lazımdı ki, Məhəmmədhəsən əmi eşşəyi heç kəsə verməzdi ki, bir yana aparıb heyvanı yorsunlar. Amma bu şəxc istəyən kimi Məhəmmədhəsən dəsti getdi eşşəyi çıxardıb gətirsin. Pəs görək bu şəxs kimdi və nəçidi? Bəli, xırda adam deyil bu eşşəyi istəyən şəxs. Bu, Danabaş kəndinin katdası Xudayar bəydi. Mən istəmirəm Xudayar bəyin keçəcəyindən danışam; çünki özü də heç bu əmrə razı olmaz. İndi dünyada qayda belədi ki, birisi ucadan alçağa yenə, dövlətlilikdən kasıblığa düşə, söhbəti həmişə aparıb çıxardacaq keçən günlərinə: ay mənim atam belə, anam belə, dövlətimiz bu qədər idi, imarətimiz bu cür idi, hörmətimiz bu həddə idi. Amma birisi alçaqdan ucaya qalxa, kasıbçılıqdan dövlətə çata, əskiklikdən hörmətə minə, heç vaxt atadan-babadan danışmağı dost tutmaz. Məsələn: Məhəmmədhəsən əmi yeddi gün yeddi gecə atasının dövlətindən, hörmətindən danışa doymaz. Amma Xudayar katda heç kəsə atasının adını da deməz. Hər vaxt bu cür söhbət düşəndə Xudayar katdanın sözü budur: "Qardaş, nə işin var ataynan-anaynan. Onlar ölüb gediblər, allah onlara rəhmət eləsin. Gəl özünnən-özümnən danışaq". Pəs çünki keçəcəkdən danışmağı Xudayar bəy dost tutmur, heç mən də istəmirəm onun qəlbinə dəyim. Onun keçəcəyinnən mənim də işim yoxdu. Xudayar bəyin ancaq otuz yeddi, otuz səkkiz sinni olar; artıq olmaz, bəlkə əskik ola. Boyu ucadı, çox ucadı. Bunun ucalığından ötrü keçən vaxtda Xudayar bəyə bir ayama deyərdilər. Amma mən söz verdim ki, onun keçəcəyindən danışmayım. Qorxuram yalançı olam. Bəli, boyu ucadı, saqqalı, qaşları tünd qaradı. Üzü də qaradı, çox qaradı. Gözləri lap qaradı, bir tikə ağ yoxdu gözlərində. Belə ki, bəzi vaxt Xudayar bəy papağını basır gözünün önünə: papaq qara, gözlər qara, üz qara. Papağın altdan gözlər belə işarır ki, adamın canına vahimə ötürür. Pəs deyəsən ki, çim altından qurbağa baxır. Bunlar hamısı ötər. Xudayar bəyin bir böyük qüsuru var. Burnu əyridi; əyridi, amma pis əyridi. Əyri də var, əyri var. Mən çox gözəllər görmüşəm ki, burunları əyridi, amma Xudayar bəyin burnu pis əyridi. Burnunun yuxarı tərəfindən bir sümük dikəlib. Sümük düzdü, amma aşağısının əti xoruz pipiyi kimi düşüb sol yana. Bilmirəm anadan olmadı, ya sonra olubdu. Amma çox pis burundu, vəssəlam. Xudayar bəyə göyçək kişi demək olmaz. İndi iki il olar ki, Xudayar bəy Danabaşda katdalıq eləyir. Bunun katda olmağının da çox əhvalatları var. Xudayar bəy özgə katdalar kimi katda olmayıbdı. Axır, adət bu cürdü ki, katdanı camaat seçər. Amma Xudayar bəyin katdalığı özgə tövr olubdu; yəni çox asan vəchlə olub. Əvvəl, yəni iki il bundan əqdəm, Xudayar bəy qlava yanında çavuş idi. İş elə gətirdi ki, qlava Xudayar bəyin anasını siğə elədi. Aşkardı ki, qlava öz səmtini qoyub, özgəni katdalıqda saxlamayacaq. Bir həftənin içində katdanı qısnıyıb, qulluqdan kənar elədi. Bir neçə vaxt kənd qaldı katdasız. Xülaseyi-kəlam, camaat bir vaxt gözünü açdı gördü ki, Xudayar bəy katdadı ki, katdadı. Xudayar bəy katda olan kimi lap dəyişildi. Əvvəl başladı libasından. Paltarını təzələyib və əlinə bir zoğal ağacı alıb, xəbər verdi ki, onun adı Xudayar deyil, Xudayar bəydi. Kimin ixtiyarı var idi soruşsun haradan ona bəylik yetişib?! Amma xalq bilirdi ki, bəylik ona oradan yetişib ki, qlava anasını siğə edib. İyirmi-otuz adamı Xudayar katda dama qatıb məhz o səbəbə ki, səhvən ona deyiblər Xudayar katda, deməyiblər Xudayar bəy. "Çöçə-çöçə" deyə-deyə Məhəmmədhəsən əmi eşşəyi çıxardı küçəyə. Eşşək eşiyə çıxan kimi bir oğlan uşağı, yeddi-səkkiz yaşlarında, tumançaq, başıaçıq və keçəl, özünü çırpdı küçəyə və ağlaya-ağlaya, çığıra-çığıra qaçıb yapışdı eşşəyin quyruğundan. Bu oğlan Məhəmmədhəsən əminin xırda oğludur. "Hara qoyuram eşşəyimi getsin? Vallah qoymayacağam u … u … u …. " Bu cür ağlamaqlıqnan və sızıldamaqlıqnan oğlan bərk-bərk ulağın quyruğundan yapışıb, qoymurdu heyvan hərəkət eləsin. Məhəmmədhəsən əmi vaqeən çox mehriban ata idi; o, heç vaxt istəməzdi övladının ürəyini bir dəm sıxsın. Odur ki, yavığa yeriyib, başladı yumşaqlıqnan oğlunu sakit eləməyə. "Sakit ol, oğlum. Eşşəyin axşam genə qayıdıb gələcək evə da. Eşşəyə nə olur? Mən eşşəyi satmıram ki! Xudayar bəy əmin aparacaq şəhərə, orada ona çoxluca arpa verəcək." "Yox, vallah, heç qoymaram …. Hara qoyuram getsin e … heç qoymaram …. Heç dənə də!" Bu sözləri deyə-deyə oğlan ulağın başını çubuqnan qaytarırdı qatsın genə həyətə. Bu heyndə Xudayar katda oğlanın dal tərəfindən yeriyib, oğlanın kürəyindən bir ağac …. "Köpək oğlu köpək! Hara aparırsan eşşəyi? Gözlərin kordur, görmürsən məni burada? Vallahi gönünü soyaram!" Oğlan "vay-vay!" deyib, qaçdı soxuldu həyətə. Xudayar katda eşşəyi minib, düzəldi şəhər yoluna. Kətdilər həmçinin dağıldılar. Məhəmmədhəsən əmi katdanı yola salıb, oğlunun dalınca dilxor qoydu getdi evinə. II Günortadan yarım saat keçirdi ki, Xudayar bəy yetişdi şəhərə. Xudayar bəy eşşəyi Məhəmmədhəsən əmidən istəyəndə dedi ki, məni nəçərnik istəyib. Amma yalan deyirdi, nəçərnik istəməmişdi, özgə mətləbi var idi. Əgər nəçərnikdən ötrü Xudayar katda şəhərə gəlirdi, lazımdı ki, bir az tez gələydi. O, özü bilirdi nəçərnik ancaq günortaya kimi divanxanada olar, günorta olcaq divanxana bağlanır. Xeyr, özgə mətləbi var Xudayar bəyin. Eşşəyi qatıb karvansaraya Xudayar bəy üz qoydu bazara. Yeddi girvənkəlik qəndlərdən bir kəllə alıb vurdu geyməsinin altına və bazardan çıxıb Buzxana məhəlləsini tutub başladı getməyi. Bir qədər gedib, çöndü sol küçəyə. Bu küçəni başa kimi gedib, genə çöndü sol səmtə. Bir dar küçəynən gedib və arxı tullanıb, bir alçaq qapının yanında durub qəndi qoydu yerə və başladı üst-başının toz-torpağını təmizləməyi. Sol qıçını qalxızıb sağ əli ilə və sağ qıçını qalxızıb sol əli ilə şalvarının balağını silib və papağını çıxarıb geydi sol əlinə və sağ əli ilə o tərəfini, bu tərəfini çırpıb qoydu başına. Qəndi vurdu qoltuğuna, bir öskürüb dəqqülbab elədi. Həyətdən bir övrət səsi gəldi: "O kimdi?" Xudayar bəy bir də qapını döydü. Bir az keçdi, dörd-beş yaşında bir qız uşağı qapını açıb və Xudayar bəyi görən kimi qapını örtüb qaçdı həyətə. Həyətdən qızın bu cür səsi gəldi: "Buy ana, qapıda bir yekə kişi durub!" Xudayar bəy qızın sözlərinə bir qədər gülüb çağırdı qızı: "Ay qız, qazı ağa evdədi?" Qız o qədər Xudayar bəydən qorxdu ki, cürət eləmədi cavab versin. Bu heyndə qapı açıldı, bir cavan oğlan qapını daraxlayıb təəccüb ilə gözlərini dirədi Xudayar bəyin gözünə. "Qazı ağa evdədi?" "Evdədi, sözünü de." "Qazı ağanı görmək istəyirəm." Oğlan bir söz deməyib qapını örtdü və rədd oldu; sonra gəldi, qapını açdı və dedi: "Gəl." Xudayar bəy başını əyib, qapıdan içəri girib, iki pillə yendi həyətə. Görükən budur ki, qazının övrəti həyətdə paltar yuyurdu; çünki oğlan qapını açmamış xəbərdarlıq verdi: "Xanım, kənar ol, adam gəlir." Həyətin bir səmtində var idi əngənək, yanında çoxluca yuyulmuş paltar qalanmışdı; ərov, yəni paltarın çirkli suyu axıb gəlib, qapının yanında göl durmuşdu. Xudayar bəy girdiyi yer əsla həyətə oxşamırdı; çünki burda dörd divardan savayı bir şey yox idi. Həyətin eni on addım və uzunu on beş addım ancaq olardı. Sol torəfdə divara səmt qalanmışdı çiy kərpic. Vəssəlam. Bəlkə bura qazının dal həyətidir; çünki bu şəhərdə ev yoxdur ki, onun bağçası olmasın. Qərəz, əgər qazının bağı-bağçası olmuş-olsa, Xudayar bəy bu girdiyi dal həyətdən savayı qeyri bir şey görmədi. Oğlan həyətin sağ səmtindən girdi bir dar yola, yox oldu. Bir az keçdi, bir qoca kişi, beli bükülmüş, haman dar yoldan çıxıb, sol əli cibində və sağ əli gözlərinin üstə, bir qədər yavıq gəlib üzünü tutdu Xudayar bəyə: "Sözün nədir, dadaş?" "Əmi, qazı ağanı görəcəyəm, işim var." "Sən haralısan, əzizim?" "Mən Danabaş katdası Xudayar bəyəm, qazı ağanı görmək istəyirəm." "Geymənin altındakı nədir, qadan alım?" "Qənddir, gətirmişəm qazı ağaya. Bir xeyir işimiz var onda, bu da ağız şirinliyidir." Qoca kişi gəldiyi yol ilə qayıtdı getdi. Bir neçə dəqiqədən sonra cavan oğlan dar yoldan çıxıb, əli ilə Xudayara işarə elədi gəlsin. Xudayar bəy oğlanın dalınca dar yol ilə gedib, girdi qəhvəxanaya və başmaqlarını çıxardıb, oğlanın dalısınca girdi qazının otağına. Xudayar bəy içəri girən kimi belə döyükdü ki, salamı da yadından çıxardı. O çox təəccüb elədi ki, həmin gördüyü qoca kişi əyləşib yuxarı başda döşəyin üstə. Söz yox, əlüstü başa düşdu ki, qoca kişi elə qazının özüdür. Qazı çoxdan duymuşdu ki, bu kişi xam düşübdür. Bu səbəbə nəinki Xudayar bəyin salam verməməsindən rəncidə olmadı, hələ bəlkə özü ayağa durub salam verib, bəyə yuxarı başda yer görsətdi. Xudayar bəy dübarə salam verib, keçdi yuxarı başa və oturub qəndi qoydu yerə. Qazının otağı yekə, uca və ağ otaqdı. Bu otağın otuz yeddi taxça və tağı var və heç birisi boş deyil. Tağlara düzülübdür çox bərni və hədsiz çini qab. Taxçalara düzülübdür bir neçə samovar, sandıqça, qəlyan, dörd-beş kəllə rus qəndi və xırdavat şeylərdən. Beş on taxta doludur boxça və paltarnan. İki taxça dolu idi kitab ilə. Fərşə salınıb pürbaha qalı və qalçalar. Otağın yuxarı başında qoyulub üç iri dəmir sandıq. Sandıqların üstə adam boyuca qalanıbdı çox qalça, keçə, kilim və palaz. Bir tərəfdən çadirşəbə bükülü qoyulub çərgə ilə dörd-beş dəst yorğan-döşək. Qazı məxmər döşək üstə oturub dayanmışdı cüt yastığa. Elə ki, Xudayar bəy qəndi çıxardıb qoydu yerə, qazı gülə-gülə üzün tutub Xudayar bəyə dedi: "Bəy, bu qənd nədi, bu nə işdi?" Xudayar bəy gülə-gülə cavab verdi: "Qazı ağa, bir xeyir işimiz var. Bu qəndi gətirdim ağız şirinliyi olsun." "Ay şirin kam olasan, mənim qardaşım. Yəqin ki, kəbin kəsdirəcəksən." "Xeyr, qazı ağa, kəbin deyil, siğədir." "Nə eybi var, siğə dəxi yaxşı …. Çox gözəl, çox gözəl. Allah mübarək eləsin. Siğəni sən özün eləyirsən, ya özgəsi eləyir?" "Xeyr, qazı ağa, özüm eləyirəm əgər iş düzəlsə." Qazı üzünü qapıya səmt tutub, nökərini çağırıb ona buyurdu ki, qəndi ortalıqdan götürsün, qəlyan doldursun və çay gətirsin. Sonra genə üzünü tutdu Xudayar bəyə: "Necə buyurdun, iş düzəlsə?" "Bəli, qazı ağa, əgər işi bir tövrnən yoluna qoysanız, biz sizə duaçı olarıq." "Dəxi nə tövrü var ki! Siğədi, oxuyaram qurtarıb gedər da." "Yaxşı buyurursan, qazı ağa, amma lazımdı ki, övrət tərəfindən bir vəkil olsun." "Əlbəttə, mən demirəm ki, vəkil olmasın. Vəkil də gərək olsun, şahıd da gərək olsun. Vəkilsiz, şahıdsız siğə oxunmaz ki." Xudayar başını saldı aşağı, bir qədər fikir eləyib cavab verdi: "Bəli, belədi." Qazı dübarə üzünü tutdu Xudayar bəyə: "Pəs hanı sənin vəkilin və şahıdların?" "Hələ ki, nə vəkil var, nə şahıd. Görək necə olacaq." Qazı çox təəccüb elədi: "Bə sənin nə vəkilin var, nə şahıdın var, haradan mən siğə oxuyacağam?" "Bəli, belədi, qazı ağa, belədi." "Vallah, mən sənin sözlərindən baş açanmıram. Əgər siğə oxutmaq istəyirsən, gərək övrət tərəfnndən vəkil gələ, mən də siğəni oxuyam. Əgər vəkillər və şahıdlar burda deyil, qalsın sonraya. Onlar da gəlsin, o vaxt siğə oxuyum. Ya xeyr, burda özgə bir maneçilik var, ta orasını da özün bilərsən." Xudayar bəy qazının sözlərindən sonra bir qədər də xamuş olub və sonra dikəlib və qapıya səmt baxıb alçaq səs ilə dedi: "Doğrudan doğrusu, qazı ağa, mənim bir mətləbim var. Allahdan gizlin deyil, dəxi səndən niyə gizlin olsun." "De, de görək. Əlbəttə, məndən dəxi niyə gizlədəsən?!" Qapı açıldı, cavan oğlan padnos içində iki stəkan çay gətirib, birini qoydu qazının və birini də Xudayar bəyin qabağına. Qazı oğlana işarə elədi durmasın otaqda. Oğlan çıxıb gedəndən sonra Xudayar bəy alçaq səs ilə başladı: "Qazı ağa, sözün əsli budur ki, bizim Danabaş kəndində bir dul övrət var. Mənim çoxdandı fikrimdədi onu siğə eləyim; amma övrət gəlmir. Bilmirəm ürküdürlər, ya nədi. Deyir getmərəm ki, getmərəm. İndi qalmışam belə. Sizin qulluğunuza gəlməkdə qəsdim bu idi ki, bu ərzimi sizə yetirim, görüm siz nə buyurursunuz. Bu əmrə bəlkə bir çarə tapasınız." Bu heyndə haman qız uşağı başını qapıdan soxdu içəri və dedi: "Dədə, anam burdadı?" Qazı qızın üstünə çığıran kimi qız rədd oldu. Sonra cavan oğlan qəlyanı gətirib qoydu qazının qabağına. Oğlan istədi dursun, qazı getməyi işarə elədi. Qazı qəlyanı damağına salıb, üzünü tutdu qonağa. "İndi pəs nə tövr deyirsən eləyək?" "Başına dönüb, qazı ağa, hər necə olmuş-olsa, gərək düzəldəsən bu işi." Qazı qəlyana bir bərk qüllab vurub, başını bulaya-bulaya deyir: "Bəli, gətdiyin iki girvənkə qənddir, zornan övrəti gətirib qatarıq sənin qoynuna. Get, ay həpənd!" Xudayar bəy qazının sözünün cavabına bir qədər dikəlib və sağ əlinin şəhadət barmağını yuxarı qalxızıb dedi: "Bax, ey qazı ağa, and olsun o bizi yaradan allaha, sən əgər mənim bu işimi aşırsan, mən məlun adamam əgər başımı da sənin yolunda əsirgəyəm." "Bəradərim, mənə sənin başın lazım deyil, allah sənin başını səlamət eləsin. Mənə bu lazımdır, bax bu." Qazı bu sözləri deyəndə sağ əlini də yerdən böyük kəllə qəndin boyuca qaldırmışdı yuxarı. Sözünü deyib qurtardı, amma əlini çəkmədi. Bu halətdə saxlayıb diqqət ilə baxırdı Xudayar bəyin üzünə. Əlini o vaxt yendirdi ki, Xudayar bəy razılıq cavabı verdi. Xudayar bəyin cavabı bu oldu: "Qazı ağa, fikrini hara dağıdırsan? Mən bir para adamlardan deyiləm ki, söz deyim, vədə verim, dalısında durmuyum. Kişi börkü başına nədən ötrü qoyur? Ondan ötrü qoyur ki, ona kişi desinlər. Pəs şəxsi ki, üzdə bir söz dedi, çıxdı eşikdə özgə söz danışdı, dəxi onda kişilik sifəti qalmadı ki! Sən bir kəllə rus qəndi deyirsən, mən on bir kəllə gətirim. Ürəyini niyə sıxırsan. Pulum yoxdu mənim? Xeyr, dövlətindən o qədər varımdır, heç sənin təki ağaların yanında xəcalət qalmaram. Heç fikrini özgə yana dağıtma." Xudayar bəy sakit oldu. Qazı başladı: "Allah səni xəcalət eləməsin öz birliyi xatirinə. Rəfiqim, mən şəxsin simasından bilirəm ki, bu nə tövr adamdır. Mən indi müsinn adamam. Mənim olar həştad və bəlkə dəxi də artıq yaşım. Özümə görə də təcrübə hasil eləmişəm. Mən şəxsin üzünə baxan kimi bilirəm ki, nə tövr adamdır. Və bir də zahir batinin aynasıdır. Mən sənin üzünə baxan kimi yəqin elədim ki, sən necə adamsan. Əgər səndən bədgüman və naümid olsa idim, heç bu qədər danışığa durmaz idim sənnən …. Amma xeyr, maşallah artıq ləyaqətli adamsan. Mən də səninlə elə rəftar eləmərəm ki, axırda sənin yanında xəcalət olum. Mənə nə lazımdır on bir kəllə qənd. Sən mənə iki kəllə qənd gətirsən, birini doğrayıb paylaram füqərayə, ancaq, ağız şirinliyindən ötrü, — necə ki, özün də buyurdun, — bir kəllə rus qəndi səndən alacağam. Vəssəlam. Mənim yoxsa artıq təməim yoxdur. Söz yox, əgər qəndin yanındaca bir girvənkə çay gətirsən, nə sözüm var?" "Bax bu gözüm üstə, bax bu gözüm, bax gözüm üstə, üstə, bax bu gözüm üstə …. " Bu sözləri deyirdi və sol əlini qoyurdu gah sağ gözünün, gah sol gözünün üstə. Axır sözünü bu cür tamam elədi: "Dəxi sözün nədi, qazı ağa? Bunlar hamısı baş üstə. İndi bəs sən mənim işimi nə tövr sazlayacaqsan?" Qazı başını saldı aşağı, bir qədər təsbeh çevirib "ya allah" dedi və durdu ayağa, getdi kitabları eşib, bir qara cildli kitab gətirib açdı. Gözlüyü taxdı gözünə və başladı alçaqdan oxumağı. Qazının səsi çıxmırdı, ancaq dodaqları tərpəşirdi. On dəqiqə çəkdi qazının oxumağı. Sol əlinin şəhadət barmağını kitabın bir yerində saxlayıb, üzünü tutdu Xudayar bəyə: "Bilirsən, bəy, bu məsələ çətin məsələdir. Belə işlər az-az ittifaq düşər. Kitaba ondan ötrü baxıram ki, görək şəriət bu xüsusda nə buyurur." Qazı bu sözü deyib genə cumdu kitaba, bir qədər oxuyub sevincək kitabı bükdü qoydu qabağına. "İnşallah kəşf edəcəyəm bu məsələni, kəşf edəcəyəm, lap asan vəchlə kəşf edəcəyəm. Bəy, buyur görək qənd və çay nə vaxt gələcək?" "Qazı ağa, elə bu saat, elə deyirsən durum bu saat gedim alım gətirim. Mənim əlimdə çətindir?" "Əzizim, qəndi və çayı gətirərsən qoyarsan buraya, sonra gedib üç-dörd nəfər kəndinizin əhlindən gətirərsən mənim yanıma. Amma gərək o şəxslər hamısı sənin rəfiqlərindən ola. Onların birisi gəlib mənə deyər ki, həmin övrət mənim anamdır. Bu şəxsə, yəni sənə gəlmək istəyir və məni bu xüsusda vəkil eləyibdi. Qeyriləri də şəhadət verərlər. Vəssəlam. Mən də siğəni oxuram, qurtarıb gedər." "Qazı ağa, əgər iş bu cür qurtaracaq, bu lap asan işdi. Üç-dörd nədi, yüz adam kəndimizdən tökərəm bura, hər nə soruşursan soruş, mən dediyimi onlar da desinlər. Kimin ağzıdı mənim sözümdən çıxsın?" Bu sözləri deyib Xudayar bəy durdu ayağa. "Gedim görüm kəndimizin adamlarından şəhərdə kimi tapa biləcəyəm." Xudayar bəy qapıdan çıxmaq istəyirdi, qazı çağırıb dedi: "Bəy, içəri zəhmət çək, sənə iki vəsiyyətim var. Əvvəla budur ki, qənd-çaya, söz yox, pul verəcəksən. O pulları sən çöldən tapmamısan ki …. Əlbəttə alnının tərilə qazanmısan. Pəs çünki belədi, barı səy elə, yaxşı mal al. Zəmanə indi çox xarab olub, adamı əlüstü tovluyurlar. Karapet ağaya təzəlikdə yaxşı qənd gəlib, adına Prodski deyirlər. Səy elə haman qənddən al. Çayı da indi özün bilərsən, nə tövr olar-olsun. Xudayar bəy: "Baş üstə," -deyib istədi çıxıb getsin. Qazı genə çağırıb qaytardı otağa. "Əzizim, mən ərz elədim iki vəsiyyətim var; birini dedim, birini də deyim, ondan sonra azadsan." "Buyur, qazı ağa." "İkinci vəsiyyətim budur ki, bizim bu işimiz gərək ölən günə kimi öz yanımızda qalsın." "Ay, qazı ağa, uşaqsan? Məni elə nadan bilmə." "Qulaq as, sözümü qurtarım. Bəli, bu iş gərək məxfi qala." "Necə gərək qala?" "Gərək gizlin qala, heç kəs gərək bu işdən xəbərdar olmaya. O adamlar ki, sən bura gətirəcəksən, gərək sənin elə rəfiqlərin olsun ki, bu sirri özgəsinə verməsinlər. Ondan ötrü ki, söz yox, burada bir xilafi-şər, əməl yoxdu, amma çünki bu cür işlər az ittifaq düşür, hər eşidən güman edəcək ki, burda bir xilaf əməl var. Pəs bu səbəbə bu iş əlbəttə, əlif əlbəttə, gərək sənin, mənim və şahıdlarının arasında qala. Vəssəlam. İndi gedə bilərsən." "Baş üstə, qazı ağa, baş üstə. Əlbəttə belədi …." Bu sözləri deyib, Xudayar bəy qazının evindən çıxıb, üz qoydu getməkliyə. III Xudayar bəy sevincək tez bazar məscidinin yanına yetişib, yendi bazar çayına, dəstəmaz alıb girdi məscidə və namaz qılıb, üz qoydu bazara. Çarşı ilə gedib və qazı nişan verdiyi ermənini soruşub, getdi girdi bir böyük dükana. Qəfəsənin dalında bir qarnı yoğun erməni oturub yazıya məşğul idi. Xudayar bəy dükanın o səmtinə baxıb, bu səmtinə baxıb, çıxardı çubuğunu və başladı doldurmağı. Karapet ağa qələmi qoydu yerə və təəccüb ilə baxdı Xudayar bəyin üzünə. Xudayar bəy çubuğu doldurub yeridi Karapet ağanın yanına və əlini qoltuq cibinə uzadıb və bir çimdik qov çıxardıb, tutdu Karapet ağanın qabağına. "Zəhmət olmasa bir ispiçkə çək, bu qovu yandırım." Karapet ağa qeyznən cavab verdi: "Sən məgər görmürsən ki, bura qəhvə dükanı deyil! İtil cəhənnəmə burdan, supa oğlu supa! İtil!" Bu sözləri deyə-deyə Karapet ağa ayaq üstə durub deyəsən ki, istəyirdi qəfəsənin dalısından sıçrayıb, Xudayar bəyi alıb yatsın. Xudayar bəy bir az sinib çəkildi kənara. Çox təəccüb elədi Xudayar bəy erməninin bu tövr rəftarına. O haradan güman eləyərdi ki, Karapet ağa od verməyəcək, o, çubuğunu yandırsın. Danabaş kəndində o bir adamdan bu cür tərk-ədəblik görməmişdi. Kimin ixtiyarı var Xudayar bəy çubuğu cibindən çıxardan kimi qov yandırıb onun qabağına tutmasın? Amma nə eləmək? Danabaş kəndi qalıb Danabaş kəndində. Burada ki şəhərdi. Şəhər gəlib Danabaş kəndi əvəzi olmaz. Xudayar bəy üzünü bir az turşudub və qaş-qabağını töküb, bu cür Karapet ağanın cavabını verdi: "Xozeyin, sən nahaq yerə çığırırsan. Mən gəlməmişəm ki, sənin dükanını çapıb talıyam. Mən gəlmişəm səninlə sövdə eləyim. Dəxi sənin mənim üstümə çığırmağın lap artıqdı. Mən gəlmişəm səndən qənd alam." "Bəli, sən məndən yarım girvənkə qənd alacaqsan, mən duraram sənin əllərindən öpərəm." Xudayar bəy çubuğun tənbəkisini doldurdu kisəsinə və çubuğunu taxdı belinə və cavab verdi: "Xozeyin, əvvəl sən tanı gör mən kiməm, sonra mənim üstümə çığır. Mən sən deyən adamlardan deyiləm ki, gəlib yarım girvənkə qənddən ötrü sənə baş ağrısı verim. Mən Danabaş kəndinin katdası Xudayar bəyəm. Mən gəlmişəm nəinki yarım girvənkə qənd alam, mən səndən bir kəllə qənd alacağam, yekə gəllələrdən." Karapet ağa bir az yavaşıdı: "Mənim gözüm üstə. Mən nə deyirəm ki! Mən demirəm ki, sən niyə məndən bir kəllə qənd almırsan. Mən onu deyirəm ki, sən yaxşı eləmədin mən yazı yazan vaxtda qovu uzatdın mənim qabağıma. Mən indi yazıda qələt düşdüm. Mənim indi zəhmətim lap çox oldu. Gərək sən gedəndən sonra bu yazdığımı bir də yazam." "Qərəz, ta indi keçib. Hər nə olub, olubdu. Qəndi indi neçəyə verəcəksən mənə?" Karapet ağa qəfəsənin taxtasını qovzayıb çıxdı kənara və gəldi qalanmış qəndin yanına və əlini kəllələrin birinin üstünə qoyub başladı: "Bax, qardaşım bəy, bu qənd lap elə yaxşı qənddi. Bu qəndi sənə verəcəyəm yeddi manat iki şahıya. Bu lap yaxşı qənddi." "A kişi, zarafat eləyirsən? Qəndi indi yeddiyə hər yanda verirlər da. Gözün məni gördü?" "Harda yeddiyə verirlər? Heç belə şey olmaz, məzhəb haqqı. Yeddi iki şahıdan bir qəpik əskiyə verməzlər." Xudayar bəy bir az dinməyib, genə həmin çubuğu çıxardıb başladı doldurmağı. Karapet ağa cibindən bir spiçka çıxardıb yandırdı. Xudayar bəy çubuğu alışdırdı və dedi: "Yaxşı-yaxşı! Mən çoxdan bilirdim ki, sən bahacılsan. Heç sənnən bacarmaq olmaz. Yaxşı-yaxşı! Götür bir kəllə çək, görək nə qədər gələr." Karapet ağa yekə kəllələrin birini qucaqlayıb qoydu tərəziyə. "Bu on, bu da on — iyirmi." Bu beş, bu üç, bu iki bu da yarım. Bəli, düz otuz girvənkə yarım. Otuz girvənkəsi otuz abbası, bu altı manat, çıxaq doqquz şahısını, qalar beş manat on bir şahısı. Karapet ağa qəndi tərəzidən götürüb qoydu yerə. Karapet ağa, indi allaha şükür, məni tanıdın ki? "Necə yəni tanıdım?" "İndi bildin mən kiməm da?" "Sən kimsən?" "Mən Danabaş kəndinin katdası Xudayar bəyəm." "Mən də ikinci gild kupets Karapet ağayam." "Ay atana allah rəhmət eləsin. Bu sözləri mən ondan ötrü ərz edirəm, indi dünyada qəlp adam çoxalıbdır. Birisi gəlib nisyə sövdə elər, and içər allaha, peyğəmbərə ki, üç gündən sonra pulunu gətirərəm. Üç gün olur ay, bəlkə üç il. Amma allah mənə bir ölüm göndərsin, bu cür qəlp işlər tutmuyum. Sözün doğrusu, bu gün iş belə gətirdi, yanımca şəhərə pul gətirməmişəm. İndi mən qəndi aparıram, inşallah sübh tezdən sənin beş manat on bir şahını burda hazır elərəm." Karapet ağa bu sözləri eşitcək cəld qəndi aparıb qoydu yerinə və qayıdıb sağ əlini qoydu Xudayar bəyin çiyninə, sol əli ilə qapını görsətdi. "Di get, çıx get! Tez ol get burdan! Elə bu saat çıx get." Xudayar bəy dinməz-söyləməz dükandan çıxıb üz qoydu getməyə. Axşam azanına ancaq yarım saat qalırdı ki, Xudayar bəy gəldi çıxdı haman karvansaraya ki, eşşəyi qatmışdı. Xudayar bəy karvansaranın qapısına yetişcək içəridən bir alçaq qədək arxalıqlı, boz papaq, ağ tuman kişi çıxıb qaş-qabaq ilə üz tutdu Xudayar bəyə: "A kişi, allah atana rəhmət eləsin, gəl bu xatanı bizim başımızdan sovud! A kişi, bu bəlanı gətirib qatmısan tövləyə, biz təngə doyduq ki! Sən allah, gedim ulağı çıxardım, götür apar." Bu sözləri deyib güdək kişi, — ki karvansaranın odabaşısı olsun, — istədi qayıda karvansaranın həyətinə. Xudayarbəy onu çağırıb saxladı: "Yavaş görüm, hara gedirsən? Necə bəlanı gətirib qatmışam tövləyə? Yəqin ki, ulağ mallarnan yola getmir. Axı mənim ulağım sakit ulağdı. Sən niyə bu sözü deyirsən?" Odabaşı əlini ölçə-ölçə qayım səslə başladı: "A kişi, sən allah zarafat eləmə. Mənim kefimin o vaxtı deyil. Eşşəyini çıxardım, götür apar." Xudayar bəy qayım səslə cavab verdi: "Rəhmətliyin oğlu, bir sözünü mənə de görüm ki, axı nə olubdu?" "Nə olacaq, yekə kişi! Xalqın eşşəyini oğurlayıb gətirmisən qatmısan mənim karvansarama. Niyə? Görək mənnən qəsd-qərəzin var?" "Ə, dəli olmamısan ki! Ya keflisən? Mən niyə xalqın eşşəyini oğurluyuram? Vallah heç artıq-əskik danışma ki, peşman olarsan." "Yaxşı, rəhmətliyin oğlu, özgə eşşək tapa bilmirdin, getdin Məmmədhəsən əminin eşşəyiii gətdin, bizi qoydun qalmaqala?" "Necə qalmaqala qoymuşam mən səni?" "Necə qalmaqal olacaq?" Sən elə eşşəyi tövləyə qatıb oyza cummuşdun, Məhəmmədhəsən əminin xırda oğlu ox kimi özünü soxdu karvansaraya ki, eşşəyi aparacağam. Mən də nə tövr verəydim? Dəxi nə deyim, başına dönüm! Bu oğlan özünü çırpır yerdən yerə ki, ya özümü gərək öldürüm, ya da bu saat gərək eşşəyi aparam. Axırı lap naəlac qalıb, getdim bir qaradavoy çağırdım, oğlanı döyə-döyə çıxartdı eşiyə. "Heyf, heyf, heyf ki, mən burda olmamışam! Vallahi ki, ölüsünü qoyardım oğlanın burda! Onu mən sağ ötürərdim kəndə? Sən pəs niyə məni gəlib çağırmadın?…." Qərəz, keçib. İndi hava qaranlıqlayır, mən dəxi kəndə qayıda bilmərəm. Mən özüm də gərək qalam, eşşək də gərək qala. Bu gecə sənə qonağam, Kərbəlayı Cəfər əmi. "Qonaqsan, gözüm üstə yerin var. Əlbəttə, indi da getmək olmaz. Hava lap qaranlıqlayır. Di burda niyə durubsan? Buyur gedək mənzilə." Kərbəlayı Cəfər əmi qabaqca və Xudayar onun dalınca gedib girdilər bir xırda qaranlıq hücrəyə. Kərbəlayı Cəfər əmi girən kimi bir spiçka çəkib, sol tərəfdə divara vurulmuş xırda lampanı yandırdı və qonağa yer göstərdi. Hücrənin fərşi ibarətdi bir palazdan. Yuxarı başda qoyulmuşdu bir bükülü yorğan-döşək, bucaqda var idi bir sənək, bir lüleyin və süpürgə, çirkli divarların nə tağları var idi, nə taxçası. Xudayar bəy palaz üstə oturub dalını dayadı yükə və çubuğunu cibindən çıxardıb başladı doldurmağı. Sonra üzünü Kərbəlayı Cəfər əmiyə tutub dedi: "Gəl otur görək, Kərbəlayı Cəfər əmi. Gəl mənə bir od da zəhmət çək ver. Gəl, gəl otur söhbət edək bir az." Kərbəlayı Cəfər əmi də həmçinin başmaqlarını çıxardıb, keçdi oturdu bir tərəfdən və bir spiçka çəkib tutdu Xudayar bəyin çubuğuna. Xudayar bəy çubuğu alışdırdı. "Kərbəlayı Cəfər əmi, sən gərək bu əhvalatı mənə deməyəydin. Sən mənim ürəyimə bir ox vurdun. Allah görüm Məmmədhəsən əminin atasına lənət eləsin! O məni xalq içində rüsvay elədi. Mən bu yaşa gəlmişdim, indiyə kimi bu cür bədnam olmamışdım." Xudayar bəy sözünü deyib və dikəlib çubuğu uzatdı verdi Kərbəlayı Cəfər əmiyə. O da "ya allah" — deyib çubuğu aldı və bir sümürüb dedi: "Yaxşı buyurursan, Xudayar bəy. Axır Məhəmmədhəsən əmi neyləsin? Onun nə günahı var? Sən eşşəyi gətirəndə ona xəbər versəydin, heç belə olmazdı. Onda bilərdilər ki, eşşəyi sən gətirmisən, da oğlunu göndərməzdi." "A kişi, adına and olsun, eşşəyi mənə Məhəmmədhəsən əmi özü verib. Eşşəyi mənə o dəyyus özü veribdi, o qurumsaq özü veribdi, o Ömər özü veribdi. A kişi, niyə inanmırsan?" "Niyə də inanmıram? Xeyr, inanıram." "Qurani-münzəl haqqı özü veribdi. Niyə, mən üç yüz evin katdası ola-ola, bir ulaq da tapa bilmirəm, gedirəm oğurluqca özgələrin eşşəyini gətirirəm?" "Xeyr, inanıram da! Niyə inanmıram?" Kərbəlayı Cəfər dikəlib çubuğu verdi Xudayar bəyə. Xudayar bəy bir-iki sümürüb genə başladı: "İndi sən görərsən, Kərbəlayı Cəfər əmi, mən qisasımı Məhəmmədhəsən əmidən almasam, mən bu saqqalımı qırxdırram?" Kərbəlayı Cəfər əmi bir az gülümsündü və bir qədər dikəlib sual etdi: "Yaxşı, sən nə eliyə bilərsən, ona?" "Mən onun gözünə ağ sallam! Nə eliyəcəyəm ona? Mən onun böyüyü deyiləm? Gün olmaz ki, onun mənə işi düşməsin. Basaram palçığa, çıxaram üstə, ayaqlaram. Nə eliyəcəyəm?" On-on iki yaşında bir oğlan sol əlində bir çölmək sallaya-sallaya girdi içəri, çölməyi qoydu yerə və üzünü tutdu Kərbəlayı Cəfərə: "Dadaş bu gün anam əti bir az yandırıb, yeyə bilsəniz yaxşıdır. Bir bax gör." Kərbəlayı Cəfər qeyznən cavab verdi: "Ay ananın dədəsinin gorunu …." Allahü əkbər! Lənət şeytana. Belə də bədbəxtlik olar ki, mən düşmüşəm? Gün olmaz ki, o itin qızı əti yandırmasın, ya pişiyə verməsin. Oğlan başını aşağı əyib dedi: "Yox, dadaş, vallah anamın heç günahı yoxdu. Bu gün getmişdi hamama. Qonçaya da tapşırmışdı hərdən-birdən ətə baxsın. Qonçanın da başı nə bilim nəyə məşğul olubdu, əti yandırıb." "Niyə, hamam ananın başına uçsun! Elə gərək bu gün anan gedəydi hamama?" Oğlan təəccüblü cavab verdi: "Pəs havaxt gərək gedəydi?" Xudayar katdaya aclıq çox kar eləmişdi; çünki səhərdən kənddən çıxandan bir tikə çörək yeməmişdi, savay qazının bir stəkan çayından. Oğlan çölməyi içəri gətirən kimi bozbaşın qoxusu Xudayar bəyə belə xoş gəldi ki, könlündə Kərbəlayı Cəfərin övrətinə iki min yaman dedi. Xudayar bəy gördü ki, ata ilə oğlun mükaliməsi çox uzun çəkəcək, amma onun ürəyi də gedir acından; bu səbəbə ortalığa söz atdı ki, bəlkə söhbət qurtara. Çölməyi dığırladaraq: "Kərbəlayı Cəfər əmi, vallah hər nə deyirsən de, amma deyirəm ki, oğlanın xəbəri yoxdu. Ət bir tikə də yanmayıb, bəlkə qovrulubdu. Ətin çox yaxşı qoxusu gəlir." Kərbəlayı Çəfər durub bucaqdan bir sarı qaşıq tapıb, gəldi çömbəldi çölməyin başında. Çölməyin qapağını götürüb, bir qaşıq ətin suyundan götürüb içdi və ağzını marçıldadıb, qaş-qabağını turşudub, üzün tutdu Xudayar bəyə: "Xeyr, bu əti yemək olmaz." Qərəz, Kərbəlayı Cəfər bir qədər də övrətindən gilay elədi, bir qədər də söyüşdən, lənətdən dedi. Axırı laəlac qalıb, getdi süfrəni açdı ortalığa, bir az quru çörək doğradı siniyə və sağ qolunu çərməyib çölməyi üzüquylu elədi sininin üstə, sonra ətləri bir-bir seçdi qoydu çölməyə. Hər iki əli ilə çörəyi qarışdırıb Xudayar bəyə təklif elədi: "Bismallah, Xudayar bəy, irəli çəkil görək. Hərçənd ət də yanıbdı, amma baxtından küs, xa-xa-xa …." Xudayar bəy irəli çəkilib əlini uzatdı. Bir neçə tikə götürüb dedi: "Kərbəlayı Cəfər əmi, and olsun allaha, sən lap nainsaf adamsan. Kişi, kim deyir ki, bu ət yanıb? Vallah əgər bir tikə da yanıbdı. Ta bundan yaxşı ət bişməz." Xudayar bəy lap yalan deyirdi. Əvvəla ondan ötrü ki, çox acmışdı. Ac adama yanmış ət də xoş gələr. Və bir də ki, bura şəhərdi, genə necə olsa, şəhər bozbaşı ilə kənd bozbaşı bir olmaz. Genə şəhər bozbaşının yanmışı kənd bozbaşının lap yaxşısından ləzzətdi olar. Bəli, Kərbəlayı Cəfər və Xudayar bəy hər ikisi məşğul oldular yeməyə. Oğlan bir az durdu, sonra çıxıb getdi. Xudayar bəy sol qıçını qabağına uzadıb, sağ qıçını dikəltmişdi. Belə ki, sağ qıçı süfrənin içində idi. Amma Kərbəlayı Cəfər diz üstə oturub, üzüquylu düşmüşdü çörəyin üstə. Belə ki, az qalırdı burnu dəyə siniyə. Çörəyi yeyib qurtardılar. Kərbəlayı Cəfər süfrəni, qabları yığışdırıb qoydu kənara. Hər ikisi əllərini silib çəkildilər kənara. Xudayar bəy bir kəhildəyib, götürdü çubuğunu və doldurub alışdırdı və bir qədər çəkib, uzatdı Kərbəlayı Cəfərə səmt. "Kərbəlayı Cəfər əmi, mənə bir yeddi manat lazımdı. Gərək hər necə olmuş olsa, tapıb mənim işimi düzəldəsən." Kərbəlayı Cəfər əlüstü cavab verdi: "Xudayar bəy, peyğəmbər haqqı məndə yoxdu. Olseydi hansı qurumsaq müzayiqə elərdi?" "Özündə yoxdu, özgədən tap. Qərəz, onu-bunu bilmirəm, gərək nə yolnan olsa, tapıb verəsən." Kərbəlayı Cəfər bir az fikirdən sonra dedi: "Vallah, yaxşı deyirsən. Amma indi əsr çox xarabdı. Hanı indi elə bir allah bəndəsi ki, adamın əlini tutsun? İndi hər kəsə gedim deyim mənə bir yeddi manat lazımdır, deyəcək gətir yanımda on yeddi manatlıq bir şey zaloq qoy." "Heç zərər yoxdu, nə eybi var. Sən bir elə adam tap ki, mənə yeddi manat versin, mən onun yanında on yeddi manatlıq şey girov qoyum. Genə sözün var?" Kərbəlayı Cəfər genə bir qədər fikir eləyib cavab verdi: "İndi sənin yanında nəyin var ki, zaloq qoyasan?" "O sənə borc deyil. Sən pulu tap, gör qoyaram, ya yox." "Axır necə ola bilər ki, mən bilmiyim, sən necə şey girov qoyacaqsan?! Bəlkə pul sahibi sən qoyduğun şeyi qəbula götürmədi." Xudayar bəy bir qədər duruxdu. Çubuğu götürüb başladı doldurmağa. Üzünü Kərbəlayı Cəfərə tutub alçaqdan dedi: "Kərbəlayı Cəfər əmi, sən hər kəsdən olmuş olsa, mənə yeddi manat tap, gətirdiyim eşşək olsun zaloq. Nə vaxt mən sənin pulunu gətirib verdim, sən də mənim eşşəyimi qaytarıb verərsən özümə." "Xa, xa, xa! Xa, xa, xa! …. Xudayar bəy sənin dəstgahın varmış … xa, xa, xa! A kişi, sən zarafat eləyirmişsən … xa, xa, xa …." "Qardaş, daxı niyə gülürsən? Hansı məlun zarafat eləyir?!" "Xa, xa, xa …. A kişi, eşşək sənin deyil ki, onu girov qoyasan! Söz yox, qoyarsan. Amma sabah olcaq eşşəyin sahibi gəlib eşşəyi aparacaq da! … xa-xa-xa …. "Yavaş, qoy görək, a kişi, bir az [yavaş] gül, qoy sözümü deyim. And olsun allaha, mən zarafat eləmirəm. Yaxşı, eşşəyin sahibi nə deyib səndən eşşəyi istəyəcək? Eşşəyin sahibi sənə kimin yanında eşşək tapşırıb? Bəli, gəldi dedi "mənim eşşəyim burdadı, eşşəyimi ver". Deyərsən "kimin yanında sən mənim karvansarama eşşək qatmısan?" Ya xeyr, sənə dedi "pəs eşşək necə oldu?", sən də de ki, "eşşəyi hər kəs gətirib bura qatmışdı, haman adam da eşşəyi çıxardıb apardı". Onnan sonra mən bilərəm, eşşəyin sahibi bilər. Dəxi sənə nə dəxli var? …." Bu sözləri deyəndən sonra Xudayar bəy çubuğu uzatdı Kərbəlayı Cəfərə. O da çubuğu alıb, məşğul oldu çəkməyə. Bunların söhbəti çox uzun çəkdi. O, belə dedi, bu belə dedi. Axırı bu cür şərt bağladılar: Kərbəlayı Cəfər Xudayar bəyə yeddi manat versin və eşşək qalsın onun ixtiyarında. Hər nə eləyir eləsin: ya satsın, ya gizlətsin, ya nə eləyir eləsin. Xudayar bəy də kəndə qayıdıb xəbər versin ki, eşşək karvansaradan oğurlanıb. Hərgah Məhəmmədhəsən əmi çox atılıb düşsə və şıltaq eləsə, Xudayar and-aman içsin ki, mirovoy suda ərizə verib karvansaraçıdan eşşəyi istəyər. Əgər Məhəmmədhəsən əmi şəhərə gəlib, Kərbəlayı Cəfərdən əhvalatı soruşsa, Kərbəlayı Cəfər and içsin, aman eləsin ki, həqiqətdə eşşək oğurlanıb; yəni Xudayar bəyin bu işdə heç günahı yoxdu. Bu cür tədbiri tökən kimi Kərbəlayı Cəfər çıxdı eşiyə və bir qədər yubanıb gəldi oturdu və cibindən bir beşlik və iki təklik çıxardıb, qoydu Xudayar bəyin qabağına. Xudayar pulu götürüb qoydu cibinə, bir qədər dikəldi. Sağ əlini Kərbəlayı Cəfərin qabağına uzadıb dedi: "Ver əlini mənə." Kərbəlayı Cəfər həmçinin sağ əlini verdi Xudayar bəyin əlinə. "Kərbəlayı Cəfər əmi, allah sənin oğlunu saxlasın və səni səlamət eləsin. Allah öz birliyi xatirinə sənə bu sövdədə xeyir versin. IV Xudayar bəy yeyib qarnı tox və yeddi manatı cibinə qoyub, arxayın və rahat uzanıb yatdı. Yəqin ki, çoxdandı onun yuxusu bu gecəki kimi şirin olmamışdı. Amma dünyada bəzi vaxt, bəlkə də çox vaxt çox təəccüblü işlər ittifaq düşür. Məsəla, indi bu saat burada Xudayar katda ləzzətnən yıxılıb yatdı. Amma elə bu saat Danabaş kəndində üç yerdə matəm qurulubdu. Üçünə də Xudayar bəy özü bais olubdur. Doğrudan çox gülməli əhvalatdı və çox qəşəng əhvalatdı. Ondan ötrü qəşəng əhvalatdı ki, adam gülür, ürəyi açılır. Yoxsa nəyə lazımdır qəm və qüssə gətirən hekayət?! Bəli, bu saat, elə bu dəqiqə, bu gecə səhərə kimi Danabaş kəndində üç evdə matəm qurulubdur. Biri Məhəmmədhəsən əminin evində, — necə ki, məlumdu, — biri Xudayar bəyin öz evində və biri də Xudayar bəy istəyən övrətin, yəni Zeynəbin evində. Hələ Xudayar bəy şəhərdə qalmalı olsun, keçək Danabaş kəndinə və Zeynəbin matəmindən başlayıb, deyə-deyə gələk çıxaq başa. Zeynəb qırx-qırx iki yaşında, kök, dolu və qarabuğdayı bir övrətdir. İki il bundan irəli əri Kərbəlayı Heydər ölüb. Qalıbdı bir oğlu Vəliqulu, on yeddi yaşında, iki də qızı: Fizzə yeddi yaşında və Ziba dörd yaşında. Zeynəb nə Zeynəb! Hanı irəliki Zeynəb? Onu iki il bundan əqdəm görən indi heç tanımaz. Zeynəbi görəydiniz əri Kərbəlayı Heydərin sağlığında. Danabaş kəndində Zeynəbin adı tək idi gözəllikdə. Zeynəb uşaqlıqda bir yetim qız idi. Amma çox gözəlliyi səbəbə bibisi aparıb öz evində saxladı, bu qəsd ilə ki, alsın öz oğluna. Qərəz, bibisinin oğlu öldü və Zeynəbin adı bir elə şöhrət tapdı ki, elçi-elçi üstdən tökülüb gələrdi. And içirlər ki, bir ilin içində Zeynəbin on dörd müştərisi var idi. Hamısı da ağıllı-başlı yerlərdən. Axırı qismət belə gətirdi ki, Zeynəbi verdilər Heydərə; yəni çox yaxşı elədilər ki, verdilər Heydərə. Ondan ötrü ki, Heydərin atası Kərbəlayı İsmayıl kəndin mötəbər şəxslərindən biri idi və Zeynəbin qeyri müştərilərindən nə dövlətdə əskik idi, nə də hörmətdə. Zeynəb Heydərə gələndən üç il sonra Kərbəlayı İsmayıl vəfat edib, doqquz ulağ, dörd-beş baş qaramal, iyirmi üç qoyun və yeddi keçi və iki xalvar zəmi qoyub getdi. Söz yox, dövlətin yarısı çatdı Heydərə və yarısı da qardaşı Rzaya. Bir ildən sonra Rza öldü və Heydər atasının dövlətinə tək oldu malik və işi gəldikcə başladı tərəqqi eləməyə. Amma bununla belə, söz yox, xərci də az deyildi. Əvvəla, atasının və qardaşının ehsan və Kərbəlaya göndərmək xərci; sonra özü də Kərbəlaya gedib qayıdıb, genə dalı düşdü. Necə də dalı düşməsin? Hesab eləyirdi ki, atasının və qardaşının nəşlərini Kərbəlaya göndərməkliyə və öz Kərbəlaya getməkliyinə düz iki yüz manat xərci çıxıb. Amma allah-taala rəhim allahdır. Çünki bu pulları Kərbəlayı Heydər mübarək yolda xərcləmişdi, genə axırdı allah-taala öz qüdrət əli ilə Kərbəlayı Heydərin işini düzəltdi. Belə düzəltdi ki, Kərbəlayı Heydər öləndə özünə yetmiş manat xərc çıxdı və bundan əlavə övrəti Zeynəbə iki yüz əlli manat, oğluna yüz qırx və hər qızına yüz manat pul çıxmışdı. Qalan zəmilərini vəsiyyət elədi övrətinə və qızlarına. Amma həyəti də verdi oğlu Vəliquluya. Kərbəlayı Heydərin ölməyi övrəti Zeynəb üçün yekə müsibət oldu. Artıq qəm və qüssə elədi yazıq övrət ərinin ölməyinə. İndi bu saat hər cümə axşamı ərinin qəbrinin üstə gedib, bir yekə mərəkə qurar. Vaqeən az-az tapılar bu cür istəkli övrət. Amma bununla belə Zeynəb bir tikə naşükürlük eləmir. Qəm və qüssə içində genə həmişə allaha şükür və səna eləyir ki, allah-taala ona bir parça çörək verib, özgələrə möhtac eləməyib. Və bir də ki, evlənməli oğlu və iki qızı …. Genə allah bərəkət versin, bunların hamısının şükrünü yerinə yetirmək lazımdır. Zeynəb oğlundan yerdən-göyə kimi razıdır. Ondan ötrü ki, Vəliqulu o itaəti ki, anasına eləyir, bəlkə atasına eləməzdi. Vəliqulu nəinki anasına nisbət, bəlkə özgələrə görə də artıq üzüyola oğlandı. Yəqin ki, anası desə öl-öləcək, qal-qalacaq. Atası ölən gündən bugünkü günə kimi bir elə vaxt olmayıb ki, Vəliqulu işini-gücünü boşluyub, müsahiblərinə qoşulub gəzməyə və kefə məşğul olsun. İnsafən Vəliqulu çox məzlum oğlandı. İndiyədək Zeynəb Vəliquludan bir tük qədəri də inciməmişdi. Amma axır vaxtda iş belə gətdi ki, Vəliquluynan anasının arası bərk dəydi. İş bu cür oldu. Gərək əhvalatı başdan başlayaq. Mərhum Kərbəlayı Heydər ilə Xudayar katda bərk rəfiqdilər. Əvvəl cavanlıqdan ta Kərbəlayı Heydər ölən günə kimi Xudayar bəy ilə onun arasından qıl keçməzdi. Can deyib can eşidərdilər. Gecə və gündüz gəzməkləri bir, yeməkləri bir, oturmaqları bir, durmaqları bir. Bunların dostluğu ta o yerə çatdı ki, xalq bunlardan lap bədgüman oldu. Belə ki, bunların dostluğunu hərə bir tövr başa düşürdü. Biri deyirdi ki, bunlar xəlvətcə o taydan kandrobat malı keçirib satırlar. Amma xeyr, belə deyildi. Bu xəyal xam xəyaldı. O səbəbə ki, Xudayar bəyi bilmirəm, amma Heydər əslən ata minməyi bacarmazdı. Xeyr, bu deyildi. Bəzi də deyirdi ki, bunlar qəlp pul qayırırlar. Vaqeən çox təəccüblü şeydir. Danabaş kəndi, qəlp pul?! Aya, görək Danabaş kəndində heç sağ pulnan qəlp pula təfavüt qoyarlar? Heç tanırlar qəlp pul nədir və saf pul nədir? Xeyr, belə deyil. Vəssəlam ki, hərə bir cür güman edirdi. Qərəz, xalq nə güman eləyir-eləsin, amma zahirən Kərbəlayı Heydərnən Xudayar bəyin dostluğu möhkəm dostluğa oxşayırdı. Keçmiş günlərin bir günü, qış fəsli idi. Gecədən üç-dörd, saat keçmişdi. Hər iki rəfiq, yəni mərhum Kərbəlayı Heydər və Xudayar bəy və bunlardan savayı Kərbəlayı Heydərin qonşularından bir neçə kəndli Kərbəlayı Heydərgilin tövlə otağında oturub məşğul idilər söhbətə. Məlumdur, qışın uzun gecələrini yatmaqnan qurtarmaq olmaz. Odur ki, Danabaş kəndində atadan-babadan qalma bu bir adətdi, hər məhəllənin adamları, — çünki indi dəxi bir iş-güc yox, — bir tövlə otağına yığışıb, ta gecədən altı saat gedənə kimi, danışmaqnan, deməknən, gülməknən keçirirlər. Çox vaxt belə olur ki, bu oturanların birisi yaxşı əhvalatdan, hekayətdən nağıl edir, xalq da qulaq asır. Bəli, Xudayar bəy bir tərəfdə və Kərbəlayı Heydər bir tərəfdə oturub, hekayətə qulaq asırdılar. Danabaş kəndinin mollası Molla Pirqulu "Bəxtiyarnamə" kitabından bir əhvalat oxuyurdu. Oturanların hamısının fikri mollada idi. İttifaq da belə düşdü ki, haman iki rəfiqlərin ikisinin övrətləri hamilə idi. Həmin gecə ikisinin də ağrısı tutmuşdu. Hekayənin şirin yeri idi. Tövlənin qapısı cırıltı ilə açıldı. Tövləyə iki oğlan uşağı, bir qız uşağı soxulub, gəldilər kəndlilərin yanına. Çünki tövlə o qədər işıq deyildi, uşaqlar axtardıqları adamı girən kimi görmədilər. Axırı adamların içindən Kərbəlayı Heydərin başına doluşub, başladılar bundan muştuluq istəməyə. "Əmi, muştuluğumu ver, bir oğlun oldu. Ver, ver, muştuluğumu ver." Kərbəlayı Heydər əlini uzatdı cibinə və uşaqların hərəsinin ovcuna bir az iydə qoyub yola saldı. Molla Pirqulu və kəndlilər Kərbəlayı Heydərə göz aydınlığı verdilər və molla genə başladı nağlını. Xudayar bəy həmçinin rəfiqinə mübarəkbadlıq verib, bir qədər cumdu fikrə, sonra üzünü tutub Kərbəlayı Heydərə səmt və əlini ona tərəf uzadıb çağırdı. Molla səsini kəsdi ki, görsün nə deyir Xudayar bəy. "Qardaş, Kərbəlayı Heydər, əlini ver mənə." Kərbəlayı Heydər əlin uzatdı Xudayar bəyə. Çünki hər iki rəfiq bir-birindən bir az uzaq oturmuşdular, əl-ələ verəndə hər ikisi bir qədər dikəlmişdi. Əl-ələ verən kimi Xudayar bəy başladı: "Qardaş, Kərbəlayı Heydər, mənim əzizim və iki gözümün işığı! Sənin oğlun oldu, allah onu sənə çox görməsin öz birliyi xatirəsinə. Qardaş, indi bu saat elə mənim də övrətim ayaq üstədi. Gərək ki, özün də bilirsən. Qardaş, gəl elə oturanların yanında əhd bağlayaq. Əgər inda xəbər gətirdilər ki, mənim də oğlum olubdu, onda bunların hər ikisinin qardaşlıq siğəsini oxuruq. Onlar da bizim kimi qardaş olsunlar. Ya xeyr, mənim qızım oldu, siğəsini oxudub verək sənin oğluna." Molla hamıdan qabaq öz razıçılığını izhar edib və Xudayar bəyin bu təklifini artıq bəyənib dedi: "Zi hər tərəf ki şəvəd küştə sudi-islaməst. Çox gözəl, çox yaxşı. Hər tərəf, yəni hər necə olmuş-olsa, islamın məsləhətidir. Çox gözəl, çox gözəl." Molla Pirqulu bildi ki, dediyi fərdi heç kəs başa düşməyəcək; əgər düşsələr də yaxşı mənada başa düşəcəklər. Yəni bu sövdənin hər bir tərəfi islamın məsləhətidir. Molla, islamdan murad özünü nəzərdə tuturdu; çünki o görürdü ki, elə də olsa siğə oxudub ona ağız şirinliyi verəcəklər, belə də olsa verəcəklər. Söz yox, hər necə olmuş-olsa, axunda xeyirdi. Bəli, əhd bağlandı və xəbər gəldi ki, Xudayar bəyin qızı oldu. Kərbəlayı Heydər oğlunun adını qoydu Vəliqulu, Xudayar bəy qızının adını qoydu Gülsüm. Haman gecə molla Pirqulu Gülsümün siğəsini oxudu Vəliquluya. Bu əhvalatdan sonra Kərbəlayı Heydərnən Xudayar bəyin arasında olan mehribançılıq dəxi də artdı. Belə ki, bunlar oldular lap sədaqətli dost və lap yavıq qohum. Bu onun evində, o bunun evində. Yəqin ki, doğma qardaş da bu tövr rəftar eləməzdi, necə ki, bunlar edirdilər. Ta Kərbəlayı Heydər ölən günə kimi bu rəfiqlərin məhəbbəti və rəfaqəti bir tük qədəri də pozulmadı. Bunların bu cür dostluqlarının müqabilində camaat yəqin eləmişdi ki, Kərbəlayı Heydərin ölməkliyi gərək Xudayar bəyə artıq təsir eləsin. Amma Xudayar bəy gözünə döndüyüm belə rəftar elədi ki, xalq lap heyran qaldı. Belə ki, Kərbəlayı Heydərin canı ağzından çıxan kimi Xudayar bəy Zeynəbin yanına adam göndərdi ki, məbada-məbada özgəsinə dil verə və özgəsinə ərə gedə. Niyə? Ondan ötrü ki, guya Kərbəlayı Heydər ona, yəni Xudayar bəyə vəsiyyət edib ki, Zeynəbi o özü alsın, qoymasın özgə namərdə ərə getsin. Elə ki, bu səda kənd arasında şöhrət tapdı, xalq hamı başa düşdü ki, mərhum Kərbəlayı Heydərnən Xudayar bəy nə qəlp pul qayırırmışlar, nə də kandrabat malı o taydan-bu taya keçirirmişlər. Hamı başa düşdü ki, bu rəfiqlərin məhəbbəti nəinki bir-birinə imiş, bəlkə bir-birinin övrətinə imiş. Kim nə bilsin, bəlkə Xudayar bəy ölsəydi, Kərbəlayı Heydər də onun övrətini istəyəcəkdi. Zeynəb Xudayar bəyin elçisinə cavab verdi ki, qoy Xudayar bəy anqırsın tayını tapsın; Zeynəb onun tayı deyil, onu qapısında heç nökər də saxlamaz. Zeynəb Xudayar bəyə ondan ötrü bu cavabı verdi ki, əvvəla, ərinin bədəni qəbrin içində bəlkə heç soyumamışdı. Ona nə lazım olmuşdu yasdan çıxmamış, ər dalınca düşsün? İkinci, ondan ötrü bu cavabı verdi ki, Kərbəlayı Heydər ölən kimi Zeynəbə iki ləyaqətli yerdən müştəri çıxdı. Biri Danabaş kəndinin mötəbəri və sayılanı Hacı Həmzə və biri də Çərçiboğan kəndinin qlavası Xalıqverdibəy. Bunların hər ikisinə Zeynəb cavab verdi ki, onun ərə getmək xahişi yoxdur. Üçüncü də Zeynəb ondan ötrü Xudayar bəyə bu cavabı verdi ki, necə övrət ola, — ya kasıb, ya dövlətli, ya cavan, ya qoca, ya göyçək, ya çirkin, — razı olar yüz il ərsiz qalsın, amma üzünü Xudayar bəyin adama oxşamaz üzünə və iri burnuna sürtməsin. Bu sözlər Zeynəbin öz sözləri idi ki, Xudayar katdanın elçisinə demişdi. Xudayar bəy Zeynəbdən hələ ümidini lap kəsmədi: genə güman eləyirdi ki, bəlkə bir tövrnən yumşala və ipə-sapa gələ. Və bir də artıq ümid Vəliquluya bağlamışdı. O bilirdi ki, Vəliqulu çoxdandır Gülsümün oduna alışıb; hələ axır vaxta toy fikrinə düşübdür. Pəs belə olan surətdə genə ümid var idi, yəni Xudayar bəyin ümidi var idi ki, Vəliqulu anasını bir tövrnən, bir fəndnən yola gətirə. Zeynəbin ərə getməklik fəqərəsi Vəliqulunun əvvəllər, heç vecinə gəlməzdi. Ona nə dəxli var? Anası kimə gedəcək getsin; ancaq onun yarı Gülsüm sağ olsun. Vaqeən Vəliqulu nişanlısına lap aşiq olmuşdu, artıq məhəbbəti var idi. Amma işlər belə gətirdi ki, Zeynəbin Xudayar bəyə yox cavabı gedən kimi Xudayar bəy xəbər verdi ki, əvvəla, dəxi qızını vermək istəmir Vəliquluya və bir də Zeynəbə və Vəliquluya sifariş göndərdi ki, mərhum Kərbəlayı Heydərin ona, yəni Xudayar bəyə iki yüz manat höccətli borcu var, tezliknən düzəldib versinlər ki, dəxi şikayət-mikayət olmasın. Zeynəb Xudayar bəyə cavab göndərdi ki, əgər o qızını Vəliquluya, vermək istəmir, heç o da onun qızını almır oğluna. Və bir də ki, əgər Kərbəlayı Heydərin ona iki yüz manat borcu var, kağızını qoysun divana, divandan da pulunu alsın. Vəliqulunun bu əhvalatdan heç xəbəri yox idi, çünkn o günü Vəliqulu çöldə idi, zəmiyə toxum səpirdi. Çöldən evə qayıdıb və malları tövləyə qatıb girdi evə və anasını dilxor görüb, təəccüblə səbəbini soruşdu. Zeynəb bucaqda diz üstə oturub, əlində corab toxuyurdu. Zahirən çox qəmgin görsənirdi. Zeynəbin sol səmtində Fizzə qızı yanını verib yerə, diqqət ilə baxırdı anasının üzünə. Kənarda quru yerdə Ziba qızı öz-özünə bir zad oynayırdı. Vəliqulu içəri girən kimi Zeynəb bir baxdı oğlunun üzünə, genə başını saldı aşağı və sağ əli ilə çarğatını gözlərinin üstə aparan kimi Vəliqulu başa düşdü ki, anası ağlayır. Vəliqulu gəlib oturdu bir səmtdən və qıçlarını uzadıb, yorğun adam kimi dayandı divara. "Ana, nə qayırırsan, ağlayırsan?" Zeynəb başını qaldırdı oğluna səmt. Gözlərinin yaşı sübhün şehi kimi kirpiklərini islatmışdı. "Xeyr, bala, ağlamıram. Niyə ağlıyıram?" Görükən budur ki, Zeynəb ciddi-cəhd eləyirdi ağlamağını büruzə verməsin ki, oğlunun ürəyi sıxılsın. Amma səsindən əlüstü duymaq olardı ki, Zeynəb çox ağlayıbdı. Fizzə dikəlib oturdu və üzünü tutub qardaşına və doluxsunub dedi: "Dadaş, vallah, anam yalan deyir. Anam bayaqdandı elə ağlıyır. Elə biz hamımız ağlıyırıq. Bayaq …." Qızın görükür ki, genə sözü var idi desin, amma anası qoymadı. "Yaxşı, yaxşı, bildilər ta. Yalan danışma. Yox, vallah, Vəliqulu, bir zad yoxdu. Elə tək qaldım, bir az ürəyim sıxıldı, ağlamağım tutdu; yoxsa bir şey yoxdu." "Ana, mən deyirəm sənin yasın qiyamətə kimi qurtarmıyacaq. Rəhmətliyin qızı, bu qədər də ağlamaq olar sən ağlıyırsan? Bir bax gör dadaşım neçə ildi ölübdü." "Dadaş, bir arvad gəldi, dedi əmin Gülsümü vermir sənə, onunçün ağladı." Zeynəb bərk acıqlandı Fizzənin üstünə: "Dur itil cəhənnəmə, Ayişə! Dur, dur get!" Fizzə ayaq üstə durub, genə oturdu yerə. Vəliqulu çox təəccüb ilə üzünü tutdu anasına: "Ana, vallah sənin sözün var, amma bilmirəm nə səbəbə demirsən. Bu nə sözdü ki, Fizzə deyir? Bura gələn arvad kim idi?" "Bura gələn arvad Səkinə xala idi; Xudayar bəy göndərmişdi. Deyir ki, Xudayar bəy deyir, əvvəla, qızımı vermirəm Vəliquluya və bir də guya Kərbəlayı Heydərin mənə iki yüz manat borcu var, versinlər ki, şikayət-zad olmasın." On dəqiqə ana və oğul hər ikisi sakit oldular. Fizzə də irəliki yerində yanını yerə verib, təəccüb ilə baxırdı gah anasının və gah qardaşının üzünə. Ziba bucaqda bir zad oynadıb öz-özünə oxuyurdu. Vəliquluya Zibanın oxumağı çox naxoş gəldi; çünki elə onsuz da onun qaş-qabağı acıqlı görsənirdi. Ancaq bəhanə axtarırdı hirsini büruzə versin. Vəliqulu Zibanın üstə bu tövr acıqlandı. "İtin qızı it, sən də vaxt tapdın oxumağa! Bizim kefimizə bax, bunun kefinə bax. Cəhənnəm ol qoy get eşiyə!" Ziba qardaşının səsini eşitcək dik qalxdı ayaq üstə və anasına səmt baxıb, hər iki əlini üzünə aparıb, başladı ağlamağı. Bu ağlamaqlığı ilə guya Ziba anasından kömək istəyirdi. Qız yəqin bilirmiş ki, anası köməyə gələcək. "Bala, ağlama-ağlama, gəl yanıma, gəl. Bizim çırağımız o vədə keçdi ki, atanız öldü. Gəl, gəl, gəl otu yanımda …." Vəliqulu bir söz danışmayıb, başını salmışdı aşağı və əlində bir çöp oynadırdı. Fizzə bacısı Ziba kimi əllərini gözlərinin üstə qoyub, həmçinin ağlamağa başladı. Vəliqulu üzünü anasına çöndərib sual elədi: "Ana, bə sən Səkinə xalaya nə cavab verdin?" Anası bir cavab vermədi …. Uşaqlar səslərini kəsib, yavıqlaşdılar analarının yanına. Ziba keçib otdu anasının qucağında. Fizzə də sağ tərəfdən anasını qucaqlayıb, təəccüblə baxırdı qardaşının üzünə. Zeynəb bir cavab vermədi; amma Vəliqulu dəxi bərk səs ilə dübarə soruşdu: "Axı mən səndən söz xəbər alıram. Qulaqların kardı, eşitmirsən?" "Nə deyəcəkdim?! Dedim ki, Kərbəlayı Heydərin əgər ona borcu var, qoy kağızını qoysun divana." Zeynəb sakit oldu və Vəliqulu dübarə sual elədi: "Elə bircə bu?" "Bə dəxi nə olacaq ki?" "İndi sən bilmirsən mən səndən nə soruşuram, ana?" "Bala, sən soruşdun, mən də cavab verdim. Ta dəxi məndən nə istəyirsən?" "Bə Gülsümdən yana nə cavab verdin?" "Mən nə cavab verəcəkdim?! Gülsümün mən vəkili deyiləm ki! Ata verməyəndən sonra dəxi mən nə deyəcəyəm? Dedim ki, əgər o qızını mənim oğluma vermək istəmir, mən də heç almıram. Daha nə deyəcəkdim?" Vəliqulu zahirən artıq qeyzləndi və bu cür anasına dedi:"Yaxşı, bə sən bilirsən ki, Gülsümə vəkillik eliyə bilməzsən, pəs mənə necə vəkillik edirsən?" Zeynəb təəccüb ilə cavab verdi: "Axı sən mənim oğlumsan. Gülsüm mənim ki, qızım deyil." "Yaxşı deyirsən, ana. Amma oğul qədri bilən anıya, gəlin qızdan irəlidir. Sən bu sözləri nahaq yerə deyirsən." Vəliqulu sözü belə gətirdi ki, Zeynəb cavab tapmadı desin. Dübarə Vəliqulu başladı: "İndi ki, belədir, mən gərək ayrılam. Mən görürəm ki, səninlə yola gedə bilmiyəcəyəm. Allah atana rəhmət eləsin. Məni elə ayır. Qoyun gedim özgə yanda olum." Zeynəb ağlaya-ağlaya üzünü tutdu Vəliquluya: "Bala, Vəliqulu, yadındadı ki, atan öləndə sən mənə təskinlik verirdin ki, ana, ağlama, mən bir dəqiqə qoymaram sənin ürəyin sıxılsın? Pəs niyə sözünün üstə durmursan?" "Axı bir sən mənim ürəyimi sıxma ki, mən də sənin ürəyini sıxmıyım." "Bala, qadan alım, mən niyə sənin ürəyini sıxıram? Xudayar bəy Gülsümü vermir, mən belə sənə Gülsümdən yaxşı qız alaram. Dəxi ürəyini niyə sıxırsan?" "Vallah, ana, mən onu-bunu bilmirəm; gərək kişinin pulunu verəsən, elə bu saat aparıb verim. Kişinin sözü haqdır. Mənim yadımdadır atamın ondan borc eləməkliyi." "Bala, çox da yadındadır. İndi mənim hanı iki yüz manatım ki, verim aparasan Xudayar bəyə?" Vəliqulu qeyznən və çığıra-çığıra və sağ əlini ölçə-ölçə deyir: "Yox, olmaz, gərək verəsən! Bu saat gərək verəsən!…." Vəliqulu sözünü deyib cavabını gözətdəmədi və ayağa durub, zoğal ağacını əlinə götürüb, qapıları çırpdı bir-birinə və çıxdı getdi. Fizzə və Ziba səs-səsə verib, hər ikisi ağlamaqda idi; çünki heç olmaz ki, ana ağlasın, balaca balalar ağlamasınlar. Zeynəb də, söz yox, ağlayırdı; nəinki məhz oğluynan sözə gəlmək üstə; xeyr, ancaq keçən günləri, gözəl günləri, xoş günləri yadına düşmüşdü. Vaqeən Kərbəlayı Heydər bir dəfə onun üstünə bu tövr qabarmamışdı. Əgər qabarmışdı da, döyüb söymüşdü də, yerində döyüb söymüşdü. Zeynəbin işi çox çətin yerə gəldi dayandı. Ev qaranlıq, uşaqlar ac, bir tikə aşdan-zaddan bişirib, qaldı ocaqda soyudu. Mallar qaldı ac, susuz. Vəliqulu da ki, çıxdı qoydu getdi. Kim nə bilsin nə vaxt gələcək çörəyə?! İnsafən Zeynəbin işi çox çətin yerə dayandı; çünki görürdü bu iş asanlıqnan qurtarmayacaq. Xudayar katda ordan o cür sifariş edib, Vəliqulu da bu tərəfdən başlayıb şıltağı və dava-mərəkəni. Zeynəb də haradan iki yüz manatı düzəldib verəcək? Yəni, söz yox, istəsə verər. Hərçənd indi bu saat onun o qədər nəqd pulu yoxdu amma, söz yox, istəsə mürurnan düzəldər. Allah Kərbəlayı Heydərə rəhmət eləsin, azdan-çoxdan qoyubdur. Amma söz burasındadır ki, Zeynəbin ətini kəsəsən, iki yüz qəpik də verməz Xudayar bəyə; çunki o çox yaxşı tanıyır Xudayar bəyi. Xeyr, verməz. Bir qəpik də verməz ki, gözünün oyuna qoysun. Zeynəb qaranlıqda oturub, bu tövr fikrə cummuşdu. Qızları da ağlamaqdan bir az sakit olub, üzlərini qoymuşdular analarının dizinin üstə. Düz iki saat ana və balalar bu halətdə oturmuşdular. Axırı qapı açıldı. Zeynəb elə bildi Vəliquludu. Bir az ürəyi açıldı. Ax ana, nə gözəl zadsan! Görükür ki, qızlar da bu cür gÜman elədilər; çünki hər ikisi başlarını qalxızıb, baxdılar qapıya səmt. Amma evə girən şəxsin papağı Vəliqulunun papağından yekə görsənirdi. Zeynəb başa düşdü ki, bu oğlu deyil. Odur ki, bir az vahimə ilə xəbər aldı: "Gələn, kimsən?" Evə girən şəxs qlavanın yasovulu Qasıməli idi. Qasıməli özünü nişan verməmiş təəccüblü soruşdu: "Bu nədi, ev niyə belə qaranlıqdı? Yəqin ki, spiçkəniz yoxdu?" Zeynəb dübarə soruşdu: "Dadaş, evin qaranlıq olmağında sənin nə işin var? Sözünü de, çıx get!" Qasıməli belə cavab verdi: "Xala, qlava Xudayar bəyin şikayətinə görə oğlun Vəliqulunu tutub qatdı dama. Məni göndərdi sənə xəbər verim ki, sən Xudayar bəyi razı eləmiyincə oğlunu damdan çıxartmıyacaq. Vəssəlam." Qasıməli hələ sözlərini deyib qurtarmamışdı, Fizzə ilə Ziba ağlamağa başladılar. Yasovul sözünü tamam eləyib və iki dəqiqə də dayanıb çıxıb getdi. İndi pəs Zeynəb başına nə kül ələsin? İndi pəs Zeynəb başına haranın daşını salsın? Yazıq övrət gecəni səhərə kimi ağlamaqlıq ilə keçiribdi. Səhər Səkinə xala xəbər verdi ki, Xudayar katda getdi şəhərə nəçərnikə də alacağından yana şikayət eləsin. Bu əhvalat haman gün olub ki, Xudayar bəy sübh tezdən gəlib, Məmmədhəsən əminin eşşəyini alıb apardı şəhərə. -V*** İndi, söz yox, kənardan baxan Xudayar bəyi məzəmmət eləyir. Amma xeyr, burada əsla və qəta məzəmmət yeri yoxdu. Əgər duraq insafnan danışaq, haqqı itirməyək, gərək heç Xudayar bəyi günahkar tutmayaq. Doğrudur, bu qiylü-qalın hamısına bais Xudayar bəydi; amma Xudayar bəyin qəsdi o deyil ki, xalqın evinə mərəkə salsın. Xudayar bəyin tək bircə qəsdi var. Onun qəsdi məhz Zeynəbi almaqdı; yoxsa bu kişi nə Zibanın və Fizzənin ağlamağına razıdır, nə də Zeynəbin ürəyinin sıxılmağını istəyir. Xudayar bəy Məhəmmədhəsən əminin eşşəyini qəsdnən satmadı ki, Məhəmmədhəsən əmi kərbəla ziyarətindən qalsın. Xeyr, allah eləməsin. Xudayar bəyin Məhəmmədhəsən əmiynən düşmənçiliyi yoxdur ki! Xeyr, belə deyil. Xudayar bəy eşşəyi o səbəbə satdı ki, ona beş-altı manat pul lazım idi. Pul da ondan ötrü lazım idi ki, bir kəllə qənd və bir girvənkə çay alacaq idi. Qəndi və çayı da ondan ötəri alırdı ki, qazıya verəcək idi. Pəs bunların hamısından belə məlum olur ki, Xudayar bəyin məhz bircə qəsdi var. Onun qəsdi ancaq evlənməkdir; yəni Zeynəbi almaqdır. Belə olan surətdə Xudayar bəyin bu tövr hərəkətinə heç vədə pis demək olmaz; çünki burada bir xilaf əməl yoxdu. Şəriət evlənməkliyə heç mane olmuyubdu. Xudayar bəyə də evlənmək çox vacibdir. Əvvəla ondan ötrü vacibdir ki, evlənməklik səvab işlərin birisidir. İkinci ondan ötrü vacibdir ki, Xudayar bəyin övrəti belə çirkindir ki, heç kəs rəğbət eləməz onun əlindən su alıb içsin. Xudayar bəyin övrəti Zeynəbin əlinə su tökməyə yaramaz. Üçüncü Xudayar bəyə ondan ötrü evlənmək və məhz Zeynəbi almaq vacibdir ki, Xudayar bəy özü çox kasıbdır, nə qədər desən kasıbdır. Amma Zeynəbi alsa, daraşıb yetim-yesirin malını yeyib çıxacaq başa. Pəs bu cür mənfəətli sövdədən hansı axmaq qaçar? Bəli, belədi. Hələ siz Xudayar bəyi yaxşı tanımırsınız. Xudayar bəy çox ağıllı adamdı. Xudayar bəy Zeynəbi almaqdan ötrü çox təlaş edir. Bu fikrə düşəndən, bir dəqiqə aramı yoxdu. Bir fənd qalmayıb ki, bu barədə eləməsin. Amma indiyə kimi hər nə eləyib, nə qədər çalışıbsa, heç bir nəticə bağışlamayıbdı. Axırıncı fəndi o oldu ki, Vəliqulunu gizlədib, Zeynəbə sifariş elədi ki, qlava Vəliqulunu qatıb dama; bəlkə yazıq övrətin balasına ürəyi yana və razılıq xəbərini göndərə. Haman axşam ki, Vəliqulu anası ilə sözə gəldi, çıxıb üz qoydu düz qayınatası Xudayar bəygilə. Vəliqulu girdi içəri və salam verib durdu kənarda və dalını dayadı evin divarına. Vəliqulu oturmadı ondan ötrü ki, o həmişə bu evə gələndə əlüstü ona ya qayınatası, ya qayınanası yer görsədib, xoş dil deyərdilər, amma indi bunların heç birisi olmadı. Xudayar bəy namaz üstə idi. Xudayar bəyin iki oğlu — Heydərqulu altı yaşında və Muradqulu doqquz yaşında, — hər ikisi quru yerdə üzüüstə uzanıb və iki əllərini bir-biri üstə qoyub, qıçlarını göyə qalxızıb, bir-birini qıçlarından vururdular. Gülsüm, yəni Vəliqulunun nişanlısı, Vəliqulunu görcək çadirşəbə bürünüb, pambıq boğçası kimi çəkilib oturdu qaranlıq bucaqda. Xudayar bəyin övrəti uşaqların sol səmtində oturub, üzünü qoymuşdu sağ dizinin üstə. Vəliqulu içəri girən kimi övrət haman halətdə qalıb, üzünü dizinin üstündən götürmədi. Söz yox, bu kəmiltifatlığın əvvəlinci nişanəsi. Ancaq Muradqulu başını qaldırıb gülə-gülə dedi: "Buy, əmoğlum gəldi". Hərçənd Xudayar bəy namaz üstə idi, amma hər kəs onun sifətinə diqqətlə baxsaydı, əlüstü duyardı ki, Xudayar bəy bu dəqiqə fikir dəryasına, bəlkə qəm dəryasına qərqdir. Namazı qurtarıb, üzünü tutdu Vəliquluya, amma surətinə təğyir vermədi: "Vəliqulu, bala, ayaq üstə niyə durursan? Gəlib otursana." Vəliqulu kənardan çömbəlib, başladı çarıqları çıxarmağı. Xudayar bəy canamazdan təsbehi götürüb, başladı çövürməyi və üzünü uşaqlarına çöndərib, onları məzəmmət elədi ki, biədəb olmasınlar; yəni durub otursunlar. Amma uşaqlara Xudayar bəyin məzəmməti tük qədər də kar eləmədi və bir də Xudayar bəy bikar deyil idi, təsbeh çövürürdü. Bu özü elə bir işdi; ələlxüsus mömin müsəlmanlardan ötrü. Xudayar bəy də bişəkkü şübhə mömin müsəlmandır. Xudayar bəy bu dəqiqə bu halətdə oturmuşdu diz üstə sağ əlinin dirsəyi sol əlinin kəfəsində, sağ əlində təsbeh, başını salmışdı dala; guya ki, ağzına su alıb, qarqara eləyir, gözünü evin səqfinə dirəyib, deyəsən pərdi sayırdı. Amma, söz yox, pərdi saymırdı, "qülhüvəllah" deyirdi. Xudayar bəy təsbehin hər dənəsinə bir dəfə "qülhüvəllah" zikr eləyirdi. Beş dəqiqəyədək təsbehi çövürüb və alçaq səs ilə tez-tez bir-birinin dalınca "qülhüvəllah, qülhüvəllah, qülhüvəllah" — deyib axırı təsbehi qoydu yerə və üzünü tutdu Vəliquluya: "Vəliqulu, bu gün bir az bikefə oxşayırsan?" Vəliqulu bir cavab vermədi. Xudayar bəy genə başladı: "Neylək, ürəyini sıxma. Dünya işidi, elə də olar, belə də olar. Mən bilirəm niyə bikefsən. Amma neyləmək, allah ananın atasına nəhlət eləsin! O bizim hamımızı dilxor eləyibdi. Ax, ax, Vəliqulu! Allah Kərbəlayı Heydərə rəhmət eləsin! Vəliqulu, atanın qədrin hələ bundan sonra bilərsən. Deyirsən ana gəlib ata əvəzi olacaq? Xeyr, heç vədə olmaz. Anan arvaddı, amma atan kişi idi. Arvadın pirinə nəhlət! Arvadın dini, imanı, məzhəbi olmaz. Arvad nə bilir məzhəb nədir? Qardaş oğlu, mənim çalışmağım hamısı bundan ötrüdü ki, sizi və yetim bacılarını ananızın əlindən bir tövr qurtaram. Belə bilirsən, Vəliqulu, mən doğrudan yaxşılıq itirən adam deyiləm, namərd deyiləm. Kərbəlayı Heydərnən mən qardaş idim. Onun mənim boynumda çox haqqı var …. Çox, çox. Niyə, sən özün də gərək biləsən ki, bu yalan deyil. İndi pəs necə ola bilər ki, mən bu yaxşılıqları itirim? Allah mənə qəzəb elər. Yox-yox, allah görsətməsin, allah eləməsin! Mən bir para namərdlərdən deyiləm, yaxamı çəkim kənara, deyim nə olacaq olsun. Xeyr, belə olmaz. İndi, əzizim, Vəliqulu, qardaş oğlu, sən özün də görürsən ki, sizin məndən savayı bir özgə böyüyünüz, baş çəkəniniz yoxdu. Pəs belə olan surətdə mən necə durum kənarda baxım ki, anan getsin Xalıqverdi bəyə və gözəl atanın, rəhmətlik atanın o iki gözümün işığı atanın …." Bu sözləri Xudayar bəy bir halda deyirdi ki, deyəsən pəs ürəyi yanırdı. Sol əlilə geyməsinin ətəyini qalxızıb guya ki, gözünün yaşını silir. Amma bir xırdaca huşyar adam olsaydı, əlüstü duyardı ki, Xudayar bəyin gözünə bir tikə yaş gəlməyibdi. "O rəhmətliyin mal-dövlətini aparıb lotular ilə yesin, çıxsın başa, bə yetimlər necə olsun? Bə sən necə olasan? Ax, allah, allah sən yet fəryada! Aman günüdü, allah!" Vəliqulu əllərini cibinə qoyub, başı aşağı Xudayarın sözlərinə qulaq verirdi. Xudayar bəy sözlərini qurtarıb, çubuğunu doldurmağa məşğul oldu. Vəliqulu bir öskürüb başladı: "Vallah, əmi, and olsun bizi yaradan məxluqa, mən gün olmaz ki, anamnan savaşmıyım. Elə indi bu saat bir yekə dava salıb buraya gəlmişəm." Xudayar bəy çubuğu alışdırıb və tüstünü püflüyüb dedi: "Yox, Vəliqulu, mən dəxi sənin sözünə inanmıram! Mən hələ elə güman eliyirəm ki, anannan dilbirsən. Sən sən olsan, heç vədə ona ana deməzsən. Sən sən olsan, nə onun yanına gedərsən, nə onnan bir evdə qalarsan. Niyə, allaha şükür, sənin yerin yoxdu? Bax, bura elə sənin öz evindir. Nə qədər qalacaqsan, qal, ye, iç; ölən günə kimi qal mənim evimdə. Yox, bunlar hamısı sözdü. Vəliqulu, mən sözü əlüstü seçərəm. Sən istəsən, anan əlüstü pəyə gələr. Nə sözdü?" "Axı, əmi, başına dolanım, mən dəxi neyləyim? Elə sən nə deyirsən, mən də eliyim. Dəxi mənim əlimdən nə gələr ki?" "Yəni indi sən sözümə baxırsan da? Çox yaxşı, qal burada, getmə ananın yanına." "Baş üstə getmə deyirsən, getmərəm. Mən nə deyirəm ki?" "Əlbəttə, getmə da! Nə səbəbə gedəsən? O ki, səni oğul yerində qoymur, sən ona ana deyib, qabağında durursan? Getmə, qal burda və xəbər ver ki, mən dəxi o evə üz çöndərmiyəcəyəm. Qurtardı getdi." "Baş üstə, əmi. Mənim sözüm nədi ki? Mən elə bu saat acıq eliyib, çıxıb gəlmişəm. Gedəcəyəm əgər, dəxi niyə gəlirdim?" Xudayar bəy üzünü tutub Muradquluya dedi: "Muradqulu, dur bu saat get Məşədi Əhməd dayına deyilən dədəm deyir bir tez Qasıməlini göndərsin bura, vacib iş var." Muradqulu ayağa durub getdi qapını açdı çıxsın eşiyə, amma cəld qapını örtüb qayıtdı gəldi öz yerinə və üzünü tutdu dədəsinə:"Dədə, vallah, mən gedə bilmərəm. Eşik elə qaranlıqdı ki, göz-gözü görmür." Xudayar bəy bu sözləri eşitcək cəld çubuğu atdı və Muradqulunun yanına sıçrayıb, yapışdı onun iki qulağından və öz boyunca qaldırdı. Bu heyndə bir qəribə iş oldu. Xudayar bəyin övrəti onun üstə tullanıb, iki əli ilə başladı onun saqqalını yolmağa. Muradqulu dədəsinin əlindən qurtulub, qaçdı bacısı oturan küncdə soxuldu Gülsümün dalına. Ər və övrət əlbəyaxa oldular. Muradqulu və Heydərqulunun nərələri, analarının çığırtı səsi, Xudayar bəyin anqırtısı evə bir elə vəlvələ saldılar ki, guya bu saat dünya və aləm dağılacaq. Gülsüm öz yerində belə möhkəm oturmuşdu ki, deyəsən cansız bir şeydir. Vəliqulu da ancaq bir ayağa durub, heç bilmədi nə eləsin və kimə kömək çıxsın. Xudayar bəy övrətinin saçlarını sağ əlinə doluyub, evi o yana sürüyürdü, bu yana sürüyürdü. Həmin dəqiqə allah öz qüdrətindən Qasıməlini yetirdi. Qasıməli tez qaçıb, övrəti Xudayar bəyin əlindən alıb, başladı onu, yəni övrəti məzəmmət eləməyi. "Sənin ki, canın budur, axı düz tərpəş də, bacı. Axı sən niyə ərinin işlərinə qarışırsan ki, başına bu oyun gəlsin? Di get, aldın payını, çağır dayını!…." Övrət başına çırpa-çırpa evdən qaçıb çıxdı eşiyə. Xudayar bəy övrətinin dalınca yaman deyə-deyə çəkildi oturdu öz yerində və üzünü tutdu Qasıməliyə: "Qasıməli, balam, bu dava sənin üstə olub. Mən Muradquluya dedim gəlib səni çağırsın, gəlmədi. Mən də durub onu döyəndə bu mərəkə başladı." Qasıməli gəlib durdu Xudayar bəyin lap qabağında. Bir əlində zoğal ağacı, bir əlində çörək dürməyi Xudayar bəyin sözünə bu cür cavab verdi: "Niyə, rəhmətliyin oğlu, əvvəla budur ki, sən axı özün bilirdin ki, mən gələcəyəm. Gündüz sənə demədim gecə gələrəm söhbət elərik? Və bir də ki, görək Muradqulunun vəkili sənsən, ya anasıdır? Uşağı ata döyər də, söyər də. Ananın nə borcudur ataynan övladın işinə qarışsın? Xeyr, sənin arvadın pis dolanır. Mən axı bilirəm onun dərdi nədir (bu sözdə Qasıməli bir baxdı Vəliqulunun üzünə). Mən bilirəm onun dərdi nədir." Xudayar bəy ancaq indi başa düşdü ki, üzü bir neçə yerdən qanayıb. Arvadının cırnaqları görükür ki, çox iti imiş. Dəstmalnan üzünü silə-silə dedi: "Qasıməli, yaxşı yerində gəlmisəm. Elə bu saat get Vəliqulugilə, anasına de ki, Vəliqulunu qlava tutub qatdı dama. Desə, niyə, ya xeyr, bəlkə soruşmadı, elə belə deyinən ki, Xudayar bəyin şikayətinə görə qlava Vəliqulunu tutub qatdı dama və deyir ki, Xudayar bəyi razı eləməyincə ötürməyəcəyəm." Qasıməli əlüstü üz qoydu qapıya səmt və gedə-gedə dedi: "Baş üstə, əlbəttə belədi. Çox yaxşı, bu saat gedim deyim." Qasıməli çıxıb getdi və Xudayar bəy götürdü çubuğu əlinə və Vəliquluya — ki, indiyə kimi ayaqüstə idi, — izin verdi otursun. Vəliqulu oturdu və Xudayar bəy çubuğu alışdırıb başladı çəkməyi. Qapı yavaşca açıldı və yazıq övrət dinməz-söyləməz gəlib oturdu kənardan qızının yanında. Xudayar bəy üzünü tutdu övrətinə: "Necədi, əzizim? Bir də məni təngə gətirərsən? Bir də cızığından çıxarsan?" Övrəti dinmədi. Xudayar sağ əlini yuxarı qaldırıb başladı: "And olsun allahın birliyinə, sən bir də mənim işlərimə qarışasan, mənim sözümün qabağında söz danışasan, ta onda özünü ölmüş bil! And olsun allaha, qabırğalarını sındırram! Ayişənin qızı, mənim evlənməyimin sənə də dəxli var?" Övrət bir cavab vermədi. Xudayar bəy genə başladı: "Dədən evindən mənə çox dövlətlər gətirmisən, bir az da şaxlan mənim üstümə. Nə deyirsən, sözün nədir? Mən əgər evlənirəm, özüm bilirəm ki, nə səbəbə evlənirəm. Bunu hamı başa düşür ki, mənim fikrim özgədir. Mən ondan ötrü evlənmirəm ki, mənim göylüm arvad xahiş edir. Yox, belə deyil. Bə niyə bu neçə ildə bu cür fikirlərə düşməmişəm? Əgər evlənmək istəsəydim, indiyə kimi evlənmişdim da! Səndən qorxurdum, alaşa, ya sənin qohum-qardaşlarından? Eh, öz dərdimiz özümüzə bəs deyil, sən də gəlib dərdimizi artırırsan, məlun qızı məlun!" Övrət indiyə kimi bir söz deməyib, sakit və samit qulaq asırdı. Belə məlum oldu Xudayar bəyin "məlun qızı" deməkliyi arvada kar elədi, sağ əlini uzadıb barmaqlarının ucunu yerə qoyub cavab verdi: "Belə məlun oğlu özünsən! Belə it oğlu özünsən! Belə köpək oğlu özünsən! Belə qurumsaq oğlu özünsən! Nə səsini atmısan başına? Ağzına it başı almısan? Ağzını təmiz saxla! Vallahi ki, vaqiəni pis görürsən! Evlənirsən evlən, kim sənə deyir evlənmə? Amma məni də boşa! Dəxi mən gəlib sinnimin bu vaxtında günü davası çəkməyəcəyəm! Yox, məni boşa! Mən dəxi heç vaxt səndə otura bilmərəm!" "Başım üstə, gözüm üstə, sözüm nədir. Ba bu yaxşı sözdü. Elə sabah səni boşaram. Heç ürəyini sıxma. Qoy səhər açılsın, səni boşuyum. Baş üstə, baş üstə." Xudayar bəy sözünü deyib qurtardı, amma övrəti bir cavab vermədi; nə dedi boşa, nə də dedi boşama. Övrətin bu cür sakit olmağından elə başa düşmək olardı ki, özü dediyinə peşman oldu. Həqiqətdə övrət artıq peşman oldu. Xudayar bəyə boşa sözü deməkdə; çünki indiyə kimi, yəni Xudayar bəy evlənmək fikrinə düşəndən bəlkə yüz dəfə övrəti ona deyib məni boşa. Amma indiyədək Xudayar bəy övrətinə heç belə cavab verməmişdi. Həmişə boşanmaq sözü ortalığa gələndə Xudayar bəy övrətinə hər nə eləsəydi, — ya döyəydi, ya söyəydi, — heç vaxt deməzdi ki, boşaram. Ancaq bunu deyərdi ki, "ölsən də boşamaram səni. Boşuyum, pəs uşaqların necə olsun?" Pəs indi ki, Xudayar bəy bu cür cavab verdi, övrətin qəlbinə belə gəldi ki, "ey dili-qafil, bəlkə də elə doğrudan sabah bu kişi məni boşadı. Onda pəs mən başıma nə gün ağlıyım?". Xudayar bəyin övrəti elə xoşbəxt övrətlərdən deyil ki, ərlərinə cürət ilə desinlər "məni boşa". Bu sözü elə övrət ağzına alıb danışar ki, ya atasına ümidi gələ, ya anasına arxalana, ya qardaşlarını nəzərdə tuta, ya ki, öz dövləti və puluna qürrələnə. Xudayar bəyin övrəti bu nemətlərin hamısından binəsibdi. Xudayar bəyin övrətinin adı Şərəfdir. Şərəf ortabab, qara və arıq övrətdi; yəni göyçək övrət deyil. Yaşı olar qırx, bəlkə də bir az artıq; bəlkə ki, sinndə Xudayar bəydən böyükdü. Şərəf Xudayar bəyə gələn vaxtlarda atası Xudayar bəyin atasından heç bir cəhətdə əskik deyil idi. Amma ruzgar belə gətirdi ki, atası öldü, sonra anası öldü, iki qardaşı öldü, qaldı tək Xudayar bəyin ümidinə. Xudayar bəy də axır vaxtda oldu katda; yəni hörməti artdı və övrətinə nisbət özü oldu ağa, övrəti oldu qarabaş. Amma bunilə belə Şərəf o qədər də aciz deyil ki, Xudayar bəyin sözünün qabağında bir söz danışmasın, yainki ərinin kötəyinin qabağında durub baxsın. Elə olub ki, bir ağac Xudayar bəy vuranda birini də Şərəf vurubdu, iki yumruq Xudayar vuranda birini də övrəti vurub. Amma bunilə belə genə Xudayar bəydən qorxar; çünki necə olmuş-olsa, genə Xudayar bəy kişidir. Kişi məlum zaddı ki, övrətdən güclü olar. Və bir də ki, Xudayar bəyin əlində çətin deyil ki, övrətini boşasın! Xudayar bəy də indiyə kimi ondan ötrü övrətinin çirkinliyinə, bəddavalığına dözüb ki, kasıblığı cəhətə mümkün eləməyib xərc çəkib bir özgə övrət alsın. Şərəf bunu çoxdan başa düşüb. Odur ki, əvvəllər evlənmək söhbəti düşəndə Şərəf bir tikə narahat olub şivən eləməzdi; çünki bilirdi ki, ərinin bir qəpiyi yoxdu ki, versin saqqıza, çeynəsin. Amma indi iş özgə cürdü. İş indi bu cürdü ki, Xudayar bəy istəyir Zeynəbi alsın. Əgər Zeynəb Xudayar bəyə gəlmək xahiş eləsə, dəxi Xudayar bəyə pul lazım deyil. Zeynəbin bu saat dörd-beş dəst əcəri paltarı boxçadadı; həmçinin özünə görə pulu və malı. Şərəf də bundan qorxur ki, Zeynəb istəsə ona, yəni Şərəfə, lap yaxşı hərif ola bilər. Söz yoxdur ki, Xudayar bəy Zeynəbi də alandan sonra Zeynəb olacaq xanım, Şərəf olacaq ona qarabaş. Bu da Şərəfə ölümdən bədtərdi. Bu səbəblərin hamısına görə, Xudayar bəy ki, övrətinə dedi sabah səni boşaram. Şərəf artıq peşman oldu ki, ortalığa boşanmaq söhbəti saldı. Pəs bu cəhətə ərinin sözünün qabağında bir söz danışmadı. Xudayar bəy durdu ayağa. Bir gərnəşdi, əsnədi və Gülsümə dedi ki, gətirib yerini salsın və Vəliqulunun yanına yeriyib, ona alçaq səs ilə bu cür nəsihət elədi. Vəliqulu da durdu ayaq üstə. Xudayar bəy ağzını tutdu onun qulağına: "Qulaq as, Vəliqulu. Ağlını yığ başına və mən nə deyirəm, ona əməl elə. Əgər istəyirsən ki, mən səndən razı olam və səni qohumluqdan kənar eləmiyim, mən sənə hər nə deyirəm, hamısını bir-bir yadında saxla və hamısına əməl elə. İndi bu saat durub gedərsən Qasıməligilə. Gecə yat orda. Amma heç kəs sənin orda qalmağını bilməsin. Qasıməliyə mən sabah özüm də tapşırram hər kəs soruşsa, desin səni qlava dama qatıbdı. Sən qalarsan orda və heç yana çıxmazsan, ta ki mən özüm genə hər vaxt lazım olsa, səni çağırram, danışarıq. Bəlkə bir tövrnən o bədyolu yola gətirək. Di indi get, get." Vəliqulu çömbəldi çarıqlarını geysin. Gülsüm də bir tərəfdən bir köhnə döşək salıb bir-iki köhnə yorğan açdı və göhnə yasdıqları gətirib düzüb çəkildi kənara. Vəliqulu çarıqlarını geyib çıxdı getdi. Xudayar bəy soyunub, məşğul oldu bitlənməyə çiraq işığına. Bir-iki bit dırnaqları ilə öldürüb uzandı və yorğanı çəkdi üstünə. Qalanlar da hərə bir yanda çəkilib yatdılar. Nə Xudayar bəyin, nə də Şərəfin yuxusu gəlir. Xudayar bəy bir saat qədəri oyaq qalıb və sabahkı günün tədbirini töküb ancaq yuxuladı. Xudayar bəy bu cür tədbir tökdü. Xudayar bəy Zeynəbin xasiyyətinə bələd idi. Yəqin elədi beləliknən ipə-sapa gəlməyəcək. Oyza çöndü, buyza çöndü və axırı bir mətləbdə gəldi dayandı. Xudayar bəyin yadına bir əhvalat düşdü. Bu əhvalat da bu yavıqlarda olmuşdu. Əhvalat bu idi ki, bir-iki ay bundan əqdəm bir şəxs gəlir qazının yanına, deyir ki: "Qazı ağa, sənə iki kəllə qənd verrəm, əgər filan övrətin kəbinini kəsəsən mənə." Qazı bir az fikirləşib cavab verir ki: "Axı o övrət xalqın kəbinli övrətidir. Nə tövr xalqın övrətinin kəbinini özgəyə kəsmək olar?!" Haman şəxs cavab verir ki:"Qazı ağa, mən özüm də bilirəm ki, belədir. Pəs sənə mən niyə iki kəllə qənd verirəm? Ondan ötrü iki kəllə qəndi verirəm ki, kəbinli övrəti mənə alasan da! Yoxsa dul övrətin kəbinini cicim də kəsər. Və bir də, qazı ağa, indi o övrətin əri gedib kərbəlaya. Kim nə bilsin gələ, gəlmiyə. Gələndən sonra, genə əlinə bir düdük vermək çətin deyil." Bu mətləb Xudayar bəyin yadına düşən kimi öz-özünə dedi ki, "çox əcəb, hələ o övrət kəbinli övrət idi. Qazı iki kəllə qənd alıb haman şəxsin işini düzəltdi. Hələ Zeynəb, allaha şükür, dul övrətdir. Heç kəbinli də deyil. Pəs belə olan surətdə mən niyə gedib ərzimi qazıya deyə bilmərəm? Xeyr, yəqin ki, bu iş bundan savayı özgə cür baş tutmayacaq. Görükür ki, qazı lotudu və yaxşı adamdı. Allah onun atasına rəhmət eləsin. Görükür ki, dərdmənddi. Pəs elə sabah gedim qazının yanına". Bu tövr tədbir töküb Xudayar katda genə bir yerdə duruxdu və fikrə cumdu. Onun qabağını bir şey kəsirdi. Xudayar bəyin bu saat cibində yeddi abbası pulu var idi. Onu da töycü hesabından vermişdilər ona, versin qlavaya. Xudayar bəy bu yeddi abbasını indi şəhərə gedib xərcləsə də, o qədər ziyan yoxdu; qlavaya sonra düzəldib verə bilər. Və bir də qlava nə deyəcək? Qlava onun dədəliyi deyil? Çox yaxşı, qoy bu belə olsun. Amma yeddi abbası ilə iş düzəlməz. Qərəz, bir qədər də fikirləşib, bunun çarəsini tapdı ki, qabaqca bizə məlum olubdu. Səhər Xudayar bəy yerindən durub, boxçadakı geyməsini geyib, təzə börkünü qoyub, istədi çıxsın eşiyə. Xudayar bəyin bu tövr getməyindən əlustu övrət-uşağı başa düşdü ki, Xudayar bəy şəhərə hazırlaşır. Gülsüm Xudayar bəyin yavığına gəlib soruşdu: "Dədə, hara gedirsən?" Xudayar bəy qaşqabaq ilə cavab verdi: "Gedirəm şəhərə, qazının yanına. Gedirəm ananı boşuyam." Xudayar bəy eşiyə çıxan kimi, ana və balalar bir elə ağlaşma qalxızdılar ki, guya Xudayar bəyə yas qurublar. O məhəllədə binəva Zeynəbin və uşaqlarının matəmi, bu məhəllədə yazıq Şərəfin və balalarının matəmi. Xudayar bəy üz qoydu Məhəmmədhəsən əminin eşşəyini alıb getsin şəhərə. O məhəllədə də fəqir Məhəmmədhəsən əminin və bütün külfətin matəmi. -VI*** Məhəmmədhəsən əmi Xudayar bəyi yola salıb, gəldi girdi evinə. Məhəmmədhəsənin evi yekə qış evidir. Çünki qışda bu evdə təndir yanar, o səbəbə evin tirləri qapqara qaralıbdı. Divarların dəxi yuxarıları qaralan kimi olub. Ev köhnə evə oxşayır; çünki tirlərin çoxusu əyilibdir. Səqfin ortalığından bir "hammal" verilib ki, tirlərə təkyə olub, onları möhkəm saxlasın. "Hammalı" altdan iki sütun saxlayır. Hər sütunun altına bir yekə sal qoyulub ki, sütunları həmçinin möhkəm saxlasın. Evin bir tərəfindən təndir üstə duvaq, bir tərəfdə kürsü, üstə bir qədər çörək qalanıb. Qaranlıq bucaqlarda taxça kimi deşiklərə düzülüb saxsı qab-qaşıq, bir-iki mis qab. Kürsünün altında var üzüquylu çevrilmiş bir qazan, bir çanaq, içində qatıq, bir qara hisli çaydan. Bir tərəfdə salınıb bir palaz, üstə bir iki dəstə yorğan-döşək. Bir-iki taxçaya düzülübdür bir neçə boğça, köhnə papaq və bir-iki mücrü. Vəssəlam ki, Məhəmmədhəsən əminin evinə girən əlüstü görər ki, bu kişi kasıb adamdır. Məhəmmədhəsən əmi içəri girən kimi gördü ki, oğlu Əhməd üzüquylu sərilib quru yerə və ağlaya-ağlaya gah bu yanı üstə çönür, gah o yanı üstə çönür. Yazıq oğlanı guya ki, bir zəhərli ilan vurubdu. Ağlaya-ağlaya gah başına vurur, gah başını döyür yerə. Bir az kənarda qırx beş-əlli sinndə bir övrət çömbəlib, dalını dayayıb kürsüyə və çənəsini hər iki əlinin kəfəsinə qoyub, qaşqabaqnan Əhmədin ağlamağına tamaşa edirdi. Köhnə çarğat, köhnə ağ çit arxalıq və köhnə solmuş şiləyi dizlik -övrətin libası ancaq budur. Əgər deyək ki, bu övrətin ayaqlarında heç başmaq da yoxdu, yəqin eləmək lazımdır ki, bu övrət kasıb bəndənin övrətidir. Bəli, bu övrət Məhəmmədhəsən əminin övrəti İzzətdi. Məhəmmədhəsən əmi girdi içəri və oğlunu dediyimiz halətdə görüb, gəldi onun yanına. Bir qədər əyilib, yapışdı oğlunun qolundan ki, bəlkə durğuzub ovutsun. Oğlan dəxi də şiddət elədi. Məhəmmədhəsən əmi şirin dillə nə qədər oğluna təskinlik verdisə, oğlu bir tikə ovunmaq bilmədi. "Dur, bala, dur. Ağlama, niyə ağlıyırsan, dəli oğlu dəli? Axşam olcaq katda eşşəyi genə gətirəcək da! Eşşəyi öldürməyəcək ki! Dur, bala, dur. Ağlama." Məhəmmədhəsən əmi oğluna yalvardıqca oğlan səsini ucaldırdı. Birdən Əhməd bir söz deməyib, durub qaçdı eşiyə. Ancaq Məhəmmədhəsən əmi daldan çağırdı oğlanı ki, bilsin hara gedir. Oğlan cavab vermədi. Sonra üzünü tutdu övrətinə səmt: "A kişi, bu səfik oğlu səfik hardan şeytan kimi çıxıb gəlib eşşəyi apardı, bizi mərəkəyə saldı?! Lap, vallah, belə mərəkə olmaz. Əhmədi heç təhərnən ovutmaq olmuyacaq. Allah-əkbər, belə də şey olardı?!" Övrəti cavab verdi: "Yaxşı-yaxşı. Bildilər, bildilər. Bu sözləri indi sən mənə deyirsən, ta mən neyliyim? Eşşəyi verməmiş bu sözləri mənə deyəydin da! İndi eşşəyi vermisən, mənə məsləhətə gəlmisən?" "Axı, ay arvad, vallah necə eləyim? Üz üzdən utanır. Gəlir istiyir, adamın üzündən gəlmir ki, desin vermirəm. Və bir də bu bir elə şey deyil ki, itsin, batsın. Eşşəkdi da! Aparıb, genə gətirəcək verəcək özümüzə. Eşşəyin ki, ətini yemiyəcək!" Bu sözləri deyəndə Məhəmmədhəsən əmi əllərini yanına salıb durmuşdu övrətinin qabağında, guya ki, divanbəyiyə cavab verir. Divanbəyi əllərini ölçə-ölçə səsini atdı başına: "Kişi, vallah, billah, səndə bir tük qədəri ağıl yoxdu. Yaxşı, a kişi, axı sabah yox, birigün züvvarlar çıxırlar. Axı o yazıq heyvanı qoy bir gün rahat qalıb dincəlsin, əmələ gəlsin ki, səni buradan altı aylıq yola aparsın, gətirsin. Yaxşı, yekə kişi, srağa günü eşşək getmişdi Uzun ağaca, dünən aparmışdın dəyirmana, bu gün də ki, getdi şəhərə. Pəs havaxt o heyvan evdə qalıb kökələcək ki, sən onu minəsən, ziyarətə gedəsən. Ay vay, qadam o pis sifətinə!" "Arvad, allah xatirinə əl çək mənim yaxamdan! Mənim öz fikrim özümə bəsdi. İndi ta necə edək? Eşşəyi Xudayar bəy aparalı yarım saat olar. Mən indi ta gedib, eşşəyi ondan alıb, kişini yarı yolda qoya bilmərəm ki! Kişi, genə necə olsa, ağsaqqaldı. Adamın genə işi düşər. Necə ola bilər ki, bir eşşəkdən ötrü hakimi özündən incidəsən? Aparıb eşşəyi, genə axşam qaytarıb gətirəcək da!" "İndi pəs mən neyliyim? Gəl indi Əhmədi ovut, görək necə ovudacaqsan. Mən balamın ürəyini sıxım? Axı görək nədən ötrü? Görək Xudayar bəynən sənin nə alıb verəcəyin var? Katdadı, özünə katdadı da! Görək onun katdalığının sənə bir nəfi var?" Əhmədin eşikdən ağlamaq səsini eşidib, İzzət səsini kəsdi. Əhməd ağlaya-ağlaya içəri soxulub, genə özünü çırpdı quru yerə və ağlaya-ağlaya içəri soxulub, genə özünü çırpdı quru yerə və ağlaya-ağlaya, "vay, vay" deyə-deyə başladı: "Vay-vay! Mənim eşşəyimi, mənim eşşəyimi! Vallah, ana, Xudayar bəy eşşəyi aparıb şəhərə, ordan eşşəyin üstə sal yüklüyüb, aparacaqlar körpü qayırmağa. Vay-vay-vay!… Ana, mənim eşşəyimi!" Genə bir qədər ağlayıb, oğlan irəliki kimi cəld durub qaçdı eşiyə. Məhəmmədhəsən əmi oğlanın dalınca çıxdı həyətə görsün oğlu hara qaçır; amma Əhməd çoxdan gözdən itmişdi. Məhəmmədhəsən genə evə qayıdıb, övrətinə dedi ki, görə bilmədi oğlanı. Bu axırıncı fəqərə İzzətin qeyzini dəxi artıq cuşə gətirdi: "A kişi, allah görüm sənin evini bərbad eləsin! Bir ayaq qoy gör axı uşaq hara qaçdı getdi? Buy, allah, mən necə eliyim? A kişi, vallah, Əhməd dəlidir. Özünü aparıb quyuya-zada salar." "Ay arvad, axı mən başıma nə daş salım? Mən nə bilim indi o hara qaçdı, qoydu getdi?" İzzət durdu ayağa və köhnə göy çadirşəbi başına salıb, çıxa-çıxa bu sözləri dedi: "Atana nəhlət, Xudayar bəy! Anana nəhlət, Xudayar bəy! Dədən tünbətün düşsün, Xudayar bəy! Babanın həşri Ömərin həşrilə qopsun, Xudayar bəy!" İzzət uzaqlaşdı və səsi gəlmədi. Məhəmmədhəsən əmi bir ah çəkib, gəldi oturdu palazın üstə, dalını dayadı divara. Qeyzindən yazıq kişinin alnından tər axırdı. Məhəmmədhəsən əmi papağını çıxardı qoydu yerə və başladı bu cür öz-özünə şikayətlənməyi: "Allah, dərgahına çox şükür! Bəndənin başına bu qədər iş gələr ki, mənim başıma gəlir? Bu Yezid oğlu Yezid elə mənim eşşəyimi gərək gəlib aparaydı ki, başıma bu qədər qalmaqal gəlsin? Kənddə iki min eşşək var. Get birini min, apar da! Elə məni gözün görür? Allahü-əkbər! Elə arvad yalan demir ki! Doğru deyir də! Yazıq heyvan bir gün rahat qalmır ki, bir az əmələ gəlsin…. Eh, vallah, mən bir qəpik pula dəymərəm. Mən doğrudan kişi deyiləm ki! Arvad məndən yaxşıdır. Əlbəttə, arvad məndən yaxşıdır. İndi Xudayar bəy eşşəyi İzzətdən istəsəydi, İzzət eşşək verərdi? Hələ İzzət arvaddı. Allahü əkbər! Lap işlərim çətin yerə dayandı. Vallah, bilmirəm kasıblıq dərdi çəkim, arvad-uşaq dərdi çəkim, eşşək dərdi çəkim. Yəni eşşəyi də verməmək olmazdı. Söz yox, nə tövr verməmək olar? Eşşəyi verməsən, onda dəxi kənddə baş gəzdirmək olar? Genə necə olsa, hakimdi, katdadı. Günün gün orta çağı gəldi, nahaq yerdən yaxaladı ki, bu qədər iştrafındı ver, onda pəs necə olsun? Xeyr, olmazdı ki, vermiyeydim. Hələ mən bilmirəm ki, vallah, bu arvad-uşaq nə deyir? Hələ bu küçük niyə belə özünü yerdən yerə çırpır?! Deyin görək axı mənnən bir yerdə alnınızın tərini silib pul qazanmısınız? Verdim, çox yaxşı elədim verdim. Öz eşşəyimdir, özüm də verdim da! Dəxi sizə nə dəxli var? A kişi, yəni insafən onların da günahı yoxdur. Onlar da elə məndən ötrü qalmaqal eləyirlər da. İzzət yaxşı deyir da. Eşşək bir gün bikar qalmır ki, bari bir az kökəlsin. Xeyr, onların da günahı yoxdur …." Məhəmmədhəsən əmi bu fikirdə idi, həyətdən İzzətin qayım səsi gəlib, Məhəmmədhəsən əminin fikrini dağıtdı: "Apar da, apar! Bu köpəyin eşşəyini də apar öldür də! Ay əlinə dönüm, Xudayar bəy, apar öldür də! Allaha qurban olum. Çox əcəb oldu, çox yaxşı oldu …." — Bu sözləri deyə-deyə İzzət ox kimi soxuldu evə və üzünü Məhəmmədhəsən əmiyə tutub genə başladı: "Necədir? Di get, rahat oldun? Dincəldin, ya yox? Ay o pis sifətinə qusum! Xudayar bəy eşşəyi bilirsən hara apardı? Aparıbdı şəhərə, üstə sal daşıyacaqlar. Heydərxan körpüsünü qayırırlar. Hər kənddən bir eşşək istiyiblər. Niyə, gərək bütün Danabaş kəndində elə bircə sənin eşşəyin məşhur idi? Da sənin eşşəyindən başqa eşşək yox idi? Di get, dincəldin?" Bu sözləri deyib, İzzət çarşovu başından kürsünün üstə atıb, genə oturdu öz yerində. Məhəmmədhəsən əmi cəld börkünü başına qoyub, durdu ayağa və gəldi arvadının yanına. "Arvad, necə eşşəyi aparıblar daş daşısınlar? Bunu kim deyir?" "Kim deyəcək? Xudayar bəyin arvadı özü deyir. Mən elə ora getmişdim. Getdim ki, görüm bəlkə hələ Xudayar şəhərə getmiyibdi, bəlkə eşşəyi alam gətirəm. Xudayar bəy çoxdan qoyub gedib. Arvad özü mənə dedi. Mən hələ heç soruşmadım eşşəyi nədən ötrü Xudayar bəy aparıb şəhərə. A kişi, hələ arvad məni bir aləm məzəmmət eliyib ey! Mənə deyir ki, siz məgər malınızdan keçmisiniz? Siz bilmirdiniz ki, Xudayar bəy eşşəyi nədən ötrü apardı şəhərə? Apardı Heydərxan körpüsündən ötrü sal daşısınlar. Mənə bərk-bərk tapşırdı ki, Əhmədi yolluyaq eşşəyi alıb gətirsin." Məhəmmədhəsən əmi bu sözləri eşitcək üz qoydu qapıya səmt çıxıb getsin. "Gedim elədə Əhmədi bu saat göndərim. Gedim görüm hardadı Əhməd." Bu heyndə Əhmədin ağlamaq səsi gəldi. Bir az keçdi, Əhməd də, Məhəmmədhəsən əmi də girdilər içəri. Məhəmmədhəsən əmi oğluna genə eşşəkdən yana bir az arxayınlıq verib dedi ki, gedib eşşəyi Xudayar bəydən alıb gətirsin. Oğlan əvvəl cavab verdi ki, indi Xudayar bəy az qalıb şəhərə yetişsin. Məhəmmədhəsən əmi dübarə ona dedi: zərəri yoxdur, elə şəhərdə də yetişmiş olsa, eşşəyi alıb gətirsin. Əhməd ağlamaqdan sakit olub, bir qədər anasına baxdı bir qədər sağa və sola baxdı, sonra şəhərə getməyə razı olub evdən çıxdı. * * * Axşama az qalanlarda Məhəmmədhəsən əmi qəmgin kəndin qırağında, şəhər yolunun üstə, yolun kənarında oturub, gözünü dikmişdi şəhər yoluna. Yolnan yeddi yaşında bir oğlan, ağ təskülah başında, göy qədək arxalıq əynində və ağ tuman, ayaq yalın, qabağına bir dəstə quzu qatıb və əlindəki şökə ilə bu quzuları vura-vura gəlir kəndə. Bu quzu sürüsü otlamaqdan gəlirdi. Oğlan Məhəmmədhəsən əminin müqabilinə yetib və dik-dik Məhəmmədhəsən əminin üzünə baxıb dayandı. Sonra bir-iki qədəm də Məhəmmədhəsən əminin tərəfinə yeriyib soruşdu: "Məhəmmədhəsən əmi, bu vaxt burada niyə oturmusan?" Məhəmmədhəsən əmi oğlana çox yumşaqlıqla cavab verdi: "Bala, adam var şəhərdə, gözətdiyirəm." Oğlan gördü ki, quzuları xeylək aralanıbdır, dəxi bir zad deməyib, qaçdı sürüsünün dalınca. Oğlan getcək Məhəmmədhəsən əminin qabağında genə bir on-oniki yaşında bir oğlan cındır paltarda hazır olub, Məhəmmədhəsən əminin bu vaxtda burada oturmağının səbəbini soruşdu. Məhəmmədhəsən əmi əvvəlinci oğlana verdiyi cavabı buna da verdi. Bu oğlan rədd olandan sonra Məhəmmədhəsən əmi gördü ki, daldan genə bir dəstə qaramal gəlir. Mallar gəlib yetişdi və malların dalından bir kişi hazır oldu otuz beş-otuz altı sinnidə, qara çuxa, ağ tuman və ayaq yalın. "Məhəmmədhəsən əmi, bu vaxt niyə burda oturmusan?" "Dadaş, şəhərdə adam var, gözətdiyirəm. İndilərdə gərək gələ." "Yaxşı, gələn gələcək da. Bəli, görükür ki, çox vacib adamdı." "Xeyr, Xudayar bəy bu gün eşşəyi minib aparıb şəhərə. Eşşəyi də göndərəcəyəm dəyirmana. Odu ki, oğlanı göndərmişəm. Hələ ki, nə eşşək gəlib, nə oğlan." Məhəmmədhəsən əmi, söz yox, eliyə bilərdi ki, bu kişiyə qısaca cavab verib, heç ortalığa eşşək fəqərəsi gətirib söhbəti uzatmasın. Amma Məhəmmədhəsən əmi qəsdən bu cür cavab verdi. Məhəmmədhəsən əmi eşşəyin söhbətini saldı ki, görsün bu kişi nə deyəcək. Aya bu da bilirmi ki, Xudayar katda eşşəyi işlətməkdən ötrü aparıb, ya yox? Bu kişinin cavabı Məhəmmədhəsən əminin halına lap müvafiq oldu. Kişi cavab verdi ki: "Çox yaxşı. Xudayar katda eşşəyi yemiyəcəkdi ki, dübarə eşşəkdən ötrü şəhərə adam getsin." Məhəmmədhəsən əmi lap işin əslini bilməkdən ötrü söhbəti lap açdı və belə başladı: "Doğrusu, bu gün Xudayar bəy eşşəyi apardı şəhərə, amma sonra mən belə eşitdim. — Yəni övrət sözüdü, heç inanmaq da olmaz. — Mən, yəni belə eşitdim ki, guya yəni Danabaş kəndindən bir eşşək istiyiblər ki, aparıb şəhərə, oradan Heydərxan körpüsünə sal daşısınlar. Odur ki, bir az xofə düşdüm. Çünki eşşək dəyirmana gedəcəkdi, o səbəbə mən də Əhmədi göndərdim ki, əlbəttə eşşəyi gətirsin. Bundan ötrü oturmuşam …." Kişi çox təəccüblə qulaq verirdi. Məhəmmədhəsən əmi sözünü qurtaran kimi bir az gülümsünüb cavab verdi: "A kişi, bu nə sözdü? Necə Heydərxan körpüsünə sal daşıyacaqlar? Xa-xa-xa …. A kişi, doğrudu, Heydərxan körpüsünü qayıtdırırlar, amma dəxi bir eşşək istəmirlər ki! Heydərxan körpüsünə Danabaş kəndindən yüz manat xərc istəyirlər. O sözləri hər kəs sənə deyib, lap yalan deyib. Başını divara döyüb! Dur gedək, a kişi, heç nahaq yerə burda mətəl olma. İndi bu saat elə Xudayar bəy də gələr, eşşəyini də gətirər. Dur, dur gedək." Məhəmmədhəsən əmi genə bir yola səmt baxıb, "ya allah" dedi, durdu ayağa. Və haman şəxs ilə düşdülər yola və üz qoydular kəndin içinə. Küçə dolu idi qaramal və qoyun-quzu sürüsü ilə, hava yavaş-yavaş istəyirdi qaranlıqlamağı. "Məhəmmədhəsən əmi, sən allah, o sözü hələ sənə kim deyib?" "Xeyr, yalan sözdü. Mən özüm bilirəm yalan sözdü. Niyə, mən axmaq deyiləm ki! Bir eşşək ilə körpü tikilər? Bu sözü də yəni özgəsi demiyibdi, elə Xudayar bəyin övrəti deyibdi. Xeyr, yalandı. Mən özüm bilirəm ki, yalandı …." "A kişi, belədi da! Xa-xa-xa …. Bunu bayaqdan deyəydin da, rəhmətliyin oğlu! Mən indi mətləbi başa düşdüm. Belə bilirsən nə var, Məhəmmədhəsən əmi? Mən axı, özün də bilirsən ki, Xudayar bəygilin qonşusuyam. Xudayar bəy mən bilirəm niyə bu gün şəhərə gedib. O, iki mətləbdən ötrü gedib. Axı bilmirəm bilirsən, ya yox? Axı Xudayar bəy Zeynəbi istəyir." "Necə Zeynəbi?" "A kişi, niyə tanımırsan? Kərbəlayı Heydərin övrətini da! Bə, istiyir! Sən bilmirsən, çoxdan istiyir! Elə Kərbəlayı Heydər ölən gündən. Bəli, Xudayar bəy Zeynəbi istiyir. Amma nə Zeynəb gəlir, nə də ki, Xudayar bəyin arvadı razı olur. Bu gecə qışqırıqları göyə qalxmışdı. Odu ki, səhər Xudayar bəy durub arvadına deyib ki, gedirəm səni boşuyam. İndi Xudayar bəy də Zeynəbi almaqdan ötrü gedib, ya da ki, arvadını boşamaqdan ötrü. Yox, sözüm orda deyil …. Sözüm orasındadır ki, Xudayar bəyin arvadı şeytanın birisidir. O qəsdnən elə deyib ki, Xudayar bəy eşşəyi apardı Heydərxan körpüsünə sal daşısınlar. Helə deyibdi ki, sən eşşəyi vermiyəsən. Acığnan helə deyibdi ki, sən eşşəyi vermiyəsən. Acığnan helə deyib. Yəqin belədir." Məhəmmədhəsən əmi və haman şəxs yetişdilər küçənin başına. Haman şəxs çöndü sağ tərəfə və Məhəmmədhəsən əmi xudahafiz deyib və haman şəxsin atasına qəlbində rəhmət oxuyub, üz qoydu öz evinə gəlməyə…. Məhəmmədhəsən əmi qapını açdı ki, girsin evə. Gördü ki, ev qaranlıqdı. Övrətini çağırıb, bir səs eşitmədi. Genə çağırdı, genə cavab eşitmədi. Qapını örtüb, qayıtdı həyətə və elə bildi ki, övrəti gedib görəsən hansı qonşuların evinə, bir az söhbət eliyib ürəyi açılsın. Məhəmmədhəsən əmi həyəti bir qədər dolanıb, çıxdı küçə qapısının ağzına. Çünki tövləsinin ağzı küçə qapısına yavıq idi, gördü ki, tövlədən bir ağlamaq səsi gəlir. Gəldi tövlənin qapısını açıb, görsün ağlamaq səsi haradan gəlir. Qapını açan kimi aşkar arvadının səsini tanıdı. Başını içəri uzadıb çağırdı: "İzəd!" Ağlamaq səsi kəsildi, amma cavab gəlmədi. Məhəmmədhəsən bir də çağırdı. Genə səs gəlmədi. Məhəmmədhəsən əmi bir də çağırdı. Övrəti İzzət acıqlanmış cavab verdi: "Nə var, nə deyirsən? Gözün kordu, görmürsən ki, mənəm?!" "İzzət, ağlıyırsan? Deyəsən mənim qulağıma ağlamaq səsi gəldi." İzzət cavab vermədi. Əvvəl bir fınxırdı, sonra tövlədən çıxdı eşiyə. Ər və övrət üz qoydular evə tərəf. Gəldilər evə. İzzət çırağı yandırdı, gətirib qoydu bucaqdakı deşiyə və özü gedib oturdu qaranlıq bucaqda. Məhəmmədhəsən bir qədər ayaq üstə durub, gəldi oturdu palaz üstə və dalını da dayadı yükə. "İzzət, doğrudan pəyədə ağlıyan sən idin?" Övrət cavab vermədi. "İzzət, pəyədə axı mən bir ağlamaq sədası eşitdim, sən idin ağlıyan?" İzzət cavab vermədi. "Elə sən idin ağlıyan. Nahaq yerə ağlıyırsan və ürəyini sıxırsan; çünki mən elə bu saat yol üstə idim. Şəhərdən gələn var idi. And içirdi ki, Xudayar bəy eşşəyi bu saat gətirəcək. And içirdi deyirdi ki, doğrudu Heydərxan körpüsünü qayıtdırırlar, amma nəinki Danabaş kəndindən bir eşşək istiyiblər, bəlkə Danabaş kəndindən yüz manat pul istiyirlər. O kişi ki, mənə bu sözləri deyirdi, and içirdi ki, elə bu saat Xudayar katda eşşəyi gətirəcək. Deyirdi elə özüm gördüm. Vallah, doğru deyirəm." "Cəhənnəmə gələcək, gora gələcək! Mənim oğlumun ayaqları indi qabar olubdu. Mənim nə vecimə eşşək gəldi, ya gəlmədi. Cəhənnəmə gəlsin, gora gəlsin! Əhməd tez gəleydi. Mən elə Əhmədin fikrinə qalmışam, yoxsa eşşək cəhənnəmə gəlsin, gora gəlsin!" "Arvad, vallah o kişi deyirdi ki, elə bu saat gələcəklər. Axı o kişiyə nə olubdu durub yalandan desin? Olmasa deməz ki! And içirdi deyirdi mən onları özüm ikisini də bazarda gördüm; yəni Xudayar bəyi də, Əhmədi də. Deyirdi elə mən çıxdım gələm, onlardan soruşdum bə siz nə vaxt gedirsiniz? Mənə dedilər ki, elə indi biz də gəlirik. Mən gəldim, onlar da qaldılar ki, gəlsinlər." Övrət bir söz demədi. Durdu ayağa, bir ah çəkdi, genə bir fınxırdı və dizliyinin qırağıynan burnunu silib, gəldi kürsünün yanına, bir neçə quru lavaş götürüb, yığdı sol əlinin üstə və aparıb çömbəldi qapının ağzında və başladı çörəkləri sulamağı. Məhəmmədhəsən əmi: "İnşallah, indi gələrlər," — deyib durdu ayağa və başmaqlarını geyib, gəldi durdu arvadının yanında. İzzət çörək sulamaqdan qurtaran kimi Məhəmmədhəsən kürkünü götürüb çıxdı eşiyə və bir az keçdi, gəldi və qapının ağzında çömbəlib, başladı dəstəmaz almaqlığı. Əvvəl əllərini yudu, sonra üzünü və sonra qollarını. Hər bir suyu tökəndə deyirdi: "Bismillah". Dəstəmazı qurtarıb və məs çəkib, gəldi bir taxçadan möhür tapıb, qoydu palazın üstə və başladı namazı. İzzət də genə gedib bucaqda oturub, çənəsini qoymuşdu dizlərinin üstə. Məhəmmədhəsən azanı və iqaməni oxuyub, keçdi həm də və qülhüvəllahı zikr eləyib, istəyirdi əyilsin rükua, birdən qapı açıldı və Əhməd zəif və naxoş kimi girdi içəri. Məhəmmədhəsən əmi əvvəl hər iki əllərini göyə qalxızıb, bərk "allah-əkbər" — dedi. İzzət sevincək qalxdı yerindən və çağırdı: "Əhməd!" Əhməd evə girən kimi naxoş adamlar kimi divara dayanıb alçaq səs ilə dedi: "Vay, ana!" Məhəmmədhəsən əmi səbr eləyə bilməyib, ikinci səcdədə namazı yarımçıq qoyub özünü tulladı Əhmədin yanına. Ər və övrət hərəsi Əhmədin bir qolundan yapışıb, biri deyir: "Bala, niyə elə eliyirsən?", o birisi deyir: "Bala, haran ağrıyır?". İzzət deyir: "Qadan alım, Əhməd, niyə oturmursan?" Məhəmmədhəsən deyir: "Bala, bə eşşək necə oldu?" Məhəmmədhəsən əmi Əhməddən eşşək necə olmağını soruşan kimi, İzzət uca səs ilə onun üstə çığırıb başladı yamanı: "Ay eşşək verənin atası tünbətün düşsün! Ay eşşək satanın atasına lənət! Ay o eşşəyi görüm ilan vursun? Mənim balam burda az qalır ki, ölsün, hələ durub eşşək əhvalatı salır ortalığa." Məhəmmədhəsən əmi bir söz demədi. Əhməd də divara dayanıb, gah "vay" deyir, gah "ox" deyir. Axırı güclə və artıq yalvarmaqlıq ilə və o üzündən-bu üzündən öpməklik ilə İzzət Əhmədin qolundan yapışıb, gətirib oturtdu palaz üstə ki, oğlan rahatlansın. Bir qədər dincəlib Əhməd, Məhəmmədhəsən əminin və İzzətin təvəqqəsinə görə başladı şəhərə gedib gəlməkliyinin əhvalatını nağıl eləməkliyi. Başladı əvvəl yorulub yol üstə neçə yerlərdə oturmaqlığından və sonra necə gəldi şəhərə və karvansaraçı ilə dava eləməkliyindən. Sonra genə şəhərdə o yanı-bu yanı gəzib, Xudayar bəyi axtarmaqlığından və axırı genə yorula-yorula, yolun üstə bəlkə on-on beş yerdə otura-otura gəlib Danabaş kəndinə çıxmaqlığından. Əhməd nağıl eliyə-eliyə hər bir söz arasında bir and içirdi. Bir söz deyirdi, bir deyirdi "vallah"; bir söz deyirdi, bir deyirdi: "imam Hüseyn haqqı"; bir söz deyirdi, bir deyirdi: "imam Rza haqqı", "cənab əmirin Zülfüqarı haqqı". Əhmədin nağlı qurtardı və üzünü tutdu anasına: "Ana, nə bişirmisən?" "Bala, bir zad yoxdu, elə yavan çörəkdi…. Əgər istiyirsən, qatıq da var, gətirim." "Hi, hi, hi, mən qatıq yemirəm. Niyə, bir az aş bişirəydin da!" "Bala, nə bilim, elə bu qalmaqal lap başımızı qatdı. Qoydu ki, görək nə qayırırıq? Neylək, bu gün qatıq ye, sabah inşallah, əlbəttə sənə aş bişirərəm." İzzət bir qədər çörək və qatıq gətirib, qoydu oğlunun qabağına. Oğlan başladı yeməyə. Ər və övrət durdular namaza. Məhəmmədhəsən əmi namazı övrətindən tez qurtarıb, gəldi oturdu oğlunun yanında və başladı onun kefini və halını soruşmağı. Oğlan başını aşağı qalıb, ancaq yeməyə məşğul idi. Məhəmmədhəsən əmi oğlandan cavab almayıb genə soruşurdu. "Bala, şəhərdə nə var, nə yox?" Əhməd deyəsən istədi bir söz desin, amma çünki ordları dolu idi xörəknən, mümkün eliyə bilmədi cavab versin. İzzət namazdan qurtarıb üzünü tutdu ərinə səmt və tərhnən ona başladı nəsihət eləməyi ki, uşağa əziyyət verməsin. Məhəmmədhəsən əmi nəsihəti qəbul edib, çəkildi kənara və təsbehi götürüb başladı çevirməyi. Çevirə-çevirə alçaqdan bir dua vird eləyirdi. İzzət durdu ayağa və yavaş-yavaş çadirşəbini atıb kürsünün üstə, bir neçə sulanmış çörək də gətirib qoydu ortalığa və ərini çağırdı ki, yavıq çəkilib çörək yesin. Məhəmmədhəsən əmi genə övrətinin sözünə baxıb, çəkildi dəstərxanın başına. Əhməd qatığı yeyib, qabı lap təmizləmişdi. Məhəmmədhəsən əmi qabı çəkdi qabağına və istədi çörəyini batırsın qatığa. Əhməd başladı hırıldamağa. Məhəmmədhəsən əmi özü də oğluna baxıb başladı gülməyi. Amma İzzət üzünü turşudub yapışdı məzəmmətin ucundan: "Ay yazıq, səndə ar-namus harda idi? Mən sənin yerinə olsam, ağlaram ey, nəinki hırıldaram!" "Axı mənə niyə deyirsən, oğluna de da. Mən gülürəm, ya o gülür?" "Niyə, oğluma niyə deyirəm? Sən sabah yox biri gün ziyarətə gedirsən, ya oğlun gedir? Oğlumun nə vecinə?! Sən gərək fikrə qalasan ki, yoldaşların çıxıb gedib kərbəlayı olacaqlar, amma sən arvad kimi oturacaqsan evdə." "İnşallah, mən də gedərəm. Mən onlardan kəm deyiləm ki, mən qalım, onlar getsinlər." İzzət dinmədi, başını saldı aşağı və başladı yeməyə Əhməd yorğunluq cəhətə oturduğu yerdə yıxıldı yan üstə, atası ona diqqət tutdu ki, çörək ortalıqda olan vaxt adam yatmaz. Əhməd qulaq asmadı. Məhəmmədhəsən əmi və övrəti çörək üstə idilər. Birdən Əhməd üzüquylu yıxılıb başladı ağlamağı. "Bala, niyə ağlıyırsan? " — Atası bu cür soruşdu. Əhməd bir cavab verməyib ovunmadı. İzzət Əhmədin yanınasürüşüb, əlini qoydu oğlunun çiyninə və başını əydi onun başının üstə. "Bala, Əhməd, niyə ağlıyırsan?" Əhməd ağlaya-ağlaya bu cür cavab verdi: "Mənim eşşəyimi …. Vay, vay, vay!…. Mənim eşşəyimi! Mənim eşşəyimi! Mənim eşşəyimi!…. E … e … e …. Mənim eşşəyimi!…" İzzət genə başını əyib, oğlunu başladı dilə tutmağa. "Bala, ağlama, ağlama, bala … eşşək yiyəsinin atası tünbətün düşsün! Niyə eşşəyi verirdi ki, indiyə kimi eşşək çöldə-bacada qaleydi." "E … e … e … mənim eşşəyimi, mənim eşşəyimi, mənim eşşəyimi!" İzzət lap hirslənib, üzünü tutdu Məhəmmədhəsən əmiyə səmt və çığıra-çığıra başladı: "Dur axı get, dur get gör axı eşşək necə oldu? Eşşək gəlməsə, mənim balam yuxu yuxuluyacaq? Dur get gör axı eşşək necə oldu? Gör o Ömər oğlu Ömər eşşəyi neylədi? " "Mən indi hara gedim?" "Sən indi cəhənnəmə get, gora get! Hara gedəcəksən? Get gör bəlkə o göpək gəlib, oturub evində? Bəlkə eşşəyi gətirib? Kim bilsin gətirib ötürüb həyətlərinə. Yəni olar deyirsən elə millətdilər ki, xalqın malını gətirib genə sahibinə tuşralar?" Məhəmmədhəsən əmi "ya allah" deyib durdu ayağa və Əhməd səsini kəsdi. Müxtəsər, Məhəmmədhəsən əmi getdi. Xudayar bəyi evlərindən soruşdu. Dedilər ki, gəlməyib. Genə şəhər yoluna səmt çıxdı, bir şey görmədi. Kor-peşman qayıtdı gəldi evinə və bilmədi ki, necə evə girib desin ki, hələ eşşək gəlməyib. Bir qədər durdu küçə qapısının ağzında, sonra girdi tövləyə. Tövlə qaranlıq idi. Bir şaqqıltı gəldi. Məhəmmədhəsən sevincək "çöçə" elədi; guya eşşəyi çağırır. Bu heyndə İzzət həyətdə imiş; Məhəmmədhəsən əminin tövlədə "çöçə" səsini eşidib, elə bildi ki, eşşək gəlib; sevincək uca səs ilə oğlunu çağırdı ki, ona müjdə xəbəri versin. "Əhməd, muştuluğumu ver, eşşək gəldi." Əhməd evdən ildırım kimi həyətə qaçıb, sevinə-sevinə və ləhliyə-ləhliyə gəldi anasınıi yanına. "Ana, hanı eşşək? Buy-buy, mənim eşşəyimi, mənim eşşəyimi, mənim eşşəyimi! Ana, hanı eşşək?" "Bala, gəl, gəl gedək. Dədən eşşəyi qatdı pəyəyə." Ana və oğul tələsik qaçdılar tövləyə səmt. İzzət bəlkə otuz ildir ki, belə zirək qaçmamışdı. Pəyənin qapısına yetişcək Əhməd özünü soxdu içəri və əvvəl dədəsini çağırdı. "Dədə!" "Nədi, bala?" "Mənim eşşəyimi! E … e … e…. Mənim eşşəyimi! Dədə, hanı mənim eşşəyim?" "Bala, hələ eşşək gəlmiyib. Bilmirəm o köpək oğlu niyə indiyə kimi gəlib çıxmadı?" Əhmədə ta bu söz bəs idi. "Vay" deyib tövlənin qapısının ağzında özünü çırpdı yerə. İzzət qüssədən və Məhəmmədhəsən əmi hirsindən başladılar Əhməd kimi ağlamağı. Ta sübhədək nə Əhməd yuxuluyub, nə İzzət, nə də Məhəmmədhəsən əmi. -VII*** Əl-həmdu lillahil-ləzi əhəllət nikahə və təzvicə və hərrəməz-zina və sifahə və səlatü və səlamü əla xeyri xəlqihi Məhəmmədin və alihi-əcməinə əlləzi əz-həbəllahü ənhümür-ricsə və təhhərəüm təthirən. Əmma bədu əl-həmdü və səna … fəqət çaləllahü təbarəkə və təalafi kitabihil-Kərim və fürqanihil-əzim. Əzzə mən qailin əuzü billahis-səmiil-əlim minəş-şeytanirrəcim və ənkihül-əyama min kum vəs-salehin min ibadikum və əsaikum ənyəkunu füqaraə yuğnihümü-lahü min fəzlihi vəllahü vasiün əlim: ənkəhtül-mərətəl-məlumətə lirəcülil-məlumi ələs-südaqil-məlumi qəbültün-nikahə lir-rəcülil-məlumi ələs-südaqil-məlumi ənkəhtül-mərətəl-məlumətə lir-rəcülil-məlumi ələs-südaqil-məlumi qəbiltün-nikahə lir-rəcülil-məlumi ələs-südaqil-məlumi ənkəhtül mərətəl-məlumətə lir-rəcülil-məlumi ələs-südaqil-məlumi-qəbiltün-nikahə lir-rəcülil-məlumi ələs-südaqil-məlum. Zəvvəctül-mərətəl-məlumətə lir-rəcülil-məlumi ələs-südaqil-məlum, Qəbiltül-təzvicə lir-ricülil-məlumi ələs-südaqil-məlum. Ənkəhtü-və zəvvəctü-mərətəl-məlumətə li-rəcülil-məlumi ələs-südaqil-məlum. Qəbiltü-nikahə vəttəzvicə li-rəcülil-məlumi ələs-südaqil-məlum. Ənkəhtü Zeynəbə li Xudayar bəy ələs-südaqil-məlum qəbiltü-nikahə li-Xudayar bəy ələs-südaqil-məlum. Zəvvəctü Zeynəbə li-Xudayar ələs-südaqil-məlum. Qəbiltü-təzvicə li-Xudayar ələs-südaqil-məlum. Ənkəhtü və zəvvəctü Zeynəbə li-Xudayar ələs-südaqil-məlum. Qəbiltü-nikahə və təzvicə li-Xudayar ələs-sədaqil-məlumi. Bəzəni daimi dadəm Zeynəbra bər Xudayar. Bər mehri-məlum bəzəni dili qəbul nəmudəm bər Xudayar bər mehri-məlum. Daimi övrətliyə verdim Zeynəbi Xudayara 50 manat mehr üzərinə. Daimi övrətliyi qəbul elədim Xudayara 50 manat mehr üzərinə. Allahhümmə! Əllif beynəhüma bihəqqi Məhəmmədin və alihi və bihürməti surətil — "fatihə"! Qazı fatihə surəsini oxuyub, "allah mübarək eləsin" — deyib, əlindəki kəbin kağızını qoydu qabağına və üzünü tutdu oturanlara. "Di gəlin, qol çəkin." Oturanların biri Xudayar bəy idi. Xudayar bəy oturmuşdu yuxarı başda diz üstə. Xudayar bəydən aşağı oturmuşdu iyirmi iki-iyirmi üç sinndə bir cavan oğlan. Bu, Danabaş kəndinin qlavasının yasovulu və Xudayar bəyin rəfiqi Qasıməlidir ki, biz tanıyırıq. Qasıməlidən aşağı oturmuşdu genə iki şəxs; birinin sinni olardı otuz-otuz iki, o birinin də sinni qırxdan yuxarı olmazdı. Bunlar həmçinin danabaşlıdırlar. Əvvəlkinin adı Kərbəlayı Qafar və ikincisinin adı Kərbəlayı Səbzəlidir. Bunlar hər ikisi Xudayar bəyin sədaqətdi və köhnə rəfiqləridir. Söz yoxdur ki, bizə məlumdu ki, bu ağalar nə səbəbə indi gəlib, burada əyləşiblər. Bunları Xudayar bəy gətirib: Qasıməli Zeynəb tərəfindən vəkildi və qalanları şahiddilər. Əlbəttə, biz bunu da bilirik ki, bunların vəkillikləri və şahidlikləri saxtadı. Bu səbəbə Xudayar bəyin tədbirinə görə bunlar üçü də qazıya özlərini özgə cür nişan verib, adlarını dəyişdilər. Qasıməli adını qoymuşdu Vəliqulu ki, olsun Zeynəbin oğlu. Qazıya dedi ki, anam Zeynəb məni bu xüsusda vəkil edib; yəni Xudayar bəyə getmək rizasını veribdi. Kərbəlayı Qafar adını qoydu Kərbəlayı Baxşalı. Kərbəlayı Səbzəli də adını qoydu Məşədi Orucəli. Bunlar hər ikisi Qasıməlinin vəkilliyinə şəhadət verdilər. Bəli qazı fatihə surəsini oxuyub, "allah mübarək eləsin"-deyib, əlindəki kəbin kağızını qoydu qabağına və üzünü tutdu oturanlara, hansılarını ki, sizə tanıtdım: "Di, gəlin, qol çəkin." Qasıməli cəld cavab verdi: "Qazı ağa, mən qol çəkə bilmirəm." Qasıməli verən cavabı Kərbəlayı Qafar da və Kərbəlayı Səbzəli də dedilər. Qazı təəccüblə soruşdu ki, yəni necə qol çəkə bilməzlər? Üçü də cavab verdilər ki, dəst-xətləri yoxdu; yəni bisavad adamdılar. Qazı onlara dübarə dedi ki, elədə pəs gərək gedib elə adam gətirələr ki, onların əvəzindən qol çəksin. Bunlar qazıdan təvəqqə elədilər ki, elə qazı özü onların əvəzindən qol çəksin. Qazı bir qədər duruxdu və bu əmrə razı olmadı. Qasıməli durdu ayağa ki, gedib bir adam gətirsin. Qapının ağzında durub, bir fikir elədi və üzünü tutdu qazıya səmt: "Axı, qazı ağa, mən bu qürbət vilayətdə kimi tanıram ki, gedib tapım gətirim? Gəl elə sən özün qol çək bizim əvəzimizdən." Qazı əgər əvvəl razı olsaydı da bunların əvəzindən qol çəkməyə, indi dəxi heç vəch ilə olmaz. Ondan ötrü ki, bunların danışmağından və Qasıməlinin bu axırıncı sözündən bir az bədgüman oldu ki, məbada bunlar hiylə eləyələr. Qazı təcrübəli adamdı. Bu cəhətə Qasıməliyə təkidnən dedi: "Dəxi çox danışmağın mənası yoxdur. Bayaq getsəydin, indi adam gətirmişdin." Yarım saat keçmədi ki, kəbin məsələsi tamam oldu. Qazı dübarə xeyir-dua elədi və Xudayar bəy, Qasıməli və hər iki Kərbəlayılar durdular ayağa ki, getsinlər Xudayar bəy üzünü tutdu qazıya: "Qazı ağa, bir məsələm var. Söz yox, indi o arvad oldu mənim kəbinli arvadım. Amma söz burasındadır ki, qazı ağa, o arvad bir az bədxasiyyətdi. Yəni o qədər də bədxasiyyət deyil, bir az belə dəlisodur. Yəni dəliso da deyil, belə bir az huşu başında deyil, dəliyə oxşayır. Söz yox, indi siz özünüz də görürsünüz ki, onun mənə gəlmək xahişi var. Vəliqulu, belə deyilmi? Bəli, bu kişi özü heç danmır ki, anası bir az dəlisodu; yəni bir az huşu başında deyil. İndi işdi, biz getdik kəndə və gördük ki, arvadın, yəni Zeynəb arvadın dəliliyi tutub, onda pəs mənim təklifim nədi?" Qazı istəyirdi ki, ağzını açıb bir söz desin, amma Qasıməli qabaqladı: "Doğrudu, qazı ağa. Başın üçün mənim anamın bir az huşu başında deyil, elə rəhmətlik atam Kərbəlayı Heydər öləndən anam gün olmazdı ki, ağlamasın. Elə o qədər ağladı ki, qüssədən axırda dəli oldu. Doğrudan, qazı, mənim anamın bir tutması var. Tutması tutanda da allah görsətməsin, öhdəsindən gəlmək olmur." Qazı təsbehi çevirə-çevirə dedi: "Niyə, olan, məgər sizin kəndinizdə ağsaqqal yoxdu? Məgər sizin kəndinizdə dəlilər, divanələr öz başınadılar? Gərək belə zad olmuya. Şəhərdə ki, belə zad yoxdu. Şəhərdə birisi dəli oldu. Onu tutub qatırlar dama. O qədər kötək vururlar, o qədər ac-susuz saxlayırlar ki, ağlı başına gəlir." Qazı sözünü qurtardı və Xudayar bəy dübarə soruşdu: "İndi işdi, qazı ağa, nə bilmək olur, indi işdi biz getdik gördük ki, Zeynəb arvadın tutması tutub, deyir ki, mən filankəsə getmirəm, onda pəs mənim təklifim nədi? Çünki o arvad o qədər dəlidi ki, o qədər huşsuzdu ki, qorxuram ki, lap dana, deyə ki, mən oğlumu heç vəkil eləməmişəm." Kərbəlayı Qafar Xudayar bəyin sözünü möhkəmləndirməkdən ötrü dedi: "A kişi, ağzı nədi desin ki, mən oğlumu vəkil eləməmişəm?! Pəs biz burada nəçiyik? Bizim hər ikimizin yanında vəkil eliyibdi. O deməyə kim baxar?" Qazı sağ əlini Xudayar bəyin çiyninə uzadıb, mehriban-mehriban dedi: "Əzizim, sənin heç işin yoxdu. Sən get kəndə, Zeynəb övrətə xəbər ver ki, yığışıb gəlib sənə övrət olsun; necə ki, özü razıçılıq veribdi və oğlunu vəkil eliyibdi. Əgər dursa çəm-xəm eləməyə, əgər dedi ki, xeyr, mən gəlmirəm, ya oğlumu vəkil eləməmişəm, onda sən əlüstü gəl mənə xəbər gətir, ya xeyr, bir ərizə yazdır gətir mənə. Mən də yazım nəçərnikə ki, filankəsin övrəti ərinin evindən qaçıb, ərinə itaət eləmir. Onda onu it ölüsü kimi sürüyüb, salarlar sənin evinə. Lap arxayın olun və gedin." Xudayar bəy, Qasıməli, Kərbəlayı Qafar və Kərbəlayı Səbzəli danışa-danışa Buzxana məhəlləsinin uzun küçəsini gəlib çıxdılar başa. Hamamın yanına yetişcək Xudayar bəy dayandı və "ox, yoruldum" — deyib çökdü hamamın səkisinə və çubuğunu çıxardıb başladı doldurmağı. Hamamdan çıxan övrətlər təəccüblə bunlara baxıb, bəziləri gülə-gülə, bəziləri mırtdana-mırtdana kəndlilərin yanından keçib gedirdilər. Axırı kəndlilər başa düşdülər ki, bura oturmalı yer deyil. Əvvəl Xudayar bəy durdu ayağa və dedi: "Balam, burdan gedək. Arvaddan xata gələr, gəlin gedək." Ağalar bir qədər də gedib, oturdular çayın kənarında bir uçuq divarın üstə. Xudayar bəy əlində çubuq çömbəlib, dirsəklərini dizlərinin üstünə dayayıb, başını əymişdi aşağa və dinmirdi. Qalanları durmuşdular ayaq üstə. Xudayar bəy çubuğu bir-iki sümürüb püflədi və üzünü heç yana çöndərməyib başladı: "Nə deyirsiz, indi hara gedək?" Qasıməli cavab verdi: "Hara gedəcəyik, gedək kəndə da." Xudayar bəy bir qədər fikirləşəndən sonra başını qaldırmayıb dedi: "Yaxşı, gedirsiniz gedək." Xudayar bəy qalxdı ki, dursun ayağa, Qasıməli və Kərbəlayı Səbzəli həmçinin durdu ayağa. Amma Kərbəlayı Qafar hərəkət eləməyib, üzünü Xudayar bəyə tutub başladı: "Xudayar bəy, mən istəyirəm indi bir söz deyim. Qardaş, mən təcrübəli adamam, hərçənd sinnim cavandı. Qardaş, mən and içirəm ki, o arvad heç vəchlə öz xoşuna gəlib sənə arvad olmuyacaq. Xeyr, olmuyacaq. Mən ki, onu tanıyıram, heç vaxt olmaz. Əgər doğrudan onu öz xoşuna qoysan, heç vaxt gəlməz. Demirəm, bəlkə divan gücü ilə ola. Mən məsləhət görürəm elə indi ki, burdasan, dəxi təxirə salmıyasan, elə indi bu saat, elə bu gün gedib nəçərnikə şikayət edəsən ki, mənim arvadım mənə itaət eləmir, mənim evimdə oturmur. Bunu lap məsləhətli iş görürəm. Ta bilmirəm indi siz nə məsləhət görürsüz…." Xudayar bəy dübarə oturub, irəliki kimi başını saldı aşağa. Bu oturan kimi Qasıməli ilə Kərbəlayı Səbzəli də oturdular. Kərbəlayı Səbzəli bu əmrə razı olmadı və bu cür dedi: "Xeyr, bu iş yaxşı iş deyil, allaha xoş getməz. Bəlkə elə arvad bir söz demiyəcək; bəlkə elə razı olacaq. Niyə dəxi nahaq yerə nəçərnikə deyəsən, nəçərnik da yazıb, arvadı gətirtsin divanxanaya. Xeyr, arvad yazıqdı, yazıqdı arvad. Allaha xoş getməz!" Bir qədər mübahisədən sonra məsləhət belə görüldü ki, elə indn bu saat Xudayar bəy gedib nəçərnikə şikayət eləsin. * * * Bu gün Məhəmmədhəsən əmi də gəlmişdi şəhərə. Yazıq qoca kişi piyada və ayaqyalın, başmaqlarını alıb əlinə və cibinə bir-iki çörək qoyub, gəldi çıxdı şəhərə və üz qoydu qabaqca deyilən karvansaraya. Haman vaxt Kərbəlayı Cəfər darvazanın səkisində oturub, pendir-çörək yeyirdi. Məhəmmədhəsən əmi yeridi Kərbəlayı Cəfərin yanına və salam verib dedi: "Atan rəhmətdə Kərbəlayı, zəhmət çək ulağı çıxart aparım. And olsun allaha, sabah züvvar çıxacaq, eşşəkdən ötrü lap məəttələm. Dur, dur, allah atana rəhmət eləsin…." Məhəmmədhəsən əmi sözlərini deyəndən sonra yəqin elədi ki, bu odabaşı kardı, qulaqları eşitmir. Yəni Məhəmmədhəsən əminin yerinə özgəsi də olsa idi, belə gümən elərdi. O səbəbə ki, Məhəmmədhəsən əmi bu sözləri deyib qurtardı, amma Kərbəlayı Cəfər nəinki bir cavab vermədi, bəlkə üzünü də çöndərib baxmadı ki, görüm bu sözləri deyən kimdi, bəlkə hərəkət də eləmədi. Ancaq şirin-şirin çörək yeməkdə idi. Məhəmmədhəsən əmi doğrudan onu kar hesab eləyib irəli yeridi və başını aşağı əyib, uca səslə dedi: "Ay Kərbəlayı, allah atana rəhmət eləsin, zəhmət çək o eşşəyi çıxart aparım. And olsun allaha, sabah züvvar çıxacaq, eşşəkdən ötrü lap məəttələm…." Bu heyndə Kərbəlayı Cəfər bərk çığırıb, Məhəmmədhəsən əmini lap qorxutdu: "Cəhənnəmə məəttəlsən! Gora məəttəlsən! Da neylim məəttəlsən? Pəh, dəng olduq. Axı mənə sən eşşək tapşırmısan? Dəli-divana deyilsən ki! Yoxsa keflənmisən?" Məhəmmədhəsən əmi hər iki əllərinin kəfəsini Kərbəlayı Cəfər əminin qabağına uzadıb yalvarır: "Ay Kərbəlayı, gəl sən allaha bax, mənim ulağımı ver qoyum gedim işimə. Allah xatırına məni avara eləmə." "Əzizim, sən kimin yanında mənə eşşək tapşırmısan? Əvvəla budur ki, sənin eşşəyin tövlədə də olsa, sənə heç vaxt verə bilmərəm. O səbəbə ki, eşşəyi mənə sən tapşırmamısan ki! Və bir də ki, eşşək burda deyil. Eşşəyi hər kəs gətirmişdi, o da apardı. Yoxsa burda eşşək harda idi." "Yəni Xudayar bəy apardı? " "Nə bilim hansı bəy apardı. Sizin kəndin katdası apardı." "Pəs bilmirsən hara apardı?" "Nə bilim? Cəhənnəmə apardı." "Bəlkə apardı Heydərxan körpüsünə daş daşısınlar?" Kərbəlayı Cəfər heç cavab vermədi. Məhəmmədhəsən əminin suallarından təngə gəlib durdu ayağa və üz qoydu bazara səmt getməyə. Genə Məhəmmədhəsən onu çağırıb təvəqqə elədi ki, barı desin görək Xudayar bəy eşşəyi hara aparıbdı. Kərbəlayı Cəfərin görükür ki, Məhəmmədhəsən əmiyə rəhmi gəldi, qayıdıb gəldi onun yanına, bir az yumşaqlıqnan dedi və and içdi ki, doğrudu, Xudayar bəy eşşəyi çatmışdı karvansaraya, amma genə çıxarıb apardı. Məhəmmədhəsən dübarə soruşdu ki, pəs hara apardı? Kərbəlayı Cəfər "cəhənnəmə apardı" cavabını verib, üz qoydu bazara səmt getməkliyə. Məhəmmədhəsən əmi çox yorulmuşdu. Danabaş kəndindən şəhərə iki ağac yarım yoldu. Bu qədər yolu piyada gələsən, özün də qoca kişi olasan, əlbəttə, yorulacaqsan. Məhəmmədhəsən əmi darvazanın səkisində Kərbəlayı Cəfər oturan yerdə oturub, dalını dayadı divara və dizlərini qucaqlayıb cumdu fikrə. Vaqeən Məhəmmədhəsən əmi qəm dəryasına qərq olmuşdu. Bəli, xəyalət yazıq qoca kişini hər yandan bürüdü. Əvvəl keçən günləri yadına düşdü; yəni uşaqlığı. "Heyf, heyf sənə, uşaqlıq! Nə gözəl şey imişsən! Nə çörək fikrinə qalırsan, nə paltar fikrinə qalırsan, nə övlad dərdi çəkirsən, nə bilirsən ki, kasıblıq nədir". Sonra uşaqlıqdan keçdi cavan vaxtlarını saldı yada. Əvvəl bir qədər əmilərindən giley elədi ki, onun mal-dövlətini yeyib, onu kasıblıq dərdinə düçar elədilər. Sonra qürbətə gedib əliboş qayıtmağı yadına düşdü. Genə bir ah çəkib, şükür elədi. Müxtəsər, sinninin hər guşəsinə əl uzatdı, baxdı gördü onun alnına məhz bir qaragünçülük yazılıbdı. Amma hamıdan artıq Məhəmmədhəsən əminin ürəyi bir zaddan sarı sıxılırdı. Məhəmmədhəsən əminin ürəyi ona sıxılırdı ki, söz yox, bu işlərin hamısı allah-taalanın öz işidi, heç bir şey yoxdu ki, xudavəndi-aləm ondan bixəbər olmasın. Pəs bunun indi ulağının başına bu iş gəldi, axı aşkar şeydir bu eşşəyin başına bir şey gəlsə, axı o, Kərbəlaya ziyarətindən qalacaq. Pəs indi bunu nə tövr başa düşmək? Bu yol mübarək yoldu. Bu yol Kərbəla yoludu. Bu yol gözəl yoldu. Birisi ki, bu mətləbə düşdü, Kərbəlaya getmək niyyəti elədi, lazımdır ki, allah-taala ona hər işdə kömək olsun. Pəs bir surətdə ki, indi onun eşşəyini gətirib burada istəyirlər batıralar, pəs nə səbəbə görəsən xudavəndi-aləm öz qüdrət əli ilə bu işləri düzəltmir və günahkarlara, baislərə qəzəb eləmir? Pəs görükən budur ki, heç allah-taalanın vecinə deyil Məhəmmədhəsən əmi ziyarətə getdi, ya yox; yəni allah-taalanın ona, yəni Məhəmmədhəsən əmiyə iltifatı yoxdu. Bu cür xəyalat Məhəmmədhəsən əminin artıcaq ürəyini sıxırdı. Bir qədər də fikir eləyəndən sonra Məhəmmədhəsən lap yəqin elədi ki, allah-taala ola bilər ki, onun ziyarətə getməkliyinə əslən razı deyil ki, onun başına bu işlər gəlir. İki saata yavıq Məhəmmədhəsən əmi burada oturub, bu cür xəyalatnan keçirdi. Sonra genə "şükür" deyib durdu ayağa. Və bir saata yavıq şəhəri o üzə-bu üzə dolandı ki, bəlkə Xudayar bəyi tapa. Axırda üz qoydu nəçərnik divanxanasına səmt. Məhəmmədhəsən əmi o səbəbə nəçərnik divanxanasına gəlmir ki, şikayət eləsin Xudayar bəydən, ya karvansaraçıdan. Xeyr, allah eləməsin. Məhəmmədhəsən əmi dinc adamdı. Şər ilə, şıltaq ilə arası yoxdu. Və bir də ki, indiki əsrdə şikayət eləməkliyin özü elə bir çətin işdi. Ondan ötrü ki, şikayətçi gərək yəqin eləyə ki, şikayəti möhkəm eləyə biləcək. Şikayət də şahidnən möhkəm olar. Amma Məhəmmədhəsən əminin şahidi yoxdu. Ondan ötrü ki, pulu yoxdu. Söz yox, Xudayar bəyin də pulu yoxdu. Söz orasındadır ki, Xudayar bəyin əlində yekə dəyənək var. Nə vaxt kefi istəyir qaldırır, nə vaxt kefi istəyir yendirir. Danabaş kəndində bu yekəlikdə zoğal dəyənəyinin hörməti heç pulun hörmətindən az deyil. O ixtiyar ki, dəyənəkdə var, bəlkə pulda yoxdu. Bu səbəblərin hamısına görə və bir də o səbəbə görə ki, Məhəmmədhəsən əmi əslində fəqir adamdı, bu səbəblərin hamısına görə, Məhəmmədhəsən əmi heç vaxt Xudayar bəydən şikayət eləməzdi. Məhəmmədhəsən əmi divanxanaya girməkdə, nəçərnik də divanxananın balkonuna çıxmaqda. Nəçərnik əli ilə işarə elədi, Məhəmmədhəsən əmi pilləkəni çıxıb, gəldi nəçərnikin yanına. Balkonda üç-dörd atlı əllərini yanlarına salıb, cərgə ilə durmuşdular. Nəçərnik bunların birisini çağırıb, üzünü tutdu Məhəmmədhəsən əmiyə və rusca bir zad dedi. Yavuğa gələn atlı tərcümə elədi ki, ağa deyir bura gəlməkdə nə mətləbi var desin. Məhəmmədhəsən əmi lap karıxdı və əvvəl bilmədi ki, nə desin, sonra qızara-qızara, utana-utana, titrəyə-titrəyə üzünü tutdu atlıya: "Ağa, doğrusu, mənim eşşəyimi bilmirəm Heydərxan körpüsünə daş daşımağa aparıblar, ya da ki, karvansaraçı məni aldadır, deyir ki, burda deyil." Atlı Məhəmmədhəsən əmi dediyindən bir zad başa düşmədi. Nəçərnik onun üstə çığırıb qovdu kənara və rusca atlılara dedi ki, içəridən dilmancı çağırsınlar. Bu heyndə bir uca boylu oğlan əlləri yanında qaçıb gəldi nəçərnikin yanına. Nəçərnik genə dilmanca bir söz dedi və dilmanc üzünü tutdu Məhəmmədhəsən əmiyə: "Kişi, nə deyirsən?" "Vallah, ağa bilmirəm mənim eşşəyimi ya Heydərxan körpüsünə aparıblar, ya da ki, karvansaraçı saxlayıb. Bilmirəm nə səbəbə vermir. Sabah züvvar çıxır. Mən lap məəttəl qaldım." Bu danışıq çox uzun çəkdi. Məhəmmədhəsən əminin sözünü nə dilmanc, nə də ki, nəçərnik başa düşə bilmədilər. Nə qədər dilmanc təkid elədi ki, Məhəmmədhəsən əmi əhvalatı aşkar və açıq desin ki, bir zad başa düşmək olsun, amma heç başa gəlmədi. Ancaq Məhəmmədhəsən əminin sözü bu oldu: "Vallah mənim eşşəyimi, ağa, bilmirəm Heydərxan körpüsünə aparıblar, ya da ki, karvansaraçı saxlayıb vermir". Nəçərnik yəqin elədi ki, bu kişinin huşu başında deyil. Axırı laəlac qalıb, Məhəmmədhəsən əmini divanxanadan qovdu. Məhəmmədhəsən əmi özünü belə itirmişdi ki, heç bilmirdi ki, haman bu dəqiqə ki, o, nəçərnikə şikayət edirdi, Xudayar bəy, Qasıməli, Kərbəlayı Səbzəli və Kərbəlayı Qafar durmuşdular onun dalında. Məhəmmədhəsən ortalıqdan çıxan kimi Xudayar bəy yeridi irəli və nəçərnikə şikayət elədi ki, onun övrəti — ki, adı olsun Zeynəb, — ona itaət eləmir. Dilmanc tərcümə elədi və nəçərnik cavab verdi: bu cür işlər onun ixtiyarında deyil, getsin şikayətini qazıya eləsin. Xudayar bəy, Qasıməli, hər iki Kərbəlayılar və Məhəmmədhəsən əmi onların dalınca çıxdılar eşiyə. Məhəmmədhəsən əmi üzünü Xudayar bəyə tutub dedi: "Ay Xudayar bəy, başına dönüm, axı eşşəyi neylədin? Axı sabah züvvar çıxır. Mən qaldım məəttəl." — Xudayar bəy ancaq bu cavabı verdi: "Yaxşı, Məhəmmədhəsən əmi, sənnən mənimki qalsın kəndə. Mən sənnən kənddə danışaram. Yaxşı, qalsın. İndi məndən şikayət edirdin da?" "Ay Xudayar bəy, qurani-münzəl haqqı sənin adın yoxdu. Mənim heç şikayət xəyalım yox idi. Gəldim divanxanaya bəlkə səni görüm, nəçərnik məni gördü çağırdı. Amma nə qədər elədi, sənin adını çəkmədim." Xudayar bəy genə hərbə-qadağa kəsib Qasıməli və hər iki Kərbəlayı ilə üz qoydu gəlməkliyə qazıgilə. Məhəmmədhəsən əmi bir-iki qədəm onların dalınca gəlib durdu və mat-mat gözünü dikdi bu gedən ağalara. Bunlar döngəni dönüb gözdən itdilər. Amma yazıq Məhəmmədhəsən əmi vaqeən ağladı. Vallah, billah, ağladı. Yəni necə ağladı? Uşaq kimi ağladı. İndi dəxi Məhəmmədhəsən əminin şəhərdə bir işi-gücü yoxdu; hər bir işini qurtardı və lap arxayınladı. Dəxi nə qayıracaq? Başmaqlarını çıxarıb vurdu qoltuğuna və "allah, şükür sənin cəlalına" deyib, üz qoydu Danabaş kəndinə. Xudayar bəy yoldaşları ilə qazının yanına gəlib şikayət elədi: onun övrəti — ki, Zeynəb olsun, — ona itaət göstərmir, onun evində oturmur, çıxıb gedib, əri evində qalır. Yoldaşlarını da şahid göstərdi. Qazı bir qədər gülüb dedi: "Xa-xa-xa…. Bəy, sənin işin lap dəstgah imiş. Xa … xa … xa…. Siz buradan gedəli bir saat yoxdu, nə tez kəndə gedib qayıtdınız? Nə tez gedib bildiniz ki, övrətin sənə itaət eləmir. Xa … xa … xa…. Lap dəstgah imiş sənin işlərin! Doğrudan nə çəp övrət imiş sənin övrətin. Qəribə bədxasiyyət övrətdi. Xa … xa … xa…. Yaxşı, çox yaxşı. Mən onu indi belə yumşaldaram ki, yumurta yükü aparar." Bu sözləri deyəndən sonra qazı döşəkçənin altından bir kağız parası çıxartdı və qələmi götürüb başladı yazmağı. ""Bə xidməti qlava cəmaəti-Danabaş." "Əz qaziyi-uyezdi-"N"." Bina be şikayət nümudən əhli-qəryeyi-Danabaş Xudayar bəy Nəcəfqulubəy oğlu be qəzavətxaneyi"N" ki, zövceyi-mənkuheyi-mən Zeynəb binti-Kərbəlayı Zeynal əz. 16 mahi-səfər əz xaneyi-mən xaric şüdə və məra təmkin nədadə; bina be şikayəti-şaki be xidməti-şüma təvəqqe minümayəm ki, zövceyi-məzkurra be ixtiyari-müşarileyh dadə ki, bəd əzin dər xaneyi-u mütəməkkin şüdə, əz süxəni-u təcavüz nənümayəd. Qaziyi-uyezdi-"N" Hacı Molla Səfər Salib Sultan-zadə". Kağızı bükdü, qoydu paketə və Xudayar bəyə uzadıb dedi: "Bunu aparıb verərsən sizin qlavaya. Yazmışam ki, filankəsin övrəti ərinə itaət etməyə və gəlib evində oturmuya, onu zornan, it ölüsü kimi gətirtdirin!" -VIII*** Bu gün səfər ayının on yeddinci günüdür. Danabaş kəndində bu gün guya ki, bir aşuradı. Bu gün Danabaş kəndinin züvvarı Kərbəla ziyarətinə çıxır. Sübh olcaq çavuşun münacatı kəndi əhatə eləyib, gah o məhəllədən səsi gəlir, gah bu məhəllədən. Bütün kəndi dolanıb və hər züvvarın qapısının ağzında münacatını tamam edib və xələtini alıb, çavuş "Çaylax" məhəlləsinə daxil olub, əvvəl gəldi dayandı Kərbəlayı Zeynalabdının qapısında və başladı münacatı. Həyətdən on beş-on altı yaşında bir oğlan çıxıb bir əlində bir çanaq qəndab, o biri əlində bir cift corab. Çavuş qəndabı içib corabı aldı və qoydu atının tərkindəki xurcuna. Zeynalabdının qapısından rədd olub, gəldi dayandı Məhəmmədhəsən əminin qapısında və başladı münacatı. Çavuş münacatını qutarmamışdı, həyətdən yazıq Məhəmmədhəsən əmi gözlərindən yaş tökə-tökə çıxdı küçəyə və ağlaya-ağlaya çavuşun yanına gəlib, düşdü çavuşun atının ayaqlarına. At sakit at imiş; heç yerindən hərəkət eləmədi. Məhəmmədhəsən əmi bir qədər atın dırnaqlarından öpüb durdu ayağa və sağ əlini qoltuq cibinə uzadıb, bükülmüş bir kağız çıxartdı və uzatdı çavuşa. Çavuş təəccüblü sual elədi: "Kərbəlayı, bu nədir?" Ağlamaq qoymadı Məhəmmədhəsən əmini cavab versin. Bu heyndə həyətdən Məhəmmədhəsən əminin övrəti — çadirşəb başında — və oğlu Əhməd — hər ikisi ağlaya-ağlaya çıxıb, yeridilər çavuşun yanına. Məhəmmədhəsən əmi kağızı çavuşa verib, dübarə düşdü atın döşünə və başladı ayaqlarını öpməyə. Çavuş artıq təəccüblə üzünü tutdu Məhəmmədhəsən əminin övrətinə və soruşdu: "Bacı, bu nədi? Pəs hanı Kərbəlayının xələti?" İzzət ağlaya-ağlaya cavab verdi: "Qardaş, Məhəmmədhəsən əminin alnına yazılmamışdı Kərbəlayı olsun. Allah baisin balalarını mələr qoysun!" Məhəmmədhəsən durdu ayağa və güclə dayana-dayana dedi: "Apar, qardaş, apar…. O ərizəni apar…. Apar həzrət Abbasa. Apar…. Mən gedə bilmədim…. Gedə bilmədim. Qoymadılar. Məni qoymadılar…. Mənim eşşəyimi oğurladılar. Yedilər. Satdılar. Apar ərizəni, apar. Mən gedə bilmədim…." İzzət ağlaya-ağlaya başlayıb Məhəmmədhəsənin sözünü kəsdi:"Çavuş, apararsan o ərizəni həzrət-Abbasa. Gərək mənim ərimi bu yoldan binəsib eləyənə Həzrət-Abbas özü qənim ola. İmam özü qənim ola…." Çavuş qoltuq cibindən bir dəstə kağız çıxardıb, Məhəmmədhəsən əminin ərizəsini qoydu kağızların içinə, kağız dəstəsini qoydu qoltuğuna və atın başını çöndərib mehribanlıqla dedi: "Əmi, bacı, heç ürəyinizi sıxmayın." Dər dəfi-xədəngi-sitəmi-gərdişi-gərdun Behtər zikifayati-ilahi sipəri nist. [Tərcüməsi: Fələkin zülm oxunu dəf etmək üçün allahın iradəsindən yaxşı qalxan (vasitə) yoxdur.] Heç qəm yeməyin, neylək, bu il olmadı, inşallah, allah salamatlıq versə, əcəldən aman versə, inşallah, gələn il gedərik. Heç qüssə eləməyin. Söz yox, hər kəs ki, sizi bu mübarək yoldan, bu səvab yoldan qoyubdu, sizə mane olubdu, əlbəttə allah-taala ona qəzəb eliyəcək. Elər, elər. Olmaz ki, eləməsin. Necə ki, eləməz? Məgər bunlar hamısı zərafatdır?! Buna Kərbəla yolu deyərlər. Xeyr, xeyr, əbədən ürəyinizi sıxmayın. İnşallah, ərizənizi də yetirərəm. İnşallah, dərəceyi-qəbula da yetişər. Çavuş atına bir qamçı vurub başladı münacatı, Məhəmmədhəsən və övrəti bir qədər də durub, ağlaya-ağlaya qayıtdılar evə. Günorta vaxtı idi. Kərbəlayıların cəmisi dəstə-dəstə kəndin kənarına, qəbristanın yanına yığışıb, düzülmüşdülər yekə meydana ki, "imamzadanı" ziyarət eləyib çıxsınlar. Burada artıq cəmiyyət var idi. Övrət qarışmışdı kişiyə, kişi övrətə. Kimi piyada, kimi atlı. Bəzi ağlayırdı, bəzi gülürdü. Amma ağlayanların çoxusu övrətlər idi; çünki övrətin ürəyi yuxa olar. Bəzisinin qardaşı gedirdi, bəzisinin oğlu və bəzisinin əri. Atların kişnəməyi, eşşəklərin anqırtı səsi və övrət və uşaqların ağlamağı bir-birinə qarışıb ərşə qalxırdı. Kərbəlayılar imamzada ziyarətini tamam edib yığışdılar meydana və qohum-əqrəba ilə qucaqlaşıb, öpüşüb və ağlaşıb mindilər atları və hazır oldular getməyə. Çavuş meydana çıxıb, axırıncı münacatını başladı ki, yəni çıxmaq vaxtıdır. Bu heyndə çavuşun yanına iki övrət yeridi. İkisi də ayaqyalın və qara çadralı. Bu övrətlərin birisi uca idi, birisi alçaq. Hər ikisi ağlayırdı. Bunlar çavuşun yanına yetişib, hər birisi çadrasının altından bir bükülü kağız çıxardıb uzatdılar çavuşa. Çavuş münacatını kəsib başını əydi aşağı və kağızları aldı. Çavuş soruşdu ki, bu kağız nə kağızdır? Övrətlərin hər ikisi cavab verdilər ki, bu ərizədir həzrət-Abbasa. Çavuş qoltuq cibindən kağız dəstəsini çıxardıb, övrətlərin ərizələrini həmçinin daxil elədi kağız dəstəsinə və dübarə qoltuq cibinə qoyub başladı münacatı. Bu övrətlərin ikisini də biz tanıyırıq. Uca övrət Zeynəbdi; biri də Xudayar bəyin övrətidi. Yəni şəriətə baxsaq, ikisi də Xudayar bəyin övrətidi, biri köhnə övrətidi, biri də təzə övrətidi. Kərbəlayılar üz qoydu Qıraxdın yoluna və camaat yavaş-yavaş, dəstə-dəstə və tək-tək üz qoydu kəndə. Zeynəb ağlaya-ağlaya gəldi evinə və qızlarını çağırıb, bunların hər ikisini aldı qucağına. Çünki özü ağlamaqdan sakit olmamışdı, uşaqlar da analarına baxıb ağlayırdılar. Fizzə ağlaya-ağlaya gözlərinin yaşını silib, mat-mat anasının üzünə baxıb axırı soruşdu: "Ana, sən allah, niyə ağlıyırsan?" Zeynəb cavab vermədi. Ancaq çarşovunun ucu ilə gözlərinin yaşını silib, lənət şeytana elədi. Fizzə dübarə soruşdu və Zeynəb axırı laəlac qalıb cavab verdi: "Bala, vallah, heç zad yoxdu. Elə atan yadıma düşübdü, ağlıyıram." Fizzə Zeynəbin sözünə inanmayıb, genə soruşdu. Bu dəfə Zeynəb doğru cavab verdi; amma ağlaya-ağlaya cavab verdi: "Bala, axı necə ağlamıyım? Məni istiyirlər zornan ərə verələr. Gördün qardaşın səhər məni nə qədər döydü? Deyir elə zornan gərək gedəsən Xudayar bəyə. Bala, mən necə ağlamıyım?" Fizzə bir qədər fikir eləyib genə soruşdu: "Yaxşı, ana, nə olu gedəndə? Get da! Niyə getmirsən ki? Ərə getmək pis zaddı?" "Bala, mənə nə olub ərə gedim? Mən yekəlikdə arvadlar ərə getməzlər ki! Qızlar ərə gedərlər. Mənə nə olub ərə gedim?" "Yaxşı, ana Zəhra bibim səndən yekə arvaddı, bə niyə o, ərə getdi?" Zeynəb Fizzənin bu sualına heç bir söz tapmadı desin. Bu heyndə evə altı şəxs daxil oldu. Dördü bizim tanışlardandı: Qasıməli, Səbzəli, Kərbəlayı Qafar və Vəliqulu. Amma ikisini tanımırıq. Bunlardan biri qırx beş, bəlkə də əlli sində, qırmızı saqqal, qara papaq bir kişidir. Bu, Danabaş kəndinin qlavası Kərbəlayı İsmayıldır. O biri də elə bu sində köhnə qara papaq, qədək arxalıqlı, ağ tuman, qara saqqal kişidir. Bu da Danabaş kəndinin prixod mollası Molla Məhəmmədquludur. Zeynəb bunları görcək qalxıb çəkildi, durdu bucaqda. Qızlar da gedib soxuldular analarının yanına və təəccüblə gözlərini dikdilər qonaqlara. Qonaqlar cərgə ilə əyləşdilər. Molla yuxarı başda, onun sağ tərəfində Kərbəlayı İsmayıl, sol tərəfində Kərbəlayı Qafar; Kərbəlayı Səbzəli, Vəliqulu və Qasıməli divara dayanıb, durmuşdular ayaq üstə. Molla Məhəmmədqulu, Kərbəlayı İsmayıl və Kərbəlayı Səbzəli çubuqlarını çıxardıb başladılar doldurmağı. Molla çubuğunu alışdırıb, üzünü tutdu Zeynəbə səmt: "Bacı, bilirsən nə var? Bilirsən biz nə mətləbə gəlmişik?" Zeynəb cavab vermədi. Molla Məmmədqulu dübarə başladı: "Biz bura ondan ötrü gəlmişik ki, sənə nəsihət eləyək…." Zeynəb əlüstü cavab verdi: "Allah rəhmət eləsin. Siz əgər nəsihət eləyənsiniz, əvvəl, bax, o ayaq üstə durana nəsihət eliyin ki, məni incitməsin. Bu gün məni döyməkdən öldürübdü. İndi bu saat qabırğalarım ağrıyır." Molla genə başladı: "Yaxşı, bacı, axı sən işi o yerə niyə gətirirsən ki, oğlun sənə ağ olsun?" "Niyə, mən neyləyirəm ki?" "Sən şəriətdən çıxırsan." "Şəriətdən çıxana allah lənət eləsin!" "Lənət, lənət!" "Mən niyə şəriətdən çıxıram ki?" Molla cavab verdi: "Sən o səbəbə şəriətdən çıxırsan ki, şəriətin ümuruna mümaniət qatırsan. İstəmirsən ki, şərti mənkuhəni əmələ gətirəsən. Zeynəb cavab vermədi; o səbəbə ki, molla dediyini əsla başa düşmədi. Molla genə başladı: "Məgər sən məfhum deyilsən ki, indi Xudayar bəyin zövceyi həlalısan? Məgər bu səda sənin huş-guşuna təbliğ olunmuyub?" Zeynəb cavab verdi: "Yəni deyirsən ki, mən Xudayar bəyin arvadıyam? Yaxşı mən kimə Xudayar bəyə getmək razıçılığını verdim ki, mən onun arvadı olum?" Qasıməli cəld əlini sinəsinə vurub dedi: "Bax, mənə vermisən. Sən məgər məni vəkil eləmədin bu kişilərin öz yanında? Sən məni vəkil elədin. Bu yekə şeyi danmaq olar?" Zeynəb bir ah çəkib dedi: "Yaxşı, nə deyirəm ki, siz deyən olsun." Molla başladı: "Çox əcəb. İndi sən elə mənim öz yanımda iqrar elədin ki, Qasıməlini sən özün vəkil eləmisən. Pəs daxı sözün nədir?! Nə səbəbə gedib öz xahişinlə ərinin evinə daxil olmursan? Deyirsən gərək səni zornan aparalar? Bədnamlıqnan aparalar? Rüsvayçılığnan aparalar?" Qlava çubuğun külünü yerə boşaldıb, dübarə başladı doldurmağı və üzünü Zeynəbə sarı çöndərib, uca səslə və qeyznak dedi: "Bax, ay arvad, gözünü aç, gözümün içinə bax. Qazı dünən mənə kağız yazıb. Xudayar bəy şikayət eliyib ki, mənim övrətim Zeynəb mənim evimi qoyub, gedib öz evində olur; mənə itaət eləmir. Qazı mənə kağız yazıb. Əgər sən öz xahişinnən gedib ərinin evində oturmasan, səni it ölüsü kimi sürüdüb apartdırram! Lap yəqin elə və ağlını yığ başına!" Zeynəb bir söz demədi. Amma qızları hər ikisi başladılar ağlamağı. Növbə yetişdi mollaya. Molla üzünü Zeynəbə sarı tutub, başladı genə nəsihəti: "Yox, yox, bacı, allaha xoş getməz. Sən nahaq yerə özünü də məşəqqətə mübtəla eliyirsən, uşaqlarının da ürəklərinin sıxılmağına bais olursan. Yox, yox, belə eləmə. Ağlını yığ başına və dinməz-söyləməz yığış, get otur ərinin evində. Yoxsa indi dəxi iş qurtarıbdı. Sən indi Xudayar bəyin zövcəsisən. Sənin heç ixtiyarın yoxdu bu barədə kəmetinalıq eləyəsən. Əgər istiyirsən ki, şəriətə əməl eliyəsən, işin həqiqəti budur ki, mən deyirəm. Əgər mənə etiqadın var, inan. Yoxsa etiqadın yoxdu, inanma. Özün bil. Əgər istiyirsən ki, səni sürüyə-sürüyə aparalar, qoy aparsınlar, dəxi sözüm yoxdu." Bu sözləri deyib, Molla Məhəmmədqulu çubuğu uzatdı kisənin içinə və doldurub çıxardı və Kərbəlayı İsmayıla səmt bir qov uzadıb alışdırdı, qoydu çubuğun üstə və başladı nəsihəti: "Yox, bacı ağlını yığ başına. İndi sən görürsən ki, iş lap qurtarıbdı. Sən indi Xudayar bəyin övrətisən. Şəriət heç vədə övrətə o ixtiyar vermir ki, otursun öz evində və ərinin sözündən çıxsın. Söz yox, sən getməzsən, mən də yazaram nəçərnikə ki, filankəsin övrəti təcavüz edib şəraiti-zövciyyəni əmələ gətirmir. Bilirsən onda nə olar? Onda o olar ki, nəçərnik pristavı göndərər, səni qolu-qıçı bağlı göndərərlər şəhərə ki, nəçərnikə cavab verəsən. Niyə sən işi o yerə yetirəsən ki, səni biabırçılıqnan aparalar şəhərə, dost görə qəmgin ola, düşmən görə sevinə?" Qlava başladı: "İndi nə deyirsən, bizi məəttəl eləmə. Əgər gedirsən, öz xahişinlə get; yoxsa getmirsən, mən bildiyimi eliyim. Vallahi, billahi gözünü aç, gözümün içinə bax. Sonra peşman olarsan." Zeynəb bir söz deməyib, irəliki halətdə durmuşdu ayaq üstə. Bir belə sözdür ki, sakitlik — razıçılıq əlamətidir. Oturanlar da bir belə şeyi başa düşüb, durdular ayağa ki, getsinlər. Əvvəl Kərbəlayı İsmayıl durdu və qamçısını Zeynəbə səmt silkələyib, bu tövr hərbə-qadağa kəsdi: "Bax, ay arvad, indi biz gedirik. Axşama kimi sənə möhlət verirəm. Axşam Qasıməlini göndərəcəyəm ki, səndən ya hə, ya yox cavabını alsın. And olsun o bizi yaradana, əgər naz-qəmzə eliyəsən, mən səni qoymaram ki, bu kətdə baş dolandırasan. Axırı heç olmasa götürüb nəçərnikə yazaram ki, filan arvad ərindən küsüb, gedib pis yola düşübdü. And olsun o pərvərdigara ki, yazaram!" Cəmisi çıxdı eşiyə Vəliquludan savay. Vəliqulu da şəhadət barmağını anasının üstə qovzayıb dedi: "Bax, ay ana, mən sənə deyirəm ki, Qasıməliyə yox cavabı versən, mən elə bu gün ayrılıb gedəcəyəm qaynatamgildə qalacağam. Bir aydan da sonra özümə toy edib, dəxi sənə ana demiyəcəyəm. Vəssəlam. İndi hələ xudafiz." Vəliqulu da çıxdı. Zeynəbin işi çox pis yerə gəldi dayandı. Hər zad bir yana, Vəliqulunun acıq eliyib ayrılmağı və evə gəlməməyi bir yana. Yazıq övrət nə eləsin? Məgər ev kişisiz ötüşər? Onda da bu cür vilayətdə. Qərəz, bu müsibət böyük müsibətdi. Zeynəb bucaqda ayaq üstə durmaqdan lap yoruldu. Qıçları ağrayıb sızıldayırdılar. Kişilər çıxan kimi gəldi oturdu və uşaqlarını aldı qucağına. Binəva balalar ağlamaqdan lap yorulmuşdular. Qızların ikisi Zeynəbin qucağında şirin yuxuladılar. Zeynəb bir qədər ağlayıb, başını dayadı divara və cumdu fikrə. Mən istərdim Zeynəbin indiki halını sizə məlum edim, onun dərdini söyləyim, onun fikir-xəyalını, qəmini, qüssəsini və qəlbinin sıxılmağını açıb bəyana gətirim: o cəhətə istəmirəm ki, qorxuram sizi də ağlamaq tuta. Amma nə eləmək, mən genə gərək borcumu əda eləyim. Zeynəb indi bu saat qalmışdı iki divarın arasında: biri o tərəfdən sıxırdı, biri də bu tərəfdən. Nə qədər çalışırdı bu iki divarın arasından bir tövr ilə, bir fənn ilə çıxıb qaçsın, əsla mümkün olmurdu. Bu divarların biri Xudayar bəyə getməkdi, biri də getməməkdi. Xudayar bəyə getmək fikri Zeynəbi o cəhətə divar kimi sıxırdı ki, Zeynəb Xudayar bəydən elə irgənirdi, necə ki, insan qurbağadan irgənər. Pəs necə ki, insana qurbağanı elə alıb qoynuna qatmaq nagüvara gələr, elə də, bəlkə bundan artıq, Zeynəbə Xudayar bəyin iri burnuna və kifir sifətinə baxıb, ona ər demək nagüvara və naxoş örünürdü. Xudayar bəyə getməmək fikri də Zeynəbi o səbəbə divar kimi sıxırdı ki, Zeynəbə, sözün vazehi, artıcaq xof üz vermişdi. Hünər gərək bu guppultunun, bu əziyyətin, bu rüsvayçılığın, bu hərbə-qadağanın, qazının, nəçərnikin, mollanın, qlavanın, şahıdların, camaatın və Vəliqulunun qabağına çıxıb tab eləsin və kəllə-kəlləyə versin! Bu hünər nəinki Zeynəbin, bəlkə onun babasının da qüvvəsindən felə gəlməzdi. Yəni insafən nə eləsin yazıq Zeynəb? Bir yandan Vəliqulu ayrılıb qoyub gedəcək. Pəs əkin necə olsun? Mallar necə olsun? Ev-eşik, zəmi, alver necə olsun? Bir yandan şəhərə getmək və nəçərnik yanında biabırçılıqla cavab vermək dərdi. Ya xeyr, ola bilər ki, qlava Zeynəbi heç şəhərə də göndərməsin. Hazır qazı ona rəsmi izharnamə göndərib. İndi bu saat qlavanın külli ixtiyarı var Zeynəbi versin Qasıməlinin dalına və aparıb salsın Xudayar bəyin evinə. Qlava da, söz yox, eləyəcək. Əvvəla ondan ötrü eləyəcək ki, bu işlər onun borcudur. İkinci də ki, bizə məlumdur ki, qlava Xudayar bəyin anasını siğə eləyibdi. Pəs Xudayar bəy olur onun ögey oğlu. Pəs elədə yəqin qlava bu işin üstünə düşüb. Hər yolnan olmuş olsa, bu işi aşıracaq. Zeynəb özü ağlı kəm övrət deyil, bunların hamısını çox yaxşı başa düşürdü. İki saat tamam Zeynəb bu cür xəyalata məşğul idi ki, qapı açıldı. Qasıməli girdi içəri. "Nə deyirsən indi, bacı? Sözün nədi? Mən indi gedim qlavaya nə deyim? Razısan, ya yox?" İndiki halında Zeynəb bənzəyirdi bir elə şəxsə, hansı ki, zəhər şüşəsini qabağına qoyub baxır və bilmir nə eləsin: içsin, ya yox? İçməsə dərd, qüssə və qəm onu öldürəcək, içsə zəhər öldürəcək. "Pəs məsləhət budur ki, içim" — deyib şüşəni çəkir başına. Zeynəbə razıçılıq cavabı vermək zəhər içmək mənziləsində idi. Elə ki, Qasıməli sualını bir də təkrar elədi, Zeynəb hamı gücünü yığıb və üzünü qırışdırıb cavab verdi: "Razıyam." -XİTAMƏ**** Əhvalatdan üç il keçib, dördüncü ilə ayaq qoyurdu. Qış fəsli idi. Kiçik çillənin çıxmağına on gün qalırdı. Günorta vaxtı idi. Hava xoş idi. Hərçənd havada bir az sazaq var idi, amma günün təsiri bilinirdi. Hava xoş olmaq cəhətə kəndlilər divarların dibinə düzülüb və yanlarını yerə verib, məşğul idilər söhbətə. Məhəmmədhəsən əminin damının dalında divarın dibində üç-dörd kişi oturub danışırdılar. Bu heyndə küçə ilə bir qəribə kəndli qabağında beş-on yüklü eşşək yolnan keçirdi. Eşşəklər yavıqlaşdılar və istəyirdilər keçsinlər, oturanların içində bir qoca kişi qaçıb və eşşəklərin içinə özün soxub bir çal eşşəyin başını qaytardı və durdu diqqətlə eşşəyin o üzünə-bu üzünə baxmağa. Eşşəklərin sahibi əlbət elə güman elədi ki, qoca kişi eşşək almaq istəyir, qaçdı qabağa və o biri eşşəklərin başını "çoçə" deyə-deyə qaytarıb, saxladı yolun ortasında və gəldi çal eşşəyin yanına. Qoca kişi gah eşşəyin qabağına keçir, gah dalına keçir, başına baxır, qıçlarına baxır, quyruğuna baxır. Sonra da ağzını açdı, dişlərinə baxdı. Eşşək sahibi başladı eşşəyi tərifləməyə: "And olsun allaha belə eşşək olmaz. Bu eşşəkdən hünər əskik deyil. Görürsən nə qədər yük çatmışam. Düz yeddi pud yükdü. Əgər almaq meylin olsa, sənə ucuz da verərəm." Qoca kişi genə eşşəyin ağzını ayırıb, diqqətlə ağzına baxandan sonra başını qovzadı və üzünü tutdu eşşək sahibinə: "Qardaş oğlu, bu eşşəyi sən kimdən almısan?" "Əmi, nə vecinə kimdən almışam! Həyə alacaqsan, al, almayacaqsan qoy gedim, məni avara eləmə." Qoca kişinin yoldaşları da bir zad başa düşüb durub gəldilər yavığa. Qoca kişi üzünü onların birisinə tutub dedi: "Məşədi Oruc əmoğlu, gəl bir sən də bu eşşəyə bax. Bu eşşək məni bir az şəkkə salır." Görükür ki, eşşək sahibi özü də bir zad duydu çünki qoca kişi bu sözü deyən kimi eşşəyin dalına bir-iki dəyənək ilişdirib, istədi eşşəyi sürüb gedə. Amma qoca kişi qoymadı. Məşədi Oruc da qoca kişi kimi eşşəyi diqqətlə vəravürd eyləyib, üzünü tutdu qoca kişiyə: "Məhəmmədhəsən əmi, mən bilirəm sənin şəkkə düşməyini. Sən eşşəyi öz eşşəyinə oxşadırsan." Genə eşşək sahibi eşşəyə bir-iki dəyənək yendirib, istədi sürüb gedə, Məhəmmədhəsən əmi və Məşədi Oruc qoymadılar. Qalan kəndlilər də yığışdılar və eşşəyi əhatə edib, baxırdılar eşşəyin o üzünə-bu üzünə. Məhəmmədhəsən əmi üzünü eşşək sahibinə tutub dedi: "Qardaş oğlu, səni and verirəm on iki imama doğrusunu de görüm bu eşşəyi kimdən almısan?" "Əmi, and olsun allaha, mən bu eşşəyi indi düz beş ildi qarabağlıdan almışam on bir manata." Bir az vaxtdan eşşəyin başına bəlkə əlli adam cəm oldu. Hər yetişən — ki, Məhəmmədhəsən əminin itən eşşəyini tanıyırdı, — təsdiq elədi ki bu eşşək Məhəmmədhəsən əminin öz eşşəyidir. Məhəmmədhəsəi əmi yapışdı eşşək sahibinin yaxasından və çəkə-çəkə çıxardı adamların içindən ki aparsın qlavanın yanına. Qlava haman Kərbəlayı İsmayıl idi. Məhəmmədhəsən əlini eşşəkçinin qurşağına salıb çəkə-çəkə apardı. Bu heyndə Xudayar bəyin başında şikarə papaq, əynində mahut çuxa, ağ tuman və əlində zoğal ağacı döngədən çıxıb və cəmiyyəti görüb yavıqlaşdı adamların içinə. Məhəmmədhəsən əhvalatı nağıl elədi və şikayətini eləyəndən sonra Xudayar bəy adamları aralayıb, gəldi eşşəyin yanına və diqqətlə o tərəf-bu tərəfinə baxıb eşşəyi tanıdı. "Bəli, bu Məhəmmədhəsən əminin eşşəyidir." — Sonra üzünü eşşəkçiyə tutub soruşdu: "Ədə, bu eşşəyi sən hardan almısan?" Eşşəkçi Məhəmmədhəsən əmiyə verdiyi cavabı Xudayar bəyə də verdi. Amma gözünə döndüyüm Xudayar bəy dəyənəyi qaldırdı göyə. Nə yemisən, turşulu aş. Eşşəkçiyə bir ağac, iki ağac, üç ağac…. Ta o qədər vurdu ki, yazıq kişi düşdü Xudayar bəyin yaqlarına, başladı yalvarmağa ki, eşşəyi alsın, dəxi onu döyməsin. Bu cür eşşək tapıldı. Xudayar bəy Qasıməlini qoşdu eşşəkçinin yanında ki, aparıb onu kəndin kanarından ötürsün qırağa və bərkən-bərk eşşəkçiyə tapşırdı ki, bir də buralara üzü dəyməsin. Məhəmmədhəsən əmi Xudayar bəyə dua eyləyə-eyləyə eşşəyi sürdü və aparıb qatdı tövləsinə. Amma təəccüblü şey budur ki, indiyə kimi Məhəmmədhəsən əminin oğlu Əhməd görükmür. İndiyə kimi bu qədər qışqırığa bu qədər cəmiyyət yığışıb, nə Əhməd adamların içinə gəldi, nə də Məhəmmədhəsən əminin övrəti başını qapıdan eşiyə uzatdı ki, görsün bu nə mərəkədi. Əhməd də ölübdü, Məhəmmədhəsən əminin övrəti də ölübdü. Əhmədi bildir boğaz ağrısı tutub öldü. Anası onun iki ay qüssəsini eyləyib, axırı bir dərdə mübtəla oldu və ömrünü bağışladı Məhəmmədhəsən əmiyə. Amma Məhəmmədhəsən əmi indiyədək and içir ki, Əhmədi də, övrətini də eşşəyin dərdi öldürdü. Qərəz, eşşək tapıldı. Eşşəyi Məhəmmədhəsən əmiyə tapşırıb, Xudayar bəy adamların içindən çıxdı və gəldiyi dar küçə ilə gedib, bir yekə darvazadan girdi böyük həyətə. Həyətin sol tərəfində Vəliqulu əynində cındır qədək arxalıq və başında köhnə boz papaq, kürəklə peyin sərirdi. Xudayar bəy Vəliqulunun yanından düz keçdi və sağ səmtə səkinin yanında durub çığırdı: "Ay qız, Ziba, o lüleyini bir gətir mənə." Ev qapısı açıldı. Yeddi-səkkiz yaşında bir göyçək qız uşağı əlində lüleyin eşiyə çıxıb, gətirdi lüleyini Xudayar bəyin yanına qoyub, titrəyə-titrəyə qayıtdı evə. Xudayar bəy başladı dəstəmazı. Bu qızı biz tanıyırıq. Bu qız Zeynəbin qızı Zibadır. Zibanın üst-başına baxan kimi görsənirdi ki, bu qız yetim qızdı. Əvvala budur ki, paltarlarının hamısının köhnəliyindən başqa, özgə əynindən çıxma paltara oxşayırdı. Solmuş qırmızı çitdən dizlik Zibanın ayaqlarının üstünə düşmüşdü. Amma özününkü olsa idi gərək gödək olaydı. Köhnə qara laskirddən arxalıq gen və uzun olmaq cəhətə həmçinin özgə arxalığa oxşayırdı. Başında var idi köhnə qara çarğat, ayaqlarında yekə kişi başmağı. Xudayar bəy dəstəmazı alıb girdi içəri. Xudayar bəy girən bir xırda ağ otaqdı. Yuxarı başda kürsü qoyulubdu. Kürsünün üstə salınıb rəğbətli yekə yorğan, yorğan üstündən rəğbətli cecim. Otağın işıq gələn yeri iki xırda akuşkadır. Akuşkalar təzə akuşkaya oxşayırlar. Qalan üç divarın hərəsində iki taxça; taxçalarda düzülüb mücrü, mis və çini qab, boğça. Bir taxçada var bir qəlyan. Sol səmtdən divara iki-üç mis məcməyi dayanıbdı. Fərşə salınıb üç-dörd tikə palaz və kobud kənd xəlçəsi. Kürsünün üstə nimçə və üstə qoyulub samavar. Samavar təzə dəmə qoyulubdu. Xulaseyi-kəlam, bu ev kəndə görə çox səliqəli evdir. Xudayar bəy otağa girəndə yuxarı başda kürsüyə bir cavan övrət oturmuşdu. Bu övrətin olar on dörd, on beş sinni, artıq olmaz. Bu övrətin göyçəkliyi və çirkinliyi barəsində heç bir söz demək olmaz. Səbəbi odur ki, bu övrət indiki halətdə üzünə o qədər ənlik, kirşan, rasıx və gözlərinə o qədər sürmə çəkib ki, əsl surəti bəzəklərin içində lap gizlənibdi. Qərəz, bu cavan övrət özünə kəndə layiq bəzək veribdi. Xudayar bəy keçdi oturdu kürsünün yuxarı başından. Cavan övrət kürsünün üstə qabağına iki stəkan qoyub, məşğul idi onları yuyub dəstmallamağa. Qapıdan girən yerdə, sağ tərəfdə durmuşdu Ziba qucağında uşaq yorğançasına bükülmüş qız uşağı. Uşaq ağlayırdı. Ziba onu ovutmaqdan ötrü atılıb düşürdü və öz-özünə mıqqıldaya-mıqqıldaya uşağın ağlamağının dəmini tuturdu. Cavan övrət bir stəkan çay töküb, qoydu Xudayar bəyin qabağına, bir stəkan töküb qoydu öz qabağına; sonra Zibanı çağırıb uşağı aldı və saldı döşünə. Uşaq ovundu. Ziba çəkildi durdu kənarda və divara dayanıb, əllərini saldı yanına. Xudayar bəy stəkanı çəkdi qabağına və dalını genə yükə təkyə eyləyib, üzünü tutdu Zibaya. "Qız, anan genə ağlıyır?" "Anam elə ha ağlıyır. Ağlamaqdan gözləri lap tutulubdu." Xudayar bəy ucadan xa … xa … xa … çəkib genə dedi: "Xa … xa … xa…. Niyə ağlıyır? Əri Kərbəlayı Heydər yadına düşüb?" Qız cavab verdi: "Yox, dadaşımdan ötrü ağlamır, səndən ötrü ağlıyır." "Xa … xa … xa…. Məni yəni o qədər istiyir?" "Yox istəməkdən ötrü ağlamır. Deyir məni boşasın." Qız bu sözü deyən kimi guya ki, Xudayar bəyi bir ilan sancdı. Xudayar bəy cəld ayağa durub, hücum çəkdi Zibanın üstə. Qız övdən çıxıb qaçan vaxtda ayağı ilişdi astanaya, üzü üstə dəydi yerə. Xudayar bəy yetişdi. Zibanın başına-gözünə bir-iki yumruq vurub, baxdı gördü ki, qızın burnundan qan gəlir. Həyətdən Vəliqulunu çağırdı ki, bacısını götürüb aparsın evlərinə və özü də töyşüyə-töyşüyə, rəng-ruhu qaçmış gəldi oturdu yerinə. Cavan övrət oturduğu yerdə oturub, dinməz-söyləməz vaqeəyə tamaşa eləyirdi. Vəliqulu yapışdı Zibanın əlindən və hər ikisi üz qoydular evlərinə səmt. Xudayar bəy bu sözdən ötrü hal-təbdən çıxdı; Xudayar bəy həmin dəqiqə hal-təbdən çıxdı ki, Ziba dedi:"Anam deyir məni boşasın. Lazımdır əhvalatı təfsilən nağıl eləmək." * * * Zeynəb Xudayar bəyin evində altı ay yarım qaldı. Və bu altı ay yarımın ərzində Zeynəbin anadan əmdiyi süd burnunun dəliklərindən gəlib töküldü. Zeynəbi incitməklikdə onun tək bircə məramı var idi, Xudayar bəyin qəsdi Zeynəbin və səğirlərin var-yoxuna, puluna və mülkünə sahib olub, Zeynəbi çölə ötürmək idi. Zeynəb özü bunu çoxdan başa düşmüşdü. Amma nə qədər Xudayar bəy onu bu xüsusda incidib dara qısnayırdı, döyürdü, söyürdü, amma Zeynəb hər bir əziyyətə tablaşıb, Xudayar bəyin təkliflərinə əbədən razı olmurdu. Axırı iş o yerə çatdı ki, Xudayar bəy Zeynəbi soyundurdu və bir qaranlıq dama qatıb onu ac və susuz saxladı ki, bəlkə yumşala. Amma daşı da bu tövr sıxsan yumşalar. Zeynəb axırı yumşaldı. Xudayar bəyin nə qədər ki, arzusu var idi, hamısı bəravürdə oldu. Amma Zeynəb də bu əmrə bir şərtlə razı oldu. Şərt bu oldu ki, Xudayar bəy pullara sahib olan kimi, Zeynəbi boşasın. Xudayar bəy razı oldu. Zeynəb dəxi arxayın olmaqdan ötrü Xudayar bəyi qurana and verdi. Xudayar bəy əlini qurana basıb and içdi. O pullar ki, Zeynəbin ixtiyarında idi, bəzisini Zeynəb yerə quyuluyub gizlətmişdi, bəzisi özgədə idi. Bunların hamısı yetişdi Xudayar bəyin təhvilinə. Və bundan əlavə Xudayar bəyə genə çox zad yetişdi: qızıl, gümüş, paltar, fərş, mis qab-qaşıq və bu cür şeylər. Xülaseyi-kəlam, Zeynəb mürurnan əri Kərbəlayı Heydərin evini daşıyıb, tökdü Xudayar bəyin evinə. Vəliqulunun bu barədə heç bir sözü yox idi. Vəliqulu deyirdi ki, hər nə olur-olsun ancaq onun yarı səlamət olsun. Vəliqulu nəinki bu işlərə mane olmurdu, bəlkə hələ Xudayar bəyə köməklik verirdi. Xudayar bəy Zeynəbin, səğirlərin və Vəliqulunun dövlətinə malik olan kimi, Zeynəb axırı arzusuna yetişdi; yəni Xudayar bəyin evindən yığışıb gəldi öz evinə. Hərçənd indi Zeynəbin evində iki həsirdən başqa bir şeyi yox idi; amma Zeynəb elə bildi onu məlaikələr cəhənnəmdən çıxardıb behiştə daxil elədilər. Zeynəb Xudayar bəydən ayrılan kimi xalq elə bildi ki, Zeynəbi Xudayar bəy boşayıbdır. Nəinki xalq, bəlkə Zeynəb özü də, Vəliqulu da, qərəz, hamı Zeynəbi boşanmış bilirdi. Amma Zeynəbi Xudayar bəy boşamamışdı və əbədən boşamazdı. Səbəbini indi üç-dörd sətirdən sonra ərz edərik. Amma söz burasındadır ki, indi Zeynəbin işi dəxi pis yerə gəlib çatdı. Bahar açılan kimi Xudayar bəy zəmilərə cüt göndərib başladı sürdürməyi. Əkilmiş zəmiləri özü öz malı kimi biçirdi, döyürdü və mədaxili öz babasından qalan malı kimi gətirib tökürdü evinə. Zeynəb qaldı ac-çılpaq və sahibsiz. Bu övqat Fizzə qızı öldü. Zeynəbin dərdi dəxi də artdı. Kim bilsin, bəlkə yazıq qız acından öldü?! Axırı Xudayar bəyin yazıq övrətə bir az rəhmi gəldi. Vəliqulunu özünə cütcü, Zibanı qarabaş tutdu ki, Zeynəbin işi bir az yüngülləşsin. Vəliquluya və Zibaya Xudayar bəy o qədər icrət təyin elədi ki, Zeynəb acından ölməsin. Xudayar bəy iki səbəbdən ötrü Zeynəbi boşamadı və boşamazdı. Xeyr, boşamazdı. Xudayar bəy çox ağıllıdı. Əvvala ondan ötrü boşamazdı ki, hələ Zeynəbin vaxtı lap keçməmişdi ki, Xudayar bəy ondan əl üzə idi. Əgər Zeynəbin Xudayar bəyə bir tikə məhəbbəti olaydı, Xudayar bəy onu evindən kənar eləməzdi. Gərək insafnan danışmaq, Zeynəbin kənar olmaqlığına Zeynəb özü bais oldu. Ondan ötrü ki, Xudayar bəyin evinə gələndən, Zeynəbin üzü əsla, qətiyyən gülmədi. İkincisi o səbəbə Xudayar bəy Zeynəbi boşamazdı ki, qorxurdu şərir adamların birisi Zeynəbi ala və başlaya Xudayar bəydən səğirlərin mal-mülkünü iddia eləyə. Bu ikinci səbəbə görə boşamaq ortalığa gələndə Xudayar bəy az qalırdı dəli-divanə olsun. Hər kəs onun yanında boşamaq söhbəti salsaydı, gərək doyunca kötək yeyəydi. Pəs Zibanı Xudayar bəy bu səbəb qovladı və döyüb burnunu qanatdı. Zeynəb Xudayar bəyin evindən gedəndən iki ay sonra övrəti öldü və Xudayar bəyə evlənmək lap vacib oldu. Xudayar bəy çoxdan Qasıməlinin bacısını gözaltı eləmişdi. Müxtəsər, Qasıməli bu şərtlə razı oldu ki, Xudayar bəy də öz qızını versin Qasıməliyə. Xudayar bəy xoşhallıqnan razı oldu. Əvvəl Vəliqulu çox atılıb düşdü, ağladı sızladı, bir az qüssə elədi. Amma Xudayar bəyin qorxusundan əhvalını əsla büruzə vermədi. Bir az keçdi, hər bir şey yaddan çıxdı. Sonra Vəliqulu özü də başa düşdü ki, ona hələ hamısından vacib çörək qazanmaqdır. Pəs indi kürsünün başında oturan ənnikli-kirşanlı cavan övrət Qasıməlinin bacısı və Xudayar bəyin təzə övrətidir. İndi üç aydır bu övrətdən Xudayar bəyin bir qızı olubdu. Adını qoyublar Xoşqədəm. Haman qız Zibanın qucağında ağlayan uşaqdı. Vəliqulu və Ziba ağlaya-ağlaya gəldilər evlərinə. Zeynəb haman biz gördüyümüz evdə — ki, indi heç bir şey qalmayıbdı, -köhnə palaz üstə oturub dizlərini qucaqlayıb, gözlərini dikmişdi səqfə; guya ki, pərdiləri sayır. Zeynəbin libası lap halına müvafiq gəlirdi; yəni lap mündər idi. Sifəti də biz gördüyümüz sifət deyil. Bu dörd ilin ərzində lap qocalıbdır. Ziba ağlaya-ağlaya girdi içəri. Vəliqulu onun dalınca. Zeynəb cəld və hövlnak durub qaldı qızının qabağına və əhvalatı soruşdu. Vəliqulu nağıl elədi. Ziba ağlaya-ağlaya girdi anasının qucağına. Ev qaranlıq olmaq cəhətə Zibanın burnunun qanı seçilmirdi. Vəliqulunun ancaq indi yadına düşdü ki, Ziba anasının üst-başını qana batıracaq; üzünü tutdu Zeynəbə: "Ana, Zibanın burnu qanıyıbdı, qoyma sürtsün üstünə." Zeynəb Zibanı qucaqlayanda gördü ki, qızının üst-başıyaşdı. Amma elə xəyal elədi ki, göz yaşıdır. Vəliqulu bir də xəbərdarlıq elədi: "Ana, axı Ziba səni buladı qana." Zeynəb cavab vermədi. Vəliqulu çıxdı eşiyə. Çünki axşama az qalırdı gərək gedib malları suvara idi; yubansa Xudayar bəy mərəkə qalxızar. Ziba anasının qucağında bir az ağlayıb yuxuladı. * * * == Hekayələr == Poçt qutusu Noyabr ayının 12-ci günü idi. Hava çox soyuq idi. Amma hələ qar əlaməti görsənmirdi. Həkim axırıncı dəfə xanın naxoş övrətini yoluxub, cavab verdi ki, dəxi naxoşun əhvalı yaxşıdır; belə ki, bir həftəyədək səfərə çıxmaq mümkün olar. Xan çox tələsirdi İrəvana getməyə; çünki xanı orada çox vacib işlər gözləyirdi. Və bir də ki, qorxurdu qar yağa və hava dəxi də soyuya və naxoş üçün yola çıxmaq qeyri mümkün ola. Xan götürdü qələmi, irəvanlı dostu Cəfər ağaya bu məzmunda bir müxtəsər kağız yazdı: “Əzizim! Bir həftəyədək, ümidvaram, İrəvana gəlim övrət-uşaq ilə. Artıq-artıq təvəqqe edirəm, buyurasan bizim otaqlara fərş salıb, əlbəttə-əlbəttə peçləri yandırsınlar ki, otaqların havası pişəzvəqt təmizlənsin və isinsin, bəlkə naxoş üçün orada narahatçılıq üz verməsin. Bu kağızın cavabını mənə teleqraf vasitəsilə yetirəsən. Sən mənə dediyin işlərin hamısını yerbəyer eləmişəm. Xudahafiz! Sənin xeyirxahın Vəli-xan. Fi 12 noyabr”. Xan kağızı bükdü qoydu paketə, üstünü yazıb və markasını yapışdırıb, istədi nökəri çağırsın ki, aparıb salsın poçta; amma tez xanın yadına düşdü ki, nökəri göndərib özgə işə. Bu heyndə qapı döyüldü. Xan çıxdı və gördü ki, qapını döyən xanın öz kəndlisi “İtqapan” kəndinin əhli Noruzəlidi. Bu şəxs çox vaxt xanın yanına gəlib-gedər və hər gələndə olmaz ki, undan, əriştədən, baldan, yağdan gətirməsin. Bu səfər də Noruzəli əliboş gəlməmişdi; çünki xanı görcək əl ağacını dayadı qapının bucağına və başladı qapının o biri tayını açmağa. Qapını açıb bir yüklü ulağı sürdü həyətə “çoçi-çoçi” deyə-deyə və yükün arasından üç-dörd toyuq-cücəni çığırda-çığırda yerə qoyub, yükü açıb dolu çuvalları saldı yerə və xanın üzünə baxıb ikiqat əyilib salam verdi. Xan salamı alıb dedi: – A kişi, Noruzəli! Bu nə zəhmətdi, çəkmisən? Noruzəli çuvalların kəndirini aça-aça cavab verdi: – Bu nə sözdü, ay xan? Mən ölənə kimi sənə qulam… Bu sözü deyə-deyə Noruzəli başladı üstünün tozunu silməyə… çünki günortadan bir saat keçirdi və ola bilərdi ki, poçtun vaxtı keçsin, xanın ağlına belə gəldi ki, yazdığı məktubu versin Noruzəli aparıb salsın poçta. Xan üzünü tutdu qonağa: – Noruzəli, poçtxananı tanıyırsan? Noruzəli cavab verdi: – Ay xan, mən kətdi adamam, mən nə bilirəm poçtxana nədi? – Çox əcəb, nəçərnik divanxanasını ki tanıyırsan? – Bəli, xan, başına dönüm, tanıyıram, niyə tanımıram. Keçən həftə mən elə gəlmişdim nəçərniyin yanına şikayətə. Xan, and olsun sənin başına, bizi katda çox incidir. Əslinə baxsan bizim bu katdamız özgə tayfadandı; odu ki, bizi görməyə gözü yoxdu. Keçən həftə mənim iki buzovum itmişdi. Getdim… – Hələ bu sözlərini sonra deyərsən. Qulaq as, gör ne deyirəm: nəçərnik divanxanasının qabağında bir yekə dam-daş var, qapısının ağzında bir qutu vurulub divara, haman qutu poçt qutusudu. O qutunun bir xırda və uzun qapağı var. Bu saat apar bu kağızı haman qutunun qapağını qovza, kağızı sal qutunun içinə, qapağını yatırt və tez qayıt gəl! Noruzəli hər iki əlini açdı xanın qabağına, qorxa-qorxa kağızı aldı, bir az baxdı kağıza, bir az baxdı xanın üzünə, sonra çəkildi divara səmt və yerə əyilib istədi kağızı qoysun divarın dibinə. Xan ucadan dilləndi: – Qoyma ora! Qoyma ora! Kağız çirklənər, tez apar sal qutuya, qoy gəl! – Xan, başına dönüm, qoy bu ulağın başına torba keçirdim; heyvandı, ac qalmasın, yoldan gəlib. – Yox, yox… Heç ziyanı yoxdu. Kağızın vaxtı keçir. Torbanı sonra keçirdərsən ulağın başına. – Di elədə qoy ulağın qıçını bağlayım, yoxsa gedər həyətdə ağacları gəmirər. – Yox, yox… heç eybi yoxdu, qaç tez, kağızı sal gəl! Noruzəli kağızı ehmal qoydu qoynuna və genə dedi: – Xan, qadanı alım, bu xoruzlar qaldılar burda, heyvandılar, qoyaydın qıçlarını açıb, bir az dən səpəydim bulara. Elə dən də gətirmişəm. Noruzəli əlini saldı cibindən dən çıxarsın… Xan ucadan səsləndi: – Yox, yox!.. Qoy hələ qalsın. Qaç, çaparaq kağızı sal poçta! Noruzəli əl ağacını götürüb, başladı uşaq kimi qaçmağı. Sonra bir zad fikirləşib qayıtdı və üzünü tutdu xana. – Xan, qadanı alım, dəsmalın içində yumurta var, gözdə-quluqda olun, yoxsa ulağ ağnar, yumurtaları sındırar. Xan daha ucadan səsləndi: – Daha uzun danışma. Qaç kağızı sal; vaxtı keçir. Noruzəli istədi uzaqlaşsın, xan onun dalıyca çığırdı: – Noruzəli, bilməzsən kağızı verərsən özgəsinə ha!.. Heç kəsə vermə, heç kəsə göstərmə! Tez sal qutuya, qayıt gəl! Noruzəli dəxi də ucadan cavab verdi: – Niyə, mən uşaq deyiləm ki, kağızı özgəsinə verəm! Məni o qədər də xam bilmə. Heç nəçərnik də bu kağızı mənim əlimdən ala bilməz. Noruzəli bu sözləri deyəndən sonra gözdən itdi… Xan girdi otağa və üzünü arvadına tutub şirin dillə dedi: – Di hazırlaş, mənim gözümün işığı. Kağız yazdım İrəvana ki, otaqları sazlasınlar. İndi daha gedə bilərik. Maşallah yaxşısan. Həkim özü deyir ki, havanı dəyişmək səndən ötrü lap vacibdi. Bir qədər də xan arvadı ilə getmək barəsində söhbət edəndən sonra nökəri gəldi və xana dedi: – Xan, bu ulağ kimindi, bu şeyləri kim gətirib? – Xan cavab verdi: – Ədə, o şeyləri yerbəyer elə! Oları bizə itqapanlı Noruzəli sovqat gətirib. Nökər cücələri və yumurtaları apardı aşbazxanaya və ulağı sürüb qatdı töyləyə, qapısını örtdü, sonra gəlib un çuvalının birisinin ağzını açıb, içindəki undan bir çimdik götürüb, gətirdi tutdu xanın qabağına və dedi: – Xan, yaxşı ağ undu. Xan una baxandan sonra buyurdu nökərə küçə qapısını bağlasın və çörəyi çəkib gətirsin. Çörəyin yeyilməyi iki saat çəkdi. Ancaq çörəkdən sonra Noruzəlinin kağızı poçta aparmağı xanın yadına düşdü. Xan nökəri çağırıb soruşdu və nökər cavab verdi ki, hələ kəndli poçtdan qayıtmayıb. Xan Noruzəlinin bu qədər yubanmağına təəccüb elədi və fikrinə gəldi ki, bəlkə Noruzəli kağızı poçta salıb özünü verdi bazara çörəkdən-zaddan alıb yesin və yainki bazarlığı-zadı var, eləsin. Bir saat da keçdi, Noruzəli gəlmədi. Xan, nökəri çağırıb dedi ki, getsin poçta səmt və görsün harda qaldı Noruzəli və nə bais oldu ki, bu qədər yubandı. Yarım saat keçməmiş nökər qayıdıb cavab verdi ki, kəndlini görə bilmədi. Xan çıxdı balkona və bir papiros yandırıb başladı var-gəl eləməyə. Dəxi ona aşkar oldu ki, Noruzəlinin başına bir iş gəldi ki, bu qədər yubandı. Xan bu fikirdə idi – polis yasovulu dayandı qapıya və xanı görcək dedi: – Xan, pristav buyurur gələsiniz polsaya və kəntdinizə zamın olasınız. Yoxsa zamını olmasan, pristav göndərəcək navaxta. Xan bu sözlərə o qədər təəccüb elədi ki, üzünü yasovulun üzünə tutub mat qaldı və heç bilmədi ki, nə desin. Sonra dilləndi: – Balam, o kətdi bir fağır adamdı, o nə qayırıb ki, pristav onu tutub saxlayıb? Yasovul cavab verdi: – Daha mən heç zad bilmirəm. Ancaq özün polsaya buyursan, yaxşı olar; yoxsa yazıqdı o kişi. Xan bu əhvalatı övrətinə bildirmədi ki, narahat olmasın. Geyinib getdi polisə və əvvəl akoşkadan dustaqların damına baxıb gördü ki, yazıq Noruzəli bir neçə dustaqlar ilə oturub damın bucağında və uşaq kimi ağlayır, gözünün yaşını çuxasının ətəyi ilə silir… Xan, Noruzəlinin əhvalatını pristavdan öyrənib və ona zamın olub kəndlisini saldı yanına və gətirdi evə. Noruzəli həyətə girən kimi başladı ağlamağa və saman torbasını ulağın başına keçirdib çömbəldi divarın dibində. Xan girdi evə və bir papiros yandırıb çıxdı balkona, Noruzəlini yanına çağırıb dedi: – Di indi əhvalatı nağıl elə, Noruzəli! Sənin bu hekayətin çox şirin hekayətdi. Kitaba yazılmalıdı. Nağıl elə təfsilən; yəni hamısını birbəbir. Başla burada kağızı götürüb aparmağından, ta dama düşməyinə kimi... Noruzəli durdu ayağa, xana yavıqlaşıb və çuxasının ətəyi ilə gözünün yaşını silib başladı: – Başına dolanım xan, məni çövür balalarının başına, məni bağışla! Mənim heç bir günahım yoxdur. Bir kətdi adamam, mən nə bilirəm kağız nədi, qutu nədi, poçt nədi? Başına dönüm, xan, məni çövür o gülüzlü balalarının başına. Heç ziyanı yoxdu, həyə ölmənəm, sağ qalaram, qulluq elərəm, əvəzi çıxar, bir qələtdi eləmişəm, ta neyləmək? İşdi belə oldu. Bular hamısı Allahdandı. Gərək belə olaymış. Bağışla məni, xan. Mən ölənə kimi nökərəm sənə… Bu sözləri deyib, Noruzəli bir az da yavıqlaşdı xana və istədi onun ayaqlarından öpsün. Xan bir az dala çəkilib dedi: – Noruzəli! Heç ürəyini sıxma. Mən sənə nə deyirəm ki? Sən mənə nə pislik eləmisən ki, mən səni bağışlayım? – Qurban olum sənə, bundan artıq daha nə pislik olacaq? Kağızı əlimdən verdim o kafir oğlu kafirə qoydu cibinə, çıxdı düzəldi yola, qoydu getdi. – Kim kağızı qoydu cibinə, qoydu getdi? – O kafir oğlu urus, dana! – Hara qoydu getdi? – Getdi girdi orada bir yekə dam-daş vardı ki, qapısına qutu vurulubdu, getdi girdi ora. Xan bir qədər duruxdu. – Bəs sən kağızı qutuya salmadın? – Necə ki, salmadım! Elə kağızı qutuya salan kimi, kafir gəlib qutunu bilmirəm nə təhər açdı, kağızı götürdü apardı. – Qutuda sən saldığın kağızdan başqa ta özgə kağız yox idi? – Necə ki, yoxdu? Çox kağızlar vardı. Elə oların hamısını yığışdırıb apardı. Xan qah-qah çəkib güldü. – Yox, Noruzəli, gərək hamısını nağıl eliyəsən başdan axıra kimi: necə kağızı apardın, necə saldın qutuya və nə üstə urusla savaşdın. Noruzəli başladı: – Xan, başına dönüm, mən kağızı buradan apardım, getdim çıxdım nəçərnik divanxanasının yanına. Sən mənə nişan verdiyin dam-daşı tapdım və qutunu tapdım, getdim qutunun qapağını qaldırdım. İstədim kağızı salam qutuya; bir kağıza baxdım, bir qutuya baxdım. Doğrusu, qorxdum ki, sənin mənə qeyzin tuta. Doğrusu, bilmədim salım, salmıyım; çünki yadımdan çıxdı səndən soruşum ki, kağızı qutuya salandan sonra durum qutunun yanında, ya qoyum gəlim evə. Fikirləşdim ki, əgər kağızı salım, durum qutunun yanında havədəyədək durum. Axı qurbanın olum, xan, özün gördün ki, ulağı ac qoydum getdim, cücələri qıçı bağlı qoydum. Bir tikə un gətirmişdim, hələ indiyə kimi də qalıb burda. Xan, başına dolanım, qoy elə indi yaxşı vaxtdı, qoy nökər gəlsin bu çuvalları götürək qoyaq evə, yağış-zad yağar, un islanar. – Yox, Noruzəli, sənin işin yoxdu… De, de sonra necə oldu? – Kağızı salmadım. Qutunun qapağını örtdüm, çəkildim durdum bir az kənarda. Əvvəl istədim qayıdıb gəlib səndən soruşum; sonra, doğrusu, qorxdum mənə qəzəbin tuta. Doğrusu, qorxdum öz könlündə deyəsən ki, Noruzəli çox heyvan adamdı, çox eşşək adamdı. Qərəz çömbəldim divarın dibində ki, bir az yornuğumu alım. Aha, gördüm ki, bir erməni uşağı, olardı bax bu boyda, olardı on iki-on üç yaşında, gəldi, getdi düz qutunun yanına, qapağını qalxızdı və sən mənə verdiyin kağız kimi bir kağız saldı qutuya, qapağını örtdü, düz qoydu getdi işinə. Nə qədər o nainsafı çağırdım soruşum ki, desin görək bəs kağızı qutuda qoyub hara gedir, bilmirəm dilimi anlamadı, nədi ki, heç cavab vermədi; heç zalım oğlu üzümə də baxmadı. Elə erməni uşağı uzaqlaşmışdı bir urus arvadı tez-tez gəlib qutuya yavıqlaşıb, bir kağız saldı, qoydu getdi. Ta indi mən bir az ürəkləndim, ta dedim vallah görükən budu ki, elə bu qutuya salınan kağızlar gərək qalsınlar qutunun içində. Mən o qədər ürəkləndim ki, bismillah deyib, cürətnən getdim qutunun qapağını qaldırdım, kağızı saldım qutuya, çöndüm gəlim qulluğuna. Qutudan elə buradan ora kimi uzaqlaşmışdım ki, haman urus gəldi yetişdi qutunun yanına. Mən əvvəl elə bildim ki, bu da istiyir qutuya kağız salsın. Amma gördüm xeyr, lotunun fikri özgədi, qutunun yanından sağ əlini uzadıb qutunun içinə. Mən əlüstü duydum ki, hərif istəyir kağızları oğurlasın… Xan çox baş ağrısı verirəm, məni bağışla, oğlana buyur gəlsin məni yola salsın, bivaxtdı, gedib kəndə yetişə bilmənəm. – A kişi, hələ hara qoyuram səni gedəsən. Nağıl elə görüm sonra necə oldu? – Bəli, başına dolanım, xan, qurban olsun sənə mənim yetim-yesirim! Sənsiz mənim bir günüm olmasın!.. Bəli, gördüm ki, hərif utanmaz-utanmaz kağızları qutudan ehmallıca çıxartdı, dəstələyib vurdu qoltuğuna! Qutunun qapısını örtüb, istədi düzəlsin yola. Mən tez qaçıb yapışdım urusun qolundan, qoymadım getsin. Dedim, ay aşna, hara aparırsan kağızları? Xalq səndən ötrü kağızları bura salmayıbdı ki! Dinməz-söyləməz üzünün suyunnan xalqın kağızlarını qoy yerinə! Dedim Noruzəli hələ ölmüyübdü ki, sən onun ağasının kağızını aparasan. Belə işlər yaxşı deyil, adam özgənin malına tamah salmaz. Məgər sizin şəriətdə oğurluq günah yazılmayıbdı? Xan, məni çövür balalarının başına, məni mürəxxəs elə, qoyun gedim: bivaxtdı, hava qaranlıqlayır. – Hələ tələsmə, gedərsən… Sonra necə oldu? – Qoy görüm harda qaldım… Ədə, qoyma-qoyma, ulağ tənəkləri sındıracaq. Noruzəli istədi qaçsın ulağın yanına, xan qoymadı. – Noruzəli, getmə, hələ getmə. De görüm sonra necə oldu? – Ta necə olacaq? Nə qədər yalvardım, yapışdım ki, mənim xanım məni öldürər. Dedim barı mənim xanımın kağızını ver; illah dedi ki, vermənəm. Gördüm ki, hərif istəyir qoya qaça. Vallah hirs vurdu təpəmə, ikiəlli yapışdım kafirin çiynindən, bunu üzü üstə elə gətirdim yerə ki, heybətdən ağzı qanadı. Sonra nəçərnik divanxanasından saldatlar tökülüb məni döyə-döyə aparıb atdılar dama. Sənin qədəmlərinə belə mən qurban olum. Sən olmasaydın məni indi çoxdan göndərmişdilər Sibirə; çünki damda məndən savayı bir neçə dustaq vardı, mənə dedilər ki, o rus qulluq adamıdı. Ta… mən neyləyim? Xan, başına dolanım, di gör günah kimdədi? Xan çox güldü, çox qah-qah çəkib güldü. Hava qaranlıqlaşmışdı. Noruzəli boş un çuvallarını ac ulağın üstünə salıb, ulağı qatdı qabağına və zoğal ağacı ilə döyə-döyə getdi kəndinə. Üç gündən sonra xana İrəvandan teleqraf çıxdı ki, “kağızın yetişib və otaqlar hazırdır”. Xan yığışıb getdi İrəvana. Ay yarımdan sonra Noruzəlini divana gətirdib “qulluqçunu bihörmət eləmək barəsində” üç ay navaxt kəsdilər; amma Noruzəli günahını boynuna almadı. Hələ üç ay da keçdi ancaq bu xəbər İrəvanda Vəlixana çatdı. Xan bir qədər fikir elədi. 12 noyabr 1903 * * * Kişmiş oyunu Qış fəsli idi. Hava şiddətli soyuq idi. Biz iki nəfər seyid, İran əhli, Araz çayından Rusiya torpağına keçib axşam vaxtı özümüzü yetirdik “Zurnalı” kəndinə. Vətəndə günümüz məşəqqət və korluqla keçirdi. Rus məmləkətinə səfər eləməyimizin səbəbi bu idi ki, buranın müsəlman əhalisindən həmişə mehribanlıq görüb əhli-əyalımıza az-çox ruzi əxz edib, vətənimizə geri qayıtmışıq. Allah razı olsun bu vilayətin müsəlmanlarından; ayda bir dəfə bunlara qonaq oluruq. Kəndə yetişib xəbərdar olduq ki, buranın camaatı axşamlar kəndin mötəbər ağası və ağsaqqalı Bala Sultanın tövlə otağına cəm olub uzun qış gecələrini orada söhbət ilə yola verirlər. Biz üz qoyduq həmin Bala Sultanın tövlə otağına. Tövlənin bir tərəfi mal ilə dolu və qaranlıq idi, amma digər tərəfi uca və işıq idi və burada çox cəmiyyət əyləşib söhbətə məşğul idilər. Danışanlar bizi görçək səslərini kəsdilər və cümləsi birdən ayağa durub, bizə kəmali-ehtiram ilə yuxarı başda yer göstərdilər. Biz əyləşdik. Onlar bizim əhvalımızı soruşmağa başladılar. Biz də onlardan əhvalpürsan olduq. Xülaseyi-kəlam, kəndlilər biz ilə bir mehribanə rəftar elədilər ki, guya aylar ilə bizim müntəzirimiz idilər. Kəndlilərin bu növ rəftarı, bizi nəhayət mərtəbədə dilşad etdi. Əvvələn, biz çox ac idik. Havanın belə soyuq vaxtında nə qədər yol gəlib, yorulub, bir belə isti yer və qonaqdust sahibxanə axtarırdıq ki, bir növ rahat olaq. Saniyən, əhli-beytdən ayrı düşüb və qış mövsümü qürbət vilayətə səfər etməkdən bizim ümdə məqsədimiz bir qədər çörək pulu əlimizə gətirib tezliklə vətənə üz döndərmək idi. “Zurnalı” kəndindəki bu tövr mehribanlıq görüb biz yəqin etdik ki, xəyalımızda tutduğumuz məbləği, həmin gecə tövləyə cəm olan Allah bəndələrindən cəm edib dəxi sair yerləri bu soyuqda gəzib dolanmağa möhtac olmarıq və piş əz vəqq evimizə qayıdıb övrət-uşağımızın könlünü şad edərik; necə ki, bizim könlümüz bu gecə burada şad oldu. Başladıq kəndlilə ilə şirin söhbətə. Onlar bizdən İranda vaqe olan əhvalatı soruşmağa başladılar, biz onlardan bəzi əhvalat başladıq soruşmağa. Belə məlum oldu ki, keçən il bu vilayətin pambıq və arpa-buğda ziraəti səlamət imiş. Bizim müqabilimizdə bir irəvanlı əyləşmişdi. Bu şəxs dəri almaq qəsdilə kəndə gəlmiş imiş. Bu minval ilə söhbət iki saat çəkdi və biz necə ki, lazım idi, isinib təam gözləyirdik; çünki biz məclisə varid olub əyləşən kimi sahibxana məzkur Bala Sultan nökərini göndərdi ki, xoruz öldürüb bizdən ötrü sədr düyüsündən plov bişirsinlər. Tövlə qapısı açıldı və bizim yadımıza düşən, əlbəttə, plov oldu. Bir uca boylu oğlan, kəhildəyə-kəhildəyə – guya ki, uzun yol qaçıb, – məclisə daxil oldu. Kəndlilərin birinin yanında oturub başladı haman kəndlinin qulağına bir şey pıçıldamağa. Bir qədər keçəndən sonra, haman oğlan tövlədən kənara çıxdı. Həmin olğan çıxıb gedəndən sonra, kəndlilər başladılar bir-birilə pıçıldaşmağa. Bala Sultan kəndlilərin bu tövr hərəkətini xoşlamayıb söylədi: – Çox eyibdir sizdən ötrü ki, bizim belə əziz qonaqlarımızın yanında pıçıldaşırsınız. Mən bu tövr biədəbliyi sizdən əsla gözətləmirəm. Hər nə sözünüz varsa, aşkara söyləyin ki, görək nə olubdur. Mən başa düşə bilmirəm, sizin necə bir xəlvət işiniz ola bilər ki, bizdən gizləyirsiniz. Kəndlilərin biri cavab verdi: – Xeyr, Sultan ağa, elə bir xəlvət işimiz yoxdur. Olsa da, elə bir iş deyil ki, sizə dəxli ola. Kəndlinin bu sözləri Sultanın xoşuna gəlmədi və Sultan bir qədər ucadan dedi: – Gedə, sənin ağlın qaçıb, nədir?! Necə mənə dəxli yoxdur?! Sizin nə bir elə işiniz ola bilər ki, mənə dəxli ola bilməsin? Haman kəndli cavab verdi: – Xeyr, Sultan ağa, vallah elə bir iş yoxdur. Kəndlilər genə başladılar bir-birinə pıçıldaşmağa. Bala Sultan bu dəfə dəxi qeyzlənib uca səslə dedi: – Adama sözü bir dəfə deyərlər! Axmaq uşağı axmaq! Bir mənə deyin görüm ki, axı nə barədə pıçıldaşırsınız və nə bir elə iş vaqe olub? Qabaqca cavab verən kəndli söylədi: – Sultan ağa, səndən savayı bizim sahibimiz yoxdur və heç bir sirrimiz yoxdur ki, səndən pünhan olsun: amma doğrusu budur ki, qorxuruq, ehtiyat edirik ki, izn vermiyəsən! Bala Sultan hirs ilə dedi: – Necə ehtiyat edirsiniz?! Necə qorxursunuz ki, izn verməyim?! Nəyə izn istəyirsiniz? Kəndli dedi: – Xeyr, Sultan ağa, başınızı ağrıtmayınız! Elə bir xəlvət işimiz yoxdur. Olsa da, daha nə lazım söyləmək?! Onsuz da biz yəqin bilirik ki, izn vermiyəcəksiniz, daxı nə lazım söyləmək! Bala Sultan o mərtəbədə hirsləndi ki, yerindən bir qədər dikəlib qeyz ilə, daha uca səslə haman kəndliyə dedi: – Allah sizə lənət eləsin! Sizi görüm üzünüz qara olsun! Lənət olsun sizi doğub əkənlərə! Bu qədər sözü uzatmaq olmaz. Axı bir deyiniz görüm sözünüz nədir? Az məni dəli-divanə edin! Kəndlilərin bir ayrısı üzünü Bala Sultana tutub dedi: – Sultan ağa, bizim fikrimiz Allahdan gizli deyil, səndən niyə gizlin olsun! Amma doğrusu budur ki, qorxuruq ki, getməyimizə izn verməyəsən. Bala Sultan alçaq səslə soruşdu: – Hara getmək istəyirsiniz? Kəndlilərdən bir cavab gəlmədi. Sultan dübarə soruşdu. Kəndlilərdən bir cavab çıxmadı. Sultan çox uca və qeyzli səslə dübarə soruşdu: – Hara getmək istəyirsiniz? Kəndlilərin birindən bu tövr cavab gəldi: – Sultan ağa, doğrudan-doğrusu biz hamımız qorxuruq; səndən qorxuruq ki, izn vermiyəsən. Amma mən sözün əslini deyəcəyəm. Mən biləm ki, məni öldürəcəksən, – genə sözümü deyəcəm. Sözün vazehi budur ki, bu saat və bu dəqiqə poçt yolu ilə bir dəvə karvanı İrəvana 18 yük kişmiş aparır. Amma necə yeməli kişmişdir!.. Bu xəbəri bu saat Kərbəlayı Heydərəli gətirib. Deyir ki, tayın biri bir az dəlinib, kişmişdən bir qədər yola tökülmüşdü. Kərbəlayı Heydərəli oğlunun canına and içir ki, belə kişmiş, Təbrizdən, indiyə kimi bu tərəflərə gəlməyib. Sultan ağa, Allah-taala atan Hüseyn Sultanın ruhunu şad eləsin, aman günüdür, rəhmin gəlsin, biz yazığıq. Bala Sultan təəccüblü soruşdu: – Yaxşı, mən nə eləyim? Necə rəhmim gəlsin sizə? Kəndli bir az durub dedi: – Vallah, Sultan ağa, qorxuram deməyə; amma deyəcəyəm. Əgər bizə mərhəmət eləsən və izn versən, bu saat atları minib, silahlanıb, karvanın qabağını kəsərik və kişmişdən beş-on tay gətirib, burada gecələr söhbət edə-edə yeməyə məşğul olarıq; məsələn, on tay kişmiş gətirsək cəmimizə bütün qış kifayət edər. Aman günüdür, Sultan ağa, dəxi belə fürsət bir də ələ düşməz! Sultan ağa, şair bə nə yerdə deyib: “Fürsəti verməz fotə aqil, bəlkə olmaya nadan!”. Aman günüdür. Sultan ağa, bizə rəhmin gəlsin! Bala Sultan çox təəccüblü dedi: – Olan, nə danışırsınız! Məgər dəlisiniz?! Kişmiş taylarını çöldə tökməyiblər ki, siz gedib yığışdırıb gətirəsiniz! Ola bilməz ki, karvanın yanında gözətçi və çarvadar olmasın. Qoyarlarmı xalqın gözünün qabağında özgənin malını gətirəsiniz?! Kəndlilərin biri Sultana belə cavab verdi: – Nə deyib qoymazlar, Sultan ağa?! Çarvadarın hünəri nədir qoymasın?! Və bir də ki, biz iki adam, üç adam, əli boş və piyada getməyəcəyik. Yəqin ki, karvanın yanında olacaq iki, üç nəfər silahsız və piyada çarvadar; amma biz olacağıq iyirmi-iyirmibeş nəfər atlı və silahlı. Bizim qabağımızda iki-üç çarıqlı dəvəçi nə danışa biləcək? Heç göz açmağa fürsət vermərik. Sultan ağa, bizi o qədər də yava və aciz hesab etmə. – A gədə, Allahı sevirsiniz bu fikirdən düşün! Olan, vallah, sizdən qan qoxusu gəlir. Balam, mən saqqalımın bu ağ vaxtında necə sizə izn verim ki, gedib quldurluq edəsiniz! Qardaşlarım, vallah, bu işlərin faydası yoxdur, gəlin bu daşı ətəyinizdən tökün! Xatadır, cahılsız, gedərsiniz, bir söz siz deyərsiniz, bir söz onlar deyər, sözünüz çəp gələr, gözü qanlısınız, əlinizdən xata çıxar. Ondan sonra gəl polisəyə cavab ver! Kəndlilərdən biri: – Sultan ağa, haqq fərmayiş edirsiniz, belə işdə xata da ola bilər olsun, qan da tökülə bilər; çünki çarıqlı dəvəçi bizim kimi igidlərin qabağında ağzını açıb danışsa, lazımdır ki, onun ağzını məhz güllə ilə yummaq. Amma siz nahaq yerə bolusadan ehtiyat edirsiniz. Biz elə yerdə yatmarıq ki, altımıza su çıxsın. Əgər əlimizdən xata da çıxsa, biz elə eləmənik ki, bir yad adam bizim işimizdən xəbərdar olsun. Sultan ağa, gərək sənə yaxşı məlum ola ki, belə işlər bizim peşəmizdir. Daha biz xam deyilik. Bizim bu cür işlərə getməyimiz əvvəlinci dəfə deyilki, bolusa bizim işimizdən xəbərdar olsun və axırda bizə əziyyət eləsin. Sənin başına and olsun. Sultan ağa, bir nəfəs də bizim işimizi duymaz. Bir qədər fikir edəndən sonra Bala Sultan söylədi: – Orasını doğru deyirsiniz: mən bilirəm ki, xam deyilsiniz; amma vallah doğrusu, genə qorxuram. Yer qulaqlıdır, dünya-aləm şeytan ilə doludur. Uşaqlar, ehtiyatlı olun! Kəndlilərin cavanlarından on-on beşi sevincək durdular ayağa və “Allah sənə ömür versin, Sultan ağa!” – deyə-deyə eşiyə çıxdılar. Kəndlilərin bir neçəsi çıxdı eşiyə və bir neçəsi oturduğumuz tövlədə olan atlardan bir neçəsini yəhərləyib çəkdilər kənara. Bir qədər keçəndən sonra eşiyə çıxan kəndlilər və bunlardan başqa dəxi bir neçəsi gəldilər otağa; cümləsi əsbab və əsləhəli: kiminin belində qəmə, kiminin əlində tüfəng – hamısı qıvraq geyinmiş... İyirmi-iyirmi beş nəfər igid hərəsi bir at eşiyə çəkib, çaparaq mindilər və qayıb oldular. Biz hər ikimiz çox dilxor olduq. Əvvələn, bizə yəqin oldu ki, biz xam xəyal eləyirmiş idik; çünki dəxi gördük ki, bu tövr müsəlmanlardan heç bir ianə və ehsan gözləmək olmaz. İkinci budur ki, kəndlilərin quldurluğa getməklərindən biz başladıq iztiraba düşməyə: kim nə bilsin, bunların bu tövr rəftarından bizə nə qədər dərdi-sər və bədbəxtlik gələ bilər. Bu qism xəyalata məşğul idim, Bala Sultan mənim təğyiri-əhvalımı duyub üzünü tutdu mənə və dedi: – Ağalar, vallahi, billahi zəmanə xarab olub! Böyüklərin, ağsaqqalların sözlərini çürük qəpiyə alan yoxdur. Ha deyirsən: “Balam, oturun yerinizdə, bu cür işlərdən qan qoxusu gəlir, belə işlərə iqdam edən – həmişə Allah yanında günahkar və bəndənin yanında xəcalətli olur”, amma nə fayda, sən deyirsən, – sən eşidirsən. Yoldaşım, Bala Sultanın cavabında dedi: – Sultan ağa, cənabınız nəhaq yerə zəmanədən giley edirsiniz. Mən elə başa düşürəm ki, əgər sizdən izn olmasaydı, cahillər kişmiş dalınca getməzdilər. Bizim ikimizdən və Bala Sultandan savayı tövlə otağında bir qoca kişi dəxi var idi. Yoldaşım axırıncı sözlərini deyib qurtarandan sonra, həmin qoca kişi bir öskürüb çubuğunu yerə boşaldıb və heç birimizin üzünə baxmayıb, başını bulaya-bulaya guya ki, öz-özünə dedi: – Xeyr, ağalar, belə deyil! Bizim cahıllar, siz görən cahıllardan deyillər. Allah bunlara lənət eləsin. Bunlar kimi qudurğan və bihəya millət tamam yer üzündə nişan verən yoxdu. Bunlar bildiklərini heç atalarına da verməzlər. Siz nahaq yerə elə xəyal eləyirsiniz ki, Sultan ağanın izni olmasaydı, onlar quldurluğa getməzdilər. Sultan ağa izn verməsəydi də gedəcəkdilər. Allah onlara lənət eləsin, onlar sözə baxan deyillər. Bu heyndə uzaqdan bir güllə səsi gəldi. Biz hər ikimiz dik atıldıq və çox qorxduq. Bala Sultan da zahirən narahat olub, başını yuxarı qaldırıb başladı qulaq verməyə. Amma qoca kişi əhvalına təğyir verməyib, çubuğunu tütün ilə doldurub başladı yandırmağa. Mən elə güman elədim ki, onun qulağı eşitməz; amma mən səhv edirmişəm. Qoca kişi başını bulaya-bulaya və yerə baxa-baxa guya öz-özünə dedi: – Allah görüm sizi yox eləsin, toxumunuz yer üzündən tükənsin! Bir tikə qurğuşun ilə görəsən hansı biçarənin balalarını ağlar qoydular?! Bir qədər keçəndən sonra, iki tüfəng açıldı. Mən qorxudan başladım titrəməyə. Yoldaşım başını mənə tərəf əyib alçaq səslə qorxa-qorxa soruşdu: – Seyid Hüseyn, başımıza nə çarə qılaq? Bu nə iş idi biz düşdük? Mən mat-mat o yazığın üzünə baxıb bilmədim nə cavab verim. Bir az keçəndən sonra, uzaqda at tappıltısının səsi gəldi. Bir qədər də keçdi, genə uzaqdan güllə atıldı. Ondan sonra beş-altı kərə bir-birinin dalınca tüfəng səsi gəldi. Bir azdan sonra at tappıltısı şiddət edib gəldikcə yavıqlaşdı. Tövlənin qapısı açıldı və cahıllar kəhildəyə-kəhildəyə atları tövləyə çəkib, kişmiş taylarını sürüyüb saldılar tövlənin bucağına. Bala Sultan ayağa durub üzünü tutdu kəndlilərə: – Afərin, afərin, balalarım! Allah birinizi min eləsin! Sizsiz mənim bir günüm olmasın! Kəndlilərdən bir cavab çıxmadı. Bala Sultan cahılların birinə üzünü tutub dedi: – Cəfərəli, niyə dinmirsən? Fikirli adama oxşayırsan?! Yoxsa əlinizdən bir xəta çıxıb? Cəfərdən bir cavab gəlmədi. Bu heyndə genə at tappıltısı gəldi. Tövlənin qapısı açıldı və bir neçə cahıl başladılar tövləyə bir şey sürüməyə. Biz elə bildik ki, bu da kişmiş tayıdır; amma səhv edirdik. Cahıllar içəri sürüdükləri, qana bulanmış adam ölüsü idi. Bala Sultan irəli yeriyib və ölünün paltarına və sifətinə diqqət ilə baxandan sonra, pərişanhal olub dedi: – Allah sizin evinizi yıxsın! Bu fəqir dəvəçinin günahı nə idi ki, bunu öldürüb, əhli-əyalını gözü yolda qoydunuz?! Heç kimdən bir səs çıxmadı. Bala Sultan ölünü görən kimi hər iki əlini dizlərinə vura-vura dedi: – Vay, vay, vay! Allah sizə lənət eləsin! Durmayın, durmayın! Götürün beli, qazmanı, köməkləşin, tez tövlənin bucağında bir dərin quyu qazın, cəmdəyi (nəşi) salaq quyuya, üstünü peyin və axbun ilə örtək. Tez-tez! Daha durmayın! Durmaq vaxtı deyil! Vay, vay! Cahıllar Bala Sultana bir cavab verməyib durduqları yerdən hərəkət eləməyib başları aşağı, baxırdılar kimi ölüyə, kimi yerə. Bala Sultan genə təkid ilə dedi: – Niyə durursunuz? Nə fikir eləyirsiniz? Dəxi indi fikir eləmək fayda verməz. İndi durmaq vaxtı deyil! Gedin tez quyu qazın! Cahıllar bir cavab verməyib, durduqları yerdən hərəkət eləmədilər. Bala Sultan onların üstə hirs ilə çığırdı: – Məgər qulaqlarınız kardır? (sağırdır?). Adama neçə dəfə sözü deyərlər? Mən əvvəl sizə dedim ki, bəd əməlin dalınca getməyin; xatadır, adam başağrısı çəkər. Sözümə qulaq verməyib getdiniz və üçdörd tay kişmişdən ötrü adam öldürdünüz. İndi bunların hamısı keçib, barı öz zibilinizi özünüz təmizləyin! Cahılların biri, hər iki əlini qəməsinin dəstəsinin üstə qoyub, döşünü bir qədər dalı çəkib, gözlərini axıda-axıda üzünü Sultana tutub dedi: – Sultan ağa, ölünü tövlənin bucağında gizlətmək çox asan işdir: götürərəm qazmanı, bir dəqiqənin içində bir dərin quyu qazaram, cəmdəyi xakriz edərəm. Burada bir çətin iş yoxdur. Amma bununla canımız qurtarmayacaq. Necə dərin quyuda ölünü gizlətsək, genə axırda gəlib çıxardacaqlar və bizim hamımızı katrojniyə göndərəcəklər. Bu kəndli sözünü qurtaran kimi yoldaşları bir səslə bu sözü təsdiq eləyib dedilər: – Doğru deyir, Kərbəlayı Məhəmməd doğru deyir. Bizim hamımızı Sibirə göndərəcəklər. Bala Sultan təəccüb ilə soruşdu: – Olan, yoxsa sizi görən olub? Kərbəlayı Məhəmməd cavab verdi: – Sənin başına and olsun, Sultan ağa, bizi bir əhəd də görməyib. Karvanın yanında məhz üç nəfər dəvəçi idi. İkisini karvanın yanında öldürdük. Bu yazıq da bizim dalımızca qaça-qaça gəldi kəndin yavığına ki, bəlkə kişmiş taylarını bizdən saldıra; bunu da öldürdük və bədənini gətirdik buraya ki, bizim kəndin kənarında nişanə qalmasın. Bala Sultan genə dedi: – Dəxi nədən qorxursunuz? Sizi görüb tanıyan olmayıb, bəs dəxi nədən qorxursunuz? Kərbəlayı Məhəmməd: – Sultan ağa, biz ömrümüzdə heç bu tövr kəmehtiyat iş tutmamışdıq. Yəqin elə sabah bizi qol-qola bağlayıb aparacaqlar navaxta! Cahıllar səs-səsə verib dedilər: – Elədir!.. Elədir!.. Doğrudur!.. Yəqin aparacaqlar! Bala Sultan təəccüblü, uca səslə soruşdu: – Qardaş, nə deyib aparacaqlar, axı? Kim gedib sizi şeytanlayacaq? Bizim içimizdə ki, bir yad adam yoxdur. Kərbəlayı Məhəmməd başını bulaya-bulaya Sultana cavab verdi: – Sultan ağa, məni bağışla, amma heç özün də bilmirsən nə danışırsan! Vallah, Sultan ağa, evimiz yıxılıb. Dəxi bu işlərin heç çarəsi yoxdur! Bizə dəxi gün kimi aşkar oldu ki, kəndlilər məhz bizim ikimizdən ehtiyat edirlər ki, buradan çıxıb gedəndən sonra, bunların quldurluğu barəsində bir söz danışarıq, ya divana xəbər verərik. Yoldaşım cahılları bu barədə sakit eləmək qəsdilə bunlara üzünü tutub həqiranə söylədi: – Ay qardaşlar, şükr edirəm pərvərdigara ki, burada bu saat hazır olan adamların cəmisi müsəlmandır, xarici millət yoxdur. Siz də müsəlmansınız, biz də müsəlmanıq və övladi-peyğəmbərik. Bizim əlimizdə bundan savayı dəxi bir çarə yoxdur, məgər ki, cəddimizə and içib, onun kitabi-məcidini öpüb, sizə səmimi qəlbdən söz verək ki, nə qədər ömrümüz var, – siz bu gün burada elədiyiniz işlərin barəsində bir yanda və bir kəsə ağzımızı açıb danışmayaq və əgər bu xüsusda vədəxilaf olsaq, Allah-taala bizim hər ikimizin həftadi-həftinə iki min lənət eləyə və hər iki dünyada biz üzüqaralar cərgəsində olaq. Yoldaşım sözünü qurtaran kimi, Bala Sultan başladı: – Xeyr, xeyr ağalar! Nahaq yerə siz bədgüman olursunuz. Heç narahat olmuyun və heç özgə şeylər fikrə gətirməyin. Biz onu yaxşı bilirik ki, siz bizə xəyanət edən adamlardan deyilsiniz. Bala Sultan sözünü qurtardı və cahıllar bir söz demədi. Bir qədər keçəndən sonra, kəndlilərin biri üzünü bizə səmt tutub dedi: – Ağalar, biz sizi yaxşı tanıyırıq. Sizin əsil kökünüzə bələdik. Seyid olmayın, istəyirsiniz nə olursunuz olun, – insana etibar yoxdur. Üç il bundan irəli iki nəfər seyid padşahlıq yolunda bir ermənini öldürüb, cibindən iki manat yarımını çıxartmışdılar. Naxçıvanda bu iki yoldaşın sözü çəp gəlir və birisi gedib nəçəlnikə, erməni öldürməklərini xəbər verir. Biz sizin kimi seyidlərə etibar eləyib özümüzü badifənaya verə bilmərik, yazığıq. Bizi Sibirə aparandan sonra, siz ki, gəlib bizim uşaqlarımıza çörək qazanıb sahiblik eləməyəcəksiniz? Haman kəndlinin sözünə qüvvət verib, cahıllar başladılar qaim səslə deməyə: – Xeyr, xeyr! Heç vaxt etibar eləmək olmaz! Heç vaxt inanmanıq. Bala Sultan genə bizə köməyə gəldi və kəndlilərə başladı deməyə: – A balam, axmaq-axmaq danışmayın, bu kişilər siz dediyiniz adamlardan deyillər, niyə bu qədər boş-boş danışırsınız. Cahıllar səs-səsə verib çığırışmağa başladılar. – Vallah, Sultan ağa, heç ola bilməz! Dünyada heç kəsə etibar yoxdur. İranın naməlum seyidləri hara, biz hara! Sultan ağa, heç ola bilməz! Biz başladıq yalvarmağa: – Ay Allah bəndələri! Biz xata elədik ki, gəlib bura çıxdıq?! Allahı sevirsiniz bizə izn verin, qoyaq gedək işimizə! Cəddimiz peyğəmbərə and olsun, bir yanda bir söz ağzımızdan qaçırmanıq. Kəndlilər daha ucadan başladılar çığırmağa: – Ola bilməz!.. Ola bilməz!.. Yerinizdən tərpəşməyiniz, yoxsa güllələrik! Daha sonra nə oldu, nə olmadı, – yadımda deyil. Orası məhz yadımdadır ki, cahıllardan bir neçəsi bir-birinin qulağına bir şey pıçıldaya-pıçıldaya yavaş-yavaş başladılar bizə səmt yavıqlaşmağa, yoldaşım başını pəncərənin içinə çoxub, başilə pəncərənin şüşəsini para-para edib özünü bir növ həyətə saldı. Onun dalınca mən özümü haman pəncərədən saldım həyətə və düşdüm yoldaşımın üstə. Kəndlilər çığırdılar: – Qoymayın o namərdləri getsinlər! Mən düşən kimi, başladım qaçmağa, amma yazıq yoldaşım yerindən hərəkət eləyib bir-iki qədəm qoyub, genə yıxıldı yerə; sonra durdu ayağa və axsaya-axsaya mənim əlimdən yapışdı və biz ənvai-müsibət ilə kəndin içindən, itlərdən özümüzü qoruya-qoruya, çıxdıq kəndin kənarına. Axırı bir tövr özümüzü sürüyüb yarıcan saldıq erməni kəndinə və bir tövlədə yatıb sübh tezdən ac-acına yola düşüb, axşam vaxtı gəlib yetişdik “Nurcaman” kəndinə. Çox yavaş yeriyirdik; çünki yoldaşımın sağ ayağı bərk incimişdi və yazığa nəhayət əziyyət verirdi. O mərtəbədə qorxmuşduq ki, vətənə qayıtmaqdan savayı qeyri bir şey yadımıza düşmürdü… İki gündən sonra Arazı keçib İran torpağına yetişdik və əliboş, kor-peşman çatdıq kəndimizə və qorxudan başımıza gələn macəranı heç kəsə izhar eləmədik. Əhvalatdan bir il sonra, genə yolumuz Rusiya torpağına düşdü. Qəsdimiz İrəvana gəlmək idi. “Zurnalı” kəndinin yanından keçib gecə yatdıq “Ulağlı” kəndində. Bura ilə “Zurnalı”nın arası ağacyarımdır. “Zurnalı” kəndindən, Bala Sultandan və kəndin qeyri əhvalatından söhbət saldıq ki, bəlkə keçən il kişmiş karvanının qarət olmağından, dəvəçilərin ölməyindən bir xəbər bilək. Amma artıq təəccüb elədik ki, heç bir kəsin yadına bir belə əhvalat gəlmirdi. Sonra kəndlilərdən biri bizdən soruşdu: – Ağalar, yoxsa “zurnalılar” siz ilə kişmiş oyunu oynayıblar?.. Məhz burada biz başa düşdük ki, “zurnalılar” nə kişmiş qarət ediblər və nə dəvəçi öldürüblər: bunlar ancaq bizim ilə “kişmiş oyunu” oynayıblar. Və məhz indi başa düşdük ki, “zurnalılar” bizim başımıza “kişmiş oyununu” gətirməkdən məqsədləri ancaq bizi kənddən qaçırtmaq idi; çünki biz akoşkadan özümüzü yerə salıb qaçan zaman onlar bizi güllə ilə də vura bilərdilər, tutub öldürə də bilərdilər… * * * Usta Zeynal Muğdusi Akop adlı erməniyə böyük oğlundan teleqraf gəldi ki, Tiflisdən çıxdı. Bu cavan Moskvanın darülfünununda dörd il yarım təhsil edib, dərsini itmama yetirib, vətənə gəlirdi və həmin dörd il yarımın müddətində ancaq üç il bundan əqdəm bir dəfə valideynini görməyə gəlmişdi. Bu xəbər Muğdusi Akopu, övrətini, xırda oğlunu artıq dərəcədə şad etdi: üç ilin ayrılığından sonra universitet dərsini qurtaran övladla görüşmək xoşbəxtlikdir. Muğdusi Akop övrətinin əlindən yapışıb, başladı otaqları gəzməyə, ər və arvad məsləhəti bu yerə qoydular ki, xırda otaqda əziz qonaq üçün kravat qoysunlar ki, bu otaq yatmaq otağı olsun; haman otağa yapışıqlı kiçik otağa yazı stolu qoysunlar, əziz qonağın yazı otağı olsun; böyük otağa fərş salıb zal və qonaq otağı eləsinlər; dördüncü otaq nahar otağı olsun; beşinci otağı özləri üçün yatmaq otağı eləsinlər və altıncı otağı kiçik oğlanlarına təyin etdilər. Otaqların bir qüsuru yox idi; çünki divarların kağızı təzə və təmiz idi, taxta fərşlər təzə şirlənmişdilər. Və lakin bir neçə gün bundan irəli çox şiddətli yağışdan zal otağının səqfinin bir parça gəci lampa asılan çəngəlin bir tərəfindən akoşkaya səmt uçub tökülmüşdü. Muğdusi Akop və övrət məsləhət etdilər ki, bir bənna çağırsınlar və danışsınlar ki, səqfin uçan yerini gəclə suvayıb düzəltsin. Muğdusi oğlunun bu tezliklə gəlməyini gözləmirdi. O səbəbə ki, oğlu Moskvadan çıxan zaman yazmışdı ki, Tiflisdə iki həftə dayısı evində qonaq olacaq. Yağışın rütubəti səqfin uçan yerindən çəkilməmişdi və Muğdusi Akop fikrində qoymuşdu ki, səqf quruyandan sonra təmir etdirsin və illa oğlunun bu tezliklə gəlməyini bilsə idi, təxir etməyib səqfi piş əz vəqt qayıtdırardı. Tiflisdən buraya üç günlük yoldu. Akop övrəti ilə məsləhəti bu yerə qoydular ki, nə qədər mümkün isə, tezliklə usta çağırıb, iki günün müddətində səqfi təmir etdirib qurtarsınlar. Muğdusi çoxdan bilirdi ki, onun qonşuluğunda Usta Cəfər adlı məharətli bənna və səliqəli gəc çəkən var. Muğdusi, Usta Cəfərin evinə gedib və qapısını döyüb ustanı soruşdu. Ayaqyalın bir arvad qapıya çıxdı və cavab verdi ki: – Usta Cəfər gedib Məhəmməd Ağanın evində işləməyə və axşam gələcək. Muğdusi bir az bikef oldu; çünki dəxi ümidi yox idi ki, bekar usta tapa və sabaha kimi də gözləmək istəmirdi: bir günün içində səqfi təmir etmək və sonra otağın toz-torpağını təmizləmək mümkün olmazdı. Muğdusi Akop gedib dükan qonşusu Hacı Rəsula dərdini söyləyəndən sonra Hacı Rəsul təzə İrandan gələn Usta Zeynalı Muğdusiyə tərif etdi. Adam göndərdilər, Usta Zeynal gəldi və boynuna çəkdi günü iki manata Muğdusi Akopun səqfini təmir etsin; bu şərtlə ki, bu gün başlayıb, sabah axşama kimi işini tamam edib, otağın gəcini və torpağını təmizləyib qurtarsın. Muğdusi Akop əhd elədi ki, əgər Usta Zeynal bu şərti vaxtında əmələ gətirsə, ustaya daha altı arşın yarım mahud versin. Bir saatdan sonra Usta Zeynal şəyirdi Qurbanla Muğdusi Akopun evində hazır oldu və əlindəki xurcunu balkona qoyub girdi otağa və başını yuxarı qalxızıb, üzünü tutdu Muğdusi Akopa: – Xozeyin, qorxuram sabah axşama kimi başa gətirə bilmiyim. Muğdusi Akop cavab verdi ki, burada nə bir o qədər iş var ki, sabah axşama kimi qurtarmaya. Usta genə diqqətlə səqfə baxıb başladı ki: – Bu gün axşama kimi ancaq gəc ələnib hazır ola, pilləkan gələ, taxta bağlana, qab-qaşıq gətirilə… Bunlar hamısı uzun işdi. Muğdusi Akop söz verdi ki, bu işlər bir saatın işidir və Usta Zeynaldan çox artıq təvəqqə etdi ki, bir az səy edib təxirə salmasın. Muğdusi Akop Qurbana pul verib göndərdi, bir yük yaxşı gəc alıb gətirsin və özü, övrəti və xırda oğlu başladılar ustanın fərmayişlərini birbəbir əmələ gətirməyə. Usta Zeynal balkonda əyləşib çıxartdı çubuğunu və başladı çəkməyi. Muğdusi Akop kiçik oğlu ilə həyətdən nərdibanı gətirib qoydu otağa, Muğdusinin arvadı otaqdan bir paçka papiros və bir qutu spiçka gətirib qoydu Usta Zeynalın qabağına. Muğdusi oğlu ilə həyətdən bir neçə böyük və kiçik taxta gətirib qoydu otağa. Usta Zeynalın buyurmağına görə Muğdusi oğlu ilə gedib qonşudan bir nərdiban da alıb gətirdilər. Bir saatdan sonra həyətə bir yüklü ulağ girdi. Üstü-başı gəclə tozlanmış ulağçı, ustanın şəyirdi, hərəsi bir tərəfdən yükün çuvallarını qucaqlayıb, ulağın üstündən götürüb, gətirdilər otağa və gəci boşaltdılar yerə. Ulağçı çuvalları ulağın üstünə atıb, heyvanın ombasından bir dəyənək yendirib həyətdən çıxdı. Usta Zeynal çubuğu çəkib külünü boşaltdı və durdu ayağa, yarım mahuddan tikilmiş köhnə geyməsini çıxardıb bükdü və qoydu bir səmtə və Muğdusinin arvadından ələk istədi. Arvad ələyi gətirəndən sonra Qurban oturdu otağın bir küncündə və başladı gəci ələməyə. Muğdusi Akop, Usta Zeynalla köməkləşib nərdibanın birini dayadılar otağın bir divarına, o birini dayadılar müqabildəki divara və Usta Zeynal taxtaların bir uzununu və möhkəmini götürüb qoydu nərdibanların uca pillələrinin üstünə və çıxıb, balkondan bir papirosla spiçka qutusunu götürüb, papirosunu yandırdı, üzünü tutdu Muğdusi Akopa: – Xozeyin, bu otaqları hansı usta tikib? – Muğdusi Akop cavab verdi ki, bilmir hansı usta tikib; çünki bu otaqları onun atası tikdirib və bilmir hansı ustaya tikdirib. Usta Zeynal börkünü başından götürüb içindən çirkli-araxçınını çıxardı, qoydu keçəl başına, börkünü qoydu akoşkanın içinə və Muğdusi Akopdan soruşdu: – Xozeyin, Urusetdən gələn oğlun neçə yaşında olar? – Muğdusi Akop cavab verdi ki, Urusetdən gələn oğlu iyirmi dörd yaşındadır və Usta Zeynaldan təvəqqə elədi ki, bir az əcələ etsin. – Xozeyin, heç narahat olma, niyə ürəyini sıxırsan? Mən ölü də olsam, günortaya kimi qurtarram. Sonra Usta Zeynal bir qədər fikirləşib üzünü tutdu Qurbana: – Qurban, bir şey yadıma düşdü, tez dur ayağa. Dur, oturma. Get bizdə saxsı ləyən var, küpə var, onları və bir parç da götür gəl. Qurban “ya Allah” deyib durdu ayağa və ətəklərinin gəcini silkib başmaqlarını geydi və yavaş-yavaş üz qoydu getməyə. Muğdusi Akop, Usta Zeynala dedi ki: – Bu şeylərin cəmisi burada var. Daha nə lazım zəhmət çəkmək və vaxtı itirmək? Usta Zeynal əvvəl bilmədi ki, nə cavab versin və əlindəki papirosu akoşkanın küncünə basıb keçirdib dedi: – Xozeyin, heç eybi yoxdu, nə eybi var? Bu saat Qurban şeyləri gətirər. Nə eybi var? Bu sözləri deyəndən sonra Usta Zeynal akoşkanın içinə əyilib, başladı diqqətlə həyətə baxmağa və Muğdusidən soruşdu: – Xozeyin, həyətdə axar su var? Muğdusi Akop cavab verdi ki: – Haman görükən arxın suyu həmişə axır. – Usta Zeynal “çox əcəb” deyib başladı şalını açmağa. Muğdusi Akop çıxdı getdi arvadının yanına. Arvadı bundan soruşdu ki: – Ustalar nə işdədirlər? – Muğdusi Akop cavab verdi ki, ustalardan gözü su içmir; çünki çox yavaş tərpəşirlər. Saat yarımdan sonra Qurban gəldi; küpəni, ləyəni, parçı və bir lüləyin gətirdi. Usta Zeynal başladı şalını açmağa və Qurbana dedi ki, durmasın, tez su gətirsin və gəc qayırsın. Qurban çıxdı balkona və küpəni götürüb yendi həyətə, arxdan küpəni doldurub gətirdi, ləyənə su tökdü və gəcdən ovuclayıb, başladı ləyənə tökməyə. Usta Zeynal arxalığını çıxardıb bükdü qoydu akoşkanın içinə, çıxdı balkona, xurcundan malanı çıxardıb gətirdi otağa və “Ya Əli” deyib nərdibanla çıxdı taxtanın üstünə. Qurban gəci qarışdırıb çıxdı nərdibanın dördüncü pilləsinə və ləyəni taxtanın üstünə qoyub yendi aşağı. Usta Zeynal “Bismillah” deyib, sol əlilə gəci götürüb qoydu malanın üçtünə və səqfə vurub başladı suvamağı. Muğdusi Akop gördü ki, iş başlandı, bir qədər rahat oldu. Hətta övrəti şadlığından Usta Zeynala çay təklif etdi. Usta Zeynal çay barəsində razılıq edib ancaq təvəqqə elədi ki, zəhmət çəkib ona bir papirosla, bir spiçka versinlər; çünki Qurbanın əlləri gəcli idi. Muğdusi Akop papirosu və spiçkanı uzatdı Usta Zeynala. Usta papirosu damağına salıb, başladı işini və dedi: – Xozeyin, oğlun neçə il dərs oxuyub? Muğdusi cavab verdi ki: – On dörd il oxuyub. – Maşallah, maşallah. Elədə, xozeyin, gərək çox kitab oxumuş ola. – Nə söz, çox oxuyub. – Maşallah, maşallah. Elədə, xozeyin, gərək xətti də yaxşı ola. Muğdusi Akop soruşdu: – Necə xətti? – Yəni yazmağı, qələmi. – Söz yox, yaxşıdı. Usta Zeynal, malanı qoydu taxtanın üstünə və keçmiş papirosunu yandırıb çömbəldi taxtanın üstündə və başladı: – Xozeyin, nə qədər yaxçı olsa, mən and içə bilərəm ki, bizim oxuyanların xətti kimi ola bilməz. And olsun hər ikimizi yaradana, vətəndə mənim qardaşımın bir oğlu var, olar 13-14 yaşında. Yəni deyəsən çox da dərs oxuyub? Xeyr. Əvvəl-axır yeddi-səkkiz il məscidə gedib, “Gülüstan”ın ancaq ikinci babına kimi mətnini oxuyub. Amma di gəl xəttinə, Allah bağışlasın, Allah öz cəlalı xatirinə sənin də övladının dağını sənə göstərməsin, yazıqsan. Muğdusi Akop dinmədi ki, Usta Zeynal söhbəti müxtəsər etsin və işinə məşğul olsun. Qurban bildi ki, ləyəndəki gəc quruyub, zay olub, nərdibana qalxıb, ləyəni yendirib başladı gəci qaşıyıb yerə tökməyə və təzə gəc qayırıb qalxdı nərdibana. Usta Zeynal papirosun başını gəcə basıb, cızıltı ilə keçirdi və başladı suvamağı və bu söhbəti: – Xozeyin, niyə sizin padşahuuz yoxdu? Muğdusi Akop cavab vermədi və otaqdan çıxdı. Yarım saatdan sonra Muğdusi Akop ustaların yanına gəlib gördü ki, Usta Zeynal yenib aşağı. Qurban parçla su tökür, usta əllərini yuyur ləyənin içinə. Muğdusi Usta Zeynaldan soruşdu ki, niyə bəs işləmir? Usta cavab verdi ki, günorta namazının vaxtı keçir; bu saat gedib namaz qılıb gəlib işləyəcək. Saat yarımdan sonra Usta Zeynal çıxdı taxtanın üstünə və Qurban başladı gəc qayırmağı. Muğdusi gördü ki, ustalar işləməyi başladılar, bunların yanına gəlməyib, oturdu qabaq otaqda ki, bəlkə Usta Zeynal söhbətə məşğul olmayıb şirin işləsin. Muğdusi qəzetin vərəqini götürüb, dəmir yolun bu tərəfə hərəkət etməyinin hesabını öyrənirdi ki, görsün oğlu hansı qatarla çıxa bilər və vətənə nə vaxt gələ bilər. – Qurban, gəc qayır… – Usta Zeynalın belə səsi gəldi. Muğdusi belə hesab edirdi: dəmir yol qatarı Tiflisdən əgər sübh saat beşdə çıxmış olsa, axşam yetişər “Almalı” mənzilinə. – Qurban, təqlidin kimədir?.. – Usta Zeynalın səsi gəldi. Qurbandan cavab çıxmadı. Muğdusi hesab edir: sabah axşam dəmir yol qatarı yetişər “Qurdlar” mənzilinə. Bu hesabla sabah yox, biri gün sübh saat doqquzda gələn maşınla gözləmək olar. Usta Zeynal belə söhbət edirdi: – Sizin vilayətin müsəlmanları əgər müsəlmana bir tük qədəri oxşuyurlarsa, mənim atama lənət! Görürsən sizin o binamus Ağa Sadığı? Keçən həftə olarda işləyirdim. Məlunun dövləti həddən aşıb. Deyirəm, Ağa Sadıq, qardaş, bu dövləti nədən ötrü cəm edibsən? Niyə bir Kərbəla ziyarətinə getmirsən? Həyasız oğlu həyasız on iki imama and içir ki, mümkün eliyə bilmirəm. Niyə mümkün eliyə bilmirsən, ey ləvənd? Niyə bəs imarət qayıtdırmağı mümkün eliyirsən? Niyə bəs at saxlamağı, mahıt çuxa geyməyi, üç arvad almağı mümkün eliyirsən? Daha sənin ermənidən nəyin artıqdır? Qərəz, Qurban, sizin vilayətin müsəlmanları çox biqeyrətdilər. Gəc ver!.. Qurban pillələri çıxa-çıxa başladı: – Usta, Allah atana rəhmət eləsin. Ağa Sadığın heç taxsırı yoxdur. Ağa Sadıq neyləsin? İmam özü gərək adamı istəyə; əgər imam istəməsə, nə cür ziyarətə getmək olar? Usta Zeynal hirsli kimi ucadan söylədi: – A kişi, get işinə sən Allah, axmaq-axmaq danışma! Necə gərək, imam istiyə? Əgər adamda imam məhəbbəti olmasa, dəxi imamın nə vecinə o cür məlunu istəsin? İmama çox lazımdır ki, Ağa Sadıq kimi axmaqlar onun ziyarətinə getdi, ya yox? Qurban gəc ləyənini yuxarı qalxıza-qalxıza başladı: – Usta, hər nə deyirsən de, amma imam adamı istəməyincə ziyarətə getmək olmaz. Usta Zeynal acıqlı baxdı Qurbanın üzünə, taxtanın üstündən çömbəlib başladı papirosunu yandırmağa və əl-qolunu ata-ata dedi: – Bax, məni görürsən, bir kasıb bənnələrin biriyəm. Bir mala və bir xurcundan savay özgə bir mal-dövlətim yoxdu; çünki əvvəldən mən dünya malı fikrində olmamışam. Çünki dünya malı dünyada qalacaq. Allah-taala özü qurani-məcidində buyurub: “Cahan, ey bəradər, nəmanəd bə-kəs…” Allah sənin də ölənlərinə rəhmət eləsin, rəhmətlik atam zənganlı Hacı Heydər, Zənganda mötəbər adamların biri idi və özünə görə yaxşı dövlət qazanmışdı. Elə ki, atam vəfat etdi, onda mən on iki yaşında idim. Məni istədilər evləndirsinlər. Hamıdan artıq bu fikirdə əmim Kərbəlayı Qulaməli idi ki, qızını versin mənə. Qızı da hələ bir az uşaq idi. Gəl ləyəni götür, gəc qayır… Qızı olardı altı, yeddi yaşında; mən dedim ki, əgər məni dar ağacından assanız da, çəhardəh məsumu ziyarət etməyincə evlənmənəm; çünki qız da hələ bir az uşaq idi. Hərçənd əmimin ziyarətə getməyimə bir sözü yox idi; amma mən görürdüm ki, əmimin xahişi əvvəl məni evləndirmək, sonra ziyarətə yollamaqdır. Dedim vallahı və billahı istiyirsiz məni öldürün, istiyirsiz ac qoyun, ancaq gedəcəyəm. Muğdusi Akop girdi içəri və gördü ki, Usta Zeynal taxtanın üstündə çömbəlib söhbət edir. Muğdusi qaş-qabaqlı başını qalxızdı Usta Zeynala tərəf və hər iki əlini yuxarı tutub dedi: – Ay Usta Zeynal, sən Allah, işinə məşğul ol, bəlkə sabah axşama kimi qurtarasan. Yoxsa sabah qurtarmasan, gərək işi yarımçıq qoyaq, çünki biri gün tezdən qonaqlar gələcək. Usta Zeynal durdu ayağa və malanı götürüb, əlini vurdu bərkimiş gəcə və Qurbana dedi: – Qurban, gəc qayır. Və sonra üzünü çöndərdi Muğdusi Akopa: – Ay xozeyin, axı mən başıma nə daş salım? Bu cür axmaqlar adamı dəli-divanə eləyir. Qoyurlar ki, adam başını salıb aşağı, işinə məşğul olsun? Muğdusi Akop qaş-qabaqlı üzünü tutdu Usta Zeynala: – Ay rəhmətlik oğlanları, axı siz buraya işləməyə gəlibsiniz, ya davaya? Bəs siz dava eliyəcəksiniz, işi kim görəcək? Usta Zeynal Muğdusiyə tərəf çönüb əlindəki malanı iki dəfə öz döşünə vurub dedi: – İşi mən görəcəyəm, mən! Ürəyüvi niyə sıxırsan, xozeyin? Canın sağ olsun. Bu nə işdi ki, mən sabaha qurtara bilmiyim? Mən ölməmişəm ki, sənin işin yarımçıq qalsın. Əgər mən sənin işini sabah qurtarmasam, mən səndən bir qəpik də istəmirəm. – Yaxşı, Usta Zeynal, tutaq ki, sən məndən bir qəpik istəmədin; bəs mənim xeyrim nədi ki, iş yarımçıq qalsın və qonaqlar gəlib evi bu şəkildə görsünlər? – Heç ürəyüvi sıxma, xozeyin. Allah kərimdi. Ümidüvi bir Allaha bağla ki, yeri-göyü yox yerdən xəlq edibdi. Ürəyüvi niyə sıxırsan? Əgər Allahın iltifatı olsa, belə iş olmasın ki, on belə iş olsun, bir dəqiqədə qurtarram; əgər olmasa, dəxi mənim günahım nədi?.. Qurban, gəc ver. Axşama bir saat qalırdı, ustalar əllərini yuyub işdən çıxdılar. Səqfin altı hissədən ancaq bir hissəsi qayrılmışdı. Ustalar gedəndə Muğdusi Akop onlardan ancaq bunu təvəqqə elədi ki, səhər işə tez gəlsinlər. Usta Zeynalın Muğdusiyə verdiyi cavab bu oldu: – Ürəyüvi sıxma, xozeyin, Allah kərimdi. Sübh təzə işıqlanırdı. Usta Zeynal və Qurban üz qoymuşdular Muğdusi Akopun evinə işləməyə və Usta Zeynal şəyirdinə bu sözləri deyirdi: – Qurban, mən qəsdən səni bu tezlikdə çağırdım. Qardaş, bir az tez gedək, o kişinin işini qurtaraq; çünki işdi, əgər qurtarmasaq, xəcalətlik çəkərik. Əvvələn budur ki, kişinin oğlu gəlir, qonağı-zadı olacaq; ikinci budur ki, axı, söz vermişik; kişi odur ki, verdiyi sözə əməl eləsin. Və bir də Hacı Rəsuldan da ayıbdı, o kişi də vilayətdə özünə görə bir adamdı. Qurban bir söz söyləmədi və bir qədər keçəndən sonra soruşdu: – Yaxçı, usta, indi sən bu işi podrata götürmüsən ki, bu gün axşama kimi qurtarasan. İndi belə tutaq ki, qurtarmadın, bəs necə olacaq? Puldan yana erməni bizi incitməyə? – A kişi, sən həzrət Abbas, boş-boş danışma! Elə söz danışırsan ki, pişmiş toyuğun gülməyi gəlir. Kişi, necə qurtarmasan? O nə işdi ki, qurtarmıyam? – Axı, ay usta, mən demirəm ki, qurtarmayacaqsan; ancaq deyirəm ki, işdi, qurtarmasan? – A kişi, sən İmam Hüseyn, özünü dəsgaha qoyma. Ustalar yetişdilər Muğdusi Akopun evinə və yarım saatdan sonra Usta Zeynal çıxdı taxtanın üstünə. Qurban başladı gəc qayırmağı və söhbəti. – Usta, bizim xozeyin yaxşı adama oxşuyur. Usta Zeynal gəci ləyəndə sağ əli ilə götürüb cavab verdi: – Yaxşı adam olmağına yaxşı adamdı, Allah dinə gətirsin; amma nə fayda?! – Usta, mən bir şeyə mat qalıram. Yaxçı, ermənilər bu aşkarlıqda zadı görmüllər? Bunlar niyə bəs dönüb musurman olmullar? Usta Zeynal gəci mala ilə səqfə vurub dedi: – Qurban, bu işlər hamısı sirrdir. Bunları heç başa düşmək olmaz. Bunlar hamısı Allah yanındadır; çünki belə fərz elə, ermənilərin hamısı çönüb müsəlman oldu, – onda cəhənnəmi Allah kimdən ötrü xəlq edib və kimi ora göndərəcək? Bu işlərin hamısının bir səbəbi var; yoxsa ermənilər çox yaxçı bilirlər ki, bizim məssəbimiz olarınkından yaxçıdı. Xüdayi-əzz və cəll… – Usta, sözünü də kəsirəm, hələ deyək ki, musurman olmasınlar. Mən bilmirəm bunlar hələ necə donuz ətindən irgənmirlər? Usta Zeynal malanı qoydu taxtanın üstünə; çubuğu götürüb başladı doldurmağa və alçaq səslə dedi: – Mən deyirəm ki, ermənilər özləri də görürlər ki, donuz ətində bir ləzzət yoxdu; amma boyunlarına düşüb, ta əl çəkə bilmirlər… Neyləsinlər yazıqlar? Adamın adam xörəyi olar, heyvanın da heyvan xörəyi. Və bir də bunlar hamısı Allahdandır. Gəl ləyəni götür, gəc qayır. Qurban çıxdı nərdibana və başladı: – Bəli, qıl körpüdən keçəndədi tamaşa!.. Usta Zeynal çubuğunu tüstülədib başladı: – Qurban, bilirsən nə var? İşin əsli, haqq yolu tanımaqdadır; insan ki, haqq yolu tapdı, insan ki, xüdayi-taalanın… Muğdusi Akop içəri girib, dinməz-söyləməz baxdı Usta Zeynalın üzünə. Usta Zeynal üzünü Muğdusiyə tutub soruşdu: – Ay xozeyin, səni and verirəm İncilə, bir mənə de görüm, o zəhrimarda nə ləzzət görübsünüz ki, yeyirsiz? Muğdusi Akop hirslənib, iki əlini yuxarı qalxızıb qayımdan dedi: – A kişi, bir mənə de görüm, sən bura mollalığa ki, gəlməmisən? – Xozeyin, qadan alım, ta niyə hirslənirsən? Bir sözdü ağzıma gəldi soruşdum. Qurban, gəc qayır! Muğdusi dinmədi. Usta Zeynal çubuğu taxtanın üstə qoyub götürdü malanı və başladı işləməyi. Muğdusi əvvəl istədi ki, işi yarımçıq qoyub, ustaların hesabını kəsib, rədd etsin; amma övrəti razı olmadı və dedi ki: – Daha bundan sonra haradan özgə usta tapılıb səqfi axşama kimi qurtara biləcək. Daha işi natamam qoymaq olmaz. Ya lazım idi təmirə heç başlamamaq; indi ki, başlanıb, – qurtarmaq lazımdır. Ər və arvad məsləhəti bu yerə qoydular ki, Muğdusi Akop gedib hacı Rəsula əhvalatı söyləsin ki, hacı Rəsul ya özü gəlsin və ya bir adam göndərsin Usta Zeynalın yanına və təkid etsin ki, şərt olunan haqqından bir manat da artıq alıb, Usta Zeynal axşama kimi əlbəttə işini tamam etsin. Muğdusi Akop getdi hacı Rəsulun yanına və dərdi-dilini ona söylədi. Hacı Rəsul zahirən Usta Zeynalın rəftarından nəhayət dərəcədə narazı qalıb, oğluna dedi ki, durmayıb getsin və flan-flan şüdəyə desin ki: “Əgər bu gün axşama kimi işini tamam etməsə, nə onun haqqı yetişəcək və nə də daha bundan sonra onu bir özgəsinə tərif edəcək”. Hacının oğlu yarım saatdan sonra qayıdıb gəldi və cavab gətirdi ki, Usta Zeynal atasının qəbrinə and içib ki, hacı ağa heç ürəyini sıxmasın; əgər Allahın iltimatı olsa, bu gün axşama kimi səqfi tamam edəcək və əgər etməsə, bir qəpik də haqq istəməyəcək. Muğdusi Akop bu sözlərin qabağında daha bir söz söyləmədi və başını aşağı əyib, istədi dükandan çıxıb gedə. Hacı Rəsul Muğdusini çağırıb ona bu sözləri dedi: – Hara gedirsən, Muğdusi kirvə? Gəl bir az söhbət elə görək nə var, nə yox? Davadan-zaddan nə danışırlar? Muğdusi dükanın qapısında durub, bir cavab vermədi və saatı çıxardıb və cibinə qoyub dedi: – Hacı, gərək gedəm bazara, bir az işim var. Evə də gərək gedəm, görüm ustalar nə qayırırlar. – A kişi, sən məssəbin, boşla qoysun getsin. Muğdusi kirvə, görükür ki, mənim sözlərimi zarafat hesab eliyirsən. Mən ki, Usta Zeynala sifariş elədim, o ki, mənə söz verdi, eliyə bilməz sözünə əməl eləməsin. Lap arxayın ol və gəl otur, bir az söhbət eliyək. – Doğrusu, hacı, mənim ustalardan gözüm su içmir, qorxuram işi yarımçıq qoyalar. – Ay Muğdusi, səni dinin, boş-boş danışma, gəl otur görək. Hacı Rəsulun oğlu, Muğdusi Akopa bir stul təklif etdi. Muğdusi oturdu və hacı Rəsul genə başladı and içib Muğdusini inandırmağa ki, Usta Zeynal sözünün üstündə möhkəm adamdır; Usta Zeynalı o çoxdan tanıyır ki, Usta Zeynal mömindir, Allah bəndəsidir, qeyrətlidir, sadiqdir, iş görəndir, zirəkdir, ağıllıdır, artıq dərəcədə vəfalıdır və indiyə kimi bir dəfə də namazını qəzaya qoymayıbdır. Usta Zeynal haman vaxt Qurbanla belə söhbət edirdi: – Qurban, görürsən bu erməni millətini. İstiyirsən yüz min dəfə imama, peyğəmbərə and iç, qəsəm elə, heç vaxt sənin sözünə inanmayacaq. De ki, ay kafir oğlu kafir, burda nə bir o qədər iş var ki, sən mənim sözümə inanmayıb, hacı Rəsulu iltimasçı salırsan? Gəl ləyəni götür, gəc qayır! Qurban nərdibana qalxa-qalxa başladı: – Usta, birisi Allahı dandı, laməzhəb oldu, heç bir şeyə qayıllığı olmadı, çətindi onu inandırmaq. Qurban küpəni götürdü ki, ləyənə su töküb gəc qayırsın və gördü ki, küpənin suyu qurtarıb və bir az diqqət edəndən sonra gördü ki, su axıb tökülüb yerə. Küpənin o tərəfinə-bu tərəfinə diqqətlə baxıb gördü: küpə bir tərəfdən çatlayıb. Qurban üzünü Usta Zeynala tutub soruşdu: – Usta, küpəniz irəlidən çatdaq idi, ya təzəlikdə sınıb? Usta Zeynal cavab verdi: – Yox, bizim küpə sınıq deyil, yoxsa sən sındırmısan? Usta Zeynal başladı aşağı yenməyi və küpəni əlinə götürüb üzünü tutdu Qurbana: – Qurban, bu küpə bizim deyil, bizimki köhnədi və bir az bundan yekədi. Qurban bir az fikir edib çıxdı balkona və əlində bir küpə gətirdi. Usta Zeynal haman küpəni Qurbanın əlindən alıb, mat-mat baxdı Qurbanın üzünə və dərin ah çəkib dedi: – Qurban, Allah sənə lənət eləsin! Bu sözləri deyib, Usta Zeynal genə mat-mat baxdı Qurbanın üzünə. Qurban da habelə dinməz-söyləməz baxırdı Usta Zeynalın üzünə. Usta Zeynal bir ah çəkib dedi: – Qurban, Allah sənə lənət eləsin! Erməninin küpəsində su gətirib gəc qayırdın və dünya-aləmi mırdar elədin. Allah sənə lənət eləsin! Qurban dinməyib mat-mat baxırdı Usta Zeynalın üzünə. Usta Zeynal üzünü turşudub iki dəfə tüpürdü yerə, bir dəfə Qurbanın üzünə və həyətə çıxıb getdi oturdu arxın kənarında və başladı əllərini yumağı və sonra otağa gəlib Qurbana dedi ki, şeyləri yığışdırsın. Və akoşkanın içindən paltarını götürüb, genə Qurbanın üzünə bir dəfə tüpürdü və üz qoydu çıxıb getməyə. Qurban da kor-peşman başını saldı aşağı və xurcunu götürüb, düşdü ustanın dalına. Muğdusinin arvadı elə bildi ki, ustalar çörəyə çıxırlar. Haman dəqiqə hacı Rəsul dükanda Muğdusi ilə söhbət edirdi və Muğdusini inandırırdı ki, Usta Zeynalı o çoxdan tanıyır ki, Usta Zeynal mömindir, Allah bəndəsidir, qeyrətlidir, sadiqdir, iş görəndir, zirəkdir, ağıllıdır, nəhayət dərəcədə vəfalıdır və indiyə kimi bir dəfə də namazını qəzaya qoymayıb. * * * Bu gün axşama kimi Muğdusi Akop, övrəti və kiçik oğlu otaqda nərdibanları, taxtaları və gəci eşiyə daşıyıb, otağı təmizləməyə məşğul oldular. Muğdusi hərdənbir yarımçıq səqfə baxıb Usta Zeynalı yad edirdi. Bu gün axşama kimi Usta Zeynalın arvadı ərinin paltarlarını yuyub qurutmağa məşğul oldu. Usta Zeynal çılpaq oturmuşdu evində və gözləyirdi ki, paltarları quruyandan sonra getsin hamama və təmizlənsin. Sübh saat doqquzda dəmir yol ilə Muğdusi Akopun oğlu gəldi vətənə. İyul 1905-ci il, Tiflis * * * İranda hürriyyət Bizim məscidin dalında, qapının səkisində əlli-əlli beş yaşında bir kişi oturub kasıblıq edir; bunun peşəsi bisavad müsəlmanlara və çox vaxt İran qəriblərinə məktub yazmaqdır. Bu kişinin adı Məşədi Molla Həsəndir. Məşədini burada yayda da görmək olar, qışda da, payızda da və baharda da. Gah vaxt yay fəsli küçə ilə keçən vaxt görürsən ki, Məşədi Molla Həsən başını dayayıb səkinin bucağına, mürgüləyir, ya bir özgə vaxt keçəndə görürsən: bir o taylı çömbəlib Məşədinin qabağında və Məşədi gözlüyü burnunun üstə keçirdib, sol dizi üstə əlinin içində yarım vərəq çirkli kağız tutub o başını yuxarı qalxızıb, gözlüyün altından kağıza baxıb, farsca oxuyur: “Və saniyən: əgər bizim vilayətin əhvalını xəbər almaq istəsəniz, lillahülhəmd, sağ və salamat sizin ömrünüzə duagu varıq və özgə bir nigaranlığımız yoxdur, savay sizin ayrılığınızdan; xudavəndi-aləm bir səbəb salsaydı ki, sizi mən bir də görə idim…”. Qış fəsli məscidin qabağından keçəndə görürsən ki, Məşədi Molla Həsən əbaya bürünüb və qabağına bir manğal qoyub, əyilib az qalır manğalı qucaqlasın. Ya bir vaxt keçəndə görürsən bir qəribə çömbəlib Məşədinin qabağında və əlləri ilə yavaş-yavaş manğalın odlarını deşir və Məşədi Molla Həsən sol əlində yazılı bir kağız tutub, sağ əlini qoltuğuna soxub kağızı oxuyur: “Məndən dua yetirəsiniz əmoğlum Kərbəlayı Qasıma, dayıoğlum Cəfərə, bibimə, Səkinə xanıma, Gülsüm əmiqızıma. Məndən dua yetirin Heydərə, Kərbəlayı Əliyə. Məndən dua yetirin Məşədi Xəlilə, Məşədi İskəndərə və Hüseynə və Qulaməliyə və Məşədi Zülfüqara və Usta Zeynala. Məndən çox-çox dua yetirin Məşədi Rüstəm əmimə və Nəcəfəliyə və Bayrama, Orucəliyə və Səbzəliyə və Kərbəlayı İsmayıla və Məhəmmədə. Və Məhəmmədə degilən ki, qardaşı Murtuzaqulu sağ və salamatdır və İrəvanda Hacı Həmidin bağında bağbandır və bir arvad da alıb, uşağı da olub və çox-çox dua göndərir və uşağın gözləri ağrıyır, amma şükür Allaha, özü salamatdır və çox-çox dua göndərir…”. Məşədi Molla Həsən İran əhlidir. On-on iki il bundan irəli Məşədi İrəvanda başına yeddi-səkkiz müsəlman uşağı yığıb müdərrislik elərdi. Axırda uşaqlar bir-bir başladılar dağılmağa; o səbəbə ki, uşağın biri dərsini bilməyəndə Məşədi Molla Həsən tüpürürdü uşağın üzünə. Bir neçə dəfə uşaqlar gedib atalarına şikayət elədilər, bir neçə dəfə uşaqların atası gəlib Mollanın üzünə tüpürdü. Amma bunlar hamısı ötüşərdi, əgər uşaqlar dağılmasa idilər. Uşaqlar dağıldılar. Əvvəlləri Məşədi Molla Həsən kitab satardı. İndi də onun səkisinin üstündə bir neçə köhnə cildli kitablar var: iki “Gülüstan”, dörd cild “Camei-Abbas”, bir cild Quran, iki cild çox köhnə “Nisab”, bir dənə cildi dağılmış “Tərəssül” və bir dənə təzə “Əbvab”. Amma bu kitablardan bir ilin içində Məşədi Molla Həsən yeddi-səkkiz cilddən artıq sata bilməz. Odur ki, Məşədinin güzaranı kağız yazmaqla keçir. Gün olmaz ki, üç-dörd qərib və kəndli gəlib Məşədi Molla Həsənə kağız yazdırmasın. Hər kağızın birinə Məşədi iki qəpik, üç qəpik, ya düşəndə bir şahı alır. Kağız yazdıran çox kasıb olanda bir qəpiyə də yazır; bu şərtlə ki, kağızı, yazdıran özü gərək alıb gətirsin. Allah bərəkət versin; yaxşı sənətdir. Müsəlman aləmində heç sənət o mərtəbədə rəvac deyil, nə qədər ki, özgələrə məktub yazmaq. Anadolu məscidlərinin qapılarından keçmək mümkün deyil; o tərəfibu tərəfi müsəlmanlar tutub doluşurlar bir və ya iki mollanın başına ki, kağız yazdırsınlar. Habelə Tehran, Təbriz, İrəvan, Tiflis, Bakı ya qeyriləri. Gəncə məscidinin qapısının hər bir səkisində bir Məşədi Molla Həsən kimi şəxs əyləşib. İyirmi-otuz adam bunları əhatə edir ki, kağız yazdırsınlar. Məscidə girib-çıxmaq mümkün olmur. Allah bərəkət versin. Amma bircə burası yaxşı deyil, kağız yazdıranların hamısı kasıb adamlar olur. Görürsən ki, bir fəqir fəhlə gəlir ki: – Məşədi əmi, mənə bir kağız yaz! Məşədi Molla Həsən bunu eşitcək sağ əlini uzadır fəhlənin qabağına və soruşur: – Çıxart görüm, cibində nəyin var? Fəhlə əlini salıb cibindən iki qəpiyi çıxardır. Məşədi deyir ki: – Bu azdır. Fəhlə and içir ki: – Dəxi pulum yoxdu. Məşədi and içir ki: – Yazmanam. Axırda fəhlə razı olur ki, gedib bir qəpik də tapıb gətirsin. Sonra Məşədi Molla Həsən əvvəl eynəyi taxır gözünə, sonra qələmdanı açır, qələmdanın dəvatına bir qətrə su tökür, qamış qələmin ucunu basır sol əlinin şəhadət barmağının ucuna, sonra bir vərəq çirkli poçt kağızını kitabın içindən tapıb yarıdan cırır, yarısını səliqə ilə qoyur kitabın arasına, yarısını qoyur sol dizinin üstünə, qələmi batırır mürəkkəbə və öz-özünə başlayır kağızı yazmağa. “Sahiba, qibləgaha! Əvvələn və saniyən…” Qərəz xeyir-duanı və axırda “amin ya rəbbülaləmin” yazıb üzünü tutur kağız yazdırana və deyir: – İndi sözünü de yazım. Kağız yazdıran dərdini yazdırıb qurtarandan sonra qəpikləri verib Məşədi Mollaya, kağızı alıb qoyur qoltuq cibinə ki, gedib görsün vətənə gedən varmı ki, kağızı yollasın. Miladi tarixinin min doqquz yüz altıncı ilində sentyabr ayının 13-də Məşədi Molla Həsən iki nəfər adama kağız yazıb: birini İranın “Ərəblər” kəndinin sakini Kərbəlayı Məmmədəliyə, o birini təbrizli Usta Cəfərə. Ax, başı bəlalı kağızlar! Dünya və aləmi bir-birinə vurdunuz! Kaş sizi yazanın barmaqları quruya idi və sizi yazıb xalqı bu qədər bəlalara salmaya idi! Qərəz, keçək mətləb üstə. Kərbəlayı Məmmədəli iki il yarımdır ki, qürbətə çıxıb az-çox çörək pulu qazansın və əhlü-əyalını saxlasın. Əhlü-əyalı ibarətdir bir anasından, bir arvadından və yeddi-səkkiz yaşında bir oğlundan. Əvvəllər Kərbəlayı Məmmədəli fəhləlik edərdi və iki-üç ayda bir üç-dörd manat xərclik və altı-yeddi arşın çit göndərərdi evinə. Keçən il erməni-müsəlman davası düşəndə Kərbəlayı Məmmədəli getmişdi vətənə və beş-on manat pul da aparmışdı. Amma səkkiz aydır ki, evindən çıxıb gəlib indiyədək ancaq bir dəfə “Ərəblərə” anasına iki manat göndərib ki, evdə xərclik eləsinlər. İki dəfə anası və arvadı sifariş eləyiblər və iki dəfə kağız göndəriblər ki, xərclikdən yana korluqları var və Kərbəlayı Məmmədəlidən bir az pul istəyiblər. Bu sifarişlərin və kağızın cavabında Kərbəlayı Məmmədəli bir dəfə kağız göndərib və bir dəfə də sifariş eləyib ki, buralar şuluqdur və iş-zad o qədər yoxdur; bir az səbr eləsinlər, inşallah, ara sakitləşəndən sonra evə xərclik göndərər. Bu vilayətin şuluq olmağını Kərbəlayı Məmmədəli düz yazırdı, çünki doğrudan buralar şuluq idi. Amma orasını yalandan yazırdı ki, iş-zad o qədər yoxdur; gün olmazdı ki, Kərbəlayı Məmmədəli fəhləlikdən dörd abbası, bir manat qazanmasın və bunu da demək olmaz ki, Kərbəlayı Məmmədəli əhlü-əyalını istəmirdi. Çox səy edirdi ki, pul göndərsin; amma göndərə bilmirdi. Nə qədər istəyirdi göndərsin, birdən görürdü ki, cibində pul yoxdur. Bir neçə gün keçirdi, öz-özünə deyirdi ki: “inşallah, bu gün vətənə gedən adam taparam və heç olmasa, iki manat evə göndərərəm”. Amma axırda genə göndərə bilmirdi. Ondan ötrü göndərə bilmirdi ki, xərci çox idi və xərci də ondan ötrü çox idi ki, Allahın izni ilə, peyğəmbərin şəriəti ilə Kərbəlayı Məmmədəli burada bir dul arvad siğə eləmişdi. Həmin arvad Kərbəlayı Məmmədəlinin yoldaşı bir fəhlənin bacısı idi. Əvvəllər bu arvad Kərbəlayı Məmmədəlinin paltarını yuyardı. Bir dəfə Kərbəlayı Məmmədəlini yoldaşı evlərinə qonaq aparmışdı. Nə tövr düşdü ki, Kərbəlayı Məmmədəli arvadın qıçlarını görüb xoşladı və axırda da ki, aldı. Qabaqca Kərbəlayı Məmmədəli “Aslan karvansarası”nın bir hicrəsində qalırdı və danışmışdı təzə arvadına ayda bircə manat xərclik versin. Amma sonra arvadı bir az da artıq xoşlayıb köçdü arvadın evinə. Arvadın adı Pərinisə idi. * * * Günlərin bir günü Kərbəlayı Məmmədəli qaçaraq evə gəlib təzə arvadına dedi: – Ay qız, Pərinisə, muştuluğumu ver! Pərinisə təəccüblü soruşdu: – Nə olub? Kərbəlayı Məmmədəli dübarə dedi: – Muştuluğumu ver! Pərinisə genə soruşdu: – Nə olub? Kərbəlayı Məmmədəli genə dedi: – Muştuluğumu verməsən, demiyəcəyəm. Pərinisə Kərbəlayı Məmmədəliyə yaxınlaşıb yapışdı əllərindən və genə soruşdu: – Sən Allah, de görüm nə olub? Kərbəlayı Məmmədəli genə dedi: – Vallah, muştuluğumu verməsən, demiyəcəyəm. – Yaxşı, muştuluğun borc olsun, de görüm nə olub? Kərbəlayı Məmmədəli dedi: – Bizim İrana hürriyyət verilib. Pərinisə bir qədər dayanıb soruşdu: – Nə verilib? – Ay qız, hürriyyət də!.. İndiyə kimi bunu da bilmirsən? Pərinisə genə bir qədər dayanıb və bir az təəccüblü soruşdu: – Hürriyyət nədi? Kərbəlayı Məmmədəli arvadın əllərini özündən kənar eləyəeləyə başını sol tərəfə çöndərdi və bir cür narazı olan kimi cavab verdi: – Ay rəhmətliyin qızı, indi axı mən sənə nə deyim, necə səni başa salım? İndi dünya-aləm bilir ki, İrana hürriyyət verilib. İndi küçədə uşaqlar da bilirlər ki, İrana hürriyyət verilib. Bu gün həmşərilərin hamısını qonsur çağırmışdı məscidə, padşaha dua eləyirdilər ki, İrana hürriyyət verib. Mən də getmişdim məscidə. O qədər adam vardı ki, iynə salmağa yer yox idi. Kərbəlayı Həsənqulu da orada idi. Həmşərilər o qədər sevinirdilər ki! Doğrudan da indiyə kimi biz yazıq həmşərilər çox qara gün çəkmişik. Fəhləlik eləməkdən canımız çıxdı. Amma görürsən, Ursetdə heç fəhlə yoxdu, hamısı yazıq həmşəridi. Pərinisə, Allah qoysa, bundan sonra pulumuz çox olar. Elə ha deyirdin ki, mənə urus məxmərindən bir arxalıq al. İndi, vallah, bundan sonra alaram! Axı özün görürdün ki, pulum görmürdü; amma, Allah qoysa, bundan sonra pulum çox olar. Kabla İmaməli, Kabla Noruz, Qasıməli, Oruc, Məşədi Bayram o qədər sevindilər ki, az qalırdılar börklərini göyə atalar. Qonsur, deyillər, sabah həmşərilərin hamısını çağıracaq, hürriyyət paylıyacaq. Ay can, ay can!.. Sağ olsun bizim padşahımız, ay can!.. Bu sözləri deyə-deyə Kərbəlayı Məmmədəli çıtmıq çalıb oynayırdı. Pərinisə sevincək genə gedib yapışdı ərinin əllərindən. Sabah oldu. Axşam vaxtı Kərbəlayı Məmmədəli gəldi evə və içəri girən kimi Pərinisəyə dedi: – Pərinisə, balam, qonsur bizə heç zad paylamadı, dedi sizin hürriyyət payınızı İranda öz vətəninizdə paylıyacaqlar. Bu sözləri eşidəndən sonra Pərinisə qaş-qabağını tökdü və bir az dinməyib axırda ərinə dedi: – Yalan deyirsən. Kərbəlayı Məmmədəli başladı and içə-içə arvadını inandırmağa: – Yalan deyirəm atama nəhlət! Qonsur bizə heç zad paylamadı. – Yalan deyirsən. – Vallah, heç zad paylamadı. – Söz yox, paylamaz. Mənim baxtım harada idi ki, paylasın. Burada paylamadı ki, İranda vətəninizdə paylasın, yetişsin o kaftar arvadına. Mənim baxtım harada idi ki, burada paylasın. Bir qədər öz baxtından şikayət edəndən sonra Pərinisə acıqlı ərinə dedi: – Bax, Kabla Məmmədəli, mən onu-bunu bilmənəm, həyə mən sənə arvadam, gərək canın çıxsın, arvadını saxlayasan. İndi iki aydır mən səndən bir məxmər arxalıq istəyirəm. Almırsan ki, kasıbam, pulum yoxdu. İndi də başlamısan ki, mənim payımı qonsur vermədi, vətəndə verəcəklər. Mən heç vədə dözə bilmənəm ki, mənim qismətimi o kaftar arvadın alıb yesin. Ya helə bu gün get, kağızı yazdır ki, sənin payını yollasınlar bura, özünə, o kaftara verməsinlər; ya ki, mən bilmirəm neylərəm. Bu sözlərin cavabında Kərbəlayı Məmmədəli dedi: – Ay arvad, sən Allah boş-boş danışma. Vətəndə hər nə paylasalar, verəcəklər anama. Anam heç olmaz ki, mənim payımı özümə göndərməsin. Vallah, göndərər, anam məni çox istəyir. Ürəyini sıxma, dur bir tikə çörək gətir yeyək. Pərinisə çörək gətirib qoydu ərinin qabağına, amma özü gedib oturdu bucaqda. Axırda Kərbəlayı Məmmədəli and içdi ki, sabah olcaq gedib vətənə kağız yazdırar ki, onun payını göndərsinlər burada özünə yetişsin. Pərinisə bir az sakit oldu. Sübh tezdən Kərbəlayı Məmmədəli çıxdı küçəyə və bilməzdi nə eləsin. Bir tərəfdən Pərinisədən çox qorxurdu və heç özü də bilmirdi ki, nəyə qorxurdu. Bir tərəfdən də vətəndəki arvadı Tükəzbandan da qorxurdu ki; qorxurdu ki, kağız yazdırıb göndərsə, vətəndə Tükəzban duya ki, əri payını təzə arvaddan ötrü istəyir. Burada evlənməyini Kərbəlayı Məmmədəli bərk gizlədirdi. Ondan ötrü ki, vətəndən gələndə Tükəzbanın qardaşları onu qorxutmuşdular ki, əgər qürbətdə evlənsə, gəlib burada onun başını yararlar. Tükəzban da and içmişdi ki, əgər Kərbəlayı Məmmədəli qürbətdə evlənsə, başıaçıq, ayaqyalın gəlib təzə arvadının saçlarını yolar. Bu işləri fikir eləyə-eləyə Kərbəlayı Məmmədəli gəlib yetişdi məscidin qapısına. O vədə Məşədi Molla Həsən təbrizli Usta Cəfərə kağız yazıb təzə qurtarmışdı. Usta Cəfərin kağızı bu məzmunda idi: “Əvvələn… salam-dua… və saniyən… Amin ya rəbbülaləmin. Ey mənim istəkli anam, neçə müddətdir ki, gəlib qürbətdə işləyirəm, heç səni yadımdan çıxarmıram. Amma, ay ana, vallah məndən incimə ki, sənə xərclik göndərmirəm. Ha istəyirəm göndərəm, amma vallah, bilmirsən buralar necə bahalıqdır. Görürsən, əvvəlləri mən tək canıma qalırdım, o vədə xərcim az olurdu, hərdənbir sənə bir-iki manat göndərirdim. Amma, söz yox, Allah özü buyurub ki, müsəlman bəndələrin tək qalmağı yaxşı deyil və Allahın buyurmağına görə necə də ki, məsələn, mollalar həmişə vəz eləyəndə bizə deyiblər ki, müsəlmançılıqda tək qalmaq yaxşı deyil, odur ki, məsələn, səndən də ayıb olmasın, Allahın izni ilə və peyğəmbərin şəriəti ilə burada səndən də ayıb olmasın bir arvad siğə eləmişəm. Genə necə olsa arvaddır, xərci-zadı olacaq. Vallah, qazandığım ancaq evimizin xərcini görür, dəxi o qədər qalmır ki, sənə də göndərəm və bir də mənim əvəzimdən bizim oğlanın üzündən öp və bir də cəmi qohum-əqrəbaya dua yetir”. * * * Məşədi Molla Həsən həmin kağızı təzə qurtarmışdı ki, Kərbəlayı Məmmədəli yavıqlaşıb salam verdi və üzünü mollaya tutub dedi: – Molla əmi, mənə də bir kağız yaz! Məşədi Molla Həsən, Kərbəlayı Məmmədəliyə dedi: – Baş üstə, – və Usta Cəfərə dedi ki: – Götür qələmi kağıza qol qoy. – Usta Cəfər mollaya cavab verdi ki: – Qoy kağız qurusun, mən gedim paket alım gətirim, sonra qol qoyaram. Usta Cəfər durub getdi. Kərbəlayı Məmmədəli çömbəldi mollanın qabağına və Məşədi Molla Həsən, Usta Cəfər yazdığı kağızı qoydu günün qabağına, kitabın içindən bir vərəq çirkli poçt kağızı çıxardı və sonra sağ əlini Kərbəlayı Məmmədəliyə uzadıb dedi: – Çıxar görüm, mənə nə verəcəksən? Kərbəlayı Məmmədəli yavaş-yavaş sağ əlini uzatdı cibinə və üç dənə tək qəpik qoydu mollanın qabağına. Məşədi Molla Həsən pulları götürüb, əvvəl tutdu günün qabağına, sonra saldı cibinə, sol dizini qalxızdı yuxarı, kağızı sol əlinin içində qoydu dizinin üstə. Qələmi batırdı mürəkkəbə və başladı yazmağa: “Əvvələn… salam və dua…və saniyən…Amin ya rəbbülaləmin…” Bunu yazandan sonra üzünü tutdu Kərbəlayı Məmmədəliyə: – De görüm sözün nədi? Kərbəlayı Məmmədəli bir öskürüb başladı: – Molla əmi, sənin yanında qalsın, məsələn…– Məşədi Molla Həsən istədi yazsın, Kərbəlayı Məmmədəli tez əlini uzadıb yapışdı qələmdən: – Yox, yox, yazma. Hələ qulaq as! Məşədi Molla Həsən qələmi çəkdi və başladı qulaq asmağa. Kərbəlayı Məmmədəli dedi: – Məsələn: yazgilən, ay ana, deyirlər İrana hürriyyət veriblər. Məşədi Molla Həsən başladı yazmağa: “Ay ana, İrana hürriyyət veriblər”. Kərbəlayı Məmmədəli dedi: – Yaz dünən qonsur bizə xəbər verdi ki, bizim payımızı vətəndə paylayacaqlar. – Məşədi Molla Həsən bu sözləri də yazdı. Kərbəlayı Məmmədəli dedi: – Yaz indi, ay ana, mən, vallah, heç zad istəmirəm. Amma ayıb olmasın… qoy görüm necə yazaq? Molla əmi səndən də ayıb olmasın, bizim ev adamı, ayıb olmasın… Məşədi Molla Həsən istədi yaza, genə Kərbəlayı Məmmədəli əlini atdı qələmə və çığırdı: – Yox, yox, nə qayırırsan? Sən imam, onu yazma, yazma. Bilməzsən mənim sözlərimin hamısını yazarsan ha! Yox, yox başına dönüm, a molla, məni xanəxərab elərsən… Məşədi Molla Həsən qələmi kağızdan çəkib, başladı qulaq asmağa. Kərbəlayı Məmmədəli başladı: – Yaz mənim payıma hər nə düşsə, göndər mənim özümə… Məşədi Molla Həsən bu sözləri yazdı. Kərbəlayı Məmmədəli başladı: – Hərçənd mən bilmirəm nə qədər düşəcək. Elə tutaq ki, az da düşsə göndər. Çünki doğrudan, a molla, mən heç bu sözləri ağzıma alıb danışmazdım, amma bu arvadların öhdəsindən məgər gəlməkmi olur?.. Məşədi Molla Həsən istədi yaza. Kərbəlayı Məmmədəli tez əlini uzadıb yapışdı qələmdən və çığırdı: – Yox, yox, sən Allah, yazma. Arvad sözü yazma. Birdən bilməzsən yazarsan, arvad almışam… Elə bircə onu yaz ki, payımı göndərsinlər. Vəssəlam. Məşədi Molla Həsən bunu da yazdı. Kərbəlayı Məmmədəli dedi: – Vəssəlam. Bir də yaz mənim əvəzimdən bizim oğlanın üzündən öp və ayıb olmasın, ev adamının kefi necədi və hamı qohum-əqrəbaya dua göndərirəm. Vəssəlam. Di indi buları da yaz, vəssəlam. – Məşədi Molla Həsən bu sözləri də yazdı. Axırda Kərbəlayı Məmmədəli təvəqqə elədi ki, yazdığını bir dəfə oxusun. Molla başladı yazdığını oxumağa. “Əvvələn salam-dua… və saniyən…Ya rəbbül-aləmin…Ay ana, deyirlər İrana hürriyyət veriblər. Dünən qonsur bizə xəbər verdi ki, bizim payımızı vətəndə paylayacaqlar. İndi, ay ana, mənim payıma hər nə düşsə, göndər və bir də mənim əvəzimdən bizim oğlanın üzündən öp və ayıb olmasın, ev adamının kefi necədi və hamı qohum-əqrəbaya dua göndərirəm. Vəssəlam”. Kağızı oxuyub qurtarandan sonra Məşədi Molla Həsən bu kağızı da qoydu Usta Cəfərin kağızının yanına, günün qabağına. Bu heyndə Usta Cəfər əlində bir çirkli paket gəldi, Məşədi Molla Həsən Usta Cəfərin kağızını və qələmi verdi ki, qol qoysun. Usta Cəfərin gözü sataşdı Kərbəlayı Məmmədəliyə yazılan kağıza və əyilib haman kağıza diqqətlə baxıb dedi ki: – Ay Məşədi Molla əmi, öz aramızdı, amma bu kişinin kağızını mənim kağızımdan yaxşı yazmısan? Bax mənim kağızımın xətti o qədər gözəl deyil, amma o kağızın xəttinə bax… Bu sözləri deyə-deyə Usta Cəfər Kərbəlayı Məmmədəlinin kağızını əlinə götürüb başladı ikisini də bir-biri ilə tutuşdurmağa. Kərbəlayı Məmmədəli də başını uzadıb əvvəl öz kağızına baxdı, sonra Usta Cəfərin kağızına baxdı və bir söz demədi. Məşədi Molla Həsən bu kağızları əlinə alıb, hər ikisinə eynəyinin altından diqqətlə baxa-baxa dedi: – Pəh-pəh… Afərin belə xəttə, bir-birindən gözəldi. Bu sözləri deyəndən sonra Məşədi Molla Həsən Kərbəlayı Məmmədəliyə yazdığı kağızı səhvən verdi Usta Cəfərə, Usta Cəfərə yazdığı kağızı qoydu günün qabağına. Usta Cəfər bilməyə-bilməyə Kərbəlayı Məmmədəlinin kağızını molladan aldı, qələmi götürdü, kağızı qoydu sol dizinin üstə və hıqqana-hıqqana, kəhildəyə-kəhildəyə on dəqiqənin müddətində yaman-yaxşı adını yazdı, sonra yazdığı yerə bir çimdik torpaq töküb paketi qoydu qoltuğuna və ayağa durub, “xudahafiz” deyib getdi. Usta Cəfər uzaqlaşandan sonra Məşədi Molla Həsən Kərbəlayı Məmmədəliyə də dedi ki, gedib paket alıb gətirsin. Kərbəlayı Məmmədəlinin fikri bu idi ki, kağızı paketə qoymamış aparsın əvvəl Pərinisəyə göstərsin, sonra qoysun paketə. Məşədi Molla Həsən Usta Cəfərə yazdığı kağızı dörd qat büküb verdi Kərbəlayı Məmmədəliyə və dedi ki: – Sonra nə vaxt paketini gətirsən, üstünü yazaram. Kərbəlayı Məmmədəli kağızı götürdü əlinə və qələmi alıb hıqqana-hıqqana bir belə cızma-qara çəkdi: Məmməd ələd. Guya ki: Məmmədəli. Sonra dörd qat büküb qoydu qoltuq cibinə və durdu getdi. Kərbəlayı Məmmədəli gəldi evinə, kağızı qoltuq cibindən çıxarıb uzatdı arvadına və dedi: – Bax, Pərinisə, gedib kağız yazdırdım, göndərəcəyəm anama. Yazmışam ki, mənim hürriyyət payımı göndərsinlər. Həyə inanırsan, heç; inanmırsan, al apar kağızı hər kəsə istəyirsən oxut, gör belədi, ya yox. Pərinisə kağızı aldı əlinə, o tərəfinə baxdı, bu tərəfinə baxdı, sonra büküb qoydu taxçaya. Axşam vaxtı arvad kağızı götürüb qoydu qoltuğuna və getdi qardaşı Kərbəlayı Rzanın evinə. Kağızı çıxartdı verdi qardaşına və dedi: – Dadaş, sən Allah bu kağızı apar ver bir adam oxusun, görək burada nə yazılıb? Kərbəlayı Rza əvvəl kağızın əhvalatını bacısından soruşdu və bir qədər fikirləşib dedi: – Ay qız, Pərinisə, sənin heç ağlın yox imiş. Pərinisə soruşdu: – Niyə, dadaş? Qardaşı cavab verdi: – Ay axmaq, bir fikir elə gör İrannan da bura hürriyyət gələr? Pərinisə dedi: – Ay dadaş, sən niyə elə söz danışırsan? İran nə uzaq yerdi ki, gəlməsin? “Ərəblər” kəndi odur a… Arazın qırağındadı. Nə bir uzaq yoldu ki? Burdan ora üç-dörd günlük yoldu. – Yaxşı deyirsən, Pərinisə, “Ərəblər” çox uzaq yer deyil. Amma axı İrannan bura hürriyyət gələr? Pərinisə bir az acıqlı kimi dedi: – Ay dadaş, sən niyə elə söz danışırsan? İran nə uzaq yerdi gəlmiyə? Sən elə mənim hər sözümü axmaq hesab eləyirsən. Oxutmursan, ver mənə kağızı, mən özüm aparıb oxudaram. Kərbəlayı Rza kağızı vermədi və gülə-gülə dedi: – Yaxşı, Pərinisə, mən kağızı sabah aparıb oxudaram. Qoy Kərbəlayı kağızı göndərsin, amma vallah genə axırda mən deyən olacaq; çünki, axı kim eşidibdi ki, o taydan bura hürriyyət gəlsin. O taydan bu üzə həna gələr, səbzə, badam içi gələr, tütün, çay, tiryək… belə zadlar gələr; yoxsa vallah, mən ömrümdə bir dəfə də eşitməmişəm ki, hürriyyət gələ. Heç bu tərəflərdə hürriyyət alış-veriş eliyəni də mən eşitməmişəm. Pərinisə bir az fikir eləyəndən sonra genə qardaşından təvəqqə elədi ki, kağızı aparıb bir adama oxutsun. Qardaşı söz verdi ki, kağızı sabah oxudar. Sabah oldu və Kərbəlayı Rza kağızı apardı əvvəl Molla Orucəlinin yanına. Molla Orucəli iki ildi burada bir məktəb açıb və başına beş-on uşaq yığıb oxudur. Molla Orucəli kağızı aldı və diqqətlə baxandan sonra dedi ki: – Bu kağız tərəssül xətti ilə yazılıb. Çox qarışıq yazılıb. Mən bu xəttə aşina deyiləm. Apar elə bir adama oxut ki, bu xəttə aşina olsun. Kərbəlayı Rza kağızı aldı, apardı rus-müsəlman məktəbinin müəllimi Mirzə Həsənə nişan verdi və təvəqqə elədi oxusun. Mirzə Həsən həmin məktəbdə müsəlman dərsinin müəllimidir və özü də “seminariya” deyilən müəllimxanada təhsil eləyib. Mirzə Həsən kağıza diqqətlə baxıb dedi ki: – Bu kağızı yazanın əlləri çolaq olsun! Elə narın və rizə yazıb ki, oxumaq mümkün deyil. Kərbəlayı Rza kağızı Mirzə Həsəndən aldı və bilmədi daha kimin yanına getsin və kimə oxutsun. Birdən Kərbəlayı Rzanın yadına düşdü ki, Əttar Məşədi Hüseyn gərək çox dərs oxumuş adam ola; çünki çox məclislərdə Məşədi Hüseynin şəriətdən, həqiqətdən, xilqətdən və hidayətdən bəhs etməyini Kərbəlayı Rza bir neçə dəfə eşitmişdi. Həmişə Məşədi Hüseyn danışanda Kərbəlayı Rza öz-özünə deyərdi ki: “Yəqin Məşədi Hüseyn alim adamdır”. Kərbəlayı Rza Məşədi Hüseynin dükanına yetişib, gördü ki, Məşədi tərəzinin bir çanağına bir parça nabat qoyub çəkir və müştəriyə bu sözləri deyir: – Allah ölənlərinə rəhmət eləsin, rəhmətlik babam həmişə məni qucağına alanda atama deyərmiş, bax, oğlum, Kərbəlayı İsmayıl, bu uşaqdan müğayat ol, bunun gözlərindən elm yağır. Bu uşaq əvvəl-axır alim olacaq. İndi mən baxıram ki, həqiqət də rəhmətlik babam bilirmiş ki, mən axırda nə olacağam. Amma, söz yox ki, elm elə bir şey deyil ki, öz-özünə gəlsin girsin adamın başına. Elmi təhsil eləmək lazımdır, sümük sındırmaq lazımdır; yoxsa elm bir elə şey deyil ki, öz-özünə gəlib girsin adamın başına. Elmi təhsil eləyincə insanın anadan əmdiyi süd adamın burnunun dəliklərindən gəlib tökülür. Heç bilmirsən başıma nə işlər gəlib, ayaqlarıma nə qədər çubuqlar dəyib, nə qədər kötəklər yemişəm. Axırı ki, gözümün nuru tökülüb, bir tövr alimlər cərgəsinə daxil olmuşam. Yoxsa, qadan alım, bu işlər zarafat deyil və bir də insanda qabiliyyət də gərək olsun, zəkavət də gərək olsun. Hamı oxuyan alim olmaz. Kərbəlayı Rza yetişib kağızı tutdu Məşədi Hüseynin qabağına və dedi: – Məşədi əmi, Allah atana rəhmət eləsin, bir bax görək bu kağızda nə yazılıb? Məşədi Hüseyn müştəriyə nabatı verəndən sonra Kərbəlayı Rzadan kağızı aldı və başladı diqqətlə baxmağa. Bir azdan sonra dedi: – Bu kağızı kim yazıb? Kərbəlayı Rza cavab verdi ki: – Bilmirəm kim yazıb. Gərək ki, məscid qabağında kağız yazan molla yazmış ola. Məşədi Hüseyn başladı kağızı oxumağa: “Əvvələn: ümdeyi-mətləb səlamətiyi-vücudi-zicudi-şümast. Və saniyən, əgər əhvalati-in canibra xastə başid, əlhəmdulillah səhih və səlamət həstim və nigarani nədarim sivai-duri-əz şüma. Xüdavəndi-aləm səbəbi sazəd və vəsileyi-xeyr əngizəd ki, didari-şərifi-şümara bəxeyrü-xubi didar nümayim. Amin, ya rəbbülaləmin!.. və bəd…”. Məşədi Hüseyn kağızı buraya kimi oxuyub burada dayandı və genə kağıza diqqətlə baxıb çətinliklə bu sözləri oxudu: “Qürbət vilayət”. Sonra genə duruxdu və kağızı işığa tutub başladı o tərəf-bu tərəfə çöndərməyə və genə diqqətlə baxıb hıqqana-hıqqana bu sözləri oxudu: “Çünki”… Bir-iki dəfə də Məşədi Hüseyn “çünki”, “çünki” deyib dayandı; kağızı qoydu tərəzinin çanağına və üzünü tutdu Kərbəlayı Rzaya: – Balam, bu kağızı yazanı mən tanıyıram. Bunu yazan Məşədi Molla Həsəndir. Zalım oğlu, zalım, yazdığı kağızı heç kəs oxuya bilməz; çünki Məşədi Molla Həsən doğrudan dərin molladı. Mən deyirəm Təbrizdə də belə oxumuş adam az tapılar və Məşədi Molla Həsən yazdığı kağızı az-az adam oxuya bilər. Maşallah kağız yazana! And olsun Allaha, kişiyə deyəsən vergi verilib. Bir xəttə bax, xəttə bax! Bu sözləri deyə-deyə Məşədi Molla Hüseyn genə kağızı götürdü əlinə və başladı tamaşa eləməyə. Kərbəlayı Rza aldı kağızı və qoydu cibinə və istədi qayıdıb gəlsin evə. Məscidin yanından keçəndə Kərbəlayı Rzanın fikrinə gəldi ki, kağızı yazan haman eynəkli molladır ki, məscidin qapısında səkinin üstündə oturub, bir kəndliyə kağız yazırdı. Kərbəlayı Rza Məşədi Molla Həsənin yanına gəlib dedi: – Səlamün-əleyküm, Molla dayı! Molla dayı, sən Allah bir mənə de görüm dünən Kərbəlayı Məmmədəliyə sənmi kağız yazmısan? Məşədi Molla Həsən eynəyinin altından Kərbəlayı Rzaya diqqət edib cavab verdi: – Hansı Kərbəlayı Məmmədəliyə? Kərbəlayı Rza dedi: – Haman adama ki, yazıb onun hürriyyət payını özünə göndərsinlər. Məşədi Molla Həsən cavab verdi: – Bəli, bəli, mən yazmışam. Dünən yazdım. Yaxşı yazmışam, arxayın ol, yəqin göndərərlər; çünki yaxşı yazmışam. Deyəsən sən özün gəlib dünən yazdırdın? – Xeyr, mən deyiləm, mənim yeznəmdi. – Bəli, bəli, inşallah göndərərlər. Arxayın ol! – Allah atana rəhmət eləsin, xudahafiz! Kərbəlayı Rza bir az rahat olub gəldi evə və kağızı Pərinisəyə verib and içdi ki, kağız yazan molladan əhvalatı bilibdir və Kərbəlayı Məmmədəli kağızı necə ki deyir, elə də yazdırıbdır. Axşam Pərinisə kağızı verdi Kərbəlayı Məmmədəliyə ki, göndərsin vətənə. Kərbəlayı Məmmədəli kağızı götürdü və getdi makulu Hacı Əli adlı tacirin dükanına və kağızı Hacı Əliyə verib təvəqqə elədi ki, Makuya gedən olsa, kağızı versin aparsınlar Şahtaxtında versinlər çayçı Məşədi İskəndərə ki, Məşədi İskəndər göndərsin “Ərəblərə”, onun anasına. * * * Aradan bir ay keçdi. Gündə bir dəfə Kərbəlayı Məmmədəli axşamlar işdən evə gələndə Pərinisə soruşurdu: – A kişi, kağızdan bir xəbər varmı? – Kərbəlayı Məmmədəli cavab verərdi ki: – Bir xəbər yoxdu. Əvvəl vaxtlar Kərbəlayı Məmmədəli belə cavab verəndə arvadı deyərdi: – Yalan deyirsən, – və Kərbəlayı Məmmədəli and içərdi ki: – On iki imam haqqı yalan demirəm: Arvad genə deyərdi ki: – Yalan deyirsən-və Kərbəlayı Məmmədəli cavab verərdi: – Həyə yalan deyirəm, atama nəhlət! – Arvad deyərdi: – Bəlkə heç kağızı göndərməmisən? – və Kərbəlayı Məmmədəli cavab verərdi ki: – Qoy qardaşın Kərbəlayı Rza getsin makulu Hacı Əlidən soruşsun görsün, göndərmişəm ya göndərməmişəm. Axır vaxtlarda da Kərbəlayı Məmmədəli deyəndə “kağızdan bir xəbər yoxdu”, Pərinisə başlardı əri ilə dava-mərəkə eləməyə ki, “yəqin kağızdan xəbər var, amma sən məndən gizləyirsən”. Dəxi burada and içməkdən başqa Kərbəlayı Məmmədəlinin özgə bir çarəsi olmazdı. Bir gün sübh tezdən Pərinisə yuxudan ayılıb, başladı Kərbəlayı Məmmədəlini təpikləyib oyatmağa. Kərbəlayı Məmmədəli oturdu və başladı gözlərini ovuşdurmağa. Arvad ərinə dedi: – Kərbəlayı Məmmədəli, indi bu gün kağızdan yaxşı xəbər çıxsa mənə nə verərsən? Kərbəlayı Məmmədəli dedi ki: – Hər nə desən, verərəm. – Pərinisə başladı ki: – Bu gün yaxşı xəbər gələcək. – Əri soruşdu ki: – Nə bilirsən? – Arvad cavab verdi ki: – Yuxu görmüşəm. – Kərbəlayı Məmmədəli genə soruşdu ki: – Nə yuxu görmüsən? – Pərinisə cavab verdi: – Nə işin var nə yuxu görmüşəm? Amma mən bilirəm ki, bu gün yaxşı xəbər gələcək. – Genə Kərbəlayı Məmmədəli başladı yalvarmağa ki: – Sən Allah, de görüm, nə yuxu görmüsən? – Pərinisə cavab verdi ki: – Yuxumu demənəm. Desəm, çin olmaz. Kərbəlayı Məmmədəli paltarını geyib, durdu getdi işə və günortadan iki saat keçmiş qayıdıb gəldi evinə. Pərinisə soruşdu: – Nə var, nə yox? – Əri cavab verdi ki: – Bir şey yoxdu. Pərinisə gətirdi ərinin qabağına pendir-çörək qoydu və özü də oturdu ərinin yanında. Kərbəlayı Məmmədəli çörəkdən bir tikə ağzına qoyub başladı: – Ay qız, bə sənin yuxun necə oldu? Bə deyirdin: bu gün xəbər çıxacaq? Pərinisə belə cavab verdi: – Kərbəlayı Məmmədəli, mən genə sənə deyirəm ki, yaxşı xəbər gələcək. Onnan ötrü ki, mən yuxuda həmişə qarpız görəndə şad oluram. Keçən həftə Sara bacım da yuxuda qarpız görmüşdü, əri Məşədi Haqverdi gəlib mollaya Sara bacımın yuxusunu nağıl eləmişdi. Molla demişdi ki, qarpız şadlıqdı. Mən də həmişə yuxuda qarpız görəndə sevinirəm. Xeyir olsun, yuxuda gördüm ki, rəhmətlik Şərəbanı əmidostum minib bir eşşəyə, bizə qonaq gəlib. İndi gəlməsin. Rəhmətlik məni çox istərdi. Hə… eşşəyin üstə yekə-yekə çuvallar çatılmışdı; elə yekə çuvallar idi ki, nə bilim bu dam boyda… Kərbəlayı Məmmədəli qah-qah çəkib dedi: – Ay qız, ay qız, dam yekəlikdə də çuval olar? Qah-qah-qah… Pərinisə başladı and içməyə: – Yalan deyənin atasına nəhlət! Vallah, yalan demirəm. Elə bu dam yekəlikdə idilər. Hə… mən çıxdım rəhmətliyin qabağına və dedim, – indi çıxmayım və indi deməyim, – dedim: ay əmidostu, sənhəzrət Abbas, bu nə xəcalətlikdi mənə verirsən? Rəhmətlik gəlib məni qucaqladı. – İndi qucaqlamasın. – O üzümdən öpdü, bu üzümdən öpdü və qarpızların bir yekəsini gətirib verdi mənə. Allah rəhmət eləsin, torpağı sanı yaşıyasan, məni çox istərdi; indi istəməsin. * * * Pərinisə bu sözləri deməkdə idi, Kərbəlayı Məmmədəlinin qulağına “hoqquş…hoqquş…” səsi gəldi. Ər-arvad üzlərini həyətə tərəf çöndərib gördülər ki, həyətə bir ulağ girdi, ulağın üstündə bir arvad və yanında bir kişi. Pərinisə və Kərbəlayı Məmmədəli əvvəl bilmədilər ki, bu gələnlər kimdirlər; hətta Kərbəlayı Məmmədəli zarafatla dedi ki: – Ay qız, yuxun çin oldu. Budur Şərəbanı əmidostun sənə qarpız gətirir. Pərinisə genə diqqətlə həyətə girənlərə baxıb, durdu ayağa. Kərbəlayı Məmmədəli də bir qədər diqqət eləyib birdən “vay!” – deyib qaçdı evin bucağına və istədi gizlənsin. Pərinisə hövlnak qaçdı ərinin yanına və bilmədi nə eləsin. Kərbəlayı Məmmədəli qaçdı akoşkaya tərəf və istədi akoşkanı sındırıb özünü salsın eşiyə. Sonra genə həyətə baxıb, qayıtdı qapıya tərəf və göz-gözə verib özünü saldı həyətə və başladı naçmağa. Ulağ üstə gələn arvad əlinə bir daş alıb, başladı Kərbəlayı Məmmədəlini qovlaya-qovlaya söyməyə: – Köpək oğlu, arvad almağın bəs deyil, hələ götürüb mənə kağız yazıb acıq da verirsən?! Arvadın yanındakı kişi də Kərbəlayı Məmmədəlinin üstünə hücum elədi. Arvad əlindəki daşın birini atdı Kərbəlayı Məmmədəliyə. Daş gedib dəydi toyuqların birinə. Kişi əlindəki ağacı tulladı Kərbəlayı Məmmədəliyə. Ağac gedib dəydi divara. Kərbəlayı Məmmədəli həyətin alçaq divarından aşıb düşdü o biri həyətə və qaçdı. Pərinisə evin içində başladı “havar”, “havar” deyib bağırmağa. Həyətdə arvad və kişi Kərbəlayı Məmmədəlini o cür söyürdülər, necə ki, küçədə on yeddi-on səkkiz yaşında müsəlman uşaqları aşıq oynayanda bir-biri ilə söyüşürlər. Kərbəlayı Məmmədəlini qovlayan arvad onun “Ərəblər”dəki arvadı idi; həmin kişi də arvadın qardaşı idi. Dəxi bilmirəm mərəkənin axırı hara çatdı. 23 noyabr 1906, Tiflis * * * Dəllək Sadıq kişinin on yaşında oğlu Məmmədvəlinin gözləri ağrıyırdı. Bir gün uşaq anasına dedi: "Axı, Kərbəlayı Qasımın oğlu Əhmədin də gözləri ağrıyırdı. Dünən Əhmədnən arxın kənarında oynuyurduq. Əhməd burun qanadan otnan burnunu qanatdı. Elə burnundan bir az qan axan kimi, Əhmədin gözləri yaxşı oldu. "Bala, get sən də burnunu qanat!" — anası Məmmədvəliyə dedi. Məmmədvəli getdi, otların içindən haman tikanlı otu tapdı, sol əli ilə otu soxdu burnunun deşiklərinə, sağ əli ilə yumruğunu düyüb vurdu sol əlinin altından və Məmmədvəlinin burnundan qan başladı axmağa. Yarım saat qədərincə qan axdı. Məmmədvəli barmaqları ilə burnunun deşiklərini tutdu ki, bəlkə qan kəsilə, amma qan kəsilmək bilmədi. Axırı anasını çağırdı. Anası dəxi qanın kəsilməyinə bir çarə tapmadı. Bu heyndə Sadıq kişi əlində ət səbəti bazardan evə ət gətirdi. Övrət üzünü tutdu Sadıq kişiyə: "A kişi, gəl gör, Məmmədvəlinin burnunun qanına nə çarə eliyirik--kəsilmir; gəl bəlkə sən bir çarə tapasan." Sadıq kişi oğlunun yanına yetişib, sağ əlinin barmaqları ilə yapışdı Məmmədvəlinin burnunun ucundan və qoymadı qan axsın. Amma qan burnunun içində şişib, genə yol tapıb, başladı axmağa. "A kişi, qaç bazara--övrəti başladı uca səslə Sadıq kişiyə deməyə.--Qaç tez Usta Hüseynin yanına. Onun həkimlikdə səriştəsi çoxdu. Tez qaç Usta Hüseynə de. Yoxsa uşağı qan aparar, evin yıxılar. Tez durma qaç və tez xəbər gətir." Sadıq kişi əllərinin qanını arxda yuyub, üz qoydu həyətdən çıxmağa. Sadıq kişi o vaxt Usta Hüseynin dükanına yetişdi ki, usta bir müştərinin başını qırxıb qurtarıb, qanatdığı yerlərə pambıq düzürdü. Sadıq kişi dükanın qabağında durub salam verdi. Usta Hüseyn kişini görcək onu müştəri hesab etdi və qoltuq cibindən aynanı çıxardıb tutdu Sadıq kişinin qabağına. Sadıq kişi aynanı alıb və gözlərini yumub bir salavat zikr etdi və aynanı əvvəl sağ çiyninin, sonra sol çiyninin qabağına aparıb tutdu üzünün müqabilində və gözlərini açıb sol əli ilə başladı qırmızı saqqalını tumarlamağa və bir dəfə də salavat çevirib, aynanı qaytardı Usta Hüseynə və dedi: "Ay Usta Hüseyn, bizim Məmmədvəlinin burnu qanıyıb. Nə əlac edirik qan kəsilmək bilmir. Arvad məni yalvara-yalvara sənin yanına göndərib, bəlkə sən bir çarə tapasan." Usta Hüseyn Sadıq kişidən aynanı alıb əvvəl ona təklif etdi ki, girsin dükana və otursun səkinin üstündə. Sadıq kişi dükana girib oturandan sonra, Usta Hüseyn onun yavığına yeriyib sağ əlini uzatdı və Sadıq kişinin börkünü götürüb qovzadı yuxarı. Sadıq kişi altdan-yuxarı baxırdı Usta Hüseynin üzünə. Usta başını bulaya-bulaya dedi: "Ax, ax, vay, vay! Yazığım gəlir gününə, ay Sadıq kişi! Bilmirəm sənin axırın nə günə qalacaq! Ay kişi, ya adını erməni qoy, xalq bilsin ki, sən müsəlman deyilsən, yoxsa əgər müsəlman olmaq istəyirsən, qardaş, bu müsəlmançılıq deyil ki, sən eliyirsən. Kişi, utanmırsan başuvun tükünü bu qədər uzadıb qırxdırmırsan? Hələ xəcalət çəkməyib deyirsən ki, Məmmədvəlinin burnunun qanı kəsilmir? O allahın qəzəbidir ki, səni tutub. Yoxsa harda görsənən şeydir ki, burnunun qanı kəsilməyə? Sənin tək müsəlmanlar bundan da artıq bəlaya giriftar olacaqlar!" Bu sözləri deyə-deyə Usta Hüseyn balaca mis qaba soyuq su töküb, Sadıq kişinin başını hər iki əlləri ilə ovurdu ki, tükləri yumşalsın. Sadıq kişi dinməz-söyləməz oturub başını əymişdi aşağı. Usta Hüseyn əllərini ətəklərinə silib götürdü ülgücü və başladı daşın üstə çəkib itiləməyə və sonra bir neçə dəfə də qayışa çəkib, Sadıq kişinin başını qırxmağa məşğul oldu və Sadıq kişiyə belə moizə elədi: "Sadıq əmi! Müsəlmançılığın şərtləri çox ağırdır. Az bir adam bu şərtlərin hamısını əmələ gətirə bilər. Məsələn, başı tüklü saxlamaq heç bilirsən ki, necə böyük günahların biridir? Əvvəla budur ki, başını vaxtından-vaxtına qırxdırmıyanın evində heç xeyir-bərəkət olmaz. İkinci budur ki, insana növbənöv bədbəxtliklər üz verər. Mən nəyə deyirsən and içim ki, oğlunun qanının kəsilməməyi məhz tənbehdir ki, xudavəndi-aləm bu günahların qabağında sənə göndərib. Məndən sənə vəsiyyət: bir də belə qələtləri eləmə; yazıqsan, fağırsan. Yoxsa bir özgə cür bədbəxtlik üz verər, dəxi sonra peşimanlıq bir yerə çatmaz." Usta Hüseyn, Sadıq kişinin başını qırxıb qurtardı. Sadıq kişi börkünü qoydu başına, iki qəpik çıxarıb uzatdı Usta Hüseynə və dedi: "Usta, Allah atana rəhmət eləsin." Və usta Hüseyn pulu alıb cavab verdi: "Allah sənin də atana rəhmət eləsin." Sadıq kişi üz qoydu evinə getməyə. Həyətə girib Sadıq kişi gördü ki, oğlunun qanı çoxdan kəsilib. Məmmədvəli bir uzun ağacdan at qayırıb minmişdi, həyəti o tərəfə çapırdı, bu tərəfə çapırdı və hərdən bir at kimi kişnəyirdi. * * * Pirverdinin xoruzu Qasım əminin övrəti Həlimə xala çörək yapırdı. Hər dəfə çörək pişirən vaxt Həlimə xala iki, ya bəlkə üç övrət qonşularından özünə mədədçi çağırardı və gahdan bir Təzəkənddən bacısı Zibeydəyə də xəbər verərdi ki, gəlib ona kömək eləsin. Bu dəfə on put unun çörəyi gərək yapılaydı və Zibeydənin mədədə gəlməyi, əlbəttə, lazım oldu. Həlimə xala üzünü ərinə tutub dedi: – A kişi, durma, min ulağı, get Zibeydəni gəti. Məlumdu ki, çörək pişən günlər uşaqlar və itlər üçün bayramdır. İtlər üçün səbəbi vazehdir, o ki qaldı uşaqlar, onların da məktəbə gedənləri iki-üç gün evdə qalıb guya uşaq saxlayırlar. Qız uşaqları da mədədçi övrətlərin uşaqları ilə “qəcəmə daş”, “beşdaş” oynayırlar. Qasım əmi dəsmalının içinə bir neçə çörək qoyub bağladı belinə və istəyirdi ulağı minə, on üç yaşında oğlu Pirverdi yapışdı eşşəyin quyruğundan və dedi: – Vallah, dədə qoymayacağam gedəsən! Qasım əmi oğlunun üzünə baxmayıb ulağı mindi və çünki gördü ki, ulağ tərpəşmir, üzünü oğluna tərəf çöndərib soruşdu: – Bala, niyə qoymursan gedəm? Pirverdi cavab verdi: – Həyə Zibeydə xalama desən ki, mənə bir xoruz gətirsin, onda qoyaram; yoxsa, vallah, qoymaram. Qasım əmi “yaxşı” – deyib, hər iki ayaqları ilə ulağın qarnından dürtmələdi ki, yola düşsün, amma heyvan yerindən hərəkət etmədi; çünki Pirverdi bərk-bərk yapışmışdı ulağın quyruğundan. Qasım əmi üzünü oğluna tərəf çöndərib and içdi: – Oğlum, canın üçün xalava deyərəm sənə bir yaxşı çarxı xoruz gətirsin. Di izn ver gedim. Pirverdi quyruğu əlindən ötürdü. İki saat yol gedib Qasım əmi yetişdi Təzəkəndə və istəyirdi bacanağı Kərbəlayı Məhəmmədin evinə yavıqlaşa, köhnə dostu Təzəkəndin prixod mollası Axund Molla Cəfərə rast gəldi və ulaqdan yendi. Molla ilə görüşüb və kəndə nədən ötrü gəlməyini deyib, Qasım əmi istədi ulağı sürə, amma Molla Cəfər əlindəki çilingi ilə ulağın başını öz evinə tərəf qaytarıb, yapışdı Qasım kişinin yaxasından ki, gərək bizə gedib, mənə qonaq olasan. Vaqeən Qasım əmi çox ədəbli və söz eşidəndi; dostunun təklifini qəbul edib üz qoydu Molla Cəfərin evinə. Molla Cəfər Qasım əmini evinə aparıb qayğanağa qonaq elədi. Çörək ortalıqdan götürüləndən sonra molla, qonağa bu sözləri başladı deməyə: – Qasım əmoğlu, mən sənin işlərinə lap məəttələm. Kişi, havanın belə şiddətli istisində arvadın sözünə baxıb dörd ağac yolu gəlibsən ki, nə var-nə yox – övrətim çörək yapır. Gərək düşəsən bu kənd mənim o kənd sənin, arvadın nə qədər qohum-qardaşı, cicisi, bacısı, xalası, bibisi, nəticəsi var – hamısını daşıyıb tökəsən Danabaş kəndinə? Kişi, sən şeytan fələsisən məgər? Qasım əmi başını aşağı əyib, barmaqları ilə xalçanın iplərini o tərəfə-bu tərəfə tumarlaya-tumarlaya Molla Cəfərə belə cavab verdi: – Axund Molla Cəfər, yaxşı fərmayiş buyurursan; ancaq, vallah, arvadın öhdəsindən gələ bilmirəm. Deyirəm axı, üzdəniraq, nə bilim nəyin qızı, on put unun xəmirini çörək yapmaq nə elə bir çətin işdi ki, gərək bacın da köməyə gələ? Elə ha deyirəm, başa gəlmir. Deyirəm canın çıxsın, bir gün də artıq işlə; daha neynim, sözümə baxmır. – Ax, vay gününə Qasım əmoğlu, – Molla Cəfər deyir. Bir qədər keçəndən sonra Molla Cəfər dik qalxıb dizləri üstə, sağ əlini uzatdı Qasım əmiyə və uca səslə dedi: – Qasım əmoğlu, əlini mənə ver. Qasım əmi başını mollaya tərəf qalxızdı və bir şey başa düşmədi. – Qasım əmoğlu, əlini ver mənə. Qasım əmi yavaşca, guya qorxa-qorxa əlini uzatdı Molla Cəfərə. – Qasım əmoğlu, qoy səni evləndirim. Qasım əmi ancaq başını buladı, amma bir söz demədi. – Qasım əmoğlu, qoy Pərinisəni sənə siğə eliyim. Heç başını tovlama. Deyirsən arvadın öhdəsindən gələ bilmirəm. Bax, arvadın öhdəsindən belə gələrlər. Vallah, Pərinisəni alacağam sənə. Hərçənd yaşı bir az artıqdı, amma topuqları şam tirindən yoğundur. Əvvəl Qasım əmi bir qədər çəm-xəm elədi; amma axırda razı oldu. Molla Cəfər balaca qızını göndərdi Pərinisəni gətirtdi, siğəni oxudu və qərar qoydu ki, elə bu gün Qasım əmi təzə övrətini mindirsin haman ulağa və aparsın evinə. Qasım əmi genə bir az çəm-xəm eləyəndən sonra, buna da razı oldu. Qasım əmi ulağı minib və Pərinisəni tərkinə alıb düzəldi yola və şam vaxtı yavıqlaşdı kəndinə. Oğlu Pirverdi kəndin kənarında durub gözünü dikmişdi yola və gözləyirdi ki, xalası ona çarxı xoruz gətirəcək. Uzaqdan atasını görüb sevincək qaçdı və Qasım əminin tərkindəki övrəti, xalası Zibeydə hesab edib, atıla-atıla qaçdı övrətin yanına və çarşovunun ucundan yapışıb dedi: – Zibeydə xala, mənə xoruz gətirdin? Pərinisə təəccüblə üzünü çöndərdi oğlana tərəf. Pirverdi xalası əvəzinə yad övrəti görüb gözlərini bərəltdi və bir qədər övrətə mat-mat baxandan sonra zırınpanı başlayıb özünü çırpdı yerə… Az qalmışdı ki, həmin hekayəni tamam edəm, yoldaşım Mozalan gəlib dedi ki, dur ayağa gedək Qasım əminin övrətlərinin dava-mərəkəsinə tamaşa edək. Bu səbəbdən nağılımı tamam edə bilməyib burada qaldım. * * * Fatma xala Dünyada çox arvadların başmaqları düşüb, xah at üstə gedən vaxt, xah arabadan ya faytondan, xah dəmir yol ilə gedəndə. Mənim bir dostum var, nağıl edir ki, bir neçə il bundan qabaq övrətlə Xorasana gedən vaxt övrətinin başmaqları otuz dörd dəfə faytondan düşdü, iyirmi bir dəfə dəmir yolda gedən zaman pilləkanları enibçıxanda düşdü və yüz qırx altı dəfə İranda at yolu ilə gedəndə düşdü. İndi də haman dostum deyir ki, birisi Xorasan səfərinin adını çəkən kimi övrətimin “A kişi, qoyma başmağım düşdü” çığırtısı düşər yadıma. Mənim bir özgə dostum var, bu da həmişə mənə deyər: mən ömrümdə övrətim ilə bircə dəfə də nəinki səfərə, bəlkə həyətdən küçəyə də çıxmamışam. Soruşuram niyə, deyir-məhz ondan ötrü ki, qorxuram arvadım birdən çığıra “A kişi, qoyma başmağım düşdü”. Xülasə dünyada çox arvadların başmaqları düşüb. Yəni vaqiən başmağın düşməyi nə bir elə böyük eyib ya bədbəxtlikdir? Başmaqdı düşdü, deyərsən “A kişi, qoyma başmağım düşdü”, kişi də fayton olsa faytonu saxlar, dəmir yol qatarı olsa dəmir yol qatarını saxlar (hərçənd bu evi xarab dəmir yolu sürənlər heç sözə baxan adam deyillər). Bəli, dünyada çox arvadların başmağı düşüb, amma vallahı, billahı başmağın düşməyindən heç bir kəsin başına o qədər müsibət gəlməyib, nə qədər ki, Fatma xalanın başına gəlib. Fatma xalanın əri Qatır ürküdən şəhərinin sakini Kərbəlayı Xalıqverdi Təzəkli kəndindən bir at almışdı. At gözəl at idi, amma bircə eybi var idi: həmişə fürsət tapan kimi təzə sahibin evindən çıxıb düz gedib çıxardı Təzəkli kəndinə – köhnə sahibi Məşədi Nurəlinin evinə. Sonra Kərbəlayı Xalıqverdi gedib dübarə Təzəklidən atı gətirərdi evinə. Bir gün Fatma xala üzünü Kərbəlayı Xalıqverdiyə tutub dedi: a kişi, sən Allah, məni bir apar Heydərəli pirinə, indi Allaha şükür at almısan, piyada ki getməyəcəksən. Əvvəl Kərbəlayı Xalıqverdi cavab verdi, ay arvad sən Allah əl çək, amma axırda razı oldu. Qatırlı şəhəri ilə Heydərli pirinin arası iki saatlıq yoldur. Şəhərdən çıxanda Qurbağalı çayına kimi Təzəkli kəndinin yoludur, sonra çayı keçib Dovşantutan kəndinə tərəf bir saat qədərincə yol gedib Heydərli pirinə çatır. Heydərli piri çox kəramətli pirdi. Bu pirin barəsində çox söz danışmaq olardı, amma şamaxılıların xatirəsi üçün danışmırıq. Kərbəlayı Xalıqverdi atı çəkdi küçəyə və arvadı Fatma xalanı tərkinə alıb düşdü yola. Ər və övrət söhbət edə-edə gedirdilər. Ər məsələn belə söhbət edirdi: Fatma, deyəsən at bir az axsayır, mən elə bilirəm ki, nalbənd usta Əli atı mıxa salıb. Övrət belə söhbət edirdi: a kişi, sən Allah bir mənə de görüm, bu başıdaşlı nalbəndlər necə qorxmuyur atın qıçlarına mıx vururlar: bəlkə birdən at təpik atdı? Kərbəlayı Xalıqverdi cavab verdi ki, Allah adamı saxlasa adama heç zad olmaz. Bir qədər bu cür söhbət edə-edə getməkdə idilər ki, birdən naqafil Fatma çığırdı: A kişi, qoyma, başmağım düşdü. Kərbəlayı Xalıqverdi atı saxlayıb çöndü yola baxdı, amma bir şey görmədi. Atdan yerə düşüb övrətinə dedi ki, sən yapış cilovdan atı saxla, mən başmağı axtarım. Fatma xala bu sözləri eşitcək tez cavab verdi: yox, yox başına dolanım, mən qələt edərəm, mən əlimi cilova vura bilmərəm. Kişi cilovu atın boynuna salıb dedi: eybi yoxdu, sən tərpənməsən, at durar. Və özü geri qayıdıb başladı başmağı axtarmağa. At bir qədər durub bir qədəm götürdü. Fatma xala çığırdı: “Ay aman!”. At bir qədəm də götürdü. Fatma xala qışqırdı: “Ay aman”. Sonra at başladı yavaş-yavaş qabağa hərəkət eləməyə. Bir az da keçəndən sonra Kərbəlayı Xalıqverdi övrətindən o qədər uzaq düşdü ki, Fatma xalanın bağırtısı dəxi onun qulaqlarına çatmadı. Heyvan köhnə vətəndəki axurunu yadına salıb bir baş Təzəkli kəndinə çapmaqda idi. Yazıq Fatma xala hər iki əllərini yuxarı qaldırıb “ay aman” deyə-deyə nərə çəkirdi. At Fatma xalanı götürüb qaçmaqda olsun, gələk Təzəkli kəndinə. Atın köhnə sahibi Məşədi Nurəli oturmuşdu küçədə öz qapısının qabağında və kənd mollası Molla Qurbanqulu ilə söhbət edirdi. Bunlardan savayı burada məhəllə əhlindən genə bir neçə kəndli oturub mollanın söhbətinə qulaq verirdilər. Molla Qurbanqulu belə danışırdı: – Arvad nədi, həyətdən küçəyə çıxdı nədi, hələ bir para binamus müsəlmanlar övrətlərini yanlarına salıb aparırlar qohum-qardaş evinə. Kəndlilərin biri üzünü Molla Qurbanquluya tutub dedi: – A molla, and olsun bizi yaradan məxluqə, mən bircə dəfə də, ayıb olmasın sizdən də, Cəfərin anasını heç bir yerə aparmamışam. O biri kəndlilər də and içdilər ki, bir belə günah iş görməyiblər. Molla Qurbanqulu başladı: – Övrətinki odur ki, qatasan evə, qapısını qıfıllayasan. Məşədi Nurəli üzünü tutdu mollaya və dedi “a molla, yaxşı fərmayiş ərz edirsən, bəlkə lazım oldu, məsələn, arvad gedib çeşmədən su daşısın, onda pəs qapını qıfıllayandan sonra axı arvad dəxi eşiyə çıxa bilməz ki, məsələn gedib su gətirsin”. Molla Qurbanqulu ucadan cavab verdi: pəh, axmaq-axmaq danışmağa pul verməmisən? Övrət nədi, küçəyə çıxıb su gətirdi nədi. Suyu canın çıxsın özün daşı. Övrətə də etibar var ki qoyasan çıxa küçəyə? Övrətinki odur ki, qatasan dama, qapısına qıfıl vurub açarını qoyasan cibinə. Bir qədər də söhbətdən sonra Molla Qurbanqulu Məşədi Nurəlidən soruşdu: Məşədi Nurəli, atı kimə satdın? Məşədi Nurəli cavab verdi ki, atı Qatır ülküdənli Kərbəlayı Xalıqverdiyə satıbdır. Molla Qurbanqulu Kərbəlayı Xalıqverdinin adını eşitcək başladı onu bu cür tərifləməyə: – Bax nə demişəm, əsil müsəlman Kərbəlayı Xalıqverdidir. Mən o kişini çoxdan tanıyıram və Qatır ülküdənə gedəndə də həmişə Kərbəlayı Xalıqverdiyə qonaq olaram. Kişi doğrudan da Allah bəndəsidir. Heç bir dəfə də olmayıb ki, mən onun övrətinin ya bir səsini eşidim, ya boyunu görəm. Ay Məşədi Nurəli, halal olsun o atı ki, Kərbəlayı Xalıqverdiyə satıbsan. Mollanın bu sözlərini Məşədi Nurəli də təsdiq elədi və dedi ki, vaqiən Kərbəlayı Xalıqverdi çox dindar və namuslu adamdır. Kəndlilər bu söhbətdə idilər, gördülər ki, at tappıltısı gəlir. Yola tərəf baxıb gördülər ki, bir müsəlman övrəti at üstə oturub çapır. Kəndlilər hamısı birdən dedi: “Nəhlət sənə kor şeytan”. Molla Qurbanqulu dedi: Əstafürulla. Atın üstündəki övrət bizim Fatma xala idi. Yazıq övrət qorxa-qorxa ikiəlli yapışmışdı yəhərin qaşından və bu səbəbdən üzünü örtə bilmirdi. Kəndlilərə yavuqlaşıb biçarə övrət utana-utana bir baxdı kəndlilərin üzünə və qızara-qızara, baxdı mollanın üzünə. At, Məşədi Nurəlinin qapısına yetişib özünü soxdu həyətə, Molla Qurbanqulu bir qədər mat-mat baxır həyətə girib getdi başını soxdu çardağın altındakı öz axırına və daraşdı ot və saman çöplərini axtarıb yeməyə. Sonra Məşədi Nurəlinin övrəti və bir neçə sair övrətlərindən yığışıb bir tövr Fatma xalanı atdan yendirdilər. Yarım saatdan sonra Kərbəlayı Xalıqverdi də gəlib çıxdı. Yazıq Fatma xala!!! Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 29 sentyabr, 6 oktyabr 1906, №26–27 * * * Qurbanəli bəy Mirzə Allah sənə rəhmət eləsin!** Xəbər çıxdı ki, bu gün naçalnik gəlir kəndə və sonra məlum oldu ki, pristavın arvadının ad qoyulan günüdür. Kənddə şuriş düşdü. Kənd əhlindən bu gün çöl işinə gedən olmadı. Camaatın yarısı çıxmışdı kəndin kənarına və təpələrə dırmaşıb boylanırdılar ki, görsünlər gəlirmi naçalnik. Camaatın yarısı pristavın mənzilini əhatə edib durmuşdular. Qıraq kəndlərdən də camaat baxəbər olub yavaş-yavaş gəlirdilər. Pristavın həyətinə adam əlindən girmək mümkün deyildi və katda, yasovul və qlava mirzələrindən savayı həyətə girmək heç kəsə izn verilmirdi. Pristavın həyətində it yiyəsini tanımırdı. Səsdən və qiylü-qaldan qulaq tutulurdu: bir yanda quzular mələyirdi, bir yanda qıçları bağlı cücə və toyuqlar bağırırdılar, bir yanda qlavaların atları kişnəyirdilər. Bir tərəfdən pristavın qulaqları uzun tulaları gah qlavanm üstünə atılıb "haff' eləyirdilər, gah katdanm üstünə tullanıb "haff' eləyirdilər. Hərdən bir pristavın arvadı balkona çıxıb nazik səslə çığırırdı: "tişe"; yəni "yavaş". Və sonra genə girirdi içəri. Pristavın aşpazları, bellərində ağ önlük hərdənbir həyətə çıxıb qlavanın birinə deyirdi: Tez yarım girvənkə zəfəran tap. Qlava "baş üstə" deyib, əvvəl bir başını salırdı aşağı, sonra mirzəsinə üzünü tutub buyururdu: Ada, Mirzə Həsən, durma tez şəhərə adam göndər, yarım girvənkə zəfəran gətirsin. Bir az keçirdi, bir ayrı aşpaz əlində katlet bıçağı qlavanın birinə üzünü tutub buyururdu: Qlava, dörd-beş yüz yumurta lazımdır. Qlava sevincək əlini uzadırdı həyətdəki səbətlərə və cavab verirdi: Nə danışırsan? Burada mindən artıq yumurta var. Birdən qaçaqaç düşdü; dedilər "naçalnik gəlir". Qlavalar çıxdılar qapıya, xanım çıxdı balkona, tulalar hücum çəkdilər adamların üstünə və bir qədər keçdi guya qurbağanın gölünə daş atdılar; çünki bu gələn naçalnik deyilmiş, özgə mahalın pristavı imiş. Pristav atdan yenib girdi həyətə və balkona çıxıb xanıma rusca bir neçə söz deyib özü də güldü və xanımı da güldürdü. Və sonra hər ikisi girdi içəri. Genə katlet bıçaqlarının taqqıltısı, adamların tappıltısı, atların kişnəməsi, cücə-toyuqların və qlavaların bağırtısı və tulaların hafıltısı qarışdı bir-birinə. Bir ucdan təzə gələn qlava və katdalar atdan yenib, dolu xurcunları doldururdular həyətə. Bir ucdan kəndlilər dallarında qab-qazan, xalı və palaz daşıyırdılar. Bir ucdan kəndlilər həyətin di­bində quzulan və toyuq-cücələri yan-yana yığıb öldürüb təmizləyirdilər. Birdən qaçaqaç düşdü; dedilər "naçalnik gəlir". Qlavalar qaçdılar qapıya, xanım və qonaq çıxdılar balkona, tulalar tullandılar həyətə və bir qədər keçdi genə qurbağanın gölünə daş atdılar; çünki bu gələn naçalnik deyilmiş, kazak böyüyü bir əfsər imiş. Bu da atdan yendi, qaça-qaça çıxdı balkona və xanımın əlini öpüb, kefini soruşdu və sonra girdilər otağa. Bir qədər keçdi genə qaçaqaç düşdü; genə dedilər "naçalnik gəlir". Amma bu da yalan oldu. Adamları araladılar, bu qonaq da girdi həyətə. Bu da "Qapazlı" kəndinin bəyi və mülkədarı məşhur Qurbanəli bəy idi. Bəy həyətə girən kimi baxdı bir sağa, bir sola. Tulaların biri qaçıb gəldi Qurbanəli bəyin qabağına və başladı bəyin ayaqlarını yalamağa. Bəy əyilib itin başını tumarladı və dedi: Malades sobak, - və sonra qalxıb xanımı balkonda görüb çığırdı: İzdrasti! - və börkünü götürüb sağ əlilə qalxızdı yuxarı və qışqırdı: Urra! - Sonra qalxdı balkona və xanıma baş əydi. Xanım əlini uzatdı Qurbanəliyə. Bəy xanımın əlini alıb rusca dedi: Nə qədər mənim canım sağdı, sənə mən nökərəm, ay xanım. Xanım bir az güldü və dedi: Spasibo. Bəy bir ah çəkəndən sonra hər ikisi girdi içəri. Bir az keçdi, mahal həkimi gəldi, sud pristavı gəldi, iki uçitel gəldi, genə bir əfsər* arvadı ilə gəldi, genə bir özgə həkim arvadı ilə gəldi. Bir az keçdi genə qaçaqaç düşdü; dedilər "naçalnik gəlir". Qlavaların biri at üstə çaparaq gəlib özünü saldı yerə və həyətə soxulub qaçdı xanımm qabağına və çığırdı: Naçalnik idyot. Xanım bir girdi içəri, bir çıxdı balkona. Qonaqlar da çıxdılar həyətə və qaçdılar qapıya. Tappıltı, şaqqıltı və çığır-bağır, qoyma, dinmə, çəkil, gəl, get... axırda bir yoğun çinovnik girdi həyətə, yeridi xanıma tərəf, sol əli ilə börkünü çıxardıb sağ əlini uzatdı xanıma və xanımm əlini öpüb qonaqlarla bir-bir əl-ələ verib qalxdı balkona və girdi otağa. Naçalnikdən sonra genə bir neçə qonaq gəldi. Bunların da bır neçəsi arvadları ilə gəlmişdilər. Qonaqlar yığışmışdılar zal otağına. Ortaya düzülmüşdü stollar və stollarırın üstünə düzülmüşdü növ-növ şirin çörəklər, suxarılar, paxlavalar, halvalar, kanfetlər, lumu-partaxallar, quru yemişlər. Stolun üstünə qoyulmuşdu yekə samavar və qulluqçular çay töküb qoyurdular qonaqların qabağına. Naçalnik oturmuşdu yumşaq divanın üstündə, pristavın arvadı oturmuşdu onun yanında, qonaqlardan da bir neçəsi düzülmüşdü bunların yanına və naçalnik qabağındakı stekanın qendini qanşdıra-qarışdıra pristavın arvadı ilə söhbət edirdi. Bu heyndə küçədən açıq akoşkalardan bir at kişnəməsi qalxdı. Bundan sonra bir ayrı at daha da ucadan başladı kişnəməyə. Qonaqların bir neçəsi akoşkadan baxdılar küçəyə. Atlar daha da ucadan başladılar kişnəməyə. Qurbanəli bəy akoşkadan başını çıxartdı küçəyə və çığırdı: Ədə Kəblə Qasım, heyvan oğlu heyvan, atı kənarda dolandır, yoxsa əlindən qurtarıb qaçar. Bir az keçdi, atlar daha da şiddətlə başladılar çığırmağa. Qurbanəli bəy atlardan bərk başladı nökərinə çığırmağa və qonaqların hamısı qaçdılar akoşkaların qabağına. Küçədə tövlənin qabağında bir strajnik bir ağ atın cilovundan yapışıb dolandırırdı. Bu at naçalnikin atı idi. Qurbanəli bəyin nökəri bir kəhər atın cilovundan yapışıb bir az kənarda dolandırırdı. Bir-iki kəndli də bir az kənarda bir ayrı atların cilovlarından yapışıb dolandırırdılar. Akoşkanın qabağında kəndlilər düzülüb pristavın akoşkalarına baxırdılar. Hərdən bir naçalnikin atı kişnəyə-kişnəyə qabaq ayaqlarını döyür yerə və Qurbanəli bəyin atına baxıb, hirsindən cilovu gəmirtləyirdi. Qurbanəli bəyin atı hərdənbir nərə təpib, qabaq ayaqlarını qaldırırdı havaya və az qalırdı ki, Kərbəlayı Qasımı da göyə qaldırsın. Kərbəlayı Qasım da bərk-bərk cilovdan yapışıb çığırırdı: Buna bax ha! Naçalnik gördü ki, kəhər at Qurbanəli bəyin atıdır və üzünü Qurbanəli bəyə tutub soruşdu ki, atı neçə yaşındadır? - Qurbanəli bəy papirosunu yandırıb naçalnikə dedi ki, atı bu il təzə dörd yaşa ayaq yur. Genə naçalnik akoşkaya tərəf yeriyib, başladı Qurbanəli bəyin atına tamaşa eləməyə; sonra Qurbanəli bəyə'çönüb dedi: - Nə gözəl atdı! Doğrudan, Qurbanəli bəyin atı gözəl at idi. Qurbanəli bəy hər iki əlini sinəsinə qoyub naçalnikə cavab verdi: Peşkəşdi. Naçalnik Qurbanəli bəyə dedi: Sağ ol - və genə başladı ata tamaşa eləməyə və genə Qurbanəli bəyə üzünü tutub soruşdu: Qaçmağı necədi? İti yüyürürmü? Qurbanəli bəy naçalnikə dedi: Ay naçalnik, əgər sənin mahalında bir belə yüyürən at tapılsa, mən bığlarımı qırxdırmasam qurumsağam. Yarım saatdan sonra qonaqları çağırdılar xörək otağına. Otağın ortasında uzun xörək stolu, üstünə düzülmüşdü hər cür xörəklər və içkilər. Pristavın arvadı oturdu stolun baş tərəfində. Xanımın sağ tərəfində naçalnik əyləşdi və qeyri qonaqlar da hərə bir yer tutub oturdular. Naçalnik araq şüşəsini əlinə götürüb əvvəl öz fincanını, sonra pristavın arvadının, sonra xanımların və sonra qeyri qonaqların fincanlarını doldurub durdu ayağa və rumkasını xanımın rumkasına vurub dedi: Mübarək olsun xanımın ad bayramı. Naçalnikdən sonra xanımlar və ağalar yerlərindən qalxıb həmin sözləri dedilər və sonra naçalnik və qeyriləri şüşələri başlarına çəkib boşaltdılar. Pristavın arvadı fincanı götürdü əlinə, qonaqlardan razılıq elədi, amma Qurbanəli bəyə baxıb gördü ki, bəy arağını hələ içməyib. Xanım bəydən soruşdu ki: Niyə içmirsiniz? Bəy gülə-gülə başını saldı aşağa və dinmədi. Naçalnik Qurbanəli bəyə baxıb qəh-qəh çəkib dedi ki: Yoxsa sən də fanatik müsəlmanlardansan, onun üçün içmirsən? Qonaqlardan bir neçəsi güldü və bir neçəsi də dedi ki: Götür iç!.. Axırda Qurbanəli bəy rumkasmı götürdü əlinə və dedi: A kişi, siz Allah bu nədi? Buna bizdə üskük deyərlər ki, arvadlar barmaqlarına geyib tikiş tikərlər; yoxsa bizlərdə bunnan araq içməzlər. Qonaqlar bu sözləri eşidib genə qəh-qəh çəkib güldülər və pristavın xanımı dedi: Da, da, doğrudur. Gunah məndədir. Qurbanəli bəy rumkaynan araq içməz. Bu sözləri deyəndən sonra xanım bir çay stəkanı aparıb qoydu bəyin qabağına və araqla doldurub verdi bəyə. Qurbanəli bəy stəkanı götürüb dedi: Bax, buna nə demişəm?!.. Yoxsa üsküyü qoyublar mənim qabağıma ki, nə var, nə yox. Qonaqlar genə gülüşdülər və Qurbanəli bəy arağı çəkdi başına, stəkanı qoydu yerə və çörəkdən bir tikə götürüb tutdu burnunun qabağına. Ağalar və xanımlar məşğul oldular yeməyə, içməyə və eşikdə də toy və zurnanın səsi ucaldı. İki saatdan sonra qonaqlar qalxdılar ayağa, düzüldülər akoşkanın qabağına və başladılar tamaşa eləməyə. Baharın ikinci ayı idi. Çiçəklərin və otların ətri qarışmışdı bir-birinə, çeşmələrin səsi qarışmışdı quşların səsinə. Hərdən bir zurnanın səsi ucalıb, özgə səslərin hamısını batil eləyirdi. Zurna sakit olan kimi adamların səsi ucalırdı. Evin qabağında, çayın kənarında, çəmənin üstündə bir neçə fərş döşənmişdi. Bir tərəfdə üç yekə samavar qoyulmuşdu və yanlarında otuz-qırx stəkan-nəlbəki, nimçələr, qəndlər, mürəbbələr, şirin çörəklər, lumu-partaxallar, kanfetlər, qurabiyələr və qeyri çay ilə və çaysız yeməli şeylər, yağlar, xamalar, qaymaqlar, quru yemişlər düzülmüşdü. Ətrafdan qoyulmuşdu yasdıq və balışlar. Bir tərəfdə qlavalar tatarı əllərində kəndliləri döyə-döyə bir yerə yığırdılar ki, əl-ələ verib yallı getsinlər. Ağalar və xanımlar akoşkalarda görünən kimi kəndlilər "urra" de­yib papaqlarını atdılar göyə və yapışdılar yallı getməyə. Pristavın xanımı qonaqlara təklif elədi ki, buyursunlar, çayın kənarında başladılar yallı getməyə. Ağalar və xanımlar yendilər. Kəndlilər genə "urra" çəkib qarışdılar bir-birinə və sonra genə başladılar yallı getməyə. Qurbanəli bəyin nökəri Kərbəlayı Qasım kənarda durub, əllərini qoymuşdu ciblərinə, baxırdı və Qurbanəli bəyi görcək ikiqat əyildi. Bəy papirosunu ağzına alıb Kərbəlayı Qasıma işarə elədi. Kərbəlayı Qasım qaçıb gəldi ağasının yanına və spiçkanı cibindən çıxarıb yandırdı və tutdu ağasının qabağına. Bəy papirosu yandırıb dedi: Axmaq oğlu, axmaq, bə sən niyə yallı getmirsən? Kərbəlayı Qasım başını əydi aşağı və dedi: Ay ağa, mən qocalmışam. Daha mənə yallı getmək yaraşmaz. Bəy papirosunu göyə üfləyib yapışdı Kərbəlayı Qasımm çiynindən və çəkə-çəkə apardı yallı gedənlərin yanına və dedi: Yapış, heyvan balası, heyvan! Yoxsa vallah döyə-döyə səni öldürərəm! Kərbəlayı Qasım yapışdı kəndlilərin əlindən və istər-istəməz başladı onlarla bir yerdə dolanmağa. Qurbanəli bəy özü də dəstənin başından yapışıb başladı atılıb düşməyə. Pristavın arvadı Qurbanəli bəyə çəpik çaldı. Naçalnik də qəh-qəh çəkib güldü və başladı çəpik çalmağa. Özgə qonaqlar da çəpiyi tutub başladılar gülməyə. Qurbanəli bəy özü ağzını göyə açıb qəh-qəh elədi və çığırdı: Ay xanım, mən istəyirəm sənin sağlığına içim. Buyur mənə çaxır gətirsinlər. Urra, urra! Nökərlər butulkaları başladılar daşımağa. Qurbanəli bəy bir stəkan içib genə başladı fırlanmağa, genə başladı dolanmağa. Bir qədər keçdi, genə bir stəkan içib çığırdı: Xanımın sağlığına - və genə başladı dolanmağa bir qədər keçəndən sonra yorulub çəkildi kənara və bir stəkan çaxır doldurub nökəri Kərbəlayı Qasımı çağırıb və dedi: İç. Kərbəlayı Qasım başladı yalvarmağa: Ay ağa, sən bilirsən ki, mən içmənəm. Aman günüdü, məni çövür balovun başına, mən içə bilmənəm. Bəy bir qədər də nökərini yaxalayıb gördü ki, içmir və çaxırın bir azını tökdü Kərbəlayı Qasımın üstünə və bir azını da özü içdi. Ağalar və xanımlar məşğul oldular çay içməyə. Qurbanəli bəy də gedib bir tərəfdə oturdu və üzünü naçalnikə tutub dedi: Mənim nökərim Kərbəlayı Qasım lap biqeyrətdi. Mən indiyə ki­mi nə qədər eləmişəm ona bir qətrə çaxır içirdə bilməmişəm. Deyirəm ki, axı, ay axmaq, sən ki, üzümü yeyirsən, axı bu nədi ki? Üzüm suyu deyil məgər? Nə qədər eləyirəm, içmir. Naçalnik Qurbanəli bəyə cavab verdi ki, Kərbəlayı Qasım qanmır, avamdı. Qurbanəli bəy qəh-qəh çəkdi və dedi: Necə qanmır? Çox yaxşı qanır. O məgər qanmır ki, çaxır üzümdən qayrılır? Çox əcəb qanır. Ancaq biqeyrətdi, onun üçün içmir. Yarım saata kimi ağalar və xanımlar çay içməyə və söhbətə məşğul oldular. Kəndlilər də yallı gedirdilər. Xanımlarm biri hərdənbir əllərini basırdı qulaqlarına və ərinə şikayət edirdi ki, "zurnanın səsindən az qalır qulaqlarım tutulsun". Pristav xanımın gileyini başa düşəndən sonra toyçulara çığırdı ki, daha çalmasınlar. Toyçular sakit oldular. Toyum səsi kəsilcək Qurbanəli bəy üzünü toyçulara çöndərib çığırdı. Ədə, çalm, namərdlər! Pristav bəyə dedi ki, toyun səsi xanımlara xoş gəlmir, qoy çalmasınlar. Qurbanəli bəy durdu ayağa, pristava dedi: Mən ölüm qoy çalsınlar, mən istəyirəm oynayam. Pristavın cavabını gözləməyib Qurbanəli bəy toyçulara çığırdı: Ədə, çalın! "Uzun dərə" çalın/ Toyçular hazırlaşırdılar çalmağa. Naçalnik durdu ayağa və börkünü başına qoyub bəyə dedi: Bəy, hələ sonra oynarsan. Göndər nökərini sizin atınızı çəkib gətirsin, mən istəyirəm ata baxam. Qurbanəli bəy sağ əlini qoydu gözünün üstünə və dedi: Naçalnik, qurbandı sənə mənim atım! Bu sözlərdən sonra bəy nökərini çağırdı: Kərbəlayı Qasım, tez get atı çək gətir, naçalnik baxsın. Kərbəlayı Qasım qaçdı və tövlədən atı çıxartdı eşiyə. Naçalnik, pristav, Qurbanəli bəy, pristavların biri və xanımların biri getdilər atın yanına. Qurbanəli bəy ata yavıqlaşıb başladı atın alnını tumarlamağa. Naçalnik keçdi atın dalına, sonra keçdi qabağına və istədi ağzını açıb dişlərinə baxsın. At başını göyə qalxızıb çəkildi bir tərəfə.. Qurbanəli bəy çığırdı ata: Tərpənmə, axmaq! Naçalnik genə çəkildi atın dal tərəfinə. Qurbanəli bəy yapışdı atın dodağından və ağzının bir tərəfini açdı və naçalnikə dedi: Naçalnik, buyur bax. Həyə inanmırsan, buyur bax bu il dördünə ayaq qoyur. Naçalnik yavığa gəlib əyildi və başını uzatdı atın ağzına. At genə başını qovzadı göyə. Qurbanəli bəy hirslənib istədi atın ağzından bir yumruq vursun. At qabaq əllərini qaldırdı göyə və az qaldı noxtanı Kərbəlayı Qasımın əlindən qoparsın. Kərbəlayı Qasım asıldı noxtadan və çığırdı: Buna bax, ha! Sonra naçalnik Kərbəlayı Qasıma dedi ki, bir az atı dolandırsın. Kərbəlayı Qasım atı yavaş-yavaş çəkdi bir tərəfə. Heyvan Kərbəlayı Qasımın dalınca gedə-gedə hərdən alnını sürtürdü Kərbəlayı Qasımın kürəyinə və hərdənbir o tərəfə-bu tərəfə baxıb kişnəyirdi. Naçalnik Qurbanəli bəydən yenə atın qaçmağını soruşdu. Qurbanəli bəy baxdı naçalnikin üzünə və bir söz deməyib Kərbəlayı Qasımı çağırdı. Kərbəlayı Qasım atı çəkdi yavığa və Qurbanəli bəy tez qalxdı atın üstünə və heyvanı təpiklədi. At durduğu yerdə bir neçə arşın fasiləni sıçrayıb, üz qoydu yola tərəf qaçmağa və yarım dəqiqənin içində gözdən itdi. Yarım dəqiqədən sonra Qurbanəli bəy çaparaq qayıdıb gəldi və atı sürüb az qaldı soxulsun qonaqlar oturduğu məclisə. Xanımlar çığırışıb qaçışdılar bir tərəfə və Qurbanəli bəy tez atı saxlayıb özünü tulladı yerə və durdu naçalnikin qabağında. Naçalnik bəyə dedi: Moladets - və bəy cavab verdi: Naçalnik, bu nədi ki! Hələ sən mənim o biri atımı görməmisən. Bəlkə onu görəsən! Bu nədi ki, onun yanında. Kərbəlayı Qasım atı çəkib apardı. Hava qaraldıqdan sonra pristavın otaqlarında çıraqları yandırdılar və qonaqlar məşğul oldular kart oynamağa. Saat on birdə qonaqları genə dəvət elədilər xörək otağına və genə ağalar və xanımlar xörək stolunun ətrafına düzülüb başladılar şam eləməyə. Naçalnik cücənin ətindən bir-iki tikə yeyəndən sonra götürdü çaxır butulkasını və başladı əvvəl öz stəkanını, sonra qonşularının stəkanını doldurmağa və sonra ayağa durub stəkanı uzatdı pristavın arvadına tərəf və dedi: Bu gün bizim buraya yığışıb belə ləzzətlə vaxt keçirməyimizə siz səbəb olubsunuz. Buna cəhət mən bu stəkanı içirəm sizin sağlığınıza. Bu sözləri deyib, naçalnik stəkanı vurdu xanımın stəkanına və çaxırı içib oturdu. Yavuqda oturan qonaqlar da stəkanlarını uzadıb xanımın stəkanı ilə çıqqıldatdılar və içdilər. Qurbanəli bəy də yerindən qalxıb, dolu stəkanını götürüb vurdu xanımın stəkanına və xanımın başının üstündə durub dedi: Mən özümü bu gün xoşbəxt hesab eləyirəm ki, bu məclisdə varam. Allah sənin ərin Mixail Pavloviçi bizim mahaldan uzaq eləməsin. Ondan ötrü ki, çünki nə qədər ki, Mixail Pavloviç bizim mahalda deyildi, bizim kəndlilər də bədbəxt idilər, mən də bədbəxt idim. Ondan ötrü ki, bilmirəm nədəndirsə keçən pristavları mən o qədər istəməzdim ki, Mixail Pavloviçi istəyirəm. Amma beş-on il bundan irəli burda bir pristav vardı; çox lotu oğlan idi. Mənə bir tula bağışlamışdı. Allah onu da sağ eləsin, səni də sağ eləsin, hamımızı sağ eləsin. İçirəm mən sənin sağlığına, a xanım,urra! Bu sözləri deyəndən sonra Qurbanəli bəy çaxırı çəkdi başına və içəndən sonra stəkanı çöndərib ağzı yerə tərəf tutdu ki, görsünlər stəkanda bir qətrə də çaxır qalmayıb və keçib oturdu yerində. Bir qədər keçəndən sonra pristavın arvadı götürdü çaxırı və naçalnikin stəkanını, öz fincanını və qonşularının stəkanlarını doldurub üzünü naçalnikə tutdu və dedi: Mən özümü borclu hesab edirəm sizdən razılıq eləməyə ki, bu uzun yolu zəhmətlə buraya gəlib məni sərəfraz buyurubsunuz. Sözlərini deyəndən sonra xanım fincanını tutdu dodaqlarının qabağına. Qonaqlar da stəkanlarını uzadıb vurdular naçalnikin stəkanına. Qurbanəli bəy yerindən qalxıb, əlində dolu stəkan gəlib durdu naçalnikin yanında və dedi: Naçalnik ağa, içirəm mən bu stəkanı sizin sağlığınıza. Allah da buna şahiddir ki, nə qədər bizim vilayətə naçalniklər gəlib - gedib, mən onların heç birini o qədər istəməmişəm. Naçalnik ağa, sən bizim başımızın sahibisən. Nə qədər ki, bizim mahalda camaat var, onlar hamısı sənin yolunda başlarından keçərlər. Mən özüm sənin yolunda oda girərəm. Qurban sənə mənim canım. Nə qədər ki, mən sağam nökərəm sənə. İçirəm mən bu stəkanı naçalnik ağanın sağlığına. Urra! Bu sözləri deyən kimi Qurbanəli bəy stəkanı çəkdi başına, stəkanın ağzını çöndərdi yerə, guya bir qətrə də qalmadı; sonra gedib oturdu yerində. Qonaqlar genə məşğul oldular yeməyə. Bir qədər keçəndən sonra xanımın əri pristav götürdü çaxır şüşəsini, əvvəl öz stəkanını doldurdu, sonra qonşularının stəkanını doldurdu və sonra ayağa durub dedi: Ağalar və xanımlar! Məlumdur ki, bir düşmən istəyə bizim üstümüzə hücum çəkə, bizi saxlayan qoşunlarımız olacaq. Buna cəhət mən içirəm bu stəkanı bizim qoşunlanmızın əfsəri Nikolay Vasilyeviçin və onun xanımı Anna İvanovnanın sağlığına. Pristav bu sözləri deyib stəkanı uzatdı bir əfsərə və onun yanında oturan arvada tərəf. Qonaqlar da habelə stəkanlarını çıqqıldadıb içdilər. Qurbanəli bəy də ayağa durub dolu stəkanını uzatdı əfsərə və arvadına tərəf dedi:4 Ay əfsər ağa, ay xanım, mən içirəm sizin sağlığınıza. Allah sizin kölgənizi bizim başımızın üstündən əskik eləməsin. Allah düşmən qabağında sizin qılıncınızı kəskin eləsin. Yəni mən bu sözləri ondan ötrü demirəm ki, düşməndən qorxuram. Hansı düşmən cürət eləyib mənim qabağıma çıxa bilər?! Bu xəncəli mən soxaram onun qarnına! Mən heç düşməndən qorxmuram. Sizin dövlətinizdən mən heç bir kəsdən qorxmuram. Nə qədər canım sağdır, mən nökərəm sənin xanımına. Sağ olsun Anna xanım, urra! Bəy çaxırı çəkdi başına. Bu qayda ilə ağaların və xanımların bir-bir sağlığına içdilər. Hər dəfə Qurbanəli bəy dururdu ayağa, hərənin barəsində bir nitq söyləyir, bir dolu stəkan içirdi və otururdu. Yavaş-yavaş çaxırın buxan qalxdı bəyin başına və lap axırda bəy bərk kefləndi. Qonaqların hamısının sağlığına içəndən sonra qonaqlar başladılar Qurbanəli bəyin sağlığına içməyə. Xanımlar bir-bir stəkanlarını uzadıb vurdular bəyin stəkanına. Qurbanəli bəy şadlığından az qaldı özündən getsin. Qonaqların hamısı bəyin sağlığına içəndən sonra bəy stəkanı yuxan qalxızıb dedi: Ağalar və xanımlar! Siz ki, mənim sağlığıma içdiniz, qurban olsun sizə mənim canım. Mən ölənə kimi bu günü yadımdan çıxarmanam. Amma, ağalar, mənim sizdən bir xahişim var. Mən ölüm, mənim sözümü yerə salmayın. Mən sizin hamınızı sabah öz evimə qonaq təklif eləyirəm. Vallah, billah, atamın goru haqqı, mən bilmirəm necə sizin xəcalətinizdən çıxım?! Mən lap əriyib yerə girirəm ki, bu qədər xanım mənim sağlığıma içsin. Mən nəyəm ki, bu qədər xanım mənim sağlığıma içsin? Mən bu xanımların ayağınm torpağı da ola bilmənəm. Vallah, billah, atamın goru haqqı sabah bizə qonaq gəlməsəniz, mən özümü öldürərəm. Mən istəyirəm sizə qulluq eləyim. Mən istəyirəm sizə nökərçilik eləyim. Sabah bizə gəlməsəniz, mən bu xəncəli soxaram qarnıma. Cənab naçalnik, səndən də çox təvəqqə eləyirəm, ay xanım, səndən də təvəqqə eləyirəm. Əfsər ağadan da eləyirəm. Anna İvanovna, qurban olsun sənə mənim canım, səndən də təvəqqə eləyirəm. Ağalar, xanımlar! Hamınızdan təvəqqə eləyirəm. Hər kəs gəlməsə, namərddi. Aman günüdü, özümü öldürərəm! Qurban olsun sizə mənim canım. Sağ olsun xanımlar. Urra! Urra! Bəy stəkanı çəkdi başına. Naçalnik siğarı damağına salıb, üzünü tutdu pristavın xanımına və dedi: Gələsən sabah qonaqlığa gedək, Qurbanəli bəyə qonaq olaq? - Xanım baxdı ərinin üzünə və dedi: Mən çox xoşhallıqla gedərəm. Yaxşı olar. Bəyin arvadını da görərəm. Görərəm necə paltar geyir. Əfsər də arvadından soruşdu: Gedərsənmi? - Arvadı dedi: Gedərəm. Qonaqların biri də dedi ki: Əgər bəy bizə bir yaxşı müsəlman plovu versə, gedərəm. Qurbanəli bəy plov sözünü eşitcək tez qalxdı ayağa və çığırdı: Necə plov? Necə plov? Atamın goru haqqı, sizə elə bir plov verərəm ki, ömrünüzdə yeməmiş olarsınız. Mənim aşpazım bişirən plovu kim bişirə bilər? İnanmırsınızsa Kəblə Qasımdan soruşunuz. Hanı Kəblə Qasım? Kəblə Qasım, Kəblə Qasım! Qurbanəli bəy başladı ucadan Kərbəlayı Qasımı çağırmağa; guya ki, Kərbəlayı Qasım buradadır. Pristavın nökərlərindən biri içəri girib dedi ki, burada Kərbəlayı Qasım yoxdur. Bəy hirslənib nökərə dedi ki: Çağırın o axmaq oğlunu gəlsin. Nökər çıxdı getdi və bəy özü də qapıya tərəf yeridi. Pristavın arvadı bəyə dedi ki: Sən zəhmət çəkmə, nökərlər çağırarlar gələr. Bəy genə başladı plovu tərifləməyə. Mən siznən mərc gələrəm. Həyə bir yanda elə plov yemiş olsanız, tüpürün mənim üzümə. Qonaqlar güldülər. Naçalnik də gülə-gülə dedi: A bəy, söz yox ki, evdəki tərifli atını da bizə görsədərsən. Qurbanəli bəy naçalnikə yaxınlaşıb hər iki əllərini qoydu gözünün üstə və dedi: Bu gözlərim üstə, hansını bəyənsən, peşkəşdi. Lotu lotuyana deyirəm, mən təzvir-məzvir bilmənəm. Hansını xoşlasan, atamın goru haqqı peşkəşdi sənə. Nökər girdi içəri və dedi ki, Kərbəlayı Qasım yatıb. Bəy nökərin üzünə baxıb əvvəl dinmədi və sonra xəncərinin dəstəsindən yapışıb dedi: Get, o haramzada oğlu haramzadaya de ki, bu saat durub bura gəlməsə, bu xəncəli gedib soxaram onun qarnına! Nökər çıxdı eşiyə. Pristavın arvadı bəyə üzünü tutub dedi: Niyə biçarə kişini oyadırsan? Nəyə lazımdır? Bəy cavab verdi: Ay xanım, başına dolanım, necə nəyə lazımdır? Ağzı nədi bu tezlikdə yatsın. Qoy gəlsin görək kimin hünəri var mənim aşpazım bişirən plovu bişirsin?! Qonaqlar genə gülüşdülər. Kərbəlayı Qasım şişmiş gözlərini bərəldib, girdi içəri. Ağası genə əlini xəncərin dəstəsinə aparıb dedi: Kəblə Qasım, mən səni öldürərəm! Qonaqlar genə gülüşdülər. Kərbəlayı Qasım əllərini döşünə qoyub, alçaq səslə dedi: Niyə, başına dönüm, ağa? Bəy hirsli və uca səslə: Hələ soruşursan da niyə? Gəl gör bu ağalar nə deyirlər. Mən ha deyirəm ki, bizim Əli bişirən plovu heç kəs bişirə bilməz, bunlar inanmırlar. Kərbəlayı Qasım alçaq səslə cavab verdi: Bəli, ağa, Əli yaxşı plov bişirir. Qurbanəli bəy üzünü qonaqlara tutub sevincək və ucadan dedi: Di, gördünüz? Di, gördünüz? İndi sözünüz nədi? Qonaqların çoxusu cavab verdi: Doğrudu, doğrudu, inanırıq. Kərbəlayı Qasım çıxdı eşiyə. Yarım saatdan sonra qonaqlar başladılar dağılmağa. Qurbanəli bəy atını və Kərbəlayı Qasım yabısını minib düşdülər yola. Bəy başını saldı aşağı və başladı mürgüləməyə. Hərdən bir yuxudan ayılıb atı saxlayırdı, üzünü çöndərirdi Kərbəlayı Qasıma və deyirdi: Bu xəncəli soxaram sənin qarnına! Çox vaxt Kərbəlayı Qasım cavab vermirdi və gah vaxt deyirdi: Niyə, başına dönüm, ağa? Bəy gah vaxt Kərbəlayı Qasıma cavab vermirdi, amma gah vaxt deyirdi: Kimin hünəri var Əli bişirən plovu bişirsin?! İki saatdan sonra ağa və nökər yetişdilər kəndə. Kəndin içindən üç-dörd köpək hürə-hürə hücum çəkdilər Qurbanəli bəyin üstünə. At hürküb özünü verdi bir tərəfə, az qaldı bəyi salsın yerə. Qurbanəli bəyin börkü düşdü yerə və Kərbəlayı Qasım özünü atdan salıb ağasının börkünü qalxızıb verdi bəyə. Qurbanəli bəy xəncərini sıyırıb, atını sürdü itlərin üstünə. İtlər başladılar qaçışmağa. Yekə imarətin darvazasının qabağında atlar dayandılar. Kərbəlayı Qasım yerdən bir daş götürüb başladı qapını döyməyə. Yekəpapaq bir kişi qapını açdı və Qurbanəli bəyin yanına qaçıb yapışdı atın cilovundan. Qurbanəli bəy hələ atdan yenməyib, xəncərin tiyəsini qalxızdı kişinin üstünə və dedi: Əli, bu xəncəli soxaram qarnına! Nökər cavab verdi: Ixtiyar sənındi, aga! Sonra bəy atdan yenib girdi həyətə və pilləkəni qalxıb girdi otağa. Bəyin qaravaşı bir qoca arvad çıxdı ağasının qabağına və dedi: Ay ağa, nə gec gəldin? Xanım səndən ötrü çox niyaran oldu. Bəy xəncərin tiyəsini arvada göstərib dedi: Gülpəri, bu xəncəli soxaram sənin qarnına! Arvad dinmədi və çəkildi kənara. Bəy o biri otağa girib, gördü ki, arvadı paltarlarını soyunmamış dayanıb yastığa və yuxulayıb. Əvvəl gedib durdu arvadının yanında. O, xəncərin tiyəsini arvadının üstünə qalxızıb dedi: Bu xəncəli soxaram sənin qarnına! Arvad ayılmadı. Qurbanəli bəy dəxi dinmədi və xəncəri atdı yerə. Sonra börkünü çıxarıb atdı bir səmtə və başladı soyunmağa. Paltarlarını və çəkmələrini çıxarıb hirslə hərəsini atdı bir yana, bir az su içdi və uzandı yerinə. Bəyi yuxu tutdu. Qurbanəli bəyin arvadı sübh vaxtı ayılıb gördü ki, əri gəlib yatıb; yavaşca paltarını geyib çıxdı eşiyə. Qaravaş süpürgə ilə həyəti süpürürdü. Kərbəlayı Qasım əlində xəlbir tövlənin qabağında durub, arpa təmizləyirdi ki, aparıb versin atlara. Aşpaz Əli aşpazxananın qapısının yanında əlində xəkəndaz samavara kömür salırdı. Həyətin bir tərəfində toyuq-cücələr dən yeyirdilər və sərçələr hərdənbir dəstə ilə toyuq-cücələrin yanına yenib başlayırdlar dənlərdən yeməyə; amma bir səs eşitcək genə dəstə ilə qalxırdılar tut ağacına. Qaravaş xanımı görcək əlində süpürgə getdi xanımın yanına, salam verdi. Xanım gözlərini ova-ova soruşdu ki, bəy nə vaxt gəlib yatdı? Qaravaş cavab verdi ki, gecədən çox keçmişdi ki, gəldi. Xanım Kərbəlayı Qasımı çağırdı. Kərbəlayı Qasım tövlədən çıxıb tez gəldi və baş yendirib durdu xanımın qabağında. Xanım Kərbəlayı Qasımdan soruşdu ki: Niyə belə gec gəldiniz? - Kərbəlayı Qasım cavab verdi: Qonaqlıq çox uzun çəkdi, onun üçün gec gəldik. - Xanım genə soruşdu: Pristavın qonağı çox idimi?- Kərbəlayı cavab verdi: Bəli, xanım, çox idi. - Xanım soruşdu: Kim idilər qonaqlar? - Kərbəlayı Qasım cavab verdi: Ay xanım, nə bilim, bir çoxlu böyük adamlar idi. Çoxlu xanım idi. Naçalnik özü də orada idi. Çox adam vardı. - Xanım genə soruşdu: Kəblə Qasım, xanımlar da elə kişilərnən bir yerdə oturmuşdular, ya ayrı oturmuşdular? - Kərbəlayı Qasım cavab verdi: Yox, elə hamısı qanşmışdı bir-birinə. Qaravaş bu sözləri eşitcək öz-özünə dedi: Bıy, aman Allah! Xanım oturdu pilləkənin pilləsinin üstündə, Kərbəlayı Qasımı bir az yavığa çağırdı və dedi: Sən Allah, Kəblə Qasım, nağıl elə görək qonaqlıq necə keçdi, qonaqlara nə verdilər, ağan nə qayırırdı, kimnən danışdı, nə danışdı? Sən Allah, Kəblə Qasım hamısını nağıl elə. Kərbəlayı çuxasının ətəyini qalxızıb ağzının və burnunun suyunu sildi. Tövlədən atlar başladılar bir-birinin üstünə çığırışmağa və Kərbəlayı Qasım üzünü tövləyə tutub çığırdı: Buna bax ha! - Xanım genə Kərbəlayı Qasıma dedi: Sən Allah, Kəblə Qasım, nağıl elə, görək. Kərbəlayı Qasım cavab verdi: A xanım, dəxi nə deyim? Çox qonaq vardı. Nəçəlnik də orda idi. Xanım genə Kərbəlayı Qasımdan soruşdu: Kəblə Qasım, urus arvadları bə kişilərnən nə danışırdılar? Kərbəlayı Qasım cavab verdi: Xanım mən nə bilim ki, nə danışırdılar? Mən onların axı dilini bilmirəm ki? Xanım genə soruşdu: Kəblə Qasım, doğrusunu de görək, ağan da urus arvadlarıynan danışdımı? Kərbəlayı Qasım genə üzünü tövləyə tutub, çığırdı atların üstünə və xanıma cavab verdi: Ağam urus arvadlarıynan az danışdı; amma nəçəlniknən çox danışdı. Aşpaz Əli samavarı gətirdi və çıxarıb qoydu pilləkənin üstə. Qaravaş süpürgəni dayadı divara, qalxdı pilləkənin üstünə və samavarı qalxızıb apardı evə. Aşpaz Əli yenib durdu xanımın qabağında və soruşdu: Xanım, bu gün nə pişirim? Xanım qaravaşı çağırıb dedi: Bə Qurbanəli bəy gecə demədi ki, nə pişirək? Qaravaş əlində çay qabı xanımın yanına gəlib cavab verdi: Gecə ağa elə hirsli idi ki, hələ məni istəyirdi öldürsün. Xanım təəccüb elədi və dedi: Yaxşı, yaxşı, elə danışma! Dəli olmamısan ki! Vallah, a xanım, ağam evə girən kimi xəncəlini çıxartdı və mənə dedi: "Xəncəlnən səni öldürərəm!". Xanım bir qədər dinmədi və üzünü tutdu Kərbəlayı Qasıma: Kəblə Qasım, ağan niyə hirslənmişdi? Kərbəlayı Qasım cavab verdi: Ağam heç zada hirslənməmişdi. Ancaq kəndə yetişəndə köpək oğlunun itləri töküldülər üstümüzə və atlarımızı hürkütdülər. Xanım durdu ayağa və dedi: Kəblə Qasım, yəqin ağan genə keflənmişdi. - Kərbəlayı Qasım cavab verdi: Xeyr keflənməmişdi. Xanım girdi içəri və yavaşca Qurbanəli bəyin yanına yaxınlaşıb gördü ki, bərk yuxudadır. Sonra çıxdı eşiyə və aşpaz Əliyə on altı qəpik verib dedi: Əli, get, iki girvənkə ət al gətir, bozbaş pişir! Əli pulları aldı və dedi: Baş üstə. Kərbəlayı Qasım və Əli üz qoydular aşpazxanaya tərəf getməyə. Gün qalxdı, günorta oldu. Kərbəlayı Qasım həyətdə oturmuşdu tut ağacının dibində və hərdənbir daş götürüb atırdı ağacın başına və tut quşlarını qovurdu və hərdənbir yerə tökülən yetişmiş tutlardan götürüb yeyirdi. Qaravaş da gəldi Kərbəlayı Qasımın yanına və başladı tutları seçib yeməyə. Bir az keçdi xanım da gəldi bunların yanına və başını qalxızıb, bir qədər yetişmiş tutlara baxdı və Kərbəlayı Qasıma dedi ki, çıxsın ağaca, bir az tut silkələyib töksün. Qaravaş evdən bir çarşov gətirdi. Aşpaz Əli də bunların yanına gəldi və dedi: Siz çarşavı tutun, mən çıxım silkələyim. Əli çıxdı ağaca. Xanım, qaravaş və Kərbəlayı Qasım çarşovu tutdular və Əli ağacın budağının birini tərpətdi və yekə-yekə yetişmiş ağ tutlar töküldü çarşava. Budağa bir iki təpik vurandan sonra Əli qalxdı bir az da yuxarı. Ağacın başından kəndin ətrafı əl içi kimi görünürdü. Bir tərəfdə düzülmüşdülər "Sapıç" dağları, dağların ətəyində "Sapıç" kəndi aşikar görünürdü. Kəndin aşağısında "Əhmədxan gölü" ağarırdı. Gölün yanında Hacı Heydərin dəyirmanı və meşəsi daha da aşkar görsənirdi. Dəyirmandan "Qapazlı" kəndinə kimi düzülmüşdülər taxta-taxta yaşıl zəmilər, yoncalıqlar və qara şum yerləri. Bax, görürsən, gah burada, gah orada kotanlar və cütlər şum yerləri sürürlər. Həmin tamaşagaha bir qədər nəzər salandan sonra Əlinin gözünə bir belə şey də sataşdı: Hacı Heydər dəyirmanın yanında kəndə sarı bir dəstə atlı gəlirdi. Əli əvvəl buna qulaq asmadı və başladı budağın birini silkələməyə. Amma sonra genə diqqət saldı və gördü ki, atlılar kənd əhlinə oxşamırlar. Bunu görüb, Əli üzünü tutdu aşağı və dedi: Kəblə Qasım, kəndə çoxlu atlı gəlir; amma kəndliyə oxşamırlar. Kəblə Qasım, xanım və qaravaş bir qədər baxdılar bir-birinin üzü nə. Xanım dilləndi: Kəblə Qasım, çıx aşpazxana damına, gör neçə atlıdılar? Kərbəlayı Qasım gedib qalxdı alçaq divara, oradan qalxdı aşpazxana damının üstünə və sağ əlini gözünün üstünə qoyub başladı diqqətlə yola baxmağa. Kəndin yavığında Kərbəlayı Qasımın gözünə əvvəl iki atlı göründü. Bunlar atlarını bərk çapırdılar. Dəxi bunlardan savayı yolda bir şey görünmürdü. Amma bir qədər keçdi, "Mərəzə"nin yanında söyüd ağaclarının dalından bir dəstə atlı çıxdı. Bunların içində naçalnik və pristavların düymələri və xanımların şlyapaları aşkar bilinirdi. Kərbəlayı Qasım tez yendi aşağı, qaçıb gəldi xanımın yanına və tövşüyə-tövşüyə dedi: Xanım, bu gələnlər deyəsən elə dünənki qonaqlardı. - Xanım çarşovun ucunu saldı yerə, gəldi Kərbəlayı Qasıma yavıq və dedi: Dünənki qonaqların burda nə işləri var? Kərbəlayı Qasım əllərini qoydu bir-birinin üstünə və cavab verdi: Mən nə bilim, a xanım? Bu heyndə küçədə mərəkə qopdu. İtlərin hürüşməsi, adamların qaçışması, at tappıltısı. Və bir az keçdi, küçə qapısı döyüldü. Xanım qaçdı içəri və pəncərədən küçəyə baxıb gördü ki, küçə doludur atlılarla; hamısı rus qulluqçuları və rus xanımları. Kərbəlayı Qasım qapıya çıxıb gördü ki, dünən pristavın evindəki qonaqların hamısı gəlib dayanıb qapıya. Xanım tez qaçdı eşiyə və Əlini çağırıb dedi: . - Get, de ki, ağa evdə deyil. Əli qaçdı küçə qapısına və xanım qaçdı evə, Qurbanəli bəyi oyatdı. Bəy "a...a..." eləyib çöndü o biri səmtə, arvadı dedi: A kişi, dur, dünənki qonaqlar gəliblər bizə. Qurbanəli bəy genə "a., a.. " eləyib gözlərini açdı və arvadına dedi: Cəhənnəm ol! - və genə gözlərini yumdu. Arvadı genə dedi. Qurbanəli bəy gözlərini açıb, qalxdı oturdu və soruşdu: Nə deyirsən? Arvadı sözünü bir də dedi. Bəy dik qalxdı ayağa, bir şey fikir elədi, qaçdı otağın o tərəfınə-bu tərəfınə, arvadına dedi: Qoy desinlər ağa evdə deyil. Arvadı genə çıxdı eşiyə və bəy mələfəni götürüb çarşav kimi saldı başma, çıxdı həyətə, qaçıb soxuldu tövləyə və girdi atın axuruna. Nökərlər qonaqlara dedilər: Ağa evdə deyil. Naçalnik bu cavabı eşidib təəccüb elədi; habelə qeyri qonaqlar mat qaldılar. Kəndlilər başladılar qonaqların atlarını dolandırmağa. Naçalnik çıxardıb papirosunu yandırdı və nökərlərdən soruşdu: Bəy hara gedib ki, evdə deyil? - Nökərlər cavab verdilər: Bilmirik. Naçalnik bir qədər dinməyib genə soruşdu: Bəs o ki özgə yerə gedəcəkdi, bizi niyə qonaq çağırdı? Nökərlər cavab verdilər ki: Bılmirik. Xanımların biri bir stəkan su istədi. Kərbəlayı Qasım qaçdı evdən kasada su gətirdi. Qonaqlar bir qədər bir-birinin üzünə baxıb dedilər ki: Dəxi niyə dururuq, qayıdaq gedək. Naçalnik də buna razı oldu; amma Kərbəlayı Qasıma üzünü tutub soruşdu: Bəyin atları tövlədədir? Kərbəlayı Qasım dedi: Bəli. Bu heyndə tövlədə atların biri başladı kişnəməyə. Naçalnik yoldaşlarına belə təklif elədi: Çox əcəb. Biz bu qədər yolu zəhmətlə gəlmişik; barı heç olmasa bəyin atlarına baxaq, sonra qayıdaq. Yoldaşları razı oldular. Naçalnik genə Kərbəlayı Qasımdan tövləyə getməyə izin istədi. Kərbəlayı Qasım dedi: Buyurun! Naçalnik, iki pristav, mal həkimi, xanımların ikisi və kazak əfsəri girdilər həyətə və üz qoydular tövləyə tərəf. Qurbanəli bəyin arvadı həyətdə qonaqları görüb, qaçdı soxuldu otağa və qonaqlar girdilər tövləyə. Naçalnik qabaqdakı atı görüb dedi: Bu elə bəyin dünənki atıdır. Sonra qonaqlar yeridilər içəri və bir kəhər atın yanında dayandılar. Naçalnik atın qabağına keçib Kərbəlayı Qasımdan soruşdu: Budurmu bəyin tərifli atı? – Kərbəlayı Qasım dedi: Bəli. Qonaqlar başladılar atın o tərəfinə bu tərəfınə dolanmağa. Naçalnik axura tərəf hərəkət eləyib istədi atın ağzına baxsın. Axura yaxınlaşan kimi naçalnik dik atıldı və çığırdı: Ax, çort vozmi! Axurun içində guya kəfənə bürünmüş bir şey naçalnikin gözünə sataşdı. Naçalnik yanındakı pristavın əlindən yapışıb yavaşca yeridi axurun yanına və diqqət eləyib gördü ki, axurdakı Qurbanəli bəy özüdü. Bunu görcək naçalnik çəpik çalıb, qəh-qəh çəkib güldü və dedi: A.. .a.. .a.. rəfiq, sən burda imişsən!!... Qonaqlar da bir-bir gəlib bəyə diqqət ilə baxdılar və çəkilib durdular kənarda. Qurbanəli bəy yerindən heç tərpəşmədi. Qonaqlar çıxdılar küçəyə, atları mindilər və üz qoydular getməyə. * * * Təzə xəbər Tükəzban xalanın gəlini, istəyirdi toyuqlara dən səpə, sarı toyuq gözünə sataşmadı. Bir az “cü-cü” eləyib çağırdı, sarı toyuq görsənmədi. Gəlin fikir elədi ki, bəlkə toyuq Fatma xalanın həyətinə keçib və divara tərəf yeriyib divarın alçaq yerindən başını Fatma xalanın həyətinə uzadıb çağırdı: – Ay Fatma xala, sən Allah, bax gör bizim sarı toyuq sizin həyətə keçməyib ki? Bu heyndə Çərçi Zalxa girdi Tükəzban xalanın həyətinə və gəlini divarın yanında görüb başladı məzəmməti: “Ay qız, bəlkə özgənin həyətində kişi-zad var, ayıb deyil məgər xalqın həyətinə baxırsan?”. Gəlin cavab verid ki, “sarı toyuğumuz keçmişdi Fatma xalagilə, onu soruşurdum”. Çərçi Zalxa Tükəzban xalagildə işini qurtarıb küçəyə çıxanda Xansənəm əmidostuya rast gəldi. “Ay salaməleyk, ay əleykəssalam nə var, nə yox, ay Zalxa bacı?”. Çərçi Zalxa küçənin o tərəfinə, bu tərəfinə baxıb ağzını aparıb yapışdırdı Xansənəm əmidostunun qulağına və belə pıçıldadı: “Tükəzban xalanın gəlini divarın çatdağından Fatma xalanın oğluna göz eliyirdi, vallah mən özüm gözümnən gördüm. Amma sən Həzrət Abbas bir kəsə demə”. Xansənəm əmidostu gedirdi Şərəbanı bacıgilə. İçəri girən kimi: “Salaməleyk, əleykəssalam. Ay qız nə var, nə yox, uşaqlar necədir?” – Allaha şükür. Sizin Sadığın qarnı necədi, indi maşallah deyəsən bir az köpü yatıb?.. Xansənəm əmidostu o tərəfə, bu tərəfə baxıb başını əydi Şərəbanı bacının qulağına və yavaşca dedi: “Eşitmisən təzə xəbəri ya yox?” “Yox, eşitməmişəm”. Ay qız Şərəbanı, vallah, Allah bizim başımıza daş salacaq. Deyirlər ki, Tükəzban xalanın gəlini divardan xəlvətcə Fatma xalanın həyətinə yenib Fatma xalanın oğlunan oynuyurmuş və naqafil bu yandan da gəlinin əri çıxıb, yəni Tükəzbanın oğlu çıxıb görüb və arvadını da o qədər döyüb ki, indi deyirlər o matışka -qızı matışka yorğan-döşəkdə yatır. – Ay qız, nə danışırsan?.. – İmam haqqı doğru deyirəm. Bir saat keçmədi ki, təzə xəbər şəhərin hər yerinə yayıldı. Şərəbanı xala Əsmər xalaya, Əsiər xala Gülsüm bacıya, Gülsüm bacı Səkinə xalaya, Səkinə xala Nurcahana, Nurcahan Pəricahana... Axırda da bu xəbər Tükəzbanın özünə çatdı. Axşamçağı gəlinin əri Kərbəlayı Qasım evə qayıdan kimi Tükəzban durdu ayağa və çadrasını axtara-axtara dedi ki, “dəxi mən matışkaynan bir evdə oturmanam; ya bu evdə gərək mən qalam, ya gəlin qala”. Xülasə, Kərbəlayı Qasım anasını qoymadı getsin. Və hirs ilə gedib yapışdı övrətinin boğazından ki, boğub öldürsün. Səhər açılınca üç dəfə ana və oğul gəlini saldılar dəyənək kötəyinin altına. Ancaq bir neçə gündən sonra yavaş-yavaş Tükəzbana və oğluna yəqin oldu ki, bu deyilən sözlər böhtandı, amma genə hərdənbir Kərbəlayı Qasım bikarlıyanda övrətini salardı kötəyin altına ki, “niyə sən divardan Fatma xalaynan danışdın?..” “Molla Nəsrəddin”, 30 iyun 1908-ci il, №26 * * * Quzu Məmmədhüseynin kirvə oğlusu Qurtbasar kəndindən buna bir quzu sovqat göndərmişdi. Kəblə Məmmədhüseyn istədi quzunu kəsə, amma heyvanın belini əlləri ilə sığallayıb, bıçağı tulladı yerə və arvadına dedi ki: – Bir sümüknən bir dəridən savayı bir şey yoxdu. Arvadı məsləhət gördü ki, quzunu ötürsünlər bir neçə gün bağçada otlasın, əmələ gəlsin. Əri də razı oldu və quzunu itələyib saldı həyət bağçasına. Heyvan göy otu gördu , amma ağzını ota uzatmadı. Həmin vaxt qonşuluqda Əziz xanın evindən kişilərin oxumaq səsi gəlirdi və Əziz xanın öz səsi aşkar eşidilirdi: Nə durmusan dağ başında qar kimi? Məmələrin baş veribdi nar kimi, nar kimi… * * * Kəblə Məmmədhüseyn quzunu boşlayıb girdi evinə, şalını götürüb bağladı, çuxasını geydi, tütün kisəsini qoydu cibinə, çubuğunu taxdı belinə və arvadına dedi ki: – Quzunu aparıram. – Arvad cavab verdi ki: – Həyə satmağa aparırsan, o quzuya heç bir manıt da verməzlər. – Yox, satmağa aparmıram, xanlığa aparıram. Bəlkə bir şey qopardam. Bu sözləri deyə-deyə Kəblə Məmmədhüseyn yendi həyətə, əyilib quzunu qucaqladı, vurdu qoltuğuna, çıxdı küçəyə və üz qoydu Əziz xanın evinə tərəf. Çəpik və oxumaq səsi gəldikcə yavıqlaşırdı. Nə durmusan dağ başında… Məmələrin nar kimi… Xülasə, xanlıq qapısında bir-iki kəndli durmuşdu, həyətdə də bir dəstə kəndli ucadan danışırdılar. Bağçada yekə tut ağaclarının dibində beş-altı quzu otlayırdı. Həyətin küncündə, çardağın altında bir çılpaq ağ at bağlanmışdı. Aşpazxanadan qab-qacaq səsi gəlirdi. Xanlıq qulluqçularından bir neçəsi aşpazxanadan evə xörək və evdən aşpazxanaya boş qab-qacaq daşıyırdılar. Kəblə Məmmədhüseyn düz gəldi pilləkanlardan qalxdı qabaq otağa və nökərlərin birinə dedi: – Sadıq əmoğlu, xana ərz elə ki, Məmmədhüseyn quzu gətirib. Bir az keçdi, Əziz xan bərk kefli, çörək dəsmalı ilə dodaqlarını silə-silə çıxdı qabaq otağa və quzunun başını Məmmədhüseynin qoltuğunda görəndə gəldi yavığa və durdu quzunu tumarlamağa: – Quzu, quzu, nə yaxşı quzu, nə göyçək quzu. Quzu, quzu, quzu!.. – Və məhəbbətin şiddətindən başladı quzunun gözlərindən öpməyə. Kəblə Məmmədhüseyn də durdu quzunu tərifləməyə: – Xan, maşallah çox nəcib quzudu. Bir kəndli aparırdı satmağa, zornan üç manat verib aldım. Bildim ki, qonağınız var, dedim bəlkə lazım ola, plov altına qoyasınız. Çox yeməli quzudu. İçəri otaqda çəpik səsi bərkidi. Rus qonaqlarının biri qapını açıb Əziz xanı çağırdı. Xan dönüb qaçdı qonaqlara tərəf, genə qayıtdı Məmmədhüseynə tərəf, əlini saldı cibindən bir kağız üçlük çıxartdı. Pulu genə istədi cibinə qoya, sonra istədi Məmmədhüseynə verə, genə istədi cibinə qoya, axırda atdı Məmmədhüseynə və qaçdı içəri. Kəblə Məmmədhüseyn pulu qoydu cibinə, yendi həyətə ki, quzunu ötürsün bağçadakı quzuların içinə. Kəndlilər genə həyətdə “arx” barəsində ucadan bəhs eləyirdilər, nökərlər də genə sağa-sola qaçmaqda idilər və heç kəs Məmmədhüseynə baxmırdı. Bu da çuxasını çəkdi qoltuğundakı quzunun başına və üzünü küçə qapısına çöndərib çıxıb getdi evinə. Və həmən gün quzunu kəsib yedi… Amma doğrudan da quzu çox arıq imiş. İkinci dəfə Aradan bir həftə keçmişdi ki, Kəblə Məmmədhüseyn gəzə-gəzə gəldi Əziz xanın həyət qapısına. Xanın nökərlərindən biri həyətdə palaz çırpırdı və Məmmədhüseyni görəndə palazı qoydu yerə, gəldi qapıya. Bunlar başladılar o üzdən-bu üzdən danışmağa. Həyətdə iki quzu görsənirdi və Kəblə Məmmədhüseyn nökərə nəsihət elədi ki, küçə qapısını açıq qoymasınlar; yoxsa quzular çıxarlar küçəyə, oğul-uşaq tutub aparar. Nökər də bunun cavabında dedi ki: – Arxayın ol, heç bir köpək oğlu cürət eləyib xanın quzusunu aparmaz! Söhbət özgə yana çöndü. Məmmədhüseyn başladı xanın əhvalını soruşmağa və xəyalında tutmuşdu ki, bilsin nə vaxt xan genə qonaqlıq eləyəcək. Nökər söhbət arasında dedi ki: – Sabah yox, biri gün miravay pasrednik xana qonaq gələcək və urus həkiminin arvadı da gələcək və bunlardan savayı Dəmirtəpə pristavı da gələcək, Qulam xan da gələcək, Səfi xan da gələcək. İki gündən sonra Əziz xanın evində genə qışqırıq qopmuşdu. Bu dəfə məxsusi çalıb-oxuyanlar da var idi. Həyət qapısı dolu idi küçə uşaqları ilə. Kəblə Məmmədhüseyn uşaqları aralayıb qapını taqqıldatdı; çünki hərçənd qapı açıq idi, amma istəmirdi həyətə girsin. Otaqda oxuyub çalanların səsi, qonaqların çəpiyi, həyət adamlarının hay-küyü qarışmışdı bir-birinə. – Vəliqulu əmoğlu, Vəliqulu əmoğlu, bir bura gəl! Xanın Vəliqulu adlı nökəri əlində çörəyi tez aparıb yerinə qoyub, qaçdı küçə qapısına. Kəblə Məmmədhüseyn buna salam verib, kefini soruşandan sonra dedi: – Vəliqulu əmoğlu! Axı insaf deyil, mən kasıb adamam, xana bir tövr ərz elə quzunun üç manatını iltifat eləsin. Sən öləsən, məhəttələm. İki həftədən çoxdu, ha gedib gəlirəm. Amma, vallah, axı utanıram. Vəliqulu belə cavab verdi: – Yaxşı, deyərəm. Amma indi xanın başı qarışıqdı, sabah deyərəm. Vəliqulu istədi qayıdıb getsin, amma Məmmədhüseyn onun ətəyindən yapışıb əlini saldı boynuna: – Yox, yox, mən ölüm, indi get de. Mən ölüm indi de! – Ay Allahın bəndəsi, indi mən xana necə gedim belə sözü deyim? Məyə görmürsən qonaqlar başını necə qatıbdırlar? Məmmədhüseyn hirsləndi: – Allahü-əkbər! Bu da mənə söz oldu? Mən ki, öz pulumu istəyirəm, bunun nə dəxli var? Əmoğlu, sən Həzrət Abbas, bu saat get mənim pulumu al, gəti. “Vəliqulu! Vəliqulu” – deyib Vəliqulunu aşpazxanadan çağırdılar, bu da Məmmədhüseynə vədə verdi ki, bir tövr düzəltsin və qaçıb girdi aşpazxanaya, plov məcməisini iki əlli qalxızdı yuxarı və çaparaq apardı qonaq otağına. Cavan xanlardan biri çalğıçıların qabağında oynayırdı. Qonaqlar əl çalırdılar və oynayan cavan oynaya-oynaya getdi durdu həkimin arvadının qabağında və baş elədi bu da dursun oynasın. Xanım başladı çəm-xəm eləməyə ki, mən oynamaq bacarmıram. Qonaqlar doluşdular bunun başına ki, gərək oynayasan. Axırda xanım durdu ayağa və çalğıçılara dedi ki, “tripaqa” havasını çalsınlar və düşdü oynamağa. Qonaqlar çəpik tutdular. Əziz xan çaxır stəkanını doldurdu, yeridi qabağa və “xanımın sağlığına” – deyib içəndən sonra cibindən bir üçlük çıxardı, apardı taxdı tar çalanın papağına və başladı çəpik çalmağa. Kəblə Məmmədhüseyn Vəliqulunun yubanmağına səbr eləməyib, girdi qabaq otağa və başladı oradan oynayanlara tamaşa eləməyə, Əziz xan bir üçlük də çəxartdı taxdı kamança çalanın papağına. Vəliqulu boş nimçələri bir-birinin üstünə qalayıb, istəyirdi otaqdan qaça aşpazxanaya. Məmmədhüseyn getdi durdu onun qabağında və nimçələri qucaqladı: – Mən ölüm, bu sahat qayıt, o üçlüklərin birini al gətir mənə! Vəliqulu bilmədi nə desin. – Bu lotu Hüsi sənə qurban, sözümü yerə salma! Vəliqulu nimçələri qoydu taxçaya, qayıdıb girdi qonaq otağına və ədəblə getdi ağzını tutdu Əziz xanın qulağına. – Xan, o Kəblə Məmmədhüseyn yazıqdı, uşağı naxoşdur. Həkim gətirəcək, quzunun puluna gəlibdi. Əziz xan çəpik çalıb oxuyurdu: – Nə durmusan dağ başında qar kimi… – və oxuya-oxuya çıxdı qabaq otağa. – Hə, niyə gəlmisən, Məmmədhüseyn? – Xan, quzunun puluna gəlmişəm. – Hə, genə quzu gətirmisən? – Xeyr, xan, keçən qonaqlıqda gətirmişdim, xırda pulunuz olmadı ki, verəsiniz. Əziz xan əlini saldı cibinə, bir qayıtdı qonaqlara səmt, bir çöndü Məmmədhüseynə tərəf və başladı addax-buddax danışmağa: – Hələ pulu qalır? Niyə qalır? Niyə indiyə kimi qalır? Yaxşı, verrəm, get-get! Necə quzu? Hansı quzu? Hələ xırda pul yoxdu. Vəliquluya deyərəm versin…Nə durmusan dağ başında… – Oxuya-oxuya qaçdı qonaqların yanına; cibindən bir dəstə kağız pul çıxartdı, bir üçlük taxdı qaval çalanın papağına və bir üçlük də atdı Vəliquluya ki, versin Məmmədhüseynə. Kəblə Məmmədhüseyn üç manatı alıb yendi həyətə. Gecə yarısına bir saat qalırdı ki, qonaqlar başladılar dağılmağa. Amma Əziz xan əvvəl-axşamdan keflənib yatmışdı. Üçüncü dəfə Əhvalatdan bir neçə ay keçmişdi. Bir gün Kəblə Məmmədhüseyn Əziz xanın evinin qabağından keçəndə bildi ki, xanlıqda genə qonaqlıq var. Küçə qapısında iki fayton dayanmışdı. Genə bir faytonda iki nəfər rus çinovniki gəlib yendilər və girdilər həyətə. Kəblə Məmmədhüseyn bir qədər vaxt durdu qapıda, bir az baxdı gəlib gedənlərə; sonra çəkilib çömbəldi divarın dibində və çubuğunu çıxardıb başladı çəkməyə. Yarım saatdan sonra durdu, yavaş-yavaş gəldi dayandı qapının qabağında, başladı həyətə tamaşa eləməyə. Sonra nə fikir elədisə çöndü və bazara tərəf üz qoyub yavaş-yavaş çıxdı getdi. Bir neçə gündən sonra Kəblə Məmmədhüseyn oturmuşdu bulvarda skameykanın üstündə. Günorta vaxtı idi. Əziz xan dalıyca bir neçə kəndli, natoryus dəftərxanasının qabağından keçirdilər. Məmmədhüseyn durdu ayağa. Dal tərəfdən yavıqlaşdı xanın yanına və salam verdi. Əziz xan çönüb buna baxanda bu da iki əlini döşünə qoyub, ədəblə ərz elədi: – Xan, utanıram da deməyə, axı o quzunun pulu indiyə kimi qalır. – Əziz xan təəccüblə soruşdu: – Necə quzu? Məgər mən sənin pulunu vermədim? – Xan, doğrudu, cibinizdən bir üçlük çıxartdınız ki, verəsiniz, amma həmən üçlüyü verdiniz kamança çalana; yoxsa mənə vermədiniz. Hazır kamançaçı Əzim ölmüyüb ki! İstəyirsiniz, çağırın sual edin. Yoxsa qurban olsun sizə o üç manat, onun maliyyəti nədi ki, mən yalan ərz edim? Qurban olsun… Xan hirslənib Məmmədhüseynin sözünü kəsdi: – Niyə axı pulun indiyə kimi qalıb? Mən nə bilim nə puldu, nə cəhənnəm oğlu köpəyin quzusudu?! Küçənin ortasında başlamısan quzu belə gəldi, kamança belə getdi. Utanmırsan? Başlamısan bilmirəm nə quzu, nə axmaq oğlu, kamançaçı köpək oğlu, nə axmaq oğlu axmaq? Quzu, mən bilmirəm nə quzu? Başım qarışıb, iki min işim var; başlamısan küçənin ortasında bilmirəm nə quzu, nə zəhirmar oğlu zəhirmar! Xan bu sözləri deyə-deyə üz qoydu getməyə. Kəblə Məmmədhüseyn başını qalxızıb cürətlə dedi: – Xan, o üç manatnan mən nə dövlətli olacağam, nə kasıb. Qurban olsun sənə o üç manat. Ürəyini niyə sıxırsan? Əziz xan beş-altı qədəm də gedəndən sonra dayandı və cibindən üç manat çıxardıb Kəblə Məmmədhüseyni çağırdı: – Al quzunun pulunu. Kəblə Məmmədhüseyn pulu aldı qoydu cibinə, bircə bunu dedi: – Allah xana ömür versin. İyun 1914, Tiflis * * * Molla Fəzləli Minbərin dibində bir qərib molla oturmuşdu. Helə ki, mərsiyə tamam oldu və məscid sovuşdu, mən də camaatla çıxdım küçəyə, gördüm ki, haman tanıdığım molla mənim dalımca gəlir. Mən buna tərəf çönüb baxanda bu mənə çox ədəblə dedi: – Axund Molla Nəsrəddin, bu gecə sizə qonağam. Dedim: – Qonaq Allah qonağıdır. – Və üz qoyduq bizim mənzilə tərəf. Mollanın adı Axund Molla Fəzləli imiş. Yaşı olardı qırx beş-əlli. Boyu uca və azca arıq. Yol ilə söhbət edə-edə bunu da bildim ki, Axund Fəzləlinin peşəsi mərsiyəxanlıqdır və İrandan bir neçə gün bundan qabaq bizim vilayətə gəlib ki, məhərrəmlikdə məscidlərin birində mərsiyə oxumaqla bir qədər xərclik ələ gətirsin və qayıtsın vətəninə. Və söhbət arasında işarə elədi ki, bu barədə mən ona kömək edim. Mən əlimdən gələni vədə verdim və bunu da axunda təkid etdim ki, nə qədər bizim şəhərimizdədir, mənə qonaqdır. * * * Axşam vaxtı idi. Arvad çörəyi və çayı yerbəyer etdi. Yedik, içdik, bir qədər də söhbət etdik. Axundun kefi bir az da açıldı və hətta bir qədər də avazla oxudu. Səsi də babət idi; necə olmuş olsa, bütün ömrünü mərsiyəxanlıqda keçirib, onun səsi xeyli pişkin idi. Axunda o biri otaqda yer saldıq, yatdı. Gecənin bilmirəm nə vaxtı idi; gördüm uşaqların anası öz-özünə mırtdanır. Qulaq asdım, bir şey başa düşmədim. Bir az da keçdi, eşidirəm ki, arvad genə öz-özünə dillənir və deyir: – Başına kül, ay belə molla! Mən təəccüb elədim və bir qədər də qulaq asdım, gördüm ki, Axund Molla Fəzləli öz-özünə yavaşca “conəm-conəm” deyə-deyə oxuyur. Arvad da bunun oxumağına deyinirmiş. Bir qədər keçir, məni yuxu tutur. * * * Sübh tezdən durduq; çay-çörək yeyib qonağımızla şirin söhbət edə-edə çıxdıq bazara, getdik məscidə. Mən haman gün qazı ilə danışdım və qərar qoyduq ki, “Pir cavan” məscidində Axund Molla Fəzləli məhərrəmin onuna kimi mərsiyə oxusun. Axşam gəldik evə və arvada dedim ki, daha qonağımızın işi düzəlib və nigarançılıqdan çıxıb və ola bilər ki, gecəni rahat yata və bizi də bidar eləməyə. Bu axşam da mollanı müvafiq qayda çay-çörəkdən yana rahat edib yerini saldıq və özümüz də çırağı keçirtdik. Gecənin bir vaxtı elə bildim ki, uşaqların anası məni dümsükləyir. Ayıldım. – Arvad, nə var? Arvad gecə deyinə-deyinə cavab verdi: – Gör, başı küllü qonağın nə qayırır? Ay işığı idi. Akoşkadan görünürdü ki, tut ağacının budaqları öz-özünə hərəkət eləyir. Dedim bəlkə yel əsir; amma hava sakit idi. Akoşkaya tərəf sürünüb, başımı bir qədər həyətə tərəf çıxartdım və gördüm ki, qonağımız yatdığı otağın pəncərəsindən əlini uzadıb tut ağacının bir budağından yapışıb çəkir və ağ tutları bir-bir ağacdan dərib qoyur ağzına və “conəm-conəm” deyə-deyə oxuyur və bunu da deyir: – Ay qürbətdə məhtab gecələri təkcə yatan yazıq canım vay! Bunu görəndə çəkildim geri və arvadın qulağına dedim: – Ay arvad, hərənin dünyada bir dərdi var, Axund Molla Fəzləli də yəqin ki, dərdli insanların birindəndi. Amma and verirəm səni o körpə uşaqların canına, yorğanı çək başına, yat. Dəxi məni şirin yuxudan bidar eləmə!.. * * * Sübh tezdən nədənsə həmişəkindən tez oyandım. Həyətdə haman tut ağacının dibində xalça saldırdım, samovarı qoydurdum və qonağımızla bahəm başladıq çay içməyə. Ağ tutun yetkinlərindən biri düşdü qabağımdakı stəkanın yanına və gecəki fəqərə gəldi durdu gözümün qabağında və qonağa dedim: – Axund Molla Fəzləli, siz tək möhtərəm vücudun barəsində mehmannəvazlıq şərtlərini deyəsən layiqincə əmələ gətirə bilmirəm; ondan ötrü ki, dünən gündüz mənim yadımda idi ki, gərək bu tutdan çırpıb yaxşı yetkinlərindən sizə bir padnos müvafiq qayda təqdim edə idilər ki, bizim vilayətin mətaını da dadıb, İranın tutu ilə fərqini mülahizə buyura idiniz. Xahiş edirəm əfv buyurasınız və bundan sonra meyliniz çəkən kimi əmr edəsiniz ki, sizə hər gün tut çırpıb versinlər; dəxi gecələr yuxunu özünüzə haram edib, ağacdan tut dərib yeməyə möhtac olmayasınız. Bu sözlərin qabağında Molla Fəzləli stəkanının qəndini qarışdıra-qarışdıra mənə belə dedi: – Axund Molla Nəsrəddin, mən Allaha min şükürlər edirəm ki, bu qürbət vilayətdə siz tək bir vücuda rast gəldim və nə qədər ki, sizin hüzurunuzda qonağam, dünyada bir nemət yoxdur ki, mən ona özümü tamarzı hesab edəm. O ki qaldı həmin tut məsələsi, söz yox ki, bu meyvə cəmi meyvələrin ən ləziz və nəciblərindəndir və mən nəinki bircə tuta, bəlkə də meyvəcatın heç birinə o qədər talib deyiləm. Bir surətdə ki, Allah evinizi abad eləsin, meylim olsa idi, ya dünən, ya bu gün istərdim. Və lakin gecə yuxudan bidar olmağımın illəti nəinki bir tutdur, xeyr, xeyr.– Siz, Allaha şükür, cəmi sirlərə vaqif gərək olasınız ki, insan ki, öz əhli-beytindən kənar oldu, əlbəttə onun üçün bir növ narahatlıq hasil olacaq; xüsusən mənim kimi bir Allah bəndəsi ki, bütün ömrümdə xah qürbətdə, xah öz vilayətimizdə əhli-xanəmdən bir dəfə də olsun kənar düşməmişəm və ömrümdə tək bir gecəni tək və tənha yatmamışam. Eh, xudavəndi-aləm sizin rütbənizi gün-gündən artıq eləsin. Nə eybi var, hər gecənin bir səhəri və hər zimistanın bir baharı olar. İnşallah əlbəttə bizim də görəcəkli günümüz var. İnsanın qisməti öz vaxtında gəlib özünə çatacaq. Eh, siz sağ olun, Allah kərimdi. Xudavəndi-aləm öz lütfü mərhəmətini siz tək vücuda müzayiqə buyurmasın öz birliyi xətrinə. Bəli, mətləb dəxi lap aşkar oldu. Haman günü axundu bir bəhanə ilə məscidə tək yola salıb qaldım evdə və arvadı çağırıb yavaşca ona dedim: – Ay arvad, axı bilirəm sən də gecələr yatmaq istiyirsən, vallah mən də yatmaq istiyirəm. Mənə gecə yarısı oyanıb yarı çağırmaq və tut ağacının budaqlarından tut dərib yemək lazım deyil və bilirəm ki, bu işlər sənə də lazım deyil. Amma bunu bil və eşit ki, nə qədər qonağımızın işi düzəlmiyib– bizi qoymuyacaq rahat yataq. Arvad məndən soruşdu ki, biz neyniyək ki, axund rahat yatsın? Mən acıqca dedim ki, gərək qonağımızı evləndirək. Sözün müxtəsəri hamısından yaxşıdır. Bizim arvadın Xeyransa adında bir dayısı qızı var idi; qırx-qırx beş yaşında bir dul arvad idi. Bir dəst paltara və on altı manat pula Xeyransanın siğəsini mən özüm oxudum Axund Molla Fəzləliyə və haman gün qonum-qonşu bekar arvadların köməkliyi ilə və xeyir-duası ilə Xeyransanı gətirdik təzə əri Molla Fəzləlinin otağına. Xeyli müvafiq gəldi. Hərçənd Xeyransanın bir gözü bir qədər məyub idi; amma dəxi nə eləmək, qismət belə imiş. Allaha çox şükür olsun! Arxayınlayandan sonra yatdıq. Dedim: – Ay arvad, Allaha çox şükür olsun, həmi qonağımızın arzusu ələ gəldi, həmi biz dəxi bundan sonra bidar olmanıq. Qonaqlarımıza çay-çörək göndərib arxayınlayandan sonra yatdıq. Allahü-əkbər! Lənət şeytana! A kişi, bilmirəm gecənin nə vaxtı idi, yuxuda qulağıma bir tıqqıltı gəldi. Gözlərimi açıb bir şey başa düşmədim. Bir qədər də qulaq verib gördüm ki, pəncərəmizin şüşəsini birisi yavaşca tıqqıldadır. Qalxdım və gözlərimin bulaşığını silə-silə gördüm ki, bir əmmaməli adam, əba çiynində durub həyətdə, pəncərənin qabağında. Baxdım ki, bu qonağımız Molla Fəzləlidir. Çox təəccüblə soruşdum: – Axund, nə var? – Qonağım yavaşca və guya xəlvətcə dedi: – Hamama. Mən cavab verdim: – Baş üstə! – və geyinib çıxdım həyətə və axundla bahəm getdik qonşuluqdakı hacı Cəfər hamamına. Bəhər hal, qəzavü qədərdən qaçmaq olmaz və gələcəyi bilmək tək bircə xudavəndi-aləmin şəninə yazılıb. Mən elə güman eləyə bilərdim ki, dəxi Axund Molla Fəzləlinin barəsində mən hər bir təklifimi yerinə yetirmişəm. Dəxi arxayın idim ki, bu beş-on günü o da mənim evimdə rahat olacaq və mən də öz otağımda öz əhli-xanəmlə rahat yatacağam. Amma belə deyilmiş. İkinci gecə də Axund Molla Fəzləli məni şirin yuxudan oyatdı və xahi-nə xahi apardı hamama. Əssəbrü miftahülfərəc heç eybi yoxdur. Hər şeyin dünyada intəhası olan kimi bu işlərin də əlbəttə bir axırı ola biləcək. Üçüncü gecə də yuxuda idim qulağıma tıqqıltı gəldi. Ayıldım və gördüm ki, Molla Fəzləli durub pəncərənin qabağında. – Axund, hamama!.. Dəxi qurtardı, dəxi hövsələmin qədəri o yerə kimi idi. Başımı pəncərədən çölə tərəf bir qədər çıxardıb dedim: – Axund Molla Fəzləli, dəxi məni bağışla, mən sizdən üzr istəyirəm. Səni mən and verirəm peyğəmbərə, mənim günahımdan keç. Mənim az qalır altmış yaşım ola, məndə o qədər sövq-səfa yoxdu ki, sənə yoldaşlıq eləyə biləm. Hər gecə hamama getməyə mənim taqətim yoxdu. Allaha şükür indi dəxi hamamın yolunu tanıyırsan; bu səfər də hamama mənsiz get. – Dedim və çəkildim. Yorğanı çəkdim başıma… Axund Molla Fəzləli mənsiz getdi hamama; amma haman gün də bizim evdən daşınıb köçdü Xeyransanın evinə. Məlum oldu ki, məndən inciyib; çünki bizdən gedəndə mən ilə görüşmədi. Bir həftədən sonra eşitdim ki, Xeyransanın təlağını verib, yığışıb gedib İran vətəninə. * * * Nigarançılıq Tiflisdə “İslamiyyə” mehmanxanasının üçüncü nömrəsinə iki nəfər müsafir düşmüşdü; ikisi də naxçıvanlı idi: biri bəzzaz Məşədi Heydər idi, biri də ayaq üstə alış-veriş eləyən Məşədi Qulamhüseyn idi. Həmin gün mehmanxanaya bir nəfər də gəldi düşdü, bu da şirvanlı Məşədi Məmmədbağır idi ki, özgə nömrələrdə yer olmadığından qabaqkı məşədilərin razılığı ilə həmin üçüncü nömrəyə bir kravat qoydurdu, bunlara yoldaş oldu. Yevropa davasının səbəbindən şəhər basabas idi və mehmanxanalarda adam əlindən yer tapılmırdı. O səbəbdən dəxi genişlik və asudəlik axtarmağa macal olmurdu və ərz elədiyimiz kimi darışlığa hamı dözürdü. Bahalıq da ki, qaydası ilə. Üçüncü müsafir Məşədi Məmmədbağır əslən maarifpərvər bir şəxs idi və Tiflisdə xeyli tanışları var idi. Haman axşam bunun görüşünə müsəlman maarifpərvərlərindən iki nəfər cavan gəldi: biri qəzet müxbiri Mirzə Rza, təbrizli, özü də xeyli məlumatlı və qeyrətli bir cavan; ikincisi şair və ədib Həsən bəy Gəncəli, rus dərsi oxumuş və müsəlmanca da özünə görə təhsil tapmış bir vücud. Üçüncü nömrəyə bir samavar istədilər və bu beş nəfər ağa bir az vaxtda bir-birinə dəxi də mehriban olub başladılar şirin söhbəti. Yarım saat keçməmişdi ki, naxçıvanlıların görüşünə üçüncü bir nəfər də daxil oldu ki, bu da müəllim Mirzə Məmmədqulu idi. Ağalar məşğul oldular söhbətə və çay içməyə. Mirzə Məmmədqulu çayına qənd salıb üzünü tutdu həmşəhərlilərinə və dedi: – Məşədi Qulamhüseyn, mən evdən çox nigaranam. Bir həftə olar ki, Naxçıvandan dadaşım yazmışdı ki, bizim Sadıq naxoşdu. Biçarə uşaq elə uşaqlığından sısqadı, amma o cür ki, kağızda yazılmışdı, mən doğrusu qorxdum. Əvvəl kağız yazdım və sonra tab gətirmədim, bir teleqraf da vurdum. İndi nə kağıza cavab var, nə teleqrafa. Odur ki, sizin gəlməyinizi eşidib özümü yetirdim bura ki, bəlkə dedim siz biləsiniz. Ola bilər ki, bizim Cəfəri bazarda-zadda görmüş olasınız, ya bəlkə bizim evdən bir şey eşitmiş olasınız. Qərəz ki, çox nigaranam. Məşədi Qulamhüseyn və Məşədi Heydər cavab verdilər ki, Sadığın kefsiz olmağını Naxçıvanda nə eşidiblər, nə də Cəfəri bazarda görüblər və hər ikisi heyifsiləndilər ki, bu işdən xəbərləri yoxdur. Ağalar həmin söhbətdə idilər ki, otağın qapısı yavaşca açıldı və genə örtüldü. Nömrədə söhbət edənlərin biri, ya bəlkə ikisi qapının bu cür açılıb örtülməyinə diqqət elədi: amma qalan qonaqlar bunu bilmədilər və bir-iki nəfər gördüsə də, buna əhəmiyyət vermədi. Qapını yavaşca açıb-örtən polis məmuru idi ki, paltarını dəyişib, arada camaat içində dolanırdı və özünü elə saxlayırdı ki, bir kəs bunun nə iş sahibi olduğunu duymasın. Həmin şəxs bir saat bundan qabaq küçədə gəzərkən “İslamiyyə” mehmanxanasına cəm olan müsəlmanlara diqqət salıb şəklənmişdi ki, bunlar işsiz deyillər və üçüncü nömrəyə yığışmaqlarında yəqin ki, bir politika və ya milli söhbətlər və tədbirləri var və əlbəttə ki, bir para cavanlar ola bilər ki, bəzi məsələlərə məşğul olsunlar. Hökumət məmuru qapını bir az açıb hərçənd ağaları gördü, amma, söz yox, bilmədi ki, haradan və nə danışırlar və dalanda artıq dayanmağı da lazımsız gördü; çünki mehmanxana sahibi və qulluqçuları deyə bilərdilər ki, “sən kimsən və nə istəyirsən?” Bu səbəbdən məmur yavaş-yavaş yendi küçəyə. Üçüncü nömrədə ağalar naxçıvanlı Mirzə Məmmədqulunun nigarançılığına təəssüf etdilər; çünki gördülər ki, bu biçarə həqiqətdə elə çox nigarandır. Şirvanlı Məşədi Məmmədbağır ikinci stəkanını çəkdi qabağına və üzünü Mirzə Məmmədquluya tutub dedi: – Mirzə, mən indi bilirəm ki, sən nə çəkirsən; çünki mənim də başıma gəlib. Doğrudan, bu nigarançılıq yaman şeydir, Allah heç kəsə göstərməsin. Bildir, yəni belə təxminən yeddi-səkkiz ay olar, yay fəsli idi, uşaqları göndərmişdim kəndə, özüm də şəhərdə idim; hava da nə qədər desən isti idi. Axşam oturmuşduq, çay içirdik. Ədib Həzmi də bizdə idi. Qapı açıldı, nökərimiz Qasım girdi içəri. Mən dik atıldım: “Qasım, nə xəbər?” Qasım cavab verdi ki, “Ağa, xanım deyirdi tez gəlsin kəndə” – “Niyə, nə olub? Doğrusunu de görüm, uşaq azarlamayıb ki?” – “Xeyr, xeyr. Vallah ay ağa, bir kəs azarlamayıb; amma balaca oğlan gecə səhərə kimi yatmayıb, elə hey ağlayıb. Bilmədim sancılanıb, ya nədi? Xanım məni göndərdi ki, harda olsan, durmayıb təşrif gətirəsən kəndə”. – Dedim: “Qasım, yəqin ki, bir zad var, məndən gizlədirsən. Doğrusunu de görüm, bəlkə məndən gizlədirsən? Bəlkə uşağın başına bir iş gəlib?”. Dəxi bundan artıq nökər mənə bir söz demədi. Amma indi axı insanın ağlı var! Mən öz-özümə fikir elədim ki, doğrudan əgər bir qorxulu mətləb, bir bədbəxtçilik olmasa, dəxi övrət məni buradan kəndə çağırmaz; özüm də ki, bir həftə yoxdur ki, kənddən gəlmişəm. Xülasə, ha fikirləşirəm, bir yana çıxarda bilmirəm. Durdum fayton tutdum. Qasımı da götürdüm, düşdüm yola. Yolda hava qaranlıqlaşdı. İndi gəl ki, fikrimə min cür şeylər gəlir: gah deyirəm ki, uşağın başına bir iş gəlib; gah deyirəm anası bəlkə azarlayıb, bəlkə nökər məndən gizlədir. Xülasə, kəndə yetişənə kimi mənimki mənə dəyib, lap ölüb getmişəm; dəxi məndə can qalmayıb. Axırda eşitdim ki, nə var, nə var uşaq axşamnan bir az sancılanmış imiş, axırda bir çay qaşığı yağ veriblər, yaxşı olub. Xülasə, bu nigarançılıq pis şeydir. Məşədi Məmmədbağır sözünü qurtaran kimi oturanlar bir səslə dedilər: – Bəli, nigarançılıqdan da dünyada pis şey yoxdur. Şair və ədib Həsən bəy Gəncəli durdu ayağa, boş stəkanına iki tikə qənd saldı və başladı özü üçün çay tökməyə və tökə-tökə dedi: – Sən hələ onu deyirsən, məşədi, amma o nigarançılığı ki, mən çəkmişəm, Allah heç kəsin başına gətirməsin. Üç il, ya bəlkə dörd ildi, – yaxşı yadımda deyil, – bizim Baxşəli bəy gedirdi Gəncəyə. Apardım vağzala, bileti aldım və yola saldım getdi. O günün sabahısı Tiflisə xəbər gəldi ki, dəmir yolda bir maşın uçub dağılıb və miniklərdən bir neçə nəfəri şikəst olub və neçəsi də ölüb. Mən bunu eşitcək, doğrusu, dəxi ölüb getdim. Hərçənd hansı maşının uçmağı məlum deyildi, amma deyəsən elə mənə yəqin olmuşdu ki, dağılan Baxşəli bəy minən maşındır. Götürüb Gəncəyə, dadaşıma teleqraf elədim. Allah rast saldı ki, xəbər haman gündə gəldi. Baxşəli bəy özü cavab vermişdi ki, “nigaran olma, səlamət gəlib yetişmişəm Gəncəyə”. Dəxi sonra heç məlum olmadı ki, uçan maşın hansı imiş; Bakıya gedən imiş, ya Batuma gedən imiş? Qərəz ki, hər kəs nə deyir desin, dünyada bu nigarançılıqdan pis şey yoxdur. Bu heyndə nömrənin qapısı genə bir qədər açıldı və genə örtüldü və lakin otaqdakılar etina eləmədilər. Genə ağalardan bir neçəsi dedi: – Bəli, nigarançılıq pis şeydir. Naxçıvanlı Məşədi Heydər papirosunu saldı ayağının altına və başladı bu cür söhbəti: – Həsən bəy, sən hələ yaxşı qurtarıbsan; hələ Allah rast salıb ki, sənin nigarançılığın bir gün çəkib. Amma o necədir ki, bir həftə nigarançılıqdan nə yuxu yuxuluyasan, nə yeyib-içməyə iştahan ola? Mən keçən Novruz bayramından bir həftə sonra getmişdim İrəvana; özüm də Hacı Məsum əminin oğlu Məşədi Səlimgildə düşmüşdüm. Çünki mərhum hacı Məsum mərhum əmim hacı Nemətlə yeganə dost idilər. Mən İrəvana çatan kimi hacının xırda oğlu Məşədi Ələkbər çıxdı qabağıma və zorla məni apardı evlərinə. Lazımi hörmət və mehribançılıq… Xülasə, sözüm orda deyil. Gecə yeyib-içdik və yatdıq. Mən özüm, doğrusu, yuxuya heç o qədər inanan deyiləm; amma o gecə yuxuda gördüm ki, bizim Məşədi Kazım vəfat edib. Səhər durdum ayağa, heç kəsə bir söz demədim, çay içib Məşədi Ələkbərlə çıxdım bazara. Bir istədim vaqiəmə heç məna verməyəm, qulaq asmayam; amma gördüm ki, dəxi heç bir iş tuta bilmirəm; hər nə eləyirəm, yuxum gəlib durur qabağımda. Gördüm ki, iş belədir, götürdüm Naxçıvana bir “sroşni” tel vurdum. O gün axşama kimi qərarım lap kəsildi; bilmədim ki, nə qayırım. Yediyim haram, içdiyim haram. Xülasə, bir tövr gecəni keçirtdim. Səhər açıldı, amma teleqrafdan bir xəbər yox. Günortaya kimi beləcə gözü yolda qaldım. Nahar vaxtı idi ki, axır teleqrafçı girdi içəri və teli verdi mənə. Açıb oxudum. Teleqraf evdən idi, anamın dilindən yazılmışdı ki, “durma gəl Naxçıvana”. Elə bunu bilcək lap qurudum. Xülasə, nə başınızı ağrıdım, haman gün yığışdım düşdüm yola. Sabah axşam yetişdim Naxçıvana. Amma nainsaflar… Deməginən Məşədi Kazım da sağsalamat, hamı da salamat. Ancaq bir bağ sövdəmiz var idi, bağı özgəsinə verirmişlər; əgər mən özümü tez yetirməsəydim, bağ əldən çıxacaqmış. Müxtəsər, indi görün bu neçə günü mən nələr çəkmişəm. Vəssalam ki, bu nigarançılıqdan dünyada çətin şey yoxmuş. Axşamdan dörd saat keçdi. Qonaqların üçü durdu ayağa və “xudahafiz”, “salamat qal” eləyib, mehmanxanadan çıxıb getdilər və gedə-gedə yol uzunu genə öz-özlərinə deyirdilər ki, “doğrudan da nigarançılıq pis şeydir”. Mehmanxanada qalan Məşədi Heydər, Məşədi Qulamhüseyn və Məşədi Məmmədbağır da istədilər soyunub yatsınlar və bunlar da bir-birinə deyirdilər ki, “doğrudan da dünyada nigarançılıqdan pis şey yoxdur”. O ki, qaldı təğyiri-libas olan məmura, o da mehmanxananın həndəvərində çox vurnuxdu ki, bilsin aya bu millətpərəstlər nə xəyal ilə mehmanxanaya yığışıblar və bunlar görəsən nə siyasi məsələlər ortalığa qoyub müzakirə eləyirlər və nə tədbirlər tökürlər. Amma nə qədər səy elədi, bir şey başa düşə bilmədi və başa düşə bilmədiyindən çox nigaran qaldı. Həqiqət, dünyada bu nigarançılıqdan da pis şey yoxdur. * * * Konsulun arvadı Nahardan sonra uzandım, amma yuxum gəlmədi. Durdum, əl-üzümü yudum, bir qədər zehnim açıldı. Geyindim, çıxdım küçəyə və yavaş-yavaş gəldim şəhər bağına. Skamyaların birinin üstə oturdum; amma genə bilmədim ki, nə qayırım. Bir qoca rus arvadı bir balaca uşağın əlindən yapışıb yeridirdi. Uşağın əlindəki tağalaq çörəklərin hərdənbiri düşürdü yerə, arvad qaldırıb, tozunu silib verirdi uşağa. Sonra bir rus saldatı ilə bir rus arvadı qol-qola gəlib qabağımdan keçdilər. Kənarda bir neçə gəzib-dolanan görsənirdi; amma bunların heç birindən mənə bir mətləb hasil olmadı və az qalmışdı duram bir özgə tərəfə üz qoyam, birdən, aha, rəfiqim Rzaqulu bu tərəfdən nağafil çıxdı. Mən çox sevindim və haman saat xəyalıma gətirdim öz mənzilimi: bir tərəfdə əyləşib Rzaqulu, bir tərəfdə əyləşmişəm mən özüm və ikimiz də dünyanı yaddan çıxardıb, cummuşuq şahmat oyununa. Rzaqulunu görcək bir söz deməyib, düz getdim yapışdım rəfiqimin qolundan və başladım bizə tərəf çəkməyə. Rzaqulu dayandı və soruşdu: – Hara? – Dedim: – Gedək. – Genə soruşdu ki: – Axı hara məni çəkirsən? – Dedim: – Vallah, onu-bunu bilmirəm, bu saat samavarımız dəmdə, şahmat da stol üstə qurulu. Ancaq bizi gözləyir. Dəxi burada bir özgə danışıq ola bilməz. Rzaqulu mənə belə cavab verdi: – Bax, gör nə deyirəm. Sənin o əziz canın üçün, mən özüm də neçə gündür istiyirdim gələm sənnən bir də oynayaq və dünən sən mənə namərdliklə verdiyin matın əvəzini iki dəfə səndən alam; amma indi qulaq ver gör nə deyirəm. Sən öləsən, bax buradanca çönək konsulgilə, ona ayaq üstə baş sağlığı verək, – çünki arvadı ölüb, – oradan da gedək sizə, səhərə kimi oynayaq. Mən bir qədər fikirləşdim və ürəyimdə Rzaqulunun təklifini o qədər də bəyənmədim və dedim: – Rzaqulu, dünyada bir şey var ki, hər bir arif adam ondan gərək xəbərdar olsun. Əlbəttə sən ki, deyirsən konsulun arvadı ölüb, əlbəttə, Allah cəmi ölənlərə rəhmət eləsin. Ölü sahibini yoxlamaq insanın birinci nişanəsidir. Və lakin sən gərək bunu biləsən ki, ölü sahibini o yerdə yoxlamaq lazımdır ki, sənin yoxlamağına o möhtac olsun. Amma, Allaha şükür, İran konsulu və cəmi yer üzünün konsulları bir böyük əşxasdırlar. Sən səy et, elə bir kəsi yada sal və elə bir kəsin ölüsünün üstünə get ki, səni orada gözləyə bilsinlər və oraya sənin getməyin və getməməyin yada düşsün. Amma vallah, indi konsulun həyətində qurulan plov qazanlarının xatirəsi üçün şəhərin tamam əyanı və qeyri-əyanı bu sahat doluşublar konsulxanaya və bəlkə də hələ sənə oraya daxil olmağa macal verməyəcəklər. Bir də, qardaş, bax, sözün açığı, sən hara, konsul hara? Sən bir balaca müəllim, o ali bir vücud. Axı deyiblər: – Kəbutər ba-kəbutər, ta deməyiblər kəbutər ba-xoruz. Qardaş, Allahı sevirsən, gəl qoyaq gedək işimizə. Amma gördüm ki, moizəm bir nəticə bağışlamadı; çünki Rzaqulu qolumu boşlayıb istədi uzaqlaşsın, mən dayandım. Amma o bir əlli-altmış qədəm uzaqlaşan kimi, mən də onun dalıycan getdim. Rzaqulu çöndü və mənim gəlməyimi görəndə dayandı. Mən ona çatdım və dedim: – Bax, Rzaqulu, gedirəm, amma kişi kimi gərək söz verəsən ki, ayaq üstə fatihə verib qayıdaq. Rzaqulu buna razı oldu və getdik. Şəhər bağı ilə konsulxananın fasiləsi az idi. Küçə qapısında uzaqdan tək bircə adam görsənirdi; sonra gördük ki, bu haman qarauldur ki, həmişə əli tüfəngli konsulxananın keşiyini çəkir. Biz təəccüb elədik ki, bu günki gündə konsulun qapısında artıq adam görsənmir. Yavıqlaşıb istədik qarauldan bir mətləb öyrənək. Bu adam ucaboy, qara, çopur və çox çirkin bir şey idi və bizim sözümüzə heç bir cavab vermədi. Allah rast saldı nayib Cəfər dalandan qapıya tərəf çıxıb bizə salam verdi. Biz bundan konsulun evdə olmağını soruşduq və nayib Cəfər dedi ki, konsul evdədir. Bir qədər o bizim üzümüzə baxdı və bir qədər də biz onun üzünə baxandan sonra, nayib Cəfər bizdən soruşdu ki: – Yəqin konsul ilə işiniz var. – Mən bir cavab vermədim, amma Rzaqulu dedi: – Bəli, var. Mənim xəyalıma gəldi ki, kişi olan kəsdə bir az-maz cürət gərək olsun və özümü yığışdırıb mərd-mərdanə nayib Cəfərdən soruşdum ki, nə üçün bu günki gündə konsulun xidməti-şərifində adam-zad görsənmir? Nayib cavab verdi ki, günorta naharından sonra həzrət Xəllaqül-məmalik (konsulun adı imiş), – çün bir tərəfdən konsulxana ümuratının qüyudatı, bir tərəfdən həzrət əşrəfin sinninin təqazası – dəxi axşam vaxtları o qədər də şikayətçilərə, ya qeyri bir işə övqat sərf edə bilmir. Və lakin bir surətdə (ki) zəhmət çəkmisiniz, xub, burada bir qədər ayaq saxlayınız, içəridən bir xəbər gətirim. Nayib girdi içəri, biz qaldıq qapıda. Xub, bu nə olsun? Konsulun arvadı bu gün vəfat edib, genə necə olsa, konsulun arvadıdır və konsulun uşaqlarının anasıdı; bu necə olan işdi ki, bu gün xətir axşamı burada bir nəfər adam tapılmasın? Nayib Cəfər dalanın içərisindən bizi çağırdı və biz ikimiz də onun dalıyca bir otaqdan keçdik getdik, zal otağına daxil olduq və durduq qapının ağzında. Nayib Cəfər bizə iltifat elədi və oturmağa yer göstərdi. Mən qorxa-qorxa kresloların birinin üstə oturub, yumşaq məxmər döşəyin içinə elə quylandım ki, dedim ta buradan məni qaldıran olmasa, öz-özümə dura bilməyəcəyəm. Deyəsən Rzaqulu da mənim günümdə idi. Həmin böyük zal otağı əla fərşlərlə döşənmişdi. Qabaqda stolun üstə əla məxmərdən örtük salınmışdı və stolun üstə tək bircə lampa qoyulmuşdu. Lampanın ətrafına dörd dənə külqabı düzülmüşdü. Burada bizdən savayı bir kəs yox idi. Mən lap quruyub qaldım və yavaşca Rzaquluya dedim: – Biz buraya niyə gəldik? Rzaqulu göz elədi ki, dinməyim. İçəri otağın qapısı açıldı və əlli-əlli beş yaşında ucaboy, çinli və nişanlı bir İran sahibi-mənsəbi girdi bizim yanımıza. Mən tək bircə dəfə bunu görmüşdüm: bu, həmin İran konsulu Xəllaqül-məmalik idi. Biz hər ikimiz durduq ayağa və konsul çox xoşhallıq ilə bizə salam da verdi, keyfimizi də soruşdu; özü də ağzında bir şey şirin-şirin çeynəyirdi. Mən bilmədim ki, nə deyim. Rzaqulu da mat-mat baxırdı. Konsul cənabları bizə əyləşməyi təkid elədi və soruşdu ki, niyə dinmirik. Mən genə dinmədim. Rzaqulu da fikirli gözünü yerə dikmişdi. Axırda Rzaqulu bir belə nitq başladı: – Cənab konsul, gərək bunu bilmiş olasınız ki, bu beş günlük dünyayi-faniyə biz ondan ötrü gəlməmişik ki, nə qədər dünya var biz də dünyada min illər yaşayaq və əbədən ölməyək. Xeyr, belə deyil. Allaha şükür, sizi öyrətmək olmaz, xudavəndi-aləm hər bir yaranmışına bir müəyyən ömür qərar verib və müəyyən əcəl təyin edib ki, hərə öz vaxtında bir bəhanə ilə ölüm şərbətini içəcəkdir. Belə olan surətdə siz ki, Allaha şükür, bizdən də yaxşı bilirsiniz ki, bunlar hamısı Allah məsləhətidir və o müsibət ki, bu gün sizin başınıza gəlibdir. Allah-taala…– konsul bu yerdə dik atıldı və “necə müsibət?” deyib, gəldi Rzaqulunun yanına. – Yoxsa Moskvadan bizim uşaqdan pis xəbər eşitmişsiniz? Yoxsa o bədbəxtin başına bir iş gəlib? Nə olub, nə xəbər var? Konsul bu sözləri deyəndə içəri otaqda bir böyük şivən qopdu və sinli bir arvad (konsulun arvadı imiş) dizlərinə çırpa-çırpa istədi özünü sala bizim yanımıza, amma bizi görən kimi genə geri qayıtdı. Yazıq arvad nərə təpə-təpə çığırırdı: – Anan sənə qurban, Sultan bala! (Moskvadakı uşağın adı imiş). Yəqin ki, balam ölübdü! Yəqin ki, Sultan balam əlimdən getdi! Vay, Bay!.. Səkkiz-doqquz yaşında da bir oğlan uşağı əlində bir gəmirtdənmiş alma bizim yanımıza gəlib, elə bərkdən ağlamağa başladı ki, guya ətini kəsirlər. Konsul nayib Cəfəri harayladı. Cəfər tələsik girdi içəri və başladı gözlərini bərəltməyə. Konsul ona hökm etdi ki, bu saat durmayıb, Münşi Mirzə Həsəni gətirsin ki, Moskvaya teleqraf yazsın. Mən lap özümü itirdim. Genə Rzaqulu məndən qoçaq imiş; çünki konsulun qabağına bir qədəm qoyub ona dedi: – Alicənab xan həzrətlərinin xidmətində and içirəm əzizlərimin canına ki, Moskvadakı uşağınızdan yana mən bir söz eşitməmişəm. Ancaq mən bu gün müəllim İvanovun xanımından eşitdim ki, sizin, ayıb olmasın, bağışlayasınız, dedilər ki, övrətiniz bu gün vəfat edib. Deyəsən iş düzəldi; çünki nayib Cəfər o saat özünü ortalığa atıb və qollarını yuxarı qalxızıb, sevinə-sevinə guya ki, bir müjdə gətirib dedi: – Hə, hə, ay xan, sən Həzrət Abbas, uşaqların ürəyini sıxma, lap səni arxayın eləyim. Bu gün (nayib Cəfər içəri otağa gözünün yanı ilə baxdı, sonra dedi), xan, bu gün (bir az alçaqdan) Həlimə vəfat edib. Xan bu sözü eşitcək elə qeyzlə çığırdı ki, bir də gördüm ki, mən qapının ağzındayam və çığıra-çığıra bu sözləri dedi: – Ay cəhənnəmə vəfat edib, gora vəfat edib! Rəhmətliyin uşaqları (bizə işarə idi) hələ adlarını müəllim qoyub, amma gör nəyə məşğuldurlar! Heç yadıma sala bilmirəm ki, mən nə halətdə çıxdım dalana. Rzaqulu da mənim dalımca gəlirdi. Küçəyə çıxanda qapı qarauluna bilmirəm mən niyə dedim “salamat qal”, amma o heç bir söz demədi; güya duyurmuş ki, biz veyl adamlarıq. Konsulxanadan bir qədər uzaqlaşana kimi nə mən Rzaquluya, nə o mənə bir söz dedi. Yolumuz bizim evə tərəf idi, amma Hacı Xəlil küçəsinin başından Rzaqulu üzünü ayrı yola tutdu. Dedim: – Bə hara gedirsən? Rzaqulu dayandı və başladı mənim üzümə baxmağa; amma sifəti elə pörtmüşdü ki, deyəsən bu saat hamamdan çıxıb. Bir az mənə baxandan sonra dedi: – Əvvəla, o İvanov müəllimin arvadının atasına lənət ki, mənim başıma bu qədər oyun açdı! Və ikinci, konsulun ölən arvadı da tünbətin olsun, qalan arvadı da cəhənnəmə– gora getsin! Və bu sözləri deyib qurtarandan sonra üç dəfə də yerə tüfürdü. Hərçənd belə sözləri danışmaq ələlxüsus ölü dalınca pis işdir; amma bir mənfəəti o oldu ki, Rzaqulunun hirsi deyəsən bir qədər soyudu. * * * Dinməz-söyləməz yapışdım yoldaşımın qolundan və apardım bizim mənzilə; amma şahmat oyunu baş tutmadı; çünki nə mənim hövsələm öz yerində idi, nə də Rzaqulunun. * * * Danabaş kəndinin məktəbi I Bu əhvalat ki, indi istəyirəm nağıl eləyim, çoxdanın sözüdü. Vallah, yəqin deyə bilmərəm neçə il ola, amma orasını yaxşı bilirəm ki, bu əhvalat rus Karsı alandan yeddi il sonra vaqe olubdu. İndi bax gör neçə il eləyir. Eh, gündür gəlir keçir! Hanı o günlər, hanı rus Karsı alan il? Amma deyəsən ki, dünən idi. Hərçənd o vədə mən uşaq idim, amma təfsilat lap yaxşı yadımdadı. Hətta burası da yadımdadı ki, xərmənlər təzə döyülürdü; yəni işin lap qızğın vaxtı idi. Özgə kəndləri bilmirəm, ilin bu fəsli bizim Danabaş kəndində bir adam tapılmaz; cəmisi çöldə, bayırda olar. Kənddə qalar məhz övrətlər və itlər; çünki bunlar çöl işində əsla lazım deyillər. Haman günü ki, bu qəziyyə başlanır, mən özüm də xərməndə idim. Xəbər gəldi ki, nəçərnik, qazı, silistçi, hakim, miravoy sud və uşkol gəliblər kəndə. Bu xəbəri gətirən də bizim xərmən qonşumuz Kərbəlayı Mirzəli idi. Əgər bu xəbəri tək bircə Kərbəlayı Mirzəli gətirmiş olsaydı, ola bilərdi birdən-birə inanmayaq; çünki ağla sığmaz ki, bu qədər adam birdən gəlsin kəndə. Niyə? Nə səbəbə? Kəndi çapıb talamayacaqlar ki? Və bir də nə belə vacib iş ittifaq düşübdü ki, bu qədər adam elə hamısı birdən gəliblər kəndə? Həqiqət söz ərz eləyirəm ki, Kərbəlayı Mirzəlinin sözünü əvvəl dəfə biz heç başa düşmədik; amma sonra hər gələn təsdiq elədi. Hələ nəinki təsdiq elədi, bəlkə bir neçəsini də üstə qoydu; məsələn: Kərbəlayı Mirzəlidən sonra Qasım əmi gəldi. Rəhmətlik dadaşım (Allah əzizlərinizə rəhmət eləsin) əhvalpürsan olandan sonra Qasım əmi Allaha and içib başladı kəndə gələnləri saymağı: nəçərnik, köməkçi, qazı, qazaq, silistçi və miravoy sud. Qasım əmidən sonra Məşədi Yarməmməd gəldi. Bu kişi gələnlərin adlarını dəxi də özgə cür söylədi. Məşədi Yarməmməd Allaha da and içdi, bəlkə peyğəmbərə də and içdi ki, kəndə gələnlər nəçərnikdi, qoburnatdı, şeyxül-islamdı, seğlədardı, liğərdi, üç ayaqdı, üç qoldu… Qərəz, çoxu yadımdan çıxıb, mən deyirəm ki, nə qədər yer üzündə böyük var idi, hamısını saydı. Bu səda bizi lap mütəhəyyir elədi. Hələ bundan əlavə bizi işimizdən avara elədi. Mallar gəm sürürdülər. Bu xəbəri eşidəndən sonra malları boşladıq, məşğul olduq xəbər gətirənlərin söhbətinə. Mallar da daraşdı küləşi yeməyə. Bir az vaxtda bizim yanımıza altı-yeddi adam cəm oldu; çünki xəbər gətirənlər çömbəldilər çardağın kölgəsində, biz də bunların başına yığışıb qulaq asırdıq. Bir qədər də kəndlilər kəndə gələnləri barmaqları ilə sayıb, söhbəti çöndərdilər özgə səmtə ki, aya, görək pəs bu böyüklər nə səbəbə gəliblər kəndə. Bu məsələ asan məsələ deyil. Kim deyə bilər nədən ötrü nəçərnik, qazı, uşkol, qazaq, atlı və qeyriləri gəliblər kəndə? Bizim kənddə nə qədər müsinn adam var, heç biri bütün ömründə bu cür əhvalat nə görübdü və nə də eşidibdir. Doğrudu, kəndə nəçərnik də gəlib, silistçi də gəlib, liğər də gəlib, qazı da gəlib, bəlkə qoburnat da gəlibdi; amma nəinki hamısı birdən. Odur ki, Kərbəlayı Mirzəli, Qasım əmi, Məşədi Yarməmməd, rəhmətlik dadaşım (Allah əzizlərinizə rəhmət eləsin) nə qədər fikirləşdilər, bir yana çıxarda bilmədilər. O ki Məşədi Yarməmməddi, o belə güman eləyirdi: bu adamların kəndə gəlməkdən qəsdləri saldat tutmaq idi; amma bu rəyə qeyriləri şərik olmadılar. O səbəbə ki, əgər böyüklər saldat tutmaqdan ötrü bu gün gəliblər kəndə, pəs daha qazı niyə gəlibdi? Bəli, tutaq ki, qazını nəçərnik gətirib kəndlilərimizə nəsihət eləsin ki, bəlkə bu əmr yumşaqlıq ilə yeriyə, iğtişaş olmaya. Bu belə. Pəs uşkol niyə gəlib, mirovoy sud niyə gəlib? Rəhmətlik dadaşımın mülahizəsinə görə böyüklər kəndə ondan ötrü gəlmiş imişlər ki, görsünlər vilayət dinclikdirmi? Xalq bir-biri ilə necə yola gedir? Qərəz, kəndlilər bu cür söhbətdə idi ki, bir atlı çaparaq kəndin içindən çıxıb kövşənə səmt getməkdə idi. Biz hamımız bir az xof elədik; özgələri bilmirəm, mən çox qorxdum. Amma Allah rast saldı ki, atlı keçdi, biz bir qədər dikləndik atlını gözdən itirməyək, görək hara gedir. Atlının belə çaparaq getməyindən biz yəqin elədik bu iş boş iş deyil, burda, əlbəttə, bir əməl var. Baxdıq, baxdıq ta o qədər ki, atlı zəmiləri keçib və arxları sıçrayıb düz getdi, çıxdı Hacı Namazalının xərməninə. Elə yetişməyə bənd idi, haman dəqiqədə qayıtdı geri; amma tək qayıtmadı, bir adam da yanınca gətirirdi. Hərçənd fasilə uzaq idi, amma yerdə gələnin boyundan və börkünün ucalığından biz seçdik ki, atlının yanınca gələn elə Hacı Namazalı özüdür. “Bəli, kişinin evi yıxıldı, Allah baisin evini yıxsın!” – Biz hamımız ah çəkib, belə başa düşdük. Mən tamam ömrümdə əgər iki dəfə bərk xofa düşmüşəm, elə biri haman günü idi ki, atlı Hacı Namazalını xərməndən gəlib apardı nəçərnikin yanına. Bəli, o günü mənim qorxum intiha mərtəbədə idi. Hətta bu da yadımdadı ki, tayamızın dal tərəfindən itimiz yuvaya nisbət bir deşik qayırmışdı. Gündüzlər istinin dərdindən haman dəliyə girib kölgələnirdi. Hacı Namazalını atlı gətirəndə mən o dərəcədə qorxdum ki, qaçıb özümü soxdum haman itin yuvasına. Elə mən daxmaya girməkdə, xərmənimizdə kişilər də tayanın dalına keçməkdə. Mən əvvəl elə başa düşdüm bunlar məni axtarırlar. Amma bunların hamısı məni gördülər, heç soruşmadılar da ki, mən bu daxmaya nə səbəbə girmişəm. O vədə bu işləri başa düşmürdüm, ağlım kəsmirdi, amma indi yəqin edirəm ki, elə onlar da qorxurdular. Bu yaxşı yadımdadı ki, Kərbəlayı Mirzəli tez-tez oğru pişik kimi küləşin yanından başını uzadıb, yola tərəf baxırdı ki, görsün atlı və Hacı Namazalı girdilər kəndə, ya yox. İndi mən bir şeyə təəccüb qalıram. Mən ona təəccüb qalıram ki, əgər mən qorxurdum, mən uşaq idim, mənə məzəmmət yapışmazdı. Mən bunu nə o vədə başa düşdüm, nə də indi başa düşürəm ki, hələ bu yekəlikdə kişilər nə səbəbə qorxurdular. Mənim yaxşı yadımdadır ki, Kərbəlayı Mirzəli də qorxurdu. Qasım əmi də qorxurdu, rəhmətlik dadaşım da qorxurdu, bir-iki cahıl-cuhul var idi, onlar da qorxurdular. Nə qədər ki, atlı və Hacı Namazalı hələ kəndin içinə girməmişdilər, Kərbəlayı Mirzəli necə ki, ərz elədim, əllərini qıçlarına söykəyib və belini ikiqat eləyib, diqqətlə və ehtiyatla yola baxmaqda idi; ta o qədər ki, atlı və Hacı Namazalı girdilər kəndə və Kərbəlayı Mirzəli düzəlib bir-iki qədəm qabağa yeriyib söylədi: “Allah axırın xeyir eləsin”. Yanımızdakı kəndlilər indiki halətdə qaldılar lap mat və məəttəl və mətləbi hər yana çöndərdilər, heç bir nəticə bağışlamadı. Güftgu çox uzandı və hamıdan çox danışan rəhmətlik dadaşım ilə Kərbəlayı Mirzəli idi; hamıdan da az danışan Qasım əmi və qeyri cahıl-cuhul idi. Hamıdan çox qorxan mən idim. Hamıdan artıq təəccüb qalan mən idim və Mirzəli idi; yazıq kişi əllərini oyza bururdu, buyza bururdu. Söz yox, şək düyünü öz-özünə açılardı əgər ki, xərmənimizdəki kəndlilərin biri kənd içinə gedib və əhvalatı öyrənib, bir doğru xəbər gətirəydi. Dəxi o qədər yadıma gəlmir nə səbəbə heç kəs kəndə getmək istəmirdi. Məhz bu yadımda qalıbdı ki, rəhmətlik dadaşım Qasım əmiyə dedi ki, bəlkə o gedib xəbər gətirə; amma bu barədə Qasım əminin cavabı bu oldu ki, bir qədər başını bulayıb, çəkilib çömbəldi tayanın kölgəsində. Mənim zehnimə görə bu adamların hamısından cürətli genə rəhmətlik dadaşım idi. Mən and içə bilərəm ki, əgər dadaşımın işi olmasaydı, heç Qasım əmiyə üz tutmazdı ki, gedib görsün nə var, nə yox. Amma dadaşım əgər kəndə özü getsəydi xərmən, mallar başına qalardı və işdən avara olardıq. Sözün sədaqəti budur ki, ərz eləyirəm. II Dadaşım çubuğu çəkib tapdadı yerə, külünü boşaldıb taxtı belinə, durdu ayağa və mənim üstümə acıqlanıb buyurdu ki, itin yuvasından çıxıb və gedim minim gəmə. Mən dadaşımın buyurduğunu əmələ gətirdim və kəndlilər də durdular ayağa ki, hərə getsin öz işinə. Mən qaçdım mindim gəmə və çubuq ilə başladım malları sürməyi, dadaşım da ətəyi ilə alnının tərini silib şananı götürdü və başladı küləşi çevirməyə. Mallar üç ya dörd baş ancaq dolanmışdı ki, kənd səmtindən qlavanın giziri Cəlil bəy tayanın dalından nağafıl çıxıb hazır oldu. Mən çox qorxdum; çünki əlüstü yəqin elədim ki, Cəlil bəy gəlib dadaşımı aparsın nəçərnikin yanına. Axırda elə mən dediyim oldu. Cəlil bəy dadaşımın tərəfinə yeriyib, tatarını qaldırdı göyə, amma yendirmədi; yəni doğrusu budur ki, yendirə bilmədi. O səbəbə ki, tatarı göyə qalxan kimi dadaşım cəld sağ əlini atdı yapışdı tatarının sapından və sol əli ilə Cəlil bəyi qucaqlayıb başladı yalvarmağa ki, desin görək dadaşımın təqsiri nədir. Cəlil bəy dadaşımın təqsiri barəsində bir söz demədi. Ancaq təkid ilə buyurdu ki, dadaşım məni də götürüb getsin nəçərnikin yanına. Bu sözləri eşitcək mən özümü itirdim. Dəxi bilə bilmirəm sonra nə oldu, nə olmadı. Ancaq bir də gördüm ki, dadaşım yapışıb mənim sağ əlimdən, çəkə-çəkə aparır kəndə. Çox qorxurdum və niyə də qorxmayaydım? Mən ancaq indi başa düşmüşəm ki, şəxs düz yolu ilə gedə, nəçərnik ona heç bir şey eləməz. Amma o vədə yolda gedə-gedə dadaşıma deyirdim ki, vallah, dadaş, nəçərnik mənim başımı kəsər; aparma məni nəçərnikin yanına. Bir də ki, əgər dadaşım olmasaydı, mən o qədər qorxmazdım. Nə qədər ki, mən öz-özlüyümdə qorxurdum, bir o qədər də dadaşım məni qorxudurdu; yəni o rəhmətlik də qəsd ilə eləmirdi, bilə-bilə məni qorxutmurdu. Ancaq o özü də başa düşmürdü ki, məni qorxudur. Dik yolda kənd içində məni aparanda mən elə ha soruşurdum dadaşımdan ki, axır nə səbəbə nəçərnik məni istəyibdir? Bunun cavabında dadaşım məni müqəssir tutdu ki, bəlkə mən qlavanın oğlu ilə savaşmışam, o da nəçərnikə şikayət eləyib. Müxtəsər, gəldik yetişdik Hacı Namazalının meydanına. Kənddə nə qədər adam var, hamısı burada cəm idi. Nəçərnik də yenicə gələn qonaqları ilə Hacı Namazalının evində imişlər. Hələ ki, mənim işdən xəbərim yoxdu, bilmirəm nə olacaq, nə olmayacaq. Heç kəsdən də cürət eləmirəm soruşum ki, nə var, nə yox, bu nə mərəkədi? Bir-iki dəfə çənəmi dadaşıma səmt qalxızdım ki, bəlkə ondan bir zad öyrənim; amma kəndlilərin qiylü-qalı o qədər idi ki, dadaşım nə mənim sualımı eşidə bildi, nə də ki, bir cavab verə bildi. Axırı bir tövr ilə adamları aralayıb, özümüzü soxduq meydanın ortasına. Xəbər gəldi ki, nəçərnik gəlir. Guya ki, qurbağa gölünə daş atdılar; hamı üzünü çöndərdi Hacı Namazalının qapısına səmt və səs-səda lap kəsildi. Qapı açıldı və həyətdən əvvəl Hacı Namazalı özü çıxdı və adamlara “çəkil-çəkil” deyə-deyə özü də gəlib durdu bir tərəfdən. Sonra bir kişi çıxdı. Çünki bunun börkü qırmızı və çuxası ağ idi, mən elə güman elədim ki, bu nəçərnik özüdü; amma sonra mənə dedilər ki, bu nəçərnikin vəkilidi. Vəkildən sonra qlavanın giziri Cəlil bəy çıxdı. Bu da “çəkil-çəkil” deyib tatarını oyza tovladı, buyza tovladı, axırı özü də çəkilib durdu bir səmtdən. Bunlardan sonra qlava Pirverdi bəy çıxdı. Bu da qabaqca gələn şəxslər kimi adamları “çəkilçəkil” deyə-deyə aralayıb, çəkilib durdu bir səmtdə. Qlavadan sonra bir urus böyüyü çıxdı. Bunun dalınca bir ayrısı çıxdı. Onun dalınca biri də çıxdı, genə bir ayrısı çıxdı. Bunlardan sonra bir molla çıxdı, bu molladan sonra bir ayrı molla çıxdı; o molladan da sonra bizim Danabaş kəndinin mollası Molla Həzrətqulu çıxdı. Sonra mənə dedilər ki, bu mollaların biri qazıdı. Mollalardan sonra Hacı Namazalının həyətindən genə adam çıxdı. Amma, çünki mənim nəzərim çoxu rus böyüklərində idi, dəxi yadımda qalmadı Hacı Namazalının həyətindən kim çıxdı mollalardan sonra. Bu hamı ərz elədiyim həzərat gəldilər meydanın ortasına və səf çəkib düzüldülər bir-birinin yanına. Qabaqda bir stol qoyulmuşdu, stolun üstünə bir örtük salınmışdı. Hamıdan əvvəl qazı yeridi qabağa, stolun üstə bir köhnə cildli kitab qoyub, üzünü tutdu camaata və başladı: – Ey Danabaş kəndinin camaatı! Qulaq asın görün nə deyirəm, yaxşı qulaq asın. Qazı bu sözləri decək, hər iki molla cavab verdi: – Amin, ya rəbbül-aləmin! – Sonra qazı, genə başladı: – Camaat, bilirsiniz, bu gün nə səbəbə cənab nəçərnik təşrif gətirib Danabaş kəndinə? Cənab nəçərnik eşidib ki, hələ siz, yəni Danabaş kəndinin əhli hələ indiyə kimi qaranlıqda qalmısınız. Odur ki, cənab nəçərnikin sizlərə rəhmi gəlib və bu qəsd ilə bu gün hədsiz zəhmətlər çəkib və Danabaş kəndinə təşriflər gətirib ki, burada bu gün bir uşkol aça və sizləri bəlkə bir tövrnən qaranlıq aləmindən çıxarıb, daxil eliyə işıqlıq aləminə. Və bir də bunu bilin ki, yer üzündə nə qədər ki, pərvərdigari-aləm şəhər və kənd xəlq edib, hər nə qədər ki, vilayət yaradıbdır, olar cəmisi çoxdan işıqlıq aləminə çıxıblar; məhz qalıb Danabaş kəndi. İnşallah əgər Allah-taala əcəldən aman verər, burada da bu gün nəçərnik ağa bir uşkol açar, ta bəlkə sizlər də işıqlıq şərbətini içəsiniz. Hər iki molla “amin” deyəndən sonra qazı cibindən eynəyi çıxarıb geydirdi burnunun üstünə, Quranı hər iki əli ilə qalxızıb öpdü və basdı alnına; bir yerindən açdı və başladı ucadan oxumağı. Qazı Qurandan bir neçə ayə oxuyub Quranı bükdü və hər iki molla “amin, ya rəbbül-aləmin” deyəndən sonra qazı Quranı qoydu stolun üstünə və üzünü tutdu camaata. – Camaat, “amin” deyən dillər lal olmasın. Qazının bu sözlərindən sonra əvvəl hər iki molla “amin” dedilər, kəndlilərdən də bir neçəsi mollalara baxıb “amin” dedilər; sonra qazı cift əlini qaziyülhacata uzadıb başladı dua-səna eləməyi: əvvəl padişahi-mehribanimizə, onun xatuni-kəriməsinə və cəmi xənədanibasədətinə. Camaat səs-səsə verib ucadan dedilər: “amin”. Sonra qazı başladı nəçərnikdən. Əvvəl tərif elədi və nə qədər ki, ərəb dilində ali-şan ləqəblər və sifətlər var idi, hamısını saydı, sonra genə başladı dua-səna eləməyə. Qərəz, qazı bu barədə çox danışdı, dedi, dedi və axır sözləri bu oldu: – Ey cəmaəti-Danabaş! Bizə hamılıqnan lazımdır ki, hər gün və hər gecə ibadət vaxtında bari-pərvərdigara həmd eliyək ki, biz nə qədər xoşbəxt bəndəyik ki, bizim vilayətimizə belə hakim göndəriblər ki, ibarət olsun bizim cənab nəçərnik ağadan. Bu özgə bir şey deyil, məgər Allah-taalanın bizlərə lütfü və mərhəməti, amin! Camaat da qazıya baxıb səsləndi: “amin”. Qazıdan sonra bir urus böyüyü – alçaq boy və az saqqal – yeridi irəli və üzünü camaata tutub, başladı öz dilində ucadan danışmağa. Sonra biz bildik ki, bu danışan nəçərnik imiş. Nəçərnik sözünü deyib qurtarandan sonra bir ayrı rus böyüyü qabağa yeriyib genə üzünü tutdu camaatın tərəfinə. Camaat birdən dedi: – Allah ağaya ömür versin! – Ey Danabaş kəndinin camaatı! Heç annırsınız ki, nəçərnik ağa sizə nə deyir? Yaxşı sözlər deyir, çox gözəl sözlər deyir. Açın qulağınızı və eşidin; çünki həməvəqt mümkün olmaz şəxsə bu cür nəsihətləri eşitmək. Cənab nəçərnik buyurur ki, mən Danabaş kəndinin əhlini çox dost tuturam. Amma bunu da buyurur ki, mənim bu camaata yazığım gəlir; çox avam camaatdı, çox biməna camaatdı. Mən özüm yəqin eləyirəm ki, cənab nəçərnik ağa bu barədə xilaf fərmayiş eləmir. Mən özüm görürəm ki, siz avam adamsınız, yazıq adamsınız, heyvan adamsınız və sizin avamlığınız və heyvanlığınız burdan isbat olunur ki, nəçərnik buyuranı başa düşmədiniz, lazım gəldi ki, mən sizləri başa salam. Bəli, nəçərnik ağa buyurur ki, mənim Danabaş kəndinin əhlinə yazığım gəlir, bunlar çox dalda qalıblar, qaranlıqda qalıblar. Odur ki, nəçərnik ağa bu gün bu niyyət ilə sizin kəndə öz mübarək qədəmini basıb ki, bu gün bir uşkol açsın və bu tövrnən sizləri xoşbəxt eləsin. Camaat birdən səsləndi: – Allah ağaya ömür versin. Sonra nəçərnik bir kağız aldı əlinə və başladı oxumağı; oxudu və üzünü tutdu indi müsəlmanca danışan rus böyüyünə. Bu da irəliki kimi üzünü camaata tutub başladı: – Ey əhli-qəryeyi-Danabaş… Dəxi mən bilə bilmədim ki, bu şəxs nə dedi və nə demədi. Ondan ötrü bilə bilmədim ki, mən camaatın içindən kənar oldum. Kənar olmağım da bu tövr oldu ki, rus böyüklərinə qulaq asmaqda idim ki, gördüm daldan birisi mənim ətəyimi çəkir. Mən əvvəl elə başa düşdüm ki, mənim ətəyimi çəkən dadaşımdı, amma çöndüm dala və gördüm ki, dadaşım deyil, özgəsidi. Yəni özgəsi də deyil idi, bizim qonşumuz Kərbəlayı İsmayıl idi. Mən çöndüm və istədim soruşam ki, məni neyləyir Kərbəlayı İsmayıl? Amma bu kişi əlini atdı mənim çiynimə və bir elə qüvvətlə məni çəkdi ki, bir də gördüm ki, mən dəxi camaatın içində deyiləm. Mən genə istədim getməyəm və qayıdıb dadaşıma deyəm; amma Kərbəlayı İsmayıl qoymadı. Bir qədər məni çəkə-çəkə aparıb, Kərbəlayı İsmayıl mənə təkid elədi ki, bir az ayaq götürüm və artıqəskik danışmayım. Mən bu barədə heç bir söz demədim; çünki razı idim ki, camaatın içindən çıxım, bəlkə rus böyüklərindən xilas olum və yaxam nəçərnikin əlindən qurtarsın. Bir qədər gəldik, axırı yetişdik Kərbəlayı İsmayılın küçə qapısına. Qapı bağlı idi. Kərbəlayı İsmayıl qapını döydü və qapı əlüstü açıldı. Həyətə girən kimi mən mat qaldım; çünki həyətdə bir yekə cəmiyyət var idi. Adamlara bir qədər diqqət salıb baxdım gördüm ki, bu adamların çoxusu elə öz adamlarımızdı; məsələn: dayım Hacı Murtuza da burda idi, dayı oğlum Məşədi Fərəculla da burda idi, xalam nəvəsi Kərbəlayı Həsənqulu da burda. Hətta gözüm birdən dadaşıma da sataşdı. Baxdım, gördüm ki, elə dadaşım da burda imiş. Qalanlar da qonşu və rəfiqlərimiz idi. Bu işlərin hamısı mənə vaqiə kimi göründü. Məni görcək bu adamların hamısı gəlib cəm oldular başıma və dadaşım əlimdən yapışıb məni çəkə-çəkə apardı həyətin dibinə. Adamlar da bizim dalımızca gəldilər. Həyətin divarları alçaq idilər. Dadaşım cəld çıxdı divarın üstə və hər iki əlini uzatdı mənə. Adamların bilmirəm hansı əllərini mənim qoltuğuma salıb əvvəl mənə dedi, “qorxma” və sonra “ya Allah” deyib məni qalxızdı divarın üstə. Dadaşım da həmçinin mənə “qorxma” deyib və iki əlini qoltuğuma salıb yendirdi o tərəfə. Bura Məhəmmədəli əminin həyəti idi. Həyətdə heç kim yox idi. Amma bir səs gəlirdi. Səs kişi səsi deyildi, övrət-uşaq səsi idi. Mən indiyə kimi bu işlərə təəccüb qalırdım; amma indi məni divarın üstə qovzayan kişi və dadaşım mənə “qorxma” deyəndən sonra başladım qorxmağa. Məhəmmədəli əminin həyətinin aşağı tərəfində bir yekə kərmə qalağı var idi. Dadaşım əlimdən yapışıb çəkə-çəkə apardı haman qalağın yanına. Qalağın ağzı divara səmt idi. Elə ki keçdik qalağın ağız tərəfinə, mən yəqin elədim ki, bu gözlədiklərim hamısı həqiqət deyil, yuxudu. Burada dörd övrət oturmuş idi. Əvvəl dəfə bu övrətləri mən tanıya bilmədim; çünki bunların dördü də başlarını uzatmışdılar qalağın içinə. Amma biz yetişəndən sonra dadaşım bunlara dedi “çəkilin” və bunların dördü də başlarını çıxardılar və üzlərini çöndərdilər bizə səmt. Hərçənd bu övrətlər dadaşımı görən kimi üzlərini örtdülər, amma mən bunların hamısını tanıdım. Bunların biri Şərəf xala idi ki, olsun Kərbəlayı İsmayılın övrəti, biri Səkinə gəlin bacım idi ki, olsun Hacı Murtuza dayımın gəlini və Məşədi Fərəcullah dayı oğlumun övrəti, biri Səkinə xala idi ki, olsun haman həyətin və haman qalağın sahibi Məhəmmədəli əminin övrəti, biri də qonşumuz Hüseynəli əminin övrəti Pəri xala idi. Bu övrətlərin dördü də dadaşıma hörmət qoydular; çünki çəkildilər kənara, dallarını çevirdilər bizə və çadralarını da bir qədər qalxızdılar yuxarı; belə ki, qıçları qaldı açıq. Bu heyndə qalağın içindən bir uşaq başı çıxdı eşiyə. Bu uşaq haman qalağın sahibi Məhəmmədəli əminin oğlu Cəfər idi. Cəfər məni görcək sevincək və ucadan dedi: – Buy, Hüseynqulunu da gətirdilər! Cəfər bu sözləri deyən kimi qalağın içindən bir baş da çıxdı eşiyə. Bu da dayım Hacı Murtuzanın nəvəsi və dayı oğlum Məşədi Fərəcullanın oğlu Qasım idi. Qasım da məni görcək sevincək və ucadan dedi: – Buy, bibi oğlu, sən də gəldin? Qasım bu sözləri hələ deyib qurtarmamışdı ki, genə qalağın içindən bir baş da çıxdı. Bu da Kərbəlayı İsmayılın oğlu Kərimqulu idi. Bu da məni görcək sevincək və ucadan dedi: – Buy, Hüseynqulu, səni gətirdilər? Söz yox, biz durub gözətləsəydik, yəqin ki, qalağın içindən çox baş genə çıxacaq imiş; amma dadaşım qoymadı və uşaqların üstə çığırıb bunları soxdu genə qalağın içinə və üzünü tutdu mənə ki, mən də girim ora. Mən, doğrusu, belə işi Allahdan istəyirdim; dadaşım deyən kimi başımı əyib özümü soxdum qalağın içinə. Burda biz gördüyümüz üç uşaqdan savayı genə üç uşaq var imiş ki, hamısı olsun altı; mən girdim, olduq yeddi uşaq. Qalan üç uşaq da bizim qonşularımız idi. Biri Həsən idi – Yarməmmədin oğlu. Biri Nəcəfəli idi – Kərbəlayı Qurban əminin oğlu. Biri də qonşumuz Hüseynəli əminin oğlu Yusif idi. Mən qalağın içinə girən kimi dayım nəvəsi Qasım yapışdı yaxamdan və çəkdi özünə tərəf ki, mən gedib onun yanında oturum. Mən Qasımın xahişini əmələ gətirdim, yəni gedib oturdum onun yanında. Dadaşım məni qalağın içinə soxandan sonra, özü də başını uzatdı içəri və bərkdən-bərk bizə dedi ki, məbada-məbada biz buradan çıxaq gedək özgə yana və bunu da bir neçə dəfə təkrar elədi ki, biz, əlbəttə, sakit və sakit durub, nə danışaq və nə də səs eləyək. Nə mən dadaşımın cavabında bir söz dedim, nə də yoldaşlarım danışdılar. Ancaq yazıq Kərbəlayı Qurban əminin oğlu Nəcəfəli hər iki əlinin dal səmtini aparıb basdı gözlərinin üstünə və başladı ağlamağa. Dadaşım üzünü çöndərdi Nəcəfəlinin tərəfinə və dedi: – Səfeh oğlu səfeh, niyə ağlayırsan? Nəcəfəli ağlaya-ağlaya və bədənini sağ və sola bura-bura, əzilə-əzilə, mızıldaya-mızıldaya başladı anasını çağırmağa. Dadaşım başını qalağın içindən çıxardıb çəkildi durdu ayağa və yox oldu. Haman dörd övrət genə başlarını qalağın içinə uzadıb başladılar bizə təskinlik verməyə. Əvvəl övrətlər üzlərini tutdular öz oğlanlarına; məsələn, Şərəf xala üzünü tutdu Kərimquluya. Səkinə gəlinbacı Qasıma, Pəri xala Yusifə, Səkinə xala Cəfərə. Övrətlər azdan-çoxdan dedilər və sakit oldular; istəyirdilər çıxıb getsinlər ki, Cəfər, Nəcəfəli kimi, hər iki əlinin dal tərəfini qovzadı basdı gözlərinin üstə və başladı ağlamağı. Anası Səkinə xala istədi qalağa səmt qayıdıb oğlunu sakit eləsin. Cəfərə baxıb Yusif də onun kimi başladı zırınpanı. Yusifdən sonra Kərimqulu başladı ağlamağı. Qasım da başladı ağlamağı. Yazıq Nəcəfəli də bunlara baxıb başladı ağlamağı. Mən əvvəl istədim ürəyimi bərk tutum və ağlamayım və ağlamazdım da; amma baxdım gördüm ki, uşaqların bir neçəsi ağlaya-ağlaya deyir ki: – Vay, ana, bizi saldat aparacaqlar. Bu sözləri eşidən kimi mən də başladım ağlamağı. III Bu əhvalatdan bir neçə ay əqdəm dövlət tərəfindən hökm çıxmışdı ki, İrəvan quberniyasında üç uşkol açılsın. Bu uşkolların xərci dövlət xəzinəsinin öhdəsində idi. Və bir də ki, bu uşkolların üçü də qərardadın məzmununa görə lazım idi kəndlərdə təyin olunsun, nəinki şəhərdə. Bu cür məktəbləri bina eləməkdən dövlətin muradı bu idi ki, dəhat əhlinə savad öyrədib və bir para elmlər təlim edib, bir tövr gözünü açsın, ta bəlkə camaat mürurnan tərəqqi tapıb, həmi bu dünyada öz məişətini keçirdə, həmi də əxz elədiyi elm və ədəb səbəbinə ibadətini dürüst əmələ gətirib Allaha yavıqlıq eləyə. Bu uşkolların hər birinin illik xərci iki min yüz əlli manat mülahizə olunmuşdu. Bu qədər xərcin müqabilində dövlət tərəfindən məsləhət görülmüşdü ki, məzkur uşkolları böyük və tərəddüdlü kəndlərdə açsınlar ki, məktəbə çox uşağın yolu olsun və məsrəf olunan pullar puça çıxmasın. Odur ki, bu üç uşkolun birini təyin elədilər Çarxlı kəndində; əlbət o səbəbə ki, bu kənd ya çox yekə kənddi, ya da ki, tərəddüdlü yerdi. Birini təyin elədilər Mahmud kəndində; söz yox, əlbət bu kənd də ya tərəddüdlü kənddi, ya çox böyük kənddi. Birini də təyin elədilər Danabaş kəndində, hərçənd Danabaş kəndi tərəddüdlü deyil, amma çox yekə kənddi. On üç il bundan irəli evləri yazanda Danabaş kəndinin tüstü çıxanı düz altı yüz əlli ikiyə çatmışdır. Hələ o vədə evlərdən çox gizlətmişdilər. Və bir də ki, bu on üç ilin ərzində azından gərək yüz ev artmış ola. Əhvalatı qubernator yazmışdı nəçərnikə, nəçərnik də Danabaş qlavası Pirverdi bəyi çağırıb xəbər vermişdi və habelə qlavaya dil cavabı hökm eləmişdi ki, əvvələn bitəxir məktəbdən ötrü səmtli dam mühəyya olunsun. Və saniyən nəçərnik qlavadan soruşmuşdu, çox uşaqmı Danabaş əhli uşkola göndərər? Pirverdi bəy nəçərnikə bu barədə cavab verir ki, uşkoldan ötrü nə qədər imarət lazım olsa, mümkündür tapmaq, uşaqdan da yana nəçərniki arxayın eləmişdi ki, Danabaş kəndindən azından uşkola altı yüz uşaq göndərərlər. Qlava kəndə qayıdıb Danabaş əhlinə xəbər verir ki, nəçərnik ağa belə buyurubdu və camaata təklif eləyir ki, əvvələn uşkoldan ötrü bir dam və altı yüz uşaq hazır eləsinlər. Haman günün sabahı Danabaş kəndindən nəçərnikin yanına iki yüz adam tökülür və nəçərnikə ərz-bəndəçilik eləyib mütəvəqqe olurlar ki, nəçərnik ağa onları başa salsın görsünlər, aya Danabaş əhlinin dövlət yanında [nə] xəyanəti müşahidə olunub və cənab qubernatın və ağa nəçərnikin qulluğunda onlardan nə günah baş verib ki, padşah tərəfindən Danabaş kəndinə belə şiddətli qəzəb sadir olubdur? Nəçərnik camaatın sözünün cavabında başlayır kəndlilərə bir qədər nəsihət eləyir ki, əvvələn, uşkoldan ötrü altı yüz uşaq lazım deyil; ancaq hələlik yüzü də kifayət elər. Və bir də nəçərnik camaatı başa salır ki, bu qərardad dövlət tərəfindəndir, nəinki nəçərnikin öz xahişidir. Bu sözləri deyəndən sonra nəçərnik camaata hökm eləyir dağılıb getsinlər kəndə və xəbər verir ki, bir neçə gündən sonra özü gələcək Danabaş kəndinə. Camaat dağılandan sonra nəçərnik hökm yazıb Danabaş kəndindən dörd adam istəyir şəhər divanxanasına; qlava Pirverdi bəyi, prixod mollası molla Həzrətqulunu, Hacı Namazalını və Mirzə Həsəni. Haman günü bu əşxasın dördü də divanxanada hazır olur və nəçərnik bunları öz otağına aparıb əvvələn təvəqqə yolu ilə bunlara deyir ki, Danabaş camaatını ipə-sapa gətirib yumşaltsınlar və uşkol işindən yana səy-təlaş eləsinlər, ta bəlkə uşkol bir tövr ilə Danabaş kəndində bina tuta. Nəçərnik sözünü deyib qurtarandan sonra bu əşxasın dördü də birdən deyir: – Allah nəçərnik ağaya ömür versin! Biz can-dil ilə hazırıq nəçərnik ağaya qulluq eləməyə. Nəçərnik bunların bu cür cavablarından xoşhal olub, artıq razıçılıq eləyəndən sonra bunlara xəbər verir ki, getsinlər kəndə və camaata dəlil-nəsihət eləsinlər; o özü də, yəni nəçərnik, bir neçə gündən sonra gələcək kəndə. Nəçərnikin kəndə gəlməyi bizə məlumdu. Və bu da bizə məlumdu ki, nəçərnik yanınca gələn qonaqları ilə düşmüşdülər Hacı Namazalının evində. Ancaq bunu bilmirik ki, onnan gələn qonaqlar kim imişlər. Biri qazı idi, bu hələ məlumdu. Biri haman şəhərin padşah məktəbxanasının rəisi idi. Biri haman şəhərin məktəbxanasının müəllimi idi. Biri öz dilmancı idi. Biri haman mahalın pristavı idi. Biri bir özgə müəllim idi. Biri öz vəkili idi. Qalanlar da yasavul və atlılar idi. Pəs gəlib çıxdıq haman günün əhvalatına ki, atlı çaparaq Hacı Namazalını gəlib xərməndən gətirdi kəndin içinə. Salaq yadımıza haman günün əhvalatını. IV Bəli, haman günü Danabaş kəndinin camaatı cəm oldular Hacı Namazalının meydanına. Nəçərnik öz qonaqları ilə çıxdı camaatın içinə. Qazı əvvəl başladı nəsihəti və xeyir-duasını, sonra nəçərnik özü başlayıb bir xitabə oxudu, dilmancı tərcümə elədi və dübarə nəçərnik əlinə bir kağız alıb başladı oxumağı, dilmancı üzünü camaata tutub başladı: – Ey əhli-qəryeyi-Danabaş!.. Biz bayaq burada qalmışdıq. – Ey əhli-qəryeyi-Danabaş! Nəçərnik ağa buyurur ki, hərdənbir mənim qulağıma bəzi ürəksıxan və qəm artıran xəbərlər gəlib çatır. Belə görükür ki, vilayətimizdə nadinc adam, şeytan adam çoxdu. Xudanəkərdə, əgər bu cür adamların biri düşsə mənim əlimə, yəqin ki, mən onun dərisini diri-diri soydurram! Nəçərnik ağa buyurur ki, bu qisim adamlar çünki özləri də Allah-taalanın yolundan çıxıblar, həmişə bu fikirdə olarlar ki, özgələri də düz yoldan azdırıb, zəhmətə və zillətə salıb özlərinə tay eləsinlər. Bu cür məzərrətli adamlar heç də məlum deyil nə qəsd ilə Danabaş əhlini başa salıblar ki, əbəda uşkola uşaq göndərməsinlər. Guya ki, uşkolda oxuyan uşaqların hamısına iki ilin ərzində qoşun məşqi verib və dava təlimi öyrədib göndərəcəklər Rusiyyətə ki, rus dövlətinin qoşunu çoxalsın, vaqeən bu sözləri ağıl sahibi heç ağzına alıb danışar?.. Camaat birdən səsləndi: – Xeyr, danışmaz! Allah ağaya ömür versin! – Nəçərnik ağa buyurur ki, mən dörd şəxsin məsləhəti ilə, – ki olsunlar Molla Həzrətqulunun, Hacı Namazalının, Mirzə Həsənin və qlava Pirverdinin, – bunların məsləhəti ilə bir siyahi tutmuşam və hər kəsin ki, uşkola göndərilməli uşağı var, onların hamısının adları bu siyahıdədir. Camaat birdən səsləndi: – Bəli, belədir. Allah ağaya ömür versin! Sonra nəçərnik əlindəki kağızı verdi dilmancına və dilmancı genə başladı: – Camaat! Qulaq verin və hər kəsin adını mən bu kağızda oxusam, adamların içindən çıxıb gəlsin cənab nəçərnikin hüzuruna. Camaat səsləndi: – Allah ağaya ömür versin! Dilmanc başladı: – Kərbəlayı İmamqulu Kərbəlayı Əli oğlu. Camaatın içindən bir adam çıxdı qabağa: ucaboy, ağsaqqal, başında uca taskülah, əynində qədək arxalıq və ağ gen dizlik. Bu şəxs yeridi nəçərnikin qabağına və hər iki əlini qarnının üstə qoyub əvvəl bir başını atdı dal tərəfə, sonra ikiqat oldu, düzəldi və gözlərini dirədi nəçərnikin üzünə. Nəçərnik buna rusca bir neçə söz dedi və dilmanc bu cür tərcümə elədi: – Kişi, get bu saat Zeynal oğluvu gətir gəl nəçərnikin yanına. Kərbəlayı İmamqulu başını aşağı salıb özünü verdi adamların içinə. Dilmanc əlindəki kağızı yuxarı qovzuyub başladı oxumağa: – Kərbəlayı Heydər Kərbəlayı Zülfüqar oğlu. Adamları aralayıb qırx-qırx beş yaşında bir kəndli hazır oldu və üzünü nəçərnikə tutub ikiqat olandan sonra başladı: – Ağa, mənim ərzim var. Dilmanc razı olmadı Kərbəlayı ərzini eləsin; və onun sözünü nəçərnikə tərcümə elədi, nə də ona qulaq verdi. Və onun sözünü bu cür rədd elədi: – Artıq-əskik danışma. İndi ta elə vaxt deyil, cənab nəçərnikin vaxtı yoxdu nağıl-hekayətə qulaq asıb özünü də, camaatı da məəttəl eləsin. Qoy ərzin qalsın sonraya və bu saat get oğlun Süleymanı gətir nəçərnikin qulluğuna. Kərbəlayı Heydər genə bir nəçərnikin üzünə baxıb başını saldı aşağı və kor-peşman özünü soxdu camaatın içinə. Dilmanc çağırdı: – Yarməmməd Kərbəlayı Nabatəli oğlu. Adamları aralaya-aralaya ortalığa qırx beş-əlli yaşında bir kəndli çıxdı, başında yekə papaq, əynində köhnə qədək arxalıq, ayağında çirkli və gen dizlik, ayaqyalın və beli açıq. Yarməmməd ikiqat olub düzəldi və üzünü tutdu dilmanca tərəf: – Ağa, mənim oğlum naxoşdu, bu saat ölüm halətindədi. Həyə inanmırsan, gəl elə bu saat gedək öz gözlərinlə də gör ki, mən yalan demirəm. Niyə, mənə nə olub sinnimin bu vaxtında yalan deyim? Xeyr. Və bir də ki, yalan niyə deyirəm? Əgər yalan desəm, adam başıma qəhətdi? Bir adam tapa bilmirəm, gərək elə gəlib səni tovlayam? Allaha and olsun… Dilmanc dəxi səbr eləmədi və qoymadı Yarməmməd sözü uzatsın. – Artıq-əskik danışma və bizi başdan, beyindən eləmə! Tez get oğlun Həsəni gətir nəçərnikin hüzuruna. Yarməmməd hər iki əlini göyə qalxızıb üzünü gah nəçərnikə, gah dilmanca tutub istədi ağzını aça, amma dilmanc qoymadı və ucadan dedi: – Sənə mən deyirəm nağıl-hekayət oxuma, tez oğlunu gətir nəçərnikin hüzuruna bigüfti-gu! Adamların bəzisi başladı gülməyə və bəzisi danışmağa. Camaatın səsi istədi ucalsın. Amma qlava Pirverdi bəy özünü kəndlilərin içinə verib, xalqı bir təhər sakit elədi. Bu heyndə ortalığa bir qoca kişi yeridi və üzünü gah nəçərnikə, gah dilmanca tutub, alçaq səslə başladı: – Nəçərnik ağa, ərzim var. Nəçərnik ağa, bu kişi Yarməmməd mənim tufarbatufar qonşumdu. Mən də ki, Allah eləməsin sinnimin bu vaxtında nəçərnik ağanın qulluğunda yalan danışam; çünki yalan danışmaqlıq çox pis işdi. Və bir də ki, görürsünüz mən əgər durub yalan-yalan danışam… Dilmanc qoca kişinin sözünü kəsib dedi: – Ay kişi, Danabaş kəndində nə çox lağlağı var imiş! Adam sözü qısa deyər. Tez ol sözünü de və çıx, qoy, get! Qoca kişi üzünü gah nəçərnikə və gah dilmanca tutub başladı: – Mən deyirsən Qurana əl basım ki, bu kişinin oğlu, yəni Yarməmmədin oğlu Həsən elə bu saat yorğan-döşək içində yatıbdı. Çünki dünən Yarməmmədin ev adamı gəlmişdi bizə, qarabaşuva demişdi ki, Kərbəlayı Səfər evə gəlsə, ona bir de gəlsin bizim uşağa baxsın. Mən də, axır genə qonşudu, adam… yaxşı olmaz, çünki… Dəxi dilmancın səbri çatmadı və üzünü sol səmtə çöndərib qlavanı çağırdı ki, qoca kişini aralıqdan rədd eləsin. Qlava haman qoca kişinin peysərindən bir yumruq yendirib soxdu adamların içinə. Camaatın qiylü-qalı genə qalxdı. Pirverdi bəy genə özünü camaatın içinə verib, bir qədər səs-sədanı sakit elədi və dilmanc başladı kağızı oxumağı: – Məşədi Fərəcullah Hacı Murtuza oğlu. Adamlar başladı boylanmağa və ortalığa heç kəs çıxmadı. Dilmanc dəxi ucadan çığırdı: – Məşədi Fərəcullah Hacı Murtuza oğlu. Genə adamlar başladılar sağa-sola baxmağa, ortalığa heç kəs gəlmədi. Amma qlava Pirverdi bəy sol səmtdən dilmancın yanına yeriyib baş əydi və dedi: – Ağa, Məşədi Fərəcullah özü çox kasıb adamdı və sənəti də çarvadarlıqdı. Mən belə xəyal eləyirəm ki, Məşədi Fərəcullah bu gün kənddə olmuya; çünki bir-iki ulağı var və özü də kasıb adamdı, ola bilər ki, bu gün kirə aparmış olalar. Pirverdi bəyin sözündən sonra camaatın səsi başladı ucalmağa, hər yandan bir səs gəlirdi və hər ağızdan bir söz çıxırdı. Bir tərəfdən camaat başladı çığırmağa ki, Məşədi Fərəcullah bu gün kənddədi, özgə yana getməyib; qeyri tərəfdən də adamlar bu sözlərin əksini dedilər ki, xeyr, yalandır, Məşədi Fərəcullah bu gün kənddə deyil. Kəndlilər səs verib başladılar mərəkəni. Aralığa bashabas düşdü, bu onu-o bunu təkanlayır, biri danışır, biri çığırır, daldakı adamlar istəyirlər özlərini soxsunlar qabağa və qabaqdakılar da dəxi irəli yeriyib, gəlib çıxıblar böyüklərin qabağına. Pirverdi bəy çox səy elədi, amma camaatı bir qaydaya sala bilmədi. Axır nəçərnik atlılara çağırıb hökm elədi camaatı versinlər dalı. Bir qədər səs-səda yatdı və nəçərnikin müqabilində bir müsinn və ucaboy kəndli hazır oldu. Qiylü-qal dəxi də sakitləşdi. Haman şəxs haman Hacı Namazalı idi ki, biz qabaqda aşina olmuşuq. Hacı Namazalı sağ əlinin kəfəsini sinəsinin üstə və sol əlinin kəfəsini sağ əlinin üstə qoyub ikiqat olub başladı: – Nəçərnik sağ olsun, bu sözlər hamısı ki, burada deyildi, bu sözlər xilaf sözdü. Sən özün bilirsən ki, sənin ərzində xilaf qulluqlar eləmərəm, yalan sözlər dilimə gətirmərəm. O şəxs ki, olsun Məşədi Fərəcullah ki, indi dilmanc ağa çağırdı o, əvvəl budur ki, heç əslində çarvadar deyil. Onlar özləri bir ocaqdılar. Onun rəhmətlik babası İsfəndiyar Danabaş kəndinin rüknü idi. Müxtəsər, baş ağrısı olmasın, kim deyir ki, Məşədi Fərəcullah çarvadardı? Kim deyir ki, o bu gün Danabaş kəndində deyil? Xeyr, bular hamısı iştux sözdü. Allaha and olsun Məşədi Fərəcullah bu gün burdadı da və özləri də yaxşı güzəran sahibidirlər. Ancaq… “Ancaq” sözünü deyəndən sonra Hacı Namazalı üzünü çöndərdi əvvəl sol səmtə, sonra da sağ səmtə. Dilmanc hacının hərəkətindən bir zad başa düşüb, yeridi nəçərnikin yanına və nə dedi, nə demədi ki, nəçərnik uca səslə Pirverdi bəyi çağırıb, başladı onun üstünə çığırmağı və dilmanc tərcümə elədi ki, nəçərnik ağa buyurur bu saat Məşədi Fərəcullahı tapıb gətirsin buraya. Qlava baş üstə deyib özünü soxdu adamların içinə. Dilmanc genə başladı əlindəki kağızı oxumağı: – Kərbəlayı Cəbrayıl Kərbəlayı Nəcəfqulu oğlu. Adamların içindən otuz-otuz beş yaşında bir kəndli çıxıb gəldi ortalığa, baş əyib gözlərini dikdi nəçərnikin üzünə. Dilmanc haman kəndliyə buyurdu ki, yubanmayıb getsin və oğlu Xəlili gətirsin nəçərnikin yanına. Kərbəlayı Cəbrayıl baş üstə deyib, ikiqat olandan sonra özünü soxdu adamların içinə. Kərbəlayı Cəbrayıldan sonra dörd adam adı çağrıldı; Məşədi Yusif Kərbəlayı Muxtar oğlu, Kərbəlayı Zaman Məşədi Əli oğlu, Məşədi Ümmət Kərbəlayı Orucəli oğlu, Məhəmmədəli Cəfər oğlu. Bu kəndlilərin üçü də camaatın içindən çıxıb gəldilər qabağa. Dilmanc bunları göndərdi ki, hərə öz oğlunu dinməz-söyləməz gətirsin nəçərnikin hüzuruna. Amma Məhəmmədəli Cəfər oğlu gəlmədi aralığa. Dilmanc bir də çağırdı: – Məhəmmədəli Cəfər oğlu. Kəndlilər başlarını dikəldib, başladılar o tərəf-bu tərəfə boylanmağı. Amma Məhəmmədəli tapılmadı. Camaatın içindən bir dəstə dilmancın yanına yeriyib başladı and içməyi ki, Məhəmmədəli kənddə deyil, gedib çöldən kəngiz gətirib satsın. Amma bir bu qədər, bəlkə bunlardan da artıq adam ortalığa gəlib başladılar dəxi də bərk and içməyi ki, Məhəmmədəli anadan olan gündən indiki günə kimi bir dəfə də kəngizə getməyibdir; o səbəbə ki, Məhəmmədəlinin sənəti dükançılıqdı, nəinki kəngizçilik. Camaatın səsi genə irəliki kimi başladı ucalmağa. Hər tərəfdən bər səda gəlirdi: biri deyirdi Məhəmmədəli kənddədi, biri deyirdi xeyr, kənddə deyil, gedib kəngizə. Nəçərnikin atlıları tatarı gücü ilə bir təhər qilü-qalı yatırdandan sonra haman Hacı Namazalı genə bir-iki qədəm ortalığa qoyub, baş əyib, hər iki əli sinəsinin üstə, həqir və məzlum, üzün nəçərnikə tutub başladı: – Ağa, ərzim var. Nəçərnik izn verəndən sonra Hacı Namazalı başladı: – Ağa, and olsun yerin və göylərin xaliqinə, and olsun seyyidişühədayə, and olsun on iki imama, and olsun İsa və Məhəmmədə, o adamlar ki, camaatın bir parası gizlədib deyir ki, guya kənddə deyil, o adamlar hamı elə bu dəqiqə Danabaş kəndindədilər; necə ki, qabaqca ərz eləmişəm, bu işlərin hamısı fənd-feldi. Hacı Namazalı bu sözü deyib qurtaran kimi sol səmtdə qlava Pirverdi bəy hazır oldu, sağ əlində tatarı, sol əli sinəsinin üstə. Pirverdi bəyin dalınca bir alçaqboy, yekə qara papaq, qısa arxalıq və ağ tuman kəndli, əlində uzun zoğal ağacı və ayaqlarında çarıq, yeriyib durdu dilmancın qabağında. Qlava üzünü nəçərnikə tutub və tatarını yanınca gələn kəndliyə səmt uzadıb, uca səslə başladı: – Nəçərnik sağ olsun, mən Məşədi Fərəcullahgilin qapısına təzə yetişmişdim ki, gördüm o üzdən Allah rast saldı ki, Məşədi Fərəcullahı gördüm ki, qabağında bir-iki yüklü ulağı, Yayıncıdan yük gətirir. Çünki bu övqat çeviz və ərik qurusu İrəvan səmtində yaxşı pula gedir, odu ki, çarvadarlar bu saat bikar deyillər. Qlava bu sözləri deyəndən sonra genə camaatın səsi ucaldı, genə atlıların tatarıları şappıldadı. Hacı Namazalı genə bir neçə qədəm nəçərnikin qabağına yavıqlaşıb, sol əlini Məşədi Fərəcullaha tutub və sağ əli ilə öz saqqalının ucundan yapışıb başladı: – Ağa, indi bir sına mənim sözlərimi. Gördün ki, bu işlərin hamısı hiylədi? Pəs bayaq deyirdilər Məşədi Fərəcullah kənddə deyil? Pəs necə oldu? Sonra Hacı Namazalı camaata səmt çönüb, hər iki əlini qovzayıb, uca səslə və ürəkdən dedi… * * * Xanın təsbehi Bakı ilə Tiflisin arasında dəmir yolunun Yevlax stansiyasından şosse yolu gedir Bərdəyə, sonra Ağdama, buradan baş yuxarı gedir Şuşa qalası şəhərinə. Ağdamdan sol tərəfə şosse yolu gedir çıxır Qarabulağ şəhərinə, buradan Cəbrayıla, Cəbrayıldan yol gedib çıxır Araz qırağına. Məşhur Xudafərin körpüsü həmin buradadır. Bir neçə il bundan əqdəm mən həmin bu körpünü keçdim, qalxdım İranın dağlarına. Buradan Qarabağ vilayəti başlanır, ta gedib çıxır Təbrizə. Sol tərəf Şahsevən elləri, sağ tərəf Rusiya torpağının Avar sərhəddi. Yayın qabaq ayı idi. Arazın bu tərəfində isti çox şiddət edirdi. Körpünü keçib qaldıq çayın o tərəfində, bir dağın ətəyində. Sübh tezdən qalxdıq Larcan kəndinə; Quluxana qonaq olduq. Üç gün burada qalandan sonra, baş yuxarı dağları qalxa-qalxa dəxi də sərin və dəxi də səfalı İran dağlarına qalxdıq. İki gün yol gedib yetişdik məşhur Kəleybər qəryəsinə. Burada da iki gün qalandan sonra istədik gedək Əhər şəhərinə ki, sonra da oradan Təbrizə yollanaq; amma haman vilayətin məşhur xanlarından Nəzərəli xan İkrammüddövlə qabağımıza üç nəfər atlı göndərib, bizi öz kəndinə qonaq çağırdı. Biz də getməyə bilməzdik və getdik. Ağayi-İkramüddövlə Gərmə-çataq kəndində olurdu ki, həmin kənd də və qeyri ətraf kəndlərin də cümləsi xanın öz əmlakından idi. Gərmə-çataq kəndi Kəleybərdən də dəxi uca olan dağların ətəyində Mərzənli qəryəsinin sol səmtində səfalı, balaca bir yaylaqdır. Kəndin əhalisinin miqdarı olar təqribən iki yüz nəfər. Yaxşı sərin suları, gözəl otlanacaqlar…. Amma heyf və səd heyf, xanların arasında neçə ildə bir dəfə vaqe olan toqquşma nəticəsində kənd əhalisi macal tapa bilmir öz məişətini elə hala yetirsin ki, asudəlikdə belə gözəl yerdə rahat yaşaya bilsin. Bir tərəfdən də neçə il bundan qabaq orada üz verən yatalaq azarı və aclığın səbəbindən camaatın yarısı və bəlkə də yarısından çoxu qırılıb qurtarıbdır. Odur, çox yerlər boş və sahibsiz evlər, qapı və pəncərəsiz binalar gözə sataşmaqdadır. Xülasə. İkramüddövlədən nəhayət mehribançılıq gördük. Vaqeən İranın mehmannəvazlığının mislini qeyri yerdə, zənn edirəm, görmək olmaz. Xanın əmrinə görə Gərmə-çataq kəndində bizə bir məxsusi kənd evi boşaldıb vermişdilər və bundan əlavə haman evin damının üstündə xanın xidmətçiləri iki alaçıq qurmuşdular ki, istəsək haman alaçıqlarda, istəsək bizə verilən eyvanda qalaq. Nəzərəli xan İkramüddövlə Qarabağ xanlarının ən insaniyyətli və ən tərbiyəli xanlarından hesab olunardı və xanın rəiyyətlərini danışdıranda da bir kəs tapıla bilməz ki, xandan bir zərrə qədər incimiş olsun. Bununla bərabər xanın rəiyyətlərinə nisbət rəftarına baxanda bizim kimilərə çox qəribə gəlirdi. Bir nəzər ilə baxanda haman rəftar başdan-axıra kimi zülm və sitəmdən ibarət idi. Amma bir tərəfə baxanda burada nə bir zülm, nə də sitəm görsənirdi. Bir surətdə də ki, hələ bəlkə demək olar ki, rəiyyətlər asudə istirahətlə dolanırdılar. Məmləkətdə bir müəyyən qanun görsənmirdi. Hökumətə oxşar bir idarə yox idi. Məmləkət həmin İkramüddövlədən başqa heç bir qeyri hökumət tanımırdı. Təbrizdən və Tehrandan bir xəbər və bir əlaqə yox və Nəzərəli xan hər bir kəsi asıb kəsə də bilərdi, əfv edib hər bir bəndənin ömrünü ona bağışlaya da bilərdi. Məhkəmə də özü idi, qəzavat da özü idi, şəriət də özü idi. Hər bir kəndin bir kəndxudası kəndi idarə edirdi, cəmi kəndxudaları da İkramüddövlə idarə edirdi. Vəssalam. Və həmin Nəzərəli xanın ətrafındakı vəzirlər ibarət idilər bir dəstə fərraşdan ki, əllərində şallaq küçə-bacanı gəzib, xanın əmrini rəiyyətə yetirirdi. Və lakin Nəzərəli xanın tək bircə nəfər baş vəziri var idi ki, bunun adı Mirzə Sadıq Munşi cənablarıdır ki, kəndli arasında Molla Sadıq adı ilə də məşhur idi. Nəzərəli xan da həmin Mirzə Sadıq Münşi də — hər ikisi olardı altmış, bəlkə altmış beş sinndə. Xan özü çox xoşxasiyyət nəzərə gəlirdi ki, rəiyyətlərlə bunun arasında heç bir saxtalıq, bədməzaclıq mən görmədim. Amma fərraşlara gəldikdə bunu əbədən söyləmək olmaz. Və orada gördüklərimdən bunu yadımda saxladım ki, dünyada zülm və incitmək ibarət imiş Qaradağda xan fərraşlarının rəiyyət barəsində tutduqları rəftarlarından. Sübh tezdən yuxudan oyanan kimi eşidirdik ki, rəiyyətin birinin evindən qiylü-qal səsi gəlir. Məlum olardı ki, fərraş Əli Cəfər, xanın evi üçün Kərbəlayı Musadan iki girvənkə yağ istəyir. Kişi evdə yoxdur. Arvad and içir ki, yağ yoxdu. Fərraş Əli Cəfər arvadı söyüb yamanlayandan sonra qayıdıb gedir və dübarə qayıdıb xanın təsbehini gətirir. Di çarə yox, yer deşiyindən də olmuş olsa, Kərbəlayı Musanın arvadı yağı tapıb fərraşı yola salır. Çünki xanın təsbehi gərək boş qayıtmaya. Təsbeh barəsində bir neçə söz Bir yana sifariş eləyəndə bir nişanə göndərmək qədim adətlərin biridir. Nişanə göndərmək o vədələr lazım olub və olur ki, sifariş eləyən, ya sifariş alan savadsız ola. Birisi öz evinə adam göndərib bir şey istəyəndə bıçağını göndərir və qeyri birisi bir yerə sifariş edə, açar göndərir. Nəzərəli xan İkramüddövlə belə qayda qoymuşdu: qabaqca fərraş gəlib rəiyyətdən bir şey istərdi. Əgər rəiyyət verdi, verib, əgər vermədi, fərraş bir-iki şallaq çəkib qayıdardı xanın üstünə və ikinci dəfə xanın təsbehini gətirərdi. Bu dəfə əgər o hökmə əməl olundu, olunub, olunmadı — dəxi fərraş ixtiyar sahibidir; yəni o qədər ixtiyar sahibidir ki, əgər xəncərin çıxardıb "yox" deyənin boynunu vursa, dəxi bilmirəm nə olar və yəqin də heç bir şey olmaz. Mən bir dəfə haman təsbehi gördüm. Fərraş bir kəndlidən genə xanın evinə bir qoyun istəyirdi. Qoyun da yox idi. Fərraş qayıdıb ikinci dəfə xanın təsbehini gətirdi. Kəndli fori ulağını verdi qonşusuna, bir keçi ilə bir qoyun aldı, qoyunu göndərdi Nəzərəlixana, keçini ötürdü otlamağa. Haman təsbeh qara, narın dənəli və qırmızı ipək sapa düzülmüş təsbeh idi və qeyri bir fəziləti də yox idi, savayı ondan ki, Nəzərəlixanın təsbehi idi. Biz olduğumuz ev Kərbəlayı Qurbanın yetimlərinin evi idi. Evin sahibi yetimlərin anası Pəri arvad idi. Biz eyvanda və damın üstündə vaxtımızı keçirirdik, Pəri arvad da üç-dörd yetimlərilə içəri evində bir-iki baş heyvanları ilə olurdu; bir ulağ idi, bir inək idi, bir-iki də qoyun-keçi idi. Səhərlər Pəri arvad süd sağıb uşaqlara bişirəndə mən də hərdən bir gedərdim. Pəri arvad ağzında yaşmaq oraların keçəcəyindən nağıl edərdi. Arvadın yaşı əllini və bəlkə əlli beşi keçmişdi; amma özü mərtub, sifəti qaraşın, hündür və salamat bir arvad idi. Əlahiddə bir gözəlliyi də yox idi; amma beləcə babat idi. Mən bircə dəfə gördüm ki, Mirzə Sadıq Münşi sübh tezdən Pərinin ocağının başında oturub çubuq çəkir və Pəri ilə danışırdı. İkinci dəfə də gördüm ki, Mirzə Sadıq Münşi genə haman ocaq başında oturub çubuq çəkir; amma bu dəfə məni görcək işarə ilə məni çağırdı. Mən də getdim və Pəri arvad mənim də altıma bir köhnə uşaq döşəkçəsi saldı. Mirzə Sadıq mənə əyləşməyi təklif etdi. Oturdum. Mirzə Sadıq üzünü mənə tutub dedi: "Cənab Molla Nəsrəddin, mən səni bir allah bəndəsi hesab edib bu məclisə dəvət etdim ki, mənim haqq sözlərimə şahid olasan. Mən bu saat səndən qabaq bu Pəri arvada təklif etdim ki, müvafiq qayda allah-taala göstərdiyi yol ilə mənə siğə olsun." Eləcə Mirzə Sadığın ağzından bu söz bəlkə hələ çıxıb qurtarmamışdı, Pəri arvad elə atıldı geriyə, guya ayaqlarına od basdılar. "Molla Sadıq Münşi, Molla Sadıq Münşi, o sözü danışma. O sözü danışma, o sözü danışma!…." Vaqeən Pəri arvad bu sözləri elə bir əl-qol ata-ata dedi ki, mən dik atıldım ki, istədim qaçam. Hərçənd qaçmadım, amma yavaşca çıxdım getdim. Mənim dalımca da Mirzə Sadıq Münşi çıxdı və düz, dinməz-söyləməz çıxdı getdi. Amma bir azdan sonra haman Mirzə Sadıq, yanıyca fərraş Əli Cəfər gəlib durdular Pərinin həyət qapısının ağzında. Fərraş Pəri arvadı harayladı. Arvad çıxdı qapının ağzına və fərraş xanın təsbehini yuxarı qalxızıb, başladı ən uca səslə deməyə: "Pəri, Pəri, Pəri! Axund Sadıq Münşinin şikayətinə görə xan bu təsbehi göndərdi ki, sənə nişan verim. Yaxşı bax bu təsbehə. Bu haman təsbehdir ki, iki il bundan qabaq xanın fərmayişinə ağ olan dəyirmançı Mehdini, bax, haman qayadan dərəyə elə tulladı ki, uşaqları heç ölüsünü də tapmadılar. Bu haman təsbehdir ki, Orucəlinin evini yandırdı, uşaqlarını çölə dağıtdı. Aç gözlərini, gör haman təsbehdir, ya yox…." Pəri arvad astanada ağzını yaşmaqla büküb, dəxi dinməz-söyləməz qulaq asırdı…. Qonşular da qulaq asırdı. O da bir söz demədi, Mirzə Sadıq da bir söz demədi, fərraş da dəxi bundan artıq danışmadı və hamı dağıldı. Bundan sonra bir neçə gün mən görərdim ki, Münşi Axund Mirzə Sadıq gəlir girir Pəri arvadın evinə və orada ocaq başında oturub söhbət edir. Mən dəxi ora getməzdim və məni ora heç çağıran da olmazdı. Bundan sonra ay yarım da Gərmə-çataqda qaldım, sonra çıxdım getdim Əhər şəhərinə. * * * Təsbeh barəsində bir neçə söz Bir yana sifariş eləyəndə bir nişanə göndərmək qədim adətlərin biridir. Nişanə göndərmək o vədələr lazım olub və olur ki, sifariş eləyən, ya sifariş alan savadsız ola. Birisi öz evinə adam göndərib bir şey istəyəndə bıçağını göndərir və qeyri birisi bir yerə sifariş edə, açar göndərir. Nəzərəli xan İkramüddövlə belə bir qayda qoymuşdu: qabaqca fərraş gəlib rəiyyətdən bir şey istərdi. Əgər rəiyyət verdi, verib, əgər vermədi, fərraş bir-iki şallaq çəkib qayıdardı xanın üstünə və ikinci dəfə xanın təsbehini gətirərdi. Bu dəfə əgər o hökmə əməl olundu, olunub, olunmadı – dəxi fərraş ixtiyar sahibidir; yəni o qədər ixtiyar sahibidir ki, əgər xəncərin çıxardıb “yox” deyənin boynunu vursa, dəxi bilmirəm nə olar və yəqin də heç bir şey olmaz. Mən bir dəfə haman təsbehi gördüm. Fərraş bir kəndlidən genə xanın evinə bir qoyun istəyirdi. Qoyun da yox idi. Fərraş qayıdıb ikinci dəfə xanın təsbehini gətirdi. Kəndli fori ulağını verdi qonşusuna, bir keçi ilə bir qoyun aldı, qoyunu göndərdi Nəzərəli xana, keçini ötürdü otlamağa. Haman təsbeh qara, narın dənəli və qırmızı ipək sapa düzülmüş təsbeh idi və qeyri bir fəzələti də yox idi, savayı ondan ki, Nəzərəli xanın təsbehi idi. Biz olduğumuz ev Kərbəlayı Qurbanın yetimlərinin evi idi. Evin sahibi yetimlərin anası Pəri arvad idi. Biz eyvanda və damın üstündə vaxtımızı keçirirdik. Pəri arvad da üç-dörd yetimlərilə içəri evində bir-iki baş heyvanları ilə olurdu; bir ulağ idi, bir inək idi, bir-iki də qoyun-keçi idi. Səhərlər Pəri arvad süd sağıb uşaqlara bişirəndə mən də hərdənbir gedərdim. Pəri arvad ağzında yaşmaq oraların keçəcəyindən nağıl edərdi. Arvadın yaşı əllini və bəlkə əlli beşi keçmişdi, amma özü mərtub, sifəti qaraşın, hündür və salamat bir arvad idi. Əlahiddə bir gözəlliyi də yox idi; amma beləcə babat idi. Mən bircə dəfə gördüm ki, Mirzə Sadıq Münşi sübh tezdən Pərinin ocağının başında oturub çubuq çəkir və Pəri ilə danışırdı. İkinci dəfə də gördüm ki, Mirzə Sadıq Münşi genə haman ocaq başında oturub çubuq çəkir; amma bu dəfə məni görcək işarə ilə məni çağırdı. Mən də getdim və Pəri arvad mənim də altıma bir köhnə uşaq döşəkcəsi saldı. Mirzə Sadıq mənə əyləşməyi təklif etdi. Oturdum. Mirzə Sadıq üzünü mənə tutub dedi: – Cənab Molla Nəsrəddin, mən səni bir Allah bəndəsi hesab edib bu məclisə dəvət etdim ki, mənim haqq sözlərimə şahid olasan. Mən bu saat səndən qabaq bu Pəri arvada təklif etdim ki, müvafiq qayda Allah-taala göstərdiyi yol ilə mənə siğə olsun. Eləcə Mirzə Sadığın ağzından bu söz bəlkə hələ çıxıb qurtarmamışdı, Pəri arvad elə atıldı geriyə, guya ayaqlarına od basdılar. – Molla Sadıq Münşi, Molla Sadıq Münşi, o sözü danışma. O sözü danışma, o sözü danışma!.. Vaqeən Pəri arvad bu sözləri elə bir əl-qol ata-ata dedi ki, mən dik atıldım ki, istədim qaçam. Hərçənd qaçmadım, amma yavaşca çıxdım getdim. Mənim dalımca da Mirzə Sadıq Münşi çıxdı və düz, dinməz-söyləməz çıxdı getdi. Amma bir azdan sonra haman Mirzə Sadıq, yanıyca fərraş Əli Cəfər gəlib durdular Pərinin həyət qapısının ağzında. Fərraş Pəri arvadı harayladı. Arvad çıxdı qapının ağzına və fərraş xanın təsbehini yuxarı qaldırıb, başladı ən uca səslə deməyə: – Pəri, Pəri, Pəri! Axund Sadıq Münşinin şikayətinə görə xan bu təsbehi göndərdi ki, sənə nişan verim. Yaxşı bax bu təsbehə. Bu haman təsbehdir ki, iki il bundan qabaq xanın fərmayişinə ağ olan dəyirmançı Mehdini, bax, haman qayadan dərəyə elə tulladı ki, uşaqları heç ölüsünü də tapmadılar. Bu haman təsbehdir ki, Orucəlinin evini yandırdı, uşaqlarını çölə dağıtdı. Aç gözlərini, gör haman təsbehdir, ya yox… Pəri arvad astanada ağzını yaşmaqla büküb, dəxi dinməz-söyləməz qulaq asırdı… Qonşular da qulaq asırdı. O da bir söz demədi, Mirzə Sadıq da bir söz demədi, fərraş da dəxi bundan artıq danışmadı və hamı dağıldı. Bundan sonra bir neçə gün mən görərdim ki, Münşi Axund Mirzə Sadıq gəlir girir Pəri arvadın evinə və orada ocaq başında oturub söhbət edir. Mən dəxi ora getməzdim və məni ora heç çağıran da olmazdı. Bundan sonra ay yarım da Gərmə-çataqda qaldım, sonra çıxdım getdim Əhər şəhərinə. * * * Qəssab Bir dəfə bunu eşitdim ki, qonşu Məşədi Məmmədəli qızını verir qəssab Şamilə. Bir dəfə də eşitdim ki, daha vermir. Axır vaxtlarda deyirdilər ki, Məşədi Məmmədəli qızını qəssab Şamilə verməyə razı olub. Ən axırda genə dedilər ki, Məşədi Məmmədəli qəssab Şamildən inciyib və qızını daha ona vermir. Üç-dörd gün bundan qabaq qəssab Şamil gəldi bizə. Bununla bizim bir yüngülvarı qohumluğumuz da varmış (yəni: özünün rəvayətinə görə). Məlum oldu ki, qızı nəhayət xoşlayıb, amma Məşədi Məmmədəli genə nədənsə, qızını vermək istəmir. Şamil xahiş etdi ki, mən vasitə olam və bəlkə Məşədi Məmmədəlini yumşaldam. Qəbul etdim. Dedim: – Məşədi Məmmədəli sözümü yerə salmaz və əgər qız razı isə, yəqin ki, düzəldərəm. Və bu da məlum oldu ki, Məşədi Məmmədəli üç dəfə qəssab Şamillə barışmağa gəlib və üç dəfə də acığı nəyə isə tutub, qızı vermək istəməyib. * * * Bir gün Məşədi Məmmədəliyə sifariş elədim ki, cümə axşamı gələcəyəm bozbaş yeməyə. Xəyalımda qoymuşdum ki, dəlil-nəsihətlə Məşədini yola gətirəm və elə də bir böyük üzrü yoxsa, onu həmişəlik qəssab Şamillə sazlaşdıram. Getdim. Damağım çağ idi; çünki bir tərəfdən artıq ümidvar idim ki, bu bədbəxt Şamilin işini bəlkə bir təhər düzəldəm, o biri tərəfdən də bilirdim ki, Məşədi Məmmədəlinin arvadı iranlı olduğuna görə, gərək çox səliqəli bozbaş pişirmiş ola. Qabaqkı otaqda süfrə salınmışdı: qab-qacaq, soğan, turp və nazik bazar çörəyi… Əyləşdik. Mən istədim piş əz vəqt moizəmi gödəkcə yerinə yetirib, qəssab Şamilin yanında borcdan çıxam. Dedim: – Rəfiqim, Məşədi əmoğlu, sən bilirsən ki, mən sənə xeyirxah bir adamam və heç istəmənəm sənə elə bir yol göstərəm ki, sən sonra, nəüzübillah, peşmanlıq çəkəsən. O Allah bəndəsi Şamili sən çox incitmə. Bilirsən ki, o özü bir salamat adamdır. Onunla qohum olmaq sənə heç bir yandan eyb yetirməz. Əgər əlahiddə bir maneçilik yoxdursa, ver qızı, başdan olsun getsin. Məşədi Məmmədəli çox yumşaqlıqla mənə belə cavab verdi: – Molla əmoğlu, and olsun oxuduğun Qurana, mənim heç bir sözüm yoxdur; qızı vermişəm və qurtarıb gedibdi. Amma o nainsafa da bir dəlil-nəsihət elə ki, bir surətdə ki, mənnən qohum olub, bir az da nə eybi var, istiqanlı və mehriban olsun və yeri düşəndə özgələrə nisbət heç olmasa bir zərrə qədər qayınatasına təfavüt qoysun. Məsələn Qurban bayramında sifariş eləmişdim ki, bizə bir kök qurbanlıq göndərsin. Altı manat yarım da pul göndərmişdim. Heç müftə istəməmişdim. Nə eybi var, ay zalım oğlu, elə bil bir yad kişiyəm. And olsun Allahın birliyinə, elə bir arıq heyvan göndərmişdi ki, bir dəri, bir sümükdən başqa bir şey tapa bilməzdin. Dəxi mən də daş deyiləm ki! Hirsim tutdu, sifariş göndərdim ki, bizim qohumluğumuz tutmayacaq… Xülasə… Molla əmoğlu, arxayın ol, bu qədər danışdım, səni də ac qoydum. Arxayın ol… Bir surətdə ki, sən də məsləhət görürsən, bir qızdı, vermişəm, qurtarıb gedibdir. Allah səni də dostluqdan və qohumluqdan əskik eləməsin öz birliyi xatirinə. Gedim görüm çörək hazırdırmı… Məşədi getdi, abgüştü öz əlində buğlana-buğlana gətirdi, çörək doğradı, qarışdırdı və mənə “buyur” deyib, təklif etdi. “Bismillah” deyib əlimi uzatdım, bir tikə götürdüm və gördüm ki, bozbaş babətdir; nə elə artıq ləzzətli və nə elə də artıq ləzzətsiz, yəni miyana. Bu mənim dadım. Amma qonşuma gəldikdə burada məzaqlar xeyli təfavütlü çıxdı. Belə ki, Məşədi Məmmədəli ikinci tikəni ağzına qoyandan sonra bir yavaşca guya öz-özünə dedi: – Çox yavandı. – Bir az keçdi ki, dedi: – Namərd oğlu genə yavan ət verib – və bir tikə də yeyəndən sonra əlini yeməkdən lap çəkib üzünü tutdu həyətə və ucadan arvadını harayladı: – Tükəzban, Tükəzban! Bu saat o qırışmal oğluna mənim tərəfimdən sifariş elə ki, mən dəxi ona qız verəsi olmadım. Mən təəccüb elədim, bir qədər də rahatsız oldum və bir qədər də iştaham küsdü. Bir istədim Məşədi Məmmədəliyə nəsihət edim və, yalandan bozbaşı təriflədim; amma çünki qonşumun sifətindən hirs yağırdı, bildim ki, nəsihətin faydası olmayacaq. Bununla bərabər genə özümü borclu hesab etdim bu işə qarışım, bəlkə axırı yaxşılıqla qurtara. Dedim: – Məşədi əmoğlu, bozbaş ki, o qədər yavan deyil, nə səbəbə bu qədər inciyirsən? Amma Məşədi Məmmədəli o qədər hirslənmişdi ki, deyəsən mənim sözlərimi heç eşitmədi və üzünü həyətə tərəf tutub dübarə çığırdı: – Ay arvad! Mənim axır sözümdü. Mən zarafat eləmirəm. Vermirəm! Vermirəm! Bax, aç qulağını, eşit! Məşədinin əlləri titrəyirdi. Mən məəttəl qaldım və söz yox, gəldiyimə peşiman oldum. Əlimi sildim, çəkdim kənara və Allaha şükür elədim. Ancaq bu heyndə Məşədi deyəsən yuxudan ayıldı və deyəsən səhvini və kəmədəbliyini başa düşdü; çünki gördü ki, mən də ac qaldım. Və deyəsən, hirsi bir az da soyudu; çünki alçaqdan və yumşaqlıqla: – Sən Allah, Molla əmoğlu, məni bağışla. Bu saat gərək sənə qayqanaq pişirtdirim. Sən ac qaldın. – Və üzünü genə həyətə tərəf tutub, qabaqkından bir qədər mülayim arvadını çağırdı: – Tükəzban, tez ol bir az qayqanaq pişir. Molla əmoğlu bozbaşı bəyənmədi, ac qaldı. Allah pis adamın atasına lənət eləsin. Bizi ac qoydu. Mən üzr istədim və qayqanağı qəbul eləmədim; çünki iştaham bilmərrə qaçmışdı və bir də qayqanağı mən əslindən xoşlamaram. İstədim duram ayağa. Məşədi Məmmədəli tez qalxdı ayaq üstə və məni çiynimdən aşağı basıb güclə yerə oturtdu. Mən tabe oldum. Bir az keçdi. Məşədi qayqanaq da gətirdi. Üstündən çay da içdik və hətta söhbət də elədik və axırda durdum, xüdahafiz elədim. Və istəyirdim çıxam, dayandım və baxdım Məşədi Məmmədəlinin üzünə, bir istədim qəssab Şamildən söz açam və dəlil-nəsihət edəm, amma haman dəqiqə xəyalıma gəldi ki, o bədbəxt qəssab Şamil Məşədi Məmmədəlinin acıq damarına düşübdür; yoxsa arıq qoyun və yavan ət, – bunlar hamısı bəhanədir. Haman saat mənə yəqin oldu ki, bu azarın daha dünyada bir müalicəsi yoxdur və indi də Məşədi Məmmədəli qəssab Şamillə barışıb öpüşsə də, sabah ya biri gün bir yavan ət üstə genə acıyıb küsəcəkdir. Daha bu adət oldu getdi. Bir ay, ya ay yarım keçmişdi, eşitdim Məşədi Məmmədəli qızına toy eləyib, verib qəssab Şamilə. Toya mən də dəvət olunmuşdum; amma xəstə olduğuma cəhət gedə bilmədim. * * * Zırrama Günortadan üç saat yarım keçmişdi gəlirdim mənzilimə. Yorulmuşdum və acımışdım. Az qalırdım evə yetişəm, küçənin ortasında bir nəfər kişi mənə yavıq gəlib salam verdi və yapışdı sağ əlimdən: – Molla əmi, yəqin ki, məni tanımırsan? Doğrudan da tanımadım və kişinin üzünə baxa-baxa qaldım və bilmədim nə deyim. – Buy, buna bax ey, niyə tanımırsan? Mən sənin həmşərinəm də! Niyə, Hacı Novruz ağanı tanımırsan? Mən Hacı Novruz ağanın qardaşı oğluyam da! Öz həmşərini tanımırsan? – Dedim: – Bağışla, vallah tanımıram! – Kişi bir az da ucadan başladı: – Niyə? Qala məhəlləli Hacı Novruz ağanı tanımırsan? Niyə, sən özün neçə dəfə uşaqlıqda bizə gəlmisən; biz ki, bir məhəllənin uşağıyıq. – Dedim: – Vallah, əzizim, bağışla, tanımırdım; indi ki, deyirsən bir məhəllənin uşağıyıq, xub, xoş gördük, buyur gedək qonağımız ol! Təzə həmşərim o biri əlimi də aldı əlinə və dedi: – Yox, əmoğlu, mən sizə getmənəm, əvvəl sən bizə gərək gələsən, sonra mən sizə gedəm; yoxsa, canın üçün getmənəm. Mənzilim bu yavıqdadır. Və bu sözləri deyə-deyə əllərimdən yapışıb başladı məni çəkməyə. – Dedim: – Sağ ol, iltifatın artıq olsun, indi gedə bilmərəm; çünki çox yorğunam. İnşaallah bir özgə vaxt gələrəm. Həmişərim bu sözləri eşitcək, guya ki, cuşə gəldi: – Sən öləsən qoymanam. Gərək gedək bizə. Bu saat samavarım dəmdədi. Sən öləsən, gərək gedəsən. Qasım ağa da bizdədi. Mirzə Abbas da bizdədi. Onları evdə qoydum, gəldim səni də aparam. Çox da səni görmək arzusundadırlar. Deyiblər Mollanı gətirməmiş evə gəlməyəsən. Mən bilmirdim Qasım ağa kimdir, hansı Mirzə Abbasdır; onların da kim olmaqlarını soruşsa idim, dostum başlayacaqdı onların da atalarından və əmilərindən bir yekə tarix açmağa. Ancaq onu elədim ki, əllərimi bir təhərlə həmşərimin əlindən qopartdım və özümü soxdum küçə qapımızdan içəri və geri çönüb bir dəfə üzr istədim. Pilləkənləri yuxarı qalxanda küçədən rəfiqimin uca səsini eşidirdim: daha bilmirdim nə deyir… Girdim evə və başladım bir tikə çörək yeməyə. Bizim balaca qız boşqabları stolun üstünə qoyanda dedi ki, bir adam gəlmişdi səni qonaq çağırırdı. Mən dinmədim (çörək ağzımda idi). Qızım duzu stolun üstünə qoyanda da dedi ki: – Gələn adam deyirdi ki, mənim adım Qurbanqulu bəydir. Novruz ağanın qardaşı oğluyam. Deyirdi Molla Nəsrəddin bizim həmşərimizdi. Səni də küçədə gözləyirdi. Bax, budu, indi genə küçənin ortasında var-gəl eləyir. Axşam vaxtı çay içdiyim yerdə küçədən bir adam məni çağırdı. Başımı qalxızıb gördüm ki, Qurbanqulu bəy əllərini belinə qoyub, başını da bir az dikəldib, bizim akoşkaya tərəf boylanır. Mən cavab vermədim. – Molla əmi, salamünəleyküm. Buyur bizə, çay içək. – Dedim: – Bəy, hazır çayımız stolun üstündə. Sən qabaqca özün buyur bizə. – Və uşağı göndərdim küçə qapısını açsın. – Molla əmi, and olsun sənin canına, gəlmənəm; sən qabaqca bizə təşrif gətirməsən, mən sizə gəlmənəm. Mən genə haman təklifi elədim. Amma rəfiqimin halətindən elə başa düşdüm ki, heç vəchlə bizə gəlməyəcək. Papağımı qoyub yendim küçəyə və nə qədər həmşərim təkid elədi, mən onlara gedə bilmədim və üzr istədim. Amma bununla bərabər dostum məni xeyli yordu; çünki beş dəqiqənin içində bəlkə min beş yüz söz danışdı. Qabaqca genə haman müqəddimədən başladı ki, Novruz ağanın qardaşı oğludur, əmisini atlı sultanı eləyiblər, özünü qubernat öz yanında baş sekretar eləyib, böyük qardaşı Xəlil ağa teleqraf naçalniki olub, kiçik qardaşı Məmmədhüseyn bəy əfsər olub, İrəvandan Məşədi Çəfər gəlib gedir Moskvaya, Məşədi Qurbanəli gəlib Tiflisə, özünə diş qayıtdırsın, Sarvanlardan çox züvvar gəlib Xorasana gedir, Hacı Həsən ağanın oğlu Möhsün naxoş olub, həkimə gətiriblər, Rus ilə Osmanlının Kars üstə danışıqları var və araları sərinləyib, qaçaq Pirverdiyə 8 il Sibir kəsiblər, Naxçıvanda pendir bir az bahalanıb və daha da belə-belə xəbərləri barmaqları ilə saymaqda idi. Mən xudahafiz elədim və istədim uzaqlaşam. Qurbanqulu bəy istədi yapışa əlimdən və məni saxlaya, dartındım və özümü qurtardım. O, mənim dalımca genə danışırdı; amma daha uzaq idi. Haman gecənin səhəri elə bildim ki, yuxuda mənə bu sözləri deyirlər: “Əmim Novruz ağanı atlı sultanı eləyiblər, qardaşım teleqraf naçalniki olub, Məşədi Qurbanəli gəlib diş qayıtdırmağa…” Gözlərimi açdım, gördüm hava təzə işıqlanır. Bir az da o tərəfə-bu tərəfə baxdım və bildim ki, küçədə danışan var. Rəfiqim Qurbanqulu bəyin səsini haman saat tanıdım və bir az da təəccüb elədim; onun üçün də köynəkçək durdum, gəldim akoşkanın qabağına və gördüm ki, Qurbanqulu bəy genə əlləri belində durub küçənin ortasında və mənim kimi bir üzüyola Allah bəndəsi ilə qarın-qarına verib ucadan deyir: – Rus ilə Osmanlının arası sərindi. Qaçaq Pirverdiyə 8 il Sibir kəsiblər. Hacı Həsən ağanın oğlu Möhsünü gətiriblər həkimə… Uşaqlara yavaşca dedim ki, akoşkaya tərəf gəlməsinlər və məni soruşan olsa, desinlər gedib idarəyə. Yavaşca bir stəkan çay içib, bir tikə çörək yeyib hazırlaşdım evdən çıxmağa. Amma necə çıxım? Necə çıxım ki, bu zalım oğlu məni görməsin? Özgə yol da yox idi. Allah rast saldı, həmşərim nə təhər oldusa, küçədən yox oldu. Çıxdım küçəyə və ehtiyatlı keçib getdim. Aradan bir gün keçdi. Həmşərimi daha küçədə görmədim; bilmədim başı nəyə qarışıb, ya bəlkə şəhərdən köçüb gedib. O biri gün genə günortadan 3-4 saat keçdikdə ac və yorğun gəlirdim evə. Bir az da fikirli idim; amma yadımda deyil nə fikirdə idim. Küçəmizə yetişən kimi ürəyim qırp düşdü; Qurbanqulu bəy genə əlləri belində küçənin ortasında var-gəl eləyirdi və yoldan keçən bir rusla uzaqdan-uzağa bilmədim nə danışırdı. Dedim ki, bəlkə xəlvətcə özümü soxam evə; amma olmadı: zalım oğlu, deyəsən ov tulası kimi hiss eləyirdi. Uzaqdan məni görcək çığırdı: – Salaməleyküm, Molla əmoğlu! Əmoğlu, çoxdandır görsənmirsən? Deyəsən bizdən iltifatını kəsibsən? Heç demirsən, vilayətimizdən gələn kim, gedən kim? Əmim Novruz ağanı atlı sultanı eləyiblər, özüm də indi qubernat yanında baş sekretaram. Xəlil ağa teleqraf naçalniki olub. İrəvandan Məşədi Cəfər gəlib Moskvaya gedir. Məşədi Qurbanəli gəlib Tiflisə, özünə diş qayıtdırmağa. Sarvanlardan da çox züvvar gəlib. Hacı Həsən oğlu Möhsün naxoş olub, həkimə gətiriblər. Rus ilə Osmanlının araları pozulubdu. Qaçaq Pirverdiyə 8 il Sibir kəsiblər… Mən doğrudan da çox ac idim və çox da yorulmuşdum və bunu da bilirəm ki, insan necə çətinliyə düşsə, gərək tab gətirsin və nə eləyir eləsin, amma gərək ədəbi və nazikliyi əlindən qoymasın. Bunu mən bilə-bilə, vallah, genə tab gətirə bilmədim və dinməz-söyləməz özümü soxdum dalana, qalxdım evimizə və çörək istədim. İnsafımın və vicdanımın yanında məsul olaram əgər yalan desəm ki, təqribən yarım saat mənim təamım çəkdi və yarım saat da çay içib, uşaqlarla söhbətim çəkdi. Bu bir saat müddətində rəfiqim Qurbanqulu bəy genə haman küçənin ortasında əlləri belində durub, gahdan bir yol ilə gəlib gedənlərdən bəzi üzü yolaların qabağını kəsib, birinə deyirdi ki, əmim Novruz ağanı atlı sultanı eləyiblər, birinə deyirdi ki, Məşədi Qurbanəli gəlib Tiflisə, özünə diş qayıtdırmağa, birinə də deyirdi ki, qardaşım Məmmədhüseyn bəy qoşun böyüyü olub. Dünən mən idarədə qeyri həmşərilərimin birinə rast gəldim və bu keyfiyyət yadıma düşdü. Ona dedim: – Gözün aydın olsun, bizim gözəl vilayətdən buraya bir həmşərimiz də gəlib. – Dedi: – Kimi deyirsən? – Dedim: – Novruz ağanın qardaşı oğlu Qurbanqulu bəyi. Mənim bu sözümün cavabında indiki həmşərim Qurbanqulu bəy barəsində tək bir söz buraxdı; amma bilmirəm bu nə sirdir ki, o söz mənim yadımdan heç çıxmır. Dedi: – Ay Molla əmi, hələ o zırrama haradan gəlib səni tapıb? – Dedim: – Zırrama nəyə deyirsən? – Dedi: – Zırrama haman adama deyirəm ki, onun adı Qurbanqulu bəydir, özü də Novruz ağanın qardaşı oğludur və özü də bizim gözəl vətənimizin meyvəsidir. – Dedim: – Bir də de! – Dedi: – Zırrama! Amma heç yadımdan çıxmır. * * * Rus qızı Tarixi-İsəvinin min səkkiz yüz doxsan dördüncü ilində piyada gedən Reynqarten Rusiya tərəfindən gəlmişdi ki, Qafqazdan keçsin İrana, oradan Hindistana, Kitaya, Yaponiyadan dərya ilə gedəcək idi Amerikaya, Amerikadan gələcək idi İngiltərəyə, Firəngistana, Almaniyaya və beləliklə qərb tərəfindən daxil olacaq idi vətəni Riqa şəhərinə. Reynqarten xəyalında qoymuşdu həmin səfəri dörd ilin müddətində tamam etsin; amma elə yadımdadır ki, ancaq altı il ondan sonra Rusiya qəzetləri Reynqartenin Riqa şəhərinə qayıdıb gəlməyini xəbər verirdilər. Naxçıvana Reynqarten yaz fəsli aprel ayının əvvəllərində gəlmişdi. Mən nədənsə bu cənabı dost tutanların içinə daxil oldum və hətta onlardan da qabağa keçdim; çünki mən də buna qoşulub Naxçıvandan bununla piyada düşdük yola və beş-altı saatın ərzində kəsə yol ilə gəldik çıxdıq Culfaya. Burada Reynqarten üçün artıq hörmət göstərildi, xüsusən qulluqçular tərəfindən. Bir gün burada qalandan sonra Reynqarten paroma minib Araz çayından keçdi İran torpağına. Mən də camaat içində idim. Yaxşı yadımdadır ki, şiddətli yağış başladı və mənim həmin müvəqqəti və misli az tapılan dostum xurcunu dalında və əlində ağac piyada üz qoydu dumanlı Təbriz yoluna. Nə qədər təkid etdik ki, bəlkə ata ya arabaya minsin, söz yox, qəbul eləmədi; çünki onun da şan və şöhrəti elə həmin piyadaçılıqla idi. Mən haman gecəni qaldım köhnə rəfiqim və həmşəhərlim Məşədi Qulamhüseynin mənzilində. Həmin Məşədi Qulamhüseyn neçə illər idi Rusiya Culfasında ticarət edirdi və komisyon işlərinə də baxırdı; yaxşı da güzəranı var idi. Əhlü-əyalı burada olmazdı. Ancaq Məşədi İmaməli adında bir iranlı bunun pişmişini pişirərdi və həmi də ticarət işlərinə kömək edərdi. Məşədi Qulamhüseyn yaşlı adam idi və hərçənd saqqalını həmişə rəng ilə qaraldardı, amma yaşı əllidən əskik olmazdı. Doğrudur, zahirdə mömin və namaz qılana oxşayırdı, amma batində əhli-damağ idi. Bununla bərabər çox sədaqətli və xoşxasiyyət idi və hər necə olmuş olsa, mən ilə onun dostluğu həqiqi və köhnə idi. Hərçənd yaşımızda təfavüt çox idi, amma meyl-məzağımız bir-birinə çox uyardı. Və aramızda da o qədər zarafat var idi ki, səhərdən-axşamadək deyib gülərdik. Gecəni yatdım və sabahısı istəyirdim ki, qayıdam Naxçıvana, Məşədi Qulamhüseyn qoymadı. Mən qalmazdım, amma dostum söz verdi ki, sabah mən ilə o da Naxçıvana bahəm gedək. Bu təklif mənə xoş gəldi və haman günü Culfada qaldım. Amma necə qaldım? Məşədi Qulamhüseyn məni axşama kimi güldürdü. Yadımdadır ki, gecə yerimin içində Məşədi Qulamhüseyn gündüz söylədiyi sözləri bir-bir yadıma salıb gülürdüm. Xüsusən bir əhvalat olmuşdu ki, onu mən o vədə Məşədi Qulamhüseyndən eşidəndən sonra gəlib Naxçıvanda yazmışdım ki, yadigar olsun; amma haman dəftəri mən itirmişəm, yadıma düşən budur ki, indi yazıram. Söhbət haman rus qızı barəsindədir ki, onun hekayəsi bu balaca kitabçada rəvayət olunur. Səhər yuxudan bir az gec oyandım. Məşədi Qulamhüseynin samavarı qabaq otaqda oxuyurdu. Dostum özü evdə gözümə sataşmırdı; amma Məşədi İmaməli samavarın yanında səliqə salmaqda idi. Durdum geyindim, çay içdim. Dostum getmişdi tamojnaya. Çıxdım həyətə və yarım saata qədər orada gəzdim və Məşədi Qulamhüseyn də gəldi. Əlində kağız-kuğuz var idi, yerbəyer elədi. Məşədi İmaməliyə nahardan yana nə isə tapşırdı və mənə təklif etdi ki, çıxaq Culfanı gəzək. Araz qırağı ilə başı aşağı başladıq yavaş-yavaş getməyə. Bir qədər gedib qayıtdıq. Hava çox xoş idi; amma bir azca yel var idi. Plan ilə təzə tikilmiş evlərin qabağında tək-tük rus əhalisi görsənirdi. Bunlar tamojna qulluqçularının əhlü-əyalı ola bilərdi. Bir dükana girdik, papiros aldıq və genə çıxdıq, başladıq gəzməyə. Burada dostum Qulamhüseyn bilmədim uzaqdan nə isə görüb qayıtdı girdi dükana və mənə dedi: – Mən dükanda olacağam. Amma sən bu gələn qıza diqqət ilə bax. Mən durdum küçənin ortasında və gördüm ki, gələn on altı-on yeddi yaşında bir rus qızıdı. Qızın zahiri çox sadə və bəlkə də kasıb nəzərə gəlirdi. Bir qədər diqqət edib gördüm ki, qız vaqeən çox qəribə qızdı: ucaboy, kağız kimi ağ, xeyli lətif və çox gözəldi. Qız keçib uzaqlaşandan sonra Məşədi Qulamhüseyn gəldi yapışdı qolumdan və bir qədər dinmədi, sonra dayandı baxdı üzümə və soruşdu: – Necə, gördün? – Mən cavab verdim ki: – Gözəl qızdı. Dostum deyəsən bir şey fikirləşirdi və məni çəkə-çəkə apardı, bir az kənarda bir daşın üstünə oturtdu və özü əyləşdi. Sonra başladı: – Əzizim, sən bilirsənmi ki, mən səni nə qədər istiyirəm və bunu da bilirsən ki, mən səndən heç bir sirri gizlətmərəm. İndi mən sənə bir söz deyəcəyəm, amma qorxuram inanmıyasan. And olsun bizim dostluğumuza, and olsun o əzizlərimizin canına ki, həmin bu rus qızı ilə iki həftə bundan qabaq mən elə bir şirin-şirin öpüşmüşəm, necə ki, aşiq ilə məşuq çox illər ayrı düşəndən sonra görüşüb öpüşərlər. Doğrudan mən istədim şəkk edəm, amma bir tərəfdən dostumun andı, o biri tərəfdən də mənim barəmdə hər xüsusda onun sədaqəti gözümün qabağında durub məni bir halətə gətirdi ki, öz-özümə quruyub mat qaldım. Bunu gərək qabaqca ərz edəm ki, Məşədi Qulamhüseyn qoca olduğu halda çox da çirkin idi: qabaq dişlərinin çoxu düşmüşdü, qalanları da qaralıb uzanmışdı; bilmək olmurdu onların hansı üst dişləridi; hansı alt dişlərdi. Mən güman edirəm ki, nəinki on altı yaşında gözəl rus qızı, bəlkə altmış altı yaşında çirkin müsəlman arvadı da bundan iyrənib qaça bilərdi. Mən dostum Qulamhüseynə belə cavab verdim: – Yəqin ki, qız sənnən öpüşən vaxt kefli imiş. – Yox, and olsun sənin əziz canına, lap ayıq idi; çünki o qız heç vaxt kefli olmaz və heç vaxt içki içməz. – Dedim: – Bəlkə qız yuxuda olan vaxt sən gedib onu öpmüsən ki, xəbəri olmuyub. – Dedi: – Əziz canın üçün lap ayıq vaxtda olub. – Dedim: – Elədə o öpüşü çox baha qiymətə almısan. – Dedi: – And olsun sədaqətə, bir qəpiyə də almamışam. – Dedim: – Əzizim, dəxi mən bir şey anlamadım. Rəfiqim düşdü qabağa və yavaş-yavaş gəlirdik mənzilə tərəf. Nahar vaxtı deyildi. Mənzilə çatdıq və gördük ki, çay dəmdədi. Məşədi İmaməli çay gətirdi, yaxşı İran qurabiyəsi gətirdi, yaxşı püstə-badam gətirdi qoydu qabağımıza. Nədənsə rus qızının söhbəti yadımdan çıxmadı. Əgər mən Məşədi Qulamhüseyni yaxşı tanımamış olsa idim, xəyalıma gələrdi ki, şayəd yalan deyir; amma bilirdim ki, rəfiqim mənə yalan deməz. O biri tərəfdən də inana bilmirdim ki, bayaq gördüyüm gözəl rus qızı belə çirkin qoca kişiyə müftə yerə rəğbət edə. İkinci stəkana qənd salıb başladım qarışdırmağa və istədim qız söhbətini təzələyəm, amma Məşədi İmaməlinin girib-çıxmağı mane olurdu. Çay içib qurtardıq və Məşədi Qulamhüseyn İmaməlini göndərdi tamojnaya ki, Məşədi Əbdüləli dostunu nahara qonaq çağırsın. Mən fürsət tapıb üzümü tutdum Qulamhüseynə və dedim: – Mən müntəzirəm. – Dedi: – Niyə? – Dedim: – Rus qızının söhbətinin axırına. Məşədi Qulamhüseyn gülümsündü, amma dinmədi. Papirosunu yandırıb başladı sümürməyə və bir qədər fikrə gedəndən sonra dedi: – Qulaq as. – Dedim: – Asıram. Dostum genə bir qədər fikrə gedib dedi: – Qoy bu söhbəti bilmərrə qoyaq kənara. – Dedim: – Yox, Məşədi Qulamhüseyn, əgər sən bayaq nağıl elədiyin keyfiyyəti məhz zarafat üçün düzəldib nağıl eləyirdin ki, ancaq bir qədər gülək, günümüz xoş keçsin, söz yox, daxı bu barədə heç danışmayaq, keçək bir ayrı söhbətə; amma əgər rus qızı xüsusunda rəvayət elədiyin söhbət səhihsə, onda mən səndən acizanə, dostluğumun naminə rica edirəm ki, bu sirri açıb mənə bəyan edəsən. – Dostum dedi: – Di elədə yaxşı qulaq as. – Dedim: – Hazıram. Məşədi Qulamhüseyn belə başladı rəvayət eləməyə: – Bu rus qızı, necə ki, qabaqca da demişəm, tamojnada dasmotrşik İvanovun qızıdı. Atası bizim tamojnada dörd ildir qulluq edir və çox da yaxşı kişidir. Tamojna qulluğunda onun da mənə yaxşılığı keçər, mən də ona görüm-baxım edərəm. İşlərim yaxşı tutanda ona parçadan, xoşgəbardan sovqat göndərərəm. Özü kimi yaxşı bir arvadı da var, tez-tez məni qonaq da çağırırlar. Mənim, doğrusu, onlara getməyə çox xoşum olmazdı; çünki hər işləri öz qaydasınca yola vurmaq olar, ancaq kifir uşağı kifirlər donquz ətindən əl çəkmirlər. Gözəl qızdan savayı bunların genə iki balaca qızları var: biri yeddi-səkkiz, biri dəxi də ondan kiçik. Qabaqlarda mən onlara gedib gələndə xəyalıma bir şey gətirməzdim; amma axır vaxtlar haman qıza diqqət elədim gördüm ki, vaqeən xeyli gözəldir. Amma çifayda, yaşımın bu vaxtında o cür hurilər ilə dostluq qatmaq bizə, söz yox, qismət olmuyacaq. Xülasə. İki-üç həftə bundan qabaq xaçpərəstlərin pasxa bayramı idi. Mən hər ilki kimi getdim rus və erməni aşnalarımın evinə bayram görüşünə. Qabaqca getdim tamojna nəçərnikinin evinə, ordan poçt nəçərnikigilə və müxtəsər belə-belə axırda gəldim həmin İvanovgilə. Evin içində oxumaq səsi gəlirdi. Girdim içəri, gördüm üç-dörd nəfər rus kişisi, ev sahibi özü, arvadı, qızları stolun başında oturub yeyib içməkdə və oxumaqdadırlar. Məni görcək məclis tamamən “urra” qışqırıb qalxdı ayağa, bir neçəsi qaçdı qabağıma, başladılar məni qucaqlamağa və öpməyə və hər birisi məni öpdükcə deyirdi: “Xristos voskres”, yəni İsa dirildi. Mən istədim mane olam, amma o dəmdə yadıma saldım ki, bu gün bir bayram günüdür ki, xaçpərəst içində öpüşməyi rədd etmək böyük ədəbsizlik və bəlkə də günah hesab olunur. Mən qorxdum ki, bu qanunu pozmaqla ev sahibini həmişəlik özümdən incidəm. Bu da mənim üçün məsləhət deyildi. Qabaqca mən ilə öpüşən İvanov ilə üç nəfər kişi idi ki, bunların ikisini tanıdım: birisi genə bizim tamojnada dasmotrşik Vasilyev idi, o birisi bir cavan oğlan idi. Bunlardan sonra İvanovun arvadı haman kişilər kimi özü yavıqlaşdı və onlar kimi mənim dodaqlarımdan müvafiq qaydada öpdü, çəkildi. Sonra aha… gördüm haman gözəl qız… aha… yavıqlaşır… sənin əziz canın üçün, atamın qəbrinə and olsun, haman sən gördüyün gözəlçə rus qızı, o laləyə oxşayan dodaqlarını gətirib yapışdırdı mənim ağzıma və “Xristos voskres” deyib məni elə öpdü ki, huşum az qaldı başımdan dağıla və çünki mən bunu bilirəm ki, sən məni yaxşı tanıyırsan, bu səbəbə də artıq and içməyi lazım bilmirəm. Məşədi İmaməlinin başmağının səsi gəldi və söhbət burada qurtardı. Məşədi İmaməli naharı hazırladı və çox səliqəli və çox ləzzətli plova və bal qayğanağına bizi qonaq elədi. Gecəni yatdıq ki, səhər duraq, Məşədi Qulamhüseynlə bahəm Naxçıvana gedək. Sübh tezdən durduq və çayımızı içib, ikiqatlı poçt arabasına mindik və yola düşdük. Atları sürən bir yekə papaq qoca kişi idi ki, yol uzunu mürgüləyirdi. Hava bərk soyuq idi; amma Əlincə çayında gün elə qızdı ki, daha buludlardan kölgə umurduq. Məşədi Qulamhüseyn az danışırdı. Mən bir qədər alçaqdan buna dedim: – Məşədi Qulamhüseyn, sən bilirsən ki, dünyada sənin tək mənim heç iki nəfər də dostum yoxdur. İndi gərək bizim bu dostluğumuzun xatirəsinə sən mənə ən səmimi qəlbdən deyəsən görəm, haman rus qızı ki, küçədə bizim qabağımıza çıxdı və sən məni xəbərdar elədin ki, mən ona diqqətlə baxım, bəs səbəb nə oldu ki, sən gizləndin və istəmədin ki, qız səni görsün? Burada Məşədi Qulamhüseyn bir baxdı üzümə, amma dinmədi, sonra qəh-qəh çəkib güldü; o qədər güldü ki, arabaçımız yuxudan oyanıb, əvvəl bizə tərəf döndü baxdı, sonra başladı atları haylamağa. Təkərlərin hay-küyü Məşədi Qulamhüseynin gülməyini basdı və dostum ovcunun içində papirosunu tüstüləyib ağzını tutdu qulağıma tərəf və dedi: – Utanıram. – Və genə qəh-qəh çəkib güldü. Mən də başladım gülməyə və doğrusu budur ki, heç özüm də bilmirəm ki, niyə gülürəm. Yarım saatdan sonra gəldik çıxdıq Çeşməbasar kəndinə. Arabaçı atları saxladı, düşdü yerə və başladı atların o qulağından-bu qulağından dartmağa. Sonra qamçısını arabanın içinə tullayıb getdi; haradansa bir bağ yonca gətirdi, saldı atların qabağına. Ağızlarından cilovun dəmirini aldı və getdi girdi çayçı dükanına. Biz də düşdük yerə və bir neçə qədəm kənara gedib bir dik yerdə əyləşdik. Məşədi Qulamhüseyn əlini qoydu dizinin üstünə və mənə dedi: – İndi sən gərək cəmi əzizlərinin canına and içəsən ki, bu saat burada sənə hər nə nağıl eləsəm, onu nə qədər canın sağdır, bir yanda bir kəsə söyləməyəsən. Mən and içdim. Məşədi Qulamhüseyn başladı. – Uca olan Allah-taala cəmi günahkarların günahından keçsin, mən də onların içində. Ağama ərz olsun ki, bayram günü İvanovun evindən çıxdım, düz getdim mənzilə. Nahar vaxtı idi. Məşədi İmaməli çörəyi gətirdi qoydu ortalığa; amma gördüm ki, iştaham yoxdu. Axşam vaxtı bir stəkan çay içdim və güclə bir tikə çörək yedim, yatdım və sübh tezdən durub getdim Araz qırağına. Çayın lil suyu burula-burula, yavaş-yavaş axıb gedirdi və dünyada yaşıyan adamlar ilə işi də yox idi; çünki nə rusların pasxa bayramından xəbəri vardı, nə də rus qızları ilə öpüşməyin dadını anlamışdı. Çayın kənarından qayıdıb bir də gördüm ki, İvanovun evinə tərəf üz qoyub getməkdəyəm. Mərdi-mərdana girdim həyətə və İvanovun qapısını döydüm. Qapı açıldı, qapını açan haman kafirin qızı idi. Mənim indi yaxşı yadımda deyil ki, mən nə elədim, amma bunu bilirəm ki, “Xristos voskres” deyib qucağımı açdım qızın qabağına və istədim qızı qucaqlayıb öpəm. Məşədi Qulamhüseynin söhbətinin burasında mən daha özümü saxlaşdıra bilmədim və bərk güldüm; amma Məşədi gülmədi və dedi: – Amma bu zalımın qızı, bu mürüvvətsizin qızı, qoşa əllərini yuxarı qalxızıb tutdu gözümün qabağına və ancaq bunu dedi: – Poşol k çortu!.. Məşədinin ağzından bu söz çıxan kimi mən elə bərk uğundum ki, arabaçı çayçı dükanından çıxıb başladı mənə tamaşa eləməyə... Arabanı mindik və yarım saata gəldik çıxdıq Naxçıvana. * * * Sirkə Bir neçə gün bundan qabaq bizim ədib yoldaşlarımızın biri gəlmişdi Bakıya və düşmüşdü orta mehmanxanaların birində. Mən və Bakı ədiblərindən birisi bir gün günorta zamanı, getdik haman ədib rəfiqimizin görüşünə. İçəri girdik. Xoş-beş… Görüşəndən sonra oturduq və bir yarım saata qədər oradan-buradan söhbət elədik, sonra istədik duraq çıxaq gedək. Rəfiqimiz də o meyldə oldu ki, bizlə bahəm təmiz havada bir qədər dolansın və üçümüz də çıxdıq küçəyə. Parapet bağına yavıqlaşanda Bakı ədiblərindən birinə də rast gəldik. Bu da qoşuldu bizə. Olduq dörd və Mixaylovski küçə ilə biz yarım saat oyza-buyza var-gəl edəndən sonra Bakıya təzə varid olan rəfiqimiz dedi: – Doğrusu, mən acımışam. Biz dördümüz də dayandıq və başladıq bir-birimizin üzünə baxmağa. İkinci bakılı ədib yoldaşımız dedi: – Gedək bizə. Birinci ədib yoldaşımız soruşdu: – Nəyiniz var evdə yeməli? İkinci bakılı ədib yoldaşımız belə cavab verdi: – Siz öləsiz, bir saat bundan qabaq getmişdim bazara. Təzəcə bir araba kütüm balığı bazarın ortasında saxlayıb satırdılar, camaat da çox şirin alırdı. İki dənə balıq da mən aldım; ikisi on iki girvənkə gəldi. Balıqları bir uşağın əlinə verdim apardı evə. İndi bu saat [anam] o balıqların ikisini də bişiribdir. Əgər biz bu saat dördümüz də getsək bizə, haman balıqları qoyarıq qabağımıza və şirin söhbət edə-edə nahara məşğul olarıq və ola bilər ki, xaçpərəstlər istemal edən və biz mömün bəndələrə haram buyurulan “zəhrimardan”-zaddan da evdə tapıla; çünki balığın yanında içməli bir şeyin qonşuluğu heç yaman olmaz. Biz hamımız ac idik, onunçün də bu təklifi qəbul edib getdik. Süfrəni döşədilər… Qab-qaşıq və duz-çörək gətirdilər və burada mən gördüm ki, ev sahibi ədib rəfiqimiz bir növ təşvişdədir və o otağa soxulur, bu otağa soxulur, guya bir şey axtarır. Axırda gəldi durdu qabağımızda və əllərini dizlərinə vurub dedi: – Heyif, balıq ləzzət verməyəcək. Biz səbəbini soruşduqda dedi ki, evdə sirkə yoxdu. Kütüm balığını da sirkəsiz yedin, ya heç yemədin – ikisi də birdir. Və bu sözləri deyəndən sonra ev sahibi qaçdı çölə və haman saat sevincək qayıdıb gəldi. Əlini bir-bir qoydu biz üç ədibin çiyninə və şad, sevincək dedi: – Siz öləsiz, bax, bu dəqiqə sirkə gələcək. Biz hərçənd doğrudan da ac idik, ancaq sirkənin gəlməyinə çox böyük həvəslə dayandıq. O səbəbə ki, doğrudan hər bişmişin öz qanunu və öz xasiyyəti var və təzə balığı sirkəsiz yemək, əti duzsuz yemək kimi bir şeydir. On dəqiqə keçməmişdi ki, bir balaca uşaq bir böyük şüşə dolusu qırmızı sirkəni gətirib qoydu stolun üstə, qaçdı getdi və ev sahibi ədib yoldaşımız balıqları buğlana-buğlana iki böyük qabda “pəh-pəh” deyə-deyə gətirdi qoydu stolun üstə. Qapının arasından da bir qoca arvad başını çıxardıb mehriban və səsi titrəyə-titrəyə dedi: – Yeyin, qadanız mənə gəlsin. Bu arvad ev sahibi ədib yoldaşımın anası imiş. Bakıya təzə varid olan ədib rəfiqimiz çəngəli balığın bir tikəsinə ilişdirib qalxızdı yuxarı və burnunun qabağına tutub iylədi və dedi: – Pəh-pəh!.. Deyəsən yeməli balığa oxşayır. Ev sahibi ədib yoldaşımız da balığın bir tikəsini çəngəlnən götürüb qoydu mənim boşqabıma və bir tikəsini də öz boşqabına qoyub pəh-pəh eləyə-eləyə dedi: – Siz öləsiniz, balığın bir ətrinə tamaşa eləyin ey!.. Pəh-pəh, balıq, nə balıq. Balığı da təzə-təzə yeyəsən; təzə ki, olmadı – daha onun nə ləzzəti? Birinci bakılı ədib yoldaşımız çəngəli ilə balığın tikələrini seçə-seçə ev sahibi ədib yoldaşımıza belə diqqət tutdu: – Mən ölüm, ay Əhməd Fitrət (ev sahibi ədib yoldaşımızın adıdır), o yediyin balığın adını ata-anamız “balıx” qoyub, sən də elə “balıx” de, “balıq” demə. Əhməd Fitrət bu heyndə sirkə şüşəsini əlinə götürüb, balığın üstə tökmək istəyirdi və birinci bakılı ədib yoldaşımızın tənqidinə bilmədi o saat nə cavab versin. Ancaq şüşənin ağzını açmamış qoydu stolun üstə və bir qədər də dinməyib, sonra dedi: – Mərhum atamız, doğrudur, “balıx” deyiblər, amma biz gərək “balıq” deyək, nəinki “balıx”. Bakıya təzə varid olan ədib rəfiqimiz Əhməd Fitrətdən soruşdu: – Axı bir səbəbi var ya yox? Əhməd Fitrət də bundan soruşdu: – Nəyin səbəbi? Mən burada üzümü Əhməd Fitrətə tutub dedim: – Necə yəni nəyin səbəbi? Axı səndən soruşurlar ki, biz ki, dörd Azərbaycan balaları ki, oturub burada balıx yeyirik, nə səbəbə biz bu balığa “balıq” deyək, “balıx” deməyək? Əhməd Fitrət bir qədər ucadan dedi: – Balıx nədi? – “Balıx”, bax bu yediyimiz heyvanın adıdır. Əhməd Fitrət çəngəli stolun üstünə qoyub, dik qalxdı ayağa və ağzında yavan çörəyi çeynəyə-çeynəyə dedi: – Ay mənim əziz qardaşlarım, axı bir mənə deyin görüm, axı hər dilin bir qanunu var. Axı bizim türk dilinin də bir qanunu var ya yox? Birinci bakılı ədib yoldaşımız çəngəli qoydu stolun üstə, bir az ucadan, bir az da hirsli, buna belə cavab verdi: – Allah atana rəhmət eləsin, ay Əhməd Fitrət. Bir bizi başa sal görək, o necə qanundu? Bəlkə doğrudan da biz qanmırıx. Bakıya təzə varid olan ədib rəfiqimiz də bu söhbətə qarışıb o da çəngəli qoydu yerə və üzünü Əhməd Fitrətə tutdu: – Əhməd Fitrət, qardaş, sən deyəsən hirslənirsən… Əvvələn, burada hirslənmək heç lazım deyil və ikincisi budur ki, axı… Əhməd Fitrət bunun sözünü belə kəsdi: – Xeyr, bağışlayınız, mən heç hirslənmirəm; ancaq hər bir dilin bir qanunu var və o qanuna biz də gərək tabe olaq. Məlumdur ki, türk milləti necə ki, hər bir işdə geri qalmışıq, dil barəsində də habelə. Nə bir qanun tanıyırıq, nə bir ahəngə tabe oluruq; elə başımızı aşağı salıb Kabla Məmmədcəfər və Fatma xalalar kimi deyirik. Elə ata-babalarımız və cici-bacılarımız deyən kimi biz də gərək balığa “balıx” deyək? Bakılı birinci ədib yoldaşımız da balıqdan bir tikə ağzına qoyub, bir az coşmağa başladı və dedi: – Əlbəttə, gərək “balıx” deyək. Bəs necə sən ana dilin tərəfdarısan? Əhməd Fitrət balığın bir tikəsini götürüb qoydu ağzına və bir az da ucadan və əllərini ölçə-ölçə ağzı göyşəyə-göyşəyə bu cür dedi: – Qardaş, burada ana dilinin nə dəxli var? Məgər “balıx” deyəndə ana dili olur, “balıq” deyəndə ana dili olmur? Bir də mən qanmıram, biz dörd nəfər adam burada təzə dil yaratmayacağıq ki? Yəqin ki, dünyada hər bir elmin mütəxəssisi olan kimi dilin də qanunlarını vəz edən, həyata tətbiq edən var. Asim bəyin dil barəsində tətəbböatını… Əgər bunları… Dörd nəfər türk ədibləri, yəni mən də onların içində, belə mübahisə etdiyimiz əsnada, on iki girvənkə gələn balığı iki nəfər yeyib az qalmışdılar ki, sümükləri də yesinlər ki, bu arada qapının arasından ev sahibinin qoca anasının başı titrəyən səsi ilə bizə tərəf belə xəbər verdi: – Qadanız mənə gəlsin, bu qədər “balıx-balıx” deyə-deyə pəs niyə o gözəl sirkəni qoydunuz orada qaldı və ağzını heç açmadız da? Nənənin bu sözü bizi deyəsən yuxudan oyatdı; bir də baxaq ki, doğrudan da “balıq”nan “balıx” sözlərinin mübahisəsinə biz dörd nəfər ədib elə bərk qızışmışıq ki, on iki girvənkə balığı yeyib qurtarana kimi o gözəl sirkə ağzı tıxaclı dəc qalıb stolun üstündə; bir surətdə ki, haman sirkəni dördümüz də tamam yarım saat gözlədik ki, bazardan gəlsin. * * * Yan tütəyi Cavan vaxtlarımda mən İrəvanda naçalnik divanxanasında qulluq edirdim. Qulluğumun adı dilmanclıq idi; yəni şikayətə gələn kəndlilərin sözünü naçalnikə rusca tərcümə elərdim, naçalnikin də sözünü türkcə yetirərdim kəndlilərə. Şikayətçi olmayan vaxtda da naçalnik tərəfindən pristavlara və yüzbaşılara hökmlər və qeyri kağızlar yazardım və kağızları öz əlimlə yazandan sonra verərdim naçalnik qol çəkərdi, göndərərdik öz yerinə. Bir gün divanxanada oturub yazı yazırdım. Yoldaşlarımın çoxu ruslar idi; ancaq bir-iki nəfər müsəlman mirzələri hərə öz işinə məşğul idi. Günorta vaxtı idi. Burada birdən mənim başıma bir iş gəldi; oturduğum yerdə akoşkadan gördüm ki, divanxana həyətinə çoxlu kənd camaatı gəlməkdədir. Bu təbiidir: yaraşar ki, qəza naçalniki divanxanasında həmişə kəndli olsun. Amma məni təəccübləndirən iki şey oldu: biri bu idi ki, camaat adəti həddən artıq gəlirdi və ikincisi də bu idi ki, kəndlilərin bir çoxunun əlində bir şey görürdüm: uzaqda çubuq sapına oxşadırdım, amma akoşkaya yavıq gəldim və diqqətlə baxıb gördüm ki, kəndlilərin əlindəki yan tütəyidir. Təəccüb! Məgər bunlar hamısı çobandırlar? Və əgərçi çobandırlar, tütəklərini niyə əllərində gətiriblər və nə münasibətlə buraya bu gün cəm olublar və kim bunları çağırıb?.. Mən, – necə ki, naçalnik dilmancı, – borc bildim çıxam həyətə və bu əhvalatdan xəbərdar olam, həyətə çıxan kimi camaat töküldü üstümə və başladı şikayətə: – Ay ağa, bizə naçalnik ağanın rəhmi gəlsin. Biz Gərmə-çataq camaatındanıq. Həyə bu tütəkləri istəyirsiniz – bax, beş-on dənə yığıb gətirmişik. Vallah, billah, tapılmır. Çobanların çoxu dağdadır; hərə öz tütəyini götürüb aparıb. Sarvanlar kəndinə də adam göndərmişik deyirlər: orda ustası var, olsa qayırtdırıb gətirəcəklər. Yoxsa İrəvanı vurduq bir-birinə, ancaq beş-üç dənə tapdıq. Mən bir şey başa düşmədim; çünki nə qədər fikir eləyirdim yadıma düşmürdü ki, naçalnik divanxanası Gərmə-çataq camaatından yan tütəyi istəmiş olsun və niyə istəsin? Mən bu fikrimi camaata dedikdə qabaqda duran kəndlilər belə bəyan etdilər ki, guya naçalnik divanxanasından hökm göndərilib Gərmə-çataq yüzbaşısına ki, bu gün yəni iyun ayının ikisində, İrəvandakı kazak qoşunundan ötrü əlli dörd dənə yan tütəyi camaatdan yığıb göndərsin. Mən daha təəccüb elədim və soruşdum ki, bəs hanı naçalnik hökmü və yüzbaşı özü haradadır? Bu heyndə bir kazak böyüyü, yanında bir neçə kazak, onların dalınca Gərmə-çataq yüzbaşısı Əbdül Kərim, əlində şallaq, onun dalınca yasovulu Heydərəli və bunların da yanlarında bir neçə nəfər Gərmə-çataq ağsaqqalı hücum çəkdilər divanxanaya və kazak böyüyü qeyzli, uca səslə naçalniki soruşdu və cavab almayıb, soxuldu naçalnikin kabinəsinə, yanındakılar da bunun dalınca. Burada məni təəccübləndirən bu oldu ki, indi gələn kazakların birinin əlində dörd dənə “fleyta”, yəni yan tütəyi vardı. Bunlar, daha çobanlar çaldığı sadə yan tütəyi deyildilər; çünki “fleyta” dedikdə düyməli, uzun və şəvə kimi qara tütəklərdir ki, əsgəri musiqi dəstəsində bunun öz yeri var. Çox qəribə! Kəndlilər bir yandan, bu kazaklar da bir yandan, – bunlar hamısı bu gün bizə yan tütəyi daşıyırlar. Mən məəttəl qalmışdım və heç macal eləmədim ki, huşumu başıma yığam. Burada naçalnikin çox uca və çox acıqlı səsini eşitdim: – Mirzə Abbas! (Məni çağırırdı). Cəld özümü yetirdim naçalnikin otağına və gördüm ki, kazak böyüyü əyləşib naçalnikin yanında, o qalan adamlar da kənarda səf çəkib durublar. Naçalnik elə bir halətdə mənim üzümə baxırdı ki, deyirdim bu saat durub məni yeyəcək. Hirsindən kişinin gözləri qızarmışdı və mənə bir qədər dik-dik baxandan sonra əlini stolun üstə tərəf uzatdı və soruşdu: – Bu nədi? Mən kefli adam kimi, qabaqca stolun üstündə bir şey görmədim; amma stolun üstündəkilər haman dörd dənə fleyta idi (yəni yan tütəkləri idi) ki, bayaq kazakların əlində gördüm. Naçalnik bir də dedi: – Bu nədi? Mən cavab verdim ki, bunlar fleytadır, yəni yan tütəyidir. Naçalnik belə giley-güzar başladı: – Bəs sən ki, keflənməyə adətkərdə imişsən, nə cürət eləyib mənim idarəmə qulluğa girdin? Mən cavab verdim: – Cənab naçalnik, bizim şəriətimizdə keflənmək məndir və siz cənabın hüzurunda mən o qələti eləmərəm və eləyə də bilmərəm. Elə ki, bu söz mənim ağzımdan çıxdı, naçalnik yerindən dik atıldı, stolun üstündən bir yazılmış kağız götürdü və mənə tərəf bir qədər əyilib, az qaldı kağızı soxa mənim ağzıma və çığırdı: – Oxu. İndi mənim yadımda deyil ki, mən o kağızı necə oxudum; çünki gözlərimi toz bürümüşdü. Amma kağızın məzmunu belə idi: “Hökm. Gərmə-çataq yüzbaşısına, İrəvan qəza naçalniki tərəfindən. Hökm edirəm, əlbəttə və əlif əlbəttə iyun ayının ikisində İrəvan şəhərinə, Cəfərabad məhəlləsində olan kazak qoşununun böyük əfsəri polkovnik Afanasyevin hüzuri-şəriflərinə əlli dörd dənə yan tütəyi (fleyta) camaatdan yığıb göndərəsən; çünki həmin qoşunlar haman tarixdə haman yan tütəklərinə minib Kənakir kəndinə yaylağa gedəcəklər və məbada-məbada bu işi təxirə salasan ki, məsuliyyət altına düşəsən. Vəssalam. İrəvan naçalniki Petrov”. Demək, həmin hökm yazılıb bizim divanxanadan, hökmə qol çəkib həmin bizim naçalnikimiz Petrov və hökmü də öz dəsti-xəttilə yazan kimdir? Mən bədbəxt, mən yazıq, mən başıbəlalı Mirzə Abbas Fərzəliyev, yəni İrəvan naçalnikinin dilmancı. * * * Hə, yavaş-yavaş huşum başıma cəm olur və indi yuxu ilə həqiqəti seçirəm. İndi bilirəm ki, günah kimdədir, kimdə deyil. Və ancaq indi qanıram ki, mətləb nə üstədir və indi görürəm ki, bu fəsadı törədən kim imiş. Vallah-billah, əgər naçalnikin yerinə mən olsaydım, yapışardım bu lənətə gəlmiş dilmanc Mirzə Abbasın boğazından (yəni özümü deyirəm ha) və o qədər sıxardım ki, boğulardı və boğulub öləndən sonra ağlı başına gələrdi. Əhvalat belə imiş: hər kəs istəyir həmən qilü-qalın əslindən xəbərdar olsun, aşağıda yazılan bir neçə sətri zəhmət çəkib oxusun. * * * İki ay bundan qabaq naçalnikdən izn alıb getmişdim kəndimizə anamın ziyarətinə. Orada mən bir həftə qaldım. Amma necə qaldım? Əmoğlum Pirverdinin bərəkətindən, elə yadıma gəlir ki, kəndimiz behiştin bir güşəsi idi. Pirverdi bir məharətlə yan tütəyi çalırdı ki, onun çalmağına qulaq asanda mənim yemək-içmək yadıma düşmürdü. Əmoğlumun peşəsi qoyun saxlamaq idi və qoyunları da kürd çobanlarına tapşırmışdı. Bununla belə özü də həmişə qoyunlarının yanında olardı və qeyri çobanlar kimi bu da yan tütəyini çalmağı adət eləmişdi. Amma Pirverdinin çalmağı özgə bir çalmaq idi və çox ittifaq düşərdi ki, qonşu kəndlərdən bunun yan tütəyi çalmağına qulaq asmağa gələrdilər və mənim özümün bu çalğıya o qədər həvəsim vardı ki, daha doya bilmirdim. Axırda mən özüm də bir belə eşqə düşdüm ki, özümə bir yan tütəyi ələ gətirib başlayım yavaş-yavaş çalmağa ki, bəlkə, pənah Allaha, mənə də elə xoşbəxtlik üz verdi ki, mən də Pirverdi kimi çalan oldum. Əmoğlum bu xəyalı bilən kimi öz yan tütəyini bağışladı mənə və mənim bir həftə məzuniyyətim qurtarandan sonra tütəyi səliqə ilə basdım pambığın arasına, qoydum bir balaca qutuya ki, yolda arabada sınmasın və gəldim İrəvana. Burada mənzilimdə qutudan tütəyi çıxardım və üst-başımın tozunu silməmiş və yoldan rahat olmamış, başladım tütəyi çalmağa. Amma, heyif və heyif; nə qədər püfləyirəm – tütək heç bir səs vermir. Dodağımı gah belə tuturam, gah elə tuturam, gah yavıqdan çalıram, gah bir az uzaqdan üfürürəm. Tütək ancaq körük kimi fısıldayır, ancaq bir səs çıxartmır. Daha yorulub, bir qədər məyus oldum. Tütəyi qoydum stolun üstünə, çıxdım getdim divanxanaya. Qulluğumu qurtarıb gəldim evə və çörəkdən qabaq genə götürdüm tütəyi və genə istədim çalam. Xeyr, çalınmır. Dedim bəlkə yolda tütək xarab olub; diqqətlə o tərəfə-bu tərəfə baxdım. Xeyr, salamatdır, amma çalınmır. “Allahü-əkbər”. Genə yoruldum və qoydum kənara. Çörək yedim və çıxdım getdim gəzməyə və qayıdıb gələndən sonra genə istədim imtahan eləyəm. Xeyr, çalınmır. Bari pərvərdigar, bu nə bədbəxtlik?! Niyə sən məni elə bir nemətdən məhrum qılırsan ki, o neməti sən hər bir çobana kəramət eləmisən? Mən nə günahın sahibiyəm? Və belə-belə Allahı çağırmaq genə bir fayda bağışlamadı, çünki bu xeyir-duadan sonra nə qədər əlləşdim, – tütəyim çalınmadı. Yada salıram Pirverdinin çalmağını: tütəyi belə tuturdu, sağ əlini qoyurdu, sol əli ilə belə yapışırdı, barmaqları burada olurdu, dodaqlarını belə yumurdu. O ki, bunları belə eləyirdi ki, mən də belə eləyirəm, bəs niyə bu şoğərib tütək onun əlində çalınsın, mənim əlimdə çalınmasın!.. * * * Bir gün səhər yerimdən durdum, geyindim, tez bir stəkan çay içdim ki, gedim divanxanaya qulluğuma və ehtiyat üçün tütəyi götürdüm, dayadım dodağıma. Aha!.. Qurban olduğum tütək çalındı; yəni bundan bir səs çıxdı. Haman səs idi ki, Pirverdinin kəndimizdə çalmağını yada salırdı. Ax, haradasan, əmoğlu, səni bir qucaqlaya idim və basa idim bağrıma, doyunca öpə idim!.. Saata baxdım; qulluğumun vaxtından yarım saat keçirdi. Tütəyi bir neçə dəfə öpdüm, səliqə ilə qoydum qutuya və qaçdım küçəyə. Pəh-pəh, nə gözəl dünya! Günün istisi, küçənin tozu, adamların yaxşı, ya pis hərəkəti, dağ, daş, otlar və ağaclar, – guya bunların hamısı bu gün dilbir olublar ki, mənə mübarəkbadlıq versinlər ki, bu gün mənim tütəyim səs çıxardıb. Divanxanaya yetişdim, yoldaşlarımın cəmisinə salam verdim və bir-ikisinin qulağına pıçıldadım ki, bü gün mənim tütəyim çalınıbdır. Oturdum, kağız-kuğuzu çıxartdım, başladım yazmağa. Amma hər nə ki yazıram, – heç bilmirəm nə yazıram, hər kəslə danışıram, – bilmirəm nə danışıram; çünki fikrim tütəyin yanındadır. Saatı çıxardım qoydum stolumun üstə ki, görüm saatın şümarələri nə vaxt gəlib 3-ün üstündə duracaqlar ki, börkümü götürüb qaçım evə. Bu arada naçalnik məni çağırdı və belə dedi: – Götür, bu saat bir hökm yaz Gərmə-çataq yüzbaşısına ki, iyun ayının ikisində əlbəttə və əlif-əlbəttə Cəfərabad məhəlləsində olan kazak qoşununun böyük əfsəri polkovnik Afanasyevin hüzuri-şərəflərinə əlli dörd dənə araba camaatdan yığıb göndərsin; çünki qoşunlar haman tarixdə, haman arabalara minib Kənakir kəndinə yaylağa gedəcəklər və bu işi məbada təxirə salasan ki, məsuliyyət altına düşərsən. Vəssalam. Mən naçalnikə “baş üstə” deyib getdim. Hökmü yazdım və gətirdim naçalnikin qabağına qoydum. Bu da bir-iki sətir başdan və bir-iki söz axırdan oxudu və qələmi götürüb qol çəkdi, qaytardı mənə; amma bircə bunu dedi ki, “tez, tez, bu saat göndər”. Hökmü haman dəqiqə dəftərə saldılar, qoydular paketə və göndərdilər. Amma araba nədir, zad nədir? O gün mənim beynimə belə-belə sözlər çox çətin girə bilərdi; çünki o gün mənim fikrim-zikrim məhz yan tütəyinin yanında idi. Və o gün məndən ötrü yan tütəyindən savayı heç bir şey yoxdu və ola da bilməzdi. Və gör o günü məndə olan yan tütəyinin eşqi nə qədər qəliz imiş ki, naçalnikin hökmündə “araba” əvəzinə “yan tütəyi” yazmışam. Hökm də gedib Gərmə-çataq yüzbaşısına çatandan sonra, o da hökmü verib mirzəsinə oxudub və camaata xəbər veriblər ki, naçalnik camaatdan əlli dörd dənə fleyta, yəni yan tütəyi istəyir. Hamı məəttəl qalıb, aya, bu qədər yan tütəyini haradan yığmaq mümkündür və aya, görəsən qoşuna bu qədər yan tütəyi nə lazımdır; çünki axı yan tütəyini minmək olmaz! Bu at deyil, eşşək deyil. Və axırda yüzbaşı və kənd mirzəsi ki, camaat içində hamıdan çox bilən imişlər, camaatı başa salırlar ki, yəqin qoşunların musiqi dəstəsinin çalğılarının xərcini hökumət istəyir kənd camaatının öhdəsinə qoysun. Bir qədər də danışdıqdan və məsləhətdən sonra belə qərar qoyurlar ki, camaat içindən üç nəfər ağsaqqal seçib göndərsinlər şəhərə ki, bazarı gəzib nə qədər tapsalar, yan tütəyi alsınlar və çobanlardan da hər nə bacarsalar, yığıb aparsınlar. Bundan əlavə qubernata da bir ərizə yazdırsınlar ki, bundan sonra qoşunların musiqi dəstəsinin xərcini camaatın üstünə yıxmasınlar; çünki Gərmə-çataq camaatı çox kasıbdır. * * * İrəvanda Cəfərabad məhəlləsində oturan kazak qoşunları iyunun ikisində Kənakir dağına yaylağa gedəsi idilər və İrəvan naçalnikindən haman gün əlli dörd araba istəmişdilər və naçalnikdən kazak böyüyünə cavab gəlmişdi ki, lazımi qərardad olunub və vəqti-müəyyəndə əlli dörd araba hazır olacaq. Haman iyunun ikisində arabalar gözlənilən vaxt kazak böyüyü polkovnik Afanasyevə ərz edirlər ki, Gərmə-çataq yüzbaşısı dörd dənə fleyta gətirib. Polkovnik bu işə təəccüb edir və fleytaları qəbul etməyib, arabaları soruşur. Yüzbaşının da ki, arabadan xəbəri yox. O da naçalnikin hökmünü nişan verir. Hökmdə də araba yazılmayıb, yan tütəyi yazılıb. Polkovnik bir neçə dəfə ayaqlarını yerə döyəndən sonra və yüzbaşının atasını və anasını bir neçə dəfə söyəndən sonra yüzbaşını da, onun yasavulunu da və gətirdikləri yan tütəklərini də götürüb, bir neçə kazak əsgərləri də onların dalınca gedirlər naçalnik divanxanasına ki, görsünlər bu nə əməldir. Xülasə. Amma naçalnikin və mənim başıma bu mərəkəni açan yan tütəyindən də axırda elə bir mətləb hasil olmadı; axırda belə məlum oldu ki, yan tütəyi çalmaqda əmoğlum kimi məharət göstərmək və qulaq asanları valeh etmək mənə xudayi-taaladan qismət deyilmiş. Bir qədər keçəndən sonra musiqiyə olan həvəsim o qədər azaldı ki, başıbəlalı tütəyi bilmərrə gözdən saldım. * * * Şərq fakültəsi 1920-ci ilin sentyabr ayının on ikisində darülfünunun Şərq fakültəsində imtahanlar tamam oldu və sabahı günü, yəni sentyabrın on üçündə cavan tələbə Əbdülhəsənzadə Xəlil darülfünuna gəlib gördü ki, yubanıbdır; çünki imtahan tutan tutub, tutmayan qayıdıb gedib. Əbdülhəsənzadə bir az təşvişə düşdü və darülfünunun böyük və uzun dalanında ağ rənglə ağarılmış divarlara vurulan cürbəcür elanlara göz gəzdirdi, bəlkə Şərq fakültəsinə daxil olanların siyahisini görə. Amma haman siyahi hələ divarda ola bilməzdi; o səbəbə ki, professorlar şurası ancaq o gün axşam baş tutacaqdı və qəbul olunanlar və olmayanlar məhz haman şurada bəlli olacaqdı. Əbdülhəsənzadə Xəlil heç bir yandan özünə təsəlli tapa bilməyib, üz qoydu professorlar kabinəsinə tərəf. Bunun qabağına oradan tibb şöbəsinin professoru məşhur təbib İvanov çıxdı. Məlum ki, Xəlilin bununla işi yoxdu; ona ancaq Şərq fakültəsi professoru lazım idi ki, ibarət ola, məsələn, professor Süleymanbəydən, ya qeyri birindən. Onun üçün də Xəlil məcbur oldu gedib kabinədən bunları soruşsun. Bu heyndə Xəlilin baxtına Süleymanbəy və genə Şərq fakültəsinin müdərrisi Əhməd Zəki əfəndi (çox yaxşı adamdır) çıxdılar dalana və cavanın dərdindən xəbərdar oldular. Professor Süleymanbəy qəti cavab verdi ki, daha iş işdən keçib. Xəlil başladı şiddətlə yalvarmağa və müdərris Əhməd Zəki əfəndi, deyəsən insafa gəlmək istədi və professor Süleymanbəyə yavıqlaşıb ona yavaşca nə isə dedi. Bu iki pedaqoq bir neçə dəqiqə bir-birinə pıçıldaşandan sonra Əbdülhəsənzadə Xəlili çağırdılar və müdərris Zəki əfəndi ona belə dedi: – İndi sən özün də görürsən ki, imtahanlar qurtarıbdır və sən gecikmisən, fürsəti itirmisən. Amma, doğrusu, mənim də və professor Süleymanbəyin də sənə yazığımız gəlir və sözün doğrusu, əgər imtahana hazırsan, biz sənə burada bir tema verərik və burada bizim gözümüzün qabağında haman temaya bir inşa yazarsan. Əgər yaxşı yazdın və sənin ləyaqətin bizə aşkar və əyan oldu, onda biz dəftərini dünən imtahan verənlərin cərgəsinə daxil edərik və göndərərik Maarif Komissarlığının komissiyasına. Əgər sənin yazın ləyaqətli görülsə, ola bilər ki, qəbul olunmağın bəlkə baş tuta bilə. Xəlilin şadlığının həddi və hesabı yoxdu. Üçü də getdilər leksiya otağına və professor Süleymanbəy qara taxtanın qabağına gedib, təbaşiri iki barmağı ilə götürüb türkcə belə yazdı: “Hər nə əkərsən, onu biçərsən”. Bunu yazıb Xəlilə tərəf çöndü və dedi: – Bu temaya bir məqalə yaz. Ancaq nə çox uzun olsun, nə çox qısa olsun: məsələn, dörd səhifə qədərincə, təqribən bir o qədər olsun. Xəlil “baş üstə” deyib oturdu yazmağa. Professor Süleymanbəy və müdərris Əhməd Zəki əfəndi çıxdılar dalana, papiros yandırdılar və başladılar çəkməyə. Bizlərdə şagirdə tema verib yazı yazdırmaq adəti rus müdərrislərindən götürülüb. Tema – bir yazının, bir məqalənin ünvanıdır; məsələn, bir risalənin mövzusu yatalaq xəstəliyidir. Yatalaq xəstəliyi bu risalənin temasıdır. Birisi bir şairin barəsində bir yazı başlayır; o şairdən bəhs edir. Həmin şair həmin məqalənin ünvanıdır və ya temasıdır. Birisi bir məsələni ünvan edib, uzun-uzadı bir kitab bağlayır; məsələn, “İdareyi-müstəbidənin hüsni-əxlaqa təsiri”, “Bir məmləkətin abü-həvasının o yerin əhalisinin xasiyyətinə olan münasibəti” və qeyri belə-belə məsələlər… Bir temanı ünvan edib, bir məqalə inşa etmək, yəni verilən temaya bir məqalə yazmaq bir tərəfdən çox çətindir, bir tərəfdən də çox asandır. Çətindir ondan ötrü ki, çox vaxt elə olur ki, heç bilmirsən nə yazasan, haradan başlayasan, harada qurtarasan. Tema tək ikicə sözdən ibarətdir; amma sən gərək azından iki min söz düzəldib yazasan. Məsələn, tək ikicə kəlməni qoyurlar qabağına, deyirlər yaz: “Şair Nəbati və kitab”. Yaz görüm nə yazacaqsan. Rus məktəblərində ikinci dərəcəli tələbələrə belə-belə tema verilir: “Şair Lermontov və Qafqaz dağları”. Bir dəfə yadıma gəlir ki, belə tema verilmişdi: “Şair Turgenev və rus xanımlarının sarı saçı”… İndi yaz görüm nə yazacaqsan, canın çıxsın. Turgenevin on yeddi cild romanlarını tök qabağına, axtar tap, gör rus qızlarının sarı saçlarını zalım oğlu hansı cildində tərifləyib. Axır zaman orta məktəblərin axırıncı imtahanında belə-belə temalar gözümə sataşırdı: Zülmün nəticəsi. Məmmədəli şah və İranda mütrübbazlıq. İndiki atalar və indiki oğullar. Və hətta keçən il Bakıda mədrəsədə (demirəm hansında) bir belə tema verilmişdi: “Hər kəsə dust dedim, düşməni-can oldu mənə” və qeyriləri… Digər tərəfdən də bir temaya inşa yazmaqdan asan bir şey yoxdur; ancaq bir az cürətli gərək olasan və bəistilahi-rus bir az da fantaziya əhli gərək olasan. Vəssalam. Bizim söhbətimizə gəldikdə tələbə Əbdülhəsənzadə Xəlil – necə ki, axırda məlum oldu – heç də aciz deyilmiş. Elə ki, professor cənabları dalanda yarım saat qədər papiros damaqlarında gəzib, var-gəl edib, istədilər otursunlar skamyanın üstə, Xəlil əlində dəftər leksiya otağından çıxdı və xeyli ədəb və ehtiyatla dəftəri gətirdi iki əlli tutdu professor Süleymanbəyin qabağına. Müdərris Əhməd Zəki əfəndi soruşdu: – Qurtardı? Cavan tələbə cavab verdi: – Bəli. Professor Süleymanbəy eynəyinin şüşəsini təzə ütüyə çəkilmiş ağ dəsmalı ilə silə-silə dəftərin birinci səhifəsini tutdu gözünün qabağına və başladı oxumağa. Səhifənin axır sətirlərinə çatana yavıq vərəqi yavaş-yavaş qaldırdı ki, o biri səhifəni açsın, vərəqi çöndərdi və başladı gülməyə. Xəlil özü də bir az gülümsündü. Amma müdərris Zəki əfəndi professorun gülməyinə deyəsən təəccüb elədi və bu da başladı Xəlilin yazısına diqqətlə baxmağa. Professor cənabları dəxi özünü saxlaşdırmadı və daha da ucadan qəh-qəh çəkib Zəki əfəndiyə dedi: – Qulaq as, mən başdan oxuyum. Cavan tələbəmiz Əbdülhəsənzadə Xəlil ona verilən temaya bu məzmunda bir məqalə yazmışdı: “Tarix 1920, sentyabr 13. “Hər nə əkərsən, onu biçərsən”. Biz görürük ki, doğrudan da rəhmətlik atalarımız yaxşı deyiblər ki, hər nə əkərsən, onu biçərsən; məsələn, doğrudan da necə ki, biz görürük, bir kəndli qabaqca gedir yeri kotana verir, ondan sonra yeri dırmıqlayır ki, yer yumşalsın, ondan onra toxumu səpir yerə, neçə vaxtdan sonra həmin toxum başlayır göyərməyə. Bir qədər vaxt keçir, taxıl sünbül olur, sonra bu sünbül elə saralır ki, az qalır ki, tökülüb dağılsın. Sonra kəndli bunu biçir, ondan sonra dərzləri xırmanda döyür, buğdasını çıxardır doldurur meşoklara, samanını da yığır samanlığa ki, qışda versin heyvanlara. Qış vaxtı saman doğrudan da qızıl qiymətinə qalxır, amma yayda üzünə baxan olmur. Buğdanı yuyur, təmizləyir, qurudur və ulağa yükləyir, aparır dəyirmana. Dəyirmanda onu yaxşıca üyüdür, un eləyir, gətirir evə. Arvad unu ələklə ələyir, xamır qatır, o xamırı təndirdə pişirir, çörək olur. Külfət yığışır süfrənin başına və haman çörəyi yeyib Allaha şükür eləyirlər. Onun üçün də belə zəhmətkeşləri Allah dost tutur və onun üçün də atalarımız deyiblər: “Hər nə əkərsən, onu da biçərsən”. İndi sən burada buğda əkdin, buğdanı da biçdin, amma özgə bir şey əksə idin, haman şeyi də biçərdin: məsələn, belə tutaq ki, sən buğda səpməyə idin, qarpız toxumu səpə idin; onda… Professor Süleymanbəy bu sözləri oxuya-oxuya özü də gülürdü, müdərris Əhməd Zəki əfəndi də gülürdü, hətta əsər sahibi Əbdülhəsənzadə Xəlil də bir az gülümsünürdü. Amma elə ki, rəvayət gəlib çıxdı qarpıza, burada Xəlil professora tərəf əyilib qorxa-qorxa dedi: – Hələ qurtarmamışam. Bu sözü eşitcək Zəki əfəndi elə bərkdən gülməyə başladı ki, bir tərəfdən bir neçə cavan tələbə tamaşaya yığışdı. Professor kabinəsindən də bir-iki gözü eynəkli qoca professorlar çıxdılar və təəccüblə durdular gülənlərə baxmağa. Zəki əfəndi dəsmalı ilə göz yaşını silə-silə Süleymanbəyə deyirdi: – Gərək qoya idik, qarpızın da rəvayətini tamam eləyə idi. Adamların içindən cavan tələbə Əbdülhəsənzadə Xəlil elə yox oldu ki, professor Süleyman bəy və müdərris Zəki əfəndi gülməkdən ayılandan sonra onu daha orada görmədilər. * * * Saqqallı uşaq Bu hekayəni nağıl eləməmişdən qabaq bunu istəyirəm deyəm ki, bir para uşaqlarda belə bir pis xasiyyət olur ki, əllərinə karandaş düşən kimi başlayırlar evin divarlarını yazmağa. Hələ çoxusu kömürnən də, təbaşirnən də yazır. Hələ sən kömürü və təbaşiri deyirsən, mən elə pis uşaq görmüşəm ki, əlinə mismarı, ya bıçağı alıb divarları cızıb xarab eləyir. Nədənsə, divar yazan uşaqlarnan mənim aram yoxdu; ondan ötrü ki, həylə sən yaxşı uşaqdan və könlün məşq eləmək istəyir, götür kağızı, qələmi, bir yerdə otur və nə qədər kefindir, yaz. İndi keçək nağılımıza Mən elə bilirdim ki, bizim uşaqlar özgə uşaqlar kimi o qədər də divar yazan deyirlər; çünki çox nəsihət eləmişdim və onlar da mənə söz vermişdilər ki, divarları yazmayacaqlar. Amma axır vaxtlarda gördüm ki, balkonun divarında, qapının dalında bir xəlvət yerdə bir belə şəkil çəkilib; deyəsən, bir heyvan başıdır, qulaqları da deyəsən var, bir-iki ayağı da var, altında beş dəfə əlif yazılıb və bundan savayı beş-altı yumru şey çəkilib. Bunların hamısı karandaş ilə yazılıb, elə naşı kobud yazılıb ki, bunu uşaqdan savayı heç kəs yaza bilməz. Xoşuma gəlmədi, çağırdım uşaqları: -Ədə, genə divarları yazırsınız? Üçü gəldi durdu yazının qabağında. -Hansınız yazmısınız? Üçü də dandı. -Elədə pəs şeytan yazıb? -Dədə, vallah mən yazmamışam. -Dədə, mən də yazmamışam. Balaca Qurban da “mən yazmamışam” deyə-deyə əllərini üzünə qoyub ağlamağa başladı. Mən deyinə-deyinə bir əski tapıb yazıntı təmizlədim və deyinə-deyinə çəkildim getdim. Amma bunu eşidirdim ki, Heydər Teymura deyirdi: - Sən yazmısan. – Teymur da Heydərə deyirdi: - Sən özün yazmısan. Burada ağlayan oğlum Qurban qaça-qaça gəldi yanıma, guya ki, bir böyük xəbər gətirib. -Dədə, o yazını Heydər yazıb; vallah, dədə, Heydər yazıb. Heydər də acıqlı-acıqlı gəldi durdu Qurbanın qabağında və əllərini ata-ata elə hirsnən cavab verdi ki, az qalırdı əllərini soxa uşağın gözünə. Mən acıqlandım və üçü də sakit olub istədilər gedələr, mən onları saxladım və bunu dedim: Mən bircə bunu soruşdum ki, divara yazdığının mənası nədir? Mənası bu imiş: Kəblə Əzim istəyirmiş bir inək çəkə və inəyin altında yazdığı beş cızığın mənası bu imiş ki, mən ona beş manat inək yağından borclu qaldım. Girdə yazılar yumurtadan qalan borcumun hesabı imiş. Mən genə güldüm və uşaqlarımı çağırdım və onlara belə dedim: -Uşaqlarım, uşaqlarım, gəlin, bura gəlin. Uşaqlar doluşdular və gözləri divara sataşan kimi çox-çox təəccüb elədilər və məndən soruşmağa başladılar: -Dədə, bunu kim yazıb? Dedim: -Balalarım bu yazını yazan da sizin kimi uşaq idi; ancaq bircə təvafütünüz oradadır ki, onun saqqalı var, sizin hələ saqqalınız yoxdur. Uşaqlar gülüşdülər və məlum ki, bunların gülüşüb şad olmaqlarına böyük bir səbəb var idi ki, hər bir oxucuya aşikar olsun gərək. * * * Buz Mən on yaşında, ya bəlkə bir qədər də artıq olardım. Xalam azarlamışdı. Hacı Mirzə Səttar həkimi gətirmişdilər ki, baxsın və müalicə eləsin. Demək, xalamın xəstəliyi o qədər də ağır deyildi və bunu mən ondan ötrü deyirəm ki, o vədələr, yəni qırx il bundan qabaq bizim şəhərdə iki nəfər müsəlman həkimi var idi: biri hacı Mirzə Səttar idi və digəri Məşədi Nurməmməd idi. Müsəlman həkim dedikdə o deyil ki, bunlar müsəlman idilər. Bu iki nəfərə onunçun müsəlman həkimi deyirdilər ki, bunlar həkimlik təhsillərini müsəlman məmləkətlərində almışdılar. Hacı Mirzə Səttar Təbrizdə oxumuşdu; hacı Nurməmməd də elə bizim öz şəhərimizdə nüsxəbənd kitablarının mütaliəsi ilə və təcrübə ilə həkimliyi öyrənmişdi. Bunların da müalicəsi bir müxtəsərcə nəbzə baxandan sonra ciblərindən xəstəyə kinə və həb və işlətmə verməkdən ibarət idi. Bu müsəlman həkimlərindən savayı şəhərimizdə rus həkimləri də var idi. Rus həkimi bunlara o səbəbə deyirlərdi ki, bunlar Rusiyada və bəlkə Avropada təhsil tapmışlardı. Və çün bizim camaatın arasında bu etiqad var idi ki, "rus həkimləri" müsəlman həkimlərindən artıq təhsil görmüş və təcrübə hasil etmişdilər, onunçun da ağır xəstəlik ittifaq düşəndə həmişə rus həkimlərini haziq hesab edib onları dəvət edərdilər; savayı kasıb-kusubdan. Bunlar iki abası fayton pulunun, bir manat rus həkiminin həqqi-zəhmətindən və yarım manat aptek xərcindən qaçmaq babətindən Hacı Mirzə Səttara, ya Məşədi Nurməmmədə qane olub, beş-altı şahı ilə həkimi də və dava-dərmanı da ötüşdürərdilər. Demək, müsəlman həkim çağırmaq istəyəndə, buradan bilmək olardı azarlının azarı yüngüldür. Amma "rus həkimi" gətirənlərin də mənası bu idi ki, xəstənin halı qorxuludur. Hacı Mirzə Səttar xalama baxıb gedəndən bir saat sonra gördüm ki, xalamın əri Məşədi Zülfüqar bir köhnə faytonda bir rus papaqlı kişi ilə gəlib yendilər. Bu rus papaqlı kişi rus həkimi imiş. Buradan mən anladım ki, xalamın işi xarabdır. Mən də uzaqda durub, həkimin xalama baxmağına tamaşa edirdim. Xülasə, baxdı qurtardı və bilmirəm nə dedi, nə demədi və həkim faytona minib gedəndə xalamın əri tələsik mənə bir qəpik verdi və dedi: "Bala, tez ol, durma, tez, tez bir qəpiklik buz al gətir, ver evə … həkim deyirdi…." Və xalamın əri bu sözləri bir də təkid edəndən sonra anama xəlvətcə nəsə dedi. Evdən bir dənə boş dava şüşəsini əlinə alıb mindi faytona həkimin yanına və sürüb getdilər. Və Fayton istəyirdi uzaqlaşa, atam evimizə tərəf ucadan dedi: "Ay uşaq, buzu yaddan çıxartmayın." Bunlar gedəndən sonra anam da həkim gələndə örtdüyü çarşafı yerə tullayıb, çökdü xalamın yanına və bu da mənə təkid elədi ki, durmayım, tez qaçım bazara buzun dalıyca; çünki məlum oldu ki, həkim tapşırıb ki, xalamın ürəyinin üstünə əlbəttə buz qoysunlar və ürəyi sakit olmayınca buzu götürməsinlər. Mən üz qoydum bazara tərəf. Xəyalımda qoymuşdum gedəm düz baqqal çarsısına və buzu alam gətirəm. Və şəhərdə ordan da savayı bilmirdim harada buz satırlar. Evimizdən ayrılanda çox da tələsmirdim, amma xalamın yalvarmağı yadıma düşəndə bir qədər ayaq götürdüm; çünki yazıq xalam dərin gözlərini güclə mənə tərəf çöndərib belə yalvarırdı: "Qurban olsun sənə xalan, ürəyim pörşələndi, buzu tez gətir." Hacı Bayramın küçə qapısının qabağından keçəndə itləri həyətdən başladı hürməyə. Mən əlimə ehtiyat üçün iki daş aldım, qapını örtdüm, keçdim. İt küçəyə çıxmadı və həyətdən itin yorğun "hov, hov" səsi gəlirdi. Bu it hərçənd çox qoca bir it idi və yol ilə ötüb keçənlər ilə də çox bir acığı yox idi və olmazdı. Hacı Bayramın oğlu, mənim küçə yoldaşım Şirəli, mən həmişə onların qapısından ötəndə haman qoca köpəyi çağırardı küçəyə və itini küşkürərdi üstümə və özü də, iti də [məni] bir qədər qovalardılar, amma tuta bilməzdilər; çünki it o qədər qoca idi ki, bir az mənə tərəf hücumdan sonra tez yorulardı, durardı və ancaq gücsüz və əlacsız durduğu yerdə "hov, hov" edərdi. Və mənə xoş gələn o idi ki, itin bu xasiyyətinə Şirəlinin elə bərk acığı tutardı ki, məni boşlayıb başlardı yazıq qoca iti daşlayıb incitməyə. Bu da mənə nəhayət xoş gələrdi. Belə olanda Şirəli itin acığını dönüb istərdi məndən alsın və çox vaxt olardı ki, biz bir-birimizlə söyüşərdik və çox vaxt da elə savaşardıq ki, yol adamları bizi gəlib aralardılar. Çünki dəxi Şirəli qapıda görsənmədi, mən də itin hürməyinə qulaq vermədim və xalamı da mülahizə elədim; yəni bir növ yazığım gəldi və keçdim getdim. Baqqal çarsısına yetişdim və bir qəpiyi uzatdım verdim buz satana. Bu da bir çuxur yerə əlini uzatdı, yarpaqların və samanın altından bir yekə buz parçası çıxartdı, mənim bir qəpiyimə baxdı və buza baxdı, buzu iki böldü və yekəsini bir kələm yarpağına bükdü, verdi mənə. Buzun ağırlığı olardı təxminən beş girvənkə. Buzu aldım əlimə və sərin baqqal rastasından çıxdım günün qabağına. Hava şiddətli isti idi. Yayın orta ayı idi və başımın üstündəki nisfünnəharın günü əgər bir imam möcüzü ilə göydən yerə düşə bilsəydi, düz mənim kəlləmə düşərdi. Mən istidən qan-tərin içində idim və bir yandan alnımın təri damcı-damcı axırdı və bir yandan da buz şiddətnən əriyib süzələnirdi. Yerdən bir təmiz daş götürmüşdüm, hərdən bir buzun böyrünə vurub əzirdim və basırdım ağzıma və alnıma. Gəldim çatdım hacı Bayramın qapısına. İtin səsi gəlmirdi. Şirəli genə görsənmirdi. Hacı Bayramın darvazasının qabağına yetişəndə özüm də deyə bilmərəm ki, niyə dayandım. İtin genə səsi gəlmir. Heç kəs nə qapıda, nə küçənin bir yanında görükmür; yəqin ki, istinin zərbindən hərə bir kölgə yerə pənah gətirib. Adətkərdə olmaq yaman imiş və mənim də adətim buna idi ki, bircə gün də olmayıb ki, bu darvazanın qabağından ötüb keçəndə ya it mənim qabağıma çıxmasın, ya Şirəli çıxmasın. Və məlum ki, bunların da biri çıxanda mənim üçün burada məşğuliyyət olmasın, ya iti daşlamayım, ya Şirəliylə söyüşməyim və hərdən bir də onunla dalaşmayım. Pəs neyləyim? Bir çarəm buna qaldı ki, yerdən iki dənə qıvraq daş götürdüm, öz evimizə tərəf bir qədər də uzaqlaşdım ki, bir həngamə törəsə, mənə əli çatan olmasın. Və geri çönüb daşın birini tulladım hacı Bayramın darvazasına və qaçdım, daha da uzaqlaşdım. Daldan köpəyin səsini eşidirdim. Qoca it xahi-nəxahi çıxmışdı qapıya və xahi-nəxahi öz vəzifəsini ifa edirdi. Əlimdəki o biri daşı da tulladım. Daş itin başının üstündən ötüb getdi şaqqıltı ilə dəydi hacı Bayramın darvazasına. Burada köpək deyəsən acığa düşdü; çünki mənə tərəf başladı hürməyə. Mən qorxumdan qaçdım, bir qədər uzaqlaşdım və çönüb göri baxanda gördüm ki, itin dalıyca Şirəli də mənə tərəf hücum edir. Siz elə bilməyin ki, mən onlardan ehtiyat eləyirdim; bir zərrəcə eləmirdim. Çünki bilirdim ki, köpəyin nə dişi var məni tutsun, nə taqəti var mənə güc gəlsin. O ki, Şirəli idi, onun öhdəsindən hər halda gələ bilərdim. Buzu qoydum yerə, gördüm ki, od kimi isti torpağa buz cızıltı ilə yapışıb az qaldı havaya uçsun. Suyu axa-axa buzu tez torpağın içindən götürdüm tulladım divarın kölgəsinə və qaçdım yerdəki daşlara tərəf və qabağıma gələn daşları yerdən qapıb başladım Şirəliyə tərəf tullamağa. Bu da mənə baxıb, durdu məni daşa basmağa. Köpək də ancaq mən atdığım daşlara özünü çırpırdı və bundan başqa sahibinin oğluna bir qeyri kömək göstərə bilmirdi. Biz həmi bir-birimizi daşlayırdıq, həmi bir-birimizi söyürdük. Söyüşlərimiz bu qəbildən idi: "A sənin ananı … flan və flan", "Ay sənin bacının … flan və flan" "Köpək oğlu və it oğlu" söyüşləri burada o qədər vec vermirdi; səbəb bu ki, toqquşmamız adi bir toqquşmalardan deyildi ki, söyüşlər də adi olsunlar. Hətta mən ona burada hirsimdən elə bir söyuş göndərdim ki, Şirəli qeyzindən ağladı və haman söyüşü ağlaya-ağlaya mənə geri qaytaranda öz atası hacı Bayram həyətdən eşitdimi, eşitmədimi, ancaq gördüm ki, kişi düz gəldi yapışdı oğlunun qulağından və çəkə-çəkə apardı həyətinə və dübarə həyətdən çıxdı, mənə tərəf səsləndi: "Ədə, vələdüzzina, düz yolunnan çıxıb gedə bilmirsən?" Mən dinmədim və oturdum divarın dibində. Ürəyim elə yanırdı, az qalırdım yerdəki buzu götürəm soxam boğazıma. Buz da öz işində, əriməkdə idi. Genə özümü saxlaşdıra bilmədim və əlimdəki daşnan buzun bir tərəfini əzdim basdım ağzıma və bir alma yekəlikdə qalan buzu istədim genə qoyam yerə. Ancaq burada xalam yadıma düşdü və istədim duram qaçam evə və qalan buzu yetirəm azarlıya. Və burada baxdım ki, Şirəli durub darvazasının ağzında və mənə tərəf baxır. Mən də dinmədim və düşdüm yola, evimizə tərəf. Burada Şirəlidən elə bir söz eşitdim ki, dəxi məcbur oldum dayanam və ona cavab verəm. Şirəli uzaqdan mənə haraylayırdı: "Hə, beləcə it kimi qorxub qaçarsan ha!" Allahü-əkbər…. Axı bu söz yaxşı söz olmadı. Burada Şirəli mənə hər nə desə idi, genə qulaq ardına vurub özümü yetirərdim evə; çünki xalamın ərindən də qorxurdum və bir az da anamdan qorxurdum. Amma axı allah görür ki, Şirəli nahaq söz danışdı; çünki mən onun nəyindən qorxdum ki!.… İndi gedirəm evə. Mən çöndüm dayandım və Şirəliyə belə söz qaytardım: "Ədə, köpək oğlu köpək, mən sənin nəyindən qorxurdum?" "Köpək oğlusan da, it oğlusan da!" Biz başladıq bir-birimizə yavıq gəlməyə. Ehtiyat üçün buz tikəsini genə qoydum divarın dibinə və o mənə, mən ona yavıq gəldik, gəldik və bir-birimizə söyə-söyə yetişdik, çatışdıq və düşdük yumruq döyüşünə və sonra da əlbəyaxa olduq. Bir az bir-birimizi cırmaqlayandan və kötəkləyəndən sonra bir də gördüm ki, bir qoca kişinin qucağındayam. Bir nəfər də çarşaflı arvad və bir-iki də oğul-uşaq Şirəlini çəkə-çəkə apardılar evlərinə tərəf. Mən istədim qoca kişinin əlindən dartınıb çıxam, hərifin üstünə hücum edəm, burada mən birdən ayıldım, sakit oldum. Kürəyimdən naqafil bir bərk yumruğu hiss edən kimi başımı qalxızdım. Məni vuran xalamın əri idi. Bundan onun hirsi hələ soyumadı; yumruğunu qalxızmışdı yenə yendirsin, qoyub qaçdım evə tərəf. Xalamın ərini dalımcan gələn görmədim, yəqin ki, o da bazara tərəf getdi. Sonra bildim ki, gəlib evdə məni bazardan gəlmiş görməyib, qayıdıb bazara ki, buzu özü alıb gətirsin. Utandığımdan azarlının yanına getmədim; ancaq anam uzaqdan məni görəndə bircə bunu dedi: "A balam, sənin görüm ciyərin yansın! Necə ki, yazıq azarlı arvadın ciyərini yandırdın." Xalam məni çox istərdi; onunçun da sonra mən bildim anam mənə bu qarğışı eləyəndə xalam anama belə deyib: "Ay qız, Sara, sən həzrət Abbas, uşağa elə qarğış eləmə!" Bir neçə gündən sonra xalam vəfat etdi. Mən o günü nə ağladım, nə də dərd elədim, necə ki, cəmi mənim kimi bacı uşağı xalasının ölümünə nə ağlar və nə dərd elər. Bununla belə bircə şey yadımdan çıxmadı və indiyə kimi məni gahdan bir narahat etməkdədir. Nədi o? — Onun adı "buz"dur. Xüsusən yay fəsilləri ki, bir tərəfdən bizim isti iqlimdə ki, yayın istisinin şiddətindən nəinki xəstələr, bəlkə salamat adamın da vaxt olur ki, ciyəri yanır. Və yay fəsli arabalarda daşınan ağ və təmiz duru buz kərpiclərini görəndə xalam yadıma düşür və öz-özümə deyirəm: o xoşbəxt ki, indi onun ürəyi yanır, bu buzu aparıb ona verəcəklər ki, ürəyi sərinlənsin. Və çox-çox daha da xoşbəxt adamlar var ki, bu buzlar onların ləziz yeməkləri və marojnalarına sərf olunur. Amma mənim xalam odlu qızdırmanın içində ürəyi yanmaqda olduğu halda, bircə tikəsinə həsrət qaldı və iki gün sonra ölüb getdi. Kimin qüsuru ucundan? Mənimmi, ya yox? Kimdədir taxsır? Məndədirmi ki, itlər ilə dalaşmağa məşğul olub, xalamın buzunu odlu torpağın içində əritdim? Ya bəlkə günahkar təbiətdir ki, daş kimi bərk bir buzu istidən suya döndərir? Ya bəlkə günah heç birimizdə deyil? Ondan ötrü ki, mən tək tərbiyə görməyən on yaşında bir uşağın həmin rəftarı çox təbiidir, necə ki, buzun gün qabağında əriməyi təbiidir. Məqsəd suallara cavab vermək və belə-belə fənni məsələləri açmaq deyil. Və heç bir məqsəd yoxdur. Ancaq hər bir yay fəsli küçələrdə arabalarda buz sallarını görəndə, bir tərəfdən o buzu şampanskilərə və ləzzətli marojnalara işlədən xoşbəxtlər gözümün qabağına gəlir və eyni zamanda xalamın "ciyərinin yanmağı" yadıma düşür. Nə qədər ki, uşaq idim, yadıma düşməzdi; elə ki, yekəlib ağlım kəsdi, buz əhvalatı mənə hər bir yeri düşəndə dərd olur. Bir tərəfdən də on dörd yaşında olduğum vaxt ölümcül azarlı xalamı bir qəpiklik buza həsrət qoymağım yadıma düşür. * * * Hamballar Tarixi-miladinin 1921-ci ilində,-- ki bolşevik inqilabının Bakıda ikinci ili idi,--təzə Kommunist hökuməti var qüvvətini və həvəsini məmləkəti düzəltməyə sərf etməkdə idi,--mən də qohumlarımızın birinin evində yaşayırdım. Qabaqca mənzil tapmaq fikrinə düşdüm. Rəfiqlərimin köməkliyi ilə və idarələrin sayəsində mənzil də tapdıq; ancaq mənə verilən üç otağın nə bir stol-kürsüsü vardı ki, üstündə oturub yazı yazasan, nə də bir qeyri avadanlıq vardı. Haradan da tapmaq olar? Nə dükan-bazar var ki, gedib pul verib alasan, nə də çoxluca pul var ki, dəllal vasitəsilə artıq qiymət verib hər bir şeyi gətirdəsən. Xülasə. Stol-kürsü qeydindən də məni qurtaran genə, mənə tanış idarənin birisi oldu; belə ki, bir kağız verdilər əlimə ki, gedim Bolşoy Morskoy küçədə 13 nömrəli hökumət anbarından bu şeyləri alım aparım (söz yox, pulsuz): iki şkaf (kitab şkafı və çörək şkafı), iki kürsü (böyük və kiçik), dörd dənə sandalya (üstə oturmağa), iki dənə kravat (biri dəmir, biri taxta), bir dənə çaydan (samavar əvəzi) və bir dənə rus qazanı (bozbaş bişirməyə). Amma bunu da lazım bilirəm burada qeyd edəm ki, bu kağızı mənim əlimə verən məmur kağızı verəndə dedi ki: "Anbarın müdirinə bu kağızı göstər və söyləginən ki, xırda-mırda şey verməsin … yaxşısını versin!" Hərçənd bu sözlər məni bir az fikrə saldı, mən "Baş üstə" deyib getdim və Bolşoy Morskoy küçədə haman anbarı tapdım. Anbarın müdiri sarısaqqal kişi idi. Kağızı nişan verdim. Müdir kağızı aldı və başını bulaya-bulaya oxudu və bir söz deməyib qələmi götürdü, haman kağızın üstünə bir şey yazdı və axırda mənə verib dedi: "Yoxdu." Mən çıxdım küçəyə və kağıza baxıb gördüm ki, qırmızı mürəkkəblə yazılıb: "Anbardan daha şeylər qurtarıb". Gətirdim kağızı verdim haman mənə kağız verən idarənin katibinə, o da kağızı oxudu və gülə-gülə dedi: "Bijlik eləyir."--Və haman kağıza bu da qırmızı mürəkkəblə bir şey yazdı, verdi mənə və dedi: "Bu kağızı apar ver və şeyləri götür apar!"--Mən dedim: "Axı müdir burda yazır ki, şey yoxdu." Katib genə gülümsündü və dedi: "Bijlik eləyir."--Mən dedim: "Yaxşı, bəs nə eləmək, çarə nə?" Katib bir az fikirləşdi və mənim üzümə baxıb dedi: "Əgər müdir dirənsə və vermək istəməsə, onda sən də de ki, gedib anbarın hər yerini axtaracağam." Küçəyə çıxdım və çox acmışdım, gəldim mənzilə, bir tikə pendir-çörək yedim və oğlumun anası ilə bahəm getdik Bolşoy Morskoy küçəyə. Bu dəfə də müdir kağıza baxıb, genə başını buladı, amma bir az dayanıb dedi: "Yaxşı, hər nə tapılsa verərəm; amma bu şeylərin çoxusu burda yoxdu." Müdir karandaşla siyahidə yazılan şeylərdən bir qazanın üstünə cızıq çəkdi və dedi: "Yoxdur", şkafın birinin üstə cızıq çəkdi və bir az üzümə baxdı, bir də kağıza baxdı. Belə oxşayırdı ki, anbar müdirinin bizə yazığı gəldi və durdu ayağa və dedi: "Gedək." Qabaq otaqdan keçdim dal otağa, oradan o birisinə və genə üçüncü otağa; müdir də, biz də sağa-sola göz gəzdirə-gəzdirə getdik və mənim siyahimdə yazılan şeylərin birini də burada görmədik. Burada lazım olan şeylərin birini də tapa bilməyib, müdir bizi apardı dördüncü otağa və mənə dedi: "Bax, mən görürəm ki, sən bir abırlı qoca kişisən, daha gəlib getməkdən yoruldun. Burdakı şeyləri xəzinədarın müavini dünən sayıb qoyub burda və mənə tapşırıb ki, bir kəsə verməyim. Mən cürət edib bu şeyləri sizə verə bilərəm: bax, bu şkafı, bu stolu, bax sandalyaları. Sonra, bax, istəyirsiniz bu stolu da aparınız; həmi sandalyadır, həmi də taxtdır, üstə fərş salıb oturmaq olar. Bax çaydan əvəzinə bu beş-altı tarelkanı da sizə verə bilərəm." Sövdəmizi qurtardıq və qət olundu ki, hambal çağıraq şeyləri aparsın. Uşağın anası ilə çıxdıq və küçədə duran hambalların birini çağırdıq ki, gəlsin danışaq. Biz üzümüzü bir hambala tutduq, amma haman dəqiqə bir hambal əvəzinə bir dəstə hambal bizi bürüdü. Bunlar hamısı İrəvan kürdləri idi. Biz istədik qabaqca şeyləri nişan verək və danışaq ki, aparsınlar, amma təqribən on beş-iyirmi hambal şeyləri görüb, daha qulaq asmadılar və başladılar haman şeyləri köməkləşib küçəyə daşımağa. Uzaqda duran hamballar da həmçinin buraya cəm oldular və başladılar bizim şeyləri hərə özünə yük eləməyə. Amma çünki hər hambala bir şey düşmürdü, onun üçün, məsələn, bir şkafın hər ayağından və qapısından bir hambal yapışmışdı. Biz bilmirdik bunlar nə qayırırlar. Niyə belə eləyirlər və bu şeyləri hara aparmaq istəyirlər? Məlum ki, bizim bunlarla zarafatımız yoxdu və əgər sövdələşməmiş bunlar şeyləri mənzilimizə aparsaydılar, biz bilmirdik ki, bunlar bizdən nə qədər pul tələb edəcəklər; onun üçün də lazım idi qabaqcadan danışsınlar, sonra şeyləri götürsünlər. Amma gördüm ki, mənə etina eləyən yoxdu və şeylərin bir neçəsi daha hambalların çiynində idi; yerdə qalan şeylərin də üstünə qalan hamballar düşüb elə kəşakəş və elə bir qır-vır salmışdılar ki, mənə daha qulaq verən yoxdu. Gəldim anbar müdirinə dedim ki, bu nə mərəkədir və nə səbəbə buranın hambalları xalqa əziyyət verirlər? Gördüm ki, müdir özü də çiyinlərini ata-ata məəttəl qalıb; bir qərar ilə ki, acizdir. Şeyləri dallarına yükləyən hamballar gəlib bizə ariz oldular ki, biz düşək qabağa və bunlara yol göstərək. Mən labüd qaldım bunlara deyim ki, bir surətdə ki, bunlar bizə qulaq asmırlar, bizə bunların xidməti heç lazım deyil. Mən bu sözü ağzımdan qaçıran kimi hambalların bir neçəsi xoruzlana-xoruzlana üstümüzə hücum elədilər və bağıra-bağıra bizə bu sözləri dedilər: "Ey xozeyinlər! Bizlə zarafat yoxdu. Bizi daha ələ sala bilməzsiniz. Biz sizə nökər deyilik, biz hambalıq. Sizin ixtiyarınız yoxdu bizi müftə işlədəsiniz. Düşün qabağa, bizi incitməyin. Yoxsa sizin üçün pis keçər!" Lap əngələ düşdük. Ətrafa göz gəzdirdik, bəlkə milisdən, məmurdan bir adam görək, heç kəs yoxdu. Yazıq arvad da istədi bunları dilə tutsun və başa salsın ki, axı burada beş tikə şeyimiz var, bu beş tikə şeyi iyirmi beş hambal aparsa, axı biz gərək indidən bunu biləkmi ki, iyirmi beş nəfər hambal şeyləri aparıb çıxardandan sonra bizdən istəyəcəkləri pulu biz tapa bilərik bunlara verək, ya yox?!.. Xeyir, bu allahın bəndələrinə bu dəlilli və isbatlı sözlərin heç biri kar eləmədi; hətta mən lap çığıra-çığıra bunlara beləcə yalvardım: "Yoldaşlar, vallah, bax, bu şeylərdən biz lap əl çəkdik. Şeyləri aparın öz evinizə." Qardaş bunun cavabında genə bu allahın insanlarından bir nərə bir küy-kələk çıxdı ki, Bolşoy Morskoy küçə ilə keçənlərin hamısı dayandı bizə tamaşa eləməyə. Qardaş bu nə müsübət idi, başımıza gəldi? Yavaşca arvada dedim: "Gedək." Düşdük hambalların, qabağına. Torqovi küçənin dönəcəyində rastımıza bir neçə avtomobil çıxdı: daldan da avtomobil səsi gəlirdi. Küçənin ortasında bir dəstə əsgər oxuya-oxuya addımlayırdılar. Səki ilə gəlib-gedən camaat o qədər idi ki, hambalların bir-ikisini görürdük, qalanını görmürdük. Krasnovodski küçənin dönəcəyində yavaşca yapışdım arvadın əlindən və xəlvətcə soxulduq sol tərəfdə bir darvazaya. Həyətdə üç-dörd uşaq oynayırdı. Biri bizdən soruşdu: "Kimi axtarırsınız?" Mən həyət gözətçisini soruşdum. Bir rus arvadı da kənardan səsləndi: "Nə istəyirsiniz?"--Dedim: "Doktor Vasilyev burdamı olur?"--Arvad cavab verdi ki: "Bu həyətdə heç həkim olmur."--Dedim. "Bəs buranı bizə nişan veriblər."--Dedi: "Hansı nömrəni nişan veriblər?"--Dedim: "Otuz iki nömrəni!"--Dedi: "Bu ev qırx beş nömrədi, siz gərək, bax, o tərəfə gedəsiniz." Söz yox bunlar hamısı kələk idi ki, hamballar rədd olsunlar. Bir bəhanə ilə beş-on dəqiqə burada ləng olub, oğru adam kimi yavaşca çıxdıq darvazaya tərəf. Küçə genə camaatla dolu idi. Yavaşca özümüzü sol tərəfə verdik və dəryanı tuşlayıb gəldik çıxdıq bulvara. Burada yarım saat əyləşdik və dəryanın mənzərəsinin təsiri altında söz yox, dincəldik və daha ağır-arxayın gəldik çıxdıq mənzilimizə. Bizə lazım olan şeyləri düşdükcə ondan-bundan və bir parasını pulla Quba meydanından aldıq; amma sonralar çox vaxt küçədə hambal görəndə mən bir növ ehtiyat eləyirdim. İndi daha bu ehtiyat götürülübdür; çünki vaqeən dünyada hər bir kəsdən qorxmaq lazım gəlsə, allahın aciz olan hambal tayfasından qorxmağa heç bir qorxaq adamın haqqı yoxdur və gərək də olmasın. * * * Taxıl həkimi İki il bundan qabaq Pirsaqqız kəndinə, Həsənbəygilə qonaq getmişdim. Yazın axır ayı idi. Havalar gözəl keçirdi, tez-tez yağış yağırdı və göy ot dizdən yuxarı qalxmışdı. Taxıllar da çox yaxşı idi. Və hamısından da xoşbəxtlik bu idi ki, Pirsaqqız kəndinin ətrafında çəyirtkə görsənmirdi. Amma, – necə ki məlumdur, – əkinçi həmişə başıbəlalı olur və az-az ittifaq düşür ki, onun əkin-tikininə bir yandan bir afət və bir bəla toxunmaya. Mən Həsənbəygildə iki həftə qonaq qaldım və orada eşitdim ki, bu il taxılın başında bir əngəl var; belə ki, taxılın sünbülləri ayaq üstə durduğu yerdə bilmirsən nədənsə qırılıb düşür yerə və əkinçilər nə qədər bu işə diqqət yetirirlərsə, bunun sirrini və səbəbini duya bilmirlər. Əkinçilər rəvayət edirlər ki, taxılın sünbülləri o yerdə ki, bu gün salamatca durub hazırlaşırlar bir-iki həftəyə saralıb biçilməli olsunlar, səhər gedib görürsən ki, biçarə taxılın baldırını guya qayçı ilə kəsiblər. Və təəccüb də burasıdır ki, zəmilərdə nə çəyirtkə görsənirdi, nə qeyri bir qurt-quş. Siçanın da söhbəti ola bilməzdi; çünki Pirsaqqız kəndinin əkinləri suvarılan əkinlərdir, onunçun da bu cür əkinlərə siçanlar asanlıqla yavıq düşə bilmirlər (boğulurlar). * * * Bu əhvalatı kəndlilər şəhərə xəbər vermişdilər və mən kəndə yetişən günün sabahısı günü dedilər ki, taxıl həkimi gəlir. Və çünki həkimi rahat eləmək üçün kənddə elə bir müvafiq mənzil yox idi, onunçün taxıl həkimi Həsənbəygilə düşməli oldu. Həkim sarısaçlı və sarısaqqal bir kişi idi ki, avtomobildə iki nəfər qeyri qulluqçu ilə gəlib düşdülər və ev sahibi ilə və mənlə tanış oldular və bir müxtəsər çay-çörəkdən sonra kəndliləri də götürüb getdilər əkinlərə baxmağa. Onlar getdilər və Həsənbəy məşğul oldu qonaqlara çörək hazırlamağa. Əvvələn bir erkək kəsdilər. Amma mən görmədim bu heyvanı haradan gətirdilər və kim gətirdi. Sonra məlum oldu ki, qonşuluqda olan erməni kəndinə adam gedib şərab da gətirsin. Mən də kənardan durub baxırdım və həkimin yolunda çəkilən bu zəhmətləri ürəkdən çox da təsdiq edirdim və çox da xoşlayırdım. O səbəbə ki, elm və bilik sahibinin yolunda çəkilən zəhmətlər həmişə vacib və müstəhəqdir; xüsusən elə bir alim ola ki, onun elm və biliyindən kənd camaatı mənfəətbərdar ola bilə. * * * İki saat və bir qədər də artıq keçəndən sonra Həsənbəyin balkonunda açılan nahar stolu əziz qonaqları gözləyirdi. Avtomobilin səsini uzaqdan eşitdik və bildik ki, qonaqlar gəlirlər. Bir neçə dəqiqədən sonra atsız araba əjdaha kimi özünü soxdu həyətə. Taxıl həkimi avtomobilin içində ayaq üstə durmuşdu və əllərini bizə tərəf tutub “Urra! Urra!” deyə-deyə qışqırırdı. Miniklər sevincək özlərini saldılar yerə və gəldilər yanımıza. Kəndlilər də başladılar həyətə cəm olmağa. Həkim əlində kağız bükülmüş bir şey tutub “spirt, spirt” deyirdi. Yavıq gəlib gördük ki, kağızın içindəki Allahın bir heyvanıdır, bir az əqrəbə oxşayır, bir az qırxayağa oxşayır, bir az da danadişiyə oxşayır, bir az da astaqoza oxşayır; ancaq bunların heç biri deyil. Həsənbəyin evində spirt tapılmadı. Kənddə qeyri yerdə ola bilməzdi. Və həkim spirt əvəzinə bir stəkana bir az araq tökdü ki, erməni kəndindən bu gün içmək üçün gətirmişdilər və kağızın içindəki böcəyi saldı arağın içinə. Yazıq heyvan bir qədər arağın içində çapalayandan sonra arxası üstə düşdü, qılçalarını yuxarı qalxızdı və dəxi cansız və hərəkətsiz başladı arağın içində üzməyə. * * * Həkimin bəyanatına görə, taxıl çöplərini qırıb yerə tökən həmin bu qurt imiş. Ay zalım oğlu!!! Hamı acmışdı; xüsusən çöldən gələnlər. Çörəyi gətirdilər və Həsənbəy qabaqca şərab istəkanını qalxızıb həkimin sağlığına içdi. Həsənbəydən sonra qulluqçuların biri də nitq başladı və elm və bilik ərbabının sağlığına içdi və biz də hamımız içdik. Sonra həkim durdu ayağa və qurtu içinə saldığı istəkanı yuxarı qalxızıb, elmi-heyvanatdan bir neçə söz söylədi. Sonra heyvanları əvvəl şöbələrə qismət elədi, şöbələri siniflərə qismət elədi. Əvvəl məməli heyvanlardan danışdı, sonra quşlardan danışdı, dördüncü sinifdə iki həyatlılardan danışdı, sonra məfsəlli heyvanlardan da bir az məlumat verib keçdi qurtların və böcəklərin şöbəsinə və arağın içindəki qurtu nişan verib, başladı onun vücudunun yapılışından şərh verməyə. – Ağalar, bir baxın. Bu heyvanın vücudu örümçək kimi iki qisimdən mütəşəkkildir. Əksəriyyən taxılların içində yaşayır. Başla köküs üzərində altı cüt buynuzları, altı cüt ağız əqsamı və beş cüt bacaq vardır. Qarnı uzun və üzərindəki bacaqlar qayət ufaq və zəifdir. Qurdun qabığından, hiss cihazlarından, yemək cihazlarından, tənəffüs cihazlarından da danışandan sonra qurdun ağzına bir çöp uzatdı və bu mərdümazar heyvanı çəyirtkədən sonra taxılın ən qəddar düşmənləri cərgəsində qoydu. Və bəyanatını tamam edəndən sonra şüşənin ağzını bərk bağladı və durdu səliqə ilə və ehtiyatla şüşəni qoydu yavıqdakı taxçaya və məlum etdi ki, onun qəsdi bu nadirül-vücud heyanı mərkəzə aparmaq və orada onu əkin fənni laboratoriyasına nişan vermək və onunla lazımi mübarizənin təşkili yolunda çalışmaqdır. Bunu da lazım bilirəm qeyd edəm ki, həkim nitqini söyləyən zaman əlindəki heyvanı gah Həsənbəyin qabağına tuturdu, gah da mənim qabağıma tuturdu və gah qulluqçuların qabağına tuturdu. Və şüşənin içindəki heyvanın cəmdəyi arağın içində arxası üstə və qılçaları yuxarı üzməkdə idi. * * * Bizim bu ziyafət məclisimizin ətrafında kəndlilər doluşub tamaşa edirdilər. Onların bəzisi dinməz-söyləməz qulaq asırdı; amma bir neçəsi gülürdülər. Ancaq mən bircə şeyi başa düşmədim ki, aya, onların bu zahiri gülməkləri ürəklərinin şadlığının əlaməti idi, ya qeyri bir şeyin, qeyri bir hissin əlaməti idi. O ki, mənim özümə gəldikdə, doğrusu, mənim əhvalım çox xoş idi. Nə eybi var? Həsənbəyin evində kababı doğrudan da yaxşı pişirmişlər; bir surətdə ki, Qarakənd şərabı da burada mühəyya idi. Qaldı ki, bu evi xaraba böcəkdi-nədi, – ki bu saat arağın içində mayallaq aşır və dilsiz-ağızsız əkinçilərin çörəyini zay edir, – əlbəttə, bunları bir vasitə ilə qırıb yox eləmək savab işlərin ən savabıdır. Ancaq indiki ziyafət məclisindən bu müqəddəs nəticə hasil ola biləcəkmi, ya olmayacaq, bunu da bircə misal və manəndi olmayan həqqi-təbarək və taala bilə bilər və xülaseyi-kəlam, nəticədə nə olacaq olsun, indi bu saat stolun üstündəki erkək ətin kababı və Qarakənd şərabı – hələ ki, əldə nəqd qazanc bunlardır. Bu mənim öz əhvalım. Qalan ziyafət yoldaşlarım bu saat nə hiss edirdilər, onunla işim yoxdur. * * * Avtomobil nərə təpə-təpə gəldi durdu balkonun qabağında. Taxıl həkimi durdu ayağa və başladı yola hazırlanmağa. – Xudahafiz. Salamat qalınız. – Sağ olunuz. – Allah ömür versin. – Salamat qalınız. – Xudahafiz. – Xudanasir… Avtomobil nərə təpə-təpə həyətdən qaçdı küçəyə və yox oldu. Amma burada, Həsənbəyin balkonunda bir qışqırıq düşdü: – A gədə! A gədə! Həkimin qurtu qaldı!.. Taxıl qurtu qaldı!.. A gədə! Ay haray, qaçın həkimin dalıyca!.. Qaçın aftamabilin dalıyca!.. Demək, avtomobil həyətdən çıxan kimi baxıb gördük ki, taxıl qurtunun şüşəsi, qurt da içində üzə-üzə, yaddan çıxıb, qalıb haman balkonun taxçasında. İki nəfər cavan sıçradı atın üstünə və çapdılar avtomobilin dalıyca. Amma avtomobil icad edənin anası ölsün ki, atlı onu qovalayıb tuta bilə. Xah Həsənbəy, xah mən özüm və xah kənd camaatı və qeyri qulluqçular gərək bu etiqadda olaydıq və həqiqətdə də bu etiqadda var idik ki, taxıl qurtunu araq şüşəsində saxlayan və onun qədrini bilən taxıl həkimi və heyvanat mütəxəssisi yolun hansı bir yerində şüşənin burada yaddan çıxıb qalmağı yadına düşsə, haman yerdən avtomobili gərək geri qaytara, ya heç olmasa adam göndərə. * * * Mən ondan sonra üç gün də qaldım Pirsaqqız kəndində, Həsənbəygildə. Və həkimin haman əziz və nadirül-vücud heyvanı Həsənbəyin balkonunun taxçasında, araq şüşəsinin içində kəllə mayallaq üzməkdə idi. * * * Keçən il Həsənbəy özü Bakıya bizə qonaq gəlmişdi və rəvayət edirdi ki, bir-iki ayın içində haman taxıl qurtu arağın içində başladı xarab olmağa və dağılmağa. Və axırda Həsənbəy məcbur olub haman şüşəni içindəki arağı ilə və qurtu ilə götürüb tullasın çölə və belə də eləyir. * * * Bəlkə də qaytardılar Yay fəslini iki dəfə mən Bakıda keçirmişəm. Məlum ki, istidən yayda evdə oturmaq olmur, hamı tökülür bulvara. Mən də qeyri yaranmışlar kimi hər gün bulvara çıxmışam; çünki dəryanın sərin yerindən savayı Bakının istisindən qeyri bir nicat yoxdur. Və hər gün bir vaxt bulvara gələndə gözüm o üzdə-bu üzdə olub ki, dost-aşnaya rast gəlib onlarla vaxt keçirim. Çox axşamlar qadınların vücudu ilə nə gəzməyə macal və nə əylənməyə yer tapmaq olur. Onun üçün də mən bulvara gündüzlər gələrdim və asudəliklə gəzib-dolanıb axşamlar daha mənzilimə istirahətə qayıdardım. Bir surətdə ki, daha bağ və bağçalarda gecələr qadınlarla ovqat zay eləməyə məndə daha, vallah, hövsələ qalmayıb. Gündüzlər bulvarda rast gəldiklərim özüm kimi qələm sahiblərindən və teatr xadimlərindən olurdu. - * * * *** Dörd-beş il bundan qabaq Bakıda, yay fəsli, bulvarda gəzən vaxt tez-tez bir belə hala rast gəlirdim: bulvarın dalda yerində, Naberejni küçəyə tərəf, ağacların dibində dörd nəfər müsəlman görərdim və mən bunların qabağından keçəndə çox vaxt bunların birinin əlində ruznamə görərdim və qalan üç nəfəri bunun ruznamə oxumağına qulaq asan görərdim. Amma mənə bir şey burada qəribə görünərdi. Nəzərimə belə gələrdi ki, bunlar suçlu adam kimi tez-tez o tərəfə-bu tərəfə zənn edirlər; guya bir kəsdən ehtiyatları var və ya bir adam gözləyirlər. Axırda iş açıldı, mən bunları tanıdım, tanış da oldum və hətta müsahib də oldum. Və bunları tanımağım və dost olmağım bu minvalla əmələ gəldi. Bir gün, hətta tarixi də yadımdadır ki, min doqquz yüz iyirmi üçüncü ilin iyun ayının 12-sində Türk Tənqid-təbliğ Teatrında xidmətdə olan məşhur Azərbaycan artisti Balaqədəşi bir işdən ötrü axtarırdım. Evə getdim — yoxdur. Çıxdım bulvara ki, bəlkə orada görəm. Cəmiyyət az idi; çünki qulluq vaxtı idi. Dərya kənarı ilə bir baş dolandım və çöndüm indiki tramvay küçəsinə tərəf və uzaqdan gördüm ki, haman dalda yerdə dörd nəfər həmişə gördüyüm adamlar oturublar. Mən istədim qayıdam, bulvardan çıxam; çünki, doğrusu, bunlardan daha bədgüman olmuşdum. Allah rast saldı, Balaqədəş uzaqdan məni görüb gəldi yanıma. Mən hər bir danışıqdan qabaq Balaqədəşə haman dörd nəfəri nişan verib soruşdum ki, bəlkə o onları tanıdı (Balaqədəş Bakılıdır). Balaqədəş o tərəfə diqqətlə baxandan sonra başladı gülməyə və mənə dedi: "Aha…. Molla əmi, yaxşı oldu. Səni gərək aparam onların yanına." — Dedim: "Getmərəm." Balaqədəş dik baxdı üzümə və genə dedi: "Sən öləsən, onlarda qiyamət var. Gərək səni onlarla tanış eləyəm." Əvvəl mən dayandım və getmək istəmədim; amma artist rəfiqim başladı əlimdən çəkməyə. Bir az yavıqlaşdıq. Oturanların biri ayağa durdu və Balaqədəşi səslədi. Yetişdik, salam verdik, hamısı qalxdılar ayağa və bizə öz yerlərini təklif etdilər. Əyləşdik. Balaqədəş mənim barəmdə onlara belə müərriflik etdi: "Bu mənim əziz və qədim dostum Molla Nəsrəddin əmidir ki, hətta bunun o məzəli jurnalını neçə dəfələrlə gülə-gülə oxumusunuz və oxuya-oxuya gülmüsünüz." Hamısı diqqətlə üzümə baxırdılar və "bəli, bəli" deyirdilər. Bundan sonra Balaqədəş üzünü mənə tərəf tutub onları da bu cür başladı mənə tanıtmağa: "Molla dadaş, sən bu namərd dünyanın işinə bax ki, bu əyləşən dostlarım bir-iki il bundan qabaq hərəsi bir neçə milyona pul demirdi. Amma indi allahdan gizli deyil, səndən niyə gizli olsun ki, Şura hökuməti indi bu biçarələri papiros puluna möhtac eləyibdi. Ay namərd dünya!" — Və burada Balaqədəş başladı bu "bədbəxtlərin" adını bir-bir sadalamağa. Bunun rəvayətindən məlum oldu ki, bunların biri bakılı Hacı Həsəndir ki, Oktyabr inqilabından qabaq onun Bakıda 14 karvansarası və 137 tikilisi vardı ki, indi hökumət hamısını əlindən alıb və bu qoca kişini indi yomiyyə ruzusuna həsrət qoyub. "Onun yanında oturan sabunçulu Umudbəyovdur ki, eşitmiş olarsan; çünki onu tanımayan yoxdur. Onun qabaqlarda ildə yarım milyon tək bircə neftdən mədaxili olardı. Bu tərəfdə əyləşən və ruznamə oxuyan cavan məşhur milyonçu və un taciri Tələfxanbəy oğludur ki, bunu da gərək eşitmiş olasan. Rusiyanın hər bir böyük şəhərində bunun atasının böyük-böyük dəyirmənləri vardı və neçə paraxodu. Bax, hələ bu dəryada işlədiyini mən özüm görmüşəm. Bax, mənim bu yanımda oturan da mənim köhnə dostum və Gəncə mülkədarı Hacı Sultandır ki, Nikolay vaxtında nər-nər nərildəyirdi və Martınov qradonaçalnikə küçədə elə bir şallağ vurdu ki, səsi düz Peterburğa getdi çatdı. Genə o vədə Hacı Sultan ağaya bata bilmədilər. Gərək axı eşitmiş olasan." Balaqədəş bu sözləri deyib qurtardı və sonra oturanlara tərəf əyilib, yavaşca onların birinə belə dedi: "Hacı Həsən ağa. Heç bir zərrə qədər fikir eləməyin. Siz öləsiniz saxlaya bilməyəcəklər, hamısını qaytaracaqlar." Mən burada Balaqədəşdən soruşdum ki, o nəyi deyir "saxlaya bilməyəcəklər" və "kim saxlaya bilməyəcək"? Artist rəfiqim mənə belə cavab verdi: "Molla əmi, bax, bugun ayın neçəsidir?" Bəli, on ikisi deyilmi? Yadında saxla, bax, söz burada qalsın (səsini bir qədər alçaqlatdı). Dostlarımın işini xarab görürəm. İngilislər bərk yapışıblar Çiçerinin yaxasından və deyirlər: ya borcunu ver, ya çəkil kənara! Mən burada gördüm ki, təzə tanışlarım Balaqədəşin sözlərinə elə ürəkdən şadlanırlar ki, guya bunlara bir böyük müjdə xəbəri gətiriblər. Mən bir söz demədim; səbəb bu ki, bu təzə tanış olduğum adamları indi birinci dəfədir ki, görürdüm. Balaqədəş genə üzünü oturanlara tərəf tutdu və dedi: "Tələfxanbəyzadə! Deyəsən səndə təzə xəbər var! Mən görürəm ki, qəzetə çox diqqətlə baxırsan. Hər nə sözün var, de və Molla əmidən yana arxayın ol. Oxu görək nə var, nə yox." Tələfxanbəy oğlu ətrafa baxandan sonra yavaşca məndən soruşdu: "Molla əmi, — bugunkü xəbəri sən eşitmisən?" — Dedim: "Hansı xəbəri?" — Dedi: "Bəs ingilis hökumətinin Moskvaya verdiyi notasından xəbərin yoxdu?" — Dedim: "Xeyr, xəbərim yoxdu." Tələfxanbəy oğlu genə ətrafına diqqət edəndən sonra cibindən bir əzik qəzet çıxartdı. Baxdım ki, bu həmin Bakıda çıxan "Raboçi" qəzetidir. Balaqədəş Tələfxanbəy oğluna tərəf yavıqlaşıb yavaşca dedi: "Qorxma, adam-zad yoxdu. Oxu görək nə xəbər var?" Tələfxanbəy oğlu başladı qəzetin bir yerindən oxumağa. Orada belə yazılmışdı: İngilis parlamanında Lord Kerzondan əmələlər nümayəndəsi Matruş sual edir ki, aya, hal-hazırda İngilis və Şura münasibəti nə surətdədir? Və Lord Kerzon Matruşa belə cavab verib: "Bir surətdə ki, Şuralar hökuməti çar hökumətinin borcu barəsində müəyyən bir vəziyyətdə bulunmağa yavıqlaşmır, ingilis və Şura münasibətinin də aydınlaşmaq ümidvarlığı hələ çox uzaq görünür". Əyləşənlərin bir-ikisi sevincək dedi: "Gördün? A kişi, vallah, çox çəkməyəcək!" Balaqədəş, — neçə ki, həmişə teatr səhnəsində camaatın qabağında mükalimədə olubdur, burada da oturanlara üzünü tutub, — şairanə bir halətdə deyirdi: "Bax, mən vaxt qoymuşam: payızın orta ayına kimidir. Ondan artıq çəkməz." Hamı yavaşcadan bir səslə dedi: "Insallah, insallah!…." Bir yarım saata qədər burada əyləşdik və axırı bu növ söhbətlərdən sonra bir-birimizə "inşallah" deyə-deyə ayrıldıq. Bu minvalla həmin dörd əks-inqilabçılarla mən müsahib oldum. Çün bunlar bilirdilər ki, mənim əyalımın 4.000 desyatin sulu yerini hökumət alıbdır, bu səbəbdən məni özlərinə həmdərd qərar verib, heç bir sirri və heç bir təzə xəbəri məndən gizləmirdilər. Və hərdən bir, bulvarda mənə rast gələndə məni çox iltifatla saxlardılar, öz yanlarında əyləşdirərdilər və söhbətə tutardılar. Mən bunu deyə bilmərəm ki, bu dörd nəfər müsahibin məclisi məndən ötrü o qədər də şirin idi, amma onlarda olan qəribə-qəribə xəbərlərdən də keçə bilmirdim; məsələn: Polşa hökumətinin qoşunu Şuralar torpağını keçib, bir neçə şəhərini alıbdır. İngilis gəmiləri gəlib dayanıb Arxangelski şəhərinə. Antanta hökumətləri müttəfiqən Şuraları əhatə ediblər. Moskvanın özündə çox böyük və pünhan daxili qarışıqlıqlar var…. Bir gün genə dostlarım bulvarda məni görüb öz yanlarına dəvət elədilər: "Hə, Molla əmi, bəlkə səndə bir təzə xəbərdən zaddan ola?…." Mən dedim ki, qəzetlərdə yazılandan savayı bir şey bilmirəm. Umudbəyov istədi ki, bir söz desin, amma o tərəfə-bu tərəfə baxıb dayandı. Üç-dörd şkol uşağı oynaşa-oynaşa keçirdilər. Umudbəyov genə ətrafa baxandan sonra məndən soruşdu: "Bəs, Molla əmi, sən bu qəzetləri ki, oxuyursan, bəs o yazılardan heç bir işarə çıxartmırsan?" — Dedim: "Bilmirəm, nəyi deyirsən?" Umudbəyov genə cibindən bir əzik qəzet çıxartdı. Haman "Raboçi" qəzeti idi və başladı bir yerindən oxumağa: ""Azərneft müdiri Serebrovski gedir Amerikaya, oradan təzə ixtira olunmuş buruğ maşınları alıb gətirsin"." Mən dedim ki, bundan mən bir işarə anlamıram. Umudbəyov bir az gülə-gülə məni belə başa saldı: "Molla əmi, Serebrovski Amerikaya buruğdan ötrü getmir; gedir Bakı neft mədənlərini satsın Amerika milyonçusu Rokfellerə." Qalan üç nəfər müsahib də bunu təsdiq elədilər və məndən də soruşdular: "Ağlın nə kəsir?" — Dedim: "Ağlım bir şey kəsmir." - * * * *** Bəxtlərindən şikayətçi dörd nəfər müsahiblərimlə axırıncı görüşməyimiz yadımdan çıxmır. Bir gün gəzə-gəzə mən də bulvara və artist rəfiqim Balaqədəş də bulvara çıxdıq. Biz orta xiyabanda görüşüb, bir baş gəzdik və istədik əyləşək burada. Uzaqdan gördük ki, politkaşünas həriflər haman dalda yerdə genə əyləşib söhbətdədirlər. Balaqədəş qah-qahla gülə-gülə məni genə onlara tərəf çəkməyə başladı və mən həvəslə tabe oldum və getdik. Həmişəki kimi xoş-beş…. Əyləşdik. Bu gunkü təzə xəbər də bu idi ki, əvvəla, Lord Kerzon Çiçerinə genə təzə bir "ultimatum" verib və ikinci xəbər də bu idi ki, ingilis hərbi gəmiləri Batumun qabağında üzməkdədir və güman aparmaq olar ki, Batumu bugun-sabah topa tutalar və əhali də qaçır osmanlı torpağına. Bir qədər də bu növ danışıqlardan sonra mən durdum ayağa, Balaqədəş də mənə baxdı və hər ikimiz qalanlarla xudahafiz elədik və burada Hacı Həsən ağa mənim əlimi sıxanda belə dedi: "Eh, allah kərimdir, bəlkə də qaytardılar." Bu bir neçə söz ki, mən onu biçarə Hacı Həsəndən eşitdim, mənim üçün bir yadigar qaldı və bizlə onların mabeynində bir tarix oldu. Və dörd nəfər müsahiblərimizdən ayrılıb, bulvarın orta xiyabanına çönəndən sonra, artist rəfiqim Balaqədəş — necə ki, həmişə səhnədə oxuyub oynamağa adət edibdir, — öz-özünə çıtmığı tutdu və bir neçə yad adamın gözünün qabağında oxuya-oxuya və çıtmıq çala-çala düşdü oynamağa və oynaya-oynaya belə oxuyurdu: Bəlkə də qaytardılar, Bəlkə də qaytardılar. Hər ikimiz gülə-gülə bulvardan çıxdıq və Parapet bağında ayrıldıq. Balaqədəş daldan məni çağırdı, mən buna çönüb baxanda zalım oğlu burada da bir dəfə dedi: "Bəlkə də qaytardılar". Mən də gülə-gülə getdim mənzilimə. -Axır söz** Daha mənim ümidim kəsilir və mənim kimilər də çoxları daha məyus olub, hərə yavaş-yavaş özünə iş axtarmağa başlayır. Yoxsa, bir vaxt vardı ki, mən də və mənim dörd nəfər həmsöhbətlərim də hər gün və hər saat müntəzir idik və qulağımız səsdə idi ki, bax, bugun-sabah iş bir təhər olacaq ki, mənim əyalımın da 4.000 desyatin sulu torpağını özümə qaytaracaqlar və mənim bu dörd nəfər bulvar müsahiblərimin də milyonlara dəyən əmlakını və neft mədənlərini özlərinə qaytaracaqlar. Gözlədik, gözlədik … axırı bir şey olmadı. Hər gün görüşüb danışırdıq, qəzetləri qurtdalayardıq ki, bəlkə bir işarə tapaq. Avropadan və Türkiyədən gələndərdən xəbər tutardıq ki, bəlkə bir tərəfdən gələlər və işləri qaydaya qoyalar. Yoxsa, vallah, insaf və mürüvvətdən kənardır ki, Ağa bəyin, ya Çahangir xanın on min desyatinindən özünə barı min desyatin də verməyələr; ya Musa Nağıyevin iki yüz otuz yeddi əla tikilisini əlindən alasan və onun varisinə, barı 5–10 ev qaytarıb verməyəsən ki, zəhmətə adətkərdə olmamış o biçarə zəhmət çəkməyə məcbur olmasın və camaat içində xəcalət çəkməsin. Və müxtəsər həmin müsahiblərimlə tez-tez görüşüb danışardıq, dərdləşərdik, bir-birimizə ürək dirək verərdik və həmişə ayrılanda da ümidvarlıqla ayrılardıq ki, inşallah, muradımıza çatarıq və inşallah, şayəd iş elə gətirdi ki, bəlkə mülk və maaşımızı qaytardılar özümüzə. "Bəlkə də qaytardılar". — Bu idi gecə-gündüz bizim dilimizdə əzbər olan sözlər. İndi də ki, Şura hökuməti öz yerində durub və indi daha mən və mənim sabiqdə dövlətmənd dörd nəfər müsahiblərim dəxi hər yandan ümidimizi kəsdik və indi də dörd min desyatin sulu torpağın qədim sahiblərinə qaytarılmağını, 117 tikilinin öz sahibinə qaytarılmağını və 14 paraxodun və neft mədənlərinin köhnə sahiblərinə qaytarılmağını Vahid kimi şairlər nəzmə çəkiblər; musiqi bəstəkarları da haman şerləri notaya düzüb musiqiyə salıblar və hər ziyafət məclisində və hər bir toyda və qonaqlıqda sazəndə və nəvazəndələr çalırlar və xanəndələr də oxuyurlar: Bəlkə də qaytardılər, Bəlkə də qaytardılar. Cavanlar da çıtmıq çırtırlar. * * * Şeir bülbülləri Əvət, əvət, o qadın iştə bak nasıl bakıyor, Əvət, əvət, o qadın iştə bak nasıl sakıyor. Ədəbiyyat zavodlarımızda verilən dərslərdən – Molla dadaş, bir gəl bizə! Məni dəvət edən mənim köhnə dostlarımın biri idi ki, adını burada söyləməyi lazım görmürəm. İkinci və üçüncü dəfə küçədə rast gəlib, dostumdan həmin dəvəti eşidəndən sonra bir gün axşam çağı getdim onlara. Evdə bir ev sahibi özü idi, bir arvadı… xanım idi (adını yazmıram); bir də böyük oğlu idi ki, texnikum məktəbində dərs oxuyur. Mən girəndə cəmən durdular ayağa. – Xoş gəlmisən, axşamınız xeyr, buyur əyləş. – Ya Allah! Mən oturdum və… xanım çıxdı getdi. Əyləşdiyimiz otaqda yuxarı başda bir kiçik kitab şkafı qoyulmuşdu. Şkafın yuxarısında bir lövhə gözəl cəli xətlə yazılmışdı: “Ənadili-şeir”; yəni şeir əndələri, yaxud şeir əndəlibləri. Bu şkaf, – əgər durub haqq söyləsək, – ev sahibinə çox yaraşan bir şey idi; ondan ötrü ki, vaqeən mənim həmin dostum bizim maarif qədri bilənlərin cərgəsində sayılır. Şkafın qapısının şüşəsinin dalında səliqə ilə düzülmüş kitablar aşkar bunu deyirdilər ki, “bax, şeir bülbülləri bizdən ibarətdir”. Mən durdum ayağa və gəldim dayandım şkafın qabağında. Ev sahibi də durdu, cibindən bir açar çıxartdı, gəldi şkafın qapısını açdı, üzünü mənə tutdu və dedi: – Görürsən?.. Dedim: – Bəli. Dostumun oğlu da yavıq gəldi. Mən istədim əlimi uzadam və kitablardan birisini çıxardam, baxam, ev sahibi mane oldu və üzr istədi: – Molla dadaş, mən ölüm dayan! Mən bir az təəccüb elədim və bu mənə belə dedi: – Mən bu kitabların hamısını hazıram tökəm qabağına, amma qəsdim o deyil. Mənim xəyalım sənə bir müjdə verməkdi və onunçun da səni zornan bu gün bura gətirmişəm. Dedim: – Nə müjdə? Dedi: – İki qəribə kitab ələ gətirmişəm, amma muştuluğumu verməsən, göstərməyəcəyəm. Oğlu qəh-qəh ilə güldü və mənə tərəf dedi: – Hı, Molla dayı, beləcə işə düşərsən ha!.. Mən ev sahibinə dedim: – Muştuluq vermək borcum. Sənin də borcun sübuta yetirməkdi ki, ələ gətirdiyin kitablar həqiqətdə muştuluğa müstəhəqdirlər. Dostum papirosunu yandırdı və çöndü stola tərəf ki, spiçka çöpünü külqabına qoysun. O vaxt mən genə istədim əlimi uzadam şkafa, dostum özünü yetirdi: – Mən ölüm, dayan, səbrini dər. Başın üçün, muştuluğumu verməsən, qoymayacağam əlini kitablara vurasan. Mən daha dinmədim, amma qardaşoğlunun mənə deyəsən yazığı gəldi və atasına dedi: – Dədə, sən Allah Molla dayını incitmə, təzə kitablarını çıxart göstər. Dostum genə bir qədər baxdı üzümə və papiros tüstüsü gözlərini acıda-acıda əlini uzatdı ən yuxarı təbəqədən bir köhnə cildli kitab çıxartdı və tutdu qabağıma. Mən də aldım görüm nə kitabdır. Yarısı əl xətti idi və köhnə əsrlərdə daşdan çap olunmuşa oxşayırdı. Bir-iki səhifəsinə göz gəzdirdim və birinci səhifənin sərlövhəsinə diqqət yetirdim. Qarışıq-dolaşıq yazıların içində kitabın adını tapa bilmədim. Dostum burada mənim iczimi duydu, əlini uzatdı kitaba və gülə-gülə dedi: – Ver mənə! – Və məndən kitabı alıb dedi: – Bu kitab qüdəmayi-şüərayi-Azərbaycan Yeldainin divanıdır. Bunu mən neçə ildi ki, axtarırdım. Mən soruşdum ki, indi bunu haradan tapıb; o da mənə belə cavab verdi: – Bu kitab şahzadə Bəhmən Mirzənin kitablarındandı və rəvayət eləyirlər ki, şahzadə İrandan Qarabağa qaçanda bu kitabı qoltuq cibində saxlayırmış. İki il bundan irəli bir dəllala mən xəlvətcə bir qədər pul vermişdim ki, əgər o kitabı tapıb gətirsə, ona bir mahud çuxa da verim. Qoçaq kitabı gətirdi və çuxanı da məndən aldı. Burada mən kitabı genə aldım əlimə və açdım orta səhifələrini vərəqlədim. Hər yeri nəzm idi. Gözlüyümü taxıb, bir yerindən bu ibarəni çətinliklə oxuya bildim. Mənarixəs əbuzi ki, bərq-nərq olacaqdır, Sita ki, həşm nitaxi… Burada dayandım və dalını oxuya bilmədim və söz yox ki, oxuduğumu da başa düşmədim. Kitabın sahibi əlimdən aldı və dedi: – İndi gəlin əyləşək. Əyləşdim. – Hı, haradan oxuyurdun? Mən əyildim və nişan verdim. Cavan da kitaba tərəf başını əydi. Dostum dedi: – Molla dadaş, görükür, bu cür mətbuatın mütaliəsini etiyad etməmisən (yəni; adət etməmisən). Qoy mən oxuyum, sən qulaq as. Hə, haradan oxuyurdun?.. – Və başladı oxumağa: Niyarbəxş əyuri ki, tərq-bərq olacaqdır, Saki çeşmi nitafi-tü mehri-talei-pünhan. Və bu beyti oxuyandan sonra dostum baxdı üzümə, bir qədər dinmədi və dedi: – Mən öz vicdanıma and içə bilərəm ki, bir belə kəlami-əbədzindəni indiyədək Azərbaycanın bərgüzidə şairlərinin heç biri səhneyimətbuata çıxartmayıbdır. Mərhəba, mərhəba! Siz öləsiniz, qiyamət eləyib. İndi dalına qulaq as. Burada mən bir söz danışmadım və danışmamağımın səbəbi bu idi ki, əgər desə idim ki, bu “qiyamət” şairin əbədzində kəlamını mən başa düşmədim, o vədə dostum da və oğlu da məni bisavad hesab edəcəkdilər; necə ki, min dəfələrlə belə-belə türk məclislərində min dəfələrlə elə belə-belə “qiyamət” şairlərin əbədzində kəlamı zikr olunub və türk qulaq asanları (yəni müstəmeinləri) o kəlamdan bir zərrə qədər işarə də anlamayıblar və anlamayanların bir para quru təşəxxüslüləri və kəmcurətliləri mənim kimi yalandan “bəli-bəli” deyib özlərini anlayana oxşadıblar. Onun üçün də mən dinmədim; istəmədim savadsız olmağımı duyalar. Mən bu xəyalatda idim, bir kasıb qoca arvad üzundə yaşmaq, çay gətirdi. Dalınca… xanım da gəldi. Arvad stəkanları qoyub padnosu aparanda… xanım onun dalınca dedi: – Zeynəb, samavarı gözlə soyumasın. Bu arvad qulluqçuya oxşayırdı. Arvad getdi və… xanım əyləşdi. Dostum başını kitabın üstündən qalxızmayıb, sağ əlinin şəhadət barmağını mənə tərəf uzatdı və başladı kitabdan oxumağa: Sima tühəf, nə yəşanir, olubdu xəlhə dilbər. Ümuri-ğərb zəraf nə kar-kur səfihan. Yəni: əkərəm mən bustanımda “ğəbr” gülünü və “ğəbrin” qönçələri açılıb müəttər olar və mən o güldən dərib apararam o nazənin yarıma ithaf edərəm. Demək, burada “ğəbr” kəlməsi “ğayın”ın fəthi ilə soğan qabığını məna edir, “ğayın”ın kəsrilə dəvənin quyruğunun ucuna deyir, “ğayın”ın zəmmi ilə həman gül ağacıdır ki, şair onun qönçələrini öz yarına ehda etmək istəyir. İndi dalına qulaq as: Qəzəl Nigari-vəsl şövq-mütrübü rəğbət xizar olmaz, Gülü hər ləhzeyi-aşiq tərabi-xar-mar olmaz. Əgər əndişə xatirnak dəsturu-mərac etsə, O dilbər kim, kəvakib eşqi-qəbzi-xakisar olmaz. Süxən bər duş əclafi-rəaya məzhəri eymən, Dəmadəm nazənin ol mərhəmi-mülqət nisar olmaz. İndi dalına qulaq as: Qəzəl Hər ki, mehri-çaki-dilxun səngi-barın görməsin, Qəfləti-mərcan-hal içrə diyarın görməsin. Çün pərişan zülfü cövhər dilbəri-baləli-ləb, Qəm küdari-rəhnüma bir busə yarın görməsin. Mən qərib əslan nigəhbani-biladi-möhtəriz, Ta xədəngi-navük olsa, xəddi-xarin görməsin. Burada… xanım əsnədi və durdu ayağa. Oğlu da yavaşca gülümsündü. Çox istərdim səbəbini biləm, amma soruşsa idim, yersiz düşərdi; yəni bica olardı. Oğlanın qəzəlpərəst atası başını genə haman kitaba əyib və genə şahadət barmağını mənə tərəf uzadıb başladı bəlağətlə oxumağa: Cəmin cəmal cümuli cəlali-cul eləyibdir Ki, həzmi tahir dəfi xətaq təhn müqilan. – Pəh-pəh!.. Nə qədər məziyyət! Zalım oğlu qiyamət eləyib! Sən bir məharətə bax ki, bir dənə “cim” hərfi ilə nə böyük bir mənanı ifadə edir, yəni anladır. – Pəh-pəh, pəh!.. Qiyamət eləyib. Doğrudan da, dostumun fəsahətinin qəlizliyindən ağzının köpüyü stəkan-nəlbəkiyə sıçrayırdı. Xanım əsnəyə-əsnəyə istədi gedə və gedəndə bircə bunu dedi: – Heyif ki, bir şey başa düşmürəm. – Oğlu da anasına tərəf danışdı: – Yəni, dədə, doğrudan da o kitaba ki, o qədər pul verirsən, axı nə olar ki, bizi başa salasan görək o kitabda yazılan sözlərin mənası nədir və nə demək istəyir. Mən də burada istədim ana və oğula qüvvət verəm və istədim ki, ağzımı açam, amma ev sahibi qoymadı və məndən soruşdu: – Molla dadaş, necə gördün Yeldaini? Görürsən necə qiyamət eləyir? Mən genə utandım və bircə bunu deyə bildim: – Bəli… Dostum haman kitabı bükdü qoydu stolun üstə və durdu getdi şkafdan genə bir köhnə kitab çıxartdı gətirdi və haman kitabı iki əli ilə yuxarı qalxızıb, şairanə bir şivə ilə mənə dedi: – Bax, Molla dadaş, bu kitabı da bir iranlı bazarda dolandırırdı və hər kəsə ki, göstərib, bir kəs buna pul vermək istəməyib; çünki öküz nə bilir gülün qədrini və kürd nə bilir püstənin qədrini?! Bu kitaba mən o qədər pul verdim ki, kitabın əsil qiymətinin ondan biri deyil. Mən buna otuz iki manat verdim və verəndən sonra elə bildim ki, küçədən tapdım. Bu nadürül-vücud kitab, cahiliyyə əsrinin girən bəha şairi Səqərül-Qadirinin “Məcməün-nəbiqə”sidir. Bir rəvayətə görə Səqərül-Qədiri hicrətdən 212 il qabaq Azərbaycanın “Danaqırt” qəsəbəsində təvəllüd edib. Doqquz yaşa qədər orda iqamətlə, sonralar Bağdada müvasələt edərək, Bətabinüşşəcəri kimi əazimi-üləmadən təhsili-ülumi-vəznü qafiyə etmişdir ki, əvaxir ərəb dilində şeir yazmaqla Ərəbistanın bərgüzidə şairlərinin silkinə məslək olmuşdur; onunçun ərəblər səhvən və qəflətən onu öz şairi hesab edirlər. Səqərül-Qadiri, – necə ki, məlumdur, – “Müəlləqati-səbə”nin birinin sahibidir; necə ki, minlərcə ifayi-fərizeyi-həcc edənlər müruri-dühur onun zirayətinə müşərrəf olmaqdadırlar. İştə bu bir-iki beyt onun cümleyi-əşarındandır. Bəğdü məqata təbərül-zicanə xəyalək, Matül-kəlabü latəşnəba ğüzaza. Pəh-pəh, doğrudan da zalım oğlunun necə abdar kəlamı var! Və gör necə ərəblərin içində, bəlkə islam aləmində biz azəri türklərinin başını ucaldıb (yəni: gör necə “sərbülənd” eləyib). Və bunu da burada qeyd edə bilərəm ki, ərəblər bundan başqa genə bizim qeyri bir neçə şairlərimizi təsahüb edirlər. Məsələn, “ağlına nə gəlir, kimdi Hatəmi-Tai? Mən neçə-neçə sənədlər və məxəzlərlə dərəğeyi-sübuta yetirə bilərəm ki, Hatəmi-Tai Arar bu taylı Hatəm xan ağanın nəslindən inşiqat edib, Ərəbistana hicrət edənlərdəndir ki, onun bimisl və manənd nabiqəsi ilə indi ərəblər iftixar edirlər. Və hətta, Molla dadaş, mən “Müəlləqə” sahibi İmrəəl-Qeys barəsində də çox şəkdəyəm. Daha cavan tələbə burada yoxdu. Yəqin ki, darıxdı və baş götürüb qaçdı (çünki məclisin ləzzətini anlamadı). Dostum genə gözünü dikmişdi kitaba və oxşuyurdu ki, oradan genə bir şey oxumağa hazırlaşır. Mən bu boynuma alıram ki, bir az yoruldum, ancaq ev sahibindən utandım və yorulmağımı büruzə vermək istəmədim və hətta üzə qaldım və bir-iki dəfə “bəli-bəli” də dedim. Amma burada bir iş vaqe oldu ki, yorulmağım da getdi işinə, utanmağım da yaddan çıxdı. Elə ki, dostum ağzını açırdı kitabdan oxusun, burada elektrik çıraqları birdən söndü və biz qaldıq qaranlıqda. Dostum haman saat oğlunu çağırdı: – Oğlum, oğlum, qadan alım, çıraqları yandır. … xanım əlində bir yanan şam, gətirdi bizim otağa, qoydu stolun üstə. Oğlu da çəkic, kəlbətin və məftil qırıqları götürüb qaçdı dalana. Şeir məcnunu da şamı çəkdi kitabın yanına ki, oxusun, amma narın yazıları gözü seçmədi və başladı papiros çəkməyə. O biri otağın qapısı açıq idi və görürdüm və eşidirdim ki, haman otaqda... xanım əyləşib, yanında bir balaca qız uşağı oturub və Zeynəb arvad da yerə çöküb nə isə nağıl eləyir və …xanım da və qızı da qulaq asırlar. Zeynəb arvad bir belə nağıl söyləyirdi: – Ay xanım, biri var idi, biri yox idi, bir padşah var idi və bir də o padşahın bir vəziri var idi. Bu vəzir də çox qoçaq vəzirmiş. Bir gün vəzir öz evində yatmışmış. Gecə vaxtı qapı döyülür, vəzir ayılır və köynəkcək istiyir çıxa qapıya. Burada vəzirin arvadı deyir: – Ay vəzir, elə köynəkcək qapıya çıxma, paltarını geyin, yaraq-əsbabını götür. Yoxsa ola bilər ki, qapıdakı düşmən ola. Vəzir də arvad dediyini eləyir və yaraq-əsləhəsini geyir, gedir qapını açır və görür ki, qapını döyən bir igiddir, belində xəncəl, əlində tapança. Vəziri yaraq-əsləhəli görəndə deyir: – Qurban olasan arvadına! Yoxsa mənim qabağıma köynəkcək və əli yalın çıxsa idin, otuz doqquz igidin boynunu vurmuşam, sən də qırxıncı olacaqdın. Xülasə, qapını döyən vəzirə deyir: – Gəl gedək. – Hara gedək? – Sənə borc deyil, gəl gedək. Xülasə, gedirlər, gedirlər, gedirlər və bir qapıda dayanırlar. İgid vəzirə deyir: – Sən dur burada, məni gözlə, əgər səsləndim, bil ki, basmışam, onda gəl mənim harayıma. Əgər səsim gəlmədi, onda bil ki, mən basılmışam; onda çıx get. Amma mənim qohum-əqrəbamdan hər kəs məni soruşsa, məbada deyəsən igid basıldı; deginən bilmirəm harada mən onu itirdim. Bax, yadında saxla, yadında saxla. Deməyəsən ki, igid basıldı. Bu yerə kimi... xanım da şirin-şirin qulaq asırdı və mən də qulaq asırdım. Burada yanımdakı dostum yadıma düşdü, dedim bəlkə genə kitablarına cumub, onun üçün səsi çıxmır. Çöndüm və gördüm ki, bu da cəmi huş-guşunu Zeynəb arvadın nağılına verib qulaq asır. Ara qapı örtüldü və Zeynəbin səsini daha eşitmədik. Və bizim otaqda bu dəqiqə elə bir sakitlik əmələ gəldi və mənim qəlbimdə elə bir tutqunluq üz verdi ki, otağımızda yanan şamı daha gözüm görmürdü. Və bu qaranlığın içində bu dəmdə mənim üçün Azərbaycan şairi Yeldai də yox idi, Səqərül-Qadiri də qaranlığa batdı və hətta dostumun bülbüllərinin cəmi ərəbləşmiş şeirləri zülmətin tərkinə düşüb, məndən ötrü həmişəlik fotə getdilər. Ancaq bu dəmdə mənim üçün bircə işıq haman tək bir şamın işığı idi ki, oradan Zeynəb arvadın dilindən açıq və şirin Azərbaycan nağılını eşidirdim. Elektrik çıraqları yandı və məni bu qaranlıq malxülyasından oyatdı. Elektrik fənninin tələbəsi şad və gülə-gülə gəldi. – Hı, dədə, nə olar ki, bir dəfə də bu çıraqları sənin o qəribə şairlərin yandıralar? Atası da dilxoşluqla oğluna baxırdı və görürdüm ki, oğlunun biliyinə qəlbdən çox-çox fəxr edir. Ev sahibindən üzr istədim və hazırlaşdım getməyə. Cavan məni küçə qapısınadək yola saldı və pilləkənləri yenə-yenə mənə belə dedi: – Molla dayı, vallah, doqquz ildi ki, müsəlman dərsi oxuyuram, amma genə bu şairlərin dilini qanmıram. Bunun cavabında mən buna əl verib ayrılanda dedim: – Sənə bir sözüm var; amma gərək atan bilməsin. Cavan and içdi və mən ona dedim: – Sənin dədənin və mənim əziz dostumun o qəribə şairlərinin dilini mən də qanmadım. Cavan mat qaldı. * * * Baqqal Məşədi Rəhim Təbrizdə olduğum vaxtlar məhəlləmizdə, "Usta-şəyird" bazarında bir baqqal ilə üns tutmuşduq və hətta axır vaxtlarda dost da olmuşduq. Mən Bakıya köçüb gələndən il yarım sonra haman Məşədi Rəhim gəldi çıxdı "Molla Nəsrəddin" idarəsinə. Məlum oldu ki, Məşədi Rəhim Təbrizdəki baqqal dükanını yığışdırıb, gəlib Bakıda dərya kənarı tərəfində genə baqqal dükanı açıb. Bir neçə vaxt keçdi, daha Məşədi Rəhim yadımdan çıxdı. Bir gün bulvarın qabağı ilə keçirdim, gördüm bir səliqəli baqqal dükanında dostum Məşədi Rəhim əyləşib alış-veriş eləyir. Girdim içəri. Məşədi Rəhim durdu ayağa, gəldi məni qucaqladı, altıma kürsü qoydu. Az qalırdı ki, kişi məhəbbətin çoxluğundan uşaq kimi ağlasın. Məni boşlayıb, Məşədi Rəhim cəld qaçdı dükanın mətaından əvvəl bir neçə alana gətirdi, ovcunda tutdu qabağıma. Mən istədim almayam; amma "mən ölüm"lə Məşədi Rəhim bu alanaların üçünü mənə yedirtdi. Sonra getdi, ovucları tutduqca bir neçə ağ alma gətirdi qoydu qabağıma və dedi: "Bax, bu almalar anton almasıdı. Qoy bundan bir qədər göndərim, ver uşaqlar yesin." Bu sözləri deyə-deyə Məşədi Rəhim bir yekə kağız torbasına bu almadan doldurub qoydu tərəziyə. Almadan sonra Məşədi Rəhim dükana göz gəzdirib, getdi ovcunda iki xurma gətirdi, tutdu qabağıma: "Bax, bu xurma Bağdad xurmasıdı. Plovun qarasına qoydur, ye, elə bil ki, məcundu." — Və əlinə bir kağız torbası alıb, istədi içinə xurma doldura. Söz yox, bunu lazımdı nəzərə almaq ki, mən buraya alış-verişə gəlməmişdim və hər halda bu şeyləri almağa nə meylim vardı, nə də cibimdə ona görə pulum vardı. Və o biri tərəfdən də Məşədi Rəhim o şivə ilə ki, başlamışdı, deyəsən dükanın hamısını elə bu saat tərəziyə qoyub, mənə satmaq xəyalında idi. — Dedim: "Məşədi Rəhim, sən elə eləmə və bu nahaq zəhməti də çəkmə. Bu şeylərin heç birisi mənə lazım deyil və plovun qarasına xurma qoymağı mən çoxdan yadırğamışam. Və bu şeyləri də ki, sən çəkib düzürsən bura, bunların pulunu verməyə heç mənim cibimdə tavana da yoxdur." Məşədi Rəhim dik baxdı üzümə; amma elə baxdı ki, bilmədim mənim sözlərim onun xoşuna gəldi, ya acığına gəldi. Bir az da baxandan sonra dedi: "Molla dayı, sən o sözləri mənə demə; çünki o sözlər mənə toxunur. Allah şahiddi ki, biz sənnən neçə ildi ki, bir evli kimiyik. Mən heç sənnən pul istəmirəm. Bax, qoy mən bu şeylərdən sənə bir qədər verim, apar qoy evində qalsın. Nə eybi var, bugun lazım olmaz sabah lazım olar. Evdi, evin qonaq-qarası olar. Belə şeylər həmişə ələ düşməz. Bax, bir-iki girvənkə bu püstədən qoyum; təzə Mazandarandan gəlib. Çox da ucuzdu. Bu il püstənin ilidir. Üç-dörd girvənkə bu pendirdən qoyum: Gəncə pendiridi, çox da yeməlidi, yekcə yağdı. Bu şabalıtdan on girvənkə çəkim, nuxalı rəfiqim Məşədi Sadıq təzəcə gətirib. Bax, bu sədri düyüsündən istərsən bir put, istərsən yarım put apar; Rəştdən öz əxəvim Məşədi Kərim seçib göndərib. Amma evdə gərək tapşırasan ki, pişirəndən bir gün qabaq suya qoysunlar. Amma zalım oğlunun düyüsü nə qədər desən gəlimlidir." Məşədi Rəhim bu sözləri dedikcə bir kağız torbaya anton alması qoyub çəkdi, bir kağız torbaya xurma qoydu çəkdi, bir qədər püstə qoydu, pendir qoydu, şahbalıt qoydu, iki yekə torba düyü qoydu çəkdi və genə istəyirdi əlini uzatsın kağız torbasına tərəf, mən dedim: "Məşədi Rəhim, sən zarafat eləyirsən, ya doğrudan bu çəkdiyin şeyləri məndən ötrü hazırlayırsan?" Dostum genə üzümə dik baxdı və dedi: "Bax, Molla dayı, and verirəm səni mabeynimizdə olan sədaqətə, əgər evinizdə qənd var, xub, olsun; əgər yoxdursa, beş-on girvənkə yarmarka qəndi apar. İki paçka qoyum; hər biri beş girvənkəlikdi, ikisi on girvənkədi…." Cəmi bu şeyləri Məşədi Rəhim yığdı səbətə, küçədən bir hambal çağırdı, cibindən iki şahı pul çıxartdı verdi hambala və dedi: "Əlihüseyn, bu şeyləri apar Molla dayının mənzilinə. Şeyləri boşalt, səbəti gətir dükana." Mən məəttəl qaldım və Məşədi Rəhimə dedim: "Məşədi Rəhim, sən niyə belə elədin və mən heç başa düşə bilmirəm ki, bu nə işdir." Ola bilərdi ki, bu şeyləri dükanda qoyub çıxıb gedə idim; amma bunu eləmədim. Bircə səbəbə: Məşədi Rəhim çox yalvardı; o qədər yalvardı ki, kişiyə yazığım gəldi. Hambal səbəti dalına atıb baxırdı üzümə ki, düşüm qabağa; amma mən də istədim ki, mənsiz getsin. Burada da məlum oldu ki, zalım oğlu bizim evi tanımır. Əlacım kəsildi. Evə yavıqlaşanda qonşuluğumuzda bir tanış rus arvadı dalımca hambalı bu şeylərlə yüklənmiş görəndə gülə-gülə "zdrastı" deyib keçdi. Bunun gümanı iki yerə gedə bilərdi: ya xəyalına gələ bilərdi ki, ev adamımızın birinin ad günüdü, ya da anadan olan günüdür; ya güman eləyə bilərdi ki, mənim güzəranım çox yaxşı keçir. Halbuki bu iki gümanın ikisi də batil idi. Evə lap yavıqlaşdıq. Hambal da dilləndi və dedi: "Molla əmi, maşallah, qəribə yeməli mal almısan. Yəqin ki, bugun qonaqlıq eləyirsən?" Mən burada hambaldan çox utandım və utanmağımın da səbəbi bu idi ki, mən, köhnə bir türk yazıçısı, bu halətdə və bu dəqiqə bir evdar qarınqulu məşədiyə oxşayırdım. Sonralar Məşədi Rəhimə bir dəfə bir qədər pul göndərdim. Qalan borcunu da bu yavıqda üzdüm. * * * Qəza müxbiri Hekayəni başlamazdan əvvəl bunu demək lazımdır ki, bizim qəzetçilikdə bir mühüm məsələ var ki, o məsələyə indiyə kimi, necə ki, lazımdır, diqqət verilməyibdir və qaydaya qoyulmayıbdır. O məsələ də qəza müxbiri məsələsidir. Necə ki, məlumdur, bir də görürsən, uzaq qəzaların birindən bir nəfər cavan qəzet idarəsinə yazır ki, “Mən filankəsəm, filan yerdə yaşayıram, filan qədər savadım var, o filan yoldaşlar da məni tanıyır”. Bu qədərcik məlumatla kifayətlənib qəzet idarəsi həmən cavana müxbirlik vəsiqəsi göndərəcək və bundan sonra təzə müxbirimizdən gələn məktub və məqalələr “daşdan keçəcək”; ağına-bozuna baxılmayıb çapa veriləcək. Axırda məlum olacaq o cavanın yazıçılığa heç bir ləyaqəti yox imiş; özünü bu dona salmaqdan onun məqsədi bir para qonşuları ilə hesablaşmaq imiş. Onu bu yola vadar edən onun qərəzi-şəxsisi imiş. Nəticədə ortalığa elə bir böhtan atılır ki, qəzet idarəsi üçün böyük bir məyusluq və peşmanlıq üz verir. Belə olan surətdə bu cür vicdansız müxbirlərin belə bir layiqsiz hərəkəti həqiqi və doğru-düzgün müxbirlərin də adını xarab edir; “yaşlar da qurunun oduna yanır”. Bundan sonra qəzet idarəsi özü də məəttəl qalır ki, kimə inansın və kimə inanmasın. Hal-hazırda mənim bu məsələyə əl vurmağıma bais, həmən Kazımın “Sünnət toyu” məsələsidir ki, neçə ay bundan qabaq möhtərəm oxucularımız qəzetlərdə bunu oxumuş olsunlar gərək. Əhvalat bu qərar ilədir. “Növbahar” qəzetinin 16 fevral tarixli və 33 nömrəli bir nüsxəsində “Kazımın toyu” sərlövhəsilə bir məqalə dərc olunmuşdu. Məqalə sahibi yazır ki, Qarabağda, Ağdam qəzasında, Kəhrizli kəndində iki nəfər elə yaxın məhəbbətli dost var idi ki, bunların arasından qıl da keçməzdi. Bu iki dostun birinin adı kənd şura sədri Əkbər Qurbanov və digərinin adı məzkur kənd sakini Kazım Məmməd oğludur. Bunların dostluğu çox da köhnə və o qədər də təzə deyil; ancaq ki, ya üçjə il qabaq o vaxtdan başlayır ki, Əkbər Qurbanov hələ şura sədri deyildi. Ancaq bir sadəcə zəhmətkeş rəncbər idi. Amma o zaman ki, bu zəhmətkeş yoldaş görür ki, hər bir şura sədrinə “kəndlilər baş əyirlər, itaət edirlər və bundan əlavə hər bir fürsət düşəndə peşkəşdən-zaddan da alırlar. Bunların hamısını tərəziyə qoyub, öz xəyalında samballayandan sonra Əkbər Qurbanov yoldaş bu əqidədə qərar tutur ki, şura sədri olmaq hər cür əkinçilikdən mənfəətlidir: nə afət və bəlası var, nə naloq-maloğu var, nə yanğısı və nə də həftələrlə növbəyə durub, aj heyvanların dərdini çəkmək var ki, görüm nə vaxt mənə bu növbə çatacaq ki, pambığımı qapana qoysunlar, növlərə (sortlara) ayırsınlar, ağırı yüngül çəksinlər, yüngülü ağır çəksinlər. Nə vaxt kefləri istədikdə məni və ac heyvanlarımı yola salsınlar. Bunların hamısını mülahizə edəndən sonra Əkbər Qurbanov yoldaş kənd şura seçkisi yavıqlaşanda özünü verir kənd qolçomaqlarının yanına, necə ki, atalar deyiblər: “Koxanı gör – kəndi çap” və burada Əkbər yəqin edir ki, qolçomaqsız iş keçməyəcək. Hər kənddən özünə bir “arxa” gözaltı eləyəndən sonra Əkbər Qurbanovun işi lapca düzəlir. Kazım Məmməd oğlunun köməyi [ilə] Allah tək bircə Kəhrizli kəndindən Əkbərə səs verən olur ki, şura sədrliyi Əkbər Qurbanovun üstündə qalır. Bu münvalla Əkbər Qurbanov kənd şurası sədri olur. * * * Şura sədri olandan sonra Əkbər Qurbanov yoldaş baxıb görür ki, indi daha o, adsız-sansız bir rəncbər deyil; indi o çox böyük bir adamdır. Hər yanda hörmət, itaət, qapısı ağzında bütün günü şikayətçi və gahdan bir quzu mələyir, toyuq-cücə də qaqqıldayır, puldan-paradan da olur. Bəs bunların müqabilində şükrani-nemət lazım, yaxşılığı itirməmək lazım, çünki bu işlər bihudə deyil. Kazım Məmməd oğlu kimi dostları bugünkü gündə yaddan çıxarmamaq, bivəfa olmamaq və atalar deyən kimi: “Yaxşılığa yaxşılıq mərd adamın işidir”, “Hər nə əkərsən, onu da biçərsən”, “Qoy ovcuma, qoyum ovcuna”, “Dostun səni aş ilə, sən onu bozbaş ilə” və qeyriləri... Bir gün Qurbanov dadaş qulluq işindən sonra gəlir Kəhrizli kəndinə və atını sürür düz Kazımgilə. Çay-çörək və şirin söhbət arasında məlum olur ki, Kazımın təzəliklə bir oğlu olubdur. – Ay kişi, nə söylüyürsən? – Bəli, Allah mənə bir oğul kəramət edib. – Ay gözün aydın, bəs adını nə qoymusan? – Sevdimalı. – Ay, Allah onu pir eləsin, Allah onu sənə çox görməsin. Çay-çörək yığışandan sonra ispalkom yoldaş çubuğunu sora-sora rəfiqi Kazıma belə deyir: – Kazım, mənim xəyalıma bir şey gəlir. – Nə gəlir? – Sevdimalıya gərək sünnət toyu eləyək. Kazım bir qədər gülümsünür və deyir: – Nə ərz eləyim? Amma uşaq balaca deyilmi? – A kişi, mən toy deyirəm. Uşağın balaja olmağının bura nə dəxli var?! – Nə deyirəm məsləhət sənindi. İstəyirsən toy elə, istəyirsən yapış uşağın əlindən apar başını kəs, ya apar sal quyuya. Uşaq sənindi, sənin nökərindi. Və həmin gün axşam vaxtı kəndin toy podratçısı Həsən Nəsir oğlunun evində məsləhət qurulur, toy tədarükü görülür, siyahı tutulur. Ağdama yağ, düyü üçün adam gedir, toyçuların dalınca atlı çapır və ayın iyirmi dördündə Kazımın həyətində toy başlanır. Qazanlar qurulur, qoyunlar kəsilir, bəy tikilir və qonaqlar da bir ucdan gəlməkdədirlər; belə ki, iki-üç günün müddətində Kəhrizli kəndində at kişnəməsindən qulaqlar tutulur. Toyun rejissoru (toy babası) Həsən Nəsir oğlu özü idi. Onun “zam”ı (köməkçisi) Əlibala oğlu Şahmar idi. Toyun “özündən bəyi” Camal Məmməd oğlu idi. Onun yasovulu İmran idi. Çalmaq, çağırmaq, oynamaq, gülüşmək, yallı getmək... “Ura-ura” asimana bülənd olmuşdu. Yaxşı da pul yığılırdı; çünki hamı bilirdi ki, bu toy ispalkom Qurban dadaşın dəsgahıdır, onun qorxusudur və bu səbəbə heç bir kəs artıq pul verməyi müzayiqə etmirdi, çünki itən yerə getmirdi. Pulun yığılmağı da “cərimə” üsulu ilə icra olunurdu; məsələn: Əbdül Kərim filankəsin yarasını yaxşı bağlamayıb, on manat cərimə cəld alınır. Fətəli kişi Sevdimalıya qaymaq göndərməyib, beş manat cərimə cəld alınır. Əliş toyun buğdasını dəyirmanda üyüdəndə “şahad” alıb, on manat cərimə. Filandan on beş manat cərimə, kasıb-kusubdan kimidən beş manat, kimidən üç manat, lap kasıblardan bir manat, iki manat, yarım manat. Hallı-halına görə. Və üç günün müddətində bu minvalla cəm olan pulların miqdarı beş yüz altmış bir manat on dörd qəpik oldu. Allah bərəkət versin!.. Kəndlilərin iqtisadi vəziyyətini nəzərə alanda, – bir surətdə də ki, heç hökumət vergisini vaxtlı-vaxtında verə bilmirlər, – bir bu qədər pulun cəm olmağı yenə böyük işdir; yəni “Allah bərəkət versin”dir. * * * Bu məqalə “Növbahar” ruznaməsində çap olunandan sonra, ispalkom yoldaş və onun rəfiqi Kazım Məmməd oğlu başlayır məqalə yazanı axtarmağa ki, onunla bacardıqları kimi hesablaşsınlar. Zənləri də bir-iki yerə gedir: əvvəl kənd müəllimindən bədguman olurlar və bir qədər onu incitməyə başlayırlar. Belə ki, onun əkininə su vermirlər, məktəb nazirinə ondan şikayət edirlər: “tez-tez Ağdama gedir”. Və hələ bir qədər də “Məmmədli” tayfasının məktəbə gedən uşaqlarını məktəbdən götürürlər (yəni: məktəbi baykot edirlər). Amma “Növbahar” idarəsindən məqalə sahibinin adını soruşduqda oradan cavab gəlir ki, məqaləni yazan bir nəfər “Qəzi”dir. Qəzi də həmən kənddə qədim mülkədar oğludur ki, indi komsomoldur. Bu da başlayır and içməyə ki, o məqalədən mənim xəbərim yoxdur. Hər halda iş-işdən keçib: məqalə yazılıb və məqalə sahibi məlumdurmu, Qəzidirmi, bizim üçün əhəmiyyəti yoxdur. Ancaq bizim sözümüz o yerdədir ki, hər bir müxbir ki, qələmi alır əlinə və kənd məişətindən yazmaq istəyir, heç vaxt iki şərti unutmasın: Birinci budur ki, böhtan, böhtan yazmasın. İkinci də budur ki, böyüklərə sataşmasın. Və Kazımın sünnət toyuna gəldikdə biz güman edirik ki, belə bir fəqərənin təfsilatını qəzetlərə yazıb çap etməyin mənası yoxdur. Buna da iki səbəb var: birisi budur ki, ispalkom kimi və Kazım Məmməd oğlu kimi hörmətli şəxslərə toxunur. İkincisi də budur ki, həmin toy əhvalatı doğru da olmuş olsa, burada məzəmmət olunası bir şey yoxdur; o səbəbə ki, hər bir kəsdən beş manat, on manat yığmaqla ki, bir adam dövlət sahibi olacaq, – nə eybi var, bu da iqtisadi qanunların bir növüdür. Necə ki, atalar da deyiblər: “Hər kosasaqqaldan bir tük çəkib topasaqqala versək, bunun saqqalı daha da top olar” və genə atalar deyiblər ki, “Hər lütdən bir sap çəksən, köynəkli adama artıq bir göynək də çıxar”. Gülübəy “Kəndli” qəzeti, 10 may 1926, №26 * * * Oğru inək Atı atın yanına bağlasalar, ya halını götürər, ya xasiyyətini. Atalar sözü Qaraqılçıq kəndində bizim yaxın qohumlarımız yaşayır. Onun üçün də mən il olmaz ki, oraya qonaq getməyəm. Şəhər yerində qara-quraya baxmaqdan insanın hövsələsi daralır; ona görə də bir bəhanə axtarır ki, böyük şəhərdən bir neçə gün uzaq olsun. O biri tərəfdən də, kənd aləmində gahdan bir elə bir zövq və səfa üz verir ki, onu böyük və qalmaqallı şəhərdə heç vaxt tapa bilməzsən. Uzun aylarnan şəhərdə beynini yazı-pozu ilə yorandan sonra, birdən görürsən ki, səhranın ortasında, təmiz və saf havada, quşların və heyvanların içindəsən. Əkinlər, sular, ağaclar və yarpaqlar… Gör hara gəlib çıxıbsan? Harada qaldı böyük şəhərin dar küçələri ki, camaatın əlindən səkidə yol tapıb, keçmək mümkün deyil. Xülasə. * * * Qaraqılçıq kəndində pambıqlar hələ yığılmaqda idi. Hava çox xoş keçirdi və sübh tezdən durub, tüfəngləri götürüb gedirdik dovşan ovuna. Dovşan ovu deməkdə, məqsəd dovşanı vurub, onun ətini yemək deyil; bir surətdə ki, bizim müsəlman arasında dovşanı heç layiqincə bişirib ortalığa çıxarmağı bacaran yoxdur. Ancaq ovun da ləzzəti bir canlı şeyi candan salıb onu ələ gətirməkdir ki, evə qayıdıb gələndə oğul-uşaq sənə gülüşüb deməsinlər ki, “bah, buna bax; maşallah ovçularımıza!..”. * * * On üç gün mən Qaraqılçıq kəndində qaldım və bu on üç günün bir həftəsinə kimi dovşan vurub gətirmək və onları parçalayıb köpəklərə verməklə keçirtdim. Qalan həftəni də bizim qohumların “oğru inək” adlı bir inəyi ilə məşğul oldum. Əhvalat bu qərar ilədir: Bir neçə gün kənddə vaxt keçirdəndən sonra gördüm ki, səhərlər çayın yanına yekə bayda dolusu qaynar süd gələndə “oğru inəyin südü” deyib danışırlar. Mən bu söhbətə diqqət verdim. “Oğru” sözünü insanlar barəsində eşitmişik və heyvanların da bir parasının barəsində eşitmişik; necə ki, məsələn, oğru pişik, oğru it. Quşlardan da sağsağan və qeyriləri də oğru ola bilər. Amma bunu bilmirdim ki, inək necə oğru ola bilər və nəyi oğurlaya bilər. Bir gün sabah çayını içəndən sonra əmoğlumla həyətə çıxdıq və mənim xahişimə görə o məni apardı inəyi göstərsin və onun oğurluğu barəsində məlumat versin. Həyətin kənarında, bağın qapısının yanında, uzaqdan bir boz inək görsənirdi. Əmoğlum mənə dedi ki, “oğru inək” dediyim – haman o inəkdir. Gəzə-gəzə getdik yaxınlaşdıq. İnək qoca idi. Bir buynuzu da dibindən qırılmışdı. Bir buynuzunun yarısı da sınmışdı. Bir gözü lap yumulu idi; kimsə vurub çıxartmışdı. Əmoğlum inəyin o tərəfinə ötüb heyvanın dal qılçasında bir çapılmış yer göstərdi: keçən vaxtlarda hansı nainsaf dəhrə, ya xəncərlə yaralamış imiş. * * * Bunların hamısı öz qaydasınca. Ancaq mən onu bilmək istəyirdim ki, indi gündüz vaxtı inək nə səbəbə çölə otlamağa getməyib, evdə qalıbdır? Bağlarda da bir şey yoxdur ki, heyvanın qarnı doysun; bir surətdə ki, indi heyvanlar çölə gedirlər və biçilmiş taxıl yerlərində, sovulmuş pambıq yerlərində, çör-çöpdən-zaddan tapıb qarınlarını doyuzdururlar. Əmoğlum cavab verdi ki, inək toxdu, ona görə də qeyri heyvanlarımızla çölə getmək istəmir. Soruşdum: – Necə yəni toxdur və nə yeyir ki, tox olur? – Əmoğlum cavab verdi ki: – Həmin oğru inək gecələr xəlvətcə xalqın pambıq əkininə girir, qarnını doyuzdurur və səhər tezdən hava işıqlanmamış, qayıdıb gəlir. Payızın bu gödək günlərini də burada həyət-bacada gəzib dolanır və yatıb dincini alır. Mən soruşdum ki: – Pəs pambıq sahibi məgər gecələr pambığı başına buraxır? Məgər o pambığını heyvandan və oğru-əyridən gözləmir? – Əmoğlum belə cavab verdi. Dedi: – Əvvələn, bu sözləri sən yavaş danış; çünki o pambıqlar ki, onların bərəkətindən, bax, bu kor inəyimiz gündə bir dolu sərnic süd verir, – o pambıqlar hamısı bizim qonum-qonşunun pambığıdır. Onlar hərçənd ki, bizim bu oğru inəyin hünərindən xəbərdardırlar, amma Allaha təvəkkül edib, bizim inəyin oğurluğunu uzaq pambıqlara isnad verirlər; yoxsa həqiqətdə bizim südümüzün bərəkəti həmin qapı-bir qonşularımızın pambığının bərəkətinə bağlıdır. Ona görə də mən səndən xahiş edirəm ki, indi biz ehtiyat üçün gərək yavaş danışaq. * * * Gəldik evə. Hava qarınlıqladı və çıraqlar yandı. Axşam çay ortalığa gələndə, genə bir kasada qaynar süd ortalığa gəldi və burada oğru inək gəldi durdu gözümün qabağında və mən çox istədim biləm ki, indi oğru inək haradadır və nə işə məşğuldur. Əmoğlum dedi ki, hələ həyətdədir; çünki hələ vaxtı deyil, yəni hələ oğurluğa getməyibdir. Soruşdum: – Bəs nə vaxt cedəgək? – Dedi: – Adamlar yatışandan sonra. – Dedim: – Əmoğlu, bax, doğrusu, mən bir yazıçı adamam və bu bir neçə gün ki, burda sənə qonaq olub gəzib dolanıram və yağlı süd-qatıqlardan yeyib içirəm, bu öz qaydasınca. Və əlbəttə ki, şəhərə gedəndən sonra bu gözəl günləri həmişə arzu edəcəyəm. Amma burası var ki, biz bir yazıçı millətik, bizə yağ və pendirdən, süd və qaymaqdan da əfzəl yaxşıca tanımaq, təcrübə görmək lazımdır. Bizə gör-götür lazımdır. Bizə tema və mövzu lazımdır; yəni müxtəsər, bizim yazıçılıq karxanasında həmişə xammal lazımdır ki, karxanamız işləsin, bikar qalmasın. Bu gecə məndən yatdı yoxdu. Gərək bir bürüncək götürəm və sənlə gedəm, oğru inəyi səhərətək pusam və onun “fənd-felini” öyrənib sonra yazıya götürəm; ta ki, hər bir kəs bilmirsə, bilsin və eşitməyibsə eşitsin ki, inəkdən də oğru olarmış. Elə də elədik. Qabaqca əmoğlum tənbəlləşib getmək istəmirdi. Mən çox təkid elədim və istər-istəməz razı oldu; birlikdə getdik. Hərçənd ay işığı yox idi, amma hava o qədər də qaranlıq deyildi. Həyətin dibinədək getdik. Amma inək orada deyildi. Bağa girdik. Orada da inəyi görmədik. Əmoğlum dedi ki, inək yəqin ki, özünü veribdir pambıqların birinə. Amma hansı pambığa getməyini bilə bilmədik. Bağdan çıxdıq. Pambıq əkinlərinə tərəf gedirdik. Hava bir az soyuq idi. Mən üşüməyə başladım. Amma inəyin xasiyyəti məni o dərəcədə maraqlandırırdı ki, soyuqdan donsaydım da, genə inəyi tapmamış evə qayıtmayacaqdım. Burada əmoğlum mənə dedi: – Dayan. Baxdıq ki, qabaqda bir heyvan qaraltısı görsənir. Əmoğlum dedi: – Bu bizim inəkdir. Yəqin ki, burada Hüseynqulunun pambığına özünü vermək istəyir. Amma deyəsən pambıqda da adam var və adamın olmağını inək də duyubdur. Biz bu sözü danışanda pambıq zəmisinin içindən spiçka işığı gəldi. Məlum oldu ki, doğrudan da pambıqda adam var imiş. Demək, oğru inək durub güdürmüş ki, Hüseynqulu pambıqdan çıxıb evinə getsin, sonra bu da özünü pambığa versin, ta səhərə kimi orada otlayıb qarnını doyuzdursun. Söz yox ki, qonşuluqda bir belə mərdümazarlıq əmoğluma yaraşan şey deyildi; onun üçün də mən ona bir söz deməmiş, özü getdi inəyi qaytardı, gətirdi həyətə və istədi aparsın qeyri heyvanlarını saldığı pəyəyə salsın. Amma çox əlləşdi, inək ora getmək istəmədi; çünki vəhşi bir heyvan kimi çöldə “kallahı” dolanmağa çoxdan adət edibdir. Və bir də dedilər ki, pəyəyə onu zornan qatsan da qapısını-divarını uçurub dağıdacaq və qaçıb baş alıb gedəcək çöllərə otlamağa. Mən özüm də bir qədər yorulmuşdum. Yatdıq. Və səhər dedilər ki, gecə oğru inək hara isə əkilib və qarnını doyuzdurub, sübh tezdən qayıdıb gəlibdir. Oğru inəyin macərası bununla qurtarmadı. Mən kimi yazıçıya bu kifayət deyil ki, bir oğru inəyə rast gəldim, bir gecə də onun oğurluğunu gördüm və sonra gəldim yıxıldım yatdım, səhər də durdum, oğru inəyin oğurluqla yağlanan südünü çaya qarışdırıb ləzzətlə içdim, ayağa durdum. Çox maraqlı, çox qəribə və çox bilməli bir məsələ budur ki, həmin Allahın heyvanı harada, nə vaxt və kimdən bu oğurluğu öyrənibdir. Əmoğlum həmin oğru inəyi, yanında balası ilə iki il bundan qabaq qaraqılçıqlı Məşədi Nəcəfdən səksən bir manata almış imiş. Getdim, Məşədi Nəcəfi tapdım. O, inəyi bir il ondan qabaq qiyamədinli məşhur “oğru Musadan” almış imiş. Amma Məşədi Nəcəf, inəyin gecələr pəyəni dağıdıb oğurluğa getməyindən və kəndlilərin şikayətindən bezikib inəyi əmim oğluna satmış imiş. İndi oğru Musanı tapmaq mənə lazım oldu. Qiyamədinli kəndi ilə Qaraqılçıq kəndinin arası təqribən altı-yeddi vers olar. Evə qayıtdım və əmoğlumdan xahiş etdim ki, bir at-yəhər özünün var, bir at-yəhər də qonşudan borc alsın. Hərçənd əmoğlum Qiyamədinliyə getməyə bir güldü və mənlə ora getməyə qabaqca meyil göstərmədi. Mən çox təkid etdim, o da istər-istəməz razı oldu. Qiyamədinli bir böyük obadır və qədimdən oğurluqda şöhrət tapıbdır. Yadıma gələn budur ki, keçmiş əyyamda ədliyyə məhkəmələrinin işlərinin çox hissəsi qiyamədinlilərin oğurluq işlərindən ibarət olardı. İndi də bir neçə il bundan qabaq qiyamədinlilər genə ad çıxarmaq istəyirdilər; ancaq hökumət bir qədər bərk tərpəşdiyindən Qiyamədinli oğrularını bir növ susdurdu. Əmoğlumla bir soyuq gündə atları mindik və Qiyamədinliyə gəldik çıxdıq. Pəs hara düşək? Əmoğlum istədi atı kənd şura sədri və əmoğlumun aşnası olan Məmmədyargilə sürsün. Dedim: – Yox, ora getməyək və iki səbəbə görə ora düşməyək: biri budur ki, Məmmədyarı bu işə gərək qatmayaq; çünki burda sual-cavab olacaq, danışıq olacaq. İnəyi oğru Musa haradan alıb, kimə satıb, niyə və neçəyə satıb? Və axırda Məmmədyar bizim yanımızda xəcalət ola bilər ki, onun da kəndində oğurluq darülfünundan nəinki tək bircə insanlar oğurluq diplomları alırlar, hələ bəlkə heyvanlar da adamlardan geri qalmırlar. İkincisi də budur ki: biz əgər şura sədrinin evinə düşsək, orada heç bir iş görə bilmərik; çünki oğru Musa eşidəndə ki, biz şura sədrinin evinə düşmüşük qorxusundan nə oraya gələcək ki, biz onunla görüşüb danışaq, nə də bizə bir açıq söz deyəcək. O elə güman edəcək ki, biz şikayətə gəlmişik. Və bizim oraya gəlməyimizi, şura sədrigildə düşüb oğru inəyin söhbətini açdığımızı Musa eşitsə, bəlkə hələ qorxusundan kənddən baş alıb qaçıb gedə. Mən daha əmoğlumun bu barədə məsləhətinə ümidvar olmayıb, dedim atları sürək kənd məktəbinə. Elə də oldu. Bir sinifli kiçik bir məktəbin tək bircə müəllimi var idi ki, özü də müdir hesab olunurdu. Adı Mirzə Xəlil idi. Atdan düşdük. Mirzə Xəlil qabağımıza çıxdı. Xoş-beş… Məktəb şagirdləri həyətdə hay-küylə oynaşırdılar. Bunlar bizi görcək yanımıza toplandılar. Atlarımızı əlimizdən alıb bilmədik hara çəkdilər. Əmoğlu atların dalınca getdi və Mirzə Xəlil məni içəri apardı. Bir yekə otağın küncündə dəmir peç yanırdı. Otaq xeyli isti idi. Bir qədər keçdi, əmoğlu gəldi, çay içdik və axırda mən mətləbi Mirzə Xəlilə açdım. Mən bu söhbəti Mirzə Xəlilə söyləyəndə, bizə çay gətirən on dörd-on beş yaşında bir oğlan durub qulaq asırdı. Və mən “oğru Musa” adını çəkən kimi bu oğlan çıxdı getdi. Müəllim Mirzə Xəlil də bunun dalınca çıxdı, geri qayıtdı, mənə dedi ki: – Bu oğlan ki, bizə çay gətirirdi, oğru Musanın qonşusudur. Mən başa düşdüm ki, deyəsən, işi xarab elədim; çünki biz qərib adamıq və atdan düşən kimi birdən-birə oğurluq söhbəti salanda, camaat əlbəttə elə başa düşər ki, biz hökumət adamıyıq, oğru Musanı tutmağa gəlmişik. * * * Mən necə ki, güman edirdim, elə də oldu. Oğru Musanın adı məktəb şagirdlərinin ağızlarına düşən kimi kənddə küy düşdü: “Oğru Musanın dalınca adam gəlib ki, onu tutsun aparsın”. Mirzə Xəlil zəngi çaldı və şagirdləri sinfə yığdı. Onlara başa saldıq ki, biz nə hökumət adamıyıq və nə bir kəsi tutmağa gəlmişik, ancaq şagirdlərin dərslərinə baxmağa gəlmişik; özümüz də Qaraqılçıq kəndinin müəllimləriyik. Mirzə Xəlil dərs verməyə başladı. Biz də həyətə çıxdıq və tövləyə getdik ki, atları yoxlayaq. Bir qoca kişi atlarımızın qabağına saman tökürdü. Bizi görəndə salam verdi, dedi: – Siz zəhmət çəkib soyuğa çıxmayın. Yoldan gəlmişsiniz, otaqda əyləşin, atlardan yana nigaran olmayın; mən burdayam. Qoca kişi məktəbin qulluqçusu imiş. Biz qayıdıb otağa gəldik və qoca kişi də içəri girdi. Çubuğunu cibindən çıxartdı, doldura-doldura dedi: – Mərdüməzarın evini Allah yıxsın! Zəhrimar olsun o xeyir ki, sən onu oğurluqnan qazanacaqsan! İnsan gərək düzlüklə bir parça çörəyi qazana. Oğurluqnan vallah-billah heç kəs bu dünyada bir şey sahibi olmayıb, bir xeyir-bərəkət sahibi olmaz. – Dedim: – Ay əmi, sən kimin qarasınca danışırsan? – O haramzada Musanı deyirəm. İndi odur, inəyin günündə gəzir. – Necə ki? – Necə olacaq, ilin iki ayını çöldə gəzir, on ayını dustaqxanada. – Ay əmi, sən yəqin ki, onun əməllərindən eşitmiş olacaqsan. O özü oğrudur, bu öz qaydası ilə. Amma bu nə tövr olubdur ki, deyirlər onun özü kimi bir oğru inəyi də var imiş? Burada qoca kişi çubuğunu bir bərk sordu və dedi: – Hay-hay!.. Musanın nəiyni görmüsən? O heç maldar deyil. O inəyi də uşaq vaxtı çovdar malından oğurlamışdı. Gecələr evdə qalmazdı ki, inəyə də göz-qulaq olsun. Onun üçün də gecələr oğurluğa inəyi də aparardı. İnək də belə cins inəkdi. Bizlərdə heç elə heyvan yoxdur deyəsən. Zəngəzur heyvanlarından idi. Qırışmal inəyi o qədər pambıq oğurluğuna gecələr apardı ki, inək də, neyləsin, heyvan olanda nə olar. Atalar demişkən: “Atı atın yanında bağlarsan, ya halını götürər, ya xasiyyətini”. Hə, bilirsən, ay ağa, o inəyin başı nələr çəkibdir, nə qədər ziyanlıqda tutulub, nə qədər ona kötək dəyib!? Gərək ki, bir buynuzu da sınmış ola; bir gözünü də Zülfüqar vurdu kor elədi. Zəng çalındı. Uşaqlar bal arısı kimi vızıltı başladılar. Atları mindik, axşam özümüzü yetirdik Qaraqılçığa. Hava da çox soyuq idi. * * * İki ər Bu əhvalat ki, aşağıda rəvayət olunur, şayəd köhnəlmiş və çeynənmiş məsələlər qəbilindən nəzərə gələ; zira nikah və talaq söhbətləri gah hekayələrdə, gah məqalələr vasitəsilə bizim türk mətbuatında dəfələrlə yazılıb, oxunub və eşidilibdir. Və lakin o əhvalat ki, mən onun barəsində söhbət açmaq istəyirəm, zənn edirəm az-az ittifaq düşsün və bəhər hal xeyli maraqlı və eşitməlidir; o dərəcəyə kimi ki, indi, Oktyabr inqilabının on illiyinin müqabilində belə bir hadisə xariqüladə və ağla sığışmayan bir “nağıl” hesab oluna gərək. Və lakin həqiqətdir və bu həqiqətin şahidi həqir özüdür. O şəhər ki, bu əhvalat orada vaqe olub, Araz çayına yavıq Azərbaycan şəhərlərinin biridir. Və necə ki, dindar İran torpağının qonşusu, bu şəhərin əhalisi də iman əhllərindən bir zərrə qədərincə geri qalan deyillər: demək olar ki, əhalinin küllisi Allah-taala təyin etdiyi ibadət və rəyazətində bərqərar, nəmazi-yomiyyə öz vaxtında; hətta nafilə namazları və sairə sünnəti namazlarını cabəca edən müqəddəs bir camaatdırlar. Habelə ramazan ayının şəraitini təfsilatla yerinə yetirmək, həcc və ziyarəti-şühəda və mahi-məhərrəmül-həramda Kərbəla müsibətini layiqincə yad etməkdə birinciliyi qazanan müsəlmandırlar. Həmin bu dindar əhalinin vətənində təqribən Oktyabr inqilabının qabaqlarında, yəni on-on iki il bundan qabaq, bir Allah bəndəsi yaşayırdı ki, onun ismi Hacı Ramazan idi. Hacı Ramazan “idi” deməkdə mən ona işarə etmək istəyirəm ki, bu bəndeyi-xuda indi daha hali-həyatda deyil; bir neçə il bundan müqəddəm eşitdim ki, vəfat edibdir. Hacının sənəti hamamçılıq idi; yəni Heydər ağanın hamamını icarəyə götürmüşdü. Elə yadımdadır ki, ilin müddətində haman icarə etdiyi hamamdan altı yüz manat sahibinə verdi və bir o qədər də bəlkə özünə zəhmət haqqı qaldı. Çün Hacı Ramazan bizim qonşumuz idi, onunçun da onun nəinki hamam icarəsinin təfsilatı, bəlkə ev-eşiyinin xırda-para işləri də göz qabağında idi və mən möhtərəm oxucularımı inandırıram ki, Hacı Ramazan övrəti Şərəbanını çox istərdi; o qədər istərdi ki, övrətin yolunda Hacı Ramazanın iki dəfə xəlvətcə ağladığını görmüşəm: bir dəfə övrətinə heç bir şey üstündə acığı tutub talaq verəndən sonra və ikinci dəfə hacının ağlamağını o vaxt gördüm ki, övrəti ilə barışandan sonra. İkinci dəfə acığa düşüb boşayandan sonra, biçarə kişi gəldi mənim atamın yanına və ona başladı yalvarmağa: – Məşədi Ələsgər əmoğlu, and verirəm səni o qərib imam Rzaya ki, mən qərib bir adam kimi evimdə oturub qürəba tək ahü-nalə edirəm. Gəl zəhmət çək, get Hacı Əsədgilə və o kişiyə de ki, Hacı Ramazan bir qələtdi eliyibdir. Demək, Hacı Əsəd – Hacı Ramazanın övrəti Şərəbanının atasıdır. Və Hacı Ramazan övrəti ikinci dəfə boşayandan sonra o qədər peşman olub, o qədər qəm-qüssə edir ki, təkliyə tab gətirə bilməyib, gəlib ürəyinin dərdini mənim atama açır, ondan vəsatət və müavinət təmənna edir. Hacı Ramazan qırx beş-əlli yaşında ucaboy bir kişi idi. Övrəti Şərəbanı, otuz beş ya bir az artıq yaşında göyçək bir arvad idi. Bunların övladı yox idi və əvvəlindən heç də olmamışdı. Zahirən yaxşı yola gedərdilər və kişinin övrətə olan məhəbbəti – necə ki, ərz olundu – kafi dərəcədə idi: amma səbəb nə oldusa, iki ilin müddətində aralarında nə vaqe oldusa, Hacı Ramazan övrəti Şərəbanıya iki ilin müddətində iki dəfə talaq verdi və ikinci talaqdan sonra genə nəhayət peşman olmuşdu və onun üçün də atamın yanına iltimasa gəlmişdi. Əzbəs ki, bizim Hacı Əsədə bir növ uzaq qohumluğumuz çatırdı və Hacı Əsəd hər halda atamın sözünü yerə salmazdı və onun üçün də Ramazan atama pənah gətirmişdi. Xülasə, bu dəfə də iş yaxşılıqla düzəldi: çünki bu dəfə də Şərəbanıya verilən talaq – təlaqi-rüci hesab olunurdu. Şərəbanının iddəsi tamam olmamışdı, xalamgil getdilər, övrəti gətirdilər əri Hacı Ramazana tapşırdılar və bu dəfə ondan xahiş etdilər ki, dəxi bundan sonra mehriban dolansınlar ki, bir də özlərini və özgələrini zəhmətə salmasınlar. Bu əhvalatdan bir il keçmişdi ki, dedilər Hacı Ramazan övrəti Şərəbanı ilə sözə gəliblər və sonra eşitdik ki, Hacı genə övrətinin talağını veribdir. Bu dəfə daha bunların mabeyninə girən olmadı. Hər kəs bu xəbəri eşidirdi, gülməkdən başqa qeyri bir cavab tapa bilmirdi versin və dəlidivanədən savayı Hacı Ramazanla övrətinə bir qeyri ad tapa bilmirdi qoysun. Amma axırda ər və arvad genə barışdılar; çünki bunların bir-birinə heç bir ədavəti yox idi; ancaq bir-birilə dalaşıb boşanmağa məhz adətkərdə olmuşdular. Amma bu dəfə bunların başına bir qəzavü-qədər gəldi ki, bir-birilə yola getməməklərinin və tez-tez ayrılmalarının nəticəsində el içində abırları getməkdən savayı, aşıqların dilinə və hekayə yazanların qələminə düşüb rüsvayi-cahan oldular. Belə ki, şəhərimizin mollalarının cümləsi bu rəyə gəldilər ki, müvafiqi-şəri-şəriət Şərəbanını dübarə əri Hacı Ramazana qaytarıb əqd etmək mümkün deyil, ta o vaxtadək Şərəbanı bir qeyri şəxsə ərə gedə, ona müvafiq qayda ilə arvadlıq edə və sonra müvafiqi-şəriət ondan boşana və iddəsi çıxa. Və məhz ondan sonra yad bir övrət kimi genə irəlidəki əri Hacı Ramazana qayıdıb övrət ola bilər. Əvvəllər mən də bu sözə inanmadım və qonşuluğumuzda Hacı Molla Əlidən bu məsələni soruşduqda doğrudan bildim ki, Quranda həmin fəqərə müəyyən surədə qeyd olunubdur. Hacı Molla Əli hətta Quranı açdı və bilmirəm hansı yerindən belə bir ayə də gətirdi ki, guya əgər bir müsəlman bəndə övrətinə iki dəfə talaq verəndən sonra, genə üçüncü dəfə onu boşaya, o vaxt daha o övrət o kişiyə halal ola bilməz; “fəla təhəllü ləhü minbədü hətta tənəkhü zocən ğeyrən”; yəni özgə bir ərə getməyincə dəxi qabaqkı ərinə halal ola bilməz. Mən elə qanıram ki, o yerdə ki, bir işin, çətin bir məsələnin özgə bir həlli, qeyri bir çarəsi yoxdursa, daha o yerdə çox da atılıb düşmək, ya çox fikirləşmək lazım deyil: zira zəmani ki, sənin qabağına Quran ayəsi kimi “həblül-mətin” qoyulub, sübuta yetirirlər ki, flan yol ilə yox, flan yol ilə getməlisən, daha burada bir özgə çarə yoxdur: gərək haman yol ilə, xoşsa da, naxoşsa da, getməlisən. Hərçənd Hacı Ramazan üçün Qurani-Şərif ortalığa qoyduğu təfsir heç də əlverişli deyil idi, amma əhli-iman Hacı Ramazan üçün bundan başqa bir təfsir ola bilməzdi. Demək, gərək Şərəbanı müvəqqəti surətdə qeyri bir ərə getsin. Pəs kimə getsin? Bu məsələ, zənn edirəm, dünyada yaşayan cəmi övrət sahibi ərlər üçün müşkül bir məsələ gərək ola. Nə tövr olsun ki, Hacı Ramazanın gözləri baxa-baxa istəkli övrəti bir özgə kişiyə ərə getsin? Axı, o övrətdən Hacı Ramazan əl çəkməyibdir?.. Hələ nəinki əl çəkməyibdir, hətta bəlkə gecələr də ondan ötrü biqərar olub yuxuluya da bilmir. Aha!.. Hacı Ramazan dadaşımızın fikrinə bir şey gəldi və ürəkdən dərin bir ah çəkdi. Həmin ah elə şəfabəxş bir ah idi ki, hacının ürəyində hər nə qədər küdurət və öhdəsində nə qədər ağırlıqda ağır yük var idi, fövrən onların hamısını yüngülləşdirib, ona bir nicat yolu göstərdi. Hacı Ramazan xəyalında qoydu ki, Şərəbanının siğəsini oxutsun öz hamamının tulambarçısı Kəblə İmaməliyə. Bu kimi çox bir fəqir, altmış yaşında pəjmürdə hal, bir çirkli-mirkli iranlıdır. Səhərdən-axşamadək peşəsi karvansaralardan hamama təzə peyin daşımaq, onu hamamın damında qurutmaq və quru peyini kürəkləyib, hamam kürəsinə töküb yandırmaq idi. Kəblə İmaməli subay bir kişidir və evi-eşiyi olmadığından hamam dalanında yatırdı. Xeyli kasıb olduğu cəhətdən Hacı Ramazana bərk itaət edib, gecə-gündüz peynlə çalışırdı ki, oradan ona çatan bir tikə çörəkdən əli üzülməsin. Hərçənd bu iş zahirdə Hacı Ramazan üçün çox asan vəchlə düzələn işə oxşayırdı, amma axırda elə olmadı. Hacı güman edirmiş ki, bəli, Şərəbanının siğəsi zahirən və rəsmən oxunub, şərən Kəblə İmaməliyə övrət olar. Nə eybi var? Kəbləyi kişi öz tulumbarçılığında, Şərəbanı isə öz atası Hacı Əsədin evində. Bir neçə gündən sonra siğə geri oxunar, yəni rəsmən kəbləyi, Şərəbanının talağın verər və öz vaxtında da Şərəbanının genə siğəsi Hacı Ramazana oxunar. Və beləliklə iş qurtarıb gedər. Heyhat! Necə xam xəyal! Şəhərin cəmi şəriətmədar və hüquqşünasları bu rəydə müttəfiq oldular ki, Kəblə İmaməli, şəri Şərəbanıya yavıq düşməyincə, onunla müvafiqi-şəriət cüt olub övrəti eləməyincə, Şərəbanı bu kişiyə ərə getmiş hesab olunmayacaq və beləliklə də Hacı Ramazanın niyyəti düzəlməyəcək. Danışırlar ki, Hacı dadaş burada xeyli zəhmətə düşdü: o, mollaya yanaşdı, bu fazildən məsələ etdirdi, hiyleyi-şər yollarını axtardı və bu yolda çox xərc qoydu. Hətta çarəsiz qalıb Kəblə İmaməliyə də pənah apardı; onunla da nə isə xəlvətdə çox danışardı. Elə başa düşürəm ki, çarə ələ gətirə bilmədi; çünki mən də bir vaxt gördüm və qonşularımız da buna şahid olduq ki, Hacı Ramazan Kəblə İmaməliyə öz məhəlləsində müvəqqəti bir mənzil kirayə elədi, orada kişiyə bir otaq döşətdirdi. Kəbləyi kişinin üst-başını təzələdi və bir neçə gündən sonra Şərəbanını haman Kəblə İmaməlinin mənzilinə gətirdilər. Bundan sonra məhəllə uşaqları gahdan bir Kəblə İmaməlini təzə mənzilinə gedən görəndə onun dalınca o qədər gülüşüb qışqırardılar ki, kişi axırda hirslənib, yerdən daş götürüb uşaqların üstə atardı. Amma hamısından gülünc bu idi ki, Hacı Ramazan əmi hərçənd gecələr Şərəbanının yanında qalmazdı və qala da bilməzdi, amma gündüzlər, qədimdən adət etdiyi kimi bazardan ət, çörək alıb əlində səbət aparardı və qapıdan Şərəbanını çağırıb verərdi; arvad da yad arvad kimi başında çarqat, üzü örtülü gəlib əti alıb aparardı. Qonşuların dediyinə görə Hacı, Şərəbanıya bircə bunu deyərdi: – Ay qız, kefin necədir? Qabaqca Hacı, Kəblə İmaməli ilə şərt qoymuşdu ki, Şərəbanının talağını tez bir vaxtda versin. Amma bilmədik səbəb nə oldu ki, bu iş təxirə düşdü və bir neçə ay çəkdi. Bir dedilər ki, Kəblə İmaməli Şərəbanını daha boşamaq istəmir; sonra dedilər ki, Kəblə İmaməli Hacı Ramazandan bir neçə yüz manat pul istəyir. Bir övqat söyləyirdilər ki, bu iki ərin arasında Şərəbanının üstündə böyük niza əmələ gəldi. Amma nəticədə işlər pis keçmədi. Bir gün danışdılar ki, Kəblə İmaməli Şərəbanının talağını veribdir və bir neçə vaxtdan sonra dedilər ki, Hacı Ramazan Şərəbanını nikah edib evinə gətirib. Bu hekayəni indi qələmə gətirməkdən mənim məqsədim budur: Mən istəyirəm bunu qeyd edəm ki, bir belə işlər, yəni kişilər tərəfindən övrətə üç dəfə talaq verəndən sonra o övrəti qeyri bir kişiyə nikah etmək məcburiyyəti təzə bir söhbət deyil. Məlumdur ki, dindar müsəlmanlar arasında belə əhvalatlar həmişə ittifaq düşübdür və buna keçmiş vaxtlarda bir kəs nə təəccüb və nə də etiraz edərdilər. Amma hal-hazırda əgər bu sətirlərin indiki oxucuları burada yazılan keyfiyyəti və bu hekayədə adları çəkilən molla və məşədiləri gülünc hesab etsələr, bu ondan ötrüdür ki, biz indi Oktyabr inqilabının onuncu ilinə gəlib çatmışıq. Və bu da məlumdur ki, indiki əsrimiz elə bir əsrdir ki, ərlə arvad tez-tez dalaşır və tez-tez barışır da. Nə şəriətin nikahı, talağı və nə Kəblə İmaməlinin vəsatəti onlara lazım olmur; səbəb budur ki, indi daha insanlar azad yaşamaq üçün özlərinə azad bir yol tapırlar. * * * Yuxu Hacı Mirzəli ağa vəfat etmişdi. Çün bizim ev adamına bir növ qohumluğu çatırdı, mərhumun dəfninə ta qəbr üstə kimi mən getməyə məcbur oldum və hətta axşam vaxtı sər-səlamətinə də getdim; mən özüm də getdim və ev adamımızı da apardım. Kişilər qabaq otağa yığışmışdılar və övrət də həyətə girəndən sonra məndən ayrıldı, getdi içəri otağa (qohumluğu cəhətdən oraya bələd idi). Mən girdim kişilərin yanına və salam verib keçdim yuxarı və əyləşdim. İlk əmmaməli molla yuxarı başda dizüstə əyləşmişdi. Və mən oturan kimi bunların biri ucadan fatihə dedi və camaat da başladı kimi “bismillah” və kimi “əlhəmdullah” deyib, öz-özünə yavaşca vird eləməyə. Otağın ortasında bir əmmaməsiz mollacıq da diz üstə çöküb, qabağında bir dəstə cildli kitabça, əlində bu kitabçaların birini gözünün yavuquna tutub oxuyurdu. Əyləşən kişilərin də bir neçəsi, əllərində bu kitabçalardan, yavaşca mırtdana-mırtdana oxuyurdular. Bu kitabçalar Quranın cüzləri idi ki, ibarət ola Quranın otuz hissəsindən. Mərhumun böyük oğlu Kəblə Tağı başıaşağı və qəmgin durmuşdu ayaqüstə, qapının ağzında. Hər bir içəri daxil olan salam verib əyləşəndən sonra Kəblə Tağı da yavaşca durduğu yerdə çökürdü dizi üstə və birisi durub gedəndə Kəblə Tağı da dik qalxırdı ayaq üstə. Və gedən adam üzünü evin təzə sahibinə tutub hərə bir cür təsəlli verirdi. Biri müxtəsərcə deyirdi: – Allah rəhmət eləsin. Amma biri bir az dayanıb bir-iki söz də artıq deyirdi: – Kəbləyi, heç ürəyini sıxma, bu dünyada heç kəs qalmayacaq; bu dünya namərd dünyadır. Hər yaranmışın axırı ölməkdir; bu bir Allah məsləhətidir. Bu işlərin bizə dəxli yoxdur; heç ürəyini sıxma. Mən həmd surəni oxuyub qurtarandan sonra yavaşca dedim: – Allah rəhmət eləsin. Mən oturandan sonra bir-iki dəqiqə məclis sakit keçdi, danışan olmadı. Ancaq bir adam da mənim kimi girdi otağa və əyləşdi; buna da fatihə deyib və genə məclis əhli həmd surə oxudular və sonra genə sakitlik əmələ gəldi. Ancaq mənim sol tərəfimdə əyləşən Məşədi Zülfüqar mollalara tərəf üzünü tutub soruşdu: – Axund Molla Əhməd, bu ay gərək kəmyek ola. Molla da başını Quranın cüzündən qalxızıb dedi: – Bəli, gərək kəmyek ola. Mən də Məşədi Zülfüqara tərəf döndüm və dedim: – Bəli, gərək kəmyek ola. * * * Quranın bir cüzünü mən də əmmaməsiz mollacıqdan istədim və açdım, başladım oxumağa. Dəxi bilmirəm dünyanın harasında idim ki, bir də gördüm ev sahibi Kəblə Tağı gəlib çöküb qabağımda və məni yuxudan oyadır. Məlum oldu ki, məni burada şirin yuxu tutub. Baxdım ki, cüzün əlif-lam-mim surəsinin ancaq iki səhifəsini oxumuşam. Ölüm-zülüm cüzü qurtardım, öz könlümdə fatihə verdim. Həmd surəni oxudum və Quranın hissəsini öpdüm, verdim mollacığa və durdum ayağa. – Kəblə Tağı, Allah öz birliyi xatirəsi üçün Məşədi əmoğlunu behiştin ən yaxşı yerində əyləşdirsin və sənin vücudun ilə onun ocağını söndürməsin. Çıxdıq dalana və Kəblə Tağı ucadan çığırdı: – Ay uşaq, Bilqeyis bacıya deyin, Molla əmi gedir, dursun gəlsin. Bilqeyis övrət bizim uşaqların anasının adıdır. Fanusumu dalanda yandırdılar, verdilər əlimə, yendim həyətə və gördüm ki, övrət evindən bir çarşovlu övrət mənim dalıma düşdü və dalımca çıxdı küçəyə və mən də arxayın fanar əlimdə gedirəm. Hava çox da qaranlıq deyildi və bununla belə əlimdəki fanar bir az da işıq salırdı. Hacı Mürsəl küçəsini keçdik, çatdıq Əlimurad körpüsünə. Buradan mən keçdim və gördüm ki, Bilqeyis çarşava bərk-bərk bürünüb, durub mənə tərəf baxır. Təəccüb elədim və bir az da acıqlandım və dedim: – Dəxi, nə istixarə eliyirsən? Gecə keçibdir. Belə gəl gedək. Arvad durduğu yerdə durub, dəxi bir yana hərəkət eləmirdi. Mən genə təkid elədim və bu dəfə bir az da ucadan bunu çağırdım və bilmirəm ağzıma gələn bir neçə acıqlı söz də dedim. Arvad tərpənmək istəmirdi. Həmi xeyli təəccüb elədim və həmi də nəhayətsiz qeyzləndim və arvada tərəf belə söyüş göndərdim: – Ay məlunun qızı, əgər mənlə zarafatın var, bura zarafat yeri deyil, gəl gedək. Ba!.. Bu heyndə məni heyrətə gətirən bu oldu ki, gördüm arvad dinməz-söyləməz qayıdıb geri gedir. İstədim yerdən bir daş götürəm və arvadın dalıyca qaçam, vuram baş-gözü əzilsin; amma burada dayandım və öz-özümə dedim: Sübhanallah! Bəlkə bu bir yuxudur ki, mən görürəm. Ancaq burada bir səs eşitdim və yuxudan ayıldım. Uzaqdan bir kişi səsi “Bilqeyis” deyib haraylayırdı. Səs yavıqlaşırdı və baxam ki, Məşədi Cəfər əmoğlu bizim ev adamımız Bilqeyisi dalına salıb gətirir. Burada iş açıldı. Deməginən dalıma düşüb gələn Məşədi Cəfər əmoğlunun övrəti Bilqeyis imiş və Məşədi Cəfər əmoğlu da arvadların içində öz Bilqeyisini tapmayıb, bizim Bilqeyisi gətirib ki, onu mənə tapşırsın və özününkünü aparsın. Helə də elədi: övrətini qulağım eşidə-eşidə məzəmmətlə saldı dalına və apardı. Bizim Bilqeyis də düşdü mənim dalıma və mən də bunu məzəmmət eləyə-eləyə və bəlkə də söyə-söyə apardım evimizə. Uşaqlar hələ yatmamışdı. Balaca Həcər bizi görən kimi sevincək soruşdu: – Dədə, hara getmişdiniz? – Mən acıqla cavab verdim: – Cəhənnəmə getmişdik, gora getmişdik! Uşaq səsini kəsdi. * * * Qiyamət Yaxud kəndli qadınlar Bu ilki oktyabr ayı ola bilər ki, bir çoxları üçün bir şadlıq yadigarı hesab oluna, amma mən baxtıqaradan ötrü həmin oktyabr qəmgin bir ay oldu, o səbəbə ki, bu ayın ərzində saysız və hesabsız kəndli qadınlar bir yerə cəm oldular və üzü açıq, naməhrəm kişilərin içində nitq söyləməyə başladılar. Və heç kəs məni başa sala bilmir ki, axır bu nə qiyamətdir? Axır bir zalda beş yüz arvad ola bilər, hamısı da üzü açıq? Və bunu görüb hər bir kəsdən soruşdumsa: bu nə qiyamətdir? Mənə cavab verən olmadı. Mən də köhnə əsrin adamıyam, o əsrin adamıyam ki, bir şəriət hamısı bir yerdə bir övrəti üzü açıq görəndə, ona min lənət oxuyurdu. Ax, fəda olum sənə, haradasan, indi bir gəl tamaşa elə bu üzü açıqlara, gəl bir gör necə yoldan azıblar, necə tüğyan edirlər, gör nə dərəcədə qəflətdədirlər ki, heç xəyal eləmirlər ki, Allah taala öz nazil etdiyi məshəfi-şərifində belə azğın qadınlar barəsində nələr, nə fitvalar təyin edibdir: vəqtülü təqtilən, yəni belə yoldan azmış qadınlar barəsində əmr olunur ki, hər yerdə tapıldılar, gərək qətlə yetirilsinlər. Xudaya, bu nə qiyamətdir? Hələ üzü açıqlıq bəs deyil, hələ neçə yüz zəhmətkeş kəndli qadınlar ortalığa çıxıb nitq də söyləyirlər. Kişilərtək nitq söyləyirlər… Nə danışırlar? Birinin dediklərini eynən yadımda saxlamışam. “Min ildən artıqdır ki, biz pərdə dalındayıq, min ildən artıqdır ki, biz hərəmxanələrdə dustağıq, zalım kişilərə qulluq, müstəbid fazillərin təfsirlərinin qurbanıyıq, hiçab çomağının altındayıq, dəxi bu qədər bəsdir, dəxi bu qədər kifayətdir”. Qeyri bir qadın nərə təpə-təpə deyirdi: “Bax, bizim qənimimiz, indiyədək bizi əsarətdə saxlayan həmin çarşaf olubdur. Biz bunu nəinki yad kişilər yanında, hətta yavıq qohumlarımızdan da gizlənmək üçün örtmüşük. Və belə gizlənməyə bizi mollalar məcbur edibdir, bizi Quranın ehkamı məcbur edibdir”. Bu sözləri deyə-deyə həmin qadın belə bir cuşə gəldi ki; əlindəki qara çarşafı cırdı, tikələrini yerə tulladı. Küçə ilə bir gün keçərkən, mat və müəəttəl qaldım: bir böyük imarət kəndli qadınları ilə ləbaləb dolu idi. Aya bu nə qiyamətdir? Qadınlar yığıncağıdır. Nə olub? Buraya nə üçün cəm olublar? Və nə istiyirlər. Öz dərdlərini bir-birinə söyləməyə yığışıblar, öz hüquqlarını ələ gətirməyə cəm olublar, öz min illik dərdlərini, həsrətlərini izhar etməyə toplaşıblar. Nə hüquq? Necə hüquq? Mən bu işə lap müəəttəl qaldım, çünki mən bir köhnə adamam, bir piri-kuhənsaləm və indiyədək ağıllı şəxslərdən eşitdiyim budur ki, qadın həmişə kişinin itaətində gərək olsun, səbəb budur ki, qadın ağıl və kamalda, qabiliyyət və zəkavətdə kişidən aşağı hesab olunur. Necə ki, fürqani-kərimin bəqərə surəsində zikr olunubdur ki, ərəb dilində: “Və lirricali əleyhinə dərəcətün” yəni bunun məzmunu budur ki, kişilərin dərəcəsi övrətlərdən artıq tutula gərək. Səbəb budur ki, cənab Allah bunu öz fürqani-məcidində xəbər veribdir, ondan ötrü xəbər vermiyibdir ki, dabanı çatdax kəndli zəhmətkeş qadınlar qurultay məclislərində hazır olub xüdavəndi-aləmin ehkamını tənqid edələr, ondan ötrü xəbər verməyibdir ki, bir para Allahsız yazıçılar Quranı və kitabı məsxərəyə qoyalar, ondan ötrü xəbər veribdir ki, bu ehkam nə qədər dünya durubdur, o qədər də daim durub dəyişilməsin, necə ki, xüdavəndi-aləm cəllə-cəlaləhu genə öz mübarək kitabının əhzab surəsində xəbər veribdir ki, mənim ehkamım dünya durduqca baqidirlər, baqi əbədidirlər, necə ki, haman ayeyi-mübarəkənin mənası həmin məzmuna mütabiq gəlir: “Və limən təcidə lisünnətallahi təbdilən” ya Məhəmməd Allah təalanın hökmü və iradəsi cəmi əzmindən ötrüdür ki, təğyir və təbdil oluna bilməz və olunmuya da gərək. Vaveyla va şəriəta! Gör yer üzünü zülmət nə dərəcədə bürüyübdür ki, gör insanlar necə qatildirlər ki, bu beş günlük dünyanı qənimət bilməkdən, onunla lazımınca istifadə etməkdən, xüdavəndi-aləm bizə təyin qıldığı sövm və səlatı əda etməkdən, gör bu bədbaxtın qızları nə məşqə düşüblər! Pəs sən ki, gözəl oğatını sərf edəcəksən bu kənddən o kəndə, bu şəhərdən o şəhərə qurultaylara çapmağa sən ki, gözəl saatlarını həsr edəcəksən nitqlər söyləməyə, sən ki, qiymətli fürsəti fötə verib uzun-uzadı mübarizələrdə bulunacaqsan, pəs onda on yeddi rükət yomiyyə namazını kim qılacaq? Pəs rəməzanəl-mübarək ayının min rükət nafilə namazını kim qılacaq, pəs bistyekküm, nüzdəhhum bistseyyum gecələrinin altı yüz otuz altı rükət namazını bir gecədə kim qılıb qurtaracaq, pəs şair min-min rükət sünnəti namazları kim qılıb qurtaracaq? Əfsus, genə əfsus? Dünən bir dünyagörmüş adamdan bu işləri məsələ elədim. Dedim: – And verirəm səni o Allaha ki, hətta bir para firqəvilər də onun varlığına etiqad edirlər, bir məni başa sal görüm, bu nə qiyamətdir? Və bu kəndli qadınları nə səbəbə məscidi və mənbəri buraxıb bu məşqlərə düşüblər? Dünya görmuş adam sağ əlini qoydu sol çiynimə və bir dərin ah çəkib dedi: – Əzizim, əgər mənim sözümə qailligin olacaqsa – deyim. Dedim: –De. Dünyagörmüş adam mənə belə dedi: – Əbəsdir. Soruşdum: – Nə əbəsdir? Dedi: – Sənin təlaşın. Dedim: – Bir azca açıq söylə. Dünyagörmüş adam (özü də iman əhlinə oxşuyurdu) genə bir dərin ah çəkib dedi: – Sən ki, xahiş edirsən mən bir az açıq söylüyüm, mən, bir az yox, lap da açıq söyliyəcəyəm, ancaq mənim açıq sözüm tək iki kəlmədən ibarətdir. O iki kəlmə – Oktyabr inqilabıdır. * * * Ucuzluq Naxçıvan şəhərindən bir nəfər yetim oğlan gəldi mənim yanıma və məndən iltimas elədi ki, Bakının flan texnikum məktəbinin müdiri flan… dan iltimas edim ki, onu yetim olmaq cəhətindən texnikum məktəbinə götürsün. Yetim çox xoşuma gəldi: on beş yaşında həmin oğlan dilənib dolanmaqla Naxçıvanın darülmüəlliminini bitirmişdi. Sabahısı geyinib getdim texnikuma və müdir flanı orada dəftərxanada tapdım. Girdim içəri. Xoş-beş… Və müdir flan ayağa durdu və bir əlini yox, iki əlini də mənə tərəf uzatdı. Mən başladım ərz eləməyə ki, Naxçıvandan gələn yetimi, əlbəttə gərək məktəbə qəbul edəsən. Müdir mənə bu barədə bir cavab verməyib, spiçkanı alışdırdı və papirosunu tüstüləyib soruşdu ki, mən bu yayı hansı yaylaqda idim. Mən cavab verdim ki, Barjom yaylağında idim. Müdir də öz tərəfindən mənə söylədi ki, o da mədən sularının “Dəmirsu” yaylağında idi ki, rusca “Jeleznovodsk” deyirdilər. Mən dedim: – Çox əcəb. Və çünki buradan bir qeyri yerə də gedəcəkdim, onunçun da yoldaşdan yetim barəsində bir nəticə almaq istədim. Mənim bu sualımın cavabında da müdir yoldaş məndən Barjomun bahalıq və ucuzluğunu soruşdu. Mən dedim ki, Barjom bu il bahalıq idi. Mən bunu deyəndən sonra müdir yoldaş sağ əlindəki qələmi və sol əlindəki papirosu da qoydu mürəkkəb dəstgahının karandaşının üstünə və mənə dedi: – Sənin canın üçün, bu il Jeleznovodskidə yemək şeyləri lap müftə idi: məsələn, nə ağlın kəsir, qoyun ətini neçəyə alırdıq? Girvənkəsini iyirmi iki qəpiyə. Özü də necə ət? Qaraçay qoyununun əti adnandır; odun üstə qoyan kimi, çək ye. Elə lətifdir ki!.. Burada məndən də savayı çoxluca cavan bizi əhatə etmişdilər. Bunlar müdiri gözləyirdilər ki, bundan dərdlərinə bir dərman ala bilsinlər. Onların da dərdi bizimki kimi həmin texnikuma daxil olmaq idi. Mən istədim duram ayağa. Müdir mənim hazırlaşmağımı gördüsə də, genə yetimin qəbulu barəsində bir söz danışmadı; ancaq Dəmirsu yaylağının ərzağının ucuzluğundan rəvayət etməkdə idi. O dedi ki: – Ağ-appaq çörəyi nə qədər istəyirsən al. Girvənkəsi yeddi qəpiyə satırdılar. Südün vedrəsi elə gün olurdu ki, iki şahıya satılırdı. İnək yağı yarım manat idi. Yumurtanın biri dörd qəpik idi. Naxçıvandan gələn yetim bir az kənarda, əlləri dalında, divara dayanmışdı və qulaq asırdı. Qeyri uşaqlardan müdirin söhbətinə qulaq asan da var idi, asmayan da vardı. Ancaq söz yox ki, bunların tək bircə fikir-xəyalı texnikuma qəbul olacaqları, ya olmayacaqları məsələsi idi. * * * Mən ayağa qalxdım və müdir flandan bunu bilmək istədim ki, yetimin barəsində onun fikri nədir və iltimasımız müdir tərəfindən qəbul olunur, ya yox. Burada müdir də mənim kimi ayaq üstə qalxdı və xudahafiz əlini mənə uzatdı və genə yaylağın ucuzluğuna qayıtdı. – Elə olurdu ki, gedirdik səyahətə və on-on beş adam xərc qoyurduq. Haman gün xərcimiz iki-üç manatdan artıq olmurdu; adam başına yarım manat ancaq düşürdü. Bir gün gətiricidən on iki girvəngə, bir baş pendirə ancaq bir manat otuz qəpik verdim. Elə gün olurdu ki, ətraf kənddən gələn südü alan olmurdu. Sənin canın üçün dəxi geri aparmaq istəmirdilər, südü yerə calayırdılar. Çöl qapıdan mən çıxanda müdir yoldaş məni daldan çağırdı. Yazıq yetim sevindi ki, bəlkə müdir insafa gələ və texnikumdan da bir söz deyə; müdir genə belə dedi: – Yumurtanı tək-tək alanda biri üç qəpik idi. On-on alanda, onu iyirmi beş qəpik idi. Amma sənin canın üçün, bir dəfə yüz yumurtaya məhz ikicə manat verdim. Kor-peşman çıxdıq küçəyə. Sonra bilmədim ki, dəxi yetimim hara getdi və başına nə iş gəldi. * * * Proletar şairi Mənə dedilər ki, iki adam məni görmək istəyir: biri proletar şairi Təhsin Fevzidir, o birisi də Nuruxanın oğlu Şahverdixandır. Çıxdım onların yanına. İki şəxs idi: biri olardı on səkkiz-iyirmi yaşında, çox səliqəli geyinmiş, başının telləri qız saçı kimi daranıb, alnına düzülmüş, qız kimi üzü tüksüz, təm-təzə frenc və kalifeli, beli incə, parıldayan uzunboğaz çəkməli bir centlmen idi. O birisi sadə və həqir geyimli, otuz ya bir qədər artıq sinli bir adam idi. Bu ikincisini əlbəttə mən proletar şairi zənn edib, əvvəl qabaq onun yanına getdim, salam verdim və gəlməyinin səbəbini soruşdum. Proletar şairi zənn etdiyim bu adam fağır-fağır ayaq üstə dura-dura və utana-utana mənə başladı öz dərdlərini nağıl eləməyə. Belə ki, onu Şura hökuməti öz kəndindən Şamaxıya köçürüb, orada həmişəlik yaşamağa məhkum edibdir. Bu adam belə danışdıqca mənim xəyalıma gəlirdi ki, həmin bu proletar şairi yəqin ki, öz namünasib yazıları ilə yerli hökuməti narazı salıb və bu səbəbdən vətənindən təbid olunmağına özü bais olubdur. Onunçun da mən ondan soruşub bilmək istədim ki, onun hansı bir əsəri hökumətin ondan bu dərəcə narazılığına səbəb olubdur. Burada mən proletar şairi zənn etdiyim utancaq və fəqir qonağım genə oturmaq istəməyə-istəməyə və utana-utana cavab verdi ki, o, nə şairdir, nə yazıçıdır; ancaq yerli hökumət onu, – necə ki, bir xanzadəni və sabiqdə mülkədarı, – vətənindən uzaqlaşdırmağa qərar çıxarıbdır. Burada mən dayandım və kənarda oturan və bizim danışığımıza qulaq verən centlmenə diqqət edəndən sonra bir azca şübhələnməyə başladım və qonaqların ikisinə də birlikdə bu sualı verdim. – Bağışlayınız, proletar şairi hansınızsınız? Cavab centlmendən gəldi: – Bəndənizdir. Həmin hekayə iki qismətdən ibarətdir: biri bu idi ki, mən indi nağıl elədim. O biri qisməti mənim həmin iki nəfər şəxslərlə qalan danışıqlarımızdan ibarətdir. Mənim hekayəmin ən maraqlı hissəsi elə bu yerə kimi idi ki, ərz olundu. Qalan söhbətlərimizin o qədər əhəmiyyəti yoxdur. 22 fevral 1929-cu il * * * İki qardaş Gürcüstan yaylaqlarının birindən avqust ayının ortalarında Tiflisə tərəf dəmir yol qatarı yola düşməyə hazırlaşırdı. Günün batan zamanı idi. Qatar naziri üşkürək atdı və maşın bərk bağırandan sonra astaca yola düşdü. Gedənlər, səkidə qalanlara, qatardan öpüş və salam göndərirdilər; qalanlar da onlara dəsmal qalxızıb yelləyirdilər. Bu həmişə olan işdi; bununla işim yoxdur. Amma yadımdan çıxmayan əhvalat odur ki, həmin maşın yavaş-yavaş uzaqlaşanda, vaqonların birinin qapısının ağzında iki kişini öpüşən gördüm. Bunlar bir-birini qucaqlayıb arvad kimi öpüşürdülər. Bir qədər öpüşəndən sonra içəri tərəfdəki kişi, çölə tərəf duran kişinin tək əlindən tuta-tuta, bunu çölə tərəf basdı ki, düşsün. O da cəld tullandı səkiyə və tullanandan sonra qatar ilə bərabər qaçmağa üz qoydu. Və genə qalxdı haman vaqona və genə oradakı kişini qucaqladı və bunlar genə öpüşməyə başladılar. Qatarın hərəkəti bir az sürətləndi, amma vaqona tullanan oğlan oradakı kişini öpməkdən əl götürmürdü. Ən uzaq gedəndən sonra, pişik kimi özünü dalı-dalı tullayıb sıçradı düşdü yerə və hələ də qabağa tərəf vaqondakı yoldaşından ötrü qaçdı; ancaq axırda dayandı. Və dayanandan sonra genə gözü uzaqlaşan qatarda idi. Camaatın içində bir neçə gürcü yoldaşlardan xəbər tutub bildim ki, bunlar iki qardaş imişlər. Biri bir az uzaq səfərə gedir, o biri qardaşını yola salır. Hələ gedən maşının qışqırığı çox uzaqdan gəlirdi. Amma yola salan qardaş elə durub qabağa baxmaqda idi. Bir qardaş o biri qardaşı beləliklə yola salırdı. Maşın gedəndən sonra vağzal birdən seyrəldi. Camaat birdən dağıldı hərə öz evinə və işinə. Vağzalın qabağı bir az əvvəl burada duran qatardan boşalandan sonra, Kür çayının kənarında cərgə ilə bitən uca ərər ağacları gəldi durdu gözümün qabağında. Havada bir az nəsim var idi və onunçun da bu ağacların başları gah sağa tərəf əyilirdi, gah sola tərəf. Amma elə də olurdu: birinin başı sağa tərəf əyiləndə ortalığa bir ayrısı daxil olub o biri ağacı sol tərəfə əyirdi. Belə olanda, iki ağacın başları gah bir-birindən uzaqlaşırdı, gah bir-birinə yavıqlaşırdı. O vədə mən burada bir qərib qoca kişini, belə xəyalat alırdı ki, bəlkə bu ərər ağacları da insanlar kimi hiss sahibidirlər. Bəlkə bunlar da indi burada bayaqkı iki qardaş kimi öpüşürlər!.. Ağacların öpüşməyi ilə iki qardaşın öpüşməyi arasında bir böyük təfavüt var. Təfavüt budur ki, buradakı ərərləri bir-birilə yavıqlaşdıran kənardan gələn yellərdir, amma qardaşları öpüşdürən qardaş məhəbbətidir. Burada mən qəmgin oldum. Nə səbəbə qəmgin oldum, bunu daha söyləmək istəmirəm. * * * Şəhər və kənd Bir ay bundan qabaq övrətim və uşaqlarımı da götürüb Ağdaşdan Bakıya köçmüşəm. Bu bir ayın müddətində bizim evə qonşuluqda olan övrətlərdən bir neçəsi ayaq açıb, övrətimlə üns tutublar və dostlaşıblar. Bu xəbərdarlığı mən haman, evimizə övrətimin yanına gələn bir neçə qonşu övrətlərə edirəm. Əhvalat belədir: övrətim Dilbər Ağdaşdan buraya gələndən sonra lap dəyişilib. Orada sadəcə dolanırdı və ev-eşik işlərinə, uşaqlara başı qarışıb, qeyri fikrə düşməzdi və camaatla və gəzib dolanmaqla heç işi olmazdı. Dünən birdən-birə mənə belə dedi: – Bu Bakı nə gözəl şəhər imiş. Dünən Ürbabə bacı ilə gedirdik Hacı İmamqulugilə. Nə gözəl dükanlar gördük. Və hamısından artıq mənim xoşuma gələn bəzək dükanıdı. Yaman şeylər orada satırlar. Və başladı bir-bir sadalamağa: qızıl üzüklər, daş-qaşlar, qızıl saatlar, bilərziklər, sırğalar, gərdən-bəndlər, mərcanlar, zümrüdlər, mirvarilər, flan və flan. Bizim Dilbərin savadı yoxdur, onunçun da bu xəbərdarlığı oxumayacaq. Və onun çarşovlu rəfiqələrinin də savadı yoxdur və onlar da bu xəbərdarlıqdan xəbərdar olmayacaqlar. Odur ki, mən üzümü tuturam bizim evə tərəddüd edən övrətlərin savadlı ərlərinə və qardaşlarına və onlardan iltimas edirəm ki, mənim iltimasımı özləri oxuyandan sonra onun məzmununu bizə gələn övrətlərə də yetirsinlər. Əvvəla: mənim övrətimin rəfiqələrinə yetirsinlər ki, o kəslər ki, bizim evə ayaq basırlar və övrətim Dilbərlə dostluq qatırlar, onlar həmişə bizim evə xoş gəlir, səfa gətirirlər və mənim gözümün üstə yerləri var. İkinci: bizim evə təşrif gətirən övrətlərdən iltimas edirəm həmişə övrətim Dilbərlə şəhəri gəzmək istəyəndə, qızıl bazara tərəf və cəvahirat satılan dükanlara tərəf mənim övrətimi aparmasınlar. Səbəb də budur ki, mən sabun zavodunda işləyirəm, ayda yetmiş iki manat məvacib alıram. Özümüz də altı baş külfətik. Qızıl və cəvahirat kooperativ mağazasından söhbət düşəndə övrətim Dilbəri inandırsınlar ki, bu mağaza fəhlə-fühlə arvadları üçün yox, incinar və böyük qulluqda olan əşxasın arvadlarından ötrü açılıbdır. Dünən övrətimi tramvaya mindirib, bir dostumun evinə qonaq aparırdım. Tramvayda dörd nəfər bəzəkli qadın gördük. Birinin döşündə qızıl zəncirli saat var idi, birinin döşündə sapa düzülmüş kəhrəba dənələri və birinin qulağından minalı qızıl sırğalar asılırdı; birinin barmaqlarının üstündə üzüklər parıldayırdı. Mən çöndüm Dilbərə tərəf. Mənim Dilbərim bu dörd nəfər xanımların dördündən də gözəl idi. Övrətim mənə tərəf dərdli-dərdli baxıb bircə bunu dedi: – Yəqin bunlar hamısı incinar arvadlarıdı. – Dedim: – Əlbət. Bu gün övrətdən bixəbər ərizə verdim mənim Ağdaş qulluğumu özümə qaytarsınlar. Səbəb? Orada, doğrudur, qızdırma var, amma qızıl dükanları yoxdur. Qızdırmadan bədənim narahat olur, amma qızıl dükanlarından ruhum rahatsız olur. Qoy bədənim narahat olsun, amma qəlbim inciməsin. * * * İki alma Axşam vaxtları gəzməyə çıxanda, hərdən bir balaca oğlumu da yanımca aparıram. Bu dəfə də apardım. Və haman balaca oğlum ilə gəzməyə gedəndə, hərdən bir ittifaq düşür ki, ona yeməli şey də alıram ki, məndən razı qalsın. Bu dəfə də balaca oğlum dükanlarda düzülmüş nazü-neməti görəndə məndən yeməli bir şey istədi. Mən o əqidədə deyiləm ki, hər dəfə uşaqla bazara gedəndə ona bir şey almaq lazımdır və lakin bunu da deyirəm ki, heç bir vaxt almaq lazım deyil. Ancaq bu dəfə heç bir zad almaq istəmirdim; o səbəbə ki, cibimdə pulum yox idi. Və bir də istəmədim ki, uşağım hər dəfə bazara çıxanda dadamal öyrənsin. * * * Bir qədər dolandıq, sonra yolumuz dərya kənarına düşdü. Amma oğlumu da bidamağ görürdüm. Çünki tərbiyə öz qaydasınca, uşağın öz təbiəti — bu da öz qaydasınca. Və onunçun da çox da inad etməmək babətindən dərya kənarında tabağa düzülmüş meyvələrdən iki şahıya iki dənə yaxşı qırmızı alma aldım və ikisini də verdim oğluma. Hərçənd oğlum almaları məndən aldı. Amma gördüm ki, könülsüz aldı. Mən ondan bidamağlığının səbəbini soruşmadım; çünki səbəbi aşkar idi. Bazarda bir az bundan qabaq o məndən iki şey istədi, heç birini almadım; bir Carco qovunu istədi — almadım, sonra da nemsə qənnadı dükanının qabağından keçəndə şüşənin dalına düzülmüş rəngarəng konfet və şirniyyatdan istədi — almadım. Oğlum o dərəcədə məndən narazı imiş ki, mən almaları ona verəndən sonra da genə bir söz danışmaq istəmədi və mən ona verdiyim suallara da çox meyilsiz cavab verirdi. Dəxi onu belə qaşqabaqlı görəndə mən özüm də bidamağ oldum və Azərneft idarəsinin qabağında duran tramvay vaqonlarının birinə oğlumu qalxızdım və özüm də mindim ki, gələk evimizə. Vaqonda hələ bizim ikimizdən başqa heç kəs yox idi. Oğlum boyda bir yetim rus uşağı cır-cındır içində, üz-gözü qap-qara, çirkli və iyrənc, gəldi durdu qabağımızda və məndən bir qəpik pul istədi. Cibimdə ancaq bir abbası gümüş pul var idi. Mən uşağa bir söz demədim ki, keçib getsin. Bir neçə minik arvad və kişi vaqona girdilər və sağımızda-solumuzda yer tutdular. Burada mənim fikrim getdi yetimə pul verməməyimə və dilənçiyə pul vermək lazımdı, ya lazım deyilmi məsələsi məni başladı məşğul etməyə; hər kəs nə deyir desin, ancaq dilənçi uşağa heç bir şey verməmək mənim xoşuma gəlmədi. Buradan ona işarə etmirəm ki, mən heç bir dilənçiyə yox demərəm; çünki ola bilər ki, bir para filosofların dilənçiyə pul vermək, onu bədbəxt etmək sifəti bəlkə mənə də sirayət edibdir. Ancaq sözün həqiqəti budur ki, bugünkü dilənçi uşağa bir qəpik verməməyim məni burada xarab etdi; o səbəbə xarab etdi ki, haman dilənçi uşaq yaşda mənim atalı və analı olduğum, əyni-başı təzə, qarnı tox, bu saat buraya mənim sağ tərəfimdə məndən incimiş oturmuşdu ki, niyə mən ona konfet almadım, ancaq iki alma aldım. Vaqonumuz hərəkət edib gedəndə akoşkanın şüşəsinin dalından gördüm ki, haman dilənçi uşaq yerdə durub, bir qırmızı almanı ağzına basıb gəmirtləyir. Qabaqca bir şey duymadım, amma haman dəqiqə yanımdakı oğlumun almaları yadıma düşdü və çöndüm uşağa tərəf. Oğlum gülə-gülə mənə yavaşca bunu dedi: "Dədə, almanın birini verdim dilənçi uşağa." Bir dənə qırmızı alma öz-özlüyündə bir şey deyil; onun qiyməti iki qəpikdir və yeyib qurtarandan sonra heç bir şeydir. Amma mənəvi işlərdə bir almanın dəyəri ola bilər çox böyük olsun. O qədər yüngüllük və könül xoşluğu ki, burada iki qəpiklik almadan mənə gəlib çatdı, nəhayət dərəcədə idi. Filosofiya aləminə gəldikdə, qeyriləri dilənçiyə küçədə ianə verməyi nə cür başa düşürlər-düşsünlər və insaniyyət mütəxəssisləri bu məsələni nə tövr həll edirlər etsinlər, ancaq mənim bir balaca oğlum iki almasını birisini bir yetim uşağa verdi. Və ola bilər ki, oğlum da yekələndən sonra, bir para alimlərin "küçədə dilənçiyə ianə verməyiniz" nəsihətini eşidəndən sonra, onları küçədə görəndə mənim kimi üz çöndərəcəkdir. Ancaq hələ ki, indi oğlum bu işləri başa düşmür və onunçun da iki almanın birini yetim uşağa verir. * * * Sarı Bir neçə il bundan qabaq Şuşa şəhərində olurdum. Bir gün bir bələdçi götürüb getdim hamama. Şəhərin Ermənistan məhəlləsində səliqəli nömrəli hamam idi. Hamamı bina edən də və icarəyə götürən də erməni idi, amma camadarları və kisəçiləri müsəlman idi. * * * Nömrə bileti aldım və girdim nömrəyə və xahiş elədim ki, on beş dəqiqədən sonra mənim yanıma bir nəfər kisəçi göndərsinlər. Qabaqkı qaranlıq evdə soyundum, girdim içəri. İki krandan su şırıltı ilə tökülürdü hovuza; birindən isti su, o birindən soyuq su gəlirdi. Küncdə bir taxt qoyulmuşdu. Taxtın üstündə iki dənə su vedrəsi var idi. Hamam xeyli isti idi. Bir neçə dəqiqə isti suda qaldım və vaxtında da kisəçi özünü yetirdi. Əlbəttə ki, kisəni və sabun torbasını atdı taxtın üstə, su vedrələrinin hərəsini aldı bir əlinə, hovuzdan doldurdu, tökdü taxtın üstə və üzünü çöndərdi mənə tərəf. Mən başa düşdüm ki, gərək gedəm orada uzanam. Və elə də eləlım. Bu kişi otuz-otuz beş yaşında qaraşın alçaqca bir adam idi. Belə məlum olur ki, bu adam hamama girəndə mənim nə millət olduğumu bilmədi; onunçun da salam vermədi. Amma özü müsəlmana oxşayırdı və həqiqətdə də müsəlman imiş. Bu başladı mənim canımı ovmağa, sonra da kisələməyə. İnsanın canı rahatlanmağa başlayanda, həmişə adam bir kəs ilə söhbət eləməyə mayil olur; amma birdən-birə bilmədim bu kişi ilə nə danışım; bu da bir söz deməyib öz işinə məşğul idi. Bizim hər ikimizin əvəzindən danışan kranlardan tökülən su idi ki, hamamın ağ gəclə malalanmış divarlarına və səqfinə elə bir səs salmışdı ki, özgə bir danışığa macal vermək istəmirdi. Bədənimi kisələyib üstümə bir neçə dəfə isti su tökəndən sonra bu kişi başladı başımı sabunlamağa və sabun torbasını püfləyə-püfləyə mənim üstümə o qədər sabun köpüyü çaladı ki, bu dəqiqə hamamda məni axtaran olsaydı, yəqin ki, tapa bilməzdi. Kişi yumuşaq əlləri ilə sabunlu canımı sığallamaqda idi ki, mən bundan soruşdum: – Adın nədi? – Kişi mənə cavab verdi: – Sarı. Mən dinmədim, amma bu adı nədənsə gözləməzdim. Doğrudur, demək olmaz ki, müsəlmanda Sarı ad ola bilməz; amma söz buradadır ki, Sarı erməni adı da ola bilərdi. Amma çünki hamam camadarlarını və qulluqçularını müsəlman görmüşdüm, özləri də hamısı iranlıdırlar, onun üçün də gözləyə bilərdim ki, mənə indi qulluq edən hələ bəlkə kəblayı və məşədi də ola. Belə fikirləri eləyəndən sonra bir də soruşdum: – Pəs əsil adın nədi? – Kişi yenə qısaca cavab verdi: “Sarı” və su vedrəsini yenə apardı doldurdu, gətirdi tökdü üstümə və öz işinə məşğul oldu. Mən yenə üzümü kişiyə tutub dedim: – Qardaş, bəlkə sən zarafat eləyirsən, mən axı Sarı ad eşitməmişəm. Kişi bu dəfə yenə qəti cavab verdi ki, “Sarı”dı. Mən yenə dinmədim. Kişi başladı əllərimi yumağa: sağ əlimi yudu, sol əlimi yudu və getdi yenə su gətirdi. Mən gözüyumulu çanaqdakı sudan ovcumla götürüb, gözlərimin sabununu təmizcə yudum və gözlərimi açdım, başladım diqqətlə kişiyə baxmağa. Xeyr, müsəlman olmağına, yəqin ki, müsəlmandı; amma iranlı ya qeyri iranlı olduğuna şübhəli qaldım. Kişi sabunlu canıma yumşaq sabun torbasını kisə əvəzinə bir qədər də sürtüb və üstümə bir neçə qab isti su calayıb, öz vəzifəsini qurtardı, getdi kranların ikisini də burdu, suyu kəsdi, çünki hovuzdan daşırdı. Və əl ilə işarə elədi ki, durum girim hovuza. Çünki kranlardan gələn suyun səsi kəsildi, hamamda elə bir sükunət vaqe oldu ki, qulaqlarım başladı cingildəməyə. Mən qalxdım, oturdum taxtın üstə və üzümü tutdum kisəçiyə: – Qardaş, mən hovuza girməyəcəyəm. Səndən mən yerdən-göyə kimi razı oldum. Amma and verirəm səni Həzrət Abbasa, bir məni başa sal görüm sənin adın nədi? Kişi mənə belə cavab verdi: – Nökərin Məşədi Əhməd. – Dedim: – Necə Məşədi Əhməd? Pəs sən deyirdin Sarı? – Xeyr, ağa, adım Məşədi Əhməddi, özüm də saraylıyam. Mən elə bildim sən sabun soruşursan. Mən elə bildim, sənin xəyalına gəlir ki, bu torbanın içindəki ucuz paltar sabunudu. Xeyr, ağa, əsl sarı sabundu, bir abbasılıq sabundu. Yoxsa siz tək ağaların canına mən ucuz sabun vurmaram. Arxayın ol, Allah səni salamat eləsin. Bu sözləri deyə-deyə Məşədi Əhməd vedrələrin ikisini də doldurdu, gətirdi caladı üstümə, çıxdı qabaqkı evdən ağ qətifə gətirdi, tutdu qabağıma. Çıxdım. Qurulandım. Geyindim. Məşədi Əhmədə zəhmət haqqı verdim və hamamdan çıxdım. Ondan sonra dəxi o hamama yolum düşmədi. * * * Zəlzələ Zəlzələdən indi düz on yeddi il keçir və hərçənd o vaxtın əhvalatı yadımdan çıxıbdır, ancaq həmişə zəlzələ söhbəti düşəndə, bir yetim uşağın faciəsi hər bir təfsilatı ilə ayın-şayın gəlib durur gözümün qabağında və yazı yazdığım yerdə qələmi, yainki çörək yediyim yerdə tikəmi gərək qoyam yerə və huş-guşumu verəm keçmiş günlərə və çox bir dəqiqələri qara xülyalara qərq olam. Zəlzələdən dağılan Badamlı qəsəbəsi idi. Doğrudur, Badamlı ilə bizim fasiləmiz uzaq idi, amma orada üz verən müsibət o dərəcə ağır idi ki, mən və bir nəfər də yoldaşım araba qoşdurduq və Sarvanlar meşəsindən keçdik, kəsə yol ilə axşam vaxtı yetişdik Badamlıya. Orada müəllim Mirzə Əliquludan savayı bir kəsi tanımırdıq və arabanı qəsəbənin içinə sürüb Mirzə Əliqulunu soraqlaşdıq. Məlum oldu ki, məktəb binasının bir tərəfi zəlzələdən uçub və Mirzə Əliqulu oradan özgə yerə köçübdür. Axşam yavıqlaşırdı. Bəzi uçmuş evlərdən ağlaşma səsi gəlirdi, bir neçə yerdə əli belli və kürəkli kişilər uçuq damların daşını və torpağını sökməkdə idilər. Bunların bəzisi ağlaya-ağlaya daşların altında oğul-uşaqlarını axtarırdılar. Biz tamamən donduq və bilmədik nə eləyək. Hava qaranlıqlayırdı. Dedilər ki, müəllim Mirzə Əliqulu övrətini və iki uşağını götürüb, Bahadır yüzbaşının evinə köçübdür. Arabanı sürdük o tərəfə. Yüzbaşının evində nə Mirzə Əliqulunu tapdıq, nə Bahadır yüzbaşının özünü. Bir-iki balaca uşaq küçə qapısının ağzında durub ağlaşırdılar. Arabaçı küçənin ortasında atları açdı, bağladı arabanın dalına və qabaqlarına saman tökdü. Biz bilmədik nə eləyək. Və müəllimin harada olduğunu bir kəs bizə deyə bilmədi. Bir-iki kəndli gəldi yanımıza və bizim kim olduğumuzu və haradan gəldiyimizi soruşdu; biz də özümüzü nişan verdik. Bahadır yüzbaşının məhəlləsində iki ev uçmuşdu. Birinin divarının kərpicləri ağnıyıb tökülmüşdü biz durduğumuz yerə tərəf. Haman həyətə tərəf getdik və gördük ki, müəllim Mirzə Əliqulu da buradadır. Həyətin bir tərəfində bir dəstə övrət yığıncağı var idi; məlum oldu ki, burada iki adam şikəst olubdur. Müəllim Mirzə Əliqulu bizə dedi ki, zəlzələnin zərəri nəhayətdir: xah can tələfatı, xah mal zərəri. Bahadır yüzbaşı bir-iki ağsaqqal ilə birlikdə və yüzbaşının yasavulları küçələri dolaşırdılar və zərərdidələri yoxlamaqda idilər. Camaatın əhvalı xeyli pərişan idi. Küçə uzunu adamlar hey o yana qaçırdı, hey bu yana qaçırdı; çoxlarını da ağlayan görürdük. * * * Mirzə Əliqulu bizi apardı Bahadır yüzbaşının evinə. Mən, yoldaşım Teymur Mirzə və müəllim Mirzə Əliqulu bir qaranlıq çovustana daxil olduq. Zəlzələnin qorxusundan yüzbaşının otaqlarına girib çıxan yox idi. Və bizi də ehtiyat babətindən otağa aparmadılar. Bizim dalımızca Bahadır yüzbaşının balaca oğlu gətirdi ortalığa bir balaca lampa qoydu. Biz oturduq yerə, təzə döşənmiş təzə gəbələrin üstündə. Lampa gətirən uşaq getdi və qayıdıb əlində bir süfrə gətirdi açdı yerə və onun dalınca bir kəndli oğlan əlində qatıq-çörək gətirib qoydu ortalığa. Uşaqda və oğlanda çəkilib ədəblə durdular kənarda. Mən nə aclığımı bilmirdim, nə susuzluğumu. Yoldaşlarımdan çörəyə əl uzadan olmadı. Bir dəfə müəllim Mirzə Əliqulu bizə təklif elədi ki, yoldan gəlmişik, bir tikə çörək götürək. Mən və Teymur Mirzə dinmədik. Bir az keçəndən sonra qatıq gətirən oğlan bir yekə qaynar samavar gətirdi qoydu qapının yanında, quru yerə. Samavar elə şiddətlə qaynayırdı ki, guya buğ maşını kimi bu saat hərəkət edəcək. Stəkan-nəlbəki gələndən sonra Bahadır yüzbaşının balaca oğlu öz əli ilə başladı bizə çay tökməyə. Hərəmiz bir stəkan çay içəndən sonra bir qədər hala gəldik; hətta yoldaşım Teymur Mirzə yazdığı əşarından bir neçəsini bizə oxudu. Mirzə Əliqulu müəllim o şeirləri çox bəyəndi və hətta bir neçəsini aldı ki, məktəbində şagirdlərə öyrətsin. Teymur Mirzənin xahişinə görə Mirzə Əliqulu da öz mənzum əsərlərindən bir neçəsini oxudu və növbət mənə də gəldi və mənim hekayələrimin də bir neçəsinin adını çəkdilər. Axırda mən onların şairlik təbini təsdiq etdim, onlar da məni hekayə yazmaqda mahir qələmə verdilər. Demək, beləliklə hər üçümüz əvəzə bədəl olduq. Bir-iki stəkan çaydan sonra, çörəyə də əl uzatdıq və burada Bahadır yüzbaşı özü də gəldi və bizə “xoş gəlmisiniz” söylədi. Biz yüzbaşının iltifatlarına təşəkkür etdik, zəlzələ barəsində təəssüf büruzə verdik və zəlzələnin nəticəsindən əhvalpürsan olduq və bunu əlavə etdik ki, bu bədbəxtliyin müqabilində əlimizdən gələn köməkliyi müzayiqə etməyəcəyik. Bahadır yüzbaşı dedi ki, burada indi bizim üçün bir kömək etmək yeri qalmır; çünki indi camaat dam-daşın altında qalan adamları və heyvanları söküb çıxartmağa məşğuldur. Bu da ki, əli belli və kürəkli fəhlə-fühlə işidir. Mən Bahadır yüzbaşının bu sözünə cavab tapa bilmədim; yoldaşlarım da dinmədilər. Bu heyndə oturduğum yerdə az qaldı ki, başım gicəllənsin; bilmədim hansı tərəfdən elə bir xırıltı səsi gəldi ki, mən az qaldım bihuş olam. Yanımızdakı Bahadır yüzbaşı qaçdı çölə. Məlum oldu ki, yenə zəlzələ oldu və genə dam-daş uçmağa başladı. Həyətdə qışqırıq qopdu; amma qaranlıqda bir şey görsənmirdi. Dedilər ki, Bahadır yüzbaşının anbarının divarı uçub və altında adam qalıb. Bir-iki əli çıraqlının dalıyca biz də o tərəfə getdik və gördüm ki, üç nəfər kəndli uçmuş divarın daşlarını və torpaqlarını sökürlər. Bu adamların ancaq birini tanıdım. Bu haman bizə samavar gətirən oğlan idi ki, Bahadır yüzbaşının rəncbəridir. Adamlar çox tələsik işləməkdə idilər; çünki Bahadır yüzbaşının çörək bişirəni Pəri arvad körpə uşağı ilə həmin uçuğun altında qalmışdılar. Biz üçümüz də ortalığa yeridik və istədik daşlardan-kəsəklərdən bəqədri-imkan götürüb tullayaq kənara: çünki daha dayanmaq mümkün deyildi. Daşların altının qaranlıq deşiklərindən arvad səsi gəlirdi: – Ay aman! Öldüm!.. * * * Boynuma alıram ki, burada mən özümü lap gücsüz və zəif gördüm və hər halda dam-daş altında qalan insanları söküb çıxartmaq işində özümü mat və məəttəl hiss etdim; belə ki, daşların birini kənara atandan sonra, ikincisinə dəxi gücüm çatmadı və xah ruhumu, xah bədənimi elə bir yorğun gördüm ki, axşamın sərinliyinə baxmayaraq, tərləməyə başladım. Yoldaşım Teymur Mirzə də deyəsən mənim günümdə idi. Amma müəllim Mirzə Əliqulu nisbətən bir qədər “vec” verdi, çünki biz ikimiz mat-mat baxanda o hələ işləməkdə idi. Ancaq Bahadır yüzbaşı üçümüzü də bu zəhmətdən qurtardı və “üstünüzü toz-torpağa batırmayın” deyə-deyə yüzbaşı bizi göndərdi çovustana və mən boynuma alıram ki, nə qəlbən və nə zahirdə ona bu barədə etiraz etmədim; yoldaşlarım da habelə. Bizdən sonra kəndlilər Pəri arvadı və uşağını xarabadan çıxartmışdılar. Ancaq biçarə arvadın sağ qılçası dizdən yuxarı xınc-xınc olmuşdu. Haman saat qəsəbənin yerli həkimi dəllək Əbdürrəhimi çağırdılar. Arvadın qılçasını nə tövr bacarırdı, – arvadların əli ilə bağladı. * * * Çovustanda bizə yer saldılar. Qorxa-qorxa girdim yerə və “pənah Allaha” deyib gözlərimi yumdum. Pəri arvadın uşağı bütün gecəni ağladı və bütün gecə mən onun ağlamağına qulaq verdim. Əhvalım elə pozğun idi ki, yuxu-zad məndən çox uzaq idi. Bir az huşlandım və gördüm ki, mən bir balaca uşağam və şəhərimizin qəbiristanında ölü dəfn eləyirlər. Axundumuz Hacı Molla İsmayıl meyit namazı qılır. Bir qədər axundun avazına qulaq verəndən sonra yavaş-yavaş yuxudan ayılmağa başladım və uşağın ağlamağı ilə azan səsi eşitdim. Ağlayan uşaq haman şikəst arvadın uşağı idi. Badamlı qəsəbəsinin müəzzini də çox həzin səslə oxuyurdu: həyyə ələlfəlah, həyyə əlaxeyrül əməl… Ancaq burada bircə şeyə təəccüb elədim: o şiddətlə ki, uşaq ağlayırdı, bir yandan, bir kəsdən buna sakitedici bir cavab yox idi; guya uşağın nə anası var, nə qeyri bir kəs. Hava başlayırdı işıqlanmağa. Durdum ayağa və tək bircə pilləni yendim həyətə. Uzaqda divarın dibində bir boz it yatmışdı. Uşaq hey ağlamaqda idi. O tərəfə üz qoydum yavaş-yavaş getməyə. Küçədə bir-iki kişi səsi gəlirdi. Yavıqlaşdım və bildim ki, ağlayan uşaq həyətin sağ tərəfində bir daxmadadır. Bir az da yavıq gəldim və elə bil hal gözümə sataşdı ki, burada dik atıldım. Bir övrət xeylağı başıaçıq, hövlnak oradan qaçdı həyətə. Bu övrətin ağzından mən ancaq bunu eşitdim: – Vay, yazıq uşaq! Özümü saxlaşdırmadım və başımı uzatdım damxananın içinə və burada bir belə dəhşətli və nifrətli şey gördüm: bir balaca uşaq bir övrətin döşlərini ağlaya-ağlaya söküşdürür, övrət də gözlərini göyə tərəf dikib baxmaqdadır. Haman dəqiqə duydum ki, övrət cansızdır. Oradaca qayıtdım çovustana; ancaq elə sürətlə qayıtdım ki, bilsə idim baxan yoxdur, uşaq kimi qaçardım. O vaxtdan on yeddi il keçir və həmişə gecə vaxtı bir uşaq ağlamağını eşidəndə Badamlı zəlzələsi yadıma düşür. Və həmişə bir yanda zəlzələ söhbəti qulağıma çatanda öz-özümə deyirəm: “Ax, yazıq uşaqlar!”. * * * Qoşa balınc Avqust ayının iyirmi üçündə mənə məlum oldu ki, Zaqatala ünas darülmüəllimatında imtahanlar tezliklə başlanacaqdır. Bunu eşitcək qızımı götürdüm və avqustun iyirmi dördündə sübh tezdən özümü yetirdim Yevlax stasionuna. Burada qızımla bərabər və bir neçə qeyri miniklərlə mindik avtomobilə və saat on birdə yetişdik Nuxaya. Burada karvansarada bir saata qədər təxir elədik və günorta zamanları haman avtomobillə yola düşdük və saat 3-də yetişdik Zaqatalaya. Xəyalım mehmanxanada qalmaq idi, səbəb budur ki, burada bir nəfər də tanış xəyalıma gəlmirdi. Olsa idi də, genə mehmanxananı qoyub bir kəsə zəhmət verməyəcəkdim. Onunçun da avtomobildən şeylərimi məndən izinsiz dalına alan hambala heç bir söz demədim və qızla bərabər hambalın dalına düşüb başladıq getməyə. Bir az gedəndən sonra genə ehtiyat üçün soruşdum: – Bizi hara aparırsan? Hambal dedi ki, bizi mehmanxanaya aparır. Dinmədim. Kölgəli gen küçə ilə bir qədər gedəndən sonra hambal girdi birinci mehmanxananın dalanına. Burada boş mənzil olmadı. Hambal üz tutdu genə qabağa getməyə və haman küçədə bir qeyri mehmanxanadan mənzil soruşdu və cavab aldı ki, burada da təmirat gedir. Bunu da görəndən sonra hambal bir qədər fikir elədi. Alnının tərini dəsmalı ilə siləndən sonra şeylərimizi aldı əlinə və çöndü sol tərəfdə bir küçəyə və yavıq evlərin birinin həyətinə girdi və çöndü bizə və dedi: – Gəlin. Biz də girdik həyətə. Hambal dalana daxil oldu, girdi bir otağa və qapıdan başını dala çöndərib bizə dedi: – Buyurun, buyurun. Biz də girdik. Amma bura dəxi mehmanxanaya oxşamırdı. Bura arvadlı-uşaqlı xüsusi evə oxşayırdı. Erməni uşağına oxşayan on iki – on dörd yaşında bir oğlan haman evdən çıxdı və bizə dedi: – Buyurun. Bu uşaq erməni uşağı imiş və ev də erməni evi imiş; ailə də erməni ailəsi idi. Bizi qabaq otaqdan keçirdilər və ikinci otağa apardılar. Burada üç dənə krovat qoyulmuşdu və hərəsinin üstündə səliqəli yatacaq salınmışdı. Hərəsinin üstündə təmiz nazbalış, təmiz yay yorğanı. Ortalıqda yekə stol qoyulmuşdu. Stol məxmər örtüklə örtülmüşdü, üstündə səliqəli yazı şeyləri var idi. İki şüşəli mürəkkəb qabı, qələmlər, şamdanlar, səliqəli gül qabları, şüşə bardaq… Stolun kənarında krovatların yanında kifayət qədər incə sandalyalar düzülmüşdü. Küncdə, divardan üz yuyan asılı idi, yanında sabunu və üz dəsmalı. Hambal şeyləri yerə qoydu və üzünü mənə tutub dedi: – Çox yaxşı. Burdan yaxşı yer yoxdur. Bu ona işarə idi ki, mən onun zəhmət haqqını çıxardım verim. Əlbəttə belədir. Və lakin mən bilmədim nə eliyim? Bura mehmanxanaya oxşamırdı və doğrudan da mehmanxana deyildi; onunçun da hambalı yola salmaqdan qabaq mən bu məsələni özüm üçün gərək həll edə idim ki, arxayın ola idim. Söylədiyim oğlan uşağından savayı burada iki övrət xeylağı da var idi. Bunların biri xeyli qoca idi; beli iki bükülmüşdü, özü də kənarda öz-özünə qurtdanırdı. Amma biri ona nisbətən cavan idi; bunun qırx beş, bəlkə də bir az artıq yaşı olardı. Mən əlimi uzatdım cibimə, pul qabını çıxartdım ki, hambal məni haqq-hesaba ağır hesab etməsin; amma bunu da bərayi-ehtiyat lazım bildim ondan soruşam ki, bura haradır, məgər bura mehmanxanadır? Mənim bu sualıma iki, bəlkə üç tərəfdən haman saat “bəli, bəli” eşitdim. “Bəli-bəli” deyənlərin biri hambal idi, biri oğlan idi, biri də qırx beş-əlli yaşı olan erməni arvadı idi. Məlum oldu ki, bu ev Petrosyan familli bir erməninin evidir. Evin kişisi bir neçə il bundan qabaq ölmüşmüş. Ailəsi də kasıb düşüb, iki otağın qabaqkısında özləri sığışır, ikincisini səliqəyə salıb kirayə verirlər. Ay ilə, il ilə qalanlara ayı iyirmi manata verirlər, amma iki-üç gün qalıb gedənə hər gecə-gündüzünü bir manata verirlər; istər iki adam olsun, istəp üç adam olsun, istər bir adam olsun. Hər samavara da iyirmi beş qəpik alırlar; çünki Zaqatalada kömür bir az bahadır. Evi süpürüb yığışdırmaq da ev sahibinin borcudur. Mən batinən çox məmnun qaldım və hətta hambala haqqından savayı bir abbası da artıq verdim. Bu da dua edə-edə getdi. Razı olmağıma səbəb bu idi ki, əlbəttə mənzilin və sahib-mənzilin zahiri səliqəsi batinə də müvafiq gəlsə, çox gözəl. Bir surətdə ki, mən qızımı darülmüəllimata daxil edən kimi Zaqatalada bir gün də artıq qalan deyiləm və mənzilin qiyməti də ki, ibarət ola gecəsi bir manatdan, – bu o qədər az puldur ki, burada bir artıq danışıq ola bilməz. * * * Mən şeyləri açdım, sabun və dəsmallarımızı çıxartdım. Mən də və qızım da əl-üzümüzü yuduq, toz-torpağımızı təmizlədik. Və bu heyndə stolun üstünə bir padnosda iki stəkan səliqəli çay qoyuldu. Çayı gətirən haman oğlan idi. Adını mən soruşdum, dedi adım Ohandır. Oturduq çay içməyə və evin sahibi övrət bir əlində mürəbbə, bir əlində lumu parçaları, gətirdi qoydu qabağımıza. Bu övrət haman Ohan oğlanın anası, yəni evin sahibəsi imiş. Bu qədər var ki, ev sahibinin bizə bu qədər mehribançılığı məni bir qədər rahatsız eləməyə başladı. Səbəb budur ki, mən xəyalıma gətirə bilmirdim ki, onun bu iltifatının əvəzini mən nə ilə və nə surətdə çıxa biləcəyəm. Və eyni zamanda xəyalıma gətirə bilmirdim ki, bizə bu qədər xidmət etməkdə övrət məhz mehman dostluq şəraitini əmələ gətirmək istəyir, ya bu artıq zəhmət məsarifin əvəzini məndən bir neçə qat artıq gözləyir. Övrətin bizə rəğbəti o yerə çatdı ki, gəldi qızımın yanına, onun üzündən öpdü, oturdu yanında və başladı onun stəkanına qənd və lumu salmağa və qabağına mürəbbə qoymağa. İki stəkan çay içdim, durdum ayağa. Xəyalım darülmüəllimatın yanında idi. Oradan bəxabər olmaq istəyirdim ki, imtahanlardan bir əhval biləm. Çün mən Zaqatala şəhərini birinci dəfə gördüyüm idi, onunçun da könlümdən keçirdi ki, Ohan oğlan mənə bələdçi ola. Bu fikrimi mən açan kimi qoçaq uşaq da və anası da çox xoşhal oldular ki, oğlan da mənlə çıxsın şəhərə və mənə bələdçi olsun. * * * Çıxdıq, getdik həmən darülmüəllimatı tapdıq və məlum oldu ki, mən qızı bir az tez gətirmişəm; çünki imtahanlara hələ bir neçə gün var. Amma zəmani ki, mən Bakıda vacib işlərimi yarımçıq qoyub getmişdim və Zaqatalada çox qala bilməzdim, darülmüəllimat müdirəsi razı oldu ki, mən qızımı qoyum müvəqqəti surətdə darülmüəllimatda, orada yaşayan qızlarla bir yerdə qalsın, ta imtahan verənədək. Və əgər işdi əhyana, qızım imtahan verə bilməsə, yəni darülmüəllimata daxil olmağa gücü çatmasa, o vədə möhtərəmə müdirə əhd elədi ki, elə olsa, qızı bir il birinci dərəcəli məktəbin axırıncı sinfində saxlar və orada onu gələn il darülmüəllimata daxil olmağa hazır edər. Demək, hər halda mən arxayınladım və qərar qoyduq ki, bu gecəni qızım qalsın mənim yanımda, sabahı günü o daxil olsun darülmüəllimata və mən çıxım gedim Bakıya. * * * Oradan çıxdıq və Ohanla bir-iki küçəni də dolandıq. Axşam oldu və Zaqatalanın orta, böyük və şenlikli küçəsi ilə gəzə-gəzə gəldik mənzilə. Axşamdan bir-iki saat keçirdi. İçəri girib gördüm ki, qızım krovatların birinin üstündə uzanıbdır və məlum oldu ki, yuxulayıbdır. O şey ki, mənə qəribə görsəndi, o da bu idi ki, o biri krovatın üstündə səliqə ilə yorğan-döşək salınmışdı, amma bir balınc əvəzinə qoşa iki balınc qoyulmuşdu. Guya burada bir nəfər adam yox, iki adam bir yerdə yatacaq. Mən bunu yersiz gördüm və getdim iki balıncın birini götürdüm qoydum kənara və qızımı oyatdım. Qız çətinliklə gözlərini açdı və həvəssiz durdu oturdu yatdığı krovatın üstündə. Mən haman ikinci balıncı qoydum qız yatan krovatın üstünə və getdim oturdum və başladım qəzet oxumağa. Ohanın anası ağzında yaşmaq gülümsünə-gülümsünə mənə bir stəkan çay gətirdi və sonra getdi bir özgə balınc gətirdi, qoydu qızım uzandığı krovatın üstə və haman mən qızıma verdiyim balıncı götürdü və genə gətirdi qoydu saldığı səliqəli qoşa yatacağın üstünə və elə qoydu və balıncları elə səy və səliqə ilə çırpıb tumarladı və elə səliqə ilə yerləşdirdi ki, mənə aşkar oldu ki, bu arvad bu yeri iki nəfər adam üçün sazlayır. Qızım bir qədər baxandan sonra genə yan üstə düşdü və erməni arvadı getdi qıza da bir stəkan çay gətirdi və oturdu onun yanında və başladı qulağına nəsə pıçıldamağa. Bir qədər keçəndən sonra qızımı genə şirin yuxuda gördüm. Çay da oradaca qalıb soyumaqda idi. Bir dəfə də yavıqlaşdım ki, qızı oyadım, dursun çaydan-çörəkdən yesin, sonra yerini açıb yatsın, qız genə gözlərini ovuşdura-ovuşdura durdu oturdu, genə gözlərini yumdu və eləcə paltarlı yıxıldı krovatın üstünə. Ohanın anası da gəldi istədi qızı oyada və şirin-şirin başladı qıza yalvarmağa ki, dursun çay içsin, çörək yesin. Amma qız o qədər yorulmuş imiş ki, şirin yuxunu yeyib-içməkdən vacib bildi. Axşam saat doqquz tamam oldu və iki stəkan çayla bir qədər pendir-çörək yedim və başladım soyunub yatmaq fikrinə düşməyə; amma krovatın üstünə qoyulmuş iki balınc nədənsə məni hərdənbir məşğul edirdi. Aya Ohanın anası mənim üçün hazırladığı krovatın üstə nə səbəbə bir balınc əvəzinə ikisini qoşa qoyubdur? Və bundan savayı da həmin yeri enli krovatın üstə salıbdır; yəni iki adamlıq krovatın üstə salıbdır. Məni təəccübə gətirən bir də bu idi ki, arvad hərdənbir gəlirdi, haman yeri sığallayırdı, balıncları tumarlayırdı və genə bunları qoşa, bir-birinin yanına qoyub, bir az mənə tərəf gülümsünürdü, qıza tərəf gedib, onu genə oyatmaq istəyirdi. Mən axırda arvada dedim ki, dəxi bizim yolumuzda onun zəhmətinə ehtiyac yoxdur və dəxi bizim qeydimizə qalmasın və qızı da oyatmasın və zəhmət çəkib otağımıza bir stəkan su qoyub getsin, özü də rahat olsun. Bu sözləri deyəndən sonra mən getdim haman mənim yerimin üstündə olan iki balıncın birini götürdüm qoydum kənara və istədim soyunmağa hazırlaşam. Çox qəribə: eləcə bir dəqiqədən sonra, – ki mənim başım nəyəsə qarışdı, – bir də gördüm haman iki qoşa balınclar genə mənim yerimin üstündədir və erməni arvadı qapının arasında durub gülümsünə-gülümsünə, bəlkə bir qədər çəm-xəmlə də daş kimi yuxuya getmiş qızıma tərəf baxmaqdadır. Paho! Xudaya, bu arvad niyə gedib yatmır? Bir surətdə ki, mən bir qədər vaxt bundan qabaq həyətə çıxanda Ohanı da, onun qoca nənəsini də yerə girib yuxulamış gördüm?.. Bəs bu arvad niyə yatmır? Hələ yatmağını, ya yatmamağını özü bilər, bəs mənim yatacağımı niyə bərk-bərk iki balınclı qərar verir? Mən məgər bir adam deyiləm? Pəs mənim yanımda kim yatacaq və o ikinci balıncı arvad kimdən ötrü hazırlayır və məndən savayı burada dəxi kim var? Bir qızımdır ki, əvvələn ermənilərin də və biz müsəlmanların da qaydasınca qız ata ilə yatacaqda yatmaz; qızımdan da savayı burada olan bir də erməni arvadın özüdür! Özü də ki, mənlə yatmayacaq?! * * * Arvad gəldi öz otağına, amma ara qapını örtmədi. Doğrusu, mən bilmədim ki, arvadın fikri nədir. Mənim xəyalıma özgə bir şey gələ bilməzdi. Evə-eşiyə baxanda, bu ev-eşik və bu ailə özünü satan arvad evinə oxşamırdı və zahirdə arvad da fahişəyə oxşamırdı; dünyada birinci dəfə rast gəldiyi əlli səkkiz yaşında mənim kimi bir kişiyə aşiq olan arvada oxşamırdı. Pəs mənlə bu iki balınclı yorğan-döşəkdə kim yatacaq? Elə ki, arvad bir dəfə ağzı yaşmaqla qapının arasında çəm-xəmlə durub başladı həsrətlə qızıma tərəf baxmağa, onda doğrusu, mənim qəlbim qaraldı. Doğrudur, ermənilər içində yüngül arvad mən çox az görmüşəm; ancaq nə deyim, dünyada hər nə desən qabağına çıxa bilər. Ancaq, sözün doğrusu, bu növ eşqbazlığa, yəni heç bir növ eşqbazlığa mənim hər halda hazırlığım yox idi və Ohanın anası əgər əhyana mənim yanıma gəlmək də istəsə idi, bir neçə səbəbə görə mən hazırlaşırdım üzr istəməyə: əvvələn, mənim övrətim var; ikinci, dünyada birinci dəfə rast gəldiyim övrətin zahiri babat idisə də, batinindən heç xəbərdarlığım yox idi; və üçüncü də ki, mən tək əlli səkkiz yaşlı bir kişi üçün bu işlərin dəxi heç bir ləzzəti yoxdur. * * * Məni bərk yuxu basırdı; çünki yolda bərk yorulmuşdum. Bilmirəm, o cürət mənə haradan üz verdi ki, durdum getdim, ara qapını örtdüm və gördüm ki, hələ möhkəm qarmağı da var, qarmağı da keçirdim halqaya, soyundum və yıxıldım yatdım. Sabahı günü saat 9-da qızı apardım qoydum darülmüəllimata və saat 11-də Ohanı göndərdim avtomobil kontorundan bir dənə bilet gətirdi. Xəyalım Nuxaya getmək və orada bir neçə gün qalmaq idi. Ev sahibləri ilə görüşdüm, salamatlaşdım, mənzil haqqını artıqlığıyca verdim və çıxdım küçəyə. Ohan da çamadanı götürüb yanımca gəlirdi. Oğlanın üzünə diqqətlə baxdım və anası genə durdu gözümün qabağında və genə qoşa balınc məsələsi başladı məni məşğul etməyə. Bir on-iyirmi dəqiqədən sonra Ohanla da ayrılacağam; necə ki, nənəsi və anası ilə ayrıldım. Və kim bilsin, bir də görüşəcəyik, ya yox. Pəs yarım saatın müddətində mən bu məsələni aça bildim – açmışam, əgər aça bilməsəm, dəxi mənim üçün həmişə tapmaca kimi bir şey olacaq. Burada bir möcüz oldu. Hikmətə etiqad edənlər mənim yerimə olsa idilər, deyəcəkdilər ki, qəlbdən qəlbə həmişə yol var; deyəcəkdilər mənim qəlbimdən erməni uşağı xəbərdar imiş. Belə ki, az qalmışdı kantordan uzaqlaşaq, Ohan utana-utana məndən bir şey soruşdu, dedi: – Xozeyn o qız ki, şkola bu gün apardınız, sizə “hars”dı, ya sizin qızdı? Onu oxucularımıza ərz edim ki, mən erməni dilini yaxşı bilirəm. Erməni dilində “hars” – gəlin deməkdir, yəni zövcə deməkdir. – Dedim: – Necə ki? – Ohan cavab verdi ki: – Anamla bu gün səhərdən mübahisədəyik; anam deyir: o qız sizə harsdır, amma mən deyirəm: o sizin axçıqındır. Ohanın bu sözlərini eşitcək mən barmağımı dişlədim və Ohana dedim: – Məgər mən qocalıqda kişinin elə balaca harsı ola bilər? Qəribə burasıdır ki, mənim bu sualıma Ohan guya təəccüb elədi və qısaca cavab verdi: – Ola bilər. Mən güldüm. Və erməni uşağı belə dedi: – Zaqatala müsəlmanları içində, məssəb haqqı, qoca kişilərin sizin qızdan da balaca harsları var. * * * Avtomobili minən zaman bilmirəm niyə qəlbim rahatsız oldu. Axşamkı cüt balınc məsələsini yadıma saldım və erməni arvadı gəldi durdu gözümün qabağında. Mənim yatacağımı qoşa balınclı sazlayanda Ohanın anası elə bilirdi və bəlkə indi də elə bilir ki, on üç yaşındakı qız mənim övrətimdir. Və haman yatacağı bizdən ötrü səliqəyə salırdı ki, orada biz qoşa yataq və qucaqlaşaq. Bilmədim nə eləyim: bir istədim Ohanı kənara çağıram və anasına sifariş göndərəm; sonra bu fikirdən düşdüm. Avtomobilin fışqırığı xəyalatımı dağıtdı və Ohana əl verdim, qalxdım oturdum yerimdə. Genə bir istədim Ohanı çağıram, ona yavaşcadan deyəm ki, qoca kişinin qızı övrət eləməyi eyibdir, – bu da mümkün olmadı; o səbəbə ki, mən bu xəyalı eləyəndə avtomobil məni Ohandan iyirmi-otuz qədəm uzaqlaşdırmışdı. Yolu bir xeyli zaman bidamağ getdim. * * * Demək, erməni arvadı mənlə qızımı ər-arvad zənn edirmiş; çünki Zaqatala müsəlmanları içində çox belə-belə ər-arvadlar var! Eyibdir! * * * Atlar dayandı Şəhər dağın təpəsində qurulubdur. Evdə oturanda hər yana göz gəzdirib görürsən ki, dağ, daş, dərələr və çaylar--hamısı səndən aşağıdadır. Dağların hərəsi bir rəng çalır; çünki bunların eləsi var ki, meşələrlə örtülübdür. Amma dağların əksəri lütdürlər və bu lütlüyün hüsnü meşəli dağlardan da artıqdır; bunun səbəbi budur ki, dağların hərəsi,--xah uzaqdan baxanda, xah yavıqdan baxanda,--növ-növ rəng çalır. Ələlxüsus gün dağlara düşəndə, günün şəfəqi dağların gah bu tərəfini şölələndirib o tərəfinə qara kölgə salır, gah da əksinə. Axşam vaxtları Xansaray şəhərinin məğrib tərəfi behiştin bir guşəsini yada salır. Yevropanın Şveytsariyasını görənlər, buranı Şveytsariyaya oxşadırlar. Türkiyənin Qəmər göy yaylağını görənlər, buranı oraya oxşadırlar. Üfa şəhərinin Cin yaylaqlarını görənlər Xansarayın zöhr vaxtı məğrib tərəf mənzərəsini oraya oxşadırlar. Mən də Qafqaz yolunun landşaft görünüşlərini görən bir allah bəndəsi bunu cürətlə deyirəm ki, Xansaray şəhərinin şam vaxtı məğrif tərəf seyrəngahı o qədər ki, insana ürək şadlığı verir,--az bir qeyri yerlərdə bu səadət ələ düşə bilər. Yay zamanı, günortadan iki-üç saat keçəndən sonra gün batan səmtində açılmış "Çanaqqala" çayxanasının sağ və sol tərəfi seyr edən cavanlarla dolmağa başlayır. Bir az bundan aşağı şose yolunun ətrafı camaatla dolu olur. Bunlar yol ilə ötüb gedən arabalara, atlılara, fayton və avtomobillərə tamaşa edirlər. Şose yolunun dolayları ən uzaqdan görsənir. Budur, dağın dalından bir fayton gəlir. Ancaq on dəqiqədən sonra haman fayton yavıqlaşıb bizim qabağımızdan keçəcək. Budur, uzaqdan bir avtomobil görsənir; gah dolayın döngələrində gizlənib yox olur, gah döngədən çıxıb yavıqlaşır. Odur, atlılar dəstə-dəstə, ya tək-tək uzaqdan görsənirlər. Bir qeyriləri də şəhərdən çıxıb aşağı tərəfə çapırlar; bunlar hamısı cövlan edirlər. Amma axşam vaxtları Xansaray şəhərinin girəcəyində, "Çanaqqala" çayxanasının qabağında, görkəmli və tamaşa etməli bir şey varsa, o da aşağıdan--yuxarı şəhərə varid olan avtomobillərin, faytonların və yaxud atlıların tamaşasıdır. Bax, bir avtomobil gəlir. Görək bu qabağımızdan necə baş yuxarı qalxacaq. Buğ və maşın icad edənin anası ölsün! Bir dəqiqədə fırıldadı və pufladı, qalxdı getdi…. Budur, aşağıdan bir neçə atlı çapa-çapa gəlir. Gərək bunların atları necə çapacaq və görək yorulub duranı olacaq, ya xeyr, çapıb keçəcəklər. Axşam vaxtları şəhərin "Çanaqqala" adlanan səmtində yolun ətrafı, sağ və sol tərəfi əhali ilə dolu olur. Kişilər, övrətlər, uşaqlar. Və ələlxüsus övrətlər: çarşaflı övrətlər, çardaqlı övrətlər, üzüörtülü övrətlər, üzüaçıq övrətlər…. Cahıllar, ortabab, balaca qızlar, məktəb qızları və məktəb oğlanları qarışqa kimi qaynaşırlar. Buraya cəm olmaqdan məqsəd--aşağıdan başyuxarı gələn atlılar, fayton və avtomobillərə tamaşa etməkdir. Budur, aşağıdan üçüncü dolayıdan başyuxarı iki atlı çapışır. Görək bunların hansı qabaqlayacaq? Aha! Ya allah, ya allah!… Hı, ay qoçaq kəhər at, hı!… Maşallah, maşallah!… Ədə, qoyma!… Aha! Yox, balam, qara at kəhər atı qabaqladı. Urra! Urra! Hay-küy, qışqırıq, üşkürük, qırrrr…. Budur, iki fayton gəlir; ikisi də zınqırovlu. Bunlar axırıncı dolayını qalxandan sonra atlarını qunutladılar və o qədər yazıq heyvanların sağrısına çırpdılar ki, atlar dördayaq çapıb aradan çıxdılar və çanlarını qurtardılar; yoxsa əhyana, əgər bunların biri dayanıb dursaydı, daha oğul-uşağın və nəinki tək bircə oğul-uşağın, bəlkə yekə kişilərin və hətta arvad-uşağın, şuşalıların qabağında, onların fışqırıq və üşkürəklərinin və "ğır-ğır"larının qabağında neçə batman tər axıdacaq idilər. Doktor Qəbzibəylə birlikdə, Xansaray yaylaqlarında mən də çox vaxtlar keçirmişəm. Bir neçə il bundan qabaq hətta onunla İlmatan dağlarına da getdik və oralarda doktorla qəribə yerlər gəzdik, qəribə sulara, növ-növ mədən sularına rast gəldik. Amma çox vaxtlar Xansaray şəhərinin özündə qalmışıq və qaldıqda da həmişə qəsdən qonşu olmuşuq və bu qonşuluqdan mən ki, həmişə məmnun olmuşam; doktor da, zənn edirəm, narazı qalmamış olsun gərək. Əvvələn, doktor özü çox gözəl müsahibdir. Çalan, cağıran, oynayıb-gülən, qonaq sevən və dostluqda xeyli sədaqətli. İkinci də budur ki, doktorluqda özü mahir bir həkimdir və evimizin içində nə qədər ki, azarlı ittifaq düşübdür. Qəbzibəyin dövlətindən, həkimə və dərmana xərcimiz çıxmayıbdır və azar da dəf olub gedibdir. Və lakin axır vaxtlarda, demək olar ki, Qəbzibəyin məişətində bir böyük dəyişiklik üz verdi. Onu istəyirəm deyəm ki, bir neçə ildir ki, həkim daha yay zamanı Xansaraya gəlmir. Bir neçə ildir ki, aşağıda, aranda, yay zamanı çox isti olan "Qaraqırt" qəsəbəsində qalıb oranın isti havasına və mığmığ milçəyinə tab gətirə-gətirə Xansaray kimi gözəl bir yaylağa getmək istəmir. Bir neçə dəfədir Xansaraya köçüb gedəndən sonra mən Qəbzibəyə xüsusi təkliflər göndərmişəm, bir neçə dəfə görüşüb əhvalpürsan olmuşam, təkid eləmişəm, yalvarıb yaxarmışam və hər dəfə ondan qəti narazılıq cavabını almışam. Təəccüb burasındadır ki, hələ Xansarayda doktor Qəbzibəyin öz məxsusi evi də var. Burada onun qohum əqrəbası var. Hər yay fəsli,--ki doktor burada olur,--onun yanına gələn azarlılardan onun yaylaq xərci artıqlığınca hasil olur. Demək, burada bir qənaət söhbəti də ola bilməz. Hələ demək olar ki, yay zamanı aranda, Qaraqırt qəsəbəsində həkimin bazarı o qədər də işləmir; səbəb budur ki, bütün camaat,--ki çoxları maldardır,--baş alıb yaylaqlara köçüb gedirlər. Demək, aşağıda qalmaqla həkim Qəbzibəy özünü bütün işsizliyə də düçar qılırdı. * * * Bir neçə il bu minvalla keçdi. Doktor Qəbzibəy yay zamanı Xansaray yaylağına gəlməməkdə elə bir inad göstərdi ki, hətta onun öz yavıq qohum-əqrəbası da bu işə məəttəl qalmışdılar. Keçən yay fəslinin qabağı mənim yolum Xansaraya düşən zaman, bir gecə Qaraqırt qəsəbəsində həkim Qəbzibəygildə qaldım və həkim Qəbzibəyə qonaq oldum. Bu gecə burada mənim üçün xoş keçdi və buna da iki şey səbəb oldu. Biri bu idi ki, həkim bu gecə mənə ehtiram qoymaq babətindən, — necə ki, dəbdir,--beş on nəfər öz dost və aşnalarından qonaq çağırdı. Bunların içində öz yeznəsi Aslan bəy, məşhur tarzən də var idi. Həkim özü yaxşıca avazla oxuyurdu. Qardaşı Rza bəy kamança çalırdı. Beləliklə, şam yeyib qurtarınca bir də saata baxdıq ki, az qalır sübh işıqlana. Amma, qeyrilərini demirəm, hər bir şeydən əfzəl burada mənə ruhani bir ləzzət verən həkim Qəbzibəyin bu məclisin şirin yerində bizim xahişimizə görə Xansaraya getməməyinin səbəbini nağıl eləməyi oldu. Vaqeən hər bir şey öz qaydası ilə: yaxşıca yeyib içmək, çolpaplov, yanında hər bir xuruşu, yaxşıca Qarakənd şərabı, Qarakəndin birinciliyi qazanmış ağ konyakı, meyvəcət, bunlardan sonra musiqi və xanəndənin ruhu şadlıq gətirən və nisanı göylərə qalxızan nəğmələri. Və lakin bunlar hamısı öz yerində hərçənd bu neməti də hər dəfə və hər gecə və hər yerdə tapmaq olmaz, amma genə tapmaq olar, hərdən bir də olmuş-olsa tapmaq olar. Amma, doğrusu, həkim Qəbzibəyin Xansaraya getməyi tövbə eləməyin rəvayətini bir də tapmaq olmaz; xüsusən ki, bu rəvayət həkimin öz dilindən eşidilmiş ola. Əvvəl mən, sonra qonaqlar məclisin şirin yerində bənd olduq: "Həkim, mən ölüm, doğrusunu de görüm səbəb nə oldu ki, bu bir neçə ilin müddətilə bir dəfə də Xansaray yaylağına getməyib bu qoxumuş və mirçəkli aranda qalırsan?" Əvvəl həkim söyləmək istəmirdi; amma olmadı. O qədər ki, mən yalvardım və qonaqlar yalvardılar, yavaş-yavaş yumşaldı və qavalı yerə qoyub özünə yarım stəkan konyak və qonaqlara dolu stəkan şərab töküb başladı. Həkim Qəbzibəyin rəvayəti: "Siz hamınız bilirsiniz və görürsünüz ki, mən atı çox xoşlayanam; amma minik atından da artıq qoşqu atını mən xeyli dost tuturam. Demək, atı yəhərin altında yox, qoşquda görməyi dəxi də artıq xoşlayıram. İndi, bax, bu saat mənim, doğrudur, bir dənə yaxşı minik atım var ki, onu çoxları arzu edərdi hər gün minib seyrə çıxsın, amma mən onu həftələr və bəlkə aylarla unuduram. Çünki meylimi həmişə qoşquya verirəm: təkərli arabaya, faytona, şarabana minmək istəyirəm, hətta avtomobili də yox, bir atlı, ya iki atlı faytonu dost tuturam və bu yolda həmişə artıq xərclər qoyuram. Artıq qazancımı yaxşı qoşqu ata verirəm və həmişə də qiymətli xam atı alıram ki, onu qoşquya öyrədim. Və bu yolda ustalaşmışam da. Atların xasiyyətini gözüm elə alıbdır ki, heç bir bədxasiyyət at fikrimə gətirə bilmərəm ki, onu iki-üç günün içində öyrədib faytona qoşa bilməyim." Mənim fayton atlarım həmişə tərifli olublar; səbəb budur ki, mən onlara həmişə həqq-səy qoyuram. Atbazlığa həvəsim o dərəcədədir ki, mən həkimliyə, bir bərk azarlının üstünə çağırılanda da atın tumarını gərək yarımçıq qoymayam. Və siz hamınız eşitmisiniz ki, mənim atlarımın xamut-şileyi həmişə Nijni şəhərindən xüsusi sifarişlə gələr. Və dünyada mənim zövqü səfam oradadır ki, qoşa qəmər atlarımı qoşam şarabanıma, çıxam təkcə oturam və qnutu alam əlimə, atlarımın oynaqlaşmağına, gah mənim işarəmlə yeyinlətməklərinə, gah mənim işarəmlə yavaş getməklərinə, lazım olanda çapmaqlarına və öz vaxtında durmaqlarına həzz aparam. Bu məşğələnin mənim uçün böyük ləzzəti var. Bəli, ağama ərz olsun ki, haman il ki, o vədədən mən Xansaray şəhərinə getməyi tərgitmişəm, haman ilin yaz fəslinin əvaxirində elə yadımdadır ki, may ayının axırı idi. Həmişəki kimi genə başladıq ev-eşiyi yerbəyer etməyə və Xansaraya köçməyə hazırlaşmağa. Bəradərim Cəmillə məsləhəti bu yerə qoyduq ki, qabaqca o getsin, Xansarayındakı evimizi yığışdırsın, hazır eləsin və sonra mən də uşaqları qoyum öz faytonumuza, aparım; həmi ziyarət, həmi ticarət, həmi Qaraqırt vətənimizin yay zamanı həmişəki isti və mozalanından da üç aylığa özümü və uşaqları xilas edim, həm də mənim üçün bir bəhanə olsun ki, qoşa qəmər atlarımın "vojlarını" alım əlimə və buradan Xansaraya kimi dörd saat yolu sevgili və gözəl heyvanlarımla müsahib olum. Gah vojları azcana tərpədim, onlar qulaqlarını şişləyib qaçmaq istəsinlər, gah "şşşşş" deyim, onlar dursunlar. Gah vojları bir az çəkim, heyvanlar dayansınlar və dayananda da gözlərinin yanı ilə mənə baxsınlar və müntəzir olsunlar ki, nə vaxt genə onları sürəcəyəm. Gah yavaşca "muç" eləyim, genə götürülsünlər və sol voju çəkəndə sola çönsünlər ki, sağdan gələn arabaya yol verim və gah da sağ voju çəkim, sağ tərəfə çəkilsinlər ki, uzaqdan gələn avtomobili sol tərəfə ötürüm. Xülasə, bir gün oldu ki, bacım Tutunu, onun səkkiz yaşındakı oğlunu da qoydum faytona, kuçerimiz Əsədi mindirdim kozluya və özüm də mindim. Qaraqırtdan günortadan iki saat sonra çıxdıq və şenlikdən bir qədər uzaqlaşandan sonra mən özüm də qalxdım mindim Əsədin yanına və qnutu onun əlindən alıb, başladım yol uzunu atlarla mazaxlaşmağa. Və o qədər mənim üçün həmin müsafirət xoş gəldi ki, öz könlümdə ərəblərə yazığım gəldi ki, binəvaların yol getmək şəraiti gör nə dərəcədə ağır imiş və bəlkə indi də ağırdı ki, bir vaxt onlar deyirmişlər: "Əssəfəri hissətün minəssəqər [2]". [2] Səfər cəhənnəmin bir hissəsidir. Gün daha məğrib tərəfə xeyli alçaqlanmışdı ki, başladıq Xansarayının dolaylarına başyuxarı qalxmağa və köhnə qəbristana çatıb, axırıncı döngəni dönən kimi Xansaray şəhərinin gözəl görünüşü qabağımıza açıldı və dolayı yolların sağ və sol tərəfləri qarışqa kimi camaatla dolu görsənirdi. Gördüm ki, camaat axşam vaxtı seyrəngaha çıxıb, yol ilə başı yuxarı qalxanlara tamaşa edirlər. Bilmirəm niyə ürəyim qırtıldadı. Mən qəzavü-qədərə o qədər də inanan deyiləm və gələcəkdən də xəbər verənləri yalançı adam hesab edirəm. Bəxtə, taleə" "səbrə", xoş saata və bunun kimi xariqüladə söhbətlərə həmişə şəkk eləmişəm. Amma bilmirəm ki, niyə mən burada Xansarayı şəhərini və oraya cəm olan əhalini uzaqdan görəndə ürəyim qırtıldadı? Bunu lazımdır demək ki, mən,--necə ki, ərz elədim,--bir tərəfdən xansaraylıyam və hərçənd də orada anadan olmuşam (atam da və anam da ölməyibdir), ancaq ömrümün çoxu orada keçibdir. Və çün Xansaray camaatına mən indi həkimliyimdə həmişə ixlasla qulluq da eləmişəm, onunçun da onlar da mənə həmişə ehtiram göstəriblər və amma bununla bərabər, bilmirəm, niyə dolayıdan dönəndə ürəyim qırtıldadı. Bəli, ağama ərz olsun ki, aşağı dolayıları qalxdıq və şəhər bir az yavıqlaşdı və bir avtomobil daldan bizə çatıb və bizi addadı və gurultu ilə keçdi və bir dəqiqənin içində qalxdı girdi şəhərə və gözdən itdi. Amma mən burada gördüm ki, oğul-uşaq düşdü avtomobilin dalına və başladı onun dalıyca qaçmağa. Çanaqqala çayxanasının qabağında Quçur Əsəd vojları əlimdən aldı və mən yendim faytonun içinə. Amma mən genə də Əsədə dedim ki, deyəsən atlar bir az yorulublar: çünki sol tərəfdə qoşduğumuz at bir az xam idi və yorğun nəzərə gəlirdi. Əsəd burada istədi faytonu yeyinlətsin və sol ata bir qnut da vurdu. Qnut ata dəyən kimi birdən heyvanlar başladılar dördayaq çapmağa. Bu əhval mənim xoşuma gəlmədi: o səbəbə ki, yolun sağ və sol tərəfinə düzülən Xansaray camaatı məni tanıyırlar və elə güman edə bilərdilər ki, həkim Qəbzibəy təşəxxüs satır və özünü və fayton və atlarını xalqa göstərmək istəyir. Bu heyndə də küçə uşaqları "Ura" çəkib, bizim faytonumuzun dalına düşdülər. Və mən bildim ki, bunlar istəyirlər faytonun dalına minələr. Hətta bir neçəsi də sağdan və soldan yanaşıb istədilər ayaq yerinə qalxalar, hələ bir-ikisi qalxdı da. Amma hər bir bədbəxtlik ki, yer üzündə baş verə bilər, onların ən böyüyü mənim üçün o oldu ki, bədbəxt qəmər atların beləcə şirin-şirin çapdığı yerdə xırp dayandılar. Bu, əlbəttə elə bir əhəmiyyətli iş deyil ki, bundan ya böyük bədbəxtlik, ya böyük xoşbəxtlik üz verə bilə: atdır, dayanar da, sonra genə gedər də. Amma atlarımın həmin dayanmağı ona səbəb oldu ki, bu dörd ilin müddətində mən daha vətənim hesab olunan Xansaray yaylağına keçməyə həsrət qaldım və indi bu saat genə o əqidədəyəm ki, daha yer üzündə mənim üçün Xansaray şəhəri yoxdur. Ağama ərz olsun ki, atlar dayanan kimi sağdan və soldan camaat bir hay-küy başladı ki, mən lapca məəttəl qaldım. Biri üşkürək atır, biri qah-qah çəkə-çəkə atları lağ eləyir. Hər bir şeydən yamanı bu idi ki, buradakı adamların hamısı axı məni tanıyır! Hələ uzaqdan bunu da eşidirdim ki, saqqallı kişilərin bir para insaflıları uşaqları başladılar haylayıb məzəmmət eləməyə ki, bu bizim həkimimiz Qəbzibəydir, eyibdir bu cənaba bu növ tərk-ədəblik eləmək. Mən lap pis günə qaldım. Bilmədim kimə acığım tutsun və kimin üstünə hirslənim. Əgər heyvanları günahkar tutum--bunlar nə eləsinlər? Bunların adı elə o səbəbə heyvandır ki, mən kimi onlara məhəbbət göstərən bir xozeyini bu hala salırlar. Əgər uşaqlara hirslənim, uşağın da vəzifəsi elə budur ki, yola çıxıb, ötüb keçənə tamaşa eləsinlər və faytonların dalınca qaçıb dayanan atlara lağ eləsinlər. O ki, saqqallı kişilərdir, daha burada mən nə deyim və nə danışım? O hala ki, mən düşmüşəm, əgər burada bir fotoqraf olub bu halın əksini götürəydi, mənim burada xəcil və məzlum halətdə başaşağı xəcalətdən qan-tər içində olduğumu çəkəydi, Əsədin qnutla yorulduqca atların baş-gözünə çırpmağını çəkəydi, uşaqların bizim üstümüzə hay-küyünü çəkəydi və bunlardan sonra bizim üstümüzə saqqallı kişilərin və hətta çarşaflı arvadların gülüşməsini kağıza götürəydi, o vədə bizim vəhşi vətənimizin belə bir fotoqrafı rəvayətinə ölkəşünaslar artıq qiymət verərdilər. İndi məni orada tanıyanların uşaqlara "ədə, haramzadalar, bu bizim həkimdir" deməklərini yadıma salanda bu saat bu məclisdə də az qalıram utanıb yerə girəm. Bir on beş dəqiqə orada avara və sərkərdan dayanandan sonra Əsəd yapışıb atların cilovundan çəkə-çəkə ehmalca aparıb. Sonra mən və uşaqlar piyadaca faytonun dalıyca getmişik haman camaatın içinə! Burası yamandır ey!… * * * Toy Mənim adətimdir: bir yerdə dustaqxana adı gələndə gərək iki ağaclığından qaçam, yox olam. Mən dustaqxanadan çox qorxuram. Və əgər keçən vaxtlarda mənim başıma gələn qəzavü qədəri nağıl eləsəm və siz də hövsələ ilə oxuyub başa çıxsanız, o vədə görərsiniz ki, dustaqxanadan qorxmağa mən çox haqlıyam. Bir neçə il bundan əqdəm xalam qızı Məhbubənin toyu idi. Qızı vermişdilər Əkbər Ağa adlı bir qalalıya. Və çün oğlan qərib idi, bizim şəhərdə onun bir kəsi yox idi, toyu da xalamgilin öz evində eləyirdilər və hətta toydan da sonra oğlan həmişəlik xalamgildə qalacaq idi. Bəli, nişan qoyuldu, kəbin kəsildi, toy tədarükü görüldü, qonaqlar çağırıldı, plov qazanları asıldı və cahıl-cuhul xalamdan bixəbər gedib çalğıçı da gətirdilər. Gecəni yatıb səhər durdum gördüm ki, xalam evində qiyamətdir: çalan, çağıran, oynayan, deyən və gülən. Xalamın böyük qızı toyun arvad hissəsini idarə edirdi. Kişi hissəsinə də məni təyin etdilər və mən bu işə hər halda artıq həvəslə yapışdım; səbəb budur ki, xalam qızı Məhbubənin xətrini mən çox istərdim. Günorta hələ olmamışdı. Həyət-baca doldu adamnan və mən qonaqların qabağına çıxıb, sidqi-ürəkdən onları pişvaz edirdim və onlara “xoş gəldin” deyirdim. Bu arada mənə dedilər xalam məni çağırır və hər işimi buraxıb, qaçdım gördüm ki, arvad çox pis haldadır. Məlum oldu ki, xalam, oğlu Əbdülkərimdən yana bərk qüssə eləyir. Xalam oğlu Əbdülkərimə beş-altı ay bundan qabaq o taydan kondrabat şevyot gətirib dərzi Cavadla bir yerdə xəlvətcə satmaq üstə bir il iş kəsmişdilər. Biçarə arvad gözlərinin yaşını elə tökürdü ki, mənim xalama nəhayət yazığım gəldi. Heç insaf deyil qız ərə verəsən, evində toy eləyəsən, bütün şəhər sənin xeyir işində iştirak edə və sənin doğma balan dustaqxanadan sənin belə şadlıq gününü görə, eşidə və cürəti olmaya ki, oradan çıxıb gələ və bacısının toyunda oynaya. Dedim: – Xala, səni and verirəm Əbdülkərimin canına, ağlama; mən ölüm ağlama. And olsun Əbdülkərimin əziz canına ki, mən bu saat gedəcəyəm və Əbdülkərimi dustaqxanadan çıxardıb gətirəcəyəm. Xalam bu sözləri eşitcək: – Buy, sənə qurban olum! – deyə-deyə gəldi məni qucaqladı. Böyük xalaqızım da, dayıcanım da töküldülər mənim üstümə və onlar da başladılar mənə yalvarmağa ki, əgər bir yol bilirəmsə, gedim heç olmasa bir günlüyə də olsa Əbdülkərimi azad elətdirim gətirim. Yazıq xalam gör necə yalvarırdı: – Qadan mənə gəlsin, Cahangir, heç olmasa bir günə, heç olmasa yarım günə. Nə deyirəm, bir saata Əbdülkərimi buraxdır, qoy gəlsin bacısının toyunu eləsin, genə çıxsın getsin, nə deyirəm. Arvad-uşaq da xalamın dalıyca başladılar deməyə: – Nə deyirik, heç olmasa, bir günlüyə buraxsınlar, gəlsin bacısının toyunu eləsin, genə getsin. “Pənah Allaha” deyib çıxdım küçəyə. Bilmirəm bu tədbir haradan mənim fikrimə gəldi. Dustaqxananın nə yolunu tanıyırdım, nə orada xidmət edən qulluqçuları tanıyırdım. Ancaq uzaqdan görərdim, bax, haman o böyük, iki mərtəbəli tikili dustaqxanadır. Düz oraya yol tutub getdim. Uzaqdan görürdüm ki, hasarın künclərində burcların dibində əli tüfəngli rus saldatları var-gəl edir. Darvazanın qapısında da bir-iki nəfər vətəndaş durub, bir qulluqçu ilə nəsə danışırlar. Bir istədim qayıdam, çıxam gedəm; heç ümidim yox idi ki, bu baş tuta. Axı əgər orada bir dustaq qalırsa, əlbəttə ki, o orada qalmalıdır, qalmalı olmasa, mənsiz də onu azad elərlər; yoxsa, mən nəçiyəm və nə ixtiyarın və nə böyük hörmətin sahibiyəm ki, mənim sözümnən kondrabatçı dustağı vaxtı yetişməmiş azad eləyələr. Mən bu fikirdə idim, bir də gördüm ki, darvazadan mənə tərəf bir qulluqçu vəravürd eləyə-eləyə gəlir mənim yanıma. Bu adam bir az da diqqətnən mənim üzümə baxandan sonra qabaqca bunu məndən soruşdu: – Ədə, sən Həsənəli deyilsən? Mən təəccüblü və bir az ehtiyatlı cavab verdim: – Necə Həsənəli? Mənim bu sualımın qabağında bu adam keçdi mənim dal tərəfimə və təkidlə bir az acıqlı hökm elədi: – Yeri dustaqxanaya. Mən təəccüblü bir halda çöndüm buna tərəf və dedim: – Qardaş, deyəsən sənin səhvin var. Mən Həsənəli deyiləm, mən Cahangirəm; mən Kəblə Vəli oğlu Cahangirəm. Bu nainsafa mənim bu bəyanatım bir zərrəcə təsir eləmədi. Məni zornan apardı qatdı dustaqxananın həyətinə. Darvazada mən istədim dayanam, amma zalım belindən tapançasını çıxardıb elə bir halda mənim üstümə tutdu ki, mən təəccüb elədim niyə tapança atılmadı. Bu şəxs darvazadan məni içəri ötürəndə bir ayrı özü kimi qulluqçuya məni elə qələmə verdi ki, guya mən qarakəmərli Həsənəlibəyəm və dustaqxana həyətində bu gün arx qazdığım yerdə işdən qaçmışam və gedib şəhərdə gəzib indi gəlirəm. Mən çox and-aman elədim ki, mən qarakəmərli Həsənəli deyiləm, mən şirvanlı Cahangirəm, atamın adı Kəblə Vəlidir, sənətim flandır, flan və flan. Heç başa gəlmədi. Həyətdə bir-iki dustaqxana qulluqçusu məni əhatə edib apardılar, uca pilləkanları çıxartdılar və qatdılar dustaqların içinə. Bir az keçdi, qaranlıqladı, çıraqları yandırdılar və dustaqların hərəsinə bir yekə qara çörəklə bir stəkan dişləmə çayı gətirdilər; mənə də habelə. Çaydan sonra yatışdıq. Mən də qeyri dustaqlar tək içi küləşli döşək üstə uzandım, üstümə yorğan kimi bir şey saldım və yatdım. Səhər çayından sonra məni çağırdılar dustaqxananın kantoruna. Əmoğlu Məşədi Fərzəli, əlində bir kağız, durmuşdu dustaqxana nazirinin yanında və danışırdılar. Nazirin qabağında genə kağız-kuğuz var idi. Və məni görəndə nazir məndən rusca adımı və atamın adını soruşdu. Mən cavab verdim. Məşədi Fərzəli də öz tərəfindən əllərini ölçə-ölçə dedi: – Ay kişi, vallah, bu mənim əmoğlum Cahangirdir, Həsənəli-zad deyil. Bu arada dustaqxananın qulluqçularından bir-iki nəfəri və habelə dünən məni küçədə tutub həyətə qatan qulluqçu gəldilər nazirin yanına və başladılar bir-birilə pıçıldaşmağa. Ondan sonra nazir üzünü mənə tərəf tutdu və dedi: – Gedək. İkimiz də sevincək çıxdıq çölə. Darvazadan küçəyə çıxanda və biçarə xalamı görəndə ancaq indi xalam oğlu Əbdülkərim yadıma düşdü və əhvalım elə dəyişildi ki, xalam mənim burada gecə yatmağının səbəbini soruşanda mən biçarə arvada heç bilmədim nə cavab verəm; çünki mən onu dustaqxanada nə gördüm, nə də o orada mənim yadıma düşdü. Sonra məlum oldu ki, dünən toy camaatı bir-iki saat gözləyiblər ki, bəlkə mən Əbdülkərimi də dustaqxanadan çıxardım gətirəm və xalamın xətri xoş ola. Amma axşamdan iki saat keçənə kimi gözləyib, axırda gəlini gətiriblər və hər bir şey öz qaydası ilə ötüşübdür. Demək, Əbdülkərimi azad eləmək əvəzində mən özüm də o gecəsi dustaq oldum. Qəribə burasıdır ki, dustaq olmağımın səbəbini heç indiyədək bilmədim. Onunçun daxı bir yanda dustaqxana görəndə üç ağaclığından qaçıram. * * * Eydi-rəməzan Şükür və süpas haman pərvərdigari-aləmə ki, dünyanı altı günün ərzində xəlq etdi: iki günün ərzində yeri, iki gündə göyü və iki günün müddətində də yer üzündə yaşıyan və göydə uçan heyvanları. Mənim bu şükür və sənama əlbət bir illət var ki, bu barədə möhtərəm oxucular ilə bir qədər söhbət etmək mənim indiki məqaləmin mövzu və məqsədidir. Pənah aparıram o xaliqi ləmyəzələ ki, bu eydi-rəməzanəlmübarəkin əziz günündə bəndeyi-həqiri məyus etmədi, zira o qədər dərd və kədər, o qədər naümidi və diltənklik ki, həmin mahi-mübarəkin iyirmi doqquz günündə aciz bəndəyə üz verdi – bunların cümləsinin ağırlığı və acısı bu günkü eydi-şərifi – rəməzanın səadətli gününün səadətli səatində məndən həmişəlik rəf oldu və pərvərdigari-aləmdən təmənnam budur ki, öz birliyi xatırına digər mənim kimi əmi mömin bəndələrinə də öz lütf və mərhəmətini müzayiqə buyurmasın. Amin ya rəbbilaləmin! Vaqiən, bu mahi mübarəkin iyirmi doqquz gününün ərzində bəndənin dad və fəryadı yerə və göyə sığışmırdı; çün baxırdın şəhərin müsəlmanlarına: xah müslimlərinə, xah müslimələrinə, yəni – necə müslimlər? Cümləsi binamaz və oruc yeyən? Yəni necə müslimələr? Cümləsi Şərq qadını adı ilə başlayıblar guya nə bilim bu nədir? Məktəb, bu nədir? Qlub Əli Bayramov, bu nədir? Mamalıq dərsini təhsil etmək və halon ki, mamalıq üçün bir təhsil lazım deyil, çox da dərin oxusalar, axırda qorxuram uşağın anadan olan günü və bir həftə də ondan sora haman otağa daxil olan adamın başının üstünə Quran tutmağı bilmərrə nəzərdən salalar və beləliklə pak islam ümmətinin balalarını qırğına verələr. Xülasə. Mən biçarə və mən bəxtıqara həmin mahi-mübarəki-rəməzanın o gözəl günlərində küçəyə çıxıb gedirdim məscidə və rəməzanın yomiyyə nəmazını orada əta edirdim və rəməzanın hər gününə məxsus duasını orada yerinə yetirirdim: Ya Əliyyü, ya əzim, Ya qəfurü, ya rəhim Əntərrəbbül əzim… Amma kimi görürdüm mən bəxtıqara o məsciddə? Baqqal Məşədi Ağanı və onuntək bir neçə baqqılı, bəzzaz Hacı Abdulqafarı və onun kimi hacıları, bir çoxlu pinəçi və bir neçə əmələyi-motanı. Məscidin o biri tərəfində də gördüyüm çəharşolu övrətləri, vəssəlam. Pəs belə olar? Pəs hanı bizim oxumuşlarımız, hanı bizim maarifpərvərlərimiz? Hardadır bizim ziyalı müslimələrimiz ki, adlarını “Şərq qadını” qoyub naməhrəm kişilərin içində guya maarifdir, nədir – belə-belə övrət xəlayığına yaraşmıyan peşələrə özlərini veriblər? Hanı bizim müəllim və müəllimələrimiz? Və idarədə xidmətdə bulunan cavanlarımız. Əgər onların gündüzlər vaxtları iqtiza etmir, pəs axşamlar niyə məscidə təşrif gətirmirlər? Və əlbəttə ki, məscidə gəlmiyənlər oruc da tutmurlar, zira orucağız bir şəxsin qiraətxanada nə işi ola bilər? Oruc tutan müsəlmanın ədəbiyyat cəmiyyətində nə işi ola bilər? Oruc namaz əhlinin leksiya məclisində nə karı ola bilər. Və min-min bədbəxt müslimə ki, adını “Şərq qadını” qoyub hələ qazet-mazet də çıxardırlar, bunlar əgər oruc tutandırlar nəyə pəs məscidi buraxıb Əli Bayramov qlubuna cəm olurlar? Məgər oradan insana bir nicat hasil ola bilər, səvayı naməhrəm kişilər içində şəri-şərif mən etdiyi söhbətlərdən? Ax! Vay!.. Möhtərəm qariləri artın dərdi-sərdən xilas etmək istəyirəm və sözümü müxtəsərcə o yerə gətirirəm ki, həmin mübarək rəməzanın iyirmi doqquzuncu gününü mən fələkzədə və mən siyahbəxt küçə və bazarı orucağız sərgərdan gəzib tamam islam aləmini iki parçaya bölünmüş görərdim: bir məhəlləsi dindarlar və orucağızlar məhəlləsi, yəni şərq məhəlləsini, bir məhəlləsi də qərb məhəlləsi, yəni idarələrdə, mədrəsələrdə və mətbəələrdə çalışan oruc yeyənlər məhəlləsi. (Lənətullahi əla qovməzzalimin!) və islam aləmini belə parçalanmış gördükdə mən qədimdə bir məşhur və sabit qədəm “İttihadi islamçı”, yəni tamam islam aləminin tək bircə “mənbər” baydağı altında toplanmağı tərəfdarı, mən bəxtiqara, həmin qərb məhəlləsində “ürəfa”lar tərəfindən orucun belə həyasızlıq ilə, yəni bəistilahi-rus belə “naxalni” orucun yeyilməyini görəndə və digər tərəfdən möminlər tərəfindən haman orucun bərk-bərk tutulmağını (5 yaşdan 95 kimi) görəndə ürəyimin dərin bir guşəsindən ah çəkib arzu edərdim ki, ey ovsafi-bəşəriyyətdən-bəri və münəzzəh olan həqqi-sübhanə və taala, mənə əcəldən aman verəcəksənmi ki, elə bir gün olaydı – haman qərb məhəlləsinin sirati-müstəqimdən azan bədbaxt müsəlmanları sənin dərgahında istiqfar edib dini-mübini islama qayıdalar. Ax şükür bihəd edirəm cənabi – Allaha ölmədim və haman arzuma nail oldum. Belə ki: Bu gün yəni şəvval ayının qürrəsi eydi – mübarəki-rəməzan, yaxud eydi-fitrdir. Sübh namazımı qılıb getdim bazara. Cəmi müsəlman və əsnaflar cümləsi bazar və dükanda və cümləsi öz sənətində və öz kəsbkarında. Cümləsi bu gün bayram saxlayır; çünki cümləsi bu gün dəxi səhərdən axşama kimi ağzı bağlı deyil. Və məhz bu səbəbə rəməzan bayramı islam ümməti üçün əziz bir bayramdır, o səbəbə ki, bundan da artıq xoşbəxtlıq ola bilərmi otuz gün səhərdən axşamadək ac qalandan sora birdən xəbər verələr ki, “dəxi bəsdir, indi dəxi ac qalma”. Xülasə: İslam məhəllələrini gəzdim dolandım və həmin bu gün mömin və dindar müsəlmanları bazar və dükanda öz məşğələlərində, öz kəsbkarlarında gördüm. Və buradan gəzə-gəzə getdim çıxdım müsəlmanların qərb məhəlləsinə, yəni maarif idarələri və mədrəsələr olan məhəlləyə, yəni qlub və qiraətxana və nəşriyyat və fənni mühazirələr tərtib verilən ürəfa məhəlləsinə. Amma hər yer qapalı. Niyə? Bu gün eydi-rəməzanəl-mübarəkdir. Demək bu gün eydi-rəməzanəlmübarək namına cəmi islam mədrəsələrimiz, cəmi darülmüəllimatımız (“darülmüəllimat” deyirəm ha!), cəmi nəşriyyat müəssisələrimiz və şura idarələrinin cəmi müsəlman şöbələri bağlıdır, yəni eydi-fitr münasibətilə tətil edirlər. Allah şahiddir ki, bunu görəndən sora mənim ürəyim o dərəcədə fərəhnak oldu ki, bugünkü bayram mənim üçün ikiqat bayram hesab olundu. Bir bayram – haman eydi-mübarəki-rəməzan bayramı. Bir bayram da odur ki, cəmi maarif, mədrəsə və nəşriyyat və qeyri dairələri eydi-fitr münasibətilə bağlı gördüm, yəni eydi-şərifi-rəməzan təsdiq eləyən gördüm. Yəni lap açığı bu islamın həmin bu məarif məhəlləsini nəinki möminlərə tərəf yavuq çəkmiş gördüm, hətta onlara bir neçə təpik vurduqlarını gördüm, -yəni möminləri də qabaqladıqlarını gördüm. Zira ki, əsnaflar və məşhədilər eydi-fitr günü dükan bazarı açdıqları bir gündə ziyalılarımızın idarə və müəssisələrini rəsmi surətdə bağlanmış gördüm. Min-min təşəkkür və süpas olsun haman pərvərdigari –aləmə ki, dünyanı altı günün ərzində xəlq edəndən sora o qədər də yoruldu ki, cümə gününü istirahətə möhtac oldu. Mən də yoruldum. * * * == Pyeslər == Çay dəsgahı Samavar 4. İstəkan 7. Maşa Padnos 5. Nəlbəki 8. Truba Çaynik 6. Qaşıq 9. Nökər Əli Əhvalat vaqe olur Zəngəzur mahalında bərgüşadlı Hacı Rəhimbəyin evində. Məclisin ortalığında qoyulub kreslo, üstə oturub Samavar. Sağ tərəfdə stullar üstə oturub Padnos, İstəkan, Qaşıq və Maşa. Sol tərəfdə yenə stullar üstə oturublar Çaynik, Nəlbəki və Truba. Padnosun qabağında stol üstə var kağız və qələm. Pərdə qalxan kimi Samavar üzünü məclisə tutub başlayır. Samavar Dəvət etdim sizi bura mən özüm, Çünki var sizlərə bir özgə sözüm. Diqqət ilə qulaq verin mənə siz, Ta ki, bu dərdə bir əlac edəsiz. Söz budur ki, dünənki gün bu zaman Çay içib qurtarıb xanımla xan, Görməyiblər o çayda bir ləzzət, Eləyiblər qulamı bihörmət. Söyləyiblər ona ki, ey nadan, Əqldən dur, eşşəgi-Həmədan! Nə çayın rəngi var, nə təmi gəlir Nə xoş ətri, nə ləzzəti bilinir. Ağanın beylə pəs tutub qeyzi – Ki, buyurdu bu gün qırsınlar bizi. İndi, qardaşlarım, dəxi nə edək? Biz bu işdə gərək fənaya gedək. Çaynik (ağlayır) Düşdü daş başıma, yıxıldı evim! Heç rəvadır ki, mən bu yaşda ölüm? Şəkk yoxdur, bizi ki sübh olcaq, Cümləmizi ağa tamam qıracaq. Padnos Heç qəm etmə buna, baba Samavar, Bəndə Padnos bu dəm əlac tapar. Əlac odur gərək bu saat biz – Əldə insafı biz tutaq hamımız. İttifaq eyləyək, olaq aqil, Ta görək həq, nədir, nədir batil. Səbəbin kəşf edək görək nə üçün, Nə çayın ətri var, nə rəngi bu gün?! Elə ki, biz bu tövr ilə bilərik, Səbəbin bu işin yəqin edərik. Ol zaman gər olar kömək tari, Verərik ağaya günahkari. Samavar Afərin, afərin, gözüm Padnos, Kömək olsun xuda sənə imruz. Sən dağıtdın mənim qəmimi tamam, Kömək olsun sənə həmişə imam. Çaynik Ax, dönüm başına sənin, Padnos, Kömək olsun xuda sənə imruz. Ürəyim sakit oldu, dincəldi, Nə qəşəng fikir ağlına gəldi. Samavar Elədi, indi başlayaq işi biz, Bəlkə sabaha qurtara işimiz. Gərək heç olmuyaq biz avarə, Bəlkə bir tövr ilə tapaq çarə. Bilirəm diqqət ilə biz indi, Başlayaq gər işi yəqinimdi. Həm günahkarı, şəkk yox, taparıq, Həmi də xabi-nuş ilə yatarıq. Sözümüz bir edib, olaq sadiq, Başlayaq məndən əvvəla təhqiq. Əhli-məclis, edin mənə diqqət, Qoymayın, insafı yerə heç vəqt. Cəhd ilə axtarın qüsurlərim, Həmçinin xoş sifətlərim, hünərim – Ki, bu dünyada hər neçə ev var, Yuxarı başda əyləşir Samavar. Günü keçməz, mən olmasam, xanın, Nə gədanın, şəhin və dehqanın. Hər bir evdə nə vəqt şadlıq olar, Ona baisdi tək baba Samavar. Kim odu su içində od saxlar? Onu saxlar genə baba Samavar. Mən qızanda gər istiyə birisi, Uzada barmağın mənə o kəsi “Uf”, “uf” ilə çıxardıban dilini Soxacaq ağzına bütün əlini. Yoxdu dərdim, bu dünyada nə qəmim, Tula şəhri olub mənim vətənim. Lehimim tazədir və safdı misim, Nə də tüstüm olar mənim, nə hisim. Lüləgim gendi, kipdi həm qapağım, Bu mənim qulplarım, bu da papağım. İndi, qardaşlarım, görürsüz siz, Ola billəmmi mən buna bais – Ki, çayın ətri gəlməsin və dadı? Götürüm üstümə bu tövr adı? Ağarıb saqqalım, özüm ahil, Ağamın mən evindəyəm on üç il. Deyil insaf onun evində bu dəm, Başlayım mən ona xəyanət edəm. Padnos (qalxır) Padnosam, həm özüm cəvanəm mən, Qab-qaşıqlar içində xanəm mən. Yoxdu çirkim, nə bir ləkə, nə tozum, Şəfəqim nur tək, gözəldi üzüm. Birisi diqqət ilə baxsa mənə, Pəh-pəh ilə məni alıb əlinə, Qalacaq surətim, mat-heyran, Edəcək tərifim qoca və cavan. Mənsiz olmaz nə toy, nə də bayram, Sədri-məclisdə mən gərək oturam. Qalı üstü və miz yerimdi mənim, Qabağımda durur gədə-nökərim. İstəkanlar və nəlbəkilərə mən – Analıq haqqını əta edərəm, Bəslərəm bunları qucağımda, Biri solda, biri də sağımda. Ağa, xanım edər mənə hörmət, İpək örtük verər mənə zinət. Rəngbərəng şir içindədir bədənim, Vardımı təqsirim bu işdə mənim – Ki, çayın rəngi yox, nə təmi gəlir, Nə xoş ətri, nə ləzzəti bilinir? Belə iş üz verə əgər məndən, Çürürəm tezlik ilə mən qəmdən. Ağamın mən üzünə ta qətən – Baxa bilməm dəxi xəcalətdən. Böyüdübdür məni onun əməyi, Kor edər gözlərim duzu, çörəyi. Samavar (Padnosa) Bizə çoxdan yəqin olub hasil: Əqlin artıq, özün də həm qabil. Qalarıq olmasan biz avarə, Sən taparsan çətin işə çarə. Razı olduq, ziyadə səndən biz, Çün gedirdik fənayə biz sənsiz. Çaynik (qalxır) Çaynikin qədrini bilər çay içən, Çay büsatında ruzigarı keçən. Olmasam mən, nə tövr çay dəm alar, Çay büsatı məgər ki, mənsiz olar? İki dəfə çıxam gərək hər gün, Ərşə mən, yəni başına babamın. Kimdi məndən uca görüm ol vəqt? Tək xudadır, o sahibi-qüdrət. Çox sevərlər məni ağa, xanım, Çinidəndir tutaq mənim canım. Amma neylər mənə ya od, ya alov? Dəm alar çün içimdə çayi-Papov. Bir neçə şəxsdən mənim əlbət, Şənim artıq ola gərək qayət. Köynəgimdir mənim ya şal, ya ipək, Təmiz ollam lətif mərmər tək. (ağlaya-ağlaya) Xoş gedərmi görüm xudaya, babam, Ağamın qeyzinə səbəb mən olam? Təqsirim olmasın, gedim zayə, Qırılım mən, köçüm o dünyayə? Samavar (Çaynikə) Ağlama, ağlama, oğul, Çaynik, Hamımız biz, bunu yəqin bilirik Ki, sənin yoxdu burda təqsirin, Olma sən heç əbəs yerə qəmgin. Sən özünsən həmişə taci-sərim, Sən ilədir mənim tamam hünərim. Olmasan sən mənim nə hüsnüm olar, Məni sənsiz məgər ki, yada salar Ya xanım, ya ağa, ya özgələri? Vardımı qeyrinin belə hünəri? İstəkan (durur) O hünər məndədi, baba Samavar! İstəkansız nə tövr çay qoyular? Olmasam mən, düşərmi çay yada? Vardımı beylə ev bu dünyada – Ki, o evdə mən olmayam lazım? Bəzi yerlərdə görmüşəm həm özüm – Ki, tökürlər suyu böyük qazana, Yığışırlar ata, bala və ana. Qaynayır su, qazana çay salınır, Yoxdu Çaynik, qazanda çay dəm alır. Yoxdu Çaynik və yoxdu həm Samavar, Nə Qaşıq, Nəlbəki, nə Padnos var. Amma var İstəkan və çay dəmdə, Gər belə evdə olmasam mən də Ya gərək çayı nimçəyə tökələr, Ya da su parçına töküb içələr. İsmi-rəsmim mənim olub məşhur, Bədənim də ya şişədir, ya bülur. Gər məni hörmət ilə saxlayalar, Mənim ömrüm otuz və qırx il olar. Elə ki, verdilər aşıq yerinə Məni oynatmağa uşaq əlinə, Ya da soyuq suda məni yuyuban Dağ suyu üstümə tökər nadan, Yoxdu söz, mən o vədə az yaşaram. Ola mümkün, əgər ki mən bacaram. Yollaram düz Sibirə qatilimi, Mən itirrəm bu tövr zalimimi. Kimdi burda otuz beş il yaşayan? O mənəm ağ, həmişə saf və cavan Pasım olmaz, nə tüstü, toz, nə hisim, Şad edər külfəti lətif səsim. Gərək hər gün ağa və xanımlar Dodağa qalxızıb məni öpələr. Əql kəsməz ki, mən olum naqis, Ağamın qeyzinə olum bais. Üstümə beylə pis adı götürüm Və olan ismü rəsmimi itirim. Samavar (İstəkana) Sənin əslin-nəcabətin, oğlum, Və sifatın bizə olub məlum. Sənə qiymət verər bahalı bülur, Yaraşarmı sənə bir özgə qüsur? Nə günahkar bizik, nə də sənsən, Olmarıq heç xəcil nə biz, nə də sən. Ağamın qeyzinə səbəb, əlbət, Ya Qaşıqdır, ya Nəlbəki bədbəxt. (İşarə edir Nəlbəki və Qaşığa və sonra onlara deyir) Degilən, Nəlbəki, bizə indi Ağamın qeyzinə səbəb kimdi? Ya özün beylə fitnə sahibisən, Ya Qaşıqdır bu tövr cürət edən. Nəlbəki (barmağının ucunu göstərir) Məndə gər bircə beylə təqsir var, Başımı kəs mənim, baba Samavar. Gər mənəm beylə bir günaha səbəb, Allah etsin mənə həmişə qəzəb. Şahid olsun xuda, bu mən, bu da siz, Diqqət ilə mənə burada baxız. Məndə tapsaz ya pis qoxu, ya ləkə, Məndə gər nalayiq süfət görükür. Samavar (onun sözünü kəsib deyir) Bilirik biz səni ki, yoxdu sənin – Nə qüsurun bu işdə, nə günahın. Qar kimi ağ, üzün belə göyçək, Nə yol ilə səni müqəssir edək? Qaşıq (ağlaya-ağlaya) Nə üçün mən olum, baba, bədbəxt? Nədi bilməm bu tövr əmrə cəhət? Samavar (Qaşığa) Etmisən sən dünən belə görükür, Biədəblik, həmi günahi-kəbir. Ağa, xanım səni təmiz bilibən İstəkana səni salubla dünən. İndi bildik günah edən kim imiş, Ağa, xanım nəçün deyirlərimiş Ki, çayın rəngi yox, nə təmi gəlir, Nə xoş ətri, nə ləzzəti bilinir. Qaşıq İzn ver, mən sənə, baba Samavar, Bir neçə söz edim bu dəm izhar. Mən bu işdə müqəssir olsam əgər, Öldürün siz məni, edin bisər. Mən cəvanəm, adım gümüş Qaşıq, Cəmi məxluq olub mənə aşiq. Çünki ömrü mənəm edən asan, Var-yoxun xərc edər mənə insan. Mənsiz heç kəs çayın dadın bilməz, Olmasam istəkanda, qənd əriməz. Heç olar isti çaya əl vurmaq? Kimdə var beylə bir uzun barmaq – Ki, yetişsin Qaşıq kimi qəndə. Bu hünər vardı bircə tək məndə. Vay o şəxsin, o yazığın halına – Ki, uzun çöp kəsib alar əlinə. İstəkanı qarışdırır çöpnən Və çayın təmini kəsir qətən. Mən problu, özüm təmiz gümüşəm, Dəxi mən bilmirəm nə eyləmişəm – Ki, çayın rəngi yox, nə təmi gəlir, Nə xoş ətri, nə ləzzəti bilinir? Vazehi beylədir, bəyan edirəm – Amma indi belə güman edirəm – Ki, səbəbkar beylə əmrə, baba, Ya Maşadır, ya da qara Truba. (göstərir Maşanı və Trubanı. Truba üzünü tutub yana, oxuyur bu beyti) Truba “Xabi nuşini bamidadi rəhil, Baz darəd piyadəra zisəbil”. Samavar (Trubanın sözünü kəsib acıqlı səslə çığırır onun üstünə) Kəs səsin, biədəb və nalayiq! Nə üçün üz verib sənə şadlıq? Biz bəladə və fikrdə, qəmdə, Amma siz həm fərəhdə, həm dəmdə. Çayı sizsiz həmişə zaye edən, Oluruq biz xəcil nahəqdən. Gərək indi mənə bəyan edəsiz, Hansınız olmusuz buna bais? Maşa (Samavara) Yoxdu, vallah, baba, mənim xəbərim, Dəyməyib mənim heç kəsə zərərim. Truba (Samavara) Şahid olsun bu əmrə ol qadir, Olmayıb məndən heç günah sadir. Gəlmişəm mən bu sinnə, görməmişəm Nalayıq iş, günah etməmişəm. Bənzərəm sərvə, qədd-qamətli, Olmuşam mən ziyadə qiymətli. Ondan ötrü ki, tək mənəm mahir – Ki, kömür bir dəqiqədə qızarır. Padnos Nisfi-şəbdir, belə güman edirəm, (Maşa və Trubaya işarə edir) Bunların barəsində söz verirəm – Ki, müqəssir deyillər heç birisi, Ondan ötrü ki, bunlar hər ikisi Heç deyil çay busatına daxil, Oldu indi mənə yəqin hasil – Ki, müqəssir bu işdə biz deyilik, Necə ki, cəmimiz bunu görürük. (bir az duruxur) Baba, indi gör ağlıma nə gəlir: Hamıya gün kimi müşəxxəsdir – Ki, çayın gər suyu bir az lil ola, Olmaz heç rəngi də onun əsla. Gərçi su lazımınca qaynamadı, Çayın olmaz nə ləzzəti, nə dadı. İndi mən beylə məsləhət görürəm, Çağıraq Nökəri buraya bu dəm. Soruşaq biz həqiqətin ondan, Odu bəlkə bizi bəlayə salan. Samavar (Padnosa) Mərhəba, mərhəba sənə olsun! (üzünü tutur uşaqlara) Çağırın Nökəri ki, tez gəlsin! (Padnosa işarə edir) Əsb tazi əgər zəif bəvəd (o biri uşaqlara işarə edir) Həmçinin əz təvileyi xər beh. Ərəb at gər ölə zəiflikdən, Yaxşıdır bir təvilə eşşəkdən. Gəlir nökər Əli, köhnə və cındır paltarda, əlləri kömürçü əli kimi qara və çirkli, Samavara baş əyir. Samavar (nökərə) Niyə sən çirklisən, a bədheybət? Bu ətəklər nəçün olub neybət? Əli Silirəm bunlar ilə qab-qaşığı, Nəlbəki, istəkanları, qaşığı. (əli ilə göstərir) Samavar (irəli çağırıb ətəklərini qoxlayır, sonra üzünü turşudub deyir) Neftə sən batmısan, belə bilirəm. Əli (ətəklərini göstərir) Lampanı bunlar ilə mən silirəm. Samavar (Padnosa) Yaz, bəradər, bu sözləri kağıza – Ki, düşə istəyəndə yadımıza. (Padnos götürür kağızı, qələmi və yazır) Samavar (Əliyə) Doğrusun indi sən gərək deyəsən, Nə su ilə çayı qoyursan sən? Əli Deməyibdir hələ mənə birisi – Ki, suyun vardı yaxşısı və pisi. Padnos (Əliyə) Qaynadıbsanmı, sən mənə degilən, Çay qoyanda suyu babamda dünən? Əli Bilmədim qaynadı, ya qaynamadı, Çünki hər vaxt qaidəm belədi: Açıram mən sudan bir az əlimə, Su əgər təsir eylədi dərimə, Mən haman vaxt çayı dəmləyirəm. Padnos (onun sözünü kəsir) Bilirəm belədir, yəqin edirəm. Əli ilə işarə edir ki, dəxi danışmasın. Padnos yazdığı kağızı götürüb, oturanlara başı ilə ayağa qalxmağı bildirir, cəmiən dururlar. Padnos (oxuyur) Nökərin sözlərindən indi bizə, Belə məlum oldu cümləmizə, Əvvəla, bizləri silir nəynən? Neftə batmış cırıq ətəklərinən. Saniyən, Nökər heç özü bilmir, Nə su ilə həmişə çayı qoyur. Salisən, zəhməti qəbul etməz Və suyu lazımınca qaynatmaz. Bizə çün beylə aşikar oldu – Ki, səbəb qilü-qalə məhz budu. Eləyək indi biz ağaya xəbər – Ki, müqəssir gərək ola Nökər. Əli Bir dəqiqə əgər məcal verəsiz Və mənim sözlərimə lütf edəsiz. İnanasız ki, yoxdu burda mənim – Həm günahım, həmi də təqsirim. Nökərəm mən, adım Əli nökər. Hansı nökər bu tövr qulluq edər? (ətəklərini göstərir) Edirəm altı aydı mən xidmət, Amma görməm məvacibi heç vəqt. Köhnə paltar mənim vəzifəmdir. Belə paltar görək nə aləmdir? Bircə dəsmal verib mənə xanım, Onilə evdə qab-qacağı silim. O da itmişdi çay qoyanda dünən, Nəyinən bunları sileydim mən? (uşaqları göstərir) Samavar (Samavar başını əyib aşağa, bir az fikir edir) Bələdəm zatına sənin, Nökər, Dəyməz heç bir pula bu cür sözlər. İş qurtardı və qaldı bircə sözüm, Bundan əqdəm dedim sizə mən özüm – Ki, tutaq insaf ilə hər işi biz, Bunu da indi siz nəzərdə tutuz. Nə üçün eşşəyi kənara qoyaq Və günahsız palanı tapdalayaq? Hansı evdə olar belə neybət, (Əlini göstərir) Bu qoyan çayə kim edər rəğbət? Çünki rəğbət edər buna ağamız Qilü-qalə səbəb odur şəksiz. Bu qoyan çay ona güvarə gəlir, Hansı ki, ağzının dadın bilmir. Hansı ki, çay içir nədən ötəri – Ki, içirlər çayı həm özgələri. Amma keçmiş zamanda mən bədbəxt Eylər idim bir evdə mən xidmət, Ax cavanlıq, şükufəsi ömrün! Doğrudur çatmaz heç keçən günə gün, Mən o evdə nə tövr ömr elədim! Olmaz idi o evdə dərdü qəmim. Çay içən vəqtdə məni nökər Mizin üstə qoyardı şamü səhər, Çay tökərdi həmişə xanım özü. Heç olarmı belə günün əvəzi! Görmürəm beylə hörməti indi, Nökərin mənzili məkanımdı. Hər tərəfdə kömür, sabın, piy, şam, Qalaram orda mən səhər, axşam. Mənə rəhm etməyib həmin nadan (Nökəri göstərir) Çirklənəndə silir məni qumnan. Amma bilmir onu ki, qırmızı yağ Məni eylər həmi təmiz, həmi ağ. Heyf o qəndə, o çayə, ay ağalar – Ki, onu xar edər belə nökər! Etmişəm beylə təcrübə hasil: Çay qoyub içməyi bilən aqil Çün tutar çox ziyadə qədrimizi, Silər o bizləri həmişə özü. Nökərə verməz o çayı-qəndi, Çayi pis dəmləyib tökən kimdi? Xanımın borcudur çayı tökmək, Necə xoşdur belə çayı içmək! Pərdə salınır Dekabrın 2-sində 1889, Baş Noraşen * * * Kişmiş oyunu Əhvalat vaqe olur 1891-ci ildə Gəncə quberniyasında, Bərgüşad kəndində. Kəndin ağsaqqalı və mötəbər sakini Vəlisoltanın töylə otağında. Qış günü idi. Bir səmtdən oturub Vəlisoltan, papiros çəkir. O biri tərəfdən oturublar altı kəndli: Nurəli, Şirəli, Cəfər, Həsənəli, Hüseynqulu və Mustafa. Bunlardan sinndə böyük Nurəlidir ki, otuz yaşı ancaq olar. Otağın bir səmti baxır töyləyə. Vəlisoltan (papiros çəkir). Görəsən indi pambıq neçəyə gedir şəhərdə? Nurəli. Dünən kənddə deyirdilər ki, Novruzəli yeddi üç abbasıya satıbdır. Amma Novruzəlinin pambığı qolay pambıq idi. Mustafa. Görsənən budur ki, pambıq rəvacdır. Hava bir az yumşansaydı, bir-iki put pambığım var, aparıb satardım. Şirəli. Bu il pambıq yoxdur ki!.. Evi yıxılmış çor qoydu ki, vilayətdə pambıq tapılsın, tamam puça çıxartdı. Vəlisoltan. Allah kərimdir. Naümid olmayın (əsnəyir). Nurəli, sən Allah bir nağıl başla. Gecələr çox uzundur, yatmaqla qurtarmaq olmur. Nurəli (əsnəyir). Soltan ağa, hövsələm yoxdur. Bu gün heç bir şey deyə bilmərəm. Cəfər (Nurəliyə). Adə, sən niyə özünü naza qoyursan. Sən Allah, əzilmə, bir hekayət başla. Soltan ağanın sözünü yerə salma, bizim üçün də bir məşğuliyyət olsun. Hüseynqulu. De, de, Nurəli. Naz eləmə, başla. Nurəli (gülür). Vallah, heç könlüm yoxdur. Əgər zornan deyirsiniz, baş üstə (öskürüb başlayır çubuğu doldurmağa və bir az dikəlib deyir): Süxənəst çaşnizən ləbi-xəndan darəm. Cani-mən guş konəm çünki süxən can darəm. Amma raviyani-əxbar və naqilani-asar belə rəvayət ediblər ki, bir gün İsfahanda Şah Abbas öz barigahında əyləşib vəzirinə dedi: Ey vəzir, mənə bir yaxşı hekayət nağıl elə. Vəzir istəyirdi hekayəti başlasın… Töylə qapısı açılır, Vəlisoltanın nökəri Kərim daxil olur. Kərim. Ağa, iki erməni gəlib, cənabınızı soruşullar. Nə cavab verim? Vəlisoltan. Yəqin ki, yenə təzəkəndlidilər; yəqin ki, olardı. Olan, belə də yaman ermənilər olar? Xəta elədik olardan bir öküz gətirib qoşduq cütə. Ayda üç dəfə gəlib, zəli kimi yapışıllar, gərək pulunu verəsən. Heç bilmirəm necə eləyim. Öküzü versəm, yaz ağzıdı, sabah cüt çölə çıxanda məəttəl qalacağam. Pul da hələ əlimdə yoxdur. Allahü əkbər, bu nə iş idi düşdük. Bu ermənilər məni təngə gətirdilər. Nurəli. Soltan ağa, bular haman ermənilərdir ki, keçən həftə də gəlmişdilər? Vəlisoltan. A kişi, necə keçən həftə? Sən deginən həftədə neçə yol gələrlər bir arıq öküzdən ötrü? Nurəli. Soltan ağa, vallah, hövsələli adammışsan. Mən olsam, vallah, oların başına bir oyun gətirrəm ki, gəldiyi yolu da itirəllər. Vəlisoltan. Söz yox, elədir. Mən indiyə kimin istəmirdim oları incidim, yoxsa oların mənə zoru yoxdur ki. Nə ilə isbat eləyəcəklər ki, mənim olara borcum var? Nurəli. Vallah, Soltan ağa, heç zad vermə, it kimi qov getsinlər! Cəfər. Vallah, Soltan ağa, heç zad vermə, qoy cəhənnəm olub getsinlər. Vəlisoltan. Yaxşı, ondan nə çıxacaq ki. Bu gün vermərəm, sabah gələrlər. Nurəli. Pi, sabah da vermə. Oların sənə bir zoru yoxdur ki? Vəlisoltan. Bulardan heç zad çıxmaz. Sabah vermərəm, biri gün gələrlər. Nurəli. Soltan ağa, bu sözlər bir pula dəyməz. Bu işə biz bir tədbir tökməsək, ermənilər sənin yaxandan əl çəkməyəcək. Mən oları yaxşı tanıyıram. Cəfər. Xeyr, əl çəkməzlər. Nurəli. Soltan ağa, əgər mən bu erməniləri sənin başından həmişəlik rədd eləsəm, mənə nə verərsən? Mən oların başına bir toy tutum ki, ta nə qədər sənin canın sağdı, olar Bərgüşad kəndinə ayaq basmasınlar. Vəlisoltan. Hər nə istəyirsən verrəm; amma bu işdən ağlım bir zad kəsmir. Nurəli. Nə səbəbə bir zad kəsmir? Vəlisoltan. O erməniləri ki mən tanıyıram, olar öz başlarından əl çəkərlər ki, bu öküzün pulundan əl çəkməzlər. Nurəli. Soltan ağa, and olsun bizi yaradan Allaha, mən olara bir elə tövbələtmə görsədim ki, öküz oların bilmərrə yadlarından çıxsın. Vəlisoltan. Yaxşı, Nurəli, sən olara neyləyəcəksən ki? Nurəli. Sənin nə işin var; sən tamaşa elə, gör ki, nə eləyəcəyəm. Vəlisoltan. Ədə, Nurəli, birdən eşşəkliyinə salıb bir xata zad törədərsən, axırda peşmançılıq çəkərik. Nurəli. Soltan ağanın başına and olsun ki, heç bir xata məndən baş verməz. Arxayın ol. Vəlisoltan. Amma, Nurəli, vallah, bu ermənilər məni o qədər təngə gətiriblər ki, əgər buları mənim başımdan rədd eləsən, pambıq satılanda sənə bir mahud çuxa verrəm. Nurəli (sevincək durur ayağa). Baş üstə, Soltan ağa. Amma mənim də siz ilə bir şərtim var. Kərim getsin ermənilərin ikisini də çağırsın, gəlsinlər bura. Amma mən gərək gizlənim ki, olar məni burada görməsin. Ondan sonra mən gələcəyəm bura və hər nə danışsam, hər nə eləsəm, siz gərək zarafat biləsiz və mənim fəndimi başa düşəsiz ki, ermənilər bir zad duymasınlar. Ə gədə, Kərim, get erməniləri çağır gəlsinlər. Kərim gedir. Cəfər. Ədə, Nurəli, genə nə bicliyin var? Nurəli. Mən ölüm dinmə, tamaşa elə; gör nə işlərdən çıxacağam. Vəlisoltan. Dinməyin, ermənilər gəldi. Nurəli qaçır gizlənir, ermənilər daxil olur. Ermənilər (birdən). Allah saxlasın. Vəlisoltan. Ay Allah saxlasın. Xoş gəldiniz, buyurun əyləşin. Karapet. Eh, nə əyləşək, Soltan ağa. Bərgüşada yol döyməkdən çarıqlarımız yırtıldı. Vəlisoltan. Ə kişi, hələ bir əyləşin, dincəlin, sonra gileyinizi başlayın. Sərkiz. Nə əyləşinbazlıqdı? Quru-quru əyləşməkdən bizə bir qəpik nəf var? Vəlisoltan. Hələ bir oturun, görək nə var, nə yox? Bilirəm, siz öküzün pulundan ötrü gəlmisiniz. O barədə xatircəm olun. Öküzün pulun tamam-kamal verməmiş mən sizi, inşallah, boş yola salmaram Ermənilər oturullar. Karapet. Ağa, Allah aqibətin xeyir eləsin, elə, vallah, biz də kasıb adamux; əgər lazım olmasa, bu qədər gəlib getmərux. Sərkiz. Ağa, elə xacalat da çəkiruq; yəqin bil ki, lazım olmasa, buxantara gəlib getməruq. Elə bil, öz cibindən verirsən. Vəlisoltan (nökərə). Ə gədə, Kərim, get çay hazır elə, gətir. Kərim gedir, Nurəli daxil olur otağa və fikirli ermənilərin üzünə baxa-baxa gedib qısılır Şirəlinin yanına və başlayır onunla pıçıldaşmağa. Qalan kəndlilər və ermənilər Nurəliyə tərəf baxıllar. Mustafa həmçinin başın uzadıb başlayır Şirəli ilə və Nurəli ilə pıçıldaşmağa. Vəlisoltan. Nurəli, nə var, nə pıçıldaşırsız? Nurəli. Xeyr, Soltan ağa, heç bir şey yoxdur (Nurəli sonra Hüseynqulunun yanına qısılıb, başlayır onunla pıçıldaşmağa). Vəlisoltan. Gədə, Nurəli, nə var axı? Nə bir elə gizlin sözünüz var ki, pıçıldaşırsız? Hüseynqulu, nə var, Şirəli, nə olubdu? Şirəli. Xeyr, ağa, bir şey yoxdu. Ermənilər diqqətlə baxıllar kəndlilərin üzünə, Cəfər də həmçinin başlayır uşaqlar ilə pıçıldaşmağa. Vəlisoltan (qayım səslə). Olan, nə var axı? Nə xəlvət işiniz var ki, bizdən gizlin danışırsız? Hər nə sözünüz var deyin, biz də eşidək də. Burada ki, yad adam yoxdur. Nurəli. Soltan ağa, bir tədbirimiz var, amma cürət eləmirik ki, cənabınıza ərz edək. Çünki bilirik ki, izn verməyəcəksiniz. Haman mətləbi öz aramızda hələlikdə gizlin götür-qoy eləyirik. Vəlisoltan. Nə tədbiriniz var? Nurəli. Xeyr, bir tədbirimiz yoxdur, daxı nə baş ağrısı verək. Siz ki, izin verməyəcəksiniz. Vəlisoltan. Olan, axı bir de görək necə tədbirdir? Bəlkə elə yaxşı işdi; daxı niyə izin vermirəm? Nurəli. Xeyr, əlbəttə, yaxşı tədbirdi, çox gözəl tədbirdi. Amma xeyr, daxı nə lazım baş ağrısı olsun? Siz ki izin verməyəcəksiniz, daxı nə lazım ki, söyləmək? Vəlisoltan (guya ki, acıqlı). Vallahi ki, qəribə adamsız. Olan, siz bir mətləbi mənə deyin, mən də baxım görüm izin verməlidi, ya verməli deyil. Ermənilər heyrətlə baxırlar. Nurəli. Soltan ağa, doğrusu budur ki, bu saat, elə bu dəqiqə padşahlıq yolu ilə Qalaya Araz tərəfindən bir karvan kişmiş aparıllar. Aparanlar əvvəl-axır iki yava dəvəçilərdir. İkisi də piyada. Yoldan indi bu saat bizim kəndə gələn var. Dəvəçilərin özü ilə danışıbdır. Deyir dəvəçilər özləri kişmişi belə tərifləyirlər ki, guya o tayda indiyə kimi belə kişmiş əmələ gəlməyibdir. İndi biz uşaqlarnan elə haman mətləbi pıçıldaşırdıq. Soltan ağa, əgər sizin izniniz olsa, biz bu saat gedib, karvandan bir tay kişmiş gətirrik. Vallah, Soltan ağa, heç belə fürsət ələ düşməz; heç belə kişmiş olmaz. Əgər bir tay gətirsək, bütün qış bizə bəsdir. Vəlisoltan. Pəh, pəh! Afərin, afərin! Nurəli, məgər kişmişi çöldə töküblər? Tayı sizə kim verər gedib gətirəsiz? Nurəli. Soltan ağa, vallah, karvanda iki dəvəçidən artıq heç kəs yoxdur. Oların hərəsinin cibində bircə dana çuvalduz var. Vəssəlam. Amma biz altı-yeddi nəfərik, özümüz də, söz yox, tüfəng, tapança götürəcəyik. Əliboş ki, getməyəcəyik? Sərkiz (təəccüblə, qorxa-qorxa). Yəni istəyirsiz gedib zor ilə gətirəsiniz? Nurəli. Xeyr, aşna, nə lazım olub zor ilə gətirək. Biz bir tay çatarıq at üstə; dinməz-söyləməz gətirrik. İki dəvəçi bizim qabağımızda nə danışacaq ki, zor da lazım ola. Vəlisoltan. Vallah, Nurəli, mən qorxuram izin verməyə; çünki qorxuram gedəsiz, əlinizdən bir xata baş verə, ondan sonra di gəl divana düş, cavab ver. Ermənilər hər ikisi. Doğrudan xatalı işdir. Nurəli. And olsun o bizi yaradana, bu işdən heç bir xata bizə və sizə toxunmaz. Belə tutaq ki, elə dəvəçilər bizim qabağımıza durdular. Biz onların başını batırdıq, kim nə biləcək ki, bizik? Məgər biz işi o qədər ehtiyatsız tutacayıq ki, altımıza su çıxa? Vəlisoltan. Vallah, dəxi nə deyim? Əgər özünüzə belə arxayınsız, özünüz bilin, gedin. Amma aman günüdür, uşaqlar, ehtiyatı əldən qoymayın! Nurəli. Soltan ağa, sən lap arxayın ol (Yoldaşlarına). Yoldaşlar, durun, gedin. Hamınız yaraq-əsbablarınızı hazır eləyin, gəlin bura; buradan bir yerdə yola düşək gedək. Kəndlilər. Baş üstə. Çıxırlar. Karapet. Soltan ağa, gərək uşaqlara izin verməyəydin. Bu iş çox qorxulu işə bənzəyir. Soltan ağa, gərək izin verməyəydin. Məssəb haqqı, bu işdən qan qoxusu gəlir. Vəlisoltan. Vallah, elə mən özüm də peşmanam ki, izin verdim. A kişi, axı nə çarə qılım başıma? Deyərəm xeyr, olmaz, qoymaram, izin vermərəm, başlayıllar and-amanı ki, bu işdə bir xata yoxdu. Doğrusu, öhdələrindən gələ bilmirəm. Bir ay yoxdu ki, haman cahıllar ki, getdilər kişmiş oğurluğuna, üç ermənini padşahlıq yolunda soyub, birini də yaralayıb, beş-on manat pullarını, bir gümüş kəmərlərini gətirmişdilər. Elə indi bu saat hamısı silist altındadılar. Eh, doğrudan, aşnalar, müsəlman çox nadinc millətdi. Sərkiz. Soltan ağa, bizi yola sal gedək. Allah atana rəhmət eləsin. Yolumuz uzaqdır. Karapet. Soltan ağa, bizi yola sal gedək. Allah ömrünü uzun eləsin. Vəlisoltan. Yox, yox, heç olmaz. Bu saat nökər çay və çörək gətirəcək sizə. Və bir də ki, gecə vaxtı nə olubdu ki, gedəsiz? İnşallah, gecə qalarsız burda, tezdən öküzün də pulun alıb, yola düşərsiz. İndi Nurəligil kişmiş gətirəcək, bir az da qoyarsız dəsmalınıza, apararsız uşaqlarınıza. Karapet. Yox, yox, Soltan ağa, başına dönüm, bizə kişmiş lazım deyil. Bizi yola sal. Nurəli yaraqlı və qıvraq girir içəri. Nurəli. Hələ uşaqlar gəlməyiblər, ağa? Vəlisoltan. Yox, hələ gəlməyiblər. Nurəli, gələsiz, bu daşı ətəyinizdən tökəsiz. Doğrusu, mən qorxuram. Nurəli. Soltan ağa, nədən qorxursan? İnşallah, heç zad olmaz. Karapet (Nurəliyə). Ay Allah bəndəsi, belə işlərdən nə töküləcək? Xatadı, vallah, oturun aşağa. Bir tay kişmiş nədi ki, ondan ötərü özünüzü bəlaya salırsız? Nurəli. Doğrusu, Karapet, xonaxa, belə fürsət ələ düşməz. Bu kişmiş belə o sən deyən kişmişlərdən deyil. Heyifdir bu cür kişmişi əldən çıxartmaq. Yoxsa əlbəttə kişmiş nə bir elə bahalı şeydir ki? Karapet (Sərkizə). Zarmaneli bana. Daxil olurlar kəndlilər, qıvraq və yaraqlı. Kəndlilər (Nurəliyə). Nurəli, biz də hazırıq, gedirsən, gedək. Nurəli. Yaxşı, gedək. Hamı kəndlilər uzaqlaşırlar. Vəlisoltan. Xoş gəldiz. Aman günüdür, uşaqlar, ehtiyatlı tərpəşin. Kəndlilər (uzaqdan). Arxayın ol, Soltan ağa, heç xof eləmə! Vəlisoltan (ermənilərə). Bir də, dostum, siz nahaq yerə ehtiyat eləyirsiz. İnsanın alnına hər nə ki, yazılıb, o olacaqdır. Hər kəsə hər nə qismətdi – yetişəcəkdir. Əgər o kişmişlər bizim uşaqlara qismətdi, göydə də olsa, gətirəcəklər. Yoxsa nə olacaqdı bir mənə de görüm. Karapet kirvə, əgər mən səndən aldığım öküzün pulu sənə qismətdi, hər vaxt olsa, yetişəcək; yoxsa qismət deyil, al görüm, pulunu məndən necə alacaqsan! Karapet. Soltan ağa, hərgah öküz indi bu saat sənə lazım deyil, elə yaxşısı budur ki, ver aparaq. İndi mənim özümə öküz çox lazımdı. Vəlisoltan. Yox, dostum, verə bilmərəm. Öküz mənim özümə də lazımdır. Ancaq puluna sözüm yoxdur. İnşallah, gedəndə pullarını sanıyıb, qoyaram ovcunuza, apararsız. Uzaqdan bir neçə güllə səsi gəlir. Vəlisoltan. Bu nə tüfəng səsidir? Yəqin ki, bizim uşaqlar olacaq. Karapet və Sərkiz qorxa-qorxa dururlar ayağa. Sərkiz. Karapet, yaxşısı budur, biz gedək, sonra gəlluq, pulu alluq. Karapet. Soltan ağa, heç zərəri yoxdur, qoy pul qalsın. Doğru indi bizim yolumuzu kənddə gözətləyirlər. Əgər getməsəm, çox nigarançılıq olar. Allah qoysa, bir özgə vaxt gəlluq qulluğunuza. Vəlisoltan. Yox, yox, vallah, mən sizi gecənin bu vaxtı ac və susuz heç vədə yola salanmaram. Karapet. Yox, vallah, Soltan ağa, heç zəhmət çəkmə. Biz çörək-zad yeməyəcəyik. Elə biz getsək, çox yaxşıdır. Sərkiz (yapışır Karapetin qolundan). Elə, Karapet, gedək. Getməyimiz yaxşıdır. Pulu sonra gəlib alarsan. Vəlisoltan (qabaqların kəsib). A kişi, siz nə təhər adammışsınız? Axı bu soyuqda gəlmisiz, bir istəkan çay içməyə nə var? Ondan sonra genə gedərsiz da. Yoxsa belə də zad olar ki, mənim evimə gəlib bir istəkan da çay içməyəsiz? Bu harada görünübdür? Gədə, Kərim, çay necə oldu? Karapet. Ağa, elə çaydan vacib o Kərimi yolla görək kimmiş tüfəng atan? Bu heyndə kənardan tappıltı və qiylüqal səsi gəlir, ermənilər istəyirlər qapını açıb çıxsınlar. Nurəli və Şirəli və Cəfər və Hüseynqulu bir tay sürüyürlər otağın içinə. Ermənilər qorxub çəkilib qısılırlar bucağa və mat-mat baxırlar və kəndlilər tövşüyürlər. Vəlisoltan. Ədə, Nurəli, nə tez gəldiniz? Deyəsən, qoçaqlarım, əlidolu gəlmisiniz? Nurəli. Soltan ağa, oqatımız təlxdi, işimiz pis getdi. Allah axırın xeyir eləsin. Vəlisoltan. Nə var, Nurəli, olmaya əlinizdən bir xata çıxmış ola? O tüfəng səsi nə idi bayaq gəlirdi? Nurəli. Eh Soltan ağa, qəzadı da. Adam nə bilir ki, başına nə gələcək? Bir işdi olubdur. Vəlisoltan. Gədə, Nurəli, nə danışırsan? Yoxsa əlinizdən bir xata çıxıbdır? Qalan kəndlilər dəvəçinin ölüsünü sürüyüb salırlar otağa. Vəlisoltan mat qalıb, ermənilərin rəngi qaçıb və gözləri böyüyüb. Nurəli. Soltan ağa, gördün başımıza nə iş gəldi, necə xataya düşdük? Aman günüdür, Soltan ağa, bizə bir tədbir elə! Kəndlilər dəvəçinin ölüsünü salıb ortaya kor-peşiman çəkilib, kənarda başıaşağı mütəfəkkir baxırlar. Vəlisoltan (kəndlilərə). Olan, səfeh uşağı səfeh, bu nə iş idi elədiz? Gədə, köpək uşağı, dəli olmusuz? Adam da bir tay kişmişdən ötəri adam öldürər? La-ilahə illəllah! Nələt sənə şeytan! Haramzadalar! İndi mən nə tədbir töküm? Siz dəli olmuşduz, keflənmişdiz ki, getdiz nahaq qana bais olduz, ay it uşağı! Siz hələ silisdən qurtarmamısınız. Siz lap elə quldurmuşsuz, yol kəsən imişsiz. Siz vilayətin adın batırdız. Bərgüşad hara, belə işlər hara? İndi gəl divana cavab ver. Nurəli. Soltan ağa, iş-işdən keçibdir, durmaq vaxtı deyil. Sən bizə bir tədbir tök. Sən genə dünya görmüş adamsan. Vəlisoltan. Nələtə gələsiz sizi görüm! (Bir az fikir eyləyir). Gədə, durmayın daxı götürün ölünü də, kişmişi də, aparın töylədə peyin içində basdırın. Sabah olsun görək başımıza nə gəlir. Nurəli. Soltan ağa, xeyr, ondan fayda yoxdur; iş çox pis gətirəcək. Biz qəflət eləmişik. Vəlisoltan. Necə qəflət eləmisiz? Yoxsa gələndə adama-zada rast gəlmisiz? Nurəli. Xeyr, biz heç kəsə rast gəlməmişik. Deyirəm çox xam iş tutduq. Vəlisoltan. Necə məgər! Nurəli. (ermənilərə tərəf başı ilə işarə edib Vəlisoltana). Heç, deyirəm ki… (yenə baxır ermənilərə və başını buluyur). Cəfər (öz-özünə). Mən bilmirəm bu ermənilər hardan gəlib çıxdılar bura! Zəhrimar olsun buların öküzü də, haqq-hesabı da! Kəndlilər başlayırlar pıçıldaşmağa. Nurəli. Doğrudan, Soltan ağa, çox xam iş tutmuşuq. Gərək biz işin əvvəlindən tədbiri elə götürəydik ki, kənar adam bizim işimizdən xəbərdar olmayaydı. Vəlisoltan. Necə kənar adam? Bilmirəm siz kənar adam kimi hesab eləyirsiz? Kəndlilərin bir neçəsi əyilib baxır ermənilərin üzünə, pıçıldaşırlar. Nurəli. Doğrusu, Soltan ağa, biz bu işi heç vədə basdıra bilməyəcəyik. Bu ermənilər bizi girə verəcəklər. Bunlara nə etibar var? Erməni heç vədə müsəlmanın sirrini saxlamaz. Karapet. A canım, biz sizə nə vaxt yamanlıq eləmişik? Nə vaxt sizi girə vermişik? Ermənidən heç belə işlər görünməyib. Yer haqqı, göy haqqı, biz bu işi heç bir yerdə açıb-ağartmarıq, arxayın olun. Sərkiz. Va, olan, niyə deyiruq? Biz qonşu deyilük? Qonşu qonşunun sirrin açar? Vəlisoltan. Xeyr, Nurəli, siz bulardan arxayın olun. Yox, yox, bular elə adam deyillər. Nurəli. Xeyr, Soltan ağa, heç olmaz. Yox, heç ağlım kəsmir, bizi bular gurultuya verəcəklər. Erməniyə etibar yoxdur. Şirəli. Allaha and olsun, elə burdan çıxan kimi gedib pristova xəbər verəcəklər. Kəndlilər. Əlbəttə, belədir. Yəqin ki, xəbər verəcəklər. Karapet (yalvara-yalvara). Başına dönüm, Soltan ağa, bizi əldən qoy, çıxaq gedək Allah rizasına. Nurəli (qeyz ilə). Yox, dostum, gedə bilmərsiz; heç yana tərpəşə bilməssiz. Sərkiz. Canım, biz gedirik. Karapet, gəl düş qabağa, gedək. Cəfər. Nurəli, aman günüdür, qoyma getsinlər! Yoxsa bular bizim evimizi yıxar! Nurəli. Ədə, kimin nə cürəti var ayağın bayıra bassın? Kəndlilər başlayır pıçıldaşmağa. Karapet (yavaşca). Soltan ağa, aman günüdür, bizə bir çarə elə, o uşaqların fikri özgədir. Bizi çövür balalarının başına. Vəlisoltan. Dostum, qaçmaqdan savay bir əlacı yoxdur. Görün bir təhər qaça bilərsiz. Ermənilər qaçırlar, kəndlilər “Ədə, qoyma!” deyib ermənilərin dalısınca, erməniləri bir az qovub qayıdırlar otağa. Ölü qalxır. Nurəli. Soltan ağa, mən ölüm, bu ermənilər bir də bu kəndə ayaq basallar? Vəlisoltan. Bəli, o hörməti ki, biz bulara qoyduq, tez gələllər. Afərin! Kəndlilər hamı birdən. Sağ ol, Nurəli! Tamam olur, pərdə salınır * * * Kamança Faciə, 1 pərdədə Məclisdə olanlar Qəhrəman yüzbaşı. Qaraş. Həsənəli. Əziz. Qasıməli. Novruz. Zeynəb. İmran. Kamançaçı Baxşı (erməni). Qarabağda, dağın ətəyində, kəndin kənarında, ağacların dibində, çəməndə, axşama bir az qalmış, atlı dəstəsi sərkərdəsi Qəhrəman yüzbaşı bir daşa söykənib, qıçlarını uzadıb, fikirli oturubdur. Bir tərəfdə bunun yasovulu Qaraş, qabağında yəhər və əlində iynə-biz yəhər tikir. Bir tərəfdə yoldaşlardan Həsənəli çörək-pendir hazırlayır və düzür Qəhrəman yüzbaşının qabağına. Qeyri yoldaşlardan Əziz və Qasıməli od yandırırlar. Bir neçəsi kənarda oturub çörək dürməyi yeyir. Yenə bir neçə nəfər, kimi tüfəngə patron qoyub boşaldır, hamısı qəməli və patrondaşlı; bircə Qəhrəman yüzbaşı patrondaşını çıxarıb qoyub qabağına. Kənarda ağaca bir neçə tüfəng söykənib. Bunlardan savayı yoldaşlarından biri arpa xəlbirləyir, biri tüfəngini gətirib söykəyir ağaca, o biri tüfəngini götürüb aparır. Yavuqdan at kişnəməsi də eşidilir. Uzaqdan tək bir güllə səsi gəlir. Qaraş. Həsənəli, tez ol, Qəhrəman yüzbaşı səhərdən acdı. Qəhrəman yüzbaşı. Balam, Qaraş, vallah heç iştahım yoxdu. Həsənəli. Qəhrəman yüzbaşı, bir mənə bax gör nə deyirəm: sən ağır-arxayın çörəyini ye, üstündən də çay dəmləyim, kefincə iç, arxayın bu gözəl çəməndə yat; mən də kişi kimi sənə söz verirəm ki, sübh işıqlanan kimi erməniləri Qazançıdan çıxardım. Qaraş (Həsənəliyə). Mən ölüm Həsənəli, yekə-yekə danışma! Həyə sən kişi idin, binəva Süleymanbəyə vaxtında patron yetirə idin, darda qalmayaydı; üç-dörd erməniyə əsir düşməyəydi. Mən, nəyə deyirsən, and içim (bizi və iynəni çırpır yerə) ki, Süleymanbəyin də yoldaşlarının da güdaza getməyi sən kimi bişüur yoldaşların bərəkətindəndir… Həsənəli (Qaraşa acıqlı). Ədə, Qaraş, vallah sən qudurubsan! Sən heç özün də bilmirsən ki, nə danışırsan! Mən Süleymanbəyə… Qəhrəman yüzbaşı (danışığı kəsir və hövsələsiz). Allah xatirinə bu bihudə danışıqları boşlayın. İndi daha iş işdən keçib; yəni heç Həsənəlinin də burada günahı yoxdu. Nə qədər başıdaşlı Süleymanbəyə çığırdım ki, dəyirmana girməyin. Mən bilirdim ki, orada erməni var. Yəni olmasaydı da, Süleymanbəygil ordan salamat qurtara bilməyəcəkdilər. Məgər yadınızdan çıxıb ki, haman dəyirmanda bildir ermənilər on iki adamımızı yandırdılar? Mən bilirdim ki, ora xatalı yerdi. Əziz (Qaraşa). A balam, Qaraş, doğru deyiblər ki, uzaqdan döyüş asan gələr. Hələ bir de görüm, Həsənəli başına nə daş sala idi? Deyirsən Süleymanbəyə patron yetirə bilmədi; amma sən bilirsənmi Həsənəli özü nə gündə idi? Həsənəli bu gün Xumarıdan Qazançıya kimi ermənilərin iki səngərini alıb, neçə erməni öldürüb, atalarını yandırıb. Niyə, davanın hamısını Həsənəliyə tutdurmuyıblar ki?.. Qasıməli (Əzizə). Hələ sən onu deyirsən, bu gün mən… Qəhrəman yüzbaşı (bir qədər dikəlib, hövsələsiz). A kişi, siz Allah, siz peyğəmbər, bu güftgunu boşlayın. İndi hər nə olub, keçib; qoyun bir saat qulağımız dincəlsin görək. Həsənəli (guya öz-özünə yavaşca). Yəni, Allaha şükür, bir şey ki, olmuyub. Genə necə olmuş olsa, ermənilərin atalarına od vurmuşuq. Qəhrəman yüzbaşı (birdən dikəlib, ucadan hirs ilə Həsənəliyə). Necə od vurmuşuq? Niyə boş-boş danışırsan? Biz onların həyə beş-on dığa-mığasını öldürmüşük, bəs Nəcəfqulu kimi igidi bir də haradan tapacağıq? Şirzadı haradan tapacağıq? Misirxanı neçə erməniyə dəyişmək olar? Bu nə boş-boş təskinlikdi özünüzə verirsiniz? Həmin söhbətdə yoldaşlardan Novruz adlı, əlində xəlbir, arpa xəlbirləməkdə idi; kənarda bir qaraltı görüb, əlini qoyur alnına, diqqətlə uzağa baxır və bir qədər baxandan sonra deyir: Novruz. Əziz, Əziz, bir gəl sən də diqqətlə bax gör o qaraltıları seçərsən, ya yox; mən onları adama oxşadıram. Əziz (gedib Novruzun yanında durub, diqqətlə haman tərəfə baxır). Bax, birisi özünü verdi qayanın dalına. Novruz. Sən öləsən, Əziz, ermənidilər. Onlar yəqin bizi gördülər. Bax, o birisi də keçdi daşın dalına. Həsənəli və Qaraş da durub diqqət ilə haman tərəfə baxırlar. Novruz. Sən öləsən, Əziz, bunlar ermənidilər. Bu sözləri decək Novruz cəld tüfəngini salır çiyninə, cilovu ağacın budağından çəkib, qaçır atlansın. Əziz də buna baxıb haman cür eləyir. Bunlardan savayı yoldaşlardan yenə ikinəfər cilovları götürüb qaçırlar. Qəhrəman yüzbaşı da və qeyriləri ayağa durub, haman tərəfə diqqət ilə baxırlar. Qəhrəman yüzbaşı (əlini qoyub alnına). Ədə, cəld tərpəşin! (Çığırır) Əziz! Atı döy, sənin atın qıvraqdı... Qaraş (ucadan). Çaparaq, çaparaq! (Alçaqdan). Qorxuram çata bilməyələr. (Bir az sakit olub) Aha, qoçaq Novruz deyəsən tutaçaq. Aha, Əziz də haqladı. Zalım oğlunun atının qabağından bir kəs qurtara bilməz... Qəhrəman yüzbaşı. Hey, hey... Yox, biri deyəsən qaçıb əldən çıxdı. Amma Qazançıdan bir-iki erməni görsəndi... Ədə, qorxuram uşaqları vuralar. Çox uzaqdan tüfəng atılır. Qəhrəman yüzbaşı. Yox, biri qaçdı. Odu, özünü soxdu Qazançının bağlarına... Qaraş. Aha, deyəsən birini tutdular. Qasıməli. Tutublar. Yəqin ki, yaralanıbdı; yoxsa bu da qaça bilərdi. Qəhrəman yüzbaşı. Amma qorxuram öldürələr. Yaxşı olardı diri gətirəydilər; danışdırandan sonra öldürəydik. Ədə, İmran, tez atıl atın üstə, çaparaqla. Deginən əgər ermənidirsə, diri gətirsinlər. İmran tüfəngi götürüb yox olur, bir qədər baxırlar. Qasıməli. Deyəsən gəlirlər. Qaraş. Gəlirlər. Hər kəsdisə, tutub gətirirlər. Qəhrəman yüzbaşı. Gəlirlər (gəlib oturur qabaqkı yerində). Qasıməli. Gətirsinlər görək kimdi... Qaraş. Hamısı piyada gəlir... Qəhrəman yüzbaşı. Qaraş, bunlar hər kəsdisə, nabələd adama oxşuyurlar. Bunlar ya gərək Saybalıdan gələlər, ya da Çeşməbasardan. O yerlərə də ki, erməni indi öz ayağı ilə gedib çıxmaz. (Bir qədər sakitləşirlər). Qaraş (cəld baxa-baxa). Budu, Əziz çaparaq gəlir; görək nə xəbər gətirir... Əziz (sevincək cəld atdan tullanıb, uzünü yüzbaşıya tutur). İkisi də Qazançı erməniləri imiş. Amma birinin əcəli tamam deyilmiş. Zalım oğlu dovşan kimi qaçdı, özünü soxdu Qazançının bağlarına; amma yoldaşını tutduq... Budu, uşaqlar gətirirlər. Yüzbaşı, vallah, bunu da tuta bilməyəcəkdik, çünki mənzil çox uzaqdı. Bu çünki axsaqdı, qaça bilmədi. Qəhrəman yüzbaşı. Biz elə xəyal elədik ki, güllə dəyib. Əziz. Yox, güllə dəyməyib, anadan doğma axsaqdı. (Atını çəkib bağlayır budaqların birinə). Budu, gəldilər... Novruz və İmran bir axsaq ermənini qabaqlarına salıb, gətirirlər yüzbaşının qabağına. Qalan yoldaşlar atları yerbəyer eləyirlər. Erməni, yəni kamançaçı Baxşı, sağ əlində örtük, içində kamança, yüzbaşıya ikiqat baş əyib, qorxa-qorxa sağına-soluna baxır. Qəhrəman yüzbaşı (yoldaşlara). Amma balam, deyəsən ovunuz bir ov deyilmiş. (Baxşıya) Adə, erməni, sən hansı kətdisən? Baxşı (titrəyə-titrəyə). Ara, mən qazançılı Baxşıyam. (o tərəfə-bu tərəfə baxır). Qəhrəman yüzbaşı. Yoldaşın kim idi? Haradan gəlirdiniz? Baxşı. Ay ağa, yoldaşım qazançılı tar çalan Qriqor idi. Çeşməbasardan gəlirdik; Zulfüqarbəyin oğlunun toyunda çalırdıq. Qəhrəman yüzbaşı. Çox əcəb, çox əcəb. Siz gedin müsəlmanların toyunda plov yeyin, axmaq müsəlmanların pullarını doldurun cibinizə, Qazançı erməniləri də gecə xəlvətcə tökülsünlər müsəlman kənd1ərini yandırsınlar. A balam, bəsdi, həya eləyin! Balam, bu iki cüt bir tək qorxaq ermənilər, bilmirəm, vallah, bizdən nə istəyirlər? Dünən Qazançı erməniləri bizim Sarvanlardan dörd nəfər elə bir igid oğlanlar öldürüblər ki, dörd yüz sənin kimi çolaq erməni öldürsək, genə əvəzi çıxmaz... Baxşı (titrəyir). Ağa, din haqqı xəbərim yoxdu. Allah (əllərini göyə qalxızır) bais mərdimazarın evini yıxsın! (ağlayır). Qaraş. Hə, ağlarsan, ağlarsan! Bəs niyə ağlamırsan?! İndi ağlarsan. Bilirsən ki, bu saat başını qoyun başı kimi kəsəcəyik. İndi, bax, qorxundan yoluq cücəyə oxşuyursan. Amma, vallah, fürsət tapsan, sən də haman müsəlman qanına yerikləyən ermənilərin birisən. Baxşı (titrəyir). Nə deyim, a qardaş. Qəhrəman yüzbaşı. Adə, erməni, Vartan indi hardadı? Bilirsən hansı Vartanı deyirəm? O ki, bizim Şirzadı apardı, öldürdü, o namərdi deyirəm; bilirsən hardadı? Yəni bilsən də, doğrusunu ki, deməyəçəksən. Baxşı (titrəyir). Vallah, bilmirəm. Qəhrəman yüzbaşı. Eybi yoxdu. İndi o şişləri qızardıb səni dağlayanda deyərsən doğrusunu... Zeynəb arvad mərəkə ilə ağlaya-ağlaya özünü salır ortalığa və Baxşının üstə hüçum çəkib, onun üz-gözünü başlayır cırmaqlamağa. Zeynəb. Budu Qazançı ermənisi? Sənsən? Sənsən? Bu saat səni mən tikə-parça eləyəcəyəm! Öz əlimnən səni doğrayacağam, qiymə-qiymə eləyəcəyəm! Hanı mənim oğlum?! Hanı mənim pəhlivan Şiralı oğlum?! Niyə onu öldürdünüz? Bax, bax! (Cırmaqlayır və sonra qaçıb Qaraşın belindən qəməni çəkib, qalxızır Baxşının üstə). Vurum? Vurum? Vurum? (Bu halətdə dayanıb durur) . Baxşı yanını yerə vurub, sağ əlindəki kamançanı gizlədib, sol əlini tutub qəmənin qabağına. Qəhrəman yüzbaşı (Zeynəbə). A rəhmətliyin qızı, sən də burada bizi məəttəl eləmə! Arvadsan, get arvadlığına! (Cəld gəlib istəyir qəməni Zeynəbdən alsın, bu da vermir və dartınıb çəkilir kənara. Yüzbaşı öz qəməsini çəkib, qalxızır Baxşının üstə və uzünü tutur Zeynəbə). Qəməni elə işlətməzlər, bax belə işlədərlər! Zeynəb cəld gəlir durur yüzbaşı ilə Baxşının arasında. Qaraş yavuq gəlib, Zeynəbi itələyir. Əziz gəlib təpiyi ilə arvadın, dalından vurub yıxır yerə və qeyri yoldaşlar arvadı çəkib salırlar kənara. O da ağlaya-ağlaya uzaqlaşır. Bu arada Baxşı kamançanı uzadır Novruza tərəf. Baxşı. Novruz ğardaş, səni and verirəm bizi yaradan Allaha. Mən öləndən sonra bu kamançanı bir kəsə vermə. Ara sakit olandan sonra, zəhmət çəkib bizim Muğuş balanı tapasan, bu kamançanı verəsən Muğuş balama. Qurban sənə, Novruz, Qazançıda kamançaçı Baxşı oğlu Muğuşa verəsən. Qaraş acıqlı gedib, cəld kamançanı dartır və yuxarı qalxızıb, istəyir çırpsın yerə. Baxşı iki əllərini yuxarı qalxızıb yalvarır. Baxşı. Ğurban sənə, ğardaş, bir azca dayan, mən öləndən sonra kamançanı sındır ki, gözüm görməsin. Qəhrəman yüzbaşı. Buna bax, sən Allah, bu erməninin damağına bax; bir tikə ağac qırığını istəməyinə bax! Əziz. Amma, Qəhrəman yüzbaşı, indi ki, söz düşdu, qoy deyim. Sən ermənini qınama. Bu zalım oğlu, bilirsən, kamançanı necə çalır? Keçən il Əbdüləligilin toyunda... (Baxşıya). Ədə, orda çalan sən deyildin? Baxşı. Hə, ğardaş, mən idim... Əziz. And olsun Allaha, dad-bidad eləyirdi. Qəhrəman yüzbaşı (Əzizə). Doğrudan? Əziz. And olsun sənin başına, necə ki, deyirəm, elədi. Qəhrəman yüzbaşı (Kamançanı götürür əlinə, başlayır örtüyünü açmağa). Doğrudan, görək bu necə şeydi. (Örtüyü çıxardır, atır yerə, başlayır kamançanın o tərəfinə – bu tərəfinə baxmağa. Yoldaşlardan da bir parası gəlib baxırlar) Hey, erməni, bu nə bir şeydi ki, bu qədər istəyirsən?.. Baxşı əllərini göyə qalxızıb, yalvaran halətdə qalır. Qəhrəman yüzbaşı (kamançanı uzadır Baxşıya). A balam, yazıqsan, barı bir dəfə də çal. Baxşı cəld durur ayağa, kamançanı alır, çəkilib oturur dizi üstə, cibindən tikirtkə çıxarıb kəmanəni çəkir tikirtkəyə, qırılmış simlərin birini tez düyünləyir, simləri yoxlayır, kökləyir, üzünü Qazançı kəndinə tərəf tutub, ah çəkir və ermənicə deyir: “Ax sireli Muğuş bala”. Sonra bir-bir adamların üzünə baxıb, başlayır çox həvəslə Rast havasını çalmağa. Rastdan Şikəsteyi-farsa keçəndə Qəhrəman yüzbaşı gözu ermənidə və qulağı kamançada, durduğu yerdə yavaşca oturur və Baxşı çaldıqca qəməni yavaş-yavaş, guya özündən bixəbər, soxur belindəki qınına və qulaq asmaqda olur. Adamlar hamısı sükutdadır. Baxşı çalmağını tamam eləyib, qorxan və müntəzir halətdə baxır Yüzbaşının uzünə. Qəhrəman yüzbaşı. A balam, erməni, bir de görüm bizdən nə istəyirsiniz? (Baxşı təəccüblü baxır və bir söz demir. Qəhrəman yüzbaşı acıqlı və bir az ucadan. Sənnən söz soruşuram ey, niyə dinmirsən? Kar deyilsən ki! Bir de görum, bizdən niyə əl götürmürsünüz? Baxşı (qorxa-qorxa). Ay ağa, Allah haqqı, mən heç nə eləməmişəm. Qəhrəman yüzbaşı (acıqlı və ucadan). Hə, eləməmisən! Vallah dünyada nə qədər canım sağdı, hansı biriniz əlimə keçsəniz, tikə-tikə doğrayacağam! Sizin gərək toxumunuzu yer üzündən kəsəm! Baxşı. Ay ağa, axı mən nə eləmişəm? Qəhrəman yüzbaşı (acıqlı üzünü yoldaşlarına tutub, bir az alçaqdan). Allahü əkbər! Dəli şeytan deyir... (qəməsini qınından çəkir, qalxır ayağa və üzünü yoldaşlarına tutub deyir). Yəni siz elə güman eləyirsiniz ki, mən bu çolaq ermənini öldürməknən hirsim soyuyacaq? Soyumayacaq! (Bir qədər erməniyə tərəf baxır, dinmir). Hələ buna bax, sən Allah! Dünyada bir haramzadalıq qalmadı ki, öyrənməmiş olsunlar. Şeytana papaq tikirlər. Bu çolaq da kəmənçəni bağrına basıb, gör nə əməllərdən çıxır. Haramzada elə çalır ki, keçən günləri gətirir qoyur adamın qabağına. Allahü əkbər! (Qaraşa). Qaraş, bir papiros yandır. Qaraş papiros çıxardıb yandırır, verir yüzbaşıya. Bu heyndə Baxşı kamançanı kökləyir və başlayır Segah-zabil havasını çalmağa. Bir qədər qulaq asandan sonra, Qəhrəman yüzbaşı durduğu yerdə yenə yavaşca oturur və Baxşı çaldıqca yüzbaşı yavaş-yavaş, guya özündən bixəbər, qəməni soxur belindəki qınına və huş-guş ilə qulaq asmaqdadır. Adamlar hamısı sükutdadır. Qəhrəman yüzbaşı (Qaraşa). Qaraş, sən öləsən biçarə Heydər gəlib durub gözümün qabağında. Ax, vay!.. (Yüzbaşı bu sözləri deyəndə Baxşı çox alçaqdan çalır. Adamların çoxu da ah çəkir. Yenə Baxşı şövq ilə çalmaqdadır. Yüzbaşı gözü Baxşıda gahdan bir dillənir). Bax, belə!... eləcə!.. əcəb!.. afərin!.. eləcə!.. eləcə!.. (və axırda yüzbaşı birdən durur ayağa, qəməsini qınından çıxardır və acıqlı, ucadan Baxşıya deyir). Adə, erməni, tez kəmənçəni yığışdır, itil get burdan! Yoxsa atanın goru haqqı, bu yoldaşlarımın başına and olsun, bu qəməynən bu saat səni də öldürərəm, özümü də öldürərəm! (Çığırır). Çıx get! Baxşı (qorxa-qorxa). Ay ağa, hara gedim? Qəhrəman yüzbaşı (çığırır). Cəhənnəmə get! Evinə! Baxşı qorxa-qorxa baxır adamların üzünə, kamançanı və örtüyünü götürür, tez çıxır gedir. Hamı sakit, öz fikirli halətində qalır. Qəhrəman yüzbaşı haman durduğu yerində durub, dinməz-söyləməz baxır Baxşı gedən tərəfə. Bir qədər də baxandan sonra qəməsini tullayır yerə və guya öz-özünə deyir: Qəhrəman yüzbaşı. Eh, namərd dünya!.. Yanvar 1920, Şuşa qalasında * * * Oyunbazlar Həsənov – müəllim Aban bəy – qumarbaz Qulu bəy Şagirdlər Əvvəlinci məclis 1 Əvvəlinci məclis başlanır uçitel Həsənovun otağında. Otağın iki qapısı var: biri yandan, biri də qabaqdan. Otağın bir küncündə bir yazı stolu, bir tərəfdə sarı şkaf. Stolun üstə on-on beş şagird dəftəri, bir şarsız lənpə, bir tərəfdə taxt, üstündə yorğan-döşək. Divardan bir köhnə yay paltosu asılıb. Həsənov oturub stolun bir tərəfində, başında yay furajkası, bir az geri verilmiş. Onun yanında Aban bəy başıaçıq. Həsənov əlində kart kağızlarını tutub qarışdırır. Şkafın üstə bir qlobus. Qapının biri açıqdı və uşaq Mirtağı gəlir. Həsənov (üzünü tutub qapıya ucadan). Əhməd, sən oxu. (Üzünü tutub Aban bəyə). Mən oldum səkkiz, sən oldun dörd. Aban bəy. Ay sən öləsən. Ədə, necə dörd? Huşun dağılıb? Bayaq dörd idim. İndi də ikisini getdim. Bu altı dənə. Deyirsən üzünə tüpürüm? Həsənov (kartları yenə bir çalır, papiros ağzında). Olsun! (Üzünü qapıya) Ədə, demədim oxu? (Kartları paylayır). Səs. Uçitel, s naçalo? Həsənov (kart əlində). Yox, paprovodnıy odevayetsdən oxu. Aban bəy. Ey, meyidini görüm. At yerə qızıl onluğu. Doğruluğunan aparır kürzə! Həsənov. Gözünü sil! Səs. Uçitel, axı, orada qalmışdıq. “Solnışko və okno” Burdandı. Həsənov. Hey di yaxşı oxu! Səs. Çelovek i zver i putaşka vse beryotsya za dela, s naşey taşitsya bıkaşka, za metkoy letayet piçela. Aban bəy. Çərrə, bu da xaç. İkilik getdi. Sən öləsən, başını qaşısan, udacıyam. Həsənov (üzünü tutub qapıya). Hey…başla! Səs. Uçitel oxudum da. Həsənov. Yaxşı elədin. Bir də oxu! Səs. Opyat? 2 Həsənov. Hey, xorom, bir yerdə (klas qapısına səmt əyilib sol əlində kart, sağ əliylə işarə edib, deyir). Xorom, hey, hey… Uşaqların xor səsi kəsiləndən sonra Aban bəy hər bir kartı apardıqca deyir: “Hey… xorom, bir yerdə, hey, xorom, bir də” Həsənov. Bala, bir də xorom oxuyun. (Uşaqlar başlayırlar bir də qışqırmağa). Aban bəy. Əşi, sən Allah bunları az ulaşdır. Boşla, getsinlər evlərinə. Həsənov. Tələsmə, bu saat rədd eləyirəm. Qoy bir dərslərin soruşum hələ. Aban bəy. Əh, bir də gedəcəksən ora? Həsənov. Əşi, kimdi ora gedən. Bir dəfə soruşub ötürəcəyəm. Hələ götür bir papiros qayır. (Özü də papiros qayırır. Sonra üzünü qapıya) Ədə, dünən yazdığınızı bir oxuyun görüm, (klasa səmt) Quluzadə. (Cavanlar oxumaqdadırlar). Səs. Ya idu v şkolu. Staruxa kupila kuvşin moloko. U menya brat i sestra. Həsənov. Ədə, bircə modsk oxuyacaqsan? Bəs, mənası necə oldu? Başdan. Səs. Ya – mən, idu – gedirəm, v şkola – şkola, staruxa – qoca övrət, kupila– satın aldı, kuvşin – səhəng, moloko – qatıq. Həsənov. Yalan danışma, otur yerə, qulaq as, bir deyim, özünüz də əzbərləyin. Ya – mən, idu – gedirəm, v – içinə, şkolu – məktəbin, staruxa – qoca övrət, kupila – satın aldı, kuvşin – bir səhəng, moloko – süd. Mişe – balaca Mişa, buna Mixail də demək olar. Bejal – qaçdı, v – içinə, sadmbağ, i – və, Volqa – çay adı, kriç – səs eləyir. Səs. Uçitel İvolqa bir yerdə yazılıb kitabda. Həsənov. Nağıl danışma! Çapxanada qələt düşüb. Üstünə bir nöqtə qoy yadından çıxmasın. Evdə dədən soruşsa, deynən çapxanada qələt düşüb. Sabaha bunu yaxşı əzbərlərsiniz. Aban bəy. Prosba, hey, mən ölüm belədimi? Həsənov. Əşi, yavaş danış da. Uşaqlar eşidər. Aban bəy. Ay qarğabeyin, qaşqabağını bir az da tök. Dalan qapısı taqqıldayır. Həsənov. Kimsən? Gəl. Teleqraf raznosşiki girir içəri. Raznosşik. Qasanov vı? Həsənov. Ya, çto qovariş? Raznosşik Həsənova bir teleqram verir. Həsənov qəbzə qol çəkib raznosşiki rədd edir və sakit məşğul olur teleqrafı oxumağa. Aban bəy səbr etməyib soruşur: Aban bəy. Kimnəndi? Həsənov. Yavaş, qoy görüm. (Gah oxuyub, gah fikir edir). Aban bəy. Şüurun tökülsün. İki kəlməni səhərdən oxuyanmır. Ə, yoxsa qulluqdan qovalayıblar. Sən öləsən belədir. Çox girrənirsən. Həsənov. Yox, oxumağına oxuyuram. Amma bir şey başa düşmürəm. Aban bəy. Bə sən ki, bir teleqramı oxuyanmırsan, bu uşaqları niyə burada avara eləyib adını uçitel qoymusan? Həsənov. Yox, başa düşürəm, amma ona təəccüb edirəm ki, niyə başa düşmürəm. Aban bəy. Ə, uşaqlara da elə sözü belə qandırırsan? Həsənov. Yox, başa düşməyinə düşürəm. Amma mən elə bilirəm ki, bu teleqramı mənə səhv yetiriblər. Bu teleqraf gərək özgəsinin ola. Aban bəy. A kişi, mən ölüm axmaxlama, axı, bir oxu, görək, nə yazıblar. Çox məzədi ha! Həsənov. Sən bir mənə de görüm, burda məndən savay yenə Həsənov var? Aban bəy. Olmağına var. Amma sənin kimi axmaq yoxdur. (Qəh-qəhə çəkib gülür). Həsənov. Ədə, mən ölüm az hırılda. Qulaq as, bir oxuyum, bəlkə sən başa düşəsən. Klas otağından uşaqların birisi deyir: Səs. Uçitel gedək? Həsənov (üzünü klas qapısına tutub). Tişe, tişe. (Teleqrafa 3 baxır). Hə, bunu Təbrizdən Kərimbəyov göndərib. Yazır ki, Təbriz bankında dilmanc yeri açılıb. İldə min səkkiz yüz manat məvacibi. Əgər farsca savadın var, teleqraf elə. Upravliyayuşiyə deyim səni təyin eləsin. Vəssəlam. Aban bəy. Yaxşı, bu bir çətin mətləb deyil ki, axı başa düşmürsən. Yerdi açılıb. Kişi də sənə xəbər verir də! Həsənov. Yox, axı iş onda deyil. Axı, belə Kərimbəyov ilə mənim bir elə yaxınlığım yoxdur. Buna hər nə deyirsən de, amma qorxuram ki, bu teleqraf mənim olmaya. Aban bəy. Ay qardaş axır özgənin teleqrafını niyə sənə verirlər? Yaxşı, teleqrafın üstə sənin adın yazılmayıb? (Üzünü tutub camaata). Deynən ki, oxuya bilmirəm ki, görüm nə yazılıb. Həsənov. Nə deyirsən? Aban bəy. Heç, sənnən deyiləm. Həsənov. Ə, bə necə eləyək deyirsən? Aban bəy. Mirzə Səfər, vallah incimə məndən. Amma çox gütah adamsan. Qardaş, adam işıq gələn yerə papağını tıxmaz. Hazır yer açılır. Sənin də adına teleqraf gəlib, ta niyə durubsan? Bir mənə de görüm burda sən beş-altı uşaqdan ayda ayrı-ayrılıqda beş manatdan artıq almazsan. Götür bu saat tel ver ki, razıyam, təyin eləsinlər. Bu keçəlküçəli başdan elə. Qoy, get Təbrizə. Ta sən gedəndən sonra teleqraf sənə də olmasa, səni ki, dübarə geri göndərməyəcəklər. Əyləşərsən Təbriz kimi yerdə. İldə əlinə gələr min səkkiz yüz manat məvacib. Bir arvad siğə eləyərsən. O qədər çilov ye ki, qarnında çəltik göyərsin. (Hər ikisi gülür). Vallah, doğru deyirəm get, fürsəti fövtə vermə. Yoxsa, yer qulaqlıdır. Teleqraf sahibinin xəbəri olar, gəlib teleqrafı əlindən alar. Əlin qalar boşda. Həsənov. Sən öləsən, doğru deyirsən. Yazıram ki, razıyam (Tez kağız götürür, əlində tutub, fikir eləyir). Aban bəy. Əşi, çox fikirdən fayda yoxdur, yaz qoy getsin. Hey, xorom! (Uşaqlar ”xorom” səsi eşidib başlayırlar bir yerdə oxumağa. Aban bəy uğunur. Həsənov hirslənib durur ayağa). Həsənov (Aban bəyə). Əh, əşi, bəsdi da! Şuluq eləmə. (Tez qaçır klas qapısına və deyir). Tişe. (Uşaqlar səslərini kəsir). Aban bəy (udqunub Həsənova deyir). Balam, uşaqların baş aparır. Həsənov teleqrafı yazıb qurtarır, uşaqların birini qapıya çağırıb teleqrafı pulla verib, deyir. Həsənov. Tez apar bu kağızı teleqrafxanaya və qəbzi gətir. Yubanma, qoçum. Adə, yolda soruşub eləyən olsa o nədi, göstərmə. Di tez. (Aban bəyə) Ayə, sən öl, işim tutsa, çox yaxşı olacaq. (Əllərini bir-birinə sürtür, Aban bəyə tərəf gəlib onun qollarından tutub silkələyir. ) Kefdi, kef! (Sonra tez qapıya qaçıb deyir) Uşaqlar, gedin evinizə. Aban bəy. Keyfin şeş çəkdi ha. Amma sən öləsən, bir qonaqlıq borcundur. Həsənov. Verməyən namərddi. Amma, Aban bəy, canım qurtardı, sən öləsən. Vallah, bilmirsən ki, necə qaragünçülük ilə çörək qazanıram. Bax, bu uşaqları görürsən, ömrümün kankanıdırlar. Bax, bunların hərəsindən ayda iki manat yarım pul alıram, onu da ataları can çəkirlər versinlər. Sən öləsən bəzisi var ki, şaha-şaha gətirir aylığı. Qara geyim həyə birini artıq-əskik deyirəmsə! Bu uşaqların birisinin atası baqqaldı. Aylıq əvəzinə keçən ay yağ göndərmişdi. Amma nainsaf oğlu sarı yağ əvəzinə quyruq yağı göndərmişdi, qoxum-qoxum qoxurdu. Bu da bunların haqq verməyi. Bu indiki oğlan ki, telin cavabını apardı, dəllək oğludur. Keçən ay göndərmişdim ki, aylığı gətirsin. Atası cavab vermişdi ki, heç eybi yoxdur, uçitelə deynən ki, başını qırxaram haqlaşarıq. Hələ biləsən ki, umu-küsüləri nə qədərdi? Bir gün həmin dəllək gəlib uşkola deyir ki, oğluma heç zad öyrətməyibsən. Deyirəm, necə yanı heç zad öyrətməmişəm? Başlayıb ki, həyə yaxşı örgədirsən, bu iki aydı gəlib-gedir, niyə ərizə yazmağı bacarmır? Durursan qandırmağa başa düşmür. Deyəsən oğlunu götür get, işin keçmir. Qalırsan mat-məəttəl və həmişə də ataları görəndə başlayırlar məndən soruşmağa ki, uşqoldan qurtaranda uşaqlarımız nə olacaq? Deyirəm ki, nə olacaqlar? Fərasətləri olsa, adam olarlar. Deyir ki, Mirzə, sənin deməyindən bir adam deyillər? Ancaq biz deyirik ki, qulluqçu olsunlar. (Bir az yavaş səslə) Öz aramızdı çoxusuna deyirəm ki, qardaş oğlun silistçi olacaq. Sən öləsən dincəlmişəm. Heç dinmə, canım qurtardı. Aban bəy, sən Təbrizə getməmisən? Görəsən, qostinsa var ki, adam gedəndə özünə yer tapınca düşə? Aban bəy (kəlmə-kəlmə). At almamışdan axurun tikirsən? Həsənov. Əşi, iş tutub ey! Kefdi ey! (“Kefdi, kefdi, kefdi” sözlərini oxuya-oxuya deyir). Min səkkiz yüz manatdı ey!.. Kefdi, kef!... (Stolun üstə bir yumruq vurub börkünü başından götürür, atır küçəyə. Bu heyndə Həsənov Qulu bəy tələsik və kəhildəyə-kəhildəyə özünü salır içəri və üzünü tutur Mirzə Səfərə ). Qulu bəy. Hanı mənim teleqrafım? Həsənov Mirzə Səfər özünü itirir. Aban bəy hələ baxır, gah əvvəlinci Həsənovun, gah ikinci Həsənovun üzünə. Bir dəqiqə sükutdan sonra Aban bəy qəh-qəh çəkib gülür. Son 1921-ci il * * * Lal Teatr üçün bir pərdə Şəhərin küçəsində, divarın dibində, havanın soyuq vaxtı, günortaya bir az qalmış iki sahibsiz uşaq, biri səkkiz, biri altı yaşında, mündəris və çirkli paltarda. Hərəsinin əlində bir tikə qara çörək, gah “vay dədə!”– deyib ağlayırlar, kah çörəyi ağızlarına basıb, iştaha ilə yeyirlər. Yavuqdakı evlərin birindən musiqi səsi gəlir və uşaqların halına münasib bayatı havası çalınır. Bu heyndə yol ilə intelligent libasında bir müsəlman keçir və uşaqları görüb dayanır və sonra bunlara yavuq gəlib, ağlamaqlarının səbəbini soruşur. Uşaqlar bu şəxsi görcək ağlamaqdan sakit olurlar, amma onun sualına çavab verməyib, yenə başlayırlar ağlamağı və musiqi yenə bayatı havasını çalır. Məzkur şəxs də baxır və bilmir nə eləsin. Həmin vaxt bir mömün müsəlman taciri, əlində təsbeh, yavuq gəlir və bu da başlayır uşaqlardan ağlamaqlarının səbəbini soruşmağa. Uşaqlar bunu da görəndə ağlamırlar; amma bunun da sözlərinə cavab verməyib, – başlayırlar ağlamağı. Musiqi yenə bayatı havasını çalır. Mömün məəttəl qalıb bilmir nə eləsin. İndi də buraya bir musəlman çinovniki qoltuğunda portfel gəlir və bu da uşaqların ağlamaqlarının səbəbini soruşur. Uşaqlar buna da cavab vermirlər və yenə ağlaşırlar. Musiqi də bayatı havası ilə ağlayır. Axırda buraya bir lal kişi gəlir. Nə millət olduğu məlum deyil və uşaqlara yavuq gəlib əlləri ilə və özünə məxsus səs ilə bir şey soruşur. Uşaqlar, şəkk yox, dinmirlər və yenə ağlaşırlar. Habelə musiqi də öz bayatısını çalır. Günorta tamam olur. Şəhər saatı uzaqdan on iki dəfə zəng çalır və intelligent ilə çinovnik ciblərindən saatlarını çıxardıb baxırlar. Çün bunların vacib işləri yada düşür. Hərəsi ciblərindən bir pul çıxardıb, qoyurlar uşaqların böyüyünün ovcuna və gedirlər. Və həmin vaxt uzaqdan əzan səsi gəlir, musiqi minacat havasını çalır, mömün musəlman “lailahə-illəllah” – deyib uşaqlara pul verib gedir. Qalır uşaqların yanında tək bircə lal. Bu nə zəngi eşitdi, nə əzanı; ancaq məşğuldur uşaqlara. Uşaqlar yenə ağlamağa başlayanda lal gedir dizi üstə çökür uşaqların qabağında və iki əlləri ilə qucağını açıb, uşaqları qucağına almaq istəyir. Uşaqlar əvvəl laldan qorxan kimi olub geri çəkilirlər. Külək qalxır və soyuqdanmı, qorxudanmı, uşaqlar başlayırlar titrəməyə. Lal bunu görcək qalxır ayağa və bir qədər geri çəkilir. Uşaqlar sağa-sola baxıb, bir kəsi görmürlər, başlayırlar “dədə vay!” – deyib ağlamağa və yavaş-yavaş yavuqlaşırlar lala tərəf. Bu da dübarə gəlib çökür dizi üstə, əllərinin birinin üstünə uşaqların birini və o birinin üstünə digərini mindirib, durur ayağa və başlayır getməyə. Musiqi buna munasib hava çalır. Pərdə 30 avqust 1921, Bakı * * * Lənət Səhnəcik Kəndin kənarından bir adam çıxıb gəlir. Qoca kəndli Cəfəralı cüt əkir. Uzaqdakı adam yetişir və salam verir. Nabələd. Ay qardaş, bura müsəlman kəndidi? Cəfəralı. Hə-hə, görükür ki, nabələdsən. Nabələd. Mən Arazın o tayından gəlirəm. Cəfəralı. Xoş gəlmisən. (Əllərini bir-birinə vura-vura gəlir). Hara belə inşallah? Nabələd. Vallah, doğrusu, İranda güzaran çox pis keçir. İş yox, pul yox. Gəldim bu tərəfləri yoxlayım, görüm nə işlə məşğul olmaq olar ki, bir tikə çörək pulu ələ gəlsin. Cəfəralı. Xub, qardaş, bəs, sənin əlindən nə iş gəlir? Nabələd. Vallah, nə deyim. Cəfəralı. Cüt əkmək bilirsən? Nabələd. Vallah, nə deyim. Bu işə heç adət eləməmişəm. Cəfəralı. Bənnalıq, dülgərlik necə? Qapı-okoşka qayıra bilərsən? Nabələd. Vallah, adətim deyil. Cəfəralı. Kənkənlıqda necə, səriştən var? Nabələd. Doğrusu, başım çıxmaz. Cəfəralı. Yəqin ki, alış-veriş əhlisən, yəqin ki, sənətin dükançılıqdı. Nabələd. Yox-yox. Cəfəralı. Bəlkə mollasan, mərsiyəxansan. Nabələd (o üzə-bu üzə baxa-baxa). Ay qardaş, səni and verirəm o bir Allaha, bircə de görüm, sən bolşevik-zad deyilsən ki? Cəfəralı. Ay nabələd qardaş, mən də səni and verirəm Allaha ki, bir az bu sözləri yavaşca danış. Nabələd (o üzə-bu üzə baxır). Nə var ki, əzizim? Cəfəralı (yavaşca). Ay qardaş, bağışla adını da bilmirəm. And verirəm səni o Həzrət Abbasa, bilirəm, bu məhərrəmlik günləri İran tərəfindən bu tərəfə həmişə şəbehkərdan və molla, mərsiyəxan keçərdi. Amma bu il onlar bizim hökumətin qorxusundan bu tərəfə addım ata bilmirlər. Əgər, doğrudan da mərsiyəxan, yaxud şəbeh çıxardansan, bu işin üstünü açma, yoxsa kənddə bir para firidun cavanlar səni incidərlər. Nabələd (bir qədər fikirdən sonra). Yəni onlar nə deyirlər? Nə rəsul, nə heç bir nəfər-zad olmasın? Cəfəralı. Bəs, necə? Bəs, necə?.. (Yavaşca və qorxa-qorxa) Allah onlara lənət eyləsin. Nabələd. Lənətulla əla qövmüz-zalimin. Cəfəralı. Hələ o nədi ki, hələ deyirlər ki, nəuzü-billah… (O üzə-bu üzə baxır). Deyirlər ki, nəuzü-billah!.. Ay qardaş, sən Həzrət Abbas, sənin adın nədi? Nabələd. Molla Qüdrətəlidi. Cəfəralı. Molla Qüdrətəli, bu məlunlar hələ Allaha da əl atırlar, hələ imam, peyğəmbər nədi ki. Molla Qüdrətəli (təcili). Necə yəni Allaha? Allaha deyirlər ki, imam Cəfər ən-nisa surəsi… O sözü mənim dilim tutmaz… Axır yenə nə deyirlər ki? Cəfəralı. Mən, yox-yox. Onu soruşma, onu mənim dilim tutmaz. Deyirlər ki, Allah yox… Molla Qüdrətəli. Lənətulla əla qovmüz-zalimin. Cəfəralı. Amin! Son * * * Yığıncaq Kəndin ortasında keçmiş mülkədar Kalışbəyin boş samanlığına kənd camaatı cəm olubdur: kimi bağdaş qurma, kimi çömbəlib, kimi də ayaq üstədir. Təqribən iyirmi-otuz adam var. Yuxarı başda kənd şura sədri Həsənəli, sol əlində çubuq, sağ əlində ağac, çubuq çəkə-çəkə və danışa-danışa əlindəki ağacı gahdan bir yerə vurur. Onun çovuşu Zeynal əlində şallaq, sədrin əmri ilə gah gedir adam çağırmağa, gah qayıdıb gəlir. Kəndlilər yenə gəlməkdədirlər. Əhvalat Qarabağın aran tərəfində kəndlərin birində vaqe olur. Məclisi kənd şura sədri Həsənəli bu sözlərlə başlayır və təzə içəri girən Zeynala üzünü tutub bir növ acıqlı deyir: – Mən, flan-flan olmuş sənə dünən axşamdan dedim ki, camaatın hamısına xəbər verəsən ki, bu gün günorta çağı tək bir adam da evdə qalmasın, bura cəm olsun. Pəs hanı camaat? Zeynal. Yoldaş Həsənəli, Allaha and olsun, kənddə bir ev də qalmayıb ki, gedib xəbər verməmiş olam. Qardaş, gəlmirlər, vallah gəlmirlər, lap beləcə dirəniblər. Biri deyir, su nobatımdır, gələ bilmənəm, biri deyir, dəyirmana dən aparacağam. Daxı mən nə eləyim? Ay Həsənəli, mənimki deməkdi. İndiki zamanda deməkdən savayı nə eləmək olar?! Zornan xalqı çəkə-çəkə gətirə bilmənəm ki? Mənimki deməkdi. Həsənəli (acıqlı və ucadan). Necə yanı gətirə bilmənəm? Canını da alaram! Xalq öz başına deyil ki? Zeynal. Yanı sən deyirsən ki, mən kənd camaatına zor eləyim? Həsənəli (acıqlı). Zor da elərəm, canını da alaram! Kənd camaatı ki, hökümətin sözünə baxmadı, hökümətin qərarını pozmaq istədi, – o camaatın canını da alallar. Süleyman. Bir surətdə ki, camaat hökümətin çağırmasına gəlmədi, – adamın canını da alallar. Müəllim Mirzə Yəhya. Əlbəttə ki, qərardada tabe olmaq lazım gəlir. Həsənəli (üzünü camaata tutub). Buna bax sən Allah, bir yandan özək katibi yazır ki, günorta vaxtı camaat orada hazır olsun ki, iclas olacaq; bir yandan da hərə bir cavab versin ki, su nobatım belə gəldi, dəyirman nobatım belə getdi. Cəhənnəmə getdi, gora da üstəlik! Mustafa (Həsənəliyə). Həsənəli, doğrudan da görəsən bu gün mərkəzdən gələn kimdi? Yəqin təzə bir məsələdən ötrü bir iclas qurulur. Həsənəli (başını bulaya-bulaya öz-özünə gileylənir). Eh, nahaq yerə belə camaatın təklifini qəbul elədim və bu boyunduruğu boynuma götürdüm. Qardaş, səni ki, iclasa çağırırlar, əlbəttə ki, bir vacib məsələ var ki, mərkəzdən adam göndərirlər. Qardaş, axır gün günorta ki, olub, niyə vaxtlı-vaxtında cəm olmursunuz ki, adamın üzünə söz gəlməsin? Qurani-münzəl haqqı, bu camaatın hərəkəti məni xarab eləyibdir ki, huşum başımda deyil. Kəndlilərdən Mehbalı içəri girir. Həsənəli (Mehbalıya). Hey, Mehbalı ağa, Allaha şükür olsun ki, axırı sən də təşrif gətirdin. Qardaş, axır axşamdan sizə xəbər verilib ki, bu gün iclas çağırılır, mərkəzdən adam gələcək. Axır mən bilmirəm nə vaxt bizdə də bir qayda olacaqdır. Mehbalı (Həsənəliyə bir az qabarır). Axır nə olub ki? Qoymazsınız xarabamızda bir saat oturub yorğunluğumuzu alaq? Nə qiyamətdir axır? Siz çağırmısınız, mən də gəlmişəm. Dəxi qanmıram ki, nə istəyirsiniz? Həsənəli (qabarır). Ədə, balam, sizə daxı söz demək olmaz? Axır, a yoldaş, bir bax gör günün nə vaxtıdır? (Göyə baxır). İndi az qalır günorta olsun. Mehbalı. Cəhənnəmə olsun, gora olsun! Sən çağırmısan, mən də gəlmişəm. Daxı bilmirəm məndən nə istəyirsən. Kabla Salah (Həsənəliyə tərəf). A balam, siz olasınız Allah, söz-hekayəti qurtarın getsin. Mən bilmirəm, axır sözləşməyin nə mənası var? Daxı bəsdir, siz olasınız Allah, qoyun görək başımıza nə iş gəlir. Qoyun görək gələn kimdi, nədən ötrü gəlir? Əsil mətləbi qoymusunuz, ancaq bir-biriniznən deyişirsiniz. Kalışbəy içəri girir və dinməz-söyləməz gedir quru yerdə bağdaş qurma oturur. Təsbehini çıxarıb başlayır çevirməyə. Həsənəli (Kalışbəyə tərəf). Kalışbəy, bağışlaginən, sənin bu məclisə gəlməyə ixtiyarın yoxdu. Sənin səsin alınıbdı. Kalışbəy (iki əlli təsbeh çevirə-çevirə). Xub, burada indi seçki yox, səs vermək yox. Mənim səssizliyimin sizə burada nə zərəri ola bilər? Kabla Salah, Kabla Əliş, Əbdülkərim (birdən). A kişi, heç bir zərəri ola bilməz? Burada nə var ki? Əbuzər, Komsomol Murad, Süleyman, Cəmşid (birdən). A kişi, necə ola bilməz? Hazır ki, səsi alınıb. Səsi alınmışların bu məclisdə nə işi ola bilər? Kalışbəy durur ayağa və səs-küy yatır. Kalışbəy. Eybi yoxdur, gedərəm (istəyir getsin, sonra isə fikirləşir və Həsənəliyə tərəf qayıdır). Həsənəli yoldaş, samanlığın kirasından iki ayın haqqı qalır; yəni o qədər də pul deyil, ayı iki manatdan dörd manat eləyir, onu çıxart ver. İmran qoyun kəsib, uşaqlara ət alacağam. Bir qəpik pulum yoxdur. Həsənəli. Necə samanlığın kirası? Hansı samanlığın? Kalışbəy. Bax, həmin bu samanlığı deyirəm ki, siz bunu klub eləmişsiniz və burada iclas qurursunuz. Həsənəli. Mən kira-zad bilmənən. Mən heç kəsdən samanlıq kira eləməmişəm. Yar Məmməd (Həsənəli tərəfə). Hə, doğrudu, keçən ilin sözüdü. İmamverdi. Hələ bəlkə altdakı ilin söhbəti ola. Kabla Əliş. Onda Şura sədri Həsənəli deyildi. Həsənəli. Xeyr, mən deyildim. Əbuzər. A kişi, haranın sözünü danışırsınız, onda şura sədri sarvanlı İsa idi. Bir neçəsi. Hə, İsanın vaxtında idi. Bir iki kəndli. Hə, İsanın vaxtında idi. Kalışbəy. Xub, istər İsanın vaxtında olsun, istər Musanın vaxtında olsun. Mən samanlığımı hökümətə icarəyə vermişəm, hökümətdən də istəyirəm. Nə dəxli var ki? Bu nə sözdü? Bir iki kəndli girir içəri və hərə bir yanda gedib oturur. Kalışbəy (gedə-gedə). Xub, mən gedirəm. Amma bizim Şura hökümətimiz ədalətli hökümətdi. O razı olmaz ki, mənim var-yoxum, torpağım və kəhrizim alınıb kəndlilərə veriləndən sonra bir uçuq samanlığımdan da mənə çatası olan üç-dörd manat cib xərcliyimi şura sədri ləngə sala ki, nə var-nə var, mən köhnə mülkədaram. Xub, bunun mətləbə nə dəxli var? Xudahafiz (yox olur). Kəndlilərin bir parası gülüşür və Kalışbəy dala baxa-baxa çıxıb gedir. Kəndlilərin içində gülüşmə ucalır, fışqırıq çalınır və camaat gülüşür. Ayaqyalın Qurban adlı muzdur məclisə girib, adamlara təəccüblə və guya qorxa-qorxa baxır. Həsənəli (acıqlı, Qurbana tərəf). Qurban, and olsun Əbülfəz-Abbasa, sənin səsini alacağam! (Qurban fağır-fağır durub dinmir). Həsənəli (yenə acıqlı haman sözləri deyir). Sənin meyidini görüm ki, sənin səsini alacağam! Qurban (yavaşca, qorxa-qorxa). Nə səbəbə, a Həsənəli koxa? Həsənəli. Necə yanı nə səbəbə? Hələ burası qəribədir ki, hələ səbəbini də soruşur. Zeynal girir içəri. Qəribə burasıdır ki, hələ səbəbini də soruşur. (Qurbana tərəf). Necə yanı nə səbəbə? Pəs sən bilmirsən ki, bu gün burada iclas çağırılır. Cabbar (Həsənəliyə). Həsənəli yoldaş, sən ağzının danışığını bilmirsən. Onunçün də və nahaq yerə də çığırırsan. Çünki burada kar adam yoxdur. Həsənəli. Hələ mən danışıram, Qurban danışır. Pəs sənə kim söz verdi, sən Qurbana vəkillik eləməyi başladın? Cabbar. Necə kim söz verdi? Mən özüm söz verdim. Həsənəli (Cabbara). Sən çox danışsan, sənin də səsini alaram. Cabbar (bir az yuxarı qalxıb xoruzlanır). Necə ala bilərsən? Heç vaxt ala bilməzsən. Kabla Salah (danışanlara). Ay uşaq, sizi pərvərdigar, qalmağal salmayın. Kəndli Yarməmməd (Həsənəliyə). Həsənəli, ağlın nə kəsir, bu gün mərkəzdən gələn kim ola bilər? Cabbar. Yəqin ki, mirab olacaq, çünki Seyid Hüseyn dünən sudan yana şikayətə getmişdi. Kabla Əliş (Cabbara tərəf). Yox, Cabbar, mirab ola bilməz. Mirab bu gün sarvanlara gedəsi idi. Mən deyirəm belə naloqdan yana gəlirlər. Zülfüqar (Kabla Əlişə). Yox, Kabla Əliş, belə deyil, mənim dünən şəhərdə qulağıma çatdı ki, həmkarlar ittifaqı sədri bizim kəndə gələsi idi. Haqverdi (Həsənəliyə). Həsənəli, pəs sənə heç yazmayıblar ki, kəndə gələn kimdi və nə işdən ötrü gəlir? Həsənəli. Yox, gələnin nəçi olduğunu yazmayıblar. Ancaq özək katibi sifariş edib, bu gün günorta vaxtı iclas çağırım, çünki buraya gələn adamın məruzəsi olacaqdır. Əbuzər. Elədə ukom da gələcək. Cəmşid. Elədə ispolkom da gələcək. Qasım Hacılar oğlu. Elədə politbüro gələcək. Kabla Cahangir (guya bir şey tapıbdır). Həsənəli, Həsənəli, yox, yox, srağa gün bazarda zemkom mənə rast gəlib soruşdu ki, niyə qoyursunuz Həmzənin çəpərinin qabağını Rzaqulu əkin eləsin? Bəlkə bu gün gələn zemkom ola. İmamverdi. A kişi, mən qanmıram ki, axır niyə belə uzağa gedirsiniz? Yoxsa belə güman eləyirsiniz ki, Məmişi özlüyünə qoyacaqlar ki, vurub fağır Məmmədəlinin başını dağıdıbdır, biçarənin başı deyirlər simləyibdir. Siz öləsiniz ki, bu gün gələn silisçi olacaqdır. Komsomol Murad (içəri girə-girə). Deyəsən mərkəzdən gələnin sözünü danışırsınız? Mən eşitdiyimə [görə] bu adam maarif xadimləri ittifaqının sədri gərək ola. Biz onu iki gündür gözləyirik. Məşədi Salman (Həsənəliyə). Həsənəli yoldaş, nə ağlın kəsir, bəlkə hərbi stol müdiri ola? Əbdülkərim. Yox. Yox, o da deyil. Yəqin ki, yardım komitəsidir. Dünən Heybətqulu yardım komitəsinə şikayətə getmişdi. İmamverdi. İndi nə deyirsiniz deyin, amma çəgirtkə adamları da ola bilər ha! Qasım Hacılar oğlu. Amma ola bilər ki, milis naçarniki də olsun ha! Şahverdi. Amma ola bilər ki, toxucular ittifaqı adamlarından da olsun. Əbdülkərim (Həsənəliyə). Həsənəli, bəlkə Yermeşə ittifaqından gələn var? Qulaməli. Yox, yox. Hər nə deyirsiniz deyin, amma bu gələnlər muzdur komitəsindən gələn olacaq. Seyidbala. Qardaş, bir Allaha baxın, axır kağızı gətirin. Açıqca deyibdi ki, kağızı firqə özək katibi verdi, yanında da bir adam var idi, o da çox acıqlı adama oxşayırdı; özü də urusca danışırdı, amma musurman idi. Yəqin ki, o adam bu gün bura gəlir. Ya yollara baxan adamdı ki, körpülərə və arx-bərəyə nəzər yetirsin, ya da malları istraxavoy eləyən adamdı. Ancaq bunlar hansı birisi olsa, əvvəl-axır bizim üçün dərd-sərdi; çünki o ki, körpüləri deyirsən, qardaş, vallah… Çal Cəfər (Seyidbalanın sözünü kəsir). A kişi, mən qanmıram ki, yavığı qoyub uzağı axtarırsınız. Bu adam köybirliyi tərəfindən gəlir. Xəlil. Köybirliyi yox, sənətbirliyi. Əbuzər. Sənətbirliyi yox, ticarət birliyi. Kənd müəllimi. Xub, ticarət birliyi deyəndə lazımdır, müəyyən eləmək ki, aya ticarətin hansı şöbəsinin birliyini nəzərdə tutursan; pambıq birliyinimi, yun birliyinimi, ipək birliyinimi, yaxud… (hıqqıldayıb dayanır). Çal Cəfər. Yox, xeyr, bir dəri birliyini, bağırsaq birliyini, ciyər birliyini (adamlar gülüşür). Qapıya duranlardan səs gəlir: “çəkilin, çəkilin” Və iki nəfər atlı atdan yenirlər. İkisinin də qoltuğunda yekə portfel. Qabaqca gözü çeşməkli bir Cavan, başında şapqa, ayağında paxodnı, tapançalı qalife şalvar, təqribən iyirmi yaşında, qoltuğunda portfel; İkincisi iyirmi beş-otuz yaşında, şapqalı paxodnı çəkmə, yaraqlı. Bunlar daxil olur camaatın içinə və yuxarı başa keçirlər və yuxarı başda qoyulmuş miz üstə portfellərini qoyub, başlayırlar portfellərin içindən kağız-kuğuzlarını qurtdalamağa və oradan bir neçə kağız-kuğuzu mizin üstə qoyub, camaata tərəf nəzər edirlər. Bunlardan çeşməksiz yoldaş – ki, adı təbliğat şöbəsi müdiri imiş, – üzünü camaata tutub deyir. Təbliğat şöbəsi müdiri. Yoldaşlar, mən bu gün iclası açılmış elan edirəm və mətləbə keçməkdən qabaq bu bir neçə sözü də lazım bilirəm söyləyəm ki, bundan qabaqkı əsrlərdə insanlar heyvan kimi yaşayırdılar; necə ki, bir sürü heyvan düşərdi bir çobanın qabağına və o çoban da bu sürünü hara istərdi oraya da aparardı. Amma indi, necə ki, görürsünüz, dünyanın zəhmətkeşləri bir-biri ilə əl-ələ verib, daxı özlərini heyvan sürüsünə oxşatmaq istəmirlər və daxı padşahlara, bəy və xanlara boyun əymək istəmirlər. Ancaq şahlar, bəy və xanlar da qara camaatı istismar etmək üçün bunları qaranlıqda saxlamağa çalışırdılar. Haman bugünkü iclasımızın mövzusu haman bu məsələdir ki, mərkəzdən qəzamıza gələn təbliğatçı yoldaş burada bu saat məruzədə bulunacaqdır. Söz verilir həmin qəzadan gələn təbliğatçı yoldaşa. Qəzadan gələn təbliğatçı. Məruzədən qabaq mən onu istəyirəm sizə deyəm ki, siz avam kənd camaatı bircə dənə mətləbi gərək heç unutmayasınız ki, hər bir tərəqqinin banisi və hər bir məruzənin şərt və şəraiti və hər bir təbliğatın birinci məzmunu budur ki, mən onu burada sizə bəyan etmək istəyirəm ki, siz də onu nəzərdə saxlayasınız və illa əgər onu siz nəzərdə saxlamasanız və onu özünüz üçün dillərdə əzbər etməsəniz – nə kənd istehsalatımız tərəqqi edər və nə də beşillik planımız baş tutar və nə də qeyri bir məramımız baş tutar. Camaat. Əlbəttə, əlbəttə belədir. Qasım Hacılar oğlu. Ay yoldaş, buyurun görək indi təklifiniz nədir və bizə nə yol göstərmək istəyirsiniz. Qəzadan gələn təbliğatçı. Hər şeydən qabaq bunu gərək nəzərə alaq ki… (dayanır). Qasım. Bəli, nəzərə alaq ki… Kəndlilərdən bir neçəsi. Hə, nəyi nəzərə alaq? Qəzadan gələn təbliğatçı. Nəzərə alaq ki… Kəndlilərdən bir neçəsi. Hı, buyur görək. Camaat daxı da artmaqdadır. Adamlar diqqət ilə qulaq asır. Qəzadan gələn təbliğatçı. Ay yoldaşlar, bunu borcluyam sizə xəbər verəm ki... Camaat bir növ ölgün kimi olur və çox təəccüblü bir-birinin üzünə baxır. Çal Cəfər (təbliğatçıya). Ay yoldaş, camaat xahiş edir o sözü bir də deyəsiniz. Qəzadan gələn təbliğatçı. Mən deyirəm ki, Allah yoxdur. Kabla Əliş, Seyidbala, Kabla Pirverdi və bir neçəsi. Necə yanı Allah yoxdu?.. Qəzadan gələn təbliğatçı. Yoxdu da! Daxı necəsi yoxdu ki! Camaat yenə bir-birinin üzünə təəccüblü baxır. Seyidbala (təbliğatçıya). Xub, ay yoldaş, bu söz sizin doğru sözünüzdü, yoxsa zarafat eləyirsiniz? Qəzadan gələn təbliğatçı (təəccüblü). Daxı burada zarafat ola bilməz ki! Mənim siznən nə zarafatım ola bilər? Camaat yenə təəccüblü bir-birinin üzünə baxır. Kabla Əliş (təbliğatçıya). Xub, a yoldaş, bir zəhmət olmasa bizi başa sal görək necə yanı yoxdu; yəni lap dibindən yoxdu, yoxsa genə bir az-maz var? * * * == Ölülər == Ölülər -Dörd məclis və beş pərdəli komediya** -MƏCLİSLƏRİN ƏHALİSİ** Ş e y x N ə s r u l l a h — 45 yaşında. Ş e y x Ə h m ə d — onun şagirdi, 40 yaşında. H a c ı H ə s ə n — şəhərdə mötəbər bir hacı, 50 yaşında. K ə r b ə l a y I F a t m a x a n ı m — onun övrəti, 40 yaşında. İ s g ə n d ə r — onun oğlu, 22 yaşında. C ə l a l — onun kiçik oğlu, 10 yaşında. N a z l ı — onun qızı, 12 yaşında. Z e y n ə b — Hacı Həsənin qaravaşı, 20 yaşında. Ə l i — Hacı Həsənin nökəri, 18 yaşında. H a c ı B ə x ş ə l i — 45 yaşında. H a c ı K ə r i m — 50 yaşında. H a c ı K a z ı m — 50 yaşında. M ə ş ə d i O r u c — 35 yaşında. M ə ş ə d i O r u c u n a n a s ı — 50 yaşında. M i r B a ğ ı r a ğ a — 35 yaşında. H e y d ə r a ğ a — teleqrafçı, 45 yaşında. Ə l i b ə y — dilmanc, 30 yaşında. M i r z ə H ü s e y n — müəllim, 40 yaşında. K ə r b ə l a y ı V ə l i — 35 yaşında. D ö r d n ə f ə r q ı z — Şeyx Nəsrullahın övrətləri: hər biri 13–14 yaşında. A z a r l ı l a r, a r v a d l a r, m ü s a f i r l ə r, c a m a a t. Əhvalat vaqe olur İrəvan şəhərlərinin birində, iyirmi il bundan irəli. * * * Birinci məclis Hacı Həsənin evi. İskəndərin otağı, küncdə dəmir kravat, qabağında köhnə miz, üstündə bir-iki kitab; mizin yanında iki köhnə stul. C ə l a l və M ü ə l l i m diz üstə qabaq-qabağa oturub dərs oxuyurlar. C ə l a l (qabağında kitab, duruxa-duruxa oxuyur). Mara çe töhfə adərdi. M ü ə l l i m (ucadan). Avərdi! C ə l a l. Avərdi. Küft. Bəxatir. Bəxatir daştəm ki, çün bədər xət…. M ü ə l l i m (ucadan). Bədirəxt! C ə l a l. Bədirəxt gül rəsmi daməni, daməni pər künəm…. M ü ə l l i m (ucadan). Pür künəm. C ə l a l. Pür künəm hədiyeyi əshabra, əshabra çün rəsidəm buy güləm çəndan məst gərd ki, damənəm, damənəm öz dəst bərfət. M ü ə l l i m (ucadan). Berəft! C ə l a l. Əz dəst berəft, ey mürği səhər, eşqi zipərvanə, zipərvanə…. B i r k i ş i (məşədi paltarında tələsik girir içəri və tövşüyə-tövşüyə ucadan). Hacı Həsən əmi evdə?… C ə l a l (kişiyə). Ağam gedib bazara. Kişi çıxıb gedir. Müəllim təəccüb ilə baxır onun dalınca. C ə l a l (yenə oxuyur). Zipərvanə beyamu, beyamuz … ganə … suxtəra…. M ü ə l l i m (ucadan). Düz oxu, kon suxtəra … şeri qələt oxumazlar. C ə l a l. Kon suxtəra can şüd, can şüd avaz nəyaməd…. İskəndərin səsi gəlir: "Mars, Mars! Mars!" deyib iti çağıra, çağıra girir içəri. C ə l a l (oxuyur). Kon suxtəra, kon suxtəra … (İskəndərə) Dadaş, çıx get, qoy dərsimi oxuyum. İskəndər itin qulaqlarından yapışıb, istəyir çəkə içəri. İt dartınıb gəlmir. C ə l a l (İskəndərə). Sən allah, dadaş, iti çağırma içəri; qoy dərsimi oxuyum. İskəndər itdən əl çəkib, çox həvəsli və kefli, şlyapasını kravatın üstünə çırpıb, başlayır papiros eşməyə. M ü ə l l i m (İskəndərə). Xudahafiz. İskəndər bəy. Yaxşı oldu təşrif gətirdiniz. Təvəqqe eləyirəm mirzə Cəlala nəsihət eləyəsiniz ki, dərslərinə can yandırsın. İ s k ə n d ə r (oturur kravatın üstündə). Baş üstə, baş üstə, nəsihət elərəm. Amma bunu de ki, mənim sözümə qulaq asan kimdi? Odu, allahın iti də mənim sözümə baxmır; nə qədər elədim, içəri girmədi. Xa … xa … xa … (qah-qah çəkib gülür). M ü ə l l i m. Yox, elə buyurma. Mirzə Cəlal ağıllı oğlandı; mirzə Cəlal sənin sözünə baxar; ondan ötrü ki, bu qədər zəhməti ki, mən onun yolunda çəkirəm, atası çəkir, gərək bu da elə rəftar eləyə ki, bu zəhmətlər səmərəsiz qalmayalar. Məgər mirzə Cəlal görmür ki, elmsiz insan bir qəpiyə dəyməz? İnsanın ki, elmi olmadı, onun nə qədr-qiyməti ola bilər və nə hörməti ola bilər. İ s k ə n d ə r (ucadan qah-qah çəkib gülür). Məgər mirzə Cəlal görmür ki, elmli insan bir qəpiyə dəyməz? Xa … xa … xa … hər kəsin ki, elmi var, onun hörməti yoxdu; hər kəsin ki, hörməti var, onun da elmi yoxdu. Xa … xa … xa…. İnsan ona deyərlər ki, nə elmi ola, nə hörməti ola. Xa … xa … xa…. M ü ə l l i m (Cəlala). Yox-yox, İskəndər bəy zərafət eləyir; əlbəttə, zərafət eləyir. C ə l a l (müəllimə). Mirzə, vallah dadaşım genə keflidi. İ s k ə n d ə r (tez durub gəlir Cəlalın yanına). Mən? Mən? Mən kefliyəm? Ağzını Cəlalın ağzına tutub, "hu, hu, hu" eləyir. Hanı? Mən kefliyəm? C ə l a l. (başını kənara çəkib üzünü turşudur). Vallah, dadaş, genə çaxır içmisən. İ s k ə n d ə r (gülə-gülə ucadan). Yalan deyirsən, vallah yalan deyirsən! Çaxır içməmişəm araq içmişəm! Gördün yalan deyirsən! Xa … xa … xa!… M ü ə l l i m (ayağa durub, Cəlala). Çünki bu gün dərsini yaxşı bilmirsən, dəxi mən də sənə təzə dərs vermirəm. Haman dərsi sabah soruşacağam. B i r k i ş i (məşədi paltarında qapıdan tələsik girib, tövşüyə-tövşüyə ucadan). Hacı əmi evdə? C ə l a l (kişiyə). Evdə deyil. Kişi gedir. Həyətdə it hürür kişinin üstünə. İ s k ə n d ə r (qapıya tərəf gedib). Küş, küş, küş! Xa … xa … xa! Küş, küş, küş! Xa … xa … xa! Mars, Mars, Mars! Fut, fut, fut! (İti muşqurur). C ə l a l (İskəndərə). Vallah, dadaş, ağam gələndə deyəcəyəm ki, dadaşım iti küşkürürdü adamların üstünə. İ s k ə n d ə r (bir qədər Cəlala baxandan sonra). Mən də deyəcəyəm ki, Cəlal dərsini bilmirdi. Xa … xa … xa! (Gülüb qurtarandan sonra bir az baxıb, gəlir Cəlalın yanına). Yox, yox, demənəm, demənəm. Sən bilirsən ki, mən səni çox istəyirəm (üzünü əlləyir). Amma dadaşının sözünə baxmamaqda bir az yaxşı eləmirsən. İndi məsələn, bu kitabı qoyubsan qabağına, oxuyursan (Kitabı götürür əlinə). İndi yəqin ki, ağan bu kitaba üç abbası, bəlkə hələ dörd abbası, ya bir manat verib, alıb, sən axmaq qabağına qoyub oxuyursan. Amma o pulları aparıb Karapetə versəydin, sənə iki şüşə Smirnov arağı verərdi. Sən də gətirib verərdin İskəndər dadaşına. Mən qoyardım cibimə. Birini səhərdən içərdim axşama kimi sənin sağlığına, birini də axşamdan içərdim səhərə kimi mirzənin sağlığına. Siz sağ olardınız, mən də kef elərdim (müəllimə tərəf). Mən ölüm, mirzə, doğru demirəmmi? Xa … xa … xa!… M ü ə l l i m. Bağışlayın, İskəndər bəy, hərçənd bəndənin tərəfindən küstaxlıqdır sizə nəsihət eləmək, amma uşaq tayfasına o cür sözləri deməyiniz bir az bicadır. Siz qardaşınıza deməkdən ki, səy elə, elm dalınca get, başlayırsız ona lazım olmayan nəsihətləri eləməyə. Cəlal istəyir kitabı onun əlindən ala, o da vermir. İ s k ə n d ə r. Xa … xa … xa!… (Cəlala). Elm dalınca get. Xa … xa … xa! Elm dalınca get. Yavaş, yavaş, qulaq as, gör nə deyirəm. B i r m ə ş ə d i (tövşüyə-tövşüyə içəri girib, ucadan). Hacı Həsən əmi evdə? İ s k ə n d ə r. Evdədi, evdədi. C ə l a l (məşədiyə). Dadaşım yalan deyir, ağam gedib bazara. M ü ə l l i m (məşədiyə). Nə var, nə xəbərdi? Məşədi dinməyib gedir. İ s k ə n d ə r (əlində kitab, qaçır məşədinin dalınca). A kişi, getmə, hacı evdədi, getmə. Mars, Mars, Mars! Küş, küş, küş! Qoyma getdi. Fut, fut, fut! Aha, aha, fut! Küş, küş, küş! (Ayaqlarını yerə döyür). M ü ə l l i m (istəyir çıxıb gedə). Hələ ki, xudahafiz (Çıxıb gedir). İ s k ə n d ə r (gülə-gülə müəllimin dalınca). Mirzə, getmə! Mən ölüm getmə, gəl Cəlala elm öyrət. Oxusun alim olsun. C ə l a l (İskəndərə yavıq gəlib). Dadaş, ver kitabımı. İ s k ə n d ə r (çox ucadan və hirsli). Cəhənnəm ol! Cəlal qorxub qaçır eşiyə. (İskəndər bir az onun dalınca baxandan sonra, gedib oturur kravatın üstündə və bir cibindən araq şüşəsini və o biri cibindən bir balaca stəkan çıxarıb, başlayır töküb içməyə, sonra kitabı açıb baxır). İ s k ə n d ə r (kitaba). Tanıyıram səni. Mən də səni bir az oxumuşam. On beş il bundan irəli həmin otaqda mən də səni oxumuşam (oxuyur). "Məlikra on nəsihət sudmənd aməd və əz səri-xuni-u dər güzəşt". Mənim də müəllimim mənə nəsihət elərdi ki, bala, səy elə, dərslərini yaxşı öyrən. Amma bu dılğırların heç birindən eşitmədim ki, desin: bala, adam ol. Hər kəsə rast gəlirsən, elə bunu eşidirsən ki, elm oxu, alim ol. Amma məni bir başa salan yoxdur ki, axır, bu elm, elm nə deməkdir? Elm ona deyərlər ki, indi birisi bu şüşəni çəkə başına, hamısını içə, (içir). Pah! Puf! (üzünü turşudur). Bax, elm--buna deyərlər. C ə l a l (başını qapıdan uzadır içəri). Dadaş, vallah, ağam gələndə deyəcəyəm. İ s k ə n d ə r (stəkaşı və şüşəni qoyur cibinə) Cəlal, Cəlal, bura gəl, gör sənə nə deyirəm. C ə l a l. Gəlmirəm, sən keflisən. İ s k ə k d ə r. Cəlal, bilirsən Sokrat nə deyirmiş? C ə l a l. Sokrat kimdi? İ s k ə n d ər. Sokrat bir adam idi; çoxdanın adamı idi. Çox, çox çoxdanın adamı idi. Sokrat deyərmiş ki, "mən dərs oxumamış elə xəyal elərdim ki, dünyada bir zad bilirəm; amma elm oxuyandan sonra yəqin elədim ki, heç zad bilmirəm". Xa … xa … xa! Yəni araq içməyi də bilmirəm! Cəlal, ay Cəlal! İndi sən məndən qaçırsan, deyirsən ki, mən kefliyəm; amma and olsun Qara ağac pirinə ki, sən də mənim kimi dərs oxuyub qurtarandan sonra, başlayacaqsan İskəndər dadaşın kimi küplərin dibində yatmağa. Xa … xa … xa!… N a z l ı (qapıda görsənir). Dadaş, sən allah az iç bu zəhrimarı! İ s k ə n d ə r. Baş üstə, bax, mənim bu gözlərim üstə (əlini qoyur gözünə). N a z l ı. Vallah, yalan deyirsən. İ s k ə n d ə r. Vallah, yalan demirəm. Nə qədər ki, sən burada durubsan, bir tikə də içmərəm, amma doğrudan doğrusu elə ki, buradan gedibsən, içəcəyəm. N a z l ı (gəlib yapışır İskəndərin əlindən). Mən də sənin yanından getmənəm. İ s k ə n d ə r (Nazlını qucaqlayır). Ey mənim gözəl bacım Nazlı. Səhərdən axşama kimi oturubsan evdə, anandan bozbaş bişirmək dərsi alırsan, amma mənim yanıma gəlmirsən ki, gəzdiyim şəhərlərdən sənə nağıl eləyim, görəsən dünyada nə var, nə yox! Bax, həyətdə gün çıxıb; sən ki, o günü görməyəcəksən, nəyə lazımdır onun işığı? Çöldə otlar göyərib, ağaclar çiçək açıb, amma nəyə lazımdır sənsiz o çiçəklər, o çəmənlər? Sənin burnu fırtıqlı balaca qardaşların (Cəlal və Nazlı gülür) gedirlər arxların kənarında yonca yığıb yeyirlər, amma sən evdə oturub, saqqız çeynəyirsən. Evdə bitli bacılarınnan əl-ələ verib, atılıb-düşürsən və deyirsən: haquşka ha haquşka! Bir yarım var haquşka, uzun ətək haquşka! Xa … xa … xa!… (Cəlal və Nazlı gülürlər). Mənim istəkln Nazlı bacım! Gəl yapışım əlindən, baş alıb bu vilayətdən çıxıb, qoyub gedək. Dəm qənimətəst. Dəxi niyə durubsan? Dəxi nə yaşınmaq, nə bürünmək, nə utanmaq? Bəsdir bu dayanmaq! Allaha şükür, lalə yanağında eyib yox, Qaşında, dəhanında, dodağında eyib yox, Bir zərrəcə zülfündə, buxağında eyib yox, Dəxi nə yaşınmaq, nə bürünmək, nə utanmaq? Bəsdir bu dayanmaq! Hacı Həsən çox havalı və ləhləyə-ləhləyə girir içəri. Nazlı və Cəlal gedirlər. İ s k ə n d ə r. Ata, nə xəbər? H a c ı H ə s ə n (bir az fikir eləyəndən sonra başını qalxızıb). Deyirlər Kərbəlayı Fətullah dirilib. İ s k ə n d ə r (təəccüblə başını atasına tərəf əyib). Necə? H a c ı H ə s ə n. Deyirlər Kərbəlayı Fətullah dirilib. İ s k ə n d ə r (təəccüblə). Necə Kərbəlayı Fətullah? H a c ı H ə s ə n. Hacı Rüstəm əmivin oğlu Kərbəlayı Fətullah. İ s k ə n d ə r. O ki, Xorasanda ölmüşdü? H a c ı H ə s ə n. Hə, hə … haman Kərbəlayı Fətullah. İ s k ə n d ə r. Yəni lap dirilib, qəbirdən çıxıb eşiyə? H a c ı H ə s ə n (hövsələsiz). Hə, hə, dirilib. İskəndər düzəlib, üzünü çöndərir kənara və istəyir gülməyini saxlasın, amma tab gətirə bilməyib, birdən qah-qah çəkib gülür və qaçır eşiyə. H a c ı H ə s ə n (təəccüblə onun dalınca baxa, baxa). Allah sənə lənət eləsin! Budu, bu da bizim oxumuşlarımız! Yəqin ki, genə keflidir. Yəni heç kefli də olmasa, belə şeylərə inanmaz. Heç bir şeyə inanan deyil; nə allahı tanıyır, nə peyğəmbəri tanıyır. Öz ağırlığı qədərincə oxumağına pul qoymuşam, on il gedib, nə bilim, hansı cəhənnəmin dərəsində dərs oxuyub; indi gör axırı nə günə qalıb? Hələ bir para namərdlər müsəlmanlara məzəmmət eləyirlər ki, uşaqlarını dərsə qoymurlar. Bu da sənə dərs! İndi qoy gəlib, dərs oxuyanları görsünlər. Allah mənə min dəfə lənət eləsin, əgər bir də mən uşaq göndərəm gedə uzaq yerdə kafirlər içində dərs oxumağa! Yəni mən başı küllü bilirdim ki, axırı belə olacaq. Amma qoymurlar; vallah, billah bu adamlar qoymurlar ki, xalq başını salsın aşağa öz bildiyini eləsin. Yapışırlar yaxamdan ki, hacı, uşağına yazığın gəlsin, allaha şükür, məqdurun var, qoy getsin dərs oxusun, gəlib bir qulluq sahibi olsun; incinar olsun, həkim olsun, silitçi olsun, nə bilim nə zəhirmar olsun. Bəli, göndərdik. Maşallah, oxudu gəldi; indi gör nə olub; səhər kefli, axşam kefli. Divanxanalarda heç mirzəliyə də götürmürlər. Allah baisin evini yıxsın. H a c ı B ə x ş ə l i (tövşüyə-tövşüyə girir içəri). Hacı, Kərbəlayı Fətullah dirilib? H a c ı H ə s ə n (durur ayağa). Bəli, bəli, dirilib; hətta öz əliynən kağız da yazıb. Məəttəl qalmışam. H a c ı B ə x ş ə l i. Allahın qüdrətindən heç bir şey uzaq deyil və bir də, ay hacı, ölü öz başına dirilməz ki? Əlbəttə, onu bir dirildən var. H a c ı H ə s ə n. Yəni, ay hacı, bu bir qəribə iş deyil ki! Odu, keçən il Kabla Xəlilin arvadı, xəbər çıxdı ki, ölüb. Amma səhər dedilər ki, dirilib. İndi odura gəzir. İ s k ə n d ə r (qapıdan başını içəri uzadıb). Əlbəttə, axşam elə biliblər ki, arvad ölüb, amma demə sən diri imiş! Xa … xa … xa!… H a c ı H ə s ə n (çox ucadan və hirsli İskəndərə tərəf) Cəhənnəm ol! H a c ı K ə r i m (tövşüyə-tövşüyə girir içəri). Hacı, deyirlər Kərbəlayı Fətullah dirilib? H a c ı H ə s ə n. Bəli, belədir, doğrudur. Hacı, əyləş. Hacı, əyləş. Otururlar. H a c ı K a z ı m (tövşüyə-tövşüyə girir içəri). Hacı, Həsən ağa, deyirlər Hacı Rüstəm dadaşın oğlu dirilib? H a c ı H ə s ə n (durur ayağa). Bəli, hacı ağa, belədir, doğrudu. M ə ş ə d i O r u c və onun dalınca bir dəstə adam tövşüyə-tövşüyə girirlər içəri. M ə ş ə d i O r u c (bir əlində kağız, hər iki əlini göyə qalxızıb, allahı çağırır). Bari pərvərdigara, sənin qüdrətini tərif eləməyə dilim laldır. Min şükürlər olsun kərəminə, ilahi! Adamların bir parası qabağa yeriyib, kağıza baxırlar və deyirlər. "Budurmu Kərbəlayı Fətullahın kağızı? Oxu görək nə yazıb?" H a c ı H ə s ə n (Məşədi Oruca). Məşədi Oruc, yaxşısı budur ki, kağızı oxuyasan, camaatın hamısı eşidə; çünki çox qəribə işdir; insan məəttəl qalır. M ə ş ə d i O r u c (yenə hər iki əlini yuxarı qalxızıb, başlayır ağlamağa və gözünün yaşını arxalığının ətəyi ilə siləndən sanra başlayır kağızı oxumağa). "Ey mənim əziz və mehriban qardaşım Məşədi Oruc! Bu kağız sənə çatan kimi, əvvəl qabaqca Hacı Həsən əmimə müjdə ver. Hacı Həsən ağlayır. Ondan sonra, həyə anam sağdır, get anamı bas bağrına və deginən: "Ay ana, yazıq ana, dəxi qüssə eləmə, oğlun Kərbəlayı Fətulah dirilib. Sonra mənim oğlum Məhəmmədhəsəni al qucağına və deginən: "Ey yazıq bala, ürəyini sıxma, sən dəxi yetim deyilsən, atan dirilib və bir neçə gündən sonra sənə Xorasandan qırmızı başmaq gətirəcək". Və ayıb olmasın Məhəmmədhəsənin anası,--əlbəttə indi gedib ərə və işdi, əgər getməmiş olsa,--gəlin bacımı göndər, ona xəbər versin (ağlayır). Ey mənim əziz və mehriban qardaşım Məşədi Oruc! Ola bilər ki, mənim dirilmək xəbərim sənə və bir para qəlbi-qara adamlara təəccüblü görsənə. Min lənət olsun o kəslərə ki, xudavəndi-aləmin hikmətinə şəkk gətirələr! A d a m l a r h a m ı b i r d ə n: Lənət! M ə ş ə d i O r u c (oxuyur). Qardaşım! Məşədi Oruc! Mən və məndən savayı yüz on dörd nəfər qəbirdən ricət edib, dübarə bu dünyaya gələnlər, gərək bir həftə tamam ziyarətə məşğul olaq və inşallah bir həftədən sonra gələrəm vətənə. Ancaq indi müxtəsər surətdə bunu deyə bilərəm ki, Məşhədi-müqəddəsdə bir abid peyda olub, bunun ismi-şərifi Şeyx Nəsrullahdır. Əyyədullah təala billütf! Şeyx cənabları neçə illər ilə İsfahanda ülumi-xəfiyyatı təhsil edəndən sonra, təşrif gətiriblər Xorasana və burada neçə ay riyazəti-tam və mücahideyi-lakəlamdan sonra, həmin elmin xəfayasının istinbatına və istixracına müttəle olub, axırda bu niyyətə düşüb ki, sübhanə və təalanın mərhəmətilə təsxiri-ərvahə iqdam eləsin. Ey mənim mehriban qardaşım Məşədn Oruc! Macəranın təfsilini, inşallah, gələndə özüm dil-cavabı nağıl elərəm və sən eşidib mat və heyran qalarsan. Ancaq bunu bil və eşit ki, cəmadiyəl-axirin on səkkizinci günü, qəmər süfla aləminə yavuqlaşan saatda, şeyx cənabları Məşhədi-müqəddəsdə qürəba qəbristanına əhli-qübur ziyarətinə gəlib, təsxirül-əmvat şəraitini əmələ gətirəndən sonra, əvvəl başlayıb bir dua oxumağa və sonra uca səslə deyib: Əzzəmtü əleyküm ya əhləl-qübur! Durun ayağa ey allahın mömin bəndələri! Bu səsi eşitcək cəmi ölülər allahın qüdrətilə bir hərəkətə gəldilər. Adamlar başlayır ağlamağa. Dəxi nə deyim, ay qardaş? Gördüm başımın üstündə bir şəxs durub, uca qamətli, qırx yaşında, abidi-saleh və rəhmdil, siyəhçeşm və rəngi-ruyi-mübarəkəş bəsəbzə mail və ismi-mübarəkəş Şeyx Nəsrullah İsfəhani. H a c ı l a r ı n b i r i d e y i r: Xudaya, şükür sənin cəlalına! B i r i d e y i r: Bari pərvərdigara, rəhmin gəlsin yazıq bəndələrinə! Hamı yenə ağlayır. M ə ş ə d i O r u c (oxuyur). Ey mənim mömin qardaşım Məşədi Oruc! Bu kağızı sənə yazmaqda məqsədim səni xəbərdar eləməkdir ki, fazili-bimisl və abidi-müqəddəs Şeyx Nəsrullah rəcəb ayının qürrəsində Məşhədi-müqəddəsdən çıxacaq, Culfa yolu ilə Təbrizdən keçib, Nəcəfül-əşrəf şəhərinə azim olacaq. Şeyx cənablarının qəsdi bizim şəhərimizdə bir gün qalıb və əhli-qübur ziyarətinə müşərrəf olub, sonra yola düşüb getməkdir. Adamlar ağlayır. Bu kağız sənə yetişən kimi bu xəbəri vətən qardaşlarıma və xüsusən möhtərəm Hacı əmimə yetirəsən ki, ayın yeddisində ya səkkizində şeyx cənablarının pişvazına çıxıb, o pak vücuda layiqincə ehtiram göstərsinlər ki, bəlkə ağanın fəzilətinin kəramət və mərhəmətindən mənim həmşəhərlilərim bibəhrə qalmasınlar. Vəssəlam. Kağıza qol qoyub əhli-vilayəti-filan Məşədi Fətullah Hacı Rüstəm oğlu, fi-tarix 19 cəmadiyəl-axir, şəhri Məşhədi-müqəddəs. (Hər iki əlini göyə qalxızıb ağlayır. Adamlar da habelə ağlayırlar). Xudaya, şükür! H a c ı B ə x ş ə l i (təəccüblü). Elədə şeyx cənabları bizim şəhərə də təşrif gətirəcək? H a c ı H ə s ə n. Bəli, bəli. Kağızdan belə məlum olur ki, belə yazılıb. Adamlardan bir neçəsi gələcək; bizim şəhərə gələcək. M ə ş ə d i O r u c. Bəli, bəli, bizim şəhərə gələcək; yəni gəlib buradan Təbrizə gedəcək. H a c ı K a z ı m. Nə vaxt təşrif gətirəcək? A kişi, nə deyirsən? M ə ş ə d i O r u c. Bəli, bəli, belə yazılıb; rəcəb ayının yeddisində ya səkkizində təşrif gətirəcək. H a c ı K ə r i m. A kişi, nə danışırsan? Yəni neçə gündən sonra bizim şəhərə təşrif gətirəcək? M ə ş ə d i O r u c. Yəni iki-üç gündən sonra. A d a m l a r ı n b i r n e ç ə s i. Yəni iki-üç gündən sonra şeyx cənabları bizim şəhərə təşrif gətirəcək? M ə ş ə d i O r u c. Bəli, bəli, belədir. Adamlar hərəkətə gəlir, bir-birinə deyir: "Dəxi niyə durmuşuq?" Bir az hamı baxır bir-birinin üzünə. H a c ı H ə s ə n (üzünü hacılara tutub) Vallah, dünyanın işlərinə məəttəl qalmışam (bir az fikirdən sonra). Yəni həqiqətdə bu bir möcüzədir ki, insan öləndən sonra dirilə və bizim kimi ağıllı-başlı adam ola. H a c ı B ə x ş ə l i. Hacı Həsən ağa, sən elə sözləri gərək buyurmuyasan. Allahın hikmətinə əl aparmaq olmaz və bir də bu işlər gizlin bir iş ki, deyil: odur ki, kişi öz əli ilə kağız yazıb. Xeyr, Hacı ağa, sən o sözləri buyurma. B i r n e ç ə a d a m. Əlbəttə, əlbəttə, bunların hamısı hikmətdir. Bu sirlər hamısı allah-talalanın yanındadır. H a c ı H ə s ə n. Elədə dəxi niyə durmuşuq? Elədə indi şeyx cənabları yoldadır. Dəxi durmaq vaxtı deyil. Hacı Kazım, Hacı Kərim, Hacı Bəxşəli, Məşədi Oruc, dəxi kim var, hamınıza deyirəm: durmayın, tədarük görün (ucadan). A gədə, Heydərəli, haradadır bizim gədələr? Nökər Ə l i qapıda adamların dalında görsənir. A gədə, ata arpa verin, yəhər-əsbabı sazlayın. Siz də, hacılar, məşədilər, hazırlaşın; durmaq vaxtı deyil. Gərək yol tədarükü görək. Gərək qabağa gedək. Hacılar, adamlar hərəkətə gəlirlər. Adamların bir neçəsi çıxır və bir-birinə deyir: "Gedək atları hazırlayaq". H a c ı H ə s ə n. A gədə, Heydər! Durma, tez evə xəbər elə ki, otaqlara fərş salsınlar, qonaq gələcək. Adamların içindən nökər Heydər çıxıb gedir. H a c ı K a z ı m (Hacı Həsənə). Hacı, qoy sizə zəhmət olmasın, şeyx cənablarının zəhmətini mən çəkim, qoy bizim qonağımız olsun; qorxuram sizə zəhmət ola. H a c ı H ə s ə n. Yox-yox, Hacı Kazım, sən allah elə demə. Elə vücudun yolunda belə zəhmətlər xoşdur. H a c ı B ə x ş ə l i. Xeyr, Hacı Həsən ağa, qoy şeyx bizə qonaq olsun. H a c ı K ə r i m. Vallahı, razı olmanam, gərək şeyx cənablarının bəndəçiliyini özüm qəbul edəm. Vallah, olmaz. H a c ı H ə s ə n (Hacı Kərimə). Sənin başın üçün razı olmanam; çünki şeyx cənablarının boynumuzda haqqı çoxdur. H a c ı K a z ı m. Elədə, Hacı Həsən ağa, dəxi dayanmaq vaxtı deyil. Gedək hazır olaq. Hacılar, buyurun gedək, yol tədarükü görək. Hamı "buyur-buyur"--deyib çıxırlar. Otaqda bir Hacı Həsən qalır. Bu, tərəfdən qapıdan Kərbalayı Fatma xanım, başında çadra, qorxa-qorxa başını içəri uzadıb, sonra girir, içəri. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m (Hacı Həsənə). Ay Hacı, bu nə xəbərdir? Deyirlər Kərbəlayı Fətullah dirilib gəlir? H a c ı H ə s ə n. Kabla Fatma, dəxi durmaq vaxtı deyil, ev-eşiyi sazla. Dünya və aləm bir-birinə dəyib; Xorasanda hər nə qədər adam ölmüşdü, hamısı dirilib. Kərbəlayı Fətullah da dirilib; odur, bu gün-sabah gəlir. Onu dirildən şeyx də gəlir; özü də düşəcək bizdə. Di sənə deyirəm durma get, ev-eşiyi səliqəyə sal (ucadan və hirsli). Di sənə deyirəm durma! (İstəyir çıxıb getsin). K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Ay Hacı, allah atana rəhmət eləsin, bir de görüm, bizim şəhərin ölülərini də dirildəcək? H a c ı H ə s ə n (qapıda). Ay arvad, sən allah, tez ol, durma! Bilmirəm dirildəcək ya diriltməyəcək. O bağlıdır allahın iltifatına. Mənim özümün də ağlım çaşıb; heç bilmirəm nə cür diriləcək? Allahın iltifatı olsa, bu nə bir çətin işdir? (Çığırır). Arvad, sənə deyirəm durma get, tədarük gör! Mən gedirəm (çıxır). K ə r b a l a y ı F a t m a x a n ı m (hər iki əlini yuxarı qalxızıb ağlayır). Ey yeri-göyü yox yerdən yaradan allah! Məni il yarımdır ağlar qoyubsan, gülüzlü qızımı əlimdən alıbsan, mənim ciyərimə dağ basıbsan! Ay rəhim allah, mən səndən istəyirəm Saramı! Ay Kərbəlayı Fətullahı dirildən allah, mənə də rəhmin gəlsin; mənim gülüzlü qızımı dirilt! Allah! Allah! … (ağlayır, üzüqoylu döşənir yerə). İ s k ə n d ə r (içəri girir, yavaş-yazaş gəlib durur anasının yanında və başını aşağı salıb qəmgin deyir). Yazıq ana! -P ə r d ə* * * * İkinci məclis Hacı Həsənin qonaq otağı. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m və qulluqçusu Zeynəb evi səliqəyə salırlar. Nazlı sevincək gəzir, oynayır, oxuyur. N a z l ı (sevincək anasına). Ana, başına dönüm, ana, o qadanı alım, ana, deyirlər bu gələn qonağımız ölüləri dirildir. Qadanı alım, ana, bir de görüm doğrudur, ya yox? (Anasını qucaqlayır). K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Ay qız, mən nə bilim? Mən də sənin kimi. Deyirlər Xorasanda on yüz adam dirildib. Kərbəlayı Fətullah əmoğluvu da dirildib. Hələ məni ötür, indi qonaqların gəlmək vaxtıdır, qoy işimi görüm. Ay qız, Zeynəb, tez ol yasdıqları gətir, bu tərəfdən qoy. Bu xalçanı bir az bu tərəfə çək. Tez ol! Bir az çəpik tərpəş! N a z l ı. Ana, vallah, bilmirəm ağlayım, ya gülüm. Vallah, gör fikrimə nə gəlir. Ana, ürəyimdə bir söz var, qoy deyim (anası dinmir). Ana, vallah, qonağımıza yalvaracağam, onun ayağına düşəcəyəm (ağlaya-ağlaya) mənim Sara bacımı da diriltsin. K ə r b a l a y ı F a t m a x a n ı m. Ay qız, nə bilim (Yerə çöküb, üzünü çarqatının ucu ilə örtür və başlayır ağlamağa). Z e y n ə b. Ay xanım, sən allah, ürəyini sıxma, allah kərimdir (Kərbəlayı Fatma xanım gözlərini silib, üzünü açır). Ay xanım, sən allah, o kişi necə adamdır ki, ölüləri dirildir? Yaxşı, bəlkə imamdı, seyiddi? Bay, allah, kərəminə şükür. (Bir az dinməyib). Sən allah, xanım, bircə bunu səndən soruşacaqdım ki, görəsən o kişi kasıbların da ölüsünü dirildir, ya bircə dövlətli adamlarınkını? Vallah, xanım, bu gün o qədər fikir eləmişəm heç bilmirəm nə qayırıram. Doğrusu (ağlaya-ağlaya) bizim balaca oğlan bu gün yadımdan çıxmır. Elə deyəsən tifil bu saat qabağımda can verir. Yazıq uşaq öləndə gözlərini elə dirəmişdi üzümə ki, deyəsən məndən bir zad istəyir. (Ağlaya-aqlaya çarqatı ilə gözünün yaşını silir). K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Ah, vallah, heç özüm də bilmirəm. Allah rəhim allahdı, əlbəttə bizə də yazığı gələr. Di durma, Zeynəb, get Əliyə de ki, su gətirsinlər. Sən də ocağın altına bax. (Zeynəb çıxır). N a z l ı. Ana, ana, vallah, ürəyim bir tikə olub. (Gülə-gülə). Bircə dəfə Sara bacımı görsəydim, ölməzdim. Ana, axı, sən bilirsən mən Sara bacımı nə qədər istəyirdim. Bircə ölməyəydim, o günü görəydim Sara bu qapıdan girir içəri. Belə atılıb onun boynunu qucaqlayaydım, deyərdim, ay torpaqların içində çürüyən bacı! Vallah, ana, istəyirəm dəli olam. Bilmirəm gülüm, ya ağlayım. Mən and içirəm allaha, peyğəmbərə; nəzir eləyirəm ki, hər nəyim var, paylayım fəqir-füqəraya, bax, paltarlarımı, qızıllarımı, bax, gedib hər nə var gətirəcəyəm. (İstəyir qaçıb gedə). K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Ay qız, hələ tələsmə. Qoy hələ görək. Gedib şey-şüyü gətirib bura tökmə. Qonaqların gəlmək vaxtıdı. Get Zeynəbə de tez olsun gəlsin. İ s k ə n d ə r (oxuya-oxuya girir içəri). Hə … ana, kefin necədi? K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Eh, zəhrimar olsun kefim! Sənin dərdin az qalıb məni çürütsün. Xalqın da uşaqları dərs oxuyublar. Odu, hamısı ağıllı-başlı adam olublar; hamısı ayıx-şayıx, ağılları başlarında. Hərəsi özünə görə bir qulluq sahibi olub. Amma sən gecə kefli, gündüz kefli…. Vallah, el içində lap biabır olmuşuq. İçirsən o zəhrnmarı, hər nə ağlına gəlir, danışırsan. Nə allah tanıyırsan, nə böyük-kiçik tanıyırsan. Hələ o nə sözdü dünən Nazlıya demisən? "Gəl yapışım əlnndən gedək, gəzək". Yoxsa indi də bu qalıb ki, qız uşaqları da oğlanlar kimi çıxıb çölü-bacanı gəzələr? Vallah, dünən bunu Cəlal mənə deyəndən az qalıram elə öz əlimlə bir qəbir qazam, girəm içinə, yaxam qurtarsın. İ s k ə n d ə r (qah-qah çəkib, yapışır anasının çiynindən). Daha bundan sonra ölsən də, yaxanı qurtara bilməyəcəksən. Odu, Şeyx Nəsrullahdı-nədi, bu gün gəlir. Sən ölərsən, şeyx genə səni dirildər. Xa … xa … xa!… Daha bundan sonra ölməknən də yaxan qurtarmaz. Xa … xa … xa!… Z e y n ə b və N a z l ı girirlər. İskəndər gedib oturur yasdıqların üstündə, Z e y n ə b istəyir qoymasın. Z e y n ə b. Oturub yasdıqları əzmə! Səndən ötəri bunları bura qoymamışıq! Görmürsən ki, qonaq gəlir? İ s k ə n d ə r (Zeynəbə). Hey, Zeynəb, vallah, fəndini duymuşam! (Durur). Qonağın yolunda, bu qədər çalışırsan ki, ərin Kərbəlayı Novruzu diriltsin? Vallahı, fəndini duymuşam. Xa … xa … xa!… K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m (İskəndərə). Ay yazıq, ay başı daşlı! Sən nəyə inanırsan ki, buna da inanasan? Yazığım gününə! Yaxşısı budu çıx get, qoy işimizi görək. Ay qız, Zeynəb, gəl bu xalçanın ucunu düzəlt. N a z l ı (İskəndərə). Dadaş, sən allah, barı bu gün özünü yaxşı saxla. Vallah, adam utanır, qonaq-zad gələcək. M i r B a ğ ı r a ğ a (girib, başmaqlarını çıxardır). Salam əleyküm. Nazlı üzünü örtüb, qaçıb gedir. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Əleykəssəlam. Ağa, buyur əyləş. M i r B a ğ ı r a ğ a oturur. İskəndər qaçır Nazlının dalınca. İs k ə n d ə r. Ay qız, Nazlı, muştuluğumu ver! Nişanlın gəldi. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m (İskəndərə acıqlı). Kəs səsini! Axmaq-axmaq danışma! Mir Bağır ağa başını salır aşağı. İ s k ə n d ə r (gəlib durur Mir Bağırın qabağında). Mən ölüm, əl ver! Lotusan həyə, əl ver! Vallah, ruhun var; düz doqquz yaşında; gərək bircə tikə artıq olmasın. Quzu əti, şax, tazə-tər, lətif, balaca. Ağzından süd qoxusu gəlir. Ləzzət, ləzzət! Vallah, ruhun var! Lotusan həyə, əl ver! M i r B a ğ i r (İskəndərə). Ayıbdı, ayıbdı! Heç olmasa, anandan həya elə, o sözləri danışma. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Onun həyası olsa, niyə o sözləri danışır? İ s k ə n d ə r (bir az durub, təəccüblü baxır özünə). Doğrudan, bəlkə məndə heç həya yoxdu. (İki əlini ciblərinə salıb, bir şey axtaran kimi). Baxım görüm, bəlkə həya ciblərimdədi: yox, yoxdur. (Mir Bağır ağaya). Ağa, mən ölüm, sən də bir ciblərinə bax, bəlkə ciblərində ola. Mir Bağır ağa istəyir dursun ayağa. Xa … xa … xa!… Mən ölüm incimə! Lotusan həyə, incimə! Əyləş, əyləş. Bu saat gedib nişanlını gətirəcəyəm yanına. (Çağırır) Nazlı, Nazlı! (Fatma xanım da durur ayağa). M i r B a ğ ı r a ğ a (qeyzli çox ucadan). Kəs səsini, piyan! (istəyir getsin). K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Buy, ay uşaq, başıma xeyr! Bu gədə lap dəli olub. (Ucadan) Adə, Əli, kəl bu səfehi çıxar sal eşiyə! (Mir Bağır ağa çıxıb gedir) N a z l ı (girir içəri). Dadaş, vallah, lap biabır olduq. O nə sözlərdi danışırdın? Ayıb deyil? İ s k ə n d ə r (çırtıq çala-çala oxuyur və oynayır). Bir qız sevmişəm doqquz yaşında… Sürmə gözündə, rasix qaşında. Ay can! Ay can! Ay can!… (Kərbəlayı Fatma xanım ikiəlli İskəndərə boğma çıxardıb gedir). N a z l ı (ucadan). Dadaş, kəs səsini! İ s k ə n d ə r (bir az fikir eləyəndən sonra gedib yapışır Nazlının əlindən və gətirir pəncərənin qabağına). Bax, bax, o kimdi? N a z l ı. Nə bilim? Özün bilirsən kimdi. İ s k ə n d ə r. Yaxşı bax! Bax, gör kimdi? K ə r b a l a y ı F a t m a x a n ı m (gəlib durur qapıda). Ay balam, axı bir bəsdi! Utan, yorul! Axı bir özünə yazığın gəlsin. Axı bir həya elə. O sözləri ki, o kişiyə dedin, necə utanmadın? Yazıq kişi xəcalətindən dayana bilmədi, durub getdi. Necə olsa seyiddi, qohumdu. Məgər adamın ağzına nə gəlsə danışar? Axı o da yazıqdır, qəribdir; bizdən savayı onun bu şəhərdə kimi var? İ s k ə n d ə r (çırtıq çalıb Nazlını göstərir). Belə bu şəhərdə onun Nazlı kimi nişanlısı var. N a z l ı. Dadaş, and olsun allaha, mən Mir Bağır ağaya getməyəcəyəm. Mən heç kəsə getməyəcəyəm. İ s k ə n d ə r. Xa … xa … xa!… (gedib yapışır Nazlının əlindən). Bacım, hələ sən uşaqsan. Get dolanginən, xamsən hənuz! Bir gün olar ki, gəlib görərəm sənin qabağına bir ayna tutub, çəkə-çəkə aparırlar. Onda tutaq ki, sən çəm-xəm elədin. (Özü də çəm-xəm, eləyən kimi burulur). Tutaq ki, sən istəmədin gedəsən. O vaxt bir də görəcəksən ki, səni daldan itələyib deyirlər ki, "Dayanma, tez-tez get!" Çönüb baxıb görərsən ki, itələyən sənin atan Hacı Həsəndir. Bəli, sonra bəlkə gedə-gedə bir də istədin ki, dayanıb getməyəsən; bir də görəcəksən ki, daldan genə bir adam səni dürtmələyir ki: "Dayanma, yeyin yeri!" Çönüb baxıb görəcəksən ki, bu da sənin anan Kərbəlayı Fatma xanımdı. Əgər, işdi, çox hay-huy eləsən, yanındakı, ətrafındakı bibilərin, xalaların, əmilərin, seyidlər, mollalar, qonşular, cicilər, bacılar--hərə bir yandan səni mizləyəcəklər ki: "Dinmə, kəs səsini! Xortdan gələr səni aparar!" Bəli, halla-hallaynan səni aparıb qatacaqlar bir kişinin yanına. Onda daha sən məni haradan tapacaqsan? (Çırtıq çalıb oxuyur). Bir gün olar sən də məni atarsan, Qurtlarınan aşnalığı qatarsan, Balam, qatarsan, Bacım, qatarsan!… (Bir az dayanıb fikir eləyəndən sonra, baxır Nazlının və anasının üzünə). Ana, bəlkə mən kef havasına bu sözləri danışıram? (Kərbəlayı Fatma xanım dinmir. Nazlı gəlib İskəndəri qucaqlayır). N a z l ı . Dadaş, kefli də olsan, mən sənin sözündən çıxmanam. N ö k ə r l ə r (tövşüyə-tövşüyə girib, xəbər verirlər). Xanım, çıxın eşiyə, qonaqlar gəlir. Xanım və Nazlı qaçırlar otaqdan. H a c ı H ə s ə n (üstü-başı tozlu, girib tövşüyə-tövşüyə otağın o tərəfinə, bu tərəfinə baxır, uzaqdan salavat səsi gəldikcə ucalır). Allah-taalanın hər bar bəlası gərək bizim vilayətə nazil ola, Şeyx cənabları yolda bir az naxoş olub. Bari allah şəfa versin ki, xəcalət olmayaq. (İskəndərə). İskəndər, bu gün qonaqların yanında özünü yaxşı saxla. Ayıbdı, dost-düşmən var. İ s k ə n d ə r. Dadaş, bu haman ölü dirildən şeyxdir ki, gəlir? H a c ı H ə s ə n. Şeyx Nəsrullah cənablarıdır. Dəxi vaxtım yoxdur sənnən artıq danışmağa. (İstəyir çıxsın). Görüm evdə hər bir şeyi hazır eləyiblərmi? İ s k ə n d ə r. Dadaş, elədə qonaqdan təvəqqe elə ki, əvvəl qabaqca məni diriltsin; çünki elə mən də ölü kimi bir şeyəm. Hacı Həsən tez və dinməz gəlib yapışır İskəndərin qolundan və çəkə-çəkə aparır eşiyə. Salavat səsi, adamların hay-küyü yaxınlaşır. Tarap-turup, at kişnəməsi və qiylu-qal gəldikcə ucalır, H a c ı H ə s ə n bir tərəfdən və Ş e y x Ə h m ə d bir tərəfdən, Ş e y x N ə s r u l l a h ı qoltuqlayıb, gətirirlər içəri və oturdurlar döşəyin üstündə və özləri çəkilib, ədəblə dururlar kənarda. H a c ı B ə x ş ə l i, H a c ı K ə r i m, H a c ı K a z ı m, M ə ş ə d i O r u c, M i r B a ğ ı r a ğ a və h a c ı l a r, otaq tutduqca, c a m a a t üst-başları tozlu, tövşüyə-tövşüyə otağa girib, ədəblə dururlar kənarda. Şeyx Nəsrullah naxoş kimi heç kəsə baxmayıb, dayanır yastıqlara. İskəndər adamların içindən başını çıxardıb baxır. Hacı Həsən işarə eləyir ki, çıxıb getsin. İskəndər yox olur. Şeyx Əhməd yavaşca gəlir, çökür Şeyx Nəsrullahın qabağında və dizi üstə yavaşca soruşur. Ş e y x Ə h m ə d (Şeyx Nəsrullaha). Şeyxəna, əhvalınız indi necədir? Şeyx Nəsrullah bir söz deməyib, başını tərpədir. H a c ı H ə s ə n (qorxa-qorxa Şeyx Əhmədə yavıq gəlib). Şeyx cənabları izin versin çay gətirsinlər. Şeyx Nəsrullah başı ilə yox işarəsi eləyir. H a c ı H ə s ə n (qorxa-qorxa). Bəlkə qəndab gətirsinlər? Şeyx Nəsrullah yenə başı ilə işarə eləyir razı deyil. H a c ı H ə s ə n. Bəlkə şeyx cənabları təam buyuralar? Yaxşı cücə-plov bişiriblər. Ş e y x N ə s r u l l a h (heç kəsin üzünə baxmayıb yavaşca). Adəmi dər vəqti-mərəz iştəhayi-təam nəmibaşəd. Dil niz dər vəqti-ibtila bəilləti-həva və istilayi-mərəzi-hübbi dünya, rəğbət bəzikri-pərvərdigar nəmidarəd. Təam hərçənd ləziz başəd və lakin dər nəzəri-bimar ləzzət namidəhəd. Dil niz çün bəmərəz zatül-səfər vəsvəseyi-dünya mübtəla başəd, əz neməti-bəndəgiyi-xuda və təhsili-faideyi-üqba mütələzziz nəmigərdəd. Bəqədri-matəhzünü lid-dünya yüxrücühümül-axirətü min qəlbikə və biqədri matəhzünü axirətin yüxrücü hümmüd dünya min qəlbikə. (Bir az fikir eləyib, baxır Hacı Həsənin üzünə və birdən dikəlib çığırır). Necə təam? Necə cücə-plov? (Şeyx Əhmədə). Şeyx Əhməd, məni hara gətirmisən? Bunlar necə müsəlmandırlar? Necə mömindilər? Bu nədir? (Otağın fərşlərini göstərir). Bu xalilər nədir? Necə təam, necə cücə-plov? Şeyx Əhməd, məgər sən bunlara deməmisən ki, mənim xörəyim gündə bir xurmadır?! Şeyx Əhməd və adamlar qorxub titrəyirlər. Ş e y x Ə h m ə d. Bəli, şeyxəna, demişəm. Ş e y x N ə s r u l l a h (üzünü adamlara tutub çığırır). Bu nədir, vələdüzzina? Nə uymusunuz bu dünyaya? İnnə dünyaküm indi lahövlə min vərəqətin fixümmi cəradətin. Bu nədir? Nə istəyirsiniz? Nə axtarırsınız? Öləcəksiniz, əgərçi şah olasız. Dünyayi-şüma dər nəzdi-mən hər ayinə biqədrtər əst əz bərgi ki, dər dəhəni-mələx başəd. Sizin dünyanız ibarətdir altı cür ləzzətdən: mətum, məşrub, məlbus, mənkuh, mərkub və məşmum. Vəssəlam! Lakin təamların ən ləzzətlisi baldır ki, arının tüpürcəyindən əmələ gəlir. İçdiyiniz suyun içində minlərcə heyvanat cəmdəyi üzür. Ətirlərinizin əlası müşkdür ki, ahunun göbəyinin qanından ibarətdir. Mərkubatın əşrəfi atdır ki, onu minən həmişə xətadadır. Libasların nəfistəri ipəkdir ki, qurdun üfunətli ağzından çıxır. O ki, qaldı mənkuhatın müəzzəm faydaları burada mətləb bir az tuldur (bir az sakit olub, yavaşca deyir). Sudməndtər daruyi ki, cərəb xarxari-şahidan gülüzarra füru minişanəd, əmri-təzvic nikahi-mitəəst. Tədbirist mətin dər mühafizəti-şəhristani-iman əz taraci-türkan, qəmzəhayi canistan hisnisti-həsini dər təqlidi-xuni-fasid. (Çox ucadan). Mən təzəvvəcə əhrəzə nisfi dinihi. Yəni hər kəs ki, təzvic konəd nisfi-dini-xudra əz şərri-vəsvasi-şeytani və fəsadi və həvəshai-nəfsani eymən başəd. (Bir az dayanıb yavaşca), Şeyx Əhməd, bu camaatın içində bacılardan heç gözümə dəymir? Deynən ki, o biçarələrə xəbər versinlər ki, onlar da buraya gəlib və pərdə dalına cəm olub, allah-taalanın hökmlərini eşitməkdən bibəhrə qalmasınlar. Adamlar hərəkətə gəlir. Çadraya bürünmüş övrətlər tək-tək otağa girib, kişilərin dal tərəfinə düzülürlər. Ş e y x N ə s r u l l a h (ucadan). Əksərü əhlinnaril-əz-zəb; biştərin əhli-cəhənnəm əzabanənd (yavaşca Şeyx Əhmədə). Şeyx Əhməd, mənim taqətim yoxdur, sən bunları başa sal. Ş e y x Ə h m ə d (camaata). Şeyx cənablarının fərmayişindən belə məlum olur ki, cəhənnəm əhlinin çoxsu siğeyi-mütədən məhrum olan kişi və övrətlərdir. Ş e y x N ə s r u l l a h (Şeyx Əhmədə). Ucadan de, ucadan de. (Çığıra-çığıra). Dü rükət nəmazi ki, mütəzəvvic güzarəd behtər əst əz həftad rükət nəmazi ki, əzəb miküzarəd. (Birdən ayağa qalxıb və sağ əlini camaata tutub, çox ucadan). Təzvic kon və gər nə əz cümleyi rəhbanani-nəsarayi və gər nə əz bəradərani-şeytani. H a c ı H ə s ə n (qabağa yeriyib, düşür Şeyx Nəsrullahın qabağında səcdəyə). Şeyxəna, bizə rəhmin gəlsin; biz yazığıq. Biz hər halda sizin əmrinizə itaət etməyə hazırıq. Bizə yazığın gəlsin. Ş e y x N ə s r u l l a h (bir qədər Hacı Həsənin üzünə baxandan sonra başlayır ağlamağa). Həzrət Davudra bə qəbristani güzar iftadə, mələki əzabra did ki, mürdəra əzab mikünəd. Həzrət fərmud. (Dayanıb oturur yerə və camaat başlayır ağlamağa). Şeyx Əhməd, danışmağa taqətim yoxdur. H a c ı H ə s ə n. Allah şəfa versin! A d a m l a r. Allah şəfa versin! Adamların içindən "çəkil oyza yol ver" səsi gəlir. H e y d ə r a ğ a, Ə l i b ə y və müəllim M i r z ə H ü s e y n girirlər içəri. Şeyx Nəsrullah bunlara göstərilən hörməti görüb, durur ayağa. Ş e y x N ə s r u l l a h. Şeyx Əhməd, bu ağalar kimdirlər? H a c i H ə s ə n. Şeyxəna! Bu Heydər ağadır, telğrafxanada sahibmənsəb və əhli-elm bir vücuddur. Bu ağa--Əliqulubəydir. Məşhur Cahangir bəy mərhumun oğlu; özü də hakim yanında dilmancdır. Bu cənab--Molla Hüseyn müəllimdir. Ş e y x N ə s r u l l a h (əli ilə gələnlərə yer göstərir, onlar da otururlar). Məzaci-şərifiniz inşallah səlamətdir? H e y d ə r a ğ a. Allah-taala siz tək üləmanın sayəsini bizim üstümüzdən əskik eləməsin. Ə l i q u l u b ə y. Allah sizə ömür versin. Ş e y x N ə s r u l l a h. Çün adəmira bə cənazə güzarənd və raqimani-kitabxaneyi-qeybi ibrətxaneyi-kalbudi-insanra baxameyi-əcəl bər lövhi-təxteyi-tabut nigarənd həqq-təala…. (Şeyx Nəsrullah birdən "uy-uy" eləyib, üzünü qırışdırır və sol əlini qoyur böyrünə). Adamlar təəccübə gəlib dinmirlər. Şeyx Əhməd genə bir söz deməyib, durur ayağa və Hacı Həsənə işarə eləyib çıxır. Hacı Həsən Şeyx Əhmədin dalınca çıxandan sonra Şeyx Nəsrullah yenə başlayır moizəsini. Çehl sual əz u nümayəd. Əz cümleyi on sual: yeki anəst ki, fərzəndi-alim, zahiri xudra balibashayi-kafiran zinət dadi və batini xudra ki, məhəlli-nəzəri-mən büvəd vagüzaşti. Nədanəm ki, dər cəvabi-in sual çe guyənd? H e y d ə r a ğ a. Bəli, cənab şeyx, biz hər halda allah-taalanın günahkar bəndələrindənik. (Üzünü adamlara çöndərib bir az yavaş). Maşallah, cənab elm dəryasıdır; mən belə alim görməmişəm. A d a m l a r ı n b i r n e ç ə s i. Maşallah, qəribə danışır, lap allah vergisidir. Ə l i q u l u b ə y (adamlara). Maşallah olsun şeyxin elminə! "Malades!". Ş e y x N ə s r u l l a h (Heydər ağaya). Ağayi-mən, bu şəhərdə sizdən savayı da əcnəbi dərsini oxuyan var, yainki siz iki nəfərsiniz? H e y d ə r a ğ a. Xeyr, şeyxəna, yoxdur. Ancaq bir neçə nəfərik. Doğrudur, Hacı Həsən ağanın oğlu da Firəngistanda oxuyub; amma çifayda ki, axırı peşimanlıq olub. Həqiqət, cənab şeyx, əcnəbi millətlərin dilini insan bir az öyrənsə, heç eyib deyil. Ş e y x Ə h m ə d və H a c ı H ə s ə n girirlər içəri. Amma bir surətdə ki, müsəlman uşağı illərlə gedib kafirlər içində qaldı, əlbəttə, etiqadı dəyişiləcəkdi. H a c ı H ə s ə n. Şeyxəna, doğrusu, mən övladdan yana bədbəxt olmuşam. Bir qələtdir eləmişəm. Ş e y x N ə s r u l l a h. Hacının oğlu da burada camaat içindədir? H a c ı H ə s ə n. Xeyr, cənab şeyx, xəcalətindən sizi görcək qaçıb gizlənib. Allah onun üzünü qara eləsin. Ş e y x N ə s r u l l a h. Əmr bəməruf hər müsəlmana vacibdir. Hacı Həsən ağa, çağırın oğlunuzu gəlsin; mən onu görmək istəyirəm. Adamlar hərəkətə gəlir, Hacı Həsən qapıya tərəf gedir, bir övrət başlayır ucadan ağlamağa. Nə istəyir övrət? M ə ş ə d i O r u c (bir az qabağa yeriyib). Şeyxəna, bu mənim anamdı; oğlundan ötrü ağlayır. Oğlu haman Kərbəlayı Fətullahdır ki, sizin mərhəmətiniznən Xorasanda dirilib. A ğ l a y a n ö v r ə t (çadra başında, bir az ağlaya-ağlaya qabağa gəlir). Belə sənə qurban olum, ay şeyx! Mən oğlumu səndən istəyirəm. Ş e y x N ə s r u l l a h (çox ucadan). Hər süxən cayi, hər nüktə məqami darəd. Ş e y x Ə h m ə d (övrətə). Ay bacı, çəkil get, şeyxə başağrısı vermə; hələ o söhbətin vaxtı deyil. Hacı Həsən yapışıb İ s k ə n d ə r i n əlindn gətirir. İskəndər gəlib durur Şeyx Nəsrullahın qabağında və əllərini ciblərinə qoyub baxır onun üzünə. Ş e y x N ə s r u l l a h. Bəyin ismi-şərifi nədir? H a c ı H ə s ə n. Nökərinizin adı İskəndərdir. Ş e y x N ə s r u l l a h. Pəh, pəh! İskəndər! İskəndər! İskəndəri-Rumi! İskəndəri-Zülqərneyn! Nə gözəl ismdir! İskəndər, İskəndər! Hiç yek əz ahadi-xəlqra təkmili-nəfsi Hacı Həsən Hacı Bəxşəlini işarə ilə çağırır və hər ikisi çıxır eşiyə. və təhzibixülq zəruritər əz mülki-səlatin nist ki, məmləkət səddi möhkəm bəstə kişvəri-xatir süknəra zi şəri-yəcuci təşvişi düşmənani-şum eymən kərdanəd. Əz əsəri söhbətəst, Hər çi dər in aləməst. Vərzi küca yafti Bid bəhayi-nəbat. İ s k ə n d ə r. Bəli, cənab şeyx, başa düşdüm. H e y d ə r a ğ a (Əliqulu bəyə). Görürsən şutit eləyir. Ş e y x N ə s r u l l a h (İskəndərə). Cənabınız da bir mənsəb sahibisiniz ya yox? İ s k ə n d ə r. Xeyr, mən heç bir şey sahibi deyiləm. Mənsəb sahibi bu ağalardır. (Heydər ağanı və Əliqulu bəyi göstərir). Mən ancaq bu meyvələrin içində itburnu gülüyəm. Ə l i q u l u b ə y (Heydər ağaya). Yəqin genə keflidi. Ş e y x N ə s r u l l l a h (İskəndərə). Belə məlum olur ki, sizin dərsiniz bu ağaların dərsindən azdır ki, bir mənsəbə çata bilməmisiniz. İ s k ə n d ə r. Bəli, bəli, bunlar elm dəryasıdırlar. İndi də ki, inşaallah, siz cənabdan ölü diriltmək elmini öyrənərlər, onda daha lap alim olarlar, inşaallah! Ş e y x N ə s r u l l a h (hacılara). Hacı Həsən ağa, təvəqqe edirəm bu biədəbi buradan kənar edəsiniz! Bu mürtəd allah-taalanın hikmətinə istehza eləyir. Hacı Həsən və qeyriləri İskəndəri hədələyib, salırlar eşiyə. H e y d ə r a ğ a. Şeyxəna, onun ağlı başında deyil, çünki gecə-gündüz keflidir. M i r B a ğ ı r a ğ a. Hələ kefliliyi qalsın kənarda, hələ hicabı da danır. Deyir ki, gərək övrətlər üzüaçıq gəzələr. Ş e y x N ə s r u l l a h (çox ucadan). Necə? H a c ı K ə r i m. Xeyr, Mir Bağır ağa, o qələti eləyə bilməz. M i r B a ğ ı r a ğ a. Necə eləyə bilməz? Hazır dünən məgər doqquz yaşında bacısına deməyib ki, dur çıxaq küçəyə gedək, gəzək. Nə bilim, gün çıxıb, çiçəklər açıb. Mən öz qulağımnan eşidmişəm. Ş e y x N ə s r u l l a h (durur ayağa). Vaveyla, vaveyla! (Adamlar hərəkətə gəlir və hamı qalxır ayağa, Şeyx Nəsrullah qapıya tərəf hücum eləyir). Mən bu vilayətdə qala bilmənəm! Adamlar qarışır bir-birinə. Hacı Həsən təşvişlə girir içəri və ağlaya-ağlaya gedib düşür şeyxin ayaqlarına. H a c ı H ə s ə n. Şeyxəna, mən yazığam, mənə rəhmin gəlsin. Nə tənbeh lazımdır, mən eləyim; kaş siz mənim evimdən narazı getməyin və məni bədbəxt eləməyin. H a c ı l a r. Şeyxəna, siz sakit olun. Biz bu saat onu buradan qovarıq, itilib gedər cəhənnəmə! Adamların bir neçəsi evdən çıxıb, İskəndərin dalınca deyinə-deyinə qaçırlar. H a c ı H ə s ə n (adamların dalınca). Yavaş! Yavaş! Səbr eləyin. Mən özüm onun tənbehini elərəm. Hacı Bəxşəli, Hacı Kərim, Hacı Kazım! Cahıl-cuhulu sakit eləyin, mən özüm o məlunun öhdəsindən gələrəm (çıxır, otaqda qalır Şeyx Nəsrullah və Şeyx Əhməd). Ş e y x N ə s r u l l a h. Şeyx Əhməd, mənim bu İskəndərdi nədi, bundan gözüm su içmir. Ş e y x Ə h m ə d (bir az fikirdən sonra). Şeyxəna, heç narahat olma, onu buralarda heç adam yerinə qoyan yoxdur. Sən damağını pozma, işində ol. Ş e y x N ə s r u l l a h (bir az fikir eləyib). Şeyx Əhməd, əvvələn, çıx ev sahibinə xəlvətcə de ki, mənə bir tikə çörək gətirsinlər. Saniyən, təvəqqe elə ki, gəlib mənə yer göstərsinlər, rahat olmaq istəyirəm. Və salisən, (bir az dayanıb) dəxi özün bilirsən ki, söz yox ki, tədarük görübsən. Mən bu gecə tək burada qala bilmənəm, bədənim yekcə ağrıyır. Gərək ovduram…. Allaha şükür, özün hamısını bilirsən. Dəxi dayanma, tez ol! Şeyx Əhməd çıxır, hava başlayır qaranlıqlaşmağa. (Şeyx Nəsrullah gəlib oturur döşəyin üstündə və bir qədər fikirdən sonra öz-özünə). Mən həmişə xalqa deyəndə ki, naxoşam, elə bilirlər ki, xalqı aldadıram; amma allah şahiddir ki … (bir az dayanıb) mən heç kəsi aldatmıram; çünki həqiqətdə mən naxoşam. Camaatın qabağında mən özümü naxoşluğa vuranda, Şeyx Əhməd həmişə elə bilir ki, mən adamları ələ salıram; amma bu biçarənin heç xəyalına gələ bilməz ki, mənim mərəzim çox şiddətli mərəzdir…. (Fikir eləyir). Həmin bu mərəzin bərəkətindəndir ki, mən bu bambılı Əhmədin yanında olmuşam bir balaca uşaq və ağlayıb atamdan kişmiş istəyən kimi gündə bir dəfə utana-utana deyirəm: "Şeyx Əhməd, mənə kişmiş" (iki əlilə üzünü örtüb, sakit oturur). Hacı Həsənin nökəri Ə l i bir məcməyi içində plov və qeyri xörəklər gətirib qoyur ortalığa və çıxır. Ş e y x Ə h m ə d daxil olur və gəlib durur bir tərəfdə. Bir qədər keçir, qapıda iki ö v r ə t görsənir. Pıçapıç ilə övrətlər bir b a l a c a ö v r ə t i n əlindən tutub, gətirirlər içəri və dururlar qapının yanında. Nökər girib çıraq yandırır. H a c ı H ə s ə n övrətlərin dalınca girir. H a c ı H ə s ə n (övrətlərə). Qızım, utanma, allah əmridir. Niyə utanırsan? Ş e y x N ə s r u l l a h. Şeyx Əhməd, mənim tərəfimdən vəkil ol və siğəni cari elə. Ş e y x Ə h m ə d. Baş üstə. Hamı çıxır və balaca övrət qalır otaqda. Bu da istəyir adamların dalınca çıxsın; amma çıxanlar qapını örtüb, bunu qoyurlar içəridə. Şeyx Nəsrullah durur ayağa və bir qədər fikirdən sonra tərpəşməyib, övrətə sarı bəlağətlə deyir. Ş e y x N ə s r u l l a h. O sənin öz ixtiyarındadır: istəyirsən get, istəyirsən qal. O sənin öz ixtiyarındadır ki, öləndə düşəsən bərzəx aləminə. Ayaq tərəfindən baca açıla cəhənnəmə və qatır yekəlikdə əqrəblər gəlib yapışalar bədəninə. Bu da sənin öz ixtiyarındadır ki, səni qəbrə qoyanda baş tərəfindən bir dəriçə açıla və o dəriçədən bir nəfər qılman gəlib sənnən mazaqlaşa və bu əsnada qılmanın boynunda sana düzülmüş zəbərcəd danələri qırılıb dağılalar və başlayasınız hərə bir tərəfdən zəbərcədi genə sapa düzməyə və bir də görəsiniz ki, yetmiş min dünya saatları gəlib dolanıb və indi qiyam-qiyamət olur. (Övrətə yavuqlaşır). O vədə qılman yapışar sənin əlindən (yapışır övrətin əlindən) və gülə-gülə sənə deyər: "Görəsən dünyada nə qədər savab işlər görübsən?" -P ə r d ə* * * * Üçüncü məclis Üçüncü məclis vaqe olur şəhərin kənarında, qəbiristanın yanında. Çox cəmiyyət ayaqyalın, şalvar və tumanlarını dizədək çırmayıb, əllərini əllərinin üstə qoyub, ayaq üstə durublar. Ortalıqda Ş e y x N ə s r u l l a h uca daşın üstünə çıxıb, oturub danışır. Sağ tərəfində Ş e y x Ə h m ə d, sol tərəfində H a c ı H ə s ə n və ətrafında biz gördüyümüz adamların hamısı, İskəndərdən və övrətlərdən savayı. Ş e y x N ə s r u l l a h (əlində bir cildli yekə kitab, çox fəsahətlə danışır). Dər xəzaini-qüdrət cövhəri-şəriftər əz elm və nəfistər əz daniş nist (Şairanə). Elm bəvəd zindəgiyi-canü dil, Elm bəhəd tazəgiyi-abü gil. Elm nəsimi-çəməni-can bəvəd, Rayiheyi-rövzeyi-rizvan bəvəd. Hər ki, bəsərçeşmeyi--daniş rəsid, Abi-həyati-əbədira çəşid. (Bir az dayanıb, kitabı iki əli ilə yuxarı qalxızıb, çox ucadan). Budur kitab! Budur elm! (Bir az dayanıb yavaşca). Ənvai-ülum və əsnafi-on dü qisməst: cəliyyə və xəfiyyə. Cəliyyə on ki, səmti-iştihar yaftə, əksəri-üləma bər qəvaid və qəvanini on müttəle mişəvənd və əhateyi-dəqayiqü rəqabiqi-külliyyat və cüziyyati-on minümayənd. Və xəfiyyə on ki, dər zəvayayi-ixtifa mandə hər kəsra vüquf bər həqayiqi əsrar və bədayei-asari-on müyəssər nəşəvəd. (Bir azca ucadan). Əz cümleyi-xəfiyyat: əvvəl, elmi-tilismatəst. Və lakin bunnan işimiz yoxdur. Dövvüm, elmi-təsxirat. Bunnan da işimiz yoxdur. Sevvüm, elmi-xəyalat. Bunnan da işimiz yoxdur. Cəharüm, elmi-şəbədə. Bunnan da işimiz yoxdur. Pəncüm (ayağa durub, üzünü qəbirstana çöndərib, bir qədər baxıb, çox ucadan). Ricəti-əmvat (bir az dayanıb, yavaşca), yəni ölülərin ricəti. (Bir az sakit olub oturur, yavaşca). Bina bər ümumi-fəvaid və şümuli-əvaidi-in kitab (kitabı yuxarı qalxızır) ki, lübbü lübab və məqbuli-ülül-əlbabəst. Misali bimisal, lazimül-imtisal, alicənab, niqabəti-intisab, dirayəti-nisab, vəlayəti-iktisab, cəlalül-həşəmət vəddövlə, qəvimüd-din vəl-millət, sərirarayi-gah-Xösrövi əmiri-bahadir lazalə, müəyyədən min indillah binnəfsil-qüdsiyyə, siməti-südur yaft ki, in həqiri-fəqir Nəsrullah ibni-Cəfərül-vaizül-İsfəhani bətəlifi in kitab iştiğal künəd və in risaləra ki, bə "Kəşfül-kəşşafi-hikməti-ricət" gəştə bər pənc məqsəd məbni saxt. Əvvəl, elmi-simiya; dövvüm, elmi-rimiya; sevvüm, elmi-kimiya; çəharüm, elmi-limiya; pəncüm, elmi himiya. Və lakin bunlarınan da işimiz yoxdur. (Bir az dayanıb). Ricət bəfəthra, bəməniyi-bərgəşt bədünyast bəd əz mürdən. (Bir az baxıb, çox ucadan) Oturun! Adamların hamı birdən çöküb, diz üstə otururlar. Şeyx bir az alçaqdan. Bəzi münkirlər deyirlər ki, ricət bəd əz mərg münafiyi-təklifəst. Zira kəsi ki, mürdə, təklif əz u mürtəfe şüd. Dübarə amədəni u be in aləm çe səmər darəd? (Ucadan). Bəlkə sizin də içinizdə belə münkirlər var? Əgər var, gəlsin mənim bərabərimə. Mən bu kitab ilə onun cavabını verim. Kimdir deyən ki, ölülər dəxi bu dünyaya qayıtmayacaqlar? Ş e y x Ə h m ə d (yavaşca Şeyx Nəsrullaha). Ərəbcə de, ərəbcə de. Ş e y x N ə s r u l l a h (çox ucadan). Fəiza ərəftə haza və övzəhtü ləkə fil-qövli bir-ricətil-ləti içtəməətiş-şiətü əleyhima fi cəmiil-əqvam. Bunu inkar edən gərək elədə bunu da inkar edə ki, dəsti mübarəkəşra bər püşti gusfəndi (başlayır ağlamağa), fürud avürdə düayi-bərəkət güft və bəqüdrəti bari-təala əz on ek gusfənd həftad gusfəndi digər mütəvəllid şüdənd. Bir qoyunu bir saniyədə yetmiş qoyun eləyən öz bəndələrini öldürə də bilər, dirildə də bilər. (Çox ucadan). Kimdir bunu danan? Qoy gəlsinlər bərabərimə, bu kitab ilə onların cavabını verim. H a c ı H ə s ə n (əli əlinin üstündə, qorxa-qorxa başını aşağı əyib). Fəda olaq sənə, allahın hökmünü danan kafirdir. Ş e y x N ə s r u l l a h (hirslə camaata, ucadan). Durun ayağa! Hamı birdən qalxır ayağa. Məgər eşitməyibsiniz ki, yetmiş min nəfər bir qövm taundan həlak olmuşdular. Ərz kərd, ilahi, əgər mixasti inhara zində gərdani ta biladi-türa abad nümayənd. Ondan ötrü ki, sən göndərdiyin bəladan qaçmayıb, şəhadətə yetişiblər. Qoy indi dirilsinlər. Qoy zində olub, sənə ibadət eləsinlər. Qoy bu dünyaya ricət edib, sənin şəhərlərini abad eləsinlər. Xudavəndi-aləmdən cavab gəldi ki: (ağlaya-ağlaya) aya, dust midari ki, işanra zində nümayəm, bəcəhəti xatiri tü? Ərz Camaat başlayır ağlamağa. gərd: bəli! Pəs həqq-təala işanra zində gərdanid Allah-taala onların hamısını diriltdi. Çinan ki, zikr şüd, mürdəənd və zində şüdənd və rücu nümudənd bəin dünya. C a m a a t i ç i n d ə n b i r q o c a k i ş i (ağlaya-ağlaya). Ay şeyx, belə qurban olsun sənə mənim canım. Mən pəhlivan oğlumu səndən istəyirəm ki, indi bir ay olar ölüb; mənim ciyərimi yandırıb. Qurban olum sənə, ay şeyx, mən yazığam. Bir neçə adam istəyir belə təvəqqe eləsin. Ş e y x Ə h m ə d (ucadan). Səbr eləyin, hələ o söhbətlərin vaxtı deyil. Camaat başlayır yenə ağlamağa və yalvarmağa, biri deyir: "atamı dirilt", biri deyir: "anamı dirilt", biri: "bacımı", biri: "qardaşımı". Ş e y x N ə s r u l l a h (çox ucadan). Sükut! Hamı gözlərinin yaşını silə-silə səsini kəsir. Şeyx Əhməd, götür kağız-qələmi, hər kəs öz qohum-əqrəbasından ölənlərinin hansının dirilməyini xahiş edir, yaz, ver mənə. Adamlar hərəkətə gəlir, istəyirlər yavuqlaşsınlar Şeyx Əhmədin yanına, bir-birini basır. Bəzi ağlayır. Hər kəs istəyir qabağa keçə və axırda basa-bas düşür və qiylu-qal başlanır. Ş e y x N ə s r u l l a h (çox ucadan çığırır). Ədəb! Hamı yavaş-yavaş çəkilib durur öz yerində. Ş e y x Ə h m ə d (kağızı və qələmi alır əlinə). Bismillahir-rəhmanir-rəhim. Hər kəs ölənlərinin ricətini, yəni dirilib bu dünyaya gəlməyini xahiş edir, bir-bir növbə ilə və qayda ilə və ədəb ilə desin, mən yazım bu kağıza və yetirim şeyx həzrətlərinin xidmətinə. Yenə adamlar hərəkətə cəlib, istəyirlər basabas salsınlar. Ş e y x N ə s r u l l a h (çox ucadan). Əssəbr! Ya məşərəl-isl a m! Camaat qorxub, sakit olur. Ş e y x N ə s r u l l a h. (Hacı Həsənə). Hacı Həsən ağa, ölənlərinin adlarını bir-bir söylə, Şeyx Əhməd yazsın. H a c ı H ə s ə n (ədəblə əllərini bir-birinin üstünə qoyub, qabağa gəlir və baş əyir). Atam Hacı Mehdi. Allah sizin də ölənlərinizə rəhmət eləsin. C a m a a t (bir səslə). Allah rəhmət eləsin! Ş e y x Ə h m ə d (yazır). Atan Hacı Mehdi. H a c ı H ə s ə n. Anam Səkinə. Ş e y x Ə h m ə d (yazır). Anan Sükeynə. H a c ı H ə s ə n. Bir oğlum Cəfər (ağlayır). Ş e y x Ə h m ə d (yazır). Bir oğlun Cəfər. H a c ı H ə s ə n. Bir oğlum Heydər. Ş e y x Ə h m ə d (yazır). Bir oğlun Heydər. H a c ı H ə s ə n. Qızım Sara. M i r B a ğ ı r a ğ a (birdən adamların içindən çığırır). Onu yazma! Onu yazma! Hacı Həsən və adamlar təəccüblə baxırlar Mir Bağıra tərəf. Ş e y x N ə s r u l l a h (ucadan). O kimdir deyən yazma? Ona nə dəxli var? M i r B a ğ ı r a ğ a (yeriyib qabağa). Şeyxəna, o qız, ayıb olmasın, mənim övrətimdir! Ş e y x N ə s r u l l a h. Xub, məgər əyalının dirilməyinə razı deyilsən? M i r B a ğ ı r a ğ a (bir az duruxub). Cənab şeyx, sözüm orada deyil. Mənə bu acıq gəlir ki, həyə Hacı Həsən düz adamdır, niyə bəs qardaşı Hacı Rzanı yazdırmır? Camaat diqqətlə baxır Hacı Həsənin üzünə. H a c ı H ə s ə n (Mir Bağıra hirsli). O sənə borc deyil! Öz qardaşımdır; istərəm yazdıraram, istəmənəm yazdırmanam. Sənə nə dəxli var? M i r B a ğ ı r a ğ a (Hacı Həsənə hirsli). Çox əcəb, indi ki, o yekəlikdə kişini yazdırmırsan, bir balaca qızı bəs niyə yazdırırsan? Ş e y x N ə s r u l l a h (ucadan). Çox mübahisə lazım deyil! (Hacı Həsənə). Hacı Həsən ağa, nə səbəbə ölən qardaşın Hacı Rzanı yazdırmırsan? H a c ı H ə s ə n (başını aşağı salıb, fikir eləyir). Şeyxəna! Qardaşım Hacı Rza beş ildən artıqdır ölüb; indi çürüyüb gedib; dəxi o necə dirilib gəlib adam olacaq? Ş e y x N ə s r u l l a h (çox ucadan). Necə çürüyüb? Kimdir onu çürüdən? Ənzər-üllah-ül-izam keyfə nənşərəha. Yəni nikah kon bəsuyi istixanəha ki, çe gunə xudavəndi-aləm onhara əz zəmin bülənd mikünəd və bəcayi-xud rədd mikünəd ki, cəsədi-işan başəd və mürəkkəb mikünəd bəzira bəbəzi bəd əz on guşt miruyanəd və mipuşanəd. Necə çürüyüb? Kimdir onu çürüdən? Ş e y x Ə h m ə d. (Hacı Həsənə). Hacı Həsən ağa, sözü müxtəsər eləmək lazımdır. Şeyx həzrətlərinin övqatı çox bahadır. Qardaşın Hacı Rzanı da yazımmı kağıza ya yox? İxtiyar sizindir. Əgər dirilməyinə razı deyilsiz, o özgə mətləbdir. H a c ı H ə s ə n (Şeyx Nəsrullaha). Şeyxəna, mümkündürmi ki, mənə izin verəsiniz, gedim bir qədər fikirləşim? Ş e y x N ə s r u l l a h. Xub, get fikirləş. Hacı Həsən başını aşağı salıb çıxır. Ş e y x N ə s r u l l a h (Hacı Bəxşəliyə). Hacı ağa, növbət sizindir. Ölənlərinizin adlarını bir-bir de, Şeyx Əhməd yazsın. H a c ı B ə x ş ə l i (əlini əlinin üstünə qoyub, yeriyir qabağa və başlayır ağlamağa). Atam-anam sənə fəda olsun. Əvvəl-axır, ayıb olmasın, bir qızım qalıb, oğul üzünə həsrət qalmışam. Bütün ömrümdə allah-taala mənə iki oğul mərhəmət eləyib: amma ikisini də mən biçarənin əlindən alıb. Birinin adı Cəlil, birinin adı Xəlil idi. Cəlil on yaşında idi, Xəlil səkkiz yaşında. İkisi də nişanlı idi. Elə Cəlilin toyunun tədarükündə idim ki, birdən ayınşayın gəzdiyi yerdə, bax, boynunun burasından, əli ilə öz boynunun dalını göstərir, bir yara çıxdı. Nə qədər Usta Cəfərə dava-dərman elətdirdim, başa gəlmədi (ağlayır). Ax, binəva Cəlil! Nə qədər nəzr elədim, neçə dəfə Qaradaş ocağına apardım, çifayda. Deməyinən yazığın əcəli tamam imiş. Ş e y x N ə s r u l l a h. Hacı Bəxşəli, mənim burada çox oturmağa vaxtım yoxdur. Ş e y x Ə h m ə d. Hacı Bəxşəli, sözü müxtəsər elə, kimi istəyirsən, de yazım. H a c ı B ə x ş ə l i (Şeyx Nəsrullaha). Cənab Şeyx, dəxi mənim sözüm yoxdur. Mən Cəlilimi və Xəlilimi səndən istəyirəm. Ş e y x Ə h m ə d (yazır). Demək ki, bir oğlun Cəlil və bir oğlun Xəlil. Bunları yazdım. Dəxi bunlardan savayı? H a c ı B ə x ş ə l i. Şeyx Əhməd ağa, dəxi bunlar kifayətdir. Ş e y x Ə h m ə d (təəccüblü). Xub, məgər atandan, anandan və qeyri əqrəbanızdan vəfat edən yoxdur? H a c ı B ə x ş ə l i. Bəli, atam da, anam da vəfat edib; amma biçarələr çox qocalmışdılar. O qədər qocalmışdılar, o qədər qocalmışdılar ki, özləri də təngə gəlmişdilər. Ş e y x Ə h m ə d. Demək, Cəlildən və Xəlildən savayı özgə bir kəsiniz yoxdur ki, yazım? H a c ı B ə x ş ə l i (üzünü qəbiristana tərəf tutub). Ax, yzıq balalarım. Biçarə tifillərin qəbri elə buradan görsənir. İkisini də bir-birinin yanında dəfn eləmişəm. Çünki o yazıq Xəlil, doğrusu, çox nadinc idi, amma bir-birini çox istərdilər. Odur ki…. Şe y x N ə s r u l l a h (Hacı Bəxşəlinin sözünü kəsib hirslə). Hacı Bəxşəli, əgər dəxi öləniniz yoxdur, çəkil kənara! H a c ı B ə x ş ə l i. Xeyr, şeyxəna, dəxi yoxdur. C a m a a t i ç i n d ə n b i r i s i (ucadan). Necə yoxdur? Pəs övrətin Hürnisəni nnyə yazdırmırsan? Camaat təəccüblə baxır səs gələp tərəfə. Ş e y x N ə s r u l l a h. Kimdi o danışan? Gəlsin qabağa. K ə r b ə l a y ı V ə l i (qabağa yeriyib). Şeyx, mənəm danışan. Bu hacıdan (Hacı Bəxşəlini göstərir) bir soruş görək, üç il bundan qabaq ölən arvadını niyə yazdırmır? Adı da Hürnisədi; özü də mənim doğma bacımdı. H a c ı B ə x ş ə l i (Kərbəlayı Vəliyə). İtil cəhənnəmə, axmağın biri! Öz əyalımdı; kefim istər yazdıraram, istəməz yazdırmaram; sənə nə borcdu? Ş e y x N ə s r u l l a h (ucadan). Sükut! Mübahisə lazım deyil! Hacı Bəxşəli, qəti cavab lazımdır. Mənim vaxtım azdır; istəyirsiniz ki, övrətiniz dirilsin, yazdırın; istəmirsiniz, çəkilin kənara. H a c ı B ə x ş ə l i (bir az fikir eləyib). Şeyxəna, təvəqqe edirəm bir az izin verəsiz, gedəm fikirləşəm. Ş e y x N ə s r u l l a h. Çox əcəb, get fikirləş. Şeyx Əhməd, gör dəxi kimdir xahiş edən, yaz qutar. Hacı Bəxşəli çıxır, adamlar başlayır yavaş-yavaş azalmağa. K ə r b ə l a y ı V ə l i (qabağa gəlib). Cənab şeyx, belə o qədəmlərinə qurban olum. Mənim bacım Hürnisəni siyahıya yazdır, qoy yazıq arvad dirilsin və öz dili ilə cənabınıza ərz eləsin, görün bu Hacı Bəxşəli onun başına nə toy tutub. Onda cənabınız görərsiniz ki, nə səbəbə Hacı Bəxşəli övrətinin dirilməyinə razı deyil. H a c ı B ə x ş ə l i (adamların içindən dübarə qabağa gəlib, hirsli və ucadan). Ədə, hələ utanmırsan da danışırsan? Çox əcəb, Hürnisəni yazdır. Amma bu şərtlə ki, sən də ölənlərinin hamısını yazdır. K ə r b ə l a y ı V ə l i (hirsli). Cox əcəb, yazdırram. Ş e y x Ə h m ə d. Uzun danışıq lazım deyil. Kərbəlayı Vəli, əgər deyəcəksən, ölənlərüvün adını de, çəkil kənara. K ə r b ə l a y ı V ə l i. Atam Məşədi Mustafa. Ş e y x Ə h m ə d (yazır). Atan Məşədi Mustafa. H a c ı B ə x ş ə l i. Çox əcəb. K ə r b ə l a y ı V ə l i. Bir oğlum Zeynal (istəyir ağlasın). Ş e y x Ə h m ə d (yazır). Bir oğlun Zeynal. H a c ı B ə x ş ə l i. Çox əcəb. K ə r b ə l a y ı V ə l i. Qızım Püstə. Ş e y x Ə h m ə d. Qızın Püstə. H a c ı B ə x ş ə l i. Çox əcəb. K ə r b ə l a y ı V ə l i (bir az fikirləşib). Vəssəlam. H a c ı B ə x ş ə l i (hirsli qabağa yeriyib, Kərbəlayı Vəliyə). Necə vəssəlam? Bəs ananı niyə yazdırmırsan? Bəs anan ölmüyüb? Keçən il ağbirçək arvadı döyə-döyə öldürdün! Hə, niyə dinmirsən? Yoxsa qorxursan dirilə, gedə hökumətə şikayət edə, səni tutub qatalar dustaqxanaya? Hə … niyə yazdırmırsan? Niyə gözlərini bərəldirsən? Ş e y x N ə s r u l l a h (ucadan). Qiylü-qal lazım deyil. Kərbəlayı Vəli, istəyirsən, ananı da Şeyx Əhməd yazsın; istəmirsən, çəkil kənara. K ə r b ə l a y ı V ə l i. (başını salıb aşağı). Cənab şeyx, qoy gedim fikirləşim. Ş e y x N ə s r u l l a h. Xub, sən də get, fikirləş. Kərbəlayı Vəli və Hacı Bəxşəli bir-birinə acıqlı baxa-baxa çıxırlar. Camaat başlayır azalmağa. Uzaqdan kefli İskəndərin səsi gəlir: "Xub, sən də get, fikirləş! Xub, sən də get, fikirləş!… Bu sözləri deyə-deyə və cibindən çörək parçalarını çıxarıb yeyə-yeyə İskəndər qalan tək-tük adamların qolundan yapışıb, gülə-gülə baxır üzlərinə. Onlar da bir söz deməyib, başları aşağı, çıxıb gedirlər. Şeyx Nəsrullah daşın üstündən yenir aşağı və Şeyx Əhməd qələmdan-kağızı yığışdırır. Sonra İskəndər yenə öz-özünə bir-iki dəfə: "Xub, sən də get, fikirləş!--deyib, şeyxi görən kimi durur və qah-qah çəkib, uğunub elə gülür ki, az qalır yıxılsın. Sonra sakit olub, bir qədər şeyxin üzünə baxandan sonra deyir: İ s k ə n d ə r. Hamı getdi fikirləşsin. Bu meydanda qaldı bircə nəfər kefli İskəndər. Bu meydan pəhlivan meydanıdır. Hünər istər ki, İskəndər kimi bir igid gəlib şəstinən dursun bu meydanda və desin: (ucadan). Cənab şeyx, hər nə qədər ki, bu qəbiristanlıqda (əli ilə göstərir) ölü basdırılıb, hamısını dirilt. Xa … xa … xa!… (Çönüb baxır camaat dağılan tərəfə). Xa … xa … xa!… Hamı getdi fikirləşsin: (Şeyx Nəsrullaha tərəf çönüb, gəlir onun qabağına və istəyir əl versin). Cənab şeyx, mən ölüm əl ver! Lotusan həyə, əl ver! Ş e y x N ə s r u l l a h (ucadan). Kənar ol! Mən sənə əl vermərəm. Sən şərab istemal eləyirsən. İ s k ə n d ə r. Cənab şeyx, siz gərək şükr eləyəsiniz ki, mən şərab içirəm. Əgər mən şərab içməsəm, ağlım başımda olar; ağlım başımda olanda birdən gözümü açıb, görərəm ki, aha bizim şəhərimizə bir müctəhid gəlib, adını qoyub ölü dirildən və mömin hacılarımızın başını ricət məsələsilə piyləyə-piyləyə hər gecə bir balaca qız alır. Xa … xa … xa!… Mən ölüm əl ver! Lotusan, əl ver! Xa … xa … xa!… Ş e y x N ə s r u l l a h (çox hirsli). Cəhənnəm ol! Vallahı elə bəd dua elərəm ki, yer ilə yeksan olarsan! Mən allahın əmri ilə hər gecə intəhasız səvaba nail oluram; dəxi sənin tək meyxanalarda övqatımı zaye eləmirəm (Şeyx Əhmədə). Şeyx Əhməd, gəl gedək, hələ bu babi çox söz danışacaq. Şeyxlər uzaqlaşır. İskəndər dinməyib, baxır onların dalınca və şeyxlər gözdən itəndən sonra iki yumruğunu yuxarı qalxızıb, ucadan deyir. İ s k ə n d ə r. Bu qollarda Rüstəm pəhlivan kimi qüvvətim olaydı, yapışaydım sizin ayaqlarınızdan və ataydım göyün üzünə, başaşağı gəlib, kal qarpız kimi paqq eləyib dağılaydınız … (və özü də paqq eləyib atılır göyə). Tfu, şarlatanlar! … (kefli kimi ufuldayır. Sonra diqqətlə öz-özünə baxıb, gülə-gülə). Buy! Ədə, vallah, dinmə, deyəsən elə lap pəhlivanam! Xa … xa … xa!… (papirosu yandırıb, yavaş-yavaş gəlib durur Şeyx Nəsrullah oturduğu daşın üstündə, ayaq üstə durub, baxır qəbiristanlığa. Bir qədər fikirli baxandan sonra heyifsilənib, əllərini dizlərinə vurub deyir:) Ax, allahın altında, Şeyx Nəsrullah kimi mənim də bir elə elmim olaydı ki, burada yatan ölülərnən danışa biləydim! Ax! Əgər olsa idi, üzümü tutardım bu qəbiristanlığa və çağırardım: (çox ucadan). Ölülər! (bir az alçaqdan). O vədə hamı yatmışlar başlarını qəbirdən çıxardıb, soruşacaq idilər ki, "nə deyirsən, a İskəndər bəy?" Onda mən bu rəhmətliklərə bir belə vəsiyyət elərdim; mən bunlara deyərdim: (üzünü qəbiristanlığa tutub çığırır). Ölülər! (yenə bir az alçaqdan). Bir gün Şeyx Nəsrullah gəlib duracaq sizin başınızın üstündə və bir dua oxuyub, uca səslə çağıracaq: (ucadan). "Durun ayağa, ey allahın mömin bəndələri!" (Bir az dayanıb, bir az alçaqdan.) Ölülər! Mən sizə vəsiyyət eləyirəm ki, şeyxin sözünə əməl eləməyəsiz. Gəlin bu kefli İskəndərin sözünü bir yaxşıca düşünün və nəsihətini qəbul edin. Və əgər məndən soruşsanız ki, niyə?--Mən sizə cavab verməyə hazıram. (Bir az dayanıb, cibindən bir tikə çörək çıxardıb yeyir). Ay rəhmətliklər! İndi siz burada rahatca yatıbsınız; heç dünyadan xəbəriniz yoxdur. Amma, vallah, billah, and olsun sizin əziz canınıza elə ki, başınızı qəbirdən çıxardıb durdunuz ayağa, lap peşiman olacaqsınız. Əgər məndən soruşsanız ki, niyə?--Mən sizə bu saat ərz elərəm. Belə tutaq ki, siz, məsələn, dirildiniz. Çox əcəb. Axı diriləndən sonra bu qəbiristanda ki, qalmayacaqsınız; istəyəcəksiniz ki, söz yox, dağılasınız evlərinizə. Çox əcəb, dağıldınız. İndi bir deyin görüm, sizi hələ evə qoyacaqlarmı? Vallah, billah, Şeyx Nəsrullahın başına and olsun, gedib görəcəksiniz ki, evlərinizin qapıları bağlıdır. Bəli, nə eybi var, yerdən bir daş götürüb, qapını döyəcəksiniz ki, gəlib açsınlar. Onda qapının dalına bir adam gəlib soruşacaq: (nazik səslə) Ey, qapını döyən, sən kimsən? Bəli, siz cavab verəcəksiniz ki, tez ol, aç qapını, mənəm. (Nazik səslə). Axı sən kimsən? Adın nədi? Aç qapını! Mən bu evin sahibiyəm. (Nazik səslə). Cəhənnəm ol, qoy get! Biz səni tanımırıq--A kişi, necə tanımırsınız? Mən Kərbəlayı Hüseynquluyam, bu ev mənimdi. Mənim burada arvadım var, uşağım var. (Nazik səslə). Çox danışma! İtil cəhənnəmə! Sənin burada heç zadın yoxdur! Qardaşın Hacı Fərəc arvadını da alıb, evinə də sahiblənib, uşaqlarını da göndərib naxıra.--A kişi, allah xatirəsi üçün, aç qapını, mənim burada ərim var (yoğun səslə). Çox danışma! Çıx qoy get! Bizə arvad-zad lazım deyil! Dünya doludu 9 yaşında qıznan. Sənin kimi kaftarın yeri qəbirdi. İtil cəhənnəmə! Haradan gəlmisən, çıx qoy get ora! Bizə lazım deyilsən. Xa … xa … xa!… Xa … xa … xa … (birdən sakit olub baxır qəbiristanlığa və ucadan çağırır). Ölülər! (bir az yavaş). Gəlin bu kefli İskəndərin sözünü eşidin və necə ki, yatıbsınız yatın! Allah sizə rəhmət eləsin…. -P ə r d ə* * * * Dördüncü məclis -ƏVVƏLİNCİ PƏRDƏ* Hacı Həsənin evi, İskəndərin otağı, H a c ı H ə s ə n və övrəti. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m fikirli oturublar. H a c ı H ə s ə n. Ay qız, Fatma, Nazlının əl-ayağını hazırla, bu gün gərək köçürək şeyxin otağına. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Ay Hacı, elə bu tezlikdə? H a c ı H ə s ə n. Bəli, elə bu tezlnkdə…. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m (bir az fikir eləyəndən sonra) Ay hacı, vallah bilmirəm nə eləyim? Lap məəttəl qalmışam: bilmirəm şeyx bu qədər arvadı nə eləyir? Elə gündə birini alır. İndi də bizim qızı istəyir. H a c ı H ə s ə n. Yəni gündə birini alanda bir xlafi-şər iş görmür ki? Allahın əmridi, alır. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Hacı, yaxşı deyirsən, amma qorxuram Nazlı atılıb- düşə. Bir də, vallah, hacı, doğrudan, Nazlı hələ lap uşaqdı. H a c ı H ə s ə n (hirsli). Axmaq-axmaq danışma! Uşaq olmağını ya olmamağını mən səndən yaxşı bilirəm. Zilhəccə ayının 18-də doqquz yaşı tamam olub, on yaşına ayaq qoyub. Dəxi bilmirəm uşaq nəyə deyirsən? Sözü oyza-buyza atmaq lazım deyil. Bir yolluq aşkar de ki, Nazlını da verəcəyəm Mir Bağır ağaya. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Yox, vallah, Mir Bağır ağaya verməkdən ötrü demirəm! Özün bil, öz qızındır. Hər kəsə istəyirsən ver. Ancaq bilirəm ki, Nazlı atılıb-düşəcək. H a c ı H ə s ə n. Cəhənnəmə-gora atılıb-düşəcək! Qız tayfası axmaq bir şeydi; xeyrini-şərini nə anlayır?! Kefli İskəndərin bacısı ondan artıq olmayacaq ki! Hələ o gərək allahına şükür eləsin ki, Şeyx Nəsrullah kimi bir vücuda ərə gedir. Bir belə müqəddəs şəxslə qohum olmaq elə bir qənimətdi ki, dünyada az-az adama qismət ola bilər. Bu bir mərhəmətdi ki, xudayi-taala bizə göndərir və bunların hamısı keçəndən sonra, sən özün gərək biləsən ki…. (yavaşca) şeyxi incitmək olmaz. Axı gərək başa düşəsən nə deyirəm. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m (yavaşca). Başa düşürəm. H a c ı H ə s ə n. Doğrusu, Fatma, mən bu iki gündür, deyəsən, elə bir təhər olmuşam: gözlərim qaralır, hərdən bir başım da gicəlir. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Ay hacı, allah kərimdi, heç zad olmaz. H a c ı H ə s ə n (fikirli). Nə bilim? (Bir az dayanıb). Di durma, Fatma, get. Nazlıya nə lazımdı de (övrət çıxır, Hacı başını aşağı salıb fikrə gedir. Bir az keçib, qapıya tərəf baxır, guya bir şey görür və hövlnak ayağa durub soruşur). Nə istəyirsən? (cavab gəlmir. Tez-tez öz-özünə deyir). Əstəğfürullah rəbbi və tube ileyh, bismillahür-rəhmanür-rəhim, (sonra ucadan çağırır). Fatma, Fatma! İskəndər girir içəri və təəccüblə soruşur. İ s k ə n d ə r. Ata, nə istəyirsən? H a c ı H ə s ə n (İskəndərə). Bura gəl, bura gəl. Gəl yapışım əlindən, dizlərim titrəyir (oturur, İskəndər yapışır atasının əlindən). Bismillahür-rəhmanür-rəhim. Deginən mənə bir stəkan su gətirsinlər. İ s k ə n d ə r. Ata, qorxma, heç zad yoxdur, ancaq bir az ağlın qaçıb. H a c ı H ə s ə n (yapışıb İskəndərin əlindən). Yox, İskəndər, ağlım başımdadır. Qorxma, heç bir zadım yoxdu, ancaq gözlərim qaralır. İ s k ə n d ə r. Qorxma, heç bir şey deyil, ancaq adam dəli olanda elə bir azca gözləri qaralır. Dəxi bundan başqa bir şey yoxdu. Qorxma, bircə bu var ki, sənin başına hava gəlib. H a c ı H ə s ə n. Yox, yox, inşallah, heç zad olmaz. Deginən bir stəkan su gətirsinlər. İ s k ə n d ə r. Su gətirsinlər; amma dəli olana su xeyir eləməz. (Ucadan). Əli, Əli! Əli gəlir içəri. Bir stəkan su gətir. (Əli çıxır). H a c ı H ə s ə n. İskəndər, sən məni lap qorxudursan. Axı mən özüm bilirəm ki, ağlım başımdadı. Ancaq deyəsən ki, gözümə bir şey görsəndi. Elə kəfənli adam kimi bir şey idi. Gəlib durmuşdu qapıda. Bəlkə sənin də gözünə bir elə şey sataşıb? İ s k ə n d ə r. Yox, ata, mənim gözümə bir şey sataşmayıb. Dəli adamın gözünə elə şeylər görsənər. Əli su gətirir, Hacı Həsən alıb içir və deyir: Allah Yezidə lənət eləsin! H a c ı H ə s ə n (İskəndərə). İskəndər, vallah, deyəsən mənnən zarafat eləyirsən. Mən burada hər bir zadı ayın-şayın görürəm. Nədən deyirsən ki, mənim başıma hava gəlib? İ s k ə n d ə r. Ondan ötrü ki, Şeyx Nəsrullah sizə tələ qurmaqdan ötrü beyninizi doldurub ki, ölüləri dirildə bilər, sən də inanıb var-yoxunu istəyirsən verəsən İsfahan lotusuna! H a c ı H ə s ə n (bir qədər fikir eləyib). Yaxşı, bir saatlığa, tutaq ki, mən dəli olmuşam; bəs Mir Bağır ağa ki, alim adamdır, o niyə bəs ölülərin dirilməyinə inanır? Elədə o da dəlidi? İ s k ə n d ə r. Yox, Mir Bağır ağa dəli deyil, ancaq eşşəkdi. H a c ı H ə s ə n (dikəlib hirsli, ucadan). Kəs səsini, namərbut! (Bir az baxıb). Bəs telğqrafçı Heydər ağa niyə inanır, elədə o da dəli olub? İ s k ə n d ə r. Yox, dəli odmayıb. O da o səbəbə inanır ki, qulaqları çox uzundur. H a c ı H ə s ə n. Hə, elədə, dünyada səndən savayı hamı dəlidi, hamı eşşəkdi, bircə sən ağıllısan. Elədə Hacı Bəxşəli də dəlidi, Hacı Kazım da axmaqdı, Hacı Kərim də səfehdi. Hamı dəlidi, bircə İskəndər ağıllıdı. İ s k ə n d ə r. Dünyada uzunqulaq məgər azdı? Nuhun gəmisində hər heyvandan hərəsindən bircə dənə var idi, amma indi gör bircə Həmədanda nə qədər eşşək var? H a c ı Hə s ə n (hirsli). Axmaq, axmaq danışma! K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m (girir içəri və durur bir tərəfdə). Hacı, mən sənin qızının öhdəsindən gələ bilmirəm; sən özün bəlkə onu dilə tutasan. H a c ı H ə s ə n (bir az fikirdən sonra). Arvad, Fatma, sən məni, allaha şükür, tanıyırsan; bilirsən ki, hirsim tutanda gözümə heç zad görsənmir. Get dinməz-söyləməz qızıvın əl-ayağını qayır. Axşam gərək köçürək. (Fatma xanım çıxır. Hacı Həsən onun dalınca). Dayan, dayan! (arvad dayanır). Qızına de ki, razı olmasın gəlim onun qabırğalarını sındırım! (Fatma xanım çıxır; İskəndər bir az atasına baxandan sonra "tfu" eləyib çıxır). H a c ı H ə s ə n (hirsli onun dalınca ucadan). A səni əkib-doğan tünbətün düşsün! Axırda işi bu yerə yetirdin? (İskəndərin dalınca hirsli çıxıb, yenə qayıdıb gəlir yerinə) Ə v v ə l i n c i a z a r l ı ("ay, vay" eləyə-eləyə və öskürə-öskürə, rəngi qaçmış bir kişi əlindəki ağaca söykənə-söykənə girir içəri). Salam əleyküm. Ax! Vay! Vay! Heç ayaq üstə durmağa taqətim yoxdu. Hacı ağa, allah oğlanlarını saxlasın, mənə bir əlac. İndi az qalır bir il tamam olsun ki, bu zəhrimar naxoşluq yapışıb yaxamdan, əl çəkmək bilmir. Ay, ay, vay! Ay, vay! (öskürür). Bax, hərdənbir döşümün burasından ki, bir ağrı tutmur, dəxi qoymur nəfəsimi alım. Gecə səhərə kimi öskürmə qoymur yatım. Dua yazdırmaqdan yoruldum. Dəllək usta Cəfərə yol döyməkdən dəxi yorulmuşam. Aman günüdür, ay hacı (öskürür). Mənə əlac. Allah sizə ömür versin. Dəxi sizin qapınıza pənah gətirmişəm: ya gərək şeyx cənabları bu saat mənim canımı ala ki, bir yolluq ("uy, uy" eləyib əlini qoyur döşünə, öskürür) dincələm, ya gərək mənə bir əlac eləyə. Şeyxin qədəmlərinə fəda olum. Heç zad istəmirəm, elə bircə mənə mərhəmət nəzərilə baxsa, yaxşı olaram; yoxsa, heç bir şeyim yoxdur. Elə allah-taalanın mənə mərhəməti bəsdi. Ax … ay … vay! Nəfəsim kəsildi. H a c ı H ə s ə n. Çox əcəb, baş üstə, məşədi. Ancaq indi şeyx cənabları ibadətə məşğuldur. Baş üstə, fariğ olan kimi, mən ərz elərəm ki, yazıqsan, sənə bir əlac eləsin. Baş üstə. Ə v v ə l i n c i a z a r l ı. Ax! (öskürür). Ax!… Vallah bilmirəm ki, bu nə dərddi gəlib yapışıb yaxamdan. Bir-iki ay bundan irəli, yəni deyəsən bir az yaxşı idi. Öskürməm azaldı, iştəham da…. İ k i n c i a z a r l ı (başı dəsmal ilə bağlı, qaşqabaqlı girib, əvvəlinci azarlının sözünü kəsir). Salam əleyküm. (Əvvəlinci azarlıya). Məşədi Hüseynqulu, sən də buradasan? Yaxşı eləyib gəlibsən; biz yazıqlara nicat yolu elə bu qapıda olacaq. Allah Hacı əminin kölgəsini bizim başımızın üstündən əskik eləməsin öz birliyi xatirinə! (Hacı Həsənə). Hacı əmi, bu başağrısı məni hələk eləyibdir; nə qoyur geçə rahat olam, nə qoyur gündüz rahat olam. Gedirəm Usta Cəfərin yanına, deyir: qanın çoxalıb, gərək səndən qan alam. Gedirəm Mir Bağır ağanın yanına, deyir: qanın azalıb, gərək bal halvasından savayı özgə şey yeməyəsən. Hacı əmi, məni çövür balalarıvın başına, şeyx cənablarından iltimas elə, mənə bir barmaq yekəlikdə (əlinin şəhadət barmağını göstərir) dua yazsın ki, bu başağrısı məndən rəf olsun. Hacı əmi, nə qədər canım sağdır…. Qucağında uşaq bir kişi, uşaq ağlayır və ikinci azarlının sözünü kəsir. Sonra yenə azarlılar başlayırlar bir-bir içəri girməyə. Kimi başını, kimi boynunu, kimi qolunu bağlayıb, "ax vay" ilə girib düzülürlər. Və bərk azarlılar girən kimi çöküb otururlar yerə. Bunların bir neçəsi başlayırlar, Hacı Həsəndən bu tövr təvəqqe eləməyə. A z a r l ı l a r. Hacı əmi! Qapına dəxil düşmüşük, şeyx cənablarından bizə bir çarə. Aman günüdü, bizə yazığınız gəlsin. H a c ı H ə s ə n (gəlib durur azarlıların qabağında). Baş üstə, mən əlimdən gələni sizdən əsirgəmənəm; ancaq indi görürsünüz, şeyxəna hələ heç kəsə içəri girməyə izin vermir. Siz zəhmət çəkin həyətdə oturun ağacın kölgəsində, gözlüyün. Baş üstə, elə ki, şeyx cənabları izin verdi, mən sizə xəbər verərəm, hamınız dərd-dilinizi ərz edərsiniz və inşallah, gümanım bunadır, bu qapıdan naümid qayıtmayasınız. A z a r l ı l a r (Hacı Həsənə dua edə-edə, yavaş-yavaş çıxırlar). Allah hacı əmiyə ömür versin! Allah hacı ağanın atasına rəhmət eləsin! Allah onu bizə çox görməsin öz birliyi xatirinə! H a c ı H ə s ə n (qapıda nökəri Əlini görüb deyir). Əli, şeyx cənablarına çay-çörək aparıbsan? Ə l i. Xeyr, hacı ağa, hələ şeyx yuxudan durmuyub; qapısı indiyə kimi bağlıdır. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m (girir içəri, Əli çıxır). Hacı, Nazlını bir fəndlə dilə tutdum, razı elədim. Amma vallah, bir sözüm var, deməyə də qorxuram. H a c ı H ə s ə n. De, sözün nədi, de. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Hacı, sən bilirsən yazıq Saranı ərə verəndə mən nə qədər niskil elədim ki, yazıq qıza toy çaldırmadıq. Sən dedin günahdı--mən də bir söz demədim. Allaha qurban olum, biz elə həmişə günahdan qorxmuşuq, ancaq…. H a c ı H ə s ə n (arvadının sözünü kəsib). Hə, sözünü de görüm. İndi elə o qalıb ki, şeyxin hüzurunda evimizə bir toyçu da gətirək. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Vallah, mənim işim yoxdu, mən heç zad demirəm. Odu, öz qardaşın qızları, Fizzə xanım, Səkinə xanım, Gülçöhrə xanım, Ümmigülsüm xanım--hamısı tökülüb gəlib, yapışıblar yaxamdan ki, gərək oxuyub-çalan gələ. H a c ı H ə s ə n. Sənə deyirəm axmaq-axmaq danışma. Hələ şeyx qalsın kənarda, kim görübdür ki, hacı evində toy çalına? K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Sən elə barı insafnan danış: məgər Hacı Ələkbərin qızını ərə verəndə toy çaldırmadılar? Bə Hacı Mirtağıya nə deyirsən? Hazır toya çağırmışdılar. Toy səsindən məhəllə köçürdü. Elə bircə sənin gözün bizi görüb? Odur, bir ay bundan qabaq Hacı Bəxşəli oğlunu evləndirdi; indi bir soruş gör oxuyub çalan gətirmişdilər ya yox? Elə dünyada bədbəxt bircə bizik? Nə zəhmətnən uşaq böyüdürük, amma evdən köçürdəndə elə köçürdürük ki, deyəsən oğurluq maldı; nə qonum bilir, nə qonşu bilir. Mən demirəm adam çağır, demirəm qonaqlıq elə, demirəm batman qazanlarını as; ancaq deyirəm ki, yasa yas deyiblər, toya da toy. O yazıq qohum-qardaşlarımız da tökülüb gəliblər. Nə olu ki, heç olmasa, bircə saat çəpik çalalar, yazıq Nazlının da ürəyi açıla. Vallah, səhərdən indiyədək ağlayır. Yad ki, deyil, sənin öz qızındı; gərək sənin də qızına yazığın gəlsin. H a c ı H ə s ə n (bir az fikirdən sonra yavaş səslə). Yox, qızıma degilən ki, ağlamasın. Mən razı olmanam ki, o ağlasın. Dur gedək, mən də onu dilə tutum. (Durur ayağa), Yox, yox, Nazlı qızım ağlamasın, dur gedək (çıxırlar). Nökər Ə l i girir içəri və onun dalınca iki qoca ö v r ə t. Sonra yenə ikisi-üçü və bu cür on beş-iyirmiyədək çarşovlu övrət, çoxu qoca, pıçıldaşa-pıçıldaşa gəlib çökürlər bir tərəfdə. Əli çıxır. C ə l a l ağzında konfet, gəlib durur qapıda, övrətlərə baxır. Övrətlərin heç biri dinmir və heç biri üzünü açmır. Cəlal bir az baxandan sonra soruşur: C ə l a l. Siz də toya gəlmisiniz? Arvadlar dinməyib baxırlar Cəlala. (Cəlal bir az baxıb deyir). Həyə toya gəlibsinizsə, toy otağı bura deyil. Arvadlar dinmirlər, ancaq başlarını bulayırlar. Sonra bir övrət alçaq səslə Cəlala deyir: "Gəlmişik şeyxə siğə olaq". C ə l a l (soruşur). Siğə olaq nədir? Övrətlər yavaşca gülüşürlər. Bir övrət cavab verir: "Gəlmişik şeyxə ərə gedək". Cəlal başlayır gülməyə və deyir. C ə l a l. Buy, bu qədər də arvad bir kişiyə ərə gedər? (Gülüb qaçır eşiyə); Övrətlərin bir neçəsi də gülür. Mir Bağır ağa qapıdan içəri girib, övrətləri görüb, diksinən kimi qayıdır. Sonra F a t m a x a n ı m başında çarşov; dalınca Mir Bağır ağa, girirlər içəri. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Ağa, buyur gəl, get əyləş o tərəfdə. Mir Bağır ağa dalını övrətlərə çöndərib, gəlib əyləşir qabaqda, dalı övrətlərə tərəf. Kərbəlayı Fatma xanım gedib övrətlərə əyilib pıçıldaşandan sonra Mir Bağır ağaya. K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Ağa, bu bacılar səndən təvəqqe eləyirlər, zəhmət çəkib şeyxə deyəsən ki, allah rizası üçün adını qoysun bu biçarələrin üstünə ki, yazıqlar allahın savabından binəsib olmasınlar. M i r B a ğ ı r a ğ a (başıaşağı). Baş üstə, baş üstə. Deyərəm, əlbəttə, deyərəm. Çox gözəl işdir. Allah-taala həmişə belə bəndələrini dost tutar. Allah əcri-xeyir versin. Maşallah, maşallah, bacılar! Çıtmıq səsi gəlir və sazəndə çalıb oxumağı eşidilir. M i r B a ğ ı r a ğ a (təəccüblü başını qalxızıb, F a t m a x a n I m a). Əmidostu, bu nə xəbərdi? K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. (arvadlara). Bir də, vallah, billah, hər kəs hər nə desə, yalandı. Hər kəsin alnına nə yazılıbsa, elə də olacaq. Yoxsa kimin ağlına gələrdi bizim Nazlı şeyx kimi adama qismət olacaq. M i r B a ğ ı r a ğ a (çox təəccüblü). Necə Nazlı, sizin Nazlı? K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Nə bilim, ay ağa, bu gün Hacı Nazlını verir qonağımıza. M i r B a ğ ı r a ğ a (təəccüblü). Şeyx Nəsrullaha? K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Bəli, cənab şeyxə. M i r B a ğ ı r a ğ a (bir az fikir eləyib). Elə bu gün? K ə r b ə l a y ı F a t m a x a n ı m. Yəni, vallah, ağa, mən hacının öhdəsindən gələ bilmirəm; deyirəm axı bu tələsikdə iş olmaz. Nə bilim, vallah, özüm də məəttəl qalmışam. Mir Bağır ağa başını salıb aşağı, cibindən qırmızı güllü dəsmalını çıxarıb, basır üzünə və başını aşağı əyib, başlayır ağlamağa. H a c ı H ə s ə n (qapıda görsənir. Fatma, bacıları apar o biri otağa; bura adam gələcək. Kərbəlayı Fatma xanım və övrətlər durub gedirlər. Hacı Həsən və İskəndər girirlər içəri. Hacı Həsən oturur və İskəndər durur ayaq üstə. H a c ı H ə s ə n (oğluna). İskəndər, qulaq as, gör nə deyirəm. Mir Bağır ağa da özgəsi deyil. Sən bilirsən ki, bacın Nazlı səni nə qədər istəyir. Bugünkü gündə razı olma ki, mənim evimdə göz yaşı tökülsün. Şeyx cənablarına getməyə mən onu razı eləmişəm; amma bayaqdan ağlamaqdan sakit olmur, deyir ki, nə bilim, gərək İskəndər razı olsun. Bunu da sənə xəbər verirəm ki, razı oldun, olmadın, mənə heç təfavütü yoxdu. Məni sən o qədər incitmisən ki, mən səni daha adam yerinə qoymuram. İndi özün bil: əgər istəyirsən ki, uşağın qəlbi sıxılmasın, onu çağır bura və xoş dilnən onu danışdır. Qərəz, özün bil. Mir Bağır ağa ağlaya-ağlaya Hacı Həsənlə çıxıb gedirlər. Sazəndənin çalıb-oxumaq səsi gəlir. İskəndər fikir eləyir. N a z l ı qapıda görsənib, durub və dinmir. N a z l ı. Dadaş, qoy gəlim üzündən öpüm. (İstəyir gəlsin irəli. İskəndər tez çəkilib, durur kənarda və dinməyib, baxır Nazlının üzünə). Dadaş, sən allah, məndən incimə! İ s k ə n d ə r. Həyə istəyirsən mən səndən inciməyim, dur orada və yerindən tərpənmə. (Bir qədər Nazlıya baxandan sonra əlini salıb, çibindən araq şüşəsini çıxardıb, istəyir başına çəkib içə. Nazlı onun yanına yeriyib, istəyir qoymaya. İskəndər çox ucadan və hirslə "çəkil!"--deyib Nazlını elə bərk itələyir ki, qız dalı üstə yıxılır yerə. İskəndər başlayır arağı içməyə və Nazlı ağlaya-ağlaya durur ayağa və qapıya tərəf gedir. İskəndər: "puf" eləyib üzünü turşudur və Nazlıya deyir). Dayan, dayan! Getmə! Sənə söz deyəcəyəm. (İkinci dəfə şüşəni başına çəkib içir və şüşəni qoyur cibinə. Sazəndənin çalıb oxumaq səsi gəlir. İskəndər haman səsi eşidib, başlayır yavaş-yavaş alçaqdan oxumağa. Sazəndə oynamaq havası çalır və İskəndər düşür oynamağa; sonra dayanıb Nazlıya): Nazlı, mən ölüm bura gəl; gəl bura, gəl barışaq. İndi hər nə sözün var de. İndi mən sənə nökərəm, mən sənə qulam. Gəl, gəl barışaq. (Gedib Nazlını qucaqlayır). M ə ş ə d i O r u c (əlində teleqraf kağızı, kəhildəyə-kəhildəyə girir içəri və ucadan soruşur). Hanı hacı əmi? Onun dalınca anası yenə ağlaya-ağlaya girir içəri. Nazlı yox olur. Sonra kəhildəyə-kəhildəyə içəri girirlər. H a c ı B ə x ş ə l i, H a c ı K ə r i m, H a c ı K a z ı m, M i r B a ğ ı r a ğ a, H e y d ə r a ğ a və biz gördüyümüz adamların çoxu. Çox adam da otağa sığışmayıb durur qapıda. Adamlar kəhildəyə-kəhildəyə bir-birinin üzünə baxıb, bilmirlər nə qayırsınlar. Hacı Həsən içəri girib, çox təəccüb eləyib, mat qalır və adamlara üzünü tutub soruşur. H a c ı H ə s ə n. Camaat, xeyir ola? Nə xəbərdi, nə var? M ə ş ə d i O r u c (ağlaya-ağlaya). Hacı, Kərbəlayı Fətullah dirilməyib. İskəndər xa … xa … xa! … çəkib gülür və adamların içinə girib yox olur. H a c ı H ə s ə n (Məşədi Oruca). Nə danışırsan, necə dirilməyib? A d a m l a r ı n ç o x u b i r d ə n. Bəli, bəli, dirilməyib. H a c ı H ə s ə n. A kişi, allah rizasına, elə söz danışmayın. Elə şey olmaz və ola da bilməz. M ə ş ə d i O r u c. Hacı əmi, vallah, belədi. Bu da telğraf, al, oxut, gör nə yazılıb. (Ətəyi ilə gözünün yaşını silir və kağızı uzadır Hacı Həsənə). Hacı əmi, axı Kərbəlayı Fətullahdan kağız gəlmişdi ki, guya bu şeyx onu dirildib və özü də çıxıb gəlir. Mən də, özün bilirsən ki, Xorasana telğraf eləmişdim ki, görüm Kərbəlayı Fətullah niyə yubandı. Telğrafı da Hacı Məmmədəlinin üstünə göndərmişdim. Çünki dadaşım dirilsəydi, Hacı Məmmədəligildən savayı özgə yana getməzdi. İndi Hacı Məmmədəli yazır ki, siz dəli-divanə olmusunuz. Adam da məgər öləndən sonra dirilər? H a c ı H ə s ə n (teli ala-ala). Necə? İskəndər adamların içindən xa … xa! … çəkib gülür. H a c ı H ə s ə n (Heydər ağaya). Ay Heydər ağa, allah atana rəhmət eləsin, bir bizi başa sal görək, bu necə telğrafdı? Axı, ağıl kəsmir ki, gözümüz ilə gördüyümüz işlərin hamısı yalan çıxsın. Biz ki, allaha şükür, uşaq deyilik, dəli deyilik. Allaha şükür, şeyx cənablarının möcüzələrini burada olan adam hamısı gördü. Bəlkə telğrafda səhv-zad var? Hamı bir-birinə deyir: "Vallah, belə zad olmaz", "Xeyir, belə deyil". "Vallah, başa düşə bilmirəm". H e y d ə r a ğ a. Hacı Həsən ağa, mən telğrafı diqqətlə oxumuşam. Telğrafda səhv yoxdur. Mən belə məsləhət görürəm, genə şeyxin özünə bu əhvalatı bildirəsiniz ki, görək sözü nədi və bu teli kim vura bilər və belə yalanı kim düzəldə bilər? H a m ı b i r d ə n. Bəli, bəli, yaxşı buyurur; şeyxin özünə demək lazımdır. (Hamı sakit olur). H a c ı H ə s ə n. Vallah, doğrusu, adam utanır da şeyxə belə sözləri deməyə. Doğrusu, mən bir az xəcalət çəkirəm. A kişi, vallah, ola bilməz. Burada bir özgə əməl var. Qərəz ki, vallah, mən utanıram. Belə xəbəri mən şeyxə verə bilmənəm. H a c ı B ə x ş ə l i (Hacı Kərimə). Hacı Kərim ağa, sən yaxşısan, sən özün şeyxnən danış. H a c ı K ə r i m. Xeyr, xeyr, mən o qələti eləyə bilmənəm! (Hacı Kazıma). Hacı Kazım ağa, sən özün yaxşısan. H a c ı K a z ı m. Doğrusu, mən şeyx cənablarından qorxuram. Qardaş, görmürsünüz ki, necə hirslidir? Elə çığırır ki, dam-daş titrəyir. M i r B a ğ ı r a ğ a (qabağa yeriyib). A kişi, burada, mən bilmirəm, nə çətin iş var? Şeyx Nəsrullah adamyeyən deyil ki! İstəyirsiniz mən bu saat gedim, hər nə sözünüz var deyim. (Yavuqlaşır şeyxin qapısına). H a m ı. Çox əcəb! Çox əcəb! Allah atana rəhmət eləsin! H a c ı H ə s ə n (yeriyib Mir Bağır ağanın qabağına). Ay ağa, sən allah barı bir az ehtiyatlı ol. Genə hər nə deyəcəksən, bir az ədəbli de ki, yazıq şeyxi özümüzdən incitməyək. M i r B a ğ ı r a ğ a (əli ilə şeyxin qapısını tıqqıldadır, hamı qorxub çəkilir kənara. Çoxları otaqdan çıxır. Mir Bağır ağa yenə qapını döyə-döyə çağırır). Cənab şeyx! H a c ı H ə s ə n (kənardan qorxa-qorxa). Mir Bağır ağa, gəl bir istixarə eləyək; bəlkə, heç şeyxi narahat eləməyimiz məsləhət deyil? Mir Bağır ağa qulaq asmayıb, qapını dəxi də bərk döyür. Hamı sakit olub, mat qalır. İskəndər adamların içindən çıxıb, birdən gəlir və qapını təpiyilə bərk vurur. Qapı açılır, adamlar qorxularından qaçırlar eşiyə və şeyxin otağının tamaşaçılara tərəf pərdəsi qalxır. İKİNCİ PƏRDƏ Şeyxin otağında bir kəs görsənmir. İskəndər otağa girib, təəccüblü o tərəf-bu tərəfə baxıb, yavuqlaşır küncdə asılan pərdənin yanına və pərdənin kənarını qalxızıb baxan kimi, pərdə dalında olan dörd nəfər qız başlayır birdən ağlamağa. İ s k ə n d ə r (qızlardan soruşur). Hanı şeyx? (Qızlar cavab verməyib ağlayırlar). İ s k ə n d ə r (Şeyxi axtarmaq qəsdilə yenə o tərəf-bu tərəfə baxıb və sonra pərdənin dalındakı qızlara baxıb, yenə soruşur). Bəs qonaqlar hara gediblər? Q ı z l a r d a n b i r i s i (pərdənin dalından). Gecəynən şeylərini yığışdırıb dedilər: "gedirik hamama". İskəndər bir söz deməyib, qızların pərdəsini salıb, başını aşağa salıb, bir qədər fikirli durur. Bu heyndə eşikdə qiylü-qal və qaçhaqaç qopur. Bir az da keçir, ü ç n ə f ə r a d a m, müsafir paltarında, silahlı və toz-torpaqlı, çox hirsli girirlər qabaq otağa və ucadan soruşurlar. "Hanı o ölü dirildənlər?" Sonra müsafirlər və onların dalınca c a m a a t girir şeyxin otağına. Müsafir və camaatdan bir neçəsi İskəndərdən soruşurlar: "hanı Şeyx Nəsrullah?" İskəndər cavab verir ki, "qaçıblar". Müsafirlər və camaat ucadan soruşur: "Necə qaçıblar, hara qaçıblar?". Otağa böyük mərəkə düşür. Pərdə dalından qızlar başlayır ağlamağa. Adamların biri soruşur: "Hara qaçıblar?" biri: "Necə qaçıblar?". Biri deyir: "Nə vaxt qaçıblar?" Bir-iki kişi gəlib pərdənin dalından qızlardan soruşur: "Bala, niyə ağlayırsan? Bala qorxma!" Adamlar qarışıb bir-birinə. Müsafirlərin biri üzünü camaata tutub deyir. M ü s a f i r. Ey müsəlman qardaşlar! Bir sakit olun; iki kəlmə sözümüzü eşidin; sonra siz də təklifinizi bilin; bizə də kömək eləyin. Biz İrəvan vilayətindənik və indi elə başa düşürük İsfahan lotuları bizim başımıza gətirəni, sizin də başınıza gətirib. Belə ki, bu haramzadalar yalandan adlarını müctəhid qoyub, gəlib bizim şəhərdə dörd gün qalıblar və min hiylə ilə gecədə bir qız alıb, kəbin altında qoyub, çıxıb qaçıblar. Aman günüdür, onlar qaçan yolu bizə nişan verin, tutaq və onların divanını eləyək. Pərdə dalında qızlar yenə ağlaşırlar. Adamların bir neçəsi müsafirlərin qabağına düşüb və çoxusu onların dalınca tez qaçırlar va qaça-qaça çığırırlar. Durmayın, durmayın! Qaçaq Culfa yoluna! Kərbəlayı Həsən! Məşədi Cəfər! Əli! Həsənqulu! Atları minin, durmayın, gedək o lotuları tapaq! Adamların çoxu və müsafirlər qaçıb, çıxıb gedirlər. İ s k ə n d ə r (Şeyxin otağının ortasında durub, müsafirlərin sözlərini təkrar eləyib, öz-özünə deyir). Gecədə bir qız alıb, axırda qoyub qaçıblar! Xa … xa … xa!… (Qah-qah çəkib gülür; sonra sakit olub fikirli, qızlara tərəf üzünü çöndərib və yenə bir az fikirdən sonra qalan adamları eşik otaqdan bir-bir çağırır içəri). (Adamlara). Gəlin içəri, gəlin bura! Gəl, gəl! Yavuq gəl!? Gəl, keç içəri. Sən də gəl, Hacı Kazım, sən də buyur içəri. hamınız gəlin içəri! Mən ölüm hamınız gəlin! Bax, belə! Keç! Keç! Sən də keç içəri! Sən də gəl. Gəlin, gəlin (Bu sözləri deyə-deyə İskəndər adamları, yığır şeyxin otağına), Di indi növbət mənimdir, qulaq asın; mən də bir-iki kəlmə söz danışım. (Hamı düzülüb və sakit dururlar və İskəndər "sus" eləyib, gedir qızların pərdəsini çəkib qopardır, atır kənara. Camaat utandğından başını salır aşağı. Qızlar da utanıb, üzlərini əlləri ilə tuturlar və başlayırlar ağlamağa. İskəndər üzünü tutur camaata). -İSKƏNDƏRIN NITQI** Baxın! Baxın! Yaxşı baxın! Diqqətnən baxın! Sizin tarixlərinizin kitabında bu, qan ilə yazılmış bir səhifədir. Sizdən sonra gələnlər bu kitabı vərəqləyib, bu səhifəni görəndə sizi yada salıb deyəcək: (ucadan) tuf sizin üzünüzə! "Tüpürür camaata tərəf". Hamı başını aşağı salıb dinmir). Bağışlayın, kefli İskəndər bir az biədəblik eləyir. Amma indi də növbət mənimdir. Mən demirəm ki, siz niyə bu balaca uşaqları (qızları göstərir) zornan gətirib qatdız bu fahişəxanaya. Söz yox, siz bunlara deyəndə ki, səni verirəm bu şeyxə, bu biçarələr çığırıb bağırırdılar və sizin çirkli ayaqlarınızı öpə-öpə yalvarırdılar: "Ata, aman günüdür, məni anamdan ayırma!" (Üzünü qızlara tutub). Elədirmi? Doğrumu deyirəm? Qızlar ağlaya-ağlaya baş yendirirlər. Yox, mən ondan ötrü incimirəm. Çünki siz qızlarınızı bura çəkə-çəkə elə xəyal edirdiniz ki, bunları behiştə çəkirsiniz və İsfahan şeyxləri sizi inandırmışdılar ki, hər kəs bu mübarək otağa qədəm qoysa, öləndən sonra qiyamətədək qəbrin dəriçəsindən məlakələrlə söhbət edəcək. Amma zəmani ki, ricət məsələsi ortalığa qoyuldu və Şeyx Nəsrullah ölülərin dirilmək ixtiyarını qoydu sizin qabağınıza, siz, dəriçədən məlakə axtaranlar, ölən qardaşlarınızın, bacılarınızın və övrət-uşaqlarınızın dirilməyinə razı olmadınız. Niyə razı olmadınız? Ondan ötrü ki, arvadlarınızın hamısını yumruq altında öldürmüşsünüz; ölən qardaşlarınızın arvadını almısınız, ölən dostlarınızın yetimlərinin malını yemisiniz. Razı olmadınız ki, dirilib gəlsinlər və sizin əməllərinizi görüb desinlər: "Tuf sizin üzünüzə!" (Bərk tüpürür). Camaat hamısı başını salır aşağı. Bu sözləri sizə deməkdə elə xəyal eləməyin ki, mən sizi pisləyib, özümü tərif etmək istəyirəm. Yox, yox! Bunu bilirəm ki, mən heç bir şeyəm. Mən çöllərin otuyam, küçələrin torpağıyam, dağların daşıyam, kolların kosuyam, ağacların qurduyam. Mən dünyada heç bir şeyəm. Əgər mən bir şey olsaydım, cibimdən bir bomba çıxarıb (əlini uzadıb cibindən araq şüşəsini çıxardır) bu evi bir saniyənin içində havaya dağıdıb, İsfahan lotusunu kərpiclərin altında diri-diri dəfn edərdim. Amma qorxmayın, mənim əlimdən elə şeylər gəlməz. Bu araq şüşəsidir və Şeyx Nəsrullah burada gecələr bu balaca uşaqları boğanda, mən bu şüşədən araq içərdim. Qızlar başlayırlar ağlamağa. Yox, yox, o mənim işim deyil. O, igid işidir. Siz tək camaatın da igidi mənim tək olar. Hələ mən heç. İndi görək siz kimsiniz? Mənim adım kefli İskəndərdir; bə sizin adınızı nə qoyaq? Mən dağları, daşları, quşları, fələkləri, ayları, ulduzları və dünya-aləmləri bura şahid çəkərəm və bu qızları onlara nişan verərəm, soruşaram ki, bu camaata nə ad qoymaq olar? O vədə hamısı bir səslə cavab verər: "Ölülər". Mən cəmi millətləri bura yığıb təvəqqe edərəm ki, Şeyx Nəsrullahın hərəmxanasına tamaşa eləsinlər; o vədə bütün yer üzünün tayfaları sizi bir səslə adlandırarlar: "Ölülər!" Və bizdən sonra gələnlər illər uzunu sizi yada salıb bir səslə deyəcəklər. "Ölülər"…. Musiqi. Dəxi bəsdi. Di gəlin qızlarınızı aparın analarının yanına. (Yapışır qızın birinin əlindən). Bu kimin qızıdı? Camaat içindən bir kişi yeriyir qabağa. Sənin qızındı? Di gəl apar. Kişi gəlib, yapışır qızının əlindən. İskəndər (o biri qızın əlindən yapışıb, yenə soruşur). Bu kimin qızıdır? Yenə bir kişi gəlib yapışır qızın əlindən və aparır. Bu minvalla üçüncü və dördüncü qızı İskəndər yola salır. Qızlar başlarını aşağı salıb, alçaqdan ağlaya-ağlaya musiqinin səsilə çıxıb gedirlər. Camaat da başını aşağı salıb, məyus durur. Axırıncı qız yola düşəndə İskəndər araq şüşəsini çəkir başına və boş şüşəni vurur yerə. Yavaş-yavaş pərdə yenir və musiqi çalır. Axırı. * * * == Anamın kitabı == Anamın kitabı -Drama, dörd məclisdə** R ü s t ə m b ə y — Rus intelligenti libasında: yəni pidjak, jilet, nişastalı yaxalı köynək, boğazında qalstuk, nişastalanmış ağ qolları. Rus darülfünununda elm təhsil eləmiş və rus tərbiyəsi tərəfdarı. Hərəkəti ağır və təmkinli. Başı açıq, həmişə gözləri eynəkli (çeşmək). 40 yaşında. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i — İran ürəfası libasında, yəni uca İran börkü, uzun İran arxalığı, üstündən qurşaq, arxalığın üstündən uzun İrani çuxa (geymə), gen şalvar, ağ corab. Başmaqlarını qapının ağzında çıxardıb yerdə diz üstə oturur. Həmişə əlində təsbeh və gözündə eynək. Acıqlı və gülməyən. İran tərbiyəsi tərəfdarı. 35 yaşında. S ə m ə d V a h i d — İstanbulda ədəbiyyat dərsi almış. Başında qırmızı fəs, əynində pidcak, jilet, ağ yaxalı köynək və qalstuk, gözlərində eynək. Təmkinli və sakit. Osmanlı tərbiyəsi tərəfdarı. 30 yaşında. G ü l b a h a r--surətdə gözəl. Ümumi müsəlman qızları libasında, başında çarqat. Müsəlmanca savadlı. Anasını nəhayət istəyən. 20 yaşında. Z i v ə r x a n ı m--Rus tərbiyəsi tapmış. Rus xanımları libasında. Boğazı və qolları açıq, müsəlmanca savadsız. Q ə n b ə r--Sifətdə göyçək. Əynində çərkəzi çuxa, belində qəmə və tapança. Əlində qamçı. A s l a n b ə y--hər cəhətdən Rüstəm bəyə oxşayır. M i r z ə B ə x ş ə l i--hər cəhətdən Mirzə Məhəmmədəliyə oxşayır. H ü s e y n Ş a h i d--hər cəhətdən Səməd Vahidə oxşayır. S e n z o r M i r z ə C ə f ə r b ə y--Rus çinovniki libasında. Gözlərində eynək. -M Ə C L İ S L Ə R İ N Ə H A L İ S İ** Z ə h r a b ə y i m--60 yaşında. R ü s t ə m b ə y--onun böyük oğlu, intelligent. 40 yaşında. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i--onun ikinci oğlu, elmi-ilahi müəllimi və vaiz. 35 yaşında. S ə m ə d V a h i d--onun üçüncü oğlu, türk dili müəllimi (fəs qoyur) 30 yaşında. G ü l b a h a r--qızı, müsəlmanca oxumuş. 20 yaşında. Z i v ə r x a n ı m--Rüstəm bəyin övrəti, rusca tərbiyə tapmış. 25 yaşında. M i r z ə H ə s ə n--Rüstəm bəyin dilmancı. 30 yaşında. T e y m u r b ə y--Cəmiyyəti-xeyriyyənin dəftərdarı. 25 yaşında. M i r z ə Z e y n a l--millətpərəst. 30 yaşında. S ə l i m ə x a n ı m--müəllimə (danışmır). 25 yaşında. A s l a n b ə y--mal həkimi (rus intelligenti libasında). 30 yaşında. İ s m a y ı l a ğ a--cəmiyyəti-xeyriyyə üzvü (danışmır). 45 yaşında. M ü n ə v v ə r x a n ı m--onun qızı (danışmır). 20 yaşında. H ü s e y n Ş a h i d--türk dili müəllimi (fəsli). 30 yaşında. M i r z ə B ə x ş ə l i--elmi-ilahi müəllimi. 35 yaşında. Q ə n b ə r--Rüstəm bəyin sərkarı. 45 yaşında. Q u r b a n--çoban. 25 yaşında. Z a m a n--çoban. 25 yaşında. S e n z o r M i r z ə C ə f ə r b ə y--45 yaşında. P o l i s m ə m u r u (danışmır)--35 yaşında. İ k i n ə f ə r f ə r r a ş (danışmırlar)--30–35 yaşında. M ə ş ə d i C ə f ə r--ərizə sahibi, 40 yaşında. Y e n ə ü ç n ə f ə r f ə q i r--40–45 yaşında. B i r i n c i h a m b a l--30 yaşında. İ k i n c i h a m b a l--30 yaşında. Əhvalat vaqe olur tarixi-hicrnin min üç yüz otuzuncu ilinin yavıqlarında, Azərbaycan şəhərlərinin birində, Rusiya hökuməti əsrində. * * * Birinci məclis -Rüstəm bəyin, Mirzə Məhəmmədəlinin və Səməd Vahidin ümumi kabinəsi: bir tərəfdə böyük yazı stolu, üstündə qırmızı mahutdan örtük, yanında neçə dənə sandalya, kitab şkafı, stolun üstündə və şkafın içində kitablar. Stolun üstündə telefon, mürəkkəb qabı, qələmlər, kağızlar və qeyri yazı əşyası. Bu--Rüstəm bəyin yazı stolu. Bir tərəfdə qoyulub kitab qəfəsəsi (etajerka), üstə kitablar, yanında bir dənə sandalya. Bura Səməd Vahidin yeri. Bir tərəfdə qoyulub sandıq, içində və üstündə yekə və qara cildli köhnə müsəlman kitabları. Sandığın yanında döşək. Bu da Mirzə Məhəmmədəlinin yeri. Divarlarda çaharcubələr, içində şəkillər. Pərdə qalxan vaxt otaqda oturub tək R ü s t ə m b ə y öz yerində; gözlərində çeşmək, oxuyub yazmağa məşğuldur. Bir qədər sükutdan sonra içəri qapı açılır və Z ə h r a b ə y i m i n başı görsənir və yenə yox olur. Bir qədər keçəndən sonra yenə Zəhra bəyim qorxa-qorxa başını uzadıb yavaşca soruşur.* Z ə h r a b ə y i m. Bala, görəsən niyə uşaqlar yubandılar? R ü s t ə m b ə y (başını stolun üstündən qovzamayıb). Ana, məni danışdırma, lüğət yazıram. -Z ə h r a b ə y i m dinməyib yox olur. Yenə bir dəqiqə sakitlik ilə keçir. İçəri otaqda uşaq ağlayır. Rüstəm bəy qələm əlində tez durur ayağa və haman qapıya yavıqlaşıb deyir:* R ü s t ə m b ə y. Ay uşaq səs eləməyin, mən lüğət yazıram. (Rüstəm bəy qayıdıb oturur və yenə yazıb oxumağa cumur; yenə bir dəqiqə keçir, çöl qapını taqqıldadırlar). R ü s t ə m b ə y. Kimsən? Gir içəri. -Mirzə Həsən girir içəri.* M i r z ə H ə s ə n. Səlam əleyküm. R ü s t ə m b ə y. Əleykəssəlam. Mirzə, nə əcəb bu gün yubandın? M i r z ə H ə s ə n. Bağışlayasınız. Rüstəm bəy, çox səy elədim, tez gələ bilmədim. R ü s t ə m b ə y. Əyləş. -Mirzə Həsən sandalyanı yazı stolunun yanına çəkib oturur, qələmi götürür, kağızları aralayır və yerini rahatlayandan sonra üzünü Rüstəm bəyə tutub yazmağa hazır olur.* R ü s t ə m b ə y. Dünən harda qaldıq? M i r z ə H ə s ə n (kağıza baxır və oxuyur). Necə ki, Yevropa, habelə Asiya millətlərinin hürufatının əvvəlincisi "A" sövtünün əlamətidir ki, biz ona "əlif" deyirik. R ü s t ə m b ə y. Mirzə, dayan, gərək bir yerini dəyişək. Necə yazıbsan? Yevropa və Asiya millətlərinin? M i r z ə H ə s ə n. Necə ki, Yevropa, habelə Asiya millətlərinin hürufatının …. R ü s t ə m b ə y. Dayan bir, yaxşı olar artırasan: cümləsinin. M i r z ə H ə s ə n. Xub, cümləsinin (yazısını düzəldir), cümləsinin hürufatının əvvəlincisi "A" sövtünün əlamətidir ki, biz ona "əlif" deyirik…. R ü s t ə m b ə y (kitaba baxır). Yaz, (yavaş-yavaş deyir) bundan əlavə xah Şərq tayfalarının bəzilərinin, habelə slavların, qreklərin…. M i r z ə H ə s ə n. Yunanların…. R ü s t ə m b ə y. Yunanların və qədim yəhudilərin dilində hürufatın əvvəlincisinin mənası həmi birdir, həmi mindir; necə ki, məsələn, ərəb dilində "əlif" ləfzi. (Yenə qabaqkı kimi içəri otaqdan uşaq səsi gəlir.) R ü s t ə m b ə y. Səs eləməyin, mən lüğət yazıram (əlində kitab var-gəl edir). Mirzə, yaz; və lakin həmin "A" sövtü millətlərin bəzisinin dilində çox işlənir, bəzisinin dilində az işlənir…. M i r z ə H ə s ə n (yaza-yaza). Bəzisinin dilində…. R ü s t ə m b ə y. Bəzisinin dilində çox işlənir, bəzisinin dilində, bəzisinin dilində az işlənir. -İçəri otaqdan Zivər xanım ətirli və kirşanlı, sinəsi və qolları açıq, qıvraq gəlir, Rüstəm bəyin yazı stolunun üstündəki telefonun dəstəyini qalxızıb, qoyur qulağına və belə danışır.* Z i v ə r x a n ı m. Kto u telefona? Kimdi telefonda? Kimdi? Səlimə xanım? Salam əleyküm. Sağ ol, sağ ol. Necə? Kim? Hə, yaxşı! Gəlin bir yerdə gedək. Yaxşı, evdədi. Yaxşı, səlamət qal…. (Dəstəyi qoyur yerinə). Rüstəm, Səlimə xanımgil indi gələcəklər; gərək bu gün biletləri paylayaq, sabah da ki, bilirsən, bizdə cəmiyyəti-xeyriyyənin yığıncağıdı. Bilmirəm sənin hələ işin çoxdur? R ü s t ə m b ə y. Mən sonra da yaza billəm. Deyirsən nə vaxt gələcəklər? Z i v ə r x a n ı m. Yarım saata burada olallar. (Rüstəm bəy bir söz deməyib, yenə kitaba məşğul olur. Zivər xanım qıvraq çıxıb gedir. Rüstəm bəy yenə kitaba baxa-baxa deyir). R ü s t ə m b ə y. Yaz, Mirzə, harada qaldıq? M i r z ə H ə s ə n. Bəli. Və lakin həmin "A" sövtü millətlərin bəzisinin dilində çox işlənir, bəzisinin dilində az işlənir. R ü s t ə m b ə y (bir qədər fikir eləyir). Yaxşı, indi yaz: bunu da lazımdır nəzərə almaq ki, həmin "A" hərfi bəzi dillərdə qlasnı hərfidir…. M i r z ə H ə s ə n. İmla hərfidir. R ü s t ə m b ə y. İmla hərfidir və özü də özlüyündə sloqdur. M i r z ə H ə s ə n. Yəni "heca" demək istəyirsiniz? R ü s t ə m b ə y. Bəli, "heca" gərək ola və lakin bəzi tayfaların dilində həmin "A" hərfi soqlasnı hərfləri cərgəsindədir. M i r z ə H ə s ə n. Bunu "soqlasnı" əvəzinə "hürufi-samitə" yazaq. R ü s t ə m b ə y. Məsələn, necə ki, B, D, L və qeyriləri. -Çöl qapıdan M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i girir içəri, salam verib, başmaqlarını çıxardır və keçib oturur öz yerində.* M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Dadaş, sənə mane olmuram ki? R ü s t ə m b ə y. Əleykəssəlam, mane olmursan, keç otur. -Mirzə Məhəmmədəli oturur öz yerində dizi üstə və kitablarını açıb baxır.* R ü s t ə m b ə y. İndi keçək "almas" ləfzinə. Yaz, "almas", latınca "atamas", pür qiymət daşlar cərgəsində ən gözəl şəfəqli və kimya aləmində bundan bərk və səxt daş hələ bu vaxtadək dünyada tapılmayıb; bərklikdə cəvahiratın heç biri buna bərabər deyil. Nə zümrüd, nə tupaz, nə dendrit, kvars, yaşma, tormalin və nə qeyriləri. Mirzə Həsən yazır. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (başını qalxızıb, Rüstəm bəyə tərəf deyir). Dadaş, o lüğəti ki, sən yazırsan, bu bir yadigardı ki, hər bir kəs oxuyub mənfəətbərdar olacaq. Amma mənim qanacağıma görə sizin kitabınızda olan məlumat məhz Yevropa və Rusiya mənbəindən əxz olunmuşdur. Belə olan surətdə siz öz əlinizlə lüğətinizin dairəsini daraldırsınız. Mənə qalarsa haman ittilaatı ki, siz o zəhmətnən cəm edirsiniz, onları Şərq və islam elmləri ilə tətbiq eləməyinizin bir eybi yoxdur. Məsələn, götürək haman almas barəsində bərklik söhbətini. Mənim qanacağıma görə, "almasdan bərk şey dünyada yoxdur" demək özü bir səhv və qələtdir. Almasdan bərk şey dünyada çoxdur. R ü s t ə m b ə y. Məhəmmədəli, mən heç vaxt o fikirdə olmamışam ki, lüğətimi Şərq aləmindən uzaq tutum; nəinki o fikirdə olmamışam hələ bəlkə özüm sənə demişəm ki, mənim yadımda və siyahımda olmayan ləfzləri mənim yadıma sal ki, kitabımız nə qədər mümkündür, e … e … e … e…. M i r z ə H ə s ə n. Təkmil olsun. R ü s t ə m b ə y. Təkmil olsun. İndi hər nə sözün var, de. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Söhbət haman səxtlik üstədir ki, siz orada yazdınız. Amma mənim əqidəmcə bu barədə bizə bir əmr buyurulubdur, o əmrdən kənara çıxmaq hər ayinə səzavar deyil. Necə ki, məlumdur və kərrat ilə eşitmişik və kitablardan təhsil eləmişik ki, həqq-təala bizə on şey təyin edib ki, bir-birindən bərkdir. Yəni ən əvvəli sonrakından boş və sonrakı qabaqkından bərk; ta gedir çıxır onuncuya ki, dəxi ondan bərk, ondan səxt bir şey dünyada yoxdur və ola bilməz. -İçəri qapıdan Z ə h r a b ə y i m görsənir.* R ü s t ə m b ə y v ə M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (ikisi də əllərini qalxızıb birdən). Ana, dayan, hələ gəlmə, söz danışırıq. -Zəhra bəyim yox olur.* M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Haman bərk şeylərin əvvəlincisi daşdır. R ü s t ə m b ə y. Yəni necə daş? Axır dünyada daş çoxdur, görək hansını deyirsən? M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Heç təfavütü yoxdur. Hansı daş olur-olsun. -Rüstəm bəy və Mirzə Həsən gülürlər.* M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Dəxi burada gülmək, yəni çe? Siz xahiş etdiniz, mən də deyirəm. Lazım deyil, məni əfv buyurunuz; dəxi gülmək yəni nə olsun? Heç dəxli var? R ü s t ə m b ə y (gülümsünə-gülümsünə). Yaxşı, sözünü de, gülmənik. Sonra? Daşdan sonra? M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. İkinci mərtəbədə daşdan sonra bərk olan şey dəmirdir, zira bu iki cisimləri bir-birinə vuranda (əllərini qoşa tutub yavaşca bir-birinə vurur), aşkardır ki, dəmir daşı sındıracaq. -Rüstəm bəy və Mirzə Həsən yenə gülürlər.* M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Hə … gülərsiniz, gülərsiniz. Vay sizin halınıza!… Afərin lüğət yazanlar! R ü s t ə m b ə y (gülə-gülə). Sonra? Dəmirdən sonra bərk olan şey hansıdır? -Mirzə Məhəmmədəli durur ayağa, istəyir getsin. Rüstəm bəy durur, onun qabağını kəsir.* R ü s t ə m b ə y. Məhəmmədəli, uşağa uşaq deyərlər, böyüyə də böyük deyərlər. Sən sözünü de, əgər sənin sözün haqdır, gərək onu deməkdən çəkinməyəsən. Allaha şükür, sən vaizsən, müəllimsən; sən baxma bizim gülməyimizə, sən sözünü de. Əgər bizə lazım olar, lüğətə də bir şey yazarıq, lazım olmaz,--olmaz. M i r z ə H ə s ə n. Mirzə Məhəmmədəli, mən səndən xahiş edirəm, hövsələ eləyəsiniz və bəyanatınızı başa yetirəsiniz. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (bir qədər fikir eləyib, oturur yerində və sonra başlayır). Dəmirdən bərk olan şey odur ki, dəmiri əridir və özü də səxtlik ənasirində üçüncü dərəcədədir. Oddan bərk olan şey sudur ki, odu söndürür və səxtlik ənasirinin dördüncü dərəcəsindədir. -Rüstəm bəy və Mirzə Həsən əllərini ağızlarına basıb gülürlər.* Sudan bərk olan şey buluddur ki, su haman buluddan əmələ gəlir. (Yenə içəri otaqdan səs gəlir, yenə Mirzə Məhəmmədəli hirsli deyir). Səs gəlməsin! Görürsünüz ki, biz burda söz danışırıq! Bəli, ağama ərz olsun ki, buluddan bərkraq olan şey yeldir ki, buludlara həmişə yeldən fərman çıxır. (Bir qədər dikəlib həvəsə gəlir). Yeldən bərk olan şey mələkdir ki, yelləri idarə edir; yəni haraya göndərməlidir, göndərir; göndərməli deyil, göndərmir. (Bir az da ucadan və həvəsli). Mələkdən bərk şey mələkül-mövtdür ki, mələki qəbzi-ruh edir. Hı … gülərsiniz! Gülün, eybi yoxdur, gülün! Vay halınıza! Mələkül-mövtdən də bərk olan şey bilirsiniz nədir? Ölümdür, ölüm! Hı … gülərsiniz! (Dəxi də hirsli). Bəs bilirsiniz ki, ölümdən bərk şey nədir? Bilirsinizmi, ey lüğət yazanlar?… Ölümdən bərk şey xudavəndi-aləmin əmridir ki, lazım olan yerdə ölüm varid olur, lazım olmayanda olmur. Lazım olan yerdə vaqe olur bəlayi-nagəhanlar, misli-vəlvəleyi-səqf-asimanlar, zəlzəleyi-səthi-xakidanlar, xüsuf-küsuf, yenə xüsuf, yenə küsuf, ma-təaqəbəl-mələvan! (Əllərini yuxarı qalxızır və cuşə gəlir). Siz gərək xəcalət çəkəsiniz, adınızı müsəlman qoyub islam elmlərinə istehza edirsiniz (çığıra-çığıra durur ayağa). Niyə gülürsünüz? Burada ilan oynatmırlar ki? Məgər insan öz qəbahətini gərək annamaya? Eyb deyil? (hirsli gedir qapıya tərəf). -Rustəm bəy və Mirzə Həsən dururlar ayağa və Mirzə Məhəmmədəlinin qabağını kəsib deyirlər.* R ü s t ə m b ə y və M i r z ə H ə s ə n. Dayan bir, dayan bir! -Çöl qapıdan S ə m ə d V a h i d girir içəri və qiylu-qalı görüb deyir.* S ə m ə d V a h i d. İştə irkaklar! Hayda arkadaşlar! M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (hirsli və ucadan Səməd Vahidə). A kişi, hələ bilmirəm bu nə deyir ey!… -Səməd Vahid gedib oturur yerində və kağız-qələmini çıxardır. Rüstəm bəy və Mirzə Həsən yenə gülməkdədirlər. Mirzə Məhəmmədəli istəyir başmaqlarını geyə, gedə.* -Zəhrabəyim qapıda görsənib, Mirzə Həsəndən utanır və çəkinir. Mirzə Həsən bunu anlayıb, Rüstəm bəydən izin alıb çıxır, gedir. Zəhra bəyim yavaşca içəri girir və qorxa-qorxa gəlir çökür bir tərəfdə. Rüstəm bəy öz yerinə oturub kitaba baxır. Mirzə Məhəmmədəli qapının ağzında dayanıb, bir istəyir çıxa, bir istəyir qala.* Z ə h r a b ə y i m (Mirzə Məhəmmədəliyə). Ay balam, bir dayan görüm, hara gedirsən? Axı nə üstə bu qədər savaşırsınız? Ay belə sizə mən qurban olum, axır min dərd-sərimiz, dost-düşmən var! M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Ana, sən allah sən də əl götür bizdən! Z ə h r a b ə y i m. Bala, sizin belə mən qadanızı alım, mənim axır siznən vacib işim var. Məhəmmədəli, bala, bir gəl otur, arxayın danışaq. Sən özün, allaha şükür, yaxşı-yamanı bilənsən. Axır, o qızı hər yandan istəyirlər; qız uşağının evdə qalmağının da bir vaxtı var. Nə deyirsən, ay Rüstəm bala? Sən nə deyirsən, Səməd bala? Niyə dinmirsən, Məhəmmədəli bala! Bir deyin görüm, nə məsləhət görürsünüz? Sizə gələn qada-bala mənə gəlsin. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (acıqlı). Mənə dəxli yoxdur! Hər kəsə istəyirsiniz verin. R ü s t ə m b ə y (kitabı qoyur, durur ayaq üstə). Ana, mən qabaqca da sənə demişəm, indi də yenə deyirəm, qoy oğlanların da eşitsinlər: qız gərək öz xoşu ilə hər kəsə ki, kefi istədi, onu görə və bəyənə və ərə gedə. Dəxi o əsrlər keçibdi ki, qızı zornan istəmədiyi adama ərə verirdilər. Ancaq yenə mən məsləhət görürəm ki, Gülbaharı Aslan bəyə verək. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (hirsli). Əstəğfürullah! Əstəğfürullah! Əgər Gülbahar mənim bacımdır, mən bu əmrə hərgiz razı ola bilmənəm! R ü s t ə m b ə y. Nə səbəbə razı ola bilmirsən? Xub, nə eybi var, razı olmursan, sən de görək kimə verək? M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Mən nə bilim? Kimə qismət olar, ona verərik. R ü s t ə m çb ə y. Axır necə kimə qismət olar? Hazır qızı istəyirlər, dəxi yüz il gözlətməyəcəyik ki? M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (bir qədər dinməyib). Mənə qalırsa, Gülbaharı Mirzə Bəxşəliyə verərik. -Rüstəm bəy gülür.* S ə m ə d V a h i d. Necə Mirzə Bəxşəliyə? Müəllim Mirzə Bəxşəliyə? M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Bəli, haman Mirzə Bəxşəliyə. S ə m ə d V a h i d. Bən buna hərgiz razı olmam. M i r z ə Mə h ə m m ə d ə l i (təəccüblü). Necə yəni razı olmazsan? Hələ sən nəçisən? S ə m ə d V a h i d. Bənə qalıyorsa, Gülbaharı Hüseyn Şahidə verməli. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (sağ əlini fırladır). Pəh-pəh-pəh, buna bax sən allah! Bu da bizə müştəri tapdı. Z ə h r a b ə y i m. Ay balalarım, sizə belə mənim canım qurban, bir mənə deyin görüm, o dediyiniz adamlar kimdilər? Yaxşımı adamdılar, nəçidirlər? R ü s t ə m b ə y. Ana, mən dediyim Aslan bəy çox yaxşı adamdı; özü də keçən il yurist dərsi oxuyurdu, sonra peşiman oldu, vastoçni fakultetə girdi. İndi istəyir mal həkimi olsun. Z ə h r a b ə y i m (Səməd Vahidə). Bala, sən dediyin adam kimdi, nəçidi? Bir qulluğu varmı? S ə m ə d V a h i d. Ana, Hüseyn Şahid bizim gənc ədiblərimizdəndir, özü də xeyriyyə məktəbində ədəbiyyat dərsi müəllimidir. -Mirzə Məhəmmədəli başını bulayır.* M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Pəh-pəh-pəh! Elə bizim gənc ədibimiz əskik idi. Allah bəd nəzərdən saxlasın. (Hirsli). A kişi, mən bilmirəm ədib nədi, axır ey? R ü s t ə m b ə y. Qardaşlarım, mən sizdən xahiş edirəm ki, hər nə eləmək istəyirsiniz, məsləhətnən və ağıl ucuynan eləyin. Onu siz gərək bilmiş olasınız ki, o şey ki, mehribançılıqnan və məsləhətnən aşar, dava-qalmaqalnan aşmaz. Genə də deyirəm ki, Gülbahar bizim bacımızdı, gərək biz üçümüz də səy, təlaş edək ki, bacımız bədbəxt olmasın. O axı heyvan deyil ki, yapışaq əlindən, kimə ki istəyirik--verək. Sən bir söz deyirsən, mən bir söz deyirəm, o bir söz deyir. Qardaşlarım, beləliknən bir mətləb hasil olmaz. Qız hazır, bax, o qapının dalındadı (əlini içəri qapıya uzadır), çağıraq bu saat özündən sual eləyək ki, görək meyli kimədi? Aslanbəyə istər, Aslanbəyə gedər, Mirzə Bəxşəliyə istər, Mirzə Bəxşəliyə gedər, Hüseyn Şairdi-nədi, onu istər, ona gedər. S ə m ə d V a h i d. Belə məsləhətə qarşı bən bir söz söyləməm. R ü s t ə m b ə y (Mirzə Məhəmmədəliyə). Niyə dinmirsən, Məhəmmədəli? M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Özünüz bilin, mənim işim yoxdur. -Rüstəm bəy durur, qapıdan Gülbaharı çağırır. Gülbahar girir içəri.* Z ə h r a b ə y i m (Gülbahara). Bala, Gülbahar, gəl otu yanımda, durma ayaq üstə. R ü s t ə m b ə y. Gülbahar, keç otu və qulaq as, gör nə deyirəm. Biz bu saat sənin barəndə danışırdıq. Sözün açığı budur ki, səni üç adam istəyir: biri Aslanbəydi, biri Mirzə Bəxşəlidi, biri də Hüseyn Şahiddi…. İndi sən də fikirləş, allaha şükür, yekə qızsan, dəxi səni öyrətmək lazım deyil. Qəlbin kimə yapışır, ona da get; bizim heç sözümüz yoxdu. Aslan bəy mənim dostlarımdandı, özü də intelligentdi; bəlkə görmüş, ya eşitmiş olasan. Mirzə Bəxşəli və Hüseyn Şahid də müəllimdirlər, amma mən onlara yaxşı bələd deyiləm. Özün bil, fikirləş və cavab ver. -Gülbahar dinmir.* Z ə h r a b ə y i m (Gülbahara). Bala, niyə dinmirsən? G ü l b a h a r (Rüstəm bəyə). Dadaş, əvvəl bu ki, sən dediyin adamların heç birinə mən bələd deyiləm və qaldı ki, sizin mənim barəmdə çalışmağınız əbəsdir; çünki mən bilirəm ki, mən bir kəsi xoşlasam da, sən razı olsan, Məhəmmədəli dadaşım razı olmayacaq; Məhəmmədəli dadaşım razı olsa, sən izin verməyəcəksən; hər ikiniz də xoşlasanız, Səməd dadaşım bəyənməyəcək. Bir yadınıza salın, görün indiyə kimi mənim üstümdə siz üç qardaşın neçə dəfə dava-mərəkəsinə qonşular yığışıb tamaşaya. Yox-yox, mən heç kəsə getmək istəmirəm. Kaş siz bir-biriniznən yola gedin. (Durub çıxır gedir). -Mirzə Məhəmmədəli gəlib oturur yerində.* R ü s t ə m b ə y. İş belə olan surətdə mən məsləhət görürəm ki, bir surətdə ki, Gülbahar biz dediyimiz adamların heç birinə bələd deyil, sabah axşam gərək ki, cəmiyyəti-xeyriyyənin zasedaniyasıdır, özü də növbətə görə gərək bizim evə yığışalar. Aslan bəy--necə ki, üzv zasedaniyaya gələcək. Gərək hesabnan müəllimlərdən də olalar; çünki proqramlar barəsində müəllimlərdən cavab istəyiblər. Gərək onlardan şikayət də var. Xülasə, onlar gərək gələlər zasedaniyaya. Gülbahar da istəyər, çıxar onlarnan tanış olar. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (sağ əlini oynadır). Bəli, istər, çıxar, onlarnan tanış olar…. R ü s t ə m b ə y. Nə eybi var, çıxmaz, qapının arasından baxar, hamısını görər. S ə m ə d V a h i d. İzdivaci-niyyət edib, toğrudan-toğruya mülaqatda bulunmaq, zərrə qədər eyb törətməz, zənnindəyəm. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (hirsli, Səməd Vahidə). Allah xatirinə, öz dilində danış, peyğəmbər xatirinə, öz dilində danış! -Çöl qapı taqqıldayır.* R ü s t ə m b ə y. Kimsən? Gəl! -Daxil olur Teymurbəy, qoltuğunda papka; Zəhra bəyim üzünü tutur o tərəfə ki, Teymurbəy görməsin.* T e y m u r b ə y. Səlam əleyküm. R ü s t ə m b ə y. Ay əleykəssəlam, Teymur bəy. Gəl əyləş. T e y m u r b ə y. Yaxşıdı, gedəcəyəm. -İçəri otaqdan Zivərxanım çıxır, Teymur bəyə əl verir.* Z i v ə r x a n ı m (gülə-gülə). A, zdravstvuyte, Temur bek! T e y m u r b ə y (Zivər xanımın əlini öpür). Zdrastvuyte, Zivar xanum! -Teymur bəy də Zivər xanım da otururlar Rüstəm bəyin yanında. Mirzə Məhəmməddəli acıqlı baxır bunlara. Teymur bəy papkanı açır, kağızları aralayır, sonra üç kağız qoyur Rüstəm bəyin qabağına; bu da kağızlara qol çəkir, verir Zivər xanıma, o da qol çəkib, verir Teymurbəyə. Teymur bəy də yığışdırır, qoyur papkaya.* T e y m u r b ə y. Sabahkı zasedaniyanın povestkasında smeta məsələsi barəsində bir şey yazılmayıb; bir az biqaidə oldu. Ola bilər ki, yenə Əfruz xanım çığır-bağır sala. Z i v ə r x a n ı m. Pajalsta, sən qorxursan qorx, amma mən heç də qorxmuram. Onlar özləri tutduqları iş guya çox qaydalıdı ki, bizimkini də bəyənməyələr? Hələ, sən allah, o dünənki nə hərəkət idi, o nə çəmxəm idi? Vallah mən Əfruz xanımın yerinə xəcalət çəkirdim. T e y m u r b ə y (saatına baxıb deyir). Deyəsən yubanırıq ha!… Z i v ə r x a n ı m (durur ayağa). Rüstəm, bu gün cəmiyyəti-xeyriyyənin o qədər işi var ki, bilmirəm axşama kimi qurtara biləcəyəm, ya yox. Yaxşı olardı, sən də gedə idin, bizə kömək eləyəydin. R ü s t ə m b ə y. Eybi yoxdu, siz gedin, mən macal eləsəm, gələrəm. Harda olacaqsınız? T e y m u r b ə y. Qabaqca gərək teatra gedək, atçotun kopyasını alaq, sonra Markovun kağız mağazasına gedək, kağız seçək. R ü s t ə m b ə y. Ola bilər ki, mən də gələm. -Zivər xanım və Teymur bəy dururlar ayağa. Zivər xanım ayna qabağına gedib, şlyapasını düzəldir və Teymur bəy ilə çıxıb gedir. Mirzə Məhəmmədəli yenə acıqlı-acıqlı baxır bunların dalınca. Q ə n b ə r, uzun çuxalı və belində xəncər, yanında çoban Q u r b a n, girirlər içəri. Qurbanın bir əlində uzun çomaq, bir əlində dəsmala düyülü bir qab. İkisi də baş yendirirlər.* R ü s t ə m b ə y. Qənbər, nə var, qoyunlar necədi? Q ə n b ə r. Sağlığın, bir şey yoxdu. Amma qoyunlara bərk qızdırma düşüb, yaman qırır; heç bir əlacı da yoxdu. (Qurbanın əlindən düyünçəni alıb qoyur yerə). Buyuraydınız, bu yavanlığı boşaldaydılar; bir az kərədi, bir az da təzə şordu. -Qənbər düyünçəni aparır içəri, qapının yanına qoyur.* Z ə h r a b ə y i m. Qənbər, niyə çoxdandı görünmürsən? Q ə n b ə r. Xanım bəyim, vallah macalımız olmur. Qoyunun azarı başımızı bərk qatıb. R ü s t ə m b ə y. Qənbər, bilirsən nə elə? Sabah axşam mal həkimi bizdə olacaq, cəmiyyəti-xeyriyyənin yığıncağıdı; sən də gəl, yadıma sal, deyək, bəlkə qoyunların qızdırmasına bir dava deyə. Q ə n b ə r. Baş üstə, gələrəm. R ü s t ə m b ə y. Hə, yadıma düşdü, dəvə yunu tapşırmışdım, heç yerini eləyə bildin? Q ə n b ə r. Ağa, axtarıram. Dəxi bizə görə qulluq? R ü s t ə m b ə y. Gedə bilərsiniz. -Qənbər və çobanlar çıxırlar.* R ü s t ə m b ə y (gəlir anasının tərəfinə və gülə-gülə deyir). Ana, kefin necədi? Yaxşıdır? Ana, bilirsən nə var? Mən lüğət yazıram. Bilirsən lüğət nədi? Yəni insanın dilində hər nə qəribə söz var, gərək o kitaba yazıla; hamısı gərək yazıla ki, bir söz də qalmaya. Bəlkə sən də elə bir qəribə söz bilirsən ki, bizim yadımıza düşməmiş ola. Hə, nə deyirsən, ana? Bir qəribə söz de yazım. Z ə h r a b ə y i m. Bala, qadan mənə gəlsin, mən nə bilirəm ki, nə deyim? M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (durur ayağa). Dadaş, əgər qəribə söz axtarırsan, məndən soruş, deyim; dəxi ağbirçək arvad nə bilir, nə desin? Qəribə söz budu ki, indi maşallah kraxmallı alimlər dəxi hicabı-zadı bilmərrə atıb, başlayıblar russayağı üzüaçıq zindəganlıq eləməyə. Elə mənnən olsa, lüğətə bu mətləbi də yazsan, pis olmaz. (Başmaqlarını geyir getsin). R ü s t ə m b ə y (acıqlı və ucadan). Məhəmmədəli, səni and verirəm atavın goruna, məndən əl çək. -Mirzə Məhəmmədəli başmaqlarını geyir getsin.* Z ə h r a b ə y i m (Məhəmmədəliyə). Bala, Məhəmədəli, bir dayan. Bala, bir dayan, bir getmə. -Zəhra bəyim qalxır ayağa, qoltuğundan bir bayaz çıxardır, gedir Məhəmmədəlinin dalıyca: o da qulaq verməyib gedir. Zəhra bəyim yenə gəlib oturur yerində və bayazı qoyur qoltuğuna.* Səməd Vahid yazıya məşğul olduqda, içəridən uşaq ağlamağı eşidilir. Səməd Vahid, əlində qələm, durur gedir qapıya tərəf və hirsli. S ə m ə d V a h i d. Çocuq ağlamasın, bən şer yazıyorum (gəlib oturur yerində və Rüstəm bəyə). Dadaş, ədəbiyyatdan lazımsa, nümunə olaraq bir şer deyim, yaz lüğətə. R ü s t ə m b ə y. Nə eybi var. Amma bu şərt ilə açıq olsun. Yoxsa, doğrusu, mən sənin dilini qanmıram. S ə m ə d V a h i d (kağızlarını əlləşdirir və bir yerdən şairanə oxuyur): Ənzari-şəbabımda pədidar olan, ey zill! Ey zilli-tüluat, oluyorsun yenə peyda! R ü s t ə m b ə y ("eh" eləyib, çönüb gedir öz stoluna tərəf). O dili mən özüm qanıram ki, lüğətə də yazam? S ə m ə d V a h i d (durur ayağa və kağızlarını yığışdırır ki, getsin). Dadaş, mən söylədiyim "Faust"dan türk dilinə tərcümədir. Bizim müəllimlər bunu indi bu saat məktəblərimizdə balaca çocuqlara öyrədiyorlar. Sən ki, bunu qanmıyorsan, sənayei-nəfisədən bibəhrə olmağını müşahidə ediyorsın, zənnindəyim, əfəndim. (Səməd Vahid acıqlı, kağızı qəfəsənin içinə atıb, durur gedir). -Rüstəm bəy təəccüblü baxır onun dalıyca.* Z ə h r a b ə y i m (durur ayağa, bayazını qoltuğundan çıxardır və Səməd Vahidin dalıyca). Bala, bir dayan! Bala, bir dayan. Səməd bala, bir dayan! -Rüstəm bəy də kağızlarını yığışdırır və acıqlı, hazırlaşır çıxıb getməyə.* (İndi də Z ə h r a b ə y i m bayazını buna tərəf tutub yalvarır). Rüstəm, Rüstəm, ayaqlarının altında ölüm! Bir dayan! Bala, bir dayan, bir bu kitaba bax. R ü s t ə m b ə y (acıqlı). Eh, ana, sən allah əl çək! (Rüstəm bəy də çıxıb gedir). -Zəhra bəyim qalır ortalıqda tək, əlində kitab. Bir qədər fikirdən sonra qayıdıb oturur yerində, kitabın bir səhifəsini açır və diqqət ilə baxır. Bir qədər baxandan sonra başlayır haman səhifəni öpməyə.* -P ə r d ə s a l ı n ı r.* * * * İkinci məclis -Rüstəm bəyin zal otağı. Ortalıqda uzun stol, ətrafında sandalyalar üstə əyləşiblər cəmiyyəti-xeyriyyə üzvləri: başdan Rüstəm bəy ki, cəmiyyəti-xeyriyyənin sədridir; onun sağ tərəfində Zivər xanım, sol tərəfində Teymurbəy. Ondan savayı əyləşiblər: Mirzə Zeynal–millətpərəst, Səlimə xanım–müəllimə, Aslan bəy, İsmayıl ağa, Münəvərxanım, Səməd Vahid, Hüseyn Şahid, yanında məktəb şagirdi, fəsli. Kənarda, yerdə diz üstə əyləşiblər: Mirzə Məhəmmədəli, Mirzə Bəxşəli, yanında bir məktəb şagirdi, börklü. Qapının yanında üç-dörd nəfər fəqir və qeyri adamlar ki, ayaq üstə durub iclasa tamaşa edirlər. Otağın küncündə, camaata görükməyən yerdə, pərdə dalında Zəhrabəyim və Gülbahar oturub, məclisə nəzər eləyirlər. Üzvlərin hərəsinin qabağında bir vərəq ağ kağız və qələmtəraş; sədrin qabağında zəng. Adamların çoxu papiros çəkir.* R ü s t a m b ə y. Qospoda, zasedanie obyavlyayu otkrıtım. M i r z ə Z e y n a l (durur ayağa və yumruğunu silkələyə-silkələyə, acıqlı). Ağalar, ana dilindən başqa burada özgə dil danışmaq olmaz. Ana dili, ana dili. Türk dili, milli dil. -Camaat çəpik çalır.* Z i v ə r x a n ı m (durur ayağa). Ne popimayu, qospoda, çto za dikarstvo? Pust kto kakim yazıkom luçşe vladeet na tom i obyasnyayetsya, çto je takoe?! M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (acıqlı). Haqq buyurur Mirzə Zeynal, islam məclisi hara, rus dili hara?! -Qalan üzvlərdən də bəzi deyir: "eybi yoxdur"; bəzi deyir: "olmaz".* R ü s t ə m b ə y. (zəngi çalır). Ağalar, mən təklif edirəm ki, hər kəs ki, mümkündür, müsəlmanca danışsın; çünki burada rus dili bilməyənlər də var. O ki, birisi müsəlmanca heç danışmaq bilmir, onda dəxi çarə nədi…. M i r z ə Z e y n a l. Xeyr, Rüstəm bəy, birisi ki, müsəlmanca bilmir…. M i r z ə B ə x ş ə l i (Rüstəm bəyə). Bağışlayınız, Rüstəm bəy, birisi ki, müsəlmanca bilmir, dəxi bu məclisdə onun üzv olmağa nə haqqı?! Z i v ə r x a n ı m. Qospoda, tak nelzya rassujdat, yey boqu. M i r z ə Z e y n a l (durur ayağa və ucadan.) Biz dübarə təvəqqə edirik sədr cənablarından ki, rusca danışmağı bilmərrə qədəğən eləsin. -Yenə səs-küy qalxır, yenə Rüstəm bəy zəngi çalır, camaat sakit olur.* R ü s t ə m b ə y (Teymur bəyə). Xub, Teymur bəy, povestkada yazılan voprosları oxu, camaat eşitsin. T e y m u r b ə y (papkadan bir kağız çıxardıb oxuyur). Əvvəlinci məsələ: il hesabı təsdiqi məsələsi; ikinci məsələ: məktəb proqramı barəsində; üçüncü məsələ: acların ərzi-halı barəsində; dördüncü məsələ: elmi-ilahi dərsləri barəsində,--bunlardır. R ü s t ə m b ə y (durur ayağa). Həzərat, il hesabı barəsində keçən zasedaniyada bir qədər raznoreçiya oldu. Bu da o barədə idi ki, smetanın bir para punktlarında bir qədər təfavüt görsəndi və özgə cür də ola bilməzdi; səbəb bu ki, mədaxil oldu, məxaric oldu, onun bəzi yerlərini biz məhz priblizitelno təyin edirik. Məsələn, biz ki, deyirik bal qonaqlığından gələcəkdə bu qədər mədaxil olacaq, əlbəttə, bu mədaxil biz yazdığmızdan ya bir qədər əskik olacaq, ya artıq olacaq və məhz bu səbəbdən smetada rədd-bədəl əmələ gəlir ki, onu toçno düz götürmək mümkün deyil. Kimin bu barədə sözü var, buyursun. Aslan bəy danışacaq. A s l a n b ə y (durur ayağa). -Gülbahar diqqət ilə baxır.* Heç belə deyil; bağışlayasınız. Zakon bu sluçayları tamamən predusmatret eləyibdir. Əgər raznoreçiye elə bir sluçayda oldu ki, onu mədaxil cərgəsində olan punktlar düz gətirmədi, o vədə smetni statyaları o qədər sokratit edirlər ki, il axırında hesab düz gəlir. Amma bizim smetanın poqreşnostları o barədədir ki, biz, naprimer, təyin eləmişik aclara ildə yüz manat paylayaq; amma biz yüz manat əvəzinə paylamışıq yüz doqquz manat on dörd şahı iki qəpik. -Camaatdan bir neçəsi gülür, bir neçəsi də çəpik çalır. Gülbahar neçə dəfə əsnəyir, bərk yuxusu gəlir; Mirzə Məhəmmədəli və Mirzə Bəxşəli başlarını bulayır.* R ü s t ə m b ə y (zəngi çalır). Dəxi bu barədə genə söz danışan varsa, desin. -Bir səs gəlmir.* Xub (kağızları aralayır). İkinci məsələ məktəb proqramı barəsindədir. Məlumdur ki, keçən həftə reviziyonnaya komissiya…. M i r z ə Z e y n a l. Təftiş komissiyası. R ü s t ə m b ə y. Keçən həftə təftiş komissiyası məktəb proqramı barəsində irad tutub ki, guya proqramlara, neçə ki, lazımdır, diqqət olunmur və dərslər bir növ süst keçir və ikinci klasda…. M i r z ə B ə x ş ə l i. İkinci sinifdə. R ü s t ə m b ə y. İkinci sinifdə ədəbiyyat dərsləri nəhayət çətniləşib və bizim öz milli Azərbaycan dilimiz bilmərrə nəzərdən salınıb. Keçən zasedaniyada müəllim cənablarından xahiş olunub ki, bu barədə camaatın arzusuna hörmət qoyuban, məsələni mümkün dərəcədə nəzəri-diqqətə alsınlar. Hüseyn Şahid cənabları danışmaq istəyir. H ü s e y n Ş a h i d (durur ayağa). -Gülbahar qulaq verir.* Möhtərəm əzayi-əncümən həzrətlərinə öz ixlasımı təqdim edib, mətləbin ən ibtidasından bir şəmmə izahat verməyi fərz və qərz bilib, iltimas ediyorum, əfəndim. Arkadaşlar, şimdi həpimiz tanrımızın buyruğu ilə iştə göyümüzdə torpağa borcunu ödəməkdən qaçacaq tək bir kişi olmaz; onu hay cift sürərkən tər olaraq əlimizdən dökmüşüz, yetər! Az əvvəl alçaqca buraxıb savuşduğumuz torpaqlar yetər! Hay və ya düşmənə savaşarkən qan olaraq damarlarımızdan axıtmışız, yetər! Akıl irməz tanrı hikmətləri ilə əvət, yarın qəddar və murdar əlləri qafalarımızı ənsəmizdən kəsərək bizi vəhşət şeytanlarına qurban edəcək, zənn ediyorum, əfəndim. Yetər, az əvvəl alçaqca buraxıb sovuşduğumuz torpaqlar, yetər! -Gülbahar və adamların çoxu əsnəyir.* Əvət, çocuqlar, qadınlar, irkaklar, yenilər bu torpaqdan çıxıb, yavuqlusuna qovuşmuşdu. Qartlaşmış qollarını üç, beş mızraq boyu ötədəki binaların üstünə qadar salan bol kölgəli sokakların dibində gümləyən davulların səsi çocuqların düyününü bildiriyordu. Sağlam kökslərdə uyqudakı yavuzluq duyğularını qabartan bu gumbultu kəndi qılınclarımızın ərmağını xatırlatıyordu, əfəndim. Halbuki, əvət, bir takım ədəbiyyat ki, ikinci sinifdə təhsil olunmaqdadır…. İştə kələbəklər kimi qarlar düşüyor, Sanki bir nur eniyor hər fidana, Lakin əyləncə olurkən adana, Yavru çocuqlar üşüyor! Ağalar, bu deyilmi milli ədəbiyyat! Bu deyilmi milli turk lisanı! -Səməd Vahid çəpik çalır. Qalan çamaatdan gülən də var və tək-tək çəpik çalan da var. Gülbahar mürgüləyir.* M ə k t ə b ş a g i r d i b a ş ı n d a f ə s: İştə kələbəklər kimi qarlar düşüyor, Sanki bir nur eniyor hər fidana, Lakin əyləncə olurkən adana, Yavru çocuqlar üşüyor! -Səməd Vahid və Hüseyn Şahid əllərini qoyurlar həmin şagirdin çiyninə. Camaatdan gülən də var, çəpik çalan da var.* Z ə h r a b ə y i m (Gülbahara). Qızım, bu adamlar nə danışırlar? -Gülbahar cavab vermir, çünki mürgüləyir.* M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (hirsli, camaata). A balam, hələ bizi başa salın görək, niyə çəpik çalırsınız? R ü s t ə m b ə y (kağızları aralayır). Ağalar, qaldı iki məsələ: biri elmi-ilahi dərsləri barəsində, biri də acların ərizəsi. Elmi-ilahi barəsində uşaqların bir parasının ataları tərəfindən ərizə gəlib ki, məktəbin üçüncü sinfində müəllim cənabları--ki, ibarət olsun Mirzə Bəxşəli və mənim kiçik bəradərim Məhəmmədəlidən,--oktyabr ayında xüsuf və küsuf barəsində, yəni ayın və günün tutulmağı barəsində bir moizə başlayıblar ki, indi dörd ay olur ki, haman küsuf və xüsuf dərsləri nəinki azalmır, hələ bəlkə altı ay da bundan sonra qurtarmayacaq…. M i r z ə B ə x ş ə l i. Xeyr, ağa, elə deyil, əfv buyurasınız. İndiki dərslər məhz xüsuf barəsindədir ki, dörd aydır oxunur. O ki, qaldı küsuf dərsləri, bəli, həqdir, bir altı ay da küsuf dərsləri təhsil olunmalıdır. R ü s t ə m b ə y (Mirzə Bəxşəliyə, zəng çala-çala). Cənab, Mirzə, məni bağışlayasınız, xahiş edirəm sözümü qurtarmamış sözümü kəsməyəsiniz. Bəli, heç eybi yoxdur, danışmaq istəyirsiniz, izahat veriniz. Amma xahiş olunur bəyanatınızı müxtəsər söyləyəsiniz. M i r z ə B ə x ş ə l i (durur ayağa və əlində bir yekə, dəridən cildi, köhnə müsəlman kitabı); -Gülbahar diqqət ilə qulaq asır.* Əzayi-giramdan üzr istəyirəm ki, zeyldə məruzeyi-mühəqqərim ağayani-büzürgüvarın dərdi-sərinə şayəd səbəb ola. Ağama ərz olsun ki, elmi-ilahi dərsləri, elmi-nücum dərsləri, heyət dərsləri və xülasətül-hesab dərsləri məktəb proqramlarında,--necə ki, şayistə və əlzəmdir,--arayişt olunmuyub ki, aya xüsuf və küsuf məsələləri bu saydığınız fünunun hansı birisinin dairəsində təhsil olunasıdır və fövqəzzikr fünun hansı müəllimin öhdəsində və təhti-cəvabdehliyindədir. Bəndəyə mühəvvəl olunan elmi-əqdəsi-ilahi dərsləri dövri-ibtidasından--necə ki, məlumdur,--bisti həştümi-rəbiüssani, yövmi-cəharşənbə, qütrün əsəblərinin iki dangı və şəmsin qürsünün tamam səhifəsinin dang yarımı rəs üqdəsinin həvalisində mütəkəssif olub, yəni bəistilahi-türk, gün tutulub və həmin küsuf gün çıxandan beş saat on üç dəqiqədə vaqe olub. Əzayi-əncümən həzrətlərinin hüzuri-mübarəklərinə ərz olsun ki, küsufun keyfiyyəti və onun övzaı küreyi-ərzin cəmi biladlarında müxtəlif surətdə zühr edibdir və məhz küsuf nəqşəsinin naziri-möhtərəmlərinin ittilaından ötəri, bəndeyi-həqir o fikirdə oldum ki, bir tərəfdən əsəri-pürsəməri-cənab fəxamətnisab, Mirzə Həsən xan Nəcmülmülk, əxəvizadeyi-cənab Hacı Nəcmüddövləni dəsturil-əməl mənziləsində tutub, digər tərəfdən heyət elmindən əxz və Şərq üləması tərəfindən təsdiq olunmuş kəvakibi-səyyarənin hərəkatının bəyanatından müstəfid olub, millət balalarına həmin ülumun fəvaidini ixtisar edibən növcavanların nəzəri-diqqətlərinə təbliğ edim. -Camaatdan və üzvlərdən çoxu mürgüləyir; Zəhra bəyim və Gülbahar da mürgüləyir.* M i r z ə B ə x ş ə l i (Mirzə Məhəmmədəliyə). Buyur, ağa, növbət sizindir. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (durur ayağa). Fəsli-nozdəhhüm dər bəyani-küsuf və xüsuf; yəni ayın və günün tutulmağı…. Z i v ə r x a n ı m (yavaşca Rüstəm bəyə). Nelzya li sokratit reçi oratorov? M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Əhval ki, kövkəblərə ariz ola, haman övzada ki, bir-birinə nisbətləri var, əz on cümlə haman əhvaldır ki, qəmər şəmsə ariz ola və bir surətdə ki, qəmər bir kəsif cinsdir və afitabdan kəsbi-nur eləyir və çün…. T e y m u r b ə y. Mənim qanacağıma görə, bu qədər təfsil verməyin lüzumu yoxdur. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (hirsli və ucadan). Necə yəni lüzumu yoxdu? -Camaatın içinə danışıq düşür; bir neçələri deyir: "lüzumu yoxdur", bir parası deyir: "qoy sözünü desin"* M ə k t ə b ş a g i r d i b a ş ı n d a p a p a q. Küsuf, yəni afitab giriftəgi on halət əst ki, qəmər miyani-afitab hail başəd və küsuf vaqe olanda həmin duanı oxuyurlar: bismillahir-rəhmanir-rəhim, rəbbəna atina fiddünya…. -Mirzə Bəxşəli, Mirzə Məhəmmədəli əllərini qoyurlar həmin şagirdin çiyninə.* R ü s t ə m b ə y. (zəngi çalır). Ağalar, əzayi-məclis xahiş edir ki, bəyanatı tamam edək və dəxi danışmağa ixtiyar verməyək. Kim buna razıdır, dursun ayağa. -Üzvlər təmamən durur ayağa, Mirzə Məhəmmədəli başını bulaya-bulaya gedir oturur yerində və bir neçə dəfə deyir: "necə lüzumu yoxdur?".* R ü s t ə m b ə y (zəngi çalır və bir kağız alır əlinə). Camaat, xahiş olunur acların ərizələrinə qulaq verəsiniz. Ərizə müsəlman cəmiyyəti-xeyriyyəsinə Məşədi Cəfər usta Mehdi oğlu tərəfindən. Ərizədə yazılıb ki, "mən qoca və şikəst adamam və on iki nəfər külfətim var, yomiyyə çörəyinə möhtacıq; cəmiyyəti-xeyriyyədən beş-on manat çörək pulu istəyirik ki, nə qədər canımız sağdır, sizə duaçı olaq". -Haman ərizə sahibi Məşədi Cəfər yeriyir camaatın içinə və ağlaya-ağlaya pul istəyir.* R ü s t ə m b ə y. Ağalar, bu barədə sözü olan danışsın. T e y m u r b ə y. Mən elə bilirəm ki, cəmiyyəti-xeyriyyə bu məsələyə indi əl vura bilməz. Səbəb budur ki, keçən iclasda da acların ərizələrinə kifayət verilmədi və verilməməyinin də səbəbi budur ki, cəmiyyətin sandığında olan pulları zapasnoy fonda qoymaq söhbəti ortalığa qoyulubdur. R ü s t ə m b ə y. Belə olan surətdə acların ərizələrini bu günkü məclisdə müzakirəyə qoymaq olmayacaq. -Üzvlərin bir neçəsi deyir: "xeyr, olmayacaq"; bir neçəsi deyir: "gərək müzakirəyə qoyulsun"* R ü s t ə m b ə y (zəngi çalır). Ağalar, acların ərizələrinə bu gün kifayət vermək istəyənlər dursunlar ayağa. -Durur ayağa Zivar xanım və Münəvvər xanım.* R ü s t ə m b ə y (Teymur bəy ilə pıçıldaşandan sonra). Camaat, cəmiyyəti-xeyriyyə belə qərar qoydu ki, acların ərizəsi mövcibincə acların halını yoxlamaq və onların həqiqətdə möhtac olmaqlarını təhqiq eləməkdən ötrü əlahiddə komissiya təyin olunsun və bu səbəbdən həmin məsələnin müzakirəsi bundan sonrakı iclasa qalmağı qərar verildi. -Aclar ağlaşır. Zivər xanım durur gedir. Məşədi Cəfərə bir gümüş pul verir.* Z i v ə r x a n ı m. Doğrusu, mənim bu kişiyə yazığım gəlir. Kakoy on jalkiy! İ navernoye qolodnıy. -Qapıda görsənir Qənbər, Qurban və Zaman. Qurbanın və Zamanın hərəsinin bir əlində uzun çomaq, bir əlində dəstmal bağlaması.* Z a m a n (kobud çoban səsi ilə). Burdadımı o mal həkimi? -Camaaat üzünü çöndərir çobanlara tərəf.* Q ə n b ə r (Zamana). Ədə, heyvan, ədəbli danış. Ağalardan ayıbdı! R ü s t ə m b ə y (Qənbərə). Qənbər, bir az dayanın, məclis qurtarsın, sonra danışarıq. (Üzünü Aslan bəyə tutur, yavaşca). Aslan bəy, bu bizim sərkarımızdı, o ikisi də qonşu çobanlarındandı. Dünən gəlmişdilər, deyirdilər ki, qoyunlara bir azar düşüb. Cəmiyyət dağılandan sonra bir qədər ayaq saxla, bəlkə bunlara bir dava deyəsən. A s l a n b ə y. Yaxşı, qalaram. Q u r b a n (acların ağlamağına diqqət salır və deyir). A balam, niyə ağlayırsınız? M ə ş ə d i C ə f ə r. Ay qardaş, vallah, acıq. Üç gündü dilimizə çörək dəyməyib. -Bunu eşidəndən sonra Qənbər, Qurban və Zaman bağlamanın birini açırlar və üç nəfər acların hərəsinə bir çörək və çörək üstə yağ qoyub verirlər.* A c l a r (çobanlara). Ay qardaşlar, allah sizə kömək olsun, allah atanıza rəhmət eləsin. Z a m a n. Nuş-can olsun, qardaşlar. Doyunca yeyin. Doymasanız, genə verərik. -Cəmiyyət durur ayağa və acların yeməyinə tamaşa edir. Gülbahar da diqqət ilə baxır çobanlara.* R ü s t ə m b ə y. Qospoda, zasedaine obyavlyayu zakrıtom. -Cəmiyyət əl-ələ verib istəyir çıxa gedə və sonra yenə qayıdıb, aclara tamaşa edir. Xanımlar da qabaqca bir-birilə öpüşür və sonra hazırlaşır çıxmağa. Hamının nəzəri çobanların aclara çörək verməyindədir.* R ü s t ə m b ə y. Qənbər, Qənbər, yavuğa gəl, sözünü de. -Qənbər, Qurban və Zaman gəlir qabağa, Aslan bəyin yanına.* A s l a n b ə y. Yəqin ki, qoyunlarda yara görsənir. Q ə n b ə r. Bəli, yaralananı da olur, amma yaranın dilini biz bilmirik; qara nöyüt sürtən kimi yaxşı olur. Amma qızdırmanın çarəsini bilmirik. -Üzvlər çobanların danışağına qulaq verir.* A s l a n b ə y (bir qədər fikirdən sonra). Yaxşı, bir mənə deyin görüm, qoyunun yarasını siz dezinfeksiya eləyirsinizmi? Q ə n b ə r. Qanmadıq, həkim ağa. Q u r b a n. Başa düşmədik, qurbanın olum. Z a m a n. O nə sözdür, başına dolanım. -Camaat gülüşür.* A s l a n b ə y. Bir də mənə deyin görüm, qoyun yaralananda onun temperaturasını ölçürsünüzmü? Q ə n b ə r. Qanmadıq, həkim ağa. Q u r b a n. Başa düşmədik, qurbanın olum. Z a m a n. O nə sözdü, başına dolanım? -Camaat gülüşür.* Q u r b a n. Həkim ağa, yaraynan sənin işin yoxdur, yaranın dilini biz özümüz bilirik. Keçən həftə qumral kərə qoyunu canavar yaralamışdı; bax, yarası belə kalafa kimi idi. Qara nöyüt sürtdük, iki gündə yaxşı oldu. -Camaat və Gülbahar diqqət ilə qulaq asır.* Bənöyüş qaraüzü canavar iki həftə bundan qabaq yaralanmışdı; onu da qara nöyütnən yaxşı elədik. Keçən gün Hacı Əmrahgilin sürüsündən sarı əbrəş qoyunu genə canavar dağıtmışdı; ona da qara nöyüt sürtdülər. Sənin yaraynan işin yoxdu. Bilirik, sən yaxşı həkimsən; sən bu şoqərib qızdırmaya bir dava ver, ya bizə bir məsləhətli söz de. Bir də səni and verirəm allaha, biznən elə danış ki, başa düşək; yoxsa biz çöldə böyümüş çobanıq. Sən bir dava ver, qoyun qızdırmadan ölməsin. Odu, bir ayın içində bizim sürüdən iyirmi qoyun qızdırmadan qırıldı; sarı kərə dünən bizim sürüdən qızdırıb öldü. Zamangilin sürüsündən dünən yox, irəliki gün bir qara bənöyüş, bir də sarı qaraüz azarladı və murdar oldu. (Zamana). Ədə, Zaman, niyə dinmirsən? (Aslan bəyə). Sən bu qızdırmaya bizə bir dava ver, yoxsa belə getsə, evimiz yıxılar. Sən bizə rəhm elə, biz də sənin yolunu boş qoymanıq, hərdən bir yağdan, şordan gətirrik, uşaqlar yeyər; ağ yavannıq pis deyil. Bilirəm, şəhər yeridi, qonaq-qaranız olur. A s l a n b ə y (Rüstəm bəyə əl verib gedir və çobanlara deyir). Yaxşı, gələrsiniz retsept yazaram. -Çobanlar məəttəl qalıb, bilmirlər nə eləsinlər. Camaat hamı başlayır gülə-gülə dağılmağa.* (Otaqda qalır Rüstəm bəy, Mirzə Məhəmmədəli və Səməd Vahid. Bunlar üçü də yavıqlaşırlar Gülbaharın yanına.) R ü s t ə m b ə y. Hı, bacım, gördün Aslan bəy nə yaxşı danışır? -Mirzə Məhəmmədəli narazı başını bulayır.* G ü l b a h a r. Xeyr, dadaş! Z ə h r a b ə y i m (Gülbahara). Ay qız, Aslan bəy danışanda sən yuxulamışdın. Maşallah, yaxşı danışdı. -Rüstəm bəy çəkilir kənara. Səməd Vahid gəlir qabağa.* S ə m ə d V a h i d. Gülbahar, gördün Hüseyn Şahid nə gözəl əşar söylədi? -Gülbahar bərk gülür, buna baxıb Mirzə Məhəmmədəli də gülür. Səməd Vahid də çəkilir kənara və Gülbahar gülməkdən sakit olub deyir.* G ü l b a h a r. Qardaşlarım, vallah, sözün doğrusu budur ki, çobanların danışdığından savayı mən bir söz başa düşmədim. (Çıxır gedir içəri otağa). R ü s t ə m b ə y (gəlib durur Zəhra bəyimin qabağında və acıqnan deyir). Ana, dəxi bundan sonra qızını kimə istəyirsən ver. Mənim dəxi işim yoxdur. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (Rüstəm bəyə). Söz yox ki, Aslan bəy kimi əhməqlərə getməkdənsə, Gülbaharın evdə qalmağı məsləhətdir. R ü s t ə m b ə y (çox ucadan Mirzə Məhəmmədəliyə). Axmaq-axmaq danışma! M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (bu da ucadan). Danışacağam! S ə m ə d V a h i d (bu da ucadan). Ədəbsizlər! Əvət, ədəbsizlər! -Üçü də bir-birinə çox hirslə baxa-baxa çıxıb gedirlər. Zəhra bəyim tez durur ayağa və oğlanlarının dalınca yalvara-yalvara.* Z ə h r a b ə y i m. Sizə gələn qada-bala mənə gəlsin, ay balalarım, savaşmayın! -Qoltuğundan bayazını çıxardıb, qalxızır yuxarı. Oğlanları uzaqlaşıb yox olandan sonra qayıdıb oturur yerində. Bayazını yenə qoyur qoltuq cibinə və dərin fikrə gedir.* -P ə r d ə s a l ı n ı r.* * * * Üçüncü məclis -Rüstəm bəyin kabineti. Zəhra bəyim və Gülbahar oturublar öz yerlərində. Qapıda durublar Qənbər, Qurban və Zaman.* Q ə n b ə r. Xanımlar, biz məəttəl qaldıq, bilmədik bu mal həkimindən qoyunlara dava olacaq, ya yox?! G ü l b a h a r. Niyə gedib soruşmursan? Q ə n bə r. Xanımcan, bilmirəm harda olur. G ü l b a h a r. Rüstəm dadaşım bilər. Niyə tələsirsiniz, gözləyin gəlsin, soruşun. Q u r b a n. Xanımcan, qoyunlardan nigaranıq. G ü l b a h a r. Qənbər, dünən sən mal həkiminnən danışanda mən qulaq asırdım; qoyunların adı çox məzəli idi. Necə, necə? Qumral qaragöz? (Gülür). -Çobanlar utanırlar və başlarını aşağı salırlar.* Q ə n b ə r. Xanımcan, bizim sürüdə yüz əlli qoyun var, hamısının əlahiddə adı var; necə ki, bir məclisdə yüz əlli adam ola, hərəsinin də ayrı-ayrı adı ola. (Gülbahar gülür. Zəhra bəyim qulaq asır). Bu adları qoyunlara biz ondan ötrü qoyuruq ki, qoyunlar həmişə nəzərimizdə olsun və onların birisi sürüdən çıxmış olsa, o dəqiqə bilək və dalıyca olaq. İndi, məsələn, mənim qoyunlarımı gətirələr mənim gözümün qabağına və imtahan üçün sürüdən bir qoyun çıxardalar; mən sürüyə bir beləcə baxan kimi (gözünü dolandırır o tərəf-bu tərəfə) biləcəyəm ki, məsələn, çal əbrəş qoyun sürüdən çıxıb: ya oğurlayıblar, ya canavar dağıdıb. G ü l b a h a r (Qənbərə yavıqlaşır). Dayan, dayan. Qənbər, sən allah bir məni başa sal. Çox əcəb, indi, məsələn, tutaq ki, bir saatlığa sürünü gətiriblər bura, sən də baxırsan. Axır bu üç qoyun deyil, beş qoyun deyil. Özün deyirsən yüz əlli qoyundu; özü də canlı heyvandı, bir yerdə duran deyil; qarışqa kimi qaynaşır bir-birinə. Sən nə tövr biləcəksən ki, bunun içindən hansı qoyun yoxdu. Hamısı da bir-birinə oxşayır. Sən allah, Qənbər, nağıl elə. -Çobanlar gülüşür.* Q ə n b ə r. Xanımcan, bax, məsələn, Qurban gedir durur qoyunların bir tərəfində, Zaman da gedir durur bir tərəfində--ki, qoyunlar dağılmasın.--Alıram ağacı əlimə (Qurbanın əlindən çomağı alır) və başlayıram qoyunları yoxlamağı: qara kərə, tayın görmək gərək; qumral kərə, tayın görmək gərək; sarı kürə, tayın görmək gərək, qumral kürə, tayın görmək gərək; bənöyüş kərə, tayın görmək gərək; qumral əbrəş, tayın görmək gərək; ağ qaraüz, tayın görmək gərək; bənöyüş əbrəş kürə, tayın görmək gərək; sarı kərə, qara kərə, çal kərə, ağ kərə, boz qumral kərə, hanı boz qumral kərə? Ədə, Qurban, hanı boz qumral kərə? Ədə, Zaman, yoxdu boz qumral kərə; Zaman, Qurban, Salman, boz qumral kərə yoxdu. (Bayatı havası ilə oxuyur). Çal kərə, maral kərə, haradasan boz qumral kərə, boz qumral kərə, boz qumral kərə … ey vay … ey…. -Çobanlar gülür, Gülbahar da heyran-heyran baxır və dəsmalı ilə gözünün yaşını silir.* G ü l b a h a r. Qənbər, indi sən bildin boz qumral kərə yoxdu? Q ə n b ə r. Bəs necə bilmədim? Bildim ki, boz qumral kərə yoxdu. G ü l b a h a r. İndi nə eləyəcəksən? Qoyun sürüdən yox olanda nə eləyirsiniz? Q ə n b ə r. Xanımcan, bizim qoyunçuluq bir tərəfdən gözəl peşədi. Həmişə gəzdiyimiz və yaşadığımız yerlər, çəmənlər, laləli və çiçəkli dağlar, daşlar; içdiyimiz nədir? Bulaq suları və pak qoyun südü. Amma bu heyvanın yox olmağı, üzdəniraq, elə bir dərddir ki, elə bil, bir külfətdən bir övlad yox olub. G ü l b a h a r. Yəni çoxmu dərd eləyirsiniz? Q ə n b ə r. Xanımcan, elə olur ki, ağlayırıq da; çünki söz bir qoyunun qiymətində deyil ki, üç, ya beş manatdı. Amma deyəndə ki, boz qumral kərə yoxdu, elə bilirik bu boz qumral kərə bizim qardaşımız idi, yainki bir əziz yoldaşımız idi. Xanımcan, and olsun allaha, keçən ay sarı əbrəş kərəni canavar dağıdanda Zaman bir gün axşama kimi tütək çaldı, mən axşama kimi bayatı deyib ağladım. (Qolu ilə gözünün yaşını silir.) -Gülbahar dəsmalını basır gözünə, girir içəri otağa. Rüstəm bəy çöldən girir içəri. Zəhra bəyim də gedir içəri otağa.* R ü s t ə m b ə y (Qənbərə). Qənbər, hələ buradasınız? Q ə n b ə r. A bəy, elə davadan ötrü qaldıq, bilmədik mal həkiminnən qoyunlara dava olacaq, ya olmayacaq? R ü s t ə m b ə y. Niyə gedib soruşmursan? Mal həkiminin evi bazar başında, karvansaranın yanında, Hacı Qasım bəyin evindədir. Get hambaldan-zaddan soruş, tap. Məəttəl olmuyun, gedin. -Qənbər və çobanlar çıxırlar. Rüstəm bəy yazıya məşğul olur. Çöl qapıdan girir içəri Mirzə Məhəmmədəli, dalınca bir hambal. Mirzə Məhəmmədəli gedir kitablarını yığışdırır sandığa ki, versin hambala. Zəhrabəyim, qorxa-qorxa başını qapıdan uzadır içəri və Mirzə Məhəmmədəlinin yığşmağını görəndə, gəlib durur onun yanında.* Z ə h r a b ə y i m. Bala, bunu hara yığışdırırsan? (Mirzə Məhəmmədəli cavab vermir və kitablarını yığışdırır). Olmaz, olmaz! Deyəsən buradan köçmək istəyirsən? Qoymanam, qoymanam, özümü öldürrəm! (Qoltuğunu eşələyir, bayazını çıxardır). Olmaz, köçmək olmaz! Siz burda hamınız bir yerdə yazılmısınız, ayrıla bilməzsiniz; yoxsa vallah bağrım çatlar! (Üzünü çöndərir Rüstəm bəyə)). Rüstəm, bala, qoyma getsin. Burada hamınız bir yerdə yazılmısınız, qoymanam ayrılasınız. -Çöl qapıdan Səməd Vahid, dalınca bir hambal girirlər içəri; Səməd Vahid də gəlir, kitablarını yığışdırır.* Z ə h r a b ə y i m (Səməd Vahidə). Səməd, bala, sən nə qayırırsan? Niyə bunları yığışdırırsan? Yoxsa sən də köçmək istəyirsən? Buy, evim yıxıldı! Aman allah, mənim başıma kül ələnsin! Allah, məni öldür, öldür, öldür! (Ağlaya-ağlaya girir içəri). -Mirzə Məhəmmədəli və Səməd Vahid Zəhra bəyimə qulaq verməyib yığışmaqdadırlar. Bu heyndə çöl qapıdan girir içəri Senzor Mirzə Cəfər bəy, yanında bir nəfər polis məmuru və iki nəfər polis fərraşı. Üç qardaş çəkilib dururlar öz yerlərində, hamballar çəkilir kənara. İçəri otaqdan, qapının arasından Gülbahar baxır və çöl qapıdan Qənbər baxır.* S e n z o r. Həzərat, hökumətin qərardadı mocibincə biz təyin olunmuşuq ki, burada üç qardaşın, yəni (papkasından bir kağız çıxarıb baxır) Rüstəm bəy, Mirzə Məhəmmədəli və Səməd Vahidin mənzilini axtaraq, kitabxanalarını müayinə edək, siyahiyə götürək, məzmunlarını bilək və hökumətə çatan bəzi şayiatı təftiş və təhqiq edib, bu barədə bəratülqovl yazaq və hökumətin baş senzorxanasına pişnəhad edib, bizə mühəvvəl olunan məmuriyyəti sədaqətlə yerinə yetirək. Burada olan əşxasdan xahiş olunur ki, nə bir yerə tərpənsinlər və nə də buraya sair bir adam qoysunlar. R ü s t ə m b ə y. Bəli, nə sözümüz ola bilər. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. İxtiyar sahibisiniz. S ə m ə d V a h i d. Şayəd belə icab edər. S e n z o r. Cənab Rüstəm bəy, Mirzə Məhəmmədəli və Səməd Vahid…. (kağıza baxa-baxa) xahiş edirəm familiyanızı da buyurasınız. R ü s t ə m b ə y. Rüstəm bəy Əbdüləzimof. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Mirzə Məhəmmədəli xələfi-mərhum Ağa Əbdüləzim. S ə m ə d V a h i d. Əbdüləzimzadeyi Səməd Vahid. S e n z o r. Xub, sizdən gərək pünhan olmaya ki, sizin bir para bədxahlarınız hökumət nəzərində sizi belə qələmə veriblər ki, siz üç qardaş söz bir və həmfikir olmusunuz ki, əvvəla, Rusiya islamlarını Türkiyə dövlətinə tərəf çəkib, ittihadi-müslimin cəmiyyətinə iştirak edəsiniz. Saniyən, axır zamanlarda Azərbaycanda əmələ gələn Hübbi-vətən və Ədəmi-mərkəziyyət firqəsinin amalı yolunda çalışmaqdasınız ki, bir tərəfdən Qafqaz Azərbaycanını, digər tərəfdən İran Azərbaycanını--ki, ibarət olsun Təbriz, Tehran, Gilan, Osmanlı və İran Kürdüstanı, Urmu və qeyrilərə--bu vilayətləri bir-birinə ilhaq edib, müstəqil Azərbaycan hökuməti əmələ gətirəsiniz və salisən bu fikirdən də uzaq deyilsiz ki, müsavat və hürriyyət əsaslarını kəndli və əhli-kəsəbə içində müntəşir edirsiniz ki, min il yuxuda olan camaat hökumətin əsarət zəncirini qırıb, özləri üçün bir nicat yolu tapsınlar və həmin niyyətlərinizi əmələ gətirmək yolunda lazımi mətbuat cəm eləyib, qələm ilə çalışmaqdasınız. Məhz bu səbəbdən siz üç qardaşın cəmi kitablarını bu saat gərək təftiş edək. Cənab Rüstəm bəy, əvvəl siz öz kitablarınızı nişan veriniz. -Rüstəm bəy öz kitablarını nişan verir. Senzor bir-bir kitabları çıxardır, açıb baxır və polis məmuru oturub, senzor baxdığı kitabları siyahı edir.* S e n z o r (rusca da, müsəlmanca da oxuyur): Slovar russkoqo yazıka--Rus dili lüğəti, bir cild. Slovar russkoqo yazıka Dalya, 3 toma--rus lüğəti. Bolşaya ensiklopediya, 2 toma--Rus dilində böyük qamus, iki cild. Slovar inostrannıx slov v russkom yazıke--Rus dilində əcnəbi lüğət. Slovar velikorusskoqo yazıka--Genə rus lüğəti. Malaya ensiklopediya--Rus dilində kiçik qamus. Russko-slavyanskiy slovar--Rus və slavyan lüğəti. Slavyano-russkiy slovar--Slavyan-rus lüğəti. Sokraşennıy ruskiy slovar Nikitina--Genə rus lüğəti. Tolkovaniye serbskix slov, voşedşix v russkiy yazık--Serb və rus lüğəti. -Mirzə Məhəmmədəli başını bulamaq ilə narazılığını bildirir.* Malorossiyskiy slovar--Genə rus lüğəti. Sravnitelnoye tolkovaniye bolqarskix slov--Rus-bolqar lüğəti. Russko-bolqarskiy slovar--Rus-bolqar lüğəti. Moldavo-russko-çeşskiy slovar--Genə rus lüğəti. Medisinskiy slovar--Rus dilində müalicə lüğəti. Yujno-velikorusskiy slovar--Velikorus lüğəti. Russko-rumınskiy slovar--Rus-rumın lüğəti. Texniçeskiy slovar--Rus dilində sənət lüğəti. Filosofskiy slovar--Filosofiya lüğəti. Polnıy slovotolkovatel Zimina--Zimin lüğəti. İssledovaniye drevnix russkix slov po letopisi Nestora--Nestorun lüğəti. -Yenə Mirzə Məhəmmədəli narazılığını büruzə verib, başını bulayır.* Slovar Solovyeva--Solovyovun lüğəti. Vostoçno-russkiy slovar--Şərqi-rus lüğəti. Zapadno-russkiy slovar--Qərbi rus lüğəti. Akademiçeskiy slovar--Akademiya lüğəti. Drevnerusskiy slovar--Qədim rus lüğəti. -Rüstəm bəyin kitabları qurtarır.* S e n z o r. Buradakı kitablar tamam oldu. Dəxi bundan savayı bir yanda kitabınız varsa, nişan veriniz. R ü s t ə m b ə y. Xeyr, dəxi bundan savayı mənim kitabım yoxdur. S e n z o r. Xub, bunlar cəmisi rus lüğətləridir. Bunlardan bizim üçün bir mətləb hasil olmadı. Bunları yığışdırın qoyun yerinə. Pəs sizin müsəlman kitabınız məgər yoxdur? R ü s t ə m b ə y. Xeyr, yoxdur. S e n z o r. Heç biri də? R ü s t ə m bəy. Heç yarısı da. S e n z o r. Səbəb nədir? Hə, Hə, bağışlayınız, yəqin ki, siz darülfünun qurtarmısınız! R ü s t ə m b ə y. Bəli, ağa. S e n z o r. Xub, pəs siz nə işə məşğulsunuz? R ü s t ə m b ə y. Mən lüğət yazıram. S e n z o r (Mirzə Məhəmmədəliyə). Cənab Mirzə Məhəmmədəli, şayəd siz ittihadi-müslimin məşqinə düşübsünüz ki, İran və Rusiya azərbaycanlılarından bir müstəqil hökumət əmələ gətirəsiniz və bu qəsd ilə qardaşlarınız ilə bir ittihad bağlamısınız. Xahiş edirəm, siz də öz kitablarınızı nişan verəsiniz. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (Hər iki əli ilə kitab sandığını nişan verir). Ağa, buyura bilərsiniz, bu da mənim kitablarım. S e n z o r (bir-bir kitabları alır əlinə, baxır). Xub, bu nədir? Bəli, Kitab dər bəyani-küsufi-külli, yəni günün tamam tutulmağının duaları (polis məmuru yazır). Kitab dər bəyani-əhvəlati-küsufi-cüzi, yəni günün yarımçıq tutulmağının əhvalatı (polis məmuru yazır). Keyfiyyəti-xüsuf və küsuf; ayın və günün tutulmağı (polis məmuru yazır, senzor o biri kitabı oxuyur). Mütəvəssit şüdəni-afitabi-miyani-övci-qəmər və mərkəzi-tədviri-u və bəyani-təfsilati-xüsuf və küsuf (polis məmuru yazır, senzor o biri kitabı götürür). Giriftəciyi qəndili-İsa, yəni afitabi-aləmtab, yəni günün tutulmağının duaları, (polis məmura yazır, senzor o biri kitabı götürür). Kitab dər bəyani-əhvali-ki, zəmin miyani-mah və afitab hayil şəvəd, yəni bəyani-hali-xüsuf və onun hökmlərindən danışır ki, xudavəndi-aləm tərəfindən bəndələrə tövsiyə olunubdur (polis məmuru yazır, senzor o biri kitabı götürür). Keyfiyyəti-küsuf və övzai-on nisbət bəbiladi-müxtəlifə; demək, bu da günün tutulmağından danışır (polis məmuru yazır, senzor o biri kitabı götürür). Övzai-kəvakib dər məqami-ittifaq şüdəni-küsuf və xüsuf və təklifi ki, bebəndəgai mühəvvəl şüdə əst; demək, bu da ayın və günün tutulmağından və onun ibadətlərindən danışır (o biri kitab), Nəqşeyi-xüsufi-külli, yəni ayın tamam tutulmağının nəqşəsi (o biri kitab), Xətti-xüsufi-cüz dər afaqi-mərkəzi; xülasə, bu da ayın tutulmağından danışır. Vəssəlam, dəxi kitabınız yoxdu? M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Xeyr, ağacan, dəxi bunlardan savayı kitabım yoxdur. S e n z o r. Bağışlayasınız, sizin sənətiniz nədir? M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Bəndə xüsuf və küsuf duası yazıram, özüm də cəmiyyəti-xeyriyyədə elmi-ilahi müəllimiyəm. S e n z o r. Cənab Rüstəm bəy və Mirzə Məhəmmədəli, hökuməti-əliyyənin politikasına xətər yetirən mətləblər sizin ikinizin də kitablarından tapılmadı. Yəqin ki, olsa Səməd Vahid cənablarında olacaq. (Səməd Vahidə). Yəqin ki, sizin kitablarınız bunlardır? S ə m ə d V a h i d. Bəli, ağa. S e n z o r (bir kitabı götürüb oxuyur). Zavallının işi çoqdur zaman bulub gələməz, Gedib də söyləməmişsə, nə haldasan biləməz. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (öz-özünə). Pəh-pəh, ləzzət apardıq. S e n z o r. Demək, bu hamısı şerdir? S ə m ə d V a h i d. Əvət, həpsi əşardır. S e n z o r (o biri kitabı götürüb oxuyur). Köksündən qalqar, topuqdan salqar, Kəndini içə saqın, iç çəngələ taqar. Güc ilə əgər Misri, Varmı bu pəhləvanların qüsuri. S e n z o r. Bunlar da deyəsən hamısı şerdi. S ə m ə d V a h i d. Əvət. S e n z o r (bir kitabı da götürüb, yaxşı oxuya bilmir, verir Səməd Vahidə). Deyəsən bu da hamısı şerdi. Buyur buradan oxu görüm. S ə m ə d V a h i d (şairanə oxuyur, əl-qolunu ata-ata). Fərda sənin, sənin bu təcəddüd, bu inqilab. Hər şey sənin deyilmi ki, zatən sən, ey şəbab?! Ey çöhreyi-bəhici-ümid, iştə məkəsin, Qarşında bir səmayi-səhər safü bisəhab. -Mirzə Məhəmmədəli başını bulayır.* S e n z o r. Mən, doğrusu, bunu başa düşmədim. Pəs bu qalan kitablar nə kitablarıdır? S ə m ə d V a h i d. Həpsi Türkiyə əşarıdır. S e n z o r (bir kitab da götürüb baxır). Mürəbbelər. Təthiri-məcaz həml eqaq, Bir eyşi-həziz nar xəndir. Bir hiz visal töhfədəndir, Aşüftə nihan xaki-müştaq. -Bu kitabı qoyur, o biri kitabı götürüb oxuyur.* Failatün, failatün, failatün, failat, Şöləyabi, xaki-paki, inkişaki-təntəraq, -Bu kitabı qoyur, o birini götürür, oxuyur.* Elmi-vəzi hamısı şerdir. Bu kitab da üsuli-qafiyədən danışır. Hamısı şerdir. Bu kitab sərbəst nəzm şerləridir. Bu kitab da müxəmməs şerləridir. Bu da təxmisdir. Hamısı şerdir. Bu kitab qəsidələrdir; yəni hamısı şerdi. Bu da saqinamə şerləridi. Bu da məsnəvi. Bu da qəzəllər. Bu nədir? Tərcibənd. Bu da tərkib-bənd. Genə hamısı şerdir. -Mirzə Məhəmmədəli başını bulayır.* S e n z o r. Görüm dəxi nə var? Bu kitab görüm nədən danışır? Bu da sənəti-süxəndən danışır. Bu da şerdir. Bu da müsəddəs şerləridir. Ba-ba-ba! Cənab Səməd Vahid, bunlar ki, cümləsi şer kitablarıdır, özləri də hamısı İstambul çapıdır. Pəs səbəb nədir ki, Osmanlıdan gələn kitablar hamısı şerdir? S ə m ə d V a h i d. Səbəb budur ki, Osmanlıda cəmi qələm sahibləri şairdi; cəmi doktorlar, mühəndislər, diplomatlar, hətta ministrlər də şairdi, həpsi şairdi. S e n z o r. Bağışlayasınız, pəs sizin sənətiniz nədir? S ə m ə d V a h i d. Mən özüm də şairəm. Kəndim də cəmiyyəti-xeyriyyə məktəbində elmi-qafiyə dərsi diyorum. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (öz-özünə). Allah bərəkət versin. S e n z o r (üzünü polis məmuruna və fərraşlara tutub). Xub, biz getməli olduq. (Üç qardaşa) həzərat, bəndə bir saat bundan əqdəm sizin üçünüzün də barəsində bir özgə xəyalda idim. Amma kitablarınızı görəndən sonra, dəxi indi fikrimi bilmərrə dəyişdim. İndi nə fikirdəyəm, o da qalsın mənim öz yanımda; lakin özümə fərz bilirəm hökumətə ərzi-hal edib sizi ümənayi-dövlət yanında ən səlamət və zərərsiz bəndələr cümləsində hesab edəm. Məni əfv buyurasınız və səlamət qalasınız. -Senzor, polis məmuru və fərraşlar çıxıb gedirlər.* R ü s t ə m b ə y, M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i v ə S ə m ə d V a h i d (birdən). Xoş gəldiniz. -Qardaşlar başlayırlar kitablarını yığışdırmağa. Rüstəm bəy kitablarını şkafa düzdüyü yerdə birdən üzünü çöndərir qardaşlarına və qah-qah çəkib başlayır gülməyə. Mirzə Məhəmmədəli və Səməd Vahid təəccüblü baxırlar Rüstəm bəyə. Bir dəfə də uğunub cüləndən sonra Rüstəm bəy qardaşlarına deyir:* R ü s t ə m b ə y. Hələ indiyə kimi xalq bir şeyi başa düşmürdü. İndiyə kimi xalq deyirdi: mərhəba-Əbdüləzimin oğlanlarına! Maşallah, biri Peterburqda elm təhsil edib, biri İstambulda, biri Nəcəfül-əşrəfdə. Üçü də, maşallah, oxuyub alim olub. Amma bundan sonra ağızlarda söylənəcək ki, haman üç alimlərin biri (Mirzə Məhəmmədəliyə işarə edir) xüsüf-küsuf duası yazır; biri (Səməd Vahidə baxır) məfailün fəilatün; biri də … (özünə baxır), vallah, mən özüm də heç başa düşmürəm ki, mən nəçiyəm. Qah-qah-qah! (Qah-qah çəkir). M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (Rüstəm bəyə). Cənab Rüstəm bəy! Əksər üləma və füzəladan mütəvatir rəvayətdir ki, "əl-qəhqəhətü minəşşeytan"--yəni bilirsən bunun mənası nədir? (Bir az dayanır). Bilmirsən təfsir edim. Bunun mənası budur ki, qah-qah çəkib gülmək şeytan sənətidir (məşğul olur kitablarını yığışdırmağa). R ü s t ə m b ə y (çığırır). Biədəb! M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (çığırır). Biədəb özünsən! R ü s t ə m b ə y (çığırır). Sənsən! M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (çığırır). Sənsən. S ə m ə d V a h i d (çığırır). Bəradərlərim, nə qovğa? -Zəhrabəyim girir içəri və qoltuğundan bayazını çıxarıb tutur gah Rüstəm bəyin qabağına, gah Mirzə Məhəmmədəlinin qabağına. Bunlar da Zəhra bəyimi itələyib deyirlər: "Sən də cəhənnəm ol başımızdan!" İkisi də övrətin kitabını tullayırlar, vərəqləri dağılır. Gülbahar və Qənbər, çobanlar ilə tökülürlər içəri. Mirzə Məhəmmədəli "sənsən!" deyə-deyə çıxıb gedir. Səməd Vahid "nə qovğadır!" deyə-deyə çıxıb gedir. Zivər xanım gəlib yapışır Rüstəm bəyin qolundan, çəkib aparır. Zəhra bəyim yıxılıb bihuş olur. Gülbahar özünü salır arvadın yanına. Qənbər də yavuq gəlib, məəttəl qalır.* -P ə r d ə s a l ı n ı r.* * * * Dördüncü məclis Rüstəmbəyin və qardaşllarının haman kabinəsi. Z ə h r a b ə y i m azarlı halətində sövkənib yastığa, yanında oturub Gülbahar və yapışır anasının əlindən. Rüstəm bəy öz yerində oturub, kitaba baxır. Səməd Vahid və Mirzə Məhəmmədəli kitablarını yığışdırıb qoyurlar qutuya və az qalıb ki, qurtarsınlar Zəhra bəyim vayıldayır. R ü s t ə m b ə y (gəlir durur anasının qabağında). Ana, ay ana! (Zəhra bəyim dinmir. Rüstəm bəy yekə çağırır). Ana! Ana! Z ə h r a b ə y i m (həzin səs ilə). Nə deyirsən, Rüstəm bala? R ü s t ə m b ə y. Ana mən sənin yanında müqəssirəm. Mənim günahımdan keç. Dünən səni mən incitdim. Z ə h r a b ə y i m. Bala, sənin mən qadanı alım. Sənin nə bir günahın var ki, mən sənin günahından keçəm? Sən məni incitməmisən. Sən bircə qardaşlarından ayrı düşmə, mən öləndən sonra da, qəbirdə də sənə duaçı olum, ay Rüstəm bala! R ü s t ə m b ə y (bir qədər dinmir və sonra). Ana, ay ana, axır sən bəzi işləri bilirsən, bəzisini də bilmirsən. Bizim bir-birimiznən danışığımız məslək üstədir, mübahisəmiz kitab üstədir. Yoxsa sən dediyin söz bir gözəl sözdü. Məsələn, elə mən açığını sənə deyim. Ana, ana, eşidirsən nə deyirəm? Ana, qulaq asırsan ya yox? Z ə h r a b ə y i m (həzin səs ilə və güc ilə). Hə, hə, bala, sözünü de, eşidirəm. R ü s t ə m b ə y. Ana, bax, mən səni lap yaxşı başa salım: nə qədər ki, mən bu kitablara etiqad eləyirəm (öz kitabları tərəfə əlini tutur), Məhəmmədəli də bu kitablara (Mirzə Məhəmmədəlinin tərəfinə əlini uzadır) və Səməd də bu kitablara (Səməd Vahidə tərəf əlini uzadır) etiqad eləyirlər, dəxi biz nə təhər ittihad edib, mehriban yola gedə bilərik? (Rüstəm bəy yavaş-yavaş uzaqlaşır içəri otağa. Zəhra bəyim dərin ah çəkir, sonra Mirzə Məhəmmədəli gəlib çökür diz ustə anasının qabağında). M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Ana, məni bağışla, dünən hirsli vaxtımda sənə tərk-ədəblik göstərdim. Z ə h r a b ə y i m. Bala, ayaqlarının altında ölüm, qardaşlarından ayrılma. G ü l b a h a r. Dadaş, sən, atanın goru, ayrılma. M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i. Ana, ay ana, bir qulaq as, gör nə deyirəm. İşin əslkarı bir yerdədir ki, bax, mən səni bu saat başa salım. Bax, bu evdə üç qism kitab var ki, biz üç qardaş bunlara sitayiş edirik. Bir qismi budur (Rüstəm bəyin kitablarını nişan verir). Bir qismi budur (Səməd Vahidin kitablarını nişan verir). Bir qismi də budur (öz kitablarını nişan verir). Əgər biz bu kitabları bir-birinin yanına qoysaq, diqqətnən baxsaq və zaiqəyə tapşırsaq, baxıb görərik ki, bu üç qism kitablar bir-birinə o qədər oxşayır, necə ki, məsələn, mən Səmədə oxşayıram, Səməd Rüstəmə oxşayır, Rüstəm bəy də mənə oxşayır. Bax, qoy səni qurtarım; qulaq asırsan, ana, ya yox? Bu kitabların cəmisi əşardı, özü də əşar deyirəm ha! Fikrin özgə yana getməsin. Xoruz səsi eşitməyən əşardı! S ə m ə d V a h i d. Pəki! M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (əlini Rüstəm bəyə sarı tutur). Bu kitabların da cəmisi bilirsən nədir? Bilmirsən, deyim: cəmisi rus lüğətidir. Bu da elə bir cür naxoşluqdur. Rüstəm bəy sağ əlini Mirzə Məhəmmədəliyə tərəf atır və gedir çölə. O ki, qaldı mənim öz kitablarım (kitablarına tərəf baxır və bir qədər fikrə gedir), bunların biri xüsufdu, biri küsufdu. Di indi, ana, bizə bir tədbir tök, görək biz nə tövr yola gedə bilərik?! Zəhra bəyim dərin ah çəkir. Ana, sözün yoxdu? Məni bağışla, mən getməliyəm. (Durur, başmaqlarını geyir). Gülbahar, mən hammal göndərəcəyəm, mənim kitab sandığımı və yatacağımı verərsən gətirsin (çıxıb gedir). S ə m ə d V a h i d (Zəhra bəyimə tərəf gəlir). Validəm, bənə də bəradərlərim ilə yola getməyi təklif edəcəksən, bəni də əfv et, zira gərək gavur lüğətlərinin (Rüstəm bəyin şkafınaa işarə edir) və gərək fanatik kitablarının (Mirzə Məhəmmədəlinin kitablarına işarə edir) sahibləri ilə bir sırada bulunmaq bəndə üçün qabili-imkan deyil. Bəni əfv et. (Gülbahara) Bənim də kitablarım ardınca hammal gələsidir, ona təslim etməkdə müzayiqə göstərməzsən, zənn ediyorum. (Çıxıb gedir). Zəhra bəyim bir qədər fikir eləyir və güc ilə o tərəf-bu tərəfə baxır və Gülbahardan savayı otaqda bir kəsi görmür. Z ə h r a b ə y i m. Qızım, bunlar hara getdilər? G ü l b a h a r. Nə bilim, ana? Çıxıb getdilər. Z ə h r a b ə y i m (fikrə gedir). Ürəyim, ürəyim (əlini qoyur ürəyinə) üç yerə bölünə, üç tikə ola, hər tikəsi də bir tərəfə çıxıb gedə (yenə baxır otağa), onda dəxi ürəyim parçalanar, ölərəm. Qızım, pəs mənim ürəyim üç parça olsa, sən nə elərsən?! Qızım, anasız qalarsan (dərin ah çəkir və huşa gedir). Gülbahar bir qədər baxır anasına və tez durur ayağa, qaçır qapıya və nə qədər səsi var, çığırır. G ü l b a h a r. Səməd, Səməd!… Məhəmmədəli dadaş!… Səməd!… Q ə n b ə r hövlnak girir içəri, dalınca Q u r b a n və Z a m a n. Gülbahar qaçır Qənbərin yanına, yapışır əlindən və çəkə-çəkə gətirir anasının yanına və özü də çökür anasının qabağında, əlini götürür və çağırır. Ana! Ana! Qənbər təəccüb edir və deyir. Q ə n bə r. Xanımcan, nə var? Yoxsa xanım bəyim pis haldadır? Zəhra bəyim gözlərini açır və baxır Gülbahara və sonra da Qənbərə və güc ilə başını çöndərir və gözü ilə bir şey axtaran kimi çobanlara gözü sataşır. G ü l b a h a r. Ana, necəsən? Z ə h r a b ə y i m (Qənbərə baxır). Qənbər, sənsən? Hələ getməmisən? Q ə n b ə r. Xanım bəyim, qulluğunda durmuşam. G ü l b a h a r. Ana, Qənbər və çobanlar gəliblər sənin kefini xəbər alırlar. (Qənbərə) Qənbər, bir az danış, anamın kefi açılsın. Z ə h r a b ə y i m (Qənbərə). Qənbər, bir az danış, danış. Nə olar, danış, qulaq asaq. Niyə danışmırsan? Mən istəyirəm qulaq asam. De gərək, indi qoyunların nə qayırır? Deyirdin axı azarlıyırlar. Qənbər utanır və başını salır aşağı. G ü l b a h a r (gülə-gülə). Qənbər, hı, indi qoyunların səni gözləyir. İndi görəsən qumral bənöyüş qoyunu canavar dağıtmayıb ki? (gülür). Q ə n b ə r. Xanım bəyim, qumral bənöyüş qoyun sənə qurban olsun. G ü l b a h a r. Qənbər, hı, sən allah bir nağıl elə görək, qoyunu canavar dağıdanda necə ağlayırsan? Q ə n b ə r (utana-utana). Xanımcan, onu mən sənə nağıl eləmişəm, onu sən bilirsən. Bəlkə sən Zamanın tütək çalmağını görəsən, görəsən necə tütəyin səsi ilə qoyunları qaytarır? G ü l b a h a r. Necə, necə? Sən allah, Qənbər, necə? Bir nağıl elə görək. (Anasına). Ana, qulaq asırsanmı, nağıl eləsinmi? Ana, qoy nağıl eləsin, qulaq as. Q ə n b ə r. Xanımcan, and olsun allaha, bir dəfə mən özüm təəccüb qaldım. Günorta zamanı idi. Qoyunları çobanlar aparırdılar "Qızlar bulağına". Biz də yoldaşlarımıznan oturmuşduq kəklik təpəsinin yamacında, qoyunlara baxırdıq. Bax, bu qırışmal Zaman da oturmuşdu yanımızda, tütək çalırdı. Bizim qoyunlar da, Zamangilin qoyunları da bulağa sarı getməkdə idi. Birdən Zaman bizə qayıtdı ki, "nə verərsiniz, elə çalım ki, qoyunlar getdikləri yerdə dayanıb, geri qayıtsınlar?" Söz yox, heç kəs inanmadı. Xülasə, nə başınızı ağrıdım, xanımlar, Zaman başladı çalmağa. (Zamana). Ədə, çıxart tütəyini. (Zaman utana-utana tütəyini çıxardır). And olsun sizin əziz canınıza, qoyunlar tütəyin səsini eşidən kimi elə bil ki, bir şeydən ürkdülər. Eləcə getdikləri yerdə dayandılar, qulaqlarını qırpıtdılar. Elə bil, bir şeydən qorxan kimi geri döndülər və quyruqlarını ata-ata, mələşə-mələşə başladılar təpəyə tərəf geri qaçmağa. (Zamana). Ədə, Zaman, çal. Zaman başlayır tütəkdə çoban--bayatını çalmağa; bir qədər ona baxıb, Qənbər oxuyur. Q ə n b ə r. Biz çobanıq, dağdı, daşdı yerimiz, Yoldaşımız qoyun-quzu sürümüz, Dərs almayıb, haqdı-ki, heç birimiz, Amma zövqü səfalıdı çobanlar, Qardaşlıqda vəfalıdı çobanlar. Gözəl olur çöldə çəmənlər, çaylar, Qışda arandayıq, dağda da yaylar, Çoban südü sağar, hamıya paylar, Niyyəti çünki alidir çobanlar, Qardaşlıqda vəfalıdı çobanlar. Sürü kəndə dönəndə axşam-səhər, Qoyun mələr, quzu mələr, hey mələr, Səsə-küyə düşər, köpəklər hürər, Billah, zövqü səfalıdı çobanlar, Qardaşlıqda vəfalıdı çobanlar. Z a m a n (tütəyi qoyur cibinə və deyir). Eh, xanımların canı sağ olsun. G ü l b a h a r (Qənbərə). Qənbər, sən allah o sözləri sən özün bir də de. Qənbər başını salır aşağa və bir də avazsız həmin sözləri deyir. Q ə n b ə r. Biz çobanıq, dağdı, daşdı yerimiz … (və axıra kimi). Qənbər qurtardıqda çöl qapıdan bir hambal girir içəri. H a m b a l. Burdadımı Mirzə Məhəmmədəli ağanın kitabları? Məni göndərib aparam məscid hücrəsinə. Gülbahar hambala əli ilə işarə eləyir dinməsin və hambala yavuq gəlib qulağına bir şey pıçıldayır. Hambal çıxıb gedir, sonra gəlir anasının yanına. G ü l b a h a r (anasına). Ana, dur səni aparım içəri otağa. Orada uzan, rahat ol. Zəhra bəyim hazırlaşır dursun ayağa, bir qədər fikir eləyir və qoltuğunu eşələyib bayazını çıxardır verir Gülbahara və deyir: Z ə h r a b ə y i m. Qızım, bu kitabı al saxla yanında. Qardaşların yola getməyəndə kitabın bir yerində atanın yazısı var,--öz əlinən yazıb,--onu axtar tap, ver qardaşların oxusun. Onu oxusalar, daxı savaşmazlar. Onu atan öləndən iki gün qabaq öz əlinən yazdı (durur ayağa) əli titrəyə-titrəyə yazdı; elə naxoş ola-ola yazdı. Dedi uşaqlar oxusunlar. Qız, yapış əlimdən, qalxa bilmirəm. Zəhra bəyim "vay-vay" eləyə-eləyə durur ayağa, Gülbahar kitabı qoyur qoltuğuna, yapışır anasının əlindən; yavaş-yavaş aparır o biri otağa. Qayıdır geri, kitabı vərəqləyir, bir yerini tapır, diqqətnən oxuyur. İ k i i c i h a m b a l daxil olur içəri. İ k i n c i h a m b a l. Mən gəlmişəm Səməd Vahidin kitablarını və yatacağını aparam. G ü l b a h a r. (bir qədər baxır). Bir qədər dur çöldə, bir azdan sonra gəl apar. Hambal gedir. G ü l b a h a r (bir qədər fikirdən sonra, Qənbərə). Qənbər, bilirsən nə var? Q ə n b ə r. Buyur, xanımcan. G ü l b a h a r. Gərək mənə kömək eləyəsən. Q ə n b ə r. Gözüm üstə, xanımcan, buyur. (Əlini qoyur gözünün üstə). G ü l b a h a r. Qənbər, bilirsən nə var? Qulaq as, deyim. Qənbər, Məhəmmədəli dadaşım və Səməd dadaşım indi hammalları göndərmişdilər ki, kitablarını və yatacaqlarını buradan aparsınlar. Amma anam onların köçməyini eşitcək qutaracaq; yəqin bil ki, haman dəqiqə keçinəcək. Qənbər, mənə kömək elə. Q ə n b ə r. Xanımcan, hər nə buyurursan buyur. Hazıram. G ü l b a h a r (fikirli). Vallah, məəttəl qalmışam. Q ə n b ə r. Xanımcan, hər nə buyursan, əmələ gətirə bilərəm. G ü l b a h a r. Vallah, heç bilmirəm nə qayırım? (Gülbahar gah gedir qapıya tərəf, gah girir içəri otağa, gah bir durur fikir eləyir, gah gedir qardaşlarının kitablarına diqqət ilə baxır.) Bu heyndə R ü s t ə m bəy içəri otaqdan başını uzadıb, Q ə n b ə r i və ç o b a n l a r ı görüb deyir. R ü s t ə m b ə y. Qənbər, sizin burada bir işiniz yoxdur, bu saat buradan rədd olun, bir də sizi mən burada görməyim! Qənbər və çobanlar çıxıb gedirlər, Rüstəm bəy də yox olur. Gülbahar dərin fikirdə o tərəfə-bu tərəfə var-gəl eləyir və axırda gedir durur pəncərənin qabağında və baxır çölə və birdən uca səs ilə çığırır: "Qənbər!" Çöl qapıdan içəri daxil olur i k i n c i h a m b a l. İ k i n c i h a m m a l. Xanım, mən məəttəl oldum, məni yola sal, gedim. Gülbahar yenə bir qədər fikir edir, sonra gəlir yapışır onun əlindən, çəkə-çəkə aparır pəncərənin qabağına və deyir: G ü l b a h a r. Ay hammal qardaş, bir mənə de görüm, axır adamlar niyə hərə bir yana gedir? İ k i n c i h a m m a l. Xanım, pəs hara getsinlər? G ü l b a h a r. Necə hara getsinlər? Mən axır səndən söz soruşuram ki, niyə hamısı bir yerə getmir, niyə hərə bir tərəfə gedir? Bax, görürsən, o adamlar o tərəfə gedir, bu adamlar bu tərəfə gedir; mən bu işi başa düşmürəm. Yəqin ki, dəli olublar. İ k i n c i h a m m a l. Hərənin bir yanda işi var, hərənin evi bir tərəfdədi: biri evinə gedir, biri işinə gedir. G ü l b a h a r (hövsələsiz). Eh, mən səndən söz soruşuram, sən bilmirəm mənə nə cavab verirsən. Nə səbəbə, axır, hamı bir tərəfə getmir? Yox, yox, bu pis işdi, vallah, pis işdi. Bir yaxşı fikir elə (oturur pəncərənin içində). İ k i n c i h a m m a l. Xanım, məni yola sal gedim. Hansı kitabları aparacağam, ver aparım. G ü l b a h a r (hirsli qalxır ayağa və uğadan). Axmaq-axmaq danışma! Mən səndən söz soruşuram, sən hələ məndən katab istəyirsən. Bu saat mənə de görüm ki, axır bu adamlar niyə hamısı bir tərəfə getmir? Niyə biri o tərəfə gedir, biri bu tərəfə gedir? İ k i n c i h a m m a l. Xanım, başına dolanım, axır mən nə bilim? Hər kəs hara istəyir gedir. Mən dəxi nə eləyim?! G ü l b a h a r. Qələt eləmə, haramzada! Bu saat get onlara de ki, and olsun allaha, elə bir iş edərəm, bir dəqiqə içində, bax, bir göz yumub saatda (gözlərini yumur) quruyub daşa dönərlər. Onlar hamısı allahın yolundan çıxıblar. Yox, yox, sən onları xəbərdar elə! Yoxsa yazıqdılar, axırda özləri peşiman olarlar. Olarlar inşallah, olarlar inşallah! Hambal çönüb qapıya tərəf gedir. G ü l b a h a r (sakit). Dayan, hammal qardaş, dayan! Gəl kitabları apar. Amma mən sənə necə ki, dedim, elə də camaatı başa salarsan. İ k i n c i h a m m a l. Baş üstə, xanım. Pəs mən hansı kitabları aparacağam. Gülbahar gedir Rüstəm bəyin kitab şkafını açır, kitabları bir-bir çıxardır və cildlərini cıra-cıra, vərəqlərini dağıda-dağıda tullayır ortalığa və tullaya-tullaya deyir. G ü l b a h a r. Rus lüğəti. Slavyan lüğəti (hambal bu işi görcək yavaşca yox olur. Rüstəm bəyin kitablarını qurtarandan sonra Gülbahar Səməd Vahidin kitablarını haman minval ilə, yəni cırıb dağıda-dağıda atır yerə və ata-ata deyir): Elmi-qafiyə. Vəzni-şer. (Bu kitabları da qurtarandan sonra, Gülbahar gedir Mirzə Məhəmmədəlinin sandığından kitabları yenə bir-bir çıxarır və cıra-cıra tullayır yerə və deyir): Xüsuf. Küsuf. Sonra o tərəf-bu tərəfə baxıb görür hambal yoxdur, gəlir kitabların tikə-parçalarını qucaqlayır və pəncərədən tökür çölə. Qaçır içəri otaqdan neft və spiçka gətirir, kitabların üstünə neft töküb od vurur. Kitablar çöldə alışır və Gülbahar durur otağın ortasında; qoltuğundan anasının kitabını çıxardır, bir səhifəsini açır və diqqət ilə baxır. Çöl qapıdan hövlnak daxil olur, M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i , S ə m ə d V a h i d və dallarınca b i r i n c i və i k i n c i h a m b a l l a r. İçəri otaqdan hövlnak daxil olurlar R ü s t ə m b ə y, Z i v ə r x a n ı m və bunların dalısınca Z ə h r a b ə y i m sürünə-sürünə özünü salır qapının ağzına. Camaat hamısı kitabların yanmağını və Gülbaharın əhvalının dəyişməyini görüb mat qalır. Zəhra bəyim vayıldaya-vayıldaya deyir. Z ə h r a b ə y i m. Ax, yazıq canım! Qardaşlar gedirlər, pəncərədən kitabların yanmağına baxırlar, sonar çönüb Gülbahara tamaşa edirlər. Gülbahar əlindəki kitabın açıq səhifəsini yuxarı qalxızıb, qardaşlarına tərəf tutub baxır. Ara bir qədər sakit keçir və heç kəs dinmir. Axırda Gülbahar ucadan mütəəssiranə deyir: G ü l b a h a r. Qaldı bircə kitab: bu da anamın kitabı! Bir qədər hamı sakit durur baxır. Budur atam öz əli ilə yazdığı vəsiyyət (oxuyur). Tarixi-hicrinin min iki yüz doxsan dördüncü ilində, rəbiüs-saninin on ikisində, çeşənbə günü, sübh əzanından yarım saat keçdikdə yoldaşım Zəhranın cismindən bir parça qopub ayrıldı ki, ibarət olsun Rüstəm balamdan (barmağı ilə Rüstəm bəyə işarə edir; Rüstəm bəy atasının xəttinə diqqət edəndən sonra dəsmalını basır üzünə). Biçarə övrətin cisminin qalanından genə tarixi-hicrinin min iki yüz doxsan doqquzuncu ilində, ramazanın beşində, pəncşənbə günü, axşamdan üç saat keçdikdə genə bir parça ayrılıb qopdu. Haman gün oğlum Məhəmmədəli anadan oldu (barmağı ilə Mirzə Məhəmmədəliyə işarə edir; Məhəmmədəli də yavuq gəlir və atasının xəttini görür və dəsmalı basır üzünə). Yazıq Zəhranın qalan cismi genə bir dəfə parçalandı. Bu da vaqe oldu haman tarixin min üç yüz dördüncü ilində, cəmadiəl-əvvəlin on beşində, çaharşənbə günü, günorta zamanı ki, haman gün balamız Səməd dünyaya gəldi (Səməd Vahidə işarə edir; Səməd Vahid dəsmalı basır üzünə). Bundan da bir neçə il sonra baxtı-qara övrətin qalan yarım canından genə bir parça qopdu ki, adını Gülbahar qoyduq. Bu da vaqe olub haman tarixin min üç yüz onuncu ilində, şəvvalın iyirmi birində, cümə axşamı, sübh vaxtı. Yer, göy, aylar və ulduzlar göylərdə seyr edib gəzə-gəzə genə əvvəl-axır günün başına dolanırlar; çünki bunlar hamısı qədim əzəldə gündən qopub ayrılmış parçalardır. Mən etiqad edirəm ki, mənim də balalarım dünyada hər yanı gəzib dolansalar, genə əvvəl-axır anaları Zəhranın (əlini anasına tərəf tutur) ətrafında gərək dolanalar; çünki ay və ulduz şəmsin parçaları olan kimi, bunlar da analarının ayı və ulduzlarıdır. Vay o kəsin halına ki, təbiətin həmin qanununu pozmaq istəyə! Onun insafı və vicdanı ona müdamül-həyat əziyyət edəcək, nə qədər canında nəfəs var, peşiman olacaq. (Gülbahar qurtarcaq anası Zəhra bəyim bihuş oturduğu yerdə yıxılır. Gülbahar kitabı qoyur qoltuq cibinə və gedir oturur pəncərənin qabağında, dizlərini qucaqlayır və baxır çölə tərəf). R ü s t ə m b ə y, M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i, S ə m ə d V a h i d və Z i v ə r x a n ı m tökülürlər Zəhra bəyimin yanına. Mirzə Məhəmmədəli anasının əllərini soyumuş və can üstə görüb, qalxır durur övrətin başının üstündə və başlayır fatihə surəsini oxumağa. Hamı qalxır ayağa. Rüstəm bəy, Səməd Vahid və Zivər xanım dəsmallarını üzlərinə basıb, yavaşca ağlayırlar. (Gülbahar mat-mat baxır gah anasına tərəf, gah çölə tərəf). M i r z ə M ə h ə m m ə d ə l i (avaz ilə). Əlhəmdülillahi-rəbbil-aləmin. Ərrəhmanir-rəhim, maliki yövməddin…. -Pərdə salınır və Mirzə Məhəmmədəlinin oxumağını kəsir.* * * * == Dəli yığıncağı == Dəli yığıncağı -MƏCLIS ADAMLARI** H ə z r ə t Ə ş r ə f — hakim, 55 yaşında. H a c ı N a y i b-- (hakimin müavini), 45 yaşında. H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i f ə r ş f ü r u ş — dövlətli tacir, 50 yaşında. H a c ı X u d a v e r d i Ş ü r ə k a --dövlətli tacir, 50 yaşında. H a c ı C ə f ə r K o m p a n i-- dövlətli tacir, 50 yaşında. D o k t o r L a l b y u z-- (həmişə gözündə eynək), 55 yaşında. F ə r r a ş Ş i m r ə l i --30 yaşında. F a z i l M ə h ə m m ə d i b n Y ə q u b K ü l e y n i --45 yaşında. M ə ş ə d i Z e y n ə b — onun övrəti, 30 yaşında. D ə l i M o l l a A b b a s i b n Y ə q u b — Fazilin qardaşı, vaiz, mərsiyəxan, yaxşı səs sahibi, saqqalı və başı ağarmış, 60 yaşında (Dəlilikdə meyli şadlığadır). P ı r p ı z S o n a — dəli. Gah şad, gah qəmli. Molla Abbasın arvadı, gözəl saçları dağınıq, 35 yaşında. F a r m a s y o n R ü s t ə m — dəli, 40 yaşında (meyli şadlığadır). S ə r s ə m H e y d ə r — dəli, 35 yaşında (meyli şadlığadır) H ə m z a d Q u r b a n --dəli, 25 yaşında (meyli qəmginliyədir). C i n n i M u s t a f a --dəli, 40 yaşında (həmişə acıqlı). H a c ı B a ğ d a d--Farmasyon Rüstəmin qardaşı, 45 yaşında. K ə r b ə l a y ı T ü r b ə t — sərsəm Heydərin qardaşı, 40 yaşında. M ə k k ə M ə h ə m m ə d — Həmzad Qurbanın qardaşı, 40 yaşında. Ü m m i G ü l s ü m — Farmasyon Rüstəmin arvadı, üzü örtülü, tumanı dizdən, qıçları açıq, 35 yaşında. S ə k i n ə — Həmzad Qurbanın arvadı, üzü örtülü, tumanı dizdən, qıçları açıq, 22 yaşında. Ə m i n ə --Sərsəm Heydərin arvadı, üzü örtülü, tumanı dizdən, qıçları açıq, 30 yaşında. Ç a v u ş Ə l ə l f ə l a h — 35 yaşında. B i r k i ş i , o ğ l u i l ə b ə r a b ə r . Bunlardan savayı çox camaat. Cəmi mömünlər ki, burada iştirak edirdilər, hamısı əli təsbehli və dodaqları dua vird edir; məsəla: "sübhanallah, sübhanallah"…. * * * Birinci məclis Birinci məclis vaqe olur şəhərin hakimi H ə z r ə t Ə ş r ə f i n idarəsində. Yuxarı başda sandalya üstə əyləşib Həzrət Əşrəf, yanında durub müavini H a c ı N a y i b. Bir tərəfdə sandalya üstə əyləşib d o k t o r L a l b y u z, qabağında kürsü üstə kağız-küğuza baxır. Kənarda əyləşiblər şəhərin mötəbər tacirləri: H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i fərşfuruş, H a cı X u d a v e r d i Ş ü r ə k a, H a c ı C ə f ə r K o m p a n i. Qapının yanında durub fərraş Ş i m r ə l i. H ə z r ə t Ə ş r ə f H a c ı N a y i b ə qanılmayan dildə yavaş-yavaş bir söz deyir. H a c ı N a y i b (üzü camaata). Hacılar, burada bir vacib məsələ var ki, ondan ötəri də Həzrət Əşrəf sizi buraya dəvət edib; amma and verirəm sizi uzun qollu Həzrət Abbasa, burada, əgər mümkünsə türkcə danışmayaq, çünki Həzrət Əşrəfin mənə qeyzi tutur. H a c ı C ə f ə r K o m p a n i (Hacı Nayibə). Hacı ağa, and verirəm səni pənctəni-ali-əbayə, bu dəfəliyə bizi əfv buyurunuz və mətləbi bizim dildə bəyan ediniz ki, başa düşək: çünki məcə də ki, sizə məlumdur. Həzrət Əşrəf fərmayiş etdikləri dilə biz heç birimiz aşina deyilik. (Qorxusundan bir qədər yavaş deyir). Doğrusu, Hacı ağa, peyğəmbərə and olsun, Həzrət Əşrəfin dilini biz başa düşmürük. Bəs buna görə biz əhd edirik ki, Həzrət Əşrəfin xidmətində bundan sonra heç danışmayaq, heç danışmayaq. (Sağ əlini basır ağzına). H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i. Heç danışmayaq, heç danışmayaq. (Bu da əlini ağzına basır). H a c ı X u d a v e r d i. Heç danışmayaq, heç danışmayaq. (Bu da sağ əlini ağzına basır). Hacı Naib Həzrət Əşrəf tərəfə əyilib ona yavaşca bir söz deyir və o da buna yavaşca bir neçə söz deyir. Həzrət Əşrəf durub gedir içəri otağa, sonra Hacı Nayib üzünü tutur hacılara. H a c ı N a y i b. Hacılar, əhvalat bu qərar ilədir ki, hər bir hakimin birinci vəzifəsi məmləkətin abad və əhalinin istirahət və səadətidir. Və Həzrət Əşrəfin amalı və arzusu, bu məmləkətə təşrif gətirəndən indiyədək həmişə bu yolda olubdur. Buna da allah-təala özü şahiddir; bu da ki, əzhər minəş-şəmsdir. Həmin bu cənab (doktora işarə edir) ki, ismi şərifləri doktor Lalbyuzdur. H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i. Lalbyuz? H a c ı N a y i b. Bəli, Lalbyuz, doktor Lalbyuz ki, təzəlikdə Əmristandan bizim vilayətə təşrif gətiriblər ki, ruh azarının burada camaat içində nə şəkildə zühura gəlməyini tədqiq və təhqiq edib, cünunluq mərəzinin xasiyyətini, tarixini, indiki Əmristan darül-elmlərində təhsil etdikləri elmi-psixikə tətbiq buyursunlar. Burada doktor bir lüğət kitabına barmağını qoyub deyir. D o k t o r. Dali, dali (yəni istəyir desin "dəli"). H a c ı N a y i b (həkimə baxıb). Yəni həkim cənablarının ixtisası həmin dəlilik mərəzinin, yəni ruh dairələrinin öz təbii mahiyyətindən ixrac olub, rəxnə tapmağıdır ki, bunun nəticəsində insanın qüvveyi-əqliyyəsinə xələl yetişir. Bəistilahi-türk, insan dəli olur. Bəs belə olan surətdə insaf və mürüvvətdən uzaq olar, əgər biz doktor cənablarının şəhərimizə təşrifini qənimət saymayaq. Həzrət Əşrəfin iradəsi bu yerdə qərar tutub ki, bundan sonra şəhərimizdə bir nəfər də dəli və divanə küçə-bazarda sərgərdan dolanmasın və doktor cənabları o biçarələr üçün bir məkan qərar verib, onların müalicəsinə məşğul olsun …. Belə bir iqdamatın iki qism gözəl nəticəsi ola bilər: biri budur ki, şəhərimizin küçələrindən dəliləri rədd etmək ilə vilayətimizin abadlığı yolunda təlaş etmiş olarıq ki, bu özü bizim üçün müqəddəs bir vəzifədir; ikincisi də budur ki, o bəxtiqarə dəlilərin xeyir-duasının feyzi bizim özümüzə də kifayət edər, valideynimizə də kifayət edər və abavü əcdadımıza da kifayət edər. Nə deyirsiniz, hacılar? H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i (əllərini qalxızır duaya). Bari pərvərdigara, belə hakimlərin sayəsini biz aciz bəndələrin başının üstündən əskik eləmə öz birliyin xatirinə. H a c ı X u d a v e r d i (əlləri duada). Ey gözə görünməyən pərvərdigar, bizə rəhmin gəlsin! H a c ı C ə f ə r (əlləri duada). Amin! Hacılar təəccüblə doktora tamaşa edirlər. H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i. (Hacı Nayibə) Hacı ağa, mən belə məsləhət görürəm ki, doktor cənablarının şəhərimizə vürudu çavuş vasitəsilə əhaliyə elam olunsun və car çəkilsin və o biçarə dəlilərin qohum-əqrəbasına müjdə verilsin ki, xudavəndi-aləmin lütf və mərhəməti sayəsində o binəva dəlilər mübtəla olduqları cünunluq mərəzindən tez bir vaxtda şəfa tapacaqlar. H a c ı l a r (Şimrəliyə tərəf). Bəli, bəli, elam olunsun, car çəkilsin. H a c ı N a y i b. (Şimrəliyə) Şimrəli, hacıların məsləhəti pis deyil. Durma get, binagüzarlıq elə. Ş i m r ə l i. Çeşm (çıxır, gedir). H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i. Pəh, pəh, pəh! Maşallah olsun doktor cənablarının elminə; necə də ki, ərəblər deyiblər: zahir batinin ayinəsidir, eləcə doktorun zahirindən elm yağır. A kişi, bizim müsəlmanların yəni həkimləri də bir həkimdilər? Vallah, billah, and olsun getdiyim Imam Rzaya, heç baytal da deyillər. Həkim, bax, buna deyərlər ey! Amma heyf ki, deyəsən, bizim dili yaxşı bilmir. H a c ı C ə f ə r. Yəni, Hacı ağa, nə eybi var ki, bilmir?H a c ı X u d a v e r d i. Yəni, Hacı ağa, bizim dildə nə mətləb var ki, onu bilsin ya bilməsin? Biləndə nə olacaq, bilməyəndə nə olacaq? H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i (hacılara). Hacı ağa, and olsun allaha, mən ona təəccüb eləyirəm ki, bu zalım oğlu bizim dili bilməyə-bilməyə dəlilərə necə müalicə edəcək? Genə özgə azar ola, genə bilməsə də, o qədər eybi yoxdur. Amma Hacı Nayib ağa buyurmuş kimi, burada ruh məsələsi var, burada dəlinin əhvalını yoxlamaq məsələsi var. H a c ı X ud a v e r d i. Xudaya, şükr sənin cəlalına! H a c ı C ə f ə r. Lahövlə vəla qüvvətə illa billahü əliyül-əzim! H a c ı N a y i b. Yəni Hacı Məhəmmədəli ağa, dili bilməkdə, ya bilməməkdə bir mətləb yoxdur. Odur Həzrət Əşrəf də bizim dili bilmir; indi görək bunun bilməməyinin kimə nə zərəri var? Həkim də bunun kimi. Nə eybi var? Həkiminki odur ki, azarın özünə yaxşı təşxis versin. H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i (Hacı Nayibə). Xeyr, məni əfv buyurasınız, Hacı ağa! Həzrət Əşrəfin işi bir özgədir: o hakimdi, onun vəzifəsi ancaq əmr etməkdi, çığırıb bağırmaqdı ki, burada bir özgə dili bilmək əsla lazım deyil; amma həkim bir az bilsə, nə eybi var? H a c ı N a y i b. Bəli, hələ bu belə. Indi, hacılar keçək məsələnin o biri tərəfinə. Məlumdur ki, hər təşəbbüsat ki, məmləkətin abadlığı yolunda başlanır, hökumət xəzinəsinə çox da ağırlıq düşməsin deyə, ağayani-tüccarın himmətinin vücudu ilə nəticəbəxş olur; buna binaən Həzrət Əşrəf dəlixananın təsisinin məsarifini siz cənabların öhdəsinə mühəvvəl edibdi ki, indi biz bu saat doktor həzrətlərinin müsvəddəsindən həmin binagüzarlığın məxaricini təxmin edə bilərik. (Əyilib doktorun kağızına baxır). Doktor gah kağızları, gah lüğət kitablarını açır, Hacı Nayabə nişan verir. Bəli, doktorun hesabı mövcibincə, əgər biz istəyək şəhərimizdə bir dəlixana təsis edək, onun ildə iyirmi min tümən məsarifi olacaq. H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i (təəccüblü). Iyirmi min tümən? H a c ı N a y i b. Bəli, Hacı ağa. H a c ı X u d a v e r d i (təəccüblü). Iyirmi min tümən? H a c ı N a y i b. Bəli, Hacı ağa. H a c ı C ə f ə r (təəccüblü). Iyirmi min tümən? H a c ı N a y i b. Bəli, Hacı ağa. Hacılar bir-birinə baxıb, başlarını bulayırlar. H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i (Hacı Nayibə). Hacı Nayib ağa, and verirəm səni səyyidüş-şühədaya, boşla getsin. H a c ı X u d a v e r d i (Hacı Nayibə). Hacı Nayib ağa, and verirəm səni qərib Imam Rzaya, boşla getsin. H a c ı C ə f ə r (Hacı Nayibə). Hacı Nayib ağa, and verirəm səni çəhardəh məsuma, boşla getsin. H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i (Hacı Nayibə). Ərz olsun Hacı Nayib ağanın hüzuri-mübarəkinə ki, o biçarə dəlilərin ağlını alan o gözə görünməyən pərvərdigari-aləmdir ki, öz yaratdığı bəndəyə lazım olan yerdə ağlı verir də, alır da. Bu bir məşiyyəti-yəzdanidir ki …. (Iki əlini yuxarı qalxızıb, gözlərini allaha tərəf axıdıb, bu halətdə olan vaxt Həzrət Əşrəf içəri qapıdan yavaşca başını çıxardıb çığırır). H ə z r ə t Ə ş r ə f. Pul, pul!…. (Həzrət Əşrəf yenə yox olur. Hacılar xövfə düşürlər). H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i (Hacı Nayibə) Hacı ağa, bu nə fərmayişdi? Pul budur bizim cibimizdə. Bizim malımızın da, canımızın da təəllüqü Həzrət Əşrəfdir. And olsun xaliqi-ləmyəzələ ki, burada xilaf yoxdu. Bu nə fərmayişdi? Fərraş Şimrəli daxil olur. H a c ı X u d a v e r d i (Hacı Nayibə). Hacı ağa, and verirəm səni o uzun qollu Həzrət Abbasa, axı Həzrət Əşrəfin nahaq yerə qeyzi tutur; biz bir söz ki, demirik. Bir surətdə ki, Həzrət Əşrəf fərmayiş buyururlar, bizim nə sözümüz ola bilər? H a c ı l a r. Nə sözümüz ola bilər?…. H a c ı X u d a v e r d i. Axı, qurban sənə, Hacı ağa, bircə mətləb burasındadır ki, hərənin öz damarına görə qan alarlar. Axı sən özün bir mülahizə buyur gör, o iyirmi min tüməni biz üçümüz verə bilərik ya yox? Görək aya bu şəhərdə bizdən də savayı tacir var ya yox? H a c ı C ə f ə r. Yaxşı, biz bədbəxt nə deyirik ki! Xub, yarısını biz verək, yarısını qeyri tacirlər versin. H a c ı N a y i b. Hacı Məhəmmədəli ağa, and verirəm səni mövlayi-müttəqiyanə, bu sözləri mənə deməyin. Sözünüz var idi, bayaq Həzrət Əşrəfin özünə ərz edəydiniz. Əgər pul vermək xəyalınız yox idi, heç öhdənizə götürməyəydiniz. H a c ı X u d a v e r d i. Ay Hacı ağa, axı biz bədbəxt nə vaxt öhdəmizə götürdük? H a c ı C ə f ə r. Allah şeytana lənət eləsin! H a c ı X u d a v e r d i. Xudaya, şükür sənin cəlalına! H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i (üzü həkimə). Cənab həkim, gəl sən bu daşı ətəyindən tök! Həkim təəccüblü baxır hacılara tərəf və bir şey başa düşmür. H a c ı X u d a v e r d i (həkimə). Ay həkim, Hacı Məhəmmədəli ağa yaxşı deyir, axı bu dəlixana söhbəti nə bir söhbətdi ki, bunun üstə özünüzə də, bizə də bu qədər dərdi-sər verirsiniz? Biz eşitdiyimiz budur ki, dəliliyin bir səbəbi var. Bu bir bəladır; bu bir qismətdir ki, hər bir yaranmış ki, bu dərdə mübtəla olur, gərəkdir ki, tutduğu işin müqabilində cəzasını çəksin. Bunun çarəsi "Cövşəni-kəbir" ya "Cövşəni-səğir" duasıdır ki, yazıb tikirlər dəlinin paltarına; özü də gərək sol qoluna tikilsin. (Əli ilə qolunu göstərir). Həzrət Əşrəfin başı içəri otaqdan görsənir. H ə z r ə t Ə ş r ə f (çox ucadan və hirsli). Pul! Pul! H a c ı l a r (təşvişə düşürlər və qorxa-qorxa deyirlər). Bəçeşm, bəçeşm. Pul hazırdır. (Əllərini ciblərinə uzadırlar). Küçədə Çavuş carlayır: mücdə verilir şəhərimizin dəlilərinə, şəhərimizə bir həkim gəlib, daha bundan sonra hamı dəlilər ağıllanacaq. Ay muştuluğumu verənlər, ay xələtimi verənlər! H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i (Hacı Nayibə). Hacı Nayib ağa, xub, bir sözümüz yoxdu; pulu bu saat düzəldərik. Amma and verirəm səni Imam Museyi-Kazimə, həkimi bir tövr başa sal, xərci azaltsın; yoxsa bizim şəhərimizdə o qədər çox dəli yoxdu ki, iyirmi min tümən onların müalicəsinə sərf olunsun. H a c ı C ə f ə r. Xeyr, xeyr, o qədər dəli harada idi? Cəmisi beş-altı nəfər ancaq olar. H a c ı M ə h ə m m ə d ə l i (Hacı Cəfərə). Xeyr, Hacı ağa, bimari-Kərbəlaya and olsun, dörd nəfərdən artıq deyil: biri dəli Molla Abbasdı, biri onun övrəti Pırpız Sonadı, biri, biri…. H a c ı X u d a v e r d i. Biri o Farmasyon Rüstəmdi-nədi, biri odu, bir-ikisi də ola-olmaya…. H a c ı N a y i b (əyilib həkimin hesabına baxır). Burada əvvəl davaların xərci yazılıb, məsələn: psixikum-sulfirikum-bromatum, min tümən …. Nə bilim, çoxusunu oxuya bilmirəm. Içəri otaqdan həzrət Əşrəfin başı görsənir. H ə z r ə t Ə ş r ə f (çığırır). Pul! Pul! Hacılar tələsə-tələsə və qorxa-qorxa ciblərindən bir qədər qızıl pul çıxardıb, tökürlər Hacı Nayibin qabağına, bu da pulların yarısını yığır aparır içəri, Həzrət Əşrəfə verir, qalan yarısını qoyur həkimin qabağına, həmin pulları dəstmala qoyur, kağız-kuğuzunu yığışdırır gedir; hacılar ilə əl-ələ verir. Hacılar xahi-nəxahi əl verəndən sonra, əllərini qabağa uzadıb, havada saxlayırlar ki, sonra yusunlar. Doktor buna təəccüb edib və üzünu Hacı Nayibə tutub, guya bu işin mənasını bilmək istəyir. Hacılar narazı bir halətdə istəyirlər çıxıb getsinlər, bu heyndə küçədə qilü qal qopur. Daxil olur H a c ı B a ğ d a d və Ü m m i — G ü l s ü m H a c ı N a y i b. Xeyir ola, Hacı Bağdad, bu nə qiylü qaldı? H a c ı B a ğ d a d (Hacı Nayibə). Hacı Nayib ağa, and verirəm səni o gözə görünməyən pərvərdigara, bizi bu mərəkədən xilas et. H a c ı N a y i b. Nə var, nə mərəkədi?H a c ı B a ğ d a d. Hacı ağa, bizim qiylü qal ilə işimiz yoxdu. Biz allahın fəqir və mömin bəndəsiyik. Mənim o bədbəxt dəli qardaşım Farmasyon Rüstəmin əlindən bilmirik hara baş götürüb qaçaq. Bu övrət (Ümmi Gülsümü göstərir), ayıb olmasın, haman dəli qardaşımın övrətidir. Indi bir-iki ay olar ki, mən onu müvafiq-şəri-ənvər özümə siğəsini oxudub, həlal eləmişəm. Siğəsini də Fazil Məhəmməd özü oxuyub. Çünki gərək məlumunuz ola ki, Fazil Məhəmməd özü keçən il elan eləmişdi ki, cəmi dəlilərin övrətləri ərlərindən boşdular və azaddılar. Indi haman dəli Rüstəm qardaşım bu saat gəlib yapışıb bu biçarə övrətin yaxasından ki, şəhərimizə həkim gəlib, mənə dava verəcək, ağlım başıma gələcək. Indi istəyir zornan övrəti götürüb aparsın. Aman günüdür, Hacı ağa, bizi dəli Rüstəmin şərindən xilas elə. Hacı Nayib və qeyriləri mat qalırlar. H a c ı l a r. Lahövlə vəla qüvvətə illa billahü əliyyül- əzim! Yenə küçədə mərəkə və qiylü qal qopur. Daxil olurlar K ə r b ə l a y ı T ü r b ə t, M ə k k ə M ə h ə m m ə d, Ə m i n ə ö v r ə t, S ə k i n ə ö v r ə t və bunlardan savayı k ü ç ə ə h l i. Daxil olanlar bir-biri ilə bu tövr giley-güzar edir: "A kişi, belə də iş olar, necə ağıllanacaq, biçarə arvadın günahı nədi?" Küçədə Çavuş yenə carlayır: "Ey şiələr, şəhərimizə həkim gəlib, dəlilərə müjdə olsun. Hamısı bir neçə günün müddətində ağıllanacaq. Ey mənə muştuluq verən, ey mənə xələt verən!" Sonra adamlar başlayır çığırışmağa: "Ədə, dəlilər gəlirlər!" Qiylü qal qopur, ara qarışır, Həzrət Əşrəf başını içəri otaqdan çıxardıb çığırır: "Sükut!" F ə r r a ş şallaq ilə camaatı sakit edir. H a c ı N a y i b (üzünü tutur camaata). Ey Hacı Bağdad, Kərbalayı Türbət, Məkkə Məhəmməd! Ey-yer üzünün şiələri! Heç qiylü qal lazım deyil. Doğrudur, doktor Lalbyuz cənabları xudavəndi-aləmin mərhəməti ilə şəhərimizin cəmi dəlilərini ağıllandıracaq. O ki, siz ərz edirsiniz dəlilərin bir neçəsinin övrətləri öz qardaşlarına ərə gediblər, bu məsələlər şəri bir məsələ olduğu halda, bunun həllini Həzrət Əşrəf mühəvvəl edir şəhərimizin şəriətmədarı Fazil Məhəmməd ibn Yəqubun öhdəsinə ki, bu barədə hər nə sərəncam olsa, ona təbəiyyət etmək cəmi yer üzünün şiələrinin vəzifəsidir. Dəxi burada bir özgə söhbət ola bilməz. Hacı Nayib sözünü qurtaran kimi küçədə səs düşür ki, dəlilər gəlir, C i n n i M u s t a f a gəlir. Adamlar qarışır bir-birinə, qaçan qaçır, qalan qalır. -P ə r d ə s a l ı n ı r.* * * * İkinci məclis Ikinci məclis vaqe olur Fazil Məhəmməd ibn Yəqubun evində. Oturub Fazilin övrəti M ə ş ə d i Z e y n ə b, başı aşağı, qəmgin; yanında beş-altı yaşında oğlu H e y d ə r öz-özünə oxuyur. Uzaqdan küçə uşaqlarının qiylü qalı eşidilir və küçə qapısını daşa basırlar. Daxil olurlar dəli M o l l a A b b a s və dəli övrəti P ı r p ı z S o n a. Bunları küçə uşaqları daşa basa-basa qovurlar içəri. Məşədi Zeynəb bunları görcək tez durur ayağa və yerdən başmaq tayını götürüb, atır dəlilərin üstə. Dəlilər ağlamsınırlar və bir tərəfdən küçə uşaqlarından qorxurlar, bir tərəfdən də Məşədi Zeynəbin başmaq atmağından özlərini qoruyurlar. M ə ş ə d i Z e y n ə b (acıqlı). Itilin cəhənnəmə buradan! P ı r p ı z S o n a. Buy, buy, buna bax, sən allah! Biz niyə cəhənnəmə itilək? (Molla Abbasa) Molla Abbas, sən allah biz cəhənnəmə gedəcəyik? (istəyir ağlaya). Molla Abbas, sən allah qoyma məni cəhənnəmə aparsınlar; mən cəhənnəmdən qorxuram (qorxusundan titrəyir). M o l l a A b b a s (Sonaya acıqlı). Kəs səsini, bihəya qızı bihəya! (Bir qədər acıqlı baxır Sonanın üzünə). Çəpik çal, oynuyum. (Pırpız Sona çəpik çalır, Molla Abbas düşür oynamağa). M ə ş ə d i Z e y n ə b (acıqlı və ucadan). Cəhənnəm olun buradan, yoxsa vallah bu daşnan vurub başınızı yararam! (Əlində bir şey tutub istəyir ata dəlilərə. Onlar istəyir qaçalar çölə, amma uşaqların qorxusundan qapıdan yenə evə qayıdırlar). M o l l a A b b a s (az qalır ağlasın). Axı mən hara gedim? Uşaqlar məni daşa basır. (Sona əyri-əyri baxır. Məşədi Zeynəbin üzünə və birdən onun üstünə hücum çəkib itələyir, Zeynəb ona bir-iki yumruq vurur). M o l l a A b b a s (ağlaya-ağlaya). Ay arvadlar, siz allah dalaşmayın. F a z i l M ə h ə m m ə d (daxil olub, başmaqlarını çıxardır). Genə bu nə qiylü qaldı? (Molla Abbasa). Genə bu küçə uşaqlarını niyə bura yığmısan? Nə istəyirsən bunlardan? Min dəfə sənə demişəm bu colma-çocuğa qoşulma. (Sonaya) Hə, Sona, kefin necədi, qızım? (Sona da, Molla Abbas da ikiqat baş yendirirlər və bir söz demirlər). F a z i l [M ə h ə m m ə d] (Molla Abbasa) Abbas, genə səndən yana giley-güzar eşidirəm; genə səndən şikayətlər qulağıma çatır. Bir az özünə toxtaxlıq ver; axı eyibdir. Sən mənim ata bir, ana bir qardaşımsan; sən camaatı üstünə güldürəndə, mən xəcalətimdən küçəyə çıxa bilmirəm. Vallah biabır olmuşam. Bir də bu qədər küfr, nasəza danışmağı tərgit: allah ilə, peyğəmbər ilə işin olmasın, yoxsa camaat səni səngsar elər. Dəlilər ikisi də Fazilə təzim edirlər, Zeynəb də oturub qulaq verir. F a z i l [M ə h ə m m ə d] (Molla Abbasa). De, de, de, görüm axı nə vaxtadək dəlilik eləyəcəksən? Axı bir söz de görüm nə deyirsən? M o l l a A b b a s (Fazilə). Dadaş, izin ver oynuyum. P ı r p ı z S o n a (Fazilə). Fazil dadaş, izin ver mən də oynuyum. F a z i l [M ə h ə m m ə d] (acıqlı). Siz gərək mənnən zarafat eləməyəsiniz; mən Faziləm, mənə hörmət lazımdı. Tutax ki, mən izin verdim; siz mənim yanımda nə tövr cürət edib oynarsınız? M o l l a A b b a s (guya bir şey tapıb). Buy, dadaş, vallah oynaram. Istəyirsən oynuyum? (əllərini qalxızır ki, oynasın). F a z i l (çığırır). Sarsaqlama! Molla Abbas qorxub qaçır çölə. [ P ı r p ı z ] S o n a. Fazil dadaş, gör mən nə yaxşı oynuyuram (Sona əllərini qalxızır ki, oynasın, görür ki, Fazil dinmir; başlayır süzüb oynamağa. Saçları çiyninə tökülmüş halda süzə-süzə dolanır, gəlir Fazilin qabağından keçir). F a z i l [M ə h ə m m ə d] (bir qədər mat-mat tamaşa edəndən sonra üzünü kənara tutub). Lənət şeytana! P ı r p ı z S o n a. (Məşədi Zeynəbə). Zeynəb, ay qız, dur sən də oyna! (Zeynəb Sonanı itələyir kənara, Molla Abbas oynaya-oynaya girir içəri). F a z i l [M ə h ə m m ə d] (Molla Abbasa). Cəhənnəm ol buradan! M o l l a A b b a s. Dadaş, əgər oynamağıma razı deyilsən, izin ver mayallaq aşım (mayallaq aşır). F a z i l [M ə h ə m m ə d] (durur Molla Abbası evdən qovur). Cəhənnəm ol! Çıx get! Yoxsa, vallah, bilmirəm ki, nə elərəm! (Molla Abbas və Sona qaçırlar çölə, ara bir qədər sakit olur). F a z i l [M ə h ə m m ə ə d] (Zeynəbə). Zeynəb, sənə bir söz deyəcəyəm. (Zeynəb dinmir, qulaq asır). Qulaq as gör nə deyirəm. Şəriətdə belə yazılıb ki, bir kişi ki, dəli oldu, onun övrəti ondan boşdu, onların talağı oxunmuş kimidi; bu mənim bədbəxt qardaşım Molla Abbasın dəli övrəti Pırpız Sonadır ki, mənim qabağımda qol-qıçı açıq gəzir və mən də ona xahi-nəxahi nəzər etməyə məcbur oluram, buna şəriət sahibi bəhər hal razı ola bilməz. M ə ş ə d i Z e y n ə b (Fazilə). Bəs nə eləmək istəyirsən? F a z i l [Mə h ə m m ə d] (bir qədər dinmir). Vallah, mən özüm də məəttəl qalmışam; çünki o dəli övrətdən də deyəsən bir haray yoxdu. (Bir qədər dinmir). Xub, dur gör Sona hara qaçdı getdi? Onu bir çağır gəlsin danışdırım. (Zeynəb çıxır, uşaq da onun dalınca qaçır. Fazil başını aşağı salıb, fikrə gedir, Zeynəb Sonanın əlindən yapışıb çəkə-çəkə gətirir. Fazil başını qalxızıb Sonanı görür). Sona, yavuq gəl, sənə söz deyəcəyəm. (Sona təzim edir). Sona, gəl razı ol, səni yaxşıca geyindirim, bəzəndirim, yuyundurum, səliqələndirim; amma bu şərtnən ki, ağıllanasan, dəxi üzü-gözü açıq küçələrə düşüb, dəlilik eləməyəsən. [P ı r p ı z] S o n a (qorxur, az qalır ağlaya). Fazil dadaş, mən səndən qorxuram. F a z i l [M ə h ə m m ə d] (yumşaqlıqnan). Niyə məndən qorxursan, qızım? [P ı r p ı z] S o n a. Qorxuram məni döyəsən. F a z i l [M ə h ə m m ə d] (mehriban). Qorxma, qızım, döymənəm; niyə döyüm? (yavuq gedir). [P ı r p ı z] S o n a. Axı mən sənin yanında oynadım, qorxuram acığın tuta. F a z i l [M ə h ə m m ə d] Yox qızım, acığım tutmur. Istəyirsən genə oyna. (Sona əllarini qalxızır, istəyir oynasın, o tərəf-bu tərəfə baxıb, istəyir gedə çölə). [P ı r p ı z[ S o n a. Qoy gedim Molla Abbası çağırım. F a z i l [M ə h ə m m ə d] (qabağını kəsir). Yox, getmə, getmə, dayan, dayan, gör nə deyirəm. (Sona Fazilə baxmayıb qaçır, çöl qapının ağzında durub, qorxa-qorxa Fazilə tərəf baxır. Fazil bir qədər Sonaya baxandan sonra) Ay qız, bizə yazığın gəlsin; əgər o bədbəxt Molla Abbasa yazığın gəlmirsə, barı mənə yazığın gəlsin, ağlını yığ başına. Axı bir mənə de görüm, sən nə deyirsən, nə istəyirsən və özünü bu günə salmaqda xəyalın nədir? [P ı r p ı z] S o n a. Fazil dadaş, mən imamı axtarıram. F a z i l [M ə h ə m m ə d]. Necə imamı axtarırsan?[P ı r p ı z] S o n a. Mən imam sahibbəzzəmanı axtarıram. F a z i l [M ə h ə m m ə d.] Neyləyirsən imam sahibbəzzəmanı? [P ı r p ı z] S o n a. Mən imam sahibbəzzəmana ərə gedəcəyəm. F a z i l [M ə h ə m m ə d.] Qızım, sən dəlisən, onun üçün belə danışırsan. [P ı r p ı z] S o n a. Yox, Fazil dadaş, sən özün dəlisən, onun üçün belə danışırsan. F a z i l [M ə h ə m m ə d.] (bir qədər fikirdən sonra). Nə deyim, qızım? Imama istəyirsən, imama get; amma axı sən ağıllanmasan, imam səni bu surətdə qəbul eləməz. [P ı r p ı z] S o n a. (ağlamsına-ağlamsına). Mən necəyəm ki? (öz üst-başına baxır). Mən necəyəm ki? Yox, yox, mən imamı istəyirəm. Məni apar imamın hüzuruna; mən imam sahibbəzzəmanı istəyirəm. F a z i l [M ə h ə m m ə d.] (bir qədər Sonaya baxandan sonra). Qızım, mən özüm imamın nayibiyəm, mənim sözüm imamın sözüdü (başlayır ağlamağa və diz üstə çöküb, başını əyir döşünə; əlləri ilə üzünü yumur. Bir qədər bu halətdə hərəkətsiz qalandan sonra, başını dikəldir və əllərini qaziyül-hacata qalxızıb deyir). Ey ricalül-qeyb, hardasınız, niyə həzrət sahibəzzəmanı gətirmirsiniz? Niyə onun rikabi-mübarəkində zühür etmirsiniz ki, cahanı küfri-küffardan pak edəsiniz? Bari pərvərdigara, and verirəm səni yetmiş iki şühədanın nahaq tökülən qanına, sən əvvəla, mənim bəradərim Molla Abbasın təqsirindən keç və nə qədər ki, indiyədək küçə və bazarda sənin cəlalına istehzalar törədib, sənin qüdrətinə şəkk gətirib və nə qədər ki, bundan savayı küfrə və nasəza danışmağı özünə peşə edib, sən onu əfv et; zira sən ərhəmərrahiminsən. Xudaya, and verirəm səni məzlumi-Kərbəlayə, bu biçarə Sonanın qüvveyi-əqliyyəsinə bir qədər sihhət kəramət elə; ta qolu, qıçı və üzü açıq naməhrəmlər nəzərində gəzib dolanmağı tərk etsin və biz aciz bəndələrin hədsiz məsuliyyətlərinə bais olmasın, Allahümmə bəlliğ mövlayi-sahibəzzəman səlavatullahi əleyhi əlaənnə cəmiül-mömininə vəlmöminat, fi məşariqül-ərz və məğaribəha! Qoy zühur etsin və asi bəndələrinə rəhmi gəlsin; qoymasın dünya dərhəm-bərhəm ola. (Əllərini daha da yuxarı qalxızır və həvəslənir, cuşə gəlir və gəldikcə səsini ucaldır). Zühur et, ey sahibbəzzəman! Zuhur et! Və hidayət elə siratül-müstəqimə günahkar bəndələrini M o l l a A b b a s və S o n a çöl qapıdan başlarını uzadıb xəlvətcə baxırlar. Ey sahibül-əsr vəz-zəman, zühur et! Mənəm sənin nayibin Məhəmməd, atam Yəqub, künyəm Küleyni (üzünü çöl qapıya tərəf tutub çığırır). Ey məşərül-xəlayiq, elan olunur bu gündən sizə ki, mən ricalül-qeybin ətəyindən tutub, həzrətin zühurunu istida etdim (gözləri səqfə baxır, əlləri duada, cuşa gəlir, ağzı köpüklənir). [P ı r p ı z] S o n a (Fazili bu halda görüb, Molla Abbası çağırır və ağlayır). Molla Abbas, bura bax, bura bax! Fazil dadaşım dəli olub (çığırır). Küçədə f ə r r a ş Ş i m r ə l i əlində şallağ daxil olur və Pırpız Sonaya deyir F ə r r a ş Ş i m r ə l i. Tərpənmə, həkim gəlir. H ə k m L a l b y u z daxil olur, bir əlində mizanül-hərarə, o biri əlində yenə həkimlikdə lazım olan qulaq lüləsi. Fazil Lalbyuzu görüb, çox təəccüb edir. Molla Abbas çöl qapıda durub, adamların cəmisinə təzim edir; habelə Pırpız Sona. F ə r r a ş Ş i m r ə l i (Fazilə). Həzrət Fazilə ərz olsun ki, bu cənab (həkimi nişan verir) məşhur professor Lalbyuzdur ki, dəlilərə elə bir dava verir ki, dəli üç gün çəkmir ki, şəfa tapır və sənin-mənim kimi ağlı başına gəlir. F a z i l M ə h ə m m ə d. (ayağa durub, həkimə hörmət edir) Buyurun, əyləşiniz (üzünü fərraş Şimrəliyə tutub). Bəli, bəli cənab doktorun şəhərimizə təşrifini eşitmişəm. Bəndeyi-həqir Əmristan mütəxəssislərinin tibb elmində məharətlərinə şəkk və tərəddüdüm yoxdu və lakin ruh mərəzlərinin şəfası ki, bu alicənablar (həkimə işarə edir) öz öhdələrinə götürüblər,--elə bir müşkül əmrdir ki, bu barədə bir nəticəyə nail olmaqlarına mənim mütəəssifanə çox iştibahım var. Zira ki, həqq-təala özü buyurublar ki, qülir-ruhü min əmri-rəbbi. Hərçənd əmr ləfzinin keyfiyyət və mahiyyətinin mənasını bəyan buyurmayıblar, lihaza əql heyrətdə qalır və üqəlanın ixtilafı məhz bu barədədir ki, aya ruh cövhər qəbilindəndir ya ərəz və cövhər olduqda da aya mücərrəddir ya qeyri-mücərrəd. Çün həzrəti Imam Cəfər Sadiqdən rəvayətdir ki, zəmani ki, xudayi-təala öz bəndəsinin qəbzi-ruhini mələkül-mövtə həvalə elədi, buyurdu: çıxart bəndələrimin ruhunu, gətir mənim yanıma ki, mən onu rahət edim (başlayır ağlamağa, həkim təəccüb edir və yavaş-yavaş gedir Fazilin yanına) və onlara rəhmət bəxş edim. Ruhların hamısını mələkül-mövt gətirir xudayi-təalanın yanına (ağlayır, həkim gedir, əlini qoyur Fazilin alnına və üzünü fərraşa tutur və təəccüb edir). M o l l a A b b a s (həkimə yalvarır). Ay həkim, mənim bu Fazil qardaşım dəlidi; ona bir dava ver, ağlı başına gəlsin. F ə r r a ş Ş i m r ə l i (Molla Abbasa acıqlanır). Sarsaq, sarsaq danışma, düş qabağıma səni aparacağam dəlixanaya! Fazil əlləri ilə üzünü örtüb ağlamaqdadır, həkim adamdarın üzünə baxır və bir şey başa düşmür. F ə r r a ş Ş i m r ə l i (həkimə). Cənab həkim, bizim şəhərin dəlilərinin biri budur (Molla Abbası göstərir), biri də bunun övrəti Pırpız Sonadı (göstərir). [P ı r p ız] S o n a (həkimə). Cənab həkim, bizim şəhərin dəlilərinin biri budur (ağlayan Fazili göstərir), biri də…. Fərraş onu itələyib istəyir çıxartsın, həkim əllərini qalxızıb fərraşın qabağını kəsir. F a z i l [M ə h ə m m ə d] (başını qalxızıb yuxarı). Xudaya, sən ərhəmərrahiminsən. (Həkimə). Ey həkim, and verirəm səni Isa və Məryəmə, əgər sənin ixtiyarında olan dava-dərmanlarda kəramət varsa, bu biçarə övrətə bir əlac elə ki, bəlkə bu qədər naməhrəm içində qol-qıçı açıq gəzmək məsiyyətindən xilas olub, nə qədər nəfəsi var, cənabınıza sənaxan olsun. Doktor Sonanın qol-qıçına vəravürd edir və nəbzini əlinə alıb soruşur. D o k t o r. Sənin ad nə? (Sona dinmir). Sənin ad nə? (Sona yenə dinmir). F ə r r a ş Ş i m r ə l i (Sonaya). Ay qız, həkim soruşur adın nədi? Cavab ver də! Kar deyilsən ki! M o l l a A b b a s (həkimi yamsılayır). Sənin ad nə? Adamlar gülüşür. Fərraş Molla Abbas tərəfə hücum edir, Molla Abbas qaçır, Sona ağlayır. [P ı r p ı z] S o n a. Niyə mənim Molla Abbasımı döyürsünüz? (Həkimə). Ay həkim, qoyma bu dəlilər mənim Molla Abbasımı döysünlər (ağlayır). F a z i l [M ə h ə m m ə d] (həkimə). Ay həkim, and verirəm səni o yeri-göyü yox yerdən xəlq edən bir pərvərdigara, sən mənim bu dəli qardaşım Molla Abbasa da ətfi-nəzər edib, bunun da dərdi müalicəpəzir olan surətdə, o da öz məsləhətinizdi. Nə eybi var, girəm ki, bu bədbəxt bu qədər müddətin ərzində ki, xəbti-dimağ gətirib, çöllərə düşüb, xüdavəndi-aləmin əqlləri heyran qoyan mahiyyət, kəmiyyət və keyfiyyətini istehzaya qoyub danışmağı özünə bir vəzifeyi-şəniə qərar verib. Və şayəd bundan baş verən küfr və nasəzanın müqabilində xüdavəndi-təbarək və təala tərəfindən (uşaq kimi ağlayır) bu övrətə də bir müalicə iltifat ediniz, ta ki, üzü-gözü açıq gəzib, bizi naməhrəmə baxmaq günahi-kəbirəsindən xilas etsin. [P ı r p ı z] S o n a (həkimə yalvarır). Ay həkim, sən allah, sənə qurban olum, mənim bu Fazil dadaşıma da bir dava ver, ağıllansın və məni çox çimdikləməsin. Hamı gülüşür, doktordan və Fazildən savayı. F a z i l [M ə h ə m m ə d] (başını qalxıhzıb Sonaya bərk və çox ucadan acıqlanır). Yalan danışma, bihəya! [P ı r p ı z] S o n a (istəyir ağlaya). Buy, buy! Yalan niyə danışıram? Bəs bunları kim çimdikləyib? (Qolunda və canındakı çimdik yerlərini göstərir, Molla Abbas qapıdan qah-qah çəkib gülür). F a z i l [M ə h ə m m ə d] (əllərini göyə qalxızıb). Əstəğfürullah rəbbi və ətubi ileyh, lahövlə vəla qüvvətə illa billahi əliyyül-əzim. D ə l i l ə r (Fazili yamsılayırlar). Fərraş onlara həmlə edir. Dəlilər qaçır çölə. Fərraş qaçır onların dalınca və çığırır. F ə r r a ş Ş i m r ə l i. Ədə, qoymayın, dəlilər qaçdılar! Fazil iki əli ilə üzünü örtür və uşaq kimi ağlayır. H ə k i m (Heyran və mat qalıb deyir). Kim dali? Kim dali?… -P ə r d ə* * * * Üçüncü məclis Küçədə uzaqdan qiylü qal, səs-küy eşidilir; qiylü qal gəldikcə yavuqlaşır və küçədə Molla Abbas görsənir. Onun dalınca Pırpız Sona və bunların dalınca küçə dolusu küçə uşağı bunları daşa basır; dəlilər dinmirlər və bir tövr özlərini qoruyurlar. M o l l a A b b a s. Ay camaat, vallah, bu uşaqlar məni dəli eləyəcəklər. Uşaqlar atdıqları daşın biri küçə qapılarının birinə dəyir, haman qapı açılır və oradan M ə ş ə d i H a c ı — əlində təsbeh, dodaqları dua vird edir, — hövlnak küçəyə çıxır və qabaqca uşaqların üstünə çığırıb, onları söyüb qovur. [M ə ş ə d I] H a c ı. Cəhənnəm olun buradan, köpək uşağı köpək! (Sonra üzünü Molla Abbasa tutur). A kişi, genə bu yazıq övrəti qol-qıçı açıq yanına salıb küçələri dolandırırsan? Allah sənə də lənət eləsin, səni əkib-doğan kişiyə də lənət eləsin! Dəlilər başlarını aşağı salıb, günahkar kimi baxırlar. Məşədi Hacı Sonaya bir qədər yavuq gəlib, onun qol-qıçına vəravürd edir və deyir. Allah şeytana lənət eləsin! Küçə qapılarının o birisindən N ə c ə f ü l-Ə ş r ə f çıxıb, dəlilərin üstə çığırır. N ə c ə f ü l-Ə ş r ə f (həmişə əlində təsbeh, dodaqları dua vird edir). A kişi, genə bu bambılılar bilmirən xalqdan nə istəyirlər? (Övrətin qol-qıçını vəravürd edir və öz-özünə deyir). Allah şeytana lənət eləsin! H a c ı I s l a m (həmişə əlində təsbeh, dodaqları dua vird edir, o biri qapıdan çıxır və dəlilərə çığırır). A kişi, bu məlun oğlu məlun genə buradadır? Bəs bunları aparacaqdılar dəlixanaya? Bəs burada nə qələt eləyirlər? (Övrətə vəravürd eləyir və öz-özünə deyir). Allah şeytana lənət eləsin! Dəlilər başları aşağı təzim edirlər. M ə ş ə d i H a c ı (Molla Abbasa). Hə, sözün nədi, təbiət oğlu təbiət? N ə c ə f ül-Ə ş r ə f (Molla Abbasa). Axı bir de görüm, nə deyirsən? Axı yəni deyirsən cəmi məxluqat öz başına yaranıb da? Yəni bunları yaradan yoxdur da? Yəni allah-zad yalandı da? (Bu sözləri deyə-deyə Nəcəfül-Əşrəf Molla Abbası çənəsinin altından yuxarı dümsükləyir). H a c ı I s l a m (Molla Abbasa tərəf yumruğunu çəkib çığırır). Məlun oğlu məlun! And olsun allaha, şeytan deyir vur başı-gözü yarılsın (Övrətə tərəf vəravürd edir və özü-özünə) Allah şeytana lənət eləsin! Dəlilər təzim edirlər. M ə ş ə d i H a c ı (övrətə yavuqlaşır və diqqət ilə qol-qıçına baxır). Allah şeytana lənət eləsin! N ə c ə f ü l-Ə ş r ə f (övrətin yanına gedir və qol-qıçına vəravürd edir və deyir). Allah şeytana lənət eləsin! H a c ı Ə b d ü l ə z i m (əlində təsbeh, dua vird edə-edə küçə ilə gəldikdə). Genə bu dəli bambılılar nə düşüblər küçənin canına? Bəs bu gün bunları dəlixanaya qatacaqdılar? Allahü əkbər! And olsun Əbülfəzl Abbasa, ağayi-Nəcəfül-Əşrəf, biz bu dəli-divanənin ucundan rüsvayi-cəhan olub gedəcəyik. Belə xəta burasındadır ki, bu məlun oğlu məlun (Molla Abbasa işarə) dilini farağat qoymur, qoymur; qardaş, qoymur; əmirəl-mömüninə and olsun qoymur. M ö m ü n l ə r. Xeyr, qoymur. Dəlilər təzim edirlər. H a c ı Ə b d ü l ə z i m. Dünən qəbristandan əhli-qübur ziyarətindən gəlirdim. Gör bu mürtəd oğlu mürtəd (Molla Abbasa işarə) o qədər camaatın içində mənə nə deyir? Deyir o hansı balıq idi ki, həzrət onu çağıran kimi başını sudan çıxardıb cavab verdi? Deyirəm. "Kərkərət ibn Mərmərət ibn ərərə idi, buynuzları da var idi". Bu qədər adamın içində bu farmasyon oğlu farmasyon (Molla Abbası göstərir) qah-qah çəkə-çəkə gör nə deyir; deyir: balıq da danışarmı? Burada Molla Abbas çıtmıq çalır, düşür oynamağa, Sona ona baxıb o da oynayır. M ö m ü n l ə r. Allah sizə lənət eləsin! Allah sizə lənət eləsin! H a c ı M ə d i n ə (əlində təsbeh, dodaqları vird eləyir. Küçə ilə gəldikdə Molla Abbasa). And olsun Fatmeyi-Zəhraya, səni bu küçədə yıxıb, o qədər ayaqlaram ki, beynin torpağa qarışar! Həpənd oğlu həpənd, həzrətin tuman bağı ilə nə işin var? (Hacı Mədinə bu sözləri deyəndən sonra üzünü Sonaya tərəf çöndərib, onun qol-qıçına vəravürd eləyir). M ə ş ə d i H a c ı (Hacı Mədinəyə) Ağayi Hacı Mədinə, əstəğfürullah, o nə sözdü fərmayiş edirsən? Əstəğfürullah! M ö m ü n l ə r. Əstəğfürullah, rəbbi və ətubi ileyhə! H a c ı M ə d i n ə. Ağayi-Məşədi Hacı, allahın min bir adına and olsun, bu babi oğlu babi dünən küçədə camaatı başına yığıb, həzrətin tuman bağına lağ eləyir ki, guya nəüzibillah, həzrət eşiyə çıxanda tuman bağını tapşırardı sarbanına. Və çün tuman bağı da xeyli qiymətli imiş, onun üçün də sarbanın gözü düşür tuman bağına və küffarın qoşunu həzrəti şəhadətə yetirəndən sonra, sarban gəlir haman tuman bağını həzrətin tumanından çıxartsın, həzrət əvvəl sağ əlini, sonra sol əlini qoyur tuman bağının üstə, amma o haramzada həzrətin əllərini kəsib, tuman bağını qəsb eləyir. (Ağlayır və mömünlər də ağlayırlar). Molla Abbas başını salıb aşağı dinmir, mömünlər ağlaya-ağlaya deyirlər "Tuman bağına qurban olum, ya seyyidüş-şühəda!", başlarına döyürlər. Həkim Lalbyuz və fərraş Şimrəli xəlvətcə bunlara tamaşa edir. Molla Abbas da mömünləri yamsılamaq babətindən öz-özünə tez-tez deyir. [M o l l a A b b a s.] Tuman bağına qurban olum, ya seyyidüş-şühəda! Tuman bağına qurban olum, ya seyyidüş-şühəda! (Və birdən qah-qah çəkib gülür və çıxıb qaçır. Sona da qaçır). M ö m ü n l ə r (bunun, dalınca). Allah sənə lənət eləsin! Fərraş Şimrəli dəliləri tutub saxlayır, həkim də gəlib durur mömünlərin qabağında. F ə r r a ş Ş i m r ə l i (dəlilərə). Dayanın, hara qaçırsınız? Iki saatdı sizi axtarıram. Bu saat sizi aparacağam dəlixanaya, orada ağlınız başınıza gələr və dəxi həzrətin tuman bağını məzhəkəyə qoymazsınız. H a c ı I s l a m (fərraşa). Ay Şimrəli, allah sənə Kərbəla qismət eləsin, allah valideyninə rəhmət eləsin; bu dəlinin öhdəsindən bəlkə sən gələsən; yoxsa, vallahi, biabır olduq. Bir də bu məluna deyən gərək, axı sənin həzrətin tuman bağı ilə nə işin var? Qurban olum həzrətin tumanına da, tuman bağına da! M ö m ü n l ə r (ağlaya-ağlaya). Tuman bağına qurban olum, ya seyyidüş-şühəda! (Başlarına döyürlər). Həkim gəlir ağlayanların yanına və təəccüb ilə əvvəl bunlara və sonra fərraş Şimrəliyə tərəf baxıb, işarə ilə soruşur ki, guya bunlar niyə ağlayır. F ə r r a ş Ş i m r ə l i (həkimə). Bir səbəb yoxdu, ancaq riqqəti-qəlb üz verib. M o l l a A b b a s (həkimə). Həkim, həkim, gəl görək kim yaxşı mayallaq aşar. (Özü mayallaq aşır). M ə ş ə d i H a c ı. A kişi, bu bədbəxt lap dəli olubdur. Bu heyndə günorta əzanı deyilir və küçə ilə hambal, bir tay dalında, keçir. Kənarda bir pingçi dükanı görsənir. Əzan deyilən kimi mömünlər, hambal və pingçi şagirdi ayağa qalxıb, birdən başlayırlar əllərini qulaqlarına qoyub əzan çağırmağa "Allahü-əkbər!", "allahü-əkbər!" "əşhədü ən lailahə illəllah!" həkim təəccüb ilə əzan çağıranlara baxır və yenə Fərraş Şimrəlidən işarə ilə soruşur ki, bəlkə bunlar dəlidirlər? Sonra gəlir Nəcəfül-Əşrəfin yanına və cibindən lüğət kitabını çıxardır, bir söz axtarır, amma tapa bilmir: sonra gəlir Hacı Mədinənin yanına və əyilib bunun üzünün o tərəfinə baxır, bu tərəfinə baxır, başına və alnına diqqət yetirir va axırda gözlərinə diqqət verir. Molla Abbas da qabağa yeriyib, xahiş edir ki, ona da baxsın; həkim onun da üz-gözünə qabaqkı sayaq baxdıqda Molla Abbas birdən "pıqq" eləyib, göyə tullanır və həkimi elə qorxudur ki, həkim az qalır yıxıla. Molla Abbas və Sona qaçırlar, fərraş istəyir tuta, amma həkimi qoyub gedə bilmir. Mömünlər yerdən daş götürüb, dəlilərin dalınca qaçırlar. Fərraş Şimrəli həkimi qucaqlayıb, qoymur yıxılsın və ona deyir: [Fə r r a ş] Ş i m r əl i (həkimə). Vallah, həkim, sən ki, dəlidən belə qorxansan, gərək bir dua yazdırıb yanında saxlayasan. Həkim altdan yuxarı baxır Şimrəliyə və bir söz demir. -P ə r d ə* * * * Dördüncü məclis Dəlixana. Dəli M o l l a A b b a s ayaq üstə durub, əlini göyə qalxızıb, moizə edir. Oturublar dəlilər: P ı r p ı z S o n a, F a r m a s y o n R ü s t ə m, S ə r s ə m H e y d ə r, H ə m z a d Q u r b a n, C i n n i M u s t a f a. Dəlilər dəli Molla Abbasın moizəsinə qulaq asırlar. M o l l a A b b a s. (səsnən, avaznan oxuya-oxuya deyir). Əlhəmdilillah rəbbül-aləmin vəssəlatü vəssəlam əla seyidəl-mürsəlin və ilahit-tahirin, əmma bəd.... S ə r s ə m H e y d ə r (ağlaya-ağlaya yalvarır). Ay Molla Abbas qardaş, sən allah bizə nağıl de, qulaq asaq. M o l l a A b b a s (hirsli). Necə nağıl de?! Nə zəvzək-zəvzək danışırsan? Necə nağıl de? Mən vaizəm, yoxsa nağılçıyam ki, sizə nağıl deyəm? Sözə bax, sən allah! Deyəsən mən nağılçıyam! (hirsi tutur və gözləri qızarır. Sərsəm Heydər və Həmzad Qurban ağlayırlar. Cinni Mustafa acığından dizlərini yerə çırpır və yumruğunu sağa-sola tullayır. Molla Abbas birdən qah-qah çəkib gülür). Bəs bu nağıl deyil, nədi? Bəs bu dediklərim nağıl deyil, nədi? (gülür). H ə m z a d Q u r b a n. Sən allah, Molla Abbas, bir az moizə elə qulaq asaq.M o l l a A b b a s (guya Həmzad Qurbanın sözünü eşitmədi). Bəli, xudavəndi-aləmin izni ilə biz buraya cəm olmuşuq ki, bu beş günlük dünyayi-fanini quyudatından kənara düşüb, allahın yolundan azanlara üzümüz sataşmasın. Onun üçün də fürsəti qənimət bilib, Ağayi-Məclisidən sizə moizə edəcəyəm ki, feyziyab olasınız. F a r m a s y o n R ü s t ə m (cəld durur ayağa və əllərini ölçə-ölçə). De, de, ay atam-anam sənə qurban olsun! Eləcə Ağayi-Məclisidən de! M o l l a A b b a s. Bəli, ey mənim huş və zəkavət, əql və fərasət sahibi olan yoldaşlarım! Ərz olsun xidməti-şərifinizə ki, Ağayi-Fazil Məclisi öz "Ixtiyarat" kitabında belə rəvayət edir ki, (avaznan) əz həzrət imam Məhəmməd Baqir mənqul əst ki, hər kəs rəcəb ayının birinci günü iki min rükət namaz qıla və qabaqkı rükətdə iki min dəfə tövhid zikr edə və üç min dəfə "inna ənzəlna" oxuya və oxuyub qurtarana kimi üzü qibləyə dura, haman şəxs ayın axırına kimi qarın ağrısı görməz; vallahi görməz, billahi görməz. Burada F a r m a s y o n R ü s t ə m və S ə r s ə m H e y d ə r qah-qah ilə gülürlər; H ə m z a d Q u r b a n və P ı r p ı z S o n a ağlayırlar; C i n n i M u s t a f a da dizlərini yerə döyür və çığırır. Bir neçə m ö m ü n əllərində təsbeh, ağlaya-ağlaya daxil olub soruşurlar: "biz də mərsiyəyə, ağlamağa gəlmişik. Ağlayın ey şiələr!". C i n n i M u s t a f a (ara sakit olandan sonra). Bax, Molla Abbas, istəyirsən mən dabanımı yerə vurum, buradan bir quş çıxsın? Bax, deyirsən vurum? Mən Ağayi-Məclisidən qorxmayacağam ki! (Dabanlarını vurur yerə). Bax, mən də üzü qibləyə durmuşam. Bəs Ağayi-Məclisi niyə üzü qibləyə durur? H ə m z a d Q u r b a n (Cinni Mustafaya yalvarır). Ay Mustafa qardaş, sən allah dabanlarını yerə vurma, mən quşdan qorxuram. F a r m a s y o n R ü s t ə m (dik qalxır ayağa). Molla Abbas, Molla Abbas, mənim bir atam var idi, peşəsi səhərdən-axşama kimi ağacdan-ağaca uçmaq idi. Axırda xoruz oldu banladı. (Özü də xoruz kimi banlayır). Sən öləsən, Molla Abbas, yalan demirəm, odu bax (göyə baxır), atam uçdu getdi. (Qalan dəlilər də göyə baxırlar, guya bir şey axtarırlar). M ö m ü n l ə r (bir-birinə). A kişi, bunlar bir özgə cürə danışırlar, gəlin çıxaq gedək (gedirlər). M o l l a A b b a s. Mən hələ quşdan savayı ağacların da göyə uçmağını görmüşəm, daşların da göyə uçmağını görmüşəm. C i n n i M u s t a f a (çağırır). Mən ölüm, Molla Abbas, boş-boş danışma! Ağacların uçmağını deyirsən de, amma daşların uçmağını demə; bu yalan oldu. Həmzad Qurban və Pırpız Sona ağlayırlar [P ı r p ı z] S o n a. Sən allah, ay Mustafa qardaş, acığın tutmasın, mən qorxuram. M o l l a A b b a s (Cinni Mustafaya). Hələ mənim dayımın oğlunun xoruzu var idi, heç həyətdə olmazdı, həmişə damnan dama uçardı. F a r m a s y o n R ü s t ə m (qah-qah çəkib gülür). Mən ölüm, Molla Abbas, sən də banna (bu da, Heydər də gülürlər, Həmzad Qurban və Sona ağlayırlar, Mustafa dabanlarını yerə çırpır). S ə r s ə m H e y d ə r (dik qalxır). Sən öləsən, Molla Abbas, mənim uşaqlıqda bir xoruzum var idi (gülür). [H ə m z a d] Q u r b a n (ağlaya-ağlaya). Niyə mənim xoruzum yoxdu? Niyə hamının xoruzu var, mənim xoruzum yoxdu? M o l l a A b b a s (ucadan, avaznan). Ey məşərül-xəlayiq! Eşidin və agah olun ki, dörd yüz il bundan müqəddəm mən getmişdim yəcuc-məcucların vilayətinə. (Hamı dəlilər sakit olub, qulaq asırlar). Orada bu dılğır vətənim mənim yadıma düşdü; məni bir ağlamaq tutdu ki, bir də gördüm (əllərini dizlərinə çırpır) dəryaların suyu qalxır yuxarı, az qalır məni qərq edə; mən də qalxmışam suyun üzünə. [P ı r p ı z] S o n a (az qalır ağlaya). Qorxuram mən də qərq olam Molla Abbas. (Titrəyir və gəlir özünü salır Molla Abbasın qucağına; Molla Abbas bunu kənar edir). M o l l a A b b a s (Sonaya acıqlı). Mən moizə elədiyim yerdə, sənin ixtiyarın yoxdu mənim yanıma gələsən. (Sona indi də gedir Mustafanın qucağına, o da rədd edir). C i n n i M u s t a f a (çox acıqlı). Çəkil kənara, axmağın qızı! Sən xoruzdan qorxanda, mən də gərək pişikdən qorxam. Mau-mau (pişik kimi movuldayır, Rüstəm və Heydər gülürlər).[H ə m z a d] Q u r b a n (birdən yerindən qalxıb, başını elə bərk vurur pəncərəyə ki, şüşəsi sınır tökülür). Ədə, qoymayın! Ümman dəryası daşdı! Mən boğuluram! Bu heyndə F ə r r a ş Ş i m r ə l i girir içəri və əlindəki şallağ ilə Qurbanı bərk döyür. F a r m a s y on R ü s t ə m və S ə r s ə m H e y d ə r qaçıb bucağa sığınırlar. H ə m z a d Q u r b a n və S o n a ağlayırlar, C i n n i M u s t a f a ayaqlarını yerə vurub çığırır. M o l l a A b b a s başlayır çıtmaq çalıb oymamağa. Fərraş Şimrəli Sonaya diqqət salır və sonra Molla Abbasa deyir: F ə r r a ş Ş i m r ə l i. Ay biçarə dəli, molla da məgər oynar? Rüstəm və Heydər gülüşürlər. Qurban va Sona ağlaşırlar, Mustafa çığırır. Şimrəli Sonaya tərəf gedir və xəlvətləyib onu çimdikləyir Sona çimdiyin ağrısından vuyulduyur. D o k t o r L a l b y u z girir içəri. Ara sakit olur, çünki dəlilər hamısı ayağa durub, doktora təzim edirlər. [F ə r r a ş] Ş i m r ə l i (doktora). Cənab həkim, bizim şəhərin dəliləri bu altı nəfər adamdı ki, yığıb gətirdim buraya. Bu, dəli Molla Abbasdı. Bu, onun arvadı dəli Sonadı. Bunun adı Farmasyon Rüstəmdi. Bu, Sərsəm Heydərdi. Bu, Həmzad Qurbandı. Bu da Cinni Mustafadı. H ə m z a d Q u r b a n (həkimə şikayət edir). Ay həkim, sən allah, bu dəliyə deginən (Şimrəlini göstərir) bizi döyməsin! C i n n i M u s t a f a (həkimə). Axı bu dəlini (Şimrəliyə işarə) gətirib buraya qatmısınız, bizim günahımız nədi ki, bizi şallaqlayır? M o l l a A b b a s (həkimə). Axı mən ki, oynayıram, bunun kimə bir ziyanı var ki, bu dəli mənim oynamağıma lağ eləyir? Rüstəm və Heydər gülürlər. [ P ı r p ı z] S o n a (həkimə, ağlaya-ağlaya). Ay həkim, bu dəli kişi (Şimrəlini göstərir) məni çimdiklədi. Rüstəm və Heydər gülür, Qurban ağlayır. F ə r r a ş Ş i m r ə l i (həkimə). Cənab doktor, bunlar dəliliyin havasına danışırlar. S ə r s ə m H e y d ə r (dik atılır). Buy, həkim and olsun allaha, biz dəli deyilik, özü dəlidi. D ə l i l ə r (hamısı birdən). Vallah, dəlidi! F ə r r a ş Ş i m r ə l i (həkimə). Doktorun başı üçün, mən bunları döyməmişəm. L a l b y u z (Şimrəliyə). Bu, bu .... (bilmir nə danışsın). Dəlilər hamısı həkimə baş yendirib ədəblə dururlar. Həkim mat-məəttəl qalır, əvvəl ehtiyatla gedir dəlilərin nəbzinə baxır, sifətlərinə və gözlərinə baxır, sonra Sonaya yavuq gəlib, qol-qıçına diqqət salır, nəbzinə baxır, çənəsini əlləyir [P ı r p ı z] S o n a (ağlaya-ağlaya). Ay həkim, mən səndən qorxuram; qorxuram sən də məni çimdikləyəsən. Molla Abbas, Rüstəm və Heydər gülüşürlər. Qurban və Sona ağlaşır. Mustafa dizlərini yerə vurur, çığırır. Daxil olurlar H a c ı B a ğ d a d, K a b l a T ü r b ə t, M ə k k ə M ə h ə m m ə d, Ü m m i G ü l s ü m, Ə m i n ə, S ə k i n ə. S o n a bunları görcək başlayır qorxub gizlənməyə və ağlaya-ağlaya deyir: [P ı r p ı z] S o n a. Həkim, bu dəliləri qoymayın bura gəlsinlər, mən onlardan qorxuram. (Titrəyir. Dəlilər də Sonanı tdsdiq edir, adamlar narahat, həkim məəttəl, çavuş dəlilərə təpinir və aranı sakit edir). K a b l a T ü r b ə t (əlində təsbeh, dodaqları "sübhanallah" vird edir). Cənab həkim, mən bir işdən ötəri sizə zəhmət verməyə gəlmişəm. Mən bu dəli, sərsəm Heydərin ata bir, ana bir qardaşıyam. Ərz olsun ki, mənim bu bədbəxt bəradərim, bir ildən artıqdı ki, dəlilik azarına giriftar olub. Dua qalmayıb ki, yazdırmamış olaq; dərman qalmayıb ki, yedirtməmiş olaq. Heydər durur ədəblə qardaşı Kabla Türbətə baş yendirir. Dərdi-sər verməkdən məqsəd budur ki, bu gün seşənbə, bəli, çərşənbə, pəncşənbə, cümə günü, yəni rəcəb ayının on doqquzunda, həzrətin zühurudur ki, cəmi dəli kişilərin övrətləri haman gün öz yavuq qohumlarının biri ilə bahəmlikdə həzrətin ziyarətinə müşərrəf olmalıdırlar. Molla Abbas mayallaq aşır. Rüstəm və Heydər gülüşürlər, "ğu-ğu" eləyirlər. Sona və Qurban ağlaşırlar, Mustafa çığırır. K a b l a T ü r b ə t (Molla Abbasa). Allah sənə lənət eləsin! Gərək imamın zühurunun söhbətində bu mürtəd mayallaq aşa. (Həkimə). Həkim cənablarına bu dərdi-səri verməkdən məqsəd bilməkdi ki, aya bu üç günün ərzində bu bədbəxt Heydərin ağıllanmağına bir ümid var ya yox? Çünki şayəd xudavəndi-aləmin şəfaəti sadir ola, ağıllana; əgər ağıllanmasa, mən özüm məcburam övrəti Əminəni (Əminəyə tərəf baxır) aparam həzrətin ziyarətnnə.... Ə m i n ə (gedir sərsəm Heydərin üzünə boğma çıxardır. Heydər mat-mat baxır). Yalansa, bunun başına kül! Bir ildən artıqdır bu gün ağıllanır, sabah ağıllanır; məni də sərgərdan qoyubdu. Cinni Mustafa çığırır. K a b l a T ü r b ə t (həkimə). Cənab həkim, sizin rəyinizi bilmək bizə lazımdı. H ə k i m (çiyinlərini atır). Akademik, akademik. Heç kəs başa düşmür. Rüstəm və Heydər gülüşür. Sona və Qurban ağlaşırlar, Mustafa çığırır. M ə k k ə M ə h ə m m ə d (əlində təsbeh, dodaqları vird edir və həkimə deyir). Cənab həkim, sizə dərdi-sər verməkdən məqsəd budur ki, ərz edirəm. Mənim də bu bədbəxt ata bir, ana bir qardaşım Həmzad Qurban bir neçə müddətdi ki, dəli-divanə olub çöllərə düşübdü. Bu da onun övrəti Səkinədi. Dua qalmayıb ki, yazdırmamış olaq; dava-dərman qalmayıb ki, yedirtməmiş olaq. (Qurban durur ayağa, qardaşı Məkkə Məhəmmədə baş yendirir). Dərdi-sər verməkdən məqsəd budur ki, cümə günü həzrət zühur edir; hökmdür ki, cəmi dəli kişilərin övrətləri öz yavuq qohumları ilə birlikdə həzrətin ziyarətinə müşərrəf olalar. Molla Abbas mayallaq aşır, mömünlər bu dəfə onu döyə-döyə salırlar çölə. Rüstəm və Heydər gülüşürlər, Sona və Qurban ağlayırlar. M ə k k ə M ə h ə m m ə d (Molla Abbasın dalınca). Hər vaxt ki, imamın zühurundan söhbət düşür, bu məlun oğlu məlun gərək mayallaq aşa. (həkimə). Həkim cənablarına dərdi-sər verməkdən məqsəd bilməkdir ki, aya, bu üç günün ərzində bu bədbəxt Qurbanın ağıllanmağına bir ümid var ya yox? Səkinə gedir Həmzad Qurbana boğma çıxardır. Qurban mat-mat baxır. S ə k i n ə. Bunun başına kül! Nə qədər vaxtdı ki, elə ha bu gün ağıllanır, sabah ağıllanır; məni də sahibsiz qoyub. Cinni Mustafa çığırır, dabanlarını yerə çırpır. H ə k i m (çiyinlərini atır). Akademik, akademik! Heç kəs həkim dediyini başa düşmür. M o l l a A b b a s (qapıdan). Ay müsəlmanlar, vallah bu həkim dəlidi. Molla Abbas qapıda oynayır, Rüstəm və Heydər gülüşürlər, Sona və Qurban ağlayırlar; Mustafa çığırır va dabanlarını yerə çırpır. Şimrəli Molla Abbasa bir şallaq çəkir. [P ı r p ı z] S o n a (ağlaya-ağlaya, həkimə). Ay həkim, sən allah bu dəlilərə de, mənim Molla Abbasımı döyməsinlər.Uzaqdan çavuş carlayır, camaat salavat çəkir. Allahümmə səlli əla Məhəmmədün və ali Məhəmməd! -P ə r d ə* * * * Beşinci məclis Şəhərin kənarı, camaat ayaq üstə, əlləri duada, dodaqları dua vird edir. Çoxu müsafir paltarında zəvvardırlar. Çavuş oxuyur: Düşüb könlüm mənim də iştiyaqə, Gedin məndən qabaqca siz qabaqə, Edin izzət bu izzətli qonaqə, O həzrətdən sizə fərman çıxıbdır. Bər Məhəmməd və alihü səlavat!…. Camaat salavat çəkir, çavuş Ə l ə l f ə l a h, F a z i l M ə h ə m m ə d i b n Y ə q u b, H a c ı B a ğ d a d, K ə r b ə l a y ı T ü r b ə t və M ə k k ə M ə h ə m m ə d, bunlardan sonra övrətlər — Ü m m i G ü l s ü m, Ə m i n ə, S ə k i n ə…. Ə l ə l f ə l a h bir atın cilovundan çəkir, atın üstündə xurcun, içində ölü sümükləri görsənir. Adamların dalınca dörd kəcavə, hərəsi bir qatıra yüklənmiş. Bunlardan savayı çox kişi və övrət gəlməkdədir. Hacı Məhəmmədəli fərşfüruş, Hacı Xudaverdi Hacı Cəfər də burada durub ağlayırlar. Bir tərəfdən dəlilər, Molla Abbas, Farmasyon Rüstəm, Sərsəm Heydər, Həmzad Qurban, Cinni Mustafa, Pırpız Sona, Şimrəli əlində şallaq dəliləri gözləyir. F a z i l M ə h ə m m ə d i b n Y ə q u b (əllərini qaziyul-hacata qalxızıb, bəlağət ilə deyir). Allahümmə inni əsəlükə biismikə ya rəhman ya rəhim! Sübhanallah, lailahə illa əntəl-qövs-əlqövs külli şeyin qədir. Ey məşəril-xəlayiq! Ey islam ümməti! Ey yer üzünün şiələri! Bilin və agah olun ki, dünyanı bədbəxtlik hər tərəfdən əhatə edibdi. Bunun ümdə səbəbi gün-gündən artmaqda olan məsiyyətlərin vücudi ki, ibarət olsun dəli kişilərin övrətlərinin sahibsiz qalmağından. Bir surətdə ki, əz həzrət Yəqub mərvist ki, əgər övrəti-müslimə müddəti bisahib manəd, həftad həzar mələk bəəhaliyi-on vilayət lənət günəd. [Həzrət Yəqubdan rəvayətdir ki, əgər müsəlman arvad bir müddət sahibsiz qalsa, yetmiş min mələk o vilayətin əhalisinə lənət oxuyar.] C a m a a t. Lənət! F a z i l M ə h ə m m ə d (ağlayır). Indi bir mülahizə buyurun görün, bir məmləkətə ki, yetmiş min mələk lənət oxuya, əlbəttə, orada dünya-aləm dərhəm-barhəm olacaq. Ey yer üzünün şiələri, bu gün cümə günüdür, yəni bina bərəvayəti-ibn Həsən Səid ibn Ömər Həsən qeyr vahid, qalə yəxrucü qiamüna əhlül-beyt yövmül-cümə…. Baxın məğrib tərəfinə: gün oradan tülü edir; baxın məşriq tərəfinə: gün oradan qürub edir. (başını qalxızıb göyə baxır. Camaat təəccüblü məqrib və məşriq tərəfə baxır). F a z i l M ə h ə m m ə d (moizəsini eləyir). Odur, az qalır ulduzlar yerə tökülsün; az qalır vəlvəleyi-səthi-xakdan olsun; az qalır zəlzəleyi-səqfi asiman olsun. Bu özgə bir şey deyil, məgər sahibül-əsr vəzzəmanın zühurunun əlamətidir. Dəlilər təzim edirlər, Həmzad Qurban və Pırpız Sona qorxularından titrəyirlər və ağlayırlar. Farmasyon Rüstəm və Sərsəm Heydər gülürlər və Cinni Mustafa çığırır. Molla Abbas çıtmıq çalır, düşür oynamağa, camaat acıqlanır və onu oradan çıxardır. C i n n i M u s t a f a. Ədə, imam gəldi! Ədə, Molla Abbas, imam gəldi. (Dizlərini yerə döyür). Küçədə camaat bu sözü eşidib, həyəcanla yavuq gəlib, imamı axtarır. F a z i l [M ə h ə m m ə d] (moizə edir). Ey yer üzünün şiələri, bu gün bu ağanın (çavuşa işarə edir) buraya müsafirətinin illəti budur ki, bütün yer üzünün şiələrinə elam olunsun ki, həzrət sahibül-əsr vəzzəman cümə günü Qaf dağının dalından min övladı ilə düşmənin qabağına davaya çıxıb, elani-müharibə edəcək. M o l l a A b b a s (uzaqdan qah-qah çəkib gülür). Az da yox, min evladı ilə! Şimrəli və mömünlər Molla Abbası bir xeylək döyürlər. F a z i l M ə h ə m m ə d. Bəli, əzhər minəş-şəmsdir ki, həzrztin ümmətinin törəyib artmağına böyük zərurət müşahidə olunur və bu səbəbdən o həzrətdən təvəqqe sadir olub ki, (bir kağızı əlində tutub) bəndeyi-həqir həzrətin birinci nayibi-xassı Məhəmməd ibn Yəqub Küleyni ki, ibarət olsun "Üsuli-Kafi" kitabının sahibindən ki, şiə məzhəbinin mədari-dəyanəti hesab olunur. Bilin və agah olun ki, budur o həzrətin hökmünün məzmunu: bu vilayətdə olan dəli kişilərin övrətləri bir surətdə ki, müvafiqi-şəri-şərif ərlərindən boş və azaddırlar, gərək öz ərlərinin qardaşlarına siğə olub, bu kəcavələrə əyləşsinlər, həzrətin ziyarətinə müşərrəf olsunlar. Zəmani ki, həmin dəli kişilərin övrətləri öz dəli ərlərinin qardaşlarına siğə oldular, xudavəndi-zülcəlalın qüdrəti ilə bu övrətlərdən (dəlilərin üç övrətinə işarə edir) yetmiş günün ərzində yetmiş min övlad ərsəyə gələcək. Molla Abbas və dəlilər gülüşürlər və bunlar o büzürgüvarın köməyinə gedəcəklər və o məlun düşmənə zəfər yetirib, səğərin dib bucağına vasil edəcəklər və pak olan şiələrin nicatına bais olacaqlar və bəlkə bu qədər intəhasız savabın müqabilində də bu biçarə dəlilərə bir nicat yolu tapalar. Hamı övrətlər kəcavələrə tərəf hücum edirlər. F a z i l [M ə h ə m m ə d] (övrətlərə). Ey ağıllı övrətlər, bir səbr ediniz, ta ki siğələr cari olsun. F a r m a s y o n R ü s t ə m (övrəti Ümmi Gülsümə ağlaya-ağlaya). Ay mənim övrətim Ümmi Gülsüm, vallah, mən dəli deyiləm; məni qoyub getmə. H a c ı B a ğ d a d (qardaşı Rüstəmə). Qardaşım, allaha yalandan and içmə, günaha batdın. S ə r s ə m H e y d ə r (övrəti Əminəyə yalvarır). Ay mənim övrətim Əminə, məni tullayıb qardaşıma ərə getmə! Vallah, mən dəli deyiləm (ağlayır). K a b l a T ü r b ə t (Heydərə). Qardaşım, Heydər, allaha yalandan and içmə, günaha batdın. H ə m z a d Q u r b a n (Səkinəyə). Ay mənim övrətim Səkinə, uşaqları tullayıb qardaşıma ərə getmə! Vallah, mən dəli deyiləm (ağlayır). M ə k k ə M ə h ə m m ə d. Qardaş, Qurban, and içmə, günaha batdın. Ç a v u ş (oxuyur). Hər ki darəd həvəs həzrətna, bismillah!…. Camaat salavat zikr edir: "Allahümmə səlli əla Məhəmmədün və ali Məhəmməd". Dəlilər təzim edir. Övrətlər yenə kəcavəyə hücum çəkirlər. [F a z i l] M ə h ə m m ə d i b n Y ə q u b. Ey salihə övrətlər! Macal verin, siğələr cari olsun. (Fazil gəlir durur camaatın arasında və başlayır siğə oxumağa) Əlhəmdü lillahilləzi əhəllət-təzvicə vənnikahə, vəssəlatü vəssəlamü əla xeyri xəlqihi və əcməin əüzü billahis-səmiil-əlimi minəş-şeytanir-rəcimi. Ənkəhtül-mərətəl-məlumata lirrəcülil-məlumi ələssədaqil-məlumi. Qəbiltün-nikahə. C i n n i M u s t a f a (dabanını yerə vurur və çığırır). Oxuma, oxuma siğəni. Biz dəli deyilik. Həmzad Qurban və Sona ağlayırlar Farmasyon Rüstəm və Sərsəm Heydər qah-qah çəkib gülürlər. Mömünlərin bir neçəsi: "sübhanallah, sübhanallah", bir neçəsi: "lahövlə vəla qüvvətə illa billahü əliyyül-əzim" deyir. Cinni Mustafa peydərpey çığırır: "biz dəli deyilik! Biz dəli deyilik!". F a z i l M ə h ə m m ə d (dəlilərə). Necə dəli deyilsiniz ki, dünya və aləm içrə bizim irz və namusumuzu götürübsünüz? Qeyri mömünlər də dəlilərin üstə çığırırlar. Necə dəli deyilsiniz ki, dünya və aləm buna şahiddir? Qiylu qal dəxi də şiddət edir. Ç a v u ş Ə l ə l f ə l a h (Fazilə). Xub, bir surətdə ki, bu allah bəndələri (dəliləri göstərir) öz dəliliklərini inkar edirlər, xub, mən eşitdiyimə görə, bu vilayətdə Əmristandan təzə varid olan və ruh əmrazinə ixtisas yetirmiş təbibi-haziq var. Xub, haman təbibi dəvət edin, özü təşxis versin ki, aya bu camaat içində kimdir ağıllı, kimdir dəli; dəxi mübahisəyə nə hacət? Dəxi münaqişəyə nə lüzum, ey məşərül-xəlayiq? D ə l i l ə r. Nə eybi var, həkim özü təşxis versin kimdir ağıllı, kimdir dəli. Mübahisəyə nə hacət? Münaqişəyə nə lüzum? M ö m ü n l ə r. Nə eybi var, həkim özü təşxis versin, kimdir dəli, kimdir ağıllı. Mübahisəyə nə hacət? Münaqişəyə nə lüzum? Çamaat içində "çəkilin, çəkilin" səsi düşür, həkim Lalbyuz girir camaatın içinə və o tərəf-bu tərəfə baxır. F ə r r a ş Ş i m r ə l i (həkimə). Cənab həkim, sizə mühəvvəl olunur təşxis vermək kimdir burada dəli, kimdir ağıllı? Zira bu barədə mübahisə və münaqişə vaqe olub. Cəmi dəlilər həkimə təzim edir, camaat sükutda və müntəzirdir ki, həkim nə tövr rəftar edəcək. Həkim at üstündəki xurcuna diqqət verib, sümüklərə gözü sataşır və təəccüb edə-edə oraya yavuqlaşıb, istəyir əlini vura sümüklərə. Xurcun sahibi çavuş Əlalfəlah həkimin əlini öz əli ilə rədd edir ki, əli sümüklərə dəyib, murdarlamasın. Həkim təəccüblü çavuşa baxır və işarə ilə soruşur ki, bu sümüklər niyə buraya qoyulub və hara aparırlar? Ç a v u ş (həkimə). Cənab həkim, bu sümüklər cənnət-məkan atamın sümükləridi; allah-taala cəmi mömün bəndələrini ərşi-əlada hurilər ilə həmcəlis eləsin …. Bu sümükləri aparıram ətəbati-aliyata həzrətin türbəti-mübarəklərinə tapşıram. Çünki həzrət Museyi-Kazimdən rəvayətdir ki, çün meyitra dəfn künənd dər bərabəri-qəbri-hərət [Elə ki, meyiti həzrətin qəbrinin yanında dəfn elədilər ….] …. (ağlayır və başına döyür; cəmi dəlilər qah-qah çəkib gülürlər). F a z i l M ə h ə m m ə d. Vaveyla va müsibəta!…. Gör nə günlərə qaldıq! M ö m ü n l ə r. Vaveyla va müsibəta!…. H a c ı B a ğ d a d. Atam-anam sənə qurban, ya həzrət! (ağlayır, dodaqları vird edir: "sübhanallah, sübhanallah!"). K a b l a T ü r b ə t. Fəda olum sənə, ya həzrət! (Ağlayır. Dodaqları vird edir: "sübhanallah, sübhanallah"). M ə k k ə M ə h ə m m ə d. Lahövlə vəla qüvvəta illa billahü əliyyül-əzim. Həkim Lalbyuz qalır məəttəl; bilmir dəli kimdir, ağıllı kimdir. M o l l a A b b a s (həkimə, gülə-gülə). Hə, belə məəttəl qalarsan ha? Elə bilirsən dəlilərə həkimlik eləmək hasand işdi? Hə, bizi ələ salıbsan, ya özünü ələ salıbsan? Sən ki, bu camaatın dilini bilmirsən, indi tap görüm dəli kimdi, ağıllı kimdi? Hə, niyə məəttəl qalmısan? Niyə lal olmusan, cənab Lalbyuz? (qah-qah çəkib gülür, dəlilər də gülürlər). Həkim yenə bilmir nə eləsin və bir qədər də o adama, bu adama diqqət edəndən sonra gedir ağlayan və başına döyən Çavuş Ələlfəlahın papağını çıxardır və qırxıq başına və gözlərinə diqqət edir. Sonra dodaqları "sübhanallah" vird edən və gözləri allahı axtaran Hacı Bağdadın başına və gözlərinə diqqət yetirir. Farmasyon Rüstəm və Sərsəm Heydər gülüşür. Mömünlər narazı və məyusdurlar. Sonra həkim gedir dodaqları "sübhanallah" vird edən və gözləri allahı axtaran Kabla Türbətin başına və gözlərinə baxır. Dəlilər gülüşür. Bu minval ilə Məkkə Məhəmmədə də baxandan sonra həkim cibindən lüğət kitabını çıxardıb, bir söz axtarır və kitabın bir yerində barmağını qoyub, bu kəlməni çətinliklə höccələyir və deynr: "dali". Dəlilər gülüşür, mömünlərin gileyi-güzarı və narazlığı intihaya çatır: "Bu necə həkimdi? Bu nə qayırır? Həkimin iştibahı var" sözləri ucalır. Fərraş Şimrəli dəliləri və ağıllıları şallaqlaya-şallaqlaya camaatı sakit edir. Çavuş avazla oxuyur: "Zi türbəti-şühəda buyisib miayəd". [Həzrətlərin qəbrinin torpağından alma iyi gəlir.] Camaat salavat çevirir. F a z i l [M ə h ə m m ə d.] Ey məşərül-xəlayiq! Vay dəlilərin bəxti-qarə övrətləri! Hər kəs öz ərinin qardaşına siğə olmağa və həzrətin ziyarətinə getməyə razıdırsa, daxil olsun kəcavəyə. (Ümmi Gülsüm başını aşağı salıb gedir, kəcavəyə daxil olur) Bəli, bu gedən şieyi-salihə Ümmi Gülsüm, Farmasyon Rüstəmin bədbəxt övrətidir. Rüstəm arvadının kəcavəyə tərəf ketməyinə baxıb, "ğu, ğu" eləyir. Molla Abbas və Sərsəm Heydər gülüşürlər, Sona və Qurban ağlaşırlar, Cinni Mustafa dabanlarını yerə vurub çığırır. Sonra kəcavəyə Ümmi Gülsümün dalınca gedir Hacı Bağdad, ondan sonra gedir Əminə övrət — Sərsəm Heydərin arvadı. Heydər də arvadına "ğu-ğu" edir, dəlilər gülüşürlər. Bunun dalınca Kabla Türbət, ondan sonra Səkinə övrət, dalınca Məkkə Məhəmməd. Dəlilər "ğu-ğu" edib gülüşür. Fazil Məhəmməd siğəni alçaqdan oxuyur: "əngəhtü mərətül-məlumə". Oxuyub tamam edəndən sonra üzünü tutur camaata. F a z i l [M ə h ə m m ə d.] Bəli, məlumdur ki, bu vilayətdə hamıdan artıq dəliliyi ilə şöhrət qazanan mənim bədbəxt bəradərim dəli Molla Abbasdır ki, onun biçarə övrəti Pırpız Sonanı həzrətin ziyarətinə aparmaq zəhməti mənim öhdəmə mühəvvəl olunubdu. O, rəhim allahdan istiqasim budur ki, öz astanasında bu bəxti-qarə övrətə şəfa kəramət edib, bu mərəzi-nagəhanidən xilas edə. Daxil olsun kəcavəyə qol-qıçı açıq, mömün bəndələrin nəzərində küçə və bazarda dolanan Pırpız Sona! (Fazil Məhəmməd ibn Yəqub başı aşağı, gedir kəcavəyə tərəf və çönüb görür ki, Sona gəlmir. Sona dəlilərin içindən qabağa çıxır, üzünü tutur Molla Abbasa və deyir:) P ı r p ı z [S o n a.] Molla Abbas, qorxuram! Molla Abbas, məni tut, mən qorxuram! (əllərini qabağa uzadır və yalvarır). Molla Abbas, o arvadlar ki, öz ərlərini tullayıb, ərlərinin qardaşlarına qoşulub gedirlər, o arvadların ucundan qorxuram dünya və aləm dağıla, külli-küfan ola. Molla Abbls, qorxuram ulduzlar yerə tökülə (titrəyir). Vay, nələr gördüm, Molla Abbas! (Ağlayır və titrəyir. Fazil Məhəmməd istəyir qayıda gələ Sonanı apara, Sona da istəyir qayıda gələ dəlilərin yanına). M o l l a A b b a s (Sonaya). Sona, get, get, mən sənə izin verdim. Səni aparan mənim qardaşımdı. Fazil Sonanı zor ilə çəkir kəcavəyə tərəf, Sona çığırır. Dəlilər hücum edirlər Fazilin və möminlərin üstə. Fazil və camaat hamısı qorxub qaçır, dəlilər onları qovalayır. Molla Abbas Sonanı qucaqlayır və ətrafa baxıb görəndə ki, bir kəs yoxdur, dizi üstə düşüb, başlayır Sonanın əllərindən öpməyə və ona deyir: Neçə ildi özümü (öz üstünə baxır) bu hala salmışam ki, sən dəlilər içində tək qalmayasan! Yazığım sənə də, yazıq özümə də! Çünki dəxi bizim günümüz belə keçəcək və axırda da divarlar dibində can verəcəyik. Indi ki, getmədin, getmə, qoy o bacı-qardaşlar (əlini zəvvara tərəf tutur) o qayın-baldızlar əyləşsinlər kəcavələrə və yetmiş günün ərzində həzrətin qoşunundan ötəri yetmiş min övlad əmələ gətirsinlər və həzrətin düşmənini səğərin dib-bucağına vasil eləsinlər. Gedək biz də öz yoldaşlarımızın içində qalaq. Doğrudur, onlar, həzrətin zühuruna inanmırlar, həzrətin zühurunda mayallaq aşırlar, amma heç olmasa, səni də çimdikləmirlər. (Dəlilərə tərəf üzünü tutub çığırır: "Yoldaşlar!" Dəlilər gülə-gülə qayıdıb gəlirlər. Dəlilərə tərəf acıqlı). Nəyə gülürsünüz? Mən sizə min dəfə demişəm ki, əgər siz məni vaiz hesab eləyirsiniz, gərək mən vəz edən vaxt siz mənim moizəmə huş-guş ilə qulaq asasınız. (Dəlilər başlarını aşağı salıb dinmirlər. Molla Abbas bir qədər fikrə gedəndən sonra, bəlağət ilə deyir:) Hindistan hükəmasından bilmirəm hansıdı — adı yadımdan çıxıb, — kitabında yazır: vaxt olur ki, insanın qəlbi hər bir arzudan və meyldən xali olur, o vaxt qəlbdə bir növ xamuşluq əmələ gəlir. Bu xamuşluqda insana elə bir iti zehn üz verir ki, dünyanın yaxşı və yamanını həkimanə bir surətdə görə bilər. Allah şahiddir ki, bir belə xamuşluq, bir belə sakitlik bu dəqiqə mənim də qəlbimdədir. Onun üçün də indi mən həzrət sahibül-əsr vəzzəmanın xidmətinə müşərrəf olan bu camaatın (əlini zəvvara tərəf uzadır) hərəkətinə diqqət ilə tamaşa edib deyirəm: Vallah və billah biz "dəli yığıncağına" düşmüşük. Dəlilər gülüşür, Sona ağlayır, Cinni Mustafa yumruğunu zəvvara tərəf tutub çığırır. -P ə r d ə* -Axırı** * * * == Danabaş kəndinin müəllimi == Danabaş kəndinin müəllimi Komediya, 4 məclisdə Əhvalat vaqe olur İrəvan quberniyası, Danabaş kəndində, miladi tarixinin 1895-ci ilində. * * * Birinci məclis Danabaş kəndinin kənarında xirmən. Bir bütün taxıl tayası, bir başı açılmış taya, haman kəndli Məşədi Ağakişi on iki yaşlı oğlu Əsəd ilə bahəm xırman döyürlər. Məşədi Ağakişi əlində yaba, küləşi eşələyib qarışdırır. Bir vələ iki öküz qoşulub; Əsəd minib vəlin üstə və öküzləri çubuq ilə sürür. Tayanın kölgəsində bir köpək yatıb, dilini çıxardıb istidən ləhləyir. Bir tərəfdə tayanın dibində su bardağı, çörək düyünçəsi, əyin paltarı və bir neçə boş çuval. Məşədi Ağakişi başına dəsmal bağlayıb; ata və oğul, isti olmağa görə, köynəkçəkdirlər. Hər ikisinin ayağında çarıq. Əsəd “he-he” deyə-deyə öküzləri sürməkdə idi ki, qonşuları Kərbəlayı Mirzalı tələsik xırmanə çatıb, tövşüyə-tövşüyə xəbər verir. Kərbəlayı Mirzalı. Məşədi Ağakişi, bilirsən nə xəbər var? Evin tikilməsin, bu sabah kəndə, mən deyə bilərəm ki, yüz də olmasa, bəlkə əlli atdı gəldi; hamısı da böyük-böyük adamlardı. Qanmıram bu nə sirdi? Məşədi Ağakişi (təəccüblü). Nə danışırsan? Əsəd vəldən yenib kəndə tərəf baxır. Kərbəlayı Mirzalı. Sən öləsən, nəçərnik də gəlib, silisçi də gəlib, qazı da gəlib, miravay sud gəlib, uşqol gəlib. Atamın goru haqqı doğru deyirəm. Hələ bunlardan savayı genə çox adam gəlib. Məşədi Ağakişi (əlini alnına qoyub kəndə tərəf baxır). A kişi, belə şey olmaz?! Nuru (tövşüyə-töyşüyə çatır xırmana). Sən öləsən, Məşədi Ağakişi kənddə qiyamətdi. Mən, doğrusu, dayana bilmədim; gedirəm görüm uşaqlar nə qayırır. Nəçərnik gəlib kəndə. Yenicə də o qədər böyük gəlib ki, lap məhtəl qalmalı işdi. Allah axırını xeyir eləsin. (İstəyir getsin). Məşədi Ağakişi (Nuruya). Nuru, sən Allah, dayan görüm bu nə işdi. Yəni axı kimdi kəndə gələnlər? Nuru. Sən öləsən, Məşədi Ağakişi, mən deyirəm Rusetdə nə qədər böyük adamlar var, hamısı gəlib kəndə. Bax, nəçərnik də gəlib, pristav da gəlib, silisçi də gəlib, spextor da, qazı da... Nə bilim, uçqoldu-nədi, o da gəlib. Yəni doğrusunu deyim ki, mən öz gözümnən görmədim ha! Bunları da mənə Məşədi Yarməhəmməd dedi; amma mən ancaq uzaqdan gördüm ki, bir topa atdı çaparaq girdilər kəndə. Kərbəlayı Mirzalı. A kişi, necə Məşədi Yarməhəmməd dedi? Niyə, mən kor deyiləm ki? Yoxsa nəçərniki tanımıram? Silisçini tanımıram? Mən özüm hamısını gözümnən gördüm. Hümmətəli (əlində çubuq tələsik gəlir bu adamların yanına və üzünü tutur Nuruya və Kərbəlayı Mirzalıya). Nə xəbərdi? Deyirlər kəndə ğoburnat gəlib? Kərbəlayı Mirzalı. Yox, ğoburnat deyil, nəçərniknən çox böyük adamlar gəlib. Nuru (Kabla Mirzalıya). Kabla Mirzalı, axı mən eşitdim ki, ğoburnat özü də gəlib? Kərbəlayı Mirzalı. Xeyr, ğoburnat yalandı. Məşədi Ağakişi. Allahü-əkbər, çox qəribə işdi! (Əsədə) Ədə, qoyma, qoyma! Kor deyilsən ki! Öküzlər küləşi yedilər. (Əsəd qaçır öküzlərin yanına). Kərbəlayı Fətəli (tələsik gəlib soruşur). A kişi, bu nə xəbərdir? Deyirlər kəndə çox böyük gəlib? Nuru (gedə-gedə). Gəlib, gəlib. Allah axırını xeyir eləsin (çıxıb gedir). Kərbəlayı Fətəli. Kabla Mirzalı, deyirlər kəndə saldat qoyacaqlar, ağlın nə kəsir? Kərbəlayı Mirzalı. Vallah, məhtəl qalmışam. Axı bu qədər adam nə səbəbə birdən tökülə kəndə? Adamlar hamısı kəndə tərəf baxır. Hələ bir şey görsənmir. Allaha pənah. Bir qədər də baxaydan sonra kəndlilər gəlib çömbəlirlər tayanın kölgəsində. Məşədi Ağakişi. Kabla Mirzalı, gəlin oturun görək bir; axı sən bu işləri gərək bizdən yaxşı biləsən. Bu böyüklər nədən ötrü kəndə gəlsinlər? Bəlkə saldat tutacaqlar? Axı qabaqlarda bir belə danışıq var idi. Hümmətəli. A kişi, yox, yox; saldat söhbəti yoxdu. Görəsən, niyə gəliblər? Saldat söhbəti yoxdu. Məşədi Ağakişi. Kabla Mirzalı, sən nə deyirsən? Mən axı qorxuram saldat tutmaq məsələsi ola. Bə niyə ermənilərdən tuturlar? Kərbəlayı Mirzalı. A kişi, sən Allah boş-boş danışma; bilmədiyin sözü axı nə səbəbə danışırsan? (Üzunü tutur Əsədə). Ədə Əsəd, get o bardaqda su var, gətir, bir az içək. (Kişilərə). Saldat-zad söhbəti yoxdu; indi Allah bilir niyə gəliblər? Saldat məsələsi yoxdu və bir də (Əsəddən bardağı alıb çəkir başına) və bir də müsəlmanlardan saldat tuta bilməzlər. Məşədi Ağakişi. Yəni necə tuta bilməzlər? Kərbəlayı Mirzalı. Xeyr, tuta bilməzlər; mən sənə deyirəm ki, tuta bilməzlər. Sən ermənilərə baxma ki, ermənidən tuturlar. Erməni qorxaq bir millətdi və bir də padşahı-zadı yoxdu. Amma müsəlmandan tuta bilməzlər. (O tərəfə-bu tərəfə baxır). Xeyr, tuta bilməzlər. Hümmətəli. Kabla Mirzalı, səni Quran, səni kitab, bu sözləri buraxın getsin; qoyun oturmuşuq, oturaq. Məşədi Ağakişi. Doğrusu, lap mat qalmalı işdi. Belə mən ona təəccüb eləmirəm ki, nəçərnik, yainki pristav gəliblər kəndə. Axı biz uşaq deyilik. Biz görmüşük ki, kəndə nəçərnik də gəlib, pristav da gəlib, hətta ğoburnat da gəlib, silisçi də gəlib; amma söz burasındadır ki, bu qədər adam niyə elə bir gündə gəliblər? Belə şey, doğrusu, biz görməmişik. Kərbəlayı Mirzalı. Mən onu demirəm; o hələ özgə məsələdi. Mən deyirəm ki, burada saldat-zad söhbəti yoxdu; çünki, axı bir dəqiqəliyə belə fərz edək ki, bəli, saldat tutmaqdan ötrü gəliblər; bəs qazı niyə gəlib? (Əlindəki çubuğu bir dəfə vurur yerə). Bəli, nə eybi var, tutaq ki, qazını da gətiriblər ki, çamaatı dilə tutsun; öyüd-nəsihət eləsin ki, iş yumşaqlıqnan keçsin. Çox yaxşı, bəs silisçi niyə gəlib? (Ağacı vurur yerə). Bəs spextır niyə gəlib? (Ağacı vurur yerə) Uşqol niyə gəlib? Xeyr, burada özgə bir mətləb var. Hər nə isə, Allah axırını xeyir eləsin. (Durur, kəndə tərəf baxır, yenə oturur). Hümmətəli. Xeyr, saldat tutmaqdan ötrü deyil; yəqin ki, özgə işdi. Məşədi Ağakişi (üzünu tutur Hümmətəliyə). Balam, bu qədər tapmaca deyincə, bir adam qaçsın, kənddən xəbər gətirsin. Vallah nə var ki! Adamı yeməyəcəklər ki, bir dəqiqəlik işdi. Kərbəlayı Mirzalı. Doğrudan, Hümmətəli, sən elə yaxşısan, yüngülayaqsan; gələsən qaçıb bir xəbər gətirəsən. Hümmətəli. Mən, doğrusu, gedərdim; amma xirmənimiz sahibsizdir, qoyub gedə bilmənəm. Məşədi Ağakişi. A balam, getmirsən, getmə; ta yalan niyə deyirsən? Odu, xirməninizi Həsənəli döyür; ta yalan niyə deyirsən? Bir yolluq de ki, getmirəm, qorxuram. Hümmətəli (Məşədi Ağakişiyə). Yaxşı, bir saatlığa tutaq ki, mən qorxuram; mən boynuma alıram ki, qorxuram. Bəs sən niyə getmirsən? Sənin qıçların ki çolaq deyil! Məşədi Ağakişi bu sözlərə çavab verməyib, başlayır çubuğu və kisəni cibindən çıxardıb doldurmağa. Kərbəlayı Mirzalı (uzaqda bir qaraltı görub əlini qoyur alnına). Ədə, kənddən bir atdı çıxdı, gör zalım oğlu nə çapır! Görək hara gedir. Hümmətəli (baxır uzağa). Budu, bir atdı da onun dalıyca getdi, bunlar yəqin adam axtarırlar. Məşədi Ağakişi (baxır uzağa). Kabla Mirzalı bu nə iş ola? Kərbəlayı Mirzalı. Pənah Allaha. Hümmətəli (baxır uzağa). Kabla Mirzalı, atlılar sürdülər düz Hacı Namazalının xirməninə. Məşədi Ağakişi (baxır uzağa). Siz öləsiz, düz Haçı Namazalının xirməninə sürdülər. Kişinin halını qatacaqlar. Hümmətəli (haman tərəfə baxır). Siz öləsiz, elədi. Bax, o da Hacı Namazalı özüdü; papağının ucalığı burdan da görsənir. Ədə, kişini qatıblar atın qabağına, aparırlar. Kişinin evi yıxıldı. Məşədi Ağakişi. Elədi, elədi. Kərbəlayı Mirzalı. Balam, kişinin çarxı çönüb. Bir həftə deyil ki, arvadı öldü; hələ yasdan başı ayılmayıb; indi də görəsən başına nə iş gələcək. Hümmətəli (uzada-uzada). Bəli, bu iş ayrı işə oxşayır; burada yəqin ki, bir əngəl var. Məşədi Ağakişi. Kabla Mirzalı, axı deyəsən, atdıların biri bizə tərəf çöndü? Hümmətəli (xirməndən uzaqlaşır). Siz öləsiz, bizə, tərəf gəlir. Kərbəlayı Fətəli, Kərbəlayı Mirzalı və Hummətəli üçü də atlı gələn səmtə baxa-baxa çıxıb gedirlər. Əsəd qaçır, özünü soxur tayanın dibinə. Məşədi Ağakişi gedib çıxır vəlin ustə və “ho-ho” deyə-deyə başlayır öküzləri sürməyə. Məşədi Ağakişi (Əsədə). Bala, qorxma, inşallah bir zad olmaz. Əsəd (titrəyir). Dədə, qorxuram məni saldat aparalar! Məşədi Ağakişi. Bala, qorxma, Allah kərim Allahdı. Yüzbaşının çavuşu Nəzərəli at üstə, çaparaq yetişir xırmana, atını sürür düz Məşədi Ağakişinin yanına, atdan tullanır yerə, əlindəki şallağı qalxızır göyə ki, Məşədi Ağakişini vursun, amma Məşədi Ağakişi cəld əlini uzadıb, yapışır şallağın sapından. Əsəd ağlayır. Əsəd (ağlaya-ağlaya). Vay, dədə! Məşədi Ağakişi (çavuşa). Vurma, vurma! Nəzərəli, qadan alım, vurma! Nəzərəli (Əsədi görcək ona tərəf). Çıx ordan, bu saat gəl, düş qabağa, vələdüzzina oğlu vələdüzzina! Əsəd qorxa-qorxa gəlir Nəzərəliyə tərəf. Nəzərəli (Məşədi Ağakişiyə). Gəl oğlunu sal qabağa gedək! Məşədi Ağakişi qorxusundan bir söz deməyib, arxalığını tələsik geyir; oğlunun arxalığını verir ona və düşür yola. Amma öküzləri yada salıb, istəyir dayana, bir söz deyə, Nəzərəli genə şallağı qalxızır yuxarı. Məşədi Ağakişi (Nəzərəliyə). Yox, yox! Vurma! Gedirəm. Üçü də yola düşür. Əsəd qolunu üzünə basıb, yavaş-yavaş ağlayır. Nəzərəli hələ atını minməyib yedəyində çəkir. Məşədi Ağakişi Nəzərəli, səni and verirəm Allaha, həyə Əsədi saldat aparacaqlarsa, bir yolluq de ki, evim yıxıldı. Nəzərəli (yenə şallağı qalxızır yuxarı). A kişi sənə deyirəm dayanma get! Məşədi Ağakişi. Yox, yox, gedirəm, gedirəm (Gedirlər). Pərdə * * * İkinci məclis İkinci məclis vaqe olur Danabaş kəndinin ağsaqqal və mötəbəri Hacı Namazalının həyətində. Kəndin camaatı təmamən buraya cəm olub. Adamlar qarışıb bir-birinə: o bununla danışır, bu onunla danışır. Kişilərin yanında uşaqlar da var. Məşədi Ağakişi oğlu Əsəd ilə buradadır. Xəbər verilir ki, “nəçərnik gəlir”. Guya qurbağanın gölünə daş atdılar. Camaat haman dəqiqə sakit olur. Səs-səda kəsilir. Əvvəl Hacı Namazalı “çəkil-çəkil” deyə-deyə gəlib durur bir tərəfdə; sonra çavuş Nəzərəli “çəkil”, “çəkil” deyə-deyə əlində şallaq gəlib durur bir tərəfdə. Bundan sonra çavuş yüzbaşı Pirverdi bəy “çəkil” deyə-dyə əlində şallaq gəlib durur bir tərəfdə. İndi də gəlirlər: Naçalnik, Pristav, Dilmanc Mirzə Məhəmmədqulu, məktəblərin inspektoru, qazı, müəllim Həsənov və Danabaş kəndinin mollası Molla Movlamverdi. Qazı (bir qədər qabağa gəlib, qoşa ovcunu tutub qabağa və gözlərini yuxarı axıdıb). Əlhəmdü lillahil-əhədil-vahidil-mütəqəddəsi min külli ziddin və niddin. Əlhəmdü lillahil-ləzi hüliyə ənbiyaəlmürsəlin bi-əhsəni hilyətil-müttəqin, fə-sələvatüllahi-əleyhi və əleyhim ədədi ənfasil-müsəbbihin minəl-məlaikəti vənnasi əcməin və lənətüllahi əla ədaihim məlaüs-səmavat vəl-ərzin. Allahümərfəzikri və əəl şəni və əizzəti bi-əzzətikə və əkrimii bikərəmikə beynə yedəykə və beynə xəlqikə və lənətüllahi əla-qövmiz-zalimin, amin ya rəbbəl-aləmin! Bə çün qüdrəti-kamileyi cəhan afərin bəabadaniyiməmaliki-məhruseyi-Rusiyyə təəllüq girift, şəhriyari-cəvan bəxt varisi-tacü təxt şahani-cahangüşay, xülaseyi-səlatini-namdar sülaleyi-Romanof sədrüs-səlatin, bədrül-xəvaqin, zillüllahi fil-ərzin, əssultan Nikolay Aleksandroviç əz on cayi ki, əz cüzi və külli hiç əmri əz ümuri-xudra məaf nəmidarəd, binayi-təlimxaneyi ki, ibarət bəistillahi-rus uşqolayi-qəryeyi-vilayəti Danabaş istiqrar və istikşaf mifərmayənd. “Amin” deyən dillər lal olmasın. Camaat (birdən). Amin!.. Qazı. Köməklik istərik cəmi işlərdə Allahın adı ilə ki, mehribandır… Camaat (birdən). Amin!.. Qazı. Cəmi məxluqata lazım olan nemətləri rəhm edəndir… Camaat (birdən). Amin! Qazı. Göydə Allahın və yerdə padşahi-mehribanımızın zəhmət və şəfəqqətinə möhtacdır cəmi ərbab və zərurat!.. Camaat (birdən). Amin. Qazı. Sələvat və səlam ola göylərin padşahına ki, ərrahmanir-rəhimdir və yerlərin padşahı şəhri-yari-xurşid-ayət Nikolay Aleksandroviçə. Camaat (birdən). Amin!.. Qazı. Onun xatuni-mükərrəməsi Aleksandra Fyodorovnaya! Camaat (birdən). Amin!.. Qazı. Vəliəhdi-əflatuni fitnət Sergey Aleksandroviç və cəmi övladi-əmcadına və xanəvadeyi-şahanəsinə!.. Camaat (birdən). Amin!.. Qazı. Bari-ilahi, hifz elə yerin-göyün afatından bizim alicənab, mehriban nəçərnik həzrətlərini, alimiqdar spexdur ağanı və cəmi ümənayi-ümurati-səltənəti duayi-xeyir ilə yad edək. Vəllahü vəliyyət-tövfiq, amin! Camaat (birdən). Amin!.. Qazı kənara çəkiləndən sonra Naçalnik dilmanc Mirzə Məhəmmə dqulunu yanına çağırıb, üzünü tutur camaata. Naçalnik. Zabota ob obrazovanii poddannıx vxodit v zadaçi vsyakoqo blaqoustroennoqo qosudarstva, a potomu vo ispolnenie predpisaniya, Eqo prevosxoditelstva naçalnika qubernii ot… (qoltuğundakı portfeldən bir kağız çıxardır, baxır) 17 maya 1895 qoda za №14365 ya postavlen v neobxodimost okazat administrativnoe sodeystvie. Eqo Vısokorodiyu (üzünü inspektora tutur) qospodinu inspektoru narodnıx uçiliş kolledjskomu sovetniku İvanu Evlampieviçu Duxotvortsevu, na kotoroqo Direktsiya narodnıx uçiliş vozlojila vısokuyu missiyu otkrıtiya odnoklassnoqo zemskoqo normalnoqo uçilişa v selenii Danabaş. Vçemje uezdnım, uçastkovım i selskim doljnostnım litsam na strojayşe vmenyayu obyazannost k pervomu çislu predstoyaşşeqo sentyabrya mesyatsa obespeçit novootkrıvaemuyu şkolu dostatoçnım komplektom detey mujskoqo pola, a pristavu çetvertoqo uçastka svoevremenno donesti mne o rezultatax prepodovaemoy nıne mnoy slovesnoy instruktsiy (Naçalnik nitqini qurtaran kimi yüzbaşı Pirverdi bəy çığırır). Pirverdi bəy. Yaşasın nəçərnik ağa! Camaat (birdən). Yaşasın! Dilmanc Mirzə Məmmədqulu. Ey Danabaş kəndinin camaatı! Qulaq asın, görün nə deyirəm. Bilirsiniz naçalnik cənabları nə fərmayiş edir? Buyururlar ki, Danabaş kəndinin çamaatı hələ indiyə kimi qaranlıq aləmində qalıblar. Naçalnik həzrətlərinin sizə rəhmi gəlib və bu gün hədsiz zəhmətlər çəkib və Danabaş kəndinə təşriflər gətirib, bu xəyal ilə ki, burada, bu gün bir uşqol binası qoya və bu vəsilə ilə sizləri bəlkə qaranlıq aləmindən çıxarda, işıqlıq aləminə daxil eləyə. Bə bir də, ey camaat, bunu da bilin və eşidin ki, yer üzündə pərvərdigari-aləm nə qədər şəhərlər və kəndlər xəlq edib hər nə qədər vilayətlər yaradıb, onlar cəmisi elmin sayəsində çoxdan işıqlıq aləminə daxil olublar; məhz qalıb Danabaş kəndi. İnşaallah, əgər xudavəndi-aləmin lütf və mərhəməti olar, naçalnik cənabları burada bu gün bir darülelm binası qoyar, ta ki, sizi bu darülfünunda təhsil olunan fünunun vasitəsilə işıqlıq şərbəti içib, mədəniyyət aləminə daxil olasız. Molla Movlamverdi (bir qədər qabağa gəlib). Ey cəmaətiqəryeyi-Danabaş! Bizə hamılıqnan lazımdır hər gün və hər gecə ibadət vaxtında bari-pərvərdigarə həmd və səna edək ki, biz nə qədər xoşbəxt bəndəyik ki, bizim vilayətə belə hakim təşrif gətirib ki, ibarət olsun bizim cənab nəçərnik ağadan və spextır ağadan. Bu özgə bir şey deyil, məgər ki, Allah-taalanın bizə lütfü mərhəməti. Yaşasın nəçərnik ağa! Camaat (bir səs ilə). Allah ağaya ömür versin. İnspektor (yeriyir qabağa və rusca deyir). Milostivıe qosudari! V seqodnyaşniy den ya sçitayu sebya sçastlivım, çto stoyu pered vami, danabaşinstami i prinimayu s vami blizkoe uçastie v stol velikom prazdnestve, kak otkrıtie novoy şkolı, etoqo deystvitelnoqo fermenta kulturı i sivilizatsii. Ya vam zaviduyu, ibo ne popal detstvom svoim v tot pedaqoqiçeskiy mir, koqda pedaqoqika i pedaqoqiçeskaya psixoloqiya sdelali krupnıe şaqi i nametili, izuçiv vse ziqzaqi detskoy psixoloqii, dvijeniy eqo duşi, vernıe puti pravilnoqo, rasionalnoqo, selesoobraznoqo, vospitıvayuşşeqo, eqo obuçeniya, koqda vse priemı posledneqo vo vsex detalyax eqo vıvodyatsya leqko iz printsipov i polojeniy eksperimentalnoy pedaqoqiki i psixoloqii, ponimaya eto poslednıe v şirokom i blaqorodnom smısle etoqo slova. Uvajaemıe danabaşintsı, vı seqodnya v prazdniçnom nastroenii, i radost vaşa velika i ponyatna; ibo dlya vas vaşa davnişnyaya, davnojelannaya meçta seqodnya vılivaetsya v formu realnoqo fakta. Da, vı sçastlivı seqodnya, imenno s seqodnyaşneqo dnya, koqda pedaqoqi, boleya duşoy vmeste s vami, izıskali, nakonets, porazitelno tonkiy metod obuçeniya, tonkiy do toqo, çto vsyakaya i kajdaya abstraktnost , otvleçennost, krasivo pravilno odevaetsya v konkretnost; yavlyayas svoeqo roda laboratoriey dlya priqotovleniya soznatelnıx qrajdan rodinı i vernıx poddannıx qosudarstva, ona – eta şkola, v to je vremya vıvedet vaşix detey iz kruqa kosneyuşix v nevejestve i priobşit ix k obşey mirovoy kulture. Ona razvyajet im yazık i vvedet v mir qosudarstvennoy jizni, nauçiv ix qovorit i ponimat vsyakoqo russkoqo, vsyakoqo adminstratora, proxodyaşeqo çerez selo soldata, da, soldata... “Saldat” sözünü eşitcək Məşədi Ağakişi yavaşca yapışır oğlu Əsədin əlindən və xəlvətcə çamaatın içindən çıxardıb aparır. Habelə burada olan kəndlilərdən Kərbəlayı Qulamalı oğlu Mustafanı xəlvətcə aparır və Məşədi He ydər oğlu Nəcəfi aparır. Kəndlilər də “saldat” sözündən təşvişə düşüblər. Məşədi Ağakişi gedəndə çavuş Nəzərəliyə xəlvətcə nə isə deyir... …perebroşennoqo iz dalnix quberniy Velikoy Rossii k vam v çelyax oqracdeniya vaşix interesov. Zakançivaya svoyu reç, prinoşu vam svoe pozdravlenie. Naçalnik (yüzbaşıya). Çto je, spisok malçikov uje qotov? Mirzə Məhəmmədqulu (yüzbaşıya). Hazırdırmı uşaqların siyahisi? Pirverdi bəy kağızı aparıb verir naçalnikə, o da verir Mirzə Məhəmmədquluya. Naçalnik (Mirzə Məhəmmədquluya). Perevodçik, oqlasite etot spisok. Mirzə Məhəmmədqulu. Camaat, bu gün cənab naçalnikin hökmü mocibincə burada bir siyahi qərar verilib; hər kəsin ki, uşkolaya göndərməli oğlu var, bu siyahidə namizəd olunub ki, ibarət ola zeyldəki əhalidən: əvvələn, Kərbəlayı İmamqulu Kərbəlayı Əli oğlu. Kərbəlayı İmamqulu çıxır qabağa və iki qat baş yendirir. Mirzə Məhəmmədqulu Kişi, bu saat Zeynal oğluvu gətir naçalnikin hüzuruna. Kərbəlayı İmamqulu (üzü naçalnikə və iki əli döşündə). Ay nəçərnik ağa, belə qurban olsun sənə mənim oğlum Zeynal. Mehriban padşahımızın yolunda oğlumu nəinki saldatlığa verərəm, mən onu qurban da kəsərəm. Amma Zeynalın yeddi yaşı hələ tamam olmayıb, bunu camaat da bilir. Onun nə ləyaqəti var gedib saldatlıq eləsin, tüfəng götürsün? Mirzə Məhəmmədqulu (təəccüblü və acıqlı). A kişi, nə danışırsan? Saldat nədi, tüfəng nədi? Hansı müfsidlər sizi başdan çıxardıblar? Oğlun oxuyub adam olacaq, mərifət sahibi olacaq. Dəli deyilsən ki, bu sözləri danışırsan? Bizi məəttəl eləmə; bu saat get, oğlunu gətir, yoxsa peşman olarsan. Camaat içində qalan, bir-iki uşaq da yox olur. Kərbəlayı İmamqulu bir qədər fikir eləyib, çıxıb gedir. Mirzə Məhəmmədqulu (siyahını oxuyur). Kabla Heydər Kabla Kazım oğlu (Kərbəlayı Heydər qabağa gəlib baş əyir). Bu saat oğlun Süleymanı gətir cənab naçalnikin hüzuruna. Kərbəlayı Heydər. Ağa ərzim var. Mirzə Məhəmmədqulu (acıqlı). Kabla Heydər, qonaqları məəttəl eləmə, bu saat oğlunu gətir; yoxsa naçalnik cənablarının o qədər vaxtı yoxdu ki, sizin nağıl-hekayələrinizə qulaq versin. Kərbəlayı Heydər yavaş-yavaş çıxır. Mirzə Məhəmmədqulu (siyahını oxuyur). Məşədi Ağakişi Qasım oğlu. (Məşədi Ağakişi gəlir qabağa). Oğlun Əsəd buradadırmı? Məşədi Ağakişi. Xeyr, ağa, mənim oğlum Əsədi bu saat yorğan-döşəkdə qoyub gəlmişəm; bax, çavuş Nəzərəli də Allah şahididi. (Çavuş Nəzərəliyə göz eləyir). Mirzə Məhəmmədqulu (oxuyur). Kabla Qulamalı Yərməhəmməd oğlu. Camaat içindən Kərbəlayı Qulamalı qabağa gəlib baş əyir. Mirzə Məhəmmədqulu. Oğlun Mustafa haradadır? Kərbəlayı Qulamalı. Ağa, mənim oğlum yoxdur. Kəndlilərdən bir neçəsi gülüşür və bir-birinin üzünə baxır. Mirzə Məhəmmədqulu (təəccüblə). Necə yoxdu? Bəs Mustafa adlı sənin oğlun yoxdu? Kərbəlayı Qulamalı. Xeyr, ağa, sözüm var. Ərz olsun ki… Yüzbaşı Pirverdi bəy daldan gəlib Kərbəlayı Qulamalının peysərindən bir yumruq salıb deyir: Pirverdi bəy (Kərbəlayı Qulamalıya). Bu saat oğlun Mustafanı get gətir cənab nəçərnikin hüzuruna! Kərbəlayı Qulamalı kor-peşman çıxır gedir. Mirzə Məhəmmədqulu (siyahiyə baxır). Məşədi Fərəculla Məşədi Murtuza oğlu. Bir cavab gəlmir və ortalığa bir səs çıxmır. Yüzbaşı təşvişə düşüb camaata göz gəzdirir. Pirverdi bəy (Mirzə Məhəmmədquluya). Cənab Mirzə, Məşədi Fərəculla özü bir qoca kişidi; elə bilirəm ki, bu gün heç kənddə də deyil. İki ulağı var, çarvadarrıx eləyir. Adam göndərərəm, bu saat oğlunu gətirərlər. (Nəzərəliyə). Ədə, Nəzərəli, qaç bu saat Məşədi Fərəcullanın oğlu Cəfəri tap gətir bura. Ədə, özünü gözlə, yaman sərp itləri var, səni tutarlar. Naçalnik (Mirzə Məhəmmədquluya). Çto je, poka ni odnoqo malçika net na litso? Mirzə Məhəmmədqulu. Yüzbaşı, sənin üçün çox eyib olsun ki, neçə saatdır biz burada məəttəlik, sən bu yekəlikdə kənddən burada indiyə kimi bir uşaq hazır eləməmisən! Bəs sən necə yüzbaşısan? Cənab naçalnik səndən bərk narazıdır. Bu sözlərdən sonra yüzbaşı və çavuş Nəzərəli başlayırlar kəndliləri şallaq ilə vurmağa və vura-vura deyirlər: get, bu saat uşağını gətir, yoxsa dərini soyaram! Bu heyndə araya iki uşaq gətirirlər. Kənarda ağlaşma səsi gəlir. Həmin iki uşağın anaları “bala vay!” deyib ağlayırlar. İki kişi, həmin uşaqların ataları, uşaqların əllərindən tutub yavaşca ağlayırlar. Ruslar təəccüblü baxırlar. İnspektor (gedib uşaqların üzlərini əlləyir). Vot xoroşie malçiki. Molla Movlamverdi. Ay bacılar, ay qardaşlar! Axı sizin ağlamağınız bicadır; səbəb bu ki, uşaqlarınıza heç bir cəhətdən afət yetişməyəcək, savayı ondan ki, inşallah, xudavəndi-aləmin lütfü mərhəməti olsa, elm təhsil edib, nurani aləminə daxil olmaqla feyziyab olacaqlar. Allah-taala öz birliyi xatirəsi üçün sizə səbr versin. Müəllim Həsənov (camaata). Cəmi millətlərin təlaşı bu olubdur ki, obrazovanya tapsınlar, obrazovannı olsunlar; amma siz hələ indiyə kimi gör nə qədər dalda qalmısız ki, nə qədər nevecestvennisiz ki, bir surətdə bunu hələ anlamamısınız ki: uçenie svet, ne uçenie tma. İnspektor. Vot, vot, soverşenno verno! Hacı Namazalı (yeriyir qabağa və Mirzə Məhəmmədquluya). Cənab Mirzə, ağalara ərz elə nahar hazırdı, buyursunlar otağa; ta qalan uşaqlar da nahar qurtarınca cəm olsunlar. Mirzə Məhəmmədqulu naçalnikə yavuq gəlib, ona alçaqdan bir neçə söz deyir və həmçinin qeyri qonaqları da otağa dəvət edir. Naçalnik, inspektor, qazı, Molla Movlamverdi, pristav və bunların dalınca Hacı Namazalı gedirlər. Camaat tökülür Pirverdi bəyin üstünə və başlayır yalvarmağa; biri deyir: “Aman günüdü, oğlumu azad elə”, biri deyir: “Oğlum naxoşdu, siyahidən pozdur”. Övrətlər ağlaşır və bu övrətlərin yanına bir neçə də çarşovlu övrət gəlib ağlaşırlar. Kişilərdən də ağlayan var. Səs-küy çoxalır, çamaat qarışır bir-birinə. Pirverdi bəy və Nəzərəli gahdan bir bəzi kəndlilər ilə pıçıldaşırlar və habelə bəzilərini də şallaq ilə vururlar. Həmin qışqırıq ilə pərdə salınır. Pərdə * * * Üçüncü məclis Üçüncü məclis vaqe olur Məşədi Ağakişinin həyətində. Altı arvad başlarında çarşov, yerdə oturub, ayaqlarını uzadıb, dizlərinə döyə-dəyə ağlaşırlar. Həyətin bir tərəfində kərmə qalağı görsənir. Kənarda Qasım kişi oturub çarığını tikir. Birinci arvad. Balamı saldat aparacaqlar, bala vay! (Arvadların hamısı ağlaşır). İkinci arvad. Balamı uşqol aparacaqlar, bala vay! (Arvadlar ağlaşırlar). Üçüncü arvad. Balamı uçtel aparacaqlar, bala vay! (Ağlaşırlar). Dördüncü arvad. Balamın üzünə həsrət qalaçağam, bala vay! (Ağlaşırlar). Beşinci arvad. Bais, evin dağılsın, bala vay! Qasım kişi (arvadlara). Balam, ağlamayın, Allah kərimdi. Küçə qapısı açılır. Məşədi Ağakişi qabağında oğlu Əsəd, tələsik girirlər həyətə. Qapını daldan bağlayır, oğlunun əlindən yapışıb gətirir və o tərəf – bu tərəfə baxır. Şaban nənə yerindən durub gedir nəvəsi Əsədi qucaqlayır. Qasım kişi (nəvəsi Əsədə). Bala, səni necə bəs buraxdılar? Şaban nənə. Nənən qadanı alsın, bala. Bəs səni necə buraxdılar? Qurban sənə, dahı bir də aparmayacaqlar ki? Buy, Allah, mənə ölüm göndər! Məşədi Ağakişi (hövsələsiz və alçaqdan). Dinmə, dinmə! Səsini çıxartma. (Əsədə) Gəl, gəl, tez ol! (Belə deyə-deyə aparır Əsədi kərmə qalağının qabağına). Gir, gir sənə deyirəm! Durma, gir! (Əsəd özünü soxur qalağın içinə, Məşədi Ağakişi yenə ətrafa baxıb, bir yastı daş tapıb gətirir dayayır qalağın ağzına və üzünü tutur arvadlara). (Alçaqdan). Bax, səs-küy eləməyin. Sizə mən tapşırıram ki, səs-küy çıxartmayın. Arvadlar üzləri örtülü, dallarını çevirirlər Məşədi Ağakişiyə və başlayırlar Şaban nənə ilə pıçıldaşmağa. Şaban nənə (oğluna). Ağakişi, bala, sən Allah bir de görüm Gülcahan xalaqızımın nəvəsi Süleyman və bir də Xansənəm bacının... Məşədi Ağakişi (arvadın sozünu kəsir, əlini ağzına basıb alçaqdan). Arvad, kəs səsini sənə deyirəm! Danışma. Qasım kişi (arvadlara). Balam, səs-küy eləməyin. Küçə qapısı döyülür. Məşədi Ağakişi qaçıb gizlənir. Qapı bir də bərk döyüləndən sonra Məşədi Ağakişinin qonşusu Kərbəlayı Qulamalı küçədən həyət divarına dırmaşıb, oğlu Mustafanın əlindən yapışıb, qalxızır divarın üstə; hər ikisi düşürlər həyətə. Məşədi Ağakişi çıxır bunların qabağına, tez gedib yapışır Mustafanın əlindən və aparıb soxur həmin kərmə qalağına. Eləcə bunu da qat qalağa. Arvadların biri, yəni Mustafanın anası üzüörtülü sevincək qaçır oğlunun yanına. Məşədi Ağakişi uşaqlara “sus” deyib, yenə yastı daşı qoyur qalağın ağzına. Kişilər çəkilib, divarın kölgəsində oturub, çubuqlarını ciblərindən çıxardırlar doldursunlar. Qalan arvadlar həzin-həzin ağlaşırlar. Yenə küçə qapısı döyülür; yenə Məşədi Ağakişi və Kərbəlayı Qulamalı yerlərindən qalxıb girirlər evə. Qapı, yenə bərk döyüləndən sonra, divara dırmaşır Kərbəlayı Heydər. Bu da oğlu Süleymanı küçədən divara dırmaşdırıb yendirir həyətə. Qasım kişi. Eləcə bunu da qatın qalağa. Məşədi Ağakişi və Kərbəlayı Qulamalı bu uşağı da qatırlar qalağın içinə. Kişilərin üçü də çubuq çəkməyə məşğul olur. Zərbəli (divarın çatdağından deyir, amma üzü görükmür). Məşədi Ağakişi, uşaqları niyə kərmə qalağında gizlədirsən? Sən öləsən bu saat gedib uşqola xəbər verdim. (Kişilərin üçü də hövlnak ayağa qalxıb təəccüb ilə baxırlar). Hə, siz Nəzərəli çavuşnan dilbir olun, mənim oğlumu saldat yazdırın, öz uşaqlarınızı da kərmə qalağında gizlədin? Bu da bir qonşuluqdu? Neylək, heç eybi yoxdu. Məşədi Ağakişi (yalvarır). Ədə, Zərbəli, mən ölüm ucadan danışma. Hansı həpənd sənin oğlunu yazdırıb? Ədə, mən ölüm yavaş danış, aman günüdü. Qasım kişi (Zərbəliyə). A balam, Zərbəli, boşla qoysun getsin. Zərbəli (çatdaqdan). Bə siz yazdırmamısınız, nəçərnik mənim oğlumun olmağını haradan bilirdi? Heylədi, elə biz bədbəxt musurmana quyu qazan elə öz musurmanımız olur. Bir deyin görək, mənim oğlum saldat gedəndə, görək sizin cibinizə bir şey girəcək, ya döşünüzə medal asacaqlar? Kərbəlayı Qulamalı (Zərbəliyə). Ədə, dəli olma. Balam, xalqa baiskarlıq eləmə. Hansı atasından xəbəri olmayan, anasının əmcəyini kəsən sənin oğlunu yazdırıb? Mən ölüm, Zərbəli, bu danışıqları boşla, get işinə! Nəzərəli çavuş (qabaqca küçə qapısını döyür, sonra divarın üstündən yavaşca deyir). Məşədi Ağakişi, Məşədi Ağakişi! Durma uşaqları bu saat göndər xirmənə, yoxsa yüzbaşı uşkolnan bir yerdə evləri gəzirlər. (Nəzərəli bu sözləri deyib, yox olur). Məşədi Ağakişi, Kərbəlayı Qulamalı Və Kərbəlayı Heydər qaçıb qalağın ağzından daşı götürüb uşaqları çıxardırlar və deyirlər: “Qaçın xirmənə! Qaçın xirmənə!”. Uşaqların üçü də çıxıb qaçırlar. Qasım kişi (uşaqların dalınca). Bala, bir az qıvraq qaçın, əldən çıxın... Şaban nənə (Əsədin dalınca). Nənə sənə qurban, Əsəd bala. Küçə qapısı döyülür. Nəzərəli çavuş qapının dalından səslənir. Nəzərəli. Məşədi Ağakişi! Aç qapını, yüzbaşıynan uşqol sizə gəlirlər. Məşədi Ağakişi gedib qapını açır, həyətə daxil olurlar: yüzbaşı Pirverdi bəy, əlində şallaq, Uçitel Həsənov, Molla Movlamverdi, Nəzərəli çavuş əlində şallaq və bir neçə kəndli. Çamaat gəlib düzülür həyətin ortasına. Pirverdi bəy (Məşədi Ağakişiyə). Məşədi Ağakişi, yaxşı qulaq as, gör nə deyirəm. Sizə məlumdu ki, mən on yeddi ildi ki, istəkli padşahımıza ixilas ilə qulluq eləyirəm. Və bir dəfə də olmayıb ki, mən dövlət yanında başı aşağı olum. Və bunu siz yaxşı bilirsiniz. Mən indi də razı olmanam ki, hər yanda danışalar ki, nəçərnik ağa gəlib Danabaş kəndində bir uşqol açdı, amma danabaşlılar yüzbaşı Pirverdi bəydən (özünü əli ilə nişan verir) qorxmadılar, uşaqlarını uşqoldan qaçırdıb kərmə qalağında gizlətdilər. Camaatdan bir neçəsi gülüşür. Məşədi Ağakişi. Yüzbaşı, sənin başın üçün kərmə qalağında uşaq yoxdu; bax, bu mənim kərmə qalağım. (Gedir kərmə qalağının yanına). Qasım kişi. Nə eybi var, qoy zəhmət çəkib baxsınlar da! Bəlkə inanmırlar. Nəzərəli çavuş (gedib başını uzadır qalağın içinə). Yüzbaşı, başın üçün qalağın içində uşaq yoxdu. Qasım kişi. Yoxdu, yoxdu. Hər kəs deyibsə, yalan deyib. Şaban nənə (üzü örtülü, dalı camaata tərəf, çarşovlu). Yoxdu, yoxdu. Molla Movlamverdi (Şaban nənəyə acıqlı və ucadan). Kəs səsini, bihəya! Övrət xəlayiqinin kişilər içində danışmağı qəbihdir. Həya lazımdır, həya! Uçitel Həsənov (cibindən bir kağız çıxardır). Camaat, mən cənab inspektorun hökmünə görə ki, direktorun predpisanyası ılə avqustun birindən Danabaş uşqolasına smatritel olmuşam, inspektorun və naçalnikin hüzurunda həmin siyahidəki uşaqların adları və atalarının adları burada yazılıb, iki həftədən sonra uşaqların atalarından xahiş edirəm ki, bir surətdə ki, sizə də bir belə xoşbəxtlik üz verib ki, uşaqlarınız oxuyub adam olacaqlar, mən də fəxr edirəm ki, millətpərəstlik vəzifəmi yerinə yetirib padşahi-mehribanımızın xidmətində qulluq yarıdacağam. Yaşasın padşahımız! Yaşasın inspektorumuz! Yaşasın Danabaş kəndinin camaatı! Qasım kişi (uçitelə). Ay uşqol, axı mən də bir qoca kişiyəm; dünyada mən də azdan-çoxdan yaxşı ilə yamanı seçirəm. Axı, qurban olum sənə, bir məni başa sal görüm, o ki deyirsən uşaqlar oxuyub adam olacaqlar, bir mənə de görüm, necə yəni adam olacaqlar? Axı bu gün yığıncaqda spextırdı-nədi danışırdı, başa düşmədim; amma axı spextır söz arasında ağzından qaçırtdı ki, uşaqlar saldat olacaqlar. Pirverdi bəy. Qasım kişi, bu sözlər bir qəpiyə dəyməz və mən saldat-zad qanmıram; mən buyuruq quluyam. Mənə buyurublar: Sür dərəyə, sür dərəyə. Əgər siyahidəki uşaqlar uşqola gəlməsələr, mən siznən, bax, bu şallağnan danışacağam! (Əlindəki şallağı nişan verir). Uçitel (yüzbaşıya). Xeyr, yüzbaşı, məni bağışlayasınız, mən şallağnan uşaq yığmağın tərəfdarı deyiləm. Pedaqogiya aləminə şallaq yaraşmaz və şallaq gücü ilə verilən dərslərdən bir fayda hasil olmaz. Mən elə qanıram ki, çətini ikicə aydı; elə ki, uşaqlar ikicə ay dərsə gəldilər, onda ataları təzə metodun nəticəsini öz gözlərilə görüb dəxi məktəbdən qaçmayacaqlar. Qasım kişi (uçitelə). Bax, çox əcəb danışırsan, ay uşqol. Allah atana rəhmət eləsin. İndi belə fərz edək ki, mən nəvəmi qoydum gəldi uşqola; sən iki ay deyirsən, mən sənə bir il möhlət verirəm. İndi bir mənə de görüm, bir ildən sonra mənim uşağım nə olacaq? Uçitel. Nə olacaq, tərbiyə tapıb adam olacaq. Qasım kişi. Axı, necə adam olacaq? Mən indi yetmiş ildən artıqdı ki, ömrüm var, indi sənin sözündən belə başa düşək ki, bu burnu fırtıqlı corma-cocuqlar bir ildən sonra adam olacaqlar? Yəni nə zərəri var ki, bizi başa salasan, görək necə adam olacaqlar? Uçitel. Qasım kişi, bağışla, axı uşaqlar bir ildən sonra yazıb oxumaq öyrənəcəklər. Qasım kişi. Nə oxuyacaqlar? Nə yazacaqlar? Uçitel. Çernyayevskinin “Russki reç”ini də oxuyacaqlar, “Vətən dili”ni də zvukovoy metodnan oxuyaçaqlar. Qasım kişi (o tərəf-bu tərəfə baxıb, gözü sataşır Kərbəlayı Heydərə). A balam, Kabla Heydər, o hansı kitabdı? Bilmirəm “Gülüstan”dı-nədi ki, uşaqlara dərs deyirdin. İndi mən bu mətləbləri başa düşmürəm. Sən ki, oxumusan, gəl çavab ver da! Niyə lal-kar kimi durub baxırsan? Uçitel. Yaxşı, Qasım kişi, söhbət bir “Gülustan”da deyil. Tək bir “Gülüstan” oxumaqnan obrazovannı olmaq olmaz. Məsələ, indi götürək Kabla Heydəri, görək indi məsələ üçün Kabla Heydər tablitsa ümnajenini bilir? Və halonki, sizin uşaqlar bir ildən sonra biləcəklər. Kərbəlayı Heydər (uçitelə). Cənab uşqol, üsuliddin çəndəst? (uçitel gülür, kəndlilər də gülürlər). Molla Movlamverdi (uçitelə). Dəxi burada gülməyin mənası yoxdur. Sözdü o kişi soruşdu; əgər bilirsən, çavab ver; əgər bilmirsən, de ki, mən urus dərsindən savayı bir özgə elm oxumamışam. Zira ki, hər bir elm, hər bir təlim və tərbiyə əzhəri minəşşəmsdir ki, insanı öz tərəfinə çəkəcək. Şəriət elmini təhsil edən daim özünü islam bilib, müsəlmançılıq təriqətində saxlayacaq. Xaricilər ilə üns tutanlar, onların dilini oxuyanlar, onların içində tərbiyə tapanlar, başlarına şapqa qoyub üsuliddindən də, füruiddiindən də bixəbər və bibəhrə olacaqlar. Dəxi niyə gülürsüz? Yaxşı deyilmi ki, etiraf edəsiniz? Uçitel. Cənab Molla Movlamverdi, doğrudur, mən şəriət elmlərini oxumamışam, amma güman edirəm ki, mən oxuduğum və bildiyim elmləri də, nəinki Kabla Heydər və bəlkə bağışlayınız, siz özünüz də oxumayıb və bilmirsiniz. Molla Movlamverdi. O hansı elmlərdi? Uçitel. Məsəla, götürək, zoologiyanı. Çəyirtgənin qulaqları bədəninin harasındadır? Kərbəlayı Heydər və kəndlilər gülüşür. Molla Movlamverdi. Pəh, pəh! Bu da mənə elm oldu! Qasım kişi (uçitelə). Ay uşqol, ay uşqol, axı mənim uşağıma çəyirtgənin qulağını bilmək nə lazım və nəyinə lazım olacaq? Sən bu zəhrimar çəyirtgəyə bir çarə tap ki, qırılsın rədd olsun; hər il bir dəfə gəlib taxılımızı yeməsin və bizi ac qoymasın. Sən buna çarə tap; yoxsa tapmacaların mənim uşağıma nə mənfəəti ola bilər? (Öz-özünə mırtdanır). Çəyirtgənin qulaqları nəyimə lazımdır?.. Qadam onun qulaqlarına da, gözlərinə də, qaşlarına da! Çox matah şeydi, hələ durub onu tutub qulaqlarını da axtaracağam ki, görüm haradadı. (Uçitelə). Ay uşqol, bəlkə sən biznən zarafat eləyirsən?.. Kərbəlayı Heydər (gülə-gülə uçitelə). Xub, cənab mirzə, çəyirtgənin qulaqları bədəninin harasındadır? Uçitel. Çəyirtgənin qulaqları dizlərindədi. Camaat gülüşür. Pirverdi bəy (bir az güləndən sonra uçitelə). Ay uşqol, mənə nəçərnik, doğrudur, hökm edib kn, sənə camaat hörmət eləsin, amma mən, doğrusu, razı deyiləm ki, çəyirtgə söhbətləri ilə kəndliləri üstünüzə güldürəsiniz. Əgər sən uşaqlardan ötrü bu qədər başını ağrıdırsansa, heç qorxma və ürəyini gen saxla, bunlara moizə-zad lazım deyil, bunlarınkı, bax, bu şallağdı. (Əlindəki şallağı nişan verir). Molla Movlamverdi (yüzbaşıya). Yüzbaşı, heç eybi yoxdu. Uşaqları, söz yox, Allahın məsləhəti ilə cəm edərik; amma nə eybi var, qoy cənab uşqol oxuduğu elmlərdən bəhs eləsin, qulaq asaq. (Uçitelə). Cənab uşqol, qoy bir söz də mən səndən soruşum: mən şəkk elədim iki ilə üç arasındak; indi mənim təklifim nədi? Uçitel (Mollaya). Axund Molla Movlamverdi, mən ərz elədim ki, mənim vəzifəm uşqolanın proqramını oxudub şagirdlərə attestat verməkdir ki, Danabaş məktəbinin kursunu qurtarandan sonra, xahiş edənlər gedib qorodskoy şkolaya girsinlər və oradan da əgər nəhayət qabiliyyətli və zehinli olsalar, seminariyaya keçib və oranın da elmlərini əxz edib alim olsunlar. İndi, məsələn, bax, bir kəndlidən soruşsan ki, məsələn, iki ilə iki neçə elər, söz yox ki, bilməyəcək; amma, mənim kimi gedib seminariyanı qurtarsalar, onda, məsələn, bir qarpızın içini arşın ilə ölçə biləcəklər ki, indi, söz yox, heç birinizin xəyalına gəlmir. Kəndlilər gülüşür. Kərbəlayı Heydər. Uşqol, doğrusu, biz bunu da başa düşmədik; necə yəni qarpızın içini arşın ilə ölçmək? Uçitel. Kərbəlayı, doğrusu budur ki, mən səni başa sala bilmənəm. Səbəb bu ki, sən mən oxuduğum dili və elmləri bilmirsən; sən seminariya qurtarmamısan. Qasım kişi, Ay uşqol, axı bir insafnan danış. Axı qarpızın içini arşınnan ölçməyin bizə nə mənfəəti? Biz əkinçi rəşbərik. Biz elə həmişə qarpız da əkərik, onu satanda, ya alanda saynan, ya ədədnən alıb satarıq, yainki tarazıya qoyarıq; arşınnan da çiti, bezi ölçərik. Sən yəqin bizim vilayətə nabələdsən, bilmirsən; amma yaxşı olardı, sən bizim kəndə təşrif gətirəndə Şahtaxtından bizə qarpız toxumu gətirə idin. Çünki oraların qarpızı cinslikdə adnandı; yoxsa bizim toxumlar nacinsdi. Əgər bir belə iş eləmiş olsa idin, bizlərə böyük bir yaxşılıq eləmiş olardın; yoxsa, doğrusu, sənin bu qarpız ölçündən də ağlım bir şey kəsmədi. Molla Movlamverdi. Cənab uşqol, sənin təbiri-xab məsailinə etiqadın var? Uçitel. Xeyr, yoxdu. Molla Movlamverdi. Bəli, bəli, işin əsl həqiqəti budur ki, qara ləkə ağ ləkəni basmasın. Yoxsa iş-işdən keçəndən sonra, bədən qartalır, ruh süstləşir, etiqad təğyir tapır və dəxi nicata bir ümid yolu qalmır; o səbəbdəndir ki, həqqi-sübhanə və taala insanı faili-muxtar yaradıbdır və xilqətdə bir hikməti-nabina, bir sirri-yəzdani əlaqədar olubdur ki, məsələn təbiri-xab əsrarında nə qədər icti-hadlar vücuda gəlib ki, bunların inkişafı az bir xoşsəadət bəndələrə müyəssər olur. Srağa gecə bir qatma-qarışıq yuxu gördüm. Hövlnak ayıldım. Belə... təqribən (göyə baxır) nisfi-şəbdən yarım saat keçmiş olardı. Ulduzlara zənn elədim, gördüm ki, səncəncəli-əsğər ulduzları sünbülə bürçünün, bax, bu tərəfindədirlər. (Əlini yumruq şəklində tutub baş barmağını göyə qalxızır). Sonra məni yuxu tutdu. Bir az keçdi, ayıldım baxdım ki, (göyə baxır) haman səncəncəli-əsğər ulduzları indi də sünbülə bürcünün, bax, bu tərəfindədirlər. Siz elə güman etməyin ki, əflakın hərəkatı səbəbsiz və mənasız bir hadisatdır? Xeyr, nəüzi-billah! Kərbəlayı Heydər (uçitelə) hə, uşqol, di cavab ver, nə deyirsən? Niyə dinmirsən? Hanı bəs çəyirtgənin qulaqları? Adamlar gülüşür. Pirverdi bəy (Kərbəlayı Heydərə). Sən hər nə eləyirsən elə, amma bu şallağı yadından çıxartma. Mən bura sizi uşqolnan deyişməyə çağırmamışam; mənə uşaq lazımdı, uşaq! Qasım kişi. Ay uşqol, bu sözlər hamısı keçəndən sonra, bir de görum, axır bizim uşaqlara nə oxudacaqsan? Deyirsən axı “Gülüstan” oxumayacaqlar? Uçitel. Xeyr, “Gülüstan” oxumayacaqlar. Yazıq deyillərmi, uşaqlarınız illər uzunu gözlərini zaye eləsinlər ki, nə var, nə var, biz “Gülüstan” oxumuşuq? Amma təzə zvukovoy metod ilə, yəni üsulisövti ilə Çernyayevskinin “Vətən dili” kitabını bir neçə ayın müddətində oxuyub qurtaracaqlar və əlləri qələm tutacaq. Kərbəlayı Heydər gülür. Molla Movlamverdi. Cənab uşqol, bax, onu mən başa düşmədim. Uçitel. Cənab Molla Movlamverdi, zvukovoy sposob metodu içad olunmamışdan, uşaqlar illər uzunu höccəliyə-höccəliyə bitli və tozlu həsirlər üstə yırğalana-yırğalana cavan ömürlərini puça çıxardırdılar və heç bir şey də öyrənmirdilər; amma indi təzə üsul ilə sözləri götürürlər, səslərə təqsim eləyirlər. İndi belə bir məsəli götürək; götürək “osa” kəlməsini. Bax, burada üç səs var: biri “o”, biri “s”, biri “a”. Qasım kişi (Kərbəlayı Heydərə). A balam, Kabla Heydər, bu nə danışır? Kərbəlayı Heydər. Vallah, mən qanmadım. (Mollaya) Molla Movlamverdi, bəlkə sən bu elmi təhsil eləmiş olasan? Molla Movlamverdi (uçitelə). Cənab uşqol, o sözü ki, indi dediniz, “osa” ki, buyurdunuz, o söz nə sözdü? Uçitel. “Osa”, yəni eşşəkarısı. Adamlar gülüşür. Xub, başa düşmürsünüz, götürək müsəlman sözünü. Məsələn, “ot”; haman otu deyirəm ki, çöllərdə bitir və heyvanlar yeyir. İndi biz istəyirik yazaq “ot”. Axı “ot” sözündə iki səs var: biri “o”, biri də “t”. Əvvəl yazırıq “o”, sonra da yazırıq “t”; olur: “ot”. Molla Movlamverdi. Bağışla, cənab uşqol, “ot” ləfzi üç hərfdən mürəkkəbdir, nəinki iki. Uçitel. Xeyr, ikidir. Molla Movlamverdi. Xeyr, bağışlayasınız, üç hərfdir. Biri – “əlif”, biri – “vav”, biri də – “tey”. Məgər siz o dərəcədə bisavadsız ki, bunu da başa düşmürsünüz? Kəndlilər gülüşür. Qasım kişi. Yaxşı, cənab uşqol, bir bunu da bizə buyur görək uşaqlar uşqolu qurtarandan sonra bir qulluq sahibi olacaqlarmı? Uçitel. Əlbəttə. O baxar şagirdin qabiliyyətinə; əgər qabiliyyəti olsa, mənim kimi gedib seminariyanı qurtarar və mənim kimi smatritel olar. Kərbəlayı Qulamalı. Doğrusu, mən bilsəm ki, uşqolada oxuyan uşaqlar qulluq sahibi olacaqlar, mən oğlum Mustafanı uşqola verməyə sözüm yoxdu. Uçitel. Mərhəba, mərhəba! Bax, bu kişi ağıllı kişiyə oxşayır. Əlbəttə, hər bir atanın borcudur evladının tərbiyəsinin fikrinə qalsın. Mərhəba! Qasım kişi. Ay uşqol, bu nəçərnikin dilmancı Mirzə Məhəmmədqulu, belə görükür ki, böyük yerdə oxuyub ki, nəçərnikə dilmanc olub. Yəqin səndən çox dərs oxuyub? Uçitel (gülümsünür). Odur ki, siz avamsız və çox işlərdən xəbərdar deyilsiniz. Nəçərnikin dilmancı qorodskoy uşqoldan savayı bir yerdə oxumayıb, o heç məncə dərs oxumayıb. Qasım kişi. Yəqin sənin adamın olmayıb ki, səni üzə çəksin; onunçun Mirzə Məhəmmədqulu səndən az oxuya-oxuya dilmanc olub nəçərnikə, amma sən çox oxuya-oxuya uşqol olmusan. Əlbəttə, adamın vasitəsi çox şərtdi. Uçitel. Qasım kişi, sən səhv eləyirsən. Mən istəsəm dilmanc da ollam, pristav da ollam, hələ bəlkə artıq da ollam; amma özüm istəmirəm. Kərbəlayı Heydər. Bəlkə goburnat da olarsan. Hamı gülüşür. Uçitel (camaata acıqlı). Dəxi niyə gülürsünüz? Mən bura siznən zarafata gəlməmişəm ki! Pirverdi bəy. Dəxi bəsdi! Mən onu-bunu bilmənəm; danışıq çox uzandı və mən də durub gedirəm (durur). Bax, Qasım kişi, Kabla Qulamalı, Kabla Heydər və qeyriniz, hamınız eşidin və bilin ki, bu danışıqların heç biri mənim qulağıma girmir; çünki mən yüzbaşıyam; mənimki şallağdı. Gələn şənbə yox, o biri şənbə günü inşallah uşaqları göndərərsiniz uşqola, vəssəlam; yoxsa özgə danışıqnan mənim işim yoxdu. Bir sözü ki, böyüklərim mənə buyurublar, mən gərək ona əməl eləyəm. Ta ki, xalq arasında üzü qara olmayam və hər yanda söz qoşmasınlar ki, Danabaş yüzbaşısı Pirverdi bəyin gözünün qabağında uşaqları uşqoldan qaçırdıb kərmə qalağında gizlətdilər. Qasım kişi (mollaya). Ay molla, sən nə deyirsən? Sənin ağlın nə kəsir? Molla Movlamverdi (bir qədər fikir edib o tərəf-bu tərəfə baxır). Bəli, əlbəttə, təhsili-ülum və fünun, bir dərəcədə ki, etiqad aləminə rəxnə yetirməyə, fərayizdən məhsub olunur və lakin əcnəbi dil-lərinin və ayinlərinin təhsili bu şərt ilə ki, məsələn, belə fərz edək ki... (duruxur). Uçitel. Cənab Molla Movlamverdi, cənab inspektor məni vəkil edib sizə təklif edəm ki, həmin uşqolda həftədə iki saat şəriət dərsi deyib, ayda on iki manat yarım hüquq alasınız. Buna nədir fərmayişiniz? Molla Movlamverdi (bir qədər dikəlib və həvəslənib). Bəli, bəli, inşallah çiddi-cəhd elərik və yüzbaşının nüfuzu sayəsində inşallah uşaqları da cəm elərik. Əlbəttə, elm təhsil eləmək hər bir babətdən lazımdır və padşahi-mehribanımızın dilini bilmək dəxi əlzəmdir; nə eybi var? Elm həmişə elmdir. Allah mübarək eləsin; Allah padşahımızı da səlamət eləsin. Qasım kişi. Allah mübarək eləsin. Allah axırını xeyir eləsin. Şaban nənə. Ay uşqol, bax mənim Əsəd balamı gərək döyməyəsən ha! Yoxsa qoymanam getsin uşqola. Məşədi Ağakişi (anasına). Ay arvad, sən bir kəs səsini! Uçitel. Mən Danabaş çamaatının bu tövr elmin qədrini bilməyini pazdravit edirəm; çünki necə ki axund Molla Movlamverdi də buyurdular, elm, elm və genə də elm; necə ki deyiblər: uçenie svet, neuçenie tma. Kərbəlayı Heydər və bir neçə kəndli gülür, uçitel təkcə çəpik çalır. Pərdə * * * Dördüncü məclis Dördüncü məçlis vaqe olur Danabaş kəndində təzə açılan məktəbdə. Bir geniş kəndli evində düzülüb təzə rənglənmiş skamyalar; hərəsinin üstündə oturub iki nəfər kəndli uşaq; səkkiz yaşından on beş yaşına kimi. Şagirdlərin cəmi on ikidir. Baş tərəfdə qoyulub yazı taxtası, qara rəng ilə boyanmış, qabaqda var miz, yanında bir sandalya (stul). Divarlara bir neçə heyvanat şəkli düzülüb; qabaq divardan bir yekə at şəkli asılıb. Şagirdlərin qabağında Müəllim Həsənov əlindəki kitaba hərdənbir baxa-baxa durub dərs deyir. Kənarda divar dibində çömbəlibdir Qasım kişi, Kərbəlayı Qulamalı Və Kərbəlayı Heydər. Şagirdlərin adları: Əsəd Məşədi Ağakişi oğlu və Qasım kişinin nəvəsi. Mustafa Kərbəlayı Qulamalı oğlu, Süleyman Kərbəlayı Heydər oğlu və qalan doqquz uşaq ki, ataları burada yoxdu, bunlardır: Zeynal, H ə - sənqulu, Cəfər, Səbzalı, Novruz, Həsən, Tarqulu, Qulamhüseyn, Zülfəli. Cəmi şagirdlər öz kəndli libaslarındadır. Uçitel (şagirdlərə). Durun! (Şagirdlər dururlar). Oturun! (Otururlar). Əllərinizi yuxarı qalxızın! (Uşaqlar əllərini yuxarı qalxızıb duaya hazırlaşırlar). Dərsdən qabaq vacib olan duanı mən oxuyum, siz də mənim dalımca deyin. (Uçitel özü də əllərini qaziyül-hacata qalxızıb bu duanı oxuyur, şagirdlər kəlmə-kəlmə onun dalınca oxuyurlar). Allahümmərzüqna elmən nafiən və hifzən kamilən və zehnən şamilən və fəhmə zəkiyyən və təbən rəziyən və tövfiqən litəhsilil-ülum, Allahümməftəh əleyna əbvabə fəzlikə və səhhil əleyna elmikə və ehsanikə və rifətikə ya ərhəmərrahimin. Amin! Amin! (Şagirdlərə) Oturun! Şagirdlər otururlar. Qasım kişi əllərini üzünə sürtür və salavat çevirir: Allahümmə səlli əla Məhəmmədin və ali Məhəmməd. Kərbəlayı Qulamalı və Kə rbəlayı, Heydər də salavat çevirirlər. Qasım kişi. Yaşasın belə padşah! Uçitel. Bu gün predmetni urokdi. Məktəb taxtasını kim deyə bilər? Şagirdlərin bir neçəsi sağ əlinin şəhadət barmağını qalxızır yuxarı. Uçitel. Mustafa, sən de. Mustafa (durur ayağa və rəvan deyir). Məktəb taxtası, məktəb taxtası uca və qaradır. Məktəb taxtası durub iki qıçının üstə. Məktəb taxtasının ustə yazırlar təbaşirlə; məktəb taxtasını silirlər cında ilə və ya bulud ilə. Uçitel. Hamınız bir yerdə. Mustafa taxta barəsində dediyini şagirdlər hamısı bir yerdə deyir. – Kim gedib məktəb taxtasını göstərər? Şagirdlər barmaqlarını qaldırır. – Səbzalı. Şagird gedib əlilə məktəb taxtasını göstərir. Qasım kişi (nəvəsi Əsədə). Əsəd, bala, sən də get görsət. Uçitel (Qasım kişiyə). Qasım kişi, təvəqqə edirəm şagirdlər ilə danışmayasınız. (Səbzalıya) De! Səbzalı. Məktəb taxtası budu. Uçitel. Yox, yox, elə deyil; bilmədin! Səbzalı (təəccüb ilə baxır uçitelə). Budu (taxtanı göstərir). Uçitel. Yox, mən necə demişdim? Kim deyə bilər? Kişilər təəccüb edir, şagirdlər fikirləşir. Gərək deyəsiniz: bu məktəb taxtasıdır. Kərbəlayı Qulamalı. Qoy bizim Mustafa da desin. Ədə, Mustafa, sən də de ki, yadından çıxmasın. Uçitel (Kərbəlayı Qulamalıya). Mən sizdən xahiş edirəm ki, uşaqları danışığa tutmayasınız. Qasım kişi çubuğunu çıxardıb doldurur. Uçitel (şagirdlərə). Hamınız bir yerdə: bu məktəb taxtasıdır. Şagirdlər cəmən. Bu məktəb taxtasıdır. Uçitel. Kim dünənki dərsi deyər? Süleyman! Süleyman (durur ayağa). Qoyun, it, pişik, at, keçi, camuş, inək. Cəfər. Uçitel, birini demədi. Uçitel. Hansını? Cəfər. Dana. Qasım kişi çaxmağı daşa vurub qovu basır çubuğa. Uçitel (Qasım kişiyə). Qasım kişi, klas otağında çubuq çəkmək olmaz; heç olmaz. Qasım kişi bir söz demir və çubuğu əlində saxlayıb çəkmir. Uçitel (şagirdlərə). Çox əcəb, gözünüz məndə olsun; bu nədi? (Atın şəklini göstərir, şagirdlər hamısı barmaqlarını qalxızır). Uçitel. Zülfəli, sən de. Zülfəli. Bu atdı. Uçitel. Yox, dürüst fikir elə. Qasım kişi. Dəxi nə fikir eləsin? Doğru deyir, atdı da! Uçitel (Qasım kişiyə baxıb bir söz demir). Səbzalı, sən de. Səbzalı. Bu at şəklidi. Uçitel. Yox, elə deyil. Kişilər başlarını bulayır. Elə deyil. Kim düzəldər? Şagirdlər fikirləşir və bir kəs barmağını qalxızır. Qulaq asın: bu atıi şəklidi. Şagirdlərdən bir neçəsi. Bu atın şəklidi. Uçitel. Xorom. Bu atın şəklidi. Şagirdlər cəmən. Bu atın şəklidi. Uçitel. Bir də! Şagirdlər cəmən. Bu atın şəklidi. Uçitel. Həsənqulu, sən de. Həsənqulu. Bu atın şəklidi. Uçitel. Novruz, get atın şəklini göstər. Novruz gedib atın şəklini göstərir. Uçitel. De! Novruz. Bu at şəklidi. Uçitel. Yox, belə deyil. Mustafa, düzəlt. Mustafa. Bu atın şəklidi. Uçitel. Novruz, otur yerinə. (Novruz gedib oturur, uçitel atın başını göstərir). Bu atın nəyidi? Həsən, de. Həsən. Bu atın şəklidi. Uçitel. Yox. (Öz başını göstərir). Bax, bu mənim nəyimdi? Həsən. Başındı. Uçitel. Yox, belə deyil. Kişilər təəccüb eləyirlər. Bu mənim başımdı. Şagirdlərdən bir neçəsi. Bu mənim başımdı. Uçitel (əlini qoyub atın başına). Bu atın nəyidi? Həsən. Bu atın başıdı. Uçitel. Bir də. Həsən. Bu atın başıdı. Uçitel. Xorom. Şagirdlər cəmən. Bu atın başıdı. Uçitel. Əsəd, sən de? Əsəd. Bu atın başıdı. Uçitel. Malades. Bu atın başıdı. Bir də de. Əsəd. Bu atın başıdı. Uçitel. Xorom. Şagirdlər cəmən. Bu atın başıdı. Uçitel. Çox əcəb. (Əlini qoyur atın qulağına). Bu atın nəyidi? Şagirdlərin bir neçəsi (yerindən). Qulağı. Uçitel. Hər kəs bilir, barmağını qalxızsın. Şagirdlər barmağını qalxızır. Tarqulu, sən de. Tarqulu. Qulağı. Uçitel. Yox. Kişilər təəccüblü baxırlar bir-birinin üzünə. Qulamhüseyn, sən de. Qulamhüseyn. Qulağıdı. Uçitel. Yox, Cəfər, sən de. Çəfər. Atın qulağıdı. Uçitel. Yox. Cəfər. Qulaqlarıdı. Uçitel. Yox. Qasım kişi (uçitelə). Yaxşı, sən de görək qulağı deyil, bəs nəyidi? Uçitel (Qasım kişiyə). Qasım kişi, danışsanız, mən gərək sizdən xahiş edəm çıxıb gedəsiniz. Qasım kişi. Baş üstə. Kişilər yavaş-yavaş dururlar ayağa. Süleyman. Uçitel, bizim də atımız var. Uçitel (Süleymana). Mən səndən soruşmadım atınız var, ya yox. Zeynal, soruşdum? Zeynal. Yox, soruşmadın. Uçitel. Tarqulu, soruşdum? Tarqulu. Yox, soruşmadın. Uçitel. Hamınız bir yerdə deyin: yox, soruşmadın. Şagirdlər cəmən. Yox, soruşmadın. Əsəd. Uçitel, bizim də atımız var. Qasım kişi (Əsədə). Ədə, Əsəd, bala, bu uçitel yəqin at-zad görməyib. Gəl gedək, atını min, gəti baxsın; həmi başını görsün, həmi də qulaqlarını görsün. Uçitel (acıqlı Qasım kişiyə). Qasım kişi, Allah xatırına, çıx qoy get, dərsimizlə məşğul olaq. Qasım kişi. Vallah, yaxşı deyirəm. Özü də minməli atdı, yorğadı; kefin gələndə minərsən, gəzərsən; başını da görərsən, qulaqlarını da görərsən. Əsəd, bala, gəl gedək. Əsəd durur ayağa, baxır uçitelin üzünə. Uçitel. Dərs qurtarmayınca, uşqoladan çıxıb getmək olmaz. Kişilər bir qədər də gəlib dayanırlar qapıda. Uçitel (Şagirdlərə). Durun! (Şagirdlər dururlar). Oturun! (Otururlar). Durun! (Dururlar). Oturun! (Otururlar). Həsənqulu. Uçitel, bizim atımız qaradı. Uçitel (Həsənquluya). Mən səndən soruşmuram. (Şagirdlərə) Soruşuram? Şagirdlərdən bir neçəsi. Soruşmursan. Uçitel (Həsənquluya). Get bucağa. Həsənqulu çıxıb gedir durur bucaqda, üzü divara, kişilər təəccüb ilə ona baxırlar. Qasım kişi (uçitelə). Ay uçitel, bu uşağı niyə üzü qibləyə qoydun? Uçitel dinmir, şagirdlərin bəzisi gülür. Uçitel (şagirdlərə). Mənim neçə qulağım var? Qasım əmi, Kərbəlayı Heydər və Kərbəlayı Qulamalı qah-qah çəkib gülüşüb çıxırlar; şagirdlərdən də gülən var. Uçitel (kişilərin dalınca acıqlı baxa-baxa). – Vot nevejestvennıy narod! (Uçitel əlini qoyur atın boynuna) Bu atın nəyidi? (Şagirdlər barmaqlarını qalxızır). Qulamhuseyn, sən de. Qulamhüseyn. Boynudu. Uçitel. Dolu cavab ver! Qulamhüseyn. Bu atın boynudu. Uçitel. Xorom. Şagirdlər cəmən. Bu atın boynudu. Uçitel. Bir də. Şagirdlər cəmən. Bu atın boynudu. Uçitel (bir qədər əlindəki kitaba baxandan sonra). Atın bədəni nə ilə örtülübdur? (Şagirdlər dinmir). Qulaq asın. Bədəni atın örtülübdür tük ilə. Qulamhüseyn (yerindən). Atın bədəni tüklüdu. Uçitel. Yox, olmadı. Qulamhuseyn. Atın tükü var. Uçitel. Yox, belə deyil. Kim deyə bilər? Zeynal, sən de. Zeynal. Uşqol, at tüklüdur. Bu heyndə Əsəd heybəsini götürüb istəyir getsin. Uçitel (Əsədə). Əsəd, hara gedirsən? Əsəd. Uşqol, acam, gedirəm evimizə. Uçitel. Otu yerinə! Dərs qurtarmamış getmək olmaz. Əsəd gedir qapıya tərəf, uçitel gəlib yapışır onun çiynindən. – Sən ki, mənim sözümdən çıxdın, get dur bucaqda; özünü də tənbeh üçun bezabed qoyacağam. (Saatını çıxardıb baxır) Kimdi dejurni? Cəfər, sənsən? Get zəngi çal. Cəfər qaçır çöldə zəngi çalır, şagirdlər səs-küy ilə tökülürlər eşiyə. Əsəd (Mustafaya alçaqdan). Mustafa, qaç nənəmə de ki, uşqol məni bezabed qoydu, özümü də qoyub bucağa. (Şagirdlər çıxır, qalır uçitel və Əsəd). Uçitel (var-gəl eləyə-eləyə). Sən lap heyvan imişsən. İndidən sən müəllimin sözünə baxmayanda, dəxi yekə kişi olanda nə eləyəcəksən? Yəqin ki, quldur olmaq istəyirsən, razboynik olmaq istəyirsən. Elə belə tərbiyə tapmışsınız ki, Danabaş kəndinin kişiləri lap vəhşi heyvan kimi olub, insanlıqdan bilmərrə bixəbərdirlər. Odur, yekə kişiləriniz. Odur Qasım kişi kimi ağsaqqalınız. Onun bir öz işlərinə bax, dərsə gülməklərinə bax! Şagirdlərin bir neçəsi girir içəri. Söz yox, avam adama mənim dərsim xoş gəlməz. Onlar nə bilir Uşinski kimdi, Piroqov kimdi, Pestalotsi kimdi? Onlarınkı odur ki, nadan mollalarla illər uzunu diz üstə oturub yırğalana-yırğalana (özü də yırğalanır) əlif-zəbər-ə, bey-zəbər be, tey-zir te... Nə var, nə var, yekə kişi olanda bir “Gülüstan” kitabını oxuyub qurtaracaq! Süleyman. Uşqol, mən “Gulüstan”ın babi-pəncümunə kimi oxumuşam. Şagird Zülfəli (qaçıb soxulur içəri). Uçitel, Əsədin nənəsi əlində ağ şey, söyə-söyə gəlir. Uçitel (acıqlı). Çəhənnəm ol! Zülfəli çıxır. Şaban nənənin bağırtısı gəldikcə yavuqlaşır. Arvad əlində bir dəyənək, o biri əlində bir neçə daş, mərəkə və föhş ilə daxil olur içəri. Şaban nənə. Hanı mənim balam? (Əsədi görüb, uçitelə). Bunu niyə burada dussax eləmisən? A sənin atan-anan tünbətün düşsün! A səni uşqol açdığın yerdə quruyub daşa dönə idin! A səni belə əkib doğanuvun atasına nəhlət! (Əsədə) Bala, gəl gedək. Uçitel (acıqlı yeriyir qabağa). Olmaz, o gedə bilməz; sən özün buradan rədd ol, get! Şaban nənə. Ədə, buna bax ey! Məni hələ qovmağına bax ey! A sənin belə... (Əlindəki daşın birini tullayır. Daş müəllimin başının üstündən gedib dəyir divara). Məşədi Ağakişi, Kərbəlayı Qulamalı, Kərbəlayı Heydər, Hacı Namazalı və bir neçə Qeyri kəndli tökülürlər içəri. Məşədi Ağakişi Şaban nənəni çəkir qapıya tərəf. Məşədi Ağakişi. Ay arvad, çıx qoy get! Az bihəyalıq elə! Kişilər təəccüblü durub baxırlar. Şaban nənə Əsədi qabağına salıb, yaman deyə-deyə gedir. Şagirdlər məyus tamaşa edirlər. Uçitel. Aman Allah, bunlar, necə vəhşi tayfadırlar! Mən dəxi burada necə müəllimlik eləyə bilərəm? Qardaş, mənim abrım töküldü, belə də rəftar olar? Beləliknən dərs demək olar? Proqram keçmək olar? Məşədi Ağakişi. Ay uşqol, sən Allah, axı sən bu dəli qarıya niyə baş qoşursan? Qoy itilsin getsin cəhənnəmə. O özü nədi ki, sözü nə ola? Uçitel. A kişi, səni tarı, sən də əl çək get işinə! Bu camaat deyilmiş, dəlixana imiş. Yox, yox, mən burada nə qala bilərəm, nə dərs verə bilərəm. (Oyza-buyza baxıb, bir qələmnən bir kağız tapıb, oturur yazmağa). Hanı, hardadı yüzbaşı? Ədə, Sadıq, hanı bizim storoj? Qoy getsin yüzbaşını çağırsın. Kağız yazacağam naçalnikə. Camaat içindən səs gəlir: “Bəli, buradayam, bax, bu saat gedim çağırım”. Məşədi Ağakişi və kəndlilər təşvişə düşür. Uçitel kağız yazır. Məşədi Ağakişi (uçitelə). Ay uşqol, aman günüdü, o kağızı yazma; bizi bədbəxt eləmə. Hər nə tənbehin varsa, özün elə. Qoy mən bu sahat o arvadı da gətirim bura. Əsədi də gətirim; nə tənbehin varsa, özün elə, ta nəçərnikə-zada şikayət yazma. Yoxsa yazığıq biz, bədbəxt olarıq. Aman günüdü, yazma! Yüzbaşı Pirverdi bəy daldan yetişir. Məşədi Ağakişinin kürəyindən bir şallaq yendirir. Pirverdi bəy. Ədə, Nəzərəli, apar bunu sal dama. (Uçitelə) Yazma, yazma! Mən özüm bunların yaxşıca haqqına fikir çəkərəm. Mən bunları qəzəmətdə çürütməsəm, məndən əskik adam yoxdu. Yazma, yazma. (Gedir uçitelin əlindən qələmi alır). Bir neçə kəndli. Ay Allah atana rəhmət eləsin, yüzbaşı. Yüzbaşı (uçitelə). Bilirsən mən niyə deyirəm bu əhvalat nəçərnikə yazılmasın? Ondan ötrü deyirəm ki, nəçərnik sənin kağızını oxuyanda elə xəyal eləyəcək ki, yüzbaşı camaatın öhdəsindən gələ bilmədi; yəqin elə güman eləyəcək ki, bəlkə genə Danabaş camaatı uşaqlarını uşqola verməmək dərdindən, aparıb kərmə qalağında gizlədirlər. Mən ölüm o kağızı cır, at. Uçitel başını salır aşağı və dinmir. Camaatdan bir neçəsi. Mən ölüm o kağızı cır at. Uçitel (durur ayağa). Bunu bilməli olasınız ki, müəllimlik özü bir müqəddəs və habelə ağır bir vəzifədir. Hətta biz seminariyanı qurtaranda, qubernator gəlmişdi bizlər ilə görüşməyə. Qubernator bizə bir neçə gözəl nəsihət elədi və bu da yadımdadı ki, dedi ki, kənd müəllimliyi bir ali məqamdır; yəni o qədər ali məqamdır ki, qubernator özü bizə həsəd aparırdı və hətta bir neçə dəfə ah çəkib dedi: ax, kaş mən də o yol ilə gedə idim və belə bir ali vəzifədən, belə bir nemətdən məhrum olmaya idim. Elə həqiqətdə bu özü bir müqəddəs vəzifədir; çünki avam çamaatı qaranlıqdan işıqlıq aləminə çıxardırsan. Götürək məşhur Lomonosovu. O özü əvvəllər nə idi ki? Elmin sayəsində nə dərəcəyə qalxdı! Mən yüzbaşının iltimasına görə bu kağızı cırıram. (Cırır). Yüzbaşı. Çox sağ ol! Camaat. Çox sağ ol! Uçitel. Və ümidvaram ki, siz mənim bu nəsihətimə əməl edib bundan sonralıqda məktəbin qədrini biləcəksiniz və razı olmayacaqsınız ki, məktəbdə bugünkü şuluqlar bir də təkrar olunsun. Çünki məktəb küçə deyil; qilü-qal küçədə olar, məktəbdə olmaz. Küçədə olar qilüqal, məktəbdə də olar dərs; küçədə olar föhş və biədəblik, məktəbdə olar nəsihət və elm. Küçə camaatı həmişə qaranlıqda qalacaq; çünki küçədə elm yoxdur. Amma məktəbdə hər bir kəs işıqlıq tapacaq; çünki məktəbdə elm var; necə ki, deyiblər: uçenie svet, neuçeine tma; yəni oxumaqlıq işıqlıqdı, oxumamaqlıq qaranlıqdı. Camaat. Bəli, bəli, başa düşdük. Camaat dağılır və gedə-gedə əllərini ağızlarına basıb xəlvətcə gülüşür. Kərbəlayı Heydər (yavaşca camaata). A kişi, gəl gedək, bu sarsağın yaxasından uzaqlaşaq. Uçitel (camaatın dalınca). Amma yadınızdan çıxmasın ha, elm, elm və genə də elm! (Camaat bunu eşidəndən sonra dəxi də bərk gülə-gülə uzaqlaşır. Və uçitel yenə onların dalınca ucadan haraylayır). Uçenie svet, neuçenie tma. Pərdə salınır * * * == Ər == Ər Dörd məclisdən ibarət komediya İŞTİRAK EDİRLƏR Cahangir (Pərvər, Qeyrətmənd Cahangir, Qeyrətmənd) – 21 yaşında firqə namizədi, darülfünun tələbəsi Mərcan xanım – Cahangirin anası, məktəb müdirəsi, mərkəzi qadınlar klubunun sədri Çiçək – Cahangirin bacısı, Tağıyev gimnaziyasının məzunu, müəllimə, 23 yaşında İzzət nənə – Cahangirin nənəsi Mürşüd dayı – Cahangirin dayısı Zərəfşan xanım – Mərcan xanımın bacısı, dul qadın, 30-35 yaşlarında Püstə – Mərcan xanımın evində xidmətçi qız Həsrət xala – çörəkbişirən Nadir bala – Mərcan xanımın kiçik oğlu Dilşad – Çiçəyin rəfiqəsi Mirzə Ərvahallahxan – universitetin professoru, Əsəb xəstəxanasının müdiri, 50-55 yaşında Dəli Murtuza – Əsəb xəstəxanasındakı xəstələrdən Qutaz Şərəf xala qonşu qadınlar Yarpız xala İsmət xanım } Birinci yad arvad İkinci yad arvad Üçüncü yad arvad məhəllə qadınları Dördüncü yad arvad Beşinci yad arvad } Birinci tələbə İkinci tələbə Cahangirin tələbə yoldaşları Üçüncü tələbə } Xidmətçi ifritə xəstəxananın işçiləri Qapıçı } Şəhər nəzarətçisi Nəzarətçi şəhərdə ictimai asayişi bərpa edənlər Gülən nəzarətçi } Azad bəy - orta yaşlı yetkin ziyalı Millətpərəst Qəhrəman Natiq Natiq yeni cəmiyyəti təmsil edən gənclər Millətpərəst Vəli (Vəli Azadixah) Əli Qeyrətmənd } Birinci uşaq Uşaqlardan biri O biri uşaq məhəllə uşaqlarının nümayəndələri Üçüncü uşaq Dördüncü uşaq } Mücdə Dəli Şahzadə – professorun paltarlarını geyinmiş Dəli Murtuza * * * Əvvəlinci məclis Mərcan xanım qolu çırmalı mizin üstə xamır qatır. Püstə durub onun yanında tamaşa eyləyir. Bir qədər keçəndən sonra Cahangir girir və o biri otağa keçir. Anasını görüb soruşur. Cahangir. Ana, nə qayırırsan? Mərcan xanım. Bala, zəncəfil-çörək bişirirəm. Cahangir. Nə əcəb, ana? Mərcan xanım. Necə nə əcəb? Bəs, demirdin Teymur bəy bu gün bizə qonaq gələcək? Cahangir. Yox, gəlməyəcək. Mərcan xanım (təəccüblə). Necə yəni gəlməyəcək? Cahangir. Gəlməyəcək də. Teymur bu gün Vəzirovgilə qonaq gedibdir. Mərcan xanım. Bəs, niyə deyirdin bizə qonaq gələcək? Cahangir. Deyəndə nə olar? Mən elə bilirdim bizə gələcək, amma küçədə mənə rast gəldi, üzr istədi. Dedi, Qasım bəy qonaq çağırıb və söz də vermişəm. Mərcan xanım (bir qədər dinmir və üzünü tutur Püstəyə). Qız, su gətir, əlimə su tök. Püstə gedir, Cahangir də gedir öz otağına. Püstə su gətirənədək Mərcan xanım xamıra baxır. Püstə su gətirir. Mərcan xanım bidamağ əllərini yuya-yuya və hirsli-hirsli danışır. Bax, bu oldu adam aldatmaq, adamı ələ salmaq. Qardaş gələcəksən, de ki, gələcəyəm, gəlməyəcəksən, de ki, gəlməyəcəyəm. Dəxi sənə yalvaran yoxdu, bu ağır zamanda özün bilirsən ki, qonağa tədarük görmək çətindir. Nə un tapılır, nə yumurta tapılır. Əlimizə düşəni veririk yağa-bala ki, qonaq qabağında xəcalət olmayaq. Deməyələr ki, filankəs kasıb düşübdür. A rəhmətliyin oğlu, sən görürsən ki, biz sənə nə qədər hörmət qoyuruq. Axır sən vədə verməsən, biz bu təmtarağı tək özümüzdən ötrü qurmarıq. Axır gör bu zamanda bu dəstgah nə ilə başa gəlir. Biz bu tədarükü görürük ki, sənə layiq olsun, bəy balasısan, öyrənmisən cəlallı məclislərə, biz də çalışarıq ki, cərgədən geri qalmayaq. Çiçək (təəccüblə). Bəs, Teymur bəy gəlməyəcək? Mərcan xanım (bikef və bir azdan sonra). Gəlməyəcək. Çiçək. Bəs, niyə gəlməyəcək? Məgər özü deməmişdi ki, gələcəyəm? Mərcan xanım. Çox da demişdi. Bizim ona zorumuz ki, yoxdu. Kefi istəmişdi demişdi ki, sizə gələcəyəm. Sora kefi istəyib, Qasım bəygilə gedib. Zorumuz ki, yoxdu. Kefi belə istəyib. Cahangir qapını açır və bacısına tərəf baxır və dinmir. Görür ki, bikefdi. Cahangir. Qız, Çiçək, sən bu gün bikefsən? Çiçək başını aşağı salıb, dinmir. Cahangir yox olur. Çiçək (guya öz-özünə). Teymur bəy dəli deyil ki, Vəzirovgildə gözəl-gözəl qızları qoyub, bizə gəlsin. Mərcan xanım (acıqlı). Cəhənnəmə gəlsin, gora gəlsin, heç gəlməsin, heç də ona yalvaran yoxdu ki. Cahangir (qapıdan). Ay qız, Çiçək, mən acam, əgər bir şey bişirmişsiniz, verin yeyək, əgər verməyəcəksiniz mən çıxım gedim. Çiçək çıxıb gedir aşpazxanaya tərəf. Cahangir (anasına). Ana, doğrusu mənim fikrimə bir şey gəlir. Siz bu gün, əlbəttə, Teymuru nahara gözləyirdiniz və ondan ötrü zəncəfil-çörək tədarük edirdiniz. Çünki Teymur bəy gəlmədi, siz analı-qızlı bərk bidamağ və dilxor oldunuz. Elə dilxor oldunuz ki, zəncəfil-çörəyi bişirib qurtarmaq istəmədiniz və uşaqlarınızın da aclığı yaddan çıxdı. Mən onu istəyirəm deyəm ki, sizin tərəfinizdən bu bir dəlilikdir. Səbəb budur ki, yad bir adamın bizə gəlməməyi sizin halınıza bir zərrə qədər təfavüt eləməyə və əgər təfavüt eləsə də, onu siz hər halda büruzə verməyin. Bu, hər ikinizin tərəfindən səfahət və bəlkə də biədəblikdir. Teymur bəy kimi oğlan dünyada hədsizdir. Teymur bəy mənim yoldaşımdır. O bizə gələndə mənə qonaq gəlir, sizə gəlmir. Onun vədə xilaf olmağı və ya olmamağı əvvəl gərək mənə təsir edə, sora sizə. Əgər o bizə vədə verib, gəlmək əvəzinə Vəzirovgilə getdi, bu ki, bizə təfavüt eləməz. Ancaq bunu sizə demək istəyirəm ki… (Çiçəyə) Qız, bir dur gör çörək olacaq, ya olmayacaq. (Çiçək durub gedir). Hə, ancaq sizə bunu demək istəyirəm ki, indi bu saat acından danışa bilmirəm, amma çörəkdən sonra sizə başa sala bilərəm ki, Teymur bəyi sizin gözləməyiniz lap əbəsdir. Mərcan xanım. Nə deyirəm, qoy əbəs olsun, qoy Teymur bəy xoşbəxt olsun, nə deyirəm ki? Cahangir. Sən bilirsənmi niyə əbəsdir?.. Mərcan xanım. Dayan, bir də dayan, gör nə deyirəm… Cahangir. Ondan ötrü əbəsdir ki… Mərcan xanım. Dayan bir, sən demirsən əbəsdir, qoy bunu Teymur bəy aşkar desin, açıq-açığına desin sən də bil, mən də bilim ki, bizim ümidimiz əbəsdir. Dəxi gizlənpaç oynamağın nə mənası? Dəxi burada ikiüzlülük lazım deyil. Qardaş, bax, sən mənə lazım deyilsən, mən də sənə lazım deyiləm, vəssəlam. Qoy biryolluq açıq-açığına desin ki, qardaş, əzizim, qonşum, sənin qızın mənə lazım deyil. Mən də müştəbeh olmuyum. Cahangir. Ay arvad, axı bu nə sözdü ki… Mərcan xanım. Dayan, dayan, mən də müştəbeh olmuyum. (Gedib xamırı yığışdırır). Püstə, ay Püstə, Çiçək, gəl bu xamırı buradan yığışdır (öz-özünə danışır). Hələ ümidimiz əbəsdir. Amma bir gün zəncəfil-çörək, bir gün şəkər-çörək, bir gün paxlava olanda ziyanı yoxdur, amma, ümid söhbətinə gələndə ümidimiz əbəsdir. Bu milyonlar əbəs deyil, vədəxilaf olmaq əbəs deyil, amma biz yazıq, müntəzir olmağımız əbəsdir, qonağın yolunu gözləməyimiz əbəsdir, əbəsdir. Cahangir (qapıda durub, xamırı yığışdıranlara tamaşa edir). Ana, bəs, deyirdin zəncəfil-çörək bişirəcəyəm. Məgər Teymur burada olmasa, bizim boğazımızdan keçməz? Mərcan xanım (gileyli). Mənim işim yoxdu, hər kəs bişirəcək bişirsin. İzzət nənə (əlində boşqabda göyərti, vayıldaya-vayıldaya girir içəri və Cahangirə). Bala, nənən qadanı alsın bə qonağın niyə gəlmədi? Cahangir dinmir və nənəsinin əlindən göyərtini alır, gedir otağına. İzzət nənə qayıdır. Püstə bişmiş qabını buğlana-buğlana aparır içəri. Püstə (Cahangirə). Bəs, Nadir bala çörəyə gəlməyəcək? Cahangir. Mənim Nadirdən xəbərim yoxdu. Bu nədir?! (Bişmişə baxır. Püstə istəyir getsin). Bu nədir? Bu nədir? Plov da varmı? Püstə. Var. Cahangir. Qarası nədir? Püstə. Hincamadı. Cahangir. Necə hincama? Püstə (gülə-gülə). Vallah, dilim tutmur. Bilmirəm hincamadı, ya sincama. Cahangir. Bəs, anamgil niyə çörəyə gəlmir, Çiçək niyə gəlmir, xalam haradadı? Püstə. Evdədirlər, bilmirəm niyə gəlmirlər. Cahangir (şorbadan bir-iki qaşıq götürüb çağırır). Ana, (sonra bir-iki qaşıq da götürüb yenə çağırır) Çiçək. Çiçək. (Plov nimçəsi əlində girir içəri). Dadaş, sən rahat çörəyini ye, biz də gəlirik. Cahangir. Bəs, Nadir niyə indiyə kimi gəlməyib? Mərcan xanım (qapıdan girir). Cahangir, bala sən çörəyini ye. Ola bilər ki, Nadir bu gün çörəyə gəlməyə. Cahangir. Səbəbi? Mərcan xanım. Nə bilim, deyir məni yoldaşlarımdan birisi nahara çağırıb. Ona mal əti bişirmisiniz. Ancaq Teymur bəyi qonaq çağıranda ona fisincan plov bişirirsiniz. Onun sözü budur (plovun qarasını düzür Cahangirin qabağına). Bax, çolpanı yavuq qoy, bu da xurma-badam qarasıdır. Cahangir. Bax bu doğru sözdür. İnsan gərək haqq tərəfdarı ola. Mən bu barədə Nadiri heç qınamıram, bu aşikar bir işdir ki, Teymur bəyi siz hamıdan artıq istəyirsiniz. Mərcan xanım. Əlbəttə, bunun bir səbəbi var ki, istəyirik. Cahangir. Nədir səbəbi? Mərcan xanım. Səbəbi odur ki, Teymur bəy də bizi hamı qonaqlardan artıq istəyir. Cahangir. Xub, əgər bu söz doğrudursa, mən bunu bilmək istərdim ki, Teymur bəy axır bizi niyə özgələrindən artıq istəsin? Mərcan xanım dinmir və könülsüz şorbadan bir qaşıq götürüb yemək istəyir. Cahangir (yeməkdən əlini çəkir). Axır mən səndən söz soruşuram? Mərcan xanım. Çörəyini ye, soyutma. Cahangir. İndi mən doymuş olsam, onda sən gərək mənə cavab verməyəsən. Anası yenə dinmir. Cahangir bir-iki qaşıq da götürüb durur ayağa. Dodaqlarını çörək dəsmalı ilə silir və istəyir çıxsın getsin. Zərəfşan gəlir. Cahangir. Ana, bugünkü söhbətlər, doğrusu, mənim heç xoşuma gəlmədi. Bilmirəm bu nə danışıqdı. Teymur bəy belə gəldi, Nadir belə getdi, bu sözlərin mənasını mən heç başa düşə bilmirəm. Zərəfşan xanım. Vallah, bilmirəm çörək üstə bu qədər danışıq olar ki, siz eləyirsiniz? Çiçək. Xala, vallah, lap doğruca deyirsən. Püstə. Siz ki, bu plovu yeməyəcəkdiniz, bəs, niyə bizə bu qədər əziyyət verdiniz? Mərcan xanım. Cahangir, vallah, sən nahaq yerə bizə baxıb çörəyini yarımçıq qoyubsan, bax, çolpaya, xurma-badama heç əl vurmadın. Axər mən qanmıram sən niyə bizə baxırsan. Hərənin bir dərdi olar, sən axır, niyə bizə baxırsan və çörəyini yarımçıq qoyub arvad-uşaq söhbətinə qarışırsan. Cahangir (gəlir anasının yanına və onun qabağında durub, bir qədər dinmir və sonra deyir). Ana, gəl, sənnən açıq danışaq. Mərcan xanım. (Çiçəyə və Püstəyə tərəf). Bu qab-qacağı buradan yığışdırıb aparın. Özünüz də buradan gedin. Qızlar elə də eləyirlər. Mərcan xanım (oğluna). Cahangir, bala, qoy sənə sözün açığını deyim. Cahangir. De, de, de görüm, nə deyirsən? Mərcan xanım. Bəs, bu bədbəxtin qızı nə vaxtadək evdə qalacaqdır? Cahangir. Hansı qız? Mərcan xanım (qapıya tərəf baxır). Hansı qız olacaq? Çiçək! Cahangir. Kim ona deyir ki, evdə qal? Mərcan xanım. Bəs, o, ərə getməyəcək? Cahangir. Kim ona deyir ki, ərə getmə? (Hirsindən çiyinlərini tullayır). Mərcan xanım. A balam, axır onu gərək ərə istəyən ola ki, ərə gedə, ya yox? Cahangir. Xub, mən kimin qabağını kəsib qoymuram ki, onu istəsin? Mərcan xanım. Vallah, Cahangir, mən bilirəm ki, sən bu söhbətləri xoşlamırsan. Çünki uşaqlıqdan sən Çiçəyi istəmirsən, amma, necə olmuş olsa, o, sənin anabir, atabir, doğmaca bacındı. Cahangir (bir qədər fikirləşir). Ana, vallah, sənin gərək mənə yazığın gəlsin və məni darıxdırmayasan. Mərcan xanım. Maşallah, maşallah söz danışana. Barı bir də belə sözləri ağzına alıb danışma, eşidən olar. Cahangir. Eşidən olsa, dəxi də yaxşı olar. Heç olmasa sən də məndən əl çəkərsən. Mərcan xanım (acıqlı durub gedir). Doğrusu, sənnən danışmalı deyil. Sənin kefin gəlib. Gedir. Cahangir kitablarını açır qabağına, başlayır kitablarla məşğul olmağa. Püstə gəlir. Qalan qab-qacaqdan götürüb, aparmaq istəyir. Bir Cahangirə baxır, bir getmək istəyir. İzzət nənənin ahıltısını eşidib çıxıb gedir. İzzət nənə ah-vay ilə girir Cahangirin yanına və o tərəfə-bu tərəfə baxır və görür ki, Cahangir kitablarla məşğuldur, dinməyir və getmək istəyir və gedərək qapının ağzında Cahangirdən soruşur: İzzət nənə. A balam, bəs, o yazıq qız nə vaxtadək evdə qalacaq? Cahangir nənəsinə tərəf baxır, heç dinmir. Nənəsi də ona tərəf baxır və heç bir söz demir. Xeyli bir vaxtdan sonra Cahangir nənəsinə deyir: Cahangir. Nənə nə deyirsən? İzzət nənə. Belə, a qadavı alım, deyirəm ki, axır nə vaxta kimi o qız evdə qalacaq? Cahangir. Hansı qız? İzzət nənə. Belə, o yazıq Çiçək balam. Cahangir hövsələsiz nənəsinə tərəf baxır və dinmir. Bir qədər keçəndən sonra kitablarını vurur qoltuğuna, papağını qoyur başına və otaqdan çıxıb gedir. Nənəsi dinməz-söyləməz baxır Cahangirin dalınca. Mərcan xanım gəlir. Mərcan xanım. Ana, bax. Cahangir çörəyi də yarımçıq qoydu və yəqin ki, ac durdu, getdi. İzzət nənə. Axır niyə belə elədi? Sözü nədir ki? Mərcan xanım. Nə bilim, deyir ki, Çiçəyin sözünü mənim yanımda danışmayın. İzzət nənə. Niyə? Məgər Çiçək sənin bacın deyil? Sən onun qardaşı deyilsən? Mərcan xanım. Ana, vallah, indi dəxi sən görən deyil. İndi dəxi nə bacı qardaşı tanıyır, nə qardaş bacısını tanıyır. İndi gərək hər kəs öz başını saxlasın. Nə qardaşa ümid var, na bacıya ümid var. (Dəsmaldan, qaşıqdan bir-iki şey götürüb, otaqdan çıxıb gedir). İzzət nənə. Ax, yazıq canım, gör nə günə qaldıq, gör o yazıq qız nə günə qaldı. Nə qardaşa ümid var, nə bacıya ümid var. Bəs, o yazıq qız nə vaxtadək evdə qalsın, başına haranın daşını salsın, haradan özünə ömür yoldaşı tapsın, hərə gedib özünə bir sarı saçlı qız tapacaq, bəs, o yazıq qızın günahı nədir ki, saçları qaradır, sarı deyil. Bəs, neyləsin, kimə sözünü desin, ax yazıq balam, bir də yazıq balam. Diz üstə çöküb, guya, namaz qılır və başını aşağı salıb, qoyur dizinin üstə və sükuta cumur. Mərcan xanım gəlir anasını bu halətdə görüb, o da diz üstə çökür və əllərini Allahın dərgahına qalxızıb danışır. Mərcan xanım. Xudaya, mən sənin hikmətinə əl vura bilmərəm, məsləhət sənin yanındadır. Xudaya, and verirəm sənin cəlalına, məni sən bu dərddən xilas eylə, sən mənim bircə dənə o yazıq qızımın bəxtini aç, axır mən dost-düşmən içində xəcalətimdən yerə girirəm. Axır kimi mən başa salım və kimə mən cavab verim ki, mənim 23 yaşında qızım indiyədək kor qız kimi evdə qalıb, ərə getmir. Bəs, mən nə vədəyədək ona-buna baxıb, həsrət çəkəcəyəm. Bəs, xalxın qızları 14 yaşa çatmamış ərə gedir. Xudaya, mən nə günahın sahibiyəm. O yazıq qızın günahı nədir və kimin qızından əskikdir. Nəcabət desən, sultan qızıdır. Dərs desən, dərs oxuyub və müəllimlik eləyir. Millət işi və camaat işi desən, hər gün ictimai işlərdə və məclislərdə. Abırlı desən, hamıdan abırlı. İndi bəs, yazıq qızdan dəxi nə istəyirlər. Zərəfşan xanım (qapıdan girə-girə). Mərcan, vallah, Çiçəyin evini yıxan elə həmin camaat işləridir. Nə qədər ki, gecə və gündüz Çiçək məclislərdə kişilər içindədir, kişilər içində onun qədri-qiyməti olmayacaq. Bax, bunu sən yadında saxla. Bir sözdü mən deyirəm. İzzət nənə (oturduğu yerdə hərəkət eləməyir və başını qaldırmayıb deyir). Olmayacaq, olmayacaq, Zərəfşan yaxşı deyir. Mərcan xanım (Zərəfşana). Eh, sən də mağıl söz danışdın, elə evdə oturanlar ağ günə qalıblar ki, Çiçək də evdə otursun? Bəs, xalxın qızları niyə kişilər içində min əməldən çıxa-çıxa ərə gedirlər. Bəs, Nazlı xatın gecə də oğlanlarnan gəzirdi, gündüz də gəzirdi. Niyə on dördə çatmamış ərə getdi? Niyə Bayram bəyin qızı Qızıl ərə getdi? Amma evdə oturanlar necə oldu? Hansı ərə getdi? Sən özünü niyə götürmürsən? Sənin nə vaxtındı ki, başına qara dəsmal bağlayıb, yaslı arvadlar kimi evdə ömür çürüdəsən. Bir də indi nə əsrdir ki, camaat işinə qarışmayıb, evdə oturasan və adamın tükünü didələr. Vallah, bilmirsən kimin sözünə baxasan. Evdə oturanları da məzəmmət eləyirlər, camaat işinə qarışanları da töhmətləndirirlər. Lap Molla Nəsrəddinin eşşək minməsinə dönmüşük. Minirsən, deyirlər niyə minirsən, minmirsən, deyirlər niyə minmirsən? İzzət nənə (oturduğu yerdən tərpənməyib deyir). Mərcan doğru deyir. Lap qara günə qalmışıq. Zərəfşan xanım. Bunlar hamısı bəxtnəndi. Hər kəsin bəxti var, ərə gedəcək, bəxti yoxdu, getməyəcək. İzzət nənə. Hə, hə, bəxtnəndi, bəxtnəndi. Yazıq bədbəxt Çiçək balam da bədbəxtdir, elə Zərəfşan balam da bədbəxtdir. Həsrət xala (qonşu otaqdan gəlir. Mərcan xanıma). Ay xanım, bəs, Teymur bəyin işi necə oldu? Bəs, eşitdim Çiçək xanımdan ötrü gedib-gəlir. Mərcan xanım. Teymur bəy Çiçək xanımdan ötrü gedibgəlmirmiş. Həsrət xala. Bəs, kimdən ötrü gedib-gəlirmiş? Zərəfşan xanım (Həsrət xalaya). Doğrusunu bilmək istəyirsən? Teymur bəy zəncəfil-çörəkdən ötrü gedib-gəlirmiş və fisincan plovdan ötrü, xurma-badamlı plovdan ötrü gedib-gəlirmiş. İzzət nənə. Yazıq Çiçək balam, bəxtiqara Çiçək balam. Həsrət xala (Mərcan xanıma). Ay xanım, çox da darıxmayın, Allah kərimdir. Çiçək xanım hələ cahaldı, inşallah, bəxti açılar, gedər. Mərcan xanım. Həsrət, bilirəm gedəcək, əvvəl-axır gedəcəkdir. Ancaq nə vaxt gedəcəkdir. Sən dərdə düçar olandan sonra gedəcək . Sənin canın çıxandan sonra gedəcək. Səni illər uzunu nəvənəticəyə həsrət qoyandan sonra gedəcək. Yoxsa, niyə getməyəcək. Şərəf xala (Gəlir). Salaməleyküm, Mərcan bacı. Püstəyə de, o həvəngdəstəni bir saatlığa versin, yenə özüm gətirib qaytararam. Mərcan xanım. Əleyküm salam. Bax, hələ biz duraq kənara, axır bu yazıq arvad indi neyləsin. Başına haranın daşını salsın? Bəs, bu arvadın qızı nə vədəyə kimi dörd divarın içində dustaq qalacaq? Neçə yaşına kimi evdə oturacaq? İndi Yetərin neçə yaşı olar? Şərəf xala. Mərcan bacı, sənin canın üçün indi 18-dən ötübdür. Hacı Heydər Məkkədən qayıdanda Yetər ikiaylıq idi. Püstə (həvəngdəstəni gətirib, Şərəf xalaya verir). Şərəf xala, vallah, xalqda heç günah yoxdur, günah özündədir. Qızınıza müştəri çıxanda da hərəyə bir qulp qondarırsınız. Odur, keçən il Mirzə Qulamhüseyn Yetəri istəyəndə nə cavab verdiniz? Dediniz Yetər ağırlığı qızıl gətirsin, qızı verək. Şərəf xala (əlini dodağına aparır). Boy, başıma xeyir, qız, biz havaxt elə söz dedik? Mərcan bacı, imam Hüseyn haqqı yox, Mirzə Qulamhüseyn, doğrudur, qızı istədi, amma axırda eşitdik ki, bir sarı saçlı urus qızı gətirib evinə, özünə arvad eləyib. Yoxsa, canın üçün biz ondan bir şey istəmədik. Zərəfşan xanım. Elədir, elədir, iş elə həmən sarı saçlılardadır. Yoxsa, vallah, qalan sözlər nahaqdır. Nə qədər ki, vilayətimizə həmən sarı saçlı qızlar axışıb gəlməkdədirlər, qızlarımız evdə ərə həsrət qalacaqlar. Mərcan xanım (ikiəlli dizlərinə çırpır). Vay, yazıq canım. Püstə (Mərcan xanıma). Xanım, çox da darıxma, Allah kərimdi. Mərcan xanım (Püstəyə). Hə, kərimdi, mən də bilirəm kərimdi. Ancaq o kərim Allah bilmirəm havaxt harayıma çatacaq? Bu yazıq arvadın (Şərəf xalaya işarə ilə) harayına çatacaq? Şərəf xala. Mərcan bacı, bəs, bu yazıq Zərəfşan bacını niyə demirsən. Bunun nə vaxtıdır indidən dul qalsın, tək-tənha ömrünü yoldaşsız çürütsün, hələ görəcəkli günü qabaqdadır. (Zərəfşana) Yenə dinmirsən, ay yazıq. Zərəfşan xanım (stəkanları şkafa düzür). Eh, Şərəf xala, mənimki dəxi keçibdi, hələ yekə-yekə qızlarımız gözləri yolda qala-qala heç bilmirəm nə vaxt nobat mənə çatacaqdır. Mərcan xanım. Axır, nobat neyləsin? Gör nə qədər gözü yolda olanlar var. Heç bir evi nəzərinə gətirirsən ki, orada yetişmiş qız, qartımış qız olmasın, dul gəlin olmasın. Şərəf xala. Doğrudur. Mərcan xanım. Bax, elə bizimkilər dörd nəfər oldu. Şərəf xala. Doğrudur. Mərcan xanım. Bax, bu məhlədə Xırda xanımın qızı. Şərəf xala. Elədir. Mərcan xanım. Hacı Gülməmmədin qızı Ərik. Zərəfşan xanım. Kəblə Musanın qızı Mehri. Çiçək. Xanoğlanın qızı Dilbər. Şərəf xala. O məhlədən Fizzənin qızı. Mərcan xanım. Nazlı xalamın qızı Xeyransa. Həsrət xala (girir içəri, əlində yuyulmuş çəngəl-bıçaq). Bəs, biçarə Tutunu niyə demirsiz? Bəs Məmməd bəyin qızı Nərgizi niyə demirsiz? Çiçək. İldırımın qızı Telli. Zərəfşan xanım. Zeynəb qaldı, Fatma xanımın qızı Zeynəb. O nədir ey, Qubad bəyə nişanlı idi, sora qızı tulladı, getdi yəhudi qızı aldı. Mərcan xanım. Hələ bizim yadımıza düşənlər bunlardı. Bəs, gör, yadımıza düşməyənlər nə qədərdir? Şərəf xala. Mərcan bacı, sənin başın üçün həddi-hesabı yoxdu. Ax, yazıqlar. Həsrət xala. Şərəf bacı, vallah, heç bilmirəm nə günə qalacayıq. Çiçək. Nə günə qalacayıq, hamımız dul qalacayıq. Püstə. Heç yüz il də bundan sora bu qədər qıza ər tapılmaz. Mərcan xanım (acıqlı, Püstəyə). Hə tapılmaz, sən yaxşı bilirsən ki, tapılmaz. Sənin nə vecinə ki, tapılmaz. Sən yəqin özünə arxayınsan ki, sənin üçün tapılar. Onunçün belə arxayın danışırsan. Bəs, necə olar ki, sənə tapılar, özgələrinə tapılmaz? Elədə bu qədər qız aparıb özünü Kürə töksün? Dəxi beləliklə, baş saxlamağın nə faydası, vallah, mən lap bezikmişəm. Allah mənə bir müftə ölüm göndərsin, ta bu günləri görməyim. Axır mənim qızımın günahı nədir ki, bu yaşa çatsın və gözəl-gözəl oğlanlara həsrət qalsın? Bəs, o biri yazıqların günahı nədir? Dünən gördüm ki, qızım Çiçək qəmgin oturub fikir dəryasına cumubdur. Deyirəm, qızım, nəyin fikrini eləyirsən? Gör, mənə nə deyir? Deyir, anacan, bəs, mən nə vaxt ərə gedəcəyəm? (Doluxsunur) Deyirəm, qızım, Allah kərimdir, ürəyini sıxma, inşallah, sənin də bəxtin açılar, gedərsən. Yazıq qız gör, nə deyir:– Ana, deyəsən, indiki əsrdə ər-zad moddan düşübdür. Görürəm heç mənim üzümə baxan da yoxdu (ağlayır). Şərəf xala (ağlayır). Doğrudan da, görəsən, bunun axırı nə olacaqdır? Zərəfşan. Ax, ər, ər. Dəxi ər-zad moddan düşübdür. Mərcan xanım (ağlaya-ağlaya). Yox dəxi biz ər üzü görmənik. Həsrət xala (ağlaya-ağlaya). Yox dəxi biz ər üzü görmənik. Çiçək və Zərəfşan da yavaşca ağlaşıb, çarqatlarının ucu ilə göz yaşlarını silirlər. Mərcan xanım da, Şərəf xala da, Həsrət xala da, Püstə də yavaşca ağlaşırlar. Bu heyndə iki nəfər qonşu arvadlarından başlarını içəri uzadıb soruşurlar. – Ay bacılar, bura yas yeridi? İçəri girib, başlayırlar ağlaşmağa. Bunlardan savayı, üç-dörd arvad girib və müvafiq qaydada hərə öz ölənlərini ünvan edib, başlayır ağlamağa. Mərcan xanımın ev adamları ağlaya-ağlaya deyir: Ər, ər, vay, yazıq canımız. Bu heyndə Nadir bala əlində kitab girir içəri və durur arvad məclisində, otağın ortalığında və üzünü tutur anasına və təəccüblə soruşur: Nadir bala. Ana, bu nə ağlaşmadı? Mərcan xanım. Bala, o yazıq atan yadıma düşdü, başladım ağlamağa. Bu ataları rəhmətliklər də səsimizi eşidib gəldilər. Bunların da qəlbləri nəzildi, başladılar bunlar da ağlaşmağa. Nadir bala ortada durub təəccüblə gah o arvada və gah bu arvada baxır. Arvadlar da buna baxırlar. Bir ovqat heç kəs dinmir. Nadir bala. Mən heç zad başa düşmürəm. Zərəfşan. Xalan qadanı alsın, dəxi niyə başa düşmürsən? Hərənin bir dərdi var, ağlayır da. Sən niyə arvad işinə qarışırsan, keç get otağına da. Həsrət xala. Bala, xalan yaxşı deyir, keç get işinə. Nadir bala. Həsrət xala, sən Allah, məni başa sal görüm bu nə yasdı, bəlkə bir adam ölüb? Mərcan xanım (gözünün yaşını silə-silə). Vallah, oğlum bir kəs ölməyib. Doğrusu, bu yazıq qızların dərdinə ağlaşırıq. Nadir bala. Necə qızların? Mərcan xanım. Nə bilim, əvvəl elə öz bacın Çiçəyin. Nadir bala (təəccüblə). Çiçəyə nə olub? Həsrət xala. Boy, başıma xeyir. Hələ soruşur da ki, Çiçəyə nə olub. Deyəsən ki, öz doğma bacısı deyil. Nadir bala (Həsrət xalaya tərəf çönür). Axır, soruşuram ki, Çiçəyə nə olub? Həsrət xala. A balam, axır nə vaxtadək iyirmi üç yaşında bir qız evdə qalıb ərə getməz? Nadir bala (təəccüblə). Elə bu? Birinci yad arvad. Boy, başıma xeyir, hələ bu azdı? Nadir bala (birinci arvada tərəf çönür). Sən nə deyirsən ey? Mərcan xanım. Bala, hirsini ye, bir qulaq as gör nə deyirlər. İkinci yad arvad. Boy, başıma xeyir, deyəsən ki, heç bunun bacısı deyil. Nadir bala. Xub, bacımdı, axır, ona nə olub? Üçüncü yad arvad. Nə olacaq, deyirdik ki, yazıq qız indiyə kimi niyə ərə getməsin? Nadir bala (ucadan, acıqlı). Cəhənnəmə getsin, gora getsin. Zərəfşan. Bala, bir de görüm oğlanlarla sən gəzib-dolanırsan, bir de görüm niyə onların biri gül kimi bacına elçi göndərmir? Dördüncü yad arvad. Bax, bu yaxşı sözdü. Beşinci yad arvad. Hələ bir bundan soruşmalı ki, bu özü niyə hələ evlənmir? Niyə? Bunun evlənməli vaxtı deyil? Birinci yad arvad. Çox əcəb vaxtıdı. Nadir bala (birinci yad arvada). Ay arvad, məndən əl çəkin! Mərcan xanım. Boy, başıma xeyir. Həsrət xala. Axır səndən soruşurlar ki, sən özün niyə evlənmirsən? İkinci yad arvad. Di, cavab ver görək, özün niyə bu qızların birini almırsan? Nadir bala (kitabı qaldırır başının üstə və istəyir vursun). Əl çəkin məndən, yoxsa, vallah, bilmirəm neyləyəm. Mərcan xanım. Ay balam, da niyə çığırırsan? Nadir bala. Çox yaxşı eləyirəm çığırıram. Mənim nə vaxtımdı ki, evlənəm? Həsrət xala. Necə nə vaxtımdı? Sən məgər, uşaqsan? İkinci yad arvad. Necə nə vaxtımdı? Üçüncü yad arvad. Çox əcəb vaxtındı. Nadir bala (onun üstə çığırır). Əl çək məndən kaftar. Mərcan xanım. Boy, başıma xeyir. Zərəfşan gəlir yapışır Nadir balanın qolundan və çəkə-çəkə aparır o biri otağa və Nadir bala gedə-gedə arvadlara çəmkirir, arvadlar da buna çəmkirir. Elə bil bir dəstə it dilənçinin başına qomarıb və dilənçi özünü qoruya-qoruya dalı-dalı gedir. Mərcan xanım. Hey, indi deyirsən, qızlarımıza ər tapılmır. Onların biri də elə mənim öz oğlanlarımdı. Hələ bunu niyə deyirsiniz. Böyük qardaşı Cahangirin iyirmi bir yaşı var, onun yanında heç evlənmək sözü danışmaq olar? Hələ bu yaxşıdı. Birinci yad arvad. Vallah, Mərcan bacı, and olsun Həzrət Abbasa, gecələri yuxu yuxulamıram. Axır bilmirəm ki, o başıdaşlı Gülpəri nə vaxt ərə gedəcək, vallah, bu qüssə məni öldürəcək. İkinci yad arvad (qabaqkı arvada). Bacıxanım, imam Hüseyn haqqı, elə mən də o gündəyəm. Üçüncü yad arvad. Hələ sizinki birdi. Allaha and olsun, qızlarımın üçü də yetişib, üç-dörd ildi ki, gözləri yoldadı (ah çəkir). Vallah, heç bilmirəm ki, axırı necə olacaq. Ax, vay! Həsrət xala. Peyğəmbərə and olsun ki, bu dərd yaman dərddi. Zərəfşan. Ax, aman Allah! Nadir bala (qapıdan başını uzadır və deyir). Ay arvadlar, mən heç başa düşə bilmirəm ki, özünüzə ər axtarırsınız, ya qızlarınıza ər axtarırsınız? Həsrət xala. O nə sözdü? Allah nə istəsə o olacaqdı. Qismətin nədi? Mərcan xanım. Niyə? Elə bircə qız ərə gedər? Dul arvad ərə getməz? Şərəf xala. Hələ onu de ki, görək ər tapılır ki, ya özümüz, ya qızımız ərə getsin? Dördüncü yad arvad. Xudavəndi-aləmin dərgahına and verirəm ki, o yazıq qızlarımıza bir gün ağlasın. Onların baxtını açsın. Mərcan xanım (arvadların birinə). Zeynəb bacı, Allah sənin o gülüzlü qızına bir nişanlı yetirsin, yoxsa onun da ərə getmək vaxtıdı. Dördüncü yad arvad. Mərcan bacı, and olsun mənim uşaqlarımın canına, mənim arzum budur ki, əvvəl Çiçək xanımın bəxti açılsın, sora da növbət bizimkilərə yetişsin. Birinci yad arvad (Zərəfşana). Ay Zərəfşan xanım, vallah, biz qızlardan danışırıq, bəs sənin nə vaxtındı ki, neçə illərnən evdə dul qalasan? Ömrünü cahil-cahil çürüdəsən. Sənin heç otuz yaşın yoxdu. Zərəfşan. Ay Qəmər xala. Mənnən deyil ki, hərənin bir qisməti var. İzzət nənə. Vay, vay, yazıq canım, bilmirəm balalarımın hansının dərdini çəkim. Bir yandan Çiçəyin dərdi, bir yandan Zərəfşanın dərdi məni alıb. Ax, yazıq canım. Şərəf xala. İmam Hüseyn haqqı yaman dərddi. Həsrət xala. Gör dünən yazıq Çiçək mənə nə deyir? Deyir, xala, mən elə ömrümün axırına kimi ərsiz qalacağam. Deyirəm, balam, səbr elə, Allah səbr eləyənləri dost tutar. Vallah, yazıq qıza elə ürəyim yandı ki, ağlamaq məni tutdu (ağlayır). Birinci yad arvad. Həsrət bacı, hələ məni demirsən, özgələri birinin dərdini çəkəndə, mən üçünün dərdini çəkirəm. Üçünün vaxtı yetişib, ər deyib hazır durublar. Həsrət bacı, vallah, onların dərdi mənə gecələr rahatlıq vermir, yuxu da yuxulaya bilmirəm (doluxsunur). Üçüncü yad arvad. Ax, siz deyirsiz ki, yəni bu ömürdü ki, ömür eləyirik? Zəhrimar olsun elə ömür ki, biz ömür eləyirik. Elə bizim biçarə Zərgül sübh tezdən yerindən qalxır, elə belə görürəm ki, xəlvətcə akoşkanın qabağını kəsib, küçədən keçənlərə vurhavur əl eləyir və oğlanlara baxır. Elə səhərdən axşamadək peşəsi ah çəkməkdi. Bilmirəm, bu yazığın axırı necə olacaq? Ah, yazıq qız (dolxusunur). Dördüncü yad arvad (ağlaya-ağlaya bir söz danışır və yaxşı eşidilmir. Ancaq hər cümlənin axırında bu kəlmə aşkar eşidilir). Ər, ər… (Qeyri arvadlar da ölüyə ağlayan kimi səs-səsə verib ağlaşıb oxşayırlar). Ər, ər... Elə bil ki, ölüyə ağlaşırlar. Həsrət xanım, Zərəfşan, Şərəf xala, İzzət nənə ağlayana oxşayırlar. Çarqatlarının ucu ilə gözlərini silirlər. Bu heyndə Cahangir qoltuğunda kitablar tələsik girir içəri və tövşüyə-tövşüyə durur məclisin ortasında və deyir: Cahangir. Ana, bu nə ağlaşmadı, nə bədbəxtçilik üz veribdi? Ana, sən Allah, tez mənə doğrusunu de. Yoxsa, darülfünundan bura kimi qaçmışam. Qonşumuz Aslan Mirzə darülfünunda məndən soruşdu ki, sizdə nə ağlaşmadı? Ana, sən Allah, tez cavab ver. Mərcan xanım. Oğlum, qorxma, elə bir şey yoxdu. İzzət nənə. Bala, inşallah, bir şey yoxdu. Zərəfşan. Bala, ürəyini sıxma, Allah kərimdi. Cahangir (yad arvadlara diqqət eləyir). Bu arvadlar bura cəm olmaqda yəqin bir şey var ki, yığışıblar. Həsrət xala. Bala, elə bir ölüm-itim yoxdu. Ancaq elə onlar da biz dərddədi, onunçün yığışıblar ki, bir yerdə dərdləşək. Cahangir. Bəs, Nadir bala hanı? Mərcan xanım. Nadir bala da lap ipdən-sapdan çıxıb, lap ağlı-zadı da qaçıb. İzzət nənə. Yazıq, o yola ki, Nadir bala düşübdü, elə bir dərd də Nadirin dərdidi. Cahangir. Mən sizə yalvarıram ki, axır ağlaşmanıza səbəb nədi? Mürşid dayımdan nə xəbər? Azarlı deyil? Mən ölüm, ana, qohuməqrəbadan azar-bizar xəbəri, ölüm-itim xəbəri eşitməyibsiniz ki? Zərəfşan. Cahangir, sənin canın üçün heç bir azar-bizar xəbəri bir yandan eşitməmişik. Arvadlardan bir-ikisi durub ayağa, getməyə hazırlaşırlar. Cahangir. Bəs, bu arvadlar kimdirlər? Mərcan xanım. O ayaq üstə duranların biri Faisə xala, biri Üzeyirin dostu Xanımdı. Yerdə oturanlar da Şirin xanım, biri Çəpkən xaladı və o tərəfdə duran da İbrahimin arvadı Dükcə bacıdı. Cahangir mat və məəttəl qalıb bir şey başa düşmür və dinmir. Birinci yad arvad (Mərcan xanıma). Mərcan xanım, Cahangir bəy yəqin ki, işdən halı deyil. Çünki nigarana oxşuyur. Yaxşısı budu ki, mətləbi açaq qoyaq ortalığa. Mərcan xanım (birinci arvada). Vallah, biz çox demişik. İstəyirsən, indi də sən de. Bəlkə, sənin sözün Cahangirə kar eləyə. Cahangir anası danışanda diqqətlə ona baxır, birinci yad arvad danışanda diqqətlə ona baxır. Birinci yad arvad. A bala, Cahangir bəy, bəs, bu qıza sənin yazığın gəlmir? Cahangir. Hansı qıza? Birinci yad arvad. O Çiçək xanıma. Cahangir. Çiçək xanıma nə olub ki? Birinci yad arvad. Bəs, bu qız nə vədəyədək ərə getməyib, evdə qalacaq? Cahangir (acıqlı). Elə bu? (Anasına tərəf acıqlı və ucadan) Ana, bu arvadları tez buradan rədd elə, yoxsa bu saat burada biabırçılıq salaram. Arvadlar dururlar ayağa ki, getsinlər. Küçədə uşaqların səs-küyü eşidilir. Nadir bala (öz sinnində bir uşağın qolundan yapışıb çəkir otağa). Xala, bax, bu oğlan evlənmək istəyir, dediyin qızların birisini verin bu oğlana. Mərcan xanım təşvişə düşür, yad arvadlardan xəcalət çəkir, Cahangir onları qovur və Nadir bala da onlara sataşır. Mərcan xanım (Nadir balaya). Nadir, cəhənnəm ol buradan get və o sözləri ağzına alıb danışma. Cahangir (arvadlara üzünü tutur). Bax, belə olar. Çox xoşuma gəldi. Sizin kimi arvadların cavabını bu uşaqlar verə bilər. Hey, niyə dinmirsiniz? Ər axtarırsınız? Bu da sizə ər. Burada otağa beş-altı uşaq hücum çəkir. Birinci uşaqlar o biri uşağın qolundan tutub çəkir qabağa və arvadlara tərəf üzünü tutur. Birinci uşaq. Çölmək xala, bu oğlan da evlənmək istəyir. O qızların birini də bu oğlana verin. O biri uşaq da qeyri birinin əlindən tutub çəkir qabağa. Cahangir (öz otağından çıxıb uşaqlara bərk çığırır). Cəhənnəm olun buradan (uşaqlar çəkilirlər, arvadlara tərəf). Siz də rədd olun, yoxsa peşman olarsınız. Uşaqlar rədd olur, arvadlar da onların dalınca çıxırlar. Mərcan xanımdan başqa ev adamlarının hamısı gizlənir. Qalır bircə Mərcan xanım və Cahangir. Cahangir. Mən dəxi heç bir kəsi başa sala bilmərəm ki, bu evdə bir dəstə qadın ər axtarmaq yolunda elə bir yas qurublar ki, guya, əziz bir qohumları ölübdür. Heç kəsi inandıra bilmərəm ki, o arvadların biri mənim anam Mərcandır, biri mənim bacım Çiçəkdir. Mərcan mərkəzi qadınlar klubunun rəhbəri, mədəni hücum heyətinin sədri, şura məktəbinin müdirəsi, firqə namizədi Cahangirin anası Mərcandır. Onun qızı Çiçək – sabiqdə Tağıyev gimnaziyasının talibəsi, həmin məktəbi bitirmiş və bitirəndən sonra həmin məktəbdə müəllimlik vəzifəsini qazanmış və mədəni hücumda hər bir komissiyada aktiv iştirak etmiş bir qızdır. Bir de görüm, ana, mən kimə cavab verə biləcəyəm? Mərcan xanım gəlir akoşkaları örtməyə başlayır. Mərcan xanım (alçaq səslə). A balam, ta niyə çığırırsan? Bəlkə küçədə dost-düşmən var, bəlkə sənin sözlərini onlar eşidirlər. Cahangir. Küçədən ötən dost-düşmən… (Mürşüd dayı yavaşca girir otağa). Çoxdan siz cici-bacıların nərə çəkməyini eşidiblər və öz hesablarını aparıblar. İndi onu bilirlər ki, biz Çiçəyə ər tapmaq yolunda küpəgirən qarıları bura toplayıb, böyük bir mərəkə qopardırıq. Vay mənim halıma. Öl, öl, firqə namizədi Cahangir!!! Mürşüd dayı (uşaq kimi qaçır, əvvəl əlini qoyur Cahangirin ağzının üstünə, yavaşca deyir). Bir dinmə sus. Uşaq kimi qaça-qaça gedir akoşkaları bərk-bərk örtür. Otaq qaranlıq olur. Sonra uşaq kimi gedir Mərcan xanımın əlindən yapışıb aparır hərəmxana otağına, gəlir durur Cahangirin ən yavuğunda və yavaşca deyir. Mürşüd dayı. Sən məni köhnəpərəst və köhnə adam hesab eləmə. Mən də elə siz təzələr tək deyirəm ki, övlad ata-anaya hər sözü aşkar deyə bilər və lazım olan yerdə ata-anaya ağ da ola bilər. Ancaq mənim sözüm budur ki, heç bir sirri açmaq olmaz. Bu barədə mən əvvəl Mərcanı qınayırdım ki, ər məsələsini qohum-qonşuyadək nəşr edir. Saniyən sən Cahangiri də mən səhv eləmiş görürəm, çünki Mərcan kimi təcrübəsiz bir arvada qoşulub, çığır-bağır eləyir, ev sirrini evdən küçəyə çıxarırsan. Cahangir. Dayı, sən bir fikir elə ki, bir evdə bir qadın yaşıya, özü tərbiyəli və dərsli, ictimai işlərdə çalışan bir qadın. Peşəsi dərs, kitab və maarif, özü və qızı mədəni hücumda da həmişə qabaqda getsinlər. Sübh və şam ictimai işlərdən geri durmayan bir evin qabağından keçəndə qulağına bir ah-nalə çata: – Ax, ər, ər! Mürşüd dayı yavuqlaşıb istəyir Cahangirin ağzını əlilə örtə. Cahangir dəxi əlini rədd edir və dayısına deyir: Cahangir. Sən Allah, dayı, qoy sözümü deyim, qoy, ürəyimi boşaldım, yoxsa, bağrım çatlayır. Qapının dalından Mərcan xanım başını uzadıb, qorxa-qorxa deyir: Mərcan xanım. Bala, Cahangir, bu dəfəliyə sən bizi bağışla, aman günüdü, bu dəfəliyə sən günahımızdan keç. Vallah, Zərəfşan da, Çiçək də, hətta anam da xəcalətdən ölüb qurtarıblar. Mürşüd dayı (qaçır, öz zoru ilə qapını basır ki, Mərcanın səsi kəsilsin və qaça-qaça deyir). Sus!.. Cahangir (üzünü iki əli ilə örtür) Bax, bax, indi yoldaşların gör nə deyəcəklər: – Budur, firqəmizin aktiv üzvləri və hətta rəhbərləri. Budur, onların ictimai mənşəyi. Cahangir kimi hər biri xan-sultan balaları. Bir üzlərini firqəyə tərəf tutub deyirlər: Bizik Mars-Leninin xəttilə hərəkət edənlər və eyni zamanda da ikinci üzlərini köhnə dudmanlarına tutub, yetişmiş qızlarını ictimai işlərdən qaçırtmaq üçün onların tez bir vaxtda ərə getməklərinə səbrsizlik ilə müntəzirdirlər. Elə bir səbrsizlik ilə ki, bu işin təxirinə yas tutub, cici-bacılar məclisində yas qururlar. Vay, vay (üzüörtülü yıxılır divan döşəyinin üstə və ağlayır). Mürşüd dayı (böyük təşvişlə Cahangirə). Sus, dinmə, dinmə… Cahangir danışdıqca qaçır və axırda da gedir hərəmxana otağının qapısını daldan bağlayır. Kimsə oradan gəlmək istəyir. Mürşüd dayı (yavaşcadan deyir). Allah xatirinə gəlməyin, Allah xatirinə gəlməyin. Cahangir birdən uzandığı yerdən qalxır və papağını qoyur ki, dursun bir yana getsin. Mürşüd dayı bərk yapışır onun qolundan və yavaşca deyir. Mürşüd dayı. Sənin canın üçün, qoymanam. Sən çox narahatsan, gəl, gedək otağında yarımca saat uzan, sinirlərin dincəlsin. Cahangir bir qədər dinmir və dayısının üzünə baxır. Sonra deyir: Cahangir. Mürşüd dayı, istəyirəm acıqnan bu saat gedəm ərizə verəm, firqədən çıxam. Mürşüd dayı bir addım çəkilir geri və bir söz demir. Cahangir cəld durur ayağa. Dəxi bir söz deməyib çıxır küçəyə, gedir. Mürşüd dayı gedir, arvad otağının qapısını yavaşca açır. Mərcan xanım yavaşca girir içəri və o üzə-bu üzə baxır, Cahangiri görmür. Mürşüd dayı sağ əli ilə ağzında danışmamağı işarə edir. Mərcan xanım (yavaşca). Deyəsən, Cahangir gedibdi. Mürşüd dayı (yavaşca). Gedibdir. Mərcan xanım. Dadaş, sən Allah, akoşkanın birini aç, lap təngənəfəs olduq. Mürşüd dayı (bir ah çəkəndən sonra). Mərcan get Zərəfşanı, Çiçəyi və anamı çağır, gəlsinlər bura. Amma dəxi saydığını adamlardan savayı bir kəs gəlməsin (Mərcan gedir). Mürşüd dayı əlləri dalında otaqda var-gəl eləyir. Mərcan girir içəri. Mürşüd dayı. Bəs, Nadir bala hardadı? Mərcan xanım. Bu gün o çörəyə gəlməyib, ancaq, arvadlarnan bayaq sözləşdi, yenə çıxdı, getdi. Zərəfşan, Çiçək və İzzət nənə gəlirlər. Mürşüd dayı gedir yenə akoşkaların qapılarını örtür, ancaq birini açıq qoyur. Mərcan xanıma tərəf üzünü tutur. Mürşüd dayı (yavaşca). Mərcan, o qonşu arvadlarını bayaq kim bura çağırmışdı? Mərcan xanım. Dadaş, sənin canına, bir kəs çağırmamışdı, ancaq özləri gəlmişdi. Mürşüd dayı. Bəs, ərə getmək söhbətini (o üzə-bu üzə baxır və küçə akoşkasına tərəf baxır. ) kim burada açmışdı? Arvadlardan bir kəs dinmir. Çiçək utandığından yavaş-yavaş getmək istəyir. Mürşüd dayı gedib onu qaytarır. Mürşüd dayı. Çox böyük səhv, çox böyük qələt (Çiçəyə tərəf) Çiçək, sən gedə bilərsən. Çiçək gedir, Mürşüd dayı gedib onun dalınca qapını bağlayır. Mürşüd dayı. Mərcan, əvvəla, o yas məclisini ki, bu gün burada qurdunuz, o məclisi burada qurmağa heç lüzum yox idi. İkinci də budur ki, o məclisə qonşu arvadlarını çağırmaq və yad arvadlara sirr vermək böyük bir qəflətdir. Mərcan xanım (öz-özünə). Bax, bunu dadaşım düz deyir. Zərəfşan xanım. Dadaş, bəs, Cahangir hara getdi? Mürşüd dayı bu suala cavab vermir və öz tərəfindən arvadlara bu sualı verir. Mürşüd dayı. Söz yox ki, bu gün Qalxan bəy çörəyə gəlmədi. Mərcan xanım. Dadaş, sən yəqin bilirsən ki, gəlmədi? Mürşüd dayı. Mən onu bilirəm ki, (o üzə-bu üzə baxıb, papirosunu eşir) mən onu bilirəm ki, (yavaşca o tərəfə bu tərəfə baxandan sonra durub gedir akoşkadan küçəyə baxır) hamı cahil-cuhulu bu evdən ürküdüb qaçırdacaqsınız. Mərcan xanım. Dadaş, biz nə eləyirik ki, cahıl-cuhul bizdən qaçır? Mürşüd dayı. Onları müştəbeh eləyirsiniz. Mərcan xanım. Biz axır nə eləyirik? Mürşüd dayı. Onlar qonaq gələndə zəncəfil-çörəklərin və şəkər-çörəklərin, qurabiyələrin dalını kəsmirsiniz. Müşənbə plovların, fisincan plovların dalını kəsmirsiniz, onlar müştəbeh olub qaçırlar. Zərəfşan xanım. Dadaş, sən də elə Cahangir kimi danışırsan. Mürşüd dayı (o üzə-bu üzə baxıb və lap yavaşcadan). Cahangiri mən çox xoşlayıram. Çünki çox qeyrətlidir. Bircə məsləkcə mən ondan ayrıyam. Bu da əvvəl-axır düzələcək (durub gedir küçəyə xəlvətcə baxır). Amma Mərcan, bu sözləri ancaq sizə deyirəm ha! Zərəfşan, bax mənim xasiyyətimi bilirsən ha. Bu sözləri ancaq sizin ikinizə deyirəm. Mərcan xanım. Dadaş, Qalxan bəy barəsində dediyinə mən şərik deyiləm. Qalxan bəy zəncəfil-çörəkdən və fisincan plovdan qaçan deyil. Mürşüd dayı (o üzə bu üzə baxır). Qız, bir az yavaşdan danışsan xəta ki, olmaz. Mərcan xanım. Qalxan bəy bizim evdən o səbəbə qaçır ki, Cahangir onu istəmir. Mürşüd dayı. Mərcan, (akoşkalara baxır) bu məsələdə günah yenə sizdədir. Mərcan xanım (darıxır). Eh, dadaş, sən elə dünyanın günahlarının hamısını bizim üstümüzə deyəsən yıxacaqsan. Axı biz başıdaşlı nə eləyirik? Mürşüd dayı. Cahangir istəyir ki, Çiçək ali məktəblərə girsin və dərs oxusun. Ancaq siz Çiçəyi ərə vermək istəyirsiniz. Özü də Qalxan bəyə. Bəy və xanla da Cahangir qohum olmaq istəmir. Vəssəlam. Zərəfşan xanım. Ay dadaş, vallah, belə deyil, billah, belə deyil. Nə eləyirik, heç Qalxan bəy olmasın, qoy rəiyyət olsun, qoy çoban olsun, tərəkəmə olsun, kəndli olsun, ancaq ər olsun. Söz yox ki, qanacağı və dərsi olsun. Hər kəs olur-olsun, yoxsa yazıq qız bu il 24-ə ayaq qoyur. Bəs axırı necə olsun? Elə ölənə kimi evdə çürüməyəcək ki? Cahangir girir içəri və Zərəfşanın axırıncı sözlərinin cavabında belə söyləyir. Cahangir. Xala, belə sənin başına dolanım, axır bir de görüm, hərənin bir məsləki, hərənin bir əqidəsi olar? Görürsən biri müsəlmandı, biri xaçpərəstdir, sünnüdür, şiədir. Mənim də məsləkim budur. Sən bəyi-xanı xoşlayırsanmı? Mən də çoban və tərəkəməni xoşlayıram. Sözün nədir? Yoxsa, sən elə bilirsən mən Çiçəyi istəmirəm? Sənin canın üçün dünyalarca istəyirəm (Mərcan xanım dəsmalını gözlərinə basır). Ancaq mən Qalxan bəyi istəmirəm. Ondan ötrü ki, o bəy və bəypərəstdir. Onunla qohum olmaq da istəmirəm, hərçənd ki, bir 7 qədər dövləti də var. Hazır öz professorumuz Şahzadə Ərvahallah xan ki, Qalxan bəydən min dəfə dövlətli, nəcabətlidir. Mən belə bir vücudu da qohumluğa qəbul etməkdən uzağam. Bir surətdə ki, elm və tərbiyəcə çox da professordu. Hazır günü dünən mənə söhbət arasında professor Ərvahallah xan deyir ki, Cahangir bəy dünən mən sizin evin qabağından keçəndə akoşkanızda 4-5 nəfər qadın xeylağı gördüm. Onlar zahirdə nəcib, yəqin ki, batində tərbiyəli və nəcabət sahibi olarlar. Gərək əcaba öz professorunu o alicənab xatınlarla görüşdürüb, onların şirin söhbətinə şərəfyab edəsən. Mən belə bir təklifin müqabilində ancaq “ya qismət” deyə bildim. O yerdə ki, özgə yoldaşlarım mənim yerimə yapışardı professorun qolundan, onu dalına mindirib, gətirərdi evinə. Mən də belə adamam. Dəxi nə eləyim. Mənlə deyil ki, özü də kim? – professor, əsəbilər xəstəxanasının baş direktoru, Türküstan şahzadəsi Ərvahallah xan. Bu sözü eşidən kimi Mürşüd dayı təəccübdən qalxır ayağa. Mərcan xanım da dikəlib qalxır və gəlib Cahangiri qucaqlayır və o üzündən, bu üzündən öpür. Zərəfşan qapını açır. Zərəfşan xanım. Çiçək, Çiçək! Çiçək və Püstə gəlirlər. Çiçək. Nə var? İzzət nənə ah-vayla gəlir. Həsrət xala, Şərəf xala gəlirlər. Arvadlar qarışır bir-birinə. Həsrət xala. Boy, başıma xeyir. Şərəf xala. Boy, ay uşaq, nə vaxt şahzadə bizi görüb? Mürşüd dayı arvadları sakit eləyir, hərəni öz yerində oturtdurur. Gedir Mərcan xanımın qulağına bir şey deyir. Mərcan xanım arvadları aparır. Mürşüd dayı ilə Cahangir qalır. Mürşüd dayı akoşkaları örtür və elektrik çıraqlarını yandırır ki, səs bir yana getməsin və gəlir oturur Cahangirin yanında. Əlini qoyur onun əlinin üstə və o tərəf-bu tərəfə baxa-baxa qorxan adam kimi deyir. Mürşüd dayı. Bəzi vaxt xoşbəxtlik insanın lap yanından ötür, ancaq insan onu duymur. İndi də bacıoğlu, mən lazım bilirəm, səni agah edəm ki, indinin bu saatında xoşbəxtlik sənin və ailənin çox yavuğundadır. Ancaq istifadə etməyi də bacarmaq lazımdır. Cahangir. Əzizim dayı, sənin də, bütün ailəmin də mənə gərək yazıqları gəlsin. Mən firqəçiyəm. Firqə mənim öhdəmə min vəzifə qoyub və bu müəyyən xüsusi cığıra xüsusi xətt tuş edibdir. Dünya xoşbəxtliyindən başqa, bədən xoşbəxtliyindən başqa axırda insanda bir ruh xoşbəxtliyi də var. Hə, bəlkə belə deyil? Mürşüd dayı. Yavaş, yavaş. Cahangir (yavaş-yavaş cuşa gəlir, səsini ucaldır). Belə olanda əsil insan ki, bir müəyyən vəzifəni boynuna götürüb, gərək o yükü mənzilinə aparıb çıxarda, gərək xətti-hərəkətini itirməyə. Yoxsa, özünü boş qoyub, hansı yola tuş gəlsə, onda o dəxi adamlıqdan çıxar. Bir əsgiyə, bəlkə zibilə dönüb, məhv olar. Arvad otağından Mərcan xanım başını göstərən kimi Mürşüd dayı tez qaçır, onu rədd edir. Qapını çəkib, öz tərəfindən bağlayır. Mərcan xanıma tərəf işarə edir ki, dinməsin. Mürşüd dayı. İndi qulaq as. Mən sənə tək bircə söz demək istəyirəm. Ancaq sənə yalvarıram ki, mən dediyim sözə məndən dəlil və sübut istəməyəsən. Və birdən cuşa gəlib partlasan, onda mən dəxi səninlə danışmayıb, çıxıb gedəcəyəm. Cahangir. De görüm, nə deyirsən? Mürşüd dayı (o tərəf-bu tərəfə baxa-baxa). Əgər sən bu gün professor və şahzadə Ərvahallah xan ilə qohum olmağa qədəm qoysan… Cahangir (diqqətlə qulaq asır və bu yerdə deyir). Hə, nə olar? Mürşüd dayı. O vaxt firqə səndən razı olar. Cahangir (təəccüblə). Razı olar? Cahangir əsəbi gülür və durur ayağa. Mürşüd dayı. Bəs, şərt qoymuşduq ki, sən məndən dəlil və sübut istəməyəsən? Cahangir. Xub, de. Mürşüd dayı. Yəqin yaxşı diqqət verirsən. Cahangir. Verirəm. Mürşüd dayı. Xub, di qulaq as. Mənə məlumdur ki, sizin bu saat və bu dəqiqə mədəni hücumunuz heç bir nəticə bağışlamır. Səbəb də dağlı məhəlləsinin sahibsiz uşaqlarının dəftər, qələm və ayaqqabı pulunu tapa bilmirsiniz. Əgər belə deyilsə budur anan Mərcan xanım və bacın Çiçək ki, mədəni hücumda iştirak eləyirlər, bazar-dükanı qapı-qapı gəzir, ianə toplamaqda isə spekulyantlara da yalvarıb-yaxarmaqdadırlar. Bu səbəbdən də işləri bərk axsayır. Amma şahzadə Mirzə Ərvahallah xanın tək bircə Çərco mahalında Quvarcıq kəndindən gələn mədaxilindən yüz dağlı məhləsinin uşaqlarının təhsil xərcini yetirmək olar. Bu, bir. Əgər sən professor Ərvahallah xan ilə qohum olsan, o səni təhsil üçün öz xərcinə İngiltərənin Oksford darülfünunu-na göndərər. Bir neçə ildən sonra, sən də onun kimi professor olarsan. Bu, iki. Əgər sən şahzadə Ərvahallah xanla qohum olsan, ol vaxt Nadir bala da, mən də və sair yavuqların da onunla qohum olar, biz hamımız cəmi Türküstanda hərəmiz istəsək, böyük bir hörmət və vəzifəyə nail olarıq. Bax, götürək Qalxan bəyi. Doğru sözdü, mən özüm də heç bir vaxt onu dost tutmamışam. Ancaq onun dövlətinin xatirəsinə mən həmişə demişəm ki, ona hörmət eləyin. Mərcan xanım. Dadaş, yəni professor Ərvahallah xan elə cəlallı adamdı? Mürşüd dayı. Mən ancaq indi şahzadə Ərvahallahxan Mirzəni tanıya bilirəm. Bu vücud Fətullah xan Türküstanının nəvəsidir. Nadir şah tarixi 1151 hicridə Hindistanı təsxir edəndən sonra gəldi Türküstana və oranı Mirzə Fətullah xan Türküstanini də basıb, yenə məmləkəti özünə qaytardı. Ancaq Türküstandan neçə qatır yükü qızıl apardı. Bu, indiki Ərvahallahxan həmin Fətullah xanın nəvəsidir və Rzaqulu xanın oğludur. Zərəfşan da, Çiçək də onun dalınca daxil olurlar. Cahangir. Dayı, sən, deyəsən, İran tarixini yaxşı bilirsən? Mürşüd dayı. Bəli, bilirəm. Cahangir. Dayı, bu elmləri sən harada öyrənmisən? Mürşüd dayı. Mən, doğrusu, məktəb üzü görməmişəm. Amma elmlərin çoxundan xəbərdaram. Cahangir. Ancaq bu elmlərin içində mən filosofiya elmindən bir şey baş aça bilmədim. Mürşüd dayı. Filosofiya gözəl elmdir. Mərcan xanım (Cahangirə). Cahangir, yəqin ki, sənin şahzadə professorun filosofiya elmini ətraflı təhsil eləyibdir. Mürşüd dayı. O baxır ki, şahzadə Ərvahallahxan hansı məktəbin tərəfdarıdır. Əgər köhnə filosoflar tərəfdarıdırsa, onda demək olar ki, şahzadə Ərvahallahxan filosofiyaya köhnədə əl verib və bu el- 11 min əsaslarına da lazimi qədər vaqifdir. Məsələn: Demokritçilər, ta əvvəl VII əsrdən filosofların axırıncısı Hegelədək yaranmış hər bir təsniyyə üsulu ilə şərh edilərdi və heç bir vaxt filosofiya elmində vəhdaniyyəti qəbul etməzdilər. Amma təzə filosoflar Şopenqa yerdən başlamış təklik söhbətini aralığa götürmüşsə də, bil, bir qol ayırıblar. İkilik ilə birlikdə başqa mücərrəd bir çığır da bina etdilər ki, bu da indiyədək Almaniya darülfünunda bir çox filosoflar arasında böyük mücadiləyə bais oldu. Xülasə, burada danışmalı söz çoxdur. (Saatını çıxarıb baxır). Amma heyif ki, vaxtım yoxdur. Cahangir. Dayı, mən sənin bu elmi söhbətlərini çox xoşlayıram. Bu şərtlə ki, qeyri bir guşələrə əl atmayasan. Bəzi vaxt elə işarələr eləyirsən ki, xoşuma gəlmir. Mürşüd dayı (yavuq gəlir). Get dolanginən, xamsan hənüz. Mən sənə hər nə ki, demişəm, istər xoşluyasan, istər xoşlaumayasan, tamamən, başdan axıradək səhihdir. Mərcan xanım (Mürşüd dayıya). Dadaş, hara gedirsən? Mürşüd dayı. Sözünü de. Mərcan xanım (qabaqca bilmir nə desin). Axır görüm nə deyəcəkdim… Mürşüd dayı. Hə... (Cahangirə). Çox burada filosofiyadan söhbət düşdü, mənim də xəyalıma gəlir ki, professor Ərvahallahxan istəsə, mənim şəkk-düyünümü aça bilər. Çünki məşhur Fransa filosofu-nun “Həyat və məmamət” adında bir risaləsi var. Orada filosof bir cümlə buraxıb ki, mən başa düşə bilmirəm. Orada 31-ci səhifədə 4-cü abzasda filosof səhv edib, ya mürəttib xəta edib. Mən bu barədə istərdim professor Ərvahallah xanla görüşüb, onunla danışım. Bilmirəm nə vaxt və harada müyəssər olar? (Mərcan xanıma göz vurur). Mərcan xanım (Cahangirə). Cahangir, gəlsənə professoru və müəllimini bizə qonaq çağırasan. Oxuduğu elmlərdən söhbət eləsin, qulaq asaq. Və dayın da o vücud ilə görüşüb, bilmədiyini öyrənsin. Zərəfşan xanım. Vallah, yaxşı sözdür. Mərcan xanım. Görək Cahangir nə deyir? Mürşüd dayı Mərcan xanıma tərəf baxır və bir söz demir. Cahangir (dayısına). Mürşüd dayı, səni and verirəm əzizlərinin canına və ölənlərinin ruhuna, məni firqə yoldaşlarımın yanında biəzm eləmə. Əgər professor mənim müəllimimdir, mən bu qonaqlıqdan əl çəkirəm. Niyə? Əgər siz məni bir zərrə qədərincə istəyirsiniz, bu işdən əl götürün. Professor Ərvahallah xan bizə heç vaxt gəlməyibdir. Əgər biz onu qonaq çağırsaq, onun qabağına bircə bozbaşnan, bir tikə soğan qoyub, yola salmaq olmaz. Şahzadə professorun şəninə cəlallı və həşəmətli bir ziyafət yaraşır. Mərcan xanım. Mən ona elə qonaqlıq verərəm ki, şaha layiq olsun. Mürşüd dayı (Durub gedir əlini Mərcan xanımın ağzına basır). Bir kəs səsini, görək başımıza nə gəlir. Cahangir. Dayıcan, mən heç bir vəchlə razı olmazdım ki, zəhmətkeşlərin qatili və rəiyyətin qanını soran və onları istismar edənlərdən bir kəs ilə əlaqədə olam. Onlar ilə iş tutam. Ancaq zəmani ki, filosofiya elmindən sənin bir məsələ həllinə ehtiyaclığın var və o məsələni də açmaqda sənə Şahzadə ilə bir münasib yerdə görüşmək lazım olub, bu səbəbdən onun bizə qonaq çağırılmasına razılıq verərəm. Mürşüd dayı əlaltdan Mərcan xanıma baxır, xanımlar sevincək təşvişə düşürlər. Cahangir gedir otağına. Mərcan xanım (gedir Mürşüd dayının üzündən öpür və cibindən bir-iki qızıl pul çıxardır, verir ona). Dadaş, mənim bazarın əhvalından xəbərim yoxdur. Apar bu pulları kağız eylə. Nə qədər olsa, onu şahzadənin qonaqlarına məsrəf eylə. Doğrudur, sən bilirsən ki, hər bir qonaqlığa biz bu qədər pul xərcləyə bilmərik. Cahangir. Niyə xərcləyə bilmirsən? Sənin həftənin bu başı və o başına qonaqlığına bundan artıq xərcin çıxır. Mərcan xanım. Bala, vallah, hamısını Çiçəyin yolunda xərcləyirəm. Bəlkə yazığın bəxti açıla. Cahangir. Doğrusu, mən bilmirəm kimin yolunda xərcləyirsən. Mərcan xanım. Eh, Allah kərimdi. Bir arxa ki, bir dəfə su gəlib, ümid var ki, bir də gələ. Allah kərimdi. Zərəfşan xanım (Mərcan xanıma). Mərcan, Bədircahan arvadı çağıraq plovu o bişirsin. Mürşüd dayı. Amma elə bilirəm ki, Məşədi Kərim arvad aşpazından yaxşıdır. Çünki Təbrizdə vəliəhdin plovunu həmişə Məşədi Kərim bişiribdir. Cahangir (Mürşüd dayıya). Dayıcan, görəsən, Türküstanda quş ovu yaxşıdır? Mürşüd dayı. Ax, necə? Cahangir. Görəsən hansı quşun ovu orada şöhrətlidir? Mürşüd dayı. Deyirlər Banabataqan quşu çox şöhrətlidir. (Mərcan xanıma göz eləyir). Zərəfşan xanım (sandığından bir-iki qızıl çıxarıb verir). Dadaş, deyirlər Təbrizdən vəliəhdin öz xanəndəsi öz yoldaşları ilə burada ali məclislərdə oxuyub-çalırlar. Dadaş, sən mənim canım, onları çağır, oxuyub-çalsınlar. Bu da onların xərci (qızılları verir). Qoy, Çiçəyə qurban olsun. Püstə (şad-xürrəm atıla-atıla girir içəri və Mərcan xanıma). Xala, qonaqlığımız nə vaxtdır? Mərcan xanım (bir qədər fikirli). Qoy görüm, hələ bilmirik. Püstə sevincək gedir. Mürşüd dayı. Mərcan, bilirsən, məni həmişə narahat eləyən nə məsələdir? Mərcan xanım. Yox. Mürşüd dayı (yavaşca qapıya tərəf baxır). Mən bir şeydən çox qorxuram. Qorxuram şahzadə Püstəyə aşiq olmuş ola. Mərcan xanım. Elə mənim fikrimə də bu gəlir. Mürşüd dayı (fikir eləyir). Hər şeyi ötüşdürmək olar. Ancaq bu barədə mən acizəm. Mərcan xanım. Bəs, neyləyək? (Hər ikisi də fikirləşir). Mürşüd dayı. Söz yox ki, Püstəni bir neçə günlüyə kəndə göndərmək olmaz. Mərcan xanım. Yox, getməz. Nə özü gedər, nə Cahangir qoyar. Sən məgər bilmirsənmi ki, bunlar dilbirdirlər. Çünki Cahangirin fikri Püstəni qızlar dəstəsinə, mədəni hücuma yazdırmaqdır. Görmürsən, məgər, Püstənin dərslərinə özü baxır? Mürşüd dayı. Mən elə güman edirəm ki, Cahangir görsə ki, Püstə Çiçəyin qabağını kəsər, bəlkə Cahangir də Püstənin kənar olmasına razı olar. Mərcan xanım. Ağlım kəsmir. Mürşüd dayı. Mərcan, məsələnin maraqlı tərəfi budur ki, görək şahzadə qızların hansını xoşlayıbdır? Mərcan xanım. Hələ, mən ondan da artıq deyirəm (Qapılara tərəf baxır). Zərəfşanı da xoşlaya bilər. Püstəni demirəm, amma, Zərəfşan Çiçəkdən ki, göyçəkdir. Mürşüd dayı. Hər halda, Püstə bizim üçün böyük əngəldir. Mərcan xanım. Dadaş, yaxşı olardı birtəhər qızı başdan eləyərdik. Uzaq bir yana gedəydi. Qonaqlıqda burada olmayaydı. Mürşüd dayı (yavaşca). Bir bəhanə ilə bir neçə günlüyə kəndə göndərə bilərik. Mərcan xanım. Yəni Püstə kəndə getmək istəyər? Atası deyirlər xəstədir. Amma dəxi qonaqlıq adı ki, gəldi, dəxi qonaqlıq sovuşmayınca bir yana tərpənməyəcək. Mən onun xasiyyətinə bələdəm. Mürşüd dayı (durub var-gəl edib, fikirləşir.). Mərcan, qoy, Püstə gəlsin bura. (Zərəfşan xanım gedir Püstənin dalınca). Mürşüd dayı. Mənim xəyalım sabah yox, biri gün şahzadəni bura çağırmaqdır. Sabah qızı yola salsaq, başdan olar. Mərcan xanım. Elə çətin iş onu yola salmaqdı. Mürşüd dayı. Çətin deyil. (Püstə girir içəri). Hə, görək şahzadəni necə yola salacayıq. Püstə. Necə yola salacayıq? Çox yaxşı salacayıq. Mürşüd dayı. Amma öz aramızdı, Püstə xanım, sən istəyirdin cavan qızlar dəstəsinə yazılasan. Və cəmiyyət tərəfdarı olasan. Amma indi danışırlar ki, Püstə xanım məsləkini və etiqadını satıb, indi də şahzadələrlə oturub durur. Və kənddə atası azarlı ola-ola gedib onu yoxlamaq da istəmir. Püstə (coşur). Xeyr, bağışla, kim o sözü deyir? Heç kəsin ixtiyarı yoxdur, heç kəsin ixtiyarı yoxdur. Onu deyən paxıllıq ucundan danışır. Kim deyir, kim deyir? Və belə deyə-deyə başlayır ağlamağa və yerə yıxılmağa. Arvad-uşaq qızı qucaqlıyıb aparırlar. Qalır Mərcan xanım və Mürşüd dayı. Mərcan xanım (yavaşcadan). Dadaş, söz yox o sözləri özündən düzəltdin (Sevincək gülür). Mürşüd dayı (yavaşca arvadlara tərəf baxa-baxa). İndi dəxi qonaqlıqda Püstə burada olmaz. Mərcan xanım. Doğrudan? Mürşüd dayı. Mən sənə deyirəm. Zərəfşan xanım. Mərcan, Püstə dəxi dayanmaq istəmir. Deyir bu saat məni göndərin kəndə. İstəyir atasının yanına getsin. Mürşüd dayı. Mərcan, mən gedirəm. (Yavaşca) Şahzadəni qonaq çağıram. Özü də sabah yox, biri günə. Siz də tədarükdə olun. Cahangir (girir və Mürşid dayının axırıncı sözlərini eşidib deyir). Dayı, gedib çağırma. Vallah, qorxuram axırda mən biabır olam. Hamı da mat qalır və məyus olub kiriyir. Mürşüd dayı. Bəs, axır biz bayaq professoru dəvət etməyi qərara almışdıq. Cahangir fikrə gedib, var-gəl eləyir. Mürşüd dayı (Cahangirə). Cahangir, bala, sən gərək bunu biləsən, təzəcə gözünü açıb, dünyanı tanımağa başlayıbsan. Amma biz dünyanı tanıyanda sən yox idin. Sən gərək bunu biləsən ki, bizim kimi ucadan aşağıya düşənlərin nicatı, əvvala, dərsdə və elmdədir, ikinci, var və dövlətdə. Bunu da gərək unutmayasan ki, dünyada… Mərcan xanım (durub qapılara baxır, bir az alçaqdan). Necə görəsən? Mən sənin bacın Çiçəyin yolunda neçə-neçə bu gün təklif elədiyim kimi məsariflər qoymuşam ki, onu ağ günə çıxardam. Nə qədər onun yolunda naümid olduğum cəhənnəmdən göz yaşları tökmüşəm. Mürşüd, sən, əgər, Vəlisultanın halalca oğlusan, onun bircə dənə işıqlı qızının sən əgər doğma qardaşısansa, gərək hər bir qiymətli arzularının yanında onun qızının öz nəsil-nəsəbinə münasib ömür yoldaşı tapmayınca qardaş, gərək müqəyyəd olasan. Əgər, doğrudan, misal üçün, şahzadə kefini maraqlanıbsa, bəlkə burada bir sirr var ki, nə bizə və nə sənə məlumdur. Mən bir işarədir ki, sənə eyləyirəm. Mərcan xanım. Bunu bir sən bil, bir də vicdanın bilsin (Başlayır ağlamağa. Ağlaya-ağlaya). Xudaya, bir ər bizim evə qismət olmur. Bilmirəm bizim üzümüzə şeytan tükü çıxıbdır? Cahangir (darıxır). Allah xatirinə ağlama. (Darıxa-darıxa gedir). Bax, vallah, bu arvad-uşağın əlindən qurtarmaq olmur. Cahangir gedir. Mürşüd dayı da dalınca. Arvadlar başlayırlar ağlaşmağa. Burada Mürşüd dayı qayıdır və şadlıqla xəbər verir. Mürşüd dayı. Başlayın qonaqlıq tədarükünü nə qədər mümkündür, əlinizdən gələni müzayiqə eləməyin. Cahangir, inşallah, razıdır. Arvad-uşaq, qızlar şadlanırlar və hərəkətə gəlirlər. Zərəfşan xanım. Həsrət xala, qeyri arvad-uşaq – biz ev işini düzəldək. Mürşid dayı, ancaq bazar işi və çöl sənin öhdəndədir. Mürşüd dayı çəpik çala-çala çıxıb gedir. Arvad-uşaq qaynaşmaqdadır. Pərdə * * * İkinci məclis Dəlixanada salon otağı, ortalıqda miz, ətrafında üç-dörd səndəlliyə, mizin üstə kağız, qələm, mürəkkəb qabı, zəng. Divardan saat asılıb. Mıxdan həkimin papağı, paltosu asılıb. Mizin qabağında dəlixananın müdiri doktor Ruhzad və yanında 5-10 nəfər tələbə. Bir tərəfində dəlilərin qilü-qalı eşidilir. Hərdənbir xəstələr hırıldayıb gülürlər. O dərəcədə ki, dam-divar uçmaq istəyir. Və gah sakit olurlar. Dəlilərə tərəf açılan qapının yanında bir kişi xidmətçisi durub, müdirin hökmünə müntəzirdir və dəlilərin mərəkəsi ucalan zaman qapını yavaşca açır, ucadan deyir: Qapıçı. Qalmaqal olmasın (Qilü-qal yatır). Qapının başında bir lövhə asılıb, üstə iri xətlə yazılıb: “Dəli kişilər”. O biri tərəfdə qapının başında asılan lövhədə yazılıb: “Dəli arvadlar”. Dəli kişilərin şöbəsindən hərdənbir dəlilər qapıya tərəf gəlib baxanda qapıçı onları qaytarır. Doktor tələbələrə tərəf üzünü tutub, leksiya oxuyur. Professor. Salam olsun elm və fənn dalınca gedən cavan tələbələrimizə. Lakin bilmərrə unutmamalı ki, elm ki, biz deyirik, haman ülum və fünunun cümləsi təcrübədən və götür-qoydan istinbat olunubdur. Və illa əgər dünyada insanlar kitablardan əxz etdiyi məzmunu təcrübə və praktikdən kənar tuta, min illərlə sümük sındırsa, yenə təhsilini yerinə yetirə bilməz. Onun üçün atalar əbəs yerə deməmişlər: “Çox oxuyan çox bilməz, çox gəzən çox bilər”. Amma indi biz bu zərbül-məsəli bu ibarə ilə söyləyək görək: “Çox oxuyan çox bilməz, çox oxuyan və oxuduğunu çox işlədən çox bilər”. (Tələbələr çəpik çalırlar, çəpiyin səsinə dəlilərin tərəfindən səs-küy qopur. Qapıçı onlara tərəf acıqlanır. Hamı sakit olur). Bəli, ruh xəstəliyi dörd əsasdan ibarətdir. Psixoloji elmində və ələlxüsus fənni-təbabətdə biz onu dörd məna ilə ifadə edə bilərik: Xəyal, hiss, fikir və arzu. Necə ki, fi-losofiyadan dörd üzvlü ənasür, yəni, ənasiri-ərbəə, həmin ənasür filosofiyaya eynən mütabiqdir ki, bunların məsdəri ibarət olsun substan-siyadan, yəni rükndən. Amma digər hissələri mütəşəkkildir əvari-zatdan ki, onlar da atoribiyutla məşğuldurlar. (Tələbələr professorun sözlərini əllərindəki kağız varaqlarına qeyd edirlər). Ərz olsun ki, bu dörd qism ruh əhvalının mənbəyi başın içindəki buz damağın yazımazılarıdır ki, onlara tibb istilahında böyük damağ deyirlər. (Tələbələr yazırlar). Zamani ki, həman buz damağın cisminə bir rəxnə toxundu, o vədə insana elə bir xirə dimağ və qüvveyi-əqliyyəsinə elə bir zəf üz verir ki, biz avam dilində ona dəlilik deyirik. Bu xəstəliklərin mütaliəsində ən ziyada əhəmiyyət veriləcək bir məsələ də odur ki, bu xəstəlik üzvüdür, ya qeyri-üzvü? Lakin axır vaxtlarda Avropa mütəxəssisləri arasında üzvi təbirinin ziddinə bir paraları vəzifəvi təbirdə işlətməyə başlayıblar ki, birincilərin silkinə Almaniyada məşhur 19 20 professor Lalbyuzi və ikincisinin silkinə Amerika professoru Tranşı daxil etmək olar. Behərhal, necə aləmi-zərrədə, filosofiya aləmində, habelə də, ruh xəstəlikləri də həman bir haldır. Ancaq təfavüt ondan ibarətdir ki, müttəhidül-məna olaraq işlədilməlidir. (Tələbələr yazır). Axır vaxtlarda ruh xəstəlikləri psixoz adı ilə şöhrət tapmışlar. Necə ki, məsələn, dairrəqs və fəlci-ümumi mütərəqqi kimi. Amma digər tərəfdən bunu nəzərə almalıdır ki, hal-hazırda “Əmrazi-ruhiyyə” kitabının mühüm səhifələrini işğal edən həmin fəlci-ümumi mütərəqqidir ki, bunun müdavatı hələ indiyədək nəticəbəxş olmayıbdır. Bizim xəstəxanada müşahidə olunan Əm-razi-əqliyyənin cümləsindən fəlci-ümumisinə, dairrəqs və bir neçə dəxi qeyrilərinə rast gələcəksiniz. Amma bunu lazımdır burada qeyd etmək ki, əmrazi-əqliyyənin bəzi nüqati-ibtidaiyyəsi vardır ki, siz cavan tələbələr bunların tətbiqatına yeycə alışmalısınız. Misal üçün, götürün belə bir xəstəliyi (Üzünü qapıçıya tutub deyir). Gətir bura Qutazı. (Tələbələrə) Qutaz ən şiddətli əsəbi xəstələrdən birinin adıdır. (Qapıçı bir xəstənin əlindən tutub gətirir salona. Qutaz içəri girir və məclisdə olanların hamısına ədəblə baş əyir. Heç bir söz demir və heç danışmır. Professor tələbələrə). Bunu həmişə yad edin ki, hər şeydən qabaq xəstənin hədəqəsinin, yəni gözünün qarasının halını axtarmalı və hədəqənin işığa qarşı təamülünə diqqət edilməlidir. Məsələn, xəstənin hədəqəsi (Qutaza yavuq gəlir) həmişə işığa qarşı daralır. Misal üçün bu xəstə (xəstənin gözünü işığa qarşı tutub və gözlərinə yavuqdan baxır və tələbələri də yavuqa dəvət edir. Burada xəstə əllərini qulaqlarına uzadıb, ucadan deyir: – Nəməkdan! Professor qapıçıya işarə edir, o da xəstəni aparır. Xəstə dalı-dalı gedir və gedə-gedə yenə bir dəfə deyir: – Nəməkdan!). Bu biçarənin atası (kitaba baxır) Qu-bad 35 yaşında həmin dəlilik xəstəliyinə giriftar olub, özünü uca pilləkəndan tullayıb ölmüş imiş, həman bu xəstə ki, onun oğludur, əgər bunu biz indi başına qoysaq, bu da atası kimi özünü intihar edə bilər. Tələbələrin birisi. Professor, ruhi xəstələrə tibb elmində bir əlac işarəsi tapılırmı ki, xəstənin bütün-bütünə şəfa tapmağına ümidvar olmaq ola? O biri tələbə. Yəni, açıqcasına burada sizin müalicənin nəticəsində xəstələrin şəfa tapmağı tez-tezmi ittifaq düşür? Professor. Yoldaşlar, sizin bu suallarınız, xeyli ağıllı bir sualdır. Çünki zəif şüur bütün ruh xəstəliklərinin ən adi bir şəkildir. Müxtəlif alimlər və mütəxəssislər arasında şüursuzluq halı haqqında bir çox münaqişələr vaqe olmuşdur. Cəmi bu münaqişələrin nəticəsində bu anlaşılır ki, müalicə qəbul etməyən cəli mərəzlərin ikinci dərəcədə hesab olunanı paranoydur. Bizim xəstəxanada həmin mərəzə giriftar olan (kitaba baxır) bir nəfərdir ki, ona camaat arasında “təbiri-xab” deyirlər. Qapıçıya işarə edir, o da dəlilərin içindən bir nəfərin qolundan tutub gətirir. Xəstə titrəyə-titrəyə daxil olur. Professor və tələbələr ona yavuq gəlirlər. Professor gedir, yapışır onun nəbzindən. Professor. Nədən qorxursan? Xəstə cavab vermir və tələbələrin birindən elə qorxur ki, başlayır çığırmağa. Professor bunu şirin dillə danışdırır. Professor. Bir de görüm, kimdən qorxursan və nədən qorxursan? Xəstə (təbiri-xab başlayır çığırmağa və deyir). Bu oğlan dünən çıxdı damımızın üstünə və mənim xoruzumu tutdu apardı. Mən ha dedim ki, xoruzumu aparma, (ağlaya-ağlaya) bıçağını çıxartdı və istədi məni vurub öldürə (Çığırır). Bunu aparıb, qatırlar azarlıların içinə. Kişi şöbəsində yenə bir mərəkə qopur. Orada hay-küy arasında bir xəstədən bir belə təhdid etmək sədası eşidilir. – Görrəm halınızı; görrəm halınızı! Arada Dəli Murtuza özünü qapıdan salır salona və üzünü professora və tələbələrə tutub, ağzı köpüklü və qızışmış bir halda bağırır: – Çəkərsiniz cəzanızı, çəkərsiniz cəzanızı. Professor (qapıçıya). Aparın, bu biçarəni və səy edin uzanıb rahat olsun (Qapıçı xəstəni aparır). Professor (Murtuza barəsində tələbələrə məlumat verir). Bu xəstələr, zənnimcə cəmi insanlar tutduqları məsiyyət içində hədsiz xəta və xətərə düçar olacaqlar. Və axırda da cəzalarını çəkəcəklər. Professor zəngi çalır. Xidmətçi arvad – 50-55 yaşında, xeyli çirkin və işdən düş-müş “ifritə” daxil olur. Xidmətçi ifritə (professora). Nə buyurursunuz? Professor (xidmətçi qadına). Bir stəkan su gətir. Xidmətçi ifritə. Baş üstə. (Gedir). Professor (öz nitqinə davam edir). Cavanlara ərz olsun ki, ağıl və şüur sahəsində iki mühüm ünsür həmişə hökmfərmadır: zehn və iradə. Bunların mahiyyətini biz həmin ibarə ilə ifadə edə bilərik. Bunlar sıxı surətdə bir-birinə bağlıdır və bir-birindən daimi surətdə mütəssir olunur. Və bir felin icrası barəsində həmişə bir-biri ilə mücadilə edir. Bunun nəticəsində əgər bir fərdə bir dərd və ələm üz versə və təsəllisi mümkün olmayan qüssəyə düçar ola, o vaxt həman şəxsin hafizəsi müxtəl olmaqla bərabər, dimağına elə bir kəsalət üz verəcək ki, və xəstəni elə bir hala salacaq ki, tibb dilində ona qaliyubnar dəliliyi deyirlər. Xidmətçi qadın əlində bir stəkan su gətirdiyi və professorun qabağına tutduğu yerdə dəli kişilər içindən Dəli Şahzadə adlı bir dəli özünü zor ilə məclisə soxur və xidmətçi qadının üstünə hücum edir. Qapıçı, professor və tələbələr bunun qabağına dururlar. Xidmətçi qadın qorxusundan stəkanı əlindən salır, stəkan sınır, su dağılır. Dəli Şahzadə özünü adamların əlindən darta-darta çığırır. Dəli Şahzadə. – Arvad, arvad, mən arvad istəyirəm. Adamlar bir təhər ilə, şirin dillə Dəli Şahzadəni geri aparırlar. Professor. Ərz olsun ki, bu da dəliliyin bir növüdür. Burada iradənin hərəkətləri heç bir qanuna tabe deyil. Gah xəstənin başına övrət sevdası, evlənmək sevdası müsəllət olur, gah mərəzin təsiri altında xəstə özünü çox ali bir vücud hesab edir. Çünki xəstənin qüvveyi-əqliyyəsi müəyyən və sabit ölçüdən çıxıb, felləri və qövlləri arasında heç bir münasibət müşahidə olunmur. Bu ona dəlalət edir ki, cəmi əfradın əhval-ruhiyyəsi müəyyən bir duyğunun sövq və idarəsi təhtində hərəkət edir. Kişilər şöbəsinin qapısı ağzında qapıçıya itaət etməyib, Dəli Şahzadə professora tərəf bir belə məzəmmət və hökm göndərir. Dəli Şahzadə (ucadan, hirsli). Əgər bu saat məni evləndirməsəniz, mən sizin hamınızı xidmətinizdən əzl eylərəm. Çünki bu ali binanı da tikdirən və bu ali təfərrücxananı da idarə edən mən özüməm. Dəli kişilər arasında qilu-qal qopur və axırda qapıçının binagüzarlığının bərəkətindən sakitlik əmələ gəlir. Dəli Şahzadə (professora tərəf). Eşidin və agah olun ki, İs-kəndəri-Kəbirdən irs qalan Türküstan məmləkətinin yarısı mənim səltənətimdir. Ceyhun ilə Seyhun arasında yüzlərcə əmirlər və vəzirlər var. Bununla bərabər, siz məni evləndirmək istəmirsiniz. Amma bilin ki, axırda peşman olacaqsınız. Professor (tələbələrə). Bu bədbəxt görürsünüz özünü necə professor və şahzadə adlandırır. Bunun ucundan çoxları da mənim özümü Türküstan şahzadəsi hesab edirlər (Tələbələr gülüşürlər). Burada ayrı bir xidmətçi professora başı bağlı bir paket gətirib verir. Professor paketi açmaqla məşğul olanda “Dəli arvadlar” şöbəsinin tərəfində bir neçə dəli arvad görsənir. Dəli Şahzadə onları görən kimi onlara tərəf hücum etməyə dartınır. Ancaq qapıçılar bunu zorla yerinə qaytarmaq istəyirlər. Dəli arvadların qapıçısı onları zor ilə yerlərinə qaytarır. Dəli Şahzadə çox coşmuş. Dəli qadınlara tərəf hirs və qeyzlə deyir: Dəli Şahzadə. Arvad, arvad, mənə arvad lazımdır. Çünki yeddi ildir bu xaraba məmləkətdə arvad üzünə həsrətəm. Vay, vay... (Yumruq ilə qadınları təhdid edir). Vay, mən arvad istəyirəm. Burada Dəli Şahzadə yumruğunu düyüb, nərə təpə-təpə vayıldayır və qadınlara tərəf dartınır. Qapıçılar, nəzarətçilər, professor və tələbələr güc ilə bunu dəlilərin içinə daxil edirlər. Professor əlindəki kağızı oxuyub qurtarandan sonra üzünü tələbələrə tərəf tutub soruşur: Professor. Cavanlar, bilirsiniz bu məktub kimdəndir? Bu məktubu yazan sizin yoldaşınız Cahangir Vəlisultan oğludur. Kağızın məzmunu belədir: “Əvvəla, sizdən üzr istəyirəm ki, bir neçə gündür ki, bəzi məsələlərin səbəbindən sizin leksiyalarınıza gələ bilmirəm. İkinci, cəsarət edirəm Siz alinəcad professor həzrətlərini həqirin mənzilinə qonaq dəvət edəm və bunu də əlavə edirəm ki, qonaqlıq məcli-simiz xar keçməsin deyə, öz yoldaşlarımdan hər birini rəva görsəniz, öz yanınızla gətirə bilərsiz. Ümidvaram ki, təşrif gətirməyinizi müzayiqə etməyəsiniz. Xüsusən sizi görmək və şahanə qədəmlərinizi istiqbal etmək arzusunda olanlar anam Mərcan xanım, xalam Zərəfşan xanım, bacım Çiçək (burada Dəli Şahzadə dartınır və məclisə daxil olmaq istəyir. Bu arvadların adını eşidəndə dəxi şövqə gəlir. Dəxi də artıq hirslənir), xidmətçimiz Püstə, çörək bişirənimiz Həsrət xala və nə-nəm İzzət nənədir. Dayım Mürşüd dayı sizin xidmətinizdə olmaq ar- 35 zusundadır. Kağızı yazan kiçik xadiminiz və mütəlliminiz Pərvər. Şəhər filan, küçə Zəngilan, döngə Ərslan, nömrə filan. (Kağızı oxuyub qurtarandan sonra, qabağa tullayıb, şəstnən deyir). Mən bu qonaqlığı xoşhallıqla qəbul edirəm. Qapıçılar Dəli Şahzadəni geri oturdurlar. Dəlilər tərəfindən gülüşmə eşidilir. Professor (Dəli Şahzadəninin hərəkətini xoşlamayıb, qapıçını məzəmmət edir). Çox təəccüb olsun ki, sən xəstələri zabitəli və itaətdə saxlamırsan ki, bir saat onlardan şuluqluq və ədəbsizlik baş verməsin. Qapıçı bu sözlərin təsiri altında dəlilərin üstünə başlayır dinib məzəmmət eləməyə. Ara sakit olandan sonra professor əlindəki məktubu tələbələrə tərəf tutub deyir: Professor. Əvvala, beş dəqiqə tənəffüs elan edirəm. Saniyən, cavanlardan xahişim budur ki, Pərvərin təklifi barəsində öz rəylərini izhar etsinlər. Professor tənəffüs elan edəndən sonra tələbələr asudə nəfəs çəkməyə və papiros yandırmağa başlayır və bir yerə toplaşıb Pərvərin məktubu barəsində götür-qoy edəndən sonra onlardan biri belə deyir: Birinci tələbə. Professor cənablarına ərz olsun, Pərvərnin məktubundan bizə bir özgə qoxu gəlir. Əvvala, sizə indi, məsələn, alinəcad kimi xitabı biz heç başa düşmürük. O, yəqin azadə şöhrət tapmağa başlayan şayiələrdir ki, guya, siz Türküstan şahzadəsinin özüsünüz. Professor (sözünü kəsir). Bəli, bəli mən özüm sizə deyəcəkdim ki, axır vaxtlarda bədbəxt (əlini dəlixanaya tutur) Dəli Şahzadənin çığır-bağırının təsirindən yavaş-yavaş camaat arasına belə bir danışıq buraxılıb ki, mən Türküstan şahzadəsiyəm və özüm də evlənmək istəyirəm. Və hətta dünən bir nəfər (ciblərindən bir şey axtarır) buranın əhalisindən oğlunun imtahanı barəsində gör mənə nə yazır: (Bir məktubu açır). Filan, filan, filan, filan. Hə, mənə xitab etdikdə yazır: “Ali intisab, vala bir də vala və filan gər ali intisab, vala və qeyrə... ali intisab ləqəbi məhz alixanada elmə mənsub olan zatə verilir. Nəinki adi bir ailədən törüyən bizimtək şəxslərə. Tələbələrdən biri. Professora ərz olsun ki, bu məktubun şivəsi heç Pərvərin qələminin əsərinə oxşamır. Bir özgə tələbə. Doğrusu, heç oxşamır. Professor (məktubu tələbələrə uzadır). Xub, baxın, onundur, ya yox. Tələbələr məktuba diqqət edirlər. Birinci tələbə (təəccüblə). Pərvərin xəttidir. İkinci tələbə. Pərvərin də xətti olmuş olsa, bu ibarələr onunku deyil. Üçüncü tələbə. Xeyr, deyil, bilirsiniz ki, niyə onun deyil? Ondan ötrü ki, insan bu tezliklə ola bilməz ki, bilmərrə dəyişilib, xətti hərəkətini itirsin. İkinci tələbə. Doğrudur. Üçüncü tələbə. Siz özünüz bilirsiniz ki, o firqəçidir. Bu əhval professor cənablarına da gərək bəlli olsun. Birdən-birə firqəçi bir cavan professor cənablarını şahzadə hesab edib, gətirə ona bu cür təməllüq edə belə ibarələr ilə ona yaltaqlana... Bunlar gözlənilməyən bir işdir. Xülasə, bu bizim firqəçi cavanlarımız ki, özlərini göstərmək üçün yeri düşəndə saat bir analarını tutdurmaq və həbsə göndərməklə qorxudurlar. Professor. Xub, indi bir məsələ qaldı ki, ayə, onun təklifini qəbul etməli və onun qonaqlığına getməli, ya yox? Tələbələrdən birincisi. Cənab professordan üzr istəyirəm. Əgər mənim rəyimi soruşsanız, mən hər halda öz tərəfimdən Pərvərin təklifini rədd edirəm. Xah özüm üçün, habelə siz cənablarına və yoldaşlarıma onlara getməyi məsləhət görmürəm. Səbəb budur ki, qonaqlıq barəsində Pərvər ilə anası arasında (eşitdiyimə görə) həmişə ixtilaf olmağını eşitmişəm. Nə qədər anası Mərcan xanım qonaqpərəstdir, o qədər dostumuz qonaqlardan uzaqdır. Qorxuram onun dəvətini qəbul edib gedəsiniz və məclisi o qədər xar görəsiniz ki, oradan ac və susuz qayıdıb gələsiniz. Professor. Yox, yox elədə getməyək. Nə səbəbə xalqa əziyyət verək. Zəng çalır, professor kağızın cavabını yazmaqla məşğul olur. Qapıçı gəlir. Qapıçı (professora). Qulluq? Professor (yazmaqla məşğuldur). Dayan, bu kağızı qurtarım, apar ver kağızı gətirənə. Çünki qonaqlığa getməyimiz baş tutmadı. Kağıza cavab yazıram. İkinci tələbə. Cənab professor, burada mənim rəyim başqadır. Doğrudur, qeyri kəslərə görə yoldaşımız Pərvər o qədər qonaqpərəst deyil, amma, bir surətdə ki, o lazım bilib, siz cənabları öz evinə dəvət edib, əlbəttə ki, onların bu tədbiri ailə məsləhəti ilə əmələ gəlibdir. Mən qanıram ki, səbəbsiz yerə onun dəvətini rədd eyləyib, yox cavabını verəsiniz, Pərvərin xətrinə dəymiş olarsınız. Professor. Deyəsən, bu da doğrudur. Elədə bəs, Pərvərin dəvətini qəbul etmək. (Üzünü o biri tələbələrə tutur). Nə deyirsiniz? Bir kəs cavab vermir. Professor bir özgə kağız götürüb, yazır və kağızı paketin içinə qoyur və üstünə nəsə yazmaq istəyir. Burada qeyri bir tələbə deyir. Qeyri bir tələbə. Professor, ixtiyar sahibisiniz. Pərvərin təklifini istəyirsiniz qəbul ediniz, istəyirsiniz rədd edin. Amma bu barədə mən bir-iki kəlmə söz danışmaq istəyirəm. Professor cənabları, siz onu yaxşı tanımırsınız. Amma biz yaxşı tanıyırıq. Onlara qonaq getmək müşkül bir işdir. Anası Mərcan xanım, doğrudan da, cəvahir kimi bir xanımdır. Birisi ki, onun evinə ayaq basdı, dəxi evdə nə qədər yeməli və içməli olsa, gətirib qoyacaq qonağın qabağına ki, qonaq nə qədər mümkündür ondan razı olsun. Amma oğluna gəldikdə, bu evi xarab deyir ki, dünyada yavan çörəkdən başqa gərək insan bir şey yemiyə. Deyirsən niyə, nə səbəbə? Deyir ki, sən burada plov yeyəndə, bəs, füqarə dünyada nə yesin? Vallah, mən öz gözümlə görmüşəm ki, plov nimçəsini öz evində qonaqların qabağından götürüb, göyə qalxızıb, həyətdə daşların üstünə elə çırpıb ki, qab-qacaq çilik-çilik olubdur. Xülasə, cənab professor, siz özünüz ixtiyar sahibisiniz. Professor (bir qədər fikirləşir). Doğrusu, mən də həvəsdən düşürəm. Getmək istəmirəm (Qələmi götürür ki, yazsın). Yazıram ki, məni bağışlasın (Yazır). Bir özgə tələbə. Yox, yox, cənab professor elə yazma. Vallah, insaf deyil. Kişilər tədarük görüblər. Yəqin ki, yaxşı, cəlallı qonaqlıq eləyirlər. Eşitdiyimə görə, yaxşı nemətlər və sazəndə-xanəndələr çağırıblar. Vallah, insafdan uzaqdır ki, belə bir təklifi rədd eləyəsiniz və kişiləri peşman qoyasız. Professor (yenə fikrə gedib, sonra deyir). Xub, xub. Bu surət ki, məsləhət bilirsiniz, mən də qəbul edirəm. Bu şərtlə ki, siz də mənimlə bahəm gedəsiniz. Çünki yoldaşınız sizi də dəvət edir. Kağızı yazır, durur ayağa və tələbələr ilə birlikdə üz qoyurlar tənəffüs otağına. Pərvərin dəvətnaməsi qalır stolun üstə. Dəli kişilər evinin qapıçısı qapını örtüb, oturur qapının ağzında. Bir qədər keçəndən sonra sakitlik əmələ gəlir. Qapıçı həmən oturduğu yerdə başlayır mürgüləməyə. Bu heyndə Dəli Şahzadə şöbədən çıxır və dolana-dolana gəlir, Pərvər yazan kağıza gözü sataşır və götürüb oxuyur. Və yavaşca deyir: – Xub, mən qəbul edirəm. Sonra mıxdan asılan paltarlara və papaqlara diqqət salır. Professorun eynəyini stolun üstündən götürür və vurur gözlərinə. Professorun papağını qoyur başına. Döşlük köynəyini salır döşünə. Üz qoyur dəlixanadan getməyə. Dəlilərdən üç nəfər dəlilərin içindən çıxıb, dinməz-söyləməz düşürlər Dəli Şahzadənin dalına və getməkdə olurlar. Bu arada dəlilərin içində qilü-qal eşidilir. Qapıçı huşdan oyanır və əhvalatdan xəbərdar olub, hay-küy salır. Bir tərəfdən də professor və tələbələr tənəffüs otağından tökülüb gəlirlər və əhvalatdan hali olurlar. Professor (böyük təşvişlə). Bax, aman Allah, biabır olduq. İndi bu dəlilər və xüsusən Dəli Şahzadə özünü professor və müdir qələmə verib, mənə oxşadacaq. Ağzına gələn hədərən-pədərən ilə məni və bütün xəstəxananın adını şəhər içində biabır edəcək. Bax, biabır olduq. (Qapıçılara tərəf) Siz olasınız Allah, durmayın qaçın. (Özü də uşaq kimi başlayır qaçmağa, tələbələr də onun dalınca). Bəlkə bir təhər tapıb qaytarasınız. Bax, aman Allah, biabır olduq. A!.. * * * Üçüncü məclis Mərcan xanımın evində böyük qonaqlığa hazırlaşırlar. Zal otağında uzun stol açılıb. Üstündə belə qonaqlıqlara yaraşan hər növ qab-qacaq, hər növ içki, meyvəcat, şirniyyat, qəlyanaltı və qeyri düzülüb hazırdır. Stolun ətrafında dolanan Mərcan xanım, 38 Zərəfşan xanım, Çiçək, Püstə, Həsrət xala, Şərəf xala, Vələmir (kişi qulluqçusu) . Hərdənbir İzzət nənə də vayıldaya-vayıldaya görsənir. Mürşüd dayı da hərdənbir bazardan gəlib, bazarlıq işlərinə dair baş çəkmək xidməti göstərir və gedir. Pərdə açı-landa otaqda olur Mürşüd dayı, Mərcan xanım və Zərəfşan. Mərcan xanım (Mürşüd dayıya). Dadaş, bir de görüm professordan savayı onun yanınca kim dəxi bizə gələcəkdir? Mürşüd dayı (o tərəf-bu tərəfə baxır). Mən kar deyiləm ki? Mərcan xanım dinmir Mürşüd dayı. Alçaqdan danışmaq günah ki, deyil. Mərcan xanım (alçaqdan). Mən deyirəm ki... Mürşüd dayı (alçaqdan başlayıb, Mərcan xanımın sözünü kəsib deyir). Professordan savayı üç nəfər tələbə gələcək. Dördü gələcəkdi. Ancaq dördüncüsü üzr istədi, çünki onun bu gün teatrda məruzəsi var. Çiçək və onun dalınca Püstə daxil olurlar. Çiçək faxir libaslarını geymiş, amma Püstə öz ev paltarındadır. Bununla bərabər, Çiçək həmişəki kimi çirkindi, üz-gözünün bəzəyi dəxi də çirkin göstərir. Amma Püstə qəşəng və lətifdir. Çiçək (sevincək Mürşüd dayıya). Dayı, yaxşımı stol bəzəmişik? Püstə (Mürşüd dayıya). Mürşüd dayı, bax bu gül dəstələrini mən öz əlimlə bağlamışam. Hələ dəstələrin üstə ətir də səpmişəm. (Qoxuyur, sonra gətirir Mürşüd dayıya tərəf) Bir qoxuyun. Görün ki, ətirlidir. Mürşüd dayı bir dəstə gülü alıb qoxuluyur. Mürşüd dayı. Bəh, bəh, bəh, çox gözəl ətri gəlir (Mərcan xanıma tərəf). Mərcan, mən gedirəm. Sora gələrəm. Bir qapıya dur, sözüm var sənə. Mərcan xanımla Mürşüd dayı qapının yanında pıçıldaşırlar, sora Mürşüd dayı çıxıb gedir. Mərcan xanım Zərəfşan xanımla öz aralarında bir qədər danışandan sonra Çiçəyi çağırırlar yanlarına. Bunlar da üçü öz aralarında bir qədər pıçhapıç edir, Püstəni güllər ilə məşğul olmaqda görüb, başlayırlar ona tərəf diqqətlə baxmağa. Mərcan xanım (Püstə barəsində, guya öz-özünə). Bəxtəvərin sir-sifətinə bax. Bəxtəvər, deyəsən, mərmərdən yoğrulub. (Sonra Püstəyə) A qız, Püstə, mən, doğrusu, səni bu gün bir özgə damağda görürəm. Püstə (Mərcan xanıma). Necə ki? Mərcan xanım. Əvvala budur ki, qız xeylağına bu qədər bəzək-düzək heç yaraşan iş deyil. Çünki sən bizim içimizdə olursan, bunlar hamısı bizə toxuna bilər. Bu gün bizə yad adamlar gələcək. Bir az təmkinli olmaq lazımdır. Püstə (təəccüblə əlini üzünə sürtür və əlinə baxır). Mən üzümə heç bir şey sürtməmişəm, əynimə də heç bir təzə şey geyməmişəm. Mərcan xanım. Yox, yox, mən sənə məsləhət görürəm ki, öz yerində oturasan və xəyalına özgə bir fikirlər gətirməyəsən. Püstə (Çiçəyi göstərir). Mən nə bəzənmişəm, nə də özgə fikirlərə düşürəm. Bəzənən də, bax, qızın Çiçəkdir, geyinən də haman qızındır. Zərəfşan xanım. Dəxi uzun danışmaq lazım deyil. Çiçəklə də işin yoxdur, danışırsan öz sözünü danış. Püstə (Zərəfşana). Bəs siz mənə diqqət tutanda yaxşıdır? Mən haqq sözü danışanda pisdir? Mənim özgə ilə heç işim yoxdur. Hamının işi varsa mənnəndir. Allah mənim başıma daş salsın (Ağlayır). Pərvər içəri girir və Püstəni bu halətdə narahat və gileyli görür. Pərvər. Nə var, Püstə, niyə ağlayırsan? Mərcan xanım. Vallah, Pərvər, Püstəyə heç bir ağır söz deyən yoxdur. Axır sən onun xasiyyətini özün yaxşı bilirsən ki, necə dəymədüşərdir. Heç nahaq yerə başlayır hay-küyə ki, niyə mənə söz deyirsiz. Pərvər. Sizin də ki, Allaha şükür, sözünüz qurtarıbdı. Püstəni bir sancmasanız olmaz. Sonra stolun üstə düzülənlərə diqqət salır. Bir qədər bu halətdə durandan sonra anasına tərəf başını qaldırıb deyir: Pərvər. Ana, bu nədir? Mərcan xanım. Bala, bu sənin professorunun və tələbə yoldaşlarının şərəfinə hazırladığımız qonaqlıqdır. Pərvər. Bəs, bu qədər artıq yeməklər, qəlyanaltılar, meyvələr və şirnilər bura nə üçün düzülübdür? Bunu mənə de görüm, bu dəmdəstgah müftəcə başa gəlir, ya bunlara artıq-artıq pul verilib? Mərcan xanım. Pərvər, bala, qadan alım, heç bir şey müftə başa gəlməz, bircə mən bu stolun üstündəki şeylərə dörd dənə qızıl vermişəm. Zərəfşan xanım. Mən də iki qızıl vermişəm. Mərcan xanım. Hələ bunlar nədir ki, şahın sazəndə və xanəndələrinə Mürşüd dayın bir-iki saat qonaqların məclisində çalmağa yüz əlli manat vəd veribdir. Pərvər (bir qədər fikirdən sonra). Ana, indi qulaq as, gör mən nə deyirəm. Belə tutaq ki, indi mənim firqə yoldaşlarım bu dəstgahdan və qonaqlıqdan xəbərdar oldular. Onda mən utandığımdan hansı sıçan dəliyinə gedim girim? Mərcan xanım (ovcunu ağzına aparır). Boy, Allah aman. Pərvər (təşvişə düşüb, dizlərinə vurur). Mənə cavab ver, mən səndən söz soruşuram. Bu gün gələn qonaqların içində mənim tələbə yoldaşlarım görəcəklər ki, mənim bu qədər cəlallı evimdə qurmağa maddi qüvvəm var, dəxi onlar məndən bilmərrə üz çöndərə bilərlər, dünya və aləmdə məni biabır eləyərlər. Bəs, indi mənim təklifim var? (Mərcan xanım quruyub qalır). A, indi mənim təklifim nədir? İndi gör mənim haqqım varmı ki, yapışım bu stolun bir qıçından və yuxarı qalxızıb, yanı üstə yıxım. Darmadağın dağılsın. Üstündəki cəmi qab-qacaq pul-pul olsun. Mərcan xanım. Qadan alım, Pərvər, bu qonaqlığın ki, tədbiri sənin yanında töküldü. Bəs, məgər sən bu işdən bixəbərsən? Məgər sən bu işə özün razılıq vermədin? Pərvər. Ana, indi bunların hamısı keçibdir. İndi mənim firqə yoldaşlarımdan birinin yolu düşdü bizə və gəldi burada bu dəstgahı öz gözü ilə gördü. Gəldi, gördü ki, biz Türküstan şahzadəsinin şərəfinə belə bir təntənəli ziyafət qurmuşuq. Sən, mən ona nə cavab verərik? Xub, hələ bir saatlığa mən qalım kənarda. Ana, indi səndən danışaq. Bəs, o gün savadsızlığı ləğv eləmək məsələsi barədə çağırılan müəllimlər yığıncağında nə danışırdın? Demirdin ki, bizim xanımların bir qonaqlığının xərcini ortalığa qoyaq? 100 nəfər fağır şagirdlərin ayaqqabılarını təmir etmək olar ki, qışda ayaqyalın məktəbə getməyə məcbur olmasınlar. Bəs, sən bu sözü demirdin? Mərcan xanım. Xub, nə deyirəm. Balam, qoy bu dəfə də bu qonaqlığı başa vuraq. Bundan sonra mən qələt eləyərəm bir də bu işlərə qədəm qoyam. Vallah, Pərvər, axır sən bilirsən ki, mənim axtardığım nədir və kimdən ötrüdü. O başıdaşlı qız… (Ağlayır). Pərvər. Sən bilirsənmi ki, mən bu saat iclasdan gəlirəm. Nə dünən və nə bu gün professorun leksiyasına gedə bilməmişəm. Mən hələ qanmıram ki, mədəni hücum nəyə lazımdır. Vallah, billah bizə savadsızlığı ləğv eləmək lazım deyil. Bizə savadsızlıq və avamlıq lazımdır. Qəribə burasıdır ki, məfkurəvi cəbhədə mübarizəmiz o qədər zəifləmişdir ki, maarif düşmənləri xah kəndlərdə və xah işçi kütlə arasında o qədər aktivləşibdir ki, vallah, mən doğrusu, onlardan qorxuram. Kəndlərdə müəllim və müəllimələr kadrosu bir o qədər qüvvət hasil etməyib ki, bunlara ümidvar olmaq ola. Əsas etibarilə bütün təşkilat işlərimiz pozğun bir surətdədir. O dərəcədə ki, məsələn, Çeşməbasar məhəlləsində on yeddi ailədən ancaq iki-üç ailə uşağını məktəbə göndərə bilib, qalanları kasıblıqları cəhətindən dərsdən məhrum olublar. Bir tərəfdən də Vəlisultanın evində bir gecə dörd yüz manat bir axşamın qonaqlığına sərf olunur. (Pərvər ağlamaq istəyir). Vay, vay, harada qaldı məslək, harada qaldı xətti-hərəkət? Harada qaldı firqə yanında məsuliyyət?! Mərcan xanım. Bala, Pərvər, qadan alım, ağlama, and olsun sənin canına. Sən özün razı olmasaydın, bu qonaqlıq dəstgahını heç əslində qurmazdıq. Axır bir özün də mülahizə elə ki, bu qonaqlıqda da bir məqsəd var, ya yox. Bir fikirləş, gör bura bu gün dəvət olunanlar kimlərdir? Bir tərəfdən sənin şahzadə professorun… Pərvər (birdən naqafil başını anasına tərəf qalxızıb, soruşur). Ana, sənə məlumdur ki, professor Türkü-tan şahzadəsidir. Mərcan xanım. Bala, vallah, hamı elə deyir. Mən də xalqın sözü ilə deyirəm. Hə, bir tərəfdən sənin Şahzadə müəllimin, bir tərəfdən də sənin tələbə yoldaşların. Axır sən özün deyirdin ki, şahzadə professor söhbət arasında Çiçəyin yerini xəbər aldı. Pərvər. Mən heylə demədim. Mən dedim ki, söhbət arasında professor soruşdu ki, sizin evin pəncərəsinin qabağında bir dəstə xanım oturmuşdu. Nə səbəbə görə məni onlar ilə tanış eləmirsən? Mərcan xanım (bir az dirçəlir). Bax, dəxi nə deyirsən? Bəlkə, doğrudan da bu yazıq bacının bəxti bu gün açılacaq. Yoxsa, professor səbəbsiz yerə o sözü sənə niyə desin? Heç olmasa, Çiçəyə sənin yazığın gəlsin. Məgər o sənin doğma bacın deyil? Axır biz də özümüzə görə bir adamıq. Axır atalar deyiblər: “Çörək açanı, qılınc açmaz”. O ki, qaldı sənin firqə yanında məsuliyyətin, ona sözüm yoxdur. Ancaq, vallah-billah, doğrusu millət yolunda çalışmaq bir müqəddəs vəzifədir. Amma öz aramızdı, atalar da deyiblər: “El yolunda ağlayan, axırda kor olar”. Pərvər (anasına). Ana, sən dur buradan get (Mərcan xanım gedir). Pərvər bir qədər başı aşağı və fikirli bir halda oturandan sonra başını qaldırır və yeməli, içməli nemətlərə diqqət salır. Yavaşca-yavaşca əlini uzadır konyak şüşələrinin birindən özü üçün bir rumka konyak tökür və içir. İkinci rumkanı da tökür, içir və balıq kürüsündən bıçaq ilə kəsib, çörəyə yaxır və yeyir. Mürşüd dayı yavaşca girir içəri. Pərvər (Mürşüd dayıya). Dayı, sən ki, bu qonaqlıqdan ötrü bu qədər təlaş edirsən, bəs, özün niyə bu nemətlərdən yeyib-içmirsən? (Bir rumka konyak da töküb qoyur Mürşüd dayının qabağına). Mürşüd dayı (istər-istəməz gəlib oturur və rumkanı istər-istəməz çəkir qabağına). Bacıoğlu, doğrusu, o fikir-xəyal ki, həmişə mənlədir, məni həmən vaxt damağdan salır. İştahamı və yuxumu da pozur. Pərvər (rumkasını dayısının qabağına uzadır ki, konyakı bahəm içsinlər). Dayı, sənin nə fikrin ola bilər? Mürşüd dayı (konyakı içəndən sonra). İstəyirsən sözün doğrusun deyim? Pərvər. Dayı, sən Allah, sən bacıoğludan heç bir söz gizlətmə. Mürşüd dayı. Bacıoğlu, doğrudan-doğruya mənim sənə ürəyim yanır ki, sən millətin maarifi yolunda bu qədər çalışırsan, bu qədər zəhmət və məşəqqətlər çəkirsən, heç bir səmərə bağışlamır. Pərvər. Dayı, vallah, mən bilmirəm ki, dəxi nə eyləyim? Mürşüd dayı o tərəfə-bu tərəfə baxır, ağzını istəyir aça bir söz danışa, amma yenə o tərəfə, bu tərəfə baxır, heç bir şey demir. Pərvər. Dayıcan, mən ölüm, de görüm, nə demək istəyirsən? Mürşüd dayı (alçaqdan). Amma gərək söz verəsən ki, bu söhbət öz aramızda qalacaq. Pərvər. Sədaqətlə söz verirəm. Mürşüd dayı (ətrafa baxa-baxa). Sənin maarif yolunda qurduqların tədbirləri cabəca etmək üçün (sözünü yarımçıq qoyur, gedir qapıları bağlayır) sənə böyük miqdarda maddi qüvvət lazımdır. Pərvər. Sonra? Mürşüd dayı. Sonra, əlbəttə, sonrası da var. (Qapını taqqıldadırlar. Mürşüd dayı qaçır qapının dalına). Hə, nə istəyirsən? Pərvər. Dayı sonra? Mürşüd dayı. Maddi qüvvət ələ gətirmək üçün sənə böyük miqdarda maddi qüvvət lazımdır. Pərvər. Məsələn? Mürşüd dayı (ətrafı mülahizə eləyir). Ancaq, bacıoğlu, sən mənim canım, bu söhbət öz aramızda qalsın. Pərvər. Sənin əziz canın üçün heç kəs bu danışığımızı bilməyəcəkdir. Mürşüd dayı. Məsələn, mülkiyyətli bir xanzadəyə, halallı bir şahzadəyə arxalanmaq lazımdır. Pərvər durur ayağa, mütəfəkkir bir halda başlayır var-gəl eləməyə. Mürşüd dayı konyakdan bir rumka tökür, qoyur Pərvər oturduğu stolun qabağına. Bir rumka da özünə töküb içir və deyir: Mürşüd dayı. Bax, sözün lap açığı. Bacın Çiçəyə Şahzadə kimi bir yoldaş lazımdır ki, o biçarə qız həmişəlik izzətli və şövkətli xanım olsun ki, ölkə də onun qohum-əqrəbasınə düşsün. Sənə də, bacıoğlu, Şahzadə kimi yeznə lazımdır ki, onun mülkiyyətinin bərəkətindən sənin cəmi maarif işlərin baravərdə olsun. Bir surətdə Şahzadə professor öz iqrarına görə bizim evimizin qabağından keçərkən burada gördükləri qadın xəylaqlarına diqqət salıb və səninlə bu barədə söhbət açıbdır, bu haldan istifadə eləməmək və belə bir fürsəti əldən vermək insafdan uzaq olar (Pərvərin rumkasını götürüb tutur onun qabağına). Bacıoğlu sənin istəkli mərhum atanın xatirəsi üçün sən bu barədə fikrimi təsdiq edib, mənimlə şərik olmaq istəyirsənsə, al bu rumkanı və səmimi qəlbdən səni istəyən və dost tutan dayınla bərabər iç ki, bizim bugünkü şadlıq günümüz həmişəlik yadigar olsun. Yaşasın bacıoğlu Pərvər! Yaşasın onun əziz qonağı Türküstan Şahzadəsi! Küçədə qilü-qal qopur. Küçə uşaqlarının səsi gəlir. Müjdə içəri girib, ziyafət üçün hazırlanmış stolu görüb çox təəccüblə: Müjdə. Dayı, üç-dörd dəli dəlixanadan küçəyə çıxıb, bizim evi soruşa-soruşa bizə tərəf gəlirlər. Uşaqların biri. Biri də deyir, mən Türküstan Şahzadəsiyəm. O biri uşaq. Hələ Şahzadə dediyin, bir qoca arvadı küçədə qucaqlayıb deyirdi: “Gəl səni alım” (Uşaqlar gülüşür). Üçüncü uşaq (qaqqıldaya-qaqqıldaya). Ha, ha, zornan yazıq arvadı yaxalamışdı ki, səni alacağam. Dördüncü uşaq. Arvad da deyəsən ki, bir arvad ola. Belə Kəblə Fərzalı hambalın halalca arvadıdır (Uşaqlar gülüşür). Pərvər (acıqlı). Axmaq-axmaq danışmağı boşlayın. Mürşüd dayı (uşaqlara). Yaxşısı budur ki, siz bu sözləri danışmayın. Çünki gərək adam işin əsli həqiqətinə əl yetirə. Sonra da görə bu nə işdi. Siz balalar, hələ uşaqsınız. Müjdə. Dayı, bəs, deyirlər ki, siz Şahzadəni qonaq çağırmısınız. O hansı Şahzadədir? Pərvər (Müjdəyə). Mən hələ bilmirəm, sən niyə bu işlərə qarışırsan? Mərcan xanım (Müjdəyə). Balam, Müjdə, vallah, deyəsən, sənin başına hava gəlib. Əvvala, budur ki, səhərdən axşama qədər küçələrdə dolanmaqdan niyə əl çəkmirsən? İkincisi də dünən gəldin arvad məclisində bizi biabır elədin. Bu gün də gəlib, hədərən-pədərən söz deyirsən ki, Şahzadə belə gəldi, hambal Kəblə Fərzalının arvadı belə getdi. Sənin axır xalxnan nə işin var? Pərvər. Vallah, bilmirəm, bu uşağa nə olub? Axır dərsi, evi, işini buraxıb, niyə düşmüş xalqın üstünə? Sənə nə var ki, kim evləndi və kim ərə getdi (Uşaqlar gülüşür). Mürşüd dayı (uşaqlara tərəf). Balalarım, vallah, belə küçələri addımlamaqdan bir bir şey çıxmaz. Dərs oxuyun. Və atalarınızın sözünə itaət edin (Uşaqlar gedə-gedə gülüşür, qilü-qal ilə, gülüşmə ilə uzaqlaşırlar. Uşaqların dalınca). Doğrusu, mən bunlardan ehtiyat eyləyirəm və sizə də tövsiyə edirəm ki, ehtiyat edəsiniz. Dilşad (Çiçəyin rəfiqəsi) qaçaraq gəlir qadınların otağına və Çiçəyin qulağına bir söz pıçıldayır. Çiçək (təəccüblə). Yalan deyirsən. Dilşad. Yalan demirəm. İbadulla qardaşım özü bu dəstgaha rast gəlibdir. Çiçək. Yalan deyirsən, ola bilməz. Mərcan xanım. Nə olub, nə xəbərdir? Çiçək. Bir söz demirəm (Qəmgin oturur və dinmir. Bir az keçəndən sonra açıqlı). Dəxi nə edim. O ki, gedib Hacı Bayramın şikəst qızını nişanlayacaq, mən heylə nişanlını heç istəmirəm. Dilşad kor-peşman çıxıb gedir. Mərcan xanım (Çiçəyə). Axır nə olub? Dilşad nə xəbər gətirmişdi? Çiçək dinmir. Mərcan xanım. Axır, bir de görüm, o qız nə deyirdi? Çiçək. Vallah, bilmirəm. Bizim dərdimiz bizi rahat qoymur. Dilşad deyir ki, qardaşı İbadulla öz gözü ilə görüb və öz qulağı ilə eşidib ki, Türküstan Şahzadəsi bu saat Hacı Bayramın şikəst qızına küçədə rast gəldi və onu nişanladı. Mərcan xanım. Əşi, belə iş ola bilməz. Zərəfşan xanım. Belə şey ola bilməz. Püstə. Heç olası iş deyil. Yarpız xala. Heç olası iş deyil. Həsrət xala. Vallah, yalandı. Yaxşı, Şahzadəyə Çiçək kimi qız qəhətdi ki, gedib çolaq qızı nişanlasın? Mərcan xanım (Mürşüd dayıya tərəf gəlib deyir). Dadaş, bir küçəyə çıx, gör nə xəbərdir. Mürşüd dayı (gedə-gedə). Heç ağıl kəsən iş deyil. Mürşüd və Pərvər gedirlər. Pərvər. Ancaq mən tələbə yoldaşlarımdan Muraddan ehtiyat eləyirəm ki, gələr və bu dəstgahı burada görüb, məni yoldaşlarımın içində biabır edər. Küçədən qilü-qal səsi gəlir. Guya, uşaqlar qapı-bacanı daşlayırlar. Mürşüd dayı “buyurun, buyurun” deyə-deyə qonaqları keçirir içəri. Çalğıçılar çalırlar. Qabaqda Dəli Şahzadə yekə qara eynəkdə, əlində həkim trubkası, həmən geydiyi libasında və əlində tutduğu kağızı oxuyur: Şəhər filan, məhəllə Çeşməbasar, xaneyi Vəli Sultan, nömrə 2. (Üzünü evdəkilərə tutur). Şahzadə. Məni və bir neçə tələbəni buraya qonaq çağırmısız? (Mürşüd dayı, Cahangir baş əyib “bəli” deyirlər.) Və mənim tələbələrimdən də qonaq çağırmısız. (Mürşüd dayı və Cahangir baş endirirlər). Burada dəlilərdən dörd nəfər adam sərsərinin dalınca sakit və qayda ilə keçir stolun başına, durub ayaq üstə və heç tərpəşmirlər. Dəli Murtuza yavaşca dodaqlarının altında mırıldayır. Dəli Murtuza. Çəkərsiz cəzanızı, çəkmirsiz cəzanı. Millətlər dağıtmısınız, çəkərsiz cəzanızı. Qutaz (Dodağının altında mırtdanır). Bizi niyə bura gətiribsiz. Mən qorxuram. Bu adam çıxmışdı damımıza. Mən qorxuram. Bu adam çıxmışdı damımıza. Mən qorxuram. Üçüncü dəli (dilinə vurur, atılır). Yeyin, için, israf eləməyin. Yeyin, için israf eləməyin. Axşam qaranlığı düşdüyü səbəbindən Cahangir diqqət ilə gələnlərə baxıb Mürşüd dayıya deyir: Cahangir. Dayı, bu tələbələr mənim yoldaşlarıma oxşamırlar. Mürşüd dayı. Bunlar əsəbi şöbənin tələbələri və sənin qayibanə yoldaşlarındır. Cahangir diqqətlə Şahzadəyə tərəf baxır və Şahzadə durduğu halda durub nitqini başlayır. Şahzadə. Əvvala, maariflik babətindən ərz olsun ki, Nadir şah öz əli ilə məni aparıb İngiltərəyə, orada Kembric darülfünunun əsəbi xəstəlik şöbəsində dərsə qoyubdur. Küçədə uşaqların gurultulu gülməyinin sədası gəlir. Şahzadə təəccüblü küçəyə tərəf qulaq asır. Cahangir (Mürşüd dayıya). Dayı, çıx, o uşaqlara de, qilü-qal salmasınlar. Bura Vəli Sultanın evidir. Mürşüd dayı (Cahangirə tərəf). Mən onlara o sözü deyərəm. Amma sən də hər sözü ürəyinə salma (Gedir küçəyə tərəf. Səs kəsilir). Şahzadə danışır. Şahzadə. Haman Kembric darülfünunda təhsil etdiyim əsəbi xəstəliklərə dair məlumatdan, ruhun hadisələri mafövq təbii psixoloji hallardır ki, bəndəniz həmən darülfünunun professoru Lalbyuzun təhti-tədrisində doqquz yüz doxsan doqquz sənə ərzində təcrübə keçirməyə nail olduq. (Küçədə gurultulu gülüş. Şahzadə küçəyə tərəf baxır və dinmir). Belə ki, ruhun nə olduğuna dair müsbət olan bütün kəşfiyyat təcrübi psixologiyaya girmiş və insanlar uzun zamanlar ruhda mücərrəd və müstəqil bir varlıq tapmışlar, səbəb budur ki… Bu heyndə Şərəf nənə əlində padnos, içində dörd stəkan çay qapıdan içəri girib, istəyir padnosu götürə qoya qonaqların qabağına. Şahzadə, Şərəf xalanı görən kimi dəli kimi qızmış bir halda Şərəf xalaya tərəf hücum çəkir ki, Şərəf xala qorxusundan padnosu salır və stəkanlar yerə tökülüb sınırlar. Cahangir qaçır qabağa və durur Şahzadənin qabağında. İçəridən övrət-uşağın səsi gəlir. Və əlilə Şərəf xalaya işarə edir ki, qaçıb getsin. Şərəf xala qaçmır, ancaq durur Cahangirin dalında və Şahzadəyə tərəf baxır. Övrətlər tərəfindən Şərəf xalaya tərəf bir çığırtı çıxır: – Niyə dəxi orada durubsan, ay bihəya, qoyub gəlsən, a. Sənin məgər özündən arxada adam yoxdu? Şərəf xala istər-istəməz, geri gedir. Şahzadə. Yazığım sənin halına, görərəm necə peşman olarsan. Şahlar və sultanlar mənə qızlarını vermək arzusunda olanda mən rədd etdim. Sultan Səlim Salis həmşirəsi Xədicəni mənə vermək istəyir-di. Mən istəmədim. Neronun firiştələrinin birinci gözəlini alıb, özü-mə övrət etdim. Vəfat etdi (Ağlayır). Şah Təhmasibin iki qızı mənim dərdimdən qüssələnib. Misir padşahının qızı indi bu saat mənə aşiqdir. * * * Dördüncü məclis Xəstəxananın səhnəsi, baş doktor və rejissor. Baş doktor tədbir tökür. Binagüzarlıq edir, rejissor gah səhnənin qabağına çıxıb pərdəyə baxır, gah baş doktorun yanına gəlib, onun əmrini dinləyir. Baş doktor. Mən elə güman edirəm ki, keçən dəfə Şahzadə qrimi namüvafiq idi. Belə ki, Türküstan şahzadəsinin başında tac olmağı yanlışdır. Ondan ötrü ki, tac ancaq onun atasına mütəlliqdir. Şahzadəyə isə, tac əvəzinə Buxara dərisi üstünə müzəyyən Kirman şalı sərilmiş ancaq bir papaq nisbət ola gərək. Ayaqqabıları gərək indiki əsri yox, keçmiş əsri yada sala. Təqriri və tələffüzü də gərək bir növ şahanə ola. Adi olmaya. Rejissor. Mən bunları aktyora təlim etmişdim. Qəbahət ondadır, məndə deyil. Baş doktor. Balet dəstəsi də, zənnimcə, xəstələrin əhvaliruhiyyəsini lazımınca mülahizə etmir. Rejissor. Doktor, bilirsən ki, bu da mənə aid deyil. Baş doktor. Elədir, bunu doktor Nemana demək lazımdır və bir də doktor Nemana lazımdır demək ki… Doktor Neman daxil olur. Baş doktor. Hə, söhbət balet və musiqi barəsindədir. Mən o dəfə gördüm ki, musiqinin bəzi qışqırıqlı guşələri xəstələrə o qədər də təsir bağışlamadı. Bir surətdə ki, əmrazi-əsabiyyə xəstələri üçün çalınan hər bir musiqi gərək xəstələrin təğyirati-hissiyyə və hərasiyyəsinə bais olsun ki, musiqinin incə nəğmələrinin təsiri altında xəstələrin əsəbləri müvəqqəti də olmuş olsa, istirahət etsinlər. Misal üçün, götürək kəndli qızının Şahzadəyə şikayətə gəlməyini. Orada gərək, əvvala, musiqi kəndli qızının ağlamağını rəvayət edə. Məsələn… Rejissor zəngi çalır. Pərdə dalından musiqi çalınır. Elə bu yerdə Azad bəy deyir: Azad bəy. Əvvala, zəmani ki, bəndeyi-həqirələrin müfəssəl fərmayişinə səbr və hövsələ ilə qulaq verdim, lazım gəlməzmi ki, siz də bir-iki dəqiqə səbrü hövsələ ilə mənim ərzimə etina edəsiniz. Mən deyirəm ki, zəmanəmizin və əsrimizin təqazası daim ki, danışmağı heç eyib götürməz. Zənnimdə əsrimizin həman iqtiza və şəraitinə də baş doktoru bir zərrə qədər və mügayir və müxalif görmürəm. Zira ki, azad bir əsrdə azad millət arasında hər bir şəxsin zənn edirəm ixtiyarı gərək olsun ki, özü üçün təəhhül qərar verdiyi surətdə öz xoşladığı qadını evlənməyə dəvət etsin. Baş doktor kimi azad və mədəni bir vücud zəmanı ki, evlənmək istədi, ta qədim kişilər kimi bəyəndiyi qızın yanına xala nisbəti, ya bibisini elçi göndərməyəcək. Mən elə qanıram ki, burada baş doktor həzrətlərinin küçədə rast gəldiyi bir qadına evlənmək təklifi azad əsrin, azad iqrarın azad rəftara münasibətlərinin adi şəklidir. Burada heç nə o qadının rəncidə-xatir olmağa haqqı var, nə də bizim burada atılıb-düşməyimizin bir mənası var? Səslər. Necə mənası yoxdur, bu nədir? Digər səslər. Əlbəttə, mənası yoxdu. Azad bəy. Əlbəttə, mənası yoxdu. Əli Qeyrətmənd (Azad bəyə) Elə dünyada sənin üçün yaxşı və pis, qeyrət və binamusluq… Millətpərəst Qəhrəman Natiq (qeyzli, Azad bəyə). Yox, yox, bu dəxi yaramadı. Azad bəy, bu dəxi yaramadı. Hələ siz bunu unutmayın ki, xəstəxananın baş doktorunun kəbinli arvadı da var. Zəmanı ki, onun dübarə arvad dalınca düşdüyünə biz heç bir ad qoya bilmərik. Səslər. Bu nə sözdü, bu nə sözdü? Azad bəy. Xub, nə eybi var? Tutalım ki, övrəti var. Məgər biz yenə köhnə əsrlərə qayıdıb gedəcəyik, məgər biz yenə axundların kəbin zəncirlərinə bağlı olacayıq? Nə eybi var. Mən ki, bir övrəti istəmirəm, kəbinli də olmuş olsa, onu məgər mən boşuyub qeyri-övrət ala bilmərəm? Bəs, dəxi inqilabımız harada qaldı? Səslər. Bu nə sözdü, bu nə danışır? (Hay-küy). Azad bəy. Qardaşlar, axır, bir çığır-bağır salmayın, görək ki, axır nə oldu? Dünya-aləm dağılmayıb ki?! Xub, tutalım ki, baş doktor gedib, bir-iki övrətə evlənmək təklifi eləyir. Xub, nə olub ki, eləyib, eləyib. Hər kəs istər gələr. İstəməz gəlməz. Doktor bir kəsə zor ki, elməyib. Ya biabırçı söz ki, deməyib? Qeyrətmənd Cahangir. Necə nə olub? Bilsən ki, nə olub, mən hələ çoxunu açıb demirəm, Allah ona insaf versin. Azad bəy. Nə olub? De bilək? Nə eybi var? Qeyrətmənd Cahangir. Belə sözün aşkarı budur ki, doktor kəbinli arvadlara da müştəri çıxıb. Səslər. Bəli, doğrudur. Səs. Əşşi, belə şey olmaz. Azad bəy. Xub, kimə müştəri çıxıb? Hansı kəbinli övrətə? Qeyrətmənd Cahangir (o tərəf-bu tərəf baxır). Adını burada söyləyə bilmərəm. Səslər. Yox, o sözlər lazım deyil. Azad bəy. Xub, tutalım ki, müştəri çıxıb. Mən zənn edirəm ki, bu sözlər qondarma bir sözdür. Baş doktor mədəni bir şəxsdir. Elə biqayda işi görməz. Amma tutalım ki, görübdür. Bəlkə, bir övrətə göz yetirib, nə eybi var? Əgər o övrət ərindən nifrət edib boşanar, sonra müvafiq qanun və ədalətlə baş doktora ərə gedə bilər. Yox, əgər, ərini istəyirsə, min adam ona müştəri olsun, bunun isə bir ziyanı ola bilməz. Millətpərəst Qəhrəman Natiq. Azad bəy, sən birini bilirsən, birini bilmirsən. Bu saat bizim şəhərdə mən eşitdiyimə görə, doktorun övrətlərə təklifinin nəticəsində üç-dörd yerdə nişanlı qızlar adaxlılarını rədd eləyirlər ki, doktora gəlib arvad olsunlar. Səslər. A kişi, bu nə sözdü? Səslər. Doğrudur, doğru. Səslər. Vallah, lap biabır olduq. Azad bəy. Belə iş olmaz. Kimdi o qızlar? Kimdi o qızlar? Qeyrətmənd Cahangir. Necə kimdi? O sözü danışmaq olar? O sözdən qan qoxusu gəlir. Səslər. Olmaz, danışmaq olmaz. Səslər. Necə olmaz. Çox əcəb olar! Bir səs. Çox əcəb olar! Hazır biri bizim qonşu qızıdır. Səslər. Kimdi? Qeyrətmənd Cahangir (qeyzlə). Kəs səsini, kəs səsini! Bir səs. Heç də kəsmirəm. O niyə belə namərdliyi eləyir. Səslər. Kimdi? Kimdi? Deyin ki, biz də səsimizi kəsək. Azad bəy. Kimdi? Niyə biryolluq mətləbi açmıyaq? De, görək kimdi? Səs-küy qalxır. “Birini deyin, o birini istəməz!” Səslər. Kimdi? Kimdi? Burada birdən hamı sakit olur. Çünki Dəli Şahzadənin və iki nəfər yalançı müavin doktorların qolundan iki nəfər şəhər nəzarətçisi və iki nəfər qapı qulluqçuları tutub , çöldən gətirirlər içəri. Şahzadə dəlixanaya daxil olmaq istəmir. Geri çəkilə-çəkilə deyir: Şahzadə. Mənə zülm edirsiz. Məni təhqir edirsiniz. O səbəbə ki, mən evlənmək istəyirəm. Amma siz mənə zor ilə mane olursunuz. Qapıçı Dəli Şahzadənin və müavinlərinin üstündən baş doktorun paltarlarını alıb asır yerindən. Gözlüyünü alıb, qoyur mizin üstünə. Qapıçı. Allah sənə insaf versin; yəqin ki, dünya aləmi biabır elədin. Bizim də evimizi yıxdın. Bilirəm, bu işin üstə baş doktor ikimizi də qulluqdan çıxardacaq. Bundan sonra hər üçünün qolundan yapışıb, aparır qatır dəli kişilər şöbəsinə. Şəhər nəzarətçisi (qapıçılara). Çox qəribə. Bəs, bunlar məgər doktorlar deyil ki? Biz elə güman edirik bunlar həqiqətdə həkimdirlər. Ancaq keflənib, düşüblər küçələrərə. Qapıçı. A kişi, Allah bunların evini yıxsın. Həkim hansıdır, üçü də dəlidir. Bizim başımızın qarışıq vaxtında fürsət tapıb, həkimlərin paltarlarını geyib, qaçıblar şəhərə. Şəhər nəzarətçisi (bir qədər fikir eləyir). Bu, yaxşı iş olmadı. Necə sizin üçün və bütün xəstəxana üçün bu bir intizamsızlığa dəlalətdir, habelə bizim şəhər nəzarəti üçün böyük bir əsbabi-zəhmət olacaq. Bu səbəbdən ötrü şəhərdə bu saat böyük bir vəlvələ var. Camaat hay-küy salır. Qeyrətmənd, Millətpərəst və Azaditələb – bunlar yumruqlarını qapıçılara tərəf tutub, uca səs ilə hədələyirlər. Şəhər nəzarətçiləri (Camaata). Vətəndaşlar! Xahiş olunur, coşmayasınız! Hər nə eləyirsiniz, qanundan çıxmayasınız. Qeyrətmənd. Bu dəxi lotuluq oldu. Baş doktorluq olmadı. Bu həşəmətdə bir xəstəxananın idarəsini sənə etibar edələr, nainsaflıqdır ki, iki nəfər köməkçi həkimləri də salasan yanına, düşəsən şəhərin küçələrinə. Və qədim peyğəmbərlər kimi hər bir övrət qabağına çıxdı, deyəsən mən evlənmək istəyirəm. Gəl, səni alım. Dəxi, sözün doğrusu, bu, doktorluq olmadı. Bu, lotuluq oldu. Qapıçılar yavaşca əllərini ağızlarına basırlar və yalvarırlar ki, camaat hay-küy eləməsin. Qapıçı (yavaşcadan). Aman günüdür, yavaş danışın, çünki, burada baş doktorda təqsir yoxdur, təqsir bizdədir. O biri qapıçı. Aman günüdü, səs salmayın. Bizi bağışlayın. Millətpərəst. Doğrusu, millətlər içində biabır olduq. (Gedir. Yumruğunu silkələyir və ucadan). Bu saat mərkəzə, səhiyyə nəzarətinə teleqrafla xəbər vermək lazımdır. Baş doktor və iki nəfər müavini daxil olurlar. Baş doktor (hövlnak). Nə olub, camaat, nə xəbərdir? Camaatın içinə qilü-qal düşür. Əli Qeyrətmənd, Millətpərəst, Qəhrəman Natiq, Vəli Azaditələb istəyirlər doktorların üstünə hücum aparsınlar. Şəhər nəzarətçiləri qoymurlar. Baş doktor (şəhər nəzarətçisinə). Axır, bir bizi başa salın görək, nə olubdur və bu nə hücumdur? Əli Qeyrətmənd (baş doktora). Dəxi, nə olacaq? Belə bir ədəbsizlik heç bir vilayətdə baş verməyibdir ki, siz cənablar öz müavinlərinizi də götürüb, düşmüsünüz şəhərin canına, özünüzü Türküstan Şahzadəsi kimi qələmə verib, rastınıza gələn övrət xeylağını bir para yaraşmayan ibarələr və işarələr ilə təhqir edəsiniz. Baş doktor istəyir cavab verə. Nəzarətçi də istəyir danışa. Millətpərəst Qəhrəman Natiq (qeyrilərə danışmağa macal verməyir). Əgər siz şərab içib, keflənməyə çıxırsınız, dəxi nə səbəbə görə küçəyə çıxırsınız? Vəli Azadixah. Tutalım küçəyə çıxdın, məgər hər rast gələn övrət xeylağına demək olarmı: “Mən evlənmək istəyirəm. Gəl, səni alım”. Məgər, belə bir hərəkət sizin üçün şayəstədir? Çox eyib olsun. Nəzarətçilər gülürlər. Əli Qeyrətmənd (nəzarətçilərə) Təvəqqe edirik ki, gülməyinizin səbəbini bildirəsiniz. Amma zənn edirəm ki, burada bəlkə elə ağlamaq lazımdır, nəinki gülmək. Millətpərəst Qəhrəman Natiq. Ondan ötrü ki, millətlər içində binamus və biabır olmuşuq. Gülən nəzarətçi (camaata). A kişi, bir səbr edin. Qulaq verin, mən sizi işdən halı edim. Camaat sakit olur. Doktorlar da heyrətlə qulaq asırlar. Nəzarətçi. Buradan şəhərə gedən və övrətlərə evlənmək təklifini edən bizim bu doktorlar deyillər. Siz müştəbeh olmusunuz. Camaat (təəccüblə). Bəs, kimlərdir? Nəzarətçi. Həmin xəstəxanada olan üç nəfər dəlidir. Camaat. Necə üç nəfər dəli? Nəzarətçi (qapıçılara) Dəxi, niyə dayanırsınız? Barı həman dəliləri camaata nişan verin ki, sakit olsunlar. Qapıçılar Baş doktora yaxınlaşırlar və ondan icazə istəyirlər. Baş doktor. Allah sizə insaf versin. Yəqin, o, Dəli Şahzadəni buraxmısınız şəhərə. Vay, vay, biabır olduq. Qapıçı kişilər şöbəsinin qapısını açır. Dəli Şahzadə və iki nəfər müavini dinməz-söyləməz gəlirlər, gedirlər doktorun kənarında dayanırlar. Şahzadə camaat içindəki övrətlərin arasında İsmət xanımı görüb, onun üstünə hücum edir: – Mən evlənmək istəyirəm və səni almaq istəyirəm. Son * * * == Şeirlər == Dəllək ... nski küçədə Qarı nəvəsi Cuqqulu dəllək dükanını açıb, bir azdan sonra dəllək dükanı da səhvən dönüb olub qumarxana. İmdi əgər Cuq¬qulu qumar oynatmasa, şətəl pulu cibindən çıxacaq. Əgər oynatsa, dəlləkliyi yaddan çıxacaq. Odur ki, həmi qumar oynadır, həmi baş qırxır. Deməli, hər barədə də qırxır. (Hələlik qulaq verin) Bir dəllək idim, qırxardım gündə beş-on baş, Dəllək dükanı özgəyə karxanəyə döndü. Hər nə qoçu var şəhrdə cəm oldu tamami Axırda dükan zor qumarxanəyə döndü. Dəlləkliyin heç yoxdu mənə xeyri əvvəldən, Bir başı yolunca düşür insan daha əldən, Lap üzdüm əlimi daha mən bu pis əməldən, Qırx altı manat pul yığım gündə şətəldən, Daxmam vurub axır yekə kaşanəyə döndü. On beş il olar əvvəlki çəm ilə yoluram baş, Daim ac idim, tapmayır idim sulu bozbaş, İmdi çoxalıb pul, yeyirəm hər gecədə aş, Əvvəlcə qumarxanə açaydım dükanı kaş, Dəlləklik evim yıxdı ki, viranəyə döndü, Tikdim onu şimdi yekə kaşanəyə döndü. * * * Olacaqsan Mən eylə bilirdim kı, mənə yar olacaqsan, Aləmdə məne yari-vəfadar olacaqsan, Mən eylə xeyal etmiş idim, ah, bəradər! İranda ölän qəmlətə qəmxar olacaqsan. Dərdi-dilimi annämayıb zərrəcə, axır Məndən, nə bilim ki, belə bizar olacaqsan. Biçaıə vətən tarü qaranlıqda qalanda, Əğyäfä gedib şəmi-şəbi tar olacaqsan. Soz verməz idim mən sənə, ey dusti-dilazar, Bilsəydim əger böyle dilazar olacaqsan. Sərməsti-meyü mütribü tiryakisan indi, Bir vaxt ayılıb axın huşyar olacaqsan Meğrurisən indi, xəbərin yoxdur özündən, Əlden vetənin getsə, xəbərdar olacaqsan. Xar eylədi qəflet səni əğyar yanında, Yatdıqca bu qəfletdə yenə xar olacaqsan. * * * Oyanmadım Dərədə yatmış idim, oyatdılar, oyanmadım, Bumuma tikanlan uzatdılar, oyanmadım, Bomba parta-partnan, top atdılar, oyanmadım, Saqqalımdan bir ovuc qopartdılar, oyanmadım. Müxtesər, hər bir əməl çıxartdılar, oyanmadım. Şəhrimizdə cəm olub cavanlar naz ilen gəlib, Qumarbaz, uşaqbazlar matuşkabaz ilən gəlib, Mar, meymun oynadan söhbətü saz ilən gəlib, Mütribi-xoşlehcəler pək xoşavaz ilən gəlib, Müxtəsər, hər bir əmel çıxartdılar oyanmadım. Qarışdı aralıqlar, qopdu məhşər qiyaməti, Müsəlmanlar bir-birin qırdı unudub qeyrəti, Hər gələn alim olub çapdı, taladı milləti, Mən yuxuda ol zaman çəkirdim rahət ləzzəti, Bumuma tikanlan uzatdılar, oyanmadım. Gördülər, yuxlamışam, hər kəs sınadı gücünü, Atlı atın üstümə, qurbağa saldı qıçını, Hoppanıb Araz bu tay yığıb dəranin bicini, Hiyləbazlar tutdular bütün Qafqazın içini, Saqqalımdan bir ovuc qopartdılar, oyanmadım. Biz fəqira axın rahm eyləyib biganələr, Açdılar mədrasələr, klub, qiraətxanələr, Yazdılar kitab, qəzet, xərc etdilər xəzanələr, “Molla Nəsreddin” dedi hər həftə bir əfsanələr, Müxtəsər, hər bir əməl çıxartdılar, oyanmadım. * * * Lal ol və danışma! Ey dil, dəxi dinmə və sükut et, səni tarı, Lal ol və danışma! Sal başını aşağa və heç baxma yuxarı, Mal ol və danışma! Gər qeyriləri cəmdəyinə vursala, dinmə! Gər başın əyib peysərinə vursala, dinmə! Pamal edə düşmən səni səbr et, bala, dinmə! Ya zülm edə, ya boynuna kəndir sala, dinmə! Ya ruzunu cəbr ilə əlindən ala, dinmə! Sal başını aşağı və heç baxma yuxarı, Lal ol və danışma! Gər qüssələnib eyləyəsən naləvu-zarı, Mal ol və danışma! Hər bir-iki gün dur ayağa, bağla dükanı, Get bir yavuq həmmamə, uzan, bağla hənanı, Yum gözlərini, dinmə və həm gözlə əzanı, Gər eyləmiş olsan gecə bir tövr xətanı, Get bir suya ta əxz edəsən rahəti-canı. Sal başını aşağa və heç baxma yuxarı, Lal ol və danışma! Ey dil, dəxi dinmə və sükut ol səni tarı. Mal ol və danışma! Gər cümlə təvayif sənə əfsus edə etsin, Axirdə hökümət özünü rus edir etsin, Həm mollaların rus əlini bus edə etsin, İslamı cahanda dəxi məyus edə etsin, Ya etməyə ya ar və namus edə etsin. Şükr et, yegilən bozbaşını, eylə naharı, Lal ol və danışma! Sal başını aşağa və heç baxma yuxarı, Lal ol və danışma! * * * == Satirik şeirlər == Lisan bəlası Ey dil, dəxi dinmə və sükut et, səni tari, Lal ol və danışma. Sal başını aşağə və heç baxma yuxarı, Mal ol və danışma. Gər qeyriləri cəmdəkinə vursala, dinmə, Gər başın əgib peysərinə dursala, dinmə, Pamal edə düşmən səni səbr et, bala, dinmə, Ya zülm edə, ya boynuna kəndir sala, dinmə Ya ruzunu cəbr ilə əlindən ala, dinmə, Sal başını aşağə və heç baxma yuxarı, Lal ol və danışma. Gər qüssələnib eyləyəsən naləvü zarı, Mal ol və danışma. Hər bir-iki gün dur ayağa, boşla dükanı. Get bir yavuq həmmamə, uzan, bağla hənanı, Yum gözlərini, dinmə və həm gözlə əzanı, Gər eyləmiş olsan gecə bir tövr xətanı, Get, gir suya, ta əxz edəsən rahəti-canı, Sal başını aşağə və heç baxma yuxarı, Lal ol və danışma. Ey dil, dəxi dinmə və sükut ol, səni tari, Mal ol və danışma. Qoy qonşuların alsın ələ cümlə silahı, Salsın səni dəvayə əgər xah nəxahı, Sən dinmə və tərpəşmə, qəbul etmə günahı, Lənət elə qəlbində, ürəkdən götür ahı, Bizlər nəçiyik, qoy özü hökm etsin ilahı. Sal başını aşağə və heç baxma yuxarı, Lal ol və danışma. Ey dil, dəxi dinmə və sükut et səni tarı, Mal ol və danışma. Gər cümlə təvayif sənə əfsus edə, etsin, Axırda hökumət özünü rus edə, etsin! Həm mollaların rus əlini bus edə, etsin, İslam cahanda dəxi məyus edə, etsin, Ya etməyə ya ar və namus edə, etsin, Şükür et, yegilən bozbaşını, eylə naharı, Lal ol və danışma. Sal başını aşağə və heç baxma yuxarı, Mal ol və danışma. “Molla Nəsrəddin”, 7 aprel 1906, №1 * * * Xoş ol zaman ki, xalq yatıb bizəban idi Xoş ol zaman ki, xalq yatıb bizəban idi, Bəzmim pilov, çay ilə rəşki-cinan idi, Sultan idim ki, vəzlə hökmüm rəvan idi, Millət qulam idi mənə, bəxtim cavan idi, Malü xəzinə mayili-arami-can idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi. Könlüm əvamdan açılırdı kərəm görüb, Cəhlin ziyadə əqlü huşini kəm görüb, Hər məclisə gedib özümü möhtərəm görüb, Bihəd kar, kur, keçəl dəmbədəm görüb, İsmim cahanda molla deyil, bəlkə xan idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi. Mən səslənəndə, görəndə məni mal olurdular, Mən hirslənəndə dəfətən ishal olurdular, Mən hökm edəndə xak ilə pamal olurdular, Qeyzim tutanda əbləhə əmsal olurdular, Xalqın xudayə söylədiyi “əlaman” idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi. Mən hər dəqiqə şad, özümü xar görmədim, Rahət olub vücudumu bimar görmədim. İçdim, yedim, məşəqqətlə kar görmədim, Zülmi, cəfanı, həm təməi ar görmədim, Neylim dəxi ki, tariyə bunlar əyan idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi. “Molla Nəsrəddin”, 21 aprel 1906, №3 * * * Qız və nənə “Dəbistan”ın əvvəlinci nüsxəsinin 11-ci səhifəsində rus ədibi Pozdnyakovdan tərcümə Qız nənəsinə deyir: Həmişə sən mürgülüyürsən, nənə, Yırğalayırsan başını, gəlsənə, Yuxlamayıb qulaq verəsən mənə, Söhbət edək sən mənə, həm mən sənə. Hansı səbəbdən üzünün dərisi Qırış-qırışdır çölü, içərisi? Mənim üzüm də saralırmı, nənə, Qırışarmı sənin kimi dərisi? Mən də sənintək olarammı nənə? Söylə görüm bu əhvalı bir mənə. Məgər mənim bu gördüyüm, halətim. Dəyişilib oxşayarammı sənə? Nənə öz tərəfindən “Molla Nəsrəddin”dən təvəqqə edir qıza cavab versin. * * * “Molla Nəsrəddin”in qıza cavabı Qızım, sən bilmirsən, dünyada nə var, Nəql eyləyim, əgər qulaq asarsan, Səntək qızlar hələ gəlin oynadar, Hələ sən lətifsən, almasan, narsan. Keçər günlər, çatar səkkizə yaşın, Çağırar hirsilə səni dadaşın, Turşudar üstünə gözlərin, qaşın Diqqətilə sən də ona baxarsan. Söyləyər dadaşın sənə bir kərə: – Mən səni, ey qızım, vermişəm ərə! Başını qorxudan əyibən yerə, Bir söz danışmayıb sən lal olarsan. Bir molla gətirər pulu və qəndi, Salar gərdəninə kəməndi, bəndi, Dəxi hara tərpəşəçəksən indi, Qızım gör bir nə günlərə qalarsan? Axırda zor ilə olar sənə ər Qırx yaşında dəvə kimi bir nəfər, Boynu yoğun, əqli nazik, özü xər, Onda sən başına nə daş salarsan? Bundan sonra dəxi günün qaradı, Qızım, bu bir sağalmayan yaradı, Ta indi gedəcək yerin haradı? Dəxi bundan sonra tez qocalarsan. Eşidərsən ərindən acı sözü, Ya azdı bozbaşın, ya çoxdu duzu, Tək oturub edər naharı özü, Sən dalanda yalqızca dolanarsan. Bir gün eşidərsən, bir arvad alıb, Səni gözdən dəxi bilmərrə salıb, Bir ayrı otaqda sən yetim qalıb, Tazə arvadına sən qurtdanarsan. Sonra gedib alar bir özgəsini, Salar üçüncüyə öz həvəsini, Arvadların kəsilməyən səsini Eşidib, od tutub sən odlanarsan. Bir gün onnan, bir gün bunnan vuruşar, Bu gün onnan, sabah sənnən duruşar, Bu cür, qızım, axır alnın qırışar, Söz yox ki, nənəni yada salarsan. “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1906, №4 * * * Axunda müraciət Axunda, milləti etmə həvayi Bizə lazım deyil bangi-dərayi Bemanəd salha in nəzm tərtib Zi-ma hər zərrə xak üftad bəcayi. Amandır saz qılma kərənayi Keçib Şəhnazdən başla Qərayi Qərəz nəqşist kəzma baz manəd Ki həstira nəmibinəm bəqay. Biz olduq mollaların xaki-payi Fisincanı yeyib içsünlə çayi Məgər sahibdili – ruzi berəhmət Künəd dərhəqq dərvişan duayi. Çıxıb məclisdə tövzih etmə təqvim Bizə lazımdır indi dərsi-təlim Muradi-ma nəsihət bud, kərdim. Nəvalət baxuda kərdim, rəftim. * * * Lay-lay Lay-lay deyim, yat, ciyərim parəsi, Ağlama çox, ey gözümün qarəsi, Olma yemək, içməyin avarəsi, Lay-lay, quzum, lay-lay, gözüm, yatgilən, Rahət olub bir azca boy atgilən. Böyü bir az, yeddi yaşa yetgilən, Səhər tezdən dur küçəyə getgilən, Müəlləq aşmağa həvəs etgilən, Laylay, quzum, laylay, gözüm, yatgilən, Rahət olub bir azca boy atgilən. Qaç o yüzə-bu yüzə, qaç yel kimi, Bikar dolan küçələri vel kimi, Xəbər apar ona-buna tel kimi, Lay-lay, quzum, lay-lay, gözüm, yatgilən, Rahət olub bir azca boy atgilən. Kəndirbazdan etgilən kəsbi-ədəb, Bəxtini falçıdan etgilən tələb, Dərviş olsan, olar dəxi çox əcəb! Lay-lay, quzum, lay-lay, gözüm, yatgilən, Əfsunları müsəlmanə satgilən. Sonra çalış, səy ilə şöhrət qazan, Doldur qutulara çoxluca ilan, Müsəlman aləmin gəzgilən, dolan, Lay-lay, quzum, lay-lay gözüm, yatgilən, Rahət olub bir azca boy atgilən. “Molla Nəsrəddin”, 12 may 1906, №6 * * * Dedilər Gördülər yuxlamışam, şad olub oxqay dedilər Bir deyirdim ki, duram, yox hələ lay-lay dedilər. Gün çıxıb nisti-nəhar oldu, yoruldum yuxudan Qəflətən durdum oturdum, nədir ey vay dedilər. Nuri-çeşmim, niyə durdun belə şirin yuxudan Bizdən olsa, hələ tezdir, genə yuxlay dedilər. Gördülər yatmağa yoxdur dəxi meylim əbədən Bir-birilə danışıb cümləsi hay-hay dedilər. Tökdülər buyzə Ərəsdən gözü ac dəstələrin And içib tamını öldürməyə hurray dedilər. Molla, dərviş və əfsungər, falçı, vaiz Hər tərəfdən tökülüb üstümə vur hay dedilər. Gördülər olmadı yumruqlarının faidəsi Dəxi vermirlər bizə indi plov, çay dedilər. Ta ki Molla Nəsrəddini görüb annadılar Qalmayıbdır dəxi indi bizə bir pay dedilər. Binəva mollaya həm çoxluca lənət oxuyub Həmi məcmuəsinə şaltay-baltay dedilər. * * * O kimdir? O kimdir: Dəndəli dəndəlani – Küçələri dolani Axırda alim olar, amma bilməz Qurani? * * * Görəndə Söylə mənə, ey şapka, nədir səndə əlamət, Baş yendiririk doğrudu bir xanı görəndə, Amma nə səbəb oldu müsəlmanlara adət, Bizlər düşürük səcdəyə şapkanı görəndə? Xanın peşəsi kətdiyə hər vaxt çığırmaq, Ağavü bəyin xam əvam üstə bağırmaq, Hər güclü zəifin çalışır başına vurmaq, Lakin qul olurlar niyə şapkanı görəndə? Mollalarımız xalqa deyirlər ki, mənəm mən, Yoxdur bizə manənd ürəfadən, üqəladən, Amma ki, di gəl, özləri bir yerdə qəzadən, Təzim eləyirlər həyə şapkanı görəndə. İndi də ki, Bakıda müsəlman xozeyinlər, Börklü prikazşiklərə cürətlə dinənlər, Molla Nəsrəddin, görəsən ta neçə illər, Bizlər düşərik səcdəyə şapkanı görəndə? * * * Ey axund Ey axund, ey dirəxti-bihasil, Olma çox da təməllüqə mail, Lacərəm mərdi-arifü kamil Nə nəhəd bərhəyati-dünya dil. Ucadır, yoxdu söz ki, boyda çinar, Səndən islama heç görülmədi bar, Ey tühidəst, rəftə dərbazar Tərsəmət bərnəyavəri dəstar. Ey axund, olma dörd işə talib, Cəhlü pulü təməllüqü calib, Gər yeki zin çahar şüd qalib Cani-şirin bərayəd əz-qalib. Qoy riyanı yerə, gəl etgilən ar, Nə çıxar padşahdən sənə kar? Asiyan əz-günah tövbə künənd Arifan əz-ibadət istiğfar. * * * Utanma Ey ardən ari, bala, mərdanə utanma, Hər ləhzədə ol sakini-çayxanə utanma! Çıxma eşiyə, sel tuta gər dam ilə daşı, İç çayüvü, çək tiryaküvü, böyrüvü qaşı, Yanında oturmuşlar əgər olsalar naşı, Ver tüstüsünü onlara məstanə, utanma! Axşamatək ol guşəyi-həmmamidə sakin, Dırnaqlarıva bağla həna, saqqala… lakin İnsanı salar rövnəqə bu xeyrüləmakin Ondan sonra çıx, saqqala vur şanə, utanma! Sübh olacaq ayağə dur, otur issicə gündə, Paltarlaruvun bitlərini qır göz önündə, Ver özgəsinə olmasa gər fürsət özündə, Gey paltaruvu, seyr qıl hər yanə, utanma! Yüz zəhmət ilə qonşuların elmi tapanda, Sən alim olursan gedib asudə yatanda, Sən eyş qıl onlar toza-torpağa batanda, Get yarü rəfiqilə gülüstanə, utanma! Cümlə işi at bayıra, tap bir sulu qəlyan, Aksizni gər qoymasa ol azimi-İran, İranda olur tənbəkü tiryakilə ərzan, Ləng olma, götür rəxtivi İranə, utanma! Bir söz deməyə nökərivi dutgilə məzun, Bir sözlə cənabınızı edim dəhrdə məmnun, Dərviş Ağabalanı tapıb algilən əfsun, Ondan sonra hey vur sulu qəlyanə, utanma! Bir də edərəm mən sənə bir böylə vəsiyyət: İranidə cəhd et özüvə tapgilə xidmət. Fövt eyləmə bir fürsəti hər ləhzə qənimət, Ol sidqlə zəvvari-çilovxanə, utanma! Təng olsa əgər başüvə ol büqeyi-Təbriz, Çünki ora bir şəhrdi pürdərd, qəməngiz, Get Xoyda səfalar çəkib ol eşqilə ləbriz, Çıx qələ kənarında xiyabanə, utanma! Var yaxşı səyahətli çəmən qəleyi-Xoyda, Bir parə əcayib iş olur Xoyda hüveyda, Hər nə ürəyin istəsə dərhal olu peyda, Bir az qalıb ol adəmi-dərxanə utanma! Söz müxtəsər, ol bir neçə il sakini-İran, Al bir ləqəbi-faxirə, tut rütbeyi-əyan, Qardaş, olusan getməsən axırda pəşiman, Yox faidə axırkı pəşimanə, utanma! Bir qədri qalıb himmət ilə cəm elə dövlət, Ondan sonra qıl bir dəfə kaşanə səyahət. Xab içrə gözün görməsə eyləllə təbabət, Bənd olma bu övzai-pərişanə, utanma! Ver huşüvi “Molla Nəsrəddin”ə, amandır, Bu fürsəti fövt eyləmək, əlbəttə, yamandır, Hər kəs bu nəsihətləri dərk eylədi, xandır. Bir şəhrdə bax min iki yüz xanə, utanma! “Molla Nəsrəddin”, 7 iyul 1906, №14 * * * Nə bilim Fələyin bir belə cövrü olacaqmış nə bilim, Dirilib xəstə yatanlar duracaqmış nə bilim? Boşa getdi iki yüz il sizə lay-lay dediyim Daima məhfəzeyi-cəhldə hifz eylədiyim Mən deyirdim sizi bilmərrə dirildənməz həkim Uzanıb dəsti-qəza qaldıracaqmış nə bilim? Ey xoş ol gün ki, deyirdiz mənə dindikcə, bəli Oxuyardım sizə hər ləhzə bu dadlı qəzəli Nə ola, dəyməyə bu süfrəyə əğyarın əli, Vəli “Molla Nəsrəddin” çıxacaqmış nə bilim? Çox yaman oldu bu cür dərdi fəramuş eyləmək, Mümkün olmaz dəxi bu məşəli xamuş eyləmək Tazədən xalqı yatırdıb işi sərpuş eyləmək Bizi bir loğmaya həsrət qoyacaqmış nə bilim. Ey xoş ol gün ki, gəlirdi sizə xoş lay-layımız Ki, o lay-layla gəlirdi evə qəndü-çayımız Hər nə pişsəydi ocaqlarda, olurdu payımız Pay yerinə bizə həsrət qalacaqmış, nə bilim? * * * Lazımdır utanmaq Sən adət edibsən gecə-gündüz ha qaşınmaq, Lazımdı baxanda sənə odlarına yanmaq, Mən aşiqəm, ey gül, sənə, olmaz bunu danmaq, Axır günətək eyləmənəm səndən usanmaq, Dəxi nə qaşınmaq, nə uzanmaq, nə dayanmaq? Lazımdır utanmaq. Hər kəs ki, o çirkli üzünü görsə mırıldar, Sürmə çəkilən mal gözünü görsə xoruldar, Həm yoldaşını, həm özünü görsə qırıldar, Tuti quşu nisbət sözünü görsə hırıldar, Dəxi nə qaşınmaq, nə uzanmaq, nə dayanmaq? Lazımdır utanmaq. Talib deyiləm baxmağa ey gözləri həqqa, İnsanı görüb qaçma bəhayim kimi bica, Bir üzdə ki, bir qətrə də ruh olmadı əsla Etməz ona zövq əhlisə bilmərrə tamaşa Dəxi nə qaşınmaq, nə uzanmaq, nə dayanmaq? Lazımdır utanmaq. Kər bilməyəsən sərf və nəhvi və nisabi, Billəm ki, sözündür bəli məqbul hesabi, Yoxsa toxumaq bilməyəsən bircə corabi, Gər tarı üçün mollaya vermə çox əzabi, Dəxi nə qaşınmaq, nə uzanmaq, nə dayanmaq Lazımdır utanmaq. * * * Ey könül Ta keçəl-küçəllər oldu imdi yarın, ey könül! Qarə oldu yar əlində ruzigarın, ey könül! Yüz cəfa gördün, vəli hərgiz kifayət etmədin, Hər sifatından xəcilsən nazlı yarın, ey könül! Nə ümidilə yenə millət sənə vermiş fərib, Kim fərəhnak olmusan, yoxdur qərarın, ey könül! Küçələrdə görmisən yoxsa ki, veyl lüt, bambılı, Toxtamır hər gün yenə bir ahü-zarın, ey könül! Aldı əqlü huşunu bitlər və çirki millətin, Getdi əldən yox yerə məcmui-varın, ey könül! Qırmızısaqqala qoymazdım səni bənd olmağa, Məndə olsaydı əgər kim ixtiyarın, ey könül! Söylədim, quli-biyabanidən əl çək, çəkmədin, Axırı məcmuəbazlıq oldu karın, ey könül! “Molla Nəsrəddin”, 15 sentyabr 1906, №24 * * * Yoldan keçər ikən Yoldan keçər ikən nəzərim bağə sataşdı, Guya ki, mənim qəlbimə bir nöqtə dolaşdı. Gördüm yığılıb dövrədə bir çoxlu cəmiyyət, Cəmiyyəti gördükdə gözüm eylə qamaşdı, Ol dəmdə girib bağə görüm vardı nə hikmət. Yanımdan hamı əcnəbi millət aralaşdı, Baxdı mənə bir no ilə birdən o cəmiyyət. Heyrətdə ürək aləmi bunlar genə çaşdı, Qışqırdı o dəm bir dənə gürcü dedi “modya”, Persiski teatro, hamı birdən komalaşdı. * * * Ey yazıq Ta ki sən oldun əsiri vəzi-yarın, ey yazıq, Qarə oldu yar əlindən ruzigarın, ey yazıq! Yüz cəfa gördün, vəli heç bir şikayət etmədin, Görmədin yarın vəli namusü arın, ey yazıq. Nə ümid ilə genə molla sənə vermiş fərib, Kim fərəhnak olmusan, yoxdur qərarın, ey yazıq. Güzgüdə görsən əgər quli-biyaban halını, Ta kəsilməz bir nəfəs də ahü zarın, ey yazıq! Aldı əqli huşunu alimnümalar sözləri. Getdi əldən yox yerə məcmui-varın, ey yazıq! Lotular vəzinə qoymazdım səni bənd olmağa, Məndə olsaydı əgər kim, ixtiyarın ey yazıq! Yol kəsəndən çəkməsən əl pəndimi guş etməsən, Saxla yadında olar nalə mədarın, ey yazıq! * * * Nədir Ahü fəryad eyləyirsən, söylə, fərmanın nədir? Məqsədin bildir nə şeydir, ahü əfğanın nədir? Ruznamə nə, məktəb nə, elm nə, övraq nə? Bir dəqiqə yox qərarın, suzü giryanın nədir? Yirmi keçdi və lakin, sən vətəndən keçmədin, Aləmi rüsvay edirsən, söylə vicdanın nədir? Xanəni viran edər təhsili-məktəbxanadan, Anladım, məktəb nə şeydir, elm ürfanın nədir. Etiqadın yox Zunozlar, ya da Şirvan pirinə, Belə olsa, qanmıram, ta dinü imanın nədir? Binəva sənsən ki, aldandın camaat qeydinə, Axırı bir gör nə oldun, malü samanın nədir? Tulladın dünyadə hər bir ləzzəti, nemətləri, Axirətdə, kim bilir, huri və qilmanın nədir? Baxma millət xəstədir, cindarə ümmid et, dadaş, Bundan özgə ta sözün nə, özgə dərmanın nədir? Sən deyirsən, qoymaram millət təmamən məhv ola, Vallah, heç bir kəs də bilməz, böylə ehsanın nədir? Saxla yadında, səna lazımdı beş min müştəri, Saxla yadında görək, hacı, bəyü, xanın nədir? “Molla Nəsrəddin”, 1 dekabr 1906, №35 * * * Nəzm Eylədilər məsləhət bir neçə ağa, rəis, Ta açalar mədrəsə, məsləhəti-amra. Bir yerə toplaşdılar, başladılar söhbəti, Bildilə, vacibdi bu indiki əyyamra. Saldıla yadə sora bir Təqiyev Hacını, Olsa əgər zikri-xeyr, dində konəd namra. Pulları axır alıb açdıla bir mədrəsə, Etdilə təhsili-elm, sübh və həm şamra. Gər belə getsə bir az aləmi-islamdə Bir də tapılmaz dəxi bircə nəfər xamra. Vəsfi-tura gər konəd, vər nəkonəd Lağlağı, Hacəti-məşşatə nist ruyi-dilaramra. “Molla Nəsrəddin”, 1 dekabr 1906, №35 * * * Ağarıbdır Divanə könül, daxı usan, yal ağarıbdır, Bir güzgüyə bax gör ki, pərü bal ağarıbdır, Başdan bu həvavü həvəsi sal ağarıbdır, Əvvəl nə isə indi ki, əlhal ağarıbdır, Layiqdi ki, bundan sonra saqqal ağarıbdır. Məhvəşlərə xoşdur nə ki, oğlan danışsa, Yüz fəhş deyib hərzəvü-hədyan danışsa, Ağsaqqal əgər ayeyi-Quran danışsa, Başdan-ayağa hikməti-Loğman danışsa, Axırda deyər söyləmə, naqqal, ağarıbdır. Yalın ki ağardı, sənə müştaqi-zən olmaz, Rəftarına ya söhbətinə heç dözən olmaz, Başdan-ayağa yaşilü alə bəzən, olmaz! Bostanda çürür, rəğbət edib bir üzən olmaz, Hər meyvə ki, tağı ölüdür, kal ağarıbdır! Keçdi o ki, zövq eylər idin gah səfərdə, Evdə oturanda meyü məhbub nəzərdə, İndi dəxi yox tabü-təvan canü-cigərdə Gəh yanını ver balişə, gəh çıx günə ver də, Çək kürkün əhvəcin başına donbal ağarıbdır. * * * Zaman ol zaman idi Xoş ol zaman ki, rus mənə həmzəban idi, İngilis elçisi ilə, Mirzə xan ilə və rus elçisilə karim həman idi. Bir şəxs idim ki, hər yanə hökmüm rəvan idi, Bəzmim süruri-şerilə rəşki-cinan idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman o zaman idi. Bir kar idi, nə ərz eyləyim, kimya imiş, Rüşvət yemək şikəstə dilə mumiya imiş, Ha deyərdilər İran nizam qəbul eyləməz, qəbul eyləməz boş nəva imiş. Hər bir qələt eyləmişəm boş hava idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman o zaman idi. Bir yanda elçilər, biri təqdim edir üqab Biri tələsir, biri özünü soxur qabağə, birisi yalvarır, ya biri edir şitab. Bəzi imam Məsqəti istəyir, biri şorab, Firuzə dağı ax nə gözəl pullu kan idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman o zaman idi. Övqafi-padşahi Xorasan bəs olmadı, Ol qədr səs içində necə bir səs olmadı, Ərdəbil hakimi Saidülmülk ki, Gilan hakimi Sərdar mənsur kimi heç kəs olmadı. Bikəslərin mürur ilə əşki rəvan idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman o zaman idi. Hər bir kəsə nə hökm eylədisə, dedi: bəli! Satdım əgərçi məmləkəti, milləti, vəli. Mən nə bildim ki, axırda yaxamdan yapışacaq bir nəfər Dəli. Ey, ah, ol zaman şüəra şerxan idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi. Bir daş daş üstə qoymamışam ol diyardə, Nə bir rəməq vücud səğarü kübardə, Əsğər ki, məskən etmiş idi cəhənnəmdə, gorda, nə bilim, kuyi-yardə. Vallah, nə sədr… vasitəyi-inü an idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi. “Molla Nəsrəddin”, 22 dekabr 1906, №38 * * * Gərək Get dolangınan, xamsən hənuz, Konsul olmağa çox hünər gərək. Sən görən deyil Ənzəli, Zünuz, Böylə işlərə baxəbər gərək. Keçdi ol zaman, padşahdınız, Padşah nədir, qibləgahdınız, Həmşərilərə bir Allahdınız, İmdi bəsdi ta, ta yetər gərək. Bax rəiyyətə, bax gədalarə, Yer-göy ağlıyır hər nidalərə, Güş qılginan bir sədalərə Hər yetimə sən ol pədər, gərək. Baxma əsğərə, hər rizayə sən, Baxma fitnəyə, hər bəlayə sən Sən rəiyyətə bircə sayəsən, Söyləmə: mənə simü-zər gərək. Qoyma ağlasın həmvətənlərin, Gözlə onların xeyrin, həm şərin, Söyləsin mənə millət: – Afərin! Etgilən bina bir əsər, gərək. Get dolanginan, xamsən hələ, Konsul olmağa çox səfər gərək. Çox da yatmağı etmə məşğələ, Niyyətin olar çun hədər, gərək. “Molla Nəsrəddin”, 29 dekabr 1906, №39 * * * Nağıl Bir gün var idi, bir gün yox idi, Allahdan başqa heç kəs yox idi. Amma bircə var idi şəhri-Batum, Qoy nağıl edim bunu axıra çatum. Var idi bu şəhrdə çox iranlı, Amma ciblərində çox idi pulu. Bir gün bunlar yığışdılar bir yerə – Ki, açsınlar əncüməni-xeyriyyə. And içdilər etməsinlər xəyanət, Bir adama tapşırdılar pulları əmanət. Bir gün keçdi, iki gün keçdi gəldi bahar, Amma pullardan olmadı bir xəbər. Nə qədər rəml atdılar, yazdılar dua, Nə qədər gəzib dolandılar, baxdılar kitaba, Amma bilmədilər pullar necə oldu. Bilmədilər pullar öldü, ya qaldı. Bu işləri bilər ancaq bir Allah, Yoxsa bəndə bu işlərə ola bilməz agah. Eybi yoxdu bunlar hamısı keçər. Çünki dünyada hər nə olsa keçib gedər. Hər şey gedər, bircə konsuldan başqa, Gündə polisə ilə oynar çaşka-lojka. Bunu yazdı şair hər kəs oxusun, Hər kəsdə hünər olsa bir belə qafiyə toxusun. “Molla Nəsrəddin”, 10 mart 1907, №10 * * * Ay gülüm, nanay Bakıda çox gözüqannı A gülüm, nanay nay nanay. Çoxdu həm abrozovannı A gülüm, nanay nay nananay. Bir abrozovannı bir gün Lat-lüt qaldı bütün Lotuluğa vurdu özün A gülüm, nanay nay nananay. “Həmiyyət” dəstəsin tapdı Hamıynan qardaşlıq yapdı Amma pulun görcək qapdı A gülüm, nanay nay nananay. Sonra girdi “Təkamül”ə Biçarəni tutdu dilə Qırx beş manat gedir hələ A gülüm, nanay nay nananay. Ağaverdi, sən kişmiş sat Nisyə ver on beş manat Dəxi pullar gəlməz “nazat” A balam, nanay nay nananay. Kazımova nobat yetdi Doqquz manat hara getdi? “Palermo”da kutyoj etdi A gülüm, nanay nay nananay. Bakıda çoxdu restoran “Batumski”, “Parij”, “İran” Hər zad tapar axtaran A gülüm, nanay nay nananay. Bakıda çox gözüqannı, A gülüm nanay nay nananay. Çoxdu həm abrozovannı A gülüm, nanay nay nanay. Can gülüm, nanay nay nananay. “Molla Nəsrəddin”, 17 mart 1907, №11 * * * Biz Övradımız, əzkarımız əfsaneyi-zəndir, Əfsaneyi-zən nuri-dilü ruhi-bədəndir Çün hübbi-nisa lazimeyi-hübbi-vətəndir Əhli-vətəniz, hübbi-vətən yad eliriz biz, Dindarlarız, gündə bir arvad alırız biz. Yox fərqi bizim hündür ilə alçağımızda, Daim görürüz iş bu qocalmış çağımızda, Cüt-cüt durur övrət solumuzda, sağımızda Şəhvət quluyuz, nəfsdən imdad alırız biz, Dindarlarız, gündə bir arvad alırız biz. Hər şam gərək üqdeyi-əfkar açılsın, Fəvvareyi-iqbaldan amal saçılsın. Hər sübh namaz etmədə həmmamə qaçılsın, Təthir edərək dillərə övrad alırız biz, Dindarlarız, gündə bir arvad alırız biz. Bu məşğələlər şiveyi-əşyaxi zamandır, Ata-babamızdan bizə miras hamandır, Zən eyləmə süstüz, qanımız od kimi qandır, Bu yolda töküb qanımızı, ad alırız biz, Dindarlarız, gündə bir arvad alırız biz. Sair miləl övrətlə ədalət edir etsin, Övrət ərə, ər övrətə rəfət edir etsin, Hər kim ki bir övrətlə qənaət edir etsin, Üç-dördün ötüb siğədə tedad alırız biz, Dindarlarız, gündə bir arvad alırız biz. Tedadi-nisa bir hünəri-sariyəmizdir, Tez başlayırız çün bu libas ariyəmizdir , Övrət nə demək? Xadiməmiz, cariyəmizdir, Hərçənd alan vəqtdə azad alırız biz, Dindarlarız gündə bir arvad alırız biz. “Molla Nəsrəddin”, 5 aprel 1907, №18 * * * Qafqaz xəbərləri Nəzm ilə Şairlərimiz şəhərlərdən belə xəbər verirlər: Gəncə: Çıxar üç yüz nəfər fəhlə Çəyirtgə qırmağa getsin Xudaya, qoyma İsmayıl Bu hammallara zülm etsin. Şuşa: Səndə əgər var mərəz Gəl sözümə bavər et Durma Çuxur məhlədə “Sirkə” ocağına get. Xivə: Küçədə bir iti görür tələbə Tollayır daşları itə sarı Əsbi-lağər miyan be kar ayəd Ruzi-meydan nə gav pərvari. Cəbrayıl: Can pristav, qurban sənə Kramov Neçün səni bu günlərə saldılar? Allahverdi, Səlimbəy, həm yüzbaşı Qorxma, sənə arxadılar, daldılar. Zaqatala: Bizi bir dəm əgər görsə Yəqin divanələr ağlar Əgər görsə zaqatallı Qiraətxanələr ağlar. Bakı: Mən realnıya getsəm uşkola Heç də qorxmayam bircə yol gərək Görsə uçitelim beş qoyar mənə Cibdə gəzdirim bir revol gərək. Naxçıvan: Dur ayağa qız, gəlin Tellərini düzgilən Toyçulara gəl yaxın Düş oyuna süzgilən. “Molla Nəsrəddin”, 19 may 1907, №20 * * * Sən qanmasan Sən qanmasan, eybi yoxdur, utanma, Çünki mən qanıram, mən utanıram. Mala mal deyiblər, insana insan, Mən insanı hərgiz insan sanıram. Sən sanmırsan, eybi yoxdur, utanma Çünki mən sanıram, mən də yanıram. Sən demə belədir, budur həqiqət, Güman etmə sənə mən aldanıram. Çünki mən qanıram – yanıram od tək Çünki mən yanıram – mən də qanıram. “Molla Nəsrəddin”, 25 noyabr 1907, №44 * * * Yorğan Çün yoxdu pulun ətləsə, dibayə, qumaşə, Çün çatmır əlin küftəyə, bozbaşa və aşə, Çün iş gecə-gündüz dayanıb, bircə ləvaşə, Yat, düşmə dəxi zərrə qədər rəncə, təlaşə, Tərpənmə əbəs, çək, bala, yorğanuvu başə. Sən erməni tək dövləti-nəhsə həvəs etmə, Sən gürcü kimi məktəbə, dərsə həvəs etmə, Sən rus kimi Hindü Sərəxsə həvəs etmə, Kafirləri qoy cifeyi-dünyayə bulaşə, Tərpənmə aman, çəkgilə yorğanuvu başə. Namusu yeyib ari dala atmaq olarmış, Karvansaranı, ev-eşiyi satmaq olarmış, Dörd övrətilən bir komada yatmaq olarmış, Bir də nə lüzumun dəmirə taxtəyə, daşə. Bərk yat, mən ölüm, çəkgilə yorğanuvu başə. Sərhəddi-vətən zülm oduna yanı, cəhənnəm, Kürdə, kazağa, saldata talanı, cəhənnəm, Övrət-uşağın isməti, həm qanı, cəhənnəm, Yat, baxma o gözlərdən axan sel kimi yaşə, Tərpənmə axund çəkgilə yorğanuvu başə. Vəhşi nə bilir kim, nə zaman eyş haçaqdır, Ya gül necədir, nəğmeyi-bülbül nə sayaqdır, Bu rütbə həqiqətdə ədalətdən uzaqdır Qismət hər sağsağana qarğa – dolaşə, Yat-yat, əmican, çəkgilə yorğanuvu başə. Bax millətə, al qanə boyandıqca kefin çək, Millətçilərin sinəsi yatdıqca kefin çək, Yazdıqlarımın künhünü qandıqca kefin çək, Qoy Heydər ilə Neməti hər gündə savaşə, Gizlin bax özün, çək genə yorğanuvu başə. “Molla Nəsrəddin”, 23 iyun 1908, №25. * * * Mürəbbe Anın üçün uymaz qeyriyə könlüm, Bir əcəb molladır mənim sevdiyim, Molla nədir, seyid nədir, mələkdir, Hamıdan əladır mənim sevdiyim. Saqqalı sünbüldür, yanağı lalə, Özü də bənzəyir vəhşi çaqqalə, Qulaqları uzun, gözü piyalə, Millətə bəladır mənim sevdiyim. “Molla Nəsrəddin”, 1 may 1910, №16 * * * == Felyetonlar və məqalələr (1906–1914) == Lisan bəlası Üç kəlmə hikmət kəlmələrindən Hər kəs danışsa, əlbəttə, öz-özünü xar, zəlil və naçiz edər. O səbəbə ki, insanın heç bir üzvündən o qədər zərər insana yetişməz, nə qədər ki, dilindən yetişir. İsa əleyhüssəlam həzrətlərinə ərz elədilər: – Ya ruhullah, dəlalət buyur bizi bir əmələ ki, o əməl bizi cənnətə daxil eləsin. Buyurdu: – Heç danışmayın. Ərz elədilər: – Ya ruhullah, heç danışmamaq olmaz. Buyurdu: – Əcəb olar. Həzrət Süleyman əleyhüssəlam buyurdu: – Əgər danışmaq gümüş olsa, danışmamaq qızıldır. Danışmamaq danışmaqdan yaxşıdır. Heç bir müsəlman gərək danışmasın: Xah cahil və axmaq ola, xah kamil və sahibi-mərifət. İnsan nə qədər ki, sakit və samitdir, – o qədər gözəldir. Elə ki, başladı danışmağa, – dəxi gözəllik itib gedir. Odur ki, Müsləhəddin Şirazi deyib: Zəban dər dəhan, ey xirədmənd, çist? Kilidi-dəri-gənci-sahibhünər. Çü dər bəstə başəd bədanəd kəsi Ki, cəvahir füruşəst ya piləvər. Bu mətləbləri təsdiq edəndən sona, Molla Nəsrəddin öz tərəfindən bunu da lazım bilir desin: Ey dil, dəxi dinmə və sükut et, səni tarı, Lal ol və danışma! Sal başını aşağa və heç baxma yuxarı, Mal ol danışma! Gər qeyriləri cəmdəyinə vursala, dinmə! Gər başın əyib peysərinə dursala, dinmə! Ya zülm edə, ya boynuna kəndir sala, dinmə! Ya ruzunu cəbr ilə əlindən ala, dinmə! Sal başını aşağa və heç baxma yuxarı, Lal ol və danışma! Gər qüssələnib eyləyəsən nadəvü-zarı, Mal ol və danışma! Hər bir-iki gün dur ayağa, bağla dükanı, Get bir yavuq həmmamə, uzan, bağla hənanı, Yum gözlərini, dinmə və həm gözlə əzanı, Gər eyləmiş olsan gecə bir tövr xətanı, Get gir suya ta əxz edəsən rahəti-canı. Sal başını aşağa və heç baxma yuxarı, Lal ol danışma! Ey dil, dəxi dinmə və sükut ol, sən[i] tarı, Mal ol və danışma! Gər cümlə təvayif sənə əfsus edə etsin, Axirdə hökumət özünü rus edə etsin, Həm mollaların rus əlini bus edə etsin, İslamı cahanda dəxi məyus edə etsin, Ya etməyə ya ar və namus edə etsin. Şükr et, yegilən bozbaşını, eylə naharı, Lal ol və danışma! Sal başını aşağa və heç baxma yuxarı, Lal ol və danışma! “Molla Nəsrəddin”, 7 aprel 1906, №1 * * * Atalar sözü Dunyada hər bir kəs üçün sözdən böyük yadigar yoxdur, zira ki, mal-mülk tələf olur gedir, amma söz qalır. Belə ki, keçmiş hükəmanın, şüəranın sözləri hala baqidir. Buna görə türk hükəmalarının təcrübəli və işə yarar zərb-məsəllərindən “Atalar sözü” namilə bir neçəsini məcmuəmizdə yazdıq ki, qarelərimiz oxuyub lazımi yerində onları dəsturüləməl etsinlər. Atı atın yanında bağlasan – xan görüb deyər: Birini bağışla mənə. Ata malı olan yerdə özün qazandığın haramdır. Adamın ölümü bikarların bayramıdır. Ata və arvada etibar etmə – hər ikisini qat tövləyə və qapısını bağla. Ac toyuq yuxusunda plov görər. Aclıqdan kimsə ölməz – qələt eləyir, çörək vermə. Açıq kağız ac qalmaz – küçələrimizin tozuna Allah bərəkət versin. Axşamın işini sabaha qoy, sabahın işini axşama. Adam yata-yata alim olur. Adama sözü min kərə deyərlər, qanmasa eybi yoxdur. Anlayana da qul ol, anlamayana da. Olacağa çarə yoxdur, qoy hər nə olacaq olsun. Ölüdən şeytan da əl çəkər, arvadlar əl çəksə. Ölmə, eşşəyim, ölmə, yaz gələr, hürriyyət bitər. Uşağın şüurlusu dərsdən qaçar. Plovun yağlısını yeyən yaxşı fatihə verər. At at ilə boğuşar, hökumətin işi rast gələr. Eşşəyə gücü çatmır, müsəlmanı taptayır. İşləmək adamı puça çıxardar. İşsizlik dövlətlilik açarıdır. İkiarvadlı ev bərəkətli olar. Başladığın işi yarıda qoy. “Molla Nəsrəddin”, 7 aprel 1906, №1 * * * Molla Nəsrəddinin teleqramları Dövlət dumasına baykot (kənar olmaq) Varşava – aprel 13. Polyaklar dövlət dumasını “baykot” edib intixaba qarışmırlar. Tiflis – aprel 4. Ermənilərin “Daşnaksütyun” firqəsi Rusiya idarəsinin hazırdakı övzaından narazı olub və rus padşahının fevralın iyirmisində sadir olan manifestini nəzərə alıb dövlət dumasını baykot etmələrini qəzetlərdə elan etdilər. Petrovsk – aprel 3. Buranın müsəlmanları dövlət dumasını “baykot” edirlər və küçələrdə seçki siyahılarına baxıb və heç bir müsəlman adı görməyib öz-özlərinə deyirlər: “Ədə, bu xarici millətlər gör nə zalımdırlar: bunlar haradan biliblər ki, Petrovskdə heç bir müsəlman yoxdur?”. Quba – mart 27. Quba mahalında bir neçə müsəlman hökumətin idarəsindən və ələlxüsus hürriyyətin yoxluğundan gileyli olub tüfəngi götürüb çıxıblar poçt yoluna və yolu kəsib hökumətin acığını yol ilə keçən aciz, avara yəhudi və müsəlmanlardan çıxardırlar və hər bir rast gələnə deyirlər: “Dədəm mənə kor deyib, gəlib-gedəni vur deyib”. Tiflis – aprel 2. Müsəlmanlar dövlət dumasını “baykot” edib polyaklar kimi intixaba yavuq düşmürlər və seçki siyahılarını divarlardan cırıb deyirlər: bu axmaqlar xalqın divarlarını nə səbəbə murdar yapışqan ilə murdarlayırlar? İrəvan – aprel 8. Danabaş, İtqapan və Qurbağalı mahalının müsəlmanları fevralın iyirmisində elan olunan manifesti xoşlamayıb dövlət dumasına qarışmaq istəmirlər. Gəncə – aprel 2. Bir dəstə qaçaq dövlət dumasını “baykot” edib, gedib bir meşədə gizləniblər. Orada pristav Məhəmmədbəyov ilə dəxi bir neçə özgə qulluqçuları öldürüb, yaralayıb, dumanın acığını bunlardan çıxardıblar. Söyləyirlər ki, həmin qaçaqlar sosialist və hürriyyət tərəfdarıdırlar. Ordubad – aprel 3. Burada bir müsəlman vaqiə görüb. Bu vaqiəni bir müsəlman belə təbir edir ki, müsəlmanların məsləhəti dövlət dumasını “baykot” etməkdir. Məhz budur səbəb ki, çox yerdə müsəlmanlar intixab siyahılarını divarlarda görəndə bir-birinə deyirlər. “Ədə, buy!.. Bu kağızları niyə bura yapışdırıblar?”. “Molla Nəsrəddin”, 14 aprel 1906, №2 * * * Tiflis xəbərləri Aprel ayının onunda yaranal Sumbatov şəhərin duma idarəsinə bir belə ərizə verib: Sənə 1860 miladiyyədə Rusiya hökumətinin Tiflisdə əyləşən məmurları müsəlmanlara məhəbbət və iltifat nəzərilə baxıb qərar qoydular ki, Tiflisin cəmi fahişəxanaları müsəlman məhəlləsinə köçsünlər və bu qırx beş ilin müddətində nə qədər ki, Tiflis müsəlmanları elm, maarif, ticarət və mədəniyyət babından tərəqqi tapıblar – bunların hamısına səbəb əvvəl mənəm ki, evlərimi belə iş üçün icarəyə vermişəm və ikinci haman qızlardı ki, mənim evimdə mənim əziz qonaqlarım idilər. Hərçənd bu qırx beş ilin fasiləsində Tiflis müsəlmanları min doqquz yüz doxsan ərizə veriblər ki, hökumət bu qızları müsəlman məhəlləsindən köçürtsün, amma hökumət məhz müsəlmanları səmimi – qəlbdən istəməklik səbəbindən bu ərizələri doldurub işkaplara ki, Allah-taala özü xəlq etdiyi siçanlar ac qalmasınlar. Çünki xəllaqülaləm cəmi yaratmışlarına bir ruzi borcludur. Noyabr ayının iyirmi üçündə erməni-müsəlman davası düşən kimi mənim əziz qonaqlarım dağıldı hərəsi bir yana. Mənim onlara yazığım gəlmir. Mənim yazığım müsəlmanlara gəlir. Çox sözlərim var, ancaq hamısını bu ərizədə yazmağı rəva görmürəm. Əgər mən bilən duma idarəsi ya ərizə verən müsəlmanlar bilələr, görərlər ki, o gözəl qonaqlarımın bu məhəllədən köçməkləri bir para müsəlmanlar üçün nə mərtəbədə bədbəxtlikdir. Bu ərizəni duma idarəsinə pişnahad edib artıq-artıq təvəqqe edirəm ki, məhz müsəlmanların məsləhətini nəzərdə tutub fahişəxanaları mənim evlərimə köçürdəsiniz. Ərizəyə qol qoyub: Yaranal D.A.Sumbatov, qeyri-Sumbatov knyazlar və müsəlman cənablarından bir neçə nəfər. “Molla Nəsrəddin” 14 aprel 1906, №2 * * * Çerivanski ilə yoldaşının söhbəti – Yenə nə dərin fikrə gedibsiz? Görünür təzə və xeyirli bir zakon yolu daha tapmaq istəyirsiniz. Çerivanski – Bəli, müsəlmanların adam və abrozovannı olmaları üçün bir neçə yaxşı üsul tapmışam. Məsələn: biri budur ki, birdən ziyadə övrət alan müsəlmanın ixtiyarları əlindən alınsın. – Çox əcəb, çox əcəb! O vəhşi müsəlmanların bədəvi adətlərini qaldırıb, onların yerinə bizim gözəl və mədəni rus adətlərimiz öyrədilməzsə, bunlar heç vaxt adam olmayacaqlardır. Çerivanski – Elədir, elədir! Mən və mənim yoldaşlarım da zatən bu cür fikir edirik. – Amma… Amması, nə olacaq? Çerivanski – Mən elə bilirdim ki, müsəlmanlar üçün hazırladığım “layihə” köhnə hökmlərimiz kimi, səssiz, etirazsız qəbul olunur. – O nə söz, kimdir qəbul etməyən? Şükür Allaha, indi hökumət vəzifələrinin çoxu siz fikirdə, siz kamaldakı cənablardır. Çerivanski – Uf….. Acığımdan başım partlayır! Nə günlərə qaldıq ki, bu əzəmətli, bu dünyanı yaxıb yıxan idareyi-hökumətimizə alçaq camaat dəxi qarışmaq istəyir! Ah! Köhnə günlər nə xoşbəxt günlər idi ki, hər işi, hər qanunu istədiyimiz kimi yazar, pozardıq. Qələm, hökm əlimizdə, nə cür kefimiz istəyirsə, elə edərdik. Kimin həddi vardı ki, bizim hökmlərimizə, zakonlarımıza narazılıq cürətini edə idi? – Ay canım, indi nə olub, neçün ürəyinizi belə sıxırsız? Çerivanski – Deyirəm ki, mənim “layihə”min hikmətinə bəzi müsəlmanların ağlı erməyib dumada narazılıq göstərmək asiliyinə indidən hazırlaşırlar. – Çox təəccüb edirəm ki, sizin kimi böyüklər də elə uşaq sözlərinə, alçaq camaat xahişlərinə qulaq verəcək kiçikliyə tənəzzül edirsiz! İgidliyinizi itirirsiz. Çerivanski – Xeyr, biləks igidliyimi artırmaq istəyirəm. Amma mənim və yoldaşlarımın tədbiri qorxuram baş tutmayacaq. Dumaya seçilənlərin çoxu bizim xahişimizin tərsinə “hürriyyətpərvərlər” olacaq. Bu halda qorxuram ki, camaat tərəfini tutan səfeh professorlar, dəli advokatlar, xain müəllimlər dumada müsəlmanların təvəqqələrinə səs verələr. Qorxuram müsəlman məsələsi dumada baxılarsa, müsəlmanlar udalar. – Mən də elə bildim ki, qorxunuz polyaklardan, gürcülərdən, ermənilərdəndir. Biz ruslar müsəlmanların çox qışqırıqlarını, çox hayküylərini eşidirik. Amma heç birinin dalı gəlmir. İspiçka kimi tez alovlanıb tez də sönürlər. Bir də, harda müsəlmanlarda elə qeyrətli, həmiyyətli vəkillər ki, “müqəddəs”lərə boyun əyməkdən qurtulub millət xeyrinə çalışalar. Müsəlmanlardan tərəf arxayın olunuz ki, dumaya lal gəlib kor gedəcəklər. Çerivanski – Mən də zatən müsəlmanlardan qorxmuram. Müsəlmanlara kömək edəcək səfeh ruslardan, polyaklardan qorxuram. – Siz lap arxayın olunuz! Yoldaşlarınız cənab Vitte, Durnovo və qeyri-hökumət igidləri elə tədbir tökməyiblər ki, dumada bir iş görülsün; dumada söylənəcək sözlər, tədbirlər bir qəpiyə dəysin, Allah qoysa “Dövlət şurası”, yəni millət şurasının ağası sağ və qüvvətli olduqca dövlət duması ağzını qurbağalar kimi açıb yummaqdan savayı bir iş görə bilməyəcəkdir. Sağ olsun xuliqanlarımız! “Molla Nəsrəddin”, 14 aprel 1906, №2 * * * Bizim “obrazovannı”lar Mənim bir rəfiqim var, özü də müsəlmandır, amma məni görəndə rus dilindən savayı özgə dildə danışmaz. Məsələn, söhbətimiz bu cür olur: mən onu görəndə deyirəm: – Hardan gəlirsən? O mənə belə cavab verir: – Ya xodil na poçtu. Deyirəm: – Dünən niyə bizə gəlmədin? Cavab verir: – K nam prişli qosti. Deyirəm: – Yaxşı, qonaqlar gedəndən sonra gələydin! Cavab verir: – Net, uje bılo pozdno. Deyirəm: – Söz verirsən ki, sabah gələsən, bir az söhbət edək? Cavab verir: – Postarayus, no slovo ne dayu. Deyirəm! – Xudahafiz! Cavab verir: – Do svidaniya! Amma dostumun bir şeydən xəbəri yoxdur: xəbəri yoxdur ki, mən də rusca bir az danışa bilirəm!.. Axırı bir gün dostumdan soruşdum: – Mən ölüm, mənə sözün doğrusunu de görüm, sən ki, otuz səkkiz il müsəlman içində tərbiyə tapıbsan, xəta olmadı ki, bir az rusca oxudun? Nə səbəbə sən mənlə heç müsəlmanca danışmaq istəmirsən? Yoldaşım mənə rus dilində belə cavab verdi: – Sluşay, kak-to stıdno, koqda obrazovannıy çelovek po-tatarski qovorit!.. (yəni obrazovannının müsəlmanca danışmağı eyibdir!). – Çox sağ ol, rəfiqim, mən bunu bilmirdim!.. Deyirlər ki, həmin mənim rəfiqim rus şkolunda oxuyan vaxt bir gün anasına deyib: – Ana! Pajaluysta, mənə bir şey svarit elə! (yəni bişir!) Anası cavab verib: – Bala, nə dedin? Rəfiqim cavab verib: – Ox, ox! Siz heç bir zad qanmırsınız! Mən deyirəm: bir zad bişir. – Bala, nə bişirim? – Çort yeqo znaet!.. Yadımdan çıxıb… Yumru olur, əti döyüb salırlar çölməyə, ya qazana… Bir cür adı var… – Bala, küftə deyirsən? – Hə… hə… qofta, qofta! “Molla Nəsrəddin”, 14 aprel 1906, №2 * * * Molla Nəsrəddinin cavabı Ağdaşda Kərbəlayı Nəcəfqulu Kərbəlayı Cəfər oğluna Ey dostum Kərbəlayı Nəcəfqulu! Sən yazırsan ki, mən naxoşam. Yazırsan ki, durduğum yerdə, küçə ilə getdiyim yerdə elə bərk yuxum gəlir ki, az qalıram yıxılam; yazırsan ki, iştaham azalıb: belə ki, sübh vaxtı bozbaş yeyəndə, axşam azanı deyiləndə kabab yeyirəm; sübh vaxtı kabab yeyəndə, axşam bozbaş yeyirəm; yazırsan ki, istəyirəm bir işə əl vuram, birdən məni gərnəşmə tutur, elə ləzzətlə gərnəşirəm ki, az qalıram yıxılım yerə; yazırsan ki, heç bir iş görməyə həvəsim yoxdur və bir işi başlayanda ya hamam yadıma düşür, ya evimizdə yorğan-döşək; yazırsan ki, hamama girən kimi məni elə bir yuxu tutur ki, soyunmağa macal olmur; və bunu da yazırsan ki, uşaqlıqdan bu mərəz məndə peyda olub; və bunu da yazırsan ki, mənim yoldaşlarım və dostlarım və qonşularım hamısı bu naxoşluğa mübtəla olublar; yazırsan bu naxoşluq misri naxoşluq kimi bir şeydir və ilaaxır. Dərdini yazıb deyirsən ki, şəhərimizin həkimlərinin heç biri sənə bir çarə edə bilmədilər. Yazırsan Məhəmməd Qasım kimi haziq təbib səni bu mərəzdən xilas eləyə bilmədi və yazırsan ki, mən Tiflis həkimlərinə əhvalatını söyləyim və bilim görək sənə bir çarə edə bilərlərmi ki, Tiflisə gəlib burada özünə müalicə etdirəsən. Ey mənim dostum, gərək sən heç şübhə etməyəsən ki, mən sənintək vücudları görməyə müştaqam. Bunu da sənə deyirəm ki, sənin Tiflisə təşrif gətirməyin ona səbəb ola bilərdi ki, nökərinə bir yadigar qoyub gedərdin; çünki məcmuəmizin nəqqaşı səni görən kimi gözəl surətini məcmuəmizə salıb sənin ismi-rəsminin baqi və yer üzündə məşhur olmağına ciddü cəhd edərdi. Amma səd əfsus ki, sənin dərdinin çarəsi buraya gəlməkdə deyil. Buranın kamil təbibləri müttəfiqən sənə vacib görürlər fürsəti fovtə verməyib gedəsən İrəvana, ya Naxçıvana və həmin səfalı şəhərlərin hamamlarının gözəl sularında çiməsən. Əgər həmin müalicə tezlikdə bir fayda verməsə, əlbəttə, gərək təxir etməyib Təbriz səfəri edəsən və həmin şəhərin hamamlarına müşərrəf olub, çoxluca çimib, anadan doğma kimi saf və səlamət olub, qayıdıb gələsən vətəninə. Dəxi bundan artıq ərz etməyə qabil bir sözüm yoxdur. Səni qəlbdən istəyən: Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 aprel 1906, №2 * * * Hamama – Hara gedirsən, Məşədi Məhəmmədnəcəf? – Hamama. – Yanınca gedən uşaq kimdir? – Rəhmətlik Həsən əminin oğludur. Allah bağışlasın, çox fərasətli uşaqdır. Aparıram hamama canı təmizlənsin. – Qulaməli, ustan hara gedib? – Hamama. – Bə səni nə əcəb aparmayıb? – Bu gün Qurbanın növbətidir. – Kərbəlayı Novruzəli! Mallara baxmaq istəyirsən, dur gedək bax, yoxsa satacağam, müştərisi var. – Gedirəm hamama, indi baxa bilmərəm. – Məgər dünən getməmişdin hamama? – Əhmədin canı çirklənib. Gərək hamama aparam təmizlənsin. Maşallah, maşallah, qardaşoğlu, əcəb oğlan olmusan! Gələsən mənə şəyird olasan. Sənə qırmızı arxalıq alaram geyəsən. Fındıqkişmiş alıb dolduraram ciblərinə yeyəsən. – Bəlkə anam qoymadı? – Get anana de, razı olmasa, sənə məvacib də kəsərəm ki, aparıb verəsən anana. – Qoy gedim anama deyim. – Tez get, di xəbər gətir. İki gündən bir səni hamama da apararam ki, təmiz olasan. – Qoy gedim anama deyim. – Get tez xəbər gətir. Bu gün niyə dükanların çoxu bağlıdır? Kərbəlayi Oruc gedib hamama, Məşədi İskəndər gedib hamama, usta Əli, usta Sadıq, usta Həsən gedib hamama. Məşədi Nəbi, Məşədi İsfəndiyar, Məşədi Ümmətəli, Məşədi Heydərəli gedib hamama. Kərbəlayi Qasım, Hacı Məhəmmədəli, Hacı Ələsgər, Hacı Möhsün, Hacı Haqverdi, Hacı Qara, Nacı Namaz, Hacı Xalıqverdi gedib hamama. Mozalan “Molla Nəsrəddin”, 14 aprel 1906, №2 * * * Qəbirdən məktub Fevral ayında əcəl şərbəti içib dünyayi-fanidən dari-bəqaya rehlət edən Yatyata şəhərinin mütəvəllisi Axund Hacı Molla Cəlil ağa həmin aprelin on birində öz ruhani yoldaşlarına bu məzmunda bir məktub yazıb göndərib: – Ey mənim yoldaşlarım! Mən sizdən incimişəm və səbəbi də budur: mən dünyada sağ ikən siz gündə yüz otuz iki dəfə mənə deyirdiniz: – Ay Hacı ağa, uyma dünyaya, Allah bir parça çörək göndərib, otur aşağa, yığ başına oğul-uşağını və məşğul ol yeməyə. Nə hasil olacaq sənə bu beş günlük dünyadan? Nə gecə və gündüz övqatını zəhmət və məşəqqətlə keçirirsən? Məgər kifayət eləmir sənə mollalıqdan, vaizlikdən və mərsiyəxanlıqdan gələn mədaxilin? Dəxi mütəvəlliliyi nə üçün öz üstünə götürübsən ki, xalq sənin barəndə iki yüz min bəd güman eləsin? Bu sözləri siz mənə deyəndə, yadımdadır, Qurana and içib yeddi silsilədən bəri ölənlərinizə lənət oxuyurdunuz ki, əgər sizə bir milyon da pul verələr, ya qubernat sizlə əl-ələ verə, siz yenə mütəvəlliliyi qəbul etməzsiz. Siz deyirdiniz ki, dünyada bundan da ərzəl bir iş yoxdur. Sonra mən naxoş oldum və siz bir neçə dəfə gəldiniz iadeyiziyarətimə. Ol vaxt mənim əhvalım o qədər pis deyil idi və İvanov həkimin davalarını yeyib gündən-günə şəfa tapırdım. Bir gün sizlərdən biriniz yenə məni görməyə gəlmişdiniz. Sal yadına onu, ey mənim dostum ki, içəri girən kimi gəlib məni qucaqladın. Aptekdən təzə dərman gətirmişdilər. Həmin dava mənə çox kömək edirdi və rəngi də qırmızı idi. Ey dostum! Sən həmin davanın şüşəsini stolun üstündən götürüb, tıxacağını çıxartdın və burnuna tutub, üzünü elə turşutdun ki, qoca meymuna oxşadın; sonra yenə qoxuluyub tüpürdün şüşənin üstünə. Çünki üzün mənə tərəf idi, mənim üzümə bir neçə qətrə su atıldı və yorğanın kənarı ilə üzümü sildim. Bir qədər də üzünü turşudub, qudurmuş kimi durdun ayağa, götürdün şüşəni, gedib qapını açıb, çıxdın dalana və elə bir hirslə şüşəni vurdun kərpiclərin üstə ki, mən qorxumdan yorğanı çəkdim başıma və başladım həmzad duası oxumağa. Sonra mənim yanıma gəlib dedin: – Ay Hacı Molla Cəlil ağa, sən olasan o yeri-göyü yox yerdən xəlq edən Allaha, içmə bu kafirlərin dərmanını! Dedim: – Ay başına dolanım, bəs nə içim ki, yaxşı olum? Dedin: – İçmə, içmə, içmə! Pənah xudaya gətir. Dedim: – Yaxşı, sən ki, məsləhət görmürsən, mən də içmərəm. Yadındadırmı, ey mənim dostum ki, sonra mənə əyilib, ağzını sağ qulağıma tutub, yavaşca dedin: – Yaxşı olmaq istəyirsən? Dedim: – İstəyirəm, necə ki, istəmirəm! Dedin: – And iç ki, mənim sözümə əməl elərsən! Mən and içdim. Sonra cibindən dörd həb çıxarıb dedin: – Bunlar həbbi-səlatindirlər. Bunların birini indi, birini nahar vaxtı, birini axşam və birini də gecə yarısı ye. Dedim: – Baş üstə. Bə həkim soruşsa ki, niyə mənim davamı içmədin, mən ona nə cavab verim? Dedin: – Cavab ver ki, istixarə elədim, yaxşı gəlmədi. Vəssalam. Ey müqəddəs yoldaşım! Sənin həbbi-səlatinin başına dəysin! Sən özün çox əcəb bilirsən ki, sənin mənə verdiklərin məhz həbbi-şəyatin imişlər. Haman həbləri mən yeyən gecə vəfat etdim. Amma yazıq həkimin yanında çox xəcalət çəkdim. Həkim dalana girən vaxt davasının qoxusunu eşitmişdi. İçəri girib və şüşəni mənim yanımda görməyib, bir şey başa düşdü və dedi: – Niyə mənim davamı içmədin? Cavab verdim: – İstixarə elədim, yaxşı gəlmədi. Biçarə həkim börkünü götürüb və bircə dəfə “xaraşo” – deyib çıxıb getdi. Ey mənim ruhani yoldaşlarım! İndi mən eşidirəm ki, həmin mütəvvəllilik mənsəbini ələ gətirməkdən ötrü bir-birinizlə əlbəyaxa olub yumruqlaşanda əmmaməniz çaya düşüb. İttifaqən həmin vaxt rus və müsəlman məktəbxanasının şagirdlərindən iki nəfər dərsdən qaçıb oturmuş imişlər çayın kənarında və ayaqlarını suya uzadıb müəllimlərini şeirlə bir-birinə mədh edirmişlər. Sizin əmmamənizi suyun üzündə görüb başlayıblar əmmaməni daşa basmağa. Bir gileyim də var sizdən, ey mənim ruhani qardaşlarım! Yadınızdadır ki, mən naxoş olan vaxt bir gün gəlmişdiniz, deyirdiniz: ay Molla Cəlil ağa, sən niyə ölümdən qorxursan? Qoy qorxsunlar günahkarlar və bəd əməl sahibləri. Sən ki, Allaha şükür, behişti-bərinə qalxıb cənnətməkan və firdosaşiyan və məlaiklərlə həmcəlis olacaqsan. İndi mən buraya gəlib sizin həmin sözlərinizi yadıma salıram və ürəyim az qalır qanla dolsun… Çox söz bu barədə söyləyə bilərdim; amma qorxuram ki, işlər xarab ola… Ancaq bunu deyə bilərəm ki, yenə hədsiz şükürlər olsun dünyada gördüyüm günlərə!.. Ax o günlər, o dəmlər, o zamanlar!.. Xoş ol zaman ki, xalq yatıb bizəban idi, Bəzmim pilavü çay ilə rəşki-cənan idi, Soltan idim ki, vəz ilə hökmüm rəvan idi, Millət qulam idi mənə, bəxtim cəvan idi, Malü xəzinə maili-arami-can idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi! Könlüm əvamdən açılırdı kərəm görüb, Cəhlin ziyadə, əql və huşunu kəm görüb, Hər məclisə gedib özümü möhtərəm görüb, Bihədd kar, kor, keçəl dəmbədəm görüb, İsmim cahanda molla deyil, bəlkə xan idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi! Mən səslənəndə, görəndə məni mal olurdular, Mən hirslənəndə dəfətən ishal olurdular, Mən hökm edəndə xak ilə pamal olurdular, Qeyzim tutanda əbləhə əmsal olurdular; Xalqın xudaya söylədiyi “əlaman” idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi! Mən hər dəqiqə şad, özümü xar görmədim, Rahət olub vücudumu bimar görmədim, İçdim, yedim, məşəqqət ilə kar görmədim, Zülmü, cəfanı, həm təməhi ar görmədim; Neylim dəxi ki, tarıya bunlar əyan idi, Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi! “Molla Nəsrəddin”, 21 aprel 1906, №3 * * * Molla Nəsrəddinin xəlvət cavabı Bakıda “Dəmdəməki”yə Ay Dəmdəməki, sən lap dəlisən: kişi, necə qorxmadın o sözləri mənə yazdın? Məgər sən canından əl çəkibsən? Bəlkə mən o sözləri götürüb məcmuəmə yazaydım, onda canını hara qoyardın? Yəqin bil ki, bakılılar səni daş-qalaq edib mənim da məcmuəmə bilmərrə müştəri olmazdılar. Kişi, mən yaza billəm ki, Bakı qiraətxanalarında bayquşlar banlayır?! Mən yaza billəm ki, Bakı cəmiyyətixeyriyyəsinin fikrinə düşən yox, üzvləri çox kahil və iş görmək istəməyən?! Mən yaza billəm ki, Bakının küçələri dilənçilik edən müsəlman övrətləri və uşaqları ilə doludur?! Ay Dəmdəməki, mən yaza billəm ki, aprelin doqquzunda iki məşhur müsəlman qlasnısı bir-birinə altıaçılan çəkib, olmayan sözləri bir-birinə dedilər?! Və mən buna inana bilərəm ki, ermənilər çox xoşnud oldular? Ay Dəmdəməki, məcmuəmdə yaza billəm ki, səfər ayının iyirmi səkkizində qubalılarla bakılılar Bibi-Heybətdə elə şiddətli baş yardılar ki, bir neçə nəfərin başının qanı hələ yenə axır?! Ay Dəmdəməki, sən dəlisən – nəsən? Ay kişi, mən yaza billəm ki, dekabr ayında bakılılar qərib oğruları eşşəyə mindirib şəhəri gəzdirdilər, amma öz oğrularını tutduqda buraxırlar, çünki bu oğrular qlasnıların qohumudurlar? Ay Dəmdəməki, bir fikir elə gör, mən bu sözlərə məcmuəmdə yer verə billəm ki, sən məndən xahiş edirsən? Bəlkə mən bu sözləri yazaydım, canını hara qoyacaq idin? “Molla Nəsrəddin”, 21 aprel 1906, №3 * * * Lüğət Molla Nəsrəddinin qamusül-əlamından: Ehtimal – Yəni birinin malına həmlə etmək. Həmin ləfz Gəncə, Quba, Qarabağ və Naxçıvan mahallarında çox işlənir. Xorasan və Məkkə yollarında dəxi mötaddır. Ehsan – Gözəl adamların xörəyi, məsələn, qırqovul ya toyuq ilə bişmiş plov. Ehzar – Xan ya qubernat qapısında məəttəl olmaq. İranda və Qafqaz müsəlmanlarının içində çox istemal olunur. İxtira – Yəni xörlərin peşəsi. Müsəlman içində istemal olunmağı caiz deyil. Amerika və Germaniyada çox işlənən sözdür. Əzlal – Xəlaiqi vəz və nəsihət ilə lal etmək. Bu sözü məhz vaizlər istemal edirlər. Əramil – Dul övrətlərə meyil etmək və onları on beş dəqiqənin müddətinə mütə eləmək. Xorasanda və İran məmləkətlərində çox istemal olunur. Qafqazda dəxi az işlənmir. İstibdad – Füqəranın və qürəbanın dadına yetişmək. İran, Rusiya və Osmanlı hökumətlərinin idarəsinin ovzaı. İstehmam – Yəni isti hamama getmək- Naxçıvanda və Təbrizdə hər dəqiqə istemal olunur. İstehya – Ölünü diriltmək. İslam aləmində keçən vaxtlarda çox işlənirdi, amma indi bərəks surətdə istemal olunur. İstixdam – Damın içinə övrəti qatıb qapıya qıfıl vurmaq. Amma üç-dörd övrət sahibləri üçün çətinlik ilə tələffüz olunur. İstirahət – İsti hamamda uzun yatıb rahat olmaq. İstecal – Əcəlin tez yetişməyinə tələsmək. Qafqazın qərib fəhlələrinin arzusu. “Molla Nəsrəddin”, 21 aprel 1906, №3 * * * Poçt qutusu Lənkəranda Məşədi Oruc Heydərəli oğluna: Göndərdiyiniz məqaləni çox razılıqla çap edərik, bu şərtilə özünüz Tiflisə təşrif gətirib yazdığınız məqaləni oxuyasınız. Göyçayda cənab M.K. ağaya: Üzərlik yandırınız, dua yazdırınız, tas qurdurunuz, hər nə eləyirsiniz eləyiniz, amma heç bir çarə eləməsəniz, dəxi də məsləhətdir. Qarabağda Hüseyn Kərbəlayı L. oğluna: Yazıb soruşursan ki, nə səbəbə məcmuəmizin tarixini və neçə gündə bir çıxacağını yazmamışıq. Gərək belə olaymış: Olacağa çarə yoxdur. Bir az səbr lazımdır: hamısını axırda bilərsən. Dəxi niyə ürəyini sıxırsan? Birinci nüsxəmizdə etdiyimiz suallara cavab: Vladiqafqaz şəhərində bir şəxsdən ki, adı yadımdan çıxıb. Mollaları və övrətləri rədd eləməyin çarəsi o evin qapısında bir nəfər Xorasan ya Təbriz dilənçisi əyləşdirməkdir. Tənbəllik və qeyrətsizlik İran məmləkətindədir. Haman şəhərdədir ki, orada şeyxi və üsuli bəhsi həmişə var, yəni Kirman şəhərində. “Molla Nəsrəddin”, 21 aprel 1906, №3 * * * Niyə məni döyürsünüz? A mollalar, niyə məni döyürsünüz? Olmaya məndən qorxursunuz? Olmaya qorxursunuz ki, əyilib camaatın qulağına bir neçə söz pıçıldayam, bir neçə mətləblərdən agah edəm? Olmaya qorxursunuz ki, məcmuənin vərəqlərini nökərlər samavar alışığı edə-edə və şəkillərini uşaqlar oynada-oynada axırda camaat gözünü açıb bəzi işlərdən xəbərdar ola? Olmaya siz başa düşürsünüz ki, bir məmləkətdə iki padşah və bir əsrdə iki molla ola bilməz: ya Molla Xəsrəddin, ya Molla Nəsrəddin? Heç eybi yoxdur, döyürsünüz döyünüz. Amma bunu da biliniz, ey mollalar ki, günlər dolanar, sular axar, zəmanə təzələnər və axırda yetim-yesir və keçəl-küçəl qardaşlarım dostu ilə düşmənini tanıyıb haman yoğun dəyənəkləri sizin əlinizdən alar və başlar… dəxi dalısını demirəm. Və bu da o vaxt ola bilər ki, keçəl-küçəl, tumançaq və bambılı, bit və sirkəli qardaşlarım sizlə mənim təfavütümü başa düşərlər. Hərçənd ki, siz də mollasız və mən də mollayam və lakin bizim aramızda bir balaca fərq var. Başağrısı da olur. Amma bu barədə bir neçə söz deməyi lazım görürəm. Bizim təfavütümüz bir neçə qismdir: Əvvələn, mən molla ola-ola müsəlman qardaşlarıma vəz edən vaxt deyirəm: bir Allaha sitayiş edin, bir də peyğəmbərə və imamlara itaət edin. Amma siz deyirsiniz: Allaha də sitayiş edin, peyğəmbərə də, imamlara da, mollalara da, dərvişlərə də, ilan oynadanlara da, fala baxan, tas quran, dua yazan, cadukün, həmzad, əcinnə, kəlilə, dimnə, şeytan, div, mərrix, sərrix, tərrix, amax, saşan, küflə qurdu, mığmığ, mozalan – bunların cümləsinə sitayiş edin! İkinci, mən də mollayam, siz də molla. Amma mən müsəlman qardaşlara deyirəm: ey müsəlmanlar, gözünüzü açınız, mənə baxınız; amma siz mollalar deyirsiniz: ey müsəlmanlar, gözünüzü yumunuz, mənə baxınız. Üçüncü, mən bir müsəlman uşağı küçədə görəndə deyirəm: bala, burnunun fırtlığını sil. Və haman uşaq arxalığının sol qolu ilə başlayır burnunu silməyə. Amma siz mollalar haman uşağı görəndə deyirsiniz: gədə, qırışmal, qaç atana de ki, vədə elədiyini bu gün göndərməsə, bir elə bəddua oxuyaram ki, yeridiyi yerdə daşa dönər. Dördüncü: mən də mollayam, siz də mollasız. Amma bir balaca təfavütümüz də budur ki, mən heç olmasa bir parça qalın kağız üstə bir neçə nağıl-nuğul yazıb ilan-qurbağa şəkli çəkirəm və paylayıram müsəlmanlara ki, oğul-uşaq şəkillərə baxıb gülsünlər və nökərlər kağızını alışıq edib, asanlıqla ocağı yandırsınlar. Amma siz mollalar deyirsiniz: uşaqların da canı cəhənnəmə, nökərlərin də! Siz mollalar deyirsiniz: Millət necə tarac olur olsun, nə işim var? Düşmənlərə möhtac olur olsun, nə işim var? Qoy mən tox olum, özgələr ilə nədi karım? Dünyavü cahan ac olur-olsun, nə işim var? Səs salma, yatanlar ayılar, qoy hələ yatsın! Yatmışları razı deyiləm kimsə oyatsın. Tək-tək ayılan varsa da, haq dadıma çatsın! Mən salim olum, cümlə cahan batsa da batsın! Millət necə tarac olur-olsun, nə işim var? Düşmənlərə möhtac olur-olsun, nə işim var? Salma yadıma söhbəti-tarixi-cahani! Əyyami-sələfdən demə söz bir də filani! Hal isə gətir meyil eləyim dolmanı, nani! Müstəqbəli görmək nə gərək, ömürdü fani. Millət necə tarac olur-olsun, nə işim var? Düşmənlərə möhtac olur-olsun, nə işim var? Övladi-vətən qoy hələ avarə dolansın, Çirkabi-səfalətlə əli-başı bulansın, Dul övrət isə sailə olsun, oda yansın, Ancaq mənim avazeyi-şənim ucalansın, Millət necə tarac olur-olsun, nə işim var? Düşmənlərə möhtac olur-olsun, nə işim var? Hər millət edir səfheyi-dünyadə tərəqqi, Eylər hərə bir mənzili-məvadə tərəqqi. Yorğan-döşəyimdə düşə gər yadə tərəqqi, Biz də edərik aləmi-röyadə tərəqqi, Millət necə tarac olur-olsun, nə işim var? Düşmənlərə möhtac olur-olsun, nə işim var? “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1906, №4 * * * İran təqvimindən Bu il həmişəki kimi çox toz olacaq. Hərgah yağış yağsa, yerdən nəbatat çox göyərəcək. Sel gəlsə dam-daşı dağıdacaq. Yayda istidən odun təsiri olmayacaq. Böyük kimsələr kiçiklərin sözünə baxmayacaqlar. İran tərəqqi edəcək, Yaponiya tənəzzül. Əgər 1906-cı ildə ixtişaşi-inqilab qeyri – məmləkətlərdə zühur etsə, İranda və Qafqaz müsəlmanlarının arasında meymun oynatmaq və əl quşu saxlamağa bir tərəfdən maneçilik olmayacaq. Bir para millətlərin içində rəylər müxtəlif olacaq. Osmanlı ilə Bolğariya ya dava edəcək, ya etməyəcək. Dava etsə ya Osmanlı basacaq, ya Bolğariya. “Həyat” mühərrirlərindən cənab Əliağazadəyə: “Həyat”ın 86-cı nömrəsində yazırsız ki, millətimizin tərəqqisi qəzet, məcmuə və kitabların artmağı ilə olar. Lakin görünür ki, siz də ”Ümidvar” kimi mollalara sərkeşlik və itaətsizlik edirsiz. Və həmin nömrədə cənab Molla Hafiz Məhəmmədəmin Şeyxzadənin buyurmağına mültəfit olmursuz. Diqqət etmirsiz ki, cənab Şeyxzadə qəzetlərin, qələmlərin çoxalmağından hefslənib fəryad qoparır: ”Ay haray! Bu son vaxtlarda əksər qələmlər süturi-müstəqimdən inhiraf edirlər. Bəzi mollaların iç üzlərini açırlar. Sirlərini, zəmirlərini qanıb camaatı başa salırlar. Aman, qoymayın belə işlər ola, din-iman əldən gedə…”. Biz bəradərlik namına sizdən təvəqqə edirik ki, cənab Şeyxzadənin əmrinə itaət edib yazdıqlarınızı düzəldəsiz. Yoxsa sizin də alnınıza tezlikdə sərkeşlik (ağ olmaq) damğası basılar. “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1906, №4 * * * Bir para hikmətli danışıqlar – Məşədi Pirqulu, nə qayırırsan? – Heç zad. – Bə burada nə üçün durubsan? – Heç, elə-belə. – Kimi gözləyirsən? – Heç kimi. – Gedirsən, gəl gedək? – Heç bilmirəm. – Bə nə vaxtadək burada duracaqsan? – Vallah heç özüm də bilmirəm. Əgər istəyirsən gedək. – Kərbəlayı Həsən, utanmırsan, qızarmırsan, ayaqyalın, tumançaq və başıaçıq çıxırsan küçəyə? – Vallah utanmağa utanıram, amma qorxuram qızaram, qaradovoylar gəlib tutub aparalar qatalar dama ki, rəngin qırmızıdı. “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1906, №4 * * * İdarəmizin əhvalatından bir neçə söz Aşnalarımızdan bəzisi bizə məktub göndərib xahiş edir ki, onlara idarəmizin əhvalından bir neçə məlumat yazıb bildirək; məsələn, neçə müştərimiz var, kimdir bu müştərilər, hansı şəhərlərdən məcmuəmizə artıq həvəslə abunə yazılırlar, nə qism məktublar bizə göndərirlər və i.a. Məcmuəmizin dördüncü nömrəsi iyirmi beş min nüsxə qədərincə çap olundu. Bu iyirmi beş mindən on səkkiz min dörd yüz otuz iki nüsxə doqquz aylıq, altı aylıq və üç aylıq müştərilərə göndərilir. Qalanı tək-tək satmaq üçün özgə şəhərlərə yollanır. Müştərilərin yarısından çoxu İran əhlidir. Belə ki, Xorasandan başlamış, Tehran, İsfahan, Təbrizə kimi həmin şəhərlərə, hətta kəndlərə on beş mindən ziyadə məcmuəmiz gedir. Bunun on üç min altı yüz doxsanı illik abunə olanlarımızdır. Qalanı tək-tək satılır (gərək qonşularımız “Həyat” və “İrşad”ın əhvalı bu hesablara yavıq ola). On min nüsxəyə kimi “Molla Nəsrəddin” Qafqaz və Rusiya müsəlmanlarının arasında nəşr olunur (“İrşad” və “Həyat” da bu hesabda olmalıdırlar). Bizə ən çox abunə verən şəhərlərin əvvəlincisi Naxçıvandır; burada iki minədək müştərimiz var, əlavə min beş yüz nüsxədən ki, hər həftə burada satılır. Naxçıvandan sonra Batum, Danabaş, Vladiqafqaz və Gorus şəhərləridir. Üç minə yavıq nüsxəmiz Krım, Qazan, Orenburq və qeyri şimali müsəlman şəhərlərində və kəndlərində dağılır (söz yox ki, dilimizin bir olmağı çox şərtdir). Bir qədər müştərimiz Bakı, Gəncə, Şamaxı və qeyri şəhərlərdə varımızdır. İdarəmizə göndərilən məktublar hər bir dildə yazılır: rusca, firəngcə, latınca, yaponca, kitay, hindi, ərəb, fars, avstraliya, pataqoniya… qərəz dərdisər olmasın, yetmiş iki millətin dilində yazılmış məktub idarəmizdə tapmaq olar (əlbəttə, elmin çox olmağı şərtdir). Söz yox ki, soruşursunuz, bəs bu yetmiş iki millətin dilində yazılan kağızları biz necə oxuyuruq. Yalan deyə bilmərik ki, cümləsini oxuyuruq. Kitay və pataqoniya dilində yazılan məktubların sahiblərinə həmişə xəbər veririk ki, özləri Tiflisə gəlib yazdıqlarını oxusunlar. Qalanlarını qoyuruq qabağımıza və zərrəbin vasitəsilə başlayırıq nöqtələrini götürüb öz yerlərinə düzməyə, yainki qəzet istəyənə karet, kürək istəyənə kürk və qurbağa istəyənə məcmuə göndəririk. Bizim rəyimizə qalsa, bunların eybi yoxdur. Şərt xəttin gözəlliyidir və halonki, idarəmizə gələn məktubların cümləsi gözəl xətlə yazılmışlar. İnsaf əhli məcmuəmizin 4-cü nömrəsinin beşinci səhifəsini yadına salıb bu sözləri təsdiq edər. Vaqeən İrandan gələn yazılar xəttin gözəlliyi barəsində misilsizdirlər. Mən güman edirəm ki, bunlar hamısı əvvələn, hürufatımızın gözəlliyindən və saniyən İranın hamamlarının sularının təsirindəndir. Müştərilərimizin cümləsi müsəlmandır. Qəribə burasıdır ki, dünən ittifaqən rus tanışlarımızın birisi idarəmizdə abunə dəftərinə baxıb təəccüblü mənə dedi: – A Molla Nəsrəddin, nə çox rus və polyak müştəriləriniz var? Dedim: – Balam, heç biri də yoxdur. Aşnam abunə kitabını qabağıma itələyib, dəxi artıq təəccüblə dedi: – Bə du “oflar” və “iskilər” məgər müsəlman adlarıdırlar? Gördüm ki, həqiqət aşnam doğru söyləyir və dedim: – Əzizim, heç ürəyini sıxma, bunlar hamısı ötüşər… Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 may 1906, №5 * * * Məktub Həştərxan müftisinin idarəmizə göndərdiyi məktubu: Müdiri-möhtərəm! Mənim bu bir neçə sözümü təvəqqə edirəm o mübarək məcmuənizdə yazasınız. Necə ki, sizə də məlumdu, bir neçə həftə bundan əqdəm müsəlman cəridələrinin bəzisi mənim barəmdə bir belə böhtan yazmışdılar ki, guya mənim peşəm rüşvət alıb xalqın kəbinli övrətlərinin dübarə kəbinin bir özgəsinə kəsməkdir. Mən öz vaxtında bu xüsusda həmin cəridələrə cavab göndərdim, lakin nainsaflıq edib, mənim cavabımı ruznamələrin heç birisi yazmaq istəmədi. Əvvələn, ruznamələrin yazmağından belə başa düşmək olar ki, həqiqət mənim işim və peşəm xalqın kəbinli övrətlərini bir özgəsinə verməkdir və halonki, mən ömrümdə kəsdiyim kəbinlərin yarıdan çoxu müvafiqi-şəriət və halal kəbindirlər; demirəm bəlkə ayda, həftədə ruzigarın qəzavü-qədəri məni məcbur edib vaqiən kəbinli övrətlərin kəbinlərini dübarə bir özgəsinə kəsməyə. Mən özüm iqrar edirəm ki, bu cür işlər bir az yaxşı iş deyil; amma vallah çarəm kəsilib: o məvacib ki, dövləti-əliyyeyi-Rusiyyə tərəfindən mənə verilir, mənə kifayət vermir. Çünki külfət çox, vilayət bahalıq. Heç bilirsən Həştərxanda xalis inək yağının girvənkəsi neçəyədi? Deyəcəyəm, amma inanmayacaqsan; girvənkəsi üç abbası. Hərçənd mən yağa pul vermirəm, amma yağ olmasın, qeyri bir şey olsun. Qərəz, sözüm orada deyil. Sözüm orasındadır ki, bu işləri eləyən məgər tək bircə mənəm? Nə səbəbə ruznamələrin gözü bircə məndə açıldı? Pəs beş-altı il bundan irəli Naxçıvan qazısı tivazlı Kərbəlayı Nəcəfqulunun kəbinli övrəti Səkinənin kəbinini on yeddi girvənkə qəndə türkaşlı Məşədi Abbasquluya kəsən vaxt nə üçün “İrşad” yainki “Həyat” o vaxt bir söz danışmadılar? Duram əgər bu cür qazıların əməllərini yazmağa, onda sən görərsən ki, mən tək deyiləm. Məndən də savayı çox müqəddəslər var. Və saniyən kəsbi-ruzi hər bir insana lazımdır. Bu beş günlük dünyada hər bir kəs səy və talaş edir ki, çoxluca pul qazanıb, əmri-məişətini xoşluqla keçirtsin. Dəxi nə səbəbə ürəyimi sıxım? Çera dərdi-vətən xordən, nə xordən nano həlvara, Çera dər qeydi-millət mordəno həştən müsəmmara. Həpəndəm gər dəhəm əz dəsti-xod səbzəqovurmara, Əgər on torki-Şirazi bedəst arəd dele-mara, Be xali hinduvəş bəxşəm Səmərqəndo Buxarara. Həştərxan vilayətinin müftisi filanü filan (xahiş edirəm adımı örtülü saxlayasınız). İdarədən cavab Ali-intisab şəriətmədar müftiyi-vilayəti-Həştərxanın həmin məktubunu oxuyan vaxt yunan filosofu məşhur Sokratın bir neçə sözü yadıma gəldi. Sokrat deyir: “Hərdənbir qəlbimdən bir səs gəlir. Haman səs pak və təmiz insafımın səsidir ki, hamıda o insaf var. Hər kəs huşguşla haman səsə qulaq verib, dediyini eşitsə, çox işlər bilib və çox mətləblərdən agah olar”. Budur sənə cavab, ey alicah, müqəddəs və möhtərəm müfti ki, Sokrat deyir! Budur sənə cavab, axunda ki, Molla Nəsrəddin sənə söyləyir: Axunda, milləti etmə həvayi, Bizə lazım deyil bangi-dərai, Bemanəd salha in nəzm tərtib, Zima hər zərrə xam ofdəd bəcai, Amandır saz qılma kərənayi, Keçib şəhbazdən başla qərayi. Qərəz nəqşist ki əz ma baz manəd Ki həstira nəmibinəm bəqai. Biz olduq mollaların xaki-payi, Fisincani yeyib, içsünlə çayi. Məgər sahibdili-ruzi-berəhmət Konəd dər həqqi dərvişan duayi? Çıxıb məclisdə tozih etmə təqvim, Bizə lazımdır indi dərsi-təlim. Murade ma nəsihət bud kərdim, Həvalət ba xoda kərdimo rəftim. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 may 1906, №6 * * * Dövlət dumasına vəkil seçgisi A kişi, dünyada nə çox bikar adamlar var imiş. Bir neçə gün bundan irəli mənə, şəhər idarəsi tərəfindən üzv seçmək üçün dəvətnamə göndərilmişdi. Dünən axşam evdə oturub çay içirdim, zəng çalındı, nökər ərz etdi ki, bir cavan oğlan məni görmək istəyir; bəli, gəldi. Hə, nə qulluq? Əlin uzadıb qoltuq cibindən bir tikə qırmızı mürəkkəb ilə yazılmış vərəqə qoydu qabağıma ki, seçki günü haman vərəqəni aparıb salım qutuya. Dedim baş üstə, bu bir asan işdi. Kağızı heç açmadım. Eləcə bükülü qoydum cibimə. Cavan xudahafiz deyib getdi. Bir az keçdi, genə zəng vuruldu. Bu dəfə genə bir cavan oğlan, genə haman əhvalat. Bir az keçdi, genə zəng vuruldu. Amma bu dəfə gələn bir barışna idi. Genə haman vərəqə. Müxtəsər, nökərə dedim ki, dəxi qapını açmasın. Bu gün çıxdım küçəyə. Dəxi adama yol vermirlər keçməyə, qızlar, oğlanlar, əllərində dəstə-dəstə kağız gələnə verirlər, keçənə verirlər. On beş yaşında bir qız genə əlində kağız qabağımı kəsdi. Kağızı aldım qoydum cibimə, amma qıza dedim: qızım, sən hara, bu işlər hara? Sən indi ərə getsəydin, üç-dörd uşağın var idi, bu nə məşqdi ki, sən düşübsən? Qız bir az güldü, amma genə təvəqqə elədi ki, mənə verdiyi kağızı salım qutuya. Dedim, baş üstə, bunun mənə bir xeyri, ya zərəri yoxdur. Elə qız təzə rədd olmuşdu, on beş – on altı yaşında göyçək bir uşkol uşağı qabağıma çıxdı. Genə haman işlər. Dedim, oğul get aşıq oynamağına, ona-buna kağız paylamaqdan əlinə nə düşəcək? Heç olmasa, müsəlman bazarına getsən kərbəlayı və məşədilər ciblərini noxud -kişmiş ilə doldurarlar, yoxsa bu işlərdən nə çıxacaq? Oğlan bir söz demədi. Vallah heç qana bilmirəm ki, bunlar nə işin sahibidirlər. Bir – iki adamdan soruşdum, cavab verdilər ki, bunlar “sosiyal” dılar. Bir özgələri də deyirlər ki, bunlar həmi “sosiyal”dılar, həmi “dəmərqənd”dirlər. Vallah qana bilmirəm. Lağlağı “Molla Nəsrəddin” 12 may 1906, №6 * * * Bakılılara Ay bakılılar, Allah xətirinə məndən əl çəkiniz. Mən xəta eləmədim ki, gəldim bir para məzhəkəli nağıllarla sizi güldürəm ki, könlünüz açılsın və xörəyiniz yaxşı həllə getsin! Yoxsa mən gəlmədim ki, onu-bunu özümdən incidəm. İşin ibtidasında falı bəd vuran – o evi xarab Dəmdəməki oldu: götürüb o qədər yalan-palan yazdı ki, cəmi Bakı əhli məndən rugərdan oldular. Dəmdəməki aradan çıxan kimi Bakının russko-tatarski uşkolasının pasledni klasının uçenikləri gəldilər meydana və öz müəllimlərindən o qədər iftira düzəltdilər ki, mən indi də xəcalət çəkirəm. Boynuma alıram ki, böyük səhv etmişəm və bunu da ərz edirəm ki, mənim bu səhvimə məhz şagirdlərin məktubunun xəttinin və imla-inşasının gözəlliyi bais oldu. Və illa birdən-birə, əhvalatı təhqiq etməmiş məktubu dərc etməz idim. Həqiqət, çox vaxt insan bir şeyin zahirinə çox tez aldanır. Bəndə də həmçinin. Dəxi nə bilim ki, həmin gözəl məktubun batini kizb və böhtanla doludur. Sözün vazehi: haman mənə giley yazan şagirdlərdən mən özüm çox artıq dərəcədə dilgirəm. Əvvələn, kiçik hara, böyükdən şikayət etmək hara? Sizə nə borcdur ki, “uşteller çetıre çasaya kimi ispat eləmirlər?”. Onlar oxumuş adamlardır, intiligentdirlər. Obrazovannı adamın gecə saat dörddən irəli yatmağı harada görsənib? Və siz nə bilirsiniz ki, saat dördə kimi müəllimləriniz nəyə məşğul olurlar? Bəlkə elə həqiqət əhya saxlayırlar? Bəlkə gecələr şura bərpa edib millət dərdi çəkirlər? Madam ki, bunları siz bilmirsiniz, giley eləməyə nə haqqınız var? Bəli, əgər həqiqətdə bizim oxumuşlarımız gecələr klublarda ləhvü ləəblə vaxtlarını keçirib saat dördə kimi yatmayalar və gündüz saat ona durub “krasni yabloko kimi şişmiş gözlərini ova-ova uşkolun qapılarını atvarit edələr”, o vaxt giley etməyə bəlkə bir az haqqınız ola. Amma bilirəm ki, yalan deyirsiniz… Bəli, bunlar hamısı keçən sözdü. İndi də bir ayrı bambılılar ortalığa atılıblar: indi də prikaşşiklər istəyirlər Molla Nəsrəddinə dadansınlar. A qardaşlar, axır bir deyiniz görüm, mənim nə vecimə ki, səhərlər saat altıda kantora gəlib axşam saat onda azad olursunuz? Dəxi mən nə edim ki, sizin müsəlman xozeyinləriniz cümə günləri də sizi qatırlar kontora, qapıları bağlayır və lampa işığına sizi işlədib, Allah yaradan günə sizi həsrət qoyurlar? Mənim nə borcumdu ki, məvacibiniz az, zəhmətiniz həddən artıq və rahatlığınız əbədən yoxdur. Vallah məəttəl qalmışam, bilmirəm yazım, ya yox; yazmasam siz inciyəcəksiz, yazsam da “pervi ruski-tatarski uşkolanın pasledni klasının uçenikləri” kimi sizin də yoldaşlarınız başlayacaqlar “Həyat” və “İrşad”ın sütunlarında sübuta yetirməyə ki, Molla əmi səhv edib; bizim xozeyinlər cavanmərd, insandust, rəhmli, kəramətli, bizim halımıza yanan və bizləri öz övladı kimi səmim-qəlbdən istəyən və Vittedən və Durnovodan artıq hürriyyət tərəfdarlarıdırlar. Vallah, məəttəl qalmışam: bilmirəm yazım ya yox. Yenə yazmamaq məsləhətdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 19 may 1906, №7 * * * Niyə mən dərsdən qaçdım Dünyada çox adam dərsdən qaçıb. Özgə millətləri bilmirəm, amma bunu bilirəm ki, yer üzündə bir müsəlman yoxdur ki, dərsdən qaçmamış ola. Əvvəlinci nüsxəmizdə demişdik ki, dərsdən qaçan alim olar və haman sözü indi təkrar edirik: müsəlmanların cümləsinin alim olmağına əvvəlinci və axırıncı səbəb dərsdən qaçmaqlarıdır. Müxtəsər, dərsdən qaçmayan – müsəlman deyil. Məlumdur ki, dərsdən qaçmağa neçə-neçə səbəblər olur. Görürsən on üç yaşında bir uşaq nə qədər ki, qamışdan at qayırıb, minib küçələri o tərəf-bu tərəfə kişnəyə-kişnəyə çapır, sağ və salamatdır. Amma dərsə gedən kimi, biçarənin Şəki alması kimi qırmızı yanaqları başlayır solmağa. Uşağın atası gedib Hacı Kərim həkimə əhvalatı deyir və həkim uşağın üzünə baxan kimi ona bir dua yazır və uşağın atasına deyir ki: – Oğlunun heç özgə naxoşluğu yoxdur. Məhz falaqqadan qorxub. Və uşaq bu sözləri eşidəndən sonra, dəxi dərsdən qaçır. Ya bu cür olur: uşaq gedir məktəbə və həmişə müəllimindən artıq hörmət, iltifat və mehribançılıq görür; məsələn, müəllim həmişə onu öz yanında oturdur, bazardan kişmiş-noxud alıb doldurur ciblərinə, dərsini bilməyəndə ayaqlarını falaqqaya qoymur, çətin dərs vermir və hər vaxt ki, uşaq dərsini bilmədi, müəllim yapışır onun çənəsindən və deyir: mən ölüm, bacıoğlu, mənim ürəyimi sıxma, dərsini yaxşı əzbərlə, yoxsa səndən küsərəm. Amma sonra haman uşaq çiçək çıxardır. Dəxi bilmək olmur ki, bu nə sirrdir. Müəllim dəxi binəvanı bilmərrə gözdən salıb üzünə də baxmaq istəmir və bunun əvəzinə bir özgə gözəl uşağı yanında oturdub dəxi kişmiş-noxud təzə rəfiqinin ciblərinə doldurur. Yazıq həsrətlə rəqibinin üzünə bir qədər baxıb, götürür kitabını və üz qoyur məktəbdən getməyə və başmaqlarını geyən vaxt sağ əlinin şəhadət barmağını burnunun üstə döyə-döyə mollasına deyir: – Hey, sən indi kişmiş-noxudu verirsən Cəfərə, mən də sənin acığına ta bundan sonra nə məktəbə gələrəm və nə də sənə halva gətirərəm. Çox vaxt belə də olur: uşaq dərsə gedən kimi həmin uşağın evində bir bədbəxtlik üz verir; ələlxüsus ki, o məktəbdə rus dərsi də oxuna. Bir neçə il bundan əqdəm Danabaş kəndində bir uşaq məktəbə gedən gününün sabahısı uşağın atasının yeddi qoyunu bir gecənin içində çərləyib ölür. Uşağın atası gedib əhvalatı Danabaş kəndinin mollası Axund Hacı Molla Namazəliyə deyir. Axund cavab verir ki, onlar hamısı bir bəladır ki, şəxs etdiyi günah əməlin əvəzində Allah-Təala ona göndərir. Kişi and içir ki, uşağını rus dərsinə qoymaqdan savayı bir özgə günah işə mürtəkib olmayıb. Axund barmağını dişləyib deyir: – Di belə de, rəhmətliyin oğlu! Ta məni niyə dağ-daşa salırsan? Kişi evə qayıdıb götürür dəyənəyi və arvadına bir-iki çəkib, başlayır söyməyə: – Ay köpəyin qızı, sən nə səbəbə bu uşağı doğdun ki, gedəyi rus dərsi oxumağa və qoyunlarımızın ölməyinə bais olaydı! Dəxi işləri bu halətdə görəndən sonra uşaq dərsdən qaçır. Amma mənim dərsdən qaçmağım söylədiyim əhvalatların heç birinə oxşamır. Bu dəfə ta çox qəmişliyə getdik. İnşallah gələn həftə bu xüsusda sizə başağrısı verib əhvalatı təfsilən nağıl elərəm. * * * On üç yaşa çatan kimi mən küçələrdə xoruz döyüşdürürdüm. Ax, keçən günlər!.. Bir gün gəldim rəhmətlik dadaşıma dedim: – Dadaş, məni qoy dərsə. Rəhmətlik məni çox istərdi: çünki məndən savayı bir özgə övladı yox idi. Məhz məni istəmək səbəbinə ki, sözüm yerə düşməsin və ürəyim sıxılmasına, rəhmətlik dadaşım razı oldu: amma bu şərtlə ki, əvvəl gedib qonşumuz Molla İsmayıla istixarə etdirsin. Molla İsmayıl da vəfat edib; Allah ona minlərcə rəhmət eləsin. Rəhmətlik həm molla idi və həm də şair idi. Hər nə qədər ki, şeir demişdi, yazıb bir dəftərçə qayırmışdı və istixarə edən vaxt götürərdi həmin dəftərçəsini, gözlərini yumardı, ağzını açardı göyə səmt və dodaqlarını tərpədə-tərpədə dəftərçənin bir yerindən açıb oxurdu. Rəhmətlik dadaşım mənim dərsə getməyimə istixarə etdirən vaxt rəhmətlik Molla İsmayıl kitabçanı söylədiyim qayda ilə açıb dadaşıma həmin bu şeirlərini oxuyub… Ol gün ki, sənə xaliq edər lütf bir övlad, Olsun ürəyin şad! Təyin elə cindarı ki, etsin ona imdad, Ta dəyməyə həmzad… Sağdan sola, soldan sağa sal boynuna heykəl, Qoy cinni məəttəl, Min günə tilismatə tutub eylə müqəffəl, Gəzdir onu əl-əl, Gər dəysə soyuq, sancılanıb olsa da bimar, Hökm et, gələ cindar. Göstərmə təbibə o cigərguşəni zinhar, Qoyma ola murdar. Ağlarsa uşaq, dərdinin axtarma davasın, Ancaq söy anasın. Qorxuzsun o da damdabaca ilə çağasın, Kəssin də sədasın. Örgət ona, əlbəttə, özün bir neçə mövhum, Məhdud ola məsum. Bu sayədə ömr eyləyə dünyada o məzlum, Hər haləti məzmum. Tək-tək dil açanda ona təlim elə hədyan, Həm olma peşiman. Bildir ona min dürlü qəbahətləri hər an, Alsın ələ ünvan. On yaşə yetincə uşağın eyləmə qəflət, Qandır neçə bidət. Ta on beşə yetdikcə tapa işdə məharət, Həm eyləyə adət. Göndərmə onu məktəbə, dəng eyləmə başın, Tökmə üzə yaşın. Hər fənd və bijliklə edər kəsb məaşın, Saxlar özü başın. Rahət nəyə lazım edə dünyada məişət, Quldurçuluq öyrət. Ta inki, qumar oynaya, qətl eyləyə, qarət, Xoşdur belə sənət. Dünyanı soyub eyləyə hər gün səni xürsənd, Sağ ol belə fərzənd! Evdə tapılır indi dəxi çay, pilov, qənd, Kimdir sənə manənd? Nagah alınıb həbsə, tutarsa səni vəhşət, Ver hakimə rüşvət. Sat var-yoxunu advoqata ver neçə xələt, Puç ol hələ-həlbət. Axırda olub həsrəti-didari-cəmali, Qal kisəsi xali. Qaldıqda oğulsuz dəxi tez başla süalı, Al vizrü vəbalı. Tap rizqi-həlalı, Ay başı bəlalı, Yığ dəymişi-kalı, Olmaz oxumaqdan Tapmaq bu cəlalı! Qərəz, bir neçə vaxt başladım məktəbə getməyə. İnsafən, artıq səyim var idi oxumağa. Belə ki, hər gün məktəbdən evə qayıdıb, tökərdim kitabları qabağıma və başlardım sabahkı dərsimi hazırlamağı. Axır dadaşım mənim oxumağımdan təngə gəlib, mənə bir-iki dəfə dedi: – Ay balam, özünü bərkə salma. Nə olacaq sənə bu oxumaqdan? Mən dadaşımın sözünə qulaq verməyib, öz işimə məşğul idim. Bir gün evdə həmişəki kimi dərsimə baxmaqda idim. Gördüm ki, dadaşım gedib, anama bu sözləri deyir: Bilməm nə görübdür bizim oğlan oxumaqdan?! Dəng oldu qulağım. Jurnal, qəzetə, hərzəvü hədyan oxumaqdan İncədi uşağım. Ağlın aparıb bəs ki, baxır gündə qərayə, Yarəb, nə həmaqət! Söz etməz əsər, çarə qalıb indi duayə. Tədbir elə, övrət! Lənət sənə, ifritə, sənindir bu cəhalət, Etdin nə xəyanət! Səndən törənibdir bizim evdə belə bidət, Ey mayeyi-hiylət! Tutsun çörəyim gözlərinin ağü qarasın, Ey həmsəri-bədxah! Haşa, oda yaxmaz ana istəkli balasın, Kəssin səni Allah! Bu tifli oxutmaqlığa etdin məni tərğib, Həp eylədin iğva. İndi nədi fikrin? İşimiz oldu bu tərkib, Yox çarəsi əsla. Heyhat ki, tədbir ola bu xanəxərabə, Zail olub əqli. Dərsə, qəzetə, məktəbə, jurnala, kitabə Mail olub əqli. Yıxdın evimi, eylədin övladımı zaye, İş keçdi məhəldən. Mən anlamaram elm nədir, ya ki sənaye, Zarəm bu əməldən! İstərdim o da mən kimi bir hörmətə çatsın, Dünyadə dolansın; Ta qol gücünə malik olub şöhrətə çatsın, Azadə dolansın; Bir vəqtdir indi ki, olub Rüstəmi-dövran, Bir ad qazanaydı; Qarətlər edib ta ki, tapaydı sərü saman, Bir şey də qanaydı. Puç eylədin, övrət, bu gözəl, sadə cavanı! Dilbilməz oğul, vay! Rəngi saralıb, qalmayıb əsla yarı canı, Bir gülməz oğul vay! Ax, naxələf oğlum, nə çətin məşqə düşübsən, Ey kaş, usanaydın! Quldurluğa yox, elmə tərəf eşqə düşübsən, Bu qübhü qanaydın! Ey nuri-düçeşmim, oxumaqdan həzər eylə, Saleh vələd ol, gəl! At min, hünər öyrəş, məni də bəxtəvər eylə, İşdə bələd ol, gəl! Bəsdir oxudun, az qala canın tələf oldu, Bu kardan əl çək! Yazmaq, oxumaq, başına əngəl-kələf oldu, Əşardan əl çək! Min elm oxuyub söz biləsən, hörmətin olmaz Bu dari-cahanda; Söz bəhrinə gövhər olasan qiymətin olmaz Xassə bu zamanda; Yox, yox, baxıram fikrinə, səndən oğul olmaz, Canın bəcəhənnəm! Mırt-mırt oxumaqdan, kişi, bir qan ki, pul olmaz! Mırtılda dəmadəm, Qıl elm fərahəm, Ol qüssəyə həmdəm; Ömrün olacaq kəm; Düşmən sənə aləm… “Molla Nəsrəddin”, 19 və 26 may, 16 iyun, 1906, №7, 8, 11 * * * Çox qəribə Şamaxıda pristav Cəbrayılov sahibsiz və fəqir bir müsəlman övrətinin evini viran edir, amma bunun əvəzində Şamaxı ruhanilərindən birisi mənim üstümə elə bərk çığırır ki, səsi Tiflisə gəlir. Buna iktifa etməyib götürüb mənə yazır: ey Molla Nəsrəddin! Gör sənin başına nə iş gətirəcəyəm! Qardaş, vallah mən Cəbrayılovun üzünü də görməmişəm. Aprelin 7-dən Tiflisdə Varansovski küçədə nağıl deyirəm və ömrümdə Şamaxıya getdiyim yoxdur. Naxçıvanda naçalnik Enkel müsəlmanların qarnını yumruğu ilə dəlik-dəlik eləyib. Binəva müsəlmanlar gedib mollalara dərdlərini söyləyən vaxt mollalar cavab verirlər ki, naçalnikdə heç günah yoxdur, Allah Molla Nəsrəddinə lənət eləsin! Yaxşı, burada mənim günahım nədir? Zəyəm pristavı Oğarişşev, Seyid Hənifəni heç bir təqsiri olmadığı yerdə tövləyə qatıb, o qədər onun burnuna çalır ki, bir vedrə qan axır. Naçalnik Raut Qazaxda müsəlmanların börklərini başından götürüb, tikan kollarını çırpır yazıq müsəlmanların mərmər kimi qırxılmış başlarına və bunun əvəzində Gəncədə ruhani ağalarımızın birisi hər gün sübh tezdən birinci hissə pristavının didinə gedir. Amma məni küçədə görən vaxt salamımı da almır. İrəvan qubernatoru müsəlman adı çəkiləndə ficətən azarlayır və qazılarımızla görüşən vaxt əl-ələ vermir ki, onlar evə gedəndən sonra zəhmət çəkib əllərini yumasınlar. Amma cənab mollalar qubernatorun acığını çıxartmaqdan ötrü camaata deyirlər ki, oxumayınız o mürtədin məcmuəsini! Bakıdan naməlum bir şəxs (amma burasını bilirəm ki, ya xandır, ya İran mollası) götürüb mənə föhş yazır və sübuta yetirir ki, dünyada şöhrətli və əzəmətli şəhərlərin əvvəlincisi Təbrizdir, çayların əvvəlincisi Araz çayıdır və kəndlərin əvvəlincisi Danabaş kəndidir və bunu da yazır ki, İran hökumətinin az-çox tənəzzüldə olmağına bais məhz Molla Nəsrəddindir. Tiflisdə … görüm nə istəyirdim deyim … yadımdan çıxdı… Qərəz!.. [Bu] sözləri yazan vaxt hatifdən belə bir səda gəldi: – Dərd eləmə, ay Molla Nəsrəddin, bunlar hamısı migüzərəd. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 may 1906, №8 * * * Hansı elmlər lazım? Dünən oğlanı göndərdim gedib Məşədi Məhəmməd Nəcəfin dükanından bir az həna gətirdi. Həna bir kağız parçasına bükülmüşdü, amma haman kağız kitab vərəqinə oxşayırdı. Hənanı bir özgə kağıza töküb və dükandan gələn vərəqə diqqət edib gördüm ki, səhifənin yuxarısında cədvəlin üstündə yazılıb: “Səyahətnameyi-İbrahim bəy”, səhifə 170. Haman səhifədə İbrahim bəy Təbrizdə qonaqlıq məclisində olmağından nağıl edir. Bu heyndə yoldaşım Lağlağı, əlində “Həyat”ın 106-cı nömrəsi, girdi içəri və dedi ki, xeyir-xahi-millət Əbutürab Axund oğlu “Həyat”da gözəl bir məqalə yazıb. Dedim: – Oxu görək nə yazıb? – Və Lağlağı başladı: “Bizim oxucularımız Avropa əhalisini insaniyyət və mədəniyyətdə dərəceyi-kəmalə yetiribdirlər; amma mən deyirəm ki, Avropa əhalisi qanuni-siyasiyyəvü ilahiyyədən azad olduqlarına görə eyni vəhşətdədirlər. Hikməti-təbii bilməklə insan olmaq olmaz. Hikməti-ilahi ilə kamil olmaq insanı insan edər”. Dedim: – Əzizim, Lağlağı, bu sözlər çox gözəl sözlərdir; amma səbr elə görək İbrahim bəy Təbrizin qonaqlıq məclisindən nə yazır. Mən başladım haman vərəqi oxumağa: – “Dər on məclis söhbət əz gəndüm bemiyan aməd (İbrahim bəy nağıl edir). Şəxsi güft ki, flan alim sisəd həzar xərvar gəndüm ənbar kərdəəst. Hala bilmərrə inkar mikünəd. Flan alim dəh parça qəryeyi şeşdank darəd. Maşallah flan alim xeyli sərvət bəstə, imruz qərib be həştad parça dəhkədə darəd. Əz in söhbəthayi biməni diləm təngi girift, hər çe xastəm səbr konəm, mümkün nəşüd. Axir güftəm: in cənabi ağayan çekarəənd? Güftənd: əz əcilleyi üləmayi Təbrizənd. Güftəm: onra dəryaftəm ki, əz təbəqeyi cəlileyi ürəmayənd: əmma ərzi mən dər incast ki çe var mikünənd və şüğli işan çist? Güftəm: in həştad parçə dehkədə əlbəttə hər yeki əqəllən panzdəh-bist hezar tuman qiymət xahəd daşt. Güftənd: Əlbəttə, Güftəm: bemüxtəsər hesabi ki mən ələttəxmin gərdəm se kürur çizi biştər qiyməti inhast. Nəmidanəm təhsilinin həmə sərvət əz çe məmərrəst? Xanəvadeyi cənabi ağayanra həmə midanənd. Xudşanra həm ki, pəs əz fərağət əz təhsili elm və icazə, vəqti ki, bədin şəhr təşrif avürdənd, həmə midanid ki ziyadə bər yek əbavü əsayi çizi nədaştənd. Lihaza hiç şübhə nist ki in sərvətra bəhər növ ki həst, əz millət ənduxtəənd”. Burada Lağlağı sözümü kəsib dedi: – Mən ölüm, Molla Nəsrəddin, hələ onu sonra oxursan, sənin İbrahim bəyin boş danışır. Qulaq as gör Əbutürab əfəndim nə gözəl sözlər deyir. Dedim oxu və Lağlağı başladı: – “Əgər insan dəyanəti-islamiyyəyə alim və arif ola və üluma cahil, əlbəttə, insaniyyətə zərər yetirməyəcəkdir”. Dedim: – Lağlağı, qulaq ver gör İbrahim bəy nə deyir: “Hala insaf fərmaid, in ağayi möhtərəm ki in həmə əmlakra dər zərfi əndək müddəti əz milləti biçarə bəvasiteyi qarət ənduxtəənd çe mişəvəd ki rübi mədaxili yeksaleyi onra baz dər rahi həmin millət sərf nümayənd, yəni məktəbi əz on vəch bərai təlim və tərbiyəti ətfali yetim və füqərayi in milləti bəxti qarə təsis konənd, yainki bimarxaneyi bərai qürəbavü füqərayi millət binagüzarənd ta mərizani biçiz də sayeyi himməti on müdava və müalicə şüdə əz ədəmi müalicə və bipərəstari dər nihayəti məzəllət və xari dər ziri divarha can nədəhənd”. Lağlağı yenə sözümü kəsdi və qoymadı vərəqi axıra yetirəm; mən sakit oldum və özü başladı oxumağa: – Əbutürab əfəndim buyurur: “Əgər bir şəxs tamam ömrünü ülumi-riyazi və hikməti-təbii təhsilində sərf edə, müəllimi-əvvəl Aristotelis məqamını dərk elə, əlbəttə təriqi-übudiyyətə, həqqi-təalayə alim və arif olmayacaq və insaniyyət və mədəniyyət şəhrinə daxil olmayacaq, məgər-inki qanuni-siyasiyyeyi-ilahiyyə təhtinə daxil olub o qanuna müvafiq əməl edə”. Dedim: – Dostum, Lağlağı, indi növbət mənimdir və başladım “İbrahim bəy”i oxumağı: “Aya şəraiti-təriqi-übudiyyət, insaniyyət və mədəniyyət inəst ki dər in şəhri büzürg ki darüssəltənəəş minamid, qürəbavü füqərayi millət dər əvəzi nan xak mixürənd; və halonki, həzərati üləmayi şüma gəndümra bəənbarhayi tarik rixtə, bəruyəş həft qefl zədə, kilidi onhara bərudxaneyi Aras əndaxtəənd və bəfüqəra müguyənd: “Qiyməti hər yek mən on çehil misqal xuni cigərəst, ba pül nəmidəhim”. Füqəra hər çe dad mizənənd ki ağayan, xun dər dilü cigəri ma nəmandə, in cism ki, mibinid, əz bərəkəti şüma xali və xüşk əz ruh və xunəst, becayi nəmirəsəd”. Lağlağı istədi sözümü kəsə, dedim: – Yavaş, bu saat qurtarıram. Səhifənin altında yazılmışdı: Mürdəənd vəli zində, Zindəənd vəli mürdə. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 may 1906, №8 * * * Təzə təlim kitabı Məlum şeydir ki, məktəblərdə təzə üsulla dərs vermək üçün kitablar azdır. Bu səbəbdən millət, vətən adına bir qulluq eləmək niyyətilə yoldaşlarım “Mozalan”, “Hop-hop”, “Lağlağı” və “Hərdəmxəyal”la himmət edib və köməkləşib bir hesab kitabı cəm etmək fikrinə düşdük. Hər bir məktəb şagirdi bu hesabların birini tapıb, cavabını yazıb idarəmizə göndərsə, ona həmin kitab çapdan çıxandan sonra bir cild göndəriləcək; amma bu şərtlə ki, şagirdin adının axırında “of” ola. Yazdığımız kitab ibarətdir hesab məsələlərindən ki, ruslar “zadaça” deyirlər. Kitabın əvvəlinci hissəsi (Mübtədilərdən ötrü) Bir külfətdə dörd nəfər uşaq var və hər bir uşağın ayrıca anası. Ev sahibinin neçə arvadı var? Molla dərs verdiyi kitabın 42 səhifəsi var, hər səhifəni uşaq iki ay oxuyur. Nə müddətdə uşaq həmin kitabı qurtara bilər? Balaxanıda Talışxanov fəhlənin hər birinə üç yumruq və 17 qəpik muzd verir. Bu hesabla dörd min fəhləyə gündə nə qədər müzd gərək verilə? Yeri buynuzları üstə saxlayan öküzün bir buynuzu Şamaxı zəlzələsində dibindən qırıldı. İndi həmin öküzün neçə büynüzü qalır? Uşaq on dörd yaşına çatana kimi, gündə ona iki girvənkə xurma verirlər. Dörd ilin müddətində həmin uşaq nə qədər xurma yeyər? Rusiyada camaat vəkilləri iki aydır çalışıb bir iş görə bilmirlər. Bu hesabla on iki il çalışsalar, nə qədər iş görə bilərlər? Molla bir uşağın ayaqlarını fələqqəyə qoyanda on bir çubuq sındırır. Yeddi uşağa nə qədər çubuq gərək hazır edə? Təbriz bazarında satılan çörəyin bir hissəsi un və üç hissəsi torpaqdır. Bu hesabla Azərbaycan vilayətinin çölləri və dağları neçə ilin müddətində fövt ola bilər? Ayda Qafqazda bir milyon müsəlman və erməni bizə ömrünü bağışlayır. Bu hesabla beş ildən sonra Qafqazda neçə müsəlman və erməni qalar? Əkinçi əkdiyi buğdanın otuzdan on hissəsini verir mülkədara, on hissəsini verir molla və dərvişə (yuxu təbiri, qızdırma duası və qeyri zəhmətlərin əvəzində), on hissəsini də qlava və pristava rüşvət və divan xərci. Əkinçinin özünə nə qədər buğda qaldı? Bir kişi evinə üç dənə alma gətirdi, birini verdi oğluna, birini qızına və birini də özü yedi. Arvada neçə alma yetişdi? Yetmiş il bundan irəli bina olunan Naxçıvan hamamlarının xəzinəsinin suyu ildə bir dəyişilir. İndiyə kimi bu hamamların suyu neçə dəfə dəyişilib? Ehsana dəvət olunan molla, xan və bəylər cəm olan kimi küçə qapıları bağlanır ki, fəqirlər həyətə dolanmasınlar. İldə iki min dəfə belə ehsan verilsə, neçə fəqirin qarnı doyar? İrəvan qubernatoru on dörd ildir ki, bu mənsəbdədir, hər il on dörd müsəlmanı qulluğundan kənar edir. Bu müddətdə qubernator neçə müsəlman çıxardıb? Müsəlman uşağı dörd il rus dərsi oxuyub evinə qayıdanda anası ilə rusca danışır. Bu hesabla cavan on dörd il oxuyandan sonra nə dildə danışacaq? Qafqazda təzə müsəlman mühərrirləri yazdıqları hər bir sətirdə beş dəfə “şu” və yeddi dəfə “iştə” kəlməsi işlədirlər. Bu hesabla mətbəələrdə gündə neçə dənə “ş” hərfi tərtib olunur? Tiflisdə “Svyataya Nina” adlı qız məktəbinin təzə məscidində müsəlman qızları namazı rus dilində qılırlar. Neçə müddətdən sonra Qafqazda müsəlman qızları millətin tərəqqi və təməddünü yolunda çalışmağa qabil olacaqlar? Şəhərlərdə “Molla Nəsrəddin” məcmuəsini satan vəkillərimizin hər birinə on dörd dəfə kağız göndərilib ki, ələ gələn pulları hər həftə idarəyə yetirsinlər. Bu hesabla otuz iki vəkilə indiyə kimi nə qədər marka verilib? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 iyun və 23 iyun 1906, №10 və 12 * * * Müsəlman məclisi (Keçmiş günlərdən) Keçən ilin payız fəsli idi. Mən də o məclisdə var idim. Şəhərimizin bir neçə ağsaqqalları, oxumuşları, tacirləri yığışmışdılar ki, öz aralarında məsləhət edib bir “klub” binası qoysunlar. Həmin məclisdə bir neçə axund da var idi. Məclis əhli tamam cəm olandan sonra cənab Cəfər bəy (dörd il bundan irəli Moskva darülfünunun ədliyyə şöbəsində təhsil edib), ayağa durub rus dilində “klub”un nədən ibarət olmağını bəyan etməyə. Cəfər bəy sözünü qurtarıb oturdu. Amma heç kəsdən səs çıxmadı. Mən duydum ki, Cəfər bəyin sözlərini bir-iki yoldaşlarından savayı başa düşən olmadı. Mənim zənnim doğru imiş, çünki mollaların birisi üzünü Cəfər bəyə çevirib dedi: Bəy, nitqiniz bəndəyə məvhum olmadı. Cəfər bəy mollaya bir cavab vermədi, çünki mollanın dediyini qanmadı. Cəfər bəy gözlərini dirədi mollanın üzünə, molla da Cəfər bəyin üzünə. Axırda tacirlərin biri Cəfər bəyə dedi ki, ay bəy, sənin sözlərinə biz necə ki, lazımdı mültəfiq olmadıq. Çünki biz rusca o qədər bilmirik, əgər mümkündü, zəhmət olmasa, müsəlmanca de. Cəfər bəy durdu ayağa və çeşməyini düzəldib dedi: “Qaspada, pajalusta, mən bir az kak sleduet, müsəlmanca dildə abyasnitsya ola bilmərəm, proşu izveneniya” (yəni müsəlmanca necə ki, lazımdı danışa bilmərəm, məni bağışlayınız). Oturanların çoxusu dedi: “heç eybi yoxdu, bəy, heç zəhmət çəkmə”. Sonra Həsənağa ayağa durdu və bu cür danışdı: – Biz, müsəlmanlar lap bədbəxt olmuşuq: hər bir millət özü üçün bir klub açıb axşamnan – axşama yığışır ora və hər kəs hər nə kefi istəyir eləyir, biri görürsən qəzet oxuyur, biri tansavat eləyir, biri qumar oynayır, biri yeyir, biri içir. Qərəz dost dostu ilə, aşna aşnası ilə görüşür və xoşluq ilə vaxtını keçirir. Amma biz biçarələr otururuq evdə və bir yer tapa bilmirik ki, orada ürəyimiz istədiyi kimi günümüzü keçirək. Həsənağaya mollaların biri belə cavab verdi: çox əcəb, bavücudihəmə in gərək bunu nəzərdə tutasınız ki, “klub” dediyiniz yerdə gərək şərab istemal olunmasın və illa bizim üçün oraya gəlmək bir az müstəhsən olmaz. Molladan sonra bəylərin birisi tez ayağa durub bir qədər hirsli haman mollaya cavabən dedi: necə, necə, nə olmasın? Tacirlərdən biri dedi ki, “klub”da çaxır gərək içilməsin. Bu sözü eşitcək bəylərdən bir neçəsi qeyzə gəlib və ayağa durub başladılar uca səslə deməyə: necə olmasın? Nə danışırsınız? Kak mojno, çaxırsız klub harda görüküb? Hər kəs gəlir gəlsin, gəlmir gəlməsin. Kak mojno, kto xoçet pust ne piyot. Heç kəsə zornan deyən yoxdu ki, çaxır iç. (hələ qurtarmayıb) Hop-hop “Molla Nəsrəddin”, 16 iyun, 1906, №11 * * * Nəsihət Camaat vəkillərinə Sizədir bizim ümidimiz, biz müsəlman camaatının ümidi, ey millət vəkilləri! Allah sizə yaxşı yol versin. Gedirsiniz, gediniz, amma mollanın xeyir-duasını yadınızdan çıxartmayasız, ey millətimizin seçilmişləri! Gediniz, Allah sizə yaxşı yol versin. Gediniz, amma bunu hər dəqiqə yadınızda saxlayın ki, sizin boynunuzda ağır təkliflər var ki, oları əmələ gətirməyi millətimiz sizdən tələb edəcək. O təkliflər çox ağırdırlar. Üstünüzə götürdüyünüz əhd və xidmət dünyada etdiyiniz savab əməllərin ən əfzəlidir və bu səbəbdən xoşbəxt bəndələrin xoşbəxtisiniz. Gediniz, Allah sizə yaxşı yol versin! Gediniz, amma bu bir neçə nəsihətimi fəramuş etməyiniz. Gedirsiniz Rusiyanın paytaxtı olan Fitilbörkə və orda sizin kimi bəyənilmiş adamlarla dizbədiz oturub, aylarla bəlkə illərlə güftügu edəcəksiniz. Amma, aman günüdür, nə edirsiniz ediniz, bircə bunu yadınızdan çıxartmayınız: həmişə ədəbli olunuz. Ədəbli, ədəbli, ədəbli!.. Aman günüdür, biz müsəlman millətini yetmiş iki millətin vəkillərinin içində biabır etməyiniz. Elə rəftar eləməyiniz ki, desinlər: Bu müsəlmanlar biədəb, bihəya və sırtıq millətdir. Aman gündür, mənim bu nəsihətimi nəzərdə saxlayınız. Bunun da çarəsi heç dinməməkdədir. Əgər xamuş olmağa aylarla, illərlə dözə bilsəniz, dözünüz və illa əgər səbrü qərarınız kəsildi və bir danışmaq istəsəniz, heç olmasa millətimizin xoş səadəti və tərəqqisi adına bu bir neçə tələbləri hökumətdən eləyiniz: Əvvələn: tələb ediniz ki, İran məmləkəti ilə Qafqaz müsəlmanlarının arasında sərhəd götürülsün, belə ki, o tərəfdən bu tərəfə keçmək, şey gətirmək, adam gətirmək bimane olsun. Əgər işdir, həmin tələbin mənasını və səbəbini sizdən soruşsalar, deyiniz ki, sizə dəxli yoxdu. Bu mətləb İran məmləkəti ilə öz aramızda məxfi və məhrəmani işdir, özümüz bilərik. İkinci: tələb ediniz ki, Rusiya hökumətinin yolunda canü dillə xidmət edən müsəlmanlara layiqincə vəzifə və ənam verilsin və bununla belə Rusiyanın müstəbid idarəsinin tərəfdarı olmayan müsəlmanları Saxalin cəzirəsinə göndərsinlər. Üçüncü: (qalanını da sonra deyərik). Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 iyun1906, №11 * * * Molla Nəsrəddinin hesab məsələləri Mübtədilərdən ötrü Nömrə 10. – Əkinçi əkdiyi buğdanın otuzdan on hissəsini verir mülkədara, on hissəsini verir molla və dərvişə (yuxu təbiri, qızdırma duası və qeyri zəhmətlərin əvəzində), on hissəsini də qlava və pristava rüşvət və divan xərci… – Əkinçinin özünə nə qədər buğda qaldı? Nömrə 11. -Bir kişi evinə üç dənə alma gətirdi: birini verdi oğluna, birini qızına və birini də özü yedi. – Arvada neçə alma yetişdi? Nömrə 12. – Yetmiş il bundan irəli bina olunan Naxçıvan hamamlarının xəzinəsinin suyu yeddi ildə bir dəyişilir. – İndiyə kimi bu hamamların suyu neçə dəfə dəyişilib? Nömrə 13. – Ehsana dəvət olunan molla, xan və bəylər cəm olan kimi küçə qapıları bağlanır ki, fəqirlər həyətə dolanmasınlar. – İldə iki min dəfə belə ehsan verilsə, neçə fəqirin qarnı doyar? Nömrə 14. – İrəvan qubernatoru on dörd il ki bu mənsəbdədir, hər il on dörd müsəlmanı qulluğundan kənar edir. – Bu müddətdə qubernator neçə müsəlman çıxardıb? Nömrə 15.- Müsəlman uşağı dörd il rus dərsi oxuyub evinə qayıdanda anası ilə rusca danışır. – Bu hesabla cavan on dörd il oxuyandan sonra nə dildə danışacaq? -Qafqazda təzə müsəlman mühərrirləri yazdıqları hər bir sətirdə beş dəfə “şu” və yeddi dəfə isə “iştə” kəlməsi işlədirlər. – Bu hesabla mətbəələrdə gündə neçə dənə “Ş” hərfi tərtib olunur? – Tiflisdə “Svyataya Nina” adlı qız məktəbinin təzə məscidində müsəlman qızları namazı rus dilində qılırlar. – Neçə müddətdən sonra Qafqazda müsəlman qızları millətin tərəqqi və təməddünü yolunda çalışmağa qabil olacaqlar? – Şəhərlərdə “Molla Nəsrəddin” məcmuəsini satan vəkillərimizin hər birinə on dörd dəfə kağız göndərilib ki, ələ gələn pulları hər həftə idarəyə yetirsinlər. – Bu hesabla otuz iki vəkilə indiki kiminə qədər marka verilib. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 iyun 1906, №12 * * * Əbdürrəhim əfəndi Alicah Əbdürrəhim əfəndinin hünəri barəsində “Bürhanitərəqqi”, “Həyat” və “İrşad”da yazılan məqaləni oxuduq. Və lakin həmin əhvalat “Noqarelli” adlı gürcü qəzetində bir özgə məzmunda yazılıb. Məzkur qəzetə 141-ci nömrəsində yazır: “Zəmani ki, hələ rus padşahı Yaponiya ilə davanı təzə başlamışdı, Şamaxı məhkəməsinin üzvü Hacı Əbdürrəhim əfəndi öz tərəfindən ərəb dilində şeirlə bir mədhnamə inşa edib, imperator Nikolay və imperatrisa adına Peterburqa göndərmişdi. Çox çəkmədi ki, bunun əvəzində padşah tərəfindən cənab qazıya bir ədəd qızıl saat, üstündə padşahın və əyalının surəti nəsb olunmuş, – göndərildi. Cənab əfəndi isə o hədiyyəni yadbud edib, o vaxtdan bəri hər işin tərk eləyib, yenə cənab imperatordan bir başqa hədiyyəyə nail olmaqdan ötrü bu neçə vaxtlarda tamah dəndanın gecə və gündüz tiz etməyə məşğul olub, tədbirlər və politikalar tökürlər idi ki, aya yenə nə iş qayırım ki, padşahi-alindən dəxi də artıcaq bir başqa padarkaya layiq olam. Odur ki, neçə həftə bundan əqdəm cənab əfəndi 40 ədəd peçenyə manənd çörək bişirdib, hər bir çörəyin üstündə bir cür tilsimmanənd dualar yazıb və bir neçə kəlmədən ibarət olan quran ayələrindən bir parça kağıza yazıb, rusca və müsəlmanca tərcümə də həm eləyib, poçt ilə imperatorun hüzuruna irsal edib və bu mənada bir kağız yazıb göndərib: “Uca olan və yenə ucadan da, ucadan da, ucadan da uca olan imperatori-əzəm sələməllahü təaliyə poçt ilə bir pasılkeyi-həqir, – ki [ibarət] ola qırx ədəd xırda ayə ilə yazılmış çörəklərdən və yenə bir parça kağızda tilsim, – göndərdim uca olan cənabınızın xidmətinə. Həmin bu çörəkdən qırx gün hər sübh bir ədəd yeyərsiniz və bu parça kağızda olan duanı hər sübh qırx dəfə vird və təkrar oxuyarsınız, inşallah dəxi o vaxtda duma tərəfi məğlub olar və əsla duma tərtib etməyə meyil etməzlər və dumanın tifaqı bərhəm olar və özünüz (köhnə səyaq ilə) qaimməqam olarsınız, inşallah”. Və bu barədə imperatori-əzəm tərəfindən hacı Əbdürrəhim əfəndiyə bir rizaməndlik teleqramı gəldi və teleqram da polisə vasitəsilə gəlmişdir”. Molla Nəsrəddin öz tərəfindən: Bunlar hamısı keçəndən sonra bu sözlərə inanmaq mümkün deyil. Yaxşı, tutaq ki, biz inandıq. Aya, görək, Şamaxı camaatı da inanarmı bu sözlərə? Məgər hacı Əbdürrəhim əfəndi haman əfəndi deyilmi ki, bir gün minbərə çıxıb, camaata belə vəz edirdi (hətta mən özüm də orada var idim, günortadan üç saat keçmişdi, çərşənbə günü idi, yağış da istəyirdi yağsın); qərəz, hacı əfəndi minbərə çıxıb, başladı: – Ey uşaqlarını rus dərsinə qoyanlar! Açın qulaqlarınızı, eşidin. Sonra peşiman olarsınız, peşimançılıq da nəticə bağışlamaz. Eşidin mənim bu bir neçə sözümü, ey uşaqlarını rus dərsinə qoyanlar! Bilin ki, cəhənnəm olacaq axirətdə sizin məkanınız və cəhənnəmin yeddi təbəqəsi var: əvvəlinci – cəhənnəm, ikinci – səir, üçüncü – səqər, dördüncü – cəhim, beşinci – ləza, altıncı – hətəmə, yeddinci – haviyə. Cəhənnəmin şərabı həmimi-gərm və qətrandır və təamı zəqqumdur. Həmimi-gərm ibarətdir çirkdən, bu həmimi-gərm belə şeydir ki, ondan dünya əhlini sularına bir qədər məxlut olsa, onun təəffünündən tamam əhli-dünya həlak olar. Cəhənnəmdə bir dərə var ki, onun içində yetmiş min ev var və hər evin içində yetmiş min hücrə var və hər hücrənin içində yetmiş min qara ilan var və hər ilanın qarnında yetmiş min zəhər var. Bundan əlavə, cəhənnəmdə qırx zaviyə var və hər zaviyədə qırx min əqrəbin qırx min zəhərli nişi var. Xülasə, cəhənnəmin tövsifini hacı Əbdürrəhim əfəndi yetmiş iki həftənin müddətində bəyan edib, hələ qurtarmayıb. Bu barədə gələcək nüsxələrimizdə söhbət etməyi vəd edirik. Ey axund, ey dirəxti-bihasil, Olma çox da təmallüqə mail. Lacərəm, mərdi-arifü kamil Nə nəhəd bər həyati-dünya dil. Ucadır, yoxdu söz ki, boyda çinar, Səndən islamə heç görülmədi bar, Ey töhi dəst rəftə dər bazar, Tərsəmət bər nəyəvari dəstar Ey axund, olma dörd işə talib: Cəhlü pulü təməllüqü calib. Gər yeki zin çəhar şüd ğalib, Cani-şirin bər ayəd əz qalib. Qoy riyanı yerə gəl, etgilən ar, Nə çıxar padşahdən sənə kar? Asiyan əz günah tövbə künənd, Arifan əz ibadət istiğfar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 iyun 1906, №13 * * * Axund ilə keşişin vəzi İrəvan quberniyasında bir kənd var; adı Samanlıqdır. Kəndin camaatı yarıya qədər erməni və yarısı müsəlmandır. Bir gün atla həmin kəndin mülkədarı Rəhimbəyə qonaq gedirdim. Yay fəsli idi. Uca atın üstündə oturub kəndin alçaq divarlarından həyətlərin hamısını görürdüm. Həyətin birində bir erməni arvadı toyuqcücəyə dən səpirdi; bir həyətdə bir müsəlman arvadı arxın kənarında qab yuyurdu. Həyətin birində bir erməni uşağı ağacın kölgəsində oturub kitab oxuyurdu. Bir həyətdə on iki-on üç yaşında bir müsəlman uşağı pişiyin quyruğuna ip bağlayıb həyətin o tərəfinə-bu tərəfinə qaçırdı və pişik mavıldaya-mavıldaya uşağın dalicə dalı-dalı hərəkət edirdi. Həyətin birində böyük tut ağacının kölgəsində bir neçə erməni oturub çörək yeyirdilər. Keşiş ayaq üstə durub sağ əlini yuxarı qovzayıb danışırdı. İstəyirdim keçib gedəm, həmin keşişdən bir söz eşidib atı saxladım. Keşiş uca səslə üç dəfə dedi: hayreniq, hayreniq, hayreniq (“hayreniq” – erməni dilində “vətən” deməkdir). Çünki mən erməninin dilini başa düşürəm, bir qədər dayandım keşişin sözlərinə qulaq asam. Bu heyndə küçənin bir tərəfindən müsəlman danışığı eşitdim. Atı qabağa sürüb gördüm ki, küçə ayrımında divarın kölgəsində dörd müsəlman oturub. Bunların birisi Axund Molla Qurbanqulu Molla Qurbanəliyev idi. Bu axundu mən çoxdan tanıyırdım; özü də İran əhlidir. Molla Qurbanqulunun əlində bir kitab var idi. Molla kitabı oxuyurdu və kəndlilər diqqəti-tam ilə qulaq asırdılar. Keşiş uca səslə kəndlilərə bu sözləri deyirdi: – Erməni millətinin dünyada üç sevgili balası var: “vətən”, “millət” və “dil”. Və nə qədər ki, biz həmin üç sevgili balaların yolunda fəda olmağa qadirik, nə osmanlının həmidiyyə əsgəri və kürdləri, nə Rusiyanın qalitsinləri və nə zəmanənin qeyri bir təqazası erməni millətinin bəqasına xələl yetirə bilməyəcəklər. Keşişin bu sözlərindən sonra Qurbanqulunun səsi gəldi. Molla kitabdan bu sözləri oxuyurdu: “Babi həftüm. Əgər bir şəxs yata, yuxusunda həcəmət görə həmin şəxs dünyada heç bir bəlaya və naxoşluğa giriftar olmayacaq”. Keşişin belə səsi gəlirdi: “Ey mənim erməni qardaşlarım, dünya xəlq olunandan indiyə kimi erməni tayfası müxtəlif millətlərin cövr və zülmünə düçar olub. Qarışqalar at nalının altında əzilən kimi, ermənilər qüvvətli və bimürüvvət tayfaların yumruğunun altında pamal olublar; bunilə belə erməni ölüm halında can verə-verə, yenə deyib: “vətən, vətən, millət, hayreniq!”. Ey mənim qardaşlarım, nə qədər ki, millət, dil və vətən yolunda fəda olmağa biz qadirik, cəmi dünyanın tayfaları müttəfiq olub bizim üstümüzə hücum gətirələr, biz yenə onların qabağında dayanıb dilimizi və vətənimizi mühafizət edə biləcəyik. Yaşasın vətən yolunda fəda olan erməni milləti! Yaşasın millət uğrunda şəhid olan qardaşlar! Getse, getse hayreniq!”. Molla Qurbanqulu kəndlilərə deyirdi: – Ağacın altında, suyun qırağına bövl etmək yaxşı deyil; çünki həmzad, əcinnə, şəyatin insana zərər yetirər. Çaharşənbə, şənbə və tək günü qəbiristana və hamama getmək olmaz; çünki bu günlərdə əcinnə və divlər qəbiristana və hamama cəm olub qonaqlıq edərlər və həmin günlər bunların bayramıdır. İnsanı görsələr, zərər yetirərlər. Əgər bir kəsin belə bir qəza başına gəlsə, durmayıb, gəlsin mənim yanıma, vaxt ikən ona “həft həsar” duası yazım. Bu sözləri eşidib atı sürdüm müsəlmanların yanına və üzümü Molla Qurbanquluya tutub dedim: Ey ardan ari bala, mərdanə utanma! Hər ləhzədə ol sakini-çayxanə, utanma! Çıxma eşiyə sel tuta gər dam ilə daşi, İç çayuvi, çək tiryəküvi, böyrüvü qaşi, Yanında oturmuşlar əgər olsa da naşi, Ver tüstüsünü onlara məstanə, utanma! Axşamadək ol guşeyi-həmmamda sakin, Dırnaqlarıva bağla həna, saqqala lakin İnsanı salar rövnəqə bu xeyrül-əmakin, Ondan sora çıx, saqqala vur şanə, utanma! Sübh olcaq dur otur isticə gündə, Paltarlaruvun bitlərini qır göz önündə, Ver özgəsinə olmasa gər fürsət özündə, Gey paltarını, seyr qıl hər yanə, utanma! Yüz zəhmət ilə qonşuların elmi tapanda, Sən alim olursan gedib asudə yatanda, Sən eyş qıl, onlar toza-torpağə batanda, Get yarü rəfiq ilə gülüstanə, utanma! Cümlə işi at bayıra, tap bir sulu qəlyan, Aksizni əgər qoymasa ol azimi-İran, İranda olur tənbaku, tiryak ilə ərzan, Ləng olma, götür rəxtivi İranə, utanma! Bir söz deməyə nökərüvü tutgilə məzun, Bir sözlə cənabnızı edim dəhrdə məmnun, Dərviş Ağabalanı tapıb alginən əfsun, Ondan sora hey vur sulu qəlyanə, utanma! Bir da elirəm mən sənə bir böylə vəsiyyət, İranda cəhd et özüvə tapgilə xidmət, Fövt eyləmə, bir fürsəti hər ləhzə qənimət, Ol sidq ilə zəvvar çilovxanə, utanma! Təng olsa əgər başuva ol büqeyi-Təbriz, Çünki ora bir şəhrdi pürdərdü qəməngiz. Get Xoyda səfalər çəkib ol eşq ilə ləbriz, Çıx qələ kənarında xiyabanə, utanma! Var yaxşı səyahətli çəmən qəleyi-Xoyda, Bir parə əcayib iş olur Xoyda hüveyda, Hər nə ürəyin istəsə dərhal olu peyda, Bir az qalıb ol adəmi-dərxanə, utanma! Söz müxtəsər, ol bir neçə il sakini-İran, Al bir ləğəbi-faxirə tut rütbeyi-əyan, Qardaş, olusan getməsən axırda peşiman, Yox faidə axır ki, peşimanə, utanma! Bir qədr qalıb himmət elə, cəm elə dövlət, Ondan sora qıl bir dəfə Kaşanə siyahət, Xab içrə gözün görməsə eyləllə təbabət, Bənd olma bu övzai-pərişanə, utanma! Ver huşuvu Molla Nəsrəddinə amandır, Bu fürsəti fövt eyləmək, əlbəttə, yamandır, Hər kəs bu nəsihətləri dərk eylədi xandır, Bir şəhrdə bax min iki yüz xanə, utanma! Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 7 iyul 1906, №14 * * * İran konsulları Yetişsə daşlara fəryadi-dadim, daşlar ağlarlar, Bəni-növi-bəşər, sən bəs neçün fəryadə yetmirsən? Şaki Məcmuəmizin nəşrini başlayandan indiyə kimi idarəmizə Bakıdan və İrəvandan yüz on altı kağız gəlib. Kağızların başında yazılıb: “İran konsulxanasından şikayət” və axırında imza qoyulub: “İran əhli”, yainki “İran fəhləsi”. Bu kağızların heç birini biz çap etməmişik, necə ki oxucularımıza məlumdur və çap etməyəcəyik. Çap etməməyimizin iki səbəbi var: Əvvəlinci səbəbi budur ki, biz istəmirik konsulları özümüzdən incidək. Nüfuz əhlinə sataşmağı və güclü adamlara dolaşmağı biz əvvəldən özümüzə rəva görməmişik. Məlumdur ki, konsul kimi mütəşəxxis və ehtiram sahiblərindən ehtiyat etmək, – hər halda lazımdır; doğrusu, qorxuruq! Məktubları çap etməməyimizin ikinci səbəbi budur ki, yüz on altı kağızın hamısına biz diqqətlə baxıb bir kəlmə doğru söz tapa bilmədik: başdan-axıra kimi yalan, palan, böhtan, nəqli-məkan, filan. Məsələn, Bakıdan Kərbəlayı Fərəc yazır ki, Verxni-Təzəpirski küçədə konsulxana fərraşı meyxananın qapısında kefli və əlində çaxırla dolu stəkan mənim qabağımı kəsib məndən dörd manat istədi. Dedim: Vallah mən bir fəhlə adamam, pulum yoxdu. Fərraş acıqlanıb çaxırı səpdi üstümə və məni çəkə-çəkə apardı nayibin yanına. Sözün qurtaranı, məndən döyə-döyə dörd manat alıb yola saldılar. Ha çağırıb bağırdım ki, axır bu pulu məndən nə səbəbə alırsınız, cavab verdilər ki, əvvələn, ondan ötrü alırıq ki, əncüməni-xeyriyyə üçün ianə pulu gərək verəsən… Sonra nə qədər axtardım konsulu tapam, şikayət edəm, – yol vermədilər. Biz bir nümunə üçün bunu yazırıq; qalan yüz on beş kağızda da bu cür hədərən-pədərəndən savayı özgə bir mətləb yoxdu. Məsələn, İrəvandan Usta Əli yazır: “İrəvan konsulu fərraşların bir neçə dəstəsini nayibin sərkərdəliyi ilə düzüb Naxçıvan yoluna, bir neçə dəstəsini Üçkilsə yoluna. Nayiblər əllərində günlük, fərraşlar əllərində zoğal ağacı, yolun kənarında düzülüb səhərdən-axşama kimi müntəzirdilər. Bəli, görürlər ki, uzaqdan bir neçə adam toz-torpaq içində, belləri bükülmüş, çoxusu ayaqyalın və hamısı piyada, cırıqmırıq paltarda başlarını aşağı əyib yavaş-yavaş gəlirlər. Nayib və fərraşlar bunların qabağına yeriyib əvvəl soruşurlar ki, haralısınız? Əgər cavab verdilər ki, rus rəiyyətiyik, – canları qurtardı; yoxsa desələr ki, İran əhliyik, – aşları bişibdi. Nayib əvvəl öz əli ilə başlayır yolçuların ciblərini axtarmağı, əgər birindən narazılıq əlaməti görsənsə, fərraşlara hökm olunacaq ki, vursunlar. Elə ittifaq düşür ki, yolçuların bəzisi biədəblik edib üzə durur. Onu axırda aparırlar İrəvana, konsulun hüzuruna. Məsələn, Məşədi Heydərqulu yazır ki, məni apardılar konsulun yanına və ərz elədilər ki, bu kişi çox danışır. Konsul hirslənib durdu ayağa. Heç yadımdan çıxmır, konsul özü bir uca adamdır, amma mən alçaq adamam. Konsulun qıçları az qalır mən boyda olsun. Qərəz, konsul hirslənib gəldi mənim yavığıma və sağ ayağını qaldırıb, çəkməsinin dabanı ilə başımdan vurub, papağımı saldı yerə və sonra yumruqla çılpaq başıma o qədər vurdu ki, az qaldım öləm. Sabahkı günü bir kəllə qənd alıb məni bağışladı və günahımdan keçdi. Dedim: Xan, öz aramızdı, dünən məni çox bərk döydün. Xan gör mənə nə cavab verdi: Dadaş, mən özgə qulluqçular kimi müftə yeyib yatan deyiləm: həmişə alnımın təri axa-axa mən padşaha xidmət eləmişəm. Xülasə, qalan yüz on beş kağız da bu məzmunda, növ-növ iftira və yalan! Sözüm orasındadır ki, bu cür böhtanlar İran konsullarının barəsində çox deyilib və yazılıb; həmin böhtanların biri də İbrahim bəyin İranın xariciyyə vəzirinə dediyidir: “Bəxuda pənah mibərəm əz in vəzi nagüvar ki hər ca qədəm nəhi pur əst ba dilsuxtəgane İrani ki dudi ahişan ruyi süpehrra tirəvü tarik mikönəd. Əz təəddiyati daxilə migirizənd, dər xaricə bezülmhayi bədtər əz on giriftar mişəvənd. Bəhər cavü hər deh ki dər məmaliki Rum və Rus mirəsi, xahi didi ki, cəmi biar və bikar benami fərraş dövri yekira giriftə, isməşra konsul güzəştəənd və bəittifaqi on kəmər bətarac və qarəti in biçarəgani avarə əz vətən bəstəəndə” (“Səyahətnameyi- İbrahim bəy”). Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 iyul 1906, №15 * * * Nə eləmək? Duma da ki, belə oldu. İndi bəs nə eləmək? Duma yenə bir məşğuliyyət idi; hərdənbir teleqramlarda vəkillərimizin nitqlərini oxuyub, günümüzü bir tövr keçirirdik. Bu da ki, axırda belə oldu. İndi bəs nə eləmək? Bu barədə yoldaşlarımıznan çox fikirləşdik; fikirləşdiksə də bir yana çıxarda bilmədik. Ondan ötrü bir yana çıxarda bilmədik ki, hər birimizin rəyi bir cürdü. Məsələn, deyirəm, ay yoldaş Mozalan, sən də bir ağıllı kişisən, bir de görək, duma ki, dağıldı, indi camaat bəs nə eləsin? Gör evi xarab Mozalan mənə nə cavab verir, deyir ki: – Camaat indi gərək yatsın. Deyirəm: – Ay qardaş, sən Allah, belə damnan düşmə sözlər danışma; xalq eşidib səni məzəmmət elər. Evi xarab, elə haman sözünün üstündə durub ki, durub; deyir: – Camaat indi gərək yatsın. Sonra üzümü Lağlağıya tutub onun rəyini soruşdum. Zalım oğlu zalım, vaqeən lağlağı imiş. Mən ondan bir müxtəsər söz soruşuram, o gör mənə nə cavab verir: – Raviyani-əxbar və naqilani-şəkkər şirin göftar belə rəvayət edirlər ki, bir gün var idi, bir gün yox idi, bir qurd var idi və bir neçə də xırda-mırda, balaca, zəif, fəqir və biçarə, sahibsiz və köməksiz, ac və susuz, yetim-yesir quzu var idi. Bir gün qurd quzuların yanına gəlib… Lağlağının sözlərini kəsib dedim: – Get bala, get nağıl deməyinə, sənin əlindən nağıl deməkdən savayı özgə bir iş gəlməz. Get, duma məsələsi sənin xörəyin deyil. Lağlağı da belə getdi. Növbət Hərdəmxəyala yetişdi. Deyirəm: – Ay yoldaş, barı sən mənə de görüm, duma ki, dağıldı, indi camaat nə eləsin? Bu rəhmətliyin oğlu da başladı ki, mən Hacı Nəcmüddövlənin təqviminə baxmamış bu barədə bir söz danışa bilmənəm. Hərdəmxəyal da elə getdi. Qaldı Hophop. Bunun da rəyi budur ki, camaat götürüb Müzəffərəddin şaha bir ərizə göndərsin və təvəqqə eləsin ki, şahənşah duma məsələsinə müdaxilə edib camaata riayət etsin. Dedim: – Əzizim, Hophop, qorxuram İran padşahı bu məsələyə qarışıb Almaniya və Avstriya padşahları kimi, padşaha tərəf saxlaya, nəinki camaata. Hophop bir qədər fikirləşib cavab verdi: – Doğru deyirsən, ay Molla Nəsrəddin, mən burasını fikirləşmirdim. Hophop da belə getdi. Qaldı Qızdırmalı. Bu Allahın bəlasına giriftar olmuş da yaylaqlarda veyillənməkdən yorulmadı. Laəlac qalıb götürüb Kislovodskiyə ikibaşlı tel vurub bu barədə məsləhət soruşdum. Bir neçə saatdan sonra bu məzmunda cavab gəldi: “Bakının, Qarabağın, Gəncənin və İrəvanın bəyzadə və xanzadələri ilə və bir neçə nəfər İran əhli ilə bir yerdə xanımlar məclisində Kaxet çaxırı içə-içə sənə dua göndərirəm. Vəssəlam”. Bu da Qızdırmalının rəyi! İndi qaldım mən. Özüm rəyimi deyim: – Mənim rəyim budur ki, lazımdır… dava etmək! Təvəqqə edirəm ki, fikriniz özgə yana getməsin, səbr edin görün nə deyirəm. Bəli, lazımdı dava etmək. Kimnən dava etmək? Rusiyanın özgə millətləri ilə işim yoxdur, mən Qafqaz sözü danışıram. Mən belə məsləhət görürəm ki, Qafqazda nə qədər ki, erməni var, tökülüb bir günün içində müsəlmanların hamısını qırsın; sonra da müsəlmanlar tökülüb erməniləri qırsınlar. Məhz bu cür dumanın acığını çıxartmaq mümkündür. Yoxsa özgə bir çarəsi yoxdur. Əgər gürcülər də bu davaya qarışsaydılar, dəxi yaxşı olardı; qarışmasalar, qarışmasınlar; canları cəhənnəmə! Bəs belə. Lazımdır dava eləmək! Buradan bir haşiyə çıxaq. Tiflisdə bir qəzet var, adı “Qolos Kavkaza”dır; özü padşah tərəfdarıdır. Tiflisdə müsəlmanlardan min dörd yüz müştərisi var, özgə yerlərdən nə qədərdir bilmirəm. Qərəz… Dünən bu qəzetin mühərrirlərindən birisi küçədə mənə rast gəlib soruşdu: – Ay Molla Nəsrəddin, deyirlər Bakıda ermənilər və müsəlmanlar bir-birlərini qırıb qurtardılar. Xəbərin var? Dedim: – Xeyr, xəbərim yoxdur. Amma güman edirəm ki, bu xəbərin əsli yoxdur. Gördüm ki, rəfiqim başını saldı aşağa. Dedim: – Bəradər, heç ürəyini sıxma, iki ay bundan irəli Frəngistan darülfünununun mərizxanasında bir Qafqaz ermənisi ilə bir Qafqaz müsəlmanının başlarını yarıb beyinlərini misqal-tərəzidə çəkirmişlər. Bu heyndə görürlər ki, tərəzidə heç bir şey yox. Məlum olur ki, beyinlər ağırlıqlarından havaya uçublar. Mühərrir rəfiqim sözümü tez başa düşdü və sevincək əlimi sıxıb “spasibo” – dedi və uzaqlaşdı. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 iyul 1906, №16 * * * Tərəqqi əlamətləri Keçən rəbbiyəl-əvvəl ayının 18-də saat xoş olmağa səbəb Qafqaz müsəlmanlarının içində iki xeyir iş əmələ gəlib: biri Kürdəmirdə, biri Tiflisdə. Kürdəmir müsəlmanları bu məzmunda bir razılıq kağızı yazıb, hökumətə pişnəhad ediblər: “Biz, Kürdəmirdə sakin olan müsəlmanlar, Kürdəmirdə beşinci duxanın açılmağına razıyıq; çünki burada olan dörd dənə duxan bizlərə kifayət vermir. Və bu barədə qol qoyuruq”. Tarix flan və qırx dörd müsəlmanın imzası. Tiflis müsəlmanları da yazdıqları razılıq kağızı bu məzmundadır: “Ax, keçən günlər! Doğru deyiblər ki, “keçən günə gün çatmaz”. Hanı o günlər ki, bizim gözəl məhəllədə, Sumbatov küçəsində fahişəxanalar başdan-başa düzülüb, məhəlləmizi zinətləndirirdi: gələn, gedən, fayton, alış-veriş… Xülasə, bir şənlik idi ki, şəhərimiz həqiqətdə London şəhərinə bir təpik də vurmuşdu. Amma Allah baisin evin yıxsın! O gözəl, nazənin-sənəm, sərvqəd və laləüzar qonşularımız məhəlləmizdən köçəndən bəri məhəlləmizdən xeyir-bərəkət də bilmərrə köçüb. Bu səbəbdən biz müsəlmanlar canü-dildən razılıq izhar edirik ki, fahişəxanalar dübarə bizim məhəlləyə təşriflərini gətirsinlər”. Tarix flan və altmış müsəlmanın imzası. Ax, ax!.. Vay, vay!.. Ay bu kağızlara qol qoyan müsəlmanlar!.. Cəhd eylə, sən ancaq nəzəri-xəlqdə pak ol, Məxluqu inandır; Xasiyyətin od olsa da, ətvarda xam ol, Sök aləmi, yandır; Xalqın nəzərin cəlb elə qurşağa, qəbayə, Məclubi-üyun ol; Hər hiyləvü bicliklə gir, əlbəttə, əbayə, İmanə sütun ol; Səy eylə ki, saqqal uzanıb üç çərək olsun, Papaq ona nisbət; Qurşaq da, bilirsən ki, on arşın gərək olsun. Təfsilə nə hacət… Qoyma yerə təsbihini, əl çəkmə duadən, Övrad oxu daim; Məclisdə çəkib tut özünü, ol nücəbadən, Söz söylə mülayim. İştə geyinib məzhəbi, imanı büründün, Pək möhtərəm oldun, İndi nəzəri-xəlqdə sən pak göründün, Əhli-kərəm oldun; Başdan-ayağa əmnü əman oldu vücudun, Zöhd ilə bitişdin; Nolmaq diləyirdinsə haman oldu vücudun, Məqsudə yetişdin! Vəqt oldu ki, indi edəsən aləmi talan, Tut, qoyma qaçanı! Hökm indi sənindir, dəxi çək işlərə saman, Yığ müşkül açanı. Dul övrətə bidad elə, eytamə xəyanət, Xövf etmə əcəldən; Məkr isə özün qıl, oxu şeytana da lənət! Şad ol bu əməldən, Əl çəkmə hiyəldən, Təzvirü dəğəldən, İmanı da versən, Vermə pulu əldən! Hop-hop “Molla Nəsrəddin”, 28 iyul 1906, №17 * * * Qoloşapova Ey yari-bivəfa Qoloşapov! Bu imiş məgər dostluğun şəraiti? Biz məgər sənlə belə danışmışdıq? Heç bilirsənmi ki, kimi qırırsan, kimin evlərini topa tutursan, kimin məhəlləsinə od vurub yandırırsan? Məgər Qarabağ müsəlmanlarını tanımırsan? Məgər qeyri müsəlmanları tanımırsan? Məgər müsəlmanlar sənin padşahın barəsində etdiyi rəftarının əvəzidir ki, sən müsəlmanlar barəsində eləyirsən?.. Məgər bu, onun əvəzidir ki, Rusiya dövləti bina tutandan indiyə kimi hər bir müsəlman küçədə getdiyi yerdə bir rus görəndə tez qaçıb düşüb onun ayaqlarına və deyib: “Fəda olum sənə, ey rus”? Məgər bunun əvəzidir ki, rus-yapon davası başlanandan axıra kimi müfti və şeyxülislamlarımız dəxi minbərlərdən aşağı yenmirdilər və müsəlman camaatını məscidlərə yığıb, yaponiyalıların basılmağına gecə və gündüz dua edirdilər? Bəlkə qazılarımız bu duaları eləməyəydilər, onda canını hara qoyacaq idin? Yəqin bil ki, bir nəfər rus əsgəri Mancuryadan sağ və səlamət geri qayıtmayacaq idi. Məgər belə sədaqətin əvəzidir ki, indi sən eləyirsən, ey vəfasız Qoloşapov? Bu məgər onun əvəzidir ki, sənin padşahın yolunda Sultanov kimi müftilərimiz Peterburqa cəm olan müsəlman vəkillərinin barəsində şipyonluq, şeytançılıq ediblər ki, padşah ona “spasibo” göndərsin? Məgər bu, onun əvəzidir ki, neçə ağıllı və zəkavətli vəzirlər yığılıb dumanı dağıda bilmədilər, axırı Şamaxıdan hacı Əbdürrəhim əfəndi çörək paralarına tilsim yazıb və padşaha təqdim edib, bir həftənin içində dumanı dağıtdı? Bu məgər onun əvəzidir ki, yetmiş iki millət baş qaldırıb yapışıblar sənin padşahının yaxasından və deyirlər: “Canın üçün, ey padşah, dəxi bəsdi bura kimi! Dəxi qoymayacağıq ki, sənin vəzirlərin və qubernatların bizi boğsunlar”! Amma biz müsəlmana növbət gələndə deyirik: “Bu işlər hamısı Allah yanındadır, bizə dəxli yoxdur”. Yoxsa, ey bivəfa Qoloşapov, bu işləri ondan ötrü eləyirsən ki, müsəlmanları yaxşı tanıyırsan? Yoxsa ondan ötrü eləyirsən ki, bilirmişsən ki, müfti və şeyxülislam gedib sərdara səndən şikayət edəndə sərdar onları görmək də istəməyəcək? Yoxsa ondan ötrü eləyirsən ki, müsəlmanın həmiyyət və qeyrətindən xəbərdarsan? Yoxsa ondan ötrü eləyirsən ki, sənə qabaqca yəqin imiş ki, müsəlman vəhşi bir millətdir, birinin-birindən xəbəri yoxdur, gəncəlinin bakılı ilə, bakılının iranlı ilə, irəvanlının şirvanlı ilə işi yoxdur? Yoxsa qabaqca sənə məlum imiş ki, sən Qarabağı topa-tüfəngə tutan vaxt Bakıda müsəlmanlar sazəndə məclisi quracaqlar, Tiflisdə Vəzirov və Ağalarov kimi millət başçıları fahişəxana açmaq fikrinə düşəcəklər, kəndlərdə və şəhərlərdə qazılar və mollalar camaatın yuxusunu səkkiz qəpik alıb təbir edəcəklər? Yoxsa bunları sən qabaqca bilirmişsən, ey vəfasız Qoloşapov? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 iyul 1906, №17 * * * Qoloşapovun geri çağırılması Şuşadan çəkilən teleqrammadan oxucularımız görəcəklər ki, general Qoloşapov Şuşadan geri çağırılıb. Qoloşapovun əzl olunmağının əhvalatını nağıl etmək istəyirəm. Kişinin çörəyinə bais müfti və şeyxülislam cənabları bir tərəfdən, bir tərəfdən də Dağıstan müsəlmanlarının nümayəndələri oldular. Müfti və şeyxülislam cənabları faytona minib, sərdarın yanına Qoloşapovdan şikayət etməyə gedəndə mən də orada idim. Nə qədər dedim getməyin, gəlin bu daşı ətəyinizdən tökün – mənə qulaq verən olmadı. Axırı müfti əfəndi mənə cavab verdi: – Niyə getməyək, ay Molla? Bizim müsəlman qardaşları Şuşada qırsınlar, biz duraq baxaq? Sənin qeyrətinə nə gəlib? Mən gördüm ki, müfti əfəndi doğru fərmayiş edir, dedim: – Eybi yoxdur, gedirsiniz, gedin. Amma barı biriniz gedin; ikiniz də birdən getməyin. – Dedilər: – Niyə? – Dedim: – Ondan ötrü ki, cənab canişin sizi görüb qorxar. Şeyxül islam əfəndi buyurdu ki: – Qorxar, yazaram Bakıdan flan molla və Danabaş kəndindən də filan molla dua yazıb göndərərlər (Mollaların adını şeyx cənabları söylədi, amma mənim yadımdan çıxdı). Bəli, faytonu sürdülər. Mən faytonun dalınca sərdar imarətinin yanına kimi qaçdım ki, işdi, canişin qorxsa, mən bir çarə edim; çünki mən özüm də mollayam, hər bir dərdə əlac edə bilərəm. Canişin cənabları akoşkadan faytonu görcək, qapıçılara buyurdu ki, qapıları açsınlar. Xülasə, canişin həzrətləri əli titrəyə-titrəyə qələmi götürüb, Qoloşapova hökm elədi ki, durmayıb gəlsin. Hətta teleqramı verdi müfti əfəndi özü oxudu. Məlumdur ki, müfti əfəndi rusca kamil oxuyub danışa bilir; hətta çox vaxt qazı və mollalarla rusca danışır. Qərəz, haman saat teleqraf göndərildi. Müfti və şeyx cənabları qəhvə içməyə məşğul oldular və aradan səkkiz dəqiqə keçmişdi ki, Şuşadan Qoloşapovdan belə cavab gəldi: Ay sərdar, başına dönüm, axır mənə mühəvvəl olunan hökmlərin dörddən birini əmələ gətirmişəm. Belə iş olar ki, məni indiki vaxtda çağırırsan? Canişin cənabları yenə qələmi götürüb yazdı: Çox danışmaq istəməz. Ağa buyurur sür dərəyə – sür dərəyə! Yenə səkkiz dəqiqə keçməmişdi, Ağdamdan cavab gəldi: Sizin hökmünüzə binaən Şuşadan çıxıb, indi Ağdamdayam və gözləyirəm ki, atları qoşsunlar, minib Yevlaxa tərəf yola düşüm. Müfti və şeyxülislam həzrətləri canişinə “spasibo” – deyib, istədilər yola düşələr. Mən bu heyndə sərdarın imarətinin akoşkasına dırmaşıb, bu işlərə tamaşa edirdim. Cənab şeyx məni görüb dedi: – Ay Molla, sən Allah, düş aşağı, sərdar səni görər, biz xəcalət çəkərik. Dedim: – Cənab şeyx, bir yavığa zəhmət çək, qulluğunuza bir neçə söz ərz edim. Dedi: – Nə demək istəyirsən? Mən yavaşca başladım: Etdi bu fələk hər kəsə bir tövr yamanlıq, Səd heyif keçən gün! Şükr eylədik Allaha yetişdikcə ziyanlıq, Olduq yenə məmnun. Hər bir iş üçün xatimə bəxş oldu bu afaq, Əfsürdə biz olduq. Çaldı bizə bir özgə səyaq ilə fırıldaq, Qəmli günə qaldıq. Nə rəhm bilər, şərm qanar, ağlamaq anlar, Boylə fələk olmaz! Yox boylə iki dilli, yaman üzlü cəfakar, Bir zərrə utanmaz! Verdi bu hamı qonşulara sənətü dövlət, Dünya, sənə lənət! Səsləndi, gedin siz yatın həmmamdə rahət, Bicadı bu zəhmət! İslam uşağı yatsın ayağında fələqqa, Bu növ idi təlim. Vursun buların başına həm Mirzə Tərəqqa, Eylin onu təkrim Ey-vay, bu fələk qoydu bizi löğməyə həsrət, Qaldıq biz adamsız! Verməz dəxi bir parça çörək tapmağa fürsət, Get yatgilə şamsız. Öz bildiyini qıldı müsəlmanlara dövran, Əl işdən üzüldü. Çaxçax başın ağrıtdı, kefin çəkdi dəyirman, İş həcvə düzüldü. Bu çərxi-sitəmkarın aman məsxərəsindən! Bais, balan ölsün! Baxmış bu müsəlmanlara qəm pəncərəsindən, Çərxin üzü dönsün! Əvvəl bu fələk cümlədən əymişdi damağı, Qəm kasəsi daşdı. Axırda bizim başımıza vurdu çanağı, Su başdan aşdı. Bir rus görəndə oluruq xar yanında, Quzu, keçiyik biz. Keçməz sözümüz bir pula sərdar yanında, Çünki nəçiyik biz?! Tanrı buna şahid – Quzu, keçiyik biz. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 4 avqust 1906, №18 * * * Vətən məhəbbəti Vətəndən bəzi səbəblərə görə uzaq düşən qarabağlılar bəlaya giriftar olan vətəndaşlarının əhvalını hər bir vasitə ilə yoluxub izhariməhəbbət və təəssüf etməkdədirlər. Peterburq darülfünununun tələbələrindən bir Qarabağ ermənisi “Novoye vremya” qəzetində üzünü Şuşa şəhərinə tutub deyir: “Ax, mənim qardaşlarım, yox olaydı o gün və o saat ki, mən vətəndən uzaqlaşdım, niyə mən bilmədim ki, siz bir belə dərdə düçar olacaqsınız? Niyə mən orada olmayaydım ki, sevgili qardaşlarıma əlimdən gələn qədər köməklik göstərib məzlumlara təsliyyət verəydim! Ax! Bu sözləri yaza-yaza uşaq kimi ağlayıram, dəxi səbr edə bilməyib əvvəlinci dəmir yol qatarı ilə gəlirəm vətənə!”. Qarabağ əhalisindən vətən qardaşlarının halına yananların ikincisi Suşa qalası şahzadələrindən prins Seyfulla Qacar cənablarıdır. Müşarileyh “Tiflisski listok” qəzetinin 160-cı nömrəsinə bu məzmunda bir məktub göndərib: “Cənab mühərrir, təvəqqe edirəm sizin sevgili qəzetinizdə mənim bu məktubuma yer verəsiniz: sizin qəzetənizin 156-cı nömrəsində Şuşa əhvalatı xüsusunda belə yazılıb ki, guya Şuşada yanan evlərin biri də şahzadələrin evidir ki, müsəlmanlar haman evi dava mövqeyi etmişdilər. Mən qorxdum ki, bu xəbəri hərə bir cür başa düşə və bu səbəbdən məlum edirəm ki, şahzadələrin atası mərhum Bəhmən Mirzə 1884-cü ildə vəfat edəndən sonra onun oğlanları başladılar yavaşyavaş Qarabağdan hərə bir yana köçməyə, çünki Şuşa şəhərində elə bir ləzzət yoxdur ki, insan orada qalsın. Vaqeən Şuşa qalası ürək sıxan şəhərlərin ürək sıxanıdır. Həmin vaxtdan indiyə kimi şahzadələr vətəndən bilmərrə köçüb Rusiya dövlətinin hərbi qulluğunda xidmət etməkdədirlər. Əvvəl-axır şahzadələrdən Şuşada bir ailə qalmışdır ki, o da şəhərdə əvvəl dəfə erməni-müsəlman davası düşən kimi köçüb Vladiqafqazda yaşayır. Sonra şahzadələrin evləri şəhərdə boş qalmışdır, onu da ki, yandırdılar və yandırandan sonra özləri üçün mövqe etdilər. Dəxi biz neyləyək? Müxlisiniz şahzadə Seyfulla Qacar” Bu gürcü milləti çox sırtıqdır. Hələ özgə işləri qalsın kənarda, indi də başlayıblar ki, biz istəmirik ki, ruhani rəisimizi Rusiya hökuməti təyin eləsin, necə ki, indiyə kimi eləyir. Biz öz işlərimizi özümüz idarə eləmək istəyirik. Aşkardır ki, Rusiya hökuməti də hər bir nağıl – məsələyə qulaq verən deyil və bu yavuq vaxtlarda gürcülər üçün genə irəliki sayaq ilə böyük (ekzar) eləyib onlar üçün hədiyyə göndərmək istədi. Sırtıq gürcülər də ki, əl çəkən deyillər. Bu günlərdə tamam gürcü keşişləri padşahın vəzirinə bir belə teleqram çəkdilər: Biz eşidirik ki, bizə genə böyük xəlifə göndərirsiniz. Baba, biz istəmirik, vallah, billah, istəmirik, istəmirik, istəmirik. Vaqeən gürcü milləti çox sırtıq millətdir. Görüm nədən ötrü bu sözləri deyirdim? Hə... Deyirlər ki, Şamaxı və İrəvanın qovunu çox şirin olur. Xülasə... Bağışlayınız, başağrısı verdik. Hop-hop “Molla Nəsrəddin”, 4 avqust 1906, №18 * * * Müsəlman içində gördüklərim Lemsə tayfasından Reynqart adlı bir şəxs miladi tarixinin 1892-ci ilində yer üzünü başladı piyada dolanmağa və dörd ilin müddətində belə məşəqqətli səyahətini tamam edib, səfərdə gördüklərini yazıb, bir kitab cəm etdi. Həmin kitabın bir cildini cənab Reynqart idarəmizə göndərib, təvəqqə edir ki, kitabın intişarı naminə onu oxucularımıza tərif edək. Müsənnifin kağızından belə məlum olur ki, kitabdan bir cild “İrşad” və “Həyat” idarələrinə dəxi göndəribdir. Kitabın 895-ci səhifəsindən “Müsəlman içində gördüklərim” sərlövhəsi ilə Qafqaz və İran səyahətnaməsi başlanır. 912-ci səhifə Salahlı qəryəsindən danışır. Səyyah yazır: “Günorta vaxtı iki min əziyyətlə çatdım Salahlı kəndinə və küçədə bir uşaq görüb soruşdum: – Ay uşaq, burada məktəb var? Uşaq hər iki əllərinin şəhadət barmaqları ilə gözlərini bərəldib, “xox” elədi və qaçdı getdi. Sonra bir kişiyə rast gəldim və yenə istədim məktəbin olmağını, ya olmamağını biləm. Kişi mənə cavab verdi: – Mən məktəb-zad bilməz. – Dedim: – A kişi, heç olmazsa buranın ağsaqqallarından və hörmətli əhalisindən bir adam mənə nişan ver ki, onlarla görüşüm. Kişi əlini bir tərəfə uzadıb dedi: – Bax oturublar orada. Üzümü haman tərəfə tutub gördüm ki, kəndin kənarında, söyüd ağacının dibində beş nəfər adam oturub. Yavıqlaşıb gördüm ki, bunlar yanlarına bir tuluğ çaxır qoyub, stəkanları doldurub içirlər. Əvvəl bunu soruşdum ki, “siz nə millətsiniz?” Hamısı birdən cavab verdilər ki, “əlhəmdülillah, müsəlmanıq”. Sonra mən xəbərdar oluram ki, bu ağalar Salahlının bəyləridirlər”. Kitabın 917-ci səhifəsində cənab Reynqart Şamaxı səfərini yazır: “Girdman çayını keçib, yetişdim Şamaxıya. Küçə ilə bir şəxs gedirdi. Divarın dibində oturan adamlar bunu görcək tez ayağa durub, salam verdilər. Mən bildim ki, bu şəxs mötəbər bir adam olacaq və çünki əlində təsbih də vardı, mən yəqin elədim ki, itaət əhli olmalıdır. Mən bu cənaba diqqət etməkdə idim, bir nəfər adam mənə yavıqlaşıb dedi: – Ay aşna, nə çox hacı ayağa diqqət edirsən? Dedim: – Hansı hacı ağaya? Dedi: – O əlində təsbih gedənə. Dedim: – Kimdir o vücud? Cavab verdi ki: – O cənab, şəhərimizin mötəbər və mömün şəxslərinin biridir. Dedim: – Maşallah! Dedi: – Bir qulaq ver, sonra maşallah de. Dedim: – Sözünü söylə. Rəfiq başladı: – Mən şamaxılı Əladdin Molla Qəni oğluyam. Biz beş qardaş və iki bacıyıq. Keçən zəlzələdə bizim evlər uçub dağıldı və biz hamılıqnan köçüb, Gəncədə başladıq sakin olmağa. Bu hacı ki, əlində təsbeh gedir, bizim evimizi qəsb edib, imarət tikdirib, ildə üç-dörd dəfə həmin evdə qonaqlıq məclisi qurur və şəhərimizin bir para “alim” və “fazil”ləri gəlib haman evdə plov yeyəndən sonra namaz qılırlar və özləri də bunu bilirlər ki, o yer qəsbdir. Mən bu sözləri eşitcək qaçdım haman hacının qabağına və soruşdum: – Sən nə millətisən? Hacı ağa üzünü mənə çöndərib cavab verdi: – Əlhəmdülillah, müsəlmanam. Dedim: – Çox sağ ol”. Kitabın 955-ci səhifəsi Rəşt şəhərindən söhbət açıb deyir: “Rəşt qazısı şəriətmədar Axund hacı Molla Mehdi Rəşt və ələlxüsus Gilan əhlinin başına elə bir it oyunu gətirir ki, xalqın fəryadı göylərə bülənd olur. Hər bir hakim Rəştə varid olan kimi Axund Molla Mehdi onunla əlbir olub, başlayır biçarə əhalinin dərisini soymağa və hər nə ki, fəqir-füqəradan qarət eləsə, hakimlə yarı bölür”. Cənab Reynqart yazır ki, “mən istədim axundu ziyarət edəm. Cənab qazı bildi ki, mən Avropa əhliyəm və mənə hörmət qoyub yavıqlaşdı və ədəblə mənimlə əl-ələ verdi. Mən əl verib soruşdum: – Cənab axund, siz nə millətsiniz? Axund mənə cavab verdi: – Əlhəmdülillah, müsəlmanam”. Kitabın 967-ci səhifəsi Bakıdan danışır. Səyyah bakılıları mədh edir və hətta [kitabın] bir yerində Bakı əhlini qamətdə və şücaətdə Rüstəm pəhlivana oxşadır. Amma heyif ki, burada kitabın bir neçə vərəqi cırılıb. Bakı fəqərəsinin axırında yazır ki, “hər bir bakılıdan soruşdum ki, “mən ölüm, doğrusunu de görüm, nə millətsən?” – və hamı and içib söylədi ki, “ədhəmdülillah, müsəlmanam” (mabədi var). İdarədən: Bir kəs ki, istəyə cənab Reynqartın kitabını ələ gətirə, Tiflisdə hər gün nəşr olunan müsəlman ruznamələrinin birinə rücu etsin. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 avqust 1906, №19 * * * İfratın mənfəəti (“Həyat”ın 176-cı nömrəsini oxuyanlarla bir balaca söhbət) Cənab H.K.“Həyatın” söylədiyimiz nömrəsində “İfratın məzərrəti” adında yazdığı məqalədə deyir: “Bir millətin heyəti-camiəsi nə qədər məsrur və şad və azad olsa, o qədər tərəqqi edər, o qədər iş görər, o qədər də şəci, rəşid, aqil və alim olar. Böyük Napalyon bir vaxt düşündü ki, Fransa millətinin birinci səbəbi-tənəzzülü hüzn və qəmdir, özü klublar açdı, rəqs etdi, xalqı müaşirətə təhrik etdi. Həmçinin böyük Pyotr, həmçinin sair Avropa mucibi-tərəqqiləri. Və lakin bizim İran millətini dövlət, üləma, sadat, əşraf, rüəsa – hamısı ağlamağa dəvət edirlər. Həzrəti- Hüseyn əleyhüssəlamın şəhadəti dünyanın böyük müsibətlərindəndir. Hər sənə on gün məhərrəmi o büzürgüvar üçün məhzun olmaq müstəhəbb, müəkkəd və savabdır və lakin il on iki ay məhzun olmaq, ağlamaq, baş yarmaq, əlli milyon tümən xərcləmək milləti mərsiyəxan surətində gəda eləyib, çöllərə salmaq, əlbəttə, müzürrdir, bişübhə milləti fəlakət və əsarətə salar. Bir yerə nə işdən ötrü olursaolsun cəm olanda, toy məclisində, bayram görüşündə, qonaqlıqda və hər növ şadlıq və qeyri-şadlıq məclisində və hətta ticarətxanalarda və bəlkə tərəqqi edib şüareyi-müabirdə, xalqın tərəddüdünü kəsib, işgücdən qoyub, başına vurub ağlatmaq, əlbəttə, milləti bu hala yetirər”. Cənab “H.K.”nın bu sözlərinin cavabında deyə bilərik ki, bütün yer üzündə yetmiş iki millətin içində heç bir məmləkət tapılmaz ki, müsəlman içində olan xeyir və bərəkətin yüzdən bir hissəsi orada ola bilsin. Ax, fəda olum sənə, ey müsəlman aləmi! Nə gözəl imişsən!.. Allah o günü heç kəsə göstərməsin ki, birisi gedə düşə özgə millətlərin içinə, əlindən də bir iş gəlməyə, bir sənət və qabiliyyət sahibi olmaya! Yəqin ki, belə bir adamın dilənməkdən savayı bir çarəsi olmayacaq. Amma di gəl müsəlman aləminə Allah min-min bərəkət versin! Əgər müsəlman içində “ağa” olmaq, çörək sahibi, hörmət-izzət sahibi olmaq istəyirsən, meydan genişlikdir, hər nə istəyirsən ol, Allah bərəkət versin. Əgər uşaqlıqdan arzu eləyibsən dövlət və cəlal sahibi olasan və özün də heç bir zəhmət çəkməyəsən, get mərsiyəxan ol; bu şərtlə ki, uca səsin ola; özgə bir şey lazım deyil. Buradan bir haşiyə çıxaq. Uşaq vaxtı, Molla Heydərin məktəbində oxuyan vaxt, mənim bir yoldaşım var idi; adı Qafar idi. Çox yaxşı oğlan idi. Amma dərs oxumağa bircə tikə həvəsi yox idi. Bir gün axund, Qafarın ayaqlarını fələqqəyə qoymaq istəyirdi. Amma Qafar bunu başa düşüb dərsdən qaçdı. İndi Molla Qafar Danabaş kəndində şöhrətli mərsiyəxanaların biri hesab olunur. Bəli, Allah müsəlman aləminə bərəkət versin! Meydan vüsətlidir, hər nə istəyirsən ol: sinəzən ol, növhəxan ol, məşəl yandıran ol, dəstəbaşı ol, şəbihgərdan ol… hər nə kefin istəyir – ol!.. Buradan da bir haşiyə çıxaq. Avropa kitablarında və səyahətnamələrində müsəlmanlardan söz düşəndə yazırlar ki, müsəlmanlar il on iki ay ağlamaqla vaxtlarını keçirirlər. Tutaq ki, bu sözlər səhvdir, çünki hərdənbir mərsiyədən sonra məsciddən çıxıb mütrüb məclisinə də gedirlər. Amma bunilə belə, o yerlərdə ki, mütrüb yoxdu, vaqeən il on iki ay müsəlmanlar ağlamaqla vaxtlarını keçirirlər. Buradan da bir haşiyə çıxaq. Qabaqca ərz elədiyim Molla Qafar mərsiyəxanla bildir bir dəfə görüşən vaxt mən ondan soruşdum: – Ay Molla Qafar sən Allah, məni bir başa sal görüm, nədən ötrü bir ilin ərzində üç yüz altmış beş gün xalqı ağlamağa dəvət edirsən və halonki, müsəlmanın müsibət əyyamı məhərrəmül-həram ayıdır? Molla Qafar əvvəl sözün doğrusunu demək istəmədi. Amma sonra and verdi ki, bu sirri mən heç kəsə açmayım və başladı: – Ay Molla Nəsrəddin, əgər biz mərsiyəxanlar durub bircə məhərrəm ayına iktifa eləyib qeyri ayları bekar qalsaq, pəs onda bizim ruzumuz haradan və kimdən yetişəcək? Bir qədər fikir edib gördüm ki, rəfiqim doğru deyir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 avqust 1906, №20 * * * Bir gürcüyə cavab Gürcü mühərrirlərindən bir rəfiqim dünən gəlmişdi bizə söhbətə. Danışıq millətlərin qabağa gəlməyindən düşdü. Rəfiqim başladı ki, hər bir millət üçün nicat yolu tapmaq balaca uşaqları məktəbə göndərib tərbiyə verməklə əmələ gəlir. Əgər belə olmasa, heç bir şey fayda bağışlamaz: nə hürriyyət, nə məşrutiyyət, nə cümhuriyyət, nə zənburiyyət, nə çənçuriyyət… Qərəz rəfiqim bunlardan bir neçəsini də saydı və bu sözləri deyəndən sonra mənim rəyimi soruşdu. Mən cavab verdim ki, hələ sözünü de qurtar, mən axırda birdən cavab verərəm. Qonağım başladı: – Üç yüz il bundan irəli Frəngistanda da uşaqlar 18 yaşına kimi küçələrdə aşıq oynardılar, qızlar qıcmadaş və beşdaş oynardılar. Hürriyyət, cümhuriyyət [sözü] danışanın qulaqlarını kəsərdilər. O vədə Frəngistan padşahı on dördüncü Lüdovik həmişə deyərdi: “Hökumət ibarətdir tək mənim vücudumdan” və kimin hünəri var idi irad etsin və bunun səbəbi budur ki, uşaqlar 18 yaşına çatan kimi küçələrdə aşıq oynardılar. Amma elə ki, camaat elm və mərifət vasitəsilə başladı gözünü açmağa, Frəngistan padşahları da yavaş-yavaş təşriflərini apardılar. Odur ki, indi Frəngistan hökumətini məhz camaatın öz vəkilləri idarə edir. Odur ki, Frəngistan millətlər içində olan şöhrəti ilə fəxr etməkdədir. Bu sözləri deyəndən sonra gürcü rəfiqim genə mənim rəyimi soruşdu. Dedim: – Hələ sözünü qurtar. Mən axırda birdən cavab verərəm. Rəfiqim başladı: – Bir vaxt var idi ki, Germaniya imperatorları, nəuzübillah, Allah iddiası edirdilər və onların rəftarı üçün heç bir qanun yox idi. Bunun da səbəbi o idi ki, uşaqlar on səkkiz yaşına kimi küçələrdə aşıq oynayırdılar, qızlar da habelə. Amma di gəl indi gör ki, işlər necə olub: indi Germaniya padşahı şikara gedəndə də camaat vəkillərindən izn istəyir. Məhz məktəblər və genə məktəblər Germaniya millətini bu mərtəbəyə yetiribdir. Genə bu sözləri deyib, rəfiqim mənim rəyimi soruşdu. Dedim: – Sözünü qurtar, rəyimi axırda deyərəm. Qonağım başladı: – Ay Molla, and verirəm səni dərviş Ağabalanın canına! Sənə mən indi bir söz deyəcəyəm. Sən mənim bu sözümü əlbəttə yetir iranlılara. – Dedim: – Baş üstə. Rəfiqim başladı: – İranlılar indi şadlıqlarından mayallaq aşırlar. Amma bunu bilirlərmi ki, ingilis məmləkətində məşrutiyyət fərmanı miladi tarixinin 1215-ci ilində elan olunub və həmin tarixdən 1689-cu ilədək ingilis milləti ilə ingilis padşahlarının mabeynində hürriyyət üstə hədsiz davalar əmələ gəlib, hədsiz qanlar tökülüb, üç dəfə böyük inqilab zühurə gəlib və məhz 1689-cu ildə ingilis məşrutiyyəti bərqərar olub? Camaatın padşaha güc gəlməsinin səbəbi məhz o oldu ki, uşaqlar küçələrdən yığışıb və aşıqlarını İrana göndərib doluşdular məktəblərə. Sözünü tamam edib qonağım rəyimi soruşdu. Mən dostuma belə cavab verdim və güman edirəm ki, yaxşı cavab vermişəm; dedim: – Rəfiq, əvvəla, çox uzun müşərrəf oldun. Bizim Lağlağı da çox danışandı, amma danışanda genə başa düşmək olur ki, nə dedi və lakin sən o qədər hədərən-pədərən nağıl elədin ki, indi də qulaqlarım taqqıldayır. Nə bilim Frəngistan belə gəldi, məşrutiyyət belə getdi. İkinci də budur ki, sən nahaq yerə xəyal edirsən ki, bizim oğlanlar və qızlar oxumurlar. Qonağım hirslənib tez durdu ayağa. Dedim: – Yavaş! Heç hirslənmə! O ki oğlan uşaqlarımızdı, onlar on səkkiz yaşına kimi oxuyurlar: əlif zəbər-ə. Be zən be. Cim zəbər ce… Rəfiqim sözümü kəsib dedi: – Çox əcəb. Bunu oğlan uşaqları oxuyur. Bəs sən dedin ki, qızlar da oxuyurlar? Tez cavab verdim: – Əlbəttə, qızlar da oxuyurlar. Qızların da üç-dördü bir yerə cəm olanda, biri götürür qavalı, biri düşür oynamağa və qalanları da çəpik tutub oxuyurlar: Bu gecə yemişəm bir dənə qarpız, Balam ey, balam ey! Balam ey!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 25 avqust 1906, №21 * * * Abirin və kilab Bir neçə gün bundan əvvəl türk qəzetlərinin birində oxudum ki, rus ədibi məşhur Krılov “Abirin və kilab” adında bir təmsil yazıb. Çünki mən rusca az-çox oxumuşam və məlumdur ki, Krılovun təmsillərini mübtədi məktəblərdə oxudurlar, çox təəccüb elədim ki, bu təmsildən mənim xəbərim yoxdur. Açdım Krılovun məcmuəsini və vərəqləyib, “Abirin və kilab” adında bir təmsil tapa bilmədim. Sonra öz-özümə ha fikirləşdim ki, görəsən, “Abirin və kilab” nə deməkdir? Axırı ərəbi bilənlərin birisi məni başa saldı ki, “abirin” – yəni ərəbcə keçənlər, yolçular; “kilab” – yəni itlər. Burada mən barmağımı dişlədim: “a kişi, bu təmsili biz rus dərsi oxuyan vaxt əvvəlinci il oxuyub əzbərləmişik”. İndi mən çox heyifslənirəm ki, ərəbcə savadım yoxdur; əgər olsaydı, ömrümdə bircə kəlmə türkcə nə oxuyardım, nə yazardım, nə tərcümə edərdim. Mənim xəyalıma bir şey də gəlir: rusca oxuyanlara məlumdur ki, Krılov təmsillərini sadə rus dilində yazıb ki, rus milləti yaxşı başa düşsün. Əgər Krılov bilsəydi ki, türklər onun təmsillərini türk dilinə tərcümə edəndə yolçulara “abirin” və itlərə “kilab” adı qoyacaqlar, yəqin ki, Krılov da təmsillərini frəng, ya nemsə dilində yazardı. Heyif ki, mən də özgələr kimi ərəb dilini dərin oxumamışam. Hop-hop “Molla Nəsrəddin”, 25 avqust 1906, №21 * * * Səyahətnamə Reynqartın səyahət kitabından (19-cu nömrədən sonra) Kitabın bir yerində cənab səyyah Tiflisdən nağıl edir. Deyir ki, “avqust ayının 28-də Tiflisə varid olub, məktəbxanaları görmək istədim. Əvvəl yolum düşdü üçüncü zükur gimnaziyasına. Həyət-baca dolu idi adam ilə. Kişi, övrət, uşaq qarışmışdılar bir-birinə. Xəbərdar oldum ki, bu gün gimnaziyaya təzə şagirdlər qəbul olunurlar. Bu məxluqun içində hər millətdən var idi: rus, gürcü, çoxluca erməni, yəhudi. Bir neçə övrəti də ağlayan gördüm. Məlum oldu ki, bunların uşaqlarını qəbul etməyiblər; çünki dəxi yer yoxdur (Rusiya belə işlər çox olar). Üzümü bir şəxsə tutub soruşdum: – Ay qardaş, bir mənə de görüm, məgər bu şəhərdə heç müsəlman yoxdu? Naməlum şəxs əlini qiblə tərəfinə uzadıb dedi: – Şeytanbazar mnoqo. Dedim: – Necə Şeytanbazar? Cavab verdi: – Yəni müsəlman aləmi. Üz qoydum Şeytanbazara səmt getməyə və həqiqətdə çox müsəlman gördüm və bunu bildim ki, Tiflisdə iyirmi minədək islam balası var. Bir müsəlmandan soruşdum: – Ay məşədi, bir mənə de görüm, burada müsəlmanların gimnaziyası haradadır? Məşədi mənə belə cavab verdi: – Get, get! Mən sən deyən adamlardan deyiləm!.. Bir az da qabağa hərəkət edib, bir çayçı dükanına rast gəldim. Bir neçə müsəlman bir mollanı əhatə edib, bundan məsələ soruşdular. Bunların birisi molladan bunu soruşdu: – Cənab axund, sən Allah, bizə bəyan elə görək Cabilqa və Cabilsa şəhərləri – ki, hər kitablarda məşhurdur, – haradadır? Qayibdədirmi ya zahirdədir? Biri molladan bunu soruşdu: – Cənab molla, bir bizi başa sal, Dəccalın eşşəyi nə rəngdədir, nə surətdədir? Bir ayrısı bunu soruşdu: – Fövqdə olan yeddi göylər və təhtdə olan yeddi yerlər – mələkut, cəbərut, lahut, nasut nəyin üstündə durubdurlar? Yerin üzündədirlərmi ya suyun üstündə?” Cənab Reynqart deyir ki, “bu işləri belə görən kimi, fayton çağırıb mindim və düz sürdüm vağzala”. Burada Tiflis səfəri tamam olur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 25 avqust 1906, №21 * * * Yar ilə görüşmək Nə xoşdur bir zaman dilbərin eşqində zar olmaq Ümidi-vəsl ilə hicrində müddət biqərar olmaq Həqiqət, əgər xoşdur dilbərin visalı ümidində olub, onun yolunda ahü zar etmək, pəs gör necə xoşbəxtdirlər uzun ayrılıqdan sonra yar ilə görüşənlər! Necə xoşdur: Uzaqdan yarını görcək əsib könlü, qaçıb rəngi, Qalıb surət kimi, dildən düşüb biixtiyar olmaq. Bu qədər var ki, dünyayi-fanidə az-az şəxslərin alnına belə xoşbəxtlik yazılıb. Bununla bərabər, dilbərin visalı ilə xoşbəxt olanlar yenə gahbir tapılırlar. Axır vaxtlarda yar ilə görüşməklik kamına yetənlər, əvvəla, Bakıda müsəlman cavanlarıdır ki, məktəblərdə dərslər başlanandan bəri küçələrdə balaca uşaqların intizarını çəkib, onları axırda ziyarət etdilər. Yetib nagəh visalə, kamə yetmək çərxi-kəcrudən, Dolanmaq başına, şayisteyi-busə kənar olmaq. Tamam üç aydır ki, məktəblər bağlı, küçələr boş, cavanlarımız sərgərdan, balaca məhbublardan ayrı düşüb, Məcnun tək biixtiyar veyillənməkdə idilər. Üç ay demək, nə demək! Tətil icad edənin Allah evini yıxsın! İnsafən, çətindir. Çətindir hicrdə seylabi-dərdü qəm hücumudan, Zəlilü zarü bimiqdarü xarü xaksar olmaq. Dünyada məşuqun vəsli ilə ikinci xoşbəxt olanlar müfti və şeyxülislam cənablarıdır ki, bu günlərdə təzə təyin olunan ekzarxın, yəni rus millətinin rəisi-ruhanisinin görüşünə getdilər. Həqiqət, “məhəbbət bir bəla şeydir”. Çünki ruslar içində də rəsm bu cürdür ki, bir vilayətə təzə varid olan şəxs əvvəl lazım gördüyü yerlərə görüşə gedəndən sonra bu cənabın “vizitinə” gəlirlər. Və lakin: Vüfuri-şövqdən tab eyləmək, billah, deyil mümkün, Ədəb, neylim, olur qalib, çətindir şərmsar olmaq. Üçüncü xoşbəxtlər… Lal ol, ay Molla! Nə səmər hasil olacaq bu sözlərdən? Kimdir sənə qulaq verən? Kimdir məcmuə və qəzet oxuyan? Qulaqlar kar, gözlər kor, hisslər tar, zövqlər məhv!.. Kimdir bir qəpik qara pul verən sənin ləhvü ləəbinə? Kimdir etina edən sənin həcv və məsxərənə? Sən ha yaz, yaz, yaz, yaz, yaz, yaz!.. Amma bilirsənmi sənə nə cavab verəcəklər? Sənə deyəcəklər: Eşitmək gündə yüz min sərzənişlər xoşdu düşməndən, Nəzərdən düşüb, biar tək bietibar olmaq. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 sentyabr 1906, №23 * * * Çətin məsələyə cavab Bir darülmüəllimində altmış dörd müsəlman uşağı ola və bunların ikisi müsəlman dili bilməyə ( yəni nə eybi var?), bunlara şəriət dərsini nə dildə demək lazımdır, rus dilində, ya müsəlman dilində? Bu məsələyə keçən nömrəmizdə cavab istəmişdik. Çünki indiyədək heç bir kəsdən cavab çıxmadı, biz yəqin edirik ki, bunun səbəbi məhz budur ki, məsələ çox çətin məsələdir. Hərə bir belə ittifaqda, yəni bir çətin məsələ ariz olanda biz yoldaşlarımızı bir yerə cəm edib “konfrans” məclisi qururuq və ağıl-ağıla verib məsələni həll edirik. Yoldaşımız “Hərdəmxəyal” bu barədə bir söz danışmaq istəmədi və cavab verdi ki, bu gün qəmər əqrəbdən xaric olur. Bu gün ağıl işlətmək və iş görmək yaxşı deyil. “Mozalan” cavab verdi ki, bir məktəbdə altmış dörd müsəlman uşağının ikisi müsəlmanca bilməsə, acıqnan şəriət dərsi vermək lazım deyil. “Hop-hop” dedi ki, hamısından yaxşısı budur ki, uşaqların hamısı dərsdən qaçsınlar və şəriət dərsini nə müsəlmanca oxusunlar, nə rusca. “Qızdırmalı”nın cavabı budur ki, şəriət dərsini hər surətdə rus dilində vermək lazımdır. Qaldı “Lağlağı”, bu evi xarab başladı: Başağrısı olmasın, bir gün var idi, bir gün yox idi, bir İrəvan şəhəri var idi, orada bir darülmüəllimin var idi, o darülmüəlliminin bir rəisi var idi ki, adına Miropyev deyirdilər. Haman Miropyev indi Qori darülmüəlliminin rəisidir. Cənab Miropyev, başağrısı olmasın on iki il bundan irəli bir kitab yazıb və haman kitabında deyir ki, “Mən müsəlman millətini çox, çox, çox dost tuturam, amma bircə işləri xoşuma gəlmir. “Namazı müsəlman dilində qılırlar, rus dilində qılmırlar”. Odur ki, cənab rəis məhz müsəlmanları istəməklik yolunda o vədədən indiyə kimi şəriət müəllimlərinə şəriəti müsəlman dilində öyrətməyi qədəğan edibdir. Odur ki, Cənab Miropyev hətta yuxuda da müsəlmanca danışan uşaqların qulaqlarını kəsir ki, bir də belə qələt eləməsinlər. Bu sözləri deyəndən sonra “Lağlağı” bu cür xətmi-kəlam etdi... – Əgər mən özüm də şəriət müəllimi olsam, mən özüm də şəriət dərsin rusca oxudaram, çünki əvvəla budur ki, nə eybi var, uşaq “allahü-əkbər” yerinə qoy desin “allax bolşoy” və bir də əgər rusca deməsəm, yəqin bilirəm ki, Miropyev mənim də qulaqlarımı kəsər. “Lağlağı” sözünü qurtarıb oturdu. Mən bir qədər fikrə gedib bunun cavabında bir söz tapa bilmədim. Axırda Sədi yadıma gəldi: Bizi yorma bica yerə, qıl kərəm, Rəva görmə bu millət olsun ədəm. Məzən bitəəmmül bəküftar dəm Niku gu, əgər dir guya, çe qəm. Sözü həq danış bərayi-alicənab, Nələr söyləyirsən, a xanəxərab? Benitq adəmi behtərəst əz corab Gorab əzto beh kər nəguyi-səvab. Açıb dil bu məxluqə çox vurma niş Bizə rəhm qıl ey məsəndidə kiş. Məcali-süxən ta nəyabi zi piş Bebihudə küftən mənbər qədri-xiş. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 sentyabr 1906, №23 * * * Nəsihəti-hükəma Bu kitabçada ədəbə dair yazılan nəsihətləri yəcucu dilindən tərcümə etmişik ki, millət uşaqları oxuyub əməl edələr, çünki insana əvvəl lazımdır ədəb, sonra dərs (Yəni bəzi rəylərə görə dərs o qədər də vacib deyil). Küçədə gedəndə: Küçədə gedən vaxt kitablarını divar dibində qoyub və divara dırmaşıb xalqın alma və alçasını kal-kal yığıb ciblərinə doldurma, çünki bir molla gəlib kitablarını götürüb cırar. Küçədə qoca kişilərin papağını götürüb qaçma, itləri tutub minmə, balaca uşaqların və dilənçilərin üstə itləri küşkürtmə və qoca arvadların çadrasını başından çəkib qaçma, çünki bu işlər bir az yaxşı işə oxşamır. Küçədə faytonun dalına atılıb minəndə səy elə ki, mürəkkəb şüşəsi əlindən düşüb sınmasın. Məktəbdə öyrəndiyin dərsi küçədə gedə-gedə öz-özünə əzbərlə və istəyirsən ki, yadından çıxmasın, xalqın qapılarına kömür ilə, ya tabaşir ilə yaza-yaza get. Mürəkkəb şüşəsi ilə vurub xalqın akoşkalarının şüşəsini sındırma, o səbəbə ki, ola bilər sənin öz şüşən sınsın və evinizdə dərslərini yazmağa mürəkkəb tapılmasın. Küçədə sənə kişilər pis sözlər desələr, yavuqdan onları söymə, çünki tutub döyərlər, amma bir az uzaqlaşıb sən də onlara pis söz de. Küçədə yoldaşların ilə dalaşanda, heybədən polad qələmi çıxardıb əlinə soxma, çünki qələmin sınar. “Molla Nəsrəddin”, 8 sentyabr 1906, №23 * * * Keçən günlər Keçən günə gün çatmaz… Atalar sözü Dünən konkada iki nəfər erməni qızı gördüm. Bunların birinin əlində erməni qəzeti və o birinin əlində bir neçə kitab var idi. Bunlar ermənicə danışırdılar. İstədim bunların söhbətinə qulaq asam. Konduktor gəlib mənə bilet verdi və beş qəpik aldı. Elə ki, konduktor vaz keçdi, mən genə qulağımı verdim qızlara. Bunların biri deyirdi: – Şuşanik, gələsənə səndən bir tapmaca soruşum? Yoldaşı cavab verdi ki, “soruş”. Qız başladı: – Eşitmiş olarsan, Şuşanik ki, yaxın vaxtlarda Avstriya padşahı Frans İosif Adriatik dəryasına hərbi təlim üçün gəmilər göndərəcək idi və özü tamaşaya gedəcək idi. İndi eşidirsənmi ki, yazırlar Frans İosif dəxi naxoşluğu səbəbindən Adriatik səfərinə çıxmayacaq. İndi, Şuşanik, hünər istərəm ki, tapasan görək, Avstriya padşahının bu tezliklə naxoş olmağına səbəb nə oldu və əgər Frans İosif düz adamdı, niyə bir özgə vaxt naxoşlamadı, Adriatik səfərinə hazırlaşan kimi xəstə oldu? Bu bir tapmacadır, tapsan, nə istəsən sənə verərəm. Qız bir az fikir edib, istəyirdi cavabını başlasın, kontrolyor gəldi biletlərə baxmağa. Mən biletimi çıxardıb nişan verəndən sonra kontrolyor qəmişini çəkdi və mən başladım qızın cavabına qulaq verməyə. Qız belə cavab verdi: – Mənim yəqinimdir ki, Avstriya padşahının naxoş olmağı bəhanədir. Berlində firəng dilində nəşr olunan “Löjmanş” qəzetinin Venada olan müxbiri Frans İosifin naxoşluğunu bilmərrə inkar edir. Əhvalat bu tövrdü ki, Adriatik vilayətinin əhalisi əksərən İtaliya millətidir. Avstriya padşahına xəbərdarlıq veriblər ki, əgər o, Adriatik torpağına ayaq bassa, vilayətin İtaliya tayfası ona naməqbul nümayişlər edəcək. Bunun səbəbi budur ki, İtaliya milləti canlarını da fəda etməyə hazırdırlar ki, özgə padşaha təbəiyyət göstərib baş əyməsinlər. Qız bu sözləri deyəndən sonra yoldaşı utanmaz-utanmaz bu qədər adamın içində əvvəl başladı yoldaşının ağzından öpməyə və sonra sağ əlini yuxarı qalxızıb bir neçə dəfə ucadan dedi: – Ax, ax! Eşidirsənmi, Hayastan? Eşidirsənmi hayreq? Eşidirsənmi, yenxibarq, flan, flan, flan… Mən yəqin etdim ki, bu qız dəlidir. Amma sonra dəliliyindən də bir şey başa düşmədim. Yəni heç bir şey başa düşmədim. Sözün doğrusu, qulaqlarım taqqıldadı. Amma bircə şey yadıma düşdü: Ax, keçən günlər!.. Uşaqlıqda bir gün bibimgilə qonaq getmişdim. Bibigəlnim Hürinisə əmigəlnim Nurcahanla söhbət edirdilər. Heç yadımdan çıxmaz. Burası yaxşı yadımdadır ki, Nurcahan Hürinisədən bu tapmacanı soruşdu: O nədi ki: Gündə döyür atası, Alar başına tası. Abbasını iki şahı bilib xərclər, İki şahını da abbası. Hürinisə bir az fikir edib, sevincək cavab verdi: – A qız, o müsürman arvadıdı da! Başına kül! Ax, keçən günlər, nə gözəl imişsən!.. İndi dəxi nə gözləyirsən, ey könül, savayı qəmdən və qüssədən? Ta keçəl-küçəllər oldu indi yarın, ey könül, Qarə oldu yar əlindən ruzigarın, ey könül. Yüz cəfa gördün, vəli bir gəz kifayət etmədin, Hər sifatından xəcilsən nazlı yarın, ey könül. Nə ümid ilə genə millət sənə vermiş fərib Kim, fərəhnak olmusan, yoxdur qərarın, ey könül? Küçələrdə görmüsən yoxsa ki, vel, lüt, bambılı, Toxtamır hər gün genə bir ahü zarın, ey könül? Aldı əqlü huşini bitlər və çirki millətin, Getdi əldən yox yerə məcmui varın, ey könül. Qırmızı saqqalə qoymazdım səni bənd olmağa, Məndə olsaydı əgər kim ixtiyarın, ey könül. Söylədim quli-biyabanidən əl çik, çəkmədin, Axırı məcmuəbazlıq oldu karın, ey könül. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 sentyabr 1906, №24 * * * Cavab Əhməd bəy Ağayev cənablarına (Müştəri məsələsi) Cənab Əhməd bəy! Möhtərəm “İrşad” kaspisində “Həyat”ın bağlanmağından söhbət açıb, müsəlmanlardan giley edirsən ki, qəzet oxumağa meyil etmirlər. Yazırsan ki, mədəni millətlərin hədsiz qəzetləri və məcmuələri var və hər bir qəzetin hədsiz və hesabsız müştərisi var. Yazırsan ki, bütün İran aləmində bir dənə gündəlik ruznamə yoxdur və Qafqaz müsəlmanları iki dənə qəzeti saxlaya bilmirlər və bunların hamısından sonra yazırsan ki, bu əhvala səbəb, əvvəla, mollalardır və saniyən “Molla Nəsrəddin”. Mən öz tərəfimdən və əgər mollalar da istəyirlərsə, onların da tərəfindən və mollalardan savayı, hətta, hacı, məşədi, xan, bəy – ta nə başını ağrıdım, – cəmi müsəlmanların tərəfindən lazım gördüm sənə cavab verim. Deyirsən ki, müsəlmanlar qəzet oxumağı özgə millətlər kimi xoşlamırlar. Qardaş, müsəlmanlar başlarına nə daş salsınlar? Siz qəzetdə nə yazırsınız ki, müsəlmanlar oxuyub xoşlasınlar? Bax, elə bu saat “İrşadı”ın köhnə nüsxələrinin birini əlimə alıb, diqqətlə mütaliə edirəm. Görək nə yazılıb? Bəli, nömrə flan. Sonra abunə olmaq şərtləri, flan (əlbəttə, pul söhbətidir, bunu hamıdan başda yazacaqsan). Sonra iri xətlə yazırsan: “İrşad”. Hürriyyət, müsavat, ədalət”. Hələ hürriyyət və ədalət qalsın, bu barədə danışmayaq; çünki indiki zəmanədə eyibdir belə sözləri danışmaq. Müsavatdan bir qədər söhbət eləyək. Hələ “müsavat” nədir? Yəni sənin sözündən bu çıxır ki, bir kəndli ilə bir xan qabaq-qabağa gələndə kəndli xana baş yendirsə, xan da kəndliyə yendirsin? Sənin sözündən bu çıxır ki, bir gün rəiyyət ağanın ayağına duranda, o biri gün də ağa rəiyyətin ayağına dursun? Di cavab ver! Əgər desən “hə”, onda mən gərək elə başa düşəm ki, zarafat eləyirsən. Əgər desən “yox”, onda ta nə “müsavat”bazlıqdır? Əhməd bəy, vallah, zarafat eləyirsən! Heç, bir mənə de görüm, bircə dəfə ömründə görübsənmi ki, bir kəndli dalında bal küpəsi, bir əlində bir dəstmal yumurta, o biri əlində beş-altı toyuq-cücə qan-tərin içində, cırıq-mırıq paltarda, piyada, ayaqyalın gələ mülkədarın qapısına, balı və yumurtanı qoya xanımın qabağına, toyuqları verə nökərə və bir dənə qırmızı xoruz tuta balaca ağanın qucağına və bu heyndə xan çıxa balkona və kəndli xanı görcək ikiqat əyilib salam verə… Mən ölüm, Əhməd bəy, lotu-lotuyana mənə bir de görüm, heç görübsən və eşidibsən ki, xan kəndlinin salamının cavabında ona deyə: əleykəssəlam? Mən bu cür işləri çox görmüşəm. Mən görməmişəm ki, bal, yumurta, xoruz – bunlar öz qaydası ilə, amma həmişə kəndli salam verəndə, xanlar və ağalar deyiblər: “Cəhənnəm ol!” Bu belə. Sonra keçək qəzetin məzmununa. Başdan bir neçə elandır (əlbəttə, pul olan yerdə elan da başa keçər; hələ bəlkə ilan da başa keçər). Elanların biri, məsəla, budur; Peterburq ünas tibb darülfunundan ikmali-təhsil etmiş təbibə Əminə xanım Bahadırşahzadə naxoşları qəbul edir: flan, flan… Belə şeyləri qəzetdə yazmağın bəs deyil, hələ deyirsən müsəlmanlar qəzet oxumurlar. Çox əcəb! Elə bircə qalmışdı ki, övrətlər gedib, həkimlik dərsi oxuyub, naxoşlara müalicə etsinlər! Bir yandan deyirsən “Əminə xanım”, bir yandan da “darülfünun”. Vallah, başa düşmürəm. Müsəlman arvadının adı çəkiləndə həmişə mənim yadıma saqqız çeynəmək düşür. Qərəz. Hələ keçək o üzə. Teleqraf xəbərləri: Paltava. Kəndlilər müttəfiq olub, Vasilyev adlı mülkədarın imarətinə od vurub yandırdılar. Belə-belə yalan xəbərləri yaza-yaza, hələ müsəlmanlardan da giley edirsən ki, qəzet oxumurlar. Belə sözlərə necə inanmaq olar? Bizim rəiyyəti inandırmaqmı olar ki, bu xəbər doğrudur? Barı yazırsınız, elə bir xəbər yazınız ki, ağla sığışsın. Əgər yazsanız ki, mülkədarlar müttəfiq olub, kəndlilərin evlərini dağıtdılar – o vaxt, bəli, mən də inanaram, bizim kəndlilər də inanarlar. Çünki belə işlər bizim vilayətlərdə hər gün ittifaq düşür. Keçək xarici xəbərlərə. Şimali Amerikanın müttəfiq məmləkətlərinin cümhur rəisi… flan, flan… Sən Allah, insaf elə, Əhməd bəy: biz hara, Amerika hara? Və bizə nə dəxli var cümhur rəisi nə elədi ya nə eləmədi? Bunlar qurtarandan sonra axırda yenə elanları düzübsən bir-birinin yanına. Məsəla, elanların biri bu məzmundadır: Elan (Məmaliki-osmaniyyə üçün) Təbrizdə satılır ucuz qiymətə xəfiyyələr (yəni hökumət şpionları). Xahiş edənlər Təbrizdə Nasir Nizam idarəsinə müraciət buyursunlar. Ax, ax! Yazığım gəlir gününüzə, ay müsəlmanlar! Belə-belə yalan-palanları qəzetlərdə yazıb, hələ sizdən giley edirlər ki, qəzet oxumursunuz. Elanların biri də budur: Elan Cəncədə flan küçədə müsəlman içində əvvəlinci şərabçı dükanı. Ax, ax, ay müsəlmanlar! Can cilvələnir qaməti-mozunu görəndə, Dil tazələnir arizi-dilcunu görəndə. Zənciri-cünuna bir-yüz rəğbətim artar – Dərviş Ağabaladəki əfsunu görəndə. Pərpiç oluram hər dəm oda düşmüş ilan tək Ol arizi-murdardə geysunu görəndə. Gəlmişdim edəm sürməli çeşmində müdara, Ağzım sulanır qarpız-qavunu görəndə. Xunxarlığı eyb deyil nərgisi-məstin, Hər kim ola qaynar qanı meymunu görəndə. Ey əhli-hünər, cəm deyil şair həvası, Eyb eyləmə şeirindəki məzmunu görəndə. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 22 sentyabr 1906, №25 * * * Şirin rusi danışan Bu gün bazarda bir urus gəlib bir nəfər bənna ilə əl-ələ verib. Bənna urusun əlindən əlin çəkib bir öpüb, öz əlin bir sağ gözünə, bir sol gözünə aparandan sonra belə bir-birilə söhbət etdilər: Rus – Nu, master, kak pojivayete? Bənna – İslavo boq xoroşi. Rus – Ya jivu ploxo. Patomu u nas v Rossii istraşno bezporyadki. Bənna – Maya iznayim ki, vot vaşi padşah iskazal qamzum yaman çalavert və qamzum poşolt arabatay, Molla Nəsrəddin adin qazet pişi orda basmatiri, amma ki, ay, ay, ay mojno vaşi padşah iskazalım, sən özün poşolt. Yesli mojno dumaye çto xoçim davay. Yesli ne budit dumay edə qarmaqali arabatay, sən də mənə vot maqlaşka davay, basmotrim çevo budit. Adin məsəl yest musalmanski ki: Əgər xər nəyayəd bənəzdik bar, Tü bari-kiranra benəzdi –xər ar. Vot eşşək tavar nixoçiş, vot tavar eşşək davay. Rus – Ah, ah, ah, verno, verno, master, – deyib getdi. (İdarəyə bir belə rusi bilən lazım olursa buyuruz). Dəli “Molla Nəsrəddin”, 22 sentyabr 1906, №25 * * * İranlılara Dünən İran əhlindən bir nəfər dostum mənə gör nə deyir, deyir: ay Molla Nəsrəddin, sən biz iranlıları istəmirsən. Dedim: – Nədir dəlilin? Cavab verdi ki, bizə məcmuəndə çox sataşırsan. Dedim: – Əzizim bə kimə sataşım? Cavab verdi ki, firənglərə sataş, ingilislərə sataş, amerikalıların eyiblərini yaz, Şvetsar camaatına dolaş. Dedim: – Baş üstə, dəxi bundan sonra iranlı adı dilimə gətirmənəm. – Amma dostumdan ayrılandan sonra söz verməyimə peşman oldum; çünki çoxdan fikrimdə var idi bir əhvalat yazam, bu da iranlılar barəsindədir. Hərçənd dostum yenə məndən rəncidə olacaq, amma çarəsi yoxdur. Bəli, keçək mətləbə. Bakıda İran uşaqları üçün təzə bina olunan “İttihad” məktəbinin güşadında camaat uşaq kimi başladı ağlamağa. Bu sözü eşidəndən məni böht aparıb: bilmirəm inanım bu xəbərə, ya inanmayım. Məktəbin güşadına şad olmaq lazımdır mən biləsi, nəinki təəssüf edib qəmgin olmaq. Çox təəccüb: iranlı – ağlamaq? Bu iki məna bir-birilə uymur. Söz yox ki, nəhayətsiz şadlıqdan da ağlamaq mümkündür; onda da gərək belə başa düşək ki, iranlılar məktəbin açılmağına o dərəcədə şad oldular ki, başladılar ağlamağa. Doğrusu, bu da ağla sığışmır. Bircə burasını mən başa düşə bilmirəm ki, bəs indiyə kimi harada idilər bu gözyaşları?! Harada idi bu gözyaşları, İran məmləkəti qeyrətsiz hakimlər, biar vəzirlər və bimürüvvət ruhanilərin bərəkətindən əcnəbi hökumətlərə pamal olanda?! Harada idi bu gözyaşları, Təbrizdə dul övrətlər, yetim və fəqirlər torpaq yeyəndə?! Harada idi bu gözyaşları, Tehranda hürriyyət mücahidlərinin qanları küçələrdə su yerinə axanda?! Hanı mənim iranlı dostum ki, mənə deyir iranlılara sataşma. Qoy bir gəlsin mənə cavab versin görüm, harada idi o gözyaşları?! Mən səni elə bilmirdim, ey iranlı dostum! Mən gözləyirdim ki, sən mənə deyəcəksən: ay Molla Nəsrəddin, sən nə yaxşı kişisən!.. Mən eylə bilirdim ki, mənə yar olacaqsan, Aləmdə mənə yari-vəfadar olacaqsan! Mən eylə xəyal etmiş idim ah, bəradər! İranda olan qəmlərə qəmxar olacaqsan! Dərdi-dilimi anlamayıb, zərrəcə axır, Məndən nə bilim kim belə bizar olacaqsan! Biçarə vətən tarü qaranlıqda qalanda, Əğyarə gedib şəmi-şəbi-tar olacaqsan! Söz verməz idim mən sənə, ey dusti-dilazar, Bilsəydim əgər boylə dilazar olacaqsan! Sərməsti-meyü mütrübü tiryaksən indi, Bir vaxt ayılıb axiri huşyar olacaqsan! Məğrursən indi, xəbərin yoxdur özündən, Əldən vətənin getsə xəbərdar olacaqsan! Xar elədi qəflət səni əğyar yanında, Yatdıqca bu qəflətdə yenə xar olacaqsan! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 29 sentyabr 1906, №26 * * * İran fəhlələrinin pulu hara gedir? Keçən vaxtlarda Culfa qəsəbəsinə mənim çox vaxt yolum düşərdi. Hər dəfə orada olanda gömrükxana həyətinə girib, gömrükxana əməllərinə tamaşa edərdim. Məlumdur, İrandan Rusiyaya və Rusiyadan İrana keçənləri axtarırlar ki, sərhəddən o tərəfə, ya bu tərəfə kondrabat malı keçirtməsinlər. Çox vaxt payız fəsli görərdim ki, gömrükxana məmurları Rusiyadan İrana qayıdan İran fəhlələrini düzüb, bunların ciblərini axtarırlar. Fəhlələr özləri ciblərindən şeylərini çıxarıb və dəstmallarını açıb, düzərdilər yerə ki, qulluqçular gəlib görsünlər. Mən bunlara yavıq gedib, tamaşa edərdim. Bunların ciblərindən və dəstmallarından çıxan çox vaxt bu cür şeylər olardı: iki dənə qurumuş lavaş, qara saplı bıçaq, çaxmaq və çaxmaq daşı, çubuq, tənbəki və kisə, iynə, sap və pul kisəsi, içində üç şahı, iki dənə üç qəpik və iki dənə iki qəpik qara pul, iki abbası, iki dənə üç şahı və bir dənə manat gümüş pul, cəmi eləsin bir manat 95 qəpik. Bəzi fəhlənin şeylərinin içində bunlardan savayı olardı üç arşın yarım qırmızı çit, bəzinin olardı balaca ayna, bir parasının şeylərinin içində olardı təpəsi qırmızı uşaq börkü, bir para Rusiyət mıncığı ki, beş dəsti bir qəpik tutur. Xülasə, şeylərnən işim yoxdur; amma pulları iki manatdan artıq olmazdı. Bunların bir parası ilə mən çox vaxt söhbət edərdim; məsəla, deyərdim ki, “nə qəsd ilə İrandan Rusiyaya gəlibsiniz?”. Cavab verərdilər ki, “əhli-əyalımız İranda acdırlar, “gəlmüşüx” onlara çörək pulu qazanaq”. Mən soruşardım: – Nə səbəb əhli-əyalınız acdırlar? Cavab verərdilər ki, “bunu bizdən soruşma, İranın “üləma” və “hakim”lərindən soruş”. İran fəhlələri Rusiya məmləkətində gündə bir manat, manat yarım və bəlkə iki manat muzd alırlar. Hər bir fəhlənin xərci gündə altı qəpiklik çörək, bir qəpiklik penir, otuzaltı qəpiklik qovun ya qarpız və bir qəpiklik tənbəkidir ki, cəmi eləsin qırx dörd qəpik. Bəs fəhlələr qazandığı pulların qalanı hara gedir? İndiyə kimi heç kəs mənim bu sualıma cavab verə bilməyib. Axırda gəlib çıxdım Tiflisə. Amma yaxşı ki, gəldim. Çünki Tiflisə gələndən sonra başladım yavaş-yavaş bir para sirlərdən agah və bir para mətləblərdən xəbərdar olmağa. Bir gün bir Allah bəndəsi məni küçədə fikirli görüb dedi: – Molla Nəsrəddin, bilirəm nə fikir eləyirsən. Dedim: – Necə? Dedi: – Fikir edirsən ki, bu İran fəhlələrinin pulu hara məsrəf olunur? Dedim: – Bəli. Allah bəndəsi yapışdı mənim əlimdən və çəkə-çəkə apardı Qudoviç küçəsinə (Tiflisin mötəbər küçələrindəndir). Bir böyük və gözəl imarətin qabağında durub, mənə dedi: – Bilirsənmi bu imarət kimindir? Dedim: – Xeyr. Rəfiqim başladı ki, bu imarət cənab müstətab əcəllü Əşrəf Ərfəüddövlənindir. Dedim: – Kimdir Ərfəüddövlə? Cavab verdi ki, “bu vücud dövləti-əliyyeyi-İranın İstambul səfirikəbiridir”. Dedim: – Çox əcəb, bunun mətləbə nə dəxli var? İstanbul hara, Qafqaz və Rusiyada işləyən İran fəhlələri hara? Yoldaşım başladı nağıl eləməyə: – Əmrini-rövşənzəmir Mirzə Rza xan cənabları on-onbeş il bundan irəli müinul-vüzəra rütbəsində, general-konsul məsnədində Tiflisdə iqamət buyururdular. Həmin imarət “taci-sərimiz”in haman vaxt vətən və millət yolunda göstərdiyi xidmətin yadigarıdır və bu imarətdən savayı “ağa”nın Barjomda və qeyri yerlərdə dəxi əla mülkləri vardır. Dedim: – Bəli. Rəfiqim başladı: – Həmin gördüyümüz imarətin qiyməti əqəllən olar əlli-altmış min manat. Dedim: – Bəli. – Və qalan əmlakı bir-birinin üstündə hesab etsək, cəminin qiyməti iki yüz min manata çatar. Dedim: – Çox əcəb. – Tiflis konsulunun dövlət tərəfindən təyin olunduğu məvacibi, hər bir özgə xərclərindən savayı, ayda yüz iyirmi manat və ildə min dörd yüz manatdır. İki yüz min manat yüz əlli konsulun məvacibidir; yainki bir konsulun yüz əlli ilin müddətində aldığı məvacibdir. Bəs üç-dörd il konsulluq eləməklə nə cür iki yüz min manatı cəm etmək olar? Dedim: – Bilmirəm. Sonra yoldaşım yapışdı əlimdən və yenə çəkə-çəkə apardı Alekseyev küçəsinə və bir imarət nişan verib dedi ki, “bu da flan xanın mülküdür ki, indi flan şəhərdə konsulluq xidmətindədir”. Sonra rəfiqim yenə məni dolandırmaq istədi, amma mən dəxi yorulmuşdum və dostuma dedim: – Əzizim, bu imarətlərə yox yerdən sahib olmaq üçün tək bircə vasitə var. Həmin vasitəyə farsi kitablarında deyirlər: “Tətavili-yəd” və türki kitablarında deyirlər: “zəlilik”. Yoldaşım başa düşmədi. Dedim: – Barama qurdu. Yenə başa düşmədi. Dedim: – Hörümçək, cəllad, quldur. Dedi: – Başa düşmürəm. Dedim: – Əgər başa düşmürsən, gələn nömrədə səni başa salaram. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 oktyabr 1906, №27 * * * İbrət qalanlara Bir böyük adam bizim Aşqabadda naxoş idi, mən getdim ona baxmağa. Evə daxil olub oturmuşdum ki, gördüm Əzrail varid oldu, mənə baxıb bir güldü, bu adamın başı üstündə oturub qəbzi-ruh buyururdu. Bu halda o adam mənə dedi: bəs niyə mən belə ölürəm? Mən dedim, dinmə, kəlmeyi-şəhadətin de, kəlmeyi-şəhadətini demədi, amma ölən adama bu sözü dedim: Qəd ətəlmövt yığışdır ta büsatın bir görüm, Duzəxə çöndər üzün həm cənnətə dalın görüm, Aldığın rüşvətləri bəxş eyləyəsən Əzrailə, Çarəsi yoxdur, əzizim, söylə halın bir görüm. Ay bəri bax, bəri bax, Dön bəri bax, bəri bax. Qərəz ki, Əzrail əleyhüssəlam bunun canını aldı və mənim yuxarıda dediyim kürdi bayatı ki, o naxoşa təsəlli verirdim. Əzrailə xoş gəldi, mənə dedi ki, gədə, sən nə xoşdamaq adamsan, gecə bunun ruhunu gətirrəm sizə, bir xəlvət yerdə oturax, bir az təfrihi-dimağ eyləyək. Mən dedim ki, çox yaxşı hazıram. Gecə mənzildə oturmuşdum ki, gördüm damdan bir parça nur düşdü və Əzrail idi, cibindən çıxardıb şah-nəfir tərkibində bir şeyi yerə qoydu, gərək ki, görmüş olursuz, İranda hər kəsin evində divara vurulan coğrafiya kartının əvəzinə bir şəkillər var ki, Əzrail Şəddadın canın alır, bə eynə ona oxşar idi, başın açıb mənim qabağıma qoydu və naxoş adam məni gördü, sərasimə mənə dedi ki, bunun əlindən məni qurtar, varyoxumu ver buna getsin. Əzrail çox bu sözdən güldü, çün mən şah-nəfirdən qorxurdum, üzümü onun ruhuna tutub bircə bunu dedim və qaçdım: Bəsdi dəxi cənab, sür dərəyə humarun, Fironluq qurtardı, qalmadı iqtidarun. Bas bayıra səbətin quyruğunu qoy günə Çək qəmişin, getgilən özün və balaların. Dəmhayi-xoş nəva bebin Təzəbətazə nobəno Və Əzrailə dedim: in süxən begüzar ta vəqti – digər. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 6 oktyabr 1906, №27 * * * “Rəhbər” Bəli, bir “qəzet” də bu tərəfdən çıxdı. Vallah, Bakı mollaları fərmayiş etdikləri doğrudur: müsəlmanın evini bu qəzetlər yıxır; qəzetlər artdıqca müsəlmanın lotuları da artır. Hələ biz başa düşmürük ki, “Rəhbər” nə deyir. Gör hələ əvvəlinci nömrədə lap başdan nə yazır: “Yaşadığımız əsr bir əsrdir ki, müntəzəm məktəbi, milli ədəbiyyatı, müəyyən məsləkdə ictimai məişəti və hər cür iqtisadi mücadiləyə hazırlığı olmayan millət məişət mücadiləsində tez-gec məhv olasıdır”; yəni türküsü: bir millətin ki, məktəbi və kitabı olmasa, – o millət puça çıxar. Kim bunu deyir? Bu sözlərin əsilsiz və mənasız olmağına əvvəlinci dəlil budur ki, islam aləmində bircə dənə məktəbə oxşayan məktəb və kitaba oxşayan kitab yoxdur; amma bununla belə yer üzündə müsəlman milləti frəng, ingilis, alman, rus, yəhudi, erməni, Yaponiya – müxtəsər cəmi millətlərdən çoxdur. Kim bunu dana bilər? Bu belə. Sonra görək “Rəhbər” nə deyir: Bunların hamısını nəzərə alıb biz bir neçə Badkubə müəllimləri açıq və sadə dil ilə yazılmış tərbiyə və təlim üsulunda, ədəbiyyatdan və ictimai məişətdən bəhs edən aylıq bir jurnal nəşr etməyə şüru etdik və cənab Molla Nəsrəddindən çox təvəqqə edirik ki, Bakıya bir dənə cindar göndərsin; çünki bu yavıq vaxtlarda bir para müsəlman müəllimlərinin canına bir cin müsəllət olub ki, yoldaşları öz aralarında hər nə deyib, danışırlarsa, həmin cin gedib qaradovoya, qubernatora, spextor ağaya xəbər verir; yəni bəistilahi rus şpionluq eləyir. Möhtərəm “Rəhbər”in bu təvəqqəsini biz indilikdə əmələ gətirə bilmərik; çünki bizim ixtiyarımızda əvvəl-axır iki cindar var: birini göndərmişik Şuşa qalasına ki, qoymasın orada mollalar qəbristanda Quran oxumaq pulu üstündə bir-biri ilə yumruqlaşıb erməniləri öz üstlərinə güldürsünlər, ikinci cindarı göndərmişik Təbrizə. Sonra “Rəhbər” yazır: “Öhdəmizə götürdüyümüz belə bir vəzifəni əda etməkdə bacarığımızı və səyimizi əsirgəməyəcəyiz və o ümiddəyiz ki, səyimiz bihudə getməz”. Bəli, bihudə getməz. Mən əvvəl elə bilirdim ki, bihudə gedəcək, amma Bakı müsəlmanlarının oktyabrın 3-də vaqe olan üçüncü ictimaində söylənən gözəl nitqləri eşidəndən bəri mən də yəqin edirəm ki, inşallah səyiniz bihudə getməz. Amma bircə şey qaldı ki, mən onu başa düşmürəm: bilmirəm, abunə pullarını sevgili “Rəhbər” harada saxlamaq istəyir; yəni hansı bankda, ya hansı xəzinədə? Çünki mən eşitdiyim budur ki, Bakı bankları və dövlət xəzinəsi “İrşad”, “Həyat” və “Dəbistan”ın pulunu qəbul edəndən sonra dəxi yer olmamağa görə özgə pullar götürmür. Tiflisə də umud bağlamaq olmaz; çünki burada da “Molla Nəsrəddin” var. Qərəz… pənah Allaha! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 oktyabr 1906, №28 * * * Oruc yeyənlər Orucluq yetişəndə mənim heç kəsə o qədər yazığım gəlmir, nə qədər ki, oruclarını yeyənlərə. Vallah, o cür ki, mən görmüşəm, orucu yeməkdənsə tutmaq min qat asandır. Zəhrimar olsun bir tikə çörək ki, insan onu qorxa-qorxa oğurluğunca yeyəcək: az qalır ki, adamın burnunun dəliyindən qayıdıb gəlsin. Mən çox adam görmüşəm ki, orucunu yeyən vaxt uzaqdan bir mömin müsəlman görən kimi çörək qalıb boğazında, az qalıb boğulsun. Bir neçə il bundan irəli mənim tanışlarımdan birisi orucluqda küçədə papiros çəkən vaxt görüb ki, əmisi gəlir: biçarə qorxudan özünü itirib, papirosu odlu-odlu basıb ağzına. Binəvanın ağzı yanıb yara oldu və iki ay həkim yanına gedib müalicə etdirdi. Oruclarını yeyənlər üç qismdirlər: Bir qismi utancaq, avam, qorxaq, məzlum və biçarə adamlardır: hamıdan artıq yazıq gəlməli bunlardır. Bunların bir parası məşədi, müsəlman dərsinin müəllimləri, Ruseti az-çox gəzən cavan tacirlər və bir cür təzə rusca oxuyan həyalı müsəlmanlardır. Bunlara mənim hamıdan artıq rəhmim gəlir, çünki orucu asan vəchlə yeməyə bu bədbəxtlər heç vaxt bir vasitə tapa bilməyiblər. Görürsən səhərdən günortaya qədər acdırlar. Əvvəl bunların bəzini papiros koruxdurur və görürsən bəhanə üçün bir aftaba tapıb özlərini verdilər xəlvətə. Günortadan iki-üç saat keçəndən sonra aclıq başlayır bunlara kar eləməyə. Biçarələr o tərəfə vurnuxurlar, bu tərəfə vurnuxurlar, əllərinə bir şey düşmür. Gah dəlidivanə kimi dolana-dolana gedib görürlər ki, aşpazxanada axşama plov pişirirlər və tavada soğan qovururlar. Soğanın qoxusu dəxi yazıqları bihuş edir. Görürsən bunların bir parası axırda labüd qalıb, gedib pişiyin qabağından gecədən qalmış sümüyü xəlvətcə götürüb qoyurlar ciblərinə və bir gizlin yer tapıb başlayırlar gəmirtdəməyə. Bir parası da taxçanın bucağından bir tikə pəndir qırığı, quru çörək xırdası, ya heç olmasa ölüşkəmiş alma və ya qovun qabığı, qarpız toxumu tapıb tələsik basırlar ciblərinə və başlayırlar aftabanı axtarmağa. Oruc yeyənlərin ikinci bir qismi özgə cürdürlər. Zalım oğlu zalımlar bircə tikə özlərinə korluq verməzlər və yemək vaxtı yetişəndə elə bir bijlik ilə xörək tarıb yeyirlər ki, şeytanın da xəbəri olmur. Bunların bir parası məşədilər və bir parası rus dərsi oxumuş cavanlardır. O ki, rusi oxumuşlardır, bunlar rus tanışlarının evlərinə gedib asanlıq ilə günlərini keçirirdilər. O ki qaldı məşədilər, bunları çoxu bu cür eləyir: bir parası alış-veriş bəhanəsi ilə başlayırlar səfər eləməyə. Məsələn, mənim tanışlarımdan bu saat Tiflisdə on yeddi məşədi var: bunların on ikisi Bakıdan, biri Şamaxıdan, ikisi Naxçıvandan və ikisi İrəvandan gəliblər və rəməzanın ikinci günü hamısı birdən Tiflisə varid olublar. Hərçənd deyirlər ki, gəlmişik mal almağa, amma yəqin edirəm ki, bu qədər xərc çəkib və əhli-əyaldlarını buraxıb Tiflisə gəlməkdə bunların qəsdi məhz orucluğu Tiflisdə qalıb başa vurmaqdır. Bu qisim oruc yeyənlərin çoxusu yalandan özlərini naxoşluğa vurub yorğan-döşəyə düşürlər. Adam göndərirlər urus həkimi gəlir və naxoşdan soruşur ki, nəyin ağrıyır? Naxoş cavab verir ki, ürəyim ağrıyır. Həkim deyir ki, gərək filan davanı gündə üç dəfə yeyəsən. Naxoş yalandan cavab verir ki, yeyə bilmənəm, orucam. Həkim “çto, çto?” deyib başını bulayır və deyir ki, davanı yeməsən ölərsən. Naxoşun anası düşür təşvişə və axırda aş pişirib öz əlilə yedirdir oğluna. Naxoşluq harda, zad harda, tamam bijlikdi. Nağıl edirlər ki, Danabaş kəndində şkola müəllimlərindən bir müsəlman uşteli orucluqda günorta vaxtı samovarı stol üstə qoyub, çayı dəmləyib istəyir içsin. Bu heyndə haman kəndin mollası pilləkanlardan başlayıb yuxarı çıxmağa. Cavan qız qalxıb samovarı qoyur kitab şkafına və qapısını örtür. Molla içəri girib əyləşir, amma samavarın da səsi gəlir. Cavan başlayır əvvəl ucadan danışmağa, amma genə söhbət arasında hərdən samovarın səsi gəlir. Molla birdən qulağını səsə verib soruşur ki, bu nə səsdir? Uştel deyir ki, deyəsən yağış yağır. Molla tez ayağa durub əlini uzadır uştelə və “mərhəba, mərhəba” deyə-deyə soruşur: indi necədi, bundan sonra genə yuxuya inanmayacaqsan? Mən bu gecə yuxuda gördüm ki, yağış yağır. Mənim vaqeəm həmişə çin olar. Bir qədər söhbətdən sonra yağışın səsi kəsilir və molla çıxıb görür ki, yağış yağmayıb, bir az durub baxır və yuxusunu və otaqda eşitdiyi yağışın səsini yadına salıb mat qalır və dinməz-söyləməz evinə gedir. Üçüncü qisim oruc yeyənlər bir para lotular və şapkalı abrozovannı müsəlmanlardır. Bunlar da bərəks həmişə axtarırlar bir elə yerdə oruclarını yesinlər ki, hamı bunları görsün. Demək ki, oruc yeməyi bu qisim adamlar özlərinə bir cür igidlik bilib, bir tövr fəxr edirlər. Görürsən bir obrazovannı müsəlman ruslardan bir tanışını görüb gəlib durur bunun yanında, papirosunu çıxardıb başlayır çəkməyi. Rus heç bir söz demir, çünki o heç bilmir indi orucluqdumu və papiros çəkmək olar ya yox. Cavan papirosunu yandırıb üzünü rusa tutub soruşur: Bilmirsənmi indi orucluqdu? Rus deyirbilmirəm. Müsəlman başlayır rusu başa salmağa ki, indi orucluqdu və müsəlmanlar papiros çəkməzlər. Rus soruşur bə sən niyə çəkirsən? Cavan bir az döşünü qabağa verib deyir: mən abrazovannıyam, mənə yaraşmaz oruc tutmaq. Bunlar hamısı keçəndən sonra oruc yeməyin müsəlmanlar üçün tək bircə xeyri var: həmişə ramazan ayında müsəlmanlar bir-birindən baxəbər olurlar: məlumdur ki, oruc yeyən həmişə gözdə-qulaqda olur ki, bir molla ya hacı görəndə ehtiyatlı olsun və oruc yeməyini büruzə verməsin. Molla və hacılar da həmişə güdürlər ki, görsünlər kim orucunu yeyir. Demək ki, bunlar onları axtarır, onlar bunları. Aşkardır ki, bu işlərin hamısı bais olur müsəlmanların ittihad və ittifaqına. Orucluqda heç olmaz ki, bir cavan o biri cavanın yanına gəlib soruşmasın: “Həsən bəy, orucsan?”. “Əlbəttə orucam”. “Ay sən öləsən”. “Vallah orucam”. “Ay meyidini görüm”. Hətta Tiflisdə Qolovinski küçədə də bu cür söhbətləri eşitmək həmişə mümkündür. Görürsən, bir gürcü bir gürcü ilə danışır: “Vaso, bu gün bizim keşişlərin məclisində idareyi-ruhaniyyəmizin barəsində filan keşişin nitqi gözəl idisə də, mən onun bəzi mülahizələrinə şərik deyiləm, çünki müşariləeyhin rəyinin bir para nitqləri hürriyətietiqadi-vicdanə ziddir” Amma bunların yanında iki müsəlman durub danışırlar: “Bu gün saat onda getdim “Bilviyo” bağında ləzzətnən zakuska elədim, heç bir müsəlman yox idi, abedi də Nikolay Pavloviçgildə elədim”. O biri cavan cavab verir: “Adə, ay bişüur, belə gödək günlərdə oruc tutmağa nə var: Vallah, mən bir tikə də acmamışam, amma bir papiros çəksəydim ölməzdim…”. Müsəlman aləmini indi bu halətdə görürük, sabah nə halətdə görəcəyik, onu da Allah bilir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 oktyabr 1906, №29 * * * Orucu batil eləyən şeylər Mərvdə cənab mövlana hacı Məhəmməd Bağır ağa hər gün məsciddə minbəri yumruqlaya-yumruqlaya yüz iyirmi dörd min peyğəmbərə and içə-içə camaatı inandırır ki, qəzet oxumaq orucu batil elər. Mən biləsi bu məsələyə diqqət eləmək lazımdır. Tutaq ki, Lənkəranda sərçeşmeyi-ülumi-rəbbani fəxrül-üləma hacı Cabbar ağa Nəsirbəyovun müridləri bu günah əməldən uzaqdırlar; amma yenə oructutanlardan gah bir qəzet oxuyan mənim gözümə sataşır. Məgər bunlar yazıq deyillər?! Bəs bu məsələni açmaq lazımdır ki, hər kəs öz təklifini bilsin; yoxsa belə olmasa, yəqin ki, çox keçməz, Mərv məscidinin minbərinin kərpicləri “ağa”nın şapalaqlarının zərbindən uçub tökülər camaatın başına. Bu barədə mən, Molla Nəsrəddin, bir söz danışmayacağam. Mən onu bilirəm ki, mənim sözüm camaat içində bir pula getmir! Mən bilirəm ki, camaat məni kəmetiqad hesab edir: söz yox, o qədər tas quran, fal açan və ilan oynadanlara lağ elədik ki, axırı bu günə düşdük. Bəs mən, Molla Nəsrəddin, oruc tutanların qəzet oxumağı barəsində bir söz danışmayacağam; amma, görək, özgələr nə deyirlər? Rusiyada çıxan müsəlman qəzetləri və habelə qonşumuz “İrşad” bu barədə çox sözlər danışıblar. Amma mənim bunlarnan da işim yoxdur. Keçək Təbrizə və gərək islam aləminin mərkəzi və üləmanın mədəni hesab olunan şəhərdə çıxan “Ədalət” ruznaməsi bu barədə nə deyir? Həmin ruznamə 18-ci nömrəsində üzünü tutub müsəlmanlara və bir neçə şey onlardan soruşur. Ruznamə soruşur: “Ay müsəlmanlar, mən ölüm, lotu-lotuyana deyin görüm, hansıdır orucu batil eləyən şeylər? Əvvəla, deyin görüm ruznamə oxumaqmı orucu batil elər, ya adam öldürmək, qumar oynamaq, mərdümazarlıq, rüba yemək, şeytançılıq, oğurluq, cibgirlik, dəstəbazlıq? Əgər bu saydığımız əməllər orucu batil eləyirsə, bəs dəxi nə səbəbə islam aləminin yüz hissəsinin doxsan doqquz hissəsi nahaq yerə zəhmət çəkib, oruc tuturlar? Əgər eləmirsə, ta ruznamə oxumaq nə səbəb batil eləsin və halonki biçarə ruznamə yazanlar millət və insaniyyət yolunda gözlərinin nurunu töküb, axırda “lənət”dən savayı bir şeyə sahib olmurlar. Saniyən, deyin görüm, qəzet oxumaqmı orucu batil elər, yainki minbərin üstə çıxıb, min gunə yalanlar və büzurgüvar peyğəmbərimizin və əimmeyi-ətharın barəsində yüz min cür iftiralar demək? Əgər həmin yalanlar və iftiralar orucu batil eləyirsə, bəs dəxi nə səbəbə islam aləminin üləmasının yüz hissəsinin doxsan doqquz hissəsi nahaq yerə zəhmət çəkib, oruc tutur və əgər eləmirsə, ta ruznamə oxumaq nə səbəbə batil eləsin və halonki ruznamələr yüz illərlə yatmış millətin və məmləkətin qulağına dirilik şeypuru çalıb, həmişə xalqı mövhumat və mühəmməlatdan xəbərdar və hal-hazırın ehtiyacatına və zəmanənin təqazasına vaqif etdirməkdədir. Salisən, deyin görüm, qəzet oxumaq orucu batil elər, yainki yetim və acizlərin malını əlindən alıb, qanlarını sormaq? Əgər bu işlər orucu batil eləyirlərsə, bəs nə səbəbə İranın hakimləri, üləması, Qafqazın ağaları və hacıları nahaq yerə zəhmət çəkib oruc tuturlar? Əgər eləmirlərsə, dəxi bəs ruznamələrin günahı nədir ki, həmişə politika meydanında qələm vurub, millətin və məmləkətin hüququnu gözləməkdə canfəşanlıq edib, əcnəbi millətlər içində öz millətinin üzünü ağ və başını uca eləməkdədir. Rabiən, deyin görüm, ruznamə oxumaqmı orucu batil elər, yainki şəriəti oğurlamaq? Əgər şəriəti oğurlamaq orucu batil edirsə, bəs niyə müsəlman aləmində zahid və fazil libasına girən zalimlər, cabirlər, xainlər, rəislər və alimnümalar minbərə qalxıb, ləğv və batil məsail, saxta əhadis və əxbar düzəldib, həmin məsail və əhadisin nisbətini, nəuzübillah, peyğəmbər və imamlara verib, bu vasitə ilə avamı cəhalətdə saxlayırlar? Və əgər şəriəti oğurlamaq orucu batil eləmirsə, dəxi ruznamə nə səbəbə batil eləsin və halonki camaatın bəsirət gözünü açıb, dostla düşmənini tanıtmaqdan savayı ruznamənin heç bir təqsiri yoxdur”. Molla Nəsrəddin öz tərəfindən: Mən qabaqca ərz elədim ki, bu barədə mən bir söz danışmayacağam. Amma həmin məsələ ariz olandan indiyədək bəndəyə bir neçə kağız göndərib soruşurlar ki, nə səbəbə biz mollalar qoymuruq camaat qəzet oxusun? Mənim cavabım: Bunun tək bircə səbəbi var: vallah, billah, taallah, and olsun yerə, göyə, ulduzlara, bunun səbəbi məhz budur ki, camaat ruznamə oxumağa başlasa, dəxi biz mollaların bazarı kasad olacaq. Vəssalam. Qərəz… bunlar keçəndən sonra… bunların heç birindən mənim ağlım bir şey kəsmir. Qorxuram axırda heç bir şey çıxmaya. Qorxuram axırda ruznamə oxumaq da orucu batil edə, oruc tutmaq da ruznamə oxumağı batil edə. Bizim Qafqazda sazanda məclisində hərdənbir cür muğamat çalırlar. Birisi düşür oynamağa, oturanlar çıtmıq çalırlar, xanəndə də başlayır bu sözləri oxumağı: Dərədə yatmış idim, oyatdılar, oyanmadım, Burnuma tikanları uzatdılar, oyanmadım. Bomba, parthapartnan top atdılar, oyanmadım. Saqqalımdan bir ovuc qopartdılar, oyanmadım. Müxtəsər, hər bir əməl çıxartdılar, oyanmadım. Şəhrimizdən cəm olub cavanlar, naz ilən gəlib, Qumarbaz, uşaqbazlar matışkabaz ilən gəlib, Mar, meymun oynadan söhbətü saz ilən gəlib, Mütrübü xoşləhcələr pək xoş avaz ilən gəlib, Müxtəsər, hər bir əməl çıxartdılar, oyanmadım. Qarışdı aralıqlar, qopdu məhşər qiyaməti, Müsəlmanlar bir-birin qırdı unudub qeyrəti, Hər “gələn” alim olub, çapdı-taladı milləti, Mən yuxuda ol zaman çəkirdim rahət ləzzəti, Burnuma tikanları uzatdılar, oyanmadım. Gördülər yuxlamışam, hər kəs sınadı gücünü, Atlı atın üstümə, qurbağa saldı qıçını, Hoppanıb Araz bu tay, yığıb dərənin bicini, Hiyləbazlar tutdular bütün Qafqazın içini, Saqqalımdan bir ovuc qopartdılar, oyanmadım. Biz fəqirə axırı rəhm eləyib biganələr, Açdılar mədrəsələr, klub, qiraətxanələr, Yazdılar kitab, qəzet, xərc etdilər xəzanələr, Molla Nəsrəddin dedi hər həftə bir əfsanələr, Müxtəsər, hər bir əməl çıxartdılar, oyanmadım. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 oktyabr 1906, №30 * * * Məclisi-milli Cənab Molla Nəsrəddin! Nömrə on səkkizdə məclisi –məşvirətdə – olan cənabların şəmayili-mübarəkini çəkib nişan vermisiz və zimnidə əcəlli-mərifətləri dəxi məlum olunub. Vəli bəzi əşxas çoxdan çox talibdir ki, siz o məclisin əczasının ismi-mübarəklərini yazıb və söhbətü məşvərəti-məclisi dəxi bəyan buyurasız məclisdə olan məşvərətlər bu vəz ilə idi. Cənab əczanın ismləri: Cənab Ximyazətül-üləma, Ağa Cəfər Dəbbağ, Ağa Məhəmmədhüseyn Səbbağ, Ağa Məhəmmədtağı Xəbbaz, Ağa Nəcəf Əttar və Ağa Sadıq Dəllak. Söhbəti-məşvərət Cənab Ximyazətül-üləma – Əuzübillahi minəşşeytanülləin ərrəcim, bismillahül-rəhmanür-rəhim... Cənab Ağa Cəfər Dəbbağ – Guya ki, məsələn, belə ki, girəm vəlov on ki sözgəlişi, xülasə, müxtəsəri-kəlam hər ongah məxsus, o necə deyər timasali – şayəd çinançe lazimədir hər ayinə əgər məsələtün, söz yox, girəm ki, hərgah əhyana, çünki gərək hansı ki, və lakin məgər və illa olmuş ola, məgər kaş ki, Allahü ələm, xudanəkərdə, elə ki, Allah eləməmiş, çox da olsa, bayəd, nə bilim, necə ki, şayəd ehtimal elə budur ki, bəlkə elədir ki, biduni – inki, o belə ki, eyb olmasın, çox da, hədsiz ki, leyk, vəlov, türk demişkən, həqiqətən, ələnən, leykin məsələdir ki, Allaha pənah ki, cənab ağayan... Ağa Məmmədhüseyn Səbbağ – Cənab Ağa Məmmədtağı Xəbbaz, çünki dünən gecə bir qədər öz qərari adətimdən xörəyi çox yemişdim və gecə lüt bir neçə dəfə eşiyə çıxdım, guya mənə soyux dəyib, əvvəl ki sərdəmağım tutulub və başım ağrır və gözlərim qaralır və zükam olmuşam, əhvalım nasazdır, sən buyurgilən, mənim həvəsim yoxdur... Ağa Nəcəf Əttar – Cənab ağayan hüzurunda bəndeyi-çakərin cəsarət eləməyim çox biədəblikdir. Haşa ki, mən dər hüzuri-tan tərki-ədəb konəm. Və dəhən baz gərdə və hərf zənəm ləb ziləb konəm. Asudə xərəm ki, zəban nədarəm Dər beyni – xəlayiq sud ziyan nədarəm... Ağa Sadıq Dəllak – bular hamısı düzələr, amma cənab Ağa Məhəmmədtağı Xəbbaz çünki kardılar, məclisin söhbətini eşitməklux onlara qeyr mümkündür, pəs lazımdır ki, bundan sonra sözləri ucadan deyək. Uca səslənən Ağa Sadıq Dəllak boylə nitqləri buyurdular ki, cənab Ağa Məhəmmədhüseyn Səbbağ sizə ki, soyux dəyibdir, siz sübh əzanı gəlin hamama bir qədər müştmal eləyin və ondan sonra hamamdan çıxıb yaxşı əba və kürkə bulalanıb evə təşrif aparın və bir yavan aş bişirsinlər, iç, yaxşı tərlə və vergilən uşaqlar bir neçə dənə küpə salsınlar və nahar vaxtı mən gəlib alnından bir badkeş qoyaram, yaxşı olur inşallah... Ağa Məhəmmədtağı Xəbbaz – həzərat, mən buraya gəlmağım və əczai – məşvərət olmağım budur ki, siz hər nə deyirsiniz deyin, mən də bəli deyəcağam, vəli çörək gərək hər batmanı yüz altun baha satılsın. Bəs, durax gedax daha bəsdir. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 27 oktyabr 1906, №30 * * * Bir adam lazımdır Rusiyada və Yevropada nəşr olunan qəzetələr ha yazırlar ki, müsəlmanlar çalışırlar “ittihadi-müslimin” düzəldib birləşsinlər və əcnəbi millətlərə zor edib, bütün yer üzünə sahib olsunlar. Bir adam lazımdı ki, gedə yapışa bu qəzetləri yazanların əlindən və gətirə Qarabağa və Qarabağın bir para vaizlərini nişan verə; haman vaizləri ki, camaatı yetmiş iki tirəyə bölməkdən savayı özgə bir işləri yoxdu. Bir belə adam bizə lazımdı. Bundan savayı bizə bir adam da lazımdır: bir adam da lazımdır gedib dursun Arazın kənarında və İrandan bu tərəfə keçən bəzi vaiz və mərsiyaxanlara və təzə seyidlərə desin: mən ölüm, ülgücləri qoyun burada, sonra Arazı keçin. Bir belə adam bizə lazımdı: Bundan savayı bir adam da bizə lazımdı: Ağdamda hacı Qənbərvəli cümə günləri dükanı açır ki, guya toyuğu gəlib dükanda yumurtdayandan sonra dükanını bağlasın. Bu hiylə ilə hacı fürsət tapıb alış-veriş eləyir. Bir adam lazımdı ki, Ağdama gedib hacı Qənbərvəlidən soruşa: “Ay hacı, Allah atana rəhmət eləsin, necə heyifin gəlmədi o pullara ki, aparıb Ərəbistan biyabanında bədövilərə payladın?“. Bir belə adam bizə lazımdı. Sonra bir adam da bizə lazımdı. Tiflisdə ruhani rəislərimiz gimnaziyada oxuyan şiə-məzhəb müsəlman uşaqlarına deyirlər ki, siz sünnü mollasından dərs almayın. Bir adam lazımdı ki, gedib həmin ruhani rəislərimizə desin: “Ay qardaşlar, nə vaxt siz bəxtiqarə müsəlmanların içindən rədd olacaqsınız?“. Bu adamlardan savayı bir adam da bizə lazımdı, bu da qalsın sonraya. Hərdəmxəyal “Molla Nəsrəddin”, 3 noyabr 1906, №31 * * * Meymunlar Hürriyyət və hüquq davası düşəndən indiyədək heç bir müsəlman məclisi olmayıb ki, orada bir obrazovannı müsəlman ayağa durub deməsin: “Hökumət qoymayır məktəblərdə ana dilimizi öyrənək”. (Hələ məzəsi budur ki, bu nitqləri hamısı urus dilində söylənir və niyə urus dilində söylənir? – bu sirdən də indiyədək heç kəs baş aça bilməyib). Bəli, keçək mətləbə. Bir saatlığa tutaq ki, hökumət qoymur məktəblərdə ana dilimizi öyrənək. Tutaq ki, bunu hökumət qoymur. Bəs ana dilimizi istəməyi, ana dilimizə məhəbbət etməyi, ana dilimizi xoşlamağı kim qoymur? Mən indiyədək heç bir yanda görməmişəm ki, iki obrazovannı müsəlman bir-birilə görüşəndə müsəlmanca danışsınlar. Amma hökumətin qanun və qərardadlarının içində heç belə bir qərardad yoxdur ki, iki müsəlmanın bir-birilə müsəlmanca danışmağına mane olsun. Bəs bunu kim qoymur? Bir saatlığa tutaq ki, hökumət qoymur məktəblərdə ana dilimizi oxuyaq. Tutaq ki, bunu hökumət qoymur. Bəs kim bizi öz dilimizdən utanmağa və öz dilimizlə danışmağı ar bilməyə vadar edir? Məgər bunu da hökumət edir? Bir təbrizli Tiflisə gəlib bir həftə burada qalmaqnan adının axırına “of” qondarır. Məgər bunu da hökumət edir? Nə vaxt hökumət qaradovoy, ya pristav göndərib ki, get gör flan müsəlman oğluna nə ad qoyub və qızına nə ad qoyub və hökumət nə vaxt müsəlmanı məcbur edib qızının adını “Fatma” əvəzinə “Fatya” qoysun və oğlunun “Həsən” adını dəyişdirib “Qasanka” eləsin?.. Dil barəsində hökumət ermənilərə etdiyi rəftarın ondan bir hissəsini bizə etməyib. 1884-cü ildə bağlanan erməni məktəbləri ancaq bir neçə il bundan irəli açıldılar. Amma bununla belə heç kəs indiyə kimi görməyib ki, iki oxumuş erməni bir-birilə rusca danışsın. İndi gəl müsəlman aləminə. Gedirsən bir rəfiqin qapısını döyürsən. Bir balaca qız çıxır. Soruşursan: ağa evdə? Qız “Papa!” deyə-deyə qaçıb atasını çağırır. Girirsən içəri və qızın kefini soruşub deyirsən: “Maşallah, Münəvvər xanım, nə yekə qız olmusan?” Görürsən qız qaşqabağını saldı. Sonra məlum olur ki, qıza gərək “Varya” deyəydin; Münəvvər dedin, acığı gəldi. Hətta axır vaxtda İran məmurları da yavaş-yavaş adlarını çöndərməyə başlayıblar: hakimi vilayəti-Ərdəbil Həsənquluxan Cəfərxanov, naibi qonsulgəriyi-Gəncə və Bədikubə dər qəryeyi Danabaş Mirzə Heydər Səlimxanov və qeyrə. İşlər bu sayaqdır. Axırda həmin “Qasanka”lar və “Varya”lar böyüyüb, məclislərdə başlayacaqlar haray təpib çığırmağa; “Ay aman! Qoymayın! Hökumət ana dilimizi öyrənməyə mane olur”. Bir vaxt Nuxada da “millətpərəstlər” məclislərdə bu cür nitqlər söylərdilər. Amma indi həmin millətpərəstlər cənab direktorlara və qubernatorlara təkyə edib, ana dilinin müəllimlərini qapazlayıb saldılar eşiyə. Bəli, əzizim, bu işlərin adına “Müsəlman işi” deyərlər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 noyabr 1906, №31 * * * Danabaş kəndindən Axund dadaş, o bir məsəl var… deyərlər, filankəs çox bicdi… indi… xa xa xa xa … əgər gülmək qoysa deyərəm… ha ha ha ha… ay vay, qarnımın dərisi az qaldı yırtılsın… xa xa xa xa xıx xıx xıx ə ə ə, vah, vah, vah, vah vay dədəm vay… lənət şeytana. A kişi, zəhirmar gülmək gələndə adam az qalır ağlasın, hə, istərəm onu deyəm ki, zaddı o nədi… Görüm nə deyəcək idim… Yadımdan çıxdı… Hə… yadıma düşdü… Bu yaponiyalılar nə bic adam imişlər… Dünən qəzetdə oxudum ki, bir yaponiyalı Milan şəhərindən bir qızı zornan çığırdaçığırda, bağırda-bağırda götürüb qaçıb, xa xa xa xa, xıx xıx xıx, ha ha ha ha…vay dədəm vay… A başına dönüm, bilmirsən nə qədər gülməyim gəlir…Bu yaponiyalılardan haramzada millət yer üzündə gərək ki, olmasın. Xa xa xa xa, qoymayın, canım çıxdı, bağrım çatdadı… Görüm nə deyəcək idim…Hə, qızı çığırda-çığırda aparır Almaniya torpağına və Almaniya keşişlərinə bir torba qızıl verir ki, qızın kəbinini kəssin. Xa xa xa xa… A başına dönüm gülmək qoymur ki, sözümü tamam eləyim, keşiş razı olmur və deyir ki, qızın razıçılığı olmayan yerdə Allah da razı olmaz, insaf da razı olmaz. Xa xa xa xa… Sonra qızı gətirir Rusiya torpağına, burada da rəfiqin işi tutmur… Hı… necədi, indi başına nə çarə qılacaqsan? Xa xa xa xa, yazıq kişi yaxşı kələyə düşdü. Müxtəsər, yeddi cür məmləkətə və yeddi cür millətlərin içinə qızı apardısa hər yerdə keşişlər dedilər ki, qız çığıra-çığıra ona kəbin düşməz. Xa xa xa xa. İndi canını hara qoyacaqsan? Xıx, xıx, xıx, lotunun işi xarabdı… Xa xa xa, vay dədəm vay… Yaman dərddi, Allah heç kəsə göstərməsin. Yazıq nə eləsin, əgər qızı çığırda-çığırda dalına alıb Yaponiyaya aparsa, Yaponiya keşişləri nəinki kəbin kəsməzlər, hələ bəlkə tutub onu boğarlar, ondan ötrü ki, bütpərəst ola-ola yaponiyalılar qızı zornan bir kişiyə arvad eləməzlər…Xa xa xa… İş nə yaman yerdə dayandı!.. Aha? Lotunun fikrinə bir şey gəldi… Ədə, bu yaponiyalılar vallah şeytandan da çox bilirlər, yerin altından da xəbərdardırlar, üstündən də. Görürsən rus gəmilərinin başına nə iş gətirirlər? Rəfiqin yadına düşdü ki, qiblə tərəfində bir məmləkət var, adı müsəlman məmləkətidir, çox genişlik, Allah bərəkət versin, nə cür yaşamaq istəyirsən yaşa, Allah min bərəkət versin…Xa xa xa, genə bu zəhrimar qoymayacaq sözümü qurtarım... Hərif qızı çığırda-çığırda gətirdi Arazdan keçirtdi və Xoy şəhərinə aparıb yendirdi düz mollanın qapısında… Xa xa xa, Allah şeytana lənət eləsin! Zalım oğlu zalım alman keşişinə bir kisə qızıl verirdi, amma mollaya yarımca manat verib işini düzəltdi, yəni kəbinini kəsdirdi və xudahafiz deyib düzəldi yola. Xa xa xa. Qərəz yaponiyalılar çox bicdilər, mən indi ancaq başa düşdüm ki, niyə bunlar müsəlman olmaq istəyirlər. Xa xa xa …xi xi xi xi, hı hı hı… ha ha ha ha… “Molla Nəsrəddin” 3 noyabr 1906, №31 * * * Mıncıq Birisini tovlayıb, əlindən var-yoxunu alanda heç insaf deyil ki, bunun əvəzində onun əlinə bir şey verməyəsən. Dörd yüz il bundan irəli avropalılar Amerikanın vəhşi adamlarını tovlayıb, qızıllarını alanda, heç olmazsa, əvəzində onlara əlvan mıncıqlar verirdilər. Bəli, dörd yüz il bundan irəli Amerikanın meşələrində üryan gəzən hindilər aldanıb, qızıllarını Avropa müsafirlərinə paylayanda yenə əvəzində, heç olmazsa, iki qəpiklik əlvan mıncıqlar alırdılar. Hələ bunlar qalsın, bunlarnan işim yoxdur. Rəməzanül-mübarəkin iyirmi birində getmişdim məscidə. İrandan təzəlikdə təşrif gətirən Molla Nəcəfqulu vəz buyururdular. Mən qapıdan girən kimi cənab axunddan bu sözləri eşitdim: – Bəli, şeytani-məlun Allahın dərgahından qovuldu və onun erkək övladı çox idi, amma qız övladı bir idi və adına Tərtəbə xanım deyirlər və bu Tərtəbə xanım həmişə övrətləri aldadır və övrətlərə deyir ki, mollalara pul verməyin və bu Tərtəbənin özü də mollalara pul verməz və bu Tərtəbə xanımın sözünə baxan övrətlər də Tərtəbə xanımdılar. Allah Tərtəbə xanıma lənət eləsin! Allah onun sözünə baxan övrətlərə də lənət eləsin! Bu sözləri eşidəndən sonra biçarə övrətlər hərəkətə gəldilər və öz aralarında bir qədər pul yığıb, bir uşaq çağırdılar və pulları bir dəstmala qoyub, göndərdilər minbərin yanına. Bəlkə yazıq övrətlərin çoxusu bu pulları necə çətinliklə ələ gətirmişdilər ki, kişiləri qonaqlığa gedib, evə ət almayan günü pendirə verib, uşaqlarına yavanlıq eləsinlər. Ya bəlkə yazıq övrətlərin çoxusu bu pulları iki min zəhmətlə ələ gətirmişdilər ki, qapıya dərviş ya təzə seyid gələndə çıxardıb bunlara versinlər; ya uşaqları azarlayanda aparsınlar Zöhrə xalanın yanına və Zöhrə xala desin: “Uşağın burnunda çöp qalıb” və Zöhrə xala uşağı alsın qucağına və burnundan püfləsin, cəviz yekəlikdə bir noxud ya lobya, qarpız toxumu uşağın burnundan düşsün və uşağın anası haman cəm elədiyi pulları versin Zöhrə xalaya. Məsciddən çıxanda bir qırmızısaqqal kişi o biri qırmızısaqqal kişiyə deyirdi: – Maşallah olsun, Allah bədnəzərdən saxlasın, Molla Nəcəfqulu çox dərin molladır. Görürsən, şeytanın qızının adını bilir. Mən bir istədim haman qırmızısaqqal kişiyə deyəm: “A kişi, niyə bir o “dərin” molladan soruşmursunuz ki, o dediyi sözlər hansı kitabda yazılıb və kimdən rəvayətdir?”. Sonra öz-özümə dedim: “Bər nəyayəd zi göştəqan avaz”. Bəli, dörd yüz il bundan irəli Amerikanın meşələrində çılpaq dolanan vəhşi insanlar qızıllarını aldanıb Avropa lotularına verəndə yenə əvəzində iki qəpiklik mıncıq alırdılar; amma indi, iyirminci əsrdə görürsən ki, dünyanın bir səmtində adamlar az qalırlar ki, ölünü diriltsinlər, az qalırlar ki, şeytana papaq tiksinlər, az qalırlar ki, havaya uçub, aydan və ulduzlardan xəbər gətirsinlər, amma… Amma dünyanın o biri səmtində Qafqaz və İran “hindi”ləri öz əyallarının ruzisini növbənöv libasa girmiş quldurlara paylayanda barı əvəzində onlardan iki qəpiklik mıncıq da istəmirlər. Məsciddən çıxıb, davam gətirə bilmədim və qaçıb mollanı tərifləyən qırmızı saqqal kişini çağırdım və dedim: Ta ki, sən oldun əsiri vəzi-yarın, ey yazıq, Qarə oldu yar əlindən ruzigarın, ey yazıq! Yüz cəfa gördün, vəli heç bir şikayət etmədin, Görmədin yarın vəli namusü arın, ey yazıq! Nə ümid ilə yenə molla sənə vermiş fərib Kim, fərəhnak olmusan, yoxdur qərarın, ey yazıq! Güzgüdə görsən əgər quli-biyaban halını, Ta kəsilməz bir nəfəsdə ahü zarın, ey yazıq! Aldı əqlü huşunu alimnümalar sözləri, Getdi əldən yox yerə məcmui-varın, ey yazıq! Lotular vəzinə qoymazdım səni bənd olmağa Məndə olsaydı əgər kim, ixtiyarın, ey yazıq! Yolkəsəndən çəkməsən əl, pəndimi guş etməsən, Saxla yadında: olar nalə mədarın, ey yazıq! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 noyabr 1906, №32 * * * Şeytana cavab Ey mənim əzizim şeytan qardaş! “Molla Nəsrəddin”in 32-ci nömrəsində sənin imzan ilə bir məktub oxudum, o məktubda sən deyirsən ki, on ildi müsəlman içindən çıxıb gedib Yevropada olursan və müsəlman içində üz verən pis işlərdən sənin xəbərin yoxdur. Ay sən öləsən, ay başını piyliyim, ay meyidini görüm! Hələ mənə de görüm kimi tovlamaq istəyirsən? Yoxsa müsəlmanlara dadanıbsan? Yoxsa ona arxayınsan ki, sadədil və nadan müsəlmanları asandır aldatmaq? Sən utanmaya-utanmaya deyirsən ki, “mən on ildi müsəlmanların içindən çıxıb gedib Yevropada qalıram”. Yalansa atana lənət! Məgər sən iki ay bundan irəli Tiflisdə deyildin? Pəs kim idi gecə cənab Mahmud ağanın qapısını döyən? Mənim yaxşı yadımdadı, yağış da yağırdı. Cənab Mahmud ağa akoşkadan başını çıxartdı və soruşdu ki, “kimdi qapını döyən?”. Sən dedin ki, “mənəm”. Cənab Mahmud ağa köynəkçək qapıya yenib sənə dedi ki, “gecənin bu vaxtı xeyir ola?”.. Sən Mahmud ağaya dedin: “Səhər tezdən bir ərizə yazdır, poçtnan göndər qubernatora və xəbər ver ki, prixod mollası Axund Mirbağır ağa müsəlmanları başına yığıb onlara hökumətin əlyehində bir para mətləblər öyrədir”. Cənab Mahmud ağa dedi ki: “Baş üstə” sabahkı günü cənab ərizəni göndərəndən sonra Mirbağır ağanı tutub bir ay dustaqxanada saxladılar. Əzizim şeytan qardaş, pəs sən deyirsən ki, on ildi Yevropadayam? Pəs cənab Mahmud ağanın qapısını döyən və onu bu məşqə salan kim idi? Hətta burası da yadımdadır ki, yağış yağırdı və küçələr palçıq idi və quyruğunun ucu palçığa batmışdı. Hələ bu yalanının biri. Əzizim şeytan qardaş, mən səni iki il bundan irəli də görmüşəm, “Qurbağalı” kəndində. Yadındadırmı, Kərbəlayı Heydər gəlmişdi. Molla Fətəli axunda deyirdi ki, “Kərbəlayı Hüseynin qızı Tutunun kəbinini kəs mənə”, və Molla Fətəli başladı Kərbəlayı Heydəri məzəmmət eləməyə ki, Tutunun əri var və Kərbəlayı Heydər cavab verdi ki, Tutunun əri kasıb bir adamdı və özü də gedib Rusetə kasıbçılığa. Molla Fətəli genə dedi ki, olmaz, əri qayıdıb gələr və şikayət elər. Və Kərbəlayı Heydər cavab verdi ki, Tutunun əri avara bir adamdır və şikayətin yolunu bilməz və sonra Kərbəlayı Heydər Molla Fətəliyə iki dənə gümüş manat verdi və Molla Fətəli genə razı olmurdu. Yadındadırmı, şeytan qardaş ki, sən yavaşca özünü verdin mollanın yanına və qulağına pıçıldadın: “A kişi, dəli olma, manatları sal cibinə, nə vecinədir Tutunun əri elə gəldi, belə getdi. Canı çıxsın Tutunun da, ərinin də. Sənə nə? Millət necə tarac olur, olsun nə işim var? “ Axırda Molla Fətəli razı olub kəbini kəsdi. Əzizim şeytan qardaş, bə deyirsən ki, on ildi müsəlmanların içindən çıxıb Yevropaya getmisən? Bu yalanın ikincisi. Şeytan qardaş, mən səni çox yerdə görmüşəm. Bir neçə dəfə mən səni Rəştdə Axund Hacı Molla Mehdinin, yəni məşhur “Lotu Mehdi”nin qapısında görmüşəm. Yadındadırmı bir dəfə Rəştin hakimi “Lotu Mehdi”gildə qonaq idi, adam göndərib Zeynəb adlı bir dul övrəti gətirdilər, sonra bu övrətin qardaşı da gəldi, sonra genə bir neçə övrət gəldi, axırı bilmirəm nə oldu? Amma orası yadımdadır ki, sən xəlvətcə özünü verdin “Lotu Mehdi”nin yanına və bilmirəm ona nə dedin, ta qalanı yadımdan çıxıb. Amma orası yadımdadır ki, Zeynəb övrəti və qardaşı Kərbəlayi Novruzu mollanın həyətində yıxdılar yerə və bacı ilə qardaşın ayaqlarını qoydular falaqqaya, yazıq övrətin çılpaq qıçlarına boynuyoğun kişilər yaş şivkələrlə çırpırdılar, molla və hakimi-vilayət durub tamaşa edirdilər və gülürdülər və sən də gülürdün, şeytan qardaş. Əzizim şeytan qardaş, bə deyirsən mən on il bundan irəli müsəlman içindən çıxıb getmişəm Yevropaya? Bu da yalanın üçüncüsü. Bunlardan savayı mən səni, şeytan qardaş, çox yerdə görmüşəm: İsfahanda da, Təbrizdə də, Tehranda da, İrəvanda da. İnşallah bundan sonra bir-bir yadına salaram və “Molla Nəsrəddin” məcmuəsində yazıb yalanını çıxardaram, ta bundan sonra belə qələtləri eləmiyəsən və yalan danışmayasın. Hələ ki, xudahafiz. Cin “Molla Nəsrəddin”, 17 noyabr 1906, №33 * * * Məscidlərimiz Bizim məscidlərə cəm olanlara diqqət eləsək, görərik ki, məscidə gələnlər ancaq fəhlə, hammal, kankan, dilənçi, dəllək, pinəçi, nalbənd, çərçi və xırda-xuruş alışverişçilər, baqqallar, kərbəlayı və məşədilər və kasıb hacılardır. Əgər əcnəbi millətin birinin yolu bizim məscidlərə düşsə, elə yəqin edər ki, müsəlman içində bir dənə də rəğbətli, dövlətli, səliqəli, təmiz və nəcib adam, bir dənə də bəy, xan, qulluqçu, oxumuş və sahibmənsəb yoxdur; yəqin edər ki, bizim müsəlman camaatı ibarətdir məhz cırıq-mırıq, ac və kasıb fəhlə-fühlədən, avam məşədi və kərbəlayılardan. Niyə xan və bəylərimiz, oxumuş və sahibmənsəblərimiz məsciddən qaçırlar? Peterburqda on min müsəlman var. Bunların içində neçə-neçə mütəşəxxis sahibmənsəblər, generallar, polkovniklər, obrazovannılar, təbiblər, xanlar və mülkədarlar var. Amma Peterburqun tək bir məscidinə yığılan ancaq kasıb tatarlardır ki, peşələri evləri gəzib paltar, köhnə qaloş və çəkmə və çirkli dava şüşələri alıb satmaqdır. Moskva həmçinin. Tiflisdə sünni məscidinə gedənlər ancaq Qazan tatarlarıdır ki, peşələri fayton sürməkdir. Şiə məscidinə gedənlər İran fəhlələri və hammallarıdır. Bakıda milyonçular və oxumuşlar məscidə getməzlər. Danabaş kəndinə məscidə gedənlər ancaq kasıb kəndlilərdir, mülkədarlar məscidə gəlməzlər. Kimdir dövlətliləri, oxumuşları məsciddən qaçırdan? Bunu mən bir neçə dəfə bəzi məscidə getməyənlərdən sual eləmişəm və bu barədə neçə cavablar eşitmişəm. Əgər başağrısı olmasa, həmin cavabları yazaram. Bir dəfə bir cavan bəyzadədən soruşdum ki, niyə məscidə gəlmirsən? Cavan mənə belə cavab verdi: – Ay Molla Nəsrəddin, Allah atana rəhmət eləsin, axır mən başıma nə daş salım? Şalvarım elə dardı ki, diz üstə oturmaq heç mümkün deyil. Məsciddə də ustul yoxdu ki, ustul üstə oturasan. Qalmışam məəttəl. Dəxi nə çarə qılım? Bu bəyzadənin cavabı. Bir dəfə bir dövlətli xandan soruşdum ki, niyə məscidə gəlmirsən? Xan da belə cavab verdi: – Əzizim Molla Nəsrəddin baba, mənim bu barədə heç təqsirim yoxdu. Məscidə getməməyimin səbəbi budur ki, məscidə gedəndə bilmirəm cibimə nə qədər pul qoyum. Məscidlərimiz ibadətxanalıqdan çıxıb, dilənçixana olublar. Mən girən kimi dünya və aləmin ac seyidləri və molları gəlib sərçə kimi düzülürlər, minbərin pillələrinə və başlayırlar pul istəməyə. Mən xana dedim ki, mollaların bir yandan məvacibləri yoxdur, bəs siz onlara pul verməyəndə, onlar hardan çörək tapıb yesinlər? Xan cavab verdi ki, bunun mənə dəxli yoxdur. Bu da dövlətli xanın cavabı. O ki, qaldı oxumuşlar, məscidə gəlməməklərinə bunlar da bir neçə səbəb qoyurlar. Əvvələn, deyirlər ki, məscidə cəm olanların çoxusu keçəl adamlardır və məlumdur ki, keçəllər həmişə başlarına quyruq yağı sürtürlər. Odur ki, məscidlərdən həmişə qovurma bozbaşının qoxusu gəlir. Bu səbəbdən oxumuşlar məscidə gəlmirlər. Oxumuşların bir parası da bu cür deyir, bir parası da deyir ki, mən uşaqlıqdan adət eləmişəm çəkmə geyməyə, başmaq geyməyi öyrənməmişəm. Çəkməli gedirəm məscidə oturanlar tez qalxıb gəlirlər mənim yanıma və başlayırlar çəkmələrimə diqqət eləməyə və deyirlər ki, bu çəkmələr “Varşov” çəkmələridir, bunları urus tikib, cəhənnəm ol məsciddən çıx get, buraları murdarlama! Oxumuşların bir parası da deyir ki, bizi məsciddən qaçıran mollaların moizəsidir. Məsələn, gedirik, otururuq, molla çıxır minbarə və başlayır: – Ey müsəlmanlar, onu bilin ki, insanın qəlbində iki nöqtə olar. Biri ağ nöqtə, biri qara nöqtə. İnsan savab əməl tutduqca ağ nöqtə qara nöqtəni basar, amma günahkar bəndələrin qəlbində qara nöqtə ağ nöqtədən böyük olar və günah əməl tutduqca qara nöqtə ağ nöqtəni basar. Və cəmi xarici dərslərini oxuyanlar üçün heç bir nicat yoxdur; çünki onların qəlbində olan qara nöqtə gündə-günə artıb, ağ nöqtəni basır. Allah xarici dərslərini oxuyanların üzünü hər iki dünyada qara eləsin! Amin, ya rəbbül-aləmin! Budur oxumuşların cavabı. Məscidə gəlməmək barəsində özgələr nə deyirlər desinlər, onlarnan işimiz yoxdur; amma oxumuşların bəhanələri nahaq və mənasızdır. Əvvələn, tutaq ki, məscidə gələnlərin çoxusu keçəl adamlardır; tutaq ki, onlar başlarına quyruq yağı sürtürlər. Amma onların içində təktək elələri də tapılar ki, nə keçəldirlər və nə başlarına quyruq yağı sürtürlər. Və bir də məhz keçəlləri müqəssir tutmaq insafdan kənardır. Üfunətin çoxu corablardan və başmaqlardan gəlir, çünki məscidə gələnlərin çoxu corablarını ildə bir dəfə də yudurtmazlar və dəyişməzlər. Və bir də bunların nə eybi var? Saniyən, çəkməli məscidə gedənlərin də sözləri əsilsizdir: nə eybi var, məgər mümkün deyil məscidə gedəndə bir özgəsinin təmiz başmaqlarını borc eləmək və məsciddən qayıdandan sonra sahibinə qaytarmaq? Salisən, o ki qaldı əcnəbi dərsi oxuyanların barəsində mollanın vəzi, bu barədə də çox söz deyə bilərdim, o qədər söz deyə bilərdim ki, Avropanın kağız karxanalarında kağız tapılmazdı ki, mən sözümü yazıb tamam edim. Amma öz aramızdır, çox uzun-müşərrəf olduq… İbrahim bəyin sözləri yadıma düşdü: “Mürdəənd vəli zində – zindəənd vəli mürdə”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 noyabr 1906, №34 * * * “İrşad” Dünyada mən çox şeyi başa düşdüm, amma bu “İrşad”ın işlərini başa düşmədim. Rəhmətlik oğlu indi də başlayıbdır ki, “mənə müsəlman camaatı beş min müştəri verməsə, qəzeti bağlayacağam”. Qardaş, bağlayacaqsan bağla, açacaqsan aç, dəxi xalq neyləsin? Sən Allah, ay müsəlmanlar, insafı qoyun ortalığa, deyin görək, beş min də müştəri olar? Beş min demək nə demək? Dünən bir İran tələbəsi beş min müştərini barmaqları ilə hesab eləyirdi. Barmaqlarının birini yumdu, dedi: “bu on yüz müştəri”. İkisini yumdu, dedi: “bu iyirmi yüz müştəri”. Axırda hesab elədi gördü ki, beş min müştəri əlli yüz müştəri eləyir. Sonra həmin tələbə istədi beş min müştərinin abunə pulunu cəm eləsin, biri səkkiz manatdan, amma çotqa tapılmadı. Dedi: “bunu da tək bir Allah bilir ki, nə qədər pul elər”. Qərəz, sözüm orada deyil. Ay qardaş, beş min də müştəri olar? Həyə zarafat eləyirsən, o bir özgə iş; yoxsa ciddən deyirsən, heç insaf eləmirsən? Sən də gedib Frəngistanı gəzib gəlibsən, deyirsən ki, “pəh, niyə Şvetsariya Zəngəzur mahalı böyüklüyündə ola-ola oranın qəzetlərinin iki milyon müştərisi olsun, “İrşad”ın beş min də olmasın? Niyə Rusetdə “Novoye vremya”nın üç milyon müştərisi, “Mşak”ın əlli beş min müştərisi olsun, “İrşad”ın beş min də olmasın?”. Həyə, sən də belə fikir eləyirsən, heyif olsun o elminə ki, Frəngistanın xarabasında təhsil eləyibsən! Yoxsa sənin fikrin budur ki, biz də bilatəşbih frəng, rus və ya erməni olaq? Sən bunu özün hamıdan gərək yaxşı biləsən ki, o tayfaların hamısı bikar bir adamdırlar. Həqiqət, Amerikanın Kolumbiya adlı məmləkətində bir qəzet nəşr olunur. Qəzetin adını müsəlman hərflərilə yazsam, qorxuram “kətrənkələ” kimi bir şey oxuna. Qərəz, sözümüz orada deyil. Həmin qəzetin iyirmi altı min müştərisi var. Amma haman vilayətin nüfusunun qədəri ancaq iyirmi bir mindir. Demək ki, bir adam başına bir qəzetdən artıq düşür. Dəxi aşkardır ki, bunlar hamısı bikarçılıq əlamətidir. Yoxsa nə qəzetbazlıqdır, nə məktəbbazlıqdar, nə elmbazlıqdır? Haradadır elm? Vallah, billah, mən bilirəm ki, sən mənim bu sözlərimin qabağında mənə nə deyəcəksən; deyəcəksən ki, “onlarda elm var”. Həyə sən bu sözü desən, mən də səndən bir söz soruşaram: – Gedib Avropanın veyilxanalarında guya elm oxuyubsan, bir mənə de görüm: “asmurş” nədir? Həyə bildin? Di get, dəxi elmdən dəm vurma. “Asmurş” bir cin adıdı. İndi tutaq ki, bilmədin, di qalan cinlərin adını həyə tapdın? Di tap görüm. Hə… Necədi? Di bilmirsən, qoy deyim: “cəmlixa”, “məhmuil”, “zəbəndərə”, “qaruş”, “şaruş”… Hələ çoxdur; bunlardan savayı yüz cin adı sayaram. Bunları mən həmin İrandan gələn tələbədən öyrəndim. Dedi ki, “kitaba baxaram, qalanların da adını sənə öyrədərəm”. Elm budur, əzizim! Yoxsa nə Frəngistan, nə qəzet, nə məktəb? Bir də, sən Allah, məktəbdən-zaddan çox danışma. Xarab olsun o məktəblər ki, sən qəzetində yazırsan! O məktəblərdən çıxan şeytanlar deyilmi? Rusiyanı hərc-mərc edən kimdirlər? Hüriyyət axtaranlar kimdirlər? İrana bomba daşıyanlar kimdirlər? Bir hünərləri var İstambula da getsinlər görüm. Dadanıblar biçarə rus və İran padşahlarına. Bir Osmanlıya keçsinlər, Sultan Həmid onları diri-diri udsun. Qərəz, sözümüz orada deyil… Və bir də, ay qardaş, “İrşad!” Axır müsəlmanlardan nə istəyirsən? Bilmirəm sözün nədir? Ah, fəryad eyləyirsən, söylə fərmanın nədir? Məqsədin bildir nə şeydir, ahü əfqanın nədir? Ruznamə nə, nə məktəb, elm və övraq nə? Bir dəqiqə yox qərarın, suzü giryanın nədir? Yirmi il keçdi və lakin sən vətəndən keçmədin, Aləmi rüsva edirsən, söylə vicdanın nədir? Xanəni viran edər təhsili-məktəbxanədən, Anladım məktəb nə şeydir, elmü ürfanın nədir. Etiqadın yox Zünuzlar, ya da Şirvan pirinə, Boylə olsa qanmıram ta dinü imanın nədir? Binəva sənsən ki, aldandın camaat qeydinə, Axırı bir gör nə oldun, malü samanın nədir? Tulladın dünyada hər bir ləzzəti, nemətləri, Axirətdə kim bilir huri və qılmanın nədir? Baxma millət xəstədir, cindarə ümmid et, dadaş, Bundan özgə ta sözün nə, özgə dərmanın nədir? Sən deyirsən qoymaram millət təmamən məhv ola, Valla heç bir kəs də bilməz boylə ehsanın nədir? Saxla yadında, sənə lazımdı beş min müştəri, Saxla yadında görək hacı, bəyü xanın nədir? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 1 dekabr 1906, №35 * * * Tiflisdə mədrəseyi-ruhaniyyə Bir gün var idi, bir gün yox idi, bir Tiflis var idi və bu Tiflisdə hər bir şey var idi, bircə mədrəseyi-ruhaniyyə yox idi və bu Tiflisdə millət dərdi çəkənlər də var idi və bu millət dərdi çəkənlər istədilər ki, mədrəseyi-ruhaniyyə də Tiflisdə olsun və Tiflisdən savayı bir Bakı da var idi və bu Bakıda çox pul da var idi. Bir gün bu millət dərdi çəkənlər Bakıya gedib dedilər: Bizim Tiflis gözəl yerdi və Tiflisdə Şeytanbazar adında bir gözəl müsəlman məhəlləsi var və orada hər bir şey var: amma bircə mədrəseyiruhaniyyə yoxdu. Gəlin pul verin, orada bir mədrəseyi-ruhaniyyə açaq və bakılılar dedilər ki, baş üstə və bakılılar altmış min manat vədə elədilər və on min manatını qabaqca verdilər və komissiya təyin olundu və yer alındı və inciner çağrıldı və incinerə iki min manat verildi ki, mədrəsənin planını çəksin və iki min manat da girdi inciner rəfiqimizin cibinə və plan girdi millət dərdi çəkənlərin cibinə və on min manat girdi padşahlıq xəzinəsinə və o xəzinədə yüz on beş min manat mövqufat pulu da rəxtixab içində rahat yatırdı və bu on min manat da gedib girdi haman 115 min manatın rəxtixabına və başladılar bir yerdə yatmağa, necə ki, bizlərdə bir yorğan-döşək içində bir ana yatar, bir ata yatar, bir əmcək uşağı yatar, üç yaşında Gülsüm yatar, bir yeddi yaşında Heydər yatar, bir 11 yaşında Murad yatar, bir on dörd yaşında Qurban yatar, sonra on doqquz yaşında Cəfər gəlib yorğanın bir ucunu qovzar və paltarını soyunmamış girər şərakətli yorğan-döşəyə. Xəzinə də bir cüt rəxtixabdı. Orada mövqufat pulu da yatar, mədrəseyiruhaniyyə pulu da yatar, məscid pulu da yatar, məktəb pulu da yatar, orada daha bilmirəm nələr yata bilər… Bəli, mətləbdən uzaq düşdük. On min manat da girdi 115 min manatın yanına. Günlərin bir günü bu pulların hamısı verildi, prosent kağızları alındı, yəni bank biletləri alındı. A başınıza dönüm, günlərin bir günü rus pulları sınmadımı? Elə sındı ki, səsinə az qaldılar İsfahanda və Gilanda yatan iranlılar oyansınlar, amma incəvara oyanmadılar. Qərəz, hə başınızı ağrıdım, bizim mövqufat pulları və mədrəsə pulları bir ilin içində otuz beş min manat ziyan elədilər. Amma bunlar hamısı keçib gedər, çünki dünya malı dünyada qalacaq. Bu işlər mənə yuxu kimi görsənir, çünki belə məzəli işləri yuxuda görmək olar. Mən heç bir şeyə inanmamışam, amma keçən il mən millət dərdi çəkənləri elə bir çalışan gördüm ki, yəqin eləmişdim ki, Tiflisdə mədrəseyi-ruhaniyyə açılacaq. İndi də mən Şeytanbazardan keçəndə hər bir müsəlmandan soruşuram: harada mədrəsənin imarətini tikirlər? Dünən mənə birisi belə cavab verdi: “Get ay batandan sora gəl, Pullar yatandan sora gəl”. “Molla Nəsrəddin”, 1 dekabr 1906, №35 * * * Qarnıyoğunlar Dedik bəlkə təzə müştərilərimizə təqvim və kitabçalar paylamaq vasitəsilə oxucularımızın qədərini bir az artıraq; amma Allah şeytana lənət eləsin; gündə gəlib, başımızın üstünü kəsir və başlayır ki, məsəla, götürün məcmuənizdə yazın ki, Təbrizdə vəliəhd “şahsevən” quldurlarını başına cəm eləyib, göndərir İran kəndlərini və şəhərlərini talan etdirir və bu cür qarət olunan malların bir hissəsini quldurlara paylayır, bir hissəsini özü götürür. Məcmuəmizdə bu əhvalatı vəliəhd Məhəmmədəli Mirzə oxuyan kimi hökm eləyir məcmuəmizi İran sərhəddində yandırsınlar. Bu bir. Yazırıq mədrəseyi-ruhaniyyənin pulları gəzdi, gəzdi, axırda tappıltı ilə düşdü incinerin cibinə, – bunun cavabında hökumətdən məvacib alan ruhani rəislərimiz bu fəqərəni oxuyan kimi fitva eləyirlər ki, “Molla Nəsrəddin”ə pul verib oxumaq – çaxıra pul verib içmək kimidir. Bu iki. Osmanlı konsulu idarəmizə sifariş göndərir ki, “bir də Sultan Həmidin pisliyini yazsaz, yəni bir də yazsanız ki, Osmanlının xariciyyə vəziri gəlib, sultana ərz edəndə ki, sultan sağ olsun, Avropa hökumətləri Kriti hazırlaşırlar versinlər Yunan patşahına – sultan Əbdülhəmid yunanlı hərəmini yanına çağırıb deyir: “Bə xali hinduət bəxşəm Krit və Şamü Bosnara”, İstambula yazaram “Molla Nəsrəddin”i Osmanlı torpağına qoymasınlar”. Bu üç. Məcmuəmizin çoxu Qarabağ və İrəvan tərəflərinə gedir. Bu gün də lənətə gəlmiş şeytan gəlib yapışıb yaxamızdan ki, “niyə yazmırsınız?” – Deyirik: – Nə yazaq? – Dedi: – İrəvan və Qarabağ vilayətlərinin aclarının dad-fəryadı sizin qulaqlarınıza çatmır? Hərçənd biz bilirik ki, şeytanın qəsdi budur ki, İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ qarnıyoğunlarını özümüzdən incidək ki, axırda məcmuəmizi İrəvan və Qarabağ mahallarında da haram bilsinlər. Amma şeytanın bu “qarnıyoğun” ləfzi bir neçə mətləblər mənim yadıma saldı. İndi hər nə olacaq, olsun. Bizim də ümidimiz bunadır ki, bəlkə müsəlman qardaşlarımızın bəzisi günlərin bir günü məcmuəmizi əvvəlinci nömrədən 39-cu nömrəyədək vərəqləyəndə insafı ortalığa qoya və öz-özünə deyə: “Yox, Molla Nəsrəddin yalançı və böhtançı deyil”. Bəli, keçək mətləbə. Qarnıyoğun… Çox məzəli sözdür. Nədən adamın qarnı və boynu yoğunlayır? Bununla işim yoxdur. Nədən yoğunlayır, yoğunlasın. Amma mən elə bilirdim ki, adamın bir az fikri, bir az dərdi olsa, qarnının piyi bir az əriyər və qarnı bir az nazikləşər. Hər bir məmləkətdə, hər bir vilayətdə qarnıyoğun adam çoxdur. Qarabağda, İrəvan quberniyasında da qarnıyoğun az deyil. Bu cür adamların çoxu və bəlkə hamısı mülkədardır. Qərəz, bununla da işim yoxdur. Bir neçə gün bundan irəli mən gedib, Qarabağ və İrəvan qu-berniyasını gəzib dolanmışam. Bu dəfə mən yəqin eləmişdim ki, bir dənə qarnıyoğun adam görməyəcəyəm; ondan ötrü ki, İrəvan və Qarabağ aclarının vayıltısı Tiflisdə gürcüləri ağladır. Məsələn, Qarabağda yüz altmış bir qarnıyoğun mülkədarı qabaqca mən tanıyırdım. Amma bu dəfə mən başıdaşlı nə gördüm? Heç birinin qarnı təfavüt eləməyib. İrəvan quberniyasında iki yüz otuz dörd qarnıyoğun xan, bəy, ağa var; heç bir təfavüt görmədim. Burada lazımdır “lənət şeytana!” – deyib dayanmaq! Ey mənim hörmətli oxucularım! Ey mənim munislərim! Mən bu sözləri ondan ötrü yazmıram ki, siz oxuyandan sonra məcmuəni qoyasınız kənara və bu sözləri yaddan çıxarasınız! Mən bu sözləri yazıram ki, siz oxuyub fikrə gedəsiniz. Mən bu sözləri yazıram ki, fikir edəsiniz, yazıram ki, fikir edəsiniz… Erməni ləfzi bizlərdə söyüş kimi bir sözdür; bir müsəlmana erməni demək, onu bihörmət eləmək kimidir. Amma Yava cəzirəsinin erməniləri qafqazlı qardaşlarına ianə yığıb göndəriblər. Yuxarıda söylədiyim qarnıyoğunların hamısını mən tanıyıram. Bunların bəzisinin o qədər dövləti var ki, Yava cəzirəsini satın ala bilər. Bəs aclar kimdirlər? Bunların öz rəiyyəti. İrəvanda Baxşəli xanın otuz iki para kəndi var. Naxçıvanda elə mülkədar var ki, ildə otuz min, qırx min manat mədaxili gəlir. Əgər yalandır, qoy naxçıvanlılar yazsınlar ki, Molla Nəsrəddin yalan danışır. Allah şeytana lənət eləsin! Bunlar hamısı ötüşər. Qərəz, mətləbdən uzaq düşdük. Amma həmd olsun Allaha, alimlərimizin mizaci-mübarəkləri səlamətdir. O ki qaldı kasıb və füqəralar, bunların dadına Allah-taala özü yetişər, bunların bəndəyə dəxli yoxdur. Xudavəndi-aləm öz yaratdığı məxluqun fikrini özü gərək çəksin. Danabaş kəndində Molla Sadıq həmişə deyərdi: – Millət deyəndə yer üzündə bircə müsəlman millətidir; özgə millətlər heyvan kimi bir şeydirlər. – Mən soruşardım: – Hardan bunu bilirsən? – Deyərdi ki: – “Ümdətül-əfkar” kitabında yazılıb. Molla Sadıq düz deyirmiş. Amma bizim “Hophop” bir özgə cür deyir. “Hophop” deyir: Hər nə versən ver, məbada vermə bir dirhəm zəkat, Qoy acından ölsə ölsün binəva kəndli və tat. Hər nə düz versən ver, oğlum, borcunu vermə tamam, Hər nə alsan al, amandır, alma kasıbdan salam. Hər nə etsən et və lakin etmə meydən ictinab, Hər nə tutsan tut, məbada tutma bir kari-səvab. Hər nə çəksən çək, vəli çəkmə xəcalət qübhdən, Harda yatsan yat, ayılma, durma hərgiz sübhdən. Hər yerə gəlsən gəl, amma gəlmə dərsə, məktəbə, Hər kəsə uysan uy, amma uyma dinə, məzhəbə. Hər nə çəksən çək, bəradər, çəkmə düz mizanüvi, Çəkmə sən millət qəmin, çəkmə, çək öz qəlyanüvi. Baxmasan eytamə baxma, baxma, bax löbətlərə, Gəlməsən imanə, gəlmə, gəlmə, gəl lənətlərə. Olmasan bir xeyrə bais, olma, ol bais şərə, Etməsən imdad etmə, et sitəm acizlərə. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 dekabr 1906, №36 * * * Gimnaziyada təzə məscid Yazırlar ki, yunan filosofu məşhur Sokrat dörd yaşında olan zamanlar bir gün bıçağı götürüb gedir durur aynanın qabağında və öz surətinə baxa-baxa deyir: – Ay mənim gözlərim və ay mənim qulaqlarım! Allaz sizi mənə ondan ötrü verib ki, mən siz ilə dünyanı görüm və eşidim. Əgər siz mənə necə ki, lazımdır qulluq edəcəksiniz, – xub; əgər etməyəcəksiniz, bu saat mənə məlum edin ki, bu bıçaqla mən sizi tələf edim. Bəli, görüm sözüm harda qaldı?.. Hə, gimnaziyada təzə məscid. Neçə ildir ki, Tiflisdə əvvəlinci zükur gimnaziyasının uşaqları müəllimlərinə şikayət edirdilər ki, Şeytanbazarda məscidə gedəndə müsəlman baqqalları bizə elə ha deyirlər: “Oxqay, oxqay, oxqay!” Müəllimlər əvvəllər uşaqların sözlərini başa düşmürdülər; ondan ötrü ki, haman müəllimlər rus, gürcü, polyakdırlar və o millətlərin içində kişilər məhz övrətlərə deyirlər: “Oxqay!” Amma müsəlman içində həmi balaca uşaqlara deyirlər “oxqay”, həmi rus xanımlarına deyirlər “oxqay”. Müəllimlər işin həqiqətini biləndən sonra qərar qoydular ki, gimnaziyada müsəlman uşaqları üçün bir məscid bina olunsun ki, bundan sonra müsəlman mütəəllimləri Şeytanbazar məscidinə getməsinlər. Dekabrın 6-da Tiflis müsəlmanları gimnaziyaya dəvət olunmuşdular ki, məscidi rəsmi surətdə güşad etsinlər. Mən də orada idim. Əvvəl fəsih və bəliğ nitqlər söyləndi. Mən ancaq bunu soruşdum ki, ay ağalar, bir məni başa salın görüm, bu məsciddə uşaqlar namazı rus dilində qılıcaqlar, ya müsəlman dilində? Mənim bu sözlərimin cavabında ağalardan bir neçəsi bir-birini üzünə baxdılar və mənə bir cəvab vermədilər. Sonra ruhani rəislərimizin biri yeridi qabağa və ərəb dilində başladı danışmağa. Bir neçə kəlmə deyəndən sonra başladı rusca danışmağa. Bir az rusca danışıb başladı türkcə danışmağa, sonra başladı dua oxumağa və hər bir duanı zikr eləyəndən sonra deyirdi: “Amin deyən dillər lal olmasın!” Molla əfəndinin bu sözlərini eşitcək Qazan tatarları birdən rusca deyirdilər: “Amin!”. Təxminən bir saat qədərincə molla əfəndi dua oxudu, oxudu, oxudu, oxudu, oxudu… Axırda birdən başladı ağlamağa. Ağladı, ağladı və başını yuxarı qalxızıb, başladı divarlarda padşahın şəklini axtarmağa. Gözünü divarlara dolandırıb üzünü çöndərdi dal divara və divardan asılan şəkillərin birini padşahın şəkli bilib, getdi durdu həmin şəklin qabağında, dalını çöndərdi camaata və başladı dua eləməyə. Bu heyndə rus qulluqçularından bir parası başladı gülməyə. Mən əvvəl təəccüb elədim, amma sonra gördüm ki, molla əfəndi dua elədiyi şəkil padşahın şəkli deyil, rus ədiblərindən Turgenevin şəklidir. Müsəlmanlardan bir neçəsi molla əfəndiyə yavıqlaşıb başladılar pıçıldamağa ki, ay rəhmətlik oğlu, o ki padşahın şəkli deyil. Amma eşidirmi? “Məhəbbət bir bəla şeydir”. Sonra hannan-hana əfəndini başa salıblar və padşahın şəklini göstəriblər və yazıq gözlərinin yaşını silə-silə gedib padşahın qabağında durub, dua və sənasını tamam elədi: “Amin deyən dillər lal olmasın!..” * * * Sokrat dörd yaşında olanda gözlərinə və qulaqlarına deyirmiş ki, əgər dünyanı görməsəniz və eşitməsəniz, mən sizi tələf edərəm. O vədədən neçə min il keçir. İndi bizim sokratlar əlli-altmış yaşında ola-ola aynanın qabağında durub mübarək surətlərinə baxanda deyirlər: – Ay mənim gözlərim və qulaqlarım, Allah sizi mənə verib görməkdən və eşitməkdən ötrü. İndi kef sizindir. İstəyirsiniz görün və eşidin, istəyirsiniz kor və kar olun. Hər nə edirsiniz edin, amma qarnımnan işiniz olmasın. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 dekabr 1906, №37 * * * Doqquz yaşında Divanə könül, dəxi usan, yal ağarıbdır, Bir güzgüyə bax gör ki, pərü bal ağarıbdır, Başdan bu həvavü həvəsi sal ağarıbdır, Əvvəl nə isə indiki əlhal ağarıbdır, Layiqdi ki, bundan sora saqqal ağarıbdır. Ay hacı, qadan alım, bir gün sən bu sözləri oxuyurdun, mən də sənin akoşkavun qabağından keçəndə eşidirdim, sabahkı günü xəbər çıxdı ki, sən Nurməhəmmədin doqquz yaşında Səkinə adlı qızına elçi göndərib istəyibsən. Sonra mən eşitdim ki, Səkinənin anası qızına deyib “Səni hacıya ərə verirəm”, sonra da eşitdim ki, Səkinə deyib “Ay ana, necə ərə verəcəksən?” sonra da eşitdim ki, anası deyib: “Bala, gedəndən sonra bilərsən”, sonra da eşitdim ki, Səkinə başlayıb ağlamağa və anasına deyib ki, “Sən Allah, ay ana, bir məni başa sal görüm ər nəyə deyirlər?” və sonra da eşitdim ki, anası hələ bir xubunca döyüb. Ay Hacı, qadan alım, bir gün mən genə sənin akoşkavun qabağından keçirdim, sən genə oxuyurdun: Məhvəşlərə xoşdur nə ki, oğlan danışsa, Yüz fəxş deyib hərzəvü hədyan danışsa, Ağsaqqal əgər ayeyi – Quran danışsa, Başdan-ayağa hikməti – Loğman danışsa, Axırda deyər söyləmə naqqal ağarıbdır. Ay hacı, balalarına mənim canım qurban, sabahkı günü xəbər çatdı ki, sən doqquz yaşında Səkinə qıza sifariş göndəribsən ki, “bala, niyə mənə gəlmirsən, mən belə sənə qırmızı çarqat alaram, mən sənə bazar halvası alaram, mıncıq alaram, kişmiş-noxud alaram”. Sonra da eşitdim ki, Səkinə anasına deyib: “Ay ana, niyə dadaşım mənə kişmiş-noxud almır, hacı alır?”. Sonra da eşitdim ki, anası cavab verib: “Qızım, hacı səni istəyir, onun üçün alır”. Sonra da eşitdim ki, Səkinə deyib: “Ay ana, hacı niyə pəs kişmiş-noxudu alıb göndərmir?”. Sonra da eşitdim ki, anası cavab verib: “Bala, sən gərək əvvəl hacıya ərə gedəsən, sonra kişmiş-noxudu doldurasan ciblərinə”. Sonra da eşitdim ki, “Ay ana, sən Allah məni başa sal görüm ər nəyə deyirlər?”. Və sonra da eşitdim ki, anası Səkinəni genə bir xubunca döyüb. Ay hacı, qadan alım, bir gün mən genə sənin akoşkavun qabağından keçirdim və sən genə oxuyurdun. Yalın ki, ağardı sənə müştaqi-zən olmaz, Rəftarına ya söhbətinə heç dözən olmaz, Başdan ayağa yaşilü alə bəzən, olmaz, Bostanda çürür, rəğbət edib, bir üzən olmaz, Hər meyvə kimi tağı ölüdür, kal ağarıbdır. Ay hacı, balalarına qurban olum, sabahkı günü xəbər çıxdı ki, cənab axundun evinə bir kəllə qənd və yarım girvənkə çay göndəribsən ki, bu işi tezliklə düzəltsin və sonra eşitdim ki, cənab axund qızın atasını çağırıb və sonra da eşitdim ki, qızın anası deyib: “Vallah, axund ağa, Səkinənin ağlamaqdan gözləri kor olub”. Sonra eşitdim ki, cənab axund... Əstəğfürullah rəbbi və ətubi ileyh. Qadan alım, hacı, sonra da eşitdim ki, Səkinənin atası Nurməhəmmədi çağırıb ona yüz otuz manat veribsən və deyibsən ki, iki min manat da Səkinəyə kəbin kəsdirəcəksən və sonra eşitdim ki, Nurməhəmməd gedib Səkinəni bir xubunca döyüb və sonra eşitdim ki, Səkinə ağlaya-ağlaya deyib: “Dadaş, sən Allah məni bir başa sal görüm, ər nəyə deyirlər?”. Ay hacı, qadan alım, bir gün genə mən sənin akoşkavun qabağından keçirdim, gördüm ki, bir qız uşağının ağlamaq səsi sənin evindən gəlir və eşitdim ki, qız uşağı ağlaya-ağlaya sənə deyir: “Ay əmi, səni həzrət Abbas, məni ötür gedim evimizə, indi dayıqızım gəlib bizə məni gözləyir ki, mən gedim qəcəmədaş, beşdaş oynayaq. Sən Allah məni ötür gedim “ və eşitdim ki, sən Səkinəyə deyirsən: “Ay qız, gör sənə necə konfetlər almışam” və eşitdim ki, Səkinə deyir: “Elə bu konfetləri də aparım yarısını verim dayıqızıma”, və eşitdim ki, sən genə qıza yalvarırsan... və sonra eşitdim ki, oxuyursan: Keçdi o ki, zovq eylər idin gah səfərdə, Evdə oturanda meyü məhbub nəzərdə, İndi dəxi yox tabü təvan canü cigərdə, Kəh yanını ver balışə, gəh çıx günə ver də, Çək kürkün əhvəcin başa donbal ağarıbdır. Qadan alım, ay hacı, sonra çox sözlər eşitdim... Eşitdim ki, daşlar ağlayır, quşlar yas qurub, çöllər qara geyib, dünyavü aləm matəm tutub... Sonra genə çox sözlər eşitdim... Dəli “Molla Nəsrəddin”, 15 dekabr 1906, №37 * * * İranın Batum konsuluna başıbağlı məktub Özgə oxucularımızdan xahiş edirik bu məhrəmanə məktubu oxumasınlar Fədayət şəvəm! Ay rəhmətliyin oğlu, sənin də başuva bir özgə sənət qəhət olub, gedib oturubsan Batumda və deyirsən ki, “mən gərək konsul olam”. A kişi, sən Allah, boşla! Əzizim, boşla! Atam, boşla! Gözüm boşla! Qardaşım, boşla! Sən Allah, boşla qoysun getsin! Bir mənə de görüm, fikrin nədir? Sən Allah, boşla! Səni tarı, boşla! Hələ bir mənə de görüm, fikrin nədir! Nə qədər xoşbəxt konsul olsan, Ərfəüddövlədən ki, artıq olmayacaqsan?! İndi bir gör o kişinin axırı nə oldu: odur, İstambuldan yazıb Tiflisə ki, “mənim cəmi əmlakımı dəyər-dəyməzə satın, pul eləyin və göndərin qoyum ingilis bankına; ondan ötrü ki, Tehranın millət məclisi yapışacaq yaxamdan və var-yoxumu alıb, xəzinə malı eləyəcək, özümü də məhkəməyə verəcək”. Bir bax gör, əzizim, daha bundan sonra konsulluğun nə ləzzəti? Keçənlər keçmiş ola; hanı indi xeyir-bərəkət?! Həmşəri başını qovzayıb yuxarı, qulaqlarını qırpıdıb; heç yavığına getmək mümkün deyil. A kişi, sən Allah, bir mənə qulaq as. Dünən küçə ilə keçərkən bir həmşərini itələdim, yıxıldı palçığa. Ayağa qalxıb, az qaldı hirslənsin və mənim üstümə elə qabardı ki, deyəsən bu da adamdı? Daha, qurbanət şəvəm, bundan sonra nə konsulbazlıqdı? Allah baisin evini yıxsın! Allah rus-yapon davasını icad edənlərin balalarını mələr qoysun! Hardan çıxdılar o yəcüc-məcüc yaponlar, o adama oxşamayan yaponlar, o iki ulağın arpasını bölə bilməyən yaponlar, o elmi-cəbr və kimyadan xəbəri olmayan yaponlar? Hardan bunlar gəlib, qarışqa kimi töküldülər Mancuriya çöllərinə və başladılar ruslarla zarafat eləməyə. Axırda ac-uc əmələlər gördülər ki, rus hökumətinin başı qarışıb və Şeytanbazar müsəlmanları deyən kimi, yapışdılar xozeyinlərin yaxasından ki, bizim müzdümüzü artırın. Şeytanbazar müsəlmanları doğru deyirlər ki, Rusiya iğtişaşı heç bir şey deyil, məhz məvacib davasıdır. Qərəz, sözümüz orada deyil. Sözümüz orasındadır ki, Rusiyanın müzd davası sirayət elədi bizim İrana, indi də ki, işlər gəlib buraya dayandı. Dəxi ində nə istəyirsən, fədayət şəvəm? Dəxi indi bu camaatdan sən nə gözləyirsən? Yaxşı, hələ tutaq ki, konsul olmaq istəyirsən. Nə eybi var, ol, heç eybi yoxdur. Amma, əzizim, axır bir şeyi yaxşı eləmirsən. Yox, vallah, belə olmaz. Yaxşı, tutaq ki, konsul olmaq istəyirsən. Bəs niyə yatırsan? Pəh, bu yaxşı olmadı! Sən Allah, belə eləmə, küsərəm səndən. Yaxşı, tutaq ki, yuxun gəlir, yatırsan. Nə eybi var? Amma, ay qardaş, bir oyanmaq da ki, axır lazımdı. Pəh, sən Allah, belə eləmə, inciyərəm səndən. Yaxşı, tutaq ki, oyanmaq istəmirsən. Amma axı olmaz! Bura Maku deyil, Naxçıvan deyil. Həmşərilər qoyarlarmı bu qədər yatasan?! Qərəz, ta mən sənə nə deyim. Əgər mənim pəndimi qəbul eləsən, yığışdır püst-pələngi və qoy get Xorasana, Türküstana ya bir özgə yerə. Yoxsa Batumdan mənim gözüm su içmir. Get dolanginə, xamsən hənuz, Konsul olmağa çox hünər gərək. Sən görən deyil Ənzəli, Zünuz, Boylə işlərə baxəbər gərək. Keçdi ol zaman padşahdınız, Padşah nədir, qibləgahdınız, Həmşərilərə bir ilahdınız, İndi bəsdi ta, ta yetər gərək! Bax rəiyyətə, bax gədalərə, Yer-göy ağlayır hər nidalərə, Guş qılginən bir sədalərə, Hər yetimə sən ol pədər gərək. Baxma Əskərə, hər Rizayə sən, Baxma fitnəyə, hər bəlayə sən. Sən rəiyyətə bircə sayəsən, Söyləmə “mənə simü-zər gərək”. Qoyma ağlasın həmvətənlərin, Gözlə onların xeyrin, həm şərin, Söyləsin sənə millət “afərin!”, Etgilən bina bir əsər gərək. Get dolanginən, xamsən hələ, Konsul olmağa çox səfər gərək. Çox da yatmağı etmə məşğələ, Niyyətin olar çün hədər gərək. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 29 dekabr 1906, №39 * * * Meşədə Bekker bir ingilis alimidir. Bu cənab 1889-cu ildə gedib Afrikanın hər bir yerini gəzib. Hər bir meşələrini dolanıb və meşələrdə qalan bəni-noi-bəşərin əhvalatını cəm eləyib ki, axırda bir kitab yazsın. Həmin Bekker bu günlərdə Misirin Qahirə şəhərindən idarəmizə bu məzmunda bir kağız yazıb göndərib: “Molla Nəsrəddin” idarəsinə ərz olsun. Bəndənin xəyalı Afrika məmləkətini gəzib qurtarandan sonra İran və Qafqaz meşələrinə səyahət etmək idi. Amma indi görürəm ki, qocalmışam və dəxi bundan artıq dolanmağa və zəhmət çəkməyə imkanım yoxdur. İndi hazırlaşıram gedəm Londona və orada bir az rahat olandan sonra cahannaməmi yazıb tamam eləyəm. Bununla bərabər, çox təəssüf edirəm ki, İran və Qafqaz meşələrini ziyarət etmək mənə qismət olmadı: hərçənd Afrika meşələrində çox əcayib insanların vəhşi işlərini təfsilən yazmışam ki, oxuyanları heyrət götürsün və mənim kitabıma müştaq olsunlar, amma onu bilirdim ki, Qafqaz və ələlxüsus İran meşələrindəki məxluqat Afrika meşələrində olanlardan geri qalmazlar. Amma bü günlərdə ittifaqən sizin məcmuənizin 39-cu nömrəsi keçdi əlimə. Həmin nömrənin səhifəsində yazılmışdı ki… şəriət dərsinin müəllimi müsəlman uşaqlarının birisinə aşiq olub və uşağa eşqbazlıq şeirləri yazıb və haman şeirləri uşaq göstərib atasına və atası da istəyib müəllimi döysün və müsəlmanlar yığışıb deyiblər ki, “eh eybi yoxdur”. Bu fəqərəni oxuyan kimi mən genə bir xəyala düşdüm ki, inşallah təhiyyeyi-tədarükümü görüb Qafqaz və İran torpağına səfər edəm. Əgər Allah-taala əcəldən aman versə, bir həftədən sonra xidmətinizə yetişərəm və sizin vilayətin meşələrini dolanıb və əhalinin qəribəqəribə işlərindən sizə məlumat verərəm ki, bəlkə təzə ilin əvvəlinci nömrəsindən başlayıb “Meşədəkilər” ünvanında mənim xəbərlərimi çap edəsiniz. Hələ ki, xudahafiz. Sizə duaçı Bekker. Qahirə, 12 dekabr 1906 İdarədən: cənab Bekkerin məktublarını təzə ilin əvvəlinci nömrəsində çap etməyə başlayacağıq. “Molla Nəsrəddin”, 29 dekabr 1906, №39 * * * İdarədən Məcmuəmizin nüsxələri Kitaydan başlamış Vladivastok, Xarbin, London, Parij, Misir və hətta Amerikaya kimi dağılır. O məmləkətlərin hər birində yuxarıda yazdığımız cümə məsələsini oxuyanlar öz könüllərində deyəcəklər ki, gör bu müsəlmanlar nə qədər çalışan, pul qazanan və ticarətə hərisdirlər ki, həftədə bir gün də tətil edib və dükanlarını bağlayıb ibadətə məşğul olmurlar. Bəli, xarici millətlər belə başa düşəcəklər, amma onlar bircə şeyi bilməyəcəklər: Onlar bilməyəcəklər ki, müsəlman aləmində, məsələn, bu cür işlər də çox ittifaq düşür ki, birdən yolun düşür müsəlman bazarına və görürsən ki, dükanların hamısı bağlı. Nə cümə günüdür, nə bazar günüdür (yəni bazar günü insafən müsəlmanlar dükanları açmazlar). Bəli, nə cümə günüdü, nə bayramdı, nə mövlud və vəfati-peyğəmbər, qərəz, heç bir şey yoxdur, amma dükanlar görürsən tamam bağlıdırlar. Belə iş müsəlman içində nəinki həftədə bir dəfə, bəlkə həftədə üçdörd dəfə üz verir. Bir də görürsən ki, məsələn, başmaqçı Usta Həsənin dükanı açıqdı və bir də görürsən ki, Kərbəlayı Məhəmməd qaçaraq özünü soxdu Usta Həsənin dükanına və ləhliyə-ləhliyə, annından tər axa-axa, əl-qolunu tolluya-tolluya, tövşüyə-tövşüyə, kəhildəyə-kəhildəyə Usta Həsənin üstünə hücum çəkib çığırır: Ədə, tez ol dükanı bağla!.. Usta Həsən dik qalxır ayağa, balaca şagirdlər pərənpərən düşürlər və Usta Həsən gözlərini bərəldib soruşur: nə var, Kərbəlayı Məhəmməd? Və Kərbəlayı Məhəmməd genə ləhliyə-ləhliyə çığırır: evin yıxılsın, bağla dükanı tez ol bağla. Genə biçarə Usta Həsən soruşur ki, axır nə olub və genə Kərbəlayı Məhəmməd ləhliyə-ləhliyə çığırır: ədə hələ durmusan? Və genə binəva Usta Həsən yalvara-yalvara soruşur: sən Allah, bir mənə de görüm nə var. Axırda Kərbəlayı Məhəmməd dükandan çıxıb qaçır, bir az uzaqlaşandan sonra çığırır: tez ol dükanı bağla, bu saat gəlirlər. Bu sözləri eşitcək Usta Həsən dəli kimi özün çırpır o taxçaya, bu taxçaya ki, qıfılı tapsın və dükanı bağlasın və qıfılı tapan kimi uşaqların birinə çığırır: Ələsgər, qaç tez Məşədi Sadığa de ki, həyə atı evdəsə tez göndərsin, minim gedim qabağa və deynən ki, atın kirayəsi nə olsa verərəm. Ələsgər Usta Həsənin üzünə bir qədər baxıb başlayır zırınpanı və deyir: hey, dadaş, məni aparmayacaqsan? Usta Həsən görür ki, Ələsgərdən fayda yoxdu və uşaqları dükandan eşiyə salıb dükanı bağlayır və özü də uşaq kimi başlayır qaçmağa. Ey mənim əzizim Zəvzək, mən sənin həmin məktubunu çap eləmək istəmirdim, amma sən ki, məni öz bığlarına and verirsən dəxi qaldım məəttəl. Ondan ötrü çap eləməyəcəkdim ki, qorxuram bu cızmaqaralardan axırda bir nəticə hasil olmaya. Sən ha yaz ki, fılanqulu dükanını cümə günü açmışdı – bir ucdan sən bunu yaz, qoy bir ucdan da Lənkəranda mollalar rüşvət alıb kəbinli övrətləri boşayıb özgəsinə versinlər. Və buna nə deyirsən? Sən indi gəl de ki, buna nə çarə edək, yoxsa cümə məsələsi ötüşər. “Sirişk əzrüxəm pak kərdən çe hasil? Əlaci bekon kəz diləm xun nəyayəd”. “Molla Nəsrəddin”, 29 dekabr 1906, №39 * * * Qazancımız Aşkardı ki, hər iş sahibi ilin axırında çotka və dəftərləri qoyar qabağına və başlar hesab etməyə ki, görsün qazancı nə olub və zərəri nə olub. Mən də bir həftə bundan irəli yoldaşlarımı yığdım başıma, qapıları örtdük və başladıq hesab görməyi; necə, məsələn, Ağdamda bir neçə müsəlman bir evdə oturub qapıları bağlayırlar və başlayırlar tədbir qurmağa və sonra gedib hökumətə xəbər verirlər ki, məsələn, flan müsəlman evində tüfəng saxlayır, flankəs keçən vaxtda flan xətanı eləyib. Xülasə, yoldaşlarımı bir yerə cəm elədim və ağdamlılar kimi başladıq hesab görməyə. Məlum oldu ki, biz doqquz ayın müddətində otuz doqquz nömrə “Molla Nəsrəddin” jurnalı yazmışıq və bu otuz doqquz nömrələrin içində yüz otuz doqquz mütrüb şəkli çəkmişik və bu şəkilləri çəkmək cəhətindən min doqquz yüz doxsan doqquz məşədi və kərbəlayıları özümüzdən incitmişik. Pəh, pəh, pəh!.. Afərin belə qazanca, afərin belə alış-verişə! Doğrudan bu lap qədim Molla Nəsrəddinin yumurta alış-verişinə oxşadı! Xülasə. Bəli, doqquz ayın müddətində otuz doqquz nömrə məcmuə çıxartmışıq və bu otuz doqquz nömrənin içində yüz otuz doqquz çaxır içən piyan, yəni bədməst müsəlman şəkli çəkmişik və bu şəkilləri çəkmək cəhətindən min doqquz yüz doxsan doqquz mollanı ölümüzdən incitmişik. Pəh, pəh, pəh!.. Mərhəba belə alış-verişə! Həqiqət hər kəs bizə ağıllı desə, heç özünün ağlı yoxdu! Qərəz, keçək hesabımıza. Bəli, bu doqquz ayın müddətində otuz doqquz nömrə jurnal cızma-qaralamışıq və bu otuz doqquz nömrədə yüz otuz qumarbaz şəkli çəkmişik və bu şəkilləri çəkmək səbəbindən min doqquz yüz doxsan doqquz mömün hacıları özümüzdən incitmişik. Pəh, sən Allah, bu da bir alış-veriş oldu? Bunlar hamısı keçəndən sonra, bu otuz doqquz nömrədə min doqquz yüz doxsan doqquz rəmmal, kimyagər, ilan oynadan, qüdrətdən həkimlik edən, qeybdən ruzi qazanan, tas quran, burun füləyən, falçı, qaraçı, qulibiyabani, damdabaca, əfsunkar, sehrbaz, kəndirbaz, quşbaz, itbaz, qurtbaz və nağıl, məsələ şəkli çəkmişik və bu şəkilləri çəkmək cəhətindən bütün islam aləminin yüz hissədən doxsan doqquz hissəsi biz ilə düşmən olub. Maşallah belə alış-verişə! Maşallah belə alış verişə! Müxtəsər, keçək hesabımıza. Bəli, yoldaşlarımızla oturduq hesaba, hesab elədik, elədik, elədik, elədik, bir də gördük ki, işıqlanır; necə ki, Qazax şəhərində bəylər axşamdan oturarlar qumara, oynarlar, oynarlar, oynarlar, oynarlar, oynarlar, – bir də görərlər ki, işıqlanır. Buradan bir haşiyə çıxaq: Hərdənbir oturaram və papağımı qabağıma qoyub fikirləşərəm və öz-özümə deyərəm: “Ay rəhmətliyin oğlu, axı bu müsəlmanlardan nə istəyirsən?”, sonra öz özümə cavab verərəm ki, “vallah heç özüm də bilmirəm ki, nə istəyirəm”. Məsələn, dünən yenə Misirdə çıxan “Sancaq” qəzetinin 67-ci nömrəsini qabağıma qoyub oxuyurdum, orada bir belə məqalə var idi: “Milləti-islamiyyənin inhitatı”; yəni: “Müsəlmanların yuxarıdan guruppultu ilə aşağa düşməyi”. Bu məqaləni oxuyandan sonra, yenə öz-özümə dedim ki, axı ay rəhmətliyin oğlu, bu müsəlmanlardan nə istəyirsən? Sonra yenə özözümə dedim: “Vallah bilmirəm, nə istəyirəm”. Hə, bir şey yadıma düşdü, təzə xəbər: Maku sərdarı Murtuzquluxan rəiyyətinə hökm edib ki, bir həftənin içində hər kənd iki yüz kəklik tutub sərdarın toy qonaqlığına gətirsin; əgər gətirməsələr sərdar qonaqlara buyuracaq, hökmə əməl etməyənləri kəklik əvəzinə yesinlər. Amma, öz aramızdır, hürriyyətdən qabaq belə hökmlər çıxmazdı. Dəxi qabili-ərz bir sözüm yoxdu. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 yanvar 1907, №1 * * * Meşədə gördüklərim Cənab Bekkerin səyahətnaməsi Otuz doqquzuncu nömrədən ad verdiyimiz ingilis səyyahı cənab Bekker yanvarın 3-də gəlib Şamaxıya və oradan əvvəlinci dəfə idarəmizə belə məktub göndərib: “Cənab Molla Nəsrəddin! Şükr olsun Allaha, sağ və salamat gəlib yetişdim Şirvan vilayətinə. Xəyalım bir neçə ay Qafqazı dolanmaqdır. Əgər idarənizə göndərdiyim xəbərlər məsləkinizə müvafiq olsa, bundan sonra gahbir Qafqazın bəzi guşələrindən sizə məlumat verə bilərəm. Və lakin əvvəlinci məktubum çap olunmayınca dəxi ikincisini göndərməyəcəyəm. Vəssalam. Molla Nəsrəddin müridi Bekker. Vilayəti-Şamaxı. Məktub nömrə 1. Miladi tarixinin 1907-ci ilində yanvarın 3-də Girdiman çayını keçib, yetişdim Şamaxıya. Amma vaqeən Şamaxı deyilən bir gözəl şəhərdir. Adamları da yaxşı adamdırlar və bizim ingilislərə heç oxşamırlar. Əsl təfavüt burasındadır ki, Şamaxıda mömün və müqəddəs adam çoxdur; demək olar ki, hamısı mömündür. Bununla belə mən bircə işə məəttəl qalıram: niyə burada bu qədər zəlzələ olur? Nədir şamaxılıların günahı? Mənim etiqadım bundadır ki, zəlzələni göndərən məlaikələrdir və güman edirəm ki, cəmi müsəlmanların da etiqadı bunadır. Bir gün burada bir Allah bəndəsi şamaxılı ilə bu barədə söhbət açmışdım. Müşarileyh məni başa saldı ki, yerin rişələri məlaikələrin əlindədir və məlaikələr hansı rişəni bir az tərpətsələr, orada zəlzələ olar. Qərəz, mənim zəlzələ ilə işim yoxdur. Bu işlərin hamısı hikmətdir və mənim əqiləmlə bu işlərə əl aparmağa insanın yolu yoxdur. Bəli, şəhəri bir qədər gəzib, yetişdim qiraətxanaya. Amma burada heç bir kəs yox idi. Çıxdım küçəyə və bir nəfər adamdan qiraətxananın əhvalatını soruşdum. Həmin şəxs mənə cavab verdi ki, yuxarı məhəlləlilər oxuyub, oxuyub yoruldular və dağıldılar evlərinə; o ki qaldı aşağı məhəlləlilər, – onlar da bu qiraətxanaya ayaq basmazlar. Dedim: – Necə aşağı məhəllə və yuxarı məhəllə? – Dedi: – Pəh! Elə də, aşna, sənin heç zaddan xəbərin yoxdu. – Dedim: – Vallah, ay qardaş, mən elə bu gün buraya gəlmişəm və doğurdan da, heç zaddan xəbərim yoxdu. – Dedi: – “Təpik-təpik” bayramından da xəbərin yoxdu? – Dedim: – Necə “Təpik-təpik” bayramı? – Dedi: – “Kömür basdı”dan da xəbərin yoxdu? – Dedim: – Necə “Kömür basdı?” – Dedi: – Eşitməmisən ki, bizim şəhərdə hərdənbir “Təpik-təpik” oyunu oynarlar və şəhər bölünər iki hissə olar və yuxarı məhəllə hücum çəkər aşağı məhəllənin üstünə və aşağı məhəllə hücum çəkər yuxarı məhəllənin üstünə və burada ağsaqqal, qarasaqqal, qırmızısaqqallar da qarışarlar cavanlara və sonra başlarlar bir-birlərini təpikləyib, qarnını yırtmağa və neçəsinin qıçı sınar və neçəsinin başı yarılar və neçəsinin qarnı yırtılar və axırda ya yuxarı məhəllə aşağı məhəlləyə zor gələr, ya aşağı məhəllə yuxarı məhəlləni basar və bunlar qurtarandan sonra yerə kömür basdırırlar ki, gələcək nəvə və nəticələr üçün bu bir yadigar olsun və rəşid babaların şöhrətli adı Şamaxı tarixinin səhifələrindən pozulmasın! Və bunların hamısı keçəndən sonra bu iki məhəllə olar bir-birilə müddəi və bir-birindən intiqam almayınca nə bu onun məhəlləsinə ayaq basar və o bunun qiraətxanasına gələr. Rəfiqim sözünü deyib qurtardı. Cənab Molla Nəsrəddin! Mən bu məktubu yazıb göndərdim sənə və səni and verirəm Allaha, əgər sən bu kağızı oxuyub atsan zibillərin içinə, get həmin kağızı tap və bir də diqqət ilə oxu və oxuyandan sonra bir az fikir elə. Əgər belə olsa, yəqin bu kağızı çap edərsən. Müxlisiniz Bekker. Yanvarın 3-ü “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1907, №2 * * * “Nəşri-maarif” cəmiyyəti Nahaq yerə “Kaspi” qəzeti “Nəşri-maarif” cəmiyyətindən giley edir ki, guya cəmiyyət heç bir iş görməyib. Biz buna təəccüb edirik ki, bir yandan “Kaspi” gilay edir, bir yandan da Dəmdəməki müxbirimiz “Nəşri-maarif” cəmiyyəti barəsində idarəmizə hədsiz tərif və təhsinlər yazıb göndərir. Məsələn, Dəmdəməki yazır ki, cəmiyyətin bu saat on doqquz min manat pulu var və inşallah bir-iki ayatək bu on doqquz min manat iki yüz min manat gərək çatsın və yazır ki, cəmiyyət mükəmməl bir mətbəə sazlayıb və yüz on yeddi cavan müsəlman müəllimlərinə məvacib verir ki, məhz təlim və tədrisə dair kitabçalar tərcümə eləsinlər. Bir yandan “Kaspi” “Nəşri-maarif” cəmiyyətindən şikayət edir, bir yandan da Dəmdəməki yazır ki, darülfünunlardan başlamış hətta kənd məktəblərində oxuyan iki yüzə qədər kasıb tələbə və şagirdlərin xərcini cəmiyyət öz öhdəsinə götürüb. Təəccüb etmək lazımdır ki, elə ha “Nəşri-maarif”dən şikayət eşidirik və halonki müxbirimizin yazmağına görə “Nəşri-maarif” cəmiyyəti qərar qoyub ki, “Dəbistan” və bir para qeyri qəzetləri cəmiyyətin xərcilə məccanən paylasınlar cəmi müsəlman məktəblərinə, kənd mollalarına, kasıb tələbələrə və qəzet oxumağa talib olan kasıb müsəlmanlara. Qərəz ki, heç bilə bilmirik, kim yalan deyir və kim doğru deyir, amma biz bunu yəqin bilirik ki, “Nəşrimaarif” cəmiyyəti çox zorba işə oxşayır. Allah bədnəzərdən saxlasın. “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1907, №2 * * * Yuxu Puf, kuf, fuf… A kişi, bilmirəm bu hövlnak yuxular nədir ki, mən görürəm… (tuf, tuf, tuf, Sərdar Mənsurə…). A kişi yatmışdım, neyləmişdim, onda gördüm bir haf-huf anqırtısı gəlir, hərdəm deyir mmm məgə məgə məgər məra nəmişünasi? Yerimdən qalxıb can basdım anqırtı gələn səmtə. Yetişdim gördüm gülüm nanay, nay nanay, sərdar nanay day dalay… Qərəz, hə onda gördüm ki, cəhənnəmimizin qapısında bir nəfər sərdari-şərarətmədar, şəqavətasar, səlabət və şücaətdə misli-himar saxlayıblar. Hərdəm buna deyirlər: gir yuvana heyvan… Sərkarın qeyzi tutub elə bilir ki, bunlar Pəştin kələklərindəndir, birdən o sərdari-murdar, rəisi-tüccar, sərkərdeyi-küffar, kilabi-üqar kimi bir silkinib haffıldadı: “Pəsəra, məgər məra nəmişünasi?”. Dedilər: məgər sən kimsən? Dedi ki, mən…Mən küllikar Mirzə Fətulla xanam ki, əvvəl səglər səgi-Rəşt budəm və həmin mənsəbra bəd əz-salha şəbizindədari… və raşnə mali… və rəxtxabəndazi çinin bədəst avürdə budəm nə beasani… Bəs ki, dəndanhayəmra əz-zərb la-yəzrəb didəm (uj) zərbi-fişar dadəm bəçeşmhayəm sürxi amədə … Ta səglər səgi şüdəm salha dəst zənani-bisahibra-giriftə bəxaneyiin və an əz-əyan bürdəm (cəhəti-kəfalətha, nə xəyali-digər…) şüdəm əbili-tunban (yəni əmiri-tuman) dər həmin mənsəb həm qərnha çəndən ətfali-sadə dər dəsti-badəra bəxəlvətxanəhayi-ağlayan bürdəm (bər bəstha ki, xaricə nəbinəd, nə bekari-digər). Ta şüdəm salar əbkəm (salar əfxəm). Vəli in mənsəbra ki, hala darəm kafdari-məkfur (sərdarimənsur) əz bərəkəti-batini-abi-şur ki, mahiyan cürbəcür başəd əzdövləti dühəzari-hayi-şəmşirdar müsyö Lyazanov ta inra güft fəryad kərd “Lyazanov, Lyazanov”. Onda gördüm cəllad ərzəq çeşmi-diraz dəndan, bəli, bəli, Sərdar qayıtdı: Lyazanov, o şəxslər ki, füqəradırlar, öz yeməklərinə balıq tuturlar, məbada-məbada balığın birin onlara altı şahıdan artıq hesab edəsən ha! Gədə, bu axmaq uşağına hürriyyət verildi, birdən xudanəkərdə hürriyyətin annarlar, onda sənin hənavı mənim saqqalıma, mənimkin sənin rüşvətüvi yeyənin bığlarına yaxarlar. Ondan sonra qayıtdı ki, xub ağayi inkir-minkir bərdarid inhara məravil künid. Axır on rədərsuxtə şərüfil şərüfil-üləma himariz-zakirin həzaran dəfə vəqti-iftar bədəhəni-ruzə dər məhzər divist nəfər ağayani-Rəşt ki, ümumən dər həmin cayənd əgər bavər nədarid dərra kəşudə və pürsid beqül-hüvəllah bərənchayi-sədri püxtə hazir iftar qismha xurdəənd ki, sərdar şüma dər əla dərəceyi-illiyyin ba-hurüleyn xahid şüd. Didəm əz əndəruni-cəhənnəm sədaha miayəd ki, sərdar, sərdar befərma befərma, dər-incayəm, nə tənha beşümə həmə on qismhara xurdeyim: hə, maliklər dedilər ki, bu pulları bizə niyə verirsən? Əgər verirsən, sənə biz də mənsəb verək. Biz bularsız da veririk: Fironül-mülk ya Şəddadül-əyalə ya Dəyyusülməmalik… ya əgər verirsən ki, səni xilas edək, olmaz, gir oda, gir, gədə, gir, gir! Heyvan, gir, gir, gir”. Elə onu anqırtıynan atanda onun səsinə oyandım. Odur ki, Sırtıq ola-ola adım Dəli oldu. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1907, №2 * * * Həmşəri Bakıdan otuz nəfər həmşəri mənə şikayət edir ki, onları şahiməğfurun təziyəsində məscidə qoymadılar. Kağızın məzmunu budur: “Biz otuz nəfər həmşəri durduq məscidin qapısında. Əvvəl istədik girək içəri. Bir dövlətli hacı gəldi, “buyur, buyur” deyib aparıb oturtdular minbərin yanında. Bir təşəxxüslü çinovnik gəldi, “buyur, buyur” deyib aparıb oturtdular minbərin yanında. Bir bəy gəldi, həmçinin, bir xan gəldi, həmçinin; sonra hər bir rəğbətli adam gəldi, “buyur, buyu” eləyib aparıb oturtdular minbərin qabağında. Sonra hər kəs gəldi, zorradı girdi içəri, hər kəs gəldi, adamları basdı girdi içəri. Biz də istədik izn almamış girək məscidə, amma bizə dedilər: “Siz həmşərisiz, siz durun qapının ağzında!” Sonra hey bir ucdan çay, qəhvə, paprus daşıyıb düzdülər ağaların qabağına… Amma biz axıra kimi durduq qapının ağzında”. Bu kağıza otuz həmşəri qol çəkib. Ey həmşərilər, ey mənə kağız göndərən otuz nəfər həmşəri, açın qulağınızı və görün mən sizə nə deyirəm. Mən indiyə kimi heç bilməzdim həmşəri nədir; mən ancaq bunu bilirdim ki, həmşəri fəhlədir, hambaldır, kankandır, biçinçidir, nökərdir, su daşıyandır, qəlyana od qoyandır, tulambarçıdır. Mən indiyə kimi elə bilirdim ki, həmşəri milçəkdir, torpaqdır, daşdır, kol-kosdur; amma heç bilməzdim ki, həmşəri də adamdı. Əvvəllər İranın bir kəndinə yolum düşəndə görərdim ki, o kəndin ağası, ya mollası buğdanı doldurub ambarlara, amma kənddə rəiyyət görsənmir. Soruşardım: “bunlar hara gedib?”, cavab verərdilər ki, “acından dağılıblar Rusiya torpağına”. Bu işləri görəndə mən elə bilərdim ki, həmşəri adam deyil; elə bilərdim ki, həmşəri araba atı kimi bir heyvandı. Əvvəllər həmşəriləri təziyə məclisinə, ya qeyri məclislərə qoymayanda, həmşərilər çömbələrdilər qapının astanasında və dinməzsöyləməz oturub başlarını salardılar aşağa və öz-özlərinə deyərdilər: – Allah, şükr olsun dərgahına! Mən o vədələr elə bilərdim ki, həmşərilər qoyun-quzudurlar. Amma indi Bakıda həmşəriləri təziyə məclisinə qoymayanda, götürüb Molla Nəsrəddinə şikayət yazırlar. Ey mənə kağız yazan həmşərilər, açın qulağınızı və görün mən sizə nə deyirəm! Əgər istəyirsiniz ki, sizi də adam hesab eləyib məclislərə qoysunlar, gərək mənim bir neçə vəsiyyətimə əməl eləyəsiniz. Əvvələn, ay İrani-viranın xaki-pakının yetim balaları həmşərilər! Əvvələn, gərək bir-birinizlə əl-ələ verəsiniz, yəni Məhəmmədvəli gərək yapışsın Həsənin əlindən, Həsən – Kərbəlayı Qasımın əlindən, Kərbəlayı Qasım – Usta Cəfərin əlindən, Usta Cəfər – Məşədi Haqverdinin əlindən. Xülasə, cəmi həmşərilər gərək yapışsınlar bir-birinin əlindən; yəni birləşsinlər! Saniyən, ey mənim yoldaşlarım, cırıq-mırıq həmşərilər! Elə ki, bir-birinizin əlindən yapışdınız, o vədə, söz yox ki, yenə mənə kağız yazıb soruşacaqsınız ki, “indi bəs nə eləyək?” və o vədə mən sizə bu sözləri yazacağam; mən sizə yazacağam ki, keçən vaxtlarda vətənpərəsti-həqiqi və alimi-yeganə cənab Mirzə Melkumyans məzlumlar barəsində bir kitab yazıb; mən sizə yazacağam ki, tapın həmin kitabı və açın qabağınıza və oxuyun. Oxuyandan sonra həmin kitabı vurun qoltuğunuza və Arazı hoppanın, keçin tarmar vətəninizə və orada açın bir tərəfdə həmin kitabı və bir tərəfdə İbrahim bəyin “Səyahətnamə”sini, oxuyun, oxuyun, oxuyun! Və oxuyandan sonra bir qədər fikir edin. Ey mənim yolçu, dilənçi, lüt-müt qardaşlarım həmşərilər! Əgər istəyirsiniz ki, sizi də adam bilib məclislərə qoysunlar, gərək mənim bu nəsihətlərimə əməl edəsiniz. Çünki vallah, billah, yer haqqı, göy haqqı bundan başqa sizdən ötrü nicat yolu yoxdu. Bircə sözüm qaldı. Qorxuram İranın hürriyyətinə ümidvar olub yenə yatasınız. Yox, İranın hürriyyətinə çox da bel bağlamayın! Yaxşısı budur qulaq asın, görün bizim “Hop-hop” bu barədə nə deyir: Nolur şirin məzaq etsə məni həlvayi-hürriyyət, Yesəm bir loğma ondan, söyləsəm oxqay, hürriyyət! De xeyr olsun, yuxu gördüm ki, bir dərya kənarında Töküblər yanbayan, qat-qat, bütün lay-lay hürriyyət. Yığıb da doldururlar kisə-kisə bağlanır möhkəm, Vururlar tillə dağdan da aşır balayi-hürriyyət. Zibəs çoxdan bəri mövqündə idim mən bu həlvanın, Dedim: yaran, nolur versəz mənə bir payi-hürriyyət! Sözüm xoş gəlməyib təhvildarə söylədi: Güm şov! Bədəsti kutəh ən nəxl məcu xurmayi-hürriyyət! Nəmidani ki, in dilbər bu gün məxsusi-İran əst, Tü xud naməhrəmi bər şahidi zibayi-hürriyyət? Kəmali-yəs ilə məhrum olub bir yanda əyləşdim, Alıb bir kəştiyə doldurdular tay-tay hürriyyət. Svistok qışqırıb kəşti rəvan oldu, baxırdım mən, Hələ getməkdə idi zövrəqi-dəryayi-hürriyyət – Ki nagəh bir qara bayraq açıldı dor ağacında, Yazılmış onda bir xətti-müsibətzayi-hürriyyət. Oxurkən xətti məlum oldu: kəştibanı qərq olmuş, Qalıb dəryada heyran kəştiyi-dəvayi-hürriyyət. Xüruşan mövclər hər səmtdən yeksər hücumavər, Görüb əmvacı kəştidən ucaldı vayi-hürriyyət! Bu səsdən səksənib durdum, götürdüm saətə baxdım, Hələ gördüm ki, şəbdir, söylədim: lay-lay, hürriyyət! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 19 yanvar 1907, №3 * * * Lüğəti-molla Nəsrəddin İndi hürriyyət zəmanəsi olmağa görə biz lazım bilirik ki, hürriyyətə dəxli olan bəzi çətin sözləri məna eləyək ki, oxucularımız oxuyanda başa düşsünlər. Hürriyyət – yəni azadlıq, yəni hər bir kəs hər nə eləsə azaddır. Məsələn, İranda bir tərəfdən millət vəkilləri yapışsınlar vəzirlərin yaxasından ki, gərək bizim iznimiz olmamış heç bir qərardad eləməyəsən, bir yandan da hökumət qərar qoyur ki, məcmuələri yandırsınlar. Üzv – yəni bir-birinin boğazını üzmək. Bəzi məmləkətdə millət məclisi yapışıb hökumətin boğazını üzür, bəzi yerdə də hökumət yapışıb millət məclisinin boğazını üzür. Nitq – yəni beistılahi-rus, “nitka” kimi (yəni sap kimi) uzun-uzadı söz danışmaq. Əncümənyəni incimə məndən. Məlum şeydir ki, bir neçə adam bir yerdə cəm olanda orada bir inciklik çıxır. Məhz bu səbəbdən indiyətək müsəlman içində bir yerə yığışmaq məsləhət görülməyib. “Molla Nəsrəddin” 19 yanvar 1907, №3 * * * Meşədə gördüklərim (Bekkerin səyahətnaməsi) Məktub nömrə 2. Yanvarın 16-sında gəlib çıxdım Bakıya. Bakının özgə işlərindən yana heç bir söz danışmaq istəmirəm. Ondan ötrü ki, Bakı bir şöhrətli vilayətdir, yer üzündə Bakını tanımayan adam yoxdu. Amma bu gün burada bir möcüzə üz verdi, əgər başağrısı olmasa, bu barədə sizə bir neçə söz yaza bilərəm. Bəli, yanvarın 16-sında yetişdim Bakıya və Təzəpirin yanında bir mənzil kirayə elədim; çünki xəyalım bir ayadək burada qalmaqdır. Bəli, axşam oldu. Oturmuşdum evdə və “İrşad”ın 14-cü nömrəsini oxuyurdum. İran xəbərlərindən bunu oxudum ki, Astarada naibülhökumə on ildir ki, qəssablardan hər qoyuna on şahı və hər mala bir qran bıçaq pulu alır və bu da yazılmışdı ki, İran və Astara müəllimxanalarında uşaqlar əbcədin heccəsini, maşallah, səkkiz ildə qurtarırlar. Elə bu əhvalatı oxumaqda idim, gördüm ki, parta-part düşdü. Qapıya çıxıb gördüm ki, adamlar qaçışırlar və evlərin qapı-pəncərələri bağlanır. Başımı yuxarı qalxızıb gördüm ki, hər evin damının üstündə bir neçə əli tapançalı durub atır. Mən bu işlərə çox təəccüb eləmədim; çünki eşitmişdim ki, Bakı vilayətində hərdənbir dəstə davası düşər, hərdənbir erməni-müsəlman davası düşər, hərdənbir bikarçılıq davası düşər. Bu heyndə bir qoca kişi yavaş-yavaş gəlib, istədi mən durduğum qapıdan keçsin. Mən bu kişidən soruşdum ki, “ey əmi, sən Allah, mənə de görüm, bu dava ki, başlanıb, nə davasıdır?” Qoca kişi mənə cavab verdi ki, “dava-zad yoxdur, ancaq ay tutulub”. Dedim: “Bəs top-tüfəng atmağın nə mənası?” Qoca kişi mənə cavab verdi ki, “ayın qabağını kəsən cinlər, şəyatinlərdi. İndi onlar hamısı top-tüfəngin səsinə qorxub qaçacaqlar və ayın qabağı açılacaq”. Qəribəsi budur ki, bir az keçdi, hava başladı işıqlanmağa və ay təmamən görsəndi. Çox təəccüb! Mən nə qədər şükr edirəm ki, bu vilayətlərə gəlib, nə qədər işlər öyrəndim və nə qədər elmim artdı, nə qədər təcrübə hasil elədim. Yoxsa bizim axmaq ingilislər guya öz aralarında bir kosmoqrafiya elmini icad eləyiblər və ay tutulanda deyirlər ki, yer durur ay ilə günün qabağına və qoymur işığı düşsün ayın üstünə. Bu sözlərə mən bundan sonra inanmayacağam. Ondan ötrü ki, əgər cin-şəyatin söhbəti yalandırsa, bə niyə topun, tüfəngin səsinə ayın qabağı açıldı? Həmçinin günün tutulmağı. Deyirlər ki, yanvarın onunda Bakıda gün tutulanda buranın qız məktəbində qızlara dua oxutmasaydılar, gün açılmayacaq idi. Cənab Molla Nəsrəddin! Mən məktubu qurtarıram və həmin məktubun bir surətini də göndərirəm ingilis qəzetlərində bu xəbəri yazsınlar. Amma bunu da indidən deyirəm ki, mənim vətənimdə mənim bu sözlərimə inanmayacaqlar; yəni inanmayacaqlar ki, ay tutulanda adamlar dam üstə çıxıb, tüfəng-tapanca atsınlar və əllərinə daş alıb, mis qabları çalsınlar. Dəxi mən neyləyim, canları cəhənnəmə! İnanacaqlar inansınlar, inanmayacaqlar inanmasınlar. “Molla Nəsrəddin”in müxbiri Bekker Bakı, 22 yanvar “Molla Nəsrəddin”, 27 yanvar 1907, №4 * * * Məhəmmədəli şah və bütpərəstlər Məhəmmədəli şah İran təxtü-tacını qəbul edəndən bəri idarəmizə Təbrizdən bir neçə dəfə kağız yazıb soruşublar ki, nə səbəbə biz təzə padşahın şəklini məcmuəmizdə çəkmirik? Kağız sahiblərinə biz cavab verdik ki, təzə padşah İran millətinin yolunda nə xidmət göstərib ki, biz onun şəklini məcmuəmizdə çəkək? Bu barədə bizə Təbrizdən yazdılar ki, bundan artıq dəxi nə xidmət olar ki, Məhəmmədəli şah nə qədər ki, Təbrizdə vəliəhd idi, göyçək uşaqlar küçəyə çıxa bilməzdilər? Kağız sahiblərinə biz cavab verdik ki, bunun eybi yoxdu. Bir az keçdi, yenə Təbrizdən yazıb soruşdular ki, nə səbəbə biz təzə padşahın şəklini məcmuəmizdə çəkmirik? Kağız sahiblərinə biz cavab verdik ki, təzə padşah vətən uğrunda nə bir yadigar qoyub ki, biz onun şəklini məcmuəmizdə çəkək? Bu barədə bizə Təbrizdən yazdılar ki, bundan yaxşı dəxi nə yadigar olsun ki, Məhəmmədəli şah bir neçə il Təbrizdə qalmaq ilə İranın dağlarını və daşlarını çörək əvəzinə yedirtdi Təbriz əhlinə ki, ingilis hökumətinə dəxi bir şey qalmasın? Kağız sahiblərinə biz cavab verdik ki, bunun da eybi yoxdu. Bir az keçdi, Tehrandan bizə kağız göndərib soruşdular ki, nə səbəbə biz təzə padşahın şəklini məcmuəmizdə çəkmirik? Kağız sahiblərinə bir cavab verdik ki, təzə padşah məşrutiyyət yolunda nə ciddü cəhd edir ki, biz onun şəklini məcmuəmizdə çəkək? Bu barədə bizə Tehrandan “Məclis” ruznaməsinin 32-ci nömrəsini göndərib yazdılar ki, bundan artıq nə ciddü cəhd olar ki, təzə padşah Təbrizdən on iki min nəfər “şahsevən” quldurlarını aparıb düzüb ətrafına və məclisin üzvlərinə yol vermir ki, şahın hüzuruna yetişib, zinadan törəmiş vəzirlərin xəyanətini padşaha ərz etsinlər? Biz kağız sahiblərinə yenə cavab verdik ki, bunun da eybi yoxdur. Sonra yenə bizə Təbrizdən və Tehrandan yazdılar ki, nə səbəbə biz təzə padşahın şəklini məcmuəmizdə çəkmirik və halonki Təbriz və hətta Qafqaz ruznamələri təzə padşahın şəklini də çəkirlər və hələ onun şənində tərif və təhsinlər də söyləyirlər. Kağız sahiblərinə biz cavab verdik ki, bunun da eybi yoxdu; ondan ötrü ki, müsəlman ədibi və mühərriri əlinə qələmi götürəndə bir böyük və nüfuzlu adamın barəsində mədh və səna yazmasa, yəqin ki, bijdi və atasından-anasından xəbəri yoxdu. Bu səbəblərə görə biz Məhəmmədəli şahın şəklini çəkmək istəmirdik. Amma bu günlərdə Təbriz mətbuatının dürr və cavahirlərindən bir nüsxə keçdi əlimizə. Həmin vərəq Təbrizdə nəşr olunan “Milli” ruznamənin bir nömrəsidir. Bu nömrənin məzmunu başdan-ayağa ibarətdir təzə padşaha dua və sənadən və ona ibadət etməkdən. Ruznamə sahibi həmin nömrədə yazır ki, bu nüsxə iranlılar üçün bir tilsimdir: hər kəs bunu bir parça içinə büküb, sol qolu üstə tiksə, cəmi xətadan və bəladan məhfuz olar. “Milli” ruznamənin müştəriləri vaqeən çox xoşbəxtdirlər, o səbəbə ki, Avropa aləmində indiyədək heç bir ruznamə müştərilərinə bir belə hədiyyə göndərməyib. Möhtərəm “Milli” ruznaməsinə baxıb biz də Məhəmmədəli şahın şəklini çəkdik və Bakı mahalındakı Novxanı pirinə and içirik ki, əgər Astarada İran rəiyyəti həmin şəkli bir parça içinə büküb, sol qolu üstə tikə və İran məmurları gəlib həmin rəiyyətdən iki yüz əlli tümən vəliəhdin taxta əyləşməyi üçün müjdə tələb edə, həmin saat məmur daşa dönər və rəiyyətin yaxası qurtarar. Bu şərt ilə ki, hərdənbir padşahın şəklini parçanın içindən çıxarıb qoya qabağına və deyə: “heyif olsun sənə, ey mənim gözəl vətənim!” “Molla Nəsrəddin”, 3 fevral 1907, №5 * * * Tapmaca “Dəbistan” jurnalının əvvəlinci nömrəsinin 16-cı səhifəsində bir belə tapmaca yazılıb: Üçü bizə yağıdır Üçü cənnət bağıdır Üçü yığıb toplasa Üçü durub dağıdar. Bu tapmacanı yazıb “Dəbistan”jurnalı xəbər verir ki, Salahlı kəndində Qurban bayramında Qarabağ aclarına yığılan pulların bir qədəri veriləcək haman tapmacanı tapan adama. İdarədən: Biz bu tapmacanı tapdıq: “Üçü bizə yağıdır” – Bunlar Təbrizdə üç nəfər məşrutəçilərdi: Mirzə Cavad, Mirzə Hüseyn və Mirzə Ələkbər. Bunlar bizə ondan ötrü yağıdır ki, gündə camaatı məscidə cəm eləyib başlayırlar hürriyyət, mürriyyət sözləri ilə xalqın ağlını çaşdırmağa. “Üçü cənnət bağıdır” – Bunlar da İmam Cümə, Fəxrül-üləma və Saidül-mülkdür. “Üçü yığıb toplasa”-Bunlar da Məhv şəhərinin üç nəfər ağsaqqalıdır ki, hər il məscid və qəbristan adına fəqir və fürqəradan beş-altı yüz manat yığırlar və heç kəs də bilmir ki, pullar necə olur. “Üçü durub dağıdar” – Bunlar da Gəncədə üç nəfər dua yazan molladır ki, bir müsəlmana rus həkimi dava verəndə xəbərdar olub kəsirlər naxoşun başının üstünü və dava şüşələrini vurub dağıdırlar. “Molla Nəsrəddin”, 3 fevral 1907, №5 * * * Baş yarmaq “İrşad” qəzetini oxuyanlar həmin qəzetin 18-ci nömrəsində ikinci səhifənin üçüncü sütununda yazılan sözləri, əlbət ki, oxudular. Orada belə yazılıb: “Baş yarmaq, zəncir vurmaq, Qasim otağı gəzdirmək adətlərinin cümləsi artıq bir günahdır və bunlar islam şəriətində heç bir kitabda və qanunda yoxdur və hər kəs, bu işləri əmələ gətirsə, böyük günahkar hesab olunur”. Bu sözlərə şəhər qazısı Mir Məhəmməd Kərim ağa, axund hacı molla Ruhulla, axund Cavad, axund Ələkbər, axund şeyx Məhəmmədcavad, axund hacı Qəvam, axund hacı molla Ağa, hacı Mirmöhsün, axund molla Əbülqasım cənabları yekdil razı olub, imza etdilər”. * * * Bir il bundan qabaq bu sözləri mən yuxuda görsəydim və gedib qonşuluğumuzda molla İbrahimə desəydim ki, mənim yuxumu təbir elə, yəqin ki, molla İbrahim mənə deyərdi: “Sən yuxuda dəli olubsan”. Yazıq camaat, biçarə avam, yazıq müsəlman milləti, binəva müsəlmanlar! Dəxi nə oyun qaldı ki, biz mollalar sizin başınıza gətirməmiş olaq?! Biçarə müsəlmanlar! Bir gün deyirik: “qatıq ağdır” – deyirsiniz: “bəli”. Sabah kefimiz istəyəndə deyirik: “qatıq qaradır” – deyirsiniz: “bəli”. Yazıq müsəlmanlar! Bakıda qazılar buyururlar ki, “baş yarmaq günahdır”, – deyirsiniz: “bəli”; Naxçıvanda buyururlar ki, “yarmamaq gunahdır” – deyirsiniz: “bəli”; Ərdəbildə axund mirzə Abdulla buyurur ki, “qardaşın övrətini almaq və yetimlərini küçəyə salmaq savabdır” – deyirsiniz: “bəli”; Danabaş kəndində molla Cəfərqulu buyurur ki, “bığların qabağını vurdurmamaq həramdır” – deyirsiniz: “bəli”. Biçarə müsəlman milləti! Bəli, Bakı qazıları, buyurursunuz ki, baş yarmaq günahdır! Çox əcəb! Bəs indiyədək bu sözlər harada idi? Bəs bildir nə deyirdiniz? Bə üç il bundan irəli niyə dəstə qabağında dolanırdınız və baş yaranlara deyirdiniz: “Ədə, kərbəlayı Həsən, bərk vur!” Bəs niyə əlinizə dəstmal alıb, ağköynəklərin qanını silirdiniz ki, gözlərini açıb, bir də başlarına vursunlar? Bəs niyə razı olurdunuz biçarə hammallar, fəhlələr və Allahın kasıb bəndələri öz əlləri ilə özlərini naxoş eləyib, aylar ilə müalicəyə möhtac olsunlar və kəsbi-ruzidən qalsınlar? Bəs niyə razı olurdunuz əcnəbilər tamaşaya gəlsinlər və müsəlmanların bu cür işlərini görüb və əkslərini götürüb, kitablar bağlasınlar və tamam yer üzündə bizi “vəhşi” adı ilə adlandırsınlar? Yazıq müsəlmanlar! Bütün yer üzündə heç bir məmləkət, heç bir tayfa mənim xəyalıma gəlmir ki, orada bir ruhani, ya bir alim çıxa minbərə və ağzını göyə tərəf açıb deyə: “Bəli, belədir, qurbanın olum”. Mənim yəqinimdir ki, əgər Bakı camaatının yerinə Pataqoniya camaatı da olsaydı, ya Sibirin meşədə yaşayan tayfalarından biri olsaydı, yenə mollaların bu sözlərinin qabağında bir cavab verərdilər; deyərdilər ki, “axır, ay ağalar, bu nə sözlərdi danışırsınız? Bu yekəlikdə zarafat olmaz. İndiyədək bizə buyururdunuz: “Müsəlmançılıq ibarətdir baş yarmaqdan və mollalara sitayiş etməkdən”. Amma indi özgə cür danışırsınız. Bizi ələ dolamamısınız ki?!” Biçarə müsəlmanlar! Bəli, bəli, müsəlman qardaşlar, axırda gələcəksiniz mənim sözümə: mən bir neçə ay bundan qabaq demişəm ki, mollaların hamısına bel bağlamayın; mən demişəm ki, onların içində həqiqi molla, yəni doğruçu molla çox azdır; mən sizə demişəm ki, özünüz dərs oxuyunuz və görünüz ki, dünyada nə var, nə yox. Demişəm ki, yalançı mollaların sözünə aldanmayınız. Bəli, müsəlman qardaşlar, indi Bakıda sizə qazılar deyirlər ki, müsəlman kitablarında baş yarmaq yazılmayıb; amma bir il bundan qabaq sizə deyirdilər ki, müsəlmanın yetmiş iki min kitabı var və bu kitabların əsl və mötəbəri “İxtiyarat” kitabıdır və bu kitabda yazılıb ki, Təbrizin kənarında bir çeşmə var ki, hər baş yaran gedib bu çeşmədə başının yarasını yusa, haman dəm yarası yaxşı olar. Amma indi bu sözlər hara, o sözlər hara!!! Hələ nələr görəcəksiniz! Nələr eşidəcəksiniz! Yazıq müsəlmanlar! “Molla Nəsrəddin”, 10 fevral 1907, №6 * * * İrəvan seminariyası və qazının nitqi İrəvan müxbirimiz “Anaş qurbağa” İrəvan qazısı Axund Molla Məhəmməd Bağır Ağa Qafqaz canişininə söylədiyi nitqin surətini göndərib idarəmizə ki, 7-ci nömrədə çap edək. Nitqin surəti: “Ey qraf ağa, sən Allah bir insaf elə, axır bu seminariya ki, İrəvanda var, axır buyur görək bunu kimdən ötrü hökumət açıb? Əgər buyursanız ki, İrəvan camaatından ötrü açıb, elədə bəs di buyur gedək seminariyaya və dəftəri tökək qabağımıza, baxaq görək ildə müsəlmanlardan neçə uşaq müəllimliyə çıxır. Di buyur zəhmət çək, gedək bax. Mən özüm bu seminariyada qırx səkkiz ildir şəriət dərsi deyirəm və nə zəhmətlər çəkmişəm. Mən gündə seminariyada iyirmi-otuz kafir və murdar uçtellər ilə əl-ələ vermişəm! Vallah, belə bilsəydim ki, axırı belə olacaq, heç vaxt bu zəhmətlərə qatlaşmazdım. İndi gör işin axırı nə yerə çatıb. Bir yerdə ki, müsəlman istəyir məktəb açsın – müəllim yox. Odur “Quylarda” mədrəsə müəllimi dərs əvəzinə uşaqlara əfsun yazıb paylayır ki, ilan sancmasın. Ay qraf ağa, axı belə olmaz, bizim camaat yazıqdır, niyə seminariyanı doldurublar rus uşaqları ilə? Axır mənim qeyrətim qəbul eləmir ki, bu işlər belə olsun! Axır yazıq camaatın ümidi və göz dikəcəyi mənim kimi rəislərdi!”. İdarədən: Hələ əvvəl bunu deyək ki, Allah cənab qazı ağa kimi millətpərəstlərin kölgəsini bizim başımızın üstündən əskik eləməsin, yainki bizim başımızın üstünü bunların kölgəsindən əskik eləməsin. Amin, ya müin! İndi gələk İrəvan seminariyasına. İndi düz iyirmi beş ildir ki, həmin seminariya İrəvan şəhərində açılıb ki, oradan erməni və müsəlman müəllimləri çıxıb kəndlərdə müəllim olsunlar. Bu iyirmi beş ilin müddətində İrəvan seminariyasından səkkiz nəfər yarım müsəlman uşağı şəhadətnamə alıb və müəllimliyə çıxıb. Demək, hər il bir müsəlman uşağının üçdən biri müəllimlik şəhadətnaməsi alıb. Amma əvvəldən axıradək İrəvan seminariyası rus uşaqları ilə dolu olub. Həmin rus uşaqları seminariyanı qurtarandan sonra gediblər, məsələn, Danabaş kəndinə müəllimliyə. Kəndlilər də elə biliblər ki, uçtel gəlib uşaqları tutub saldat aparsın və qorxularından uşaqları kərmə qalaqlarının içində gizlədib, uçtelə deyiblər ki, “bizim kənddə heç qədimdən uşaq olmaz”. Axırda da ki, indi kəndlilər daş atırlar. Bu saat İrəvan quberniyasında Sürməli mahalından savayı heç yanda müəllim tapılmır. Sürməli mahalının müəllimlərinin sözünü danışmırıq: bunlarınki Allah vergisi kimi bir şeydir. Amma di gəl Naxçıvan vilayətinə. Pəh, pəh, pəh!.. Məsələn, “İtqapan” kəndinin müəllimi – Mirzə Heydərdir ki, əvvəl İrəvanda pambıq alış-verişi elərdi və kəndlilərdən pambıq alanda bir çəkisində qazanc edərdi, bir də hesab görəndə. “Qurbağalı” kəndinin müəllimi – Kərbəlayı Qasımdı ki, Naxçıvanda iki il bundan irəli fayton sürərdi. Danabaş kəndinin müəllimi… Hələ bunlar qalsın… Demək ki, müəllim tapılmır; ondan ötrü ki, seminariyadan üç ildə hıqqana-hıqqana bir müsəlman müəllimi çıxır. Yenə Rusiyada ildə bir Duma çıxır, amma burada ildə bir müəllim də çıxmır. Ondan ötrü ki, seminariya doludur sarı-sarı rus uşaqları ilə. Allah Miropyev direktorun vücudunu bibəla eləsin ki, neçə il bundan irəli İrəvan seminariyasında direktor idi. Bir müsəlman uşağı gəlib ərizə verərdi ki, mən istəyirəm seminariyaya girəm, cənab Miropyev əyilib diqqətlə baxardı cavanın üzünə və ərizəsini qaytarıb verərdi və deyərdi: bala, səni götürə bilmərəm; ondan ötrü ki, qaşın qaradır. Haman cənab Miropyevdir ki, indi Qori seminariyasında da müsəlmanlara şəriət dərsini rus dilində oxudur. Amma sədaqətlə ərz edirəm, qaziyi-vilayəti-İrəvan cənab Molla Məhəmməd Bağır ağa bu iyirmi beş ilin müddətində İrəvan seminariyasında şəriət dərsi deyə-deyə və ildə doqquz yüz manat məvacib alıb, murdar manatları sabun ilə yuya-yuya əziz ömürlərini millət yolunda fəda ediblər. Bəli, seminariya iyirmi beş ildir açılıb. Bu iyirmi beş ilin müddətində iyirmi iki min beş yüz murdar manat doldu kisəyə, səkkiz yarım müsəlman müəllimi dağıldı o yana-bu yana və axırı… Axırda İrəvan camaatının başçıları Məhəmməd Ağa Şahtaxtinskiyə dedilər: – Əgər sən Dumada padşah tərəfdarı olsan, biz səni özümüzə vəkil seçərik, olmasan, – bizə lazım deyilsən! Axırda da belə oldu. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 fevral 1907, №7 * * * İdarədən Oxucularımızın bir parası yazıb bizdən soruşurlar ki, nə səbəbə ingilis səyyahı Bekker dəxi Qafqaz meşlərindən bizə xəbərlər yazıb göndərmir. Bunun səbəbi budur ki, cənab Bekker əvvəlinci məktubunu bizə göndərəndə şərt qoymuşdu ki, göndərdiyi məktubların biri çap olunmayınca dəxi o birini göndəməyəcək. Biz Bekkerin axırıncı məktubunu çap edə bilmədik və bu cəhətə dəxi Bekker bizə bir şey yazıb göndərmir. Bekkerin məktubunu çap etmədik, ondan ötrü ki, inanmadıq ki, məktubda yazılan əhvalat Qafqaz meşələrində üz vermiş ola. Məktubun məzmunu budur: Meşədə gördüklərim Bir gün Bakıda bir evin qabağından keçirdim – gördüm bir belə səs gəlir: Ay ağa aman günüdür, məni bağışla, yazığam... Evin qapısına baxıb gördüm ki, qapının yuxarısında yazılıb: “Müsəlman məktəbi”. Mən əvvəl elə bildim ki, əlbət uşaqların birinin ayaqlarını qoyublar Molla Şükürün falaqqasına. Girdim içəri. Nə gördüm? Gördüm ki, bir zorba kişi yapışıb bir zəif kişinin yaxasından və çəkir küçəyə və iyirmi-otuzadək adam tökülüb bu zəif kişini döyürlər. Bir az da qabağa yeridim ki, görüm bu adamlar bu biçarədən nə istəyirlər. Bir şey başa düşmədim, ancaq bunu eşitdim ki, zorba kişi biçarənin peysərindən vura-vura deyir: “Bayıra çıx, filan-filan şüdə, bizə müsəlman müəllim lazım deyil”. Bu biçarə də elə hey yalvarır ki, ay qardaşlar, rəhminiz gəlsin mənə, qoyun çıxım gedim. Amma əl çəkirlərmi? Kötək kötək üstündən gəlir... Müxtəsər, yazıq kişini saldılar küçəyə”. Bekker bizə göndərdiyi axırıncı xəbər həmin bu xəbərdir ki, çap etməmişdik. Hərçənd Qafqaz meşələrində olan işlər heç Amerika meşələrində də ola bilməz, amma genə ağla sığışmır bir nəfər aciz və fəqir və həqir və müsəlman aləmində vücudu bir qarışqa mənzələsində olan müəllimin üstünə iyirmi-otuz əliçomaqlı tökülüb döyə-döyə məktəbdən sala eşiyə. * * * Ay yüz il bundan sonra dünyada yaşayan nəvə və nəticələrimiz! Bəlkə yüz il bundan sonra “Molla Nəsrəddin”in köhnəlmiş və qat yemiş vərəqləri tozlanmış və çürümüş kitabların içindən çıxıb düşə əlinizə və oxuyasınız. Mən qorxuram ki, siz o vədə deyəsiniz ki, “bu rəhmətlik Molla Nərəddin bizim rəhmətlik babalarımıza böhtan deyib, çünki bu yazdığı əməlləri heç qədim əsrlərdə Germaniyanın çardaq altında yaşayan millətləri də tutmazdılar!”. Ey xoşbəxt nəvə və nəticələrimiz! Qorxuram belə deyəsiniz! İmzasız “Molla Nəsrəddin”, 17 fevral 1907, №7 * * * Binamusluq Hər bir müsəlman qəzet və məcmuəsini əlimizə alıb oxusaq, hər bir təzə yazılmış müsəlman kitabına açıb baxsaq, görərik ki, başdan axıra kimi müsəlman millətlərinin dalda qalmağını təsdiq edib çığırırlar və bağırırlar ki, “ey biçarə millət, oyan xabi-qəflətdən, elm öyrən və qeyri millətlər kimi tərəqqi et…”. İndi dünyada heç bir müsəlman qəzeti yoxdur ki, bu cür haray-dad eləməsin. İndi müsəlman aləmində heç bir kəs yoxdur ki, bu sözləri eşitməmiş olsun. İndi Azərbaycan və Tehranda heç bir mücahid və millətpərəst yoxdur ki, deməsin: “Ey biçarə müsəlman, oyan xabiqəflətdən!..”. Bəli, qəzetlər və məcmuələr belə yazırlar, mücahidlər və millətpərəstlər belə buyururlar və bu sözləri oxuyanlar da və eşidənlər də bir-birinə baxıb, öz-özlərinə deyirlər: “Pəh, pəh! Nə gözəl yazıb! Pəh, pəh! Nə gözəl danışır!..”. Amma mənə qalsa, mən, Molla Nəsrəddin, deyirəm ki, bu sözlərin qiyməti bir dənə çürük qəpikdir. Ondan ötrü ki, bir şəxs bir sözü danışanda lazımdır ki, o sözü bəyan eləsin, açsın, o sözə isbat və dəlil gətirsin, yoxsa boş-boş söz danışmağa nə var? Onu cicim də danışar. Bəli, ağzı qəşənglər buyururlar ki, “ey biçarə müsəlman, xabiqəflətdən oyan!”. Çox gözəl, bəs burada lazım deyilmi ki, mətləbi açmaq və sözü bir az açıq danışmaq? Yəni necə “xabi-qəflətdən”? Məgər müsəlman xabi-qəflətdədir? Nə eləyib yazıq müsəlman ki, xabiqəflətdə olsun? Heç bir insaf əhli bunu inkar edə bilməz ki, millətlər içində heç bir millət Allaha ibadət və böyüklərə itaət etməkdə müsəlman millətlərinə bərabər deyil və ola bilməz. Həqiqət, nə eləyib yazıq müsəlman ki, xabi-qəflətdə olsun? Yəni müsəlman milləti o günə qalıbdır ki, yəcuc-məcuca oxşayan yapon bütpərəstlərindən də əskik olsun? Yəni ğeş-on top-tüfəng sahibi olmaq ilə murdar frənglər müsəlmanlardan artıq oldular? Yainki beşaltı milyon cinni Cəfər qoşunu saxlamaq ilə kafir ingilislər müsəlmanlardan şərafətli oldular? Mənə qalsa, mən Molla Nəsrəddin, deyirəm ki, müsəlmanlar barəsində “xabi-qəflət” sözünü danışmaq və “özgə millətlər kimi tərəqqi et” nəsihətini müsəlmanlara eləmək eyni biqeyrətçilikdir. İki il bundan irəli ruslarla yaponlar dava edən vaxt gün olmazdı ki, bizim şeyxülislam və müftilərimiz, qazı və mollalarımız məscidlərdə belə dua etməsinlər: “Bari pərvərdigara! Urusun qılıncını kəsgin elə ki, Allaha şərik qərar verən bütpərəstləri, yəni yaponları bir günün içində qırıb, müzməhill eləsin”. Amma indi Tehranda “Məclis” ruznaməst yazır ki: “İndi-şəhriyari səadətnamənd rötbeyi xudra baimperaturi yapon bərabər saxtəəst”; yəni bizim padşahımız öz rütbəsini yapon padşahının rütbəsi ilə bərabər elədi… Bəli, yapon padşahının… Amma mən elə bilirəm ki, bu sözlərin yarısı doğrudur: İran padşahının başı yapon padşahının başına çox oxşayır, amma özgə bir işləri oxşamır. Güman edirəm ki, Təbriz əhli sözümü təsdiq edərlər. Bəli, sözümüz burada deyil; sözümüz buradadır ki, müsəlman padşahını bütpərəst padşahına oxşadır, hələ fəxr də edirik. Məgər bu biqeyrətçilik deyil? Deyirik ki, dalı qalmışıq, elm oxuyaq, tərəqqi edək ki, biz də mədəni millətlər cərgəsinə daxil olaq. Pəh, pəh! Maşallah belə gözəl sözlərə! Yəni hansı millətlərin cərgəsinə daxil olaq? Kimdirlər o mədəni millətlər? Bilirsiniz kimdirlər? Haman frəng və ingilislər, haman rus və almaniyalılar, haman amerikan və yaponlar. Yadımdadır, uşaqlıqda evimizdə şitəngilik edib, bir qab sındıranda rəhmətlik nənəm məni belə söyərdi: “Ay bütpərəst oğlu bütpərəst!” Yazıq nənəm! İndi bir sağ olaydın və görəydin ki, padşahımızı bütpərəst padşahına oxşadır, hələ fəxr də edirik. Məgər bu binamusluq deyil? Bir neçə il bundan irəli Mirzə Həsən Avropada təhsilini qurtarıb, şəhərimizə gələndə frəng börkü qoymuşdu və mollalarımızın heç biri biçarə Mirzə Həsənin salamını almırdılar ki, özünü frəngə oxşadıb. Amma indi deyirik tərəqqi edək və Avropa millətlərinin cərgəsinə daxil olaq. Bunlar hamısı keçəndən sonra mən başa düşmürəm ki, necə elm? Hansı elmləri oxuyaq ki, tərəqqi edək və haradadır o elmlər? Məgər kimya elmindən savayı yenə elm var? Bəli, maarif. Necə yəni maarif? Məgər maarif bir uzaq yerdədir? Hansı millətlərin alimləri “İxtiyarat” kitabı kimi bir kitab yaza bilər? Məgər rəvadır ki, biz müsəlman ola-ola özümüzü əcnəbi millətlərdən bu dərəcədə alçaq tutaq? Bəs harada qaldı bizim etiqad və əfkarımız, ibadət və itaətimiz? İndiyədək deyirdik ki, hər bir müsəlman özünü bir özgə millətə oxşatsa, qiyamətdə haman millətlə həşrə aparacaqlar. Bəs indi Məhəmmədəli şah başına nə çarə qılsın ki, mikado ilə həşri qopacaq? Belə olan surətdə necə ola bilər ki, mömün müsəlmanlar tərəqqi eləsinlər, yəni özlərini kafirlərə oxşatsınlar?... Məgər deyil bu biar və binamusluq? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 mart 1907, №9 * * * Xoşbəxtlər Dünyada Təbrizdə olan qafqazlı müsəlmanlardan xoşbəxt adam yoxdur. Kişilər yaxalarını çəkib oturublar evlərində və hərçənd ki, “qarın”dan bir az kasıbdırlar, amma bununla belə, nə Zəngəzur və Qarabağ acları ilə işləri var, nə də Təbriz acları ilə. Səbəbi də budur ki, Zəngəzur və Qarabağ söhbəti ortalığa gələndə bunlar deyirlər ki, “pəh, biz ki, İranda qalırıq, biz iranlıyıq, bizə nə dəxli var qafqazlıların işinə qarışaq?” İran aclarına da ianə eləmək məclisi olanda bunlar genə yavıq düşmürlər və cavab verirlər ki, “bizə nə dəxli var, biz qafqazlıyıq” Vaqeən dünyada bunlardan xoşbəxt adam yoxdur İrəvan dövlətlilərindən savayı. “Molla Nəsrəddin”, 3 mart 1907, №9 * * * Ustalipin Neçə dəfə idarəmizə kağız yazıb soruşublar ki, Rusiyanın baş vəzirinə niyə Stolıpin deyirlər, yəni “Stolıpin” nə deməkdir? Cavab: bizim lüğətimizdə “Stolipin” iki mənanı göstərir. Biri budur ki, həmin baş vəzir bir qanun çıxartdı ki, hər kəs qonşusunun toyuğunu oğurlasa dar ağacından asılsın. Məlumdur ki, əvvəl günahkarı çıxardırlar stulun üstünə və boğazına kəndiri keçirəndən sonra ayağının altındakı stulun ipini çəkirlər, stul yıxılır və günahkar başlayır havada seyr eləməyə, Bu səbəbdən də həmin baş vəzirin adı “Stolıpin”dir, yəni “stolun ipin”. İkinci məna usta “lipin”dir, “lipin” yapon dilində dəlləyə deyərlər. Belə güman eləmək lazımdır ki, dumaya yığışan sol firqələr çox çığırbağır salsalar, usta “lipin” ülgücü çıxardacaq və vəkillərin dalına həcəmət qoyacaq ki, qanları artıqlıq eləməsin, necə ki, Naxçıvan hamamlarında dəlləklər bir uşağın başına soyuq dəyəndə o saat çıxardırlar ülgücü və deyirlər ki, uşağın qanı artıqlıq eləyib və bu sayaq gündə bir-iki uşağı nənə-babalarına qonaq göndərirlər. “Molla Nəsrəddin”, 3 mart 1907, №9 * * * Leontiyev Məlumdur ki, uşaqlar yumurta döyüşdürəndə əvvəl bir dadışırlar, yəni yumurtalarını dəyişib vururlar dişlərinə və sonra qaytarıb verirlər bir-birinə. Sonra başlayırlar oynamağı; məsələn, Əli bunu qanır ki, yumurtası Vəlinin yumurtasından bərkdir, əvvəl deyir: – Tut! Vəli deyir: – Sən tut! Əli deyir: – Sən tut! Vəli deyir: – Sən tut! Axırda Əli tutur; çünki bilir ki, tutsa da, Vəlinin yumurtası sınacaq. Vəli də işi duyub vurmur; çünki bilir ki, yumurtası boşdur, sınacaq. Əli deyir: – Vur! Vəli vurmur. Əli yumurtasını yan tutur və deyir: – Vur! Vəli yenə vurmur; çünki bilir ki, yumurtası sınacaq. Əli yumurtanın künəsini tutur və deyir: – Vur! Vəli vurmur; bilir ki, yumurtası sınacaq. Sonra Əli hər yanda Vəlini görəndə yumurtasını açıq tutub Vəliyə deyir: – Bax, tutmuşam, hardan vuracaqsan vur! Çünki Əli bilir ki, Vəlinin yumurtası boşdur. Cənab Leontiyev, yəni Şamaxı realni məktəbinin rəisi, Şamaxıya gələn kimi əvvəl bir müsəlmanlar ilə dadışdı; məsələn, əvvəl çıxdı müsəlman məhəlləsinə, uca imarətlərin sahiblərini soruşdu, Dədəgünəş səmtini gəzdi, şıxbazlıq, müridbazlıq, bütpərəstlik işlərindən baxəbər oldu və axırda bunu özünə yəqin elədi ki, müsəlmanların yumurtası boşdur və sonra öz-özünə dedi: “elədə bəs vur çatdasın!”. Hər bir şeydən əvvəl cənab inspektor bunu özünə vacib gördü ki, realni işkolada müsəlman uşaqlarının arasına “sünnü-şiə” ədavəti salsın. Bunnan mənim işim yoxdu, mənə nə! Leontiyevin də canı çıxsın, Dədəgünəşin də canı çıxsın! Onların dərdi mənəmi qalıb?! Qərəz, sözüm orada deyil, sözüm oradadır ki, doğrudan, uşaqlıq bir gözəl nemət imiş ki, əldən çıxdı. Həmişə cavan vaxtlarımda yumurta döyüşdürməyimi yadıma salanda ah çəkirəm. Və bir də yumurta döyüşdürməyin əvvəlinci şərti dadışmaqdır. Mən elə bilərdim ruslarda yumurta döyüşdürmək adət deyil: amma dünən Tiflis müsəlmanlarından bir-iki nəfər işkolaların böyüyünə Leontiyevdən şikayət edirdi ki, Şamaxıda “şiə-sünnü” davası salmaq istəyir. İşkolaların böyüyü gör nə cavab verir: “Ay kişi, boşluyun qoysun getsin, hər yalan sözə inanmayın!”. Sonra şikayətçi müsəlmanlar məndən soruşurlar: – Ay molla, sən də axır bir təcrübəli qoca mollasan, bu kişi niyə biz ilə belə rəftar etdi? – Bunun cavabında mən dedim: – Ondan ötrü ki, bu da biz müsəlmanları dadıb. Bəli, çox uzun danışdıq, amma bu qədər axmaq-axmaq sözləri danışmaqdan qəsdim bunu deməkdir ki, biz müsəlmanları cənab Leontiyevlər və onun kampaniyaları çoxdan dadıblar. Burada “amin” deyən dillər lal olmasın! Bari pərvərdigara, sən bizim başımızın sahibləri olan bəzi mollalarımızı hər bir qada və bəladan uzaq elə! “Amin” deyən dillər lal olmasın! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 mart 1907, №11 * * * Quli-biyabanlar Ey quli-biyabanı! Gəl apar bu heyvanı Bilmirəm nədəndirsə, Zəngəzur və Qarabağda aclıq məsələsi düşəndən bəri bizim müsəlmanların içində dövlətlilərin hörməti bir az da artıb. Hər kəsdən soruşursan ki, “şəhərinizdə nə var, nə yox?” – cavab verir ki, “bir elə təzə əhvalat yoxdur, ancaq şəhərimizin əhli flan dövlətlinin təziyəsinə ya toyuna məşğuldurlar”. Soruşursan ki, “haman dövlətli Zəngəzur və Qarabağ aclarına nə qədər pul göndərib?” Cavab verir ki, “heç yarım qəpik də göndərməyib”. Deyirsən: “Bəs niyə ona bu qədər hörmət edirsiniz?”. Lotu dinməyib, gözlərini bərəldir. Deyirsən: “Hey! Niyə dinmirsən, maralım?”. Görürsən rəfiq dəxi söz tapmır cavab verməyə. Kuzma Prutkov yazır ki, baş əyməklik və ikiqat olmaq hər bir millətlərə nisbət müsəlmanların içində çox adətdir. Məşhur Darvin deyir ki, heyvanların içində də baş əymək var. Məsələn, bir quzu naqafil bir qurdun qabağına çıxanda, ya meşədə bir zəif heyvan pələngin qabağına naqafil çıxanda, yıxılır yerə. Demək ki, heyvanların içində bu da bir cür ikiqat olmaq və ehtiram qoymaqdır. Amma bir az yaxşı fikirləşsək, baxıb görərik ki, bu barədə biz müsəlmanlarla meşə heyvanlarının arasında böyük bir təfavüt var. Və necə də ki, olmasın? Biz ki, bilatəşbeh heyvant deyilik. Təfavüt buradadır ki, zəif heyvan güclü heyvanı görəndə məhz qorxusundan ikiqat olur, amma bizlərdə dövlətlilərə baş əymək və ikiqat olmaq qorxudan deyil. Bəs nədəndir? Hünər istər ki, birisi çıxsın meydana və mənim bu sözümə cavab verə bilsin. Gərək oxucularımızın heç biri bunu inkar etməyə ki, biz bir dövlətlini görüb ikiqat olanda məhz onun dövlətliliyini nəzərə alırıq, nəinki ləyaqətini, hüsni-əxlaqını, insaniyyətini, ibadətini, ya millət yolunda xidmətini. Əgər biz bu sifətləri nəzərə alsaq, kasıblarda həmin sifətlər dəxi də tez tapılar, nəinki dövlətlilərdə. Məgər İrəvanda kankan Cəfərəli insaniyyət xüsusunda İrəvan dövlətlilərindən əksikdir? Məgər İrəvan dövlətliləri Zəngəzur və Qarabağ aclarına göndərdikləri pul Cəfərəli göndərdiyindən çoxdur? Hansı insaf əhli bunu deyə bilər ki, Bakıda adı-sanı olmayan bir müəllim, ya bir əsnaf, ya kasıb bir baqqal ləyaqətdə Bakı dövlətlilərindən əksik adamdır? Ağdamda dəllək Hüseyn, yəqin ki, ömründə bir müsəlmana əziyyət eləməyib, bəs niyə biz bu kişinin salamını almırıq, peşələri birbirindən şipyonluq olan Qarabağ bəylərinə baş əyirik? Hünər istərəm ki, birisi çıxsın meydana və mənim bu sözlərimə cavab versin. Əgər bir dövlətliyə baş əyəndə çıxardıb cibindən bir qəpik pul verə, yenə demək olar ki, mənfəətimiz üçün dövlətlilərə baş əyirik. Özgə millətlər içində belə şeylər yoxdu. Özgə millətlər içində bir dövlətli öz millətinə dövlətilə xidmət eləməsə, ona etina və hörmət eləməzlər. Amma bizlərdə tərsinədir. İstər bir yanda aclar acından ölə-ölə İrəvan və Naxçıvanda dövlətlilərimiz kef çəksinlər, istər bir yanda aclarımız acından ölə-ölə Bakıda dövlətlilərimiz dəstəbazlığa məşğul olsunlar, istər Qarabağda bəylərimiz şeytançılığa qurşansınlar, – biz yenə hər yanda onları görən kimi ikiqat olacağıq. Ey mənim əziz müsəlman qardaşlarım! Bircə söz sizə demək istəyirəm: Zəngəzurda müsəlmanlar acından ölürlər. Mən sözümü qurtardım. Siz də hər kəsə istəyirsiniz, baş əyin. Amma onu yaddan çıxarmayınız ki, biz müsəlmanlar həmişə ibadətdən və insaniyyətdən söhbət düşəndə öz-özümüzə demişik: “Yazıq ermənilər, görəsən bunlar Allaha nə cavab verəcəklər”. Amma indi Zəngəzurda müsəlman acları buğda vaqonlarının yanına sevincək qaçıb görürlər ki, bu buğdaları ermənilər erməni aclarına göndəriblər. Biz yaxşı adamıq, ermənilər pis adamdırlar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 mart 1907, №12 * * * Quba meydanı Amerikada mənim bir rəfiqim var, bunnan iki dəfədir ki, mənə yazır ki, ay Molla, sən Allah məni başa sal görüm, nədən ibarətdir müsəlman aləmi? Necə dolanırlar, nə yeyib, nə içirlər, nə cür paltar geyirlər, necə şəhərlər qayırıblar, nə alış-veriş eləyirlər? Yeməklərindən, içməklərindən, bazar – dükanlardan mənə bir məlumat yaz göndər. Mən də məəttəl qalmışdım, çünki bilmirdim nə yazım. Axırı bu gün götürüb dostuma bir cızmaqara eləyib göndərdim və yazdım: “Əzizim, məsələn, Bakı, məsələn, belə tutaq ki, Bakıda Quba meydanı. Məsələn, bir tərəfdə dörd min yeddi yüz cırıq-mırıq İran hammalı yan-yana verib uzanıblar, bir tərəfdə iki min iki yüz köhnə yorğan-döşək, arxalıq və çirkli tuman-köynək satan. Bir tərəfdə səkkiz yerdə dərviş mərəkəsi, bir tərəfdə iki yüz nəfər sarı aşpişirən, səkkiz min səkkiz yüz ciyər kababı pişirən, bir tərəfdən üç yüz min nəfər köhnə başmaq, köhnə şüşə, köhnə sarımsaq və araq şüşələrində rəngbərəng su satan”. İstəyirdim şəklini çəkib göndərəm, amma doğrusu, bakılılardan qorxuram. Qorxuram inciyələr. İmzasız “Molla Nəsrəddin”, 24 mart 1907, №12 * * * Məzhəb azadlığı Müsəlman vəkillərinə nəsihət Ey dumada olan müsəlman vəkilləri, and verirəm sizi öz insafınıza, bircə dəqiqəliyə mənim bu sözlərimə qulaq verin və qoca Mollanın nəsihətini qəbul edin. Eşitmişəm ki, duma çalışır Rusiyada məzhəb azadlığı olsun; yəni hər bir kəs hansı məzhəbdən hansı məzhəbə istəsə keçə bilsin və eşidirəm ki, hökumət də istəyir buna razı olsun və bunu da eşidirəm ki, siz, yəni müsəlman vəkilləri də buna razısınız. Amma mən bircə bunu bilmirəm ki, siz bu işə razılıq verəndə ağlınız harada idi? Kişi, nə qayırırsınız?! Sizin ki, dünyadan xəbəriniz yoxdur, nə ixtiyarınız var özünüzü müsəlman vəkili hesab edib, bu dərəcədə bizə xəyanət edəsiniz?! Yəni bilirsinizmi ki, məzhəb azadlığı nədir? Məzhəb azadlığı odur ki, Həsən istəsə gedib kilsəyə girib, xaçpərəst olsun, İvan da istəsə məscidə girib, müsəlman olsun. Ey müsəlman vəkilləri, heç bilirsinizmi ki, bu işlərin axırı hara gedib çıxar? Əgər bilmirsiniz, mən indidən sizə xəbər verirəm: axırda elə olar ki, bir az müddətdə müsəlmanların hamısı müsəlmançılığı ötürüb, gedib xaçpərəst olar. Mənim əqidəm bunadır və əgər istəsəniz, sözümü sübuta da yetirə bilərəm. Mən deyirəm ki, bir müsəlman bir müddət qala, məsələn, Bakıda və sonra gedə bir müddət də qala, məsələn, Şvetsariyada, bakılıların da rəftar və kirdarına baxa, Şvetsariya əhlinin də əxlaq və ətvarına baxa, – axırda haman müsəlmanın etiqadı və əfkarı xarab olar. Yaponiyadan bir bütpərəst gələ Gəncə şəhərinə və görə ki, bir boyaqçı dükanının qabağında yeddi-səkkiz nəfər arvad qucaqlarında uşaq durublar və bir qırmızısaqqal boyaqçı qollarını çərməyib, uşaqları bir-bir alıb, küpə soxub, qara boyayır, sonra analarının hər birindən uşağa bir manat alıb, yola salır və deyir: “Gedin, dəxi qorxmazlar” – bir belə yaponiyalı bu işləri görən kimi tez başmaqlarının dabanını bərkidib, qaçar Yaponiyaya. Amma bir gəncəli gedə, Yaponiyanın adamlarını görə, qorxuram axırda işlər xarab ola. Əgər Amerikadan bir murdar xaçpərəst gələ İrəvana və görə ki, bir müsəlman durub bir əttar dükanının qabağında və qırmızısaqqal və mömün dükançı, təsbeh əlində, müştəriyə deyir: “Dünən Xoydan mənə altmış put it qarısı göndəriblər, hər kəs bir xörək qaşığına çalıb içsə, hər dərdü bəladan qurtarar və bundan başqa iki yüz pişik pətənəsi bugünlərdə gələcək, yamanı, çibanı, qara yaranı, şirin yaranı o saat qaytarar” – əgər amerikalı bu əhvalatdan xəbərdar olsa, hər yanda bir müsəlman görsə, ondan iyrənər. Amma bir irəvanlının Amerikaya yolu düşsə, dəxi İrəvana gəlməz. Müxtəsər… …Əgər bir yəhudi gələ müsəlman içinə və görə ki, üləmamız birbirindən hökumətə danos yazırlar, bakılı rəislərimiz dumada şarları oğurlayıb, əvəz edəndən sonra gedib qol yazıb, hökumətə iqrar edirlər ki, təqsir müsəlmandadır, əgər haman yəhudi bizim cəmiyyəti-xeyriyyələrimizi görə, qumarxana və qiraətxanalarımızı görə, pirlərimizi və qız məktəblərimizi görə, dövlətli hacılarımızı və kefli cavanlarımızı görə, xülasə, əgər bizim işlərdən yaxşıca baxəbər ola, haman yəhudi bir də qələt elər ki, müsəlman içinə ayaq basar. Amma bir müsəlman əvvəl gedib görə ki, yəhudi qızları qoltuqlarında kitab, gedirlər darülfünuna elm oxumağa, əgər gedib görə ki, rus qızları Mancuriya çöllərində qışın şiddətli soyuğunda yapon gülləsinin qabağında öz rus qardaşlarının yaralarını bağlayırlar və əgər haman müsəlman sonra baxıb görə ki, bizim Gülçöhrə xanımlar, Xanpəribəyimlər, Gülsənəm xatunlarımız burunlarının suyunu arxalıqlarının qolu ilə və çarqatlarının ucu ilə təmizləyirlər, – əgər müsəlman bu işləri görsə, gedib yəhudi olar və yəhudi qızı alar. Yox, yox, bizə məzhəb azadlığı lazım deyil. Hər kəs öz məzhəbində qalmağı bizim üçün hamısından məsləhətdir. Biz əzrailin uşaq paylamağını istəmirik. Aman gündür, ey müsəlman vəkilləri, ağsaqqal və dünyagörmüş Molla Nəsrəddinin bu bir neçə sözünü çıxartmayın yadınızdan! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 31 mart 1907, №13 * * * Mövqufat məsələsi Məlumdur ki, mövqufatımızın ixtiyarı Rusiya hökumətindədir və mövqufat pullarımız rus xəzinəsindədir. Mövqufatın gəlirinə və gedirinə hökumət özü yetişir. Müxtəsər, mövqufat işlərimizi Rusiya hökuməti dolandırır. İndi baxaq bunun nəticəsinə; mövqufatın mülkləri və qeyri tərpənməyən var-yoxu öz yerində qalır və nəqd pulları xəzinədə durur və lazım olan vaxt ruhani rəislərimizin razılığı ilə xərclənir, necə ki, məsələn, vəqf pulları ilə mədrəseyi-ruhaniyyə tikiləcək. Lazımdırmı ki, bizim mövqufatımız Rusiya hökumətinin ixtiyarında qalsın, ya müsəlmanların öz ixtiyarına keçməyi məsləhətdir? Əgər özgə bir millətin qəzetçisi belə sözü ağzına alıb danışsa, onun qəzetini cırıb tullarlar, çünki millətlərin hamısı çalışır ki, öz işlərini özləri dolandırsın və kənar adam onların işinə qarışmasın. Məsələn, polyak, gürcü, yəhudi, fin və qeyri tayfa bilsələr ki, mən belə söz məcmuəmdə yazıram, deyərlər ki, Molla Nəsrəddin biqeyrətdir; çünki bu tayfaların gecə və gündüz fikri budur ki, mövqufat işləri və qeyri bu cür işləri hökumətin ixtiyarından çıxıb, öz ixtiyarlarına keçsin. Amma bununla bərabər, mən deyirəm ki, biz müsəlmanlar üçün eyni məsləhət budur ki, mövqufat işlərimiz hökumətin ixtiyarında qalsın. Dəlilim budur: Götürək məsələn, Rusiya müsəlmanlarını və İranı. Məsələn, götürək Tiflisi və Ərdəbili. Tiflisdə yenə hökumətin bərəkətindən xəzinədə neçə yüz min manat mövqufat pulu var ki, indi o pullar ilə istəyirik məscid və mədrəsə tikək. İndi gələk Ərdəbilə. Burada əhvalat bir az uzanacaq. Neçə yüz il bundan irəli Ərdəbildə Şeyx Səfi adına möhtərəm bir şəxs vəfat edib. O vədədən indiyədək haman şəxsin məqbərəsi ziyarətgah olub və müridləri çox mülklər və kəndlər haman məqbərəyə vəqf ediblər. Belə ki, indi bu saat şeyxin mövqufatı Tiflis məscidinin mövqufatından on kərə artıqdır. Bəs bu neçə yüz ilin müddətində bu qədər mövqufatın hədsiz mədaxili necə olub? Hansı məktəb və mərizxanalara, hansı məscidə, hansı qiraətxanaya xərclənib? Necə olub hədsiz pullar? Təfavüt burasındadır ki, Tiflis mövqufatının mədaxili keçdi bir rusun əlinə və rus ola-ola haman mədaxili yığıb xəzinədə saxladı ki, axırda məscid tikdirən vaxtda lazım olsun. Amma Ərdəbil şeyxinin mövqufatı keçdi bir boynu yoğun xüddambaşının əlinə, yəni bir müsəlmanın əlinə və bu müsəlman, yəni xuddambaşı bir ucdan başladı məscidin bimisl qalısını ingilislərə üç min manata satmağa, bir ucdan da barama qurdu kimi daraşıb mövqufata, başladı yeməyə. Yox, vallah, sağ olsun rus hökuməti. Hərçənd, mənim Rusiya hökuməti ilə aram yoxdur, ondan ötrü ki, ayıb olmasın, Cəfərin anasına iki arşın çit alanda da az qalır qaradavoy gəlib desin ki, “niyə polisə xəbər verməmiş arvadına tuman aldın?”; amma, doğrusu, mən haqdan keçmərəm: mövqufat barəsində mən Rusiya hökumətinə duaçıyam; ondan ötrü ki, Rusiya hökuməti mövqufat pullarımızı xəzinədə saxlamasaydı, indi çoxdan o pulları xüddambaşılarımız, mütəvəllilərimiz və cürbəcür alim şəklinə girən ağalarımız həzmi-rabedən keçirmişdilər, yəni yemişdilər. Hökumət da bunu çoxdan duyub; odur ki, dumada mövqufat barəsində maliyyə vəziri müsəlman vəkillərinə yaxşı cavab verib. Vəzir deyib ki, “çox əcəb, biz hazırıq sizin mövqufatı öz ixtiyarınıza verək, amma siz də söz verin ki, gələn məhərrəmlikdə Bakı və İrəvan müsəlmanları məsciddən xalqın başmaqlarını oğurlamayacaqlar”. Bir millət ki, özünün, məscidinin, millətinin qədrini bildi, – ona qəyyum lazım deyil; məsələn, polyak, Almaniya, frəng, erməni və yəhudi. Amma bir surətdə ki, ərdəbillilər qarnıyoğun xuddambaşını görəndə deməyəcəklər ki, “ay qardaş, niyə fəqir-füqəranın malını yeyirsən?”, bir surətdə ki, bizim ruhanilərimizin çoxunun arzusu məhz budur ki, bir az da uca imarət tikdirsin və kərpicini Həsəndən, gəcini Hüseyndən müftə alsın, – söz yox ki, belə millətə bir qəyyum lazımdır. Gör nə günə qalmışıq ki, mövqufat pullarımızın rus xəzinəsində qalmağını Molla Nəsrəddin məsləhət görür. İşlər yaşdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 aprel 1907, №14 * * * Xoş təqrir İnsan həmişə danışanda gərək elə danışa ki, içindən bir şey çıxa, nəinki hədərən-pədərən. Bir məsəl var deyərlər: “Hər nə salarsan aşına, o çıxar qaşığına”. Doğrudan da belədir. Birinə bir yaxşılıq eləsən, söz yox ki, zad olar, bu... adı nədi... zad kimin... nəstə kimin... Şair deyib ki, “Hər dəm əz-ömr mirəvəd nəfəsi”. Söz yox ki, anlayan bir tükdən də anlar. Hərçənd bir az başağrısı olur, amma nə eləmək, xudavəndi-aləm insanı və xanları xoş gündə xəlq eləyib. Məsələn, əgər onlar xoş gündə xəlq olmasaydılar, onların barəsində bu qədər danışmazdılar. Sözüm bunda deyil. Sözün canı gərək olsun. Söz nə qədər gödək olsa, o qədər yaxşı olar. Allah ölənlərinizə rəhmət eləsin, bir zad var idi... adı nədi... hə.. Kərbəlayı İmamqulu əmi. Bu Kərbəlayı İmamqulu əmi deyirdi ki, biri var idi, biri yox idi, bir qarı var idi, tumancığı dar idi, bir gün bu qarı getdi Arazdan su gətirməyə, şappadan dəydi buz üstünə, dedi – Ay buz, sən nə yamansan! Dedi ki, mən yaman olsaydım Arazda donmazdım! Dedi – Ay Araz sən nə yamansan? Dedi – Mən yaman olsaydım, İrana sərhəd olmaz idim! Dedi – Ay İran, sən nə yamansan? Dedi – Mən yaman olsydım xanlar əllərinə ülgüc-bülöv alıb məni qırxmazdı! Dedi – Ay xanlar, siz nə yamansız? Dedi – Biz yaman olsaydıq, nəinki ayda, bəlkə gündə bir ləqəb almazdıq! Dedi – Ay ləqəblər, siz nə yamanmışsız! Dedi – Biz yaman olsaydıq, bizi ləbləbi qiymətinə satmazdılar! Dedi – Ay ləbləbi sən nə yamansan? Dedi – mən yaman olsaydım, İranda duma qurulmazdı. Dedi – Duma, sən nə yamansan! Dedi – “Yamanam” hay yamanam, buğlarımı buraram, xanları mən vuraram (Bıy, Molla əmi, şeir çıxdı). Hə, sözümün ucu necə oldu? Hə, məsələn, belə işləri adam görəndə təccüb edir. Söz yox ki, bu nağıldı, amma genə necə olsa yaxşı zaddı. O.. deyir ki... Allah şairin qəbrini nurnan doldursun: “Mayeyi-eyşiadəmi şikəməst”, bu söz yəni belə olmasaydı, bizim bəzi mollalarımız yeməkdən başqa bir özgə iş də görərdilər. Molla əmi, qurban olum sənin gözlərinə, incimə məndən, bir zad yadıma düşdü, qoy onu deyim, yəni hərçənd onun da mətləbə dəxli var, bu hacılar pulu yığıb görəsən nə eləyəcəklər?! Amma bu “şansonetkalar” ay İrəvandan pul çəkdilər ha! Bir az keyfim olaydı, başım yaxşı işləmir, heç bilmirəm ki, nə yazıram. İnsanın həmişə, ələlxüsus ki, zadların danışığı və yazısı gərək püribarə ola, məsələn, demək bu kağız kimi. Mənada yəni bir o qədər iş yoxdur. Mən bu işi yaxşı bilirəm. Cənabınıza məlumdur ki, gərək elə danışasan ki, heç zad qanmayalar. Belə adama “xoştəqrir” deyirlər. Məsələn, zad kimi, adı nədi.. Qoy qalsın sonra yazaram. Hə bir də, Molla əmi, sən Allah bu elanı yaz qəzetində. Elan İrandan yaxşı mumya gətirmişəm, misqalı bircə abbası. Mumyanın yaxşılığına söz yox. Dünən bir girvənkə Peterburqa müsəlman vəkillərinə göndərdim ki, həmişə dumaya gedəndə bir az atsınlar ki, qorxmasınlar. Çox gözəl şeydir, naigid malıdır. Adres: İrəvan, Qaranlıq çarsu, Ağa Məşədi Kövsər. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 7 aprel 1907, №14 * * * Cəmiyyəti-xeyriyyə Dəxi işimiz çox çətin yerə dayandı: bir yandan söz vermişik ki, “Təzə həyat”ın nəsihətinə əməl eləyək və heç kəsi özümüzdən incitməyək, bir yandan da lazım gəlib Bakı cəmiyyəti-xeyriyyəsi barəsində möhtərəm oxucularımızla bir az söhbət eləyək. Pənah Allaha, – deyib başlayaq. Bəli, indi qəzetlərdə Bakı cəmiyyəti-xeyriyyəsi elan edir ki, cəmiyyətə üzv olmaq istəyənlər 5 manatlarını gətirib versinlər cəmiyyət xəzinədarına və qəbzlərini alsınlar, yəni qəbzlərini almamış getməsinlər. Hələ buradan bir haşiyə çıxaq və qəbz barəsində bir az danışaq. Yəni bu qəbz nədir? Yəni necə qəbz? Mən çox fikirləşdim və bilmədim ki, Bakıda cəmiyyəti-xeyriyyəyə üzv yazılanda niyə adamın əlinə qəbz verirlər; yəni bilmirəm ki, nədən ötrü qəbz verirlər. Özgə millətlər içində qəbz çox lazımlı şeydir; məsələn, birisi gedə Moskvada, ya qeyri bir kənar məmləkətdə cəmiyyəti-xeyriyyəyə üzv yazıla, əlbəttə gərək qəbz alsın: ondan ötrü ki, əlində qəbzi olmasa isbat eləyə bilməz ki, o, üzvdür və cəmiyyəti-xeyriyyənin nə məclislərində danışmağa ixtiyarı olar, nə də cəmiyyəti-xeyriyyənin özgə bir işinə qarışa bilər. Amma doğrudan-doğrusu Bakıda mən qəbzbazlığı artıq bir şey bilirəm. Dəlilim budur. Bəli, birisi aparıb 5 manatını verir ki, cəmiyyəti-xeyriyyənin bir məclisi baş tutanda qəbz sahibi çıxardıb qəbzini nişan versin və həmin məclisdə danışmağa səsi və ixtiyarı olsun. Bəli, məclis qurulur, “mənəm-mənəm” deyənlər əyləşirlər yuxarı başdan, dəstə başıları düzülürlər bir tərəfdən. Qoçular və daşkəsənlər doluşurlar məclisə. Güclülər düşürlər meydana, səs ucalır, “nöşün, nöşün” sədası asimana bülənd olur. Əllər hərəkət eləyir revolverlərə, xəncərlər başlayır parıldamağa və axırda zəiflər yavaşca başlayırlar əkilməyə və güclülər, yəni dəstə sahibləri qalırlar məclisdə. Dəxi burada qəbz nəyə lazımdır? Mən ölüm, lotu-lotuyana deyiniz görüm, burada qəbzin nə mənası var? İndi mətləbin özgə tərəfini söyləyək. Mən özüm də əvvəl xam düşdüm və keçən il getdim Bakıya, 5 manat verdim, qəbz aldım və qəbzi bərk-bərk saxladım; çünki mən özgə millətlərin içində, belə bilmişdim ki, hər kəsin əlində qəbz olsa, cəmiyyəti-xeyriyyənin hesab kitabına qarışmağa ixtiyarı olar. Bir gün qəbzi qoydum cibimə və istədim cəmiyyətin işlərindən xəbərdar olam. Əvvəl getdim xəzinədarın yanına və soruşdum ki, cəmiyyəti-xeyriyyənin nə qədər pulu var? Xəzinədar mənə cavab verdi ki, cəmiyyətin iyirmi altı manat pulu var. Dedim: – Mümkündürmü kitab və dəftərləri görmək? – Dedi: – Sənin nə ixtiyarın var? – Dedim: – Əlimdə qəbzim var. – Dedi: – Qəbz lazım deyil. – Dedim: – Bə nə lazımdı? – Dedi: – Revolver lazımdır. Qoydum getdim. Bəli, mətləbdən uzaq düşdük. Görüm nədən danışırıq?.. Hə, qəbzdən… Bəli, qəbz. Özgə tayfaların içində qəbz sahibləri əgər bir yerə yığışıb bir şeyə qərar versələr, gərək xəzinədar həmin qərardada əməl eləsin; amma Bakıda belə deyil: necə ki, məsələn, Bakıda cəmiyyətin üzvləri keçən il yığışıb qərar verdilər ki, flan tələbəyə bu qədər pul verilsin, amma xəzinədar razı olmadı və vermədi. Üzvlər də dedi ki: – Eybi yoxdur, fədayət şəvəm. Sözümüzü qurtardıq. Və “Təzə həyat”dan təvəqqə edirik ki, əgər qüsurumuz olsa, bizi bağışlasın; çünki qəzetçi gərək heç kəsi özündən incitməsin. Doğrusu, biz bir az xamıq və o cür yazmağı başarmırıq ki, bir para adam bizdən inciməsin. Lap yaxşı olardı ki, “Təzə həyat” Bakı cəmiyyəti-xeyriyyəsi barəsində bir məqalə yazaydı və bizim üçün də bir nümunə olaydı. Biz də görəydik ki, necə lazımdır yazmaq ki, heç kəs inciməsin. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 aprel 1907, №15 * * * Məslək “Təzə həyat” deyir ki, qəzetçi gərək qəzetəsini elə yaza ki, hər kəsi özündən incitməyə. Dəxi bundan da aşkar söz ola bilməz. Əgər qəzetçi camaatı özündən incitsə, dəxi kimə lazım olacaq onun qəzeti? Biz bunu çoxdan bilirik. Doğrudan da, biz qəzetimizi təzə başlayanda xəyalımızda qoymuşduq heç kəsi özümüzdən incitməyək və bacardığımız yerə kimi hamını özümüzə rağib eləyək ki, qəzetimizi çox oxusunlar və bizə çox abunə yazılsınlar. Amma Allah şeytana lənət eləsin, qoymadı düz yolumuznan gedək. Elə əvvəlinci nömrədən başladıq bij-bij sözlər yazmağa. Ona sataşmağa, buna dolaşmağa. Demək ki, “açmamış qapı” qoymadıq və axırda hamını özümüzdən incitdik. Əvvəllər genə az-çox müştərimiz var idi, amma indi gəldikcə azalır. Amma bu gündən biz məsləkimizi dəyişirik və “Təzə həyat”ın sözünə baxıb dəxi bundan sonra elə yazacağıq ki, müsəlmanların əfkarına müvafiq olsun, yəni onların keyfincə olsun, onların rəyi ilə düz gəlsin və elə mətləblər yazacağıq ki, hamı bizdən razı qalsın. Yəni, doğrudan da bu da bir işdi ki, qələmi al əlinə, yetənə yet, yetməyənə də bir daş at? Və bir də bunun axırı nə olacaq? Bir gün ona sataşarsan, sabah bunun üstünə gülərsən, o biri gün ayrısına dolaşarsan və lap axırda da dünyanı özünə düşmən elərsən və lap axırda da bircə nəfər də müştəri tapmazsan və milyonçu da olsan, axırda qəzetini bağlarsan. Doğrudan da belədi; görürsən bir tərəfdən nuxalılar bizdən inciyir ki, niyə yazırsan “nuxalıların qiraətxanası açılandan qiraətxananın qəzetləri və stolları hambalların dalından yerə düşür – Bir ay bura köçür, bir ay o biri evə köçür”. Doğrudan da bizə deyən gərək ki, axır sənə nə dəxli var? Nuxa hara, biz hara, bizə nə borcdu ki, Nuxa cəmiyyəti-xeyriyyəsinin nə qədər pulu var? Bizə nə borcdu ki, cəmiyyətin iki yüz manatı necə oldu? Aşkardı ki, nuxalıların hamısı indi biznən olublar düşmən. İndi, məsələn, götürüb yazaq ki, Bakıda müsəlman bazarında yol ilə gedənləri “ha1-huya” basırlar, söz yox ki, bakılılar bunu oxuyanda bizdən inciyəcəklər. Doğrudan da bizə deyən gərək ki, Tiflisdə otura-otura Bakı ilə nə işimiz var? Məsələn, biz hara, sərdar Mənsur hara ki, yazırıq “iki eşşəyin arpasını bölə bilməyə-bilməyə Rəştdən qaçıb gedib Tehranda postların rəisi olub”. Cəhənnəmə olub, gora olub, bizə nə dəxli var?! (hələ qurtarmadı) Zəli “Molla Nəsrəddin”, 14 aprel 1907, №15 * * * Zarafat Əvvəlinci dəfə mən “İrşad”ın 65-ci nömrəsini oxuyanda elə bildim ki, Şamaxı deputatı Nəcəf Yəhya oğlunun məktubu və Ağayevin bu məktuba cavabı ciddi surətdə yazılıblar, amma ikinci dəfə oxuyub gördüm ki, Nəcəf Yəhya oğlunun də məktubu zarafatnan yazılıb, Ağayevin cavabı da zarafatnan yazılıb. Hər kəs istəyir ki, bu yazıların zarafat, ya ciddi olmaqlarını başa düşsün, “İrşad”ın 65-ci nömrəsini tapsın və Nəcəf Yəhya oğlunun məktubu ilə Ağayevin cavabını bir də oxusun. Nəcəf Yəhya oğlunun məktubu “İrşad” idarəsinə yetişən vaxt Ağayev elə bilib ki, bu məktub zarafatnan yazılıb və bu səbəbdən Ağayev də götürüb zarafatnan cavab yazıb. Molla Nəsrəddindən qabaq belə zarafatlar yox idi; indi hamı Molla Nəsrəddinə baxıb başlayıblar zarafatnan yazmağa. Başlayaq Nəcəf Yəhya oğlunun məktubundan. Amma buradan bir haşiyə çıxıb bunu da ərz edirik ki, bu məktubu Nəcəf Yəhya oğlu yazmayıb, bu məktubu Hacı Məcib əfəndi ya özü yazıb, ya öz yavıq adamlarının birinə yazdırıb; ondan ötrü ki, Nəcəf Yəhya oğlu bu cür kağızları yaza bilən adam deyil və bunu şamaxılı qardaşlarım təsdiq edə bilər. Hələ bunun eybi yoxdur. Belə hesab edək ki, Nəcəf Yəhya oğlu özü yazıb; keçək məktubun məzmununa. Nəcəf Yəhya oğlu yazır ki, “Bu müəzzəm ileyh şəxsin (yəni qazı Hacı Məcib əfəndinin) millət yolunda, ittihad, ittifaq, tərəqqi və maarif yolunda göstərdiyi səyləri və etdiyi ciddü cəhdləri bir-bir tedad etməyi artıq bilirəm”. İnşallah, Nəcəf Yəhya oğlu bu sözləri gülməkdən ötrü deyir; ondan ötrü ki, millətin ittihad və ittifaqı yolunda Hacı Məcid əfəndinin səyi məhz bu olubdur ki, öz sekretarı Qayıbova yer açmaqdan ötrü gecədə bir dəfə Nəcəf Yəhyayevi göndərib inspektor Leontiyevin evinə ki, sünnü və şiə uşaqları üçün iki elmi-ilahi müəllimi saxlasın və bu cəhətdən şamaxılıların içinə sünnü və şiə məsələsi salıb. Tərəqqi və maarifə də gələndə Hacı Məcid əfəndinin barəsində biz bunu ərz edə bilərik: əvvələn, cənab Hacı Məcid əfəndi Cümə məscid mədrəsinin nizamını pozdu və mollalara vəqfdən verilən məvacib və ianəni kəsdirdi ki, qazı İbrahim Xəlil əfəndinin övladı müdərrislik edib şöhrətlənməsinlər və Hacı Məcid əfəndinin nüfuzunu əksiltməsinlər. Əgər cənab Nəcəf Yəhyayev tərəqqi və maarif yolunda çalışmaq buna deyir, dəxi bir özgə iş! Yoxsa Hacı Məcid əfəndi hansı mədrəsəni zəmanəyə görə tərtibə qoydu və qırx-əlli mollaya təlim verdi? Nə vaxt müntəzəm, davamlı, mütəəddi müdərrisli bir mədrəsə vücuda gətirdi, savayı ondan ki, bacısı oğlu üçün bir yalançıq məktəb açdı və o da ki, mömün müsəlmanların duasının bərəkətindən qoydu getdi işinə. Bir-iki qohum və əqrabasından və bir neçə dövlətli tanışlarından savayı Hacı Məcid əfəndinin kimə faydası dəydi? Bellərini ismətli qızlara ovuşduran Həmid paşaları və Hacı Mustafaları və qeyri yoldaşlarını məclislərin sədrində əyləşdirən, ikiqat olub onlara hörmət və təzim göstərən və bu surətlə onların bəd əməllərinə rövnəq verən Hacı Məcid əfəndi deyilmi? Hər il dövlətli hacılara kağız yazıb fəqirlərin haqqı olan zəkat pullarını yığan, bisavad və nadan mollalara şəhadətnamə verən Hacı Məcid əfəndi deyilmi? Bəli, hələ bunların eybi yoxdur, keçək Nəcəf bəyin məktubuna. Cənab Nəcəf Yəhyayev deyir ki, Hacı Məcid əfəndinin evi məvacib ilə tikilməyib; çünki iyirmi beş manat məvacib ilə əlli min manatlıq ev tikdirmək olmaz. Molla Nəsrəddin bu doğruluqda sözün qabağında dəxi bir söz danışmağa acizdir və lakin söz burasındadır ki, Hacı Məcid əfəndinin qeyri bir yerdən, qeyri bir mülk və məaşdan, qeyri bir kənd və kəsəkdən mədaxili yoxdur. Bəs əlli min manatlıq, ya iyirmi beş min manatlıq ev məgər göbələkdir ki, özü-özünə yerin altından pırtdayıb çıxsın? Amma öz aramızdır, Diyallı kəndinin barəsində Nəcəf Yəhya oğlu bir az zarafat eləyir; ondan ötrü ki, Hacı Məcid əfəndinin Diyallı kəndindəki atadan qalma evi məhz iki-üç dənə balaca örtülüdən ibarətdir. Hələ bunun eybi yoxdur, bu da hələ qalsın. Cənab Nəcəf Yəhya oğlu yazır ki: “Mən cəmi islam tərəfindən vəkiləm”. Burada bir söz yadıma düşdü: Danabaş kəndinin mollası mərhum Molla Tarqulu həmişə deyərdi ki, Danabaş kəndi yer üzünün “göbəyi” -dir; yəni mərkəzidir. Yazıq Molla Tarqulu, Allah sənə min rəhmət eləsin! İndi sağ olaydın və görəydin ki, dünyada Şamaxı da var imiş və bu Şamaxıda Yəhyayevlər var imiş ki, özlərini cəmi islam tərəfindən vəkil hesab eləyirlər. Yazıq Danabaş kəndi, bə sən nə vaxt Yəhyayevə vəkalətnamə göndərdin? Vaqeən hər kəs Nəcəf Yəhyayevin məktubunu oxusa, elə biləcək ki, Yəhyayev zarafat eləyir və biçarə Ağayev də elə bilib ki, Yəhyayev zarafat eləyir və Ağayev də Yəhyayevə baxıb götürüb zarafatnan cavab yazıb. İndi yazıq şamaxılılar da elə bilirlər ki, Ağayevin cavabı ciddi bir cavabdır: məsələn, Ağayev yazır: “Ustadi-kamilimiz olan Hacı Məcid əfəndi”. Molla Nəsrəddin də iqrar edir ki, Hacı Məcid əfəndi ustadi-kamildir. Buna da dəlilimiz budur ki, Hacı əfəndi indiyə kimi heç bir həqiqi alimi yavığına qoymayıb; hətta məclis üzvlərinin ikisini də qudrətsiz və cahil mollalardan təyin elətdirib ki, sirlərini və politikasını açmasınlar və ona qul kimi tabe olsunlar; necə ki, indi olurlar. Sonra Ağayev yenə zarafatnan yazır: “Hacı Məcid əfəndi aləmiislama böyük-böyük xidmətlər etməklə cümlə müsəlmanların öhdəsinə əvəzi olmayan minnətlər qoymuşlar. Canları ilə, dilləri ilə, qələmləri ilə bu dairədə fədakarlıqlar ediblər və bu cəhətdən məlazülmöminin və məlcəül-müslimindirlər”. Yəqin ki, biçarə şamaxılıların heç fikrinə də gəlməyib ki, bu sözlər gülməkdən ötrü yazılıblar. Bəli, canları ilə fədakarlıq ediblər. Bəli, canları ilə, yəni bədənləri ilə, yəni fədakarlıq eləyə-eləyə əriyib çöpə dönüblər. Bunu şamaxılılar bizdən yaxşı bilirlər. Axırda ölmədik, bunu da gördük, şöhrətpərəstlik, tamahkarlıq, tərəfgirlik, tənpərvərlik, müstəbidlik və mühibriyasətlik kimi təbiətlərin sahibinə məlazül-möminin və məlcəül-müslimin adı qoydular. Bir də Ağayev deyir ki, Hacı Məcid əfəndinin barəsində “İrşad” idarəsinə göndərilən yazıları “bir dəstə qayırmışam, inşallah Hacı əfəndinin hüzuruna təqdim olunar”. Bu sözlər də zarafatdır; ondan ötrü ki, qəzetçilik vəzifəsini Ağayev hamıdan yaxşı bilir. Bu işlərin hamısını adam mülahizə eləyəndə adamın yadına, məsələn, Zəngəzur acları düşür. Sonra adam özü-özünə deyir ki, dəxi niyə ürəyimi sıxıram? Şamaxıda ki, “məlcəül-müslimin” var, dəxi niyə ürəyimi sıxıram?! Sonra adamın yadına vəhşi Qafqaz müsəlmanları düşür; adam yenə öz-özünə deyir ki, dəxi nə qəm eləyirəm. Şamaxıda ki, “məlazülmüslimin” var. Sonra adamın yadına əcnəbi millətlərin ayağının altında payimal olan və yavaş-yavaş mətruk olmağa üz qoyan müsəlman millətləri düşür, yenə adam deyir ki, niyə qüssə eləyirəm, Şamaxıda Hacı Məcid əfəndi kimi “pənahgahımız” var. Sonra adamın yadına yenə çox-çox şeylər düşür; amma sözü müxtəsər söyləmək bunların hamısından yaxşıdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 aprel 1907, №16 * * * Qayırma hədislər Biz keçən vaxtlarda bir neçə dəfə bunu demişik ki, vaizlərimiz məscidlərdə söylədikləri hədislərin yüz hissədən doxsan doqquz hissəsi qayırma hədisdir. Bizim bu sözlərimizdən ötrü çox adam deyirdi ki, Molla Nəsrəddin yoldan çıxıb. İndi, Allaha şükr olsun ki, Bakı camaatı cənab Hacı Mirzə Əbutürab Axund oğlu mövlud günü söylədiyi nitqi eşitdilər. Həmin niqin surəti “İrşad”ın 69-cu nömrəsində yazılıb. Hacı Mirzə Əbutürab həzrətlərinin haman gün buyurduğu sözlərin biri də budur ki, “müsəlmanın içinə nifaqı və ayrılığı salan qayırma hədislərdir”. Bəs indiyə kimi Molla Nəsrəddin nə deyirdi? Allah Hacı Mirzə Əbutürab Axund oğlunun vücudunu bibəla eləsin. Ax, bu qayırma hədislər! Məni qocaldan bu qayırma hədislərdir. Keçən vaxtlarda Qapazlı kəndində mənim bir əmim var idi; adı Hacı Nəzirqulu idi. Bu əmimin üç arvadı var idi. Mən uşaqlıqda ayda bir dəfə əmimgilə qonaq gedərdim və hər dəfə gedəndə görərdim ki, əmim təzə bir övrət siğə eləyib. Bir dəfə soruşdum ki, “əmi, maşallah, nə çox məşğuliyyət eləyirsən?” Əmim mənə belə cavab verdi: – Bala, sən hələ uşaqsan və Molla Tarqulu buyurduğu hədisləri eşitməyibsən. Molla Tarqulu deyir ki, “cinabət qüslinin hər bir zərrəsindən yetmiş iki min məlaikə xəlq olunur və bu məlaikələr qiyamət günü qüsl sahibini qanatlarının üstünə alıb, qalxızacaqlar göylərə və gəzdirəcəklər”. Əmimin sözünü mən o vədə başa düşməzdim; amma sonra başa düşdüm. Bəli, qayırma hədislərdən danışırdıq. Allah Hacı Mirzə Əbutürab cənablarını səlamət eləsin. Hərçənd biz axundun iltifatından məhrumuq, amma haqq sözə Molla Nəsrəddinin canı qurban! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 aprel 1907, №16 * * * “Tərcüman”ın fitvası Möhtərəm “Tərcüman” qəzeti 36-cı nömrəsində xəbər verir ki, dumanın müsəlman üzvlərindən 5 nəfər vəkil islam məzhəbini atıb, “işçilər” məzhəbini qəbul eləyiblər və iki nəfər vəkil yenə müsəlmançılıqdan çıxıb, sosyal-demokrat məzhəbinə daxil olublar. “Tərcüman”ın bu sözlərini oxuyanda keçən günlər yada düşür. İl yarım bundan qabaq Tiflisdə bir para müsəlmanlar qırmızı bayraq götürüb, “Yaşasın hürriyyət!” – deyib küçələri dolananda, böyük mollalarımız camaata buyururdular: “Baxmayın bu axmaqların sözünə, bunlar müsəlmançılıqdan çıxıblar!”. Elə indi “Tərcüman” də belə buyurur. Yazıq Hacı Mirzə Həsən ağa, niyə səni qatır üstə mindirib Təbrizdən çıxardıb qovdular? Sənin günahın nə idi, sən nə deyirdin ki? Sən deyirdin ki, “bu məşrutəçilər yoldan çıxıblar”. Bəs səni niyə bu günə saldılar ki, “Tərcüman” qəzeti kimi sənin həmməsləkin var imiş! “Tərcüman” yazır ki, “işçilər”in məramnaməsi şəriətə ziddir. Ondan ötrü ki, işçilər xüsusi mülkilərin zəhmətkeşlərə təqsim olunmasını tələb edirlər və belə olan surətdə mülk sahibləri razı olmayacaqlar və onlardan alınan mülklər qəsb olacaqlar və bu mülklərdə namaz qılmaq olmayacaq. Demək, “Tərcüman”ın fərmayişindən bu çıxır ki, məsələn, bütün Maku xanlığında tək bircə Mürtəza Quluxan qıldığı namaz dürüstdür və əgər Maku torpağının istər bir qarışı da rəiyyətin birinə verilə və bu rəiyyət həmin bir qarış yerdə namaz qıla, – namazı batil olacaq. Xülasə, “Tərcüman” haman nömrəsində çox sözlər danışır; məsələn, başlayıb keçən türk padşahlarından və tərifləyə-tərifləyə gəlib çıxır axıra. Məsələn, yazır ki, Allah onlara rəhmət eləsin, bizim üçün gözəl-gözəl adətlər qoyub gediblər. Bəli, həqiqət Allah onlara rəhmət eləsin! Ondan ötrü ki, bizim üçün gözəl “adətlər” qoyub gediblər. Amma, nəuzübillah, mənim yadıma belə gəlir ki, keçən türk padşahları quldurbaşı kimi bir zad imişlər. Mənim belə yadıma gəlir ki, onların bircə dəfə və fikirlərində olmayıb biz biçarəyə bir gün ağlasınlar. Mənim belə yadıma gəlir ki, onların arzu və məşğələləri övrətbazlıq, uşaqbazlıq və millətin səadətini öz nəfslərinə qurban eləmək idi. Allahü əkbər, Allahü əkbər! “Tərcüman” keçən padşahları tərifləyir, “Təzə həyat” indiki padşahları tərifləyir; amma bu nainsaflar bircə bunu demirlər ki, bəs biz yazığa nə qalsın. Hə, yadıma düşdü, qoy deyim, sonra yadımdan çıxar: “Təzə həyat” 7-ci nömrəsində bizi də zornan çəkir ki, osmanlı sultanına səcdə eləyək və yazır ki, “Molla Nəsrəddin” və cəmi müsəlman qəzetləri osmanlı sultanını zati-ali hesab edir. Yazıq “Təzə həyat” nə eləsin, Kükəmərdən təzə gəlib və “Molla Nəsrəddin”in nə yazılarını görüb, nə də şəkillərini. Bəli, “Tərcüman”dan danışırıq. Ta nə danışaq? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1907, №17 * * * Oxucularımıza Məcmuəmizin 15-ci nömrəsində “Təzə həyat”ın məsləki barəsində bir neçə söz danışmışdıq. Bizim bu sözlərimizə “Təzə həyat”ın acığı tutub başlayıb bizim xüsusumuzda küçə söyüşləri söyməyə. Bu söyüşlərə biz cavab yazmayacağıq və buna da iki səbəb var: əvvəla, məcmuəmizdə yer azdır və ixtiyarımız yoxdur bu az yeri qərəzi-şəxsi münasibətilə vuruşma meydanı edək. Saniyən, indiki halımızı nəzərə alıb Qafqazda müsəlman qəzetlərinin çoxalmasını qənimət hesab edirik və “Təzə həyat”ın özünün də camaatımız üçün nafe olmağını danmırıq, bu şərt ilə ki, əvvəlinci nömrənin baş məqaləsini və qalan nömrələrdə bir para məddahanə mənzumələri cırıb tollayaq Kaspi dəryasına. Əgər bundan sonra “Təzə həyat” məsləkinə təğyir verməyib genə başlıya “ay Soltan, qadan alım, ay hacı, başına dolanım”, – bir qəzet dairəsindən kənara çıxmamaq şərtilə, genə hərdən-bir “Təzə həyat”dan danışmağa vədə veririk. Bir şey yadımıza düşdü: “Təzə həyat” deyir ki, biz dövlətliləri o qəsd ilə pisləyirik ki, bizə pul versinlər. Amma biz də deyirik ki, “Təzə həyat” dövlətlilərə o qəsd ilə təməllüq edir ki, ona pul versinlər. Kimin sözü haqdır? Molla Nəsrəddinin əlli altı nüsxəsini diqqətlə oxuyanlar bilirlər ki, biz bir söz ilə də işarə eləməmişik ki, bizim pula ehtiyaclığımız var, ondan ötrü ki, “Hər ki bəd xod dər süal güşad- Ta bemirəd niyazmənd bəvəd” “Əz begüzar və padşahi kon Kərdənibitəmə bülənd bəvəd”. “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1907, №17 * * * Gəncə mollalarına Ey Gəncə mollaları! Mən sizdən çox artıq təvəqqe eləyirəm ki, öz təklifinizi biləsiniz və cızığınızdan kənara çıxmayasınız. Siz görürsünüz ki, indiyədək mən sizə bir söz deməmişəm. Amma siz mənim qədrimi bilmədiniz. İndiyədək çox vaxt məclislərdə mollalardan söz düşəndə bəziləri deyirdilər ki, bizim Qafqazda üləma yoxdur, amma mən onlara deyirdim ki, “yox, elə danışma, şayəd bir para yerlərdə ülamamız ola” və bu sözləri deyə-deyə mən bu bir para yerlərə könlümdə Gəncəni də daxil eləyirdim. Heyif, heyif mənim ümidimə və xəyalıma! İndiyədək molla məsələləri barəsində biz “Gəncə” sözü məcmuəmizdə yazmamışıq və bu xüsusda çox yerdən kağızlar almışıq ki, “nə səbəbə Gəncə üləmasından söhbət açmırsınız?”. Biz genə səbr edirdik, ondan ötrü ki, indiyədək danışmağımıza bir səbəb yox idi. Ey Gəncə mollaları! Həqq -səyimiz sizi tutsun! Vaqeən, mən indi öz-özümə fikirləşirəm ki, niyə görəsən biz bu günlərə qaldıq? Sonra öz-özümə deyirəm ki, bəlkə biz o səbəbə bu günlərə qalmışıq ki, bizim üstümüzdə üləma yoxdur? Öz-özümə deyirəm ki, bəlkə elə doğrudan bizim içimizdə üləma yoxdur? Sonra genə öz-özümə deyirəm ki, əgər bizim içimizdə üləma var, di pəs hardadılar ki, görsənmirlər? Sonra deyirəm bəlkə Bakıda, İrəvanda, Şamaxıda, Naxçıvanda, Salyanda, Danabaş kəndində, Karsda var? (Buradan haşiyə çıxıram və Kars qazisindən llotu-lotuyana təvəqqe edirəm ki, sünnişiə söhbətini aradan götürsün. Bax, mən ölüm deyəndə su durar. Mən ölüm lotu-lotuyana aradan bu cür söhbətləri götür). Hə, gələk söhbətimizə. Ey Gəncə mollaları! Mən indiyədək elə bilirdim ki, sizin təklifiniz xalqı məscidə yığıb onları vəz və nəsihət ilə Allah yoluna dəvət etməkdir və mən elə bilirdim ki, haman təklifinizi əmələ gətirməkdən savayı dəxi sizin özgə işiniz yoxdur. Amma maşallah, maşallah, belə məlum olur ki, sizin özgə bir peşəniz də var imiş. İndi məlum olur ki, siz biçarə avam camaatı yığırsınız başınıza, sonra ortalığa bir meşok pul qoyursunuz və əvvəl özünüz düşürsünüz səcdəyə və möhür əvəzinə haman qızıl pulu öpürsünüz, sonra da çönüb avam camaatı zor ilə yıxırsınız yerə ki, onlar da sizin kimi üzü üstə yerə düşüb qızılları öpsünlər. Ey Gəncə mollaları? Budurmu ibadət? Mən elə bilirdim ki, siz minbərə çıxanda camaata deyirsiniz: camaat, gözünüzü açın, öz qədrü-qiymətinizi bilin, dövlətli görəndə baş əyməyin. Amma indi, ey Gəncə mollaları, siz özünüz bir qızıl torbası görəndə, uşaq qırmızı alma görən kimi düşürsünüz iməkləməyə. Budurmu mollalıq?!! “Molla Nəsrəddin”, 5 aprel 1907, №18 * * * Molla Cəfərqulu Əcnabi millətlərin içində çox lotular var, çox arvadbazlar var… Birisi gedə bir neçə müddət Rusiyanın və Avropanın şəhərlərini gəzə və sonra gələ müsəlman içinə və Təbrizi, Tehranı, Ərdəbili, Astaranı, Bakını, Naxçıvanı və Danabaş kəndini gəzib dolana, elə bilər ki, müsəlman içində lotuluq, arvadbazlıq və fahişəbazlıq heç əslindən yoxdur və elə bilər ki, bu əməllər ancaq əcnəbilərin əməlidir. Ax, Molla Nəsrəddin, lal ol, çox işlərə əl aparma! Çox sirləri açma, pərdələri qovzama, çox çirkləri qurtdalama ki, üfunəti dünya və aləmə yayılsın! Hər kəs ki, əcnəbilərin və müsəlmanların da əhli-əyal və ər-övrət işlərindən yaxşıca xəbərdardır, mənim sözlərimi başa düşər; amma hər kəs xəbərdar deyil, yaxşısı budur ki, heç sözümə qulaq verməsin. Bunu heç kəs dana bilməz ki, əcnəbilər və kafirlər məhz bir arvad alırlar və ölən günə kimi həmin bir arvada qane olurlar. Əgər bunlar bir-birini xoşladı, ömrlərinin axırınadək bir yerdə yaşayacaqlar, əgər xoşlamasalar, yenə bir tövr rəftar edəcəklər ki, ömrlərini başa versinlər. Və əgər bir-birinə ikrahı oldu, – o surətdə bunlar ayrılacaqlar. Dünyada bu təbii bir şeydir və belə də gərək olsun. İnsaf üçün bunu da lazımdır demək ki, əcnəbilərin içində bu da gahbir ittifaq düşür ki, bir kişi hətta övrətinə məhəbbəti ola-ola bir özgə övrətə yavıq düşür. Amma burada iki böyük təfavüt var: Əvvələn, əcnəbilərin içində övrət sahibi bir kişinin özgə övrətə meyl göstərməyi elə şiddətli təqsir hesab olunur ki, əgər övrəti bu əməldən xəbərdar olsa, həmin saat ərindən boşanar və boşanmağına da məzhəbləri ixtiyar verir. Saniyən, əcnəbilərin və kafirlərin içində bir övrətə iktifa etməyib bir neçə övrət dalicə düşən və fahişəxanalara gedənlər tərbiyəsiz cavan və subay, yəni evlənməmiş kişilərdir. İndi gələk müsəlmançılığa. Doğrudan, müsəlman içində vardırmı arvadbazlıq, lotuluq və fahişəbazlıq, ya yoxdur? Bilmirəm, bəlkə yoxdur? Allah eləyə ki, yox ola! Bu sözləri yaza-yaza akoşkadan baxıram qara bulutlara. Gah elə xəyalıma gəlir ki, bu bulutlar Qara dəryanın və Kaspi dəryasının rütubətidir ki, günün hərarəti onları çəkib gətirib ki, burada onlardan yağış əmələ gəlsin. Gah elə xəyalıma gəlir ki, xeyr, bu bulutlar müsəlman övrətlərinin ahü əfqanlarının bulutlarıdır və bu yağışlar dərya suları deyil, bu bəxtiqaraların göz yaşlarıdır!.. Bəli, gələk müsəlmançılığa. Burada yenə iki təfavüt var. Biz ilə əcnəbilərin əvvəlinci təfavütü budur ki, müsəlman içində övrət sahibi bir kişinin özgə övrətə meyil göstərməyi və özgə övrətə yavıqlıq eləməyi ibadət kimi bir savab əməl hesab olunur. Və ikinci təfavüt də budur ki, müsəlman içində bir övrətə qane olmayıb, bir neçə övrət dalicə düşənlər – mömin və müqəddəs qırmızı və qarasaqqal hacı, məşədi və mollalarımızdır. Bunlar hamısı iki şeydən əmələ gəlir: Əvvələn, bir övrətdən artıq almağın şəraitini mollalarımız xalqa bəyan eləmirlər; çünki bu da onlar üçün bir mədaxil yoludur. Odur ki, bir kişi küçədə getdiyi yerdə görür ki, flan övrətin topuqları ağdır və yoğundur, topuqlar da ki, Allah şükür, açıqdırlar (və məhz elə bundan ötrü da övrətlərimiz tumançaq gəzirlər). Bəli, elə o lazımdır ki, məşədinin gözü sataşsın övrətin qıçlarına, tez çapacaq mollanın yanına ki, flan övrəti al mənə! Molla da dəli deyil ki, xəbərdar olsun ki, aya bu məşədinin evində övrət var, ya yox. Əlüstü kəllə qənd gəlir ortalığa, – vəssalam! Saniyən, bu lotubazlıqlar və arvadbazlıqlara rövnəq verən – siğəbazlıq məsələsidir. Bunu gərək cəmi məşədilərimiz bilərlər ki, məsələn, Xorasanda mollalarımız bir övrəti bir saatda on nəfər kişiyə “siğə” edirdilər. Bizim məşədilərin çoxusu bu cür siğələrdən feyziyab olublar. İndi elə adət bu cür düşüb ki, Xorasanda övrət siğə eləmək də ziyarətin şəraitinin birindən hesab olunur. Biz deyirik ki, bunlar hamısı ibadətdir; amma kənardan baxan əcnəbilər bizə deyirlər: “Ay müsəlman qardaşlar, siz bizim cavanlarımızı məzəmmət eləyirsiniz ki, lotu və fahişəbazlığa mürtəkibdirlər; amma, Allaha şükür, sizin ki, məşədiləriniz gündüz ziyarət etdikdən sonra, gecələr fahişəxanalarda özlərinə mənzil qərar verirlər”. Yalandırmı bu sözlər? On altıncı nömrəmizdə Molla Tarqulunun siğə barəsində etdiyi vəzindən bir neçə söz danışmışıq. Bizim bu sözlərimiz Astarada cənab Hacı Mirzə Molla Cəfərqulu ağaya xoş gəlməyib və məsciddə buyurub ki, bu sözlər xilafi-şərdir. Axund Molla Cəfərqulu ilə gələn nömrələrdə danışmağı vəd edirik; çünki bu dəfə onsuz da çox hədərən-pədərən söylədik. Amma yenə əzbərayi-xali nəbudən bir şey lazım bilirəm axunddan soruşam: Cənab Molla Cəfərqulu ağa! Mənim sözlərimmi xilafi-şərdir, yainki Mirzə Əbdülkərim sədri-xüddambaşı ilə şərakət edib fahişə övrətə, nökərin adına siğə cari etmək və beş-altı gecə evdə saxlayıb kef çəkmək? Qalsın gələn həftəyə. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 may 1907, №19 * * * Erməni və müsəlman övrətləri Biz Qafqaz müsəlmanları razı olmarıq ki, övrətlərimiz evdən eşiyə çıxsınlar və üzüaçıq gəzsinlər. Bu bir yaxşı adətdir. İndi baxıb görək ki, niyə buna razı olmuruq? Hər kəs desə ki, biz övrətlərimizin üzüaçıq gəzməyinə ondan ötrü razı olmuruq ki, xilafi-şəriətdir – yəqin ki, yalan deyir. Əvvələn, heç bir müsəlman indiyədək bu xüsusda özünə zəhmət verib, bu məsələni əsl üləmadan soruşub öyrənməyib və bəlkə çox müsəlmanlar soruşub biliblər ki, övrətin üzüaçıq gəzməyi şəriətə xilaf deyil. Bəli, üz açmaq xilafi-şəriət deyil. Çünki biz quranda üz açmağı qədəğən və haram edən açıq bir ayə və işarə görmürük. Budur quran, budur meydan! Üz açmağın guya haram olmağına dair bir para üləmanın gətirdikləri dəlillərin ən möhkəmləri bu aşağıdakı ayələrdir: Qül lilmöminati yəğzüzən min əbsarihinnə və yəhfəznə fürucihin və la yübdinə zinnətəhünnə illa ma zəhərə minha. Mənası: ya Məhəmməd, arvadlara de ki, gözlərini yumsunlar, övrəteynlərini gizlətsinlər, zinətlərini aşkar etməsinlər, açıqda olan zinətlərindən savayı. Vəl yəzrübnə bixümürühinnə əla cüyubihinnə. Mənası: arvadlar çarqatlarını boyunlarına salsınlar; yəni boyunlarını və sinələrini örtsünlər. Ya eyyühənnəbiyyü qül li əzvacikə və bənatikə və nisaəl-mömininə yüdninə əleyhün min cəlabibihinnə zalikə ədna ən yörəfnə fəla yözeynə. Mənası: ey peyğəmbər, öz arvadlarına, qızlarına və mömünlərin arvadlarına de ki, üst örtüləri ilə bədənlərini örtsünlər və bu vasitə ilə kənizlərdən ayrılıb, hürr olduqlarını bildirsinlər, ta ki onları kəniz zənn edib sataşmasınlar. Budur, guya üz açmağı haram edən ayə və dəlillərin ən möhkəmləri! Halbuki həmin birinci ayədəki “ila ma zəhərə minha” fərmanı ilə haqq-təala üz açmağı cayiz buyurur. Bu ayələrin heç birində bir xırda da əmr olunmur ki, arvadlar üzlərini qapasınlar. Birinci ayənin ən sərih mənası budur: naməhrəm məhəllərə, naməhrəm hallara baxmayınız, övrəteynlərinizi (ərəbcəsinə diqqət ediniz) örtünüz, təbii zinətlərinizi, yəni bədəninizin zinət təki olan içəri məhəllərini aşkar etməyiniz; amma əl, üz kimi zahir zinətlərinizi aşkar ediniz. Budur birinci ayənin əsl ruhu, əsl mənası. İkinci, üçüncü ayələrdə də üz qapamağa dair bir tük qədəri də işarə yox. Ayələrin cümləsində nəhy və haram olan xüsuslara nəinki təkcə bir müsəlman övrətləri, bəlkə cümlə qeyri məzhəb arvadları da rəayət etməlidirlər. Çünki bunlar hamı üçün lazımdır. Odur ki, bu gün bədənin əl və üzdən savayı qeyri yerlərini göstərməməyə, rüxsətsiz içəri girməməyə bizdən artıq xaçpərəstlər əməl edirlər. Çox xüsuslarda olduğu kimi, burada da biz ayənin əsl ruhunu itirib, arvadların övrəteynini gizləməklə üzlərini gizləməyi bərabər tuturuq ki, bundan da daha aşkar cəhalət ola bilməz. Xülasə, bizim etiqadımız bundadır ki, üz açmaq xilafi-şər deyil. Bu barədə əlimizdə şəri dəlillərimiz çoxdur. Amma belə xırda məcmuədə bundan artıq təfsilat vermək istəmədik. Biz deyirik hansı alim üz açmağı quran ayəsilə haram bilirsə, buyursun; ən möhkəm dəlillərlə cavab verməyə hazırıq. Amma indidən burasını deyirik ki, “qayırma hədislər”lə bizim işimiz yoxdur. Keçək əsil mətləbə. Heç kəs deməsin ki, mən şəriət naminə övrətimi qoymuram üzüaçıq gəzsin. Əgər biz gedib görək ki, məsələn, övrətimiz əlinə bir yekə dəyənək alıb, öz anasını döyür, – biz övrətə heç bir söz demərik. Halbuki ağvalideyn, yəni ata və ananın üzünə durmaq böyük günahlardan hesab olunur. Amma əgər biz övrətimizi küçədə üzüaçıq görsək, vurub öldürərik. Aşkardır ki, burada özgə səbəblər var. Həmin səbəblərin biri budur ki, övrətlərimizin örtülü dolanmağı bizlərdə bir adətdir düşübdür. Mən baxıram ki, heç bir müsəlman övrəti müsəlman içində üzüaçıq gəzmir və bunu görüb, mən də razı olmuram ki, övrətim üzünü açsın və aça da bilməz! Əgər tək bircə mənim övrətim üzünü açsa, onu bikar müsəlmanlar “hoyda-hoydaya” götürərlər və mənim də adımı “biqeyrət” qoyarlar. Ərəbistanda, İranın çox yerlərində, Osmanlıda və Rusiyada müsəlman övrətləri üzüaçıq gəzirlər. Amma Qafqazda işlər özgə cürdür. Söhbət düşəndə bizim qeyrətli kişilərimiz deyirlər ki, belə lazımdır, çünki övrət üzüaçıq gəzib dolansa, özgə kişi ilə aşnalıq qatar. Əsl mətləb buradadır. Əgər həqiqətdə bizim övrətlərimiz belə etibarsız və bihəyadırlar, söz yox ki, lazımdır onları qoymayaq evdən eşiyə çıxsınlar. Amma görək doğrudurmu bu tövr gümanımız? Aya övrətlərimizi bu tövr bihəya və bivəfa hesab etməyə əlimizdə bir sübut var, ya yox? Qonşularımız erməni övrətləri gözlərimizin qabağındadır. Bunlar üzüaçıq dolanırlar. Heç bir insaf əhli deyə bilməz ki, erməni övrətləri özgə kişilər ilə aşnalıq qatırlar! Mən bu sözlərimi o kəslərə deyirəm ki, erməniləri yaxşı tanıyırlar və erməni övrətlərinin ər və övrət rəftarlarına yaxşı bələddirlər; özgələr ilə işim yoxdur. Hansı vicdan sahibi müsəlman deyə bilər ki, erməni övrətləri həyasızdırlar? Hansı bir müsəlman görüb və eşidib ki, erməni övrətləri ərlərinə xəyanət etsinlər və özgə kişiyə meyil göstərsinlər? Hansı bir gözəl və cavan müsəlman bacarar bir erməni övrətini özünə aşna eləsin? Söz yox ki, tərbiyəsiz və əxlaqsız övrətlər hər bir millətin içində tapılar. Amma insafı ortalığa qoysaq, baxıb görərik ki, fahişə övrətlər ermənilərin içində nə qədər olsa, müsəlmanların içində bundan az deyil. Sözün doğrusunu danışmaq da bir hünərdir; yoxsa öz-özümüzü başlayaq tərifləyək və özgələri pisləyək – bu yaxşı deyil. Mənim sözüm budur ki, ümumiyyətlə heç bir millətin barəsində demək olmaz ki, flan millətin övrətləri bietibar və ismətsizdir, ya flan tayfanın övrətləri vəfalı və həyaladır. Yer üzündə bəni-noi-bəşər bir cür yaranıb. İnsan dünyaya gələndən sonra başlayır tərbiyə tapmağı və nə cür ki, tərbiyə tapır, axırda elə də olur. Hər millətin içində pis övrətlər var; həmçinin müsəlman içində. Müsəlman içində tapılan fahişə övrətlər dörd divarın içində, çadirşəb altında böyüyüblər. Amma müsəlman övrətlərindən çoxları da var ki, tərbiyə tapıb, üzüaçıq gəzirlər; Allah eləsin ki, mənim bacım və övrətim həmin övrətlər kimi həyalı və vəfalı, saf və səlamət olsunlar. Ermənilərin tərbiyəli övrətlərinin içində mən bir nəfər də əxlaqsız və həyasız övrət görməmişəm. Amma erməni kəndlərində mən fahişə övrət çox görmüşəm və halonki kəndlərdə erməni övrətləri üzləri örtülü gəzirlər. Vardırmı ixtiyarımız bu tövr xəyal eləməyə? Övrətlərimizin nədir günahı ki, biz onların xüsusunda belə bədgüman ola-ola biçarələri qatmışıq dustaqxanalara və onları özümüzə qul, kəniz, aşpaz, fəhlə və oyun-oyuncaq eləmişik? İndi görək biz özümüz nəyik? Əgər müsəlman övrətlərində bircə tikə qeyrət və qanacaq olsa, əgər müsəlman övrətləri gözlərini açıb, qəflət yuxusundan oyansalar, biz kişilərdən boşanıb, yəhudilərə, bütpərəstlərə, yaponlara… övrət olmağı rəva görərlər. Baxaq bir biz müsəlman kişilərinə və görək ki, biz özümüz nəyik və hansı bağların çiçəyiyik? Biz övrətlərimizi dama qatırıq, amma özümüz mütrüb məclisinə gedib, mütrübləri qucaqlayırıq… Biz övrətləri dama qatırıq, amma övrət-uşağımızın ruzisini sarısaçlı əcnəbi fahişələrinə xərcləyirik. Biz övrətləri dama qatırıq, amma kənarda da hansı bir övrətin topuqlarını xoşlasaq, onu siğə edirik. Bu işlərin çarəsi Bunların hamısının tək bircə çarəsi var: bunun çarəsi balaca qızlarımıza tərbiyə verməkdir və oxutmaqdır. İndi bu saat bizim övrətlərimiz evdə oturub, saqqız çeynəyirlər. Onların üzüaçıq gəzməyi indi bu saat heç lazım deyil: Biz onlara bu cür təklifi eləsək də, onlar heç bizim sözümüzü başa düşməyəcəklər və bizə belə cavab verəcəklər: “Sən Allah, a kişi, ətimizi tökmə! Elə o qalıb ki, rus arvadları kimi başıaçıq gəzək!” Bu işlərin çarəsi balaca qızları məktəbə qoyub oxutmaqdır. Elə ki, qızlarımız elmli və tərbiyəli olub, öz qədrlərini bildilər, onda özləri bilərlər ki, necə rəftar eləsinlər. * * * Bu sözləri yaza-yaza biz özümüz də bilirik ki, bu sözlərin hamısı hərf və hədyandır. Söz yox ki, hər kəs bu sözləri oxusa, qulaqları taqqıldayacaq. Və biz özümüz də bunları yazandan sonra oxuduq, qulaqlarımız taqqıldadı. Biz bu sözləri ondan ötrü yazdıq ki, bundan savayı özgə bir mətləb tapmadıq. Hər kəs bu barədə bizim əqidəmizi soruşsa, biz belə cavab verərik: Əvvələn, qız uşaqlarını məktəbə verməkliyin vəbalı atalarının boynundadır. Saniyən, səkkiz yaşına çatmamış qızları ərə vermək cayiz deyil. Salisən, atın və övrətin vəfası yoxdur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 19 may 1907, №20 * * * Gülmək Birinin üstünə gülmək pis şeydir. Biz uşaqlıqda birinin üstünə güləndə anamız bizə deyərdi: “Balam, gülməyin, yoxsa axırda sizin də üstünüzə gülərlər”. Və anamız bizi öyrətmişdi: bir kəsin üstünə güləndə yapışardıq qulaqlarımızın ucundan çəkərdik ki, bizim də başımıza gəlməsin və üstümüzə gülməsinlər. Biz Qafqaz müsəlmanları indiyədək iranlıların üstünə gülərdik ki, yazıqlar dalı qalıblar. İndi belə məlum olur ki, biz o vaxtlar iranlıların üstünə güləndə qulağımızın ucundan yapışıb çəkməmişik və bu səbəbdən indi biz də o hala düşmüşük ki, bizim üstümüzə iranlılar gülürlər. “Həbül-mətin” ruznaməsi Gəncə mollaları barəsində uzun bir söhbət açıb və axırda yazır ki, Gəncə mollaları işi o yerə yetiriblər ki, Qafqaz Şeyxül-islamına götürüb yazırlar ki, Şeyxül-islam müəllimlərin ictimaına mane olsun, ondan ötrü ki, müəllimlərin və məktəblərin tərəqqisi və artmağı axırda bais olacaq mollaların fənd və fellərinin üstünün açılmağına. Məqalənin axırında “Həbül-mətin” belə yazır: Təbrizdə Hacı Mirzə Həsən ağa bircə dəfə mücahidlər barəsində narazılıq izhar etmək ilə onu təbrizlilər şəhərdən kənar elədilər, amma Gəncə Hacı Mirzə Həsən ağaları Qafqaz mücahidlərinin xüsusunda danosbazlıq və şeytançılıq eləyə-eləyə bunların hörməti gəncəlilərin içində daha da artır. “Həbül-mətin” deyir: gör təfavüt nə dərəcədədir? “Molla Nəsrəddin”, 19 may 1907, №20 * * * Millət qurbanları Ay Molla Nəsrəddin baba, sən axır bir təcrübəli qoca kişisən, sən Allah bir məni başa sal görüm, millət yolunda can və malı fəda eləmək nə sözdür? Məsələn, belə tutaq ki, birisi deyir “mən millət yolunda canımı və malımı fəda etmişəm”. Mən ha fikirləşirəm, heç bu sözlərin mənasını başa düşə bilmirəm. Dünən, məsələn, kitab dükanına getdim ki, bir cild “Məsalikülmöhsinin” alım. Soruşdum qiyməti neçədir? Kitabçı cavab verdi ki, qiyməti üç manatdır. Dedim bəlkə bu kitabçı bahacıldır, getdim bir özgə dükandan soruşdum, genə üç manat dedilər. İndi, ay Molla əmi, sən Allah bir məni başa sal görüm, millət yolunda malı fəda etməyin mənası nədir? Bağışla, Molla əmi, başağrısı verirəm, amma yadımdadır keçən vaxtlarda cənab Talıbov “İrşad” qəzetində yazmışdı ki, “mən malımı millət yolunda fəda etmişəm”. Mən o vədə elə güman etdim ki, bəlkə cənab Talıbov əvvəl dövlətli adam imiş və var-yoxunu xərcləyib İran uşaqları üçün məktəb-zad açıb, ya vətən yolunda böyük pullar məsrəf edib və axırda özü kasıbçılığa düşüb. Amma sonra xəbərdar oldum ki, bunların heç birisi deyil və xəbərdar oldum ki, əvvəl Talıbov bir kasıb adam imiş, amma indi böyük dövlət qazınıb. Genə fikrə getdim, dedim pəs görəsən bu ki, yazır “mən malımı millət yolunda fəda etdim”, pəs bu sözlərin mənası nədir? Axırda xəbərdar oldum ki, cənab Talıbov kitab yazandır. Dedim hə, indi başa düşdüm və yəqin elədim ki, cənab Talıbov əlbət kitab yazır müsəlman qardaşlarına müftə paylayır ki, oxuyub adam olsunlar. Molla əmi, hələ bir mən ölüm de görüm yazacaqsanmı mənim bu sözlərimi ya yox? Molla əmi, indi eşidirəm ki, cənab Talıbov yazdığı kitabların hamısı satılıb, məsələn, “Kitabi-Əhməd” – bir cildi iki manat, “Məsailülhəyat” – bir cildi bir manat, “Məsalikül-möhsinin” – bir cildi üç manat. Molla əmi, sən Allah, incimə məndən, amma bir-iki mətbəəyə gedib kitab çap eləmək işlərini öyrəndim və hər yanda mənə cavab verdilər ki, bu kitablar hamısı qiymətindən üç baha satılır. İndi mən cənab Talıbovun sözlərini yadıma salıram və nə qədər fikirləşirəm, fikirləşirəm, başa düşə bilmirəm ki, millət yolunda malı fəda etməyin mənası nədir? Sən Allah, Molla əmi, bir bax lüğətinə. Molla əmi, istəyirəm bir söz də deyim. İndi ki, başağrısı oldu, qoy sözümü deyim qurtarım. Cənab Talıbov “İrşad” da yazmışdı ki, malından savayı canını da millət yolunda fəda edib. Molla əmi, dəxi bu barədə mənim heç sözüm yoxdur: ancaq Teymurxan şuraya yolu düşən və cənab Talıbovun zindəganlığından xəbərdar olan iranlı qardaşlarımı bir dənə Allaha and verirəm, qoy desinlər: İranın hansı sərdarından, xanından və vəzirindən cənab Talıbovun istirahı, səadəti və cəlalı əskikdir? Bağışla, Molla əmi, bəlkə mən qanmıram, avam adamam, amma onu bilirəm ki, canını millət yolunda fəda eləyən bu cür dövlət və cəlal sevməz. Belə olanda mən də arzu elərəm ki, cənab Talıbovun canı kimi kaş mənim də canım millət yolunda fəda olsun. Hələ ki, xudahafiz, Molla əmi! İmza: Millət yolunda canını və malını fəda edən bir nəfər Canfəda. “Molla Nəsrəddin”, 26 may 1907, №21 * * * Qafqaz şeyxülislamına iki dənə açıq məktub Əvvəlinci məktub Cənab şeyx! Mən indiyədək eşidərdim ki, bəzi dərs oxumuş müsəlman xanımları sizə görüşə gələndə siz onlar ilə oturub söhbət eləyirsiniz və o xanımlar da üzləri açıq siz ilə oturub adam kimi söhbət eləyirlər. Və bundan da əlavə mən eşidərdim ki, siz hərdənbir gedirsiniz qız məktəblərinə və orada oxuyan on beş-iyirmi yaşında müsəlman qızları ilə görüşüb danışırsınız; hətta düşəndə onlara dərs də oxudursunuz. Bunları mən eşitmişdim, amma inanmırdım. Ondan ötrü ki, müsəlman övrətinin özgə kişiyə üzüaçıq görsənməyi xilafi-şəriətdir və belə olanda mən heç istəmirdim inanam ki, üzüaçıq müsəlman övrəti ilə siz görüşürsünüz və danışırsınız. Amma mayın 27-ci günü saat on birdə siz cənabınızı mən gördüm Tiflisin “İnstitut” məktəbində. Orada dərs qurtaran qızlara şəhadətnamə paylayırdılar və sizi də oraya dəvət eləmişdilər. Siz orada on beşiyirmi yaşında müsəlman qızları ilə görüşdünüz və danışdınız. Nə danışdınız, nə danışmadınız, – onda işim yoxdur, amma söz burasındadır ki, danışdınız. Cənab şeyx! Mən sizdən təvəqqə edirəm ki, məni başa salasınız görək həmin on beş-iyirmi yaşında müsəlman qızlarının üzüaçıq kişilərlə və habelə siz cənabınızla danışmaqları xilafi-şəriətdir, ya yox? Məlum şeydir ki, bizlər avamlıq və sizin ayaqlarınız biləni bizim başımız bilməz. Ancaq biz bunu bilirik ki, həmin məktəblərdə müsəlman qızları iyirmi yaşa çatana kimi doqquz il dərs oxuyurlar, bu doqquz ilin müddətində doqquz min kişi ilə və müəllimlər ilə üzüaçıq görüşüb danışırlar və siz cənabınız da bu işləri görə-görə və bilə-bilə yenə həmişə özünüz də buyurursunuz haman yerlərə və müsəlman qızları ilə görüşüb danışırsınız və onlara düşəndə “mərhəba” da deyirsiniz. Cənab şeyx, çox təvəqqə edirəm ki, buyurasınız görək bu işlər nə işdir? İkinci məktub Cənab şeyx! Haman “İnstitut” məktəbində dərs oxuyan qızların dərsi tamam eləmək şəhadətnamələrinə siz də baxırdınız və sonra həmin şəhadətnamələrə mən də baxırdım. Erməni, rus və gürcü qızlarının şəhadətnamələrindən belə məlum olur ki, erməni, rus və gürcü qızları özgə dərslərdən əlavə elmi-ilahi və ana dili də oxuyublar; amma müsəlman qızlarının şəhadətnamələrində yazılıb elmi-ilahi və ana dili oxumayıblar. Cənab şeyx! Bağışlayınız məni, bu işləri yaxşı qana bilmirəm və sizin ayağınız biləni bizim başımız bilməz, – amma siz bunu da bilirsiniz və görürsünüz ki, həmin siz buyurduğunuz məktəbdə hər millətin qızlarına öz dinlərindən və dillərindən dərs verirlər; amma istəmirlər ki, məktəbdə ayı on beş manatlıq bir müsəlman müəllimi saxlasınlar ki, iyirmi yaşında müsəlman qızları dərs oxuyub qurtaranda müsəlmanca adlarını yaza bilsinlər və müsəlmançılıqdan heç olmasa bir neçə söz öyrənsinlər. Bağışlayınız, cənab şeyx, bu sözləri sizdən soruşmaq biədəblikdir; amma siz məktəbə faytonda gedəndə mən elə bildim ki, siz gedirsiniz məktəbin rəisi ilə dava-mərəkə edəsiniz ki, niyə müsəlman qızlarına müsəlman dərsi oxutmurlar; amma indi belə məlum olur ki, siz heç kəslə dava eləməyibsiniz və məhz qızlarla söhbət eləməyə buyurubsunuz. Və bu da məlum olur ki, indi iyirmi ildən çoxdur ki, hər il məktəbə buyurub qızlarla söhbət eləyibsiniz, bunu görübsünüz ki, iyirmi yaşında müsəlman qızları müsəlmanca danışa bilmirlər və siz onların çoxu ilə rusca danışıbsınız. Amma heç kəslə dava eləməyibsiniz ki, niyə müsəlman qızlarını ruslaşdırırlar. Cənab şeyx, məlum şeydir ki, sizin ayaqlarınız biləni bizim başımız bilməz; amma bunları adam fikir eləyəndə, lap adamın ağlı-zadı çaşır. Cənab şeyx, mən Qazı Ağa Mirkərim ağa buyurduğu kimi “kafir” ola-ola yenə müsəlman qızlarına yazığım gəldi və məktəbin rəisinə dedim ki, niyə müsəlman qızlarına elmi-ilahi və ana dili oxutmursunuz, – amma, siz, müsəlmanların şeyxi ola-ola bu barədə heç kəsə bir söz demədiniz. Sən Allah, cənab şeyx, buyurunuz görək bunlar nə işdir? Aman günüdür, cənab şeyx, bunlar nə işdir? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 iyun 1907, №22 * * * Bir neçə günlüyə Zövci-axər məsələsi Məcmuəmizin 19-20-ci nömrələrində “Zövci-axər” məsələsinə dair dərc olunan məqalələri biz yazanda yəqin eləmişdik ki, hər bir qeyrətli, namuslu və vicdanlı müsəlman bu məqalələri oxuyanda müsəlmanların vəhşi adətlərinə çoxluca güləcək və bizə də mərhəba söyləyəcək. Amma indi nə görürük? İndi də görürük ki, bəzi saqqalları qırmızı və beyinləri sarı müsəlmanlar bizim sözümüzü əsla başa düşməyib deyirlər ki, “Molla Nəsrəddin şəriəti iztehza edir”. Dəxi bu barədə heç kəs ilə bizim işimiz yoxdur, heç bir kəsə biz sözümüzü demək istəmirik. Bizim sözümüz məhz insaf əhlinədir. Qoy insaf sahibləri qulaq assınlar. Biz bunu demişik ki və genə deyirik ki, övrəti üç təlaqdan sonra özgə kişiyə “bir neçə günlüyə” ərə vermək və Naxçıvanda Hacı Zeynal kimi və Nuxada Dərdmənd kimi gedib övrəti təzə ərindən yalvarıb boşatmaq və evə gətirmək vəhşi, gülməli, qeyrət və namusdan bilmərrə uzaq və şəriətdən kənar bir işdir. Şəriət sahibi oyun-oyuncaq adətləri heç bir surətlə müsəlmanlara rəva görməzdi və belə quli-biyabani əməllərini şəriətə isnad vermək özü küfrdür. Şəriətdən əbəda xəbəri olmayan ordubadlı kərbəlayı və məşədi qardaşlarımızdan xahiş edirik qulaq verib görsünlər ki, şəriətdə “zövci-axər” məsələsinin mənası nədir. Şəriət buyurur ki, “üç təlaqdan sonra ər övrətini dəxi ala bilməz, illa gərək övrət gedə ərə və aradan o qədər keçə ki, kişi öz xahişi ilə övrəti boşaya, övrət yad övrət kimi ola, sonra haman övrətə əvvəlinci əri təsadüfən rast gəlsə məhz o və də haman övrəti ala bilər”. Eşitsinlər bizə böhtan deyənlər, eşitsinlər bizi təkfir edənlər, qulaq versinlər Ordubadın qırmızı saqqallıları, sarı beyinlilər. Biz Molla Nəsrəddinik. Bizim peşəmiz vəhşi adətlərə gülməkdir, bizim xidmətimiz ilan-qurbağaya sataşmaqdır. Zəmani ki, biz görürük ki, Nuxada Dərdmənd övrətini üç təlaqdan sonra verir Kor Hafizə, üç gündən sonra gedib yalvarır ki, “Sən Allah övrətimi ver özümə” zəmani ki, biz görürük Naxçıvanda Hacı Zeynal üç təalaqdan sonra övrətini verir tulambarçısına və üç gündən sonra gedib yalvarır ki, “sən Allah mənim övrətimi boşa mən alım” – biz bu biçarələri görəndə qəm və qüssə edirik ki, nə səbəbə bizim müsəlman qardaşlarımız peyğəmbərin şəriətindən bu dərəcədə kənara çıxıblar və nə səbəbə qardaşlarımız belə ismətsiz adətlərə mürtəkib olublar? Biz qüssə edirik ki, nə səbəbə bizim bir para mollalarımız Allahın yolunu binəva müsəlmanlara necə ki, lazımdır göstərmirlər. Biz dərd edirik ki, nə səbəbə bizim millətimiz insaniyyətdən, mərifətdən, namus və qeyrətdən, din və şəriətdən bu dərəcə kənara düşüblər? Budur bizim sözümüz. Qoy hər kəs nuxalı Dərdməndin və naxçıvanlı Hacı Zeynalın adətlərini və məzaqlarını xoşlayır xoşlasın, qoy hər kəs bu cənablar etdikləri Gülsüm nənə əməllərini təsdiq edir etsin, qoy üç təlaqan sonra övrətlərini bir neçə günlüyə özgə kişiyə ərə verənlər versinlər, – amma biz deyirik ki, şəriət bir müqəddəs və ali aləmdir və belə məzhəkəli işlərdən şəriətin əsla xəbəri yoxdur. Bizim sözümüz budur. Qulaq sahibləri eşitsinlər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 25 iyun 1907, №23 * * * Hanı qırx beş min manat? Bunu biz bilirik ki, Gəncə quberniyasının aclarından ötrü keçən il Bakıda ianə cəmiyyəti quruldu. Bunu biz bilirik. Bunu bizdən savayı dünya və aləm bilir. Bir ildən artıqdır ki, qəzetlərin hər bir nömrəsini açırsan ki, görəsən təzə xəbərdən-zaddan nə var nə yox, elə qəzeti açan kimi görürsən ki, başdan yekə xətt ilə yazıdıb: “Gəncə aclarına bu qədər pul yığıldı”. Hətta övrətlər də qeyrətə gəlib başladılar bir yerə cəm olmağa və aclara pul yığmağa. Hətta bir dəfə də bacılarımız Hacı Zeynalabdin Tağıyevin evinə də cəm olmuşdular. Hərçənd ki, xanımlar dağılandan sonra Hacının gümüş qaşıqları da dağıldılar, amma nə eybi var, Hacının halına nə təfavüt elər? Qərəz, bir az müxtəsər söyləyək. Biz bunu istəyirik oxucularımıza ərz edək ki, neçə ayların müddətində, nə qədər zəhmətlərdən sonra neçə dəfə bir yerə cəm olub danışmağın, çalışıb vuruşmağın nəticəsi bu oldu ki, milyonçularımızın sandıqlarından, mülkədarlarımızın pul küpələrindən, hacılarımızın kisələrindən və xanımlarımızın qoltuq ciblərindən Gəncə aclarına əvvəl-axır qırx beş min manat pul cəm oldu. Çox gözəl! Allah bərəkət versin! Qırx beş min manat zarafat deyil. Hərçənd Gəncə aclarına qırx beş yüz min manat da azdır, amma dəxi buna milyonçular, mülkədarlar və tacirlər nə eləsinlər? Məgər beş qəpik, on qəpik yığmaq ilə bu qədər acların qarnını doydurmaq olar? Bir deyillər, beş deyillər: Zəngəzurdan başlamış Gəncəyədək hər yerdən xəbər tutursan, görürsən ki, kəndlilər aclarından naxoşluq tutub qırılırlar. Və bir də Allahın bəlasını qaytarmaqmı olar? Hələ sözümüz burda deyil, sözümüz burdadır ki, necə oldu hıqqına-hıqqına yığılan qırx beş min manat? Yəni necə oldu qırx beş min manat? Bu sözləri deməkdən heç kəs xəyal eləməsin ki, bəlkə mən ianə cəmiyyətindən bədgüman olmuşam. Xeyr, mən heç kəsdən bədgüman deyiləm. Ancaq, bir sözdür fikrimə gəlib danışıram. Doğrudan necə oldu qırx beş min manat? İndi bir bikar adamın beyninə düşə gedə Bakıda ianə cəmiyyətindən soruşa ki, necə oldu qırx beş min manat, mən burada Tiflisdə otura-otura və cəmiyyətin təbiətindən, məzarından xəbərdar olmayaolmaya bu saat deyə bilərəm ki, cəmiyyətin adamları bu sözə nə cavab verəcəklər. Cəmiyyətin adamları, məsələn, deyəcəklər ki, qırx beş min manatın bir qədərini verdik iki vaqon un aldıq və filan vaxt göndərdik Gəncəyə ki, putu bir manat otuz qəpikdən satsınlar aclara və bir qəpik də onlardan qazanc eləməsinlər. Ondan sonra cəmiyyətin adamları deyəcəklər ki, filan vaxt genə iki vaqon un aldıq və göndərdik ki, putu bir manat otuz qəpikdən paylasınlar Zəngəzur aclarına və bir qəpik də qazanc eləməsinlər. Sonra cəmiyyətin adamları deyəcəklər ki, filan vaxt min manat göndərdik Ağdama ki, paylasınlar aclara, sonra filan vaxt filan yerə filan qədər pul göndərdik ki, paylasınlar aclara, sonra filan, filan, filan. Amma indi bir bikar və axmaq adam gedə cəmiyyətdən soruşa ki, “mümkündürmü hesab-kitablarınıza baxmaq? – mən burada Tiflisdə otura-otura bilirəm ki, cəmiyyətin adamları nə deyəcəklər; deyəcəklər “necə hesab-kitab?. Amma zarafat kənarda qalsın, doğrudan da görəsən necə oldu qırx beş min manat? Çox əfsus ki, cənab qazi Ağa Kərim ağa and içibdir ki, camaatın işlərinə qarışmasın. Genə keçənlərdə qazi ağa cəmiyyətin işlərinə qarışırdı və bu qarışmaqlıq ilə camaatı xoşbəxt edirdi. Amma heyif ki, indi yaxasını çəkib kənara və bakılıları başıaçıq qoyub. Doğrudan hələ görəsən necə oldu qırx beş min manat? Bir neçə gün bundan irəli yolum düşdü Bakıya və ianə cəmiyyətinin üzvlərinin birindən soruşdum ki, necə oldu qırx beş min manat? Mənim bu sözümün cavabında cənab üzv əlini uzatdı arxalığının cibindən bir ovuc köhnə çirkli və əzilmiş kağız-kuğuz çıxartdı və bu kağızların içindən bir neçə poçt və teleqram qəbzi çıxartdı və qabağıma bir çotqa qoyub dedi ki, hesab elə. O dedi, mən saldım, o dedi, mən saldım, o dedi, mən saldım. Axırda zorla-güclə oldu iyirmi min manat. Dedim: “Hələ tutaq ki, bunlar düzdür, pəs qalanı hanı?”. Rəfiq bir az baxdı üzümə, bir papiros çıxardıb verdi mənə və dedi: “Ürəyini sıxma, Allah kərimdir, hər şeyin başı səlamətlikdir, bunlar hamısı keçib gedər”. Mozalan “Molla Nəsrəddin” 19 may 1907, №24 * * * Cəfəngiyat Mənim ağlım lap çaşıb. Hamı başını salıb aşağı, öz işinə məşğuldu: əkinçi əkinini əkir, alış-verişçi alış-verişini eləyir, xanlar quş ovuna gedirlər, mollalar siğə edirlər, qəzetçilər qəzetlərini yazırlar, müxtəsər ki, hərə başını aşağı salıb, dinməz-söyləməz, sakit və samit öz işlərindədir, amma mən başıbəlalı, mən bəndər-bəndi, mən Allahın nəzərindən düşmüş, mən bədbəxt lap dəli-divanə olmuşam. Mənasız, cəfəng, damdandüşmə söz qalmadı ki, məndən çıxmamış olsun. İndi də bir bir belə söz fikrimə gəlib. Amma, mən ölüm, hayküy salmayın; qoyun sözümü deyim, qurtarım, siz də oxuyunuz və oxuyandan sonra bir az da fikirləşin, yenə fikirləşin, axırda hər nə cavabınız olsa, deyin. Mən bunu demək istəyirəm ki, biz uşaqlarımızı göndəririk gedib, tibb elmini oxuyub və həkimlik şəhadətnamələrini alıb, qayıdırlar bizim içimizə və başlayırlar həkimlik eləməyə, necə ki, məsələn, bizim içimizdə məşhurdur deyirlər ki, “urus həkimi”. Bəli, bizim cavanlar da rus həkimləri kimi elm oxuyub, həkim olurlar. Mən bircə bunu qana bilmirəm ki, biz müsəlmanlara dərs qurtarmış həkimlər lazımdır, yainki lazım deyil? Bu sözləri oxuyan heç fikir eləməsin ki, mən zarafat eləyirəm. Bu məsələ vacib məsələlərin biridir və qabaqda mənim çox sözüm var və bu barədə mən hər nə ki, yazıram, – mənim ciddi sözümdür. Bəli, buyurunuz görək, rus həkimləri, yəni tibb elmini oxuyub, şəhadətnamə almış həkimlər müsəlmanlar üçün lazımdır, yainki lazım deyil? Bunu bilmək çox vacibdir, vacibdən də vacibdir. Ondan ötrü ki, əgər həmin həkimlər müsəlmanlar üçün lazım olmasalar, dəxi bundan sonra uşaqlarımızı nə üçün qoyaq gedib, həkimlik dərsi oxuyub gəlsinlər? Heç kəs xəyal eləməsin ki, bu məsələ xırda məsələdir. Ondan ötrü ki, əgər elmli həkimlər bizə lazım olmasalar, dəxi niyə xərc çəkmək və naxoşun üstünə dərs oxumuş həkim gətirmək? Əgər belə olsa, dəxi nə doktorbazlıqdır? Mən çox təvəqqə edirəm ki, buyurasınız görək, aya biz müsəlmanlara rus həkimi, yainki elm oxumuş həkim lazımdır, ya yox? Mənim cavabım: Mən, yəni Molla Nəsrəddin, deyirəm ki, bizlərə elmli həkim ya lazımdır, ya da ki, lazım deyil. Bağışlayınız, görürsünüz ki, sözümü birdən-birə deyib qurtarmadım. Doğrusu ki, vallah, qorxuram. Qorxuram hay-küy salasınız; qorxuram yenə Ordubad qırmızısaqqal kərbəlayıları yenə başlayalar ki, Molla Nəsrəddin qudurub!.. Keçən nömrəmizdə yazmışdıq ki, şuşalı Yəhya kişi rus həkiminin sözünə baxmayıb və anası üçün zəli alıb aparmayıb və anası haman gün axşam vaxtı vəfat edib. İndi gör Yəhya kişi bizə nə yazır: Yəhya kişinin idarəmizə gələn məktubu: Cənab Molla Nəsrəddin, jurnalınızın 24-cü nömrəsində mənə gülürsünüz ki, rus həkiminin sözünə baxmadım və anam üçün zəli alıb aparmadım. Cənab Molla əmi, siz nahaq yerə mənə gülürsünüz və mənim bu barədə bir tikə günahım yoxdur. O səbəbə ki, biz müsəlmanıq və məlumdur ki, hər millətin bir kitabı olar; biz də ki, müsəlmanıq, – bizim də kitabımız “İxtiyarat” kitabıdır və bu kitaba da ki, bir kəsin sözü ola bilməz. Və aşkardır ki, bu kitabın barəsində heç kəsin hünəri yoxdur bir söz danışsın; çünki bu kitab elə bir kitabdır ki, mən çarsu ilə keçən vaxt həmişə görmüşəm ki, bizim mömün hacılarımız və mollalarımız “İxtiyarat” kitabını əllərinə alanda əvvəl gərək öpələr, sonra açıb oxuyalar. Və həmin kitabın 89-cu səhifəsində, yuxarıdan on dördüncü sətirdə yazılıb: “Hər kəs ayın onunda qan aldırsa, dərdi artar və zəif düşər”. İndi, ay molla dayı, mən başıma nə çarə edəydim ki, urus həkimi bizə gələn günü cəmadiyəl-əvvəl ayının onu idi? Dəxi mənim çarəm nə idi? Dəxi mən o günü nə tövr zəli gətirə bilərdim evə? Anam da ki, vəfat elədi, əlbət ki, əcəli tamam imiş. Dəxi mənim üstümə nə haqq ilə gülürsən? Vəssalam. Şuşa əhli Yəhya kişi”. Yəhya kişinin həmin kağızı bizə çatan kimi biz “İxtiyarat” kitabını açıb baxdıq və gördük ki, Yəhya kişi yazdıqları təmamən səhihdir. Sonra biz həmin kitabı başdan-axıradək oxuduq və gördük ki, bu kitab başdan axıradək həkimlikdən danışır və heç bir dərd və azar yoxdur ki, bu kitabda ona bir çarə olmasın. Məsələn, kitabın 90-cı səhifəsində kitab yazan baş qırxdırmaqdan söhbət açıb yazır ki, hər kəs ayın əvvəlində başını qırxdırsa, ömrü az olar; ayın ikisində qırxdırsa, istədiyi əmələ gələr; üçündə qırxdırsa, zərər toxunar və axıradək bu cür yazılıb. Hələ bunlar qalsın, keçək qan aldırmaq məsələsinə. Doğrudan, bu məsələ vacib məsələlərin biridir. Hansı rus həkimi indiyə kimi eşidib ki, ayın onunda naxoş qan aldırsa, dərdi artar və zəif düşər? Belə olan surətdə dəxi nə lazımdır bir elə həkimin yanına getmək və belə bir həkimi naxoş üstə gətirmək? Mən neyləyirəm elə bir həkimi ki, bu tövr asan işlərdən xəbəri yoxdur? Dəxi onun elmi mənə nə lazımdır? Dəxi onun nə elmi var? Dəxi nə doktorbazlıqdır? Həqiqət bu məsələ elə bir xırda məsələ deyil. Bizim müsəlman camaatı bu barədə gərək çox diqqət eləsin. Doğrudan da, hər kəs istəyir, “İxtiyarat” kitabını açıb baxsın və görsün ki, bir naxoşluq vardırmı ki, ona bu kitabda bir çarə yazılmamış olsun. Amma mən bircə şeyi başa düşmürəm: yenə bununla belə bizim bir para müsəlmanlar dara düşəndə gedib naxoşlarına rus həkimi gətirirlər. Mən özüm Naxçıvanda öz gözümlə görmüşəm ki, mömün hacılarımız “İxtiyarat” kitabını əllərinə alan vaxt, elə bil ki, bir müqəddəs kitab əllərinə alıblar və öpməmiş açıb oxumayıblar. Amma bununla bərabər, yenə haman mömün hacılarımız dara düşəndə gedib naxoşlarına rus həkimi gətiriblər. Mən bu işləri başa düşə bilmirəm. Ancaq mən bunu deyirəm ki, ya rus həkimi, ya “İxtiyarat” kitabı? Hər kəs istəyir, buna etiqad eləsin; hər kəs istəyir, ona etiqad eləsin. Amma bunu da heç kəs yadından çıxartmasın ki, təbib nə qədər haziq olur-olsun, istər ki, ömrünün əvvəlindən axırınadək Avropa darülfünunlarında elm oxumuş olsun, amma bir surətdə ki, “İxtiyarat” kitabından onun xəbəri yoxdur, – mən ona nə həkim deyərəm, nə naxoşumun üstünə gətirərəm. Heç kəs deməsin ki, mən zarafat eləyirəm: bu, mənim doğru sözümdür. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 iyul 1907, №25 * * * “Dəbistan” Necədir, dadaş? İndi gəldin mənim sözümə? İndi bu qoca Mollanın qədrini bilərsən? Bir il bundan qabaq sən başlayırdın “Dəbistan” jurnalı çıxartmağa və məndən məsləhət soruşdun. Yadındadır mən sənə nə dedim? Yoxsa yadından çıxıb? Həyə yadından çıxıb qoy yadına salım: Mən sənə dedim: “dəli olma”. Sən dedin: “yox, “Dəbistan” çıxardacağam. Mən sənə dedim: “başına soyuq dəyib”. Sən dedin: “yox, çıxardacağam”. Mən sənə dedim: “görükür ki, çox pulun var”. Sən dedin: “yox, çıxardacağam”. Sonra sən mənə dedin: “pəs nə qayırım? “. Mən sənə cavab verdim ki, “həyə istəyirsən müsəlman içində bir qazanclı iş başlayasan, bir qədər pul götür, özünü ver Zəngəzur və Qarabağ aclarının içinə, adını qoy hacı Əliiskəndər və ac kəndlilərə beş manat ver, on beş manatlıq hüccət al və bir il çəkməsin ki, Qaracadağın anbar sahibi mollasından dövlətli ol”. Sən dedin: “yox, “Dəbistan” çıxardacağam ki, məktəb uşaqları oxusunlar və qabağa gəlsinlər”. Mən sənə dedim: “sən sərsəmləyibsən”. Sonra sən genə məndən soruşdun ki, “pəs nə qayırım?”. Mən sənə cavab verdim ki, cibinə bir qələmdan qoy, saqqalını uzat, barmaqlarının uclarına həna qoy qızarsınlar və get əyləş müsəlman içində və başla ona-buna dua yaz. Sən dedin: “yox, “Dəbistan” çıxardacağam ki, millət oxusun və gözünü açsın”. Mən sənə dedim ki, “bir az az ye, çünki turşdu, ürəyinə dəyər”. Sən mənə cavab verdin ki, “yox, “Dəbistan” çıxardacağam”. Mən səndən soruşdum: “kim sənin “Dəbistan”ını alacaq?”. Sən dedin: “bakılılar”. Mən sənə cavab verdim ki, “bir qabaqca özünü ver Tyomni ryad çarsusuna, gör mümkündürmü bu tərəfdən o tərəfə keçmək? Gör bir sənin bakılıların çarsuya doluşub nəyə məşğuldurlar”. Sən dedin: “yox, “Dəbistan” çıxardacağam”. Axırda sən genə məndən soruşdun ki, “pəs nə qayırım?”. Mən sənə cavab verdim ki, “bari beynini qaraldıb “Dəbistan” yazınca get heç olmasa dur Bakının azarxanalarının qapısında və dava almağa gələn müsəlman övrətlərinə sataş və onlara tamaşa elə, ürəyin açılsın”. Mən gördüm ki, bu da sənin xoşuna gəlmədi və sən genə məndən soruşdun ki, “pəs nə qayırım?”. Mən sənə cavab verdim ki, “get yat”. Müxtəsər, əzizim, mənim nəsihətlərimin heç birisini qəbul eləmədin və lap axırda mənə dedin ki, “yox, “Dəbistan” yazacağam ki, millətimə bir mənfəət olsun”. İndi, dadaş, keyfin necədi? Gətir görüm neçə müştərin var? De görüm neçə müsəlman şagirdi sənin “Dəbistan”ını oxuyur? Gətir görüm, hanı “Dəbistan” ının qədrini bilənlər? Mən sənə demədimmi “biz müsəlmanlara “Dəbistan” zad lazım deyil? Və bir də indi hələ xalqdan nə istəyirsən? Hələ indi ki, yaydı: Qovun-qarpız vaxtıdı, nə “Dəbistan” bazlıqdı?”. Belədi, qardaşım, belədi dadaşım. İnan mənim sözümə ki, belədi. And içməyə ştraf qoymasaydılar, hər nəyə desən and içərdim ki, belədi. İndi də ki, qovun-qarpız vaxtıdı, nə “Dəbistan” bazlıqdı? Qızdırmalı “Molla Nəsrəddin”, 8 iyul 1907, №25 * * * Qız uşağı Qədim ərəblərin içində bir belə adət var idi ki, qız uşağı anadan olan kimi tutub onu boğarmışlar. Amma şükür olsun Allaha, biz bu barədə ərəblərdən bir az yaxşıyıq. Biz qız uşağını boğmuruq. Amma öz aramızdı, qız uşağı bir şey deyil. Mən bunu çox yerdə görmüşəm ki, qız uşağı olan evdə xeyir-bərəkət olmur və çox evə də qız uşağı düşmür. Mənim bir xalam var idi: gəlini oğlan doğanda qırxı çıxana kimi hər gün gəlinə quymaq pişirərdi, amma qız doğanda yavan çörəkdən savayı bir şey verməzdi yesin. Bu hamıya məlumdur ki, birinin oğlu olanda xəbər gətirib muştuluq alırlar, amma qızı olanda evdə hamı yas saxlayır. Mənə uşaqlıqda nağıl edərdilər ki, mənim anam anadan olanda babam eşidib və istəyib gəlsin anamı boğsun. Amma boğsaydı, deyəsən pis olmazdı: nə mən indi dünyada olardım, nə bu sözləri yazardım, nə də oxucularımıza başağrısı verərdim. Qərəz, evdə qız uşağı bir şey deyil. Amma söz buradadır ki, dəxi olandan sonra çarə nə: dəxi boğmaq ki, olmaz. Sonra qız uşağı özbaşına başlayır böyüməyə. İki yaşa çatır, üç yaşa çatır, beş yaşa çatır və axırda gəlib çatır səkkiz yaşa. Çünki hər bir yaranmış, hər bir canlı şey, hər bir heyvan gərək yavaş-yavaş böyüyə, qız uşağı da öz-özünə yekəlir. Hərçənd ki, heç kəs görmür ki, o yekəlir və heç kəsə lazım deyil onun yekəlməyi, amma qız yavaş-yavaş yekəlir. Elə ki, qız uşağı səkkiz yaşına çatır, bir gün görür ki, evlərinə üç nəfər arvad xəlayiqi gəldi. Arvadlar bir qədər qızın anası ilə danışıb gedirlər. Qız anasından soruşur: bu arvadlar niyə gəlmişdilər? Anası cavab verir ki, “o sənə borc deyil”. Axşam olur, qızın atası gəlir evə. Qızın anası əri ilə xəlvətcə bir neçə söz danışandan sonra qızı çağırırlar və deyirlər: a qız, sən indi yekəlib ağıllı-başlı qız olubsan, get ayaqlarını yu təmiz olsun və çadrasız küçəyə çıxma və hər kəs səni bundan sonra danışdırsa danışma. Çünki indi dəxi ayıbdı, maşallah sən ağıllı-başlı yekə qız olubsan. Sabahkı günü haman üç nəfər arvad genə gəlirlər və bir az keçib qoyub gedirlər. Genə qız anasından soruşur ki, bu arvadlar genə nədən ötrü gəlmişdilər? Genə anası cavab verir ki, “sənə borc deyil”. Bir neçə gündən sonra qız baxıb görür ki, deyəsən işlər indi özgə işə oxşayır. Gələn, gedən, girən, çıxan, qonaq, çay, şirni, qənd, molla, qışqırıq, flan və flan. Qız genə anasından soruşur ki, “bu nə qışqırıqdı?” Anası genə cavab verir ki, “sənə borc deyil”. Axırda qohum-qardaşlardan bir-iki arvad xəlayiqi yığışır, qızı zornan tutub uzadırlar yerə, qaşlarının tüklərindən bir neçəsini qopardırlar, qaşlarına və gözlərinə bir az qara mürəkkəb sürtürlər, yanaqlarına bir az gülnar qırmızısı yaxırlar, alnına və üzünə bir az gəc sürtürlər, başının tüklərindən bir az kəsib tel qayırırlar, sonra qızı durğuzurlar ayağa, çıxardırlar küçəyə, qabağına bir ayna tuturlar və başlayırlar mizləməyi. Qız ağlayır, gözlərinin yaşını tökür, haray-dad eləyir ki, “axı məni hara aparırsınız?”. Arvadlar genə qıza deyirlər: “Çox danışma, atan gəlib qulaqlarını kəsər”. Yəni səkkiz yaşında qızı öz evindən zor ilə, çəkə-çəkə, mizləyəmizləyə, qorxuda-qorxuda aparıb qatırlar bir özgə kişinin evinə və sonra qayıdıb gəlirlər. Qız ağlaya-ağlaya qalır özgə kişinin evində və nə qədər yalvarır ki, “ana, sən Allah sən getmə burdan, barı sən də qal mənim yanımda “. Amma heç kəs qıza qulaq vermir. Çünki qız uşağı evdə bir şey deyil, başdan olmağı hamıdan məsləhətdir. Sonra qızın qohum-qardaşları qayıdıb gələndən sonra bir zorba kişi gəlir qızın yanına. Murdar və kafir urusların içində bir belə qayda var: hər kəs bir balaca qıza və yainki yekə qıza zor eləsə, haman adamı tutub göndərirlər on iki il Sibirdə katorqa çəkir. Amma biz pakizə müsəlmanların da içində belə qayda var: bir kişi balaca qıza zor eləsə, biz haman kişini küçədə görəndə deyirik: “Allah mübarək eləsin”. Bunlar hamısı necə olur-olsun, amma qız uşağının evdən tez rədd olmağı çox məsləhətdir. Ondan ötrü ki, evdə qız uşağı bir şey deyil. “Molla Nəsrəddin”, 8 iyul 1907, №25 * * * Papaq 73-cü nömrəli cənab “Təzə həyat”ın xoşuna gəlmir ki, rus qızları bizim papaqlara gülürlər və papaqlı müsəlmanla bir yerdə gəzmək istəmirlər. Cənab “Təzə həyat” təəccüb edir ki, ruslar papağı bir verstlikdən görüb qaçırlar. “Təzə həyat”ın yazmağından mən belə başa düşdüm ki, cənab “Təzə həyat” burada rus qızlarını və xam rusları günahkar edir, nəinki papağı. Əgər izn olsa, bu barədə bir az danışarıq. * * * Doğrudur, yer üzündə papağın şöhrəti çoxdur, rus qızlarının içində də çoxdur, xam rusların içində də çoxdur. Frəngistanda da papağın şöhrəti var; amma o dərəcədə ki, Sibir vilayəti və Saxalin cəzirəsində bizim papağımız şöhrət qazanıb, heç bir millətin şapkası o şöhrəti qazanmayıb, qazanmayacaq və hünəri də deyil qazansın. * * * Rus qızı papaqlı müsəlmanla ondan ötrü gəzmək istəmir ki, biçarə qız bunu yəqin bilir ki, əgər papaqlı müsəlman bağda adamların içində gəzə-gəzə qıza birdən-birə deyə ki, “mən ölüm qoy üzündən öpüm” və əgər qız buna razı olmaya, papaqlı müsəlman xəncəri çıxardıb istəyəcək soxsun qızın qarnına. Bu səbəbə rus qızı papaqlı müsəlmandan qaçır. * * * Gör işlər nə yerə çatıb ki, Allahın xam rusları da papaqdan qaçırlar. Yazıqlar nə eləsinlər ki, gözləri qorxub. Hər yanda ki, bir rus papaqlı müsəlmana rast gəlib, rus qabaqca şapkasını çıxardıb papaqlı qardaşımıza deyib: “Zdrasti”. Amma bunun cavabında papaqlı müsəlman rusu bu cür başlayıb söyməyə: “Donquz oğlu donquz! Necə iyrənmirsən ki, donquz əti yeyirsən?” Rus bir az baxıb və sonra deyib ki, “sənə bunun nədir zərəri?” Papaqlı qardaşımız əlini uzadıb qəməsinə ki, çıxardıb soxsun xam rusun qarnına. * * * Papağın şöhrəti yer üzündə çox artıqdır. Dünya xəlq olunandan indiyədək ağzından südün qoxusu kəsilməmiş yeddi-səkkiz yaşında qız uşaqlarımızı çığırda-çığırda götürüb qaçanlar, çığırda-çığırda mollanın yanına aparanlar, mollanın yanından çığırda-çığırda öz evinə sürüyənlər, çığırda-çığırda özünə övrət edənlər və on yeddi gün həmin qızı çığırda-çığırda evində boğanlar kim olublar? Cənab “Təzə həyat”, buyur görək kim olublar? Haman papaqlı qardaşlarımız olublar. Amma dünya xəlq olunandan şapkalı millətlər içində belə işlər baş verməyib, verməyəcək və verə bilməz! * * * Hələ bunlar bir saatlığa qalsın kənara. Kimdirlər bizim balaca uşaqların dalına düşənlər, bunların dərdindən ölənlər, bunların yolunda öz evlərindəki kəbinli övrətlərini gecələr evlərdə kişisiz qoyanlar, məktəb uşaqlarımızın Bakı küçələrində yollarını kəsənlər və bu tövr eşqbazlıqlar üstündə bir-birinin qanını tökən cavanlar? Həmin papaqlı qardaşlarımız. * * * Məsələn, səfərdəsən, yol ilə gedirsən. Görürsən uzaqdan iki-üç atlı gəlir. Uzaqdan diqqət edirsən ki, görüm əgər bunların başında papaq var, kəlmeyi-şəhadətimi oxuyum. Allah rast salır ki, atlıların başında papaq olmur; məsələn, görürsən ki, şapkalı rus saldatlarıdır, yainki üç nəfər şlyapalı ruslardır ki, ovdan qayıdırlar. Elə ki, uzaqdan papaq əvəzinə şapka görürsən, ürəyin sakit olur. * * * Bəs belədir cənab “Təzə həyat”! Əgər ürəyin sıxılmaq istəyir, ona sıxılmasın ki, xanım ruslar və rus qızları bizim papağı bəyənmirlər. Əgər ürəyin sıxılmaq istəyir, qoy buna sıxılsın ki, nə səbəbə özgə millətlərin şapkaları o şöhrəti qazanmayıblar ki, nə qədər bizim papaqlar qazanıblar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 iyul 1907, №26 * * * Bizim işlərimiz Məlumdur ki, bu il çox yerlərdə quraqlıq keçir və əkinlər susuzluqdan yanıb puça çıxırlar. Və bir para yerlərdə camaat müsəllaya çıxıb Allahdan yağış istəyib. Və axırda bu da məlum oldu ki, Allahtaala müsəllaya çıxanların duasını qəbul eləməyib və heç bir yana yağış göndərməyib, necə ki, məsələn, Ağdamda və sair yerlərdə. Ədibi-biəvəz Mirzə Melkum xan “Qanun” ruznaməsində başdan belə yazır ki: “Mən sözümü o kəslərə yazıram ki, adamdırlar”. Amma mən özgə cür deyirəm: “Mən sözümü o kəslərə yazıram ki, qulaqları var”. Keçək sözümüzə. Müsəllaya çıxanların duası heç bir yanda dərəceyi-qəbulə yetişməyib və heç bir yerdə yağış yağmayıb. Keçən vaxtlarda da çox ittifaq düşüb ki, yay çox isti olub, çox quraqlıq keçib və müsəlman camaatı neçə dəfələrlə müsəllaya çıxıblar. Mən özüm bu işləri neçə-neçə dəfələr görmüşəm və eşitmişəm; özüm neçə-neçə dəfə həmin müsəllaya çıxanlara tamaşa eləmişəm. Amma tək bircə dəfə də olmayıb ki, müsəllaya çıxanlara Allahın rəhmi gəlsin və onlara yağış göndərsin. Nədir bəs bunun səbəbi? Bu mətləbə təfsil vermək lazımdır. * * * Mirzə Melkum xan deyir: “Mən sözümü o kəslərə yazıram ki, adamdırlar”. Mən də deyirəm: “Mən sözümü o kəslərə yazıram ki, qulaqları var”. Keçək sözümüzə. Müsəllaya çıxmaq, camaat namazı qılmaq və Allah-taala yolunda hər növ dua və səna zikr etmək – bunlar hamısı ibadətdir və insanın vəzifəsidir. Bu vəzifənin müqabilində və bu ibadətin əvəzində pərvərdigari-aləm bəndələrə heç bir şey borclu deyil versin və göndərsin. Allah-taala bizi yox yerdən xəlq edib və bizim borcumuzdur Allaha ibadət etmək. Vəssəlam! Və lakin bu ibadətin, bu camaat namazının və müsəlmanın əvəzində Allah-taaladan yağış istəməyə bircə tikə haqqımız yoxdur. Amma gör biz neyləyirik: biz Allaha deyirik ki, “biz sənə ibadət elədik, sən də bizə yağış göndər ki, pambıqlarımızı suvaraq və pambığı sataq, pulunu qoyaq cibimizə”. Yəni biz istəyirik ibadətimizi Allaha sataq və əvəzində yağış alaq; yəni əkinlərimizdən ötrü su alaq. Dəxi bu ibadət olmadı; bu oldu alış-veriş! Yoxsa əgər biz düz adam olsaq, nə səbəbə biz dara düşəndə və ehtiyac məqamında Allahı yada salırıq? Məsələn, Ağdamda müsəllaya çıxanların içində bir neçə nəfər hindarxlı da var idi. Həyə bunlar bu dərəcədə Allah bəndəsidirlər, bəs nə səbəbə o böyüklükdə Hindarx kəndində bir məscid yoxdur ki, müsəlmanlar gedib orada yomiyyə namazını qılsınlar? Məgər Allah-taala bu işləri görmür və bilmir? Bu əvvəlinci səbəb ki, müsəllaya çıxanların duası qəbul olunmur və yağış yağmır. İkinci səbəb də budur ki, Allah-taala bunu çox yaxşı bilir ki, əgər müsəlmanlara rəhmi gəlsə və onlara yağış göndərsə, söz yox ki, pambıqlar su içib tələf olmayacaqlar və başlayacaqlar göyərib ucalmağa; amma söz burasındadır ki, axırda heç bir müsəlman öz pambığını özü yığmayacaq; Kərbəlayı Heydərin pambığını Kərbəlayı Xəlil yığacaq, Kərbəlayı Xəlilin pambığını Kərbəlayı Heydər yığacaq. Bu ikinci səbəb. Bu işlərin üçüncü səbəbi də budur ki, hər dəfə müsəlmanların müsəllaya çıxmaqları ilə Allah yağış yağdırsa, dəxi bundan sonra bir kəs dəli deyil ki, arx çıxartsın, Arazdan və Kürdən su gətirsin, kəhriz vurdursun; demək ki, yay əkinləri üçün su tədarükündə olsun. İbadətin yağışa dəxli yoxdur. Müsəlmanın borcudur ibadət etmək, yağışın da borcudur yağmaq; amma yağış yağmağın da bir vaxtı var. Dua eləməklə nə yayda yağış yağar, nə qışda dolu yağar. Hər ilin dörd fəsli var və hər fəslin öz təqazası var. Baharda çox yağış yağar, qışda qar yağar, yayda da isti yağar. On yeddi min mömin müsəlman qışda bir yerə yığışıb on yeddi min gecə və gündüz dua eləsə, qışda dolu yağmaz. Özgə millətlər ibadət vaxtında gedirlər ibadətə və əkinləri susuz qalanda zəhmətlər çəkib, sümük sındırıb və tədbirlər töküb, ağla gəlməyən yerlərdən su çıxardıb, əkinlərini suvarırlar. Amma bizlər? Bizlər Arazın və Kürün vücudu ilə yayda susuz qalırıq və həmişə Avropa səyyahları bizim vilayətə gəlib, bu işləri görəndə deyirlər: “biçarə müsəlmanlar!” Bizlər məscidlərin qapılarını oğurlayıb yandırırıq, amma Kürü, Arazı və yerin altındakı suları qoyub gedib yalandan Allaha yalvarırıq ki, bizə su göndərsin. Belə olmaz! Bu da üçüncü səbəb. * * * Bircə sözüm qaldı: Ağdamda müsəllaya çıxanlardan iki nəfər kəndli istinin şiddətindən azarlayıb və vəfat edib. Mirzə Melkum xan yazır: “Mən sözümü o kəslərə deyirəm ki, adamdırlar”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 iyul 1907, №27 * * * Təbriz işləri İndi şükür olsun Allaha, Təbriz sakitlikdir. Bir müddət bundan irəli, Allah göstərməsin, çox şüluğ idi. Amma indi, Allaha şükür olsun, bir qiylü qal-zad yoxdur. Allah bir də keçən günləri göstərməsin. Yəni məşrutənin xasiyyətindəndir: hər yerə ki, məşrutə gəlir, dünya guya ki, az qalır bir-birinə dəysin. Təbrizdə həmçinin, nə qədər ki, bu zəhrimar məşrutə yox idi, qoyunlar qurdlar ilə otlayırdılar və hərçənd ki, qurdlar acanda qoyunları tutub yeyirdilər, amma genə elə bir qarışıqlıq olmurdu. Amma bu məşrutə çıxan kimi əhali neçə tirə oldu: mollalar ayrılıb bir dəstə bağladılar, Ağa Seyid Haşım bir dəstə bağladı, Ağa Şeyx Səlim bir dəstə bağladı, bir dəstə Ağa Mirzə Əlinin dəstəsi, bir dəstə Xiyaban dəstəsi, bir dəstə Leylaabad dəstəsi, Sürxab dəstəsi, Dəvəçi dəstəsi, Bağmeşə dəstəsi, İsmayıl dəstəsi, Hacı Səməd dəstəsi, Qələbanbaşı dəstəsi, Kərbəlayı Həsən, nə bilim, qurd dəstəsi, meymun dəstəsi və genə bilmirəm nə dəstəsi. Hələ bunlar kifayət edər, sözüm burada deyil. Sözüm burasındadır ki, bu dəstələrin heç biri özgə arzuları və niyyətləri yox idi, məhz istədikləri bir-birini yox eləmək idi. Zalımların gözləri elə qızmışdı ki, ədavətlərinin şiddətindən məşrutə-flan yaddan çıxıb getmişdi Rusiya vilayətinə, yəni getmişdi orada verilən məşrutənin yanına. Hələ bunlar ilə də işimiz yoxdur. Allah kömək elədi ki, axırda ağsaqqallar və əncümən üzvləri bir yerə yığışıb bu dəstələrin arasına sülh verdilər. İndi həmd olsun Allaha, sakitlikdir: indi dəstələrin hamısı hər gün bir məhəlləyə yığışıb on yeddi yük qəndi salırlar suyun içinə, qəndab olur, içirlər. Amma çünki qəndi artıq salırlar, qəndabı içəndə camaat bir-birini itələyir ki, özü soxulsun qabağa və bir-birini itələməkdən savayı hələ bir-birinə çirkin sözlər də deyirlər. Məsələn, biri deyir: “Çəkil o tərəfə, keçəl oğlu keçəl”, o da buna cavab verir: “Ağzını təmiz saxla, həpənd oğlu həpənd”. Yəni bunların da bir o qədər eybi yoxdur, kaş sakitlik olsun. Bunlar keçəndən sonra, hələ bilmirəm ki, bu məşrutə nətir? (Mabədi-zadı yoxdu) Qızdırmalı “Molla Nəsrəddin”, 24 iyul 1907, №27 * * * Cəfərin anası Dünən özümü soyuğa vermişdim, heç keyfim yox idi və kürəklərim ağrayırdı. Ayıb olmasın, bizim Cəfərin anasına dedim: “ay arvad, sən Allah gəl çıx mənim dalımı bir yaxşıca ayaqla”. Əvvəl nainsaf arvad acıqlı-acıqlı yavaşca öz-özünə dedi: “başına daş düşsün”. Mən eşitdim və bildim ki, mənə deyir. Dedim: “ay arvad səni and verirəm Şəkidə Şeyx Babanın qəbrinə, gəl dalımı ayaqla”. Ayıb olmasın, Cəfərin anası genə mırtdana-mırtdana gəldi, istər-istəməz çıxdı dalıma və başladı kürəklərimi ayaqlamağa. Bir az keçmədi, ayıb olmasın, arvad məndən soruşdu: “A kişi, canın yansın, sən ki, Şəkini görməmisən, sən Şeyx Babanın qəbrini haradan tanıyırsan?”. Dedim: “Görməyəndə nə olar? Axır mən kitab oxuyuram, mən qəzet oxuyuram, mən axır mollayam”. Ayıb olmasın, Cəfərin anası dalımı ayaqlaya-ayaqlaya genə məndən soruşdu: “Di elədə nağıl elə görək, daha dünyada nə var, nə yox? Dedim: “Şəkidə “Babaratma piri” də var”. “Sən Allah, a kişi, bir az da özgə şəhərlərdən nağıl elə. Nə yapışmısan Şəkinin yaxasından?” Dedim: “Peterburqda övrətlər ərizə verib darülfünuna girmək istəyirlər və hökumət də övrətlərin ərizəsini qəbul eləyib”. Burada biçarə arvad deyəsən elə müsəlman ülkən kimi oldu və guya ki, qorxa-qoxa, yainki hirsli-hirsli məndən soruşdu: “Nəmənə? Nəmənə?”. Gördüm ki, mən indi dediyim sözlər, ayıb olmasın, bu arvadın xörəyi deyil və onun üçün başa düşmədi. Doğrusu yazığım gəldi, ayıb olmasın, Cəfərin anasına və istədim təzə xəbərlərdən zaddan bir şey nağıl eləyim eşitsin. Dedim: Şuşa qalasını tanıyırsan? Dedi: Getməmişəm, amma eşitmişəm. Dedim: Yazıq arvad, istəyirəm oranın qoca vaizlərini sənə tərif eləyim, amma qorxuram onlara aşiq olasan və məni burada naxoş qoyub çıxıb gedəsən. Dedi: Di elədə bir özgə şəhərdən söylə. Dedim: Tehran şəhərini eşidibsən? Dedi: Necə, necə? Dedim: Lənətüllah əla qövmüz-zalimin! Yazıq arvad genə deyəsən təəccübləndi və soruşdu: Kişi nə danışırsan? Dedim: Lənətulla əla Hacı Mirzə Həsən müctəhid Təbrizi, Seyid Əhməd Bəhbəhani, Seyid Məhəmməd və Seyid Əhməd Yəzdi və Ağa Seyid Əhməd pəsəri – Hacı Ağa Möhsün İraqi. Gördüm dəxi yazıq arvadın qulaqları lap taqqıldadı, necə ki, məsələn Təbrizdə adamın qulaqları dünbək səsindən taqqıldayır. Biçarə arvad mənim sözümü kəsib dedi: A kişi, sən Allah, sabah bazara çıxanda mənə altı arşın güllü çit al, nişanəsini sabah Pəricahan bacımdan alıb verərəm sənə, dünən Pəricahan bacım o çitdən özünə çarşov tikib geyib getmişdi. Pirəhmədli kəndində Molla Məhəmmədin yanına dua yazdırmağa. A kişi, bir görəsən necə çitdi, sən Allah sabah mənə o çitdən altı arşın al gətir. Dedim: Arvad, bilirsən nə var. Dedi: Nə var. Dedim: Ta mərd süxən nəgöftə başəd – Eybü hünərəş nə-höftə başəd. Ayıb olmasın, yazıq arvad çox hirsləndi və dedi: Kişi, sən dəli-divanə olubsan. Dedim: Arvad, qorxma, qızdırmışam, sərsəmliyəm. İnşallah sabah yaxşı olaram, dəxi belə axmaq sözlər danışmanam. Qızdırmalı “Molla Nəsrəddin”, 29 iyul 1907, №28 * * * Bakı dəryası Nə gözəlsən, ey Bakı dəryası! Və necə xoşbəxtsən, ey Bakı dəryası! Ey Bakı dəryası, ey dəryaların seçilmişi! Ey göllərin padşahı! Nə göl kimi gölsən, ey Bakı dəryası, çünki yer üzündə sənin kimi böyük göl yoxdu! Nə dərya kimi dəryasan, Bakı dəryası, çünki çəkilib şir kimi durmusan kənarda və heç bir özgə dəryalara qarışmırsan, heç kəs ilə işin yoxdur! Nə gözəlsən, ey Bakı dəryası! Nə qəşəngsən, ey Bakı dəryası! Heç bir vaxt olmayıb ki, sən yadıma düşəsən və mənim ürəyim qana dönməyə! Həmişə səni yadıma salanda, ürəyim tab eləmir, hövsələm daralır, övqatım təlx olur və dəli-divanə kimi düşürəm yola və Tiflisdən bir baş gəlirəm sənin tamaşana. Nə səfalısan, ey Bakı dəryası! Ey bivəfa Bakı dəryası, mən gəlirəm sənin ziyarətinə, amma mən bircə tikə səndə etina görmürəm: lodkaların bir yana üzür, paraxodların bir yana çapır, ləpələrin bir yana çırpır, amma məndən heç xəbərin olmur! Xəbərin olmur ki, məcnun kimi gəlib durmuşam astananda və sənə tamaşa edirəm. Ey bivəfa Bakı dəryası, heç xəbərin olmur ki, gəlib durmuşam “Qubernat” bağında və İran qəribləri kimi boynumu burub mat və heyran gözümü sənə dikib zövq və şövq ilə tamaşa edirəm! Ey Bakı dəryası, dəryaların padşahı Bakı dəryası, mən dururam “Qubernat” bağında sənə tamaşa eləyirəm. Amma məndən savayı da “Daş görpü”nün üstündə çox adam durur. Bunların çox əlli-altmış yaşında qırmızısaqqal və ağsaqqal kərbəlayı və hacılardır. Ey dəryaların seçilmişi Bakı dəryası, mən də “Qubernat” bağından tamaşa edirəm və həmin hacı-məşədilər də “Daş körpü”dən tamaşa edirlər. Nə gözəlsən, ey Bakı dəryası! Mən də tamaşa edirəm, həmişə məşədi və hacılar da tamaşa edirlər. Amma tək mənəm sənə aşiq, ey Bakı dəryası, tək mən sənə tamaşa edirəm, sənə tamaşa edən tək mən oluram. Ey gözəl Bakı dəryası, elə xəyal eləmə ki, həmin hacı və məşədilər də sənə tamaşa eləyirlər! Xeyr, xeyr, xeyr, elə xəyal eləmə. Tək bircə mənəm pərvanə kimi sənin başına dolanan! Xeyr, xeyr, hacı və məşədilər sənə tamaşa eləmirlər. Tək bircə mənəm sənə tamaşa edən, ey səfalı Bakı dəryası. Pəs nəyə tamaşa edirlər hacılar, kərbəlayılar və məşədilər? Dəryanın kənarında urus balaları çimir! Nə səfalısan, ey Bakı dəryası, nə gözəlsən ey dəryaların padşahı!... Dəli “Molla Nəsrəddin”, 29 iyul 1907, №28 * * * Cümə günləri Biz müsəlman tayfası bir sözü danışanda heç o sözün dalınıqabağını fikirləşmirik. Elə, məsələn, indi mən özüm də bu sözləri yaza-yaza nə dalını fikirləşirəm, nə qabağını, elə ha zora salıb yazıram və heç fikir eləmirəm ki, görək axır bu sözləri yazmaqdan nə fayda, gərək bu sözləri kim oxuyacaq və kimə lazımdır və nəyə lazımdır ki, oxusunlar? Niyə də ki, oxusunlar və nə səbəbə gözlərinin nurunu töküb oxusunlar? Nə cəhətə “İxtiyarat” kimi kitabları qoyub bu cür cəfəngiyatı oxusunlar? Deyəsən bir az uzun oldu. Biz müsəlman tayfası bir söz danışanda heç istəmirik o sözün dalqabağını fikirləşək; məsələn, biz deyirik cümə günlərini tətil eləyək, dükanlarımızı bağlayaq və alış-verişə məşğul olmayaq. Niyə, nə səbəbə? Yəni hər bir şeyin bir səbəbi var, ya yox? İrəvanda da deyirlər vitse-konsulun köməkçisi biletin birinə İran rəiyyətindən düşəndə on manat alır; yəni o da gününə baxır; məsələn, elə gün olur ki, saat xoş olur, on beş alır, saat xoş olmayanda on manata da razı olur. Hələ bunda da işim yoxdu, özü bilər. Ancaq yenə bunu demək istəyirəm ki, axır niyə müsəlmanlar cümə günləri alış-veriş eləməsinlər? Niyə, nə səbəbə və nə cəhətə və nədən ötrü və nə cəhətin səbəbindən ötrü və nə səbəbin cəhətindən ötrü? Axır nə olub, nə haraydaddır? Bunları mənə heç qandıran yoxdu. Biz baxırıq özgə millətlərə, məsələn, üzdən iraq yəhudilərə, eyb olmasın, frənglərə, bilatəşbih ermənilərə, ruslara; biz deyirik ki, niyə onlar bazar günlərini tətil eləyirlər, niyə onlar eləsin, biz eləməyək? Maşallah söz danışana! Götürüb qarpız qabığını şappıltı ilə vurasan bu cür sözləri danışanın ağzından, ağzını yumsun qoysun getsin işinə. Əvvələn, budur ki, nə səbəbə biz özümüzü bu millətlərə oxşadaq? Bir hələ mən bunu istəyirəm biləm ki, nə səbəbə biz özümüzü bu millətlərə oxşadaq? Bir burasını mənə deyən yoxdur ki, nə səbəbə biz özümüzü bu millətlərə oxşadaq? Nə səbəbə bu millətlərin heç birisi özünü bizə oxşatmır, oxşatmaz və nə qədər ki, dünya var – oxşatmayacaq? Di buyurunuz görüm! Axır bizim Nuxa qışlağında çaharşənbə ocaqlarımız var, bəs bu millətlərin nəyi var? Bununla belə yenə özümüzü istəyirik o millətlərə oxşadaq, istəyirik o millətlərdən dərs alaq, amma onların heç birisi özünü bizə oxşatmaq istəmir. Nədir bunun səbəbi? Axır nə səbəbə müsəlmanlar cümə günləri dükanlarını bağlasınlar? Bəli, biz deyirik ki, niyə bəs əcnəbilər bazar günləri bağlayırlar? Axı, ay qardaş, əcnəbilər həyə bağlayırlarsa da, gedirlər kimi kilsəyə ibadətə, kimi gedir qiraətxanaya, qəzet oxuyur, kimi gedir evinə, rahat olur və oğul-uşağı ilə vaxtını keçirib, həm özü dincəlir, həm əhli-əyalını xoşhal eləyir. Çox əcəb, belə olan surətdə dəxi müsəlmanlar nə səbəbə cümə günləri dükanlarını bağlasınlar və bağlasınlar, hara getsinlər və nəyə məşğul olsunlar? Di buyurun görək, nəyə məşğul olsunlar? Söz yox ki, əgər mümkün olsaydı, hər cümə günləri məsciddə çay vermək, yainki heç olmasa qəndab vermək, ya qəhvə vermək, yainki heç olmasa Allahın quru paprusuna nə gəlib, belə bu zəhirmar da yoxdur. Yoxdur da, yoxa ta nə deyəsən? Necə ki, deyiblər, bir dənə köhnə həsir, bir də Məhəmməd Nəsir, vəssəlam! Dəxi kim dəli olub məscidə getsin? Buradan istəyirəm bir haşiyə çıxam: alimi-fərzanə məşhur Abdulla Cövdət “Şurayi-Osmani” qəzetində bir neçə söz deyir. Amma burada nağıl eləsəm qorxuram mətləb uzana. “Şurayi-Osmani”ni oxuyanlar bilirlər ki, nə yazılıb; oxumayanlara da mən neyləyim, canları çıxaydı oxuyaydılar. * * * Yəni bizim yazıq dükançılar cümə günləri tutaq dükanlarını bağladılar, bəs nəyə məşğul olsunlar? Tutaq ki, bir saatlığa bağladılar, yaxşı bütün günü səhərdən axşama kimi nə qayıracaqlar? Hələ deyək getdilər evlərinə. Bəs evlərində nəyə məşğul olsunlar? Bir tərəfdən balaca uşaqların səsi-küyü adamın zəhləsin aparır. Bizlərdə də ki, ərlə övrət danışmaz. Bəlkə demirəm bozbaşın duzu az ola, çörək üstə bir az mərəkə düşə, yoxsa bundan savayı evdə kişi üçün nə məşğələ ola bilər? Qərəz, mən deyirəm ki, adam sözü danışanda lazımdır ki, dalını da, qabağını da fikirləşsin. Yaxşı, bir saatlığa tutaq ki, dükançılarımız cümə günü dükanlarını bağladılar. Heç ağlınıza gətirirsinizmi ki, cümə günü dükanlar bağlı olsa, cavan dükan şagirdləri və dükançıların balaca uşaqları nəyə məşğul olacaqlar? Yaxşı, nəyə məşğul olacaqlar? Mən, doğrusu, bilmirəm, siz buyurun görək nəyə məşğul olacaqlar? Di buyurun görək nəyə məşğul olacaqlar? Hələ bir saatlığa cavanlar qalsınlar kənarda, di buyurun görək, hacı və məşədilərimiz, seyidlərimiz və kərbəlayılarımız nəyə məşğul olacaqlar? Deyəsən, mən bilirəm nəyə məşğul olacaqlar. Bunlar da çömbələcəklər divarların dibində və başlayacaqlar şirin söhbəti. Biri deyəcək: “Dər sali bistü çəhar ruz nəhs əst ki hər mahi do ruz başəd; əgər kəsi bimar şəvəd bemirəd və əgər bəsəfər rəvəd bər nəgərdəd və əgər bəcəng rəvəd koştə şəvəd və əgər fərzənd mütəvəllüd şəvəd nəmanəd”. Heyif ki, farsca savadım yoxdur, yoxsa tərcümə elərdim. Mən bircə bunu təvəqqə edirəm ki, bundan sonra cümə söhbəti ortalığa gəlməsin: qorxuram içindən bir şey çıxmaya. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 29 iyul 1907, №28 * * * Qurbağalar İran mücahidlərindən məşhur natiq Mirzə Cəfər Tiflisdə bir gün nitq söyləyəndən sonra mən ona küçədə rast gəlib dedim: – Əzizim, söylədiyin nitqinə heç sözüm yoxdur. Amma mən səndən təvəqqə edirəm ki, işdir, İrana yolun düşsə, Naxçıvana getmə, düz bir baş bileti al Cülfaya. Biçarə bir qədər mat-mat üzümə baxıb soruşdu: – Nə səbəbə? – Dedim: – Səbəbi budur ki, sən bu gün nitq söyləyən vaxt bir neçə söz danışdın, o sözlər bizim naxçıvanlılara xoş gəlməyəcək. Yazıq yenə mat-mat üzümə baxıb soruşdu: – Nə söz danışdım? – Dedim: – Sən nitq söyləyəndə buyurdun ki, “ey müsəlman qardaşlar, gözlərinizi açın, diqqətlə baxın, görün biz nəçiyik, özgə millətlər nəçidirlər? Biz harada qalmışıq, onlar harada qalıblar?” Və axırda bu cür dedin ki, “müsəlman qardaşlar, əl-ələ verin, elm oxuyun və adam olun”. Biçarə Mirzə Cəfər çox təəccüblü məndən soruşdu: – Xub, bu sözlərin naxçıvanlılara nə zərəri? – Dedim: – Bəradərim, heç ömründə qurbağa görübsən? – Dedi: – Görmüşəm. – Dedim: – Bir yaxşı mülahizə elə gör, qurbağalar necə adama oxşayırlar. – Dedi: – Bu sözlərin mətləbə nə dəxli var? – Dedim: – Naxçıvana gedəndə duyarsan. Bir qədər keçmədi ki, eşitdim Mirzə Cəfər gedib Naxçıvana. Özözümə dedim: “Bay, biçarə, evin yıxıldı”. Sonra da eşitdim ki, Naxçıvan müsəlmanları, yainki müsəlman naxçıvanlıları (çünki rəvayət müxtəlifdir: biri deyir Naxçıvan müsəlmanları, biri deyir müsəlman naxçıvanlıları) – bəli, eşitdim ki, Naxçıvan vilayətində yaşayan vücudları əziz müsəlman qardaşlar gedib hökumətə “şeytançılıq” eləyiblər ki, Mirzə Cəfər Tiflisdən gələndə cibinə bir nüsxə “Həblül-mətin” qoyub, gətirib Naxçıvana. Hökumət məmurları “şeytanlar”dan soruşublar ki, “Həblül-mətin” nədir və “ağa”lar cavab veriblər ki, “Həblül-mətin” bomba kağızıdır. Sonra da eşitdim ki, polis məmurları gəliblər Mirzə Cəfərin mənzilini axtarıb “Həblül-mətin” ruznaməsi nüsxəsini tapıb, bəratəlqol yazıblar və ruznaməni üç vərəq kağıza büküb, üstünə peçat basıblar və altı nəfər qaradovoyun köməkliyi ilə aparıb, naçalnikin divanxanasında həbs ediblər. Hər kəs bir dənə qurbağanı əlinə götürüb diqqətlə baxsa, görər ki, qurbağa həqiqətdə insana çox oxşayır. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 5 avqust 1907, №29 * * * Bir boçka su Bakıda Çornı qorod fəhlələrinə Ağa fəhlələr, yenə dilinizi uzadıbsınız, “Təzə həyat”ın 91-ci nömrəsində şikayət edirsiniz ki, zavodun müdiri gündə sizə, əlli iki nəfərə bir boçka su verir. Yazırsınız ki, sudan ötrü qapı-qapı dilənirsiniz və bundan da savayı çox artıq-əskik sözlər yazırsınız… Əlbət bunları yaza-yaza siz elə xəyal eləyirmişsiniz ki, bu sözləri oxuyanlar sizin halınıza yanacaqlar və sizə yazıqları gələcək və sizin müdiriniz və sərkarınız sizə rəhm eləyəcək. Bir boçka su! Məgər bir boçka su əlli iki nəfər fəhləyə azdır? Nə səbəbə qənaət eləmirsiniz? Məgər gündə vaizlərdən eşitdiyiniz bu deyilmi ki, “qənaət kimyadır?” Məgər bir boçka su azdır? Bəs belə məlum olur ki, israf eləyirsiniz; yoxsa mən heç vaxt inana bilmərəm ki, bir boçka su əlli iki nəfər fəhləyə kifayət eləməyə. Lazımdır qənaət eləmək. Qənaət, qənaət! Bir boçka su zarafat deyil, bu şərtlə ki, ha bir ucdan töküb içməyəsiniz; yoxsa hərəniz əlinizə bir qab alasınız ki, “mənə su! mənə su!”, – dəxi burada, əlbət ki, bir boçka da görməz, iki boçka da görməz. Məsələn, götürək müsəlmanları bir boçka su hesab eləyək. Bir baxın görün nə qədər sizin kimi susuz adamlar tökülüblər həmin bir boçka suyun üstünə: yüz on üç milyon mərsiyəxan, bu qədər də vaiz, yetmiş iki milyon xan, bəy və zavodçu, qırx dörd milyon seyid, iki yüz milyon dərviş, üç yüz milyon dua yazan, rəmmal, fal açan, tas quran, göbək yazan, burun püfləyən, müsəlman həkimi, məktəb mollası, xeyrat qonaqları, şeyxlər (məsələn, Quba şeyxi), qərəz, dəxi də kimlər, dəxi də kimlər… Səkkiz yüz qırx dörd milyon barama qurdu tökülüblər bir boçka suyun üstünə, yəni müsəlman millətinin üstünə və heç biri şikayət eləmir ki, “su azdır”. Amma bir boçka su əlli iki nəfər fəhləni görmür. Yox bircə, inşallah, müdirinizə yazaram sizi qoyar dəmir yola, aparar Avropanın Karlsbad yaylaqlarına, orada sərin suları içib kökələrsiniz, inşallah, sizi göndərərlər Pyatiqorska, Dərəçiçəyə, Abastumana. Yoxsa belə şeylər xəyalınızdan keçir? Hələ utanmaz-utanmaz götürüb şikayət də yazırsınız və bizi rus hökumətinin nəzərində “biabır” eləyirsiniz. Mağıl indiyədək özümüzə güclə bir ad qazanmışdıq; mağıl indiyədək ədəblilikdə heç millət biz müsəlmanlar tək şöhrət tapmamışdı. Məhəmmədağa Şahtaxtlı buyuran kimi, siz də həyasız duma vəkillərimiz kimi istəyirsiniz adımızı batırasınız. Allah baisin evin yıxsın! Allah sizin də adınızı elə batırsın ki, dəxi heç məclisdə və adam içində hörmətiniz olmasın, Allah sizin yekə-yekə uca və ali imarətlərinizi başınıza uçurtsun, ey əlli iki nəfər fəhlə! Amin deyən dillər lal olmasın! Bunların hamısı keçəndən sonra gəlin mən sizə bir tapmaca deyim: həyə bildiniz nə səbəbə sizin başınıza bu qədər “it oyunu” gətirirlər? Həyə bildiniz? O səbəb ki, siz əlli iki nəfər fəhlə hamınız bisavadsınız. Lotu-lotuyana, düzünü deyin: belədir ya yox? Öz aramızdır, o şikayəti də “Təzə həyat”a özünüz yazmayıbsınız, özgəsinə yazdırıbsınız. Mən sizin hamınızı tanıyıram. Sizin içinizdə bircə Kərbəlayı Həsənqulu hıqqana-hıqqana adını yaza bilir; o da ki, maşallah, adını yazanda “Həsənqulu” əvəzinə “hədərən” çıxır. Amma bir şey də var: İndi, məsələn, tutaq ki, xudanəkərdə birdən uşaqlarınızı qoyasınız dərs oxuyalar (“Camei-Abbas” kitabını demirəm ha!); bəli, məsələn, uşaqlarınızı qoyasınız təzə açılan məktəblərdə paltarları gödək müəllimlərdən dərs alalar (amma burası yaxşı deyil ki, yerin altındakı öküzə şəkk gətirəcəklər); bəli, uşaqlarınız oxuyalar və sonra, tutaq ki, elə sizin kimi Çornı qorod fəhləsi olalar, – onda işlər xarab olacaq: onda əgər onlara bir boçka su gətirsələr və desələr ki, “canınız çıxsın, az için!” – onda haman sizin uşaqlarınız yapışacaqlar bir-birinin əlindən və səs-səsə verib, ucadan oxuyacaqlar: Ürfanımızla çəkdik rahi-nicatə məşəl, Vicdanımızdan aldıq fərmani-kirdikari. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 avqust 1907, №30 * * * Göz yaşları Ağdamdan bizə belə xəbər verirlər: Qiyaslı kəndinin sakini Molla Qənbər səkkiz yaşında bir qıza aşiq olur, kəndin mollası Molla Sadıq kəbin kəsir və Molla Qənbər qızı zor ilə aparır evinə. Məktubda yazılan təfsilatı biz burada çap edə bilmədik, ondan ötrü ki, məcmuəmizi oxuyanların içində övrətlər və uşaqlar da var. Məktub sahibi həmin əhvalatı şahid gətirir: Abdamda hacı Miriş Mirbağırzadə cənablarını, Abdulla Hacı Tağı oğlunu və bir neçə dəxi qeyr şəxsləri. Bu barədə biz ancaq bunu deyə bilərik: Əvvəla, bir azarlının ölüm halı yavuqlaşanda onun canına hesabsız dərdlər ariz olur. Və saniyən: Mirzə Mülküm xan “Qanun” ruznaməsinin onuncu nömrəsində üzünü müsəlmanlara tutub deyir: “Əgər şüma adəm budid və əgər bəqədr zənhayi-sair milal hiss və qeyrət midaştid... əgər şüma in qədr şüur daştə başid ki, misli-sairin xudra adəm bedanid və mənayi-ittifaqa əqəllən bəqədri-bəzi heyvanat befəhmid, küdam zalimi-əhməq cürət xahəd kərd ki, bəhüquqi adamiyyəti –şüma dəst bezənənd?” Yəni “əgər sizlər adam olsaydınız və özgə millətlərin övrətləri qədərincə qeyrətiniz olsaydı... Əgər sizdə şüur olsaydı və əqəllən bəzi heyvanlartək ittifaqın mənasını bilsəydiniz, o vaxt hansı bir zalım cürət edə bilərdi ki, sizin insanlıq hüququnuza əl uzatsın?...”. Mirzə Mülküm xan oturub London şəhərində bizim halımıza ağlayır, amma biz səkkiz yaşında qızın nərəsini eşidib deyirik “mənə nə?”. Bizim halımıza Londonda göz yaşı tökürlər, amma biz gülürük. İmzasız “Molla Nəsrəddin”, 12 avqust 1907, №30 * * * Keçəllər Yer üzündə maşallah, üç yüz milyon müsəlman var. Hamısı da keçəldi. Bu bir sözdü ki, mən deyirəm və hər bir kəsin də ixtiyarı var, bu sözə nə cür istəyir baxsın. Bəzi adam deyə bilər ki, “bu nə bir əhəmiyyətli sözdü və bundan nə çıxsın?”. Amma elə bir kəs də tapılar ki, özgə cür deyər; deyər ki, “yox, bu sözün mənası var”. Hər kəs nə cür istəyir başa düşsün, amma bu saat məndən ötrü hər bir məsələdən vacib, hər bir politika işlərindən, “Koreya məsələsi”ndən, rus və Almaniya padşahlarının görüşməyindən, İran və Osmanlı sərhəddinin vüquatından, Qaaqanın sülh kanfransiyasından, İran və rus məşrutəsindən vacib və lazımlı məsələ “keçəllər” məsələsidir. Yer üzündə üç yüz milyon müsəlman var, maşallah, hamısı keçəldi. Deyəsən, başağrısı oldu. (Mabədi qalsın gələn nömrəyə) Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 12 avqust 1907, №30 * * * Qorxuram “İrşad” yatan kimi bir neçə gün müsəlmanlar başladılar haray-dad eləməyə ki, “ay aman, qoymuyun “İrşad” əldən getsin!” Mən həmişə bu haray-dadları eşidəndə yanımda oturanlara deyərdim: “qorxuram”. Məndən soruşardılar ki, “nədən qorxursan?” Mən dinməzdim. Sonra eşitdim ki, İrəvanda, Bakıda, Şuşada, Naxçıvanda, Vladiqafqazda, Gəncədə qeyri şəhərlərdə “İrşad”a pul yığırlar. Bu xəbəri eşidəndə həmişə mən yanımda oturanlara deyərdim: “qorxuram”. Məndən soruşardılar ki, “nədən qorxursan?”. Mən diqnməzdim. Sonra bir övqat da “Təzə həyat”da müsəlmanlar başladılar “İrşad”ı tərifləməyə ki, məsələn, “İrşad” müsəlmanlara bu cür və bu cür xidmət edirdi. Yazdılar, yazdılar, amma mən genə yanımda oturanlara dedim ki, “qorxuram”. Həqiqət mən çox qorxurdum: qorxurdum ki, “İrşad”ın barəsində haray-dad eləyənlər qüssədən əriyib ölələr, qorxurdum ki, “İrşad”a pul verənlər cəmi var-yoxlarını verərlər “İrşad”a və özlərinə bir qəpik də saxlamayalar (ki mütrüb – zad oynadanda şabaş verərlər). Qorxurdum ki, qəzetlərdə o qədər “İrşad”ı tərifləyələr ki, əcnəbi millətlər müsəlmanların qazetbazlığına mat və heyran qalalar. Vaqeən, mən çox qorxurdum. İndi bəs necə oldu? Dəli “Molla Nəsrəddin”, 12 avqust 1907, №30 * * * Xanımlara “Füyuzat”ın 24-cü nömrəsində axırıncı səhifədə “Azad” təxəllüslü şair üzünü xanımlara tutub ərəbcə deyir: Vətən övladının təmini-istiqbalı müşküldür. Xanım qızlar əgər meydanə çıxmazlarsa mərdanə! Yəni bizim dilə tərcümə eləsək, bu sözlərin mənası belə olur: Əgər xanım qızlar kişi kimi meydana çıxmasalar, vətən övladının gələcəyə arxayın olmağı çətindir. * * * Mən dünən bu sözləri oxuyan kimi, tez qaçıb getdim evə və, eyb olmasın, bizim Cəfərin anasına dedim: – Arvad, dur ayağa! Dur get meydana! Övrət baxdı üzümə, amma bir söz demədi; ancaq sağ əlinin barmaqlarını açdı, boğma çıxartdı. Mən yenə övrətə dedim: – Dur ayağa! Dur çıx meydana! Övrət dəxi üzümə də baxmadı. * * * Maşallah, yavaş-yavaş təzə sözlər eşidirik. İndi də “Füyuzat”ın şairləri başlayıblar ki, “xanımlar gərək mərdanə çıxalar meydana”. Belə görsənir ki, şairin fikri Qarabağ xanımlarına gedir; çünki Qarabağ xanımları meydana çıxsalar da və, belə tutaq ki, birdən bərk yel əssə də, bunlara bir şey olmaz; amma bəlkə Naxçıvan və Təbriz xanımları çıxdılar meydana və birdən bərk yel əsdi, – onda yer üzündə yaşayan yetmiş iki əcnəbi millətlərə nə cavab verərik? * * * Bir mətləb də var. Bunu cənab şair bizə bəyan eləsəydi, yaman olmazdı: xanımlar meydana çıxıb nə qayırsınlar? Axı bunu uşaq da bilir ki, meydan xanım yeri deyil; meydana pəhləvanlar çıxıb küştü tutarlar və qoca kişilər də dükanları bağlayıb səhərdən-axşama kimi oturub, ağızlarını açarlar göyə, tamaşa elərlər və burada da yuxu tutar, mürgülərlər. Bəs xanımlar meydana çıxıb nə qayırsınlar? Onda da hələ mərdanə!.. Hələ mərdanə nədir? * * * Axırda da şair farsca belə deyir: Gərək bəxş eyləsin fərzəndə madər nuri-irfani. Nasıl kim, bəxş edir xurşid pərtöv mahi-tabanə. Bunu da bizim dilə tərcümə eləyəndə belə məna verir: Necə ki, gün işığını aya bağışlayır, habelə ana gərək övladına kamal işığını bağışlasın. İnşallah bizim analar bağışlarlar! Yazıq şair qorxusundan övrət məsələsini fars və ərəb dilində danışır ki, Ordubad qırmızı saqqallıları başa düşməsinlər və hay-küy salmasınlar. Amma nahaqdır; Ordubad camaatı, təmamən molladır. Mədrəsinin qabağında bazar çayına durub tamaşa eləyəndə, görürsən ki, elə hey çay baş-aşağa o tərəfdə-bu tərəfdə əllərində aftaba və başlarında əmmamə ağalar düzülüb çömbəliblər… Bəlkə bu da ibadətdir?! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 avqust 1907, №31 * * * Bakının əlacı Bakıya lazımdır bir çarə qılmaq, dəxi bundan sonra səbr eləmək mümkün deyil. Heç mümkün deyil səbr eləmək. Bakının üfunəti dünya və aləmə dağılıb qoymur nəfəs almağa. Nə qədər Bakı bu halətdədir, Qafqaz müsəlmanlarının tərəqqisi mümkün deyil, o səbəb ki, hamı gözünü dikib Bakıya və o Bakıdan nicat yolu gözləyir, amma nicat əvəzinə şəhərin müzür həşəratı vilayətlərə dağılıb camaatı puça çıxarmaqdadır. Bakının şöhrəti müsəlmanların fikrini çaşdırır. Cavanlarımız özlərini Bakı qoçularına oxşadırlar, milyonçularımız Bakı milyonçularına oxşadırlar, müəllimlər özlərini Bakı müəllimlərinə oxşadırlar. Bakı özü də yavaş-yavaş inşallah üz qoyub puça çıxmağa. Amma Bakı cəhənnəm – qeyri-şəhərləri də öz gününə salacaq. Bu işə bir çarə! Aman günüdür, bir çarə! Bakının əlacı bir neçə şeylə bağlıdır. Əvvəla lazımdır ki, Bakı bir az kasıblasın. Pulun çoxluğundan camaat bir az beistilahi –türk, məsələn, necə ki, müsəlman arasında deyərlər, “filankəs qudurub”. Doğrudan, Bakıda pulu saxlamağa yer tapmırlar, odur ki, bir milyonçu bir cavana yüz min manat verib deyir ki, “get filankəsi öldür”. Yüz min nədir, yüz manat mənə versinlər, hər kəsi deyirlər gedim o qədər döyüm ki, Molla Yusif də şagirdləri elə döyə bilməsin. Bakını şişirdən məlumdur ki, neft mədənləridir. Lazımdır cəmi neft mədənləri köçürtmək, yarısını İrəvana və yarısını da Gəncəyə və mədənlərin mədaxilini vermək məktəblərin rəisinə ki, ac kənd müəllimlərini məvacibsiz qoymasınlar (Yoxsa, vallah, acından ölərlər). İkinci əlacı budur ki, lazımdır Bakının cəmi qoçularını göndərmək, gedib düzülsünlər Cavad mahalına və qoymasınlar ki, İran quldurları Arazı keçib fəqir müsəlmanların kəndlərini dağıtsınlar. Üçüncü əlacı budur ki, Bakının mollalarının bir parasını lazımdır köçürtmək İrəvan quberniyasında Yelenovka adlı malakan kəndinə, çünki oranın havası çox sərindir və özü də gözəl yaylaqdır. Hacıların da bir parasını lazımdır göndərmək Rəştə ki, gedib hacı Hümam cənablarını ziyarət etsinlər. Dördüncü əlacı budur ki, lazımdır Bakıdan cəmi itbazları göndərmək Naxçıvan mahalına, Nehrəm kəndinə, uşaqbazları göndərmək Varşava şəhərinə, arvadbazları göndərmək Xorasana, qumarbazları Nuxaya, çaxırbazları Salahlı kəndinə və mütrübbazları Peterburq şəhərinə. Beşinci əlacı budur ki, lazımdır Bakının cəmi şəhər məktəblərini bağlamaq və müsəlman müəllimlərini göndərmək Firəngistana Monte Karlo şəhərinə. Bunun səbəbi öz yanımızdadır və burada açmaq istəmirik. Altıncı əlacı budur ki, lazımdır İran hammalları bir yekə arx qazsınlar ki, mühit dəryası gəlib qarışsın Bakı dəryasına və su o qədər qalxsın ki, bakılılar atılıb minsinlər gəmilərə və 365 gün suyun üzündə qalsınlar. Əgər bu saydığımız əlacların hamısı mümkün olsa, demək olar ki, Bakı düzələr. Yoxsa bundan savayı bir çarə bilmirik. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 20 avqust 1907, №31 * * * Vəkil Müsəlman içində bir söz var, deyərlər ki, “Kor atın da kor nalbəndi olar”. Hələ bu qalsın kənarda. “Rossiya” qəzetinin 538-ci nömrəsindən belə məlum olur ki, Məmməd ağa Şahtaxtinski gəncəlilərdən bir az narazıdır. Hələ bu da qalsın kənarda. Məmməd ağa Şahtaxtinski Şeyx Fəzlüllahın başına and içinr ki, Rusiya hökuməti biz müsəlmanları özgə millətlərin hamısından çox istəyir. Hələ bu da qalsın kənarda. Amma gəncəlilərə bircə söz demək istəyirəm. İstəyirəm deyəm ki, Məmməd ağa Şahtaxtinskidən inciməsinlər. Və buna üç səbəb var: Əvvəlinci səbəb budur ki, Məmməd ağa gəncəlilərin vəkili deyil idi, İrəvan quberniyasında yaşayan müsəlman camaatının vəkili idi. Məmməd ağanı gəncəlilər seçməyiblər, İrəvan və naxçıvanlılar seçiblər, belə olanda nə gəncəlilərin haqqı var Məhəmməd ağadan inciməyə, nə bakılıların və nə də qeyri müsəlmanların. Həyə Gəncədə Məmməd ağanı istəməyən altmış adam tapılsa mən sənə İrəvandan altmış min xan taparam, Naxçıvanda altmış min bəy taparam, Danabaş kəndindən altmış min kərbəlayı və Uzunobadan altmış min hacı taparam ki, Məhəmməd ağadan yerdən göyə kimi razı olsunlar. Bu əvvəlinci səbəb. İkinci səbəb də budur, bu işlərin heç birinə təəccüb eləmək lazım deyil, ondan ötrü ki, “Kor atın da nalbəndi olar”. Bu ikinci səbəb. Üçüncü səbəb də budur ki, Allah taala hər adamı bir cür yaradıb və dünyada bu qədər məxluqatın içində iki adam tapa bilməzsən ki, birbirinə oxşasınlar. Bir tərəfdən görürsən ki, Tehranda vəziri-daxilənin təhriki ilə Seyid Məhəmməd-taği camaatı innadırır ki, qanuni-əsasi lazım deyil, bir tərəfdən Məmməd ağa Şahtaxtinski bizi istəyir inandıra ki, bəlkə padşahlıq duma heç müsəlmanlara lazım deyil. Amma bir tərəfdən də qanuni-əsasi və padşahlıq duma üstündə hədsiz qanlar tökülür. Müxtəsər ki, heç kəs heç kəsə oxşamır. Nə Gəncənin məktəbdarları Peterburqun məktəbdarlarına oxşayır, nə Səlyanın arabaçıları özgə millətlərin arabaçılarına oxşayır, amma bunların hamısı ilə bərabər hərdənbir “Əcayibül-məxluqat” kitabını qürbətdə açıb baxanda cəmi qohum-qardaşlarımı, dost-aşnalarımı və həmşəhrlilərimi və həmvətənlərimi o kitabda görürəm. Və həmişə görəndə çox sevinirəm və öz-özümə deyirəm: “Buy, Allaha şükür, deyəsən elə lap öz vilayətimizdi”. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 17 sentyabr 1907, №35 * * * Cuhudun məktubu Bakıdan idarəmizə yəhudi dilində bir belə məktub gəlib: Cənab Molla Nəsrəddin! Dünən mən getmişdim müsəlman bazarına ev üçün bir-iki yemiş alam. Getdim durdum bir qoca dükançının dükanının qabağında və yemişin qiymətini soruşdum. Dükançı yemişləri tərəziyə qoyub çəkməkdə idi. Gördüm bir müsəlman bir özgə müsəlmana deyir: “Adə, Həsən dadaş, cuhuddu, ha!”. Dükançı yemişləri qoydu qabağıma və mən də istədim yemişlərin pulunu verəm – genə gördüm bir müsəlman deyir: “Adə, Həsən dadaş, cuhuddu, ha!”. İstəyirdim yemişləri vuram qoltuğuma və gedəm, bu heyndə naqafil daldan bir müsəlman yavıqlaşıb başımdan bir qapaz ilişdirdi, elə bərk ilişdirdi ki, şapqam girdi gözümə. Lazım bildim bu əhvalatı yazıb Molla Nəsrəddin idarəsinə xəbər verim. Bir nəfər yəhudi Şməvol. İdarədən: xudavəndi-aləm öz bəndələrinə çox nemətlər göndərib və bu nemətlərin hamıdan qiymətlisi insanın diriliyi və sağlığıdır. Zəmanəmizin indiki qarışıqlığında insan nə qədər ki, sağ və səlamətdir, gərək hər saat və hər dəqiqə minlərcə şükr eləsin. Yəhudi Şməvol də gərək min dəfə şükr eləsin ki, tək və tənha, yoldaşsız və köməksiz, tüfəng və tapançasız Bakının müsəlman bazarına girib sağ-salamət qurtarıb gedib evinə. Bu özü də insan üçün bir böyük xoşbəxtlikdir. Yəhudi Şməvol bu mətləbi bilmərrə nəzərə almır və ancaq bir dənə qapazdan ötrü utanmaz-utanmaz götürüb idarəmizə kağız göndərib. Amma bircə şeyi yadından çıxardıb ki, Bakı bazarından bir dənə qapaz ilə qurtarıb qaçmağın özü bir böyük xoşbəxtlikdir. “Molla Nəsrəddin”, 24 sentyabr 1907, №36 * * * İsbati-həqq Cənab Molla Nəsrəddin. Hərçənd böyüklərə “bilmirsən” demək biədəblikdir, amma mən deyəcəyəm ki, sən heç zad bilmirsən, dünyada heç zad qanmamısan, heç ruhun yoxdur, heç ağzının ləzzətini bilməmisən. A kişi! O nədi hər nömrədə götürüb bəzi müsəlman şəhərlərinin arvadlarının tumanının gödəkliyin gah yazırsan, gah şəklin çəkirsən. Guya onları bəyənmirsən da? Guya istəyirsən ki, onlar da özgə millətlərin arvadları kimi uzun libas geysinlər da? İndi mən səndən bircə söz soruşacağam. Arvadlar uzun libas geyəndə nəyə oxşayırlar? Əlbəttə, deyəcəksən ki, arvada. Belə deyilmi? İndi sən də məndən soruş ki, qısa libas, topçu libası kimi libas geyəndə nəyə oxşayırlar? Onda mən və ümum İran əhli və hətta Naxçıvan və sair bəzi Qafqaz şəhərlərinin əhli ağız-ağıza verib sənə cavab verərik ki, oğlana. On dörd-on beş yaşında oğlana. İndi, a biçarə, başa düşdün? İndi bildin ki, sən dünyada heç ləzzət bilməmisən? Di get, bundan sonra bilmədiyin şeyə qarışma. Qızdırmalı “Molla Nəsrəddin”, 24 sentyabr 1907, №36 * * * Cəfəngiyat Hər kəs “Həblül-mətin” ruznaməsinin 97-ci nömrəsini, “Füyuzat”ın 26-cı nömrəsini və “Vəqt” qəzetinin 210-cu nömrəsini oxuyub, – bizim bu cəfəngiyatı da başa düşəcək, amma hər kəs oxumayıb, başa düşməyəcək. Gah vaxt olubdur ki, bəzilər bizdən soruşublar ki, belə bir vaxtda nə səbəbə siyasətdən, dumadan, hüquqdan, hürriyyət və müsavatdan çoxluca bəhs eləmirik. “Vəqt” qəzeti yazır ki, avqustun 22-də Həştərxanda iki minə qədər müsəlman bir yerə cəm olub, vəbanı toxtatmaq qəsdilə 43 qoyun qurban kəsiblər. “Füyuzat” da möhtərəm şairimiz M.Hadi cənabları yazır ki, Şirvanda Qobıstan “Şıx babası” kimi lotular (yainki hamısı birdi, Həmid paşalar) Allahlıq iddiası edirlər. “Həblül-mətin” yazır ki, Frəngistanda birisi ki, istəyir alim ola, gərək gecələr yatmayıb zəhmət çəkə, elm oxuya, bir klasdan o biri klasa keçə. Axırda imtahan tuta və şəhadətnamə ala. Amma İranda birisi gecə yatır və sübh yerindən duranda neçə xalvar elm və kamal sahibi olur, dəxi heç kəsi bəyənmir və hamını cahil, amma özünü nadiri-dəhr hesab eləyir. “Dər frəng ta fizik və şimi və təşrih və botanik və fizioloji və… ra nəxandə və dər məhkəmeyi-ətibba çəndin sal təcarüb nəkərdə başəd enani-bimarani-natəvanra bekəfi-ixtiyari-kəsi nəmisüparənd. Lakin dər İran yek əmmameyi-tirmə və yek lulə və qələmdan və təsbih dəlili danistəni-tibbi-qədim və do kəlmə fransəvi bürhani-xandənitibbi-cədid əst və ümumi-mərəzi tüyuli-həzərati işan”. Bu işlərin hamısını görəndə Ziya paşanın sözləri adamın yadına düşür: Vabəstədir xəyalına əfalı hər kəsin. Gah vaxt olubdur ki, bəzilər bizdən soruşublar ki, nə səbəbə siyasətdən, dumadan, hüquqdan, hürriyyət və müsavatdan çoxluca bəhs eləmirik. Amma bizdən bunu soruşan ağalardan təvəqqə edirik bizə cavab versinlər görək, aya mümkündürmü vəbanı dayandırmaq üçün 43 qoyun kəsən bir millətə, bir cahil lotunu özünə, haşa, Allah bilən bir camaata həmişə dumadan və siyasətdən bəhs etmək? Biz belə qanırıq ki, xəyal, fikir və əqidə düzəlməsə, fel heç vaxt düzəlməz; o səbəbə ki, ikinci birincilərə tabedir; ondan ötəri ki, “vabəstədir xəyalına əf alı hər kəsin”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 sentyabr 1907, №36 * * * Uşaqbazlıq Mən demirəm ki, uşaqbazlıq pis şeydir və heç kəs demir ki, uşaqbazlıq pis şeydir. Mən heç müsəlmandan eşitməmişəm ki, uşaqbazlıq pis şeydir və heç bir vaiz indiyədək deməyibdi ki, uşaqbazlıq pis şeydir. Və çünki indiyədək heç kəs deməyibdir ki, uşaqbazlıq pis şeydir, mən də cürət eləmirəm, deyim ki, uşaqbazlıq pis şeydir. Dünyada çox şey var ki, bəndə bilmir, amma Allah-taala hər bir şeyi bilir. Mən çox da deyirəm ki, firəng milləti ingilis millətindən yaxşıdır, yainki yapon milləti ermənidən yaxşıdır, yainki rus milləti yapon millətindən yaxşıdır, yainki müsəlman millətləri qeyr millətlərin hamısından yaxşıdır, bunları hərə bir cür başa düşür, amma heç kəs bu işləri necə ki lazımdır bilmir, çünki heç kəs bu millətləri görməyib və biz özümüz bu barədə bir şey deyə bilmirik, çünki müsəlmandan savayı bir özgə millət görməmişik və görmək də çətindir, çünki millətlərin hərəsi dünyanın bir guşəsindədir. Biz ancaq müsəlman millətlərini tanıyırıq və bundan savayı bir şey görmürük. Amma xudavəndi-aləm yuxarıdan aşağı baxanda millətlərin hamısını əl içi kimi görür və çünki görür, əlbət ki, yaxşı da tanıyır. Və xudavəndi-aləm görür ki, cəmi millətlərin heç birinin içində uşaqbazlıq adət deyil, savayı biz müsəlman millətindən. “Təzə həyat”ın 117-ci nömrəsində oxuduq ki, Bakıda bir neçə müsəlman lotusu bir nəfər məktəb uşağını zor ilə basıblar faytona və istəyiblər götürüb qaçsınlar, necə ki, qız uşağını müsəlmanlar götürüb qaçırlar. Yer üzündə deyirlər, çox millətlər var. Amma biz onları görməmişik, çünki bizdən uzaqdırlar, bəlkə elə doğrudan onların içində də belə işlər baş verir. Amma yuxarıda bir Allah var ki, millətlərin hamısını görür və tanıyır. Xudavəndi-aləm görür ki, millətlərin heç birinin içində uşaqbazlıq adət deyil, savayı müsəlman millətindən. * * * Nədir bunun səbəbi? Məgər müsəlman içində arvad azdır ki, müsəlmanlar evlənmək istəyəndə arvad tapa bilməyib gedib oğlan uşağı alırlar. Söz yox ki, belə deyil, çünki biz görürük qeyr millətlərin kişiləri bir arvad tapıb alanda bizim kişilər dördünü alırlar və hələ dördünə qane olmayıb hərdənbir məşğuliyyət üçün bir-iki saatlığa siğə də eləyirlər. Bu işlərin səbəbini biz bilmirik, amma ucada olan tək Allah söz yox ki, bunun səbəbini bilir və gündə min dəfə üzünü müsəlmanlara tutub yuxarıdan aşağa deyir: – Vay, mənim binamus bəndələrim! * * * Pəs buna nə çarə edək? Dünyada heç bir zad yoxdur ki, onun çarəsi olmasın. Pəs bu uşaqbazlığa nə çarə edək? Mənim qandığıma görə bunun iki çarəsi var. Məsələn, bir bağın kənarından gedəndə görürük ki, bağda növ-növ ləzzətli və yeməli meyvələr var. Adam bu meyvələri görəndə tamahı düşür və istəyir ki, əlini uzadıb dərsin və yesin. Amma bağın hasarı uca olanda meyvələr görsənmirlər və adamın gözü meyvələrə sataşmır və tamahı düşmür. Biz gülüzlü oğlan uşaqlarımızı ötürürük küçəyə ki, məsələn getsin ya məktəbə, ya bazara, yainki qohum-qardaşımızın evinə. Müsəlman kişiləri də oğlan uşaqlarımızı görüb əvvəl xoşlanırlar, tamahlanırlar və axırda başlayırlar uşaqlarımızı kişmiş-noxud ilə tovlamağa. Hələ bəzi kişilərimiz dinməz-söyləməz gülüzlü uşaqlarımızı zornan tutub basır faytona ki, götürüb qaçsın, necə ki, Bakıda eləyirlər. Aşkar şeydir ki, əgər bizim müsəlman kişilərimiz küçələrdə göyçək uşaqlarımızı görməsələr, nə tamahları düşər, nə də fikirlərinə bir şey gələr. Bunun çarəsi budur ki, biz bundan sonra oğlan uşaqlarımızı 25 yaşına kimi qoymayaq evdən küçəyə çıxsınlar. Və əgər bir vacib iş olsa və əgər lazım olsa ki, oğlan uşaqlarımız evdən küçəyə çıxsınlar və bir yana getsinlər, lazımdır ki, oğlan uşaqlarımızın başına çadra kimi, ya dəsmal kimi bir şey örtək ki, küçədə gedən vaxt müsəlman kişiləri bunların üzlərini görməsinlər və bilməsinlər ki, bunların hansı göyçəkdir və hansı çirkindir. Bunun ikinci çarəsi də budur ki, oğlan uşaqlarımız yeddi-səkkiz yaşa çatan kimi bunları göndərək Amerika, yainki Yaponiya, Avstraliya, Firəngistan, yainki Rusiya, Ləmsə, İtaliya – xülasə, göndərək elə bir məmləkətə ki, orada müsəlman kişisi olmasın və uşaqlarımız oralarda qalıb iyirmi beş yaşa çatandan sonra gətirək öz gözəl vətənimizə, gözəl vilayətimizə. Bu iki çarədən başqa mən dəxi bir çarə bilmirəm. “Molla Nəsrəddin”, 2 oktyabr 1907, №37 * * * Lay-lay Əvvəla cənab Hop-hopdan çox təvəqqə edirik ki, biz təbrizlilərə və bizim hürriyyətə sataşmasın. Lay-lay hürriyyət! Yəni necə “lay-lay hürriyyət?!” Hop-hop bizim hürriyyətə deyir “lay-lay hürriyyət”. Yəni Hop-hopun sözündən bu çıxır ki, bizim hürriyyət, Allah eləməmiş, guya yatıb, yainki istəyir yatsın, yainki yatacaq. “Lay-lay hürriyyət!” Hop-hopdan çox təvəqqə edirik ki, bizim hürriyyətə sataşmasın! Doğrudur, indiyə kimi bizim hürriyyət yatmışdı, amma indi hophoplar da qoymayacaqlar ki, pişiyim, pişiyim ilə bir tövrnən bu yazıq hürriyyəti yuxudan oyadaq. “Lay-lay hürriyyət?” Yəni Hop-hopun sözündən bu çıxır ki, bizim hürriyyətə lay-lay deyir ki, genə hürriyyətimiz yatsın. Məgər dəxi bəs deyil. Min ildən artıqdır ki, bizim hürriyyətimiz yuxuda idi. Məgər min il bəs deyil. Yəni nə eybi var ki, hürriyyətmiz min ildir yuxuda idi?? Bəlkə elə məsləhət belə imiş. Söz yox ki, məsləhət belə imiş. Məlumdur ki, məsləhət belə imiş. Əlbət ki, məsləhət belə imiş. Çünki əgər məsləhət belə olmasaydı, niyə bəs bu min ilin müddətində bizim müctəhidlərimiz bircə dəfə də demirdilər ki, hürriyyət yaxşı şeydir. “Lay-lay hürriyyət!!” Min ildir bizim üləma, füzəla, füzəla və üləmamız deyirlər “Laylay hürriyyət!” Həqiqət, əgər hürriyyətin oyanmağı indiyə kimi lazım olsaydı, yəni əgər hürriyyət yaxşı şey olsaydı, niyə bəs indiyə kimi min-min məzlumun dadü fəryadı müctəhidlərin nəzərində ola-ola ağalar bircə dəfə də yazmırdılar və demirdilər ki, hürriyyət lazımdır. “Lay-lay hürriyyət!” Cənab Hop-hopdan çox artıq təvəqqe edirik ki, bizim hürriyyətə sataşmasın. Məgər min illərin müddətində İranın həbsxanalarında çürüyən günahsız məzlumları bizim müctəhidlər görmürdülər?! Məgər xanlarımızın, mülkədarlarımızın, vəzirlərimizin, hətta fərraşlarımızın yumruğunun altında zıqqıldayan biçarə rəiyyətin sədasını müctəhidlərimiz eşitmirdilər? “Lay-lay hürriyyət!” Min ilin müddətində kimdirlər bizə deyənlər “lay-lay hürriyyət?!” “Lay-lay hürriyyət!” İndi də Hop-hoplar başlayıblar “Lay-lay hürriyyət!” Belə görürük ki, bu yazıq hürriyyətin bəxtindəndir ki, indiyə kimi min illərdir ki, müctəhidlərimiz bir yandan deyiblər “lay-lay hürriyyət”, indi də bir yandan cənab Hop-hop başlayıb ki, “lay-lay hürriyyət”. “Lay-lay hürriyyət!” Bunların hamısı keçəndən sonra biz təbrizlilər bircə şeyə məəttəl qalmışıq: indiyə kimi min illərin müddətində bizim müctəhidlərimiz minlərcə kitablar bağlayıblar, minlərcə risalələr yazıblar, amma biz bu kitabları və bu risalələri nə qədər vərəqləyirik, hürriyyət sözü tapa bilmirik. Yəni ağalar min illərin müddətində biz müsəlmanlara deyiblər “lay-lay hürriyyət!” İndi rəhmətliyin oğlu Hop-hop da bir tərəfdən başlayıb “lay-lay hürriyyət!” Rəhmətliyin oğlu istəyir ki, “pişiyim-pişiyim”nən oyatdığımız hürriyyəti bir də yatırtsın. İndi bu da bir tərəfdən başlayıb. “Lay-lay hürriyyət!” “Molla Nəsrəddin”, 2 oktyabr 1907, №37 * * * Aşina sədası Aşina danəd sədayi-aşina Mənim aşnam “Təzə həyat”ın 119-cu nömrəsində həcc məsələsindən söhbət açanda, söz yox, bilmirdi ki, onun “Aşina sədası”nı hamıdan qabaq Molla Nəsrəddin eşidəcək. Min yaşasın sözün açıq danışan qələm sahiblərimiz! * * * Bu müxtəsər və qəlbi xeyir-duadan sonra “aşnama” bir neçə söz demək istəyirəm. Məqalə sahibi belə yazır: “Cahil ruhanilərimiz həcc məsələsinə yanlış məna verməkdən həya etmirlər və avamı inandırırlar ki, həccə gedənlər ömrlərinin müddətində nə qədər günah ediblər, hamısı bağışlanacaq və bu biçarə qırmızısaqqallılarımız bu cahilanə təriflərə inanıb və övladi-əqrəbalarından min-min məşəqqət ilə pul tapıb, Hicaza gedirlər. Bunların qəsdi, əvvələn, günahlarını bağışlatmaqdır və ikinci, vətənə qayıtdıqdan sonra nüfuz, hörmət və etibar sahibi olmaqdır. Bunların çoxu oxumaq və yazmaq bilmədiklərindən qəzet və kitab oxumaqla məşğul olmazlar, ancaq saqqallarını qızardıb və bez parçasını papaqlarına sarıyıb, hind toyuqları kimi kəmali-əzəmətlə oradaburada dolanırlar”. Sonra “aşnam” deyir: “Həccə getməyin hikməti-siyasiyyəsi budur ki, hər il dünyanın hər ucundan olan müsəlmanlar bir nöqtəyə cəm olub, bir-birinə məlum olmayan nöqsanlarını və dərdlərini və siyasi hallarını bir-birinə bildirsinlər, bunların islahı xüsusunda tədbir və vasitələr tapsınlar və vətənlərinə qayıdandan sonra vətəndaşlarını bu tədbir və vasitələrdən hali edib, bunları əncama gətirsinlər”. Ey mənim “aşnam”! Qadan alım, bizi niyə belə bərkə qısnayırsan? Balalarına qurban olum, ey mənim “aşnam”, bizi, axır, niyə zora salırsan? Qurban olsun sənə mənim canım! Deyəsən, elə Frəngistanda, maşallah, anadan olub, ömrünü orada keçiribsən və deyəsən heç bizlərdən xəbərin yoxdur! A belə atam-anam sənə qurban, bizə niyə yazığın gəlmir, niyə bizi zora salırsan? Axır, biz haradan alaq sən deyən hacıları ki, “gedib Hicaza, müsəlmanların nöqsanlarını, dərdlərini və siyasi hallarını birbirinə bildirsinlər, bunların islahı barəsində tədbir və vasitələr tapsınlar”? Qadan alım sənin, ey mənim “aşnam”! Axır, bir bizim də halımızı mülahizə elə, yoxsa biz biçarələri bərkə qısnamaqdan qəsdin nədir? Ey mənim başımın sahibi “aşnam”, bizi niyə zora salırsan? Bir yandan özün deyirsən “qırmızısaqqallılarımız”, bir yandan da deyirsən ki, “Hicaza gedib, siyasi hallarını bir-birinə bildirsinlər”. Ey mənim tacisərim “aşna”! “Qırmızısaqqal” hara, “siyasi hal” hara? Heç bilirsənmi nə danışırsan? Qırmızısaqqal hacı hara, kitab və qəzet oxumaq hara? Ey mənim gözümün nuru “aşnam”, bir də bunu deyirsən ki, “qırmızısaqqal hacılarımız həccdən qayıdandan sonra məhz bunu bilirlər ki, bez parçasını papaqlarına sarıyıb, hind toyuqları kimi oradaburada dolanırlar”. Bu sözləri oxuyanda mənim xəyalıma bir şey gəlir, mənim qəlbim bir şey arzu edir, bunu arzu edir ki, günlərin bir günü “aşnama” rast gəlib, o vücudi-əzizi ziyarət edəydim və əl-ələ verib deyəydim: “Min yaşasın sözü açıq və mərdanə danışan qələm sahiblərimiz!”… Keçək mətləbin özgə tərəfinə. Ey mənim əzizim “aşna”! Səndən bircə söz də xəbər almaq istəyirəm: belə fərz edək ki, həccə gedənlərimiz elmli, şüurlu və gözüaçıq müsəlmanlardır. İndi mənə izn ver, səndən bir söz soruşum: bir mənə cavab ver görüm, bu elmli, şüurlu və gözüaçıq hacılarımız nə cürətlə Osmanlı torpağına ayaq basa bilərlər?! Məgər bilmirsənmi ki, Osmanlı torpağına bir təzə adam daxil olan kimi xəfiyyələr milçək təki gəlib ətrafını alırlar və ciblərini və yüklərini axtarırlar ki, görsünlər bu adam nə işin sahibidir? Şükr Allaha, qırmızısaqqal hacılarımıza osmanlı məmurları indiyə kimi etdikləri hörmətin altından, nə qədər ki, bizim canımız sağdır, qurtara bilməyəcəyik. Çünki hər bir kəs bunu yəqin edibdir ki, bizim indiki hacılarımızın ciblərində çoxluca puldan savayı və səlamətlik duasından savayı bir şey tapılmaz. Amma sən deyən kimi şüurlu, elmli hacıların birinin cibində olacaq “Türk” qəzeti, birinin cibində olacaq “Həblül-mətin”, birinin cibində “İctihad”, “Şurayi-Osmani” və qeyri bu cür bic-bic qəzetlər. Məgər sultan Əbdülhəmidin vəkilləri və “şərifi-Məkkə” vali paşaları və bunların kompaniyaları o cür şüurlu adamları Məkkəyə qoyarlarmı ki, oradakı camaatın da gözlərini açsınlar? Məkkəyə oxumuş və elmli hacılarımız getsələr, o vaxt “şərif”lərin ya “vali”lərin sandıqları nə ilə dolacaq və bu zalımlara və dinsizlərə kim boyun əyəcək? Ey mənim nuri-çeşmim “aşna”! Niyə məni dəli-divanə edirsən? Niyə qoymursan öz yerimdə oturum, bozbaşımı yeyim və Allaha şükr eləyim? Niyə bizi zora salırsan ki, sultanın və onun dostlarının yanında bu qədər biədəblik göstərək? Sən elə bilirsən ki, əgər Məkkəyə şüurlu adamlar getsələr, oradakı müsəlmanlarla siyasi məsələlər barəsində söhbətlər edərlər. Amma burasını nəzərdən çıxardırsan ki, osmanlıların ən şüurlu və ən həmiyyətliləri Məkkədə və Məkkənin ətrafındadırlar. Məgər bunlar burada ağız açıb danışa bilərlər? Məgər eşitmirik ki, ayda və bəlkə həftədə bir millət fədaisi Osmanlı hökumətinin vəhşi məmurlarının əli ilə tələf olunur? Məgər bu biçarələrin dadü fəryadı həzrətin pak ruhunu narahat etmir? Məgər hər an o müqəddəs məqamlar bir bigünah hürriyyətpərvərin al qanı ilə boyanmır? Məgər Midhət paşa və yoldaşları Taifdə kəndirlə boğulmadılar? Kimə məlum deyil ki, bu zamanda Məkkə və ətrafı ən dəhşətli bir qətlgah olubdu? Ey mənim “aşnam”! Yoxsa sizin qəsdiniz budur ki, osmanlı qurbanlarının üstünə beş-on da Qafqaz qurbanları qoyulsun?! Vallah, billah, bu sözlər heç kəsə lazım deyil. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 oktyabr 1907, №38 * * * Oğlanlarınızı oxutmayın İndi hər kəs bizim bu sərlövhəmizi görsə, xəyal edəcək ki, biz səhv edib oğlanlarınızı oxudun əvəzində, oxutmayın yazmışıq. Xeyr, biz səhvlə yazmamışıq, elə doğrusu odur ki, yazmışıq. Mən genə deyirəm: əgər oğlanlarınızı axırda evləndirmək fikrinə düşəcəksinizsə, əgər onu ev, əyal, övlad sahibi eləmək istəyəcəksinizsə, məndən sizə əmanət, məbada, oxudasınız. Siz görməmisiniz, siz bilmirsiniz, amma mənim başıma gəlib, mən görmüşəm və bilirəm, qulaq verin səbəbini deyim, oxutmayın deməyə haqqım var ya yox və görün bu oxuyanlarda heç ağıl, kamal, şüur və səliqə olur ya yox. Bəndəzadə Əhməd gimnaziyadan qurtaran kimi dedim, oğul, dəxi indi evlənmək vaxtındır, gərək səni evləndirim. Dedi, ata, hələ mən uşağam. Dedim, ay oğul, biz ata-baba görmüşük ki, adam on dörd, on beş yaşında evlənər, indi sənin on doqquz yaşın var! Dedi, ata, hələ mən uşağam, özüm də hələ gedib universitetdə oxuyacağam. Dəxi bir söz demədim, dedim get oxu, bala. Getdi Peterburqda oxudu, oradan da getdi nə bilim Parijə, hara. İndi hamısın qurtarıb gəlib, özünün də tamam iyirmi yeddi yaşı var. Çox sual-cavabdan sonra evlənməyi boynuna qoymuşam, amma deyir ki, mən gərək oxumuş qız alam. Dedim, yaxşı onu da elərəm, Kərbəlayı Qənbərin qızın alım sənin üçün. Gör mənə nə deyir, deyir ki, hansı uçkolanı tamam edib? Dedim, balam, uçkol nədi, Molla Bacıda neçə illər oxuyub, Quranı çıxıb, hər cümə axşamı mərhumə anası üçün bir yasin də oxuyur. Dedi işimə gəlməz. Dedim niyə? Dedi oxuyub kurs tamam etmiş olmasa, yəni təkmili obrazovaniyyə olmasa mən almaram. Çünki bunun xilafı olsa, nə o məni xoşbəxt edə bilər və nə mən onu. Eləcə bu sözlərə dondum qaldım. Getdim bir neçə gün fikirləşdim, soraqlaşdım, axırda tapdım. Sevinə-sevinə gəldim dedim, oğul, tapdım. Dedi kimdi? Dedim Məşədi Fərzəlinin qızı. Dedi hansı uçkoladan qurtarıb? Dedim Bakıdakı qız məktəbindən: həm rusca bilir, həm də müsəlmanca. Dedi işimə gəlməz. Dedim niyə? Dedi: Mən bu qədər zəhmət çəkmişəm, məşəqqət çəkmişəm, nə bilim gedib harda, harda nə zillətlə ülumi-aliyə təhsil eləmişəm, indi insafdır gəlib, beş kəlmə əlif zəbərə Ə və üç kəlmə də A, B deyənlən təzvic eləyim? Heç yaraşarmı? Heç müsahibəmiz tutarmı? Elə mən bunları eşidən kimi lap naümid oldum, biixtiyar durdu gözlərimdən yaş tökülməyə. Əhməd belə görcək mənə rəhmi gəldi. Dedi, ata, ağlama, ağlama, diriliyimi, rahatlığımı, istiqbalımı mülahizə etməyib sənin xahişini əmələ gətirərəm. De görüm neçə yaşı var? Dedim on beş! Elə bunu eşitcək dik qalxdı ayağa, dedi işimə gəlməz. Dedim niyə? Dedi uşaqdı, əqəllən gərək iyirmi yaşı ola. Bax bunu deyirəm ha! Bu oxumuşların nə ağlı-kamalı olur, nə də səliqəsi. Sən Allah buna bax. Mən hələ elə bildim ki, deyəcək sinni keçib. Vaqeən qızın ki yaşı on ikini keçdi, bir qəpik qiyməti. Amma bu bifərasət deyir ki, uşaqdı. İndi, qardaşlar! Əgər biz oğlanlarımızı oxutsaq gərək qızlarımızı da oxudub onlar üçün əyal hazır edək. Onda gərək bizim də qızlarımız iyirmi, iyirmi iki yaşa kimi gedib oxuyalar, təkmil olalar ki, ülumi-aliyə tamam etmiş oğlanlarımıza layiq olalar. O biqeyrətliyi və günah əmri də ki, biz etməyəcəyik ki, qızlarımız üzüaçıq gedib o payələrəcən oxusunlar. Pəs onda məndən sizə nəsihət: oğlanlarınızı da oxutmayın. Qızdırmalı “Molla Nəsrəddin”, 20 oktyabr 1907, №39 * * * Darülfünun Dövləti darülfünunlar hər məhəldə, hər kənddə və hər beş qədəmdə vardır, əz on cümlə “Məcməül-qənacıq” darülfünunudur. Bu darülfünun ibarətdir on iki klasdan, yəni bu darülfünunda on iki millətin dilini dərs verirlər, bir türkidən savay. Bu darülfünunda ikmali-təhsil edən tələbə uşaqbazlıq ülumunda çox mahir olar. Məsələn, biri kərdənlərimizin sahibi ki, darülfünunun on iki klasın tamam edib və mükəmməl təhsildir. “Molla Nəsrəddin”, 26 oktyabr 1907, №40 * * * Şükr və səna Ümidimiz bunadır ki, indi cəmi müsəlman qardaşlarımız və bacılarımız qəzetləri oxuyub biliblər ki, üçüncü padşahlıq dumaya seçilənlər kimlərdirlər. Biz bunu yəqin bilirik ki, indi heç bir müsəlman yoxdu ki, seçki məsələsindən xəbərdar olmasın; çünki indi heç bir müsəlman kəndi və şəhəri yoxdur ki, orada duma söhbəti danışılmasın; hətta çox yerlərdə balaca uşaqlar da qəzet oxuyurlar. Biz indi görürük ki, üçüncü dumaya üzv seçilənlərin hamısı sağlardırlar. Söz yox, bunu indi cəmi müsəlmanlar qəzetlərdə oxuyub biliblər və yəqinimdir ki, indi yer üzündə bir nəfər müsəlman yoxdur ki, bu məsələdən hali olmasın; xah övrət, xah cavan, xah qoca, xah böyük, xah uşaq. Biz indi görürük ki, üçüncü dumaya üzv seçilənlərin hamısı sağlardır; yəni dumada sağ tərəfdə oturanlar, yəni Nuh peygəmbərin vəfalı dostları, yəni dinc və həyalı adamlar, yəni Allah bəndəsi adamlardır. Mən bu gün möhtərəm oxucularımızdan bircə söz soruşmaq istəyirəm: mən istəyirəm biləm ki, aya biz müsəlmanlar sağların dumaya seçilməklərinə şadmı olaq ya qəmli olaq? Bu barədə hər kəs nə deyəcək desin, amma mən öz tərəfimdən bunu deyə bilərəm ki, “şükr, şükr, şükr və minlərlə şükr!” Buna mənim iki dəlilim var: hər kəs xahiş edir, qulaq versin, ərz edim; hər kəs istəmir, xoş gəldi… * * * Əvvəlinci dəlilim bunadır ki, əgər dumaya sağlar seçilməsəydilər, gərək sollar seçiləydilər; yəni sol tərəfdə oturanlar seçiləydilər. Gümanım bunadır ki, əvvəlinci və ikinci dumanın tarixi heç kəsin yadından çıxmayıb. Dad o günlərdən! Allah bir də öz birliyi xatirinə o günləri bizə göstərməsin. Aman o günlər! Vah, vah, vay, vay, hay, huy!.. Nələr eşitdik, nələr eşitdik, nələr gördük! Dad o lağlağıların əlindən! Nə bilim, bu nədir – torpaq məsələsi; bu nədir – əmələlər acdırlar, kəndlilər torpaqsızdırlar, kəndlər şkolsuzdurlar; viran olub vətənimiz, elimiz, itib gedib dinimiz, həm dilimiz; əzilib əngimiz, sınıb belimiz; bəs biz ağlamayaq, kimlər ağlasın?!.. (bay! Elə, deyəsən, şeir oldu)… Qərəz, solları da gördük. Amma Allah şahiddir ki, hədərən-pədərəndən savayı biz onlardan bircə kəlmə həyalı, ədəbli və ismətli söz eşitmədik. Və bir də, qardaşlar, axır, mən bilmirəm ki, siz soldan nə istəyirsiniz? Ağzınızda deyirsiniz ki, “sol”. Bir baxın, görün, məsələn, heç dünyada sol əldən insana bir fayda olur? İnsaf üçün deyin görək, sağ əlin yanında sol əl nəyə lazım olur?.. Bu belə. İkinci dəlilim budur ki (yəni bunu uşaq da bilir ki), Rusiya məmləkətində hökumət məmurlarının yanında heç bir millətin o qədər hörməti yoxdur ki, nə qədər biz müsəlman millətinin (bunun da səbəbini yeri-göyü yox yerdən xəlq edən tək bircə Allah bilir). Bu da bizə məlumdur ki, dumada sağ tərəfdə oturan üzvlər hökumət məmurlarının siğə qardaşlarıdır, necə ki, bizlərdə bəzi mollalar qırmızısaqqal hacılarımızdan pul alıb, siğə qardaş olurlar və bir vərəq siğə kağızı yazıb, qol çəkib, borclu olurlar ki, behiştə gedəndə siğə qardaşını da öz yanicə aparsınlar. Mən bu gün dumaya seçilən üzvlərin çoxunun adlarını qəzetlərdə oxudum və baxıb gördüm ki, bunların biri rəhmətlik Pobedonosevin siğə qardaşıdır (lənətullah əla qövmüzzalimin!), biri Zavadskinin qardaşıdır, biri Miropyevin qardaşıdır, biri İlminskinin, biri Çerivanskinin. Bu ki, belə oldu, dəxi işlərin hamısı vazehdir; necə ki, farslar deyirlər: “On çe əyanəst, çe hacət bəyan”. Bəndeyi-həqir bu saat oturub, bu işləri düşünürəm və öz-özümə deyirəm: “Şükr, şükr və yenə də şükr!” Və bunu da bilirəm ki, bakılı qardaşlarım da, mənim kimi, bu saat evlərində oturub, bu işləri düşünürlər: “Şükr, şükr və yenə min dəfə şükr!”… Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 4 noyabr 1907, №41 * * * Başmaq A Molla dayı! Çoxdandır mən istəyirəm səndən bir söz soruşam, amma utanıram, qorxuram inciyəsən. Sözün doğrusu, jurnalın əvvəlinci nömrəsi çıxandan indiyə kimi mən hər vaxtı ki, sənin şəklinə baxıram, bir şeyə təccüb eləyirəm. Həmişə sənin jurnalın gəlib mənim əlimə çatanda, hamıdan qabaq sənin dikdaban başmaqların gözümə sataşır və gözümə sataşan kimi rəhmətlik anam yadıma düşür. Yazıq anam da sənin kimi həmişə dikdaban başmaq keyərdi, elə lap sənin başmaqlarına oxşayır. Ancaq bircə təfavütü burasındadır ki, ayıb olmasın, sənin başmaqlarının burnu çox uzundu. Doğrusu, Molla əmi, məni bağışla, çünki bir az biədəblik edirəm və mənim kimi adamın siz cənablara nəsihəti qələt eləməkdi, ancaq bir şeydi ağlıma gəlib, dınışıram. Sözün doğrusu, sənin başmaqlarının burnu çox uzundu, əgər mümkün olsa bir az gödəlt. Xülasə, sözüm burada deyil, başmaqların burnu ilə işim yoxdu, amma ləzzət başmaqlarının dabanındadı. Allah sənə rəhmət eləsin, ay ana! Elə həmişə bazara yolum düşəndə rəhmətlik mənə deyərdi: bala, mənə bir cüft dikdaban başmaq al. Mən də alıb gətirərdim. Rəhmətlik geyərdi. Ax, canımsan, ay dikdaban başmaq! Bir gecə yatmışdım, gördüm anamın “vay” səsi gəlir. Dedim, bəlkə biçarə azarlayıb: çağırdım: “ay ana, niyə vayıldayırsan?”. Dedi: – “Bala, dabanlarım ağrıyır”. Dedim: “Nə olub dabanlarına, ay ana?”. Dedi: “Bala, başmaqların dabanı dabanlarımı o qədər əzib ki, ağrısından yata bilmirəm”. Ax, canımsan, ay dikdaban başmaq! Rəhmətlik arvada çox yazığım gəldi. Dedim: – Ay ana, gələsən bu dikdaban başmaqları tollayasan, mən sənə bir cüft çust alım, dinməz-söyləməz geyəsən, dabanlarını çəkəsən. Nə dik dabanı olsun, nə də dabanlarını incitsin, nə yeriyəndə tıq-tıq tıqqıldasın, nə də arxdan keçəndə arxa düşsün, nə at minəndə saatda bir deyəsən “qoyma başmaqlarım düşdü”. – Ax, canımsan, ay dikdaban başmaq! Rəhmətlik anam hirsləndi, nə hirsləndi və o ki, başarırdı mənimkini mənə verdi. Nə qədər məzəmmət, nə qədər giley, nə qədər narazılıq! Deyindi, deyindi, dedi, dedi: – Yaxşı imiş, bundan sonra inşallah, başlarıq yavaş-yavaş urus arvadları kimi çust geyməyə. Utan, utan, bir də belə sözləri danışma. Ax, canımsan, ay dikdaban başmaq! Sonra genə gecələr hərdənbir eşidərdim ki, rəhmətlik anam öz-özünə vayıldayır, deyərdim: “Ana, niyə elə eləyirsən?”. Deyərdi: “Bala, dabanlarım ağrıyır”. Soruşardım ki, “nə olub dabanlarına?”. Deyərdi ki, “başmaqların dabanı incidib”. Dəxi anama bir söz deyə bilməzdim, amma öz könlümdə öz-özümə deyərdim: dikdaban başmağı icad edənə Allah min rəhmət eləsin! Ax, canımsan, ay dikdaban başmaq! On dörd min il bundan irəli bir quli-biyabani (gəl apar bu heyvanı) bir sığırçın yuvası icad eləyib və bu yuvanın bir tərəfinə on iki girvənkə ağırlığında bir daban yapışdırıb və bunun adını qoyub “başmaq”, yəni ayaqqabı, yəni müsəlman arvadının ayağının qabı. Ax, canımsan, ay dikdaban başmaq! İndi, yəni on dörd min il keçəndən sonra, yəni on dörd milyard müsəlman arvadlarının iyirmi səkkiz milyard ayaqları çolaq olandan sonra və gecələr sızıldayandan sonra genə rəhmətlik analarımız və indi də bu saat sağ olmuş bacılarımız deyirlər: hər kəs dikdaban başmağı bəyənməsə urusdu, necə ki, məsələn, Ordubad müctəhidi Seyid Mürtəza deyir: “Molla Nəsrəddini”, “oxuyan kafirdi”, necə ki, məsələn, Tehran müctəhidi Şeyx Fəzlullah deyir: məşrutiyyəti qəbul edən mürtəddi... Ax, canımsan, ay dikdaban başmaq! Dəhrə “Molla Nəsrəddin”, 4 noyabr 1907, №41 * * * Zəncir Zəncir, kəndir, noxda, boyunduruq, cilov-bunların hamısı heyvandan ötrü icad olunub, ondan ötru ki, heyvanı özbaşına qoymaq olmaz. İti zəncir ilə bağlamasan adamı qapar, malı kəndir ilə bağlamasan çıxıb gedər çölə, öküzün boynuna boyunduruğu qoymasan kotanı çəkməz, atı cilovlamasan qaçar, – xülasə, bunlar haması lazımdır, ondan ötrü ki, heyvanı özbaşına qoymaq olmaz. Və insanın heyvanlar ilə bu cür rəftarı heyvanlara naxoş gəlmir, çünki heyvanlar buna adət ediblər; amma bunun əsl səbəbi də budur ki, heyvanların ağlı yoxdur, əgər heyvanlarda ağıl olsa, günlərin bir günü bir yerə yığışıb sahiblərinə deyərlər: nə haqq ilə siz bizim azadlığımızı əlimizdən alırsınız və sahibləri çox artıq-əskik danışsalarheyvanlar bir dəqiqənin içində zənciri, kəndiri, noxtanı yolar, boyunduruğu və cilovu (gəmi) qırıb hərəsi dağılıb gedər bir tərəfə. İrəvanda bir neçə nəfər başıəmmaməli qır kimi yapışıb camaatın canına, bunların biri camaata deyir ki, “gərək səni zəncir ilə bağlayam”, biri deyir ki, “gərək başına noxda vuram”, biri deyir ki, “gəl gir boyunduruğa”, biri deyir “gəl səni cilovlayım”. İrəvan məscidinin bir qədər mövqufatı var (mövqufat – yəni molla dükanı), indi iki ildi bu mövqufat bir nagəhan bəla kimi İrəvan camaatının canına müsəllət olub. Bu axır vaxtda İrəvan camaatı məscid mövqufatını özü idarə etmək istəyir, amma mollalarımız bu mətləbin ucundan gecə rahat yata bilmirlər. Görürsən ki, bir gün mollaların biri əlində bir vərəq möhürlənmiş kağız bazarı dolanır və kağızı müsəlmanlara göstərir və deyir ki, “dəxi bundan sonra mövqufatın ixtiyarı verilibdir mənə, bu da müctəhidin fitvası, bu imzası, bu da möhrü”. Sabah o biri müəmməm, o biri gün daha bir özgə molla genə məclislərdə və camaat arasında bu kimi möhürlü kağızlardan çıxardıb özünün “mütəvəlli” təyin olunduğunu iddia edir. – Beləcə indiyə qədər “mütəvəllilik” xüsusunda iki-üç mollanın əlində, Nəcəfi-əşrəfdən gəlmiş bu kimi möhürlü kağızlar gərdiş etməkdədir. Bu barədə bəzi şəxslər belə danışırlar: Burada bir para adamlar bu xüsusda müctəhidini – giram haqqında şübhələnməsinlər, çünki həmd olsun, indi müctəhid çox və ətrafda da molla çox, lihaza hər kəs özü üçün kefi istədiyini yeritmək üçün və biçarə avam müsəlmanların canına müsəllət olmaq üçün fitva gətirməyə maniəlik var (amma nə bij sözlərdi). Zəncir, kəndir, noxta, boyunduruq, cilov-bunların hamısı heyvandan ötrü icad olunub, ondan ötrü ki, heyvanın ağlı yoxdur. Amma heyvanlarda ağıl olsa, günlərin bir günü bir yerə yığışıb, kəndiri, noxdanı, zənciri və boyunduruğu qırıb hərəsi dağılıb gedər bir tərəfə. * * * Genə gəldi təbimin dörddən biri: Getdim gördüm minib tatı Salıb boynuna bir çatı Qucaqlayıb mövqufatı Aman qaragözqaragöz. Anaş qurbağa “Molla Nəsrəddin”, 11 noyabr 1907, №42 * * * Batdağ Bir neçə dəfə qəzetlərdə oxudum ki, “Füyuzat”ın bağlanmağına səbəb “Axund Çəyirtkə” olubdur. Amma oxudum və çox təəccüb elədim; ondan ötrü ki, axund Çəyirtkə bir balaca, məzlum, zəif və mülayim çəyirtkədir və bu çəyirtkəni biz çoxdan tanıyırıq. Bu bir qulluqçu çəyirtkədir və ixtiyarı özündə deyil: ağa buyurur “sür dərəyə – sür dərəyə!”, vəssəlam. İndi görək niyə “Füyuzat” bağlandı. * * * Raviyani-əxbar və naqilani-şəkkər-şirin göftar belə rəvayət edirlər ki, bir gün var idi, bir gün yox idi, yer üzündə Allahdan başqa heç kəs yox idi; ancaq bir Osmanlı hökuməti var idi, bir də İran hökuməti. İran hökumətində məşrutə var idi, amma Osmanlı hökumətində yox idi. Osmanlı hökuməti baxıb gördü ki, İranın məşrutəsi camaatı bir az yoldan çıxardır; məsələn, imam cümlələrin anbarlarını boşaldırlar, min illik xanları yerindən oynadırlar, Urmiyanın müctəhidi Hüccətül-islamı şəhərdən qovurlar, padşahdan hesab-kitab istəyirlər və qoymurlar vəzirlər məmləkəti özbaşlarına satsınlar, – bu işləri görəndən sonra Osmanlı padşahı öz-özünə fikirləşdi və dedi ki, vallah, bunun heç çarəsi yoxdur, gərək qoymayam İranda məşrutiyyət başa gələ və bizim məmləkətə keçə. Günlərin bir günü Osmanlı qoşunu naqafil, gecənin yarısı, xəlvətcə, hamıdan bixəbər, dinməz-söyləməz İran sərhəddini keçib, töküldü Urmiya vilayətinə və başladı yetim-yesir, ac-uc, lüt-üryan, zəif və məzlum və biçarə İran rəiyyətini qırmağa. Mətləb qalsın burada, biz keçək Bakıya. * * * Bakı padşahı da, Osmanlı padşahı kimi, İran məşrutiyyətindən çoxdan bəri ürkürdü. Bəli, qorxurdu ki, İran məşrutiyyəti Bakıya sirayət edib, bunu da padşahlıq taxtından sala yerə; elə ki, Osmanlı padşahının İrana hücum çəkdiyini eşitdi, dəxi bilmədi ki, şadlığından nə eləsin. Bir-iki gün fikirləşib, xas müşavirini çağırdı yanına, onunla məsləhətləşdikdən sonra quranı qoydu axund Çəyirtkənin başına və dedi: – Durma, bu saat yetir bunu Osmanlı padşahına (çünki bilirdi sultanın yanında quran tapılmaz). Axund Çəyirtkə baş əyib, götürdü quranı, çıxdı neft vışkasının başına, üzün çöndərdi Osmanlıya tərəf və “ya Allah!” – deyib, düz hoppandı, düşdü “Yıldız”ın üstünə və gətirdiyi quranı yetirdi sultanın hüzuruna və kimin tərəfindən gətirdiyini sultana ərz elədi. Sultan quranı alıb qoydu kənara və Çəyirtkəyə dedi: – Buyur, əyləş. Çəyirtkə əyləşdi. Sultan baş katib Təhsin paşaya dedi: – Axund Çəyirtkəyə qəlyan gətir. Axund Çəyirtkə məşğul oldu qəlyan çəkməyə və sultan başladı söhbətə və soruşdu: – Ağa Çəyirtkə, Bakıda nə var, nə yox? Çəyirtkə cavab verdi: – Heç zad, sağlığın! – Sultan yenə soruşdu: – Yenə azdan-çoxdan nə var, nə yox? Çəyirtkə cavab verdi: – Sultan sağ olsun, Bakıda çox neft var, qarpız var, qəssab var, yaxşı qəzetlər yazılır, yaxşı mollalar var… Sultan qəzet adı eşidən kimi, əcələ dedi: – Hələ dayan, dayan! Mənə de görüm, o “Füyuzat”ı çıxardan kimdir? Molla Çəyirtkə cavab verdi ki, “Füyuzat”ı çıxardan həmin quranı göndərən Bakı padşahıdır. Sultan qeyzə gəlib çağırdı baş vəzirini və dedi: – De Cəlal Ünsizadəyə, gətirsin o “Füyuzat”ın 11-ci nömrəsini. Sultan “Füyuzat”ın 162-ci səhifəsini açıb, qoydu axund Çəyirtkənin qabağına ki, “oxu”. Axund Çəyirtkə gördü ki, həmin səhifədə bu sözlər yazılıb: “Rusiya inqilabından sonra küreyi-ərzin ən müxtəlif cəhətlərində mütləqiyyətlər bir-bir məşrutiyyətə münqəlib olmağa başladı: Avropada Balkan şibh cəzirəsində balaca Qaradağ prinçi balaca millətinə qanuni-əsasi və hürriyyət verib, şurayi-milliyyə üçün məclisi-məbusan güşad etdi. Asiyada İran ölkəsində daraların darati-mütləqiyyətlərinə xatimə çəkilib, məclisi-şurayi-milli ilə İran millətinin səadətinə geniş yollar açıldı. Hindistanda gərək brəhmən və buddilər, gərək müsəlmanlar hüquqi-müqəddəseyi-bəşəriyyətlərinin tövsii uğrunda ciddən mücahidəyə başlayıb, hürriyyəti-istiqlallarını tələb etmək üzrədirlər. Afrikanın ötəki başında dünən müharibə nəticəsində istiqlallarını qaib edən burlar bu gün ingilis bayrağı altında yenidən hürriyyətə nail olub, məclisi-məbusan üsulu ilə idarə olunmağa başlayırlar. Afrikanın bəriki başında Misir əhalisi axirül-əmr hürriyyətin qədrini anlayıb, Misir üçün bir məclisi-məbusan güşadını tələb edirlər… Görülür ki, haman Türkiyədən başqa heç bir yerdə mütləqiyyət payidar olmayır; çünki Rusiya hürriyyətinin zərbəsinə tab gətirəməyorlar. Bu surətlə Türkiyənin üzərinə hər tərəfdən bir seyli-xüruşani-hürriyyət hücum edərək, onu muhib bir girdabın içinə düşürüyorlar ki, o girdabda kəştiyi-mütləqiyyətin qərq və nabud olması ilə naxudasının da böyük təhlükələrə düçar bulunması mühəqqəqdir... Bunu sultan çox gözəl anlıyor. İştə anladığı üçündür ki, Rusiya duması dağıdılarkən qurbanlar kəsdiriyor”. Axund Çəyirtkə oxuyub qurtarandan sonra dedi: – Sultan sağ olsun, and olsun sənin əziz başına ki, bizim Bakı padşahının bu sözlərdən əsla və qətən xəbəri yoxdur. Çünki özü bisavad adamın biridir. Sultan bir az hirsləndi, bir az atılıb düşdü, bir az qışqırdı, böyürdü, tüpürdü və bir qədər sakit olandan sonra götürdü qələmi, qoltuq cibindən bir tikə kağız çıxartdı və eynəyini mübarək burnuna taxıb, başladı Bakı padşahına kağız yazmağa. Kağızı dördqat büküb, verdi axund Çəyirtkənin əlinə və dedi ki, “bu fərmanımı tez yetirəsən səni buraya göndərən Bakı padşahına”. Axund Çəyirtkə “hopp!” eləyib, oradan sıçradı Bakı vilayətinə (inşallah mabədi var). Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 noyabr 1907, №43 * * * İnşallah Mənim bir nəfər dostum var, adı Məşədi Ələsgərdir. Mənim həmişə ona bir işim düşəndə və mən ondan bir şey təvəqqe edəndə o mənə deyər “inşallah”, amma burası var ki, çox vaxt dediyi sözə əməl eləməz. Məsələn, deyərəm: “Məşədi Ələsgər, Kərbəlayı Həsənə de ki, bu gün gəlsin bizə, çox vacib işim var”. Dostum mənə cavab verər “inşallah” deyərəm. Amma gedib gözlərəm, Kərbəlayı Həsən gəlməz. Məlum olar ki, dostum kərbəlayı Həsənə mənim sifarişimi yetirməyib. Məşədi Baxşəliyə bir gün dedim: “oğlunu göndər getsin məktəbdə oxusun”. Dedi “inşallah”, amma bir neçə gün keçdi, göndərmədi. Bir də görəndə dedim, genə mənə dedi “inşallah”. Bir neçə gün keçəndən sonra genə dedim, genə mənə cavab verdi “inşallah”. Bir də görəndə dedim, genə dedi: “inşallah göndərərəm”. Üç aydan sonra gücnən oğlunu göndərdi məktəbə. * * * Kərbəlayı Qasım bir gün mənə dedi: “Gedirəm Tiflisə”. Dedim: “nə vaxt gedirsən?”. Dedi: “İnşallah iki gündən sonra”. Beş-altı gündən sonra gördüm Kərbəlayı Qasım küçədə durub bir kişiynən danışır. Dedim: “Bə niyə getməyibsən Tiflisə?” Dedi: “İnşallah iki gündən sonra gedəcəyəm”. Beş-altı gündən sonra gördüm Kərbəlayı Qasım gedir hamama. Dedim: “Bə nə vaxt gedirsən Tiflisə?”. Dedi: “İnşallah iki gündən sonra gedəcəyəm”. Dəxi sonra bilmədim ki, nə vaxt Kərbəlayı Qasım getdi Tiflisə. * * * Bir fayton kirayə eləyəndə və səfərə çıxanda müsəlman faytonçusuna deyirsən ki, “sən Allah çamadanı faytonun dalına bərk bağla ki, yolda düşməsin”, deyir, “inşallah düşməz”. Bir qədər yol gedib baxırsan ki, kəndir boşalıb az qalır çamadan düşsün, faytonçuya yalvarırsan ki, “sən Allah, bunu bərkit ki, düşməsin”. Faytonçu cavab verir ki, “inşallah düşməz”. Yainki yolda görürsən ki, yavaş gedir, hava soyuqdur, qaranlıq düşür və faytonçuya deyirsən ki, “qardaş, bir az iti sür ki, tez gedib çıxaq mənzilə”. Faytonçu sənə cavab verir ki, “ inşallah gedib çıxarıq”. Əmim Kəlbəlayı Zülfüqarın övrəti azarlı olanda mən həmişə ona deyərdim ki, “əmi, əlbəttə gərək bu gün azarlıya həkim göndərəsən”. Əmim mənə deyər “ inşallah”. Bir gün keçər, azarlının kefi dəxi də xarab olar və genə əmimdən təvəqqə elərəm ki, həkim gətirsin. Əmim genə mənə cavab verər “inşallah”. Üç gün keçər, genə deyərəm, genə əmim cavab verər “ inşallah”. Əmim “inşallah” deyə-deyə biçarə övrətini Allahın rəhmətinə göndərdi (əlbət əcəli tamam imiş). * * * İnşallah, bu il hava yaxşı olacaq, inşallah bu il çörək ucuz olacaq, inşallah bizim şəhərdə bu il qiraətxana açacaqlar, bu il inşallah məscidi təmir edəcəyik, inşallah bu il çəyirtkə əkinləri yeməyəcək, inşallah bu il yağışlı il olacaq, mən inşallah istəyirəm bu il gedən “Ağdaşdan alma ağacı gətirib əkim, inşallah sabah Heydəri göndərəcəyəm dayısı evinə, inşallah bir neçə ildən sonra həyətin bu tərəfindən bir imarət salacağam və burda inşallah bir məktəb bina eyləyəcəyəm ki, inşallah yetim uşaqlar gəlib burada dərs oxusunlar və ac toyuq yuxusunda inşallah darı görəcək və genə inşallah nə bilim nə eləyəcəyəm və genə inşallah bilmirəm nə eləyəcəyəm və genə inşallah, inşallah, inşallah, inşallah, inşallah Bakıdan müsəlman camaatı aclara buğda göndərəcək ki, yesinlər və yerə səpsinlər inşallah... Mozalan “Molla Nəsrəddin”, 18 noyabr 1907, №43 * * * Xənnas Oruc bayramının günü Bakıda “Səadət” məclisində doktor molla Əbdülxalıq Axundovun sözlərini eşidəndən bu yana mənim fikrimə bir şey gəlir: mən yəqin edirəm ki, indi bir adam özünü tülkü libasına salıb, müsəlmanları yığa başına və deyə ki, “ay camaat, mən Allaham”, hamı bu tülkünün sözünə inanıb, düşəcək səcdəyə və deyəcək ki, doğrudan, elə Allah budur ki, budur. Doktor molla Əbdülxalıq Axundov bayram günü “Səadət” məclisində bu sözləri danışıb: “Həzərat, siz bilmirsiniz ki, nə səbəbə biz müsəlmanlar dalı qalmışıq, Amma mən bilirəm. Səbəb budur ki, bizim evimizi yıxan Avropada təhsil tapmış cavanlarımızdır ki, müsəlmançılığı özlərindən kənar ediblər. Bizə belə oxumuşlar lazım deyil. Biz gərək öz dədə-baba qaydalarımız ilə təlim tapaq və öz köhnə yolumuz ilə gedək. Bizlər köhnə qaydalarımızdan çıxa bilmərik; yoxsa islam əldən gedər. Ona görə sizlər gərək bizə çoxluca pullar verəsiniz ki, köhnə qayda üzrə təzə məktəblər açaq və Tehrandan təzə mollalar gətirək ki, bizim əqidələrimizi düzəltsin”. Bu, doktor molla Əbdülxalıq Axundovun sözləri. İndi mənim də bir neçə sözüm var, cəmi vicdan sahiblərindən xahiş edirəm ki, mən qoca mollanın da bir neçə kəlmə sözünə qulaq versinlər və qulaq verəndən sonra zaiqəyə tapşırsınlar. Mənim sözüm budur: Əvvələn, üç il bundan qabaq doktor molla Əbdülxalıq Axundovu görüblər bir qonaqlıq məclisində. Haman məclisdə bir neçə müsəlman kişisi və bir neçə də üzüaçıq müsəlman övrəti var idi. Doktor molla Əbdülxalıq Axundov öz əli ilə çaxır stəkanlarını doldurub, qoyub müsəlman övrətlərinin qabağına ki, içsinlər; amma övrətlər içməyiblər. Məlumdur ki, əgər bir belə sözü Molla Nəsrəddin bir şəxsin barəsində yalandan danışsa, dəxi Molla Nəsrəddindən binamus adam dünyada gərək tapılmaya. Və əgər doktor Əbdülxalıq Axundov cavab versə ki, bu sözlər yalandır, – mən borclu oluram haman məclisdə olan şəxslərin hamısını şahid çəkəm. Saniyən, bir neçə vaxt bundan qabaq doktor molla Əbdülxalıq Axundovu görüblər mehmanxanaların birində donuz əti yeyəndə. Əgər doktor Əbdülxalıq Axundov desə ki, bu söz yalandır, – mən borclu oluram müsəlman cavanlarımızdan bir nəfər mötəbərini bu işə şahid gətirəm. Salisən, doktor Əbdülxalıq Axundov indiyədək hər bir “intelligent” məclisində oturanda buyurub ki, bizim evimizi yıxanlar mollalardır və bu sözü deyəndən sonra mollaların barəsində hər bir cür bihörmət sözlər danışıb. Əgər doktor molla Əbdülxalıq Axundov bunu inkar eləsə, – borclu oluram yüz nəfər şahid gətirəm. Bircə sözüm qaldı: Bayram günü “Səadət” məclisində doktor molla Əbdülxalıq Axundov camaata təklif eləyib ki, pul yığsınlar, amma məlum deyil ki, doktor özü neçə min manat verib? Bu səbəbdən bu məqalənin başında biz yazdıq: “Xənnas”. Bəlkə doktor “Səadət” məclisində öz varına görə bir neçə min manat ehsan eləyib, – əgər belə olsa, biz “xənnas” sözünü pozub, yazarıq məhz: “molla”. Əgər verməmiş olsa, haman sərlövhəmiz də elə öz yerində qalmalıdır. Mənim fikrimə bir belə şey də gəlir: Mən deyirəm ki, indi tutaq ki, cənab doktor Axundov özü gedib, Avropada təhsil eləməmiş olaydı; belə tutaq ki, məsələn, Nəcəfül-əşrəfdə mollalıq dərsi oxuyub, adını qoyaydı hacı molla Əbdülxalıq və gəlib oturaydı Bakıda bir məscidin bucağında. İndi bir deyin görək, aya o vaxt cənab Axundov o qədər dövlət və hörmət qazanardı ki, indi doktorluqda qazanıb, yainki yox? İnsaf sahiblərindən təvəqqə edirəm ki, bunu bircə cənab Axundovdan soruşsunlar. * * * Yenə gəldi təbimin dörddən biri, Adını qoymusan molla və qazı, Divardan asıbsan dünbəyi, sazı, Niyə dindirirsən bu boşboğazı, Götürsün qələmi, sataşsın sənə? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 25 noyabr 1907, №44 * * * Məryəm xanım İnna lillahi və inna ileyhi raciun Mən “İrşad”ın sözündən çıxmıram: “Ölülər barəsində ya gərək yaxşı danışasan, yainki heç şey danışmayasan”. “İrşad”ın sözünə baxıb, mən mərhum Qafqaz şeyxülislamı barəsində heç bir şey danışmıram və bir də heç sözüm dəxi qalmayıb; hər nə sözüm var idi, öz sağlığında məcmuəmizin 22-ci nömrəsində yazıb qurtarmışam. Bəli, Allah şeyx cənablarına rəhmət eləsin. Lakin burasını lazımdır unutmamaq ki, ölünün barəsində yaxşı danışmaq və yainki heç zad danışmamaq qədim latınların adətidir, amma müsəlmanlara gələndə biz bunu görürük ki, müsəlman içində o qədər ki, ölülər barəsində bihörmət sözlər söylənir, – heç dirilər barəsində söylənmir. İndi, məsələn, belə tutaq ki, Molla Nəsrəddin günlərin bir günü düşdü vəfat etdi; çünki əcəldir, gəldi yetişdi, yetişdi. Görək indi bir nəfər adam çıxacaq ki, “İrşad”ın nəsihətinə əməl eləsin? Ay tövbə! Vallah, mənim yəqinimdir ki, bu xəbəri eşidən deyəcək: “Lənət!”. Min lənət Ordubad qırmızı saqqalları tərəfindən gələcək, iki min lənət Gəncə müctəhidləri tərəfindən, üç min lənət Bakı qoçuları tərəfindən, dörd min lənət Naxçıvan hacıları və Qarabağ bəyləri tərəfindən və min-min lənət təzə seyidlər, mütrüblər, İran və Osmanlı məmurları tərəfindən töküləcək. Qərəz, bunlar qalsın kənarda. Allah cəmi ölənlərə rəhmət eləsin! İndi gələk bir qədər də Bakı qız məktəbinin müdirəsi Məryəm xanımdan söhbət eləyək. * * * Əhvalat bu qərar ilədir: Mərhum şeyx cənablarının vəfatı münasibətilə Məryəm xanım götürüb idareyi-ruhaniyyəyə bu məzmunda bir teleqraf göndərib: “Qəmgin olduq. Göz yaşı tökürük. Allah rəhmət eləsin müsəlman övrətlərinin hüququnu mühafizət edən mərhum atamıza. İmza: Məryəm xanım Sulkeviç”. Mən Molla Nəsrəddinəm. Oxucularımdan təvəqqə edirəm ki, mənim şəklimə yaxşı nəzər salsınlar. Mən deyirəm ki, yalan danışmaq nə mənim əbama və əsama yaraşır, nə başmaqlarıma və saqqalıma. Mən yalan danışmanam. Məryəm xanım müsəlman övrətidir və rus arvadları kimi hər yanda və hər məclisdə üzüaçıq gəzər və bakılı qardaşlarım bunu yaxşı bilir. Məryəm xanım mərhum şeyx cənabları ilə, söz yox, neçə dəfələrlə görüşüb və danışıb. İnsanda ağıl var. Allahı heç kəs gözü ilə görməyib; amma ağlın gücü ilə insan deyir ki, yerin və göyün gərək bir sahibi ola. Ağıl belə kəsir ki, nə şeyx həzrətləri Məryəm xanımın rəftarını xoşlaya bilərdi və nə Məryəm xanım batində mərhum şeyxdən razı ola bilərdi. Və səbəbi də budur ki, nə şeyx cənabları müsəlman övrətinin üzüaçıq gəzməyini qəbul edərdi və nə Məryəm xanım şeyxin sözünə baxıb, üzünü örtərdi. Biz 20-ci nömrədə yazanda ki, bizim kişilərimiz öz kəbinli övrətlərini evdə qoyub, gedirlər mütrübbazlığa və uşaqbazlığa qurşanırlar – dünyanın hər bir tərəfindən müsəlmanlar töküldülər üstümüzə və başladılar bizi təkfir eləməyə və mərhum şeyx məcmuəmizi bağlatdı. Məgər Məryəm xanım bunu bilmir? Bəs onda Məryəm xanım harada idi? Məgər onda teleqraf simləri qırılmışdı? Teleqrafı hələ ona bağışladıq; nə səbəbə bir parça kağız yazıb, bizə göndərmədi və demədi ki, “sağ ol, ey Molla Nəsrəddin ki, müsəlman övrətlərinin hüququnu mühafizət eləyirsən?”. Bəs indi bu nə teleqramdır ki, Məryəm xanım şeyxin vəfatı barəsində göndərib? Nə vaxt mərhum şeyx “müsəlman övrətlərinin hüququnu mühafizət etdi?”. Bəs niyə biz bunu bilmirik? Və şeyxülislam hara, müsəlman övrətlərinin hüququ hara? Bəlkə də, doğrudan, mərhum şeyxlə Məryəm xanımın mabeynində hüquq əhvalatı olub; amma bunu biz bilmirik. Olmuş da olsa, gərək gizli ola və bəlkə də bakılılar bilir, amma biz bunu bilmirik. Olmuş da olsa, gərək gizli ola və bəlkə də bakılılar bilir, amma biz bunu bilmirik. Bəlkə Məryəm xanım zarafatnan yazır ki, mərhum şeyx “övrətlərin hüququnu mühafizət edib?”. Ay Məryəm xanım! Səni görüm qız şkolasında oxuyan balaca qızların ahü naləsi tutsun, necə ki, keçən il məktəbxananın odunlarını gizləyib yandırmadın ki, Tağıyevin pulu qurtarmasın və balaca yetimələri soyuqdan qırdın. Amma keçən keçdi. Vallah, yazmışam Dəmdəməkiyə ki, bu qış hər gün gəlsin şkolaya baxsın: otaqlar soyuq olan kimi şəklini çəkəcəyəm ki, cəmi müsəlmanlar səni üzüaçıq və rus paltarında görüb, sənə qarğış eləsinlər. Hələ ki, xudahafiz. Sənin naməhrəm dostun. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 dekabr 1907, №45 * * * Bəqaüs-səltənə Mar mar mizənəd, gürzə mar mizənəd Genə keçən günlər yadım düşdü. Məhəlləmizdə xəbər çıxardı ki, bazarda ilan oynadırlar. Qaçardıq tamaşa eləməyə və görərdik ki, hacılar və kərbəlayılar cəm olub doluşublar bir kişinin başına. Bu kişi qutuları düzüb ortalığa və bir qutunun ağzını açır və bir zorba ilanı qutunun içindən çızardıb atır meydana və üzünü camaata tutub deyir: “hələ bu balasının balasıdı”. İndi haman sözlər yadıma düşəndə mənim xəyalım gedir Misrə və orada İran konsulunun nayibi Məhəmməd Nayib yadıma düşür. Və Məhəmməd Nayib Misir torpağında sadədil və biçarə İran rəiyyətinin başına gətirdiyi zülmlər yadıma düşəndə haman ilan oynadanın sözləri yadıma düşür, “hələ bu balasının balasıdı”. Yaxşı yadıma gəlir ki, əvvəlinci ilandan sonra ilanoynadan qutuların içindən dəxi bir zorba ilan çıxardıb atardı meydana və genə deyərdi: “hələ bu balasıdı”. Həqiqət, ilan, nə ilan! Doğrudan, əjdaha kimi bir şey idi, amma “hələ balası idi”. Bunu da yadıma salanda Misirdə İranın general konsulu və Ərfəüddövlənin qardaşı Mirzə Ələsgər xan Bəqaüş-şeytənə yadıma düşür və bu cənabın Misirdə sükunət edən dilsiz-ağızsız İran rəiyyətinin mal və namusuna qarət etməyi yadıma düşür və cənab Bəqaüş-şeytənə yadıma düşəndə haman ilan oynadanın sözləri yadıma düşür: “hələ bu balasıdı”. Yadımdadır ki, sonra ilançı əlini uzadardı və qutunun içindən dəxi də əjdaha kimi bir heybətli ilanı çıxarıb atardı meydana və avaz ilə oxurdu: “Mar mar mizənəd, gürzə mar mizənəd”. Onda dəxi biz qorxub qaçardıq. Bunu da yadıma salanda, məsələn, Ərfəüddövlə yadıma düşür, Mirzə Ələsgər xan yadıma düşür, yəni vəziri-əzəmi-sabiqi-İran. Haman Mirzə Ələsgər xan ki, saləş nəzdik bepəncah pənc, əmma cəvan, mələksəs məsləki-xuliqan, misli-Pruşkeviç və Kruşevan, bidin və biiman, simayəş səhmanak, əbruyəş və qəlbəş siyah, pürmuy, sitəmcuy, şəb ta sübh sədayi-tar, biqeyrət, binamus, biar, lotiyan həmə vabəsteyi-u, mütriban həmə dəsteyi – u. Allah onun evini yıxsın, vəssalam! Başağrısı oldu. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 2 dekabr 1907, №45 * * * Salam-məleyk Axund dadaş, qulluğunuzdan ki, mürəxxəs oldum gəldim İrəvana, orada cənab qazi məclisində sizin təkfirinizə hökmi-qəti verdik. Oradan gəldik Zünuza. O altı ildə ziyarətlərindən məhrum olduğumuza, pirləri ziyarət elədik. Amma Axund dadaş, Zünuz əhli bir iş gördülər ki, heç müsəlmançılığa yaraşmaz. De nə elədilər: cəm oldular məscidə. Cəmiən övrət və kişi and içib övrət libasını bilmərrə əvəz elədilər, yəni demək olar ki, haman günü 100 top çit satılıb alındı təzə uzun şalvarlıq. Amma… Heyif ki, 100 topun hamısı urus çiti oldu, heç bir qarış da İran çiti satılmadı!!! Bir də ümumən and içdilər ki, bundan sonra vətən bezindən kəfən alsınlar, dəxi firəng malı işlətməsinlər və pirlərə də dəxi vida etsinlər və urus qəndindən İmam Hüseyn ehsanı verməsinlər. O qəndlərin pulundan üsuli-qədim məktəb açsınlar. Qərəz ki, sağ olsun Zünuz. Oradan gəldik Mərəndə, bəli, gəldik Mərəndə, elə ki, gəldik yetişdik Mərəndə, bazara girməmişdən qabaq şəhərə bir günlük yol qalırdı, yəni Mərənddən əcəb və təkəbbür, qəflət, məstlik, piyanlıq, süstlük, nəmnəmənəlik insaniyyətdən savay hər zadlıq iyisi, üfunəti qalxıb Culfada bizi çaldı, belə ki, biz də az qaldıq Mərəndin bəzi ağayanları kimi olaq. Elə ki bazara girdik, əsli müsəlman iyi: tiryək və şirə və Ağa Həmmadın damadının abcu şərab sandıqlarını sınıb və dağılmaq iyi bizi elə vurdu, az qaldıq ya Ağa Həmmad olaq, ya da damadı. Dedik, şəhərdə carkeşlər car çəkdilər ki, yığılın məscidə, nağıl deyəcəyik. Xəbər gətirdilər ki, bir nəfər seyid cənab Cəfər kəzzabın lap öz oğlu səhihnəsəb və bir də bir nəfər Səffeyn şeyxlərindən cənab himarül-məşayix Hacı Şeyx Həsən ağa haman Binamüsül-sadat ağaya müvafiqət edib xalqa deyirlər ki: baba, çıxın gedin işüzə, bular əncümən adamlarıdır, əncüməni də ki, əlhəmdülillah, rus kazakları gətdi, bu günsabah dağıdarlar, yaxan qurtarar. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 2 dekabr 1907, №45 * * * Ölülər Qabaqca bir neçə söz Bu məqalədə biz bir para acı sözlər danışmaq istəyirik; amma gərək danışmayaydıq. Ondan ötrü ki, bir yandan abunə elanı yazırıq ki, bizim jurnalımıza təzə il üçün abunə olsunlar və bizə pul göndərsinlər, bir yandan da başlamışıq müsəlmanlara sataşmağa. Söz yox, heç bir molla belə eləməz ki, biz eləyirik. Məsələn, qaydaya və adətə baxsaq, gərək abunə elanının altında biz belə bir dua eləyəydik: “Ay bizə beşcə manat abunə pulu göndərən, Allah görüm səni yerin və göyün bəlasından hifz eləsin! Amin – deyən dil lal olmasın. Amin, ya rəbbül-aləmin!” Hələ mollaları qoyaq kənara. Hətta yazıçılarımızdan, görürsən ki, bir parası elə yağlı dillər və sözlərlə camaata yaranır ki, heç mərsiyəxanlar da o sözləri bacarmazlar. Bir para adamlar qələmi əllərinə alan kimi yalandan başlayır: “Ay mənim yaxşı millətim! Qadan alım, ay mənim millətim! Nə qədər canım sağdır, – hazıram sənə canımı fəda edəm, ay mənim gözəl millətim! Ay millətlərin padşahı millətim!..” * * * Amma, vallah, Molla Nəsrəddin yalan danışa bilməz; biz deyirik ki, belə milləti biz canü-dildən istəyə bilmərik (bəlkə içində bir-iki yaxşısı tapıla). Biz belə deyirik ki: bir millət ki, müsəlman qəbristanının yanından keçəndə görə ki, bir özgə millət müsəlman ölülərinin sümüklərini çıxardıb, tullayır kənara və öz ölüsünü onun yerində dəfn edir, – biz belə milləti istəyə bilmərik. * * * Əhvalatı başdan başlayaq. Keçən vaxtlarda Bakıda bir köhnə qəbristan var idi. Hökumət müsəlmanlara təklif elədi ki, bu qəbristanın ətrafına bir hasar çəksinlər ki, itlər gəlib, orada məşğuliyyət eləməsinlər. Müsəlman camaatı hökumətə ərizə yazıb cavab verdi ki, “bizim indi belə işlərə vaxtımız yoxdur; ondan ötrü ki, biz indi məşğuluq… mütrübbazlığa, lotu və qoçubazlığa və mollalarımız da ticarətə məşğuldurlar…” Sonra Tağıyev qabağa düşüb, qəbristanı hasarladı; amma müsəlman camaatına Tağıyevin hərəkəti xoş gəlmədi; çünki xalq elə güman elədi ki, Tağıyevin fikri axırda qəbristanlığı sahiblənməkdir. Müsəlmanlar vurdular hasarı dağıtdılar. Sonra da hökumət baxıb gördü ki, müsəlmanlar istəmirlər öz qəbristanlıqlarına sahib dursunlar. Hökumət bir az baxdı, baxdı, baxdı və öz-özünə dedi ki, “vallah, bura yaxşı yerdir və bu yer müsəlmana da lazım deyil”. Görüm nə deyəcəkdim?.. Mən deyirəm ki, Bakının qazısı indi bu saat gündə bir dəfə faytona əyləşib, haman qəbristanlığın kənarında o tərəfə və bu tərəfə keçəndə görür ki, müsəlman ölülərinin sümüklərini qazıb, tullayırlar kənara. Cənab qazı sümüklərə baxıb, bir söz demir; amma yazıq sümüklər hər dəfə cənab qazını görəndə dilə gəlib deyirlər: “Bax, budur bizim diri qardaşlarımıza nicat paylayan, budur bizim qardaşların başının sahibi. * * * Vətəni istəmək təbii bir şeydir. Vətən də ibarətdir vətəndaşlardan, yəni insanın öz millətindən. Bir adam istəyir millətini istəsin, amma sabah vətəndaşlarını küçədə görən kimi ikrah eləyir. O biri gün yenə istəyir məhəbbət eləsin, amma o biri günü yenə iyrənir. Və iyrənmək çox asandır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 dekabr 1907, №46 * * * Fərrux bəy Vəzirov Oxucularımıza məlumdur ki, nemes tacirlərindən Foryer adında bir nəfər adam noyabr ayının 27-sində Gəncədə ruhani mədrəsəsində beş yüz manat ehsan eləyib və tələbələrə deyib: “Mən çox şadam ki, sizləri elm dalınca gedən görürəm. Oxuyun, müsəlman qardaşlar, oxuyun”. * * * İnsafdan uzaq olar ki, biz bu barədə bir neçə söz danışmayaq. Bəli, günlər dolanar, illər gəlib keçər və bizdən sonra gələnlər foryerlərin də ehsanlarını yada salarlar, bizim təlim almış naqqa balıqlarımızın da rəftarını yada salarlar. “Molla Nəsrəddin”in köhnəlmiş və qat yemiş nüsxələrini tapıb oxuyarlar və oxuyandan sonra bu cür deyərlər: “Ar olsun sənə, ay rəhmətlik Molla ki, yazdın, yazdın, yazdın, hər yandan yazdın; avam kərbəlayı və məşədilərdən yazdın, nadan və biçarə mollalardan yazdın, tərbiyəsiz məmurlardan yazdın, amma bizim injenerlərə gələndə onlara nahaq yerə tərəf saxladın və onların millətə olan düşmənçiliyini və xəyanətini gizlətdin. Ar olsun sənə, ay rəhmətlik Molla Nəsrəddin ki, yazdın, sataşdın, dolaşdın, hamıya toxundun, hamının üstünə güldün və hətta, az-çox ehsanları ilə şöhrət tapan tağıyevlərin də adını çəkdin, amma Fərrux bəy kimi intelligent mülkədarlarımızı görə-görə və bunların avam camaata göstərdiyi rəftarı eşidə-eşidə bircə söz yazmadın ki, gələcək üçün bir yadigar olsun”. * * * Söz müxtəsər yaxşıdır. İnjener Fərrux bəyin Bakıda və qeyri yerdə hər bir dövlətindən savayı Qarabağda yarım milyonluq bir kəndi var ki, adına “Hind arxı” deyirlər. Söz müxtəsər lazımdır. Bu kənddə bir balaca məktəb var. Uşaqların bir neçəsi yerdə, həsir üstündə və bir neçəsi sınıq taxta üstündə oturub, dərs oxuyurlar. Müəllimin məvacibi bir ay yetişər, amma altı ay yetişməz; çünki nə hökumət verir, nə camaat verir. Söz gərək müxtəsər olsun. Hərdənbir Fərrux bəy gələr kəndə. Yazıq müəllim cırıq-mırıq, ayaqyalın uşaqları yığıb, rus saldatları kimi aparıb düzər ağanın qapısına və Fərrux bəy çıxan kimi uşaqlar rus saldatları təki birdən baş yendirərlər. Sonra müəllim dilənçi kimi əlini açar Fərrux bəyin qabağına və yalvarar: – Aman günüdür, ay ağa, bizə rəhmin gəlsin, bizə bir az kömək elə. Bəy hirsli cavab verər: – Mən məktəbə bir qəpik də vermənəm! Söz müxtəsər olsa, dəxi də şirin düşər. Ola bilər ki, oxucularımızın bir parası belə xəyal eləyə ki, Fərrux bəy məhz xəsislikdən məktəbə bir qəpik də istəmir versin. Biz özümüzü borclu bilirik ki, qoymayaq heç kəs belə xəyal etsin. Burada bir mətləb var. Bir az müxtəsər danışaq: bir gün Fərrux bəyin validəsi oturmuş imiş kənddə akoşkanın qabağında. Yeddi-səkkiz yaşında, burnu fırtıqlı, cındır-mındır məktəb uşaqları keçəndə xanıma baş yendirməyiblər. Xanım Fərrux bəyə şikayət eləyib ki, “bu üşaqlar bir az da oxusalar, dəxi bizə qul kimi itaət eləməyəcəklər”. Aşkar şeydir ki, Fərrux bəy zehinli adamdır və doğrudan da, bilir ki, əgər kəndlilər oxusalar, gözləri açılacaq və gözləri açılandan sonra işlər bir az özgə cür olacaq. * * * Sözümüz axıra çatır. Amma sədaqətlə ərz edirik ki, əgər biz Fərrux bəyi xəsis adam bilsəydik, heç bu məqaləni yazmazdıq; amma burası yamandır ki, xanımlar bir məclisdə dövlətlərindən və şövkətlərindən söhbət salanda həmişə belə buyururlar: – Bizim Fərrux Peterburqa gedəndə gecədə əlli manat mehmanxana kirayəsi verər. Məhz bu sözlər bizi danışdırır. Xülasə… Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 dekabr 1907, №47 * * * Oyun-oyuncaq Yox vallah belə olmaz! Axı, yuxarıda Allah var, axır dünyada bir haqq-hesab var, axır hər bir işin bir qaydası var, yoxsa adam başına deyil ki, hər nə bilir elə də eləsin. Bir il bundan qabaq siz mənə kağız yazıb yalvardınız ki, ay Molla Nəsrəddin, sən Allah biz gəncəlilərə sataşma, biz özgə şəhərlərin camaatı kimi bikar oturmamışıq, biz “Drama cəmiyyəti” açmışıq, bizim “Nəşri-maarif”imiz var, biz “Cəmiyyəti-xeyriyyə” tikmişik. Mən də dinmədim, dedim “qoy hələ görək axırı nə olcaq”. Sonra eşitdim ki, işləriniz bir az xarab kimidir, çünki “Drama cəmiyyəti” öz məxsusi işlərini boşlayıb başladı qiraətxana açmağa. Mən o vədə istədim qələmi götürəm əlimə. Siz genə mənə yazdınız ki, “sən Allah ay Molla, hələ bir az səbr elə, işlər yavaş-yavaş düzələr”. Mən də dinmədim, dedim “qoy hələ görək axırı nə olacaq”. Sonra eşitdim ki, “Cəmiyyəti-xeyriyyə”nizin. “Nəşri-maarif”inizin və “Drama cəmiyyət”inizin sandıqlarında siçanlar oynayır. Bunu eşidəndə genə istədim dillənəm. Siz genə mənə kağız yazdınız ki, “ay Molla, sən Allah hələ səbr elə, Allah kərimdi, işlər yavaş-yavaş düzələr. Doğrudur, cəmiyyətlərimizin üçünün də bir çürük qəpiyi yoxdur, amma ay Molla, vallah camaatımız kasıbdı, yoxsa sən bizim Gəncə müsəlmanlarını o qədər də həmiyyətsiz və biar hesab eləmə, vallah pulları yoxdu, yoxa da çarə yoxdu”. Mən dinmədim, çünki doğrudan da, yoxa heç bir çarə yoxdur. Və dedim ki, qoy hələ görək axırı nə olcaq. Hərçənd o vədə mənə bir para şeytan adamlar əlaltından yazıb xəbər verdilər ki, “a Molla, olmaya-olmaya bizim gəncəliləri kasıb və pulsuz hesab eyləyəsən, çünki bizim şəhərdə Hacı Məhəmməd Hüseynəli oğlu kimi, Hacı Bağır, Hacı Ələkbər kimi dövlətli hacılar var, amma mən genə dinmədim və gözlədim ki, görək axırı nə olacaq”. * * * Amma sonra nə gördüm!!! Mən görəni heç bir kafir də görməsin, yazıqdı! İndi mən görürəm ki, Gəncə müsəlmanları hər gecə gedirlər “sirk” tamaşasına və orada hər gecə yeddi-səkkiz yüz manat pul xərcləyirlər! Pəs bu nə işdi? Pəs niyə cəmiyyət sədrləri deyirlər: “Camaatımız kasıbdır, kimdən pul istəyək? “ Yox, vallah, bunlar hamısı zarafata oxşayır. Əgər ki siz düz adamsınız, niyə keçən il bu qədər şövq ilə “sirk”ə getmirdiniz? Yoxsa elə bilirsiz ki, bunun səbəbini Molla bilmir? İstəyirsiniz açım deyim!!! Ay görüm o “sirk”də oynayan sarısaçlı urus qızları nagəhan bəlaya düçar olsunlar! Onları görüm yaman yara çıxartsınlar. Anaları onları doğan yerdə görüm bir daş doğaydı! Ay görüm onları o qazandıqları yüzlüklər onlara haram olsun, onların başına daş düşsün, görüm gecə səhərə kimi yuxu yuxlamayıb ərlərini gözətləyən müsəlman arvadlarının ahü-naləsi sizi tutsun, ay gavur qızları! * * * Bunlar hamısı keçəndən genə gərək dünyada bir haqq-hesab ola və hər bir şeyin gərək bir qaydası ola. Yoxsa vallah bizim yazdıqlarımız da zarafata oxşayır, gəncəlilərin işləri də zarafata oxşayır. Mən elə bilirəm ki, bizim zarafatımız ötüşüb keçər. Amma gəncəlilərin zarafatı ötüşüb keçməz. Vallah işlər gərək belə qalmaya! Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 16 dekabr 1907, №47 * * * İran işləri Bu gün İrandan gələn məktubları oxudum və qəzetlərdə yazılan İran əhvalatını gördüm – dərin fikrə getdim. Öz könlümdə bu saata qədər İranın vüquatını nəzərimə gətirib fikirləşdim, fikirləşdim ki, biləm nə səbəbə İran bu halətə çatdı. Çox fikirdən sonra başladım məktubları açıb oxumağa. Əvvəlinci məktub Bakıdan yazılmışdı. Məzmunu budur: “Bu gün cəmi Bakının qoçubaşları cəm olmuşdular Qasım bəy məscidinə ki, nahaq qanlara bir çarə qılsınlar. Ağaların bir-ikisi minbərə çıxıb mərsiyə oxudu və camaat ağladı. Bir-iki adam da nitq söylədi ki, adları qəzetdə oxunsun, sonra dağıldılar və inşallah bundan sonra Bakıda adamdan savayı bir toyuğun da burnu qanamayacaq, vəssəlam”. Məktubu oxuyub topladım səbətə, ondan ötrü ki, bunun İrana dəxli yoxdu. İkinci məktub Tehrandandır və məktubu yazan bizim həqiqi dostumuzdur. Məktub sahibi yazır: “Dü əncüməni-büzürg ki yeki beismi “Əncüməni-xidmət”, digəri beismi “Əncüməni-fütüvvət” əzüməra və əyan dərhal dər Tehran təşkil şüdə ki zahirən tərəfdari pişrəft məqasidiməşrutə-tələbanənd və batinən onçe ki dər qüvvət və qüdrət darənd əzxatabiyi – məmləkət və bərhəmzədəni-övzai-məclis və həmdəsteyi badüşmənani –vətənkutahi müfərmayənd”. Kağızı oxuyub qoydum kənara, amma genə bilmədim ki, İran nə səbəbə bu günə qaldı. Üçüncü məktubu açdım. Bu da Batumdan gəlib. Məktubda yazılıb ki, İran hacıları dəryanın kənarına düzülüb bikarçılıqdan dəryaya daş atırlar ki, qolları açılsın (məktub çox uzundu, gələn həftə bu barədə danışarıq inşallah). Amma genə bilmədim ki, nə səbəbə İran bu günlərə qaldı! Dördüncü məktubu açdım. Bu da Nəcəfül-əşrəfdəndir. Məktubu yazan bir səmimi dostumuzdur ki, neçə ildi Nəcəfdə ticarətə məşğuldur. Məktub sahibi yazır: “Bəzi üləmayi-Nəcəf və Kərbəla əzqərari-əxbari-səhihə imruz məşğuli-rüşvəgiriftən –əzdüvəli-mücavirə, məxsusən ingilis şüdəənd və şəbü ruz baingilisha dər müşavirə və xəlvət mibaşənd”. Bu məktubu oxuyandan sonra dayandım və genə yarım saata qədər fikir elədim. Bu fikirdə idim, iranlı aşnalarımdan Mirzə Əbülhəsən adlı bir şəxs zəngi çalıb istədi məni görsün. Qəbul elədim. Qonaq içəri girdi, oturdu və mən Nəcəfdən gələn kağızı ona nişan verdim. Rəfiqim dedi yalandı. Dedim nə səbəbə? Cavab verdi ki, Kərbəla və Nəcəfül-əşarət üləmasından belə xəyanət baş verə bilməz. Dedim: Niyə baş verə bilməz? Cavab verdi ki, o cür millətdust və vətənpərəst üləmalar heç vaxt vətənə xəyanət eləyə bilməzlər. Soruşdum ki, bəradər, dünya xəlq olunandan indiyədək sənin üləmaların vətən məhəbbətlərini nə vaxt və nə ilə büruzə veribdirlər? Mirzə Əbülhəsən cavab verdi ki, haman üləmalar millətin və vətənin tərəqqisi yolunda indiyədək növ-növ pürqiymət kitablar yazıblar. Dedim, məsələn. Dedi: Məsələn: kitabi-”Xabnamə”. Haman saat gedib kitab şkafını açıb “Xabnamə” kitabını gətirdim ki, görüm, bəlkə elə doğrudan da, bu kitabı yazan millətin və vətənin tərəqqisi yolunda bu kitabı yazıb. Kitabın ortasından açdım 34-cü səhifəyə rast gəldim. Bir yerindən oxudum: “Əgər kəsi muş dər xab binəd, bezin bədkar düçar gərdəd və əgər muşani-büsyan dər xab binəd ömri-büsyar yabəd”. Dedim, əzizim, budurmu millət və vətən yolunda yazılan kitab? Dedi – Bəli. Dedim –Çox sağ ol, dəxi hansı bu cür kitablardan vətən yolunda yazılıb? Dedi – Məsələn, “Cameüd-dəvat”. Dedim – Çox sağ ol, dəxi? Dedi –”İxtiyarat”. Dedim – Çox sağ ol, dəxi? Dedi – ”Əcayibül-məxluqat”. Dedim – Çox sağ ol, dəxi? Dedi – ”Filnamə”. Dedim – Dəxi? Rəfiqim başladı bu cür kitablardan genə bir neçəsini saymağa. Dedim – Dəxi bəsdi, indi başa düşdüm. * * * İndi mən qaldım ki, nə səbəbə İranın əhvalı bu yerə gəlib çatıb. Oxucularımızdan hər kəs istəsə bu mətləbi necə ki, lazımdır başa düşsün, təvəqqə edirik bu yuxarıda yazılan kitabları tapsın və əvvəlinci səhifəsinə baxsın görsün bu kitabları yazanlar kimdir? Bir şey yadımdan az qaldı çıxsın: Yazıq iranlıların öz dərdləri guya ki, özlərinə bəs deyil, bir tərəfdən də bu gəncəli Məhəmmədovlar qır kimi yapışıblar biçarə iranlıların yaxasından və bilmirəm ki, nə istəyirlər. Amma bundan sonra Məhəmmədovların kefidi ha! “Molla Nəsrəddin”, 16 dekabr 1907, №47 * * * Məsləkimiz Əvvələn, hər kəs deməsin ki, mən dünyada az bilirəm. Zira ki, hər nə qədər az bilsə, yenə hamıdan çox bilir. Saniyən, çalışıb-vuruşmaq ilə, zəhmət və məşəqqət ilə heç bir işdə qabağa getmək olmaz; çünki hər iş öz qaydası ilə gedəcək və hər nə ki olacaq – elə də olacaq və hər nə ki olmayacaq, – olmayacaq. Salisən, həmin təzə 1908-ci ildə də “Molla Nəsrəddin” öz məsləkində davam edib yazacaqdır; yəni hərdənbir xalqın üstə güləcək və hərdən də bir xalqı öz üstünə güldürəcək. Rabiən və bundan da əlavə “Molla Nəsrəddin” köhnə sayaqla hürriyyət və ədalət baydağı altında çalışıb, hənanın rəvacına səy edəcək və dörd arvad alanların azadlığı yolunda haqq sözü müzayiqə etməyib, hamamda həcəmət aldırmağın intişarına çalışacaqdır. Və xamisən, yeddi yaşa çatmamış qız uşağını ərə verməyi və on iki yaşa çatmamış oğlan uşağını evləndirməyi rəva görməyəcəkdir. Bir balaca nəsihət. Söz yox, oxucularımızın heç birisi rusca bilmir (amma adam adını hıqqana-hıqqana yazsa, pis olmaz) və ola bilər ki, oxucularımızın bir parası cibinə beş manat qoyub gedə poçta. Poçt çinovniki öz gavur dilində soruşacaq ki, “şto xoçeş”; yəni nə istəyirsən? Oxucularımız məəttəl qalıb baxacaq çinovnikin üzünə və bilməyəcək nə desin. Biz belə məsləhət görürük ki, dəxi çinovnikə heç bir söz demək lazım deyil… Məhz lazımdır pulu qoymaq çinovnikin qabağına və bircə bunu rusca demək ki: “Tiflis, Molla Nəsrəddin rabatay”. Dəxi özgə bir danışıq lazım deyil. Vəssalam. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 dekabr 1907, №48 * * * İlin axırı 1907-ci il axıra çatdı. İndi lazımdır ki, həmin ilin ərzində dünyada hər bir böyük iş ki, vaqe olub, hamısını yazaq ki, oxucularımız bilsinlər. Həmin 1907-ci ilin müddətində şöhrətli vüquatın lap şöhrətlisi rus və ingilis əhdnaməsidir. Dəxi burada təfsilat lazım deyil; çünki bu iş hamıya məlumdur. Həmin ilin müddətində Bakıda ianə komissiyası əmələ gəlib və Zəngəzur və Qarabağ aclarına qırx beş min manat göndərib (amma qorxuram inanmayalar). Tehranda Əzizullah xan ibn-əl şəhid rus səfarətxanasında cüziməleyi-xəlvət olub və çox məvaciblər alıb. Üçkilsədə katalikos və Tiflisdə şeyxülislam vəfat ediblər. Naxçıvanda və Şamaxıda diri pirlər əmələ gəliblər və çox kəramətlər göstəriblər. Peterburqda üçüncü duma başlanıb və Şvetisyanın padşahı vəfat edib. Bakıda Çornı qorodda yeddi yaşında qızlar ərlərindən qorxub, dualıq olublar. Bir parasına vaxtında dua yazıldı, şəfa tapdılar, bir parası o dünyaya getdi. Amerika və Yapon dava gəmilərini hazırlayırlar (güman var ki, davaya çıxsınlar). Qazax mahalında Şıxlı kəndində bir neçə eşşək yayın istisinə dözməyib, gedib giriblər… (vallah, yazmaq da olmur ki, hara giriblər!). Ənzəlidə millət yolunda çalışan Ümidi-humayun mirzə bəyin gədəsini çəkə-çəkə aparıb Rəştin hakimi əmiri-əzəmə və yüz tümən pul alıb (amma oğlan qalmadı, yenə qoydu qaçdı). Axtada Qulyar mahalında camaat molla Qədirə iman gətirib. İrəvanda müsəlmanlar məktəbə çox səy qoyublar. Gəncə quberniyasında bu il çəyirtkə əmələ gəldi və Cəbrayılda pristavın bir gürcü aşpazı vardı, cənab inspektor Cəbrayıl məktəbindəki müsəlman müəllimini çıxartdı və bu aşpazı qoydu onun yerinə. Naxçıvanda çox yağışlar yağdı və palçığın əlindən bir neçə gün dumanın üzvləri dəvə minib, ancaq divanxanaya gələ bildilər. Bakıda qazanlıların məscidinə yığılan min manat düşdü iki qardaşın cibişdanına. Makuda çox qarışıqlıq oldu və Culfada gəncəli məhəmmədovlar… (allahü əkbər, hələ bilmirəm bu məhəmmədovlar binəva iranlılardan nə istəyirlər?). Yenə həmin 1907-ci ildə Misirdə bir böyük müsəlman məclisi əmələ gəlib və Gəncədə həmin ilin axırıncı ayında bir qəribə həngamə üz verdi. Bir gün müsəlman məhəlləsində “qoyma ha! qoyma ha!” düşdü. Çoxusu elə xəyal elədi ki, erməni-müsəlman davası düşdü. Axırda məlum oldu ki, əlli yaşında bir kişi səkkiz davası düşdü. Axırda məlum oldu ki, əlli yaşında bir kişi səkkiz yaşında bir qızın qolundan yapışıb, çəkir oyana. Xalq elə bildi ki, bu kişi qızın atasıdır. Sonra konsulun adamları tökülüb gəldilər və sual elədilər ki, “kişi, bu qız sənin nəyindir?” Cavab verdi ki, “övrətimdir” (qərəz, köhnə işdi). Yenə həmin 1907-ci ilin ərzində yer üzündə çox işlər baş verib. Tehranda “Məclis” ruznaməsi Məhəmmədəlinin barəsində çox “mərhəba”lar yazıb. Ordubadda Seyid Mürtəzanın təhti-sədarətində fitva zavodu açılıb. Gəncədə bir kişi bir qara iti muşqura-muşqura gətirib hamama. Hamamdakı adamlar səslənirlər ki, “evin yıxılsın, iti niyə hamama gətirirsən?” Kişi cavab verir ki, “vallah, mənə cadu eləyiblər”. Kişi iti aparır əvvəl hamamı dolandırır; sonra başlayır iti çimdirməyə. Hamam isti, su isti; it çığırıb qaçır. Hamamda olan kişilərin biri qorxub və sərsəm gətirib (indi bir dua yazan axtarırlar)… Yenə həmin 1907-ci ildə İrəvanda seminariyada şəriət dərsində… (ha istəyirəm irəvanlılardan yazmayam, yenə olmur; çünki irəvanlılar bulvarda skamya üstündə oturub danışan vaxt uzaqdan elə ki, görürlər yoldan keçənin qarnı bir az yoğundur, o saat qalxırlar ayağa və baş endirirlər)… hələ bu da heç… 1907-ci ildə yenə bir para işlər vaqe olub. Hamısını nağıl eləsək, məcmuəmizdə yer olmaz. Amma o ki, hamısından vacib idi, dedik. Qalanları sonra yadımıza düşsə, təzə ilin əvvəlinci nömrəsində, inşallah, yazarıq. Hələ ki, köhnə ilə “xüdahafiz” deyib, sözümüzü tamam edirik. Molla Nəsrəddin Müridləri: Mozalan, Hop-hop, Lağlağı, Dəli, Qızdırmalı, Sırtıq və Hərdəmxəyal. “Molla Nəsrəddin”, 30 dekabr 1907, №49 * * * Eydi-əzha Qurban bayramı Qurban bayramı xüsusunda biz heç bir söz danışmaq istəmirdik. Amma müsəlman qəzetlərində bu barədə gözümüzə bir para məqalələr sataşdı. İndi də əgər biz bu xüsusda bir söz söyləməsək, ola bilər ki, müsəlman qardaşlarımız elə xəyal eləyərlər ki, biz müsəlman qəzetlərində qurban bayramına dair yazılan mətləblərə şərikik. Özümüzü borclu bilirik oxucularımıza xəbər verək ki, biz qurban bayramı barəsində qəzetlərdə yazılan məqalələrin üstünə qırmızı mürəkkəblə qələm çəkirik və qəti surətdə deyirik ki, ya məqalə sahibləri özləri heç zad anlamırlar, ya da ki, qana-qana camaatı tovlayırlar ki, avamların nəzərində mömün və müqəddəs görünsünlər. Dəxi bundan artıq söz danışmağa indi vaxtımız yoxdur və lakin söz veririk ki, 50 il bundan sonra qurban bayramı barəsində oxucularımızla uzun bir söhbət eləyək. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 yanvar 1908, №1 * * * Ticarət və ekonomi xəbərləri Cümlə müsəlman qardaşlara məlum edirəm ki, illər uzunu bağlı qalan məscidlərimizdə məhərrəm ayının əvvəlindən ta doqquzuna kimi bu aşağıda yazılan şeylər çox ucuz qiymətə satılacaqlar: Papiros tüstüsü (partiya ilə) Uşaq bağırtısı (partiya ilə) Qəndab, çay, plov, qəhvə, bozbaş, kələm boranısı (porsiya ilə) Leyli-Məcnun eşqbazlığı (düjün ilə, amma gərək qabaqca zadatka verilə). Keçəl qoxusu və balaca-balaca heyvanlar (baqaj ilə göndərmək olar). Partiyabazlıq, dəstəbazlıq, uşaqbazlıq, qeyrətbazlıq və çomaqbazlıq (vaqon ilə göndərmək mümkündür). Təkfirnamə (qəzetlərə), lənətnamə (çəkmələri çıxartmayanlara), ədavətnamə, rəqabətnamə, nitaqnamə, həsədnamə (partiya ilə) Lovğabazlıq və yuxarı başda oturmaqbazlıq (pud ilə satılacaq). Səs-küydən qulaq tutulma, ara qarışıb dəftər itmə, zənənə hamamı, Quba meydanı, Şeytanbazar, övrət yası, axundlar xası. O nədir ki, göydən yerə gəlir hey...hey. O nədir ki, dərvişlər eşşək minir hey... Vay canım, bacı xanım, xanım. Deyirlər bu gün məsciddə toy çalacaqlar, yığış, uşaqları da götür gedək məscidə... Dəli “Molla Nəsrəddin”, 6 yanvar 1908, №1 * * * Halva Ölülər elə bilirlər ki, dirilər halva yeyir. İndi Litva və Polşa müsəlmanları öz-özlərinə deyirlər ki, bax gör biz necə bədbəxt olduq, müsəlmançılıqdan uzaq düşdük, türk dilimizi yadımızdan çıxartdıq və qafqazlı müsəlman qardaşlarımızdan geri qaldıq. Əvvələn, mən güman eləmirəm ki, Polşa müsəlmanlarının ağıllıları və az-çox dünyadan xəbəri olanları özlərini bizə nisbət dalda qalmış hesab eləyirlər. Səbəbi budur ki, indi bizi bürüyən qaranlıqdan dəxi artıq qaranlığı mən xəyalıma gətirə bilmirəm. Və hətta mən deyirəm ki, Polşa müsəlmanları hər bir cəhətdən bizdən bir mərtəbə, bəlkə iki mərtəbə qabaqdadırlar. Gələcəkdə bu məsələnin barəsində ola bilər ki, bir az danışaq. İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 6 yanvar 1908, №1 * * * Rəvayət Əcayibül-məxluqat Rəvayətdir ki, bir gün Yəhya bin Ziyad xahiş elədi ki, şeytanı gətirsinlər onun yanına. Şeytan hazır oldu, amma şeytan nə şeytan: tükləri meymun tükünə oxşar, bədəni donquz bədəni kimi, ağzı və gözü əyri, dörd əli var, ikisi sinəsində və ikisi də çiyinlərində, amma ayaqları boynundan asılmışdı və otuz ayaq barmaqları var idi, amma boynundan bir yekə zəng asılmışdı. Yəhya bin Ziyad şeytandan soruşdu ki, bu zəngi niyə boynundan asmısan? Şeytan cavab verdi ki, dünyada bəzi adamlar var ki, hərdənbir istərlər yatsınlar, amma onların yatmağı hərçənd Sədi deyən kimi, cümlə müsəlmanların məsləhətidir və lakin mən bu zəngi çalıb onları yuxudan oyadaram. Yəhya bin Ziyad soruşdu ki, o adamlar kimdirlər, şeytan başladı o adamların adını bir-bir söyləməyə: Təbrizdə Hacı Mirzə Sadıq və Siqqətülislam və Hacı Mirzə Möhsün və Hacı Mirzə Kərim və Mirzə Məsud ağa və ağa Mirhaşımlar. Rəştdə Hacı Xümami və şəriətmədarlar, Tehranda Şeyx Fəzlullah, Hacı Mirzə Həsən, Hacı Seyid Məhəmməd və Seyid Əlilər, qumda Hacı Möhsünlər, Ərdəbildə Mirzə Ələkbərlər və Mirzə İbrahimlər, Sərabda Hacı fəxrlər və hacı qazilər, Məşhəddə hacı etimadlar, mütəvəllibaşılar və xüddam bibilər və siğə oxuyanlar, Mərənddə Molla Həmidlər və Hacı molla Vəlilər... Şeytan bu sözləri deməkdə idi, birdən gördü ki, Təbrizdə Siqqətü-lislam ağa bir tirmə palanlı eşşəyə minib gedir və minlərcə Təbriz əhli ağanın əlini öpürlər. Şeytan bunu görcək yüyürüb başladı bu da ağanın dizlərini öpməyə, amma bu heyndə Allahın heyvanı şıllağa qalxıb şeytanın zınqırovundan bir təpik vurdu. Mən zınqırovun səsinə oyanıb gördüm ki, təzə il gəlib yetişib. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 6 yanvar 1908, №1 * * * Fitvalar Altı müctəhidin imzaları ilə təsdiq olunmuş hər cür fitvalar Tiflisdə “Qeyrət” mətbəəsində bir neçə min nüsxə çap olunub satılır və xahiş edənlərə “naloj” ilə göndərilir. Bu aşağıda yazılan qərar ilə: Məşrutiyyət ziddinə verilən fitvalar... nüsxəsi yarım qəpik Cəmi qəzetlərin və ağızlarına diş qondaranların qətlinə hökm verən fitvalar... nüsxəsi bir quruş. “Molla Nəsrəddin” jurnalını təkfir edən fitvalar (ordubadlı Seyid Mürtəzanın böhtanlı sualına cavabən)...biri çert qəpik. Şiə və sünni ittihadının, təzə üsul məktəblərin, qızlara yazı örgədənlərin və bozbaşı qaşıq ilə yeyənlərin əleyhinə yazılan fitvalar... biri bir pənabat. Hər kəsin vaxtı müftə olsa və yazıb xahiş etsə, təxirsiz göndərilər. Pul əvəzinə marka da qəbul edə bilərik. İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1908, №2 * * * Ləpə Mən bizim guya ana dilimizdə qəzetələri oxuyanda həmişə fikrimə gəlir ki, mən bisavadam. Amma birdən yadıma düşür ki, axı mən on iki il müsəlman dərsi oxumuşam!.. Elə götürürəm qəzeti əlimə və istəyirəm oxuyam. Görürəm ki, başdan yazılıb “şimdi”, ortalığa da bir neçə kəlmələr düzülüb, axırda da yazılıb məsələn, “dir”. Söz yox ki, “şimdi” və “dir” ana dilimizin əlamətləridir və bunları da mən qanıram (amma “şimdi” yerinə “indi” yazmaq olmaz). Qərəz, başdan “şimdi”, axırda “dir”. Amma ortalıqdakı sözlər nə sözdü, vallah, qanmıram. Məsələn, “şimdi övzai-haliyyeyi-təkvni ixtisasından mərhəleyi-mərüzati-etilaqi nayiqeyizövrəqü ciceyi dəciheyi-nəciceyi-məcihəsindən mayəftun üftan olacaqdır”. Başdan “şimdi”, axırda da “olacaqdır”, amma ortadakı sözləri qanmadım. Bu ortadakı sözlərə “ləpə” deyirlər. Məsələn, mən həmişə ləpə yeyəndə elə bilirəm ki, mən azarlıyam, ondan ötrü ki, zəhrimar heç həllə getmir. Buradan bir haşiyə çıxaq. Bizim nurdidə Qulaməli çox bərk heyzə olmuşdu, sancıdan rahatlığı yox idi, qızdırmadan gözlərini aça bilmirdi, ilan kimi sürünürdü, gah bağırıb, gah da sayıqlayırdı. Bizlərdə adətdi, azarlı görməsinə əliboş gəlməzlər. Çünki ata-babamızdan məsəldi ki, “azarlının gözü gələnin əlinə baxar”. Odur ki, azarlı görüşünə gələnlər hər nə gətirsələr, gərək öz əllərilə azarlıya heç olmasa, bir az dadızdırsınlar. Nurdidə Qulaməlinin xəstəliyini eşidib qohum-qardaş hərə bir növ xörək bişirib başladılar bir-bir təşrif gətirməyə. Hamıdan qabaq nurdidə Qulaməlinin Pərzad xalası gəldi və turşulu kələm dolması gətirmişdi. Arvad dolma nimçəsini qoydu azarlının qabağına və başladı: “Xalan qadovu alsın, ye, balam, ye, yeməsən ölərsən, yazıq balam, gözlərin quyunun dibinə düşüb”. Pərzad xala dolmanın hamısını zornan yedirtdi nurdidə Qulaməliyə. Bir-iki saat keçməmişdi, Qulaməlinin bibisi Hürzad bibi girdi içəri və dəsmala bükülmüş bir qabı qoydu azarlının qabağına. Dəsmalı açdı və bir zorba küftəni əlinə götürüb istədi soxsun azarlının ağzına. Qulaməli əllərini uzadıb istədi küftəni kənar eləsin, amma Hürzad bibi yapışdı azarlının əllərindən və küftəni zornan soxdu Qulaməlinin ağzına: “Di ye, di ye, bala, ye, yeməsən ölərsən”. Bir az keçməmişdi Qulaməlinin dayısı arvadı Balaxanım zəfəranlı bal halvası gətirdi. Bu arvad da “Yeməsən ölərsən” deyə-deyə zornan bal halvasını tıxdırdı naxoşun boğazına. Bir azdan sonra qonşumuz Tükəzban əmidostu ədviyyəli firni bişirib gətirmişdi. Bu da zornan və davaynan bir neçə qaşıq tökdü Qulaməlinin boğazına. Sonra bacısı Telli uzaq kənddən qardaşının azarlı olmağını eşidib ləpəli və turşulu bozbaş bişirib gətirmişdi və bundan əlavə Tellinin əri də qızıləhmədi almalarından üç-dördünü gətirmişdi. Telli içəri girən kimi özünü saldı azarlının üstünə və başladı: “Bacın sənin qadovu alsın, ye, yeməsən ölərsən”. Bir qədər də keçəndən sonra nurdidə Qulaməlinin kiçik qardaşı Kərbəlayı Haqverdi əlində bir-iki müsəlman qəzeti girdi içəri və azarlının qabağına qəzetləri qoyub dedi: “Dadaş, bu qəzetləri gecə yatanda qoy başının altına, həman saat şəfa taparsan. Nurdidə Qulaməli soruşdu ki, o qəzetlərdə nə xasiyyət var ki, mən olardan şəfa tapım. Kərbəlayı Haqverdi cavab verdi ki, bu qəzetlərdə yaxşı məscid moizələri var, yaxşı təbriknamələr var, bayram duaları var. Pir olmuş Kərbəlayı Haqverdi deyəsən ki, elə bilirmiş, Qulaməli gecə yatdı və səhər lap sağ və salamat dürdü ayağa və qaçdı küçəyə aşıq oynamağa. Amma bilmirəm, nurdidə Qulaməlinin şəfa tapmağı xalalarımızın xörəyindən oldu, yainki eydnamələrimizin təsirindən. Hər nədənsə, şükür Allaha ki, axırı səlamətlik oldu. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1908, №2 * * * Küp Bir divanxanaya gedirsən, görürsən ki, başdan-ayağa kimi düzülüblər ruslar, ermənilər və qeyri millətlər, qulluq eləyirlər. Çox vaxt bunların içində bircə nəfər də müsəlman görmürsən ki, sözünü deyəsən. Xudanəkərdə ki, rusca da bilməyəsən, dəxi qalacaqsan mat və məəttəl; necə ki, adam, məsələn mollalarımızın ittihad yolunda çalışmaqlarına məəttəl qalır. Məsələn, indi mollalarımız bir vaxt görürlər ki, ittihaddan onlara bir bozbaş pulu çıxacaq, hər növ ilə çalışacaqlar. Amma o yerdə ki, bunlara bir mənfəət yoxdur, dörd əlli səy edəcəklər ki, ittifaqı və ittihadı ortalıqdan götürsünlər; məsələn, məktəblərdə… Gələk söhbətə. Bir divanxanada müsəlman qulluqçusu görməyəndə adam nisgil eləyir və özünü qərib adam kimi köməksiz, yad hesab eləyib qəmgin olur. Amma bir şey də var ki, bəlkə onu müsəlman qardaşlarımız yaxşı bilmirlər. Bu da var ki, bəzi vaxt və bəlkə çox vaxt adam divanxanada bir müsəlman qulluqçusu görəndə o qədər qorxur ki, adamın yadına boyaqxana küpü düşür. “Lənət şeytana” deyin və fikrinizi verin, məsələn, İrəvana, Ağdaşa, Qarabağa və hər yana ki, meyliniz çəkir. Amma hələlikdən bu dəfəliyə Mərv naçalnikinin sekretarı Həmid bəy Qaragözovdan söhbət eləyək. Biz üşaqlıqda çox şitəngilik elərdik. Bir gün rəhmətlik molla Pəricahan xala gəlmişdi bizə. O günü də rəhmətlik nənəm bizim üstümüzə çox acıqlanmışdı və acığından qatıq çanağını götürüb çırpmışdı başımıza. Çanaq sınmışdı və qatıq tökülüb, divarı bulamışdı. Rəhmətlik molla Pəricahan xala çox oxumuş arvad idi; özü də Kərbəlaya getmişdi; Xorasana da getmişdi. Nə bilim, deyirdilər, hər bir elmdən başı çıxır. Həqiqət, bəzi ağzı qəşənglər hələ bununla belə deyirlər ki, bizim müsəlman arvadları tərbiyəsiz və elmsizdirlər. Xülasə, molla Pəricahan içəri girib nənəmi pəjmürdə görən kimi əhvalatı başa düşdü ki, biz nadinclik eləmişik. Əvvəl rəhmətlik molla Pəricahan üzünü bizə tutub üç dəfə dedi: “Puf, puf, puf”; sonra çöndü nənəmə: – Ay rəhmətliyin qızı, sənin birçəyin ağarıb, hələ bu vələduznaların öhdəsindən gələ bilmirsən. – Nənəm dedi: – Vallah, gələ bilmirəm, billah gələ bilmirəm. Rəhmətlik molla Pəricahan bir az dikəlib iki əlini də ölçə-ölçə ucadan qışqıra-qışqıra dedi: – Ay rəhmətliyin qızı göndərsənə bu tısbağaları boyaqçı küpünə! Nənəm də qulaq asırdı. Molla Pəricahan yenə dedi: – Sabah şənbə günüdür, saat xoşdur. Gün batan zamanı göndər boyaqçı bunları bir yaxşıca bassın küpə, o saat sakit olsunlar. Mən dünən kitaba baxmışam, küpdən savayı nadinc uşağın özgə çarəsi yoxdur, elə o saat sakit olarlar; nə şitəngilik eləyib sənin başını ağrıdarlar, nə də ki, sən Allahın nemətini bunların başına çırparsan. Sabahısı günü aparıb bizi basdılar küpə. Allah molla Pəricahan xalaya rəhmət eləsin. * * * Bəli, Mərvdən danışırdıq. Əhvalat budur ki, Mərvdə müsəlman cavanları bu axır vaxtlarda teatr oynayırdılar və “Müsibəti-Fəxrəddin” faciəsini tamaşaya qoymuşdular. Naçalnikin sekretarı Həmid bəy Qaragözov müsəlman teatrçılarının anadan əmdikləri südü burunlarının deşiyindən tökmək əhvalatını burada təfsilən yazsaq, – çox lağlağılıq olar; ancaq bunu deyə bilərik ki, əgər Mərv oyunçuları mənim kimi uşaqlıqda şitəngilik eləyəndə həyə onları da aparıb boyaqçı küpünə basıblar, – elə bu yazıqlar da Qaragözov kimi müsəlman qulluqçusunu indi bir divanxanada görəndə boyaqçı küpü yadlarına düşər. Dəxi, bura kimi bəsdir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 20 yanvar 1908, №3 * * * Ot İlin hər fəslinin bir hüsnü var; amma qışın ləzzəti bir özgədir. Bu qədər var ki, şairlər bahar fəslini hamıdan artıq dost tuturlar. Kitablarda həmişə oxumuşuq ki: Vəqti bəhar əst xiz, ta betamaşa rəvim… Ya bir özgə yerdə oxuyuruq: Mübarək bad mürğani-çəmənra, Nəvasəncani-rəngin əncümənra Ki, əhdi növbəhar aməd tərəb cuş Nevi-gül kərd dövrani-kühənra… Bunlar hamısı köhnə sözlərdir və köhnə səliqədir. Mən inanmıram ki, bizim əsrin şairləri bahar fəslini, məsələn, qış fəslindən artıq tutalar. Doğrudur, kəndlərdə və balaca şəhərlərdə qışın o qədər bir səfası yoxdur, amma Tiflis kimi yerdə qış böyük bir qənimətdir və, demək olar ki, behiştdə vədə olunan ləzzətlərin hamısını Tiflisdə qışda ələ gətirmək olar. Bir ay bundan qabaq Qafqazın hər bir yerindən erməni camaatının vəkilləri cəm olmuşdular Tiflisə ki, erməni aclarına sərdardan pul istəsinlər. Həmin vəkillər yanlarıyca uzun-uzun ərizələr, siyahilər gətirmişdilər. Kəndlilərin adlarını, acların sayını və istədikləri pulun qədərini adbaad, kəndbəkənd, hamısını təfsilən yazıb yekə-yekə kitablar bağlamışdılar və bu ərizələri və siyahiləri maşında səliqə ilə çap eləyib gətirib qoymuşdular sərdarın qabağına. Erməni vəkilləri istədikləri pulun qədəri iki milyon yarımdı. O günlərdə mən Tiflisdə küçə ilə gedərkən İrəvan xanlarından da gördüm və Qarabağ bəylərindən də bir neçə dəstə gördüm. Və görəndə yəqin elədim ki, bunlar da gəliblər müsəlman aclarına sərdardan pul istəsinlər. Amma məlum oldu ki, bunların heç biri pul istəməyə gəlməyib. İrəvan xanları nədən ötrü təşrif gətirmişdilər, – bilmədim, amma bunu bildim ki, Qarabağ bəyləri nədən ötrü gəliblər. Qışda Tiflis cənnətin bir guşəsinə oxşayır. Tiflisdə “Sirk” oyunu həmişə qışda başlanır. Ondan ötrü ki, müsəlman bəyləri və mülkədarları özgə vaxt kəndlərdə rəiyyətdən bəhrə yığmağa məşğul olurlar; ancaq qış fəsli bikar ola bilirlər. Kənddə də qışda oturmağın nə mənası? Bir yandan ac kəndlilərin ağlaşması, bir yandan da elə haman övrət-uşaq, haman övrət-uşaq, haman övrət-uşaq. Qərəz ki, heç bir ləzzəti yoxdur… Dekabrın 27-də erməni vəkilləri sərdara ərizə verirdilər və elə həmin gün Qarabağın qoca və cavan bəyləri “Sirk”də əvvəlinci cərgədə oturub sirk qızlarının çıplaq topuqlarına tamaşa eləyirdilər. Erməni vəkillərinin biri ağlaya-ağlaya ac ermənilərin əhvalını sərdara nağıl eləyirdi; bəylər də qaqqıldaya-qaqqıldaya qızların oynamağına çəpik çalırdılar. Ermənilər deyirdilər: – Aman günüdür, sərdar, bizim aclara pul ver. Bəylər deyirdilər: – Oxqay, Liza can, qadavı alım! * * * Biz yenə deyirik ki, Qarabağın kəndlərində müsəlmanlar acından ağlaşırlar. Biz bunu neçə dəfə yazmışıq və heç kəs bizə cavab verməyibdir ki, bu sözlər yalandır. Və heç kəs də dinmir. Biz neçə dəfə yazmışıq ki, keçən il Bakıda yığılan qırx beş min manatdan indiyədək bircə nəfər müsəlman acının qarnı doymayıb. Biz neçə dəfə yazmışıq ki, Bakıda keçən il qurulan ianə komissiyası qırx beş min manatdan ancaq iki vaqon un göndərdi Zəngəzura ki, putu iki manatdan satılsın və min manat da göndərdi Qarabağa. Bu min manatdan da hələ heç bir acın xəbəri yoxdu. Hesab və kitab da ki, maşallah, müsəlman içində adət deyil. Qurtardı getdi. Hər bir müsəlman qəzetini alırsan əlinə, görürsən ki, yazılıb “maşallah flan milyonçu, maşallah flan millətpərəst, maşallah flan xan, flan bəy, flan hacı, flan kərtənkələ…”. Amma heç kəs yazmır ki, bir yandan minlərcə müsəlmanlar acından ağlaşır və bir yandan da minmin manatlar xərclənirlər qonaqlıqlara, şöhrət ehsanlarına, qara neftə, püstə-badama, barışna və madama, sözü bir dəfə deyərlər adama!... Bunlar hamısı öz yerində; amma bu da var ki, qış fəsli nə qədər gözəl olsa da, yenə bahar fəslinə bərəkət! O səbəbə ki, baharda ot bitir və acların dəxi Bakı milyonçularına ehtiyacı olmur. Elə çöllər yaşıllanan kimi, arvad səhər yerindən durur və ac yatmış uşaqlarını oyadıb deyir: – Vəqti bəhar əst xiz, ta betamaşa rəvim!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 yanvar 1908, №4 * * * Yuxu Molla, salaməleyk! Durmuşdum, yuxuda gördüm ki, iki nəfər cavan oğlan, biri 15 yaşında zülflü və biri də 30 yaşında bığlı-birçəkli bir-birinə yetişdikdə, otuz yaşlı on beş yaşlıya hirsli dedi ki, ədə, ... bəs sən mənə vədə vermişdin ki, axşam bizə gələsən, necə oldu? Sən də Məhəmmədəli şah oldun ki, dediyin sözdən qaçasan? On beş yaşlı oğlan elə bunu eşidən kimi əl (atdı) xəncələ ki, ədə, mən nə vaxt indiyə kimi verdiyim vədədən çevrilmişəm ki, mənə o adı qoyursan? Məhəmmədəli şah özünsən, anandı, atandı, böyük nənəndi, babandı, yetmiş iki arxandı. Gədə, mənə Məhəmmədəli şah deyirsən? Şarap çalanda yuxudan dik uzanıb gözlərimi yumub gördüm ki, bir böyük, belə çox böyük, çox, çox, çox, çox böyük, ağzıma torpaq, bismillah, bismallah, Allah eləməsin, iraq səndən və insanlardan, bir molla olmuşam... Dədəm üzün tutub mənə, məni də qoyub qabağına, əlinə də bir qalıb İran sabunu alıb, yəni müsəlman sabunu, məni yuyub əridir. Məsələn, nə deyir? Deyir ki, məsələn, ay Allahın heyvanı, neçə ildir ətəbati-alliyata oxumağa getmişdirn? Mən də deyirəm ki, qırx ildir. Dədəm də deyir ki, ey gödəkquyruq, bu qırx ildə bəs nə oxumusan, nə öyrənmisən, məsələn, nə bacarırsan, ey səni görüm lənətə gələsən, oğul, ey səni görüm həkimi-mərəndi Mirzə Vahabın dərmanlarından şəhid olan məzlumların, yetimlərin ahü-nalələri səni tutsun, bir de görüm bu qırx ilin müddətində nə öyrənmisən? Mən deyirəm ki, ay dədə, çox zad öyrənmişəm, məsələn, əgər şəkk eləsən iblis ilə Atabəy arasında, məsələn, Şeyx Səfi ilə Şeyx Fəzlüllahın arasında, məsələn, Şümr ilə Hacı Mirzə Həsənin arasında, ibn Ziyad ilə Hacı Məfaxirülmülkün və Məfaxirüddövlənin və Sədülmülkün və Nəsrilmülkün arasında, yainki şəkk eləsən şeytanın balaları ilə mürtəzəvilər arasında – bulara da əgər şəkk eləsən, onu mən fərq verə bilərəm. Dədəm dedi ki, tfu... mürdəşirə verim sənin kimi mollaları. Bunu indi küçədəki uşaqlar da qavala qoyub çalıllar. Bir də dedim ki, dədə, məsələn, “Canabbas” kitabının haşiyəsinə yaza bilərəm ki, məsələn, sənkini-bədəni-xudra, məsələn, bər dəsti-rast əndazəd, məsələn, əz... ta... se dəfə və dərvəqti-düxuli-beytülxəla əvvəl payi-çəp ya dəsti-rastra bəgüzarət, məsələn, amma bayəd dər elmi-ləntərani, məsələn, dər babi-ühutyəhut ühutatən və ühtiyatən, məsələn, ziripara bəgüzarəd, nə ruyi-para. Dədəm qalxdı ki, məsələn, tüpürsün əmmameyi-şərifəmə. Dedim: di dinmə, hələ qulaq as gör nə öyrənmişəm. Soruşdu ki, nə öyrənmisən? Dedim: dədə, səni and verirəm Quylarsarılı vağzalında oxumaq adı ilə bir tövləyə cəm olub quru yerdə dəri üstə oturub əllərində çərəkə “bir noxta, iki noxta, üç noxta” deyə-deyə oxuyan uşaqların səylərinə, bir mənə qulaq as gör daha nə öyrənmişəm. Dədəm dedi: nağıl elə görüm daha nə öyrənmisən? Dəli “Molla Nəsrəddin”, 27 yanvar 1908, №4 * * * Mırt-mırt Vacib və lazımlı bir məsələ var ki, ona da heç diqqət eləmirik və qulaq asmırıq, deyirik: “Eh, necə olacaq olsun!”. Sözüm buradadır ki, bu axır vaxtlarda bizim yetişmiş qızlarımıza ər tapılmır və bir neçə il gözləyirlər, – axırda da hər kəs rast gəlir, – gedirlər, amma çoxu da qalır evdə və özünə layiq oğlan tapa bilmir ki, getsin (Dövlətli qoca kişilərin kefidir ha!). Bunun səbəbi nədir? Niyə qızlarımız çoxalıb və evlənən cavanlarımız azalıb? Bunun səbəbi budur ki, oğlanlarımız gedib Avropa dərsi oxuyurlar və Avropa tərbiyəsi alırlar. Bunların da bir parası dərsi qurtarıb, vətənə qayıdıb gələndə öz yanlarınca rus, yəhudi, ya qeyri bir millətlərin qızlarından birini seçib gətirirlər və kəbin kəsdirib, özlərinə övrət eləyirlər. Cavanlarımızın da bir parası qayıdıb gəlir vətənə ki, burada öz səliqəsinə müvafiq bir müsəlman qızı tapıb alsın. Amma gəzir, dolanır, xəbərləşir və axırda görür ki, dərs oxumuş və tərbiyə tapmış müsəlman qızı yoxdur. Bir neçə il də gözləyir, gözləyir və lap axırda ya bu da gəlir bir rus qızı, ya yəhudi qızı tapır, ya da “cəhənnəmə, gora!” – deyib, gedir bir müsəlman qızı alır. Bəli, qızı alıb gətirir evə və öz özünə deyir ki, “bəlkə bir tövr ötüşək!”. Bir gün səhər tezdən övrət yerindən durur, istəyir geyinsin getsin anasıgilə, kişi soruşur ki, “niyə gedirsən?”, övrət cavab verir ki, “bu gecə yuxu görmüşəm, gedirəm anama deyim, getsin Molla Haqverdiyə kitaba baxdırsın”. Kişi deyir ki, “nahaq yerə zəhmət çəkib getmə, ondan ötrü ki, yuxudan heç bir şey bilmək olmaz”. Övrətin bu sözlər xoşuna gəlmir, ərindən küsür və iki gün ərilə danışmır. Bir neçə gün də keçir. Bir gün kişi diqqət eləyib görür ki, övrəti gündüzlər ayağına corab geymir, qardaşının da və qeyri yad kişilərin də yanında ayaqları çılpaq dolanır; amma, söz yox, üzünü və başını çarqatnan bərk-bərk gizləyir. Əri deyir ki, “ayıbdır, ayaqlarına corab gey”, övrət cavab verir ki, “sən Allah ətimizi tökmə, evdə adam corab geyməz, adam yasa gedəndə, ya hamama gedəndə corab geyər”. Bu da kişinin acığına gəlir və burada da kişi iki gün övrətindən küsüb danışmır. Bir neçə gün də keçir. Övrət görür ki, həmişə axşamlar əri qabağına kitab qoyub oxuyur, ya bir kağız götürüb yazır. Övrət bikar oturub başlayır əsnəməyə. Bir az keçir, övrətin yuxusu gəlir və kişi də kitabından və kağızından əl çəkmir. Bir az da gözətləyəndən sonra, övrət hirsli girir ərinin otağına və başlayır bu cür məzəmmət eləməyə: “A kişi, sən olasan Allah, bu kitabları və kağızları tulla cəhənnəmə, az bu cinlərnən və şəyatinlərnən mırt-mırt danış, canına yazığın gəlsin! Bu nədir yuxunu özünə haram eləyirsən ki, nə bilim nə var? Bir canına yazığın gəlsin, bir usan, ay bu kitab-mitabı icad eləyənin evi yıxılsın!”. * * * Bu bir lazımlı və yenə lazımlı məsələdir. Əgər bu məsələni elə bu halətdə qoysaq, oxumuş cavanlarımızın heç biri müsəlman qızı almaz. Bu dərdə bir çarə tapmaq lazımdır; elə bu saat tapmaq lazımdır, sabaha da qoymaq olmaz! Bizə qalsa, biz buna iki çarə bilirik: Bunun bir çarəsi budur ki, oğlanlarımızı dəxi bundan sonra Avropa tərbiyəsinə qoymayaq; məsələn, Nehrəmin, Ordubadın cavan oğlanları həmişə Təbrizdə “elm” təhsil eləyirlər və vətənlərinə qayıdıb gələndən sonra evlənirlər və ömrlərinin axırına kimi də xoşbəxt yaşayırlar. Ya gərək belə ola. Ya da ki, oğlanlarımızı Avropa dərsinə göndərəndə qızlarımızı da qoyaq dərsə ki, heç olmasa Avropa elmindən və tərbiyəsindən barı yarımçıq da olsa, bir az oxusunlar və öyrənsinlər. Biz belə qanırıq və belə də deyirik. Hər kəs nə cür qanır, elə də qansın. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 fevral 1908, №6 * * * Cavab Üçüncü nömrəmizdə yazmışdıq ki, Mərv naçalnikinin dəftərxana mütərcimi aşqabaddan gələn tərəqqipərvər cavanlarımızı incidib. İndi mərvlilər yazırlar ki, bu yalandır. Məlum şeydir ki, Mərv əhli işin həqiqətini necə ki, lazımdır, bilir: biz yazdığımız yalandırsa da bilir, doğrudursa da bilir. Amma bu var ki, qeyri yerin oxucuları əhvalatı bilmir və bəlkə də bəzinin fikrinə gələ ki, doğrudan da, biz böhtan yazmışıq və tanımadığımız bir müxbirin sözünə etibar eləyib möhtərəm bir şəxsin barəsində iftira söyləmişik. Allah şahiddir və mərvli qardaşlarımız da bilir ki, Aşqabaddan gələn tərəqqipərvər cavanlarımız Mərvdə “Müsibəti-Fəxrəddin” faciəsini teatr tamaşasına qoyan vaxt cənab mütərcim truppa cavanlarını incidib. Amma incidəndən sonra onları nə cürsə razı edib və ortalıqda mehribanlıq əmələ gədib, cavanlar hətta mütərcimdən qəzetə razılıq da yazıb göndəriblər. Çox əcəb və biz bu barədə minlərcə şükr edirik ki, yenə axırda hər iki tərəf razı olub. Və biz axtardığımız elə budur. Burada biz sözümüzü tamam edərdik, əgər mərvlilərin ikinci rəddiyyəsi gözümüzə sataşmasaydı. İkinci cavablarında mərvli qardaşların bir neçəsi bizə yenə təkidlə böhtançı və iftiraçı adı qoyub və üzünü müxbirimizə tutub soruşurlar: Aya gedib naçalnikdən izn alan kim idi, aya, nə bilim, nə eləyən kim idi?.. Və axırda da soruşurlar ki, “aya qapıçılıq vəzifəsini görən kim idi?..”. Əgər mərvli qardaşlar izn versələr, biz də üzümüzü teatrda əyləşən tamaşaçı qardaşlara tutub, bircə söz soruşarıq: Yadınızdadırmı, qardaşlar ki, əvvəlinci, ikinci, üçüncü və dördüncü cərgələr tamaşaçılarla dolu idi; beşinci, altıncı və yeddinci cərgələr boş idilər? Və dal cərgələr yenə tamam dolu idilər və lap dalda çox adam ayaq üstə durub, bir-birini basırdı. Bu ortada olan üç boş cərgələrin orta cərgəsində bir nəfər əlli-əllibeş yaşında adam oturmuşdu. Amma düz oturmamışdı: yəni üzü səhnəyə deyildi, üzü akuşkalara idi və elə də oturmuşdu ki, guya balışa təkyə edib: qıçı qıçının üstündə, bir əli qabaq cərgənin stulunun üstündə idi, bir əli də dal cərgənin stulunun üstündə. İndi də növbə bizimdir; indi də biz mərvli qardaşlardan soruşuruq ki, aya bu cənab kim idi? Aya kim idi teatr oynamadan qabaq: “meymun oynadanlar gəldilər” – deyib, oyunçuları təhqir edən? Yoxsa bunun elə bir zərəri yoxdur? Yoxsa biz müsəlman içində belə işlərə “adamı incitmək” demək olmaz? Yoxsa belə şeylər bizim içimizdə ötüşər? Özgə millətlərin içində vilayətin sərdarı da teatra gələndə özünə bir stul götürüb, ədəblə oturar və onun sağ və sol tərəfində olan stulların biletini hər kəs pul verib alıb, o da gəlib sərdarın yanında ədəblə oturar. Bəlkə bizlərdə hər kəsin boynunda qırmızı yaxa olsa, müsəlman məclisinə həqarətlə baxmağa ixtiyarı var? Biz bəlkə bilmirik? Bəlkə elə, doğrudan da, belədir?.. İkinci dəfə cənab mütərcimin barəsində danışmağa bizi mərvli qardaşlar vadar etdi. Məhz bu barədə üzr istəyirik. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 17 fevral 1908, №7 * * * Haradadırlar? Haradadırlar rusca yazanlarımız? Necə olublar qələm sahiblərimiz? Hara gizləniblər rus darülfünunlarını qurtarmış cavanlarımız? Niyə onlardan bir səs çıxmır? İndiyə kimi çox vaxt ittifaq düşübdür ki, biz müsəlmanların barəsində cürbəcür böhtanlar rus qəzetlərində yazıblar ki, bizi qeyri millətlərin və dövlətin nəzərində töhmətləndirsinlər. Amma böhtanların iyirmisinə bizlərdən bir dənə də cavab yazılmayıb. Bədxahlara mərdliklə cavab verən keçən vaxtlarda bircə Əhməd bəy Ağayev olardı; amma “İrşad” çıxandan sonra müşarileyh rusca yazmağa da, məlum ki, dəxi fürsət tapa bilmir. Niyə rusca oxumuş cavanlarımız hərdənbir qələm götürüb müsəlmanlar barəsində yazılan yalanlara cavab yazmırlar? Nədir bunun səbəbi? Deməsinlər “hansı qəzetə cavab yazaq ki, çap eləsin?” Onlar bunu çoxdan bilirlər ki, məsələn, Tiflisdə nəşr olunan və bitərəflikdə şöhrət tapan “Zaqafqazye” qəzeti hər bir millətin doğru və haqq sözünü qəbul edib çap elər. Hətta Peterburq və Moskvada da belə qəzetlər çox var. Kaş yazan olsun! Niyə yazmırlar? * * * “Tiflisski listok” qəzetinin yalançı müxbiri “Aşin” imzası ilə guya İstambuldan yazır ki, “Osmanlı sərhəddinə yavıq olan Rusiya müsəlmanları Osmanlı hökumətinin Qafqaza daxil olmağına çox şaddırlar və hətta indidən hazırlaşırlar ki, Osmanlı qoşunlarına qonaqlıq versinlər”. Söz yox, cənab müxbir bunu çox yaxşı bilir ki, məsələn, bütün İrəvan quberniyasında analarımız uşaqlarına acıqlanıb söyəndə deyirlər: “Ay osmanlı oğlu osmanlı”. Müxbir bunu yaxşı bilir; amma niyə yazmır, bunu da yaxşı bilir. Əgər müxbir bilsəydi ki, müsəlmanların rusca təlim tapmışları bunun yalanlarını bir-bir rədd eləyib, bunun bicliyini isbat eləyəcək, – əlbəttə, müxbir bu böhtanlarını bu qırmızılıqda yazmazdı. Amma müxbir bunu çox əcəb bilir ki, müsəlmanlardan səs çıxmayacaq: “Bər nəyayəd zikoştəgan avaz”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 fevral 1908, №8 * * * Mikroblar Elə həmin sözlərdir ki, eşidirik. Hər bir qəzeti əlimizə alsaq, görəcəyik ki, elə həmin sözlərdir ki, ha eşidirik; məsələn, hər bir rastımıza gələn qəzeti açıb oxuyaq: “Qərinələrlə məst olub cəhalətə uyuduq, nə gördük, nə qazandıq? Hansı günümüzü xoş keçirdik? Hansı nicat yolunu açdıq ki, bizdən sonra gələnlər də bizim günümüzə düşməsin? Xaricilər desələr “biz elm oxuyub sənət öyrəndik, insaniyyət hüququnu anlayıb bir-birimizə rəhm etdik, adam öldürməkdən qaçıb yetimə və fəqir-füqəraya kömək etdik və övladımızı oxudub bizdən sonra gələnlər üçün ruzi yolu göstərdik, siz nə elədiniz?” – biz hansı xoş əməllərimizlə onlara cavab verək?” və ilax. Elə haman sözlərdir ki, rus-yapon davasından indiyədək eşidirik… Elə həmin sözlərdir. İndi müsəlman qardaş da bu cür sözləri eşidəndə, dinməz söyləməz qəzeti bükür qoyur kənara və “eh!” deyib durur gedir işinə. Və çox əcəb eləyir; ondan ötrü ki, bunların hamısına bizim məhəllədə deyərlər “boş-boş danışmaq”. Bir naxoşun üstə həkim gətirəndə həkim əvvəl yapışır naxoşun nəbzindən, sonra qulağını qoyur döşünə və deyir ki, “sənin azarın, məsələn, qızdırmadır, yainki, boğaz ağrısıdır”. Əgər həkim bircə bu sözləri deyəndən sonra, durub qoyub getsə və azarlıya bir müalicə yolu göstərməsə, biz həkimə çert qəpik də vermərik; amma həkim azarlının azarını biləndən sonra, qızdırmaya xinə verir, boğazı ağrıyanın boğazına “yod” sürtür, xolera tutana “butin” davası verir, yaralının yarasına “yodoform” sürtür. Bu davaların cümləsi bir növ zəhərdir ki, azarlının bədəninə daxil olanda naxoşluğun mikroblarını, yəni naxoşluğa səbəb olan həşəratı puça çıxardır ki, axırda azarlı şəfa tapır. Bizim bəzi boşboğaz yazıçılarımız da oxşayırlar həmin təbiblərə ki, azarlının nəbzinə baxandan sonra, “xudahafiz” deyib börklərini axtarırlar. * * * Qərinələrlə millətimizin şirin canına milyonlarca ac mikroblar daraşıb qanını sormaqdadır və məhz bu həşəratdır milləti xəstə edən, məhz bu mikroblardır onu bədnam edən! “Nicat, nicat” deməklə nicat yolu öz-özünə tapılmaz! “Məktəb, məktəb” deməklə məktəb öz-özünə açılmaz və açılsa da, “Cameyi-Abbas” kitabından savayı orada bir özgə dərs verilməz. Müftə-müftə “nicat”, “məktəb” deməklə “Fatıya tuman olmaz!” Lazımdır mikrobları millətin bədənindən kənar eləmək! Yoxsa nə gözyaşı tökməklə azarlı şəfa tapar, nə dua yazmaqla! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 mart 1908, №9 * * * İran işləri İran kimindir? Tutaq ki, sən deyəcəksən “İran İranındır”. Əgər sən belə desən, mən də səndən soruşaram ki, əgər İran İranındır, bəs İranın Culfa gömrükxanası kimindir? Sən cavab versən ki, İranındır, mən də sənə deyərəm, bəs niyə gömrükxananın rəisi xaricilərin bayramını tətil eləyir, amma müsəlmanın ən möhtərəm bayramında gömrükxana açıq olur? Qorxuram sən soruşasan ki, niyə bəs gömrükxanada işləyəndə hamballar rəisə şikayət etmirlər? Mən sənə cavab verərəm ki, hamballar şikayət eləyirlər, amma nə rəis hambalların dilini bilir, nə hamballar rəisin. Soruşacaqsan ki, bəs orada mütərcim yoxdur? Mən sənə cavab verrəm ki, mütərcimi ondan ötrü qoyublar ki, hambalları anbarlarda həbs eliyəndə mütərcim dilmanclıq eləsin. Soruşacaqsan ki, gömrükxananın anbarları o dərəcədə rütubətlidir ki, tacirlər ora mal qoymurlar ki, çürüməsin, nə tövr orada insanı həbs etmək olar? Olar, olar, əzizim, mal çürüyər, amma hambal çürüməz. Hələ bu mətləb qalsın. Sən deyirsən ki, İran İranındır. Çox gözəl. Bəs Astaradan Ərdəbilə gedən Müzəffəri yolu kimindir? Sən deyəcəksən ki, İranın “Şirkəti-ümumi”sinin yoludur. Mən də deyirəm ki, xeyr, bu yol Rusiya təbəsi Vurtmanındır. Sən soruşacaqsan ki, bu necə olan işdir? Mən deyəcəyəm ki, İran quldurlarından bir nəfər Hacı Həsən ağa Məlikov saxta vəkalətnamə ilə bu yolu satıb Vurtmana və əvəzində bir az rüşvət alıb və halonki Vurtman ildə həştad min manat icarə verə-verə ildə dörd yüz min manat bu yoldan mədaxil götürür. Sən soruşacaqsan ki, bəs Ərdəbildə əyləşən və cənnətin açarlarını ciblərinə qoyan millət sahibləri nəyə məşğuldurlar? Niyə məşğuldurlar? Məsələn, Dağıstanda nicat nüsxələri paylayan müqəddəslər nəyə məşğuldurlar? Bunlar məşğuldurlar avam camaata vəz etməyə ki, məsələn, hər kəs uşağını rus dərsinə qoysa, yeddi arxası cəhənnəm əhlidir, hər kəs polad qələmlə yazı yazsa, cəhənnəmdə onun hər bir barmağından bir ilan asılacaq, hər kəs əcnəbi dili danışsa və paltarını avropalıların paltarınaoxşatsa, cəhənnəmdə onun dili qursağından aşağı düşəcək, hər kəs qəzet oxusa, istəyir müsəlman qəzeti, istər qeyri bir dildə qiyamət günü ona şəfaətçi olmayacaq. * * * Bəs əzizim, dəxi demə ki, İran İranındır! Xeyr! İran indi Təbrizdə Mir Haşımındır, Ərdəbildə Rəşidülmülkündür, Tehranda Şeyx Sadığındır. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 2 mart 1908, №9 * * * Din məsələsi Qonşumuz Kərbəlayı Heydərin iki oğlu var idi: biri doğma oğlu Qasım, – səkkiz yaşında, biri də ögey oğlu Nəcəfqulu, – on yaşında. Uşaq vaxtı küçədə aşıq oynayanda hərdənbir savaşardıq. Mən on yeddi yaşında idim və elə olurdu ki, hərdənbir Qasımı da döyərdim, hərdənbir Nəcəfqulunu döyərdim. Qasımı döyəndə uşaq əllərini gözlərinin üstünə basıb ağlayaağlaya qaçardı dədəsinin üstə və şikayət edərdi. Kərbəlayı Heydər əmi qeyzli çıxardı küçəyə və gəlib yapışardı qulaqlarımdan, qalxızardı göyə. Bir dəfə az qaldı qulağımın biri dibindən çıxsın. Amma Nəcəfqulunu da hərdənbir döyərdim və bu da qaçardı dədəliyinə şikayətə. Kərbəlayı Heydər əmi çıxardı küçə qapısına, sağ əlinin şəhadət barmağını yuxarı qovzayıb, ancaq mənə bircə bunu deyərdi ki: “Qırışmal! Uşağı döymə!”. * * * Bilmirəm, haradan danışmaq istəyirdim, yadımdan çıxdı… Hə, din məsələsindən danışıram. Rus qəzetlərində oxuyuruq ki, Rusiya vəziri dinləri bihörmət edənlər üçün iki cür tənbeh qoymaq istəyir: xaçpərəst dinini təhqir edənlərə artıq tənbeh olunacaq, amma qeyri dinləri təhqir edənlərə yüngül tənbeh olunacaq (söz yox ki, bu cümləyə müsəlman dini də daxildir). Qəzetlər yazırlar ki, padşahlıq duma vəzirin həmin qanunaməsini təsdiq eləyir. Əgər bir qara saldat gəlib dura bir müsəlman baqqalının dükanının qabağında və deyə ki, məsələn, “mənim dinim səninkindən yaxşıdır”, biz gərək bunun sözünə etina eləməyək, çünki bu avam və nadan bir saldatdır. Buna bir ovuc kişmiş, ya bir papiros vercək “spasibo” – deyib qoyub gedər. Amma padşahlıq dumada əyləşən üzvlərin çoxu elmli və tərbiyəli adamlardır. Bəs bunların din barəsində etdiyi rəftarını hara yazaq? Bu məsələni bu saat yaza-yaza qonşumuz rəhmətlik Kərbəlayı Heydər yadıma düşür: doğma oğlunu döyəndə qulaqlarımı elə çəkərdi ki, az qalardı dibindən çıxsın; amma ögey oğlunu döyəndə ancaq mənə deyərdi: “qırışmal!”. O vədə bu işləri başa düşmürdüm; Çünki on yeddi yaşında idim. On yeddi yaşında müsəlman uşağı nə başa düşəcək? Amma indi başa düşürəm. İndi üçüncü dumanı görürəm və bu işləri də bir az başa düşürəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 mart 1908, №10 * * * Bakı müsəlmanları Ay gözüm Bakı müsəlmanları, ahay igidlər, yaşasın Bakı müsəlmanları! Ay, hay, ho, ho!.. Hay, can, Bakı müsəlmanları! İgidin adı gərək. Məsələn, necə ki, deyirlər: “Flankəsi barmaqnan göstərirlər”, yəni gör nə qədər şöhrətlənib ki, hər yanda adı dillərdə söylənir. Canımsınız, Bakı müsəlmanları, indi tamam Rusiyada hər nə danışıq var, hər nə söhbət və bəhs var, – hamısı sizin barənizdədir. Demək ki, illərlə çəkdiyiniz zəhmətləriniz, əməyiniz, çaylara tökdüyünüz müsəlman qanları puça çıxmadı; yenə hər nə isə bir səmərə bağışladı. “Novoye vremya” qəzetində Menşikov yazır ki, Bakı müsəlmanları pis adamdırlar; ondan ötrü ki, hər gün küçə və bazarda parta-part salıb bir-birini qırırlar və qoymurlar ruslar öz evlərində rahat yatsınlar. Menşikov yazır ki, “Bakı müsəlmanları hərçənd gecə və gündüz birbirini qırmaqdadır, amma bunların əsl fikri o deyil ki, yəni axırda birbirini lap qırıb qurtarsınlar, xeyr, bunların fikri budur ki, “parta-part” səsi ilə rusları narahat eləsinlər və axırda ruslar da bunlardan bir az inciyib Bakıdan çıxıb getsinlər”. Budur Menşikov yazan! Yəni bundan bu çıxır ki, qurban qanı kimi axan müsəlman qanı ilə Menşikovun işi yoxdur, ancaq onun yazığı ruslara gəlir ki, “partapart”dan rahatsız olub, gecələr yaxşı yuxluya bilmirlər. Hələ ki, bu bəsdi, əgər saat xoş olsa, gələn nömrədə yenə bu barədə bir az danışarıq. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 mart 1908, №11 * * * Ana dili Tatarlar ana dilində yazdığı qəzetləri oxuyanda Qafqaz cavanlarının ana dili danışmaqları yada düşür. Tatar qəzetlərinin biri İran barəsində söhbət açıb bir yerdə belə yazır: “Persiyada camaat şaxdan nedavolnudur”, yəni istəyir desin ki, “İranda camaat şahdan narazıdır”. Yazıq bizim dilimiz: Qafqaz ədiblərimiz “ana” əvəzinə “madər” yazırlar, tatar qəzetçilərimiz də “İranı” “Persiya” yazırlar. Və bunların adını da qoyurlar “ana dili”. Yazıq analarımız nə “madər” eşidiblər, nə də “Persiya”. Bəli... Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 16 mart 1908, №11 * * * Murdar İrəvan şəhərinin yavıqlığında Toxmaxangöl adlı müsəlman kəndinin dağılmaq xəbərini “Zaqafqaziya” qəzetində oxuduq. Əhvalat belədir ki, otuz il bundan qabaq bir neçə müsəlman, şəhər yerini icarəyə götürüb, başlayıblar əkinçiliklə güzəran eləməyə və həmin yerdə dam-daş tikdirib, bir balaca kənd salıblar. İndi şəhər idarəsi müsəlmanlara deyir ki, “çəkilin gedin buradan!”. Kəndlilər soruşurlar ki, “biz ki, icarə pulunu tamam-kamal veririk, nədir bizim günahımız ki, bizi kəndimizdən qovursunuz?”. Şəhər idarəsi cavab verir ki, “kefimiz belə istəyir”. Müsəlmanlar möhlət istəyirlər ki, özlərinə bir özgə yer tapsınlar və evlərini öz əllərilə söküb dirək-pərdilərini və akoşkalarını çıxardıb aparsınlar. İdarə möhlət vermir və bir neçə gün bundan qabaq bir dəstə adam göndərib kəndi dağıdır. Müsəlmanlar qaçırlar İrəvana ki, İrəvan müsəlmanlarından haray istəsinlər. Amma görürlər ki, cavan bəyzadə və xanzadələr dəstə-dəstə faytona minib, gedirlər vağzala ki, Tiflisdən gələn rus qızlarını faytona mindirib aparsınlar kefə. Kəndlilər hər bir tacirin və hacı-məşədinin yanına gedirlər ki, sözlərini desinlər, – hamısı bunlara cavab verir ki, “itil cəhənnəmə!”. Sonra kəndlilər gedirlər məscid çarsusuna və görürlər ki, camaat məscidə tərəf hücum çəkib. Kəndlilər də camaatın dalınca gedirlər göy məscidə ki, bəlkə orada bunlara bir tədbir tökən ola. Şəhərin vaizi çıxır minbərə və üzünü camaata tutub deyir: “Taleyi cövza – yəni müsəlman bəndələrin bəzisi cövza taleyində olurlar; yəni hər kəs ki, cövza taleyindədir, xoşbəxt adamdır və həmişə xoşbəxtlik ilə gününü keçirir, amma bu şərt ilə ki, ürəyində olan dərdini heç kəsə söyləməsin; ondan ötrü ki, dərdlərə dərman edən tək bir Allahdır və bəndəyə dərdi söyləməklə heç bir əlac ola bilməz!”. Toxmaxangölü dağıtdılar. Deyirlər ki, həmin gün yağış yağırdı, hava da bərk soyuq idi. Övrətlər əmcək uşaqlarını bağırlarına basıb tökülmüşdülər küçəyə. Balaca uşaqlar ayaqyalın, titrəyə-titrəyə və ağlaya-ağlaya pərən-pərən düşmüşdülər. İrəvanda yaşayan müsəlman qardaşlar bunu bilirlər; dəxi onlara bizim deməyə bir sözümüz yoxdur. Amma biz qeyri yerlərdə olan müsəlman qardaşlara istəyirik bir neçə söz deyək: – Kəndlilər İrəvan şəhərini başdan-axıra kimi gəzib hər bir müsəlmana ki, pənah gətirdilər, hamısı cavab verdi ki, “itil cəhənnəmə, mənə nə borcdur!” Amma bu saat İrəvanda çox mömünlər var ki, “Molla Nəsrəddini” ehtiyatla bükür kağıza və bir cavan adam tapıb deyir ki, “al bunu, oxu görək Molla nə yazır”. Cavan soruşur ki, “niyə özün oxumursan?!”. Mömün cavab verir ki, “murdardı”. * * * Yer üzündə mənim xəyalıma heç bir millət gəlmir ki, onun gözünün qabağında qardaşlarının kəndini dağıdıb övrət-uşağı çölə tökələr və o millət kənardan durub baxa. Ölmədik, bunu da gördük!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 mart 1908, №13 * * * Divar Şükr olsun Allaha ki, şeytanların bərəkətindən Gəncə şəhəri bir elə hala düşüb ki, müsəlmanlar şəhərdən baş götürüb qaçmaq istəyirlər. Əhvalat belədir ki, müsəlmanların bədxahları hökumətə danos veriblər ki, Gəncənin cənub tərəfindəki dağ kəndlərində müsəlmanlar çoxluca tüfəng və azuqə yığıblar ki, dava başlananda həmin tüfəngləri və azuqəni müsəlmanlar versinlər osmanlı qoşununa. Bu danosa görə hökumət qoşun götürüb, gedib haman müsəlman kəndlərini hətta qəbrlərinə kimi söküb axtarıb və bir şey tapmayıb. Çox şükr olsun Allaha! Biz qəlbən şükr edirik ki, müsəlmanların başına belə-belə işlər gətirirlər. Şirin yuxunun xasiyyətidir: bərk yatanı çağırmaq ilə ayılmaz. Bir təpik vursan gərnəşər, ikinci təpikdə gözlərini açar, amma üçüncü təpikdə durar ayağa. Əgər tarixə nəzər etsək, baxıb görərik ki, yer üzündə millətlərin çoxunun ayılmağı “təpik” qanunu ilə əmələ gəlib. Götürək Allahın “kitay” tayfasını. Dörd min ildir ki, kitaylı qardaşlarımız şirin yuxuda idilər. Miladiyyə tarixindən iki yüz altı il qabaq, kitaylılar məmləkətlərinin ətrafına uca və enli divar çəkdilər ki, əcnəbi tayfalar gəlib bunları şirin yuxudan oyatmasınlar; çünki bilirdilər ki, həmişə duran öküz yatan öküzün başını ayaqlar. Biz müsəlmanlar da ətrafımıza bir divar çəkmişik və bütün aləmi nəcis və özümüzü güldəstə reyhan hesab edib, istəmirik bu divarı aşıb keçək kənara və görək nə var, nə yox dünyada. Amma bunu hər dəqiqə və həmişə unuduruq ki, həmin divar məhz özümüzə bir hasardır. Unuduruq ki, bu divardan əcnəbi millətlər çox asanlıq ilə aşıb biz yatanları bastalayacaqlar. Həmçinin Kitay divarı. Milyonlarla tikilmiş Kitay divarını əvvəl dəfə miladi tarixinin min iki yüz həştadıncı ilində Çingizxan aşıb qoşunu tökdü və yatmış kitaylıları əzdi. Bu əvvəlinci təpik idi ki, yatmışları gərnədirdi. Min altı yüz qırx dördüncü tarixdə mancur tayfası tökülüb kitaylıları kötəklədi. İkinci təpikdə kitaylılar gözlərini açdılar. Üçüncü təpiyi bunlara vuran yaponlar oldular ki, min səkkiz yüz doxsan altıncı ildə dava eləyib kitaylıları tapdaladılar. Üçuncu təpikdən sonra kitaylılar durdular ayağa. İndi bunlar bir dərəcədə tərəqqiyə üz qoyublar ki, Avropanın cəmi hökumətlərini qorxuya salıblar. Və məhz bu səbəbə Gəncə şeytanlarının danoslarına və bu danosların ucundan başımıza gələn qəzavü qədərə biz sidq-dildən şükr edirik. Bəlkə belə-belə təpiklər bizim kor gözlərimizi açalar; açalar o gözlərimizi ki, indiyədək xumarlanmaqdadırlar. Bəlkə Gəncə düşmənlərimizin bərəkətindən gözümüzü açıb görək ki, ətrafımıza çəkdiyimiz divarın içində qoxumuş batlaqların üfunətindən əmələ gələn həşərat, min illərdir qanımızı sormaqdadır; bəlkə görək ki, hər kənddə və hər şəhərdə bir “peyğəmbər” zühur edib dərimizi soymaqdadır; bəlkə görək ki, Qaxayda hacı şeyx məhəmmədlər, Ərəşdə səmədlər, Şamaxı mahalında Həmid paşalar, kürdəmirli şeyx mustafalar, Süleyman ustalar, Gəncədə seyidlər, Qubada şeyx mahmudlar, Qazaxda, Şəkidə, Dağıstanda “müqəddəs” lotular özlərini “şeyx” adlandırıb, cəvanə övrətlərimizi elə salmaqda və kişilərimizin ciblərini boşaltmaqdadırlar. Məhz bu səbəbdən Gəncə şeytanlarının müsəlmanlara etdikləri zülmlərinə minlərcə şükr edirik. Nə qədər ki, gözlər yuxudadırlar, heç bir şey görməzlər, amma açılandan sonra çox şey görərlər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 aprel 1908, №14 * * * Filosoflar Axır vaxtlarda Qərb övrətləri barəsində müsəlman qəzetlərinin bir parasında bir neçə məqalələr gözümə sataşır. Bu məqalələrin məzmunundan belə anlaşılır ki, Qərb övrətlərinin hamısı həya və ismətsiz övrətlərdir; demək ki, cümləsi fahişə kimi bir şeydirlər. Mənim bu barədə heç bir etirazım yoxdur, heç bir sözüm yoxdur; çünki mən də elə bilirəm ki, Avropa və Amerika övrətləri təmamən fahişədir. Amma yenə hərdənbir xəyalıma gələrdi ki, bəlkə bu övrətlərin içində heç olmasa bir-iki həyalı övrət tapıla. Amma təzə filosoflarımızın sözlərindən belə məlum olur ki, heç biri də tapılmaz. Şükr edirəm Allaha ki, təzə yazıçılarımızın bərəkətindən mənim gözlərim açıldı və o şeyləri ki, mən bilmirdim, – indi bildim. Yoxsa mənim Qərb övrətləri barəsində olan zənnim həqiqətdə batil imiş; mən onların xüsusunda səhv eləyirmişəm. Mən indiyə kimi elə bilirdim ki, doğrudur, Avropa övrətlərinin hamısı fahişədirlər, amma onların içində yenə heç olmasa, bir nəfər Janna d‘Ark adında frəng qızı əlində şəmşir cihada çıxıb, Frəngistan vətənini düşmənlərin hücumundan mühafizə edibdir. Əfsus, əfsus! İndi məlum olur ki, bu da fahişə imiş! 1885-ci ildə, günlərin birində bolqar müəllimlərindən cavan bir qız əlinə qırmızı bayraq alıb şəhərin meydanına çıxdı və vətənpərvəranə nitqlərlə bolqarları elə həyəcana gətirdi ki, iki-üç saat içində başına iyirmi mindən artıq fədayi yığıldı və həmin fədayilərlə osmanlı məmurlarının üstə hücum çəkib, cümləsini qovdu və Rumeli şərqi vilayətinin osmanlı əlindən çıxıb Bolqariyaya keçməyinə bais oldu. Heyif ki, bizim mühərrirlərimiz deyirlər bu da fahişədir! Mən indiyə kimi belə bilərdim ki, Rusiya övrətləri doğrudur, hamısı ismətsiz və vəfasızdırlar, amma onların içində heç olmasa yenə Volkonskaya, yainki Trubetskaya kimi bir-iki övrət öz ərlərinə nisbət vəfalı olublar və ərlərini hökumət katorqa tənbehi üçün Sibirə göndərəndə bunların övrətləri də Rus padşahından nə zəhmətlərlə izn alıb, nə müsibətlərlə Sibirə gedib və nə bədbəxtliklər ilə Sibir həbsxanalarında ərləri ilə bərabər ömrlərini başa veriblər. Və halonki, hər birisi dövlətli kişinin qızı ola-ola eləyə bilərdi ki, ərindən boşanıb, bir özgəsinə getsin və buna da Rusiya qanunları həmişə yol verir. Heyif, heyif! İndi məlum olur ki, bu övrətlər də fahişə imişlər! Mən bilirəm ki, Qərb övrətləri, doğrudur, hamısı namus və ismətsiz övrətlərdir; amma elə güman eləyirdim ki, bunların içində yenə heç olmasa minlərcə tapılar ki, elm, fənn və maarif aləmində ictihad edib hər biri öz milləti və vətəninin iftixarına bais olublar. Bunların adlarını əgər başlayaq yazmağa, – gərək o vədə bir yekə kitab çap eləyək. Bu da bizlərə nə lazım? Ax, ax!.. Mən nə böyük səhv eləyirmişəm! İndi filosoflarımız sübuta yetirirlər ki, Qərb övrətlərinin cümləsi fahişədirlər. Ax, ax!!! Mənim dünyadan xəbərim yox imiş!!! Mənim yadımdadır ki, “hüquqi-nisvan” məsələsi Avropada çox danışılıb. Hələ nəinki qəzetlərdə danışılıb, hətta bu məsələni müzakirə edən Avropa alimləri böyük kitablar bağlayıblar. Məşhur Kant ilə Con Mil adında Avropa filosoflarının övrət məsələsinə dair yazıları yekə bir kitab şəklində Avropa dillərinin hamısına tərcümə olunub. İndi mən Avropa filosofları ilə bizim müsəlman filosoflarının yazdıqlarını tutuşdururam və mənim nəzərimə bir neçə şey gəlir: Əvvələn, övrət məsələsi barəsində Avropada söz danışan alimlər bütün Avropa və Amerikada məşhur filosoflardır ki, kitabları bir neçə dilə tərcümə olunub, amma bizim içimizdə axır vaxtlarda övrət məsələsini kəşf eləyənlər məhz baqqallarla növhəxanlarımızdır ki, indiyə kimi onların adları yazıçılıqda heç öz məhəllə əhlinə də məlum edyil. İkinci Avropa filosofları övrət məsələsini danışanda çox millətlərin övrətlərindən söhbət açıblar, amma heç bir millətin övrətlərinin barəsində ədəbsizliklə və xarlıqla danışmayıblar; amma bizim filosofların yazıları başdan-axıra kimi Qərb övrətlərinə föhş demək və hörmətsizliklə danışmaqdır. Üçüncü, Avropa üləmasının övrət məsələsinə dair yazılarını oxuyanda görürsən ki, bu zalımlar dünyanın hər bir güşəsindən xəbər verirlər; amma bizim filosofların yazdıqlarını oxuyanda adam elə bilir ki, deyəsən bunlar Bakı və Tiflis şəhərlərinin gecələr qaranlıq küçələrində gəzən bir para kefli… arvadlardan savayı, dünyada heç bir özgə övrət görməyiblər. Və yəqin ki, görməyiblər! Vəssalam! Uzun danışmaq Lağlağının peşəsidir. Odur ki, bir sözüm də qaldı, onu da müxtəsər deyəcəyəm: mollaya yaraşan “şəkkiyyat” və “təyəmmüm”dən vəz etməkdir, amma filosofluq da – filosofların işidir. Rəhmətlik Agəhi yaxşı deyib: Dər cahan dəh çiz dişvarəst nəzdi-Agəhi: Ləhni-sövti-biüsulan, bəhsi-elmi-əbləhan. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 aprel 1908, №15 * * * Çanaq İran vüquatına dair Mən həmişə İran karxanalarından çıxan kitabları oxuyanda demişəm ki, məmləkət idarə eləməyə bu millətin qabiliyyəti yoxdur. Və mənə həmişə cavab veriblər ki, “belə deyil”. İran fabrikalarından çıxan risalələri və təqvimləri görəndə mən həmişə demişəm ki, vətəni düşmənlərdən mühafizə eləməyə bu tayfanın qabiliyyəti yoxdur. Və mənə həmişə cavab veriblər ki, “belə deyil”. Və iranlılar barəsində mən bu sözü yenə deyirəm. Amma söz burasındadır ki, bu fikir təzə bir fikir deyil, bu söz köhnə sözdür və ola bilər ki, çoxları bu əqidəyə şərik olmayalar və lakin ümid bunadır ki çoxları da bu fikri təsdiq eləyələr. Və çünki bu söz təzə bir söz deyil, heç mən də bu sözün üstə çox dayanıb uzun-uzadı danışmaq istəmirəm… Bəli, köhnə danışıqlar qalsın kənarda, amma mənim beynimə təzə bir mətləb damıb. Və bunu da möhtərəm oxuculara istəyirəm ərz edəm. Mən deyirəm ki, İranın bu məqama düşməyinin bir səbəbi də budur ki, iranlılar gecə evdə yatanda papaqlarını başlarından çıxartmırlar, bunun da nəticəsi bu olur ki, mürurla iranlıların başlarının çanağı nazikləşir və kiçilir. Hükəmanın da iqrarı bunadır ki, başın çanağı nazikləşib kiçildikcə beyin də zəifləşməyə və kiçilməyə başlayır. Demək ki, yenə gəlib çıxdıq “papaq” məsələsinə. Və əgər bəzi şəxslərə həmin məsələ əhəmiyyətsiz və xırda bir məsələ görsənsə, biz kəmali-cürət ilə deyə bilərik ki, zəmanəmizin politikaçıları İran vüquatını müzakirə edən vaxt gərək bir tük qədəri də “papaq” məsələsindən kənara çıxmasınlar. * * * Məlumdur ki, yer üzündə müsəlman tayfaları qeyri millətlərin hamısından yekə papaq başlarına qoyurlar və papaqları nə yay fəslinin istisində, nə də gecə yorğan-döşəkdə yatan vaxt başlarından çıxardırlar. Müsəlman papaqlarının ağırlığı, böyüklüyü və formaları Molla Nəsrəddinin dostlarına necə ki, lazımdır, əyandır, dəxi bu barədə artıq baş ağrısı lazım deyil. Ancaq burada bunu istəyirik bilək ki, aya bu papaqlar hansı əsrdən və nə vaxt bu tövr bizim içimizdə adət olubdur. Burada rəy iki cürdür: Bəziləri belə güman eləyirlər ki, müsəlmanların yekə papaqlara məhəbbəti o vədədən başlanıb ki, uşaqlar başlayıblar quran oxumağa. Quran çıxanda “əlif-lam” surəsini, “xətəmallah” ayəsini oxuyanda mollalar uşaqların başına qapaz vurublar və axırda uşaqlar da məcbur olublar yekə papaq qoymağa ki, mollanın şapalağı uşağın başına kar eləməsin. Amma tarixə nəzər eləsək, baxıb görərik ki, bu rəyin əsli yoxdur. Ondan ötrü ki, hələ qədim farslar başlarına yekə papaq qoyarmışlar və yay fəsli və habelə gecə yatanda başlarından çıxartmazmışlar. Tarixşünaslara gərək məlum ola ki, məşhur yunan tarix yazanı Herodot İsanın təvəllüdündən dörd yüz əlli il qabaq Misrə səyahət edən zaman Misir davasında qətlə yetişən farsları məhz başlarının çanağının nazikliyilə tanıyıb və bu nazikliyi yekə və bərk papaqların təsirindən görüb. Dəxi qədim əsərlər, nişanələr, surətlər və qeyri müvərrixlər də bu ikinci rəyi təsdiq eləyirlər. * * * Bu işləri belə görəndə mən indi öz-özümə hərdənbir belə deyirəm: hər bir İran ruznaməsini indi açırsan və görürsən ki, elə hey çığırıb bağırırlar: “Ay haray, qoymayın, özgə millətlərdən geri qaldıq! Qardaşlar, yığışın elm oxuyaq, ta ki, biz də qabağa gedək və əcnəbi millətlərə pamal olmayaq”. Bu sözlər çox gözəl! Amma bircə söz burada əksikdir: gərək başlarımızın çanağını da bərkitmək fikrində olaq ki, təhsil elədiyimiz elmlər buğlanıb havaya uçmasınlar. Bəli, “papaq” məsələsini səhl saymaq olmaz. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1908, №17 * * * Ziyarət Sən deyirsən “mənim qulağım var, hər şeyi eşidirəm”. Həyə sən hər şeyi eşidirsən, elədə de görüm, eşidibsənmi mənim nəvəm Güllünün əhvalatını? Həyə eşidibsən – heç, həyə eşitməyibsən, elədə bəs necə deyirsən ki, mənim qulağım var? Bir gün oturmuşdum, nəvəm Güllü ağlaya-ağlaya gəldi yanıma ki, “ay nənə, atam məni istəyir versin bir lotu piyan adama, amma mən getmək istəmirəm”. Haman saat çarşabı başıma atıb qaçdım yeznəmgilə və başladım nəsihəti ki, “ay Allahın bəlasına gəlmiş, yazıq gül kimi qıza necə heyifin gəlmir ki, istəmədiyi bir adama zornan verirsən”. Xülasə, başa gəlmədi, yəni yeznəm sözümü qəbul eləmədi. * * * Bəs sən deyirsən ki, “mənim qulağım var, hər şeyi eşidirəm?” Bəs sən hər şeyi eşidirsən, elədə de görüm, niyə bu əhvalatı eşitməyibsən? Əlacım kəsilib nəvəm Güllüyə dedim: “balam, bunun özgə çarəsi yoxdu, dur səni xəlvətcə aparım başımızın, ölümüzün və dirimizin sahibi şəriətmədar Hacı Seyid Ağagilə, çünki o bir əmin, dindar və etibarlı vücuddur və ondan başqa bir ümidgahımız yoxdur. Nəvəm Güllü razı oldu. Bəs əgər sənin hər bir şeyi eşitməyə qulağın var, nə səbəbə bu fəqərəni eşitməyibsən? Nəvəm Güllünü aparıb qoydum Hacı Seyid Ağagildə və ağanın ayaqlarına düşüb yalvardım ki, bir neçə gün mənim nəvəmi saxlasın, Amma bunu da deyim ki, Güllü nə Güllü, Allah sizə də belə nəvə qismət eləsin: ətli, qanlı, sərv qamətli, saçlı, boylu-buxunlu, özü də yengi yetişmə, yanaqları elə bil ki, Zünuz alması, “sənəmi-sərvqədü laləüzar və...”. Xülasə. Sən deyirsən ki, “mənim gözüm var və hər şeyi görürəm”. Bəs bir surətdə ki, sənin gözün var, niyə bu işləri görmürsən? Bəs sən ki, bunları görmürsən, bir de görüm, nəyi görürsən? Belə məlum olur ki, sən bircə əba və ridanı görürsən. Müxtəsər, mən evə qayıdandan sonra Hacı Ağa bir qədər nəvəmə tamaşa edib qıza deyir: “Qızım, əvvəla sən xatircəm ol ki, mən heç kəsə sənin nikahını oxumanam, əgər razılığın olmasa. Və ikinci də budur, sənin burada qalmağın şəriət üzrə dürüst deyil, ya gərək buradan çıxıb gedəsən, ya da ki mən gərək sənə bir siğə oxuyam ki, mənə məhrəm olasan və bunu da görürsən ki, mənim övrətim gedib Kərbəlaya ziyarətə və övrətim gələnə kimi sən də mənə qulluq elərsən, həm Allah səndən razı olar, həmi də peyğəmbər”. Vəssalam. Dəxi də bir sən mənə demə ki, mənim qulaqlarım var eşitməkdən ötrü və gözlərim var görməkdən ötrü. Görsənən budur ki, sən bircə əba və qəbanı görürsən və “Ənin boğazdan gələn məxrəcini eşidirsən”. Görsənən budur ki, dəxi bundan başqa sən nə bir şey görürsən, nə də bir şey eşidirsən. Haman gün nəvəm Güllü başmaqlarını da Seyid Ağaya qurban edib ayaqyalın qaçıb gəldi mənim yanıma. Bəs sən deyirsən “mənim gözüm var”? Bəs deyirsən “mənim qulağım var”? Bə hanı?... Nağıl eləyib Məşədi “Xakəndaz”, Yazıya götürüb “Lağlağı” “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1908, №17 * * * Qurtarıb Dünyada heç bir şey bir qərarda qalmır. Ay, gün, yer, ulduzlar və biz gördüyümüz aydan, gündən, yerdən və ulduzlardan savayı genə milyon-milyon bu tövr aylar və ulduzlar, yerlər və günlər var ki, milyon-milyon illərin müddətinə hərəkətdədirlər. Deyirlər ki, yer durub – yalandı. Deyirlər ki, gün durub amma yer hərəkətdədir – bu da yalandı. Xülasə, dünyada tək bircə Ordubad şəhərindən savayı heç bir şey yoxdur ki, hərəkətdə olmasın. Bir vaxt var idi ki, Vladiqafqazda iranlıların məscidinin yanında mədrəsə üçün bir böyük otaq var idi; amma illər dolandı, aylar fırlandı, ulduzlar axdı, gün çıxdı və çıxandan sonra genə batdı və genə çıxdı və axırda axund hacı Molla İsmayıl cənabları haman mədrəsə otağını aradan kəsib yarısını dükan elədi. Sonra genə fələklər başladılar hərəkət eləməyə, çaylar üz qoydular axmağa və haman yarım otaqda bir mədrəsə binası qoyuldu və Baxışbəy Köçərliyə ayda on beş manat (maşallah) məvacib verirdilər ki, bu mədrəsədə dərs desin. Bir övqat da belə keçdi, amma çünki dünyada heç bir şey baqi deyil, iş də baqi ola bilməzdi. On səkkiz ay bu mədrəsə davam etdi və bu onu səkkiz ayın müddətində cənab Köçərli hər gün mədrəsəyə ayaq döydü və hər gün gəlib dərs dedi. İndi müəllim cənablarına mədrəsə tərəfindən xəbər veriblər ki, mədrəsənin pulu qurtarıb və dəxi zəhmət çəkib dərs deməsin. Doğrudan, yəni insafı araya qoyub danışaq, bu qədər də məvacib olar? Ayda on beş manatı kim eşidib? Məgər bunun öhdəsindən gəlmək olar? Hərçənd Köçərli cənabları cavab verib ki, elə pulsuz da gəlib dərs deməyə hazırdır, amma çi fayda ki, dünyada heç bir şeyin axırı yoxdu və yəqin ki, bunun da axırı olmayacaq. Məhz burasını başa düşmək olmur ki, biz müsəlmanların içində çox xərclər var ki, on minlərcə pul sərf olunur və nədənsə Allah yetirir. Heç qurtarmır. Amma bu zəhrimar mədrəsə və qiraətxananın pulu bircə ilin müddətində qurtarır. Gəncəliyə rast gəlirsən və soruşursan – dram cəmiyyətinizin kefi necədi? Cavab verir ki, pulu qurtarıb. İrəvanlı, naxçıvanlı, şəki və şirvanlı, batum və dağıstanlı, rusiya və iranlı, qarabağlı, gözü qanlı, gözümsən a səlyanlı... məktəb – pulu qurtarıb. Qiraətxana – pulu qurtarıb. Danabaş kəndində hər kəsdən soruşursan ki, adın nədir, deyir hacı, adın nədi – məşədi, adın nədi – kərbəlayı. Keçən il bircə Danabaş kəndindən otuz yeddi nəfər adam getmişdilər Məkkə ziyarətinə, amma qayıdan baş hamısının pulu yolda qurtarmışdı, yəni onu demək istəyirəm ki, müsəlmanların çoxu kasıb adamdır. Dəxi yazıqlar nə tövr məktəb və qiraətxana saxlasındar və ayda on beş manat müəllimə versinlər. Bir ay deyil, iki ay deyil. Əgər belə getsə, bir az çəkməz ki, Rusiyada və Qafqazda nə qədər müsəlman məktəbi və qiraətxanası və cəmiyyəti-xeyriyyəsi və özgə bir cəmiyyətləri var – hamısının pulu qurtaracaq. Şükr Allaha ki, İranda heç zad yoxdu. Yoxsa iranlı qardaşlarımız da bir ildən sonra “qurtarıb” dərdinə mübtəla olacaq idilər. Dəxi heç bilmirəm bundan artıq nə deyim! Cünun “Molla Nəsrəddin”, 5 may 1908, №18 * * * Dil Mən indiyə kimi inciyərdim o müsəlmanlardan ki, öz dillərini bilə-bilə bir-birinə rus dilində məktub yazırlar. Amma indi incimirəm. Darülfünun qurtarmış cavanlarımızın hamısı rus dilində yazı-pozu eləyirlər; müsəlmanca savadı olanlar da eləyir, olmayanlar da eləyir. Əvvəllər mən buna razı olmazdım; amma indi razıyam. Hətta qəzet müdirlərimizdən bizə indiyədək bir neçə kağız gəlib: bunların hamısı rusca yazılıb. Müəllim rəfiqlərimiz də bizə rusca kağız yazırlar. Az qalıb ki, mollalarımız da rus dilində irsal-mərsul edələr; amma eləmirlər. Məhz ondan ötrü ki, rusca bilmirlər. Bu işlərə əvvəllər mən təəccüb elərdim, amma indi eləmirəm. Səbəbi var: Müsəlman yazıçılarından mənim bir nəfər dostum var ki, qabaqlarda mənə kağız yazanda həmişə türk dilində yazardı. Amma iki həftə bundan irəli haman dostumdan bir kağız aldım; bu kağız rusca yazılmışdı. Rəfiqimiz dünən bir vacib işdən ötrü gəlmişdi idarəmizə və söhbət arasında axırıncı kağızını rusca yazmağının səbəbini soruşduq. Rəfiqimizin cavabını burada yazırıq ki, möhtərəm oxucularımız oxusunlar və oxuyandan sonra haman sözləri cib dəftərlərinə yazsınlar ki, bari bizdən sonra gələnlər üçün bir yadigar qalsın. Rəfiqimiz belə cavab verdi: – Cənab Molla Nəsrəddin, mən bilirəm ki, şəxs gərək öz dilində danışsın və öz dilində yazsın. Amma mən müsəlman hürufatı ilə yazıpozu eləməyi dəxi bilmərrə tərgitdim və buna iktifa eləməyib, evladıma da vəsiyyət edəcəyəm ki, müsəlman dili üçün təzə bir hürufat icad olunmayınca müsəlmanca bir kəlmə söz də yazmasın. Mənim Fatma adında bir bacım var ki, həmişə anamla bir yerdə kəndimizdə olar. Bacımın beş yaşında bir azarlı oğlu var idi, mənim xahişimə görə bacım oğlunu gətirmişdi bizə ki, həmi bir-iki ay bizə qonaq olsun, həmi də İrəvan həkimləri uşağa müalicə eləsinlər. Anam və bacımın əri İsmayıl bəy qalmışdılar kənddə. Bacım Fatma da hamilə idi və doğmağına bir neçə gün qalanda əri İsmayıl bəylə gəldi İrəvana. Uşağı Russo həkim müalicə eləyirdi. Fatma doğdu və bir oğlu oldu. Bir gün keçəndən sonra poçta yolum düşdü və bir açıq kağız alıb kəndimizə Molla Cəfər rəfiqimizə müxtəsər yazdım: “Anama de ki, Fatmanın oğlu oldu”. Kağızı saldım qutuya. Molla Cəfər kağızı alır və elə bilir ki, mən yazmışam “Fatmanın oğlu öldü”, yəni vəfat elədi; çünki molla bunu bilirmiş ki, bacım İrəvana gəlib naxoş oğluna müalicə elətdirsin və hamilə olmağını ya bilmirmiş, ya xəyalında deyil imiş. Əvvəl Molla Cəfər istəmir bu cür pis xəbəri anama yetirsin, hətta məndən narazı olub ki, qoca övrətə mən niyə bu tövr qəmli xəbəri yazıram. Xülasə, üç gün keçəndən sonra, evdə oturmuşduq, gördük qapı döyülür və bir övrət ağlayır. Qapı açılan kimi biçarə anam “bala vay!” deyib, özünü çırpdı yerə və bihuş oldu. Mən o saat işi duydum və bacımın böyük oğlunu və təzə doğduğu uşağı da gətirib qoyduq anamın qucağına. Handan-hana yazıq övrət gözlərini açdı və başladı uşaqların ikisini də öpüb qucaqlamağa. – Allah Molla Cəfərə insaf versin! – Allah müsəlman hürufatını da icad edənə rəhmət eləsin!.. Rəfiqim sözünü deyib qurtardı. Mən də sözümü qurtarıram və ancaq bunu demək istəyirəm: hər kəs rusca, yainki erməni və gürcücə, yainki avropalılar işlətdikləri hürufatla yazı yazmaq bilir, – bizim sözlərimizi başa düşər və bilər ki, nə deyirik. Amma hər kəs bu dillərin heç birində basavad deyil, – yəqin ki, bilməyəcək nə deyirik. * * * Əvvəl mən təəccüb eləyirdim ki, bir az rusca “net-pet” deyən cavanlarımız müsəlmanca basavad ola-ola rus dilində yazı yazır; amma indi dəxi təəccüb eləmirəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 may 1908, №19 * * * Anam-bacım O qədər azadlıq ki, biz müsəlmanların arvad almaq və arvad boşamağında var, – heç bir özgə millətdə yoxdur; məsələn, bir övrət ki, bu gün mən onu aldım, – sabah da ixtiyarım var boşayam. Kefim istər saxlaram, kefim istər boşaram. Dəxi bu aşkar bir işdir. Elə belə də gərək olsun və azadlıq da məhz buna deyiblər. Kefim istəyir saxlayıram, kefim istəmir boşayıram və heç bir kəsin haqqı yoxdur mənə desin: “Niyə arvadını boşamırsan?”, yainki “niyə arvadını boşayırsan?”. Və azadlıq da elə budur. Kefim istəyir saxlayıram, istəmir boşayıram. Amma nə cürsə, bizim içimizdə az ittifaq düşür ki, bir kişi övrətini boşamaq istəyəndə mərd-mərdanə desin ki, “mən səni boşayıram”. Çox vaxt görürsən ki, bir bəhanə ortalığa gəlir və axırda kişi övrəti o qədər incidir ki, övrət təngə gəlib, özü durub çarşovunu salır başına, gedir atası evinə. Əri də “şükr Allaha” – deyib, gedir molla yanına və övrəti boşayır. Bu da bəzi yerdə cürbəcür olur. Məsələn, Gəncədə bir kişi övrətindən doyanda belə bəhanə eləyir ki, məsələn, “məluna övrət mənim anamı söyür və məndən izn almamış həyətə çıxır” və bu bəhanəni əldə tutacaq edib övrəti beş-on gün salır kötəyin altına; axırda da övrət cana doyandan sonra çıxıb qaçır. Bakının Sabunçu kəndində də bir özgə cür rəftar olunur; burada kişi övrət boşamaq fikrinə düşəndə iki dəst rəxti-xabı verir arvadın dalına ki, “flan flanın qızı, bunlar köhnəlib, apar atan evinə, təzəsini al gətir!”. Xülasə, axırda övrət təşrif aparır. Vladiqafqazda da lap özgə sayaq olur: burada bir müsəlman övrətindən zəhləsi qaçanda gecə-gündüz səy eləyir ki, övrət ölsün, yəni vəfat etsin. Söz yox, öləndən sonra kişinin canı bilmərrə qurtarır. İrəvanda, Naxçıvanda və İran məmləkətində övrət almaq adət deyil; çünki buralarda həmişə və hər cür övrət siğə etmək mümkündür, müddəti də bir saatdan üç ilə kimi. Nə cür meylin olsa, düzələr. Bəli, bizlərdə övrəti boşamaq lazım olanda həmişə meydana bir bəhanə gəlir və halonki kişi övrəti boşamaqda muxtardır və o qədər azadlıq ki, biz müsəlmanlara verilib, millətlərin heç birinə verilməyib: Bu gün damağım çəkdi aldım, sabah kefim istədi boşadım – vəssəlam! Burada nə kötək lazımdır, nə bihörmətçilik, nə də qeyri bir bəhanə. Allah bərəkət versin: nə çoxdur molla! Boşa qoysun getsin! Bizim məsləhətimiz. Ancaq bu məsələdə biz belə məsləhət görürük: söz yox, dünyada nə qədər gözəl övrət olmuş olsa, onun ləzzəti çoxu-çoxu bir aydır. Elə ki, ikinci aya ayaq qoydu, dinməz-söyləməz övrəti çağır yanına, dur bir dəfə də onun alnından öp və mehribanlıqnan ona de: “Ay arvad, dəxi bundan sonra sən mənim anam-bacımsan, vəssəlam!”. Dəxi bundan savayı heç bir dava-mərəkə lazım deyil. Qərəz, bizim məsləhətimiz budur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 19 may 1908, №20 * * * Təfavüt İran ya Şirvan – heç təfavütü yoxdur, amma iranlı ilə şivanlının təfavütü çoxdur, bir az açıq danışaq ki, hamı başa düşsün. Məsələn, iranlı Sadıq və şirvanlı Rza, bunların təfavütü çoxdur. Hərçənd bunların ikisi də Allah bəndəsidir, amma sözüm burasındadır ki, əgər Sadıq Rzaya zülm eləsə, Sadığın atasını yandırarlar, amma Rza Sadığa zülm eləsə, keçib gedər, ondan ötrü ki, Sadıq İran rəiyyətidir, amma Rza şirvanlıdır. Bunların təfavütü budur ki, Sadıq iranlıdır, amma Rza şirvanlı. İstər İran olsun, istər Şamaxı – təfavütü yoxdur. İranda da Rza Sadığa zülm eləsə – keçib gedər, çünki Rusiya təbəəsidir, Şirvanda da zülm eləsə – keçib gedər, ondan ötrü Sadıq iranlıdır, qəribdir. Demək ki, burada məkanın təfavütü yoxdur. İranda da birdir, Şirvanda da birdir. İki ildir ki, Sadıq Şamaxıda Rzanın çörəkçi dükanında xəmir salırdı. Amma axırda istədi çıxsın və çıxıb getdi özgə dükana. Əhvalat uzundur və çoxları üçün lazım olmayan bir hekayətdir. Müxtəsər, axırda Sadığa bir neçə güllə dəydi. Amma Rzanın bacısı oğlunun əli bir az cızıldı. Niyə, nə səbəbə? O səbəbə ki, Sadıq Rzanın sözündən çıxdı və ömrünün axırına kimi Rzanın dükanında qalmadı. Və lakin heç təfavütü yoxdur; İran və yainki Şirvan. Əgər bu iş İranda da ittifaq düşsəydi, genə Sadığa zülm olunacaq idi, ondan ötrü ki, Rza Rusiya rəiyyətidir. Bundan da bu çıxır ki, Sadığın bədbəxtliyi məhz buradadır ki, İran rəiyyətidir. Bəs, qardaşlarım, İran ilə Şirvanın heç təfavütü yoxdur, amma iranlı ilə şirvanlının təfavütü çoxdur. İndi bizim əsrimizdə iranlı olmaq başa bəladır. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 19 may 1908, №20 * * * Çuval Bir çuval ki, köhnəldi – o tərəfdən, bu tərəfdən hey başlayacaq yırtılmağa və dəlinməyə. – Ədə, çuval dəlinib, çuvalduzu ver mənə, deşiyi tikim. Elə ki, bir tərəfdən yamayırsan, görürsən o biri tərəfdən yenə çuvalın içindən darı başlayıb tökülməyə. – Ədə, çuvalduzu ver mənə. Bu dəliyi də tikirsən. Elə ki, çuvalı qaldırıb yükləyirsən eşşəyin üstünə, yenə darı başlayır su kimi axıb yerə tökülməyə. – Ədə, yavaş sür! Yavaş sür! Bu zəhrimar çuval yenə dəlinib. – Hoqquş, hoqquş… Qoyma, qoyma! Darı töküldü. * * * Osmanlı hökumətinin darı çuvalı o qədər çürüyüb ki, hər gün çuvalın bir yeri dəlinir. İndi təzə deşikdən Samos cəzirəsi istəyir tökülsün yerə. – Ədə, o çuvalduzu ver, bu deşiyi tikim. Və lakin bu zəhmətlərin hamısı nəticəsiz görsənir; ondan ötrü ki, çuval çox köhnəlib; köhnə çuvalda darını saxlamaq çətindir. Samos cəzirəsinin əhalisi yunan tayfasındandır ki, rusca bunlara “qrek” deyirlər. Hərçənd bu millət “pak millətlərdən” deyil; amma bunlar qeyrətli və ziyalı bir tayfadır. Bunlar yunandırlar. Bunlar elə bir tayfadır ki, əgər bunları təzə və möhkəm çuvalın içinə doldursan, bəlkə orada qala bilər. Amma Türkiyənin indiki çuvalında bunlar qala bilməzlər; ondan ötrü ki, çuval çürükdür. Osmanlıda tək bircə türk tayfası dinməz-söyləməz qala bilər. Bunun səbəbi budur ki, cırıq torbaya nə qədər ot və qanqalaq bassan tökülməz. Amma darı və buğda tökülər. * * * Xülaseyi-kəlam, dünyada hər bir millət ki, sultan Əbdülhəmidin təhti-təbəiyyətində yaşamağı özünə rəva görür, – bu millət qeyrətdən və insaniyyətdən bilmərrə gərək əl çəksin. Osmanlı idarəsinə səbr edib, osmanlı torpağında tək bircə türklər və bunlar kimi müsəlmanlar qala bilərlər; ondan ötrü ki, cırıq və dəlik çuvala nə qədər yovşan və küləş bassan, tökülməz. Amma erməni, slavyan, yunan və bu qism millətlər özlərini yox etməyə razı olarlar ki, sultan Əbdülhəmid kimi padşaha tabe olmasınlar. Bunun da hikməti buradadır ki, cırıq və yırtıq torbaya əgər darını və buğdanı doldursan, elə hey bir ucdan töküləcək. İstəsən də ki, dəliyi tikəsən, görəcəksən ki, bir özgə yerdən töküldü; çünki torba çürükdür. – Ədə, çuvalduzu ver, bu dəliyi tikim! Sonra baxıb görəcəksən ki, yenə bir ayrı yerdən tökülür; çünki çuval çürükdür. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 may 1908, №21 * * * Dəllal Birisinin gözü düşür bir ata, amma qorxur gedib sahibindən istəsin, deyir, bəlkə satmaq istəmədi, ya baha dedi. Burada bir dəllal lazımdı. At dəllalı da hər şəhərdə və hər kənddə tapılar. “Kərbəlayı Cəfər, get Heydərbəyin atını al mənə, bir qırmızı onluq basaram ovcuna”. Birisinin gözü bir qıza düşəndə də həmişə bir dəllal lazım olur. Necə ki, at dəllalı, habelə də övrət dəllalı hər qədəmdə insana lazım olur. Bunların hər birisi olmasa, işlər yeriməz. “Kərbəlayı Cəfər, get filankəsin atını al mənə, sənə on manat verərəm”. Yainki: “Axund hacı Molla Ələsgər, filan qızı al mənə, bir kəllə göndərrəm qulluğuna”. Dəllal Kərbəlayı Cəfər gedib atı istəyir, amma Heydər bəy cavab verir ki, “söz vermişəm atı satam əmi oğlum Cahangirbəyə” – “A kişi, dəli olma, Cahangir bəy sənə pul verən deyil, atı götürüb aparar, pulunu bu gün-sabaha salar, axırda da deyər ki, “atanın atama arpa hesabından borcu var idi, vəssalam. Amma bu kişi nəqd adamdı. Ata da yaxşı qiymət verir”. Xülasə, dəllal atı alır. Və heyvan arpa yediyi yerdə dəllal pulları sayıb istəyir atı çıxartsın, hevan arpanı ağzından tökə-tökə genə başını soxur axıra ki, yeməyə məşğul olsun. Dəxi burada Kərbəlayı Cəfər atın üstünə pişik kimi sıçrayıb atın qarnından bir qamçı ilişdirib atı sürür küçəyə. Axund Hacı Molla Ələsgər də qızı çağırır yanına: “Bala, səni filankəs istəyir, sənə yaxşı paltar alacaq, yaxşıca toy eləyəcək”. Qız istəmir getsin. “Yox, yox, mən Bəhrambəyə gedəcəyəm, mən özgəsinə getməyəcəyəm”. “Kəs səsini, bihəya!”. Molla nikahı oxuyur, qızı itələyə-itələyə aparırlar filankəsin evinə. Bəlkə Kərbəlayı Cəfər olmasa idi, Heydər bəydən atı almaq mümkün olmayacaq idi, söz yox ki, axund Hacı Molla Ələsgər də olmasaydı, qızı almaq olmayacaq idi. Necə ki, insana hər qədəmdə at dəllalı lazım olur, habelə arvad dəllalı lazımdır. Nə onsuz dünyada işlər ötüşər, nə də bunsuz ötüşər. Hər ikisi lazımdır. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 26 may 1908, №21 * * * Sürmə Bir neçə vaxtdan bəri idarəmizə gələn kağızların çoxunda bizdən soruşurlar ki, “müsəlmanların axırı nə olacaq?”. “İrşad” qəzeti də 79-cu nömrəsində bir belə şey yazmışdı. Doğrudan da, Türkiyədə Sultan Həmid kimi bir bədbəxti, İranda Mədəli şahın vücudunu, Əfqanıstanı, Fası, Bakını, Danabaş kəndini görən üçün belə sualı vermək təəccüb deyil, çünki hər bir yana hər bir tərəfdən baxanda görükür ki, işlər bir az şuluqdu. “İrşad”ın həmin nömrəsində Əhmədbəy deyir ki, “bizi dünyada zəlil və axirətdə biçiz edən – cəhalətdir”. Hələ dünyada zəlil olmağımız tutaq ki, doğrudur, amma axirətdə biçiz olmağımıza əgər Ağayevin əlində bir sübut varsa buyursun; yoxsa quru sözlə bizi naümid eləməyə haqqı yoxdur. Oxucularımızdan iltimas edirəm ki, “İrşad”ın 79-cu nömrəsində Əhmədbəy bikarçılıqdan yazdığı altı sütunlu baş məqaləyə diqqət etsinlər. Nə bilim “xüləfayi-raşidin” belə gəldi, “nəbiyüs-seyf” belə getdi; Teymur, Nadir, filan və bəhman… Qadan alım, Ağayev, indi yay fəslidir, indi belə-belə məqalələrin vaxtı deyil; istidən adamın başı şişir. Qəzeti, ya kitabı açırsan ki, iki sətir oxuyasan, həmin saat adamı yuxu basır. Yayın bu istisində kimdir altı sütunlu məqaləni oxuyan? Hələ üç həftə bundan irəlidə “İrşad”ın 67-ci nömrəsində “Qəribə mənzərə” adlı bekarçılıq məqaləsi var idi; o vədə dinmədik, “xətir” elədik. Ey mənim əzizim, indi yaydır, indi sözü qısa demək lazımdır. Bax, müxtəsər, “niyə biz dünyada xar və zəlil olmuşuq?”. Vəssəlam! Dəxi burada tarix-marix lazım deyil; çünki onsuz da xalqın yuxusu gəlir. Niyə zəlil olmuşuq? Vəssalam! And verirəm oxucularımızı Allaha və peyğəmbərə ki, açsınlar “Hülyətül-müttəqin” kitabının 16-cı səhifəsini və görsünlər ki, orada sürmə çəkməyin fərayizindən nələr yazılıb: “Əz həzrəti-imam Rza əleyhüssəlam mənquləst ki, hər kira zəf dər basirə bəhəm rəsəd həft mil əz sürmeyi-səng dər vəqti-xab dər çeşm kəşəd, çəhar mil dər çeşmi-rast və sə mil dər çeşmi-çəp”; yəni imam buyurubdur ki, hər bir müsəlmanın gözləri zəif düşsə, gərək yatan vaxt dörd mil sürmə sağ gözünə çəkə və üç mil sol gözünə. “Və dər rəvayəti-digər fərmud ki, sürmə kəşidən qüvveyi-cimara ziyad mikonəd”. Bunu tərcümə eləməyə utanırıq. İndi gələk mətləbə. Niyə zəlil olmuşuq? Ondan ötrü ki, gözlərimiz o dərəcədə zəifləşib ki, dünyada heç bir şeyi görmürük. Nədir bunun çarəsi? Əgər “Hülyətül-müttəqin” kitabının nəsihətini qəbul eləsək, bunun çarəsi gecələr yatanda gözümüzə yeddi mil sürmə çəkməkdir. Yoxsa, Əhmədbəy yazan kimi, bir yandan deyirik ki, imam belə buyurub, bir yandan da gözümüz zəifləşəndə qaçırıq rus həkiminin yanına. Vəssəlam. O ki, qaldı nə bilim dəmir yol, telefon, teleqram – bunların mənasını Əhmədbəy başa düşmür. Avropa millətlərini Allah-taala biz müsəlmanlar üçün xidmətçi qərar verib: qoy canları çıxsın, min-min zəhmətlərlə dəmir yol icad eləsinlər. Bir az qara puldur, ataram ağzına, minib gedərəm ziyarətimə. Bəli, Əhmədbəy deyir: cəhalət, cəhalət! Yox, vallah, nə qədər canım sağdır, deyəcəyəm: sürmə, sürmə!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 iyun 1908, №23 * * * Oraq Bəli, dedilər ki, kəndə bir yaxşı müəllim gəlib, adı da Molla Bağırdı. Çox gözəl, biz də uşaqları aparıb qoyduq ki, oxutsun. Yəni bunu da deyirdilər ki, müəllim darülfünun qurtarıb və hər bir elm oxuyub, məsələn, elmi-zərafəti, elmül-əkl, elmi-səməni, elmül-cəzb, əlhasil, hər bir elmdən xəbərdardır və hamısını təhsil edib. Məktəbi də araba yolunun üstündə camaat mərəkəxanasında 36 nömrəli evdə açıb çox ucuz qiymətə uşaqları qəbul eləyirdi. Məsələn, ayda bir uşaq 30 yumurta və 5 dənə cücə və 7 boşqab aş. Əvvəlinci sinfə oxudurdu əlifbanı. Üsuli-təlimi də belə idi: əlif sərv ağacı kimi, bey təknə kimi, tey ona bənzər, sey də ona bənzər, cim oraq kimi, hey də ona bənzər, xey də ona bənzər. Xülasə, bir gün kəndə səs düşdü ki, müəllim uşaqlara xəbər verib ki, hərəsi məktəbə gələndə bir oraq gətirsin və müəllim istəyir uşaqlara ot çaldırsın. Bu səs düşəndən sonra dəxi heç kəs məktəbə uşaq göndərmədi, çünki xalq uşağını çöldən tapmayıb ki, göndərsin müəllimə ot çaldırsın. Amma sonra məlum oldu ki, yazıq müəllim ancaq uşaqlara “cim” dərsi verəndə oraq adı çəkib və heç kəsə deməyib ki, oraq gətirin, mənə ot çalın. Amma çifayda. Dəxi ondan sonra bir uşaq da məktəbə getmədi. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 9 iyun 1908, №23 * * * Heyz “Çe qəm divari-ümmətra” ki, məsələn, görürsən müsəlmanlar yığışıblar bir dükanın qabağına və qulaq asırlar, ortada bir gözü eynəkli şəxs əlində bir kağız tutub oxuyur. Deyirsən, bəlkə Tehrandan təzə gələn qəzetdir, ya bir özgə təzə xəbərdir, ya görəsən, əlbət, bir qəribə əhvalatdır. Oxucularımızdan üzr istəyirəm: mən boynuma alıram ki, indi yazmalı mətləblər çoxdur, danışmalı sözlər həddən artıqdır, politika aləmi dəyib bir-birinə; Rusiya Dumasında Şah Səlim oyunu oynayırlar. Kitayda yapon malını baykot eləyib, yapon karxanalarını işsiz qoyublar, ingilis və rus padşahları görüşüb çox sözlər danışdılar. Tehranda məclisi topa tutublar, Firəngistan rəisi Rusiyaya səfərə çıxır, Makedoniyanı Osmanlıdan almaq istəyirlər… Nə bilim dəxi nələr, dəxi də nə var, dəxi də nələr var… Amma bunların heç biri ilə işim yoxdur. İndi burada bir şey də yadıma düşdü. Yazırlar ki, ermənilər hazırlaşırlar təzə katalikos seçsinlər; amma qərar qoyublar bir elə şəxs seçsinlər ki, cəmi Avropa dillərini oxumuş olsun. Qərəz, gördüm ki, müsəlmanlar yığışıblar bir dükanın qabağına və huş-guşla qulaq asırlar. Ortada gözü eynəkli şəxs əlində bir kağız tutub oxuyur. Dedim bəlkə Tehran vüquatını oxuyur. Yavığa yetişib mən qulaq verdim: “İn çənd məsələist əz fərmayişati-həzrəti-müstətab ağayi-flan və flan ki be tazəgi əz Xorasan fürustadəənd”. Yəni təzəlikdə Xorasandan göndəriblər. Yenə dedim bəlkə politika işlərinə dairdir. Sonra cənab başladı oxumağa: “çün məsəleyi-heyz və nüfas vacibəst bər hər zəni-nöh salə…”. * * * Ev birdən uçmaz, yavaş-yavaş uçar. Ev sahibi evin qədrini bilsə, görər ki, ev uçacaq və elə ki, gördü ki, ev uçacaq, – başlar təmir eləməyə. Amma zəmani ki, evin qədrini bilmədi, deyər ki, “eh cəhənnəmə-gora uçsun!”. İndi mən əsrimizin bu günlərində eşidəndə ki, birisi əlində bir kağız tutub oxuyur ki, “məsəleyi-heyz və nüfas vacibəst bər hər zəni-nöh salə”, – bunu mən eşidəndə haman ev sahibinin sözləri yadıma düşür ki, “eh, cəhənnəmə-gora uçsun!”. Dəxi bilmirəm nə yazım!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 iyun 1908, №24 * * * Dayan Bir neçə vaxt bundan irəli İran məmurlarının biri Tiflisə təşrif gətirən vaxt iranlılar cəm olmuşdular məmurun görüşünə. Bu məclisdə İran qulluqçularından başqa ticarət əhlindən də çoxluca əşxas hazır idi. Nə olar ki, möhtərəm qonağın ziyarətinə gəlmək yaxşı şeydir. Məclisdə söhbət İranın gələcəkdə tərəqqisindən düşdü və məclisdə olan ağaların biri fərmayiş elədi ki, gərək İranda çoxluca dəmir yol çəkdirək. Nə olar ki, dəmir yol vacib bir şeydir. Ağaların biri də buyurdu ki, gərək bizim dəmir yol əcnəbilərin dəmir yoluna oxşamasın; məsələn, onların dəmir yolunda kilsə yoxdur, amma bizim dəmir yol qatarlarında gərək məscid olsun. Nə olar ki, məscid də ibadət üçün lazımlı şeydir. Sonra ağaların bir özgəsi də fərmayiş elədi ki, yaxşı olar dəmir yol qatarında məsciddən savayı bir minarə də ola maşın hərəkət eləyən vaxt günorta azanı yetişən kimi müəzzin çıxa minarəyə və maşınçıya çığıra “dayan” və başlıya azanı. Miniklər hamısı qatardan tökülə çölə və dağıla ətrafa su axtarıb dəstəmaz almağa və namaz qılmağa. Söz yox ki, burada ola bilər qeyri millətdən az-çox adam olsun, çox əcəb, qoy olsun, qoy bunlar həsrət ilə bizə baxıb öz-özlərinə desinlər “ədə, bu müsəlmanlar nə qeyrətlidirlər! Bu sözləri haman məclisdə ağalar ağızları köpüklü-köpüklü danışırdılar. Amma demə ki, mən yalan deyirəm. Yox, dayan: hər kəs yalan deyir, Allah ona lənət eləsin. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 16 iyun 1908, №24 * * * Səkkiz yüz molla “Səadət”, “Nəşri-maarif”, “İttihad”… Axırıncı iki ilin müddətində çıxan qəzetlərimizin sütunları bu sözlərlə doludur. Həmişə müsəlman qəzetlərinin köhnə nömrələrinə gözüm sataşanda elə ha görürəm ki, yazılıb: maşallah “Məktəbi Səadət”, mərhəba “Məktəbi-Nəşri-maarif”, zindəbad “Məktəbi-İttihad”… Amma bircə səhv burada eləmişik ki, əcnəbi millətlərin gözlərinin qabağında papağımızı əlimizə alıb, ura çəkə-çəkə məktəblərimizi tərif edəndə lazım idi ki, həmişə bunu da axırda deyək: “Allah bədnəzərdən saxlasın”. Mənim yenə etiqadım bunadır ki, adama göz vurarlar. * * * Ermənilər gördülər ki, Bakının müsəlman camaatı başlayıblar yavaş-yavaş şəhər məktəblərindən, gimnaziyalardan və qeyri məktəblərdən uşaqlarını çıxarıb, “Səadət”ə, “İttihad”a və “Nəşri-maarif məktəbi”nə göndərməyə, çox əcəb, bunlar da dinməz-söyləməz götürüb şəhər idarəsinə ərizə verdilər və ərizələrində yazıblar ki, indi, şükr Allaha, müsəlman qonşularımıza dəxi şəhər məktəbləri lazım deyildir; çünki, Allaha şükr, indi onların “Səadət”i, “İttihad”ı, “Nəşrimaarif”i var. Biz erməni camaatı şəhər idarəsindən təvəqqə edirik ki, bizə şəhər xərci ilə on iki məktəb açılsın. Ermənilərin ərzini şəhər də qəbul elədi; çünki kişilərin sözü haqdır. İndi görürük ki, ermənilər üçün on iki məktəb açılır və hazır şəhər məktəblərindən də müsəlman uşaqları köçüb gedirlər “Səadət”, “Nəşri-maarif” və “İttihad”ın ibtidai məktəblərinə. * * * Hələ şəhər məktəblərindən əlavə, qeyri məktəblərdən də müsəlmanlar qaçmağa başlayıblar. Məsələn, bu il Bakının realni məktəbinə 150 imtahan tutan şagirdlərin ancaq altı nəfəri müsəlman idi; habelə gimnaziyalar, ticarət məktəbləri və qeyriləri. İndi yenə qəzetlərimizdə elə bir ucdan ha oxuyuruq: maşallah “Səadət”, mərhəba “Nəşrimaarif”, yaşasın “İttihad” məktəbləri. Amma qeyri millətlərin gözünün qabağında bu sözləri yaza-yaza, əlbəttə, gərək bunu da yazaq: “Düşmənin gözü kor olsun, Allah bədnəzərdən saxlasın”. * * * Mən deyirəm ki, bu il Kutais gimnaziyasında gürcü tayfasından altmış nəfər cavan qurtarıb, amma bütün Qafqazda gimnaziya qurtaran müsəlman şagirdlərinin sayı altmışa çatmaz. Ermənilər qalsın kənarda, yəhudi uşaqları Qafqazın vəsəti məktəblərində müsəlman uşaqlarından çoxdur. Bunlar oxuyub olacaqlar incinar, təbib, yurist və hər qism mənsəb sahibi. Və halonki səadət, nəşri-maarif, ittihad, bəhcət, cənnət, məlaikə, huri və qılman – bu məktəblərdə oxuyan yazıq uşaqlar nə özləri, nə ataları, nə də məktəb sahibləri bilmirlər ki, məktəbi qurtarandan sonra şagirdlərin axırı nə olacaq. Ondan ötrü ki, bu məktəblərin hələ indiyədək proqramı yoxdur (amma formalarına nə demişəm! Ax, nə forma, nə forma! Kaş mən də uşaq olaydım!)... * * * İndi bu işlərin vücudu ilə əgər əlimizə bir durbin alıb, gələcəyə baxsaq, görərik ki, dörd ildən sonra “Səadət”, “Nəşri-maarif” və “İttihad” məktəblərindən səkkiz yüz molla və Ərdəbil hakimi çıxacaq. Amma bunu da görərik ki, gözəl məmləkətimizin hər bir ixtiyarı, sərvəti və neməti keçib qonşularımızın əlinə. Odur ki, mən yenə deyirəm: Bakının müqəddəs məktəblərini həmişə tərifləyəndə gərək ehtiyat üçün həmişə bunu da artıraq: “Allah bədnəzərdən saxlasın”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 iyun 1908, №25 * * * Babilər Təbrizdə bu saat qəhətlikdir və əhali çörək üzünə həsrətdir. Dəyirmanların sularını kəsiblər ki, dəyirmanlar yatsınlar. Şəhərin ətrafını atlılar bürüyüblər və hər yandan tərəddüd kəsilib. Məşrutə tərəfdarlarının övrət-uşaqlarının tələf olanı olub, olmayanı Ermənistana pənah aparıblar. Bağmeşə, Bilanku, Pürsənku, Xiyaban, Bazarçay, Maralyan məhəllələri təmamən dağılıb talan olublar. Burada bir mətləb var. İşdən xəbərdar olmayan elə xəyal eləyə bilər ki, Təbriz davası politika davasıdır; yəni elə xəyal eləyə bilər ki, məşrutiyyət tərəfdarları çoxdur ki, qalib olur və basır. Belə deyil. İranda Məmmədəli şahın tərəfdarı məhz bir neçə adamdır ki, öz şəxsi mənfəətləri üçün, yəni kimi rüşvət alıb və kimi vədə alıb, şaha kömək eləyirlər; məsələn, Təbrizdə Hacı Mirzə Həsən müctəhid, İmam Cümə, Mir Haşım, Hacı İbrahim sərraf, Hacı Mir Manaf, Hacı Nizamüddövlə, Şücai-nizam, Hacı Fəramərz, Zərğam, Lotu Kazım, Lotu Həsən, Lotu Əskər; yəni Təbrizdə ancaq on iki adamdır. Tehranda da həmçinin. Amma biz görürük ki, bütün Təbriz camaatı hücum çəkib məşrutəçilərin məhəllələrini dağıdıb, özlərinin qanını içirlər. Heç kəs deməsin ki, hücum çəkənlərin qəsdi padşahın düşmənlərini yox eləməkdir və köhnə idarəni geri qaytarmaqdır. Xeyr, saydığımız on iki adamdan savayı dəxi Təbrizdə bir adam tapılmaz ki, buna razı olsun. Bəs bu nə qovqadır? Bir az işlərə diqqətlə baxsaq, görərik ki, burada bir belə hikmət var: Hacı Mirzə Həsən Təbriz meşələrində ot otlayan müsəlmanları inandırıb ki, məşrutiyyət istəyənlərin hamısı babidir. Dəxi qurtardı getdi. “Dədəm mənə kor deyib”. – Ədə, qoyma, tut bu pədər süxtə babini! – Vur, tut! – Haray, qoyma qaçdı! – Al gəldi, qırın bu babiləri! – Urra, urra! Budur Təbriz davası! Və özgə cür də ola bilməzdi. Məslən, mənə deyirlər ki, flankəs babidir; yəni mürtəddir. Mən də bilirəm ki, onun qətli vacibdir. Dəxi qurtardı getdi. Yoxsa bir də özümə zəhmət verib başlayım sual-cavabı ki, aya doğrudanmı flankəs babidir, yainki hürriyyəti-vicdan adına durum hələ bir az fikir də eləyim? Qadan alım, Dəvəçi məhəlləsi hara, hürriyyəti-vicdan hara. Bu işlər bizim vilayətdə yeriməz, vəssalam. Budur Təbriz davası. * * * Müctəhid, bəli, müctəhid… Hacı Mirzə Həsən ağa müctəhidin gözünün qabağında Təbrizdə bir müsəlman uşağını ayıb olmasın müsəlman qaydası ilə bihörmət eləyiblər. Hacı Mirzə Həsən ağa müctəhidin gözünün qabağında minlərcə müsəlman övrət-uşaqları Ermənistana qaçıb əcnəbilərin evində gizləniblər. Amma rus bankının rəisi Bidoloviç beş min tümən xərcləyib və sahibsiz qalan ac müsəlman övrət-uşağına çörək verib ki, aclarından tələf olmasınlar. Biz keçən vaxtdan yazmışdıq ki, müctəhidlər palçıqda hambalların dalına minir, bizdən incimişdilər. İndi təvəqqə edirik ki, Hacı Mirzə Həsən ağa müctəhidi də görsünlər. Görsünlər ki, belə lotular və quldurlar da dünyada ola bilərmişlər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 iyun 1908, №26 * * * Müsəlman Bakıda indi belə adət düşüb: məsələn, istəyirsən bir ev kirayə eləyəsən və görürsən ki, divara elan yapışdırıblar ki, “burada bu qədər otaq kirayə verilir”. Qapını döyürsən, ev sahibi çıxır qapıya. O da müsəlman, sən də müsəlman. – Hə, nə istəyirsən? – İstəyirəm evinizi kirayə eləyəm. Əgər ev sahibi gördü ki, başında papaq var, sənə cavab verəcək ki, “mənim kirayə verilən evim yoxdur”. – Ay hacı, ay bəy, axır elan yapışdırıbsınız?! – Xeyr, xeyr. Kirayə verilən evim yoxdur. Amma ev sahiblərinin çoxu mərdanə sənə cavab verəcək ki, “mən evimi müsəlmana vermərəm”. Bütün şəhəri gəzəsən, heç bir müsəlman səni evinə qoymayacaq. Axırda çarəsiz qalıb, gedirsən rus, yəhudi və erməni evində otaq tutub qalırsan. Müsəlmanlar da evlərini verirlər ruslara, yəhudilərə, qeyri millətlərə. Bu adətin iki yaxşı nəticəsi var: biri budur ki, müsəlman evdarları müsəlmanlara evlərini kirayə verməyəndə müsəlmanlar da gedirlər özgə millətlərin evlərində qala-qala bunlarnan üns tuturlar, yavıqlaşırlar, mehribanlaşırlar və bu da axırda millətlərin bir-birilə dostlaşıb, birbirinə qarışmalarına səbəb olur. Müsəlman evdarları evlərinə müsəlmandan savayı hər milləti qoymaqdan həmçinin belə nəticə hasil olur. Yenə şükr eləmək lazımdır. Necə ki, müsəlmanlar deyirlər: “Lənət heçə”; ruslar da deyirlər ki, “dünyada hər bir pis işin yaxşı tərəfi də var”. Yenə Allah bərəkət versin! Qaldı bu adətin ikinci nəticəsi: ikinci nəticəsi də budur ki, Bakı müsəlmanları evlərini müsəlmanlara verməməklərindən bu çıxır ki, müsəlmanlar pis adamdırlar. Bu da ki, köhnə sözdür. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 iyul 1908, №27 * * * Pasport Düz iyirmi iki il bundan qabaq İran konsulxanasında məndən altı manat alıb əlimə bir qəbz itələyiblər ki, yazarıq, sənə pasport gəlsin. Hər il bir dəfə gedərəm soruşaram ki, mənim pasportum gəlib ya yox? Və hər dəfə soruşanda mənə cavab verərlər ki, hələ gəlməyib. İndi mən öz-özümə belə fikir eliyirəm: mən deyirəm ki, mənim heç ağlım yoxdur. O səbəbə ki, mənim qeyr vətəndaşlarım nə qədər zəhmət çəkib xərc qoyurlar ki, ildə bir dəfə pasportlarını təzələsinlər. Amma iyirmi iki ildir ki, hər kəs məndən pasport soruşanda çıxardıram altı manatın qəbzini nişan verirəm və dəxi heç kəs mənə bir söz demir. İndi mən deyirəm bu qəbz məndən ötrü bir möhkəm pasport olub. Özü də həmişəlik, necə ki Rusiyada nəcibzadələrə həmişəlik pasport verirlər. Allah qəbzə bərəkət versin. İyirmi iki ildi mənim canımı qurtarıb. Odur ki, qoltuq cibimə qoyub bərk-bərk saxlıyıram. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 7 iyul 1908, №27 * * * Vodka Məlumdur ki, İranda bir şəxs istəyəndə ki, onun şəhərdə söhbəti olunsun, şərab içib keyflənib küçəyə çıxır və başlayır özünü o divara, bu divara vurmağa; və çün İranda küçədə keyflənmiş müsəlman bir qəribə şeydir, ona görə şəhərdə hamı onun söhbətini eliyir. Batumda sakin olan müsəlmanlar istəyirlər burada da İran qaydası ilə özlərini məşhur etsinlər, dəxi mülahizə eləmirlər ki, Rusiya küçələrində piyan heç kəsə təəccüb gəlməz. Neçə gün bundan əqdəm burada iranlıların əncüməni-xeyriyyəsinin mənfəətinə sirk oyunu çıxardırdılar. Biletlərin satılmağını əncümən əzası öz öhdəsinə götürmüşdülər. Biletləri çox əziyyət ilə, yalvarmaq ilə iranlılara satdılar. Bilet alanların bəzisi elə ağlıyırdı ki, adamın yazığı gəlirdi. Amma axşam oyun vaxtı övza bilmərrə dəyişilmişdi. Oyunun aralığında müsəlmanlar arağın üstünə belə tökülürdülər, guya Qarabağ əkinlərinin üstə çəyirtgə tökülür.Gündüz ağlıyıb “vallah, bir manatdan artıq pulum yoxdur” – deyən müsəlmanlar pulları ciblərindən qat-qat çıxardıb vodkasatana verirdilər. Tamaşaçıların çoxusunu faytona qoyub evlərinə apardılar, çünki özləri istəyirdilər evlərinə dördayaqlı getsinlər. Amma polisə qəbul etmədi. Xülasə, axırda bu oyundan əncümən yetmiş bir qəpikdən doxsan üç manat əskik pul qazandı, amma bilet beş yüz manatdan artıq mənfəət elədi. Həmşəri “Molla Nəsrəddin”, 7 iyul 1908, №27 * * * Kabla Həsən Naxçıvanda cümə günü xəbər çıxdı ki, Kabla Həsən yox olub. Biçarənin övrət-uşağı başladı ağlaşmağa. Polis qulluqçuları düşdülər təşvişə. Haman gün axşama kimi bir xəbər çıxmadı. Gecə səhərə kimi də Kabla Həsən tapılmadı. Bəli, Allah rəhmət eləsin! Hamı yəqin elədi ki, binəva Kərbəlayi Həsəni düşmənləri görəsən hansı dərədə aparıb başını kəsiblər. Allah rəhmət eləsin. Sabahısı günü mərhumun qohum-qardaşını polisə çağırıb apardılar ki, Kabla Həsənin dükanının qıfılını sındırıb dükanı açsınlar və dükanın malını siyahı eləsinlər ki, bilinsin vərəsəyə nə çatacaq. Dükanı açıb görürlər ki, Kabla Həsən iki kəndli ilə oturub dükanın içində və özü də sağ və səlamətdir. * * * Axır məlum oldu ki, Kabla Həsən cümə günü gəlib dükana və istəyib xəlvətcə alış-veriş eləsin və iki kəndli müştəri tapan kimi bunları yavaşca itələyib dükanın içinə və özü də bunların dalınca girəndə dükanın qıfılını verib qonşusu Kərbəlayi Rzaya və təvəqqe eliyib ki, Kərbəlayı Rza dükanı qıfıllasın və Kabla Həsən çağıranda açsın. Kərbəlayı Rzanın da yadından çıxıb açarı cibində qoyub gedib evinə. Kabla Həsən də müştərilərlə qalıblar dükanın içində və utandıqlarından bir səs çıxarmıyıblar. Xülasə, hamı elə bildi ki, Kabla Həsəni öldürüblər, amma kişinin əcəli tamam deyilmiş. Hələ bununla bir para axmaqlar var ki, əcələ inanmırlar. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 7 iyul 1908, №27 * * * Tarix İnsan üçün böyük dərslərin biri də tarixdir. Aç qabağına tarixin səhifələrini və əgər gördün ki, bir vaxt insanlar bir para işlərdə səhv eləyiblər, – dəxi sən həmin səhvi eləmə. Tehranda balaca uşaqların düşmən qabağına quran götürüb çıxmaqları, – gələcək üçün bir tarixdir. Gələcəkdə tarixin Tehran səhifəsini açanda oxuyacaqlar ki, tüfəngin və topun qabağına Tehranda balaca uşaqlar quran çıxartdılar və padşahın qoşunu tüfəng və top güllələri ilə uşaqları da tikə-tikə elədi, quranın vərəqlərini də parça-parça eləyib havaya uçurtdu. Bu bir tarixdir ki, bəni-növi bəşər üçün bir ibrət olacaq. Burada bir nöqtə var ki, ona çox diqqət lazımdır. Mən Danabaş kəndində həmişə eşidirdim ki, qurana heç bir güllə kar eləməz. İndi mən güman eləyirəm ki, Tehranda da bu əqidədə imişlər ki, əgər, quranı şahın qoşununun qabağına çıxartsalar, şahın qoşunu basılar; çünki qurana güllə atsalar, kar eləməz və uşaqlar da tökülüb kazakları qovalayıb soxarlar şahın hərəmxanasına. Belə işlər keçən vaxtlarda da olub. Müaviyənin əsrindən Buxara davasına kimi, müsəlmanlar bərkə düşəndə düşmən qoşununun qabağına quran çıxardıblar və hər dəfə quranın səhifələrini düşmənlər oxun və nizənin ucu ilə cırıb dağıdıblar. Erməni-müsəlman davasında şeytanbazar müsəlmanları quranın ayələrini kağız üstə yazıb yapışdırmışdılar divarlara ki, evlərinə xətər toxunmasın; amma bu evlərin çoxusuna od düşəndə hər bir şeydən qabaq bu dualar alışıb yandılar; çünki kağız taxtadan və daşdan tez yanar. Qeyri millətlərin içində hürriyyət davası düşəndə uşaqlar dava meydanına çıxanda hərəsi cibinə bir elə şey qoyub çıxıb ki, dava vaxtı o lazım olsun. Heç olmasa, Allahın pıçağına nə gəlib! Yenə bıçaqla düşməni qorxutmaq olar. Amma təcrübə bunu göstərir ki, qurandan heç kəs qorxmur. Ondan ötrü ki, quran ancaq tələbələrin yumruq davasında lazım ola bilər; amma top və güllə davasında lazım olmur. Quranı ələ alıb davaya çıxmaq Quranı hörmətdən salmaqdır; çünki, qabaqca gərək yəqin eləyək ki, quran cırılacaq; kağızın xasiyyəti cırılmaqdır. Keçən keçib; amma gələcəkdə Tehran vüquatı gərək bizim üçün ibrət olsun. Bu bir tarixdir ki, insanlar üçün həmişə dərs olacaqdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 iyul 1908, №28 * * * Seyidlər Bir neçə gün bundan qabaq iki nəfər seyid Tiflisdə bir erməni dükanından iki top çit oğurlamışdılar. Mal sahibi müsəlman mehmanxanalarının birində oğru seyidləri tapıb malı xurcunlarından çıxardıb aparır dükanına və hökumətə xəbər verir. Seyidlər indi dustaqdırlar. Bir neçə vaxt bundan qabaq Bakıda İsgəndərovların dükanından iki nəfər seyid mal oğurlamışdı. Biz görürük ki, indi seyidlər başlıyıblar oğurluq eləməyə və biçarələrin heç taqsırı yoxdur, o səbəbə ki, min dörd yüz ildir bunlar adət eliyiblər arsız adamlar kimi bikar gəzib dolanmağa və qarınları acan kimi dağarcıqlarını götürüb tutublar mömin müsəlmanların qabağına ki, mənə çörək ver yeyim. Axırda da müsəlmanlar bir az gərnəşib gözlərini açan kimi başladılar seyidləri qapıdan daşlıyıb qovmağa. Bəs indi bunların təklifi nədir? Elm yox, sənət yox qeyrətdən də yana xəcalətdirlər. Bəs nə yesinlər? İndi bunlar da başlıyıblar oğurluğu. Dəxi yazıqların çarəsi nədi? Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 14 iyul 1908, №28 * * * Dua Bir söz eşitmişəm, amma inanmıram. Qəzetlər yazırlar ki, Tiflisdə olan iranlılar buradan İstambula teleqrafla Sultan Əbdülhəmidə dua göndəriblər. Bunu mən eşitcək çox təəccüb elədim və səbəbi də budur: Əvvələn, hər nə qədər fikir elədim, heç xəyalıma gəlmədi ki, sultan nə bir yaxşı iş görə bilər ki, duaya layiq olsun. Qəzetləri də birbirinə vurdum, heç bir yerdə sultan tərəfindən bir xeyir iş baş verdiyini görmədim. Saniyən, iranlılar tərəfindən duanın göndərilməsi həmçinin ağla gələn işə oxşamırdı; çünki bu saat yenə sultanın qoşunları, kürdləri və quldur dəstələri İranın bir guşəsin söküb kəndləri dağıtmaqdadır. Axırı bir iranlı rəfiqimə rast gəlib soruşdum: – Doğrudurmu ki, siz sultana dua göndəribsiniz? – Bəli, doğrudur. – Nə bəhanə ilə göndəribsiniz? – Ondan ötrü ki, sultan tərəfindən qanuni-əsasi elan olunub. Mən qorxuram ki, Tiflis iranlıları kimi bir para özgə adamlar da işin əslindən xəbərdar olmayıb, səhvən götürüb sultana bu uzunluqda yolu teleqraf göndərələr və bu səbəbdən özümü borclu bilirəm ki, əhvalatın əsl həqiqətini oxucularıma xəbər verəm. Qanuni-əsasini iyul ayının onuncu günü Salanikdə gənc türklər elan eləyiblər ki, nəinki sultan Əbdülhəmid. Bu xəbər sultana çatandan sonra, bu tərəfdən də xəbər gəlib ki, qoşunun üçüncü ordusu gəlir İstambulu dağıtsın və sultanı əsir etsin. Ayın on birində sultan da “xala xətrin qalmasın” babətindən camaatı aldatmaq və qoşunun başının altına yasdıq qoymaq qəsdi ilə guya ki, bəli, qanuni-əsasi elanını eləyib. Amma bunu bilməyib ki, Tiflis iranlılarından savayı heç kəsi tovlaya bilməz. Osmanlıda qanuni-əsasinin macərası belədir. Amma bir şeyə mən çox təəssüf edirəm. Ax yazıqlar, biçarələr, başıdaşlılar, bəxti qaralar! Mənim yazığım gəlir haman millət vəkillərinin balaca uşaqlarına ki, ataları cəm olacaqlar İstambula, millət məclisinə və uşaqları da gözləyəcəklər ki, bir aydan sonra, bir ildən sonra atalarımız qayıdıb gələr və bizə tilməkli qırmızı fəs gətirər. Doğrudan, Osmanlının əvvəlinci millət məclisinin vəkillərinə çox yazığım gəlir; ondan ötrü ki, göz gördüyündən qorxar. Vallah öz gözümnən görmüşəm, öz başıma gəlib. Elə hər yanda ki, millət məclisi eşitmişəm, – axırını da belə görmüşəm. Hələ bilmirəm ki, iranlılar sultandan nə istəyirlər? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 iyul 1908, №29 * * * Cavab Səlyanda müəllim cənablarına: Yazdığın dörd səhifə məktubu çap eləsək, dəxi bizim özümüzə növbət qalmaz, halbuki, bizim özümüzün yazmağa sözümüz çoxdur. Səlyan bir balaca yerdir; Səlyandan dörd səhifə yazmağa ixtiyarımız yoxdur; Səlyandan ancaq hər nömrədə bircə sətir yaza bilərik. Məsələn, cavanlar uşaqları tutub çığırda-çığırda qəbristan dərəsinə çəkirlər, yainki hacılar Qazax övrətlərini küçədə görəndə deyirlər: – Ax, qadan mənə gəlsin! Yainki qəssablar az qalıblar ki, məscid həyətini sallaxana qayırsınlar. Yainki Səlyanda hər kəs bazarda əlinə lüleyin alır, o saat şalvarının bağından tutub qaçır məscid həyətinə (İrəvan və Naxçıvan yadıma düşdü). Səlyandan bu dəxi bəsdi. – Yoxsa, durub sənin yazdığın dörd səhifəni yazsaq, dəxi Lənkərana yer qalmaz, amma insaf deyil Lənkərandan yazmayaq ki, Lənkəranda hər bir molla ki, vəfat elədi, onun qəbri ziyarətgah olur, necə ki, bu yavuq vaxtlarda ölən bir göbək yazan mollanın qəbrinin üstünə övrətlər hər cümə axşamı dəstə-dəstə gəlib şam yandırırlar, birdən nə tövr oldu qəbristanın quru otu od tutub yandı və kəndə səs düşdü ki, qəbristanda möcüz olub və bazar əhli qəbristana yüyürüb gördülər ki, ağanın qəbr əhlinə acığı tutub. Əgər dörd səhifə Səlyandan yazsaq, məsələn, Naxçıvana yer qalmaz, amma insafdan uzaqdır yazmayaq qiraətxanaya o qədər adam cəm olur ki, iynə salmağa yer olmur. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 21 iyul 1908, №29 * * * “Əbvabül-cinan” “Xüruci-Dəccali-ləin vəqti xahəd bud ki, mərdüman bazənan dər kar məşvərət könənd…”. Bu sözlər yazılıb “Əbvab” kitabının əvvəlinci cildinin 73-cü səhifəsində və mənası da budur ki, Dəccalın xürucu o vaxt olacaq ki, kişilər övrətlərlə məşvərət eləyələr. Bu sözləri səhl saymaq olmaz; çünki bu sözlər yazılıb “Əbvabülcinan” kitabında. “Əbvabül-cinan” bizim dildə – “behiştin qapıları” deməkdir. Müsəlman aləmində “Əbvab” kitabını oxuyub çıxmayınca heç kəsin ixtiyarı yoxdur özünə alim adı qoysun və müsəlman kitablarının içində heç bir kitab “Əbvab” kimi hörmət qazanmayıb və çox adamlar bu kitabı əllərinə götürəndə qabaqca öpüb sonra açırlar. “Əbvabül-cinan”, “Əbvabül-cinan!” Məktəblərdə “Əbvab” oxuyan şagirdləri barmaqla göstərirlər. Ərzimiz buradadır ki, həmin “Əbvab” kitabının 73-cü səhifəsində yazılıb ki, kişilər övrətlərlə məşvərət eləyəndə Dəccal xüruc edəcək. Amma biz müsəlmanlar hər bir şeyi səhl saya-saya burada da qəflət eləmişik; çünki “Əbvab” kitabı bizə bu nəsihəti edə-edə biz yenə gedib bir övrət həkimi tapıb deyirik ki, ay xanım, bizim övrətin flan azarı var, nə cür dava verək ki, şəfa tapsın? Aşkar işdir ki, biz burada övrətlə məşvərət edirik və yadımızdan çıxardırıq ki, “Əbvab” kitabı övrətlə məşvərət eləməyi qədəğən buyurur. Hələ övrət həkimi qalsın kənarda: bəzi kişilər var ki, bazara gedəndə övrətlərindən soruşurlar ki, ay qız Fatma, ağlın nə kəsir, istəyirəm bu gün düyü alıb göndərəm plov bişirəsən? Övrət cavab verir ki, yox, plov bişirməyəcəyəm. Yağımız azdı. Bu gün ət al göndər, kabab eləyək. Amma sən Allah, ət çox sümüklü olmasın, uşaqlar doymurlar. Biz görürük ki, burada kişi övrətlə məşvərət eləyir. Amma xəyalından çıxardır ki, bunun məşvərətinin ucundan Dəccal xüruc eləyə bilər, necə ki, “Əbvab” kitabında bəyan olunub. Hərçənd ki, şükür olsun Allaha, bizim içimizdə bu tövr günahkar bəndələr az olur, yəni arvadlarla məşvərət eləyən kişilər çox deyillər. Amma yenə hərdənbir oyanda-buyanda tapılır; çünki məlun şeytan heç bir vaxt, heç bir dəqiqə bikar deyil. Xüruci-Dəccali-ləin vəqti xahənd bud ki, mərdüman bazənan dər kar məşvərət konənd… Bu sözlər yazılıb “Əbvab” kitabında və mənası da budur ki, Dəccal o vaxt xüruc eləyəcək ki, kişilər övrətlərlə məşvərət edələr, yəni övrətlərlə məşvərət eləməyi “Əbvab” o dərəcədə günah əməl hesab eləyir ki, əgər bir belə iş kişilərdən baş versə, Dəccal xüruc eləyəcək və qiyamət qopacaq və axırda Dəccali-ləin həzrəti-İsa əleyhüssəlam tərəfindən qətlə yetişəcəkdir. İşlərin axırını xarab görürəm: bax ki, indi hər yanda müsəlmanlar başlayıblar qızlarını dərsə qoymağa. Nuxada axund Pişnamazzadə cənabları hələ qızlar üçün öz əli ilə məktəb açır. Misirdə müctəhidlər qızlarını göndərirlər Frəngistana, kafirlər içinə ki, orada firəng elmləri oxusunlar. Axırda bu qızlar oxuyub qayıdacaqlar vətənlərinə və hər biri bir cür elm sahibi olacaq. Kişilərimiz də başlayacaqlar lazım olanda bu qızlarla məşvərət eləməyə. Dəxi aşkardır ki, Dəccal xüruc eləyəcək, necə ki, hazır indinin bu saatında İran məmləkətində Dəccalın bəzi əlamətləri görsənir. Allah baisin evini yıxsın! Bu sözləri mən yazmazdım, amma bircə cəhətdən yazdım. “Əbvab” kitabını bir yerdə görəndə az qalırıq səcdəyə düşək; amma səcdəyə düşə-düşə yenə qızlarımızı oxuduruq ki, böyüyüb elm və mərifət sahibi olsunlar, yəni məşvərət eləməyə ləyaqətləri olsun. Bu iki iş bir-birini tutmadı; ondan ötrü ki, xüruci-Dəccali-ləin vəqti xahəd bud ki, mərdüman bazənan dər kar məşvərət konənd. Yəni bir tərəfə baxanda müsəlmançılıqda övrətlə məşvərət eləməyin heç mənası yoxdur; çünki bizim cəmi kitablarımızda yazılıb ki, övrətlərin ağlı naqisdir. Məsələn, sən, ha övrətinə de ki, nə məsləhət görürsən, mən gedirəm bir arvad da alam, ya inki gedirəm mütrüb oynatmağa; söz yox ki, övrət başa düşməyəcək, çünki naqisül-əqldir. Elə “Əbvab” da bu mülahizə ilə müsəlmanlara belə nəsihətlər eləyir; çünki “Əbvabül-cinan” kişilərimizi yaxşı tanıyır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 iyul 1908, №30 * * * Qonaqlıq Şamaxı realnı məktəbinin direktoru Leontiyef buradan dəyişilib özgə şəhərə gedir. İndi hamının fikrinə gələ bilər ki, görəsən, bundan soraya Şamaxıya təzə təyin olunan direktor müsəlmanlar ilə nə cür rəftar edəcək? Mən deyirəm ki, təzə direktorda Leontiyef kimi müsəlmanları istəməyəcək. Səbəbi var: Səbəbi budur ki, təzə direktor gəlib görəcək ki, köhnə direktor müsəlmanlara nə qədər bədxah olduqca da, genə axırda Leontiyef dəyişilib gedəndə müsəlmanların əğniyaları və intelligentləri Leontiyefə cəlallı qonaqlıq verib artıq hörmət ilə yola saldılar və qonaqlıqda da mehriban nitqlər söylədilər. Təzə direktor da dəli deyil ki? Bu da yəqin eliyəcək ki, müsəlmanları istəsən də, istəməsən də – hallarına təfavüt eləmir. Ondan, ondan ötrü ki, şeyxlər və mərsiyəxanlar mürur ilə müsəlmanların qanını öldürüblər. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 28 iyul 1908, №30 * * * Möcüzə Əgər birisi yuxuda görsə ki, Osmanlıda məşrutə elan olunub, - bunu ağıl kəsər. Amma həqiqətdə Sultan Həmidin qoxumuş idarəsinin bir günün içində çönüb məşrutə olması möcüzədir. Biz həmişə eşitmişik ki, osmanlılar Sultanın bərəkətindən yas və təziyə içində olublar və bu ağlasığışan işdir. Amma indi deyirlər ki, məşrutə verilib, yəni Osmanlı həbsxanaları hürriyyətpərvərlərin ahü nalələrindən xilas olacaq –buna möcüzədən savayı bir ad qoymaq olmaz. Doğrudan, dəxi bundan sora Sultanın ən müqərriblərindən olan meymunçu əbülhüdalar, heyx zafirlər haraya gedib əfsun oxusunlar? Zəki, İzzət, İsmayıl, Kənan paşalar haralarda dilənsinlər? Bu məğər möcüzə deyil ki, məşrutə veriləndən sora avropalıların ağızlarını sulandıran ləzzətli loğmalar geri alınacaq? Bolğariya imperatorluğu ilə qızışan başların üstə soyuq sular töküləcək, Avropa kabinetlərində xəstə məmləkəti paylamaq planları hörümçəklərə nəsib olacaq, Makedoniya bəhanəsi ilə Osmanlıya soxulan hökumətlər xurcunlarını dallarına alıb təşrif aparacaqlar… Əgər birisi şirin yatanda bu işləri yuxuda görsə, bunu ağıl kəsər. Amma həqiqətdə bu işlərin əmələ gəlməsi möcüzədir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 28 iyul 1908, №30 * * * İttihad Məsələn, Rusiyada Samara vilayətində qəhətlik ittifaq düşür. Sabah qəzetlərdə oxuyursan ki, ingilis camaatı ianə yığırlar ki, çörək alıb, göndərsinlər Samara aclarına. Frəngistanda mədənlərdə tələf olan əmələlərin əhli-əyalına Yaponiya əmələləri dünyanın o başından bu başına pul yığıb göndərirlər. Mədəni millətlərin içində bu bir adət olubdur. Amma bizə gələndə baxıb görürük ki, Arazın bu tayında olanlarımız Arazın o tayında olanlardan bixəbərdirlər. Qafqaz erməniləri olmasaydı, Osmanlı erməniləri indiyədək aclarından ölüb qurtarmışdılar. Qafqaz ermənilərinə də indi Osmanlı erməniləri pul yığıb göndərəcəklər ki, Tiflisdə erməni teatrı tikilsin (bu teatrı yarım milyon pul xərcləyəcəklər). Amma bizlərdə ehsan ancaq bundan ibarətdir ki, təzə bir imarət tikdirəndə ya evimizə təzə bir qaliçə alanda şəhərin mollalarını və bəyləri ilə xanlarını düzürük yuxarı başa və qabağına bir nimçə plov qoyuruq ki, çıxıb gedəndən sonra ya imarətimizi və fərşimizi tərifləsin, ya da ki, gəyirə-gəyirə plovumuzun yağını tərifləsin. İndiyədək qəzetlərimizdə çox yazmışıq: “ittihad”, “ittifaq”. Amma bir az diqqət eləsək, görərik ki, ittihad və ittifaq yolunda cibimizdən bir qəpik çıxmayıb, savayı ondan ki, bir məktəb açıb adını qoymuşuq “İttihad”, bir də qiraətxana açıb adını qoymuşuq “İttifaq”. Ola bilər ki, bu yolda dəxi də artıq tərəqqi edək. Mən qorxuram ki, bir gün bir oğlumuz olanda adını qoyaq “İttihad”, qızımız olanda adını qoyaq “İttifaq”. Bu işlər heç çətin deyil; çünki pul çıxmır. Amma indi bir dövlətli qafqazlıya deyəsən ki, Təbrizdə müctəhid hacı Mirzəhəsən dəyirmanın sularını kəsib və əhali acından ölür, – dəxi burada “ittihad” və “ittifaq” sözləri gedəcək işinə; çünki ortalığa pul söhbəti gəldi. * * * Təbriz acından ölür, – heç birimizin vecinə deyil; amma əcnəbi millətlərdən söz düşəndə qazı-qazı deyirik ki, Allah-taala insanın qəlbində iki nöqtə xəlq edib: biri qara nöqtədir, biri ağ nöqtə. Saleh bəndələrin ağ nöqtəsi yekəlib qara nöqtəni basır; o ki, qaldı əcnəbi millətlər, onların qəlbində qara nöqtə həmişə ağ nöqtəni basmaqdadır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 4 avqust 1908, №31 * * * Peterburq Biz elə bilirdik ki, Məhəmmədəli şah millət vəkillərinə zülm eləyib. Biz eşitmişdik ki, Məhəmmədəli şah qurana and içəndən sonra məşrutəni pozub. Bizə xəbər gəlmişdi ki, neçə millət mücahidlərini Məhəmmədəli şah boğdurub və neçə-neçə günahsız müsəlmanların uşaqlarını gözüyaşlı qoyub. Biz eşitmişdik ki, Məhəmmədəli şah İrana edən zülmü heç Neron eləməyib. Amma Peterburqda işlər özgə surətdədir. Peterburqda bu saat hər kəsi dindirsən millət vəkillərinə iki min yaman deyər, hər kəsi danışdırsan cavab verər ki, Məhəmmədəli şah kimi adil padşah hələ yer üzünə gəlməyib. Peterburqda bu əqidədədirlər ki, İranın iğtişaşına səbəb Zilli Sultandır ki, istəyir Məhəmmədəli şahı taxtdan salıb özü onun yerində əyləşsin və millət vəkillərinin də bir paraları Zilli Sultana əl altından kömək eləyirdilər və Zilli Sultan vəkillərə çox rüşvət verib və axırda Zilli Sultanın qoşunu gəlib Tehranı mühasirə eləyib və Tağızadə qoşunun qabağına qırmızı bayraq çıxardıb. Xülasə, zalım vəkillər və namərd Zilli Sultan az qalmışdılar şahi-məzlumi padşahlıqdan salalar və Allah rast saldı kazaklar bu tərəfdən çıxdılar və zalımların qabağını kəsdilər. Amma Allah şahiddir ki, kazaklar nə məclisə güllə atıblar, nə də uşaqları qırıblar.... Məclisi dağıdan və uşaqları qıran Zilli Sultanın qoşunudur, vəssalam. Yoxsa nə şahın burada günahı var, nə kazakların, nə də Əmiri-Bahadırın. İndi Peterburqda bu sözləri danışandan soruşarsan ki, “sən bu sözləri haradan eşidibsən?”. Cavan verəcək ki, “bu xəbərlərin hamısı teleqraf xəbərləridir”. İşin əsil həqiqəti belədir ki, Tehrandan bir özgə məmləkətə hər kəs politika işlərinə dair teleqraf göndərmək istəyirsə, gərək teleqraf sahibinin rəyini soruşsun, sonra teleqraf göndərsin. Tehranda da kimdir teleqrafın sahibi: haman Məhəmmədəli şah, kazaklar, haman Əmiri-Bahadır. Dəxi aşkardır ki, Peterburqa Tehran xəbərləri məhz o mənada çata bilərdi ki, yuxarıda nağıl eləmişik ki, ondan ötrü qələm mənim öz əlimdədir, nə cür istəsəm, elə də yazaram. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 4 avqust 1908, №31 * * * Məzəli xəbərlər Buxara vilayətində Qurğan şəhərində Peterburqdan təzə təyin olunmuş hakim şəhəri dolanan vaxt gəlir müsəlmanların məscidinə. Müsəlmanlar namaz qılırmışlar. Hakim müsəlmanlara deyir: “Durun ayağa, biədəblər. Görmürsünüz mən gəlmişəm?” Hakim görür ki, müsəlmanların kimi əyilir, kimi oturur, kimi qalxır ayağa. Hakim qalır məəttəl, çünki elə xəyal eliyir ki, müsəlmanlar dəli olublar. Sora ağanı başa salırlar ki, müsəlmanlar namaz qılırlar. Bu günlərdə məşhur gürcü yazıçısı Nikoladze “Novoye vremya” qəzetində yazır ki, Peterburqdan savayı heç bir özgə yeri görməyən, eşitməyən və tanımayan sahibmənsəblər Qafqaza təyin olunub gəlirlər ki, vilayətimizi idarə etsinlər. Amma baxırsan ki, hələ analarının südü ağızlarından qurumuyub. Bunlar uzaqdan eşidiblər ki, müsəlmanların haması, məsələn, quldurdular. Və əhalinin adətlərindən və xasiyyətlərindən bixəbər olmaqları cəhətə hər qədəmdə min səhvlər eləyirlər. İndi yapışasan gürcü yazıçısının əlindən və aparasan Buxarada Qurğan şəhərindəki hakimi nişan verəsən. Allah belə hakimlərə bərəkət versin. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 4 avqust 1908, №31 * * * Bu nədir? Çox şeylər dünyada var ki, mən onu bilmirəm. Mən bilmədiyim şeylərin biri də budur ki, aşağıda ərz edəcəyəm. Osmanlıda qanuni-əsasi yolunda çığır-bağır eləyənlərin çoxu arvadlardır. Biz qəzetlərdə oxuduq ki, osmanlı arvadları bir yerə cəm olub nitqlər söyləyiblər və and içiblər ki, payimal olan hüquq və ixtiyarlarını qanuni-əsasi vasitəsilə geri alsınlar. Və hamı görür ki, minlərcə osmanlı arvadları bir meydana yığışıb, utanmaya-utanmaya və heç bir kişidən qaçmaya-qaçmaya, kişi kimi bir uca stolun üstünə çıxıb, kişilərin içində səslərini ucaldıb, nitqlər söyləyirlər. Bəs insafdırmı ki, biz bu işləri görə-görə öz-özümüzə deməyək ki, “bu nədir?”. Söz yox ki, dünyada çox şeylər var ki, adam onu bilmir; amma bir adam ki, bir şeyi bilmir, həmişə istəyir ki, onu bilsin. Biz kənardan durub baxırıq, baxırıq və üzümüzü çöndərib qoyub gedirik. İstəmirik özümüzə zəhmət verib, heç olmasa soruşaq ki, “bu nədir?”. Bu nədir? Yəni osmanlı arvadları nə istəyirlər? Necə hüquq? Necə ixtiyarat? Kimdir onların hüququnu pozan? Kimdir onların ixtiyarını əllərindən alan? Və necə hüquq? Necə ixtiyar? * * * Əgər biz cəmi fiqh kitablarını qabağımıza açsaq və övrətlərimizin indiki əhvalını nəzərə alsaq, gərək hələ min dəfə şükr eləyək. Və hər halda heç bir yerdə bir işarə də tapa bilmərik ki, indiki əsrimizdə arvadlarımızın hüququ kişilər tərəfindən pozulmuş ola. Götürək, misal üçün, mötəbər fəqihlərimizin qələmindən çıxmış məşhur “Təharəti-Şeyx” kitabını. Heyif ki, məcburuq sözü müxtəsər söyləməyə; çünki bundan artıq təfsilata məcmuəmizdə yer yoxdur. Və yenə də biz başa düşmürük ki, osmanlı arvadları nə hüquq istəyirlər? Məgər onlara bəs deyil ki, üzü-gözü açıq frəng arvadları kimi İstambulun küçələrinə düşüb, bayraq qalxızıb, ucadan nitqlər oxuyurlar? Dəxi bundan artıq nə istəyirlər? Vallah, dəli şeytan deyir vur qoltuğuna “Cameyi-Abbas” kitabını, get İstambula və aç kitabı o sırtıq qızı sırtıqların qabağına və onlardan bir neçə vacib məsələ soruş! And olsun Gorusda Molla Muxtar əminin canına ki, onlardan elə sözlər soruşaram ki, qızarıb yerə girərlər! İstambulda şeyxülislam da təsdiq edib ki, müsəlmanların xoşbəxtliyi üçün və Türkiyənin tərəqqisi üçün qanuni-əsasi vacib bir şeydir və müvafiqi-şəriətdir. Bəs bu nədir? Məgər şeyxülislam osmanlı övrətlərinin yığıncaqlarını görmür? Necə hüquq? Necə ixtiyar? Övrətlər nə ixtiyar istəyirlər? Bəs şeyxülislam nə deyir? Bəs hicab necə oldu? “Bu nədir?”. Mən arzu eləyirəm ki, müsəlman qardaşlar kənarda bir şeyi görəndə və o şeyi bilməyəndə bir dayanıb soruşalar ki, “bu nədir?”. Əgər adam buna adət eləsə, axırda çox şey öyrənər. Yoxsa mən bir yandan deyim ki, qanuni-əsasi çox yaxşı şeydir, bir yandan baxıb görüm ki, osmanlıda qanuni-əsasi arvadları o dərəcədə şövqə gətirib ki, dəxi gözləri naməhrəm kişiləri görmür; bir yandan qanuni-əsasi tərəfdarı olum və bir yandan da gedim Mərdəkanda “Pir Həsən” pirinə və bunların hamısını eləyə-eləyə heç bir soruşmayım ki, “axır bu nədir?” Bu olmadı! Buna erməni dilində deyirlər “isqi”. Osmanlıda müsəlman övrətləri nə istəyirlər? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 avqust 1908, №32 * * * Tədarük Müsəlmanlar bərk tədarükdədirlər. İndidən hər kəs ki, tanış kəndlilərindən birinə rast gəlir, qaçıb kəndlinin qabağını kəsib deyir: – Qasıməli kirvə, əlbəttə bizə gərək iki put xalis inək yağı gətirəsən, amma üç həftəyədək gərək yetirəsən… əlbəttə-əlbəttə! Yağdan sonra düyü tədarükünün dalına düşürlər; çünki plov düyüsüz olmaz. Bal, pendir, doşab, yumurta, qartoplu unu, zəncəfil, zəfəran, qənd, paxla, xurma… Söz yox ki, xam adamlar bilmirlər ki, bu nə tədarükdür? Yad adam elə xəyal eləyə bilər ki, bəlkə qabaqda toy-bayram gəlir. Elə toybayram tədarükünə də çox oxşayır. Amma biz bilirik ki, toy-bayram yoxdur; bunlar hamısı rəməzan tədarüküdür. Əgər durub yaxşı hesab eləsək və çotkaya salıb tərəziyə vursaq, görərik ki, müsəlmanlar on bir ayın müddətində yeyib içməyə xərclədiklərindən çox artıq bircə rəməzan ayında yeyib-içməyə xərcləyirlər. O qədər ləziz xörəklər ki, bircə rəməzan ayında ortalığa gəlir, qeyri on bir ayın ərzində gəlmir. Yəqin demək olar ki, rəməzan ayı müsəlmanlardan ötrü yemək ayıdır, qonaqlıq ayıdır, toy-bayram ayıdır. Rəməzanın əvvəlinci günündən müsəlmanların fikir və xəyalı cücəplov yanındadır, bal halvası yanındadır firni yanındadır. Küçədə getdiyi yerdə müsəlmanın yeməkdən savayı özgə bir fikri olmur. Bazara gəlir, üzüm də görür, – alır, kişmiş də görür, – alır, yağlı çörək də görür, – alır, uşaq kimi kanfet də görür, – alır; evdə də plov da pişir, halva da pişir, bozbaş da pişir. Hətta namaz vaxtı da mömün müsəlmanın fikri və zikri dolu olur dolma ilə, qarpız ilə, iskəncəbi ilə, lumulu çay ilə, yaxşıca yağlıca bozbaş ilə. İftara bir az qalanda mömün müsəlmanlar təsbeh çevirə-çevirə dodaqları duanı vird eləyəndə ürəkləri də plov çağırır, qayğanaq çağırır, boranı çağırır, xingəl çağırır, qürabiyə çağırır, halva çağırır. Axşam azanı deyilən kimi, mömin müsəlman bilmir ki, nəyə əl uzatsın: çaymı içsin, firnimi yesin, halvadanmı dadsın, dolmamı yesin, qovun-qarpızmı götürsün, qəndab içsin, yainki plovu gözləsin. Plovun da ətri evi bürüyüb; qazanın qazmağını zaranq-zaranq ilə qopardırlar. Xülasə kefdi ki, gəlib görəsən! Bunların hamısına müsəlmanlar içində deyirlər “ibadət”. Bir ay rəməzanı mömün müsəlmanlar səhərdən-axşamadək kefli kimi dolanırlar. Hələ papiros və qəlyana adət eləyənləri heç dindirmək olmaz. O qədər söyüş və föhş ki, rəməzan ayında müsəlmanın ağzından çıxır, – qeyri on bir ayın ərzində çıxmır. – Adə, haramzada, məni orucağız çox dindirmə, vallah, tərəzinin daşını vuraram başın dağılar! Bunların hamısına müsəlmanlar içində deyirlər “ibadət”. Hələ bir iş də var. Söz yox ki, orucluğun ümdə mənası budur ki, müsəlmanlar ac qalmağa adət eləsinlər və acları hərdən-bir yadlarına salsınlar və aclara ianə eləsinlər. Çox gözəl. Amma biz gördüklərimiz və eşitdiklərimizdən bunu təcrübə eləmək olar ki, mömün müsəlmanın yadına aclar həmişə düşə bilər, bircə rəməzan ayından savayı; çünki rəməzan ayında günorta azanı deyiləndən axşam azanınadək mömün müsəlmanın yadına düşən şeylər məhz fisincan, badımcan və xanımcandır. Dəxi özgə şey yada düşməz. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 avqust 1908, №33 * * * Nüma “Molla Nəsrəddin”in lüğətindən Nüma, yəni nə ola? Məsələn, “qiblənüma”, “rəhnüma”. “Qiblənüma” saat şəklində bir girdə şeydir ki, həmişə ona baxanda bilərik ki, qiblə hansı tərəfdədir. “Rəhnüma” yəni yol göstərən. Demək olar ki, burada “nüma” – ”göstərən” mənasında işlənir. Necə ki, məsələn, “qiblənüma” – qibləni göstərən, “rəhnüma” – yol göstərən. * * * İndi gəlirik mətləb üstə. Bu axır vaxtlarda müsəlman qəzetələrinin hər bir səhifəsində gözümüzə bu cür sözlər sataşır ki, məsələn, “mollanüma”. Yəni “mollanüma”nın mənası nədir? Bir var “molla”. Bir də yazırlar “mollanüma”. İndi görək “molla”nın mənası nədir. “Qiblənüma” – qibləni göstərən, “rəhnüma” – yolu göstərən, “mollanüma” da gərək ola mollanı göstərən. Hər kəs ki istəyir qibləni tanısın – qiblənümaya baxır, hər kəs istəyir yolu tanısın rəhnümaya baxır, hər kəs istəyir mollanı tanısın – gərək mollaxanaya baxa. * * * Həmişə Bakı qəzetələri Məşqətə kəndinin mollalarından danışanda onları yazırlar “molla”, amma Danabaş kəndinin mollalarına deyirlər “mollanüma”. Guya burada qəzetələr Məşqətə kəndinin mollalarını əsl molla hesab eliyirlər, amma Danabaş kəndinin mollalarına təvafüt qoyurlar. Və lakin bizim lüğətdə bu istilahların təfavütü yoxdur. Hər kəs istəyir ki, Məşqətə kəndinin mollalarını tanısın, getsin Danabaş kəndinin mollanümalarını görsün, çünki molanümanın mənası “molla göstərən”dir. * * * İstəyirsən qibləni tanıyasan bax qiblənümaya. İstəyirsən yolu tanıyasan – bax rəhnümaya. İstəyirsən mollanı tanıyasan- bax mollanümaya. Aşkardır ki, indiyədək qəzetələrimiz mollaları biləyə doluyublar. Guya pis mollaya “mollanüma” demək ilə yaxşı mollalara hörmət qoyurlar. Amma mollalar bunu bilməlidirlər ki, hər kəs qiblə axtaranda qiblənümaya baxır, yol axtaranda rəhnümaya baxır və hər kəs molla axtaranda gərək mollanümaya baxa. Cəmi qəzetələrdən xahiş edirik ki, bundan sonra mollalara sataşmasınlar. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 18 avqust 1908, №33 * * * Təməllüq Kəlküttədə çıxan “Həblül-mətin” ruznaməsi üçüncü nömrəsində yazır ki, sultan Əbdülhəmid insan deyil, bəlkə məlaikə kimi bir şeydir; yazır ki, sultan Əbdülhəmid “dər qətari-əvvəlin-ricali-siyasəti-aləm bəşümarəst”; yəni siyasət aləmində əvvəlinci adamlardan hesab olunur. Və yazır ki, “hərçənd avropalılar sultan Əbdülhəmidi müstəbid və müxalifi-məşrutiyyət hesab eləyirdilər, amma sultandan artıq məşrutəxah heç bir padşah dünyaya gəlməyibdir”. Söz yox ki, indi “Həblül-mətin”in 3-cü nömrəsini hər bir iranlı oxuyubdur və indi hər bir iranlı bu əqidədə olacaq ki, sultan Əbdülhəmid məlaikə kimi bir şeydir, siyasət aləmində əvvəlinci bir vücuddur və məşrutəxah padşahların hamısından artıq məşrutəxahdır. “Həblül-mətin”in sözləri doğrudur və hərçənd ki, möhtərəm ruznamə dediyi sözlərin heç birinə bir dəlil gətirməyib, amma biz lazım bilirik burada mətləbi bir az açaq ki, oxucular yaxşı başa düşsünlər. Sultan Əbdülhəmid taxta əyləşəndən indiyədək Osmanlı məmləkəti üz qoyub parçalanmağa və puça çıxmağa. Biz bunu görürük və bilirik; çünki Osmanlı məmləkəti bizə yavıqdır. Amma “Həblül-mətin” bunu görmür və bilmir; ondan ötrü ki, Osmanlı ilə Kəlküttənin fasiləsi çoxdur. Lakin biz yenə təsdiq edirik ki, siyasət aləmində, sultanın misli yoxdur; səbəb budur ki, məmləkəti puça çıxarda-çıxarda yenə sultan Əbdülhəmid müsəlmanlar içində o qədər məhəbbət qazanıb ki, hətta bizim dılğır Nuxada və Şamaxıda sultan adı çəkilən kimi, gərək hamı dura ayağa. Sultanın məşrutəxah olmağına da sözümüz yoxdur. Doğrudur, indiyədək sultanın hökmü ilə zindanlarda çürüyən min-min məşrutəxahların ahü naləsi Kəlküttəyə çata bilməyib; çünkü Kəlküttə çox uzaqdır. Amma biz bunu bilirik; çünki Osmanlı bizim qonşuluğumuzdadır. * * * “Əsalətən əz canibi-xud və niyabətən əz tərəfi-milləti-məşrutəxahi-İran əz in bəxşişi-məşru və inayəti-xosrovanə bəpişgahi-əqdəsi-əla-həzrəti-sultani ərz və izhari-təşəkkür minümayəm…”. Bunu yazır “Həblül-mətin”; çünki biçarə elə bilir ki, osmanlı məşrutəsini yaradan – sultan Əbdülhəmiddir. Biz dərd eləyirik ki, iranlılar içində əvvəlinci dərəcədə hörmət qazanan ruznamə yuxarıdakı sətirlərlə öz səhifələrini ləkələndirir. Böyük adamlara təməllüq eləmək – Mirzə Dadi kimi mərsiyəxanaların peşəsidir. Amma “Həblül-mətin”ə yaraşmaz. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 25 avqust 1908, №34 * * * Qara buludlar Həmişə hava bir halətdə qalmaz və heç bir şey yoxdur ki, bir halətdə qalsın. Yay vaxtı yağış yağmır və hər vaxt hava açıq olur, amma payız fəsli yetişən kimi qara buludlar yavaş-yavaş başlayırlar havanı tutmağa. Sonra yenə hava açılacaq. Amma bir vaxt olacaq ki, yenə qara buludlar havanı tutacaqlar. Deyəsən, cavan türklərin də yay fəsli axıra çatır. Və ola bilməz də ki, çatmasın; o səbəbə ki, dünyada heç bir şey baqi deyil; yəni heç bir şey yoxdur ki, bir vaxt dəyişilməsin. * * * “Vəqt” qəzetində oxudum ki, sultanın şeyxi məşhur Şeyx Əbülhüda – ki, indi bu saat Osmanlıda dustaqdır, – cavan türklərə xəbər verib ki, “əgər məni dustaqxanadan çıxartmasanız, tilsim qüvvətilə məşrutiyyəti pozub, köhnə idarəni qaytararam geri”. Bu iş xırda iş deyil və bunu səhl saymaq olmaz. Bu xəbəri qəzetdə oxuyan kimi durdum ayağa və akoşkaya tərəf yeriyib baxdım havaya. Doğrudur, hava hələ açıq idi və günün istisi hələ payızı yada salırdı; amma axşama yavıq bir cür sərin yel başladı əsməyə. Avqust ayının axırlarında çox vaxt belə yeldən sonra hava birdən tutular və qaranlıqlar. * * * Şeyx Əbdülhüda bir tikə də səhv eləmir: müsəlman məşrutiyyətini pozmaq bir saatlıq işdir. Şeyxin fikrini mən istəyirəm bir tövr xəyalıma gətirəm: Şeyx Əbdülhüda bir gün osmanlılara xəbər verəcək ki, “cavan türklər və cəmi məşrutəçilər babidirlər və qanuni-əsasi xilafi-şəbiətdir”. Xudanəkərdə ki, şeyxin ağzından bir belə söz çıxa; amma əgər çıxsa, – dəxi məlumdur ki, nə ola bilər və hər kəs mənə cavab versə ki, “heç zad olmaz, yəni şeyx Əbdülhüda belə sözü danışsa da, dəxi Osmanlı işləri geri qayıtmaz”, – onda mən haman adamdan təvəqqə edərəm ki, mənim qabağıma sübut qoysun, təvəqqə edərəm məni başa salsın görək, Təbrizlə İstambulun nədir təfavütü? * * * Amma zəhrimar olsun bu payız fəsli; qurtarmaq da bilmir, çox uzun olur. Payızdan da sonra qış gəlir; dəxi də qəm artıran. Bahar da ki, Allah bilsin, nə vaxt gələcək… Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 25 avqust 1908, №34 * * * Bəs nə vaxt? Bəzi vaxt bəzi ruznamələrdə bəzi yazıçılarımız belə rəvayət eləyirlər ki, yer üzündə müsəlmanların hamısından artıq tərəqqi edən və gözüaçıq – Rusiya və Qafqaz müsəlmanlarıdır. Zarafat eləmirəm ha! Bu sözləri mən bir yerdə oxumuşam. Kənardan işin zahirinə baxanda, doğrudan, adamın fikrinə gəlir ki, bəlkə həqiqətdə belədir ki, yazırlar. Məsələn, nə qədər bizim darülfünun qurtaran cavanlarımız var, nə qədər bizim qız məktəblərimiz var, qiraətxanalarımız, cəmiyyəti-xeyriyyəmiz, xüsusi məktəb və mədrəsələrimiz və bunlara oxşayan şeylərimiz… Doğrudur, kənardan baxanda o qədər tərəqqi eləmiş görsənirik ki, hətta Buzovna kəndində yun satan Ruhullanın qara tut ağacının möcüz göstərməyinə də şəkk eləyirik. Amma həqiqətdə belədirmi ki, yazırlar? Yəni doğrudurmu ki, qeyri din qardaşlarımıza nisbətən biz çox qabağa getmişik? Mən qorxuram ki, bir az belə olmaya! * * * Hələ Misir, Osmanlı, Əfqanıstan və qeyriləri qalsın kənarda, götürək Allahın İranını ki, həmişə biz ona yuxarıdan-aşağı baxmışıq. Görək hələ İranın yanında biz nəçiyik? İndiyədək İran adı çəkiləndə həmişə bizim yadımıza “xabiqəflət” düşüb; yəni iranlıları “yatan” və özümüzü yuxudan duran hesab eləmişik. Amma indi gəl gör iranlılar nə işdədirlər və biz nə qayırırıq. Neçə yüz ildən sonra biz o dərəcəyə çata bilərik ki, məsələn, öz içimizdən imam cümələri kənar edək? Bizim hansı bir şəhərimizdə Təbriz mir haşımları tapılmaz? Təbrizin yarısı Mir Haşımın qanını içməyə hazırdır; amma bizim mir haşımlar yenə məclislərdə yuxarı başa keçirlər. Əgər biz bəyənmədiyimiz İranda ordubadlı Ağ Seyidin uşaqları gedib kəndlərdə dilsiz-ağızsız və dünyadan bixəbər kəndliləri min hiylə ilə tovlayıb, onların var-yoxunu yığıb gətirələr, – iranlılar belə lotuları dəxi öz içlərinə qoymazlar; amma bizim içimizdə bu cür “ağa”lar ən əziz və möhtərəm vücud hesab olunurlar. Şükr Allaha olsun ki, bizim içimizdə müctəhid Hacı Mirzə Həsən ağalar da var! Amma bizim qəzetlər hər bir nömrələrində müctəhid Hacı Mirzə Həsən ağaya yaman deyə-deyə öz Hacı Mirzə Həsən ağalarımızı guya ki, heç görmürlər. Xorasan vəkili Ağa Mirzə Əli ağaya indi Tehranda və Xorasanda min lənət oxuyurlar. On min lənət oxuyurlar Xoyun İmam Cüməsinə. Yüz min lənət oxuyurlar Şiraz vəkili Hacı Seyid Cəfər ağaya. Min-min lənət oxuyurlar Tehran vəkili Hacı Seyid İbrahim ağaya. Bu saydığımız ağalar ən hörmətli üləma və sadat zümrəsindəndirlər. İki il bundan irəli bu cənablar İran əhalisinə behiştin açarlarını paylayırdılar, amma indi bunların salamına da cavab verən yoxdur. Neçə yüz ildən sonra biz də o məqama çata bilərik ki, gözümüzü açıb dostumuzu və düşmənlərimizi tanıyaq? Bir yandan Mir Yəhya ağalar avam qardaşlarımızın canına daraşıb, zəli kimi qanlarını sorurlar, bir yandan da, məsələn, Salyanın Şilli məhəlləsində müsəlman mehmanxanasında (eyib olmasın) ağsaqqal qoca kişilərimiz balkonda əyləşib gözləyirlər, gözləyirlər, axırda qəşəng paltarlı cavan uşaqlar bir-bir gəlib, başlayırlar o tərəf-bu tərəfə keçməyə. Dəxi bunlara mən nə deyim? Allah özü dadımıza çatsın. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 1 sentyabr 1908, №35 * * * Müvafiq qaidə Hər bir xəbər ki Bakıdan gəlir – hamısı müvafiq – qaidədir və heç elə bir xəbər eşitmirsən ki, ağla sığışmasın. Hər nə ki eşidirsən, heç təəccüb eləmirsən və deyirsən ki, elə belə də gərək olsun. Məsələn, bir nümunə gətirək: Deyirlər, günlərin bir günü, yəni bu yavuq vaxtlarda bir iranlı, adı da Məhəmmədəli, adsız-sansız bir kasıb həmşəri nədən söz düşübsə Məhəmmədəli şahın barəsində bir az namehriban danışıb, yəni türki sözü deyib “Məhəmmədəli şah belə-belə olsun” (məsələn, ola bilər ki, deyib Məhəmmədəli şah cəhənnəmə-gora getsin). Bunu bir neçə bakılı eşidir. “Vadə, şahı söyürsən? Olan, bir Allahi söhbət başına qəhətdi, adə Xanqulu, ağacı vər mənə görüm bu həmşəri nə qələt eliyir”. Yazıq iranlı bakılılara yalvarıb deyir ki, “ay qardaşlar, sizə nə dəxli var ki, mən şahı söyürəm? Mən özüm iranlı, şah da özümün, mən də Məhəmmədəli, şah da Məhəmmədəli, hələ bilmirəm sizə nə dəxli var? Əgər şah özgə padşahlar kimi olsaydı, mən gəlib siz tək millətin içinə düşməzdim. Hərdənbir istəyirəm əhli-əyalımı götürüb gedəm vətənimə, amma qorxuram ki, bir gün şah adam göndərib oğlumu apara qata hərəmxanasına. Burada da ki qalıram, eybi yoxdur, qalanda nə olar ki? Bura da bir vilayətdi; hərçənd Bakı da maşallah, cəhənnəmin bir guşəsinə oxşuyur, amma buna mənim ürəyim sıxılmır, ancaq mən bircə şeydən yana dərd eləyirəm: sübh vaxtı həmişə yerimdən durub küçəyə çıxanda gərək üzüm sizin üzünüzə sataşa. Bircə buna ürəyim sıxılır”. Mətləbdən uzaq düşdük. Hələ özgə söhbət qalsın kənarda, qəsdimiz bakılıların şaha kömək çıxmaqlarından danışmaqdır. Hər bir xəbər ki Bakıdan gəlir-hamısı müvafiqi-qaidədir və heç elə bir söz eşitmirsən ki, adamın beyninə batmasın. İndi də eşidirsən ki, bakılılar Məhəmmədəli şahın tərəfini saxlayırlar. Çox müvafiq-qaidə və ağılkəsən işdir. Həmişə mənim yanımda Məhəmmədəli şahın sifətlərini bir-bir sayanda-hər bir şeydən qabaq mənim yadıma Bakı şəhəri düşür. Doğrudan da şaha layiq şəhərdir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 1 sentyabr 1908, №35 * * * Müəllimlər Payız fəsli daxil oldu. Dərslər başlandı. İndi müəllimlərimizin barəsində bir az söhbət eləsək, heç pis olmaz. * * * Hər kəs yüz ildən sonra Qafqaz müsəlmanlarının məktəb işlərindən xəbərdar olmaq istəsə, onlar üçün bu bir neçə sətri yazmaq olar: İndi Qafqazda heç müsəlman məktəbi yoxdur ki, orada müəllimlərin içində bir nəfər, ya iki nəfər sarıqlı müəllim olmasın. O ki qaldı hökumət məktəbləri, – əgər orada oxuyan uşaqların bir qədəri müsəlmanlar olsa, burada bir nəfər sarıqlı müəllim əlbəttə tapılar. Bu dediyimiz sarıqlı müəllimlərin bəzisi prixod mollalarıdır, amma çoxu qazılardan və məclis üzvlərindəndirlər; yəni bunların hamısı idareyi-ruhaniyyənin məvacib alan qulluqçularıdır. Həmin sarıqlı müəllimlərimiz öz dairələrində camaat içində nüfuz sahibi bir adamlardır. İdareyi-ruhaniyyə tərəfindən rəsmi qulluqlarından savayı bunlar camaat içində həm vaizdirlər, həm mərsiyəxandırlar və məlumdur ki, heç bir xeyir və şər məclislərimiz bunlarsız ötüşə bilməz. Bununla bərabər, bunların hər biri bir məktəbdə və bəlkə iki-üç məktəbdə müəllim hesab olunurlar. Demək olmaz ki, bu sarıqlı müəllimlərimiz müəllimlikdən çox məvacib alırlar; məsələn, Danabaş kəndində Molla Tarqulu müəllimlikdən ayda on dörd şahı iki qəpik alır. * * * Verdikləri dərs hər yerdə bir cürdür və çox məvacib alanla az məvacib alanın bu barədə təfavütü yoxdur. Əvvələn, nə vaxt ki, kefləri istədi, – dərsə gedəcəklər, nə vaxta ki, kefləri istəmədi, yainki vaxtları olmadı, – getməyəcəklər. Orucluqda və məhərrəmlikdə heç dərs deməzlər; çünki yarmarka vaxtı çox şüğlləri olur.Özgə vaxtlarda da ölü yerinə getsələr, kəbin kəsməyə və talaq verməyə getsələr, qonaqlığa, təziyəyə, mərsiyəyə, müsəllaya, qəbr üstə, camaat namazına, əshabi-kəhf ziyarətinə və qeyri min-min bu cür işlərə məşğul olanda, söz yox, dərsə gedə bilməzlər. Çünki məvacib öz vaxtında yetişəcək. Məsələn, Bakıda Molla Ruhulla əfəndi həmişə məsciddə və minbərdə ola-ola iki şəhər məktəbində və bir də “Səadət”də, ya qeyri bir məktəbdə müəllim hesab olunur. Amma şəhər məktəblərinin birində, məsələn, ildə yetmiş beş dərsin qırx beşini ötürür və ancaq otuz dərsə gedə bilir. Dəxi yazıq nə eləsin, parçalana bilməz ki? * * * Verdikləri dərslər də həmişə bir cürdür: əvvəlinci şöbədə – şəkkiyyat, ikinci şöbədə – Övc-ibn-Ünqün tərifi, üçüncü şöbədə – “səngini-bədəni-xudra bər payi-çəp əndazəd”. Hər yerdə bir cürdür: istər Danabaş kəndində, istər Ordubad mədrəsələrində, istər Tiflis gimnaziyalarında, istər Bakının behiştlik məktəblərində. Hələ bu dəfəliyə bəsdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 sentyabr 1908, №36 * * * Şeytan Şeytan, şeytan, şeytan… Müsəlman ömründə bir qədəm qoya bilmir, heç bir işə yapışa bilmir ki, orada şeytan olmasın. Dünyanın heç bir nöqtəsində, heç bir tayfa arasında şeytan o qədər modda deyil ki, biz müsəlmanların arasındadır. Hər bir işdə, hər bir məqamda, məscid və minbərdən başlamış – evlərimizə, küçələrimizədək öz qəlblərimizi şeytanın adı ilə doldurmuşuq. Belə fərz edək ki, indi rəməzan daxil oldu. Vaizlərimiz minbərə çıxıb əvvəl xanlarımıza, əğniyalarımıza?, qolu çomaqlılarımıza və qoçularımıza rəhmət oxuyub, axırda deyəcəklər: “allah şeytana lənət eləsin!”. Balaca uşaqlarımızı “xortdan”dan və “damdabaca”dan qorxuzan kimi, müsəlmanları “əyyami-tüfuliyyət”də? şeytandan qorxuzublar ki, bir-birini öldürməsin və bir-birinin toyüğünü oğurlamasın. Balaca uşaqlar gecələr yatmayıb şıltaq eləyəndə, anaları istəyiblər şirin yuxudan ayılıb uşağa süd versinlər, ya görsünlər niyə uşaq ağlayır və bəlkə uşağı birə sancır, ya bəlkə bir özgə dərdi var. Tənbəl analar uşağı xortdandan qorxuzublar ki, səsini kəsib yatsın. Uşaq, doğrudur, sakit olub, amma on beş yaşa çatana kimi uşaq elə bilib ki, dünyada bir xortdan var ki, gecələr gəlib ağlayan uşaqları götürüb aparır qaranlıq meşələrə… Həmçinin böyüklərimiz… Neçə-neçə qərinələrdən bəri müsəlman elə xəyal eləyir ki, “şeytan” adında onun bir düşməni var ki, həmişə istəyir onu yoldan çıxartsın. Müsəlmanın təsəvvüründə bu şeytan bir hiyləgər məxluqdur, başında bir taskülah var, məsələn, Naxçıvanda balaca uşaqlar başlarına qoyan kimi bir şeydir və bu taskülahın ucu mizdir və ucundan zınqırov asılıb və bu şeytanın gödək paltarı var və şeytanın quyruğu var; gözündən biclik yağır və bir gözü də kordur. Bir gün bu kor şeytan istədi Bəni-İsrail qövmündən Bər Sisa adında bir abidi yoldan çıxartsın və fikirləşdi, fikirləşdi, axırda bir qızı xəstə elədi və qızın qohumlarına dedi ki, bu qızın davası həmin abidin əlindədir. Qızı apardılar abidin yanına və məlun şeytan abidi yoldan çıxartdı. Və yenə rəvayətdir ki, İstambulda iranlı və qafqazlı hürriyyətpərəstləri beş yüz lirə cəm eləmişdilər ki, göndərsinlər Təbrizin füqərasına və istəyirdilər bu pulları Qastilla adında bir Rum taciri vasitəsilə göndərsinlər, amma kor şeytan gedib iki nəfər şəxsin paltarını geyib (bu iki nəfərin biri “dəstmalçı” və biri də Hacı Həsənəlidir), bəli, bu iki nəfərin paltarını geyib, gedib Qastillaya gizlincə deyib ki, bu pul gedir Səttarxana patron-tüfəng almağa, xəbər verərik Rəhimxana sənin evini və kantorunu Təbrizdə dağıdar. Bu minvalla kor şeytan qoymur yığılmış pullar göndərilsin Təbrizə. Özgə bir millət düşməndən ehtiyat eləyəndə müsəlman şeytandan qorxur; özgələri meşədə ayıdan ehtiyat eləyəndə müsəlmanın yadına “div” düşür; çöllərdə birisi qurddan qorxanda müsəlman “quli-biyabani”dən qorxur; özgə millət bir qaranlıq yerdə heç bir şeydən qorxmayanda, otuz beş yaşında igid müsəlman “cin”dən qorxur. Cindən, pirdən, mardan, cəldən, siyahdan, hənacədən, tərfandan, sələbdən… dünya və aləmdən müsəlman qorxur. Həmişə müsəlman Allahı köməyə çağıranda deyir ki, “bari pərvərdigara, sən məni şeytandan saxla!”, “pənah aparıram Allaha şeytanirəcimdən”. “Tərəqqi”nin “Həmin adam”ı elə xəyal eləməsin ki, burada şeytandan murad Qarabağ və Naxçıvan şeytanlarıdır. Burada şeytandan murad həmin kor şeytandır ki, taskülahından zınqırov asılıb; həmin kor şeytandır ki, müsəlman kitablarının hamısında onun tərifi var; haman kor şeytandır ki, indi bu saat Qarayazı kəndində “molla davası” salıb və axırda iş o yerə çatıb ki, mollaların ikisi də gəliblər Tiflisə və hərəsi dalına üç kəllə qənd alıb, biri qəndi daşıyır konsulxanaya, biri daşıyır şeyxülislamın idarəsinə. Allah şeytana lənət eləsin! Hələ çox çəkər… Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 sentyabr 1908, №37 * * * Müsəlman adları Bu yazdığım mətləbi ancaq müsəlman qəzetxanalarında işləyən adamlar başa düşə bilər-özgələr başa düşməzlər. Görürsən ki, idarəyə bir belə kağız gəldi: “Molla Nəsrəddin” idarəsinə 21 qəpiklik marka göndərdim və təvəqqə edirəm ki, mənim jurnalımı dəxi İrəvana göndərməyəsiniz, göndərəsiniz Naxçıvana ərtərəfi müştəri Məşədi Qasım Hacı Pirverdi oğlu”. Söz yox ki, idarənin borcudur bu kağıza əməl eləsin. Əvvəl gərək açaq dəftəri, Məşədi Qasımın adını tapaq. İrəvanı pozaq və yazaq Naxçıvan. Açırıq dəftəri, baxırıq, baxırıq, axtarırıq, axtarırıq, amma tapılmır. Məlum olsun ki, müştərilərin adları əlifba qaydası ilə yazılır. Məsələn, Məşədi Qasım kimi adlar məşədilərin cərgəsində yazılır, məsələn, Məşədi Qasım, Məşdi Heydər, Məşədi Əli, Məşədi Haqverdi… Amma Məşədi Qasıməli tapılmır. Axtarırıq, axtarırıq və yoruluruq. Axırda necə zəhmətlərdən və başağrısından sonra məlum olur ki, “qaf” hərfinin cərgəsində yazılıb: “Qasım Hacı Pirverdi oğlu”. Demək ki, bu alicənab üç-dörd ay bundan qabaq məhz Qasım imiş və ziyarətə müşərrəf olandan sonra olub “Məşədi Qasım”. Bu belə. Hələ bu cür də olur: Məsələn, Kərbəlayi Baxşəli Hacı Bağır oğlu yazır ki, “mənim filan nömrüm gəlib çatmadı, təvəqqə edirəm göndərəsiniz”. Biz genə məcburuq bu şəxsin adını kitabda tapıb görək bu adam bizə nə vaxt və nə qədər pul göndərib və bəlkə pulunun müddəti tamam olub ki, biz bunun jurnalını kəsmişik. Axtarırıq “Kərbəyalı Bəxşəli, Kərbəlayı Bəxşəli, Kərbəlayı Bəxşəli” – tapılmır. İki gün axtarırıq tapılmır. Sonra məlum olur ki, “ba” cərgəsində yazılıb müştəri “Bağırov Kərbəlayı Baxış”. Yəni il başında bizə abunə yazılanda adını yazıb Bağırov Kərbəlayı Baxış, amma indi kağızda adını yazır “Kərbəlayı Baxşəli Hacı Bağır oğlu”. Məhz qəzetxana işindən xəbərdar olan bilər ki, bu cür ad dəyişmək məsələsi nə qədər idarələrin zəhmətini artırır. Hamı görür ki, müştərilərimizin adreslərinin üstünə bir nömrə qoymuşuq və hər müştərinin bir nömrəsi var. Özgə millətlər içində müştəri idarəyə kağız yazanda çox vaxt heç adını da yazmır. Məhz yazır “filan nömrədə yazılan müştəri”, məsələn, müştəri nömrə 195. Əgər belə yazılsa, biz kor da olsaq, haman dəqiqə müştərinin adını taparıq. Amma indiyədək bir nəfər adam olmayıb ki, bizə kağız yazanda nömrəsini nişan versin. * * * Bu da belə. Ad dəyişməkdə müsəlmanlara heç bir millət çatmaz. Biri yazır: “Mirzə Əhməd Əhmədzadə”, haman adam bir özgə yerdə yazır: “Ağa Məhəmməd Əhməd oğlu”, o biri gün yazır; “Məhəmməd ibn Əhməd”. Çox ittifaq düşüb ki, səhvən bir adamın adını biz dörd yerdə dəftərə yazmışıq. Sonra məlum olubdur ki, bu dörd adam ancaq haman bir adam imiş. Bir vaxt var idi ki, müsəlmanlar hamısı “of” idilər. Sonra hürriyyət söhbəti başlandı və müsəlmanlar hamısı “zadə” oldular. İndi də adamlar qarışıb bir-birinə: rusca yazırlar: “Mahmudov”, müsəlmanca yazırlar: “Mahmudzadə”, rusca: “Axundov”, müsəlmanca: “Axunzadə”. * * * Millətlər içində söylüyürlər ki, müsəlmanların heç bir şeyi dəyişmək ilə araları yoxdu: Doğrudan, köhnə adətlərimizi müqəddəs kimi bir şey hesab eliyirik və bozbaşın çölməyini də dəyişib özgə çölməkdə bozbaş bişirənləri babi hesab eliyirik. Amma ad dəyişməkdə dünyada mislimiz yoxdur. Hər bir kərbəlayı və məşədi küçədə bir aşnasına rast gələndə çox vaxt ona diqqət tutur ki, “ay namərd, hələ indiyə kimi niyə adını dəyişmiyibsən?”. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 15 sentyabr 1908, №37 * * * Hümayun Qəzetələrdə oxuduq ki, təzə təyin olunmuş İrəvan konsulu Ağayi-Zəhir Hümayuni İrəvanda İran əhli çoxdan gözlüyürmişlər və oxuduq ki, konsul cənablarının pişvasına hədsiz adam çıxıb. Oxuduq ki, indiyədək heç bir konsul bu cəlal ilə şəhərə varid olmuyub. Bunu da oxuduq ki, konsul cənabları dünyada bir elm qalmıyıb ki, oxumamış olsun. Bombeydə ingilis dilini mükəmməl təhsil edib, rus dilini necə ki, lazımdır bilir, məktəbin aşiqidir və millətin məşuqidir, dəxi nələr, nələr və nələr. “İsmi-şan Mirəlixan, ləqəbi-şan Zəhiri-Hümayun, rütbeyi-əmirpənci daştə və sahibmənsəbi-nizami həstənd, filan və filan”. Bunların hamısını oxuduq. Amma bircə bu yaddan çıxıb yazılmıyıb ki, “bari təala hüsnra bədəh cüzvei-qismət fərmudə əzon cümlə yeki cüzvei-betəmam ələmiyan dadə və noh cüzvei-digər nuri-cəmal və pirayeyi-kəmal ağayi-Zəhiri Hümayun saxt və ərbabisənaəti-nücum güyənd ki, talei-fərxəndeyi-on vücudi-sərətan bud afitad dər tale və Ütarid dər düvvüm və Zühəl və Qəmər dər nöhhüm və Mərrix dər yazdəhüm və Müştəri və Zöhrə dər dəvazdəhhüm lacərəm dər ğayət cəmal və nəhayət, kəmal üftadə, dər hüsnü məlahət nəzir və həmta nədaşt… “. Doğrudur, Qafqaz şəhərinə təzə konsul varid olanda cəmi iranlılar uşaq kimi qaçırlar konsulun pişvasına. Nəinki ondan ötrü qaçırlar ki, Zəhiri-Hümayuna aşiqdirlər, xeyr, Zəhiri-Hümayunu hələ onlar görmüyüblər. Ondan ötrü qaçırlar ki, konsulun gözünə görsənsinlər və bir vaxt konsul onlara zülm eliyəndə desinlər: “Ay namərd, axır sən bizim şəhərə təşrif gətirən günü mən bir cüt başmaq yırtdım!..” Aşkar işdir ki, hələ hamballar və əttarlar Zəhiri-Hümayun cənablarını tanımırlar. Zəhiri-Hümayun cənablarını ancaq biz tanıyırıq. Bizə məlumdur ki, bu cənab Hacı Müfaxirüddövlənin bacısı oğludur və bir vaxt Təbrizdə Acı körpüsünü tərəziyə qoyub satanda Zəhiri-Hümayun cənabları daşların hesabını tuturdu. “Zəbani-ingilisira bətövri mükəmməl dara həstənd, cinon çe dər Bombay təhsili-ümumi-cədidəra baingilis nəmudə…” Allah yalançının evini dağıtsın! Qardaş, gəl əyri oturaq, düz danışaq. Mükəmməl ingiliscə bilən konsulu nə səbəbə Bəndər-bişəhr kimi yerə göndərmirlər, göndərirlər İrəvana. İrəvan həmşərisinə “ədə qırışmal, gəl bilet al” deməkdən ötrü məgər mükəmməl ingiliscə bilmək də lazımdır? Sən yazırsan ki, konsul cənabları ingilis dilini Bombeydə təhsil eliyib. Amma vəbalı deyənlərin boynuna olsun, deyirlər ki, Zəhiri-Hümayun cənabları ömründə heç Bombeyi görmüyübdür də. O ki qaldı rusca bilməyi, bu barədə heç sözum yoxdur, ola bilər ki, Təbrizdə Acı körpü məsələsində rusca bir az bilməyi lazım görüb Şapşal rəfiqindən rusca bir az dərs alıb. Amma bəndəyə məlum olan budur ki, yavuqlarda konsul cənabları Tiflisdə fayton ilə konsulxanaya düşəndə faytonçu ilə pul hesabını kəsməkdən ötrü küçədən keçən bir yad adamdan soruşurdu ki, “aşna, sən Allah, sən rusca bilirsən, gəl bu faytonçu ilə mənim hesabımı kəs”. Vəbalı görənlərin və eşidənlərin boynuna. Rüşəvət alıb, ya bir dəfə “mən ölümə” aldanıb Hümayunlar barəsində qəzetələrə uzun təriflər yazmaq çox asandır, amma bu zibilləri təmizləmək bir az çətindir. Bir də bir belə söz gözümə sataşdı ki, guya cənab konsul İrəvana gəlibdir “bəraji-pərəstariyi-müştiyirüəya-İran”. Amma mən elə qanıram ki, bu sözlər konsul barəsində tamamən böhtandır və böhtan danışmaq da yaxşı iş deyil. Bunlar keçəndən sora hələ sən bir mənə de görüm, necə utanmadın o qədər Təbriz sözlərini götürüb qəzetəyə yazdın? Vallah, eyibdi!.. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 22 sentyabr 1908, №38 * * * Lal oyunu Allah bir para pis adamların ömründən kəsib qoysun cənab Levitskinin ömrünün üstünə. Kişi bir elə yadigar qoyubdur ki, hər kəsin yadına düşəndə ona min rəhmət oxuyacaq. “Lal oyunu” üsulu ilə dərs vermək qaydası axırda Şamaxıya da gedib çıxdı. Bu günlərdə Şamaxı məktəblərində müəllimin biri uşaqlara rus dilini belə öyrədirmiş: müəllim müsəlman uşaqlarından soruşub “isladki” nədir? Müsəlman uşaqları biliblər ki, “isladki”, yəni şirin deməkdir. Amma qorxublar müsəlmanca deməyiblər və mat qalıb baxıblar müəllimin üzünə. Müəllim cibindən bir tikə qənd çıxardıb qoyub uşaqların birinin ağzına və deyib “vot isladki”, yəni “bax, şirin buna deyərlər”. Sonra müəllim genə soruşub “qorki” nədir? Uşaqların bir parası bilirmiş ki “qorki” acı deməkdir, amma bir kəs səsini çıxartmayıb (çünki lal oyunu qaydası ilə müsəlmanca bir söz də danışmaq olmaz). Bəli, müəllim görüb ki, uşaqlar dinmirlər, yavaşca cibindən bir balaca kağıza bükülmüş bir atım “kinə” çıxardıb (haman kinə ki, qızdırmalıya verərlər) istəyib qoysun uşaqların birinin ağzına, uşaq istəməyib kinəni yesin. Müəllim uşaqlara hökm eləyib, bu biədəb uşağı çığırda-çığırda yıxıblar yerə və kinəni zornan doldurublar uşağın ağzına. Elə ki, uşaq başlayıb ağız-gözünü turşutmağa, müəllim deyib: “Bax “qorki” buna deyərlər”. Bir gün də küçədən keçənlər baxıb görüblər ki, məktəbdə uşaqların hamısı bir-birilə öpüşür. Sonra məlum olub ki, uçitel istəyirmiş uşaqlara “tselovat” sözünün mənasını öyrətsin. Bir neçə məşədi bunu görcək məktəbin rəisinə ərizə aparıb veriblər ki, “biz də rusca oxumaq istəyirik”. Qərəz ki, heç belə dərs olmaz! Dəli “Molla Nəsrəddin”, 22 sentyabr 1908, №38 * * * Politika aləmindən Politika aləmində bu günlərdə iki əhəmiyyətli hadisə əmələ gəlib: Bolqariya hökuməti Osmanlı sultanının itaətindən çıxıb, müstəqil hökumət olmağını rəsmi surətdə elan etdi və Avstriya hökuməti Bosniya və Hersək vilayətini sahibləndiyini Avropaya xəbər verdi. Bosniya və Hersək Osmanlı vilayətlərindəndir. Dəxi bu barədə biz nə yazaq? Allah mərdümazara lənət eləsin. Hələ mən bu Avstriyanın və Bolqariyanın bir işinə təəccüb eləyirəm: indi hələ zorbazorluq eləyirlər. Onunla işim yoxdur; çünki dünyanın qaydası bunadır. İndi gəl sən bunların bicliyinə bax: Avstriya günahı Bolqariyanın boynuna yıxır, deyir ki, Bolqariya cızığından çıxmayaydı, mən də Osmanlı torpağını zəbt eləməyəydim; Bolqariya da deyir ki, mən də Avstriyanın acığına çızığımdan çıxdım. O niyə xalqın yerini zorlayır, mən də zor eləyəcəyəm… Xülasə, bunları zarafat üçün yazırıq. Amma doğrudan da, Avstriya və Bolqariya indi az qalıblar elə belə danışalar; çünki əllərində heç bir bəhanə yoxdur. * * * Mən səhərlər yerimdən durub, akoşkadan küçəyə baxıb görürəm ki, bir gürcü bir ulağın üstə iki səbət qara üzüm çatıb, çığıra-çığıra satır. Mən buna heç təəccüb eləmirəm. Bir yandan da eşidəndə ki, bir balaca hökumət, yainki böyük hökumət Osmanlının bir tərəfini sahibləndi – buna da təəccüb eləmirəm. Nə kəndlinin üzüm satmağına təəccüb eləyirəm, nə Osmanlının xırdalanmağına. Doğrudan, bəlkə Osmanlı hökumətinə göz dəydi? Axır keçən vaxtlarda Osmanlı adı gələndə zəlzələ olardı? Allah bədnəzərdən saxlasın. * * * Heç sözüm yoxdur, hələ bunlar da heç. İndi bundan aşağı bir neçə söz deyəcəyəm; amma zarafatnan deməyəcəyəm. Vallah, billah doğru və ciddi danışacağam. Bu işlərin hamısına biz gərək təəssüf edək və məhəbbətimizi osmanlı qardaşlarımızdan uzaq eləməyək. Təəssüf edək ki, bunlar insaniyyət və mədəniyyət yoluna təzə qədəm qoyduqları yerdə Avstriya və Bolqariya hökumətlərinin hərəkətlərindən nəhayət dərəcədə məyus oldular. Amma burda bircə mətləb var. Kimdir müqəssir? Doğrudur, Avstriya, Bolqariya düz iş tutmayıblar; doğrudur, bunlar insaniyyət və beynəlmiləl qanunlarını pozublar. Amma yenə axtaraq, görək kimdir burda günahkar? Niyə bu işlər belə olur? Niyə elə dünyada hər nə bəla var, – müsəlmanların başına gəlir? Biz deyirik ki, Avropa hökumətləri xəyallarında qoyublar cəmi müsəlman hökumətlərini yer üzündən götürüb, özlərinə müti eləsinlər. Amma mən deyirəm ki, Avropa hökumətləri gözləyirlər ki, nə vaxt müsəlman hökumətləri öz-özlərini yer üzündən götürsələr, o vədə onlar da müsəlmanları sahiblənsinlər. Düşmən bizə zor eləyəndə bir ona lənət oxuyub, otururuq yerimizdə; amma bunu yadımızdan çıxardırıq ki, güclünün peşəsi zəifi ələ gətirməkdir. Avstriyadan küsürük ki, bir tikə vilayətimizi zəbt elədi; amma indi Avstriya yeddi milyonluq qoşununu Osmanlı sərhəddinə yeritsə, gərək yalvarıb döşənək ayağına və deyək ki, “halal xoşun olsun”. Bolqariyadan narazıyıq ki, niyə Suri-İsrafil çalınana kimi bizə baş yendirmədi? Amma gözümüzün qabağında ola-ola bunu indiyə kimi fikirləşməmişik ki, osmanlı zülmündən xilas olandan indiyədək məşrutə sayəsində Bolqariya hökuməti üz qoyub tərəqqiyə. Bunu düşünməmişik ki, Bolqariyada hökumət qanununa görə altı yaşından on iki yaşına kimi uşaqlar məcburən gərək məktəbə gedələr. Hələ min səkkiz yüz həştad səkkizinci ilin statistik hesabına görə, Bolqariyada yüz yetmiş iki min oğlan uşağı və qırx min qız uşağı ancaq mübtədi məktəblərdə dərs oxuyurmuşlar, savayı orta və uca məktəblərdə. Bəli, bir balaca Bolqariyada. Amma biz?... Bolqariya və Avstriya bizi təsxir eləyəndə biz darülfünunlarımızda, məsələn, bir kitabı açırıq tələbənin qabağına və deyirik: “Hey, oxu” və tələbə də səcdəyə düşən kimi, başını aşağı əyib, yırğalana-yırğalana oxuyur: “Fəsli-çəharüm. Dər təsxiri-afitab. Şəxsi ki xahəd təsxiri-afitab konəd, bayəd hər ruz dübarə qüsl konəd və caməhayi-zərd ya sürx bepuşəd və təzimi-afitab konəd. Bəd əz on şürudər təsxir nümayəd və bayəd ruzi dü bar daxili-məndil şəvəd və bəin əcza bexur konəd: kəndiri-səfid, zəfəran, müşk, güli-sərv, həlileyi-zərd və güli-ənar və udi-qumar və kəfi-dərya bərabər kuftə və puxtə hər ruzi pəncahü yekküm şəvəd, cəmi künuz və dəfain ərz dər nəzəri-vey bəcilvə dər ayəd və ruhi-afitab besurəthayi xub beyayəd və ba u besüxən məşğul şavəd”. Vəssəlam. Dəxi nə istəyirsən? Gözəl surətləri aldın ixtiyarına, istəyirsən hər gün birini siğə elə; yoxsa nə bilim, Bolqariya belə gəldi, Avstriya elə getdi. Cəhənnəmə getsin hər ikisi. Başım ağrıyır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 29 sentyabr 1908, №39 * * * Bir para sözlər Osmanlı kəndlərində və xırda şəhərlərində indi heç kəsin xəbəri yoxdur ki, dunyada nə işlər törəyir. O səbəbə ki, Osmanlıda qəzet və jurnallar həmişə qədəğən olublar. * * * Yaranmışların hamısı öləcək: istər gəda ola, istər padşah ola; necə ki, mərsiyəxanlarımız hər gun müsəlmanlara deyirlər: “öləcəksən, əgər ki, şah olasan”. * * * Uzun arxalıqla qanuni-əsasi heç vaxt bir-birini tutmaz. Hər kəs uzun arxalıq geyir, -gərək qanuni-əsasidən əl çəksin. * * * Şəhərlərin birində bizim jurnal satan vəkilimiz baxıb görüb ki, jurnal alanlar oxuyandan sonra jurnalı verirlər bir özgəsinə oxumağa və bu cəhətdən jurnalımız az satılır. Vəkilimiz gedib polisəyə şikayət edib ki, bu qaydanı hökumət qədəğən eləsin. Polisə cavab verib ki, “mənə bunun dəxli yoxdur”. * * * Dünən bir müsəlman idarəmizə gəlib və əlində bir müsəlman qəzeti gətirib soruşur: – Ay Molla Nəsrəddin, sən Allah, bir de görüm bu nə vilayətdir ki, yazılıb: “bu sənə”-Dedim: Bu vilayət qabaqca Osmanlı vilayətlərindən idi ki, indi oranı Avstriya qəsb eləyib. Müsəlman bir az baxandan sonra yenə barmağını qəzetin bir yerinə qoyub soruşdu ki, “Hərsək” vilayətinə niyə belə pis ad qoyublar? Məgər burada çox it olur? Mən dedim ki, “yox ondan ötrü deyil, “hərsək” fars sözü deyil, vilayət adıdır, o da Bosniya kimi şeydir”. Müsəlman gedəndən sonra öz-özümə dedim: “hələ biz də bu hürufat ilə istəyirik ki, özgə millətlərlə kəllə-kəlləyə verək”. * * * Gəncə üzümü çox yeməli olur. * * * Sultan Əbdulhəmidin məxsusi şeyxi özü kimi müftəxor mollalara şeyxlik icazənaməsi paylayıb, rüşvətləri ciblərinə dolduranda nə sultan Həmidin, nə şeyxlərin yadına düşürdü ki, bir vaxt olar, bolqarlar, kritlər və bosniyalar Osmanlını atıb gedərlər özgələrə yapışarlar; necə ki, aşıqlar oxuyarlar: “bir vaxt olar sən də məni atarsan”. * * * Tehranda şeyx Fəzlullah “Əsrari-Qasimi” kitabının üzündən təzə qanuni-əsasi yazıb. Amma deyirlər ki, zalım oğlu çox yaxşı yazıb. * * * Belə görürəm ki, Avropa hökumətləri bir az çığır-bağırdan sonra Bolqariya və Avstriya məsələsini axırda Allaha tapşıracaqlar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 oktyabr 1908, №40 * * * Mömin Mömin adam əmanətə xəyanət etməz. Culfada Məhəmmədovların mübaşiri Kərbəlayı Hüseyn Allahın məxluquna zülm eləyirdi və axırda xalq ictima edib onun şərini dəf elədilər. O getdi öz işinə. Onun yerinə indi bir Məşədi Muxtar peyda olub. İndi bu yazığın işi lap çətinə düşüb. Bu da bilmir xalqa zülm eləsin, ya eləməsin. Əgər bu da başlıyıb zülm eləsə, genə camaat başlayacaqlar bunu da daşa basmağa. Məlumdur ki, Culfada nataraş adam çoxdu. Bura da Hind arxı deyil ki, pasrednik nə istəyir eləsin, yainki İrəvan şəhəri deyil ki, dövlətli hacılar bankı əllərinə alsınlar və banka veksil gətirən müsəlmanları hər tövr incitmək ilə nüfuz qazansınlar. Bəli, Məşədi Muxtar indi bilmir nə eləsin: zülm eləsə, olmuyacaq, eləməsə də-əmanətə xəyanət eləmiş olacaq, bunu da ki öz üstünə götürə bilməz, çünki kişi bir mömin adamdır. Məsələn, bir həftə bundan irəli Xanməhəmməd adında bir nəfər adam dağdan iki pud təndir torpağı qazıb gətirmişdi ki, keçirdib rus tərəfində satsın. Məşədi Muxtar xəbərdar olub bəzi sual-cavabdan sora Xanməhəmməd on səkkiz manat cərimə alıb və deyib ki, “Ağa Həsən Həncəli məni əmin bilib bu kəndləri mənə tapşırıb və İranda hər nə qədər dağ var, hamısı Ağa Həsənindir. İndi bu cəriməni əgər mən almasam, əmanətə xəyanət olar; bunu da ki, mən eliyə bilmənəm çünki mən bir mömin adamam”. Doğrudan, yazıq Məşədi Muxtarın işi lap çətinə düşüb. Əgər zülm eləsə-olmuyacaq, əgər eləməsə, bu da olmuyacaq, çünki kişi Ağa Həsənin vəkilidir, mömin ola-ola əmanətə xəyanət eliyə bilməz. Doğrudan da, çox çətin işdi. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 6 oktyabr 1908, №40 * * * Dava xəbərləri Qəzetələr yazırlar ki, Bolqariyanın istiqlaliyyətini ingilis hökuməti təsdiq eləmək istəmir. Rusiya hökuməti barəsində də bir belə söz danışırlar. O ki, qaldı Almaniya hökuməti, o da deyir ki, bu məsələni açmaq üçün gərək təzədən konfrans təşkil oluna. Amma buna da Məhəmmədəli şah razı deyil. Şah cavab veribdir ki, konfrans təşkil eləmək mühməl və örtülü məsələləri müzakirə eləməkdən ötrü lazımdır. Bir surətdə ki Bolğariya günün günorta çağı qanundan kənar bir iş görüb, lazımdır dinməz-söyləməz onun burnunu əzmək. Avstriyanın Bosniyanı qəsb etməyi barəsində də hökümətlər hərəsi bir cür rəftar eliyir. Almaniya nədən isə dinmir. İtaliya həmçin. İngilis və Fransa guya hələ narazıdırlar (bunu da Allah bilir). O ki qaldı Məhəmmədəli şah, bu da Venada öz səfirinə yazıb Avstriya hökumətinə yetirsin ki, əgər Bosniya camaatına mükəmməl qanuni-əsası verilsə, şahın heç bir sözü olmuyacaq, amma verilməsə dəxi Avstriya hökuməti axırda şahdan inciməsin. Qəzetələr yazırlar ki, Avstriyanın cavabı Məhəmmədəli şaha və ingilis hökumətinə xoş gəlmiyib. Bəlkə bunun nəticəsidir ki, Balkan dəryasına ingilis hökumətinin dörd hərbi gəmisi gəlib və şahın tərəfindən genə dörd hərbi gəmi Ənzəli dəryasından keçib Naxçıvan çayına. Və Qafqaz dağlarını ötüb konsul naibinin sərkərdəliyi ilə gəmilər keçəcəklər Qara dəryaya. Səkkiz yüz min də piyada qoşun Əmir Bahadırın rəyasəti ilə Yapon davasına gedir. Davanın nəticəsi bağlıdır Hacı Nəcmüddövlənin təqviminə. Odur ki, ha bir ucdan təqvimdir ki, Tehrandan Avropa şəhərlərinə istənilir. Kitab burada lazım olar və belə kitab lazımdır yazmaq ki, “rus-meydan” lazım olsun. Yoxsa ha Bakı müəllimləri “İkinci il” adında qiraət kitabı yazsınlar. Bütün Qafqazda əvvəlinci dəfə yazılan qiraət kitabından indiyədək ancaq on altı cild satılıbdır; onun yarısı nisyə, bir qədəri də “nəxünək”. Bütün Qafqazda bircə dənə qiraət kitabı; on altı cild, məktəblər açılan zaman, payızın əvvəl ayında (ürəyini sıxma, inşallah, xərmən vaxtı dağılar). Hələ mənə bax, davadan danışa-danışa gör hara gəldim çıxdım. Bu xəbərlərdən savayı iki xəbər də var. Biri budur ki, guya İstambulda beş yüz molla cəm olublar küçəyə və bağıra-bağıra saraya yavuqlaşıb sultandan da tələb eliyiblər ki, qanuni-əsasini puç eləsin. Bir xəbər də budur ki, bir firqə əmələ gəlib qanuni-əsasiyə düşmənçilik göstərir və guya əl altından Sultan Əbdülhəmid də bu firqəyə daxildir. Bir xəbər var ki, insanın ağlı kəsir, bir xəbər də var ki, insanın ağlı kəsmir. Təklif arifindir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 6 oktyabr 1908, №40 * * * Bir para xəbərlər Məktəblərimiz çoxaldıqca arvadlarımızda da maşallah, yavaşyavaş tərəqqi əlamətləri görsənir. Şuşada Gülüstan xala qonşularına xəbər verib ki, “Allah mənə yuxuda vergi verib və hər kəsin hər nə mətləbi olsa, ona çarə edərəm”. Tiflisdə Şeytanbazar məhəlləsində Kərbəlayı Dürnisə xala məhəllə əhlinə xəbər verib ki, “vəba azarına müalicə eliyirəm”. Və müsəlman arvadları dəstə bağlıyıb gedirlər onun yanına və özlərinə müalicə etdirirlər. * * * Arvad dedim, bir mətləb yadıma düşdü. İndiyədək arvadlarımızın müsəlman kişilərindən bürünüb qaçmaqlarının mənfəəti bircə erməni toyçularına olurdu, çünki arvadlar toylara müsəlman toyçularını qoymurdular. İndi də müsəlman arvadlarına yəhudilər də başlıyıblar dadanmağa. Məsələn, Zabrat kəndində bir nəfər yəhudi kişisi əmələ gəlib və müsəlman arvadından on manat alıb dua yazır ki, əri onun üstünə özgə arvad almasın. Birinə dua yazır ki, oğlu olsun, birinə dua yazır ki, əri onu çox istəsin. * * * Cəbrayılda daşkəndli Mirzə Mehdi camaata xəbər verib k, qəzetə oxuyanların hamısı cəlili-məzhəbdir. Şuşada da Kərim əfəndi beləfərmayiş edib ki, ərşin günbatan tərəfində poladdan bir sandıq var, içində bir ilan, səkkiz yüz min başı var, on altı yüz min dili var. Hər kəs rusi şalvar geyə və qəzetə oxuya ilan ona lənət oxuyacaq. * * * Tiflisdə bir gürcü var, peşəsi saxsı qab alıb-satmaqdır. Orucluğa bir neçə gün qalmış bu gürcü bir həmşəridən soruşur ki, “aşna sizin lüleyin bayramına neçə gün qalır?” Həmşəri deyir ki, bizim “lüleyin bayramımız yoxdu”. Qab satan deyir: “Bəs o hansı bayramdı ki, siz “pəhriz” saxlayırsınız?” Həmşəri cavab verir ki, “o bizim ramazan ayımızdır”. Gürcü deyir: “Aha, Allah atana rəhmət eləsin, elə mən də o bayramı deyirəm, çünki sizin “pəhriz” yetişəndə müsəlmanlar dəstə-dəstə gəlib məndən lüleyin alırlar. Amma pəhriz qurtarandan sonra bir parası da gətirib lüleyini yarı qiymətə qaytarır”. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 13 oktyabr 1908, №41 * * * Novruz “Tərəqqi” qəzetinin 86-cı nömrəsini oxuyanlar əlbəttə Vladiqafqaz konsulunun məktubunu yadlarında saxlayıblar. Mən “əlbəttə” sözünü ondan ötrü deyirəm ki, belə məktublar bir neçə günün müddətində adamın yadından çıxmaz. Konsulun məktubunu biz dəxi burada çap eləməyi lazım görmürük.Ancaq qısaca bunu deyə bilərik ki, beş-altı il bundan irəli Vladiqafqaz vitse-konsulu Davudxan cənabları çox zəhmətlərdən sonra Vladiqafqazda iranlılar üçün “Novruz” adında qaydalı və Avropa üsuluna müvafiq bir mədrəsə açıb. Ol vaxtlar mədrəsədə altmış nəfər şagird elm oxumağa məşğul idi, amma indi altmış nəfər şagirdin mədrəsədə ancaq on dörd nəfəri qalıb. İş o yerə yetişib ki, uşaq sahibləri müftə də qoymurlar uşaqları gedib dərs oxusunlar. * * * Allah Davudxan cənablarına ömür versin: bizi böyük zəhmətdən qurtardı; çünki vitse-konsul cənabları haman məktubda bir-iki söz yazıb və bu bir-iki söz işin əsl həqiqətini necə ki lazımdır bəyan edir. Yoxsa indi “Tərəqqi”nin 86-cı nömrəsi gedə çıxa Bolqariya, Serbiya və qeyri millətlərin içinə və onlar oxuyub görələr ki, Vladiqafqazda İran hacı və məşədiləri razı olmurlar ki, uşaqları məccani də gedib mədrəsədə dərs oxusunlar, əgər Davudxan cənabları mətləbi açmasaydı, müsəlmanları tanımayan əcnəbi millətlər elə bilərdilər ki, bəlkə mədrəsənin yolu Bakı müsəlmanlarının məhəlləsindən düşüb, ya bəlkə mədrəsədə qara əqrəb peyda olub ki, uşaqları sancıb öldürür, ya bəlkə mədrəsədə şagirdlərə Ağdaş hacıları satan undan çörək bişirib verirlər və haman çörək uşaqları şişirdir, axırda öldurur. Allah ömür versin, Davudxan cənabları bizi qeyddən qurtardı. Məktubda bir-iki kəlmə söz var ki, mətləbi lazımınca kəşf edir. Niyə Vladiqafqaz iranlıları uşaqlarını “Novruz” mədrəsəsinə qoymurlar; müftə oxumağa da qoymurlar? Ondan ötrü qoymurlar ki, vitse-konsul cənabları məktəbin məsarifini “veçer” vermək ilə və bu növ “haram” vasitələr ilə yığır. “Veçer” ibarətdir bir məclisdən ki, axşam vaxtı oraya adamlar cəm olub, söhbətə, qiraətə, musiqiyə və yeyib-içməyə məşğul olurlar. Məlumdur ki, Vladiqafqazda verilən veçerlərə müsəlmanlardan savayı rus və qeyri millətlərdən də gələn olub və bu da yəqindir ki, “veçer”dən yığılan pulların içinə “kafir”lərin pullarından da daxil olub. Qardaş, zornan ki, deyil? Mən istəmirəm ki, mənim uşağım belə “fənd”lər ilə cəm olan pullarnan dərs oxusun! Sözün nədir? Özüm də ki, pul vermək istəmirəm. Ya heç pulum yoxdur-uşağımı da oxutmaram. Amma məktubun axırında konsul yazdıqları bu sözlər çox ləzzətli sözlərdir: “veçer” verib pul yığıram, deyirlər bu pullar haramdır, təklif edirəm ki, özləri pul yığsınlar, deyirlər ki, bu da haramdır; istəyirəm mədrəsəni bağlayam, buna da razı olmurlar. Deyirəm elədə uşağınızı gətirin, barı müftə oxusunlar, – bunu da qəbul etmirlər. * * * Vallah olmayacaq, beləliklə başa gəlməyəcək! Çoxdan suvanmış divara təzə suvaq çəkəndə lazımdır ki, köhnə suvağı qaşıyıb yerə tökmək, sonra təzə suvaq çəkmək. Yoxsa köhnə suvağın üstünə təzə suvaq çəksən, köhnəni də divardan qopardıb özü də tökülər yerə və divar sahibinin novruzunu “şami-qəriban”a döndərər. Hacı ki, veçerdən yığılan pulu haram bilib, uşağını məktəbə qoymur, – dəxi burada heç söz danışmaq olmaz; çünki o belə qanır və belə də əməl eləyir. Lazımdır hacının əfkarının köhnə suvağını qaşıyıb tökmək yerə, sonra təzə suvaq çəkmək. Bu da uzun işdir! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 oktyabr 1908, №41 * * * Xoş amədi “Hər dəm əzin bağ bəri mirəsəd”. * * * “Tərəqqi”nin bir neçə nömrəsində osmanlı ədiblərindən izmirli Xacəzadə Məhəmməd Abdulla bəy əfəndi öz barəsində ərəbcə yazdığı mədhnamələri oxuduq. Amma bir neçə mətləbi başa düşmədik. Ola bilər ki, bu məqalələri bizə tərcümə eliyən adam bizi yaxşı başa sala bilmiyib. * * * Abdulla bəyin yazdıqlarından bunu bildik ki, bu cənab Firəngistanı və qeyr məmləkətləri gəzə-gəzə bir də baxıb görüb ki, orucluq yaxınlaşır. Yazıq işlərini yarımçıq qoyub və şey-şüyünü tələsik götürüb vurub qoltuğuna – düz vağzala və bileti Firəngistandan birbaş Bakıya alıb ki, (öz yazdığına görə) “Ramazani – şərifi Qafqasiyada və bilxassə Bakıda ixvani-dini arasında keçirsin”. Biz təcrübəmizə arxalanıb inana bilmənik ki, illər ilə Avropa şəhərlərində qalan, firəng elmlərini təhsil eləmiş, Fransa hökumətinin ruhaniyyətdən ayrılmağını, yəni keşişlərin Fransadan qovulmağını xoşluyan ziyalı bir müsəlman Parijdə otura-otura birdən baxıb görə ki, ramazan ayı yavuqlaşır və birdən Bakı qoçularını yadına sala və cibindən dəsmalını çıxardıb gözlərinin yaşını silə-silə gələ çıxa Bakıya ki, ramazan ayını burada qalıb ibadətə məşğul olsun. Bizim Molla Nəsrəddin dilində buna deyəllər “avam camaatı tovlayıb ələ salmaq”. Ondan ötrü ki, dünyada firəng dilini və elmini mükəmməl təhsil eliyən müsəlmanların yüzdə doxsan doqquzu heç bilməz ki, orucu necə tutarlar. Və lakin bunnan işimiz yoxdur, bu işləri tapşırırıq haman üdəbamızın öz insafına, oruc tutanları da və yeyənləri də tapşırırıq Allaha və qara camaatımızın gözünə torpaq səpənləri də tapşırırıq möhtərəm oxucularımıza. Başa düşmədiyimiz mətləblərin ikincisi budur ki, Abdulla bəy həzrətləri Parijdə tədqiqi-ədyan cəmiyyətində firəngləri istəyib inandırsın ki, dünya xəlq olunandan indiyədək yer üzündə cəmi müsəlman məmləkətləri məhz cümhuriyyət üsulu ilə idarə olunublar və Avropada indi gördüyümüz cümhuriyyətlər və qanuni-əsasilər təmamən müsəlmanlardan götürülüblər. Bəlkə biz yaxşı başa düşməmişik. Biz elə bilirik ki, avropalılar və ağıllı insanlar uzun sözlərdən artıq qısa əmələ baxarlar. Müsəlmanları avropalılara tanıtmaq və sevdirmək üçün Parijdə tədqiqi-ədyan cəmiyyətindən artıq Səlanikin gənc türklər komiteti, osmanlı inqilabı və idareyi-məşfurəti, mükəmməl darülfünun və akademiyalar, övrətlər cəmiyyəti, kəşfiyyat və ixtiraat xidmət elər. İndi nə eyib var ki, burada bir məsəl gətirək. Məsələn, bu gün bir buxaralı ilə bir yaponiyalı Parijə getsinlər. Müsəlman öz vəz və gözəl nitqi ilə özünün və öz qardaşlarının eyni insan və mədəni olduğunu firənglərə bildirib islama məhəbbət etmələrini xahiş etsin. Yaponiyalı da öz elm və hünəri ilə, sənaye və ixtirası ilə özünü firənglərə göstərib Yaponiya millətinə hörmət etmələrini tələb etsin. Əcəba, bunların hansı birisi tez istədiyinə çatar və hansı daha çox hörmət görər? Yaponiyalıların Parijdə heç bir dini cəmiyyətləri yoxdur, çünki dini cəmiyyətlər Kiyevə, Kazana, Buxaraya, Kəlküttəyə, Avstraliyaya yaraşar, nəinki Londona və Parijə. * * * Və salisən, bir də bunu başa düşmədik ki, Abdulla bəy əfəndi Parijdə göstərdiyi hünəri Bakı milyonçularına və üləmalarına qəzetə ilə yeritməkdən qəsdi nədir? Bu barədə heç bəhs eləmək olmaz ki, o, mədhnamələr azsavadlı camaatdan ötrü yazılmayıb. Üç-dörd nəfər Bakı mollası və bir-iki nəfər osmanlı yazısını oxuyanların yanında şöhrət tapmaqdan ötrü o qədər qələm çalmağı həddən artıq zəhmət bilirik. Halbuki Abdulla bəy əfəndi Avropanı gəzib Bakıya mübarək qədəmini basanda biz gözlüyə bilərdik ki, ədib əfəndimiz qələmi alacaq əlinə və üzünü yazıq camaatımıza tutub bizim dilimizdə Avropadan təzə bir xəbər söylüyəcək. Avropa məişətindən, mətbuatından və politikasından təzə bir sözlər danışacaq və bunların hamısını deyəndən sora axırda bunu da deyəcək ki, “ey mənim qardaşlarım! Mən Parijdə utandığımdan bir kəsə bildirmirdim ki, mən müsəlmanam, ondan ötrü ki, qorxurdum elə xəyal eliyələr ki, Bakıdan gəlmişəm”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 oktyabr 1908, №43 * * * Nə eləsin? Məhəmməd Əmin Rəsulzadə cənabları ortalığa bir təzə söz çıxardır, amma indi mən ondan bir söz soruşam, lap məəttəl qalıb gözlərini döyəcək. M.Ə.Rəsulzadə qəzetədə yazıb Bakı camaatına təklif eliyir ki, “İttihad” və “Nəşri-maarif” cəmiyyətləri birləşsinlər. Yəni “Səadət”, “İttihad” və “Nəşri-maarif” cəmiyyətləri bir yerə yığışıb bir cəmiyyət olsunlar. Amma mən deyirəm ki, bu birləşməyin bizim müsəlmanlara zərəri var, nəinki nəfi. Baş üstə, indi bir saatlığa tutaq ki, xudanəkərdə birləşdilər. Məlum şeydir ki, birləşəndə üç cəmiyyət əvəzinə olacaq bir cəmiyyət. Bir cəmiyyətin də bircə nəfər rəisi olacaq. Demək ki, indiki üç rəisin ikisi yox olacaq, qalacaq biri. Bəs bu yox olan iki rəislər nə eləsinlər? Biz Rəsulzadə cənablarını müsəlmanlara xeyirxah tanımışdıq. Amma bir kəsin ki gecə və gündüz xəyalında bu ola ki, rəislərimizi çoxaltmaqdan azaltsın-buna hər halda biz xeyirxah adı qoya bilmənik. Hər kəs bunu unutmasın ki, həmin indiki cəmiyyətlər öz rəislərinin vücudu ilə əmələ gəlib. Əgər o rəislər olmasaydılar, indi bu cəmiyyətlər də yox idi. Əgər qəzetələr olmasaydılar, nə rəislər olardı və nə cəmiyyətlər. Əgər mən yəqin edəm ki, heç bir qəzetədə və heç bir məclisdə mənim adım çəkilməyəcək, heç bir məclisdə rəis olmanam. Genə deyəsən sözü uzatdıq. İnşallah, mabədi olacaq. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 27 oktyabr 1908, №43 * * * Gələcək Hərdənbir kənardan durub baxanda mən bir belə şey görürəm, görürəm ki, Qafqazda bir az rusca oxumuş müsəlmanlarımız həmişə rusca yazı-pozu eləyirlər. Əvvəl adam elə bilir ki, bunlar müsəlmanca oxumayıblar; sonra baxıb görürsən ki, çox əcəb oxuyublar, bəlkə on il dərs oxuyublar. Hər kəs istəyir ki, mənim yalanımı tutsun, təvəqqə edirəm bu yazdığıma yaxşı diqqət eləsin; əgər diqqət eləməsə, dəxi ixtiyarı yoxdur mənə yalançı desin. Hər nə qədər rus darülfünunu qurtaran müsəlman var, -bunların hamısı rusca yazı-pozu eləyirlər və analarına da kağız yazanda rusca yazırlar. Hələ bunlarnan işim yoxdur; çünki bunların rus dərsləri müsəlman dərslərindən çoxdur və rusca yazıb-pozmağa artıq adət eləyiblər, nəinki müsəlmanca yazıb-pozmağa. Orta rus məktəblərini qurtaranlar və cəmi müəllimlər rusca yazıb-oxuyurlar; müsəlmanca savadı olmayanlar da, müsəlmanca on beş il oxumuşlar da. Hətta türk dilinin müəllimi, hər gah bir üç il rusca oxuyubsa, yoldaşına rusca kağız yazır. Xülasə, on il müsəlman dərsi və üçcə il rus dərsi oxuyan müsəlmanlar bir-birinə rusca kağız yazırlar. Bir otaqda ya qiraətxanada stol üstə iki qəzet qoyaq: biri türk və biri rus qəzeti. Buraya əgər bir müsəlman daxil ola və o müsəlman rusca da o qədər oxumuş ola ki, türkcə oxuyub, – əvvəl rus qəzetini götürüb baxacaq ki, görsün nə təzə xəbər var. Əgər bu otağa bir müsəlman girə ki, beş il rusca və yeddi-səkkiz il müsəlmanca oxuyub, – yenə qabaqca rus qəzetini oxuyacaq. Hələ mən kitab oxumağı demirəm ki, rusca və müsəlmanca bərabər savadlı müsəlmanlarımız ildə yüz dəfə rus kitabı əllərinə alıb oxuyanda, bəlkə bircə dəfə müsəlman kitabını açalar, amma açanda da heç kitabın və yazanın adını tapmayıb “eh”-deyib kitabı qoyurlar yerə və başlayırlar papiros və spiçka axtarmağa. Heç kəs xəyal eləməsin ki, mən bu cür cavanlarımızı günahkar eləmək istəyirəm. Dünyada hər iş öz qaydasınca gedir, suyu tökəndə çuxur yerə axır, çörək görəndə acın ağzı sulanır və isti olanda qar əriyir; qışın soyuğunda da adam istəyir girsin isti kürsüyə və yorğanı çəksin başına, bir az da yorğun olan adamı yuxu tutur. Ruslar deyir: “məhəbbət zornan olmaz”. Mənim üçün indi hər nə xoşdur, rahatdır və asandır, -onu eləyirəm. Həyə ermənilər, gürcülər, ruslar, polyaklar və qeyrilər bizə görə öz dillərini və yazılarını çox işlədirlər, bu ondan ötrü deyil ki, onlar bu barədə bizdən mütəəssib və qeyrətlidirlər. Doğrudur, bizim içimizdə hələ indi də çox “yarımçıqlar” var ki, rusca danışanda bir o tərəfə-bu tərəfə baxır görsün ki, hansı bir həmşəri və hambal buna təəccüblü baxıb öz könlündə deyəcək: “ədə nə zalımdır!”. Amma bununla bərabər bu gördüklərimizin ümdə, ümdə və ümdə səbəbi budur ki, müsəlmanca yazıb-oxumaq çətindir; bu çətinlik azsavadlı müsəlmanları savadsız eləyir və çox savadlıları da yorur. Hacı, məşədi və kərbəlayı oxucularımızdan təvəqqə edirik ki, bizi bağışlasınlar. Bu yazdığımızın onlara dəxli yoxdur. Nə qədər ki, onlar rus yazısına aşna deyillər, dəxi dünyada mənim xəyalıma bir əlac gəlmir ki, onlar bu yazdıqlarımı başa düşsünlər. * * * Niyə müsəlman qəzetləri az oxunur? Niyə bütün Qafqazda ildə iki müsəlman kitabı çapdan çıxanda kitab sahibləri qışda hamısını peçə basıb alışıq eləyir? Məgər bunlar zarafatdır? Qafqazda “Tərəqqi”, “Təzə həyat” və “Molla Nəsrəddin”in altıyeddi mindən artıq oxucusu yoxdur. Amma həmin Qafqazda həmin müsəlmanların içində yeddi mindən çox artıq rus qəzeti oxuyan cavanlarımız var. On ildən sonra müsəlmanca oxuyanların yenə bir qədəri əksilib, rusca oxuyanlar beş o qədər olar. Otuz ildən sonra həmçinin. Bir vaxt olar ki, heç kəs qəzet axtaranda və Balkan işlərindən təzə bir xəbər bilmək istəyəndə razı olmaz ki, əlifi lama çalıb və mimi nuna çalıb cimlərin qarnına girən nöqtələri çıxardıb qoysun yerinə və şinin nöqtələrini çıraq işığına axtarsın, axtarsın, sonra görsün ki, mətbəədə qırılıb düşüblər yerə. Bəli, otuz il bundan sonra belə olacaq! Şərt bu deyil ki, ancaq bu günkü günün əhvalatını xəbər vermək; şərt budur ki, gələcəkdən də bir söz söyləmək. Tutaq ki, bu gün yağış yağır, amma nə eybi var, bunu da axtaraq ki, sabah nə olacaq? Tutaq ki, Şuşada bu gün Əbdürrəhim ağa və Molla Şükür əmi hərəsi bir məscidi sahiblənib deyirlər ki, ata-babamızdan qalıb. Tutaq ki, Gəncədə Mirbağır ağa hər gün məsciddə üzünü övrətlərə tutub mütənin fərayizindən danışır. Amma axır bir görək sabah nə olacaq?!. Nə eybi var ki, bir “gələcəyə” də əl uzadaq? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 noyabr 1908, №44 * * * Xəbərdarlıq Biz qəzetlərdə neçə dəfə oxumuşuq ki, Sultan Əbdülhəmid əl altından gecə və gündüz çalışır cavan türklərin başını bir tövr qarışdırsın və məşrutəni pozsun. Biz bu xəbərləri eşidə-eşidə genə dinməməkdə durmuşuq. Əvvəla, ondan ötrü ki, deyirdik bəlkə qəzetlər yalandan yazırlar, necə ki, Danabaş kəndində həmişə deyirlər ki, qəzetənin peşəsi yalan yazmaqdır və bir də ondan ötrü dinmirik ki, dəxi Cabbar Cığafovu və sultanın qeyri gədalarını özümüzdən incitmiyək. Amma indi bu xəbər gəldikcə yoğunluyur. İndi cəmi qəzetələr lap açıq-açığına yazırlar ki, indiki politika məsələlərini qalxızan sultan özüdür ki, məşrutəçilərin başını qatıb dava bəhanəsi ilə qoşunu alsın öz ixtiyarına və bildiyini eləsin. Hələ bunu da yazırlar ki, sultan Bolğariya hökumətinə xəlvətcə bir kağız yazmış imiş ki, əgər o kağız gedib yerinə çatsaydı, Osmanlı məşrutəsinə böyük sədəmə toxunacaq idi. Amma cavan türklər xəbərdar olub haman kağızı ələ gətiriblər. Sultanın xəyanətini yəqin eliyəndən sonra jon türklər qərar qoyublar fürsət düşən kimi Əbdülhəmidi taxtdan yendirsinlər. Bunun yazmaqda məqsədimiz sultan Əbdülhəmidin dostlarını xəbərdar eləməkdir ki, işdən hali olub bildiklərini eləsinlər. Yoxsa iş işdən keçəndən sonra dəxi bir şey eləmək olmaz. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 3 noyabr 1908, №44 * * * Misyonerlər Qəzetlər xəbər verirlər ki, bu yaxın vaxtlarda Kazan şəhərində islam məzhəbinin əleyhinə çalışan rus misyonerlərinin yığıncağı olacaq və bu yığışmağa hökumət tərəfindən izn verilib. * * * Biz bu barədə bəlkə heç danışmayaydıq; çunki bu sözlər köhnə sözlərdir və oktyabr manifestli bir məmləkətdə bu cür “hürriyyətiədyan” işlərini çox görmüşük. Amma bircə şey var: dəxi bundan sonra heç kəs rus tatarlarını qınamasın ki, hökumət məktəblərindən qaçırlar və rus mədəniyyətindən bəhrəmənd olmaq istəmirlər. Hələ keçən vaxtların sözünü danışmırıq ki, qapaz gücünə Məhəmmədin və Həsənin adlarını xaçpərəst dəftərinə yazıb, müsəlmanları İvan, Pyotr eləyirdilər. Hələ indinin sözünü danışaq. İndi nə görürük? İndi də bunu görürük ki, məsələn, Saritsin şəhərində İliodor adında bir keşiş hər qədəmdə müsəlmanların gözünün qabağında Məhəmməd peyğəmbərin şəriətini ədəbsizliklə təhqir eləyir və Kazanda misyonerlər açıqaçığına yığışırlar ki, müsəlman dininin ziddinə müzakirə eləsinlər. Amma bizim yəqinimizdir ki, əgər Kazan tatarları ərizə verib, hökumətdən izn istəsələr ki, yığışıb bir əmiyyəti-xeyriyyə açsınlar, -hökumət onlara izn verməz. Bununla da işimiz yoxdur, bu da köhnə sözdür. Amma hərdənbir Kazan tatarlarından giley eşitmişik ki, rus məktəblərindən qaçırlar. Bu bir aşkar mətləbdir: ondan ötrü ki, Kazan tatarı belə deyir: “Rus məktəbini açan da hökumətdir, misyonerləri bizim üstümüzə göndərən də hökumətdir; bəs elədə mən onun məktəbini istəmirəm”. Amma rus tatarlarından da təvəqqə eləyirik ki, müştəbeh olmasınlar ki, guya biz onların sözünü təsdiq eləyirik və deyirik ki, doğrudan da onlar da acığnan uşaqlarını hökumət məktəblərinə göndərməsinlər. Yox, gərək göndərsinlər, buna iki səbəb var: əvvəlinci bu ki, qoy rus dilini oxuyub görsünlər ki, keşişlər nə qayırırlar, İliodor kimi keşişlərdən inciyəndə hökumətə şikayət eləməyi bacarsınlar və misyonerlər yazdıqları kitablara rus dilində cavab verə bilsinlər. Məsələn, mən indi rusca oxumuşam və bu xəbəri rus qəzetlərində oxudum və bildim. Amma and içə bilərəm ki, Ordubadda 54 molla və 94 seyidin biri də bilmir ki, Kazan şəhərində misyonerlərin müsəlmanlar əleyhinə yığıncağı olacaq. İkinci səbəb də budur ki, dünyada heç bir şey həmişəlik deyil: bir vaxt olar ki, misyonerlər özləri ziyalı rus camaatından utanıb, qoyub gedərlər işlərinə. “Molla Nəsrəddin”, 10 noyabr 1908, №45 * * * Unutmasınlar Bir il bundan qabaq eşitdik ki, Tiflisdə “Məzhər” adında türk dilində bir qəzetə çıxır. Bir övqat keçdi dedilər ki, “Məzhər” çıxıb. A gədə, hanı? Sən Allah, bir nüsxəsinitapın gətirin görək necə qəzetədi? Nə qədər elədik görmədik və tapmadıq. Bir-iki ay da keçəndən sora “Məzhər”in ikinci nömrəsini bir Allah bəndəsi gətirib verdi bizə. Bəs bunun əvvəlinci nömrəsi hanı? Ona yalvardıq, buna yalvardıq, “Məzhər” idarəsinə adam göndərdik, hətta özgə şəhərlərdən xəbərləşdik, əvvəlinci nömrəsinə həsrət qaldıq. Bəs hanı bunun əvvəlinci nömrəsi? Biri deyir ki, əvvəlinci nömrəsi heç çıxmayıb, biri deyir ki, əvvəlinci nömrəsini idarə məhz bir dənə çapdan çıxardıb canişin cənablarına təqdim eliyib. Genə bir-iki ay keçəndən sora gördük ki, aha, budur, “Məzhər”in dördüncü ya beşinci nömrəsi gəldi. Ondan sora altı ay keçdi, heç bir nömrəsini dəxi görə bilmədik. Aşkar işdi ki, “Məzhər” qəzetəsinin sahibi özünü zarafata qoyub. Amma hər bir işdə bir zarafat eşitmişdik, ancaq qəzetə çıxartmaq işində zarafat eşitməmişdik. İdarəmizdən hərdənbir soruşurlar ki, hanı bəs “Məzhər” qəzetəsi? Bilmirik nə cavab verək. Yazaq “Məzhər” zarafat eliyir-bunun özünü də zarafat hesab eliyəcəklər; Yazaq ki, “Məzhər” zad yoxdur – bunu da eliyə bilmərik, çünki qorxuruq birdən naqafil “Məzhər”in 1257-ci nömrəsi çıxıb keçə bir uşağın əlinə və uşaq da Tiflisin küçələrinə düşüb çığıra: “Ay “Məzhər” alan, ay “Məzhər” alan”. * * * Çox eyib olsun! İndi xam bir şəhərdə və uzaq bir kənddə bir yazıq müsəlmanın gözünə bir köhnə “Məzhər” nömrəsi sataşa və bu yazıq müsəlman baxıb görə ki, Tiflisdə qəzetə çıxır, adı “Məzhər” və qiyməti ildə altı manatdır. Haman müsəlman altı manat göndərib, altı ay gözlüyüb axırda müsəlman qəzetəsi söhbəti düşəndə elə biləcək ki, elə “Tərəqqi” də, “Tərcüman”, “Vəqt” də “Məzhər” kimi bir şeydir. Xülasə olan olub, keçənkeçib, amma bundan sora qəzet çıxartmaq niyyətində olan cavanlarımız gərək bunu bir dəqiqə də unutmasınlar ki, əgər onlar da öz maddi və mənəvi güclərini sınamamış təşəxxüs ilə meydana çıxıb axırda “Məzhər” kimi özlərini qoyacaqlar zarafata – mətbuat aləminə çox böyük xəyanət eləmiş olacaqlar. Bunu gərək unutmasınlar. Hələ “Tərəqqi” yazır ki, Tiflisdə bu günlərdə genə bir müsəlman qəzetəsi çıxacaq. Şəkk yox ki, bu da “Məzhər” kimi adı var, özü yox bir şey olacaq. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 10 noyabr 1908, №45 * * * Hacıxana – Ədə, Həsənəli, naxır gəlir, qaç töylənin qapısını aç, heyvanlar gəlib həyətə girməsinlər və həyət-bacanı zibilləməsinlər. – Ədə, tez ol, qoyma qaç qabağa! – Ay arvad, qoyma gəl dur həyətin qapısında, qoyma, qoyma! Hoha, hoha! Yavaş, ay Allahın heyvanı! – Ədə, Həsənəli, qoyma, öküz girdi bağçaya, ağacları sındıracaq! – Ədə, Cəfər, bu inəyin başını qaytar, girdi həyətə, buraları xarab eləyəcək! Tez olun töylənin qapısını açın, heyvanları qatın töyləyə və qapısını örtün! Bay, bay, bay! Dünya və aləmi qoxu bürüdü!.. – Səliqəli maldarlar axşam vaxtı çöldən naxır qayıdan zaman oğuluşağı düzərlər qapılara ki, camışlar, öküzlər, inək və danalar düz girsinlər töylə həyətinə və bağa-bağçaya girib zibilləməsinlər və xarab eləməsinlər və havanı üfunətləndirməsinlər. * * * Beynəlmiləl qanunlarına görə bir məmləkətdən keçib bir özgə məmləkətə girməyə hər bir kəsin ixtiyarı var; istər Rusiyada və istərsə Şərq məmləkətlərində; ancaq pasportlu olmaq lazımdır (amma Avropada heç pasport da lazım deyil). Rusiya məmləkətinə hər bir yad adam daxil ola bilər, istər böyük, istər kiçik, istər xan, istər gəda, kaş cibində pasportu olsun; – hər bir şəhərə daxil ola bilər (Məhz bir para yəhudilərə Pukişkeviç və “Novoye vremya” paytaxt şəhərlərinə qoymurlar). Xülasə, hər bir şəxs, – xah müsəlman, xah qeyri müsəlman, – Rusiyanın hər bir şəhərinə daxil ola bilər. Hər küçəsi ilə gəzə bilər, hər bir mehmanxanada qala bilər, hansı yol ilə istəsə gəlib gedə bilər və hansı paraxoda istəsə minə bilər. Bircə hacılardan savayı! Rusiya hökumətinin qərardadına görə Odessa şəhərində bir yer təyin olunub və yerin adını qoyublar “Hacıxana”, Rusiyadan keçib gedən hacıların hamısı borcludurlar “Hacıxanadan” başqa, şəhərin bir özgə yerində düşməsinlər, bir özgə yerinə çıxmasınlar, buradan da hacıları qatovlayıb doldururlar “Dobrovolnı flot” paraxoduna və yola salırlar; həmin paraxoddan savayı özgə paraxoda minməyə və özgə yol ilə getməyə də izn vermirlər. Bu “Hacıxana”ya müsəlmanlardan bir adam təyin eləyiblər; bunun adı Əzimbayovdur. Rusca buna “nazir” deyirlər, bizim dildə “podratçı” mənasındadır; Quba meydanında “dəllal” və İran dilində “dəllak” deməkdir. Hacıların üç nəfəri “Vəqt” qəzetinin 386-cı nömrəsində Əzimbayovdan şikayət eləyib yazırlar ki, “Hacıxanada Əzimbayov hacılar ilə elə rəftar eləyir ki, məsələn, ağa qul ilə, mülkədar rəiyyət ilə rəftar eləyir. “Hacıxana”da əti, çörəyi, qəndi bizə bir-iki qiymətə satırlar. Nə qədər kefləri istəyir bizdən pul alırlar və heç özümüz də bilmirik ki, nədən ötrü alırlar. Bir özgə paraxoda minmək istəyəndə Əzimbayov jandarm gücü ilə bizi əsir kimi dübarə “hacıxana”ya qaytarıb öz kefi istədiyi paraxod ilə bizi göndərir. Və müxtəsər, hər nə kefi istəyir, – eləyir”. Kənardan baxanlara belə görsənə bilər ki, bu yazılan zülmlər hacılara Rusiya hökuməti tərəfindən toxunur; çünki “Hacıxana”nı da quran hökumətdir və Əzimbəyovu da oraya nazir təyin eləyən hökumətdir. Amma işin batini mənası özgə cürdür. Məsələn, əgər Odessa şəhəri mənim ola, mən razı olmaram ki, bitli və çirkli hacılar dəstə-dəstə şəhərə dolub Hindistan xalerasını, Ərəbistan taununu, İran bitlərini və Qafqaz keçəlini dağıdalar Odessanın ayna tək təmiz küçələrinə, pakizə mehmanxanalarına və ətirli hamamlarına! * * * Axşam vaxtları kəndin kənarında durub yaşıl çəmənlərə tamaşa eləyəndə görürsən ki, naxır üz qoyub kəndə gəlməyə. Odessa şəhərində də dərya kənarında durub yaşıl suların ləpələrinə tamaşa eləyəndə görürsən ki, hacı paraxodundan dəstə-dəstə üfunətli insanlar töküldülər dəryanın kənarına. Əgər adam göndərib bənd-bərəni bağlamasan, mallar doluşub, bağın və bağçanın gül və çiçəklərini pozub, həyət-bacanı nəcislə dolduracaqlar. Məlum şeydir ki, lazımdır tez töylənin qapısını açmaq və Allahın heyvanını sürüb qatmaq töyləyə. Xüdavəndi-aləm dünyada hərəyə bir yer təyin eləyib. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 noyabr 1908, №46 * * * Abunə dəftərimiz açıldı Bu gün qəmər “Əqrəb bürcü”ndən xaric olmaq münasibətilə fürsəti qənimət və saatı xoş bilib abunə dəftərini açdıq. Bu gələn ilin müddətində də köhnə sayaq ilə nağıl və məsələ yazmağa və ilan-qurbağa şəkli çəkməyə məşğul olub əlimizdən gələn qədər çalışacağıq və lakin burası var ki, övzai-kəvakib təğyir tapdıqca və ilin fəsilləri dəyişildikcə, biz də buna müvafiq hərdənbir məsləkimizi dəyişəcəyik. Artıq səyimiz bunda olacaq ki, hamı müsəlman qardaşları özümüzdən razı edib, heç bir kəsin nə yaxşılığını, nə pisliyini danışmayaq; əz qəza əgər danışsaq da, inşallah, yaxşıların da, pislərin də yaxşılığını danışacağıq və heç şeydən də şikayətçi olmayacağıq. Zira: Məkon zigərdişi geyti şikayət, ey dərviş Ki, tirəbəxti əgər həm bərin nəsəq mordi. Bununla bərabər boş oturmayacağıq. Əvvələn, usta Cəfər əmi üsuli-cədidi-həcəmət barəsində yazdığı kitabın intişarına və Kərbəlayı Allahverdi İrandan gətirdiyi hənanın rəvacına mümkün qədər səy edəcəyik. Saniyən gecə və gündüz bari pərvərdigara duamız bu olacaqdır ki, Qubada cənab Hacı Molla Babanın qarnının və peysərinin yağından bir misqal da əskilməsin. Salisən, milyonçularımızın əhvalını həmişə jurnalımız vasitəsilə padşahlıq dumanın nəzərinə yetirəcəyik ki, bu yazıqların ehtiyaclarını və kassalar qabağında çəkdikləri məşəqqətləri mülahizə edib təzə bir qərardad ilə bunlara mərhəmət eləsinlər. Rabiən və xamisən: Allah-taala cəmi mömün bəndələrə əcrixeyir verib cəhənnəm atəşindən xilas eləsin! Amin, ya rəbbül-aləmin! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 noyabr 1908, №47 * * * Siyasi məsələ Səttərxan şahın qoşunlarını basdı və günbəgün qabağa getməkdədir. Bunnan işimiz yoxdur. Az qalıb ki, bütün Azərbaycana padşah olsun. Bunnan da işimiz yoxdur. Şüca Nizami, Eynüddövləni, İzzətullah xanı və qeyriləri çox asanlıqla basıb dağıdır. Amma burada bir çətin məsələ var. Tutaq ki, Səttərxan Azərbaycanın hamısını tutdu və padşah oldu. İndi gəl görək Acı çayın kənarındakı seyidlərin quldur dəstələrini necə dağıdacaq və Allahın ikiayaqlı vəhşi qurdlarını necə qaydaya salacaq? Budur çətin məsələ. Həmşəri “Molla Nəsrəddin”, 24 noyabr 1908, №47 * * * Zəhrimar A kişi, bu Tiflis məscidinin mövqufatı lap əngəl oldu. Bu zəhrimar qoymur Allah bəndələrini rahat evlərində yatsınlar. Nə bilim, hansı rəhmətliyin də işi-gücü yox imiş, gedib Tiflis məscidinə, nə bilim, nə qədər mülk-maş vəqf eləyib. Hələ mülk-maş qalsın kənarda. İndi bu saat padşahlıq xəzinəsində Tiflis məscidinin həştad min manat pulu var. Ay balam, bu pul olub bir dərd, bəla. Dəxi nə deyim? Nə gedib xəzinədən götürmək olur ki, bu zəhrimar birədi puça çıxsın, nə də oğurlamaq, çalıb talamaq olur. Xülasə, bir böyük əngəl. * * * Aha, heç dinmə, bir şey yadıma düşdü. Axır, bizim Şah Abbas məscidi bir az dardır. İçində şəbih gətirmək olmur və həyəti də heç yoxdur ki, dəstələr tutub baş yarasan. Aha, heç dinmə, gəl gedək hökumətdən izn alaq ki, mövqufat pulu ilə məscid tikdirək. Vallah ki, bundan savayı o zəhrimarın özgə əlacı yoxdur. Hökumətin də ki, nə borcudur: o özü də Allahdan istəyir ki, bu zəhrimarın mərəkəsi kəsilsin. İzn, əlbəttə, verər, pulu alarıq və yavaş-yavaş başlarıq məscidin himlərini açmağa. Qalanını da ki, sən özün bilirsən: maşallah arifsən. * * * Oxucularımıza gərək xəbərdar eləyək ki, injenerin hesabına görə, təzə məscidin tikilməyi üç yüz min manat ilə başa gəlir. Məscidin də həştad min manatı var. İndi bundan belə məlum olur ki, məscidi tikib başa gətirməkdən ötrü ya gərək çatmayan iki yüz iyirmi min manat biçarə müsəlman camaatından yığıla, ya da gərək məscidin divarları adam boynuna qalxanda fəhlələr dağılıb gedələr işlərinə və bir neçə ilin müddətində də yağışın, qarın altında divarların kərpicləri yavaşyavaş çürüyüb tökülə yerə. * * * Bu yazılarımızdan aşkar görsənir ki, hər bir ağıl və tədbir sahibi gərək məscid məsələsini qoya kənara; ondan ötrü ki, kasıb camaatdan bu qədər pulu yığmaq günahdır; yarımçıq divarları da qarışqa yuvası qayırmaq namərdlikdir. Amma bu zəhrimar həştad min manat yenə qoymur ki, mən rahat evimdə oturum: vallah, lap elə gəlib durub gözlərimin qabağında. * * * Tiflis xəzinəsində həştad min manat mövqufat pulu var. Əgər məscid tikilməyə başlasa, bu həştad min manatı hökumət verəcək şeyxülislamın və onun yanındakı mollaların ixtiyarına. Bu həştad min manatın iyirmi beş min manatı çatacaq injenerə. Qalanını da başlayacaqlar yavaş-yavaş xərcləməyə. Məscidə də üç yüz min manat lazımdır ki, tikilib başa gəlsin. * * * Həmişə xəzinənin qabağından şeyxülislam keçəndə haman həştad min manat gəlib durur bunun gözünün qabağında. Həmişə xəzinənin qabağından injener keçəndə haman həştad min manatın iyirmi beş min manatı gəlib durur bunun gözünün qabağında. Məlum şeydir ki, dərdlinin də dilini dərd əhli bilər. Bir gün şeyxülislam əbasını çəkəçəkə gedib injenerin zəngini çalar, bir gün də injener faytonu minib, gələr şeyxülislamın idarəsinə. Zəhrimar həştad min manat bu kişiləri lap xarab eləyib. İnjener şeyxülislamı görəndə belə deyir: – Ay şeyx, vallah, mən müsəlmanları çox dost tuturam. Hərçənd məscid tikilsə mənə iyirmi beş min manat çatacaq, amma and olsun şeyx Ramazanovun moizəsinə ki, mənim çalışmağım əsla puldan ötrü deyil, məhz müsəlmanları istəməyimdəndir. Buradan bir balaca haşiyə çıxaq. İdareyi-ruhaniyyəyə hökumət tərəfindən verilən qərardada görə qazıların ixtiyarı var ki, hər bir məscidin yanında bir məktəb açsınlar. Sözü çox uzatmaq istəmirik, ancaq müsəlmanlarımız bunu bilsinlər və həmişə nəzərlərində saxlasınlar ki, hər bir qazı istəsə hökumətdən dəxi dübarə izn almamış bir məktəb aça bilər. Qazılarımızın Tiflisə gəlib idareyi-ruhaniyyədə şeyxlərimizlə görüşüb evlərinə qayıtmalarını mən çox görmüşəm. – Əssəlam əleyküm, şeyxəna. – Ay əleyküməssəlam, xoş gəlibsiniz. Təzə təşrif gətirən qazı əgər Qarabağ tərəfindəndir, – söhbət həmişə Qarabağ fərşlərindən düşüb və Ağdam narında qurtarıb; qazı əgər İrəvan tərəfindən gəlib, – söhbət Naxçıvan pendirindən düşüb, Qarxun soğanında qurtarıb. Əgər qazı şimal tərəfindən gəlibsə, danışıq Şirvan şallarından başlayıb, Şəki şabalıtında qurtarıb və bu söhbətlər içində yağ, bal, corab və bu cür sözlər də olub, amma nəinki məktəb və mədrəsə söhbəti. * * * Allahü əkbər! Bu zəhrimar həştad min manat qoymur bir saat asudəlik ilə nəfəs çəkəm. Vallah, dəxi bilmirəm ki, nə eləyim. Dəxi kifayətdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 noyabr 1908, №48; 7 dekabr 1908, №49 * * * Şahzadə Qabaqca bunu gərək deyək ki, Məhəmmədəli şahın qardaşı şahdan küsüb gedib Rusiyada Varşava şəhərində olur. Əvvəllər hökumət məmurları şahzadəyə heç məhəl qoymurdular, çünki görürdülər ki, Məhəmmədəli şahın qardaşıdır. Bir övqat hökumət nəzərində şahzadə lap yaddan çıxdı. Sora yavaş-yavaş polisa pristavları başladılar şahzadədən bir az bədgüman olmağa. Buna da səbəb bu oldu ki, məmurlar bir az diqqət eyliyib gördülər ki, şahzadənin mənzilinə hey bir ucdan balaca ağappaq, gözəl-göyçək təmiz, formalı və səliqəli gimnaziya şagirdləri girib çıxmaqdadır. Polisaçılar və jandarmalar yavaş-yavaş yəqin elədilər ki, şahzadə məktəb uşaqlarını başına yığmaqda və hər gecə neçə min manat xərcləməkdə, əlbəttə ki, bir siyasi mətləbi və politika fikri var. Məsələn, şayəd şahzadə Səttərxanın Azərbaycanı sahiblənməyini, bunun nəticəsi nə olduğunu, İranın övzaını və polyakların “qoli” firqəsinin bu vüquata nə münasibəti olmağını şagirdlər ilə müzakirə və məsləhət edir. Hökumət əvvəl dəfə istədi açıq-açığına şahzadədən təvəqqə eləsin ki, bir az ehtiyatlı özünü saxlasın. Amma axırda işin üstü açıldı. Bir gün polisa tərəfindən bir nəfər məmur təgyiri-libas olub gedir şahzadənin məclisinə və baxıb görür ki, uca qonağımız uşaqları yığıb başına, sağ əlini salıb birinin boynuna, sol əlini salıb birinin boynuna, özü də bu şeiri oxuyur: Olub aşiq o gülrüxsarə bülbül, Olur sabir cəfayi-yarə bülbül, Düşüb gülzar bəzmindən kənarə, Dəxi bunu görəndən sora hökumət şahzadədən əl çəkdi. Bircə söz qaldı. “Varşavski Kuryer” qəzeti yazır ki, şahzadə əlli min manatlıq qış libası tikdirib. Bəli, belədir, əzizim! Sən məndən soruşursan: “İranın pulu haralara dağılır ki, camaat acından ölür?” Budur sənin cavabın ki, yuxarıda xidmətinə ərz eləmişəm. Pənah Allaha!.. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 7 dekabr 1908, №49 * * * Bosna və Hersək məsələsi Uşaqlıqda mənim başımın hər yeri qırxılırdı, amma tamam kəlləmdə bir qədər tük qalırdı. Bunun adına kakil deyirlərdi. Mənim kakilim çox uzun idi. Bir də qulağıma qızıldan sırğa kimi bir şey taxmışdılar, adına heydəri deyirlərdi. Mənim anam nəzir eləmişdi ki, mən yeddi yaşa çatanda məni aparsınlar Bakıda Bibiheybətə, kakilimi orada qırxdırsınlar, heydərini də orada açsınlar… Bir gün qulağımda heydəri çıxmışdım küçə qapısına, gördim bir nəfər yekə oğlan gəldi əlində taxtadan yonulmuş bir at. Mənə dedi: “Ala bax, bağışlayıram sənə, gör nə yaxşı atdı!” Mən bunu görcək sevinə-sevinə atı aldım, o oğlan atı verdi əlimə, əlin uzatdı qulağımdan heydərini çıxartdı. Amma mənim heydəri nə vecimə gəlir. Çox şad əlimdə at getdim evə. Anam məni görcək dedi: “Adə, o at nədi?” Dedim: “Küçədə bir əmi verdi”. Dedi: “Vay başı daşdı, hanı heydərin?” Dedim: “Əmi apardı”. Anam qışqırdı, bağırdı, nənəm gəldi, xalam gəldi, bibimə adam getdi. Qərəz, bir qiyamət qopdu ki, gəl ki görəsən. Amma indiki kimi mənim yadımdadır ki, o küy-kələk, o qiylüqal heç mənim qulağıma girmirdi. Mən ancaq at ilə məşğul idim, onu oynadırdım. Vaqeən gərək də elə olaydı, çünki onda mənə oyuncaq lazım idi, iqruşka ilə şad olurdum. Bu qalsın burada. Əmiri-Əfğanıstan öz səyahətnaməsində yazır: Vəqta ki mən Əfğanıstandan qaçıb Əmiri-Buxaraya pənah apardım, Əmirin gözü mənim yanımda olan bir gözəl oğlana düşdü, istədi onu mənim əlimdən alsın. Bunun üstündə aramız pozuldu. Buxaradan getməli olduq. Mənim müqərriblərimdən dedilər ki, gedək Səmərqəndə, Rusa pənah aparaq. Mən dedim: Bu necə ola bilər: olar kafir, biz müsəlman? Dedilər: Doğrudur, rus kafirdir, amma müsəlmanlığın rəvacına bizdən artıq çalışır. Dedim: Necə? Dedilər: Səmərqəndi ki təzə alıb, orada car çəkdirib ki, hər kəs cümə namazına gəlmə sə iyirmi beş manat cəriməsi var. Bu da vaqeən gərək belə olaydı. Çünki mənə oyuncaq lazım olan kimi onlara da cümə namazı lazım idi: Səmərqənd, Daşkənd, Xoqənd lazım deyildi. Avstriya dövləti ki Bosna-Hersəgi öz mülkünə mülhəq edib, Bos-na-Hersəgdən bəzi müsəlmanlar ümum ora müsəlmanlarından vəkalətdən getmişdilər Venaya ki, Avstriya dövlətindən rizaməndlik etsinlər: “Çox sağ olun, Allah sizin ömri-şərifüzi artıq eləsin ki, bizi özünüzə rəiyyət etdiniz”. Avstriya dövləti də axı gərək bulara bir şey verəydi. Vaqeən verdi, yəni qət etdi ki, Venada onların yadigarlığına bir məscidi-ali bina olunsun. Yadımadı qulağımdan heydərinin getməyi evimizdə nə qədər qiyamət qopartdısa da, mən əlimdəki oyuncaqdan çox ləzzət aparırdım, çünki mənə o lazım idi. Amma, öz aramızdı, avropalılar bizi necə yaxşı tanıyıblar. Qızdırmalı “Molla Nəsrəddin”, 7 dekabr 1908, №49 * * * Xanımlar Əgər bir az diqqət ilə hesab eləsək, əgər statistik qanunu ilə qabağımıza şotka qoyub və əlimizə qələm götürüb yazaq, baxıb görərik ki, Qafqazda müsəlman cavanlarının hamısının tərbiyəsi rus evindən başlanır. Bir az da açıq danışaq. Xanımlarımız, bəylərimiz dövlətli və ya kasıblarımız haman gün ki istəyirlər uşaqlarını hökumət məktəblərinə qoysunlar, qabaqca aparıb bir rus evinə verirlər. Amma diqqət eləsək, görərik ki, bir belə adət qonşumuz ermənilərin, gürcülərin və qeyri millətlərin içində əsla görsənmir. Bu adət çoxdan başlanıb. Rus Qafqazı alandan indiyədək mötəbər xanlarımızın uşaqları beşaltı yaşından başlamış veriliblər rus külfətlərinə. Hətta İran nücəbalarının uşaqları rus evlərindədir. İndi bu saat Maku sərdarının oğlu Tiflisdə bir rus evində qalır və ayda altı yüz manat məhz uşağın yeyib-içməyinə verilir, qeyr bəxşişlərdən savayı. Tiflisdə rus evlərində qalan müsəlman uşaqlarının qədəri yüzdən artıqdır. Bunların içində ayda yüz manat da verən var, əlli manat da verən var, amma otuz manatdan aşağı yoxdur. Özgə şəhərləri bilmirəm, İrəvan tərəfi də belədir və ağıl kəsir ki, hər yanda bu cürdür. İrəvanda müsəlman müəllimləri açdıqları pansionlara müsəlmanlar uşaqlarını vermirlər, amma aparıb verirlər qabaqlarına rast gələn rus evlərinə. Müsəlman uşaqlarını evlərində saxlayan rusların çoxu qulluqçulardır, vəssəlam. Yoxsa bunların tərbiyə işindən heç xəbərdarlıqları yoxdur və müsəlmanlara da bu mülahizə heç lazım deyil. Hər nə olacaq olsun, kaş rus evi olsun. Altı-yeddi yaşında müsəlman rus evinə girən kimi, söz yox, başlıyır yavaş-yavaş rusca danışmağa. Sora yavaş-yavaş katletlərə adət eliyib küftəni yadından çıxardır, mariyalara adət eliyib zeynəbləri yadından çıxardır. Xülasə, üç-dörd ildən sora vətəninə qonaq gələndə başlıyır Fatma xalaları ilə rusca danışmağa. Bir beş-altı il də keçəndən sora ürəyi rus məişətinə elə bərk yapışır ki, rusların yaxşı işləri də ona xoş gəlir pis işləri də xoş gəlir və sora da müsəlmançılığa yuxarıdan aşağı rişxənd nəzərilə baxa-baxa qazilik satıb kor-koranə başlıyır millətini, müsəlmançılığını bəyənməməyə. Bircə şey mənə çox qəribə görsənir: Dünyada biz müsəlmanlar tək heç bir millət yoxdur ki, bilmərrə rusları murdar bilsin və ruslardan özünü uzaq saxlasın. Ta o yerə çatıb ki, Avropa dərslərinə yavuq durmamağımızın ümdə səbəbi də rusları və əcnəbiləri belə murdar hesab eləməyimizdir. Amma bununla belə, dünyada biz müsəlmanlar tək heç bir millət yoxdur ki, rus məktəbinə uşağını qoymaq üçün əvvəl uşuğı aparıb rus evinə qoysun və öz əlilə, öz xahişilə balalarını, millətini ruslaşdırmağa çalışsın. Mən bilirəm ki, uşaqların ataları mənə belə cavab verəcəklər: yəqin onlar bu bəhanəni gətirəcəklər ki, rus evində uşaq ruscanı asanlıq ilə öyrənir və rus dilini də yaxşı biləndə hökumət məktəbində də dərslərini yaxşı oxuyur. Amma işin həqiqəti belə deyil. Doğrudur ki, rus evində müsəlman uşağı rus dilini tez öyrənir, amma təcrübə də bunu göstərir ki, uşağın məktəbdə yaxşı və pis oxumağı uşağın zehninə və tərbiyə edənə bağlıdır. Çöx vaxt belə də ittifaq düşür ki, rus evi görmüyən müsəlman uşaqları rus dilini əsl rus uşaqlarından da yaxşı oxuyurlar və bir də əgər rus evində tərbiyə tapmaq çox lazımlı bir şey olsa elədə biçarə ermənilər və gürcülər nə eləsinlər ki, onların uşaqlarının biri də indiyədək rus evində qalmıyıb. Yəqin ki, biz onlardan bu barədə gözüaçığıq. Müsəlman atalarının bircə yaxşı bəhanələri var ki, bu barədə mən onlara cavab verməyə acizəm. Doğrusu, bu rus xanımlarını tərif eləməyə Vaqif kimi bir şair lazımdır: Ol qədərdir büti-nazikbədən, incəmiyan, Eyləmək olmaz onun vəsfini məlum əyan, Cümlə bir cilvədə, bir şivədə, xoş sərvi-rəvan, Məst tavus kimi gərdəni-minaları var. Cifayda ki, zalım qızlarına əl yetirmək olmur. Hər bir papaqlını iki ağacdan görən kimi qaçırlar. Amma bu var ki, uşaq saxlamağa çox talibdirlər, xüsusən bilərlər ki, uşağın atası “yağlı”dır. Qurban olsun onun incə miyanına mənim varım-yoxum. Əgər ayda otuz manat istəyir-mən ayda yüz manat verərəm, kaş mən ilə ələlə versin. Hələ bəlkə bir az artıq da iltifat ola. Yoxsa müsəlman evindən nə çıxacaq ki, uşağımı aparım müsəlman pansionuna verim. Orada “Dişədəyən” bir mətləb yoxdur. Bu işlər ilə bərabər biz hələ təəccüb eliyirik ki, Avropa elmini oxuyanlarımız ana dilimizi yazmağı və danışmağı bacarmırlar. Bunlar gözlərini açan kimi özlərini rus evində görüblər, rus danışığı eşidiblər, rus ibadəti görüblər, rusların içki məclislərini görüblər, xanımların ağalar ilə nəzakət, çəm-xəm və qaş-göz süzdürmə elmlərini görüblər. Söz yox, tərbiyəli rus xanımlarından yaxşı tərbiyə alanlar da olub. Amma çoxusu qabaqca nağıl elədiyimiz sayaq ilə tərbiyə tapıblar. Bu halımızla, bu qəflətimizlə utanmayıb da deyirik ki, ruslar bizi ruslaşdırırlar. Genə gürcülərə və ermənilərə yazığım gəlir ki, biçarələr bu barədə bizdən çox geri qalıblar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 dekabr 1908, №50 * * * Ərəb İzzət qaçmıyıb Köhnə idarə vaxtında Osmanlı türklərinin başına ən böyük bəla olanlardan biri də sultanın ən yaxın adamı olan Ərəb İzzət paşa idi. Bu zalım osmanlıların başında nə cür istərdisə oylə oynurdu. Hamı maarif əhlini zəhərli pəncələrilə sıxıb özünə qul, əsir eləmişdi. İnqilabdan sora cavan türklər nə qədər çalışdılar ki, bu xaini tutub tikə-tikə eləsinlər, lakin bacarmadılar. Sultanın planı sayəsində gecənin birində ingilis gəmisilə Avropaya qaçdı. İndi Londrada arxası üstə yatıb cavancavan türklərə dirsək göstərir, qını-qını verir. Cavan türklər isə acıqlarından ölürlər. Onun qaçmağını yana-yana yazırlar. Bəli, onlar çox yanırlar. Amma biz heç yanmırıq. Çünki biz görürük Ərəb İzzət paşa və onu o dərəcəyə qaldıran səbəblər bu saat genə osmanlı türklərinin içində ağalıq eliyir. Və hətta köhnəsindən daha artıq türklərin ruhlarına, ürəklərinə soxulub. Osmanlılar ha bağırsınlar ki, Ərəb İzzət türklərin arasından qaçıb. Biz də tərsinə, ha qışqırırıq ki, Ərəb İzzət qaçmıyıb, bəlkə ərəb Əbülhüdanın əfsununun təsirilə mikroba dönüb türklərin dillərinin altına soxulub gizlənir və orada yaxşıca yuva yapıb türk sözlərini boğazdan çıxan kimi tutub yeyir; türk dilini, türk beynini ərəb mikrobları ilə doldurub çürüdür. Heç şəkk yox ki, 33 ildir osmanlıların başına gələn bəlaların hamısı bu dil bəlasından olub. Çünki camaat indiyə qədər hirriyyət, müsavat, üxüvvət sözlərini öz dilləri ilə əsla eşitmiyib, öyrənmiyib. Həmin bu eşitməməzlik, bu dilsizlik sultana və onun adamlarına çox böyük yardımlıqlar edib, camaatı korluqda saxlıyıb. Təcrübələrimizə görə osmanlılar bugünkü dillərinin vücudilə heç güman etməsinlər ki, ərəb izzətləri, ərəb əbülhüdaları öldürməklə istibdaddan, zülmdən tamamilə qurtaracaqlar. Xeyr, nə qədər ki, türk ədəbiyyatı ərəb sözlərilə boğulur, nə qədər ki, Anatol türkləri: vəzayifi-müqəddəseyi-bəşəriyyə, şəmsi-müniri hürriyyət, kabusi-əlimiəsarət, təkamülati-heyrətfəzayi-kainat… sözlərini türkcə eşitmirlər, heç vaxt ərəb izzətlərin, türk rzaların, çərkəz məhəmmədlərin bəlalarından layiqilə qurtula bilməyəcəklərdir. Osmanlıda islah və hürriyyət sözləri indi deyil, ta üçüncü Sultan Səlim zamanından başlıyıb və o vaxtdan bu vaxta qədər bir çox qanlı və faciəli inqilablar olub. Amma heç biri baş tutmayıb, çünki Osmanlının həmiyyətli vəzirləri hər şeyi bilirlərdi. Lakin bircə bunu bilmirlərdi ki, hər şeydən əvvəl millətə maarif lazımdır. Maarifin layiqilə yayılması üçün də millətin öz dili gərəkdir. Osmanlı ədibləri, yazıçıları türklərin qarınlarını həmişə ərəbin, farsın acı çörəkləri ilə doldururlardı. Budur ki, türklər də öyrənmədikləri, bilmədikləri çörəyi həzm edə bilməyib qəbz olurlardı və yerlərindən tərpənmiyib yatarlardı və beş-on paşanın, ədibin meydana gətirdikləri islah və inqilablar da işlərinə gedərdi. İndi biz keçən təcrübələrə baxıb, indiki inqilabdan da türklərin layiqilə fayda görə bilmiyəcəkləri gümanına düşürük. Bizi bu gümana düşürən isə məhz genə türk qəzetələridir. Bugünkü türk qəzetələri, deyəsən, Türkiyədə çıxmır, deyəsən, türkcə danışanlar üçün deyil. Baxınız Osmanlı qəzetələrinə ki, başlarından quyruqlarına qədər ərəbləşiblər. Budur adları: Tənin, Mətin, Fətin, Ələdl, Əlfəzl, Neyiri-həqiqət, Təqvimi-vəqaye, Əksi-səda, Hüquqi-ümumiyyə, Bəsirət, Məziyyət… ilax. Bunlardan ən açıq yazanı “Məziyyət”dir. “Məziyyət”in ikinci nömrəsində hürriyyət barəsindəki idarəsini burada yazırıq: “Tələtnümayi-səadət olan şəmsi-münuri-hürriyyət zülami-istibdad altında bir kabusi-əlimi-əsarətə gərdəndadeyi – məzlumiyyət edən mövcudiyyət-vətəni olunca kəmalilə rövnəqdar etdi. Şövkəti-ədalət cümləsini lərzan-lərzan məqbəreyi-ibrətə atdı. Həm oylə bir təşhirgahə ki nəzərlərinin münətif olduğu həvayi-mühitdə məzluminihürriyyətin rəngi-xunin xəyalı, sameələrinin nəsb eylədiyi cəhətdə şühədayi-tədinin barigahi əhkəmül-hakiminə rəf etdikləri fəryadicansuzdən mütəhəssil bir növheyi-təzəllüm, bir şəlaleyi-matəm… titrəyor, utanıyorlar…”. Biçarə türklər. * * * “Tərcüman” yoldaşımız Osmanlı qəzetələrinin axır vaxtda bir-bir bağlandıqlarını təəccüblə yazır. Amma biz buna heç təəccüb etmirik, bəlkə çox adi tapırıq çünki bu cür ərəbpərəstlərin qəzetələri gərək çoxdan bağlanaydılar. Şəkk yox ki, bunların yerlərinə “Qaragöz” kimi türkcə qəzetələr çıxıb davam edərlər. Və biz də ol vaxt osmanlı məşrutəsindən arxayın olarıq. Demək ki, hələlikdə Ərəb İzzət qaçmıyıb. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 14 dekabr 1908, №50 * * * Çırağ İranda, xüsusən Tehranda bir qayda var: Bazarda hansı mətaın qiyməti dövlət tərəfindən ucuzlaşsa, bu məta satılan dükanda gündüz çırağ yandırarlar. Bir də görürsən ki, cəmi qəssab dükanlarında günün günorta çağında çırağ yanır, onda bilirsən ki, ət ucuzlaşıbdır. Ancaq nədənsə haman məta çırağ yandırılan gündən başlamış əvvəlki qiymətindən də bir qat bahalaşar, bəlkə əvvəlki bahalıq dönüb qəhətlik olur. Ondan ötrü ki, qəssab dükanında dəxi ət tapılmaz və əgər çörək ucuzlaşmış olsa çörəkçi dükanında dəxi çörək satılmaz. Bu cəhətə bizim yoldaşlardan bir nəfər bazardan keçəndə hər bir vaxt görürdü ki, bir dükanda çırağ yanır, qaçıb o çırağı püfləyib keçirdirdi və dükançıya deyirdi ki, “siz Allah, hər neçəyə satırsınız satın, razıyıq, ancaq çırağ yandırıb qəhətlik salmayın”. Gələk mətləb üstə. Bir neçə vaxt bundan irəli müsəlman ürəfa və danişməndləri Tiflis şəhərinə cəm olub, məhz Qafqaz müsəlmanlarının şan və heysiyyətini, abru və izzətini, dini-islamın şərəf və şövkətini mühafizə etmək üçün canişini – Qafqaza bir layihə pişnihad elədilər ki, Dumaya təqdim etsin və təvəqqə elədilər ki, o layihəyə əncam verilənə kimi Qafqazda şeyxülislam təyin olunmuyub dolandırıcı qoyulsun. Belə də oldu. Amma islam millətinin şan və şərafəti artmaq yerinə müsəlmanların olan-qalan abırları da millətlər içində gülünc bir hala qoyuldu. Bunun cəhətini yaxşı başa düşmüyən Tiflis müsəlmanlarının hər birindən soruşsa öyrənə bilər. Xülasə, sözüm burasında idi ki, bizim ürəfamız istədilər ki, iradeyiruhaniyyəmizdə çırağ yandırsınlar, amma indi mənim rəfiqələrimdən biri həmişə idareyi – ruhaniyyənin qabağından keçib haman çırağı görəndə qaçıb o çırağı püflüyb keçirdir və deyir: “Siz Allah, hər neçəyə əti və çörəfi satırsınız satın, amma çırağ yandırıb vilayətimizə şeyxülislam qəhətliyi salmıyın”. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 21 dekabr 1908, №51 * * * Həqiqət İstəyirəm burada möhtərəm oxucularımız ilə bir az söhbət eləyəm. Hər kəs mənim bu söhbətimə qulaq asmaq istəyir, əvvəl “Tərəqqi” qəzetinin 132-ci nömrəsində ikinci səhifədə əvvəlinci sütunun aşağısında yazılan teleqramı oxusun və mən də hələ bir stəkan çay içməyə məşğul olum, sonra gələk söhbətimizə. * * * Bəli, haman teleqrafın məzmunu budur: Tehran: “Məcdüddövlə məscidində Şeyx Fəzlüllah ilə həməfkarları xilafi-məşrutiyyət olaraq nümayişlər yapdılar. Vilayət müctəhidlərindən məşrutiyyət ziddinə olan teleqramlar oxunurdu. Məşrutəçiləri kafir deyə elan ediblər. Müctəhidlər şaha ərizə veriblər ki, qanuniəsasi verməsin”. Budur haman teleqrafın məzmunu. Oxucularımızdan iki təvəqqəm var: Əvvəla, bu xəbərin doğru olmasına heç kəs şəkk eləməsin. Hələ Şeyx Fəzlullah və hacı Mirzə Həsən qalsınlar kənarda: məşrutiyyəti xilafi-şəriət hesab eləyən müctəhidlərin qədəri gün-gündən artmaqdadır. İkinci təvəqqəm oxuculardan budur ki, bu xəbəri ki indi hər kəs oxudu və bildi-gərək fikir eləsin. Fikir, fikir, fikir!!! Allah-taala insana ağlı ondan ötrü verib ki, fikir eləsin, fikir, fikir! Əgər bir gün xəbər çıxa ki, xudanəkərdə, bütün İran camaatı dəli olub-mən heç təəccüb eləmənəm, səbəbi budur ki, bir gün Kərbəla və Nəcəfül-əşrəf müctəhidlərindən teleqraf gəlir ki, məşrutiyyət müvafiqi-şəriətdir. Bir gün səni İranın müstəhidlərindən teleqraf gəlir ki, məşrutiyyət xilafi-şəriətdir. Biri belə deyir, o biri elə deyir. Hansına inanım? Vallah, insan dəli ola bilər. O da müctəhiddir, bu da müctəhiddir. Hansına inanım? Bu gün biri deyir “məşrutiyyət yaxşı şeydir”- məşrutiyyət tərəfdarı oluram, sabah o biri deyir “məşrutiyyət şeytan işidir” istibdad tərəfdarı oluram. Bəs nə eləyim? Vallah, az qalıram dəli-divanə olam. * * * Yazıq iranlı nə bilsin məşrutiyyət nədir? Avam camaat ağzını açıb göyə, müctəhidlər nə qoysalar ağzına-yeyəcək. Doğrudur, Allah-taala müsəlmana ağıl verib; amma ağlı ancaq məşğuliyyət üçün verib. Yazıq iranlı onu bilsə ki, məşrutiyyət nədir, dəxi müctəhid davasını kənara qoyub özü öz ağlı ilə ya məşrutəçi olar, ya müstəbid. Amma bir surətdə ki, mən bilmirəm məşrutiyyət nə deməkdir, – dəxi çarəm nədir? * * * Qədim yunanlar elə bilirlər ki, Siciliya cəzirəsində bir gözlü insan var. Min illərcə avam camaat bu əqidədə qaldı və bir para gözü açıq fikirli adamlar istədilərsə də camaatı inandırsınlar ki, Siciliya əhalisi, yunanlar kimi iki gözlü adamlardır-başa gəlmədi. İnsanın anadan olmağından beş-altı yüz il qabaq yunanlar yavaşyavaş başladılar Misir tərəfinə səfər eləməyə və ticarət işləri artdıqca bunlar başladılar Asiyaya və sonra İtaliya tərəfinə gedib gəlməyə. Axırda da yunanların yolu düşdü Siciliya cəzirəsinə. Baha! Bir də gördülər ki, buranın əhalisi özləri kimi ikigözlü insanlardır. * * * İndi də İranda məşrutiyyət məsələsi. İranlı nə bilsin ki, məşrutiyyət nədir? Və Məhəmmədəli şahın özünü götürək. O da həmçinin. O da baxır müctəhidlərə və Yevropa hökumətləri şah tərəfindən qanuniəsasinin təsdiq olunmağını tələb eləyəndə Məhəmmədəli şah həmişə cavab verir ki, müctəhidlər qoymurlar, çünki məşrutiyyəti şəriətə zidd tapırlar. * * * Həqiqət dünyada birdir və o həqiqət də budur ki, İranı qarışdıran və bu hala salan müctəhidlərdir. Hər kəs barmağını alnına qoyub fikir eləsə, bu mətləbi başa düşər: hər kəs eləməsə, başa düşməyəcək, düşməyəcək, düşməyəcək. Hələ görək şairimiz nə deyir: Zahida, gəl soyunaq bir kərə paltarımızı, Çıxaraq zahirə batindəki əfkarımızı, Pişgahi-nəzəri-xəlqə tutaq varımızı, Görüb onlar dəxi təhqiq eləsin karımızı, Hər kimin ağı qara isə utansın, a balam, Bəlkə illərcə yatanlar bir oyansın, a balam. Hələlik gəl unudaq filməsəl öz lafımızı, İddiamızca açaq ayineyi-safımızı, Alaq ayinəyə qarşı bütün əsnafımızı, Göstərək onlara insaf üçün insafımızı, Hər kimin ağı qara isə dayansın, a balam, Bəlkə illərcə yatanlar bir oyansın, a balam. Nola bir ləhzəlik olsun ataq əlqabımızı, Çıxaraq hörməti calib olan əsvabımızı, Toplayaq bir yerə ədamızı, əhbabımızı, Məhzəri-nasə qoyaq siyrətü adabımızı, Hə kimin halı fəna isə usansın, a balam, Bəlkə illərcə yatanlar bir oyansın, a balam. Gəl yazaq şərt üçün öz tərcümeyi-halımızı, Həm də doğru olaraq şərh edək əhvalımızı, Xalq tətbiq eləsin halımızı, qalımızı, Anlasınlar da nolur qayeyi-amalımızı, Hə kimin qəlbi qara isə utansın, a balam, Bəlkə illərcə yatanlar bir oyansın, a balam. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 dekabr 1908, №52 * * * Köhnə il Adətdir, köhnə il qurtaranda və təzə il daxil olanda hamı qəzetlər köhnə ilin müddətində üz verən əhəmiyyətli vüquatı bir-bir yazıb oxuculara bildirirlər. Bu adətə biz də əməl eləyirik. 1908-ci ilin ərzində böyük vüquatdan biri budur ki, Avstriya hökuməti Bosniya və Hersək vilayətlərini zəbt eləyib öz məmləkətinə qarışdırıb və Bakının Bülbülə kəndində bir müqəddəs seyid bir lal müsəlmanın dilini açıb danışdırıb. Həmin 1908-ci ildə İranda Səttar xan baş qaldırıb və gəncəli Məmmədovların köməkliyi ilə Azərbaycana sahib olub. Peterburq şəhərində rus xanımlarının yığıncağı baş tutub və hər vilayətin, hər tayfanın arvadlarından o yığıncaqda olublar. Qafqaz xanımları tərəfindən yığıncaqda Gəncə xanımlarından altı nəfər olub və bunlar orada hüquq barəsində çox nitqlər söyləyib. Və molla Məyub yeddi yaşında bir qıza kəbin kəsib bir nəfər molla Əliyə verməyi barəsində… İslam aləmində iki böyük xeyir iş üz verib: biri budur ki, Türkiyədə cavan türklər məşrutiyyət elanı eliyiblər. Biri də budur ki, Gəncənin Qazax şəhərində müsəlman uşaqlarına ölü qüslü öyrətmək üçün məscid həyətində qüslxana açılıb və ölü öləndə məşhur müəllim Kərbəlayı Əli uşaqları başına cəm eləyib onlara dərs öyrədir. Amerikada Taft adında bir şəxs cumhuriyyətlərə rəis seçilib. Həmin 1908-ci il bərəkətli il olub, dünyanın hər bir yerində yaxşı məhsulat əmələ gəlib, Naxçıvan mahalında çox pambıq olub. Dağıstanın Axtı kəndində müsəlmanlar içində araq və pivə artıq rəvac olub. Bakıdan iki min manat gətiriblər ki, barı heç olmasa, məktəb açsınlar. Amma İtaliya məmləkətində Messin şəhərində zəlzələ olan kimi Axtıda məktəb pulları birdən yox olub. Musiqi aləmində yenə şad xəbərlər eşidilib: Bakıda teatr yazıçılarına müsəlmanlar tərəfindən dünyada misli olmayan hörmətlər göstərilib, Tiflisdə gürcülərin ali bir teatrı başa gəlib və nayibin sifarişinə görə Lənkərandan Çornı Qoroda üç mütrüb dəstəsi göndərilib. Bu ilin abü havası hər yerdə bir cür olub. Bəzi yerdə yağış yağıb, bəzi yerdə qar yağıb. Baharda gah gün çıxıb hava xoş olub. Qışda qar yağıb hava soyuq olub. Ağdaşda məktəb vəkilləri təzə müəllimə paltar veriblər ki, bir-iki gecə yatsın ki, sonra özünə paltar alsın. Amma naqafil gecə vaxtı vəkillər birdən gəlib biçarə müəllimdən paltarı alıb aparıblar. Bu da gedib o gecə hamamda yatıb ki, üşüməsin. Həmin 1908-ci ildə Gəncə şəhərinə təzə konsul varid olub və Mirbağır ağa konsulun qabağına çıxıb və ağa ilə konsul İran məşrutəsi barəsində çox şirin söhbətlər eləyiblər. Bu il Səmərqənddə çox toylar olub və bu toylarda mollalar içki məclisində gözəl nitqlər söyləyiblər. Bu nitqlərin təsirindən Aşqabad cavanları o dərəcədə şəraba məhəbbət yetiriblər ki, şərabı içə-içə stəkanları da ağızlarında sındırıb tikə-tikə eləyiblər (hələ hirslərinə bax!). Noyabr ayının 12-də Culfa yanında qaçaqçılar Arazdan keçəndə on dörd tay qaçaq malı salıb qaçıblar. Bu malların hamısı İran mətahıdır: iki tay seyid və mərsiyəxan əmmaməsi, bir xurcun təsbih, bir tay “Cameüd-dəvət” kitabı, bir dəvə yükü falaqqa, iki tay tiryək və bir çuval həna. (Mabədi gələn il 52-ci nömrədə). Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 28 dekabr 1908, №52 * * * Necə qan ağlamasın daş bu gün Necə qan ağlamasın daş bu gün, qırxılır gör neçə min baş bu gün! Bəli, başlar başlayıblar qırxılmağa. Dəllək dükanlarında macal yoxdur. Aşura günü iki yüz yetmiş milyon baş yarılacaq. Və lakin bunlar hamısı köhnə sözlərdir. Amma burada bir mətləb var ki, bəlkə oxucularımız onu eşitməmiş ola. Bu barədə lazım bilirik bir az danışaq. Yer üzündə qəribə bir əhvalat baş verəndə Avropanın fənni cəmiyyətləri çox xərclər çəkib adamlar göndərirlər ki, təzə vüquatı elm və fənn tərəfindən öyrənsin və sonra cəmiyyətə ərz eləsin. Beləliklə, Avropada elm və fənn tərəqqi eləyib. Məsələn, Amerikanın flan şəhərində gün təmamən tutulacaq. Qabaqca haman şəhərə hər məmləkətin coğrafiya cəmiyyətlərindən dəstə-dəstə alimlər göndərilir ki, günün tutulmaq sirrlərini dəxi də yaxşı öyrənsinlər. Məsələn, İtaliyada misli olmayan zəlzələ üz verib. Həmçinin yenə alimlər oraya doluşurlar ki, zəlzələnin hikmətlərini mümkün qədər öyrənsinlər. Aşura işlərimiz avropalıların nəzərində elə bir qəribə və əhəmiyyətli əhvalatdır ki, bu barədə onlar indiyədək neçə cild kitablar yazıblar. İranın və Qafqazın böyük müsəlman şəhərlərində məhərrəmlikdə Avropa cəmiyyətlərinin üzvləri həmişə pişəz-vəqt hazır olarlar və aşura günü qələmi və kağızı ciblərinə qoyub çıxarlar uca divarın üstünə və tamaşa eləyib, eşitdiklərini təfsilən yazarlar; gördüklərinin fotoqrafiya əkslərini götürüb apararlar. Bu qism səyyahların biri də dünən gəlmişdi idarəmizə. Bu cənab, Lissabon şəhərində bir cəmiyyətin üzvüdür. Onun bu il Qafqaza gəlməyindən qəsdi üç mətləb öyrənməkdir. Əvvələn: əgər baş yarmaq şərən lazımdır, nə səbəbə başlarını yaranların içində indiyədək bircə əmmaməli molla görsənməyib? İkinci: həmişə vaxtlarını qumar və çaxır məclislərində keçirən müsəlman “intelligentləri” nə qəsd ilə aşura günü dəstə qabağına düşüb baş yaranların qanlarını dəsmalları ilə silirlər? Və üçüncüsü: səbəb nədir ki, baş yaranların hamısı ibarətdir məhz gədə-güdələrdən, baqqallardan və çaqqallardan; bunların içində bir nəfər də maarif əhli görsənmir? Biz bu suallara cavab verə bilmədik və qonağımız çıxıb getdi. Bu heyndə qulağımıza hatifdən bu səslər gəldi: – Bu günlərdə İranda istibdad ilə ədalət bərk çarpışır. Yekə bir millətin dini, namusu, hüququ, vətəni təhlükədədir. Köməksizlik ucundan ola bilər ədalət tərəfi basılsın. O vaxt milyonlarca məzlumun dadü fəryadı bu günkündən artıq göylərə qalxacaqdır. Bir udum suya həsrət qalıb can verən balaların, qarınları yırtılan ana-bacıların halı Kərbəla vaqiəsindən aşağa qalmayacaqdır! Bu gün Kərbəla meydanı – Azərbaycandakı vətənpərvərlik meydanıdır. Hər kimin ürəyində bir cüzi din, namus, vətən hissi varsa, oranın qeydinə qalmalıdır! Axıtmalı qanlarımız, ehsan etməli pullarımız varsa, – gözümüzün qabağında ürəklər parçalayan Azərbaycan matəmgahı durur. Bu gün ən böyük ibadət, ən birinci din və vətənpərvərlik oraya kömək etməkdir ki, həm Allah, həm də həzrət Hüseyn razı qalsın. Yoxsa, Tiflisin, Bakının küçələrində qışqıra-qışqıra gəzib, yalançılıqdan başımızı cızıb bir az qan axıtmaq Hüseyn övladına və Rüstəm nəslinə yaraşan igidlik deyil. Bu gün Kərbəla meydanı Azərbaycan meydanıdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 yanvar 1909, №2 * * * Qənimət Amma bu zalım Orenburq tatarlarının içindən qəribə şairlər törəyib. Məsələn, ayıb olmasın. “Din və məişət” jurnalının birinci nömrəsində “Səddiqüləmini” imzası ilə bir şair yazır: Əzimətsən, əzimətsən, əzimət, Yaşa, ey möhtərəm “Din və məişət”. Qənimətsən, qənimətsən, qənimət, Yaşa, ey möhtərəm “Din və məişət”. Pəh, pəh, pəh! Hələ bu cür şairləri görə-görə Hop-Hop da, Əbu-nəsr Şeybani də və Məşədi Sijimqulu da deyirlər ki, biz şairik. Zarafat kənarda qalsın, amma “Din və məişət” jurnalı da doğrudan qənimətdir. Həmin əvvəlinci nömrəsində teatr oynayanlar barəsində jurnal bir doğru təkfirnamə yazıb deyir ki, müsəlman teatrçıları şəriətə xilaf olan teatr tamaşasını mömün müsəlman içinə gətirmək ilə Allah bəndələrini yoldan çıxardırlar. Əlbəttə, bu sözlər səhihdir və əlbəttə bir belə yazıçı müsəlmanlar üçün qənimətdir. İndi dəxi bundan sonra dağıstanlı fəzilətli Əlqədari cənabları və bunun kimi qeyri üləmamız çox da özlərindən deməsinlər, çox da qızlarımızın oxuyub müəllimə olmaqlarına çalışmasınlar, yoxsa mən “Din və məişət”in mollalarını çıxardaram onların müqabilinə, onda görüm nə cavab verəcəklər. Qənimətsən, qənimətsən, qənimət, Yaşa, ey möhtərəm “Din və məişət”. Mən qorxuram bəzi qəlbiqara cavanlarımız inanmayanlar ki, iyirminci əsrimizin içində “Din və məişət” kimi “falnamə”lərə “Səddiqüləmini” kimi axmaqlar zəhmət çəkib belə uşaq oyuncağı mədhnamələr yazalar. Amma dünyada hər bir şey ola bilər, xülasə: Qənimətsən, qənimətsən, qənimət, Yaşa, ey möhtərəm “Din və məişət”. Əzimətsən, məzimətsən, nəzimət, Yaşa, ey möhtərəm cin və qəmişət. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 18 yanvar 1909, №3 * * * Üləma Bəndə ömrümdə çox moizələr, çox xütbələr eşitmişəm; lakin tasua günü “Səadət”də fəxrül-islam olan Axund Molla Ələkbər cənablarının moizəsi kimi bir moizə hələ eşitməmişəm. Bu moizə insanın ruhunu guya quş qanadları üstünə alıb, cümlə avam insaniyyəti seyr etdirir idi və insan seyr etdikcə qəlbi riqqətlənib, ruhu ucalıb, özündə bir ülviyyət, bir əzəmət hiss etməyə məcbur edirdi. Bilmirsiniz axund həzrətləri nədən danışırdı? Haman bizim insanlıq və müsəlmanlıq təklifimizdən! İslam niyə bu günlərə qaldı? Ondan ötrü ki, camaatımız üləmaya pul vermir. Hərçənd üç milyon müsəlmanın yarısı üləmadır; amma bu üləma müsəlmanların pulu ilə təhsil eləməyib, bunların təhsil xərcləri Amerikada Kaliforniyanın qızıl mədənlərindən gəlib. Sonra elə ki, üləmamız başlayıblar çörək qazanmağa, yenə camaatımız bunlara bir qəpik verməyib. İrəvanda, Bakıda, Şamaxıda, Naxçıvanda, Təbriz və Tehranda üləmamız nə qədər ki, imarət tikdirib, kəndlər qazanıblar, hamımızın mədaxili Yaponiya camaatından gəlib, yoxsa müsəlman hacı və məşədilərinin və kəndlilərinin ciblərindən bir qəpik də çıxmayıb. Yenə bilirmisiniz ki, axund həzrətləri nədən danışırdı? İslam niyə bu günlərə qaldı? Ondan ötrü ki, əğniyamız millət qeydinə qalmırlar və məktəblər açmırlar və heç kəs deməsin ki, Tağıyevlər qız məktəbləri açıblar, Nağıyevlər darül-müəllimin açıblar və qeyri əğniyamız qeyri bir şey açıblar. Xeyr, xeyr! Bunların hamısını eləyən – üləmadır. Məktəblərə, şəfa evlərinə, yetim evlərinə ciblərindən pul çıxarıb verən – üləmadır. Füqəraya gəldikdə, bunlar da sırf cahil, sırf vəhşi! Lakin bu füqərada da günah çoxdur, ondan ötrü ki, bunlar da üləma hazır etmək qeydinə qalmırlar. Xülaseyi-kəlam: günahların hamısı yenə bizim camaatdadır. Bir para axmaqlar elə güman eləyirlər ki, üləma gərək camaatın təhsili qeydinə qalsın; amma bu batil bir fikirdir: çünki camaatın canı cəhənnəmə; ancaq üləma üçün elm oxumaq lazım. Vəssəlam! Allah ömür versin! Biz axund cənablarının fərmayişini başdan axıradək təsdiq edirik; amma bircə şey bizə qəribə gəlir: axund buyurur “hanı üləma?”, yəni üləma yoxdur. Allah şahiddir ki, elə biz də həmişə bu sözləri yazmışıq və həmişə isbata yetirmişik ki, üləmamız yoxdur və indi hər nə ki görürük, – bunlar məhz oyun-oyuncaqdır. Bizə qəribə gələn budur ki, axund cənabları bu sözləri buyurduğu məclisdə qeyri üləma tərəfindən yenə gözəl moizələr olunub: bəs bu nə sözdür ki, “hanı üləma?” Hələ bəs Axund Molla Məhəmməd cənablarına nə deyirsiniz ki, məscidi-camedə nasutdan, mələkutdan, fələkutdan, lahutdan, silsilədən, müəyyədən danışıblar (bu qədər də insanda elm olar?). Amma qorxuram ki, qiyami-qiyamət olanda Məşqətə kəndində aşura günü dəstəbazlıq üstə dava edib “şəhid” olanlar sizin yaxanızdan əl götürməyələr. İsti otaqda yuxarı başda əyləşib, yüz min dəfə eşidilmiş sözləri söyləmək camaatımız üçün bir xidmət deyil. Hünər budur ki, aşura günü küçələrdə dəstəbazlıq edən, “sırf cahil” qardaşlarımızın qabağını kəsib, qəmələri və çomaqları alıb atasan dəryaya və Pataqoniya vəhşilərini qoyun sürüsü kimi qaşovlayıb, aparıb qatasan Allahın evinə və minbərə çıxıb deyəsən: “Üzünüz qara olsun, ay mənim din qardaşlarım ki, imamın təziyəsini həbəşilər yallısına oxşadıb millətlər içində bizi rusvay elədiniz!”. Bu, hamının işi deyil, bu, Mirzə Fərəc Pişnamazzadə kimi üləmanın işidir! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 1 fevral 1909, №5 * * * Küflə qurdu “Tərəqqi”nin 25-ci nömrəsini oxuyanlarla bir az söhbət edək. Bəli, Aşqabadda mərsiyəxan Hacı Molla Əbdüləli camaata söz verir ki, şami-qəriban gecəsi qabaqca Firudini və Müzəffəri məktəblərinə pul yığsın, sonra özünə pul istəsin. Çox gözəl. Axşam olur, mərsiyəxan çıxır minbərə və müsəlmanları behiştə göndərəndən sonra, başlayır qabaqca özünə pul yığmağa. Müsəlmanlar da verirlər. Ver ha ver, ver ha ver!.. Ay verən əllər hurilərin məməsini əlləsin! Ay yerindən duran ayaqlar qıl körpüdən ildırım kimi keçsinlər! Ay pul verənlər birə min əvəz alsınlar. Bu nəhv ilə mərsiyəxan qabaqca min manatını yığır. Bəli, müsəlmanlar da deyirlər ki, əlbəttə, inşaalah mərsiyəxan öz pulunu yığandan sonra, məktəblərə də pul yığacaq. Aha, molla pulları cibinə qoyan kimi, birdən iki əlilə qırxıq kəlləsinə döyə-döyə başlayır: – Ay haray, bu gün şami-qəribandır, çıraqları keçirdin! Başlayırlar çıraqları keçirtməyə. Məscid olur qaranlıq. Lotu, dinməz-söyləməz, Sumbatov küçəsində gecə yarısı xəlvət gəzən iranlı məşədiləri kimi, minbərdən züvüldüyüb düşür yerə və məsciddən çıxıb gedir. Behişt əhlləri də bir az oturub əsnəyirlər və durub gedib evlərində yatırlar. Molla Əbdüləli də gedir sabahısı günü bir nəfərə, Əlibəyə deyir ki: “yaxşı minmişəm bu eşşəkləri!”. Bunların hamısı millətimizin tərəqqisinə böyük dəlildir və bu tərəqqimizə də səbəb bir neçə vüquat olub: Əvvələn, rus-yapon davası hamı millətlərin gözünü açdı; sonra Rusiyada hürriyyət davası başlandı və bu davanın, əlbəttə, biz müsəlmanlara da az-çox təsiri oldu. Sonra da erməni-müsəlman ədavəti başlandı – dəxi burada müsəlmanların gözləri birdən açıldı. Şəhərlər və kəndlər doldu məktəb və qiraətxanalar ilə. Hər yerdə nəşri-maarif əmələ gəldi. Xülasə, maşaalah, müsəlmanlar bir tərəfdən özlərinin çalışmaqlığı ilə, bir tərəfdən də xüdavəndi-aləmin lütfü sayəsində o qədər qabağa gəldilər ki, Ordubadda mərsiyəxanlar başladılar Allahın evində küçə föhşləri danışmağa; Şamaxıda Mir Mehdilər, həmçinin Gəncədə yuristlərimiz başladılar mərsiyəxanlara mürid olmağa və mərsiyəxanlar da müsəlmanların belinə palan qoyub minəndən sonra, öz dillərilə dedilər ki, “bax gör, bu eşşəkləri necə minmişəm!..”. * * * Təəccüb ki, bu gördüyümüz fokusların hamısı məhərrəmlik əyyamında baş verir. Bundanmı ibarətdir imama təziyə saxlamaq? Rəvadırmı ki, matəm günləri hər bir mütrüb babası, fahişəxana lotusu, Gilan qaraçısı, “Əbdilağa” zəlisi, Ərdəbil pişiyi, Allahverdi küflə qurdu adını rövzəxan qoyub çıxsın minbərin üstünə və biçarə müsəlmanları Allahın evindən iyrəndirsin?! Nə vaxt bunun axırı olacaq?.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 fevral 1909, №6 * * * Bisavad “Bisavad” bəzi vaxt pis sözdü, bəzi vaxt yaxşı sözdü. Elə adam var ki, ona “bisavad” desən – inciyər. Elə adam var ki, sən deməsən də özü döşünə döyə-döyə deyər “Mən bisavadam”. Adamına baxar və yerinə baxar. Bu günlərdə Tiflis cəmiyyəti – xeyriyyəsinin iclasında katibdən söz düşdü. Yəni bir elə cavan axtardılar ki, həmi rusca oxumuş olsun, həmi də müsəlmanca savadlı olsun ki, cəmiyyətin dəftərlərini yazsın və qeyr yazı-pozusunu əmələ gətirsin. Hazırda olan ağaların hamısı rusca yarımçıq oxumuş və bir parası dolu oxumuş cavanlar və qeyr cavanlar idi. – Kim katib olsun? Bəli, filan bəy katib olsun – bu sözü eşidən kimi haman bəy yerindən qalxıb təşəxxüs ilə deyir: – Ağalar, mən rusca bilirəm, amma müsəlmanca “panimat” eləmirəm, yəni qanmıram, yəni bilmirəm, məni katibliyə seçməyin. Çox əcəb, bir surətdə ki filan bəy müsəlmanca bilmir, filan ağanı katib seçək. Haman ağa da genə haman bəy kimi pəhlivan kimi ucadan camaata xəbər verir ki, “mən rusca yaxşı bilirəm, amma müsəlmanca “neznayu”, yəni bilmirəm. Bu sözləri yazmaqda mətləbim budur ki, yarımçıq və qeyri yarımçıq oxumuş cavanlarımıza desən ki, “sən rusca çox yaxşı bilmirsən” – bu cavan səninlə böyük dava başlar. Yəni rusca “bisavad” olmağını özü üçün böyük eyib hesab elər. Amma haman ağalar müsəlmanca bilməməklərindən nəinki utanmırlar-bəlkə bilməməklərinə hələ fəxr eliyirlər. Amma oxucularımızdan xahiş edirəm ki, bunun səbəbini məndən soruşmasınlar, çünki mən bilmirəm nədir bunun səbəbi. Və bilmək də çox çətindir. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 8 fevral 1909, №6 * * * İp İrəvandan bir belə kağız aldıq: “Bir gün Hacı Şeyx Ələkbər ağa, Hacı Molla Sadıq ağanın təziyəsində moizə edirdi. Əsnayi-moizədə dedi: Camaat, bir gün bir neçə adam gəldilər ikinci xəlifə Ömərdən sual elədilər ki, ya xəlifə, biz şiələri tanımırıq ki, tutub öldürək. Xədifə çıxartdı bir ip verdi ki, bu sizin ölçünüz. Bu ip hər kəsin boyuna gəlsə öldürün – o şiədir!”. Əgər Hacı Şeyx Ələkbər ağa xırda mollaların biri olsaydı, biz bu sözlərə əhəmiyyət verməzdik və bu barədə danışmazdıq; lakin Şeyx Ələkbər ağa İrəvanda o dərəcədə hörmət qazanıb ki, əgər yuxarıda yazılan əfsanəni demiş olsa, dəxi bundan sonra İrəvan qırmızı saqqallılarının beynindən bu cür sözləri kankan qazması ilə çıxartmaq olmayacaq. İrəvanda haqq və sədaqət tərəfdarlarından təvəqqə edirik ki, işi diqqət ilə təhqiq eləyib, bu barədə bizə əhvalatın əslini və həqiqətini yazıb bildirsinlər. Əgər bu xəbər yalan olmuş olsa, biz şeyxdən üzr istəyib, müxbirdən məcmuəmizdə şikayət yazarıq. Əgər doğru olsa, o vədə yenə bu söhbəti təzələrik. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 fevral 1909, №7 * * * Poçtxana Mən indiyə kimi hələ qana bilməmişəm ki, bu poçtxananı urus nədən ötrü icad eləyib. Deyirlər ki, hələ Avropada bundan da dəstgahlı poçtxanalar var. Gənə dəmir yolu olmaya, araba yolu olmaya, adamların tərəddüdü olmaya – o vədə tutaq ki, hələ bir yana pul göndərmək, ya kağız göndərmək üçün bəlkə poçtxana elə bil ki, sensur alması. Sənəm və sərv qədər laləzar gedən var. Tiflisdən Gəncəyə gedən var, Şəkidən Şirvana gedən var – dəxi poçt nəyə lazım: kağız göndərəcəksən, ya pul göndərəcəksən, ya şey göndərəcəksən, çıx bazara, soruş gör gedən kimdiver aparsın dinməz-söyləməz, xərcsiz və zəhmətsiz. Yəni maşallah bizim müsəlmanlar bu mətləbi çoxdan başa düşüblər və necə ki, mənim səliqəmdi, onlar da elə rəftar eləyirlər. Bizim başımıza bu cür işlər çox gəlir. Gün olmaz ki, idarəmizə bir belə kağız yazmasınlar: ”Cənab Molla Nəsrəddin, mən Kərbəlayi Əli Hacı Allahqulu oğlu Məşədi Cəfərə 5 manat verdim ki, gətirib yetirsin sizin xidmətinizə, sizdən təvəqqe edirəm ki, pulu alan kimi mənim adıma İrəvana mübarək olan məcmuənizi əvvəlimci nömrədən başlayıb göndərəsiniz”. Çox əcəb. İki gün keçər, xəbərimiz olur ki, ”Qeyrət” mətbəəsinə bir nəfər adam gəlib və deyib: ”Mən Molla Nəsrəddini görəcəyəm.” Bəli, cavab veriblər ki, Molla Nəsrəddin filan məhəllədə və filan küçədə olur. İki gün keçir, mətbəədən bizə sifariş eləyirlər ki, haman irəvanlı genə fayton ilə gəlib Molla Nəsrəddini soruşurmuş. Genə cavab veriblər ki, Molla Nəsrəddin filan yerdə olur. İki gün də keçir. Bir də görürsən ki, Davidovski küçəyə faytonla bir müsəlman gəlir, küçənin ortasında faytonu saxlayıb Molla Nəsrəddini xəbər alır. Axırda nə zəhmətlərdən sonra haman şəxs gəlir çıxır Mollanın idarəsinə. – Salaməleyküm. – Əleykəsəlam, haralısan? – İrəvanlı. – Adın nədir? – Məşədi Cəfər. – Nə qulluq? – Bir elə qulluq yoxdur. Ancaq, ay Molla, Allah sənə insaf versin, mən sizdən ötrü bir həftədir Tiflisdə məəttələm. Neçə dəfə fayton ilə mətbəəyə getmişəm, sizi tapmamışam-deyiblər ki, Molla hamama gedib. – Bəli, bağışlayınız, indi nə qulluq? – Xeyir, bir elə qabil ərz yoxdur, ancaq nökərə buyurun mənə bir stəkan su gətirsin –ürəyim yanıb, bu gün səhərdən sizi gəzirəm. Çünki Kərbəlayi Əli Hacı Allahqulu oğlu sizə 5 manat məcmuə pulu göndərib. Pah, pah, lap yorulmuşam. Bu gün Salyandan bir belə kağız alırıq: ”Cənab Molla Nəsrəddin, mən bu gün burada bəradəran Hüseynovlara otuz altı manat verdim ki, eləsin məcmuə pulu və kalendar pulu, siz orada cənab Hüseynovların şəriki cənab Hacı Ələsgər Hacı Nəcəf oğlundan alasınız”. Bu kağızı alıb biz gərək adam göndərək Şeytanbazarına ki, görsün cənab Hacı Ələsgər Hacı Nəcəf oğlu salyanlı kimdir. İki saat gəzib dolanandan sonra göndərdiyim adam gəlib deyir ki, ”Tapa bilmədim”. Sabahısı günü genə haman adamı göndəririk ki, gedib yaxşı axtarsın. İki saatdan sonra gəlib deyir ki, Hacı Ələsgər Hacı Nəcəf oğlu özü dükanda deyil idi getmişdi hamama. Şagirdi də dedi ki, ”Mən bilmənəm”. Bir gün keçir genə adam göndəririk. Hacı Ələsgər Hacı Nəcəf oğlu deyir ki, ”Mənə bu barədə bəradəran Hüseynovlardan bir sifariş gəlməyib, gələndən sonra-baş üstə, verərəm”. Bir həftə gözləyib genə adam göndəririk. Hacı Ələsgər cavab verir ki, ”Sən get, mən pulu özüm gətirrəm Mollanın xidmətinə”. Bir neçə gündən sonra haman Hacı bir fayton tutur yarım manata, oğlunu və şagirdini mindirir haman faytona və cavanlar Davidovski məhəlləyə düşüb qaradovoylardan müsəlmanca Molla Nəsrəddin idarəsini soruşurlar. Bu dəfə tapmayıb geri qayıdırlar. Amma ikinci dəfə gəlib tapırlar və böyük bir mərkəz və qışqırıq ilə girirlər içəri kəhildəyə-kəhildəyə otuz altı manatı çirkli dəsmalın içindən çıxarıb qoyurlar stolun üstünə və bir stəkan soyuq su içəndən sonra və Yezidə lənət oxuyandan sonra deyirlər ki, bu pulu iki həftə bundan qabaq sizin Nuxa vəkiliniz verib bəradəran Hüseynovlara ki, sizə yetişsin. İnsafən, müsəlmanları qınamaq olmaz, çünki poçt ilə pul göndərmək çox çətindir: gərək üç şahı verib bir ”perevod” kağız alasan, üstündə rusca yazasan ki, bu pul gedəcək Tiflisə Molla Nəsrəddin idarəsinə, filankəsin tərəfindən. İnsafən çox çətin işdir, ələlxüsus ticarət aləmində bu cür işlər heç əl verməz: ticarət hara, poçtxana hara? Allah rəhmət eləsin o kəslərə ki, müsəlmanlara rusca oxumağı haram buyurublar: Qafqazda bir tacir yoxdur ki, özbaşına poçtxana ilə bir kəsə 5 manat göndərə bilsin? Mən istəyirdim ki, bu gün politika aləmindən oxucularımız ilə bir az söhbət edəm. Məsələn, qəzetlər yazırlar ki, Avstriya ilə Serbiya hökuməti bu gün sabah dava edəcəklər. Mən istəyirdim haman nömrədə cəfəngiyat əvəzinə bir siyasi məqalə yazam. Məsələn, heç olmasa, yazam ki, Avstriya və Serbiya nə üçün dava edirlər, yazam ki, Avstriya nə deməkdir, Serbiya nədir, bunların ədavəti nə vaxt, haradan başlanıb, istəyirdim yazam ki, Serbiya bir balaca hökumətdir, dörd yüz ildən artıq Osmanlı vilayəti hesab olunurdu və ildə bir dəfə Osmanlı sultanları, paşaları və yanıçarları göndərib serblərin bir az başlarına tapdalayandan sonra gözəl qızlardan zaddan yığıb aparıb bir qədərini sultanların hərəmxanəsinə qatıb, bir qədərini özləri saxlayıb məşğuliyyət elərdilər. Axırda qəza belə gətirdi ki, 27 il bundan qabaq Serbiya hökuməti çıxdı azadlığa və məşrutəli bir kraliça oldu. Hərçəndi məxluqu iki milyondan bir az artıqdır, amma di gəl ki, başladılar məktəblər açmağa, darülfünunlar açmağa, axırda da işi o yerə yetirdilər ki, indi istəyirlər Avstriya kimi bir əjdəha ilə kəllə-kəlləyə vuruşsunlar. Hə, nə üstə? Bosnya üstə. Bosnya nədir? Xülasə, istəyirdim buna oxşar bir söhbət başlayam, amma öz-özümə dedim ki, ay Molla Nəsrəddin, sən dəlisən, nəsən? Bir camaat ki, bir şəhərdən o biri şəhərə 5 manat göndərməyi bacarmır-məgər bu cür camaat üçün rəvadırmı yazmaq ki, nə bilim Avstriya belə gəldi, Serbiya belə getdi. Sən onu de ki, İrəvandan Tiflisə və Şirvandan Qarabağa nə cür və nə qayidə ilə 5 manat göndərmək. Hələ qabaqca bunu bilmək lazımdır. Genə deyəsən uzun oldu. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 22 fevral 1909, №8 * * * Həmşəri və saldat S a l d a t : Həmşəri, zaçem tvaya qamsum tatar şaxsey-vaxsey başqa qinjal prapal. H ə m ş ə r i : Ağa saldat, patamu qamsı tatar zorba başqa rejim rabatay; məsələn, erməni takoy çalavert, qorxax, musurman qorxax bilməz, patamu indi qamsım urus, firənk, erməni, gürcü pasmatri musurman şaxsey-vaxsey mnoğo-mnoğo kriçit, kriçit, başqa vsyo qinjal, başqa vsyo qəmə, rejim, rejim, şaxsey rejim, patamu vsyo ingilis, vsyo urus, vsyo firənk qamsum gəlib pasmatri kakoy zorba pasmatri musurmandan qorxub delayet, tvoyo urus şto? Burnundan adin nemnoşko qan gələn kimi kriçit, ay umirat, ay doxtor, umirat. Patamu musurman zorba. S a l d a t : Paşol, durak, tvoya başqa saman, bolşe niçeqo. H ə m ş ə r i : Ağa saldat ağzını təmiz saxla. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 1 mart 1909, №9 * * * Allaha şükür olsun Allaha şükür olsun ki, axırı Bakıda da əmin-amanlıq bərqərar oldu. Doğrudan da, mən həmişə Bakının işlərini eşidəndə xarab olardım: həqiqət, bu qədər bədbəxtlik, bu qədər zülm və fəsad ki, Bakıda üz verirdi, heç bir yanda olmayan və eşidilməyən bir iş idi: gün olmazdı ki, küçə və bacada adam ölməsin, adam yaralanmasın, adam oğurlanmasın, heç kəs cürət eləyib küçəyə çıxa bilmirdi. Millətlər içində biabır olmuşduq. Xülasə, indi Allaha min şükürlər olsun ki, bunların hamısı bir günün içində götürüldü. Xudayi-taala dərgahından istədiyim budur ki, şəhər rəislərimizin və idarə üzvlərinin və cəmi şəhər rişsəfidlərinin bir neçəsinin ömrünü tulani eləsin. Vaqeən, insan fikirləşdikcə şad olur, düşündükcə qəmgin olur, qüssə etdikcə sevinir və sevindikcə az qalır ki, insan dəli-divanə olsun və bunların hamısı keçəndən sonra adamın ruhu şad olur. Allah baislərin ruhunu şad eləsin! Genə şükür olsun Allaha ki, işlərin axırı xeyir oldu. İndi Bakıda o qədər sakitlikdir ki, o qədər rahatlıqdır ki, o qədər arxayınlıqdır ki, əhali qurd-quzu kimi otlayırlar, necə ki, Məşədi Çijimqulu deyib: Sirqətə qətlə, qəbih işlərə eyləndi əlac, Qəmə, qəddarə, karastular olundu ixrac, Bakıda əmin-amanlıq yenidən tapdı rəvac, Bədnəzərdən bizi hifz eylə, xudaya, mən ölüm. Malades bakılılar gör necə bidad elədi, Afərin onlara, şəhri əcəb abad elədi, Qorxudan qəmli olan qəlbləri şad elədi, Bədnəzərdən bizi hifz eylə, xudaya, mən ölüm. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 8 mart 1909, №10 * * * Ticarət xəbərləri Keçən nömrələrin birində bir belə şəkil çəkmişik ki, hacılarımız Məkkəyə gedib qayıdandan sonra kasıblayıb yoluq cücəyə oxşayırlar. Dünyada hamı səhv eləyə bilər. Çox ehtimal ki, biz bu barədə həqiqətən çox kənarıq. Məsələn, Gəncədən yazırlar ki, Gəncə hacılarının əhvalatı bizim şəklə müvafiq gəlmir. Məsələn, Gəncədə elə hacılar var ki, Məkkəyə getməsəydilər, bu qədər dövlətə çata bilməzdilər və bu qədər hiylə yollarını öyrənə bilməzdilər və bu qədər hörmət qazana bilməzdilər. Yazırlar ki, Gəncə hacıları əgər Məkkəyə getməsəydilər, qohum-qardaşlarının on min manatlıq mülkünə sahib ola bilməzdilər və natariusda şərtnamə qayıranda bijlik eləyib mülk sahibinin adını şərtnamədən çıxarda bilməzdilər. Haman şəkli çəkəndən sonra Gəncədən dörd məktub almışıq. Yazırlar ki, “ay Molla Nəsrəddin, məgər Məkkədən qayıdan hacı kasıb olar? Elədə bəs sən bizim Gəncədə filan bəyi tanımırsan, filan şeyxi tanımırsan, filan məşədini tanımırsan, filan hacını tanımırsan?” Genə deyirik ki, bizim bu barədə bəxtimiz yoxdur, amma təəccüb buradadır ki, hələ özgə şəhərlərdən bu xüsusda bizə rədd yazan yoxdur. Lakin söz veririk ki, əgər özgə şəhərlər də Gəncə kimi olsa, onda biz sözümüzü geri götürərik və cəmi dövlətli hacılardan təvəqqə edərik ki, bizi bağışlasınlar. Hər kəsin sözü var yazsın. Molla əmi “Molla Nəsrəddin”, 8 mart 1909, №10 * * * Pillə-pillə Pillə pillədir. Bir il bundan qabaq millətlər gördülər ki, “bəli, əlbət, müsəlmanların ruhani rəisi belə olar”. Bəli, bir ay keçdi. Nə tövr oldusa, bir biabırlıq üz verdi. Belə olanda bizim qoşunlarımız uzaqdan baxa-baxa dedilər ki, “bəli, əlbət, elə şeyxülislam belə olar”. Bir ay da keçdi. Yenə müsəlmançılığa bir xəcalətlik üz verdi. Yenə ətrafımızdakı tayfalar kənardan durub, öz-özlərinə dedilər ki, “bəli, nə eybi var? Müsəlmanların ruhani atası belə olar” (yəni atası belə olanda gör oğulları necədir). Bir-iki ay da keçdi. Yenə bir rüsvayçılıq üz verdi. Axır, vallah bilmirəm nə deyim; adam, doğrusu, utanır. Yenə bu qonşular olmaya, yenə, məsələn, bu işlər Səlmasda, Buxarada, Zünuzda, Danabaş kəndində vaqe ola, – adam deyər ki, “eh, nə eləyək? Cəhənnəmə-gora! Bir özgə adam ki, görmür. Amma bu kafirlər içində, vallah, yaşamalı deyil. Adam az qalır yerə girsin. Bəli, yenə bir-iki ay keçdi. Yenə həyatımıza təzə bir sədəmə toxundu. Yenə əğyar kənardan baxıb dedilər ki, bəli “əlbət, elə şeyxülislam belə olar”. Xülasə, sözüm burasındadır ki, bunların hamısı pillə-pillədir. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 15 mart 1909, №11 * * * Xanımlar Serbiya məmləkətində səkkiz min xanım hökumətdən izn istəyiblər ki, Avstriya hökuməti ilə Serbiya hökuməti dava başlasa, xanımlar çıxsınlar meydana və kişilər ilə bərabər düşmənlə dava eləsinlər. Buna heç sözüm yoxdur; çünki hər bir kəsin ixtiyarı özündədir, insan faili-muxtardır, hər kəs nə xahiş eləsə, eləyə bilər, hər kəs nə danışsa, nə yazsa, yaza bilər, danışa bilər; amma sözüm burasındadır ki, bu xəbəri eşitcək mənim yadıma bir şey düşdü. Bir neçə həftə bundan irəli axundlarımızdan birisi xəbər vermişdi ki, cəmi xristian xanımları bihəyadırlar, çünki üzüaçıq gəzirlər. Axund cənablarının sözünü oxuyanda, doğrusu, mən bir az istədim bu sözlərə inanmayam; ondan ötrü ki, ömrümdə nə qədər xristian xanımları görmüşəm, nə qədər bunların barəsində az-çox kitablar oxumuşam, nə qədər Avropa tarixinə az-çox bələd olmuşam, mənim heç bir vaxt xəyalıma gəlməyib ki, xristian xanımlarının hamısı bihəya olalar. Axund cənablarının sözünə bir də o səbəbə şəkk gətirdim ki, strajnik arvadlarından savayı axund cənabları dəxi özgə xristian arvadı görməyib. Və hələ görmədiyi qalsın kənarda, heç bilmir ki, xristian arvadları dünyanın hansı tərəfində yaşayırlar. Mən mərc gələrəm ki, indi gedək axund cənablarından təvəqqə eləyək ki, xristian arvadlarının hansı səmtdə olmalarını əli ilə göstərsin. Söz yox, axund əlini bir tərəfə uzadacaq; amma bir yaxşı mülahizə eləsək, baxıb görərik ki, o göstərdiyi tərəf ya Danabaş kəndidir, yainki Yaponiya ilə Sibirin arasıdır. Sözüm orada deyil; sözüm oradadır ki, doğrudan bir hünərdir ki, adam bir şeyi bilməyə-bilməyə və eşitməyə-eşitməyə o şeydən xəbər verə, bu özü də bir cür elmdir; hələ nəinki elmdir, bəlkə Allah vergisidir. Çox qəribə. Bu axır vaxtlarda xristian xanımlarını bizim qəzetlərdə “fahişə” adı ilə adlandıran çox olur. Amma biz diqqət eləsək, görəcəyik ki, belə sözü danışanlar və yazanlar həmişə o kəslər olublar ki, Avropa məişətindən və Avropa mədəniyyətindən əsla bixəbərdirlər. Bu özü də Allah vergisidir. Bu özü də bir hünərdir. Çünki insan öz bildiyi şeylərdən həmişə danışa bilər; amma hünər budur ki, elə mətləbdən danışasan ki, heç onu yuxunda da görməmisən. Bu özü çox böyük hünərdir. Hələ bəlkə Allah vergisidir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 29 mart 1909, №13 * * * Haman söz Elə haman sözdür ki, neçə dəfə yazmışıq. Yenə köhnə məsələdir… Kimdir Sultan Əbdülhəmid? Bu barədə çox danışılıb. İndiyədək sultan barəsində nuxalılar ilə, şamaxılılar ilə və dağıstanlılar ilə bizim aramızda bir növ mübahisə əmələ gəlib; yəni sözümüz bir-birimizə xoş gədməyib. Sultan söhbəti düşəndə onun gədaları həmişə istəyiblər sübuta yetirsinlər ki, “Sultan Əbdülhəmid-xani-sani əfəndimiz həzrətləri hamiyi-şəriəti-Məhəmmədiyyə, xəlifeyi-islam və himayəgahi-ülum və maarif olan bir zatdır”. Amma biz bunun cavabında həmişə demişik ki, Sultan Əbdülhəmidi-sani Osmanlı məmləkətinin və məmləkətdə yaşayan cəmi millətlərin düşmənidir və Osmanlı taxtına dırmaşıb qalxandan indiyədək, bu otuz altı ilin ərzində, gecə-gündüz fikri o yerdə olub ki, məmləkəti məhv eləsin; yəni puça çıxartsın. Heç kəs indiyədək bizim sözümü təsdiq eləməyib; hamı elə bilib ki, sultan ilə bizim ata-baba davamız var, şəxsi ədavətimiz var. Bir tərəfdən “Həblül-mətin”lər və Qafqaz qəzetlərimiz sultan barəsində uzun-uzun şahnamələr yazıb camaatı istəyiblər öz tərəflərinə çəksinlər, bir tərəfdən də Avropada və Misirdə Sultan Əbdülhəmidin təqsirnamələrini nəşr eləyən osmanlı mücahidlərinin qəzetləri camaatımızın nəzərinə çata bilməyib. Odur ki, indiyədək meydanda qalmışıq tək. Baho!.. İndi gör nə var! İndi cəmi qəzetlər başlayıblar sultanın vətəninə göstərdiyi düşmənçiliyi isbat eləməyə; çünki indi eşidiblər ki, cavan türklərin qoşunu sultan Əbdülhəmidi istəyir taxtdan itələyib salsın aşağa. Yenə bunlar hamısı ötüşüb keçən işlərdir: amma bircə şey ötüşüb keçməyəcək. Söz yox, maarifpərvərlərimizdən çoxları tapıla bilər ki, bəzi qəzetləri əvvəlinci nömrəsində ilin axırınadək yığıb kitab bağlayırlar ki, sonra hərdənbir açıb köhnə işləri yada salsınlar. Əgər indi birisi açıb qəzet kitabını vərəqləyə və sultan barəsində yazılan sözləri oxuya, onda baxıb görəcək ki, dünən yazılıb: “Sultan Əbdülhəmid-xani-sani əfəndimiz həzrətləri, hamiyi-şəriəti Məhəmmədiyyə, xəlifeyi-islam və himayəgahiülum və maarif…”; amma həmin qəzetin o biri nömrəsində oxuyacaq ki, Osmanlı məmləkətinin parçalanmağına, ülum və maarifin məhv olmağına və indi də İstambulda qanların axmağına səbəb bir zat olubdur; onun adı – Əbdülhəmidxani-sanidir! Mən elə bilirəm ki, hər bir şey ötüşsə, bu ötüşməz. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 aprel 1909, №15 * * * Çaqqal Meşə çaqqalsız olmaz. Atalar sözü Səmərqənd meşələrində hər qism heyvan var; lakin bu heyvanların içində axır vaxtlarda çaqqal görsənmirdi. Bu da çox qəribə bir işdir, çünki məlumdur ki, “meşə çaqqalsız olmaz”. Bu məsələ Avropa üləmasını çoxdan məşğul eləmişdi. Və neçə dəfələrlə Avropadan və Rusiyadan səyyah dəstələri gəlib, Səmərqənd meşələrini gəzib, çaqqal tapmayıb gediblər. Daşkənd şəhərində çıxan “Türküstan” qəzeti yazır ki, axırda Səmərqənd meşələrində çaqqal da tapıldı. Və əhvalatı bu qərar ilə yazır: Bir neçə ay bundan əqdəm Rusiya tatarları ədiblərindən möhtərəm Fateh Kərimi, Zakir Qadiri və Əhməd İshaqi cənabları bir heyət təşkil edib, Səmərqəndə tərəf azim olublar ki, çaqqaldan bir xəbər bilsinlər. Musafirlər səmərqənd meşəsinə daxil olub bir şey tapa bilməyib və yorulub bir ağacın dibində oturublar ki, rahat olsunlar və bikarçılıqdan bir kitab açıb başlayıblar oxumağa. Kitabın adı “Təhrirül-imrə”, yain-ki “Xanımları əsarətdən qurtarmaq” imiş. Yazanı Qasım bəy Əmin. Ağalar kitabı açıb oxuyan kimi görüblər ki, bir ağacın yuxarısında bir heyvan ulayır və aşağı acıqlı baxa-baxa hirsindən ağacın budaqlarını gəmirtdəyir. Deməginən bu heyvan çaqqal imiş. Bu səs şəhərə dağılan kimi xalq həyəcana gəlir. Və bir paraları istəmir inansın, bir paraları da cavab verirlər ki, xeyr, o heyvan çaqqal deyil imiş, bəlkə Səmərqənd müftisi məhəmməd Bəqa xacə imiş. Xülasə, əhvalat bu cür olur. Axırı nə olacaq, onu da Allah bilir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 12 aprel 1909, №15 * * * Qəyyumluq kantoru Dinli, imanlı, ədalətli, ibadətli, ağzıdualı, əli təsbehli hacıları Allah-taala dünyada nədən ötrü xəlq eyliyib? Ondan ötrü ki, ölülərimiz vəsi və qəyyumsuz qalmasınlar və yurdları kor olmasın və mallarını zorba-zorlular yeyibdağıtmasınlar və mövqufatlar ara yerdə puç olmasın. Lakin Dağıstanda Petrovsk şəhərindən savayı bu mətləbi heç bir yanda indiyədək mülahizə eləmiyiblər. Belə ki, bir neçə il bundan irəli bu şəhərin ağzıdualı hacıları bir yerə cəm olub məhz Allah rizası üçün hökumətin izni ilə və qazi cənablarının təsdiqi ilə bir qəyyumluq kantoru açıblar ki, hər bir müsəlman özünə qəyyum və vəsi təyin etmək istəsə, həmin kantoraya rücu eləsin ki, bəlkə ədalətli və ibadətli şəxslərin səy və təlaşı sayəsində heç bir müsəlmanın səğirlərinin hüququ mərdüməzarın ixtiyarına keçməsin. Allah ömür versin, bu neçə ilin ərzində qəyyumluq kantorası göstərdiyi xidmətin intəhası yoxdur. Buradan çıxan saleh-qəyyum və vəsilər hələ indiyədək heç Naxçıvanda da görsənmiyib. Sözümüzü sübuta yetirməkdən ötrü adbaad saya bilərik. Petrovsk kantorasından şəhadətnamə alıb çıxan dindarların biri 1317-ci tarixdə vəfat edən Məlikməhəmməd Babayevə qəyyum olub və mərhumun tərəfindən imtiyazı alınan məktəbi təmir eliyib millət üçün bir böyük yadigar qoydu. Həmin kantoradan şəhadətnamə alıb qəyyumluğa çıxanların biri də 1322 tarixdə həccə gedən günü vəfat edən bir dövlətliyə qəyyum olub və mərhumun altı yaşında qızını çığırda-çığırda qazinin köməkliyi ilə öz qardaşı oğluna nikah etdirib ki, dövlət əldən getməsin. Kantoradan çıxan qəyyumların biri Səmərqənddə Axund Hacı Molla Barat cənablarıdır, biri Danabaş kəndində Hacı Kərimdir. Xülasə, söz müxtəsər yaxşıdır. “Molla Nəsrəddin” vasitəsi ilə ətraf və əknafa elan olunur ki, qeyr məmləkətlərdə hər bir kəsə əmin və ağzıdualı vəsi və qəyyum lazım olsa, bu adres ilə istəsinlər: Petrovsk, Dağıstan, Baryatinskaya küçədə, qəyyumluq kantora rəisi Hacı filankəsə. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 19 aprel 1909, №16 * * * Muştuq Bu urus tayfası doğrudan, çox xamdı. Məsələn, məlumdur ki, urus məktəblərində falaqqa saxlamaq qadağandır və həmçinin uşaqları ağacnan döymək də qadağandır və hələ bundan savayı, uşuqlara çor demək də qadağandır. Bu qərardad, əlbəttə, rus uşkolalarında dərs deyən elmi-ilahi müəllimlərinə xoş gəlmiyəcək idi və necə də xoş gələ bilərdi, bir surətdə ki, şair deyib: “Tərki-adəti tərkitmək mövcud mərəzin naxoş olmağına səbəb ola bilər”. Yazıq fağır urus elə xəyal eliyib ki, müsəlman elmi-ilahi müəllimləri belə qərardada boyun əyib dəxi aciz qalacaqlar. Amma xeyr, bu xəyal xam xəyaldır. Belə ki urus-müsəlman uşkolasında dərs verən müəllimlərimizin biri bir gün arşın yarım uzunluğunda bir yoğun muştuq çıxardıb başlıyır uşaqların birini döyməyə. Uşkolanın naziri şaqqıltının səsinə gəlir görsün ki, bu nə mərəkədir. Müəllim tez bir papiros çıxardıb taxır muştuqa və başlıyır çəkməyə və nazirə deyir ki, uşaq dərsini bilmirdi mən ehmalca yapışdım qulağından, zırımpanı başladı. Nazir də müəllimin sözünə inanıb qoyub gedir. Vəssalam. Onu demək istəyirdim ki, bu urus tayfası doğrudan, çox xamdır, elə bilir ki, falaqqanı və ağacı məktəblərdən götürmək ilə dəxi müəllimlərimizi məəttəl qoyacaq. Muştuğun canı sağ olsun. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 19 aprel 1909, №16 * * * Yamaq Çürümüş parçanın dəxi faydası yoxdur: bir yandan yamadın, o biri yandan cırılacaq. Bu gün görürəm ki, yetim iranlılar sevincək qaçırlar konsulxanaya ki, Məhəmmədəlişah tərəfindən məşrutənin təzə elan olunmağı barəsində konsula mübarəkbadlıq versinlər. Dünən gördüm ki, qərib osmanlılar qaçırlar konsulxanaya ki, təzə sultanın taxta çıxmağından yana konsula “mübarək olsun!” desinlər. Mən bunu görəndə Cəfərin şalvarının gündə bir dəfə cırılmağı yadıma düşdü: biçarə uşağın anası oğlunun şalvarını bu gün yamardı, sabah şalvarın bir özgə yeri cırılardı, çünki parça dəxi çürümüş idi. Hələ buradan bir haşiyə çıxaq. Möhtərəm “Tərcüman” qəzetinin 15-ci nömrəsində oxudum: “Buxarayi-şərifdə şəfaxana var – təbibləri rusdur, poçtaxana var – məmurları rusdur, dəmir yolu var – mübaşirlər rusdur, polisə var – naçalniklər rus olacaqdır və halonki, Buxara hökuməti rus gimnaziyalarına yüz minlərcə pul ianə edə-edə üç-beş cavanı rus məktəblərinə təhsil üçün göndərməyi lazım bilmədi”. Oxucularımızdan təvəqqə edirəm ki, bu sözü səhl saymasınlar; ondan ötrü ki, Buxara da şalvarın bir hissəsidir. * * * Mən bircə bunu istəyirəm biləm ki, aya müsəlman məmləkətlərində məşrutə asan vəchlə baş tuta bilərmi, ya yox? Mən elə qanıram ki, oxucularımızın heç biri mənim bu sualıma cavab verə bilməz; o səbəbə ki, rus kitablarını oxuya bilməyən müsəlmanlarımız indiyədək hələ bilməyiblər və eşitməyiblər ki, aya məşrutə nə deməkdir?! Nə fars dilində və nə türk dilində bu barədə bir kitab yazılmayıb. Müsəlman qəzetlərinin bəzisində bir para qırıq-quruq mətləblər yazılıbsa da, çoxdan yaddan çıxıblar və bir də o mətləblər ərəb dilində yazılıb. Söhbətdən uzaq düşdük. Mən bircə bunu istəyirəm biləm ki, aya müsəlman məmləkətlərində məşrutə asan vəchlə baş tuta bilərmi, ya yox? Əgər hamı birdən mənə cavab versə ki, “xeyr, baş tuta bilməz”, mən qələmi qoyaram yerə və sözümü qurtararam, amma əgər “hə” deyən olsa, o vədə bir papiros yandırıb, söhbətdə bir az davam edərəm. * * * “Məşrutə” deyilən bir elə şeydir ki, neçə yüz il bundan irəli İngilisdə baş verib, Avropa məmləkətlərini dolana-dolana indi gəlib düşüb biz müsəlmanların içinə. Biz də hər bir Avropa əməlinə yaxşı deyə-deyə məşrutəyə yaxşı deyib, istəyirik ki, biz də buna sahib olaq. Amma bunu yadımızdan çıxardırıq ki, məşrutə yamaq götürən zəhrimar deyil: bunu qəbul eləyən gərək çürük şalvarı ayağından çıxarıb, bilmərrə, ata kənara. * * * Dünyada məşrutənin bircə mənası var; bunun mənası budur ki, bir məmləkətin millət vəkilləri bir yerə cəm olub təzə qanunlar icad eləyirlər və millət də borclu olur o qanunlardan qədəm kənara qoymasın. Oxuculardan təvəqqə edirəm, iki kəlməyə diqqət eləsinlər: təzə qanun. Əlbəttə, millət vəkilləri vəz etdiyi qanunlar gərək təzə olsunlar. Aşkar şeydir ki, təzə olan yerdə köhnə qanunlar gərək pozulsunlar. Bu zarafat deyil; burada çox düşünmək lazımdır… * * * Hər bir insaf əhli bu mətləbi zaiqəyə tapşırsa, – gərək razı ola və yəqin eləyə ki, məşrutə deyilən – mərdümazar işlərin biridir; o səbəbə ki, bir gün əgər millət nümayəndələri istəsələr, yığışıb bir belə qanun çıxarda bilərlər ki, məsələn, bundan sonra bacı ilə qardaş gərək ata malından bərabər irs aparsınlar; nəinki bacı bir hissə və qardaş iki hissə. İndi mən də məşrutə tərəfdarlarından soruşuram: aya, millət vəkillərinin bir belə qanun çıxartmağa ixtiyarı var, ya yox? Əgər yoxdur, – dəxi bu məşrutə olmadı; əgər var, – elədə Tehranda Şeyx Fəzlullahdan və İstambulda “İttihadi-Məhəmmədi” firqəsindən dəxi niyə narazıyıq? * * * Məşrutə üsulu ilə idarə olunan məmləkətdə hər bir şey gözləmək olar. Bir gün ola bilər ki, millət vəkilləri bir belə qanun yazalar: “Əgər on iki yaşında bir qız qoltubuna kitab vurub üzü açıq məktəbə gedən yerdə bir məşədi o qıza deyə: “üzünü ört, bihəya” – o vədə haman kişiyə gərək tənbeh oluna; çünki azad məmləkətdə yolnan keçənə bir söz demək olmaz”. İndi mən də məşrutəşünaslardan soruşuram: aya millət vəkillərinin bir belə qanunu icad etməyə ixtiyarları var, ya yox? Əgər yoxdur, – dəxi bu məşrutə olmadı, əgər varsa, – elədə Hacı Mirzə Həsəndən və məşrutənin sarıqlı düşmənlərindən inciməyə nə haqqımız var?.. * * * Hələ bunlar keçəndən sonra, ortalığa “hürriyyətidin” söhbəti gələcək. Onda canımızı hara qoyacağıq? Hələ çox əngəllər var, hələ harasıdır?.. * * * Xülasə, sözümüzdən uzaq düşdük. Bu gün eşidirəm ki, Məhəmmədəlişah on doqquzuncu dəfə məşrutəni təsdiq elədi; dünən eşitdim ki, Şeyx Əbdülhəmidi taxtdan yendirdilər. Ola bilər ki, sabah da Əmiri-Buxara məşrutə məşqinə düşə. Amma bunlar hamısı mənim nəzərimə yamaq kimi bir şey gəlir. Qorxuram elə hey bir ucdan yamayasan, o biri tərəfdən cırıla. Allaha pənah. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 aprel 1909, №17 * * * Dörd yüz qız Oxucularımıza ərz olsun ki, bu axır vaxtlarda əcnəbi mətbuatı və xüsusən Parijdə çıxan qəzetlər Əbdülhəmidin hərəmxanasını əldə bəhanə eləyib başlayırlar nalayiq sözlər ilə biz müsəlmanların abırına toxunmağa. Abır varmı, ya yoxmu – bu bir özgə məsələdir; amma söz burasındadır ki, aya nə səbəbə onlar öz gözlərində qılı görməyib bizim gözümüzdə tiri görürlər? Oxucularımızın izni ilə və millətpərəstlik vəzifəmi yerinə yetirmək qəsdi ilə mən də lazım bilirəm avropalılara, necə ki, lazımdır cavab verəm; elə cavab verəm ki, bir də haramzadalar cürət eləyib müsəlman adı çəkməsinlər. * * * Doğrudur və bunu inkar eləmək olmaz ki, Əbdülhəmidin altmış rəs arvadı var idi və bu arvadlardan savayı üç yüz qızdan ibarət olan hərəmxanası var idi. Övrətlərin ancaq on birini Əbdülhəmidə verib, qalan övrətləri və qızları cavan türklər azad elədilər. “Tərəqqi” qəzetinin 87-ci nömrəsindəki teleqraf xəbərlərini oxuyanlar bilirlər ki, bu sözlər zarafat deyil. Demək, Əbdülhəmidin hərəmxanasında dörd yüzədək övrət və qız var imiş. Hələ mən istəyirəm biləm ki, bunun əcnəbilərə nə dəxli var? Avropa millətlərinin Əbdülhəmidin hərəmxanasına sataşmağa heç bir haqqı yoxdur və buna mən bir neçə səbəb gətirə bilərəm. Əvvəlinci səbəb: Aya məgər bu bir pis işdir? Nə səbəbə avropalılar öz əməllərini kənarda qoyub bizim yaxamızdan yapışıblar? Məgər Avropada belə hərəmxanalar yoxdur? London şəhərində elə mötəbər fahişəxanalar var ki, orada nəinki dörd yüz, bəlkə dörd mindən artıq qız var… Avropada hansı bir şəhər var ki, orada Əbdülhəmidin hərəmxanasına oxşayan bir lotuxana olmasın?! Bunlar keçəndən sonra, bizim öz sultanımızın hərəmlərinin qeyrətini çəkmək məgər avropalılara qalıb? İkinci səbəb: Bir saatlığa belə tutaq ki, Əbdülhəmidin hərəmxana işləri tüpürməyə layiq bir şeydir. Çox əcəb. Bunun avropalılara nə zərəri? Məgər hərəmxanalara qatılan qızlar Avropa qızlarıdır? Dünya və aləm buna şahiddir ki, sultanın dörd yüz odalıqları Dağıstan çərkəslərinin, Qafqaz müsəlman və gürcülərinin, Şamın ağ ərəb tayfalarının gözəl və balaca qızlarındandır ki, Əbdülhəmidin məmurları fürsət düşən kimi, xəlvətcə oradan-buradan şikar edib zor ilə aparıb qatıblar hərəmxanaya. Burada yenə bir elə pis iş yoxdur. Tutaq ki, şəriətdə bir müsəlman dörd nigahlı arvaddan artıq arvad ala bilməz; istər xəlifə olsun, istər çoban olsun. Amma yenə bu bir çirkin iş deyil; əgər olsaydı şeyxülislam şəriət naminə sultanın bu hərəkətinə etiraz edib mane olardı. Və saniyən, burada bir kəsə bir zülm də yoxdur. Doğrudur, qızları tutub aparanda bunlar əvvəl bir çığır-bağır salırdılar, amma axırda xoşbəxt olurdular; çünki bunların hansı sultana yaxın olmaq bəxtəvərliyinə çatırdısa, qardaşları, ya əmi oğulları da saraya çağrılıb birdən paşalıq, ya baş xəfiyyəlik mənsəbinə sahib olurdu; məsələn, Əbdülhəmidin qayınları çərkəs Məhəmməd paşa, Cəlaləddin paşa – belə ali məqama həmin bu vasitə ilə çatıblar. Hərçənd yerə-göyə çığışmayan zülmlər camaata eləyiblər, amma eləyiblərsə də, müsəlman camaatına eləyiblər, nəinki avropalılara. Dəxi özgələrə nə dəxli var? * * * Doğrudur, o cür ki, Avropa qəzetləri müsəlmanların halını təsvir eləyirlər – adam oxuyanda ağlamağı gəlir. Müsəlman məmləkətlərində Əbdülhəmidin hərəmxanasına oxşayan minlərcə hərəmxanalar var. Bu hərəmxanalarda minlərcə “xədim”lər var. Bu insan balalarını Afrika çöllərindən oğurlayıb müctəhidlərin və şeyxülislamların gözlərinin qabağında qoyun kimi yıxıb kişilikdən salıblar ki, hərəmlərə tamaşa eləməsinlər. Belə vəhşiliklər şəriətin ziddi ola-ola, heç bir “hamiyi-şəriət” bu yolda bir söz danışmayıb. Axırda cəmi islam aləmi dolub hərəmxana ilə, cəmi müsəlmanlar “xədim” kimi bir şey olublar və “murdar” avropalılar bizim halımıza ağlayanda, biz də onların üstünə gülürük. Mərsiyəxanı görəndə ağlayırıq, amma avropalını görəndə gülürük. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 may 1909, №18 * * * İstifta Bakı qəzetləri həzrət üləmadan soruşurlar ki, hal-hazırda Bakıdakı “kür” suyuna camaatın ehtiyacları var; aya bu su pakdırmı ki, camaat içə bilsin, yainki yox? Bu istiftaya belə cavab verilib: “Mövzuatı təşxis və təyin etməkdə üləmaya ehtiyac yoxdur: avamlarda təşxis edə bilərlər. Məəzalik… suyun üstündə açıq yer var, bilfərz, mütənəccis olubsa da, yağış vasitəsilə qətiyyən və yəqinən pak olub, heç bir şəkk və şübhə yeri yoxdur. Hər kəs istəsə, gedib təhqiq edə bilər”. İstiftaya imza qoyublar: bir molla və bir hacı. * * * Bəli, mövzuatı təşxis və təyin etməkdə üləmaya ehtiyac yoxdur, avamlar da təşxis edə bilərlər; amma mən ona heyifslənirəm ki, bu sözlər ərəbcə yazılıb və camaat qanmayacaq. Yaxşı olardı ki, bu cavab avamın öz dilində yazılaydı; məsələn, bu cür ki: “ay Allahın heyvanları, görürsünüz ki, “kür” suyunu üç yüz min Bakı camaatı içə-içə kökəlir. Görürsünüz ki, “kür” suyunun dadı nə acıdır, nə şordur, nə turşdur, nə qoxusu var, nə iylidir; ay dilsiz-ağızsız, adama oxşayanlar, dəxi üləmaya niyə baş ağrısı verirsiniz?”. * * * Amma öz aramızdır, – üləmamızın cavabında da mən o qədər sədaqət görmürəm; səbəbi budur ki, həqiqətdə əgər mövzuatı təşxis etməkdə üləmaya ehtiyac olmasa, dəxi bundan sonra kim üləmaya hörmət qoyacaq, dəxi bundan sonra üləma kimə lazım olacaq? Bizim “mübarək” müsəlmanlar üləmadan izn almamış, üləmadan “istifta” eləməmiş bozbaşa “noxud” salmaq istəmirlər; əgər mövzuatı təyin eləmək məşədilərin öz ixtiyarına qalsa, dəxi üləmanın üzünə baxan kim olacaq? Və buna da inana bilmirəm ki, üləmamız öz xoşlarına, mövzuatın təşxisindən özlərini kənar eləyələr. Xeyr, hələ çətindir, hələ tezdir. Bəlkə bir vaxt elm və finnin bərəkətindən bu işlər düzələ. Əgər mövzuatın təşxisini üləmamız, camaatın öx ixtiyarına qoymaq istəsəydilər, yuxarıdakı istiftanın cavabını iki sətir ilə qurtarıb deyərdilər ki, “bu bizim işimiz deyil”. Amma xeyr, yenə noxtanı əldən ötürmək istəməyiblər: “Bəli, getdik suya baxdıq, suyun üstü açıqdır və nəcis olsa da, yağış təmizləyir; bəli, biz izn veririk ki, içəsiz”. * * * Yox, əzizim, belə deyil: mövzuatı hər bir avam təşxis edə bilməz və onunçün də avamdır ki, hes bir şeyi təşxis edə bilmir. Xüsusən su məsələsində ki, nəinki avamların, bəlkə “üləmamızın” da bu məsələsini təşxis və təyin etməyə ixtiyarı yoxdur. Su nədir? Nə əczadan əmələ gəlir, nə səbəbə su qaynayanda buğ olur, niyə donanda bərkiyir? Mədən suları hansıdır, dərya suyu nədir? Axar suyun xasiyyəti nədir? Kəhriz suyunun hikməti nədir? Yağış suyu nədir? Niyə bir para mədən sularını bir para xəstələrə və bir para mədən sularını bir özgə qism xəstələrə rəva görürlər? Nə vaxt çiy suyu lazımdır içmək, nə vaxt qaynatmaq lazımdır? Dünyada ən yaxşı sular hansı çayların, mədənlərin, yaylaqların suyudur? Qafqazda hansı sular var? Suyu nə cür təmizləmək? Yoxsa bunlar zarafatdır? Bəlkə bunların hamısını “üləmamız” bilir? Əgər bilirlərsə, zəhmət çəkib buyursunlar görək hansı darülfünunda və nə kitablar ilə təhsil eləyiblər; əgər bilmirlərsə, bəs yazıq camaatın yaxasından niyə əl götürmürlər? Sözün doğrusu, su məsələsinin istiftası mənim xoşuma gəldi. İndiyədək molla məsumlar və mir murtuzalar ancaq ruslar ilə əl-ələ vermək məsələlərindən yana istifadə edərdilər. Amma “su” söhbəti çox əhəmiyyətli və danışılmalı mətləbdir. * * * Doğru deyir Bakı camaatı: aya, “kür” suyunu içmək olarmı, ya yox? Hərçənd bu istiftadan məqsəd behişt açarını piş əz vəqt ələ gətirməkdir, amma yenə su məsələsinin heç olmasa diriliyə də dəxli var. Bəli, içmək olar; ondan ötrü ki, üstü açıqdır və yağış vurub təmizlər. Vəssalam. Yox, sərkari-mən, hər suyu içmək olmaz, istər həmişə yağış vursun! Hindistanda Qanq çayı bizim Kür çayından çox böyükdür və həmişə yağışın altındadır; amma bu sudan vəba zəhəri heç əskik olmur və həmin azarın mədəni Qanq çayı hesab olunur. Bir çayın başı azarlı vilayətlərdən axıb gələndə çayın aşağılarında düşən əhaliyə o suyu içməyi həkimlər qədəğən eləyirlər. Amma dünyada elə sular var ki, insanı ölümdən qurtarır; məsələn, Qafqazda mədən suları, Avropada Karlsbad suyu və qeyri min-min sular. * * * Yuxarıda yazdığımız su istiftası mən indiyədək bu üç ilin müddətində dediyim sözlərin hamısını təsdiq eləyir və mən indi yenə deyirəm ki, işlər asanlıqla düzəlməyəcəkdir. Noxudu bozbaşa salanda aşpazı qoyub axund ilə məsləhət eləyirik. Yüz min camaat içdiyi suyun yaxşılığı və pisliyini təbib əvəzinə molladan və hacıdan soruşuruq. Əgər bu gördüklərimizi on il bundan qabaq görsəydik – yenə bəlkə təəccüb eləməzdik. İndi dünya və aləm bir-birinə dəyir və biz yenə hələ nələr görürük!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 may 1909, №19 * * * Məscidlər Hamıya məlumdur ki, bu axır vaxtlarda Qafqazın müsəlmanları gözlərini açıb başlayıblar hey bir ucdan məktəb binası qoymağa və indiyədək üç ilin müddətində bütün Qafqazda dörd və bir rəvayətə görə, beş yerdə məktəb açılıbdır. Bu beş məktəbin üçünü iranlılar və ikisini qafqazlılar açıb və bundan savayı hələ eşidirik ki, bəzi şəhərlərdə yenə təzə məktəb söhbəti var. Aşkardır ki, bu qədər məktəbin varlığı qafqaz müsəlmanlarının tərəqqisinə bir böyük dəlildir. O səbəbə ki, bir yerdə ki, iki il bundan irəli bircə dənə də məktəb yox idi – bu beş məktəbi biz gərək çox və çoxdan da çox hesab edək; çünki necə olsa, yenə beş, heçdən çoxdur. Amma bircə şey var: Bir tərəfdən qonşularımız bizim belə tərəqqi etməyimizi görüb başlayıblar narahat olmağa; qonşularımız bundan qorxurlar ki, biz Qafqaz müsəlmanları maarifin bərəkətindən yuxarı qalxıb, qalxıb birdən atılıb minərik bunların boynuna. Bu belə. Bir tərəfdən də bizim köhnəpərəstlərimiz və müqəddəslərimiz görürlər ki, biz hər bir qüvvəmizi məhz məktəb açmağa sərf eləyirik, amma bir yanda məscid tikmək fikrində deyilik. Demək ki, qalmışıq iki odun arasında: bir tərəfdən əcnəbilər bizə pis-pis baxıb büxl edirlər, bir tərəfdən də Allah bəndələri bizi təkfir edib, hər namazdan sonra bizə lənət oxuyurlar; çünki biçarələr elə bilirlər ki, təzə açdığımız məktəblərdə şagirdlər o qədər elm-fənn ilə özlərini məşğul edərlər ki, ibadət və Allahı çağırmaq yavaş-yavaş yaddan çıxar. Amma mən elə qanıram ki, bizim dörd-beş məktəbdən qorxan sağ tərəfdəkilər də səhv eləyirlər, sol tərəfdəkilər də müştəbeh olublar və yəqinimdir ki, əgər işin əsl həqiqəti necə ki, lazımdır açılsa, nə murdar qonşularımız bizdən qorxar, nə pak hacılarımız bizdən küsər. Və burada heç dava-mərəkə lazım deyil: məhz elə o lazımdır ki, mətləbi açmaq və işə bir tövr sülh vermək. İşin əsil həqiqəti belədir: Əgər bu təzə məktəblərimizi zərrəbin altına qoyub diqqət ilə baxsaq görərik ki, bunların hər birisi birdən yekəlib məscid oldu; görərik ki, bir mərsiyəxan müəllim libasında durub qabaqda, mərsiyə oxuyur və balaca uşaqlar da zərrəbin vasitəsilə yekəlib oxşayırlar mömin atalarına və belə şirin-şirin gözyaşı tökürlər ki, adamın az qalır bağrı çatlasın. * * * Hər kəs mənim sözümü zarafat hesab eləsə, mən də ona deyərəm bizim təzə məktəblərdən eləsini göstərsin ki, orada mərsiyə oxunmamış və gözyaşı tökülməmiş olsun. Elə deyəsən gözümün qabağındadır ki, günlərin bir günü məktəbin naziri içəri girib uşaqlara deyir: “çəkin kənara taxta-tuxtanı”. Bəli, Frebel üsulilə qayrılan məktəb skamyalarını bir-iki dəqiqənin ərzində çəkdilər kənara, otağın ortasına fərş saldılar, yuxarı başda bir kürsü qoydular və axund gəlib əyləşdi və başladı: “Əzzəməl-lahü ücurəna…”. Hələ deyək belə işlər hər gün olmur. İndi baxıb görək gündəlik dərslər nədən ibarətdirlər. Bəli, mədrəsə flandır, şəhər flan. Bir cədvəldə yazılıb “dürus”, yəni dərslər, o biri cədvəldə yazılıb “şümareyi-dürus dər ərzi-həftə”, yəni bir həftənin ərzində oxunan dərslər: zəbani-türki – 3 dərs, zəbani-Azərbaycani – 3 dərs, zəbani-türki osmani – 3 dərs, zəbani-türki tatari – 3 dərs, zəbani-ərəbi – 3 dərs, zəbani-pəhləvi – 3 dərs; cəmi – 24 dərs. Hələ bu “zəban” dərsləri qalsın kənarda; çünki bu dərslərin ibadətə, ya qeyri ibadətə dəxli yoxdur. İndi gələk elm və fənn dərslərinə: şəriət – 4 dərs, moizə – 4 dərs, mərsiyə – 3 dərs, sinəzən –5 dərs, şəkkiyat və səhviyyat – 6 dərs, namaz və dəstəmaz – 6 dərs; cəmi – 24 dərs. * * * Dəxi mən sözümü qurtardım. Bir tərəfdən bizi gözləri götürməyən qonşularımızdan təvəqqə edirəm ki, çox da ehtiyat eləməsinlər və məktəblərimizin övzaına baxıb görsünlər ki, biz axirətdən savayı heç bir şey axtarmırıq və onlara hər halda mane ola bilmərik və nə qədər yuxarı da atılsaq, öz boynumuzdan yuxarı atıla bilmərik. Behiştliklərimizdən də təvəqqə edirəm ki, məktəblərimizin proqramına baxıb görsünlər ki, bunların hər biri özlüyündə bir balaca məsciddir; və dəxi bundan sonra bir tikə də ürəklərini sıxmasınlar. Yuxarıda yazdığımız beş məktəbin adları belədir: biri İttihadi-iraniyan, biri İttifaqi-Azərbaycan, biri İqbali-Səlyan, biri İstiqbali-Lənkəran, biri Xali-canan, biri də Bali-Əmrhacıyan. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 may 1909, №20 * * * Məəttəl Dünyada çox az ittifaq düşüb ki, birisinə cavab verməyə aciz qalam. Həmişə hazırcavab olub, hər bir kəsin sözünü haman saat rədd eləmişəm. Amma dünən bir söz məndən soruşdular və mən cavab tapa bilməyib məəttəl qaldım. Dünən küçədə nuxalı dostlarımdan birisi mənim qabağımı kəsib başladı məni məzəmmət eləməyə ki, “a kişi, hələ utanmırsan da köhnə sultanı pisləyib təzəni tərifləyirsən?” İstədim ki, dostumun cavabını verəm, tez cibindən təzə sultanın şəklini çıxardıb, tutdu qabağıma və bir az hirsləndi və başladı: – A kişi, belə də sultan olar, belə də xəlifə olar? – Dedim: – Necə? Dostum bir az başını bulayıb dedi: – Ay qardaş, vallah, biz müsəlmanların bəxti yatıb, evimiz yıxılıb. Biz dedik ki, indi, bəli, köhnə sultanı yendirdilər; hərçənd yaxşı sultan idi, amma nə eybi var, yendirdilər. Bir özgəsini qoyarlar onun yerinə, bu da onun kimi bir sultan olar. Amma, sən Allah, buna bax, bu da üzünü qırxdırır. A kişi, sultan da üzünü qırxdırar? Xəlifə də üzünü qırxdırar? Neçə milyon osmanlı əhalisi, neçə min Nuxa və Şamaxı camaatı xəlifəsi də üzünü qırxdılar? Ax, ax, vay, vay!.. Doğrusu, mən cavab verməyə məəttəl qaldım: çünki doğrudan da heç bilmədim ki, nə deyim. Elə, həqiqət, sultan da üzünü qırxdırar? Xəlifə də üzünü qırxdırar?.. Lap məəttəl qalmalı işdir. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 17 may 1909, №20 * * * Üç yüz milyon maşallah Axır vaxtlarda bəzi “millətpərəstlərimiz” bir cür “mücahidliyi” özlərinə adət eləyiblər: məsələn, xata olur ki, bir nəfər Məşədi Həsən əlində bir kasa qatıq yol ilə gedən yerdə, bir nəfər İvan buna naqafil toxuna və məşədinin qabı əlindən düşə və qatıq tökülə yerə. Bunu eşidən kimi “millətpərəstlərimiz” o saat çıxırlar bir uca damın üstünə və əllərini qulaqlarına qoyub bar-bar bağırırlar: “Ay müsəlman qardaşlar, görürsünüzmü ki, haramzada İvan murdar ola-ola necə müsəlmanlardan utanmadı, necə üç yüz milyon bir camaatdan qorxmayıb Məşədi Həsənimizin qatığını tökdü küçədə torpaqların üstünə. Vay-vay!.. Ar olsun bizə, hələ durub baxırıq, hələ bu binamusluğu qəbul eləyirik!..” * * * Amma mən deyirəm ki, belə millətpərəstliyin istotu bir az çoxdur, az qalır adamın ağzını yandırsın. Mən belə qanıram ki, İvan əgər qəflətən Məşədi Həsənin qatığını tökmüş olsa, günahı o qədər azdır ki, bundan ötəri minarəyə çıxmaq lazım deyil. Əgər qəsd ilə tökülmüş olsa, burada İvana bir balaca nəsihətdən savayı heç özgə bir atılıb düşməyə ehtiyac yoxdur. Xeyr, əgər “millətpərəstlərimiz” həqiqətdə millətpərəstlik etmək xəyalında olmuş olsalar, o vədə gərək əllərinə elə bəhanələr salalar ki, İskəndəri-Ruminin böyüklüyünü tərif edə-edə stulları sındırmayalar. Kimdir camaatımızın düşmənləri? Hər kəs desə ki, “əcnəbilərdir”, burada o qədər bir hünər göstərməyib; o səbəbə ki, bu sözü biz uşaqlıqda kürsü başında Fatma xalalarımızdan da eşitmişik. Bəlkə də elə bu sözün əsli var; çünki əcnəbilərin bizə olan məhəbbətindən də mən hələ bir elə nişanələr görməmişəm. Amma mən onu deyirəm ki, köhnə xərmənləri sovurmaqdansa, təzə sözləri ortaya qoymaq lazımdır. Nə olar ki, hamıya məlum olan düşmənlərimizi bir saatlığa qoyaq kənara və bir az da öz ətrafımıza baxıb görək öz içimizdə nələr var?! * * * Oxuculardan təvəqqə edirəm ki, müxbirimiz Mozalanbəy Ordubad və Əylis barəsində yazdığı sözlərə bir qədər əhəmiyyət versinlər.Bu işləri səhl saymaq olmaz; huşyar olmaq lazımdır. Hər kəs dünyanın təqazasına bir az bələddirsə, indidən gərək yəqin eləyə ki, Ordubad cəhaləti Əylis mədəniyyətinin qabağında dayana bilməz. Ətrafımızda müşahidə olunan politika vüquatı bizə bir böyük dərsdir; hələ tarix qalsın kənarda. İvan Həsənin qatığını vurub yerə tökəndə üç yüz milyon müsəlman tərəfindən İvana üç yüz milyon nifrət teleqramı işləyir; amma Ordubadda Seyid Mürtəza və “Ağ seyid”in oğlu poçt yoluna adamlar düzüb, qəzet oxuyanları asdırıb kəsdirəndə biz dinmirik. Bir Ordubad deyil, götürək İrəvan kimi bir böyük müsəlman şəhərini. Allah şahiddir ki, burada nə bir nəfər müsəlman vəkili, nə bir nəfər müsəlman həkimi, nə bir nəfər müsəlman oxumuşu, xülasə Ordubad kimi burada da bircə nəfər “adam” tapıla bilməz. Niyə? Səbəbi budur ki, əlli il bundan irəli burada məktəblər açılandan indiyədək, qazımız məvacibin hörmətinə hər gün məktəbə gedib ruslar ilə əl-ələ verəndə müsəlman məhləsinə gələn kimi əllərini yuya-yuya və murdar əcnəbi müəllimlərini söyə-söyə əcnəbi elmini müsəlmanların nəzərində hər gün və hər saat “haram” cərgəsinə daxil eləyibdir. Və indi yenə İrəvan gimnaziyasının beş-on nəfər müsəlman şagirdləri yavaş-yavaş başlayıblar dərsdən qaçmağa. * * * Kimdir bizim düşmənlərimiz? Əcnəbilər də olsa, onların düşmənçiliyi hələ ki, ehtimal olunan bir şeydir; amma o əcnəbilərin birinin yolu əgər düşə bizim vilayətə və şeyxlərimizin övrətbazlığından baxəbər ola, gedib dünyaya xəbər verəcək ki, müsəlman millətində bircə tikə namus yoxdur. * * * Harada qalıbdır bizim “millət başçıları?”. Kimdir bizim düşmənlərimiz? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 may 1909, №21 * * * Qənaət Atalar yaxşı deyiblər ki, qənaət kimyadır; hər bir şey çox işlənsə, əlbəttə tez qurtarar. Götürək Nuxa cavanlarını ki, bir-birilə müsəlmanca danışanda müsəlman sözlərinə qənaət eləyib, aralığa rus sözləri qatırlar. Və yaxşı da eləyirlər; əgər belə eləməsələr, yəni əgər müsəlman sözlərini çox işlətsələr, əlbət ki, yavaş-yavaş qurtarar; çünki bir şey çox sərf olunsa, tez də qurtarar. Xüsusən, pul. Hamıya məlumdur ki, Vladiqafqazda “Novruz mədrəsəsi” bir il bundan qabaq az qalırdı ki, bağlansın; ondan ötrü ki, pulu az idi. Və ağıllı adamların tədbiri olmasaydı, indi mədrəsə çoxdan bağlanmışdı. Allah rast saldı ki, qənaət hikməti burada yada düşdü və riş-səfidlər elan elədilər ki, hər kəs yarı məvacibinə dərs verməyi qəbul eləsə, onu məktəbə qəbul eləsinlər və köhnə müəllimləri çıxartsınlar. Belə ki, dörd ay bundan irəli Vladiqafqaza təzə varid olan bir cavanı ağsaqqallar çağırıb, təklif elədilər ki, əgər köhnə müəllimlər aldığı məvacibin yarısına dərs vermək istəsə, bir ərizə pişnihad eləsin. Cavan razı olur və köhnə müəllimi çıxardıb, bunu qoyurlar onun yerinə. İndi yenə Vladiqafqaza bir təzə adam yetişən kimi məktəb vəkilləri vağzalda yapışırlar yaxasından və soruşurlar ki, əgər yarı məvacibə müəllimlik eləməyə razı olsa, ərizə versin. Xülasə, qənaət yaxşı bir şeydir. Qeyri yerlərdə də kasıb düşən məktəb vəkillərinə məsləhət görürük ki, müəllimə məvacib verməkdə israf eləməsinlər və hər kəs yarı məvacibə qulluq eləmək istəsə, onu dəvət edib, köhnəni çıxardıb qovsunlar getsin işinə. Bu yaxşı qaydadır. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 24 may 1909, №21 * * * Qurddan çoban “İttifaq” qəzetəsinin 112-ci nömrəsində “Qurddan çoban” adlı məqaləsini uzaqdan görən kimi öz-özümə dedim ki, vallah, bu qəzetələr bilmirəm bu mollalardan nə istəyirlər, nə daraşıblar bu axund və əfəndi və şeyx və müftilərin canına? Başdan bir-iki sətir oxuyub gördüm ki, söhbət Türküstan vilayətindən başlanıb və mən o saat yəqin elədim ki, məqalə sahibi Səmərqənd müftisi Məhəmməd Bəqa xasəyə qurddan çoban ad qoymaq istiyir. Bir az da məqalədən oxudum gördüm “Türküstan vilayəti qəzetəsi”nin də söhbəti aralığa gəldi və indi dəxi lap yəqin elədim ki, bəli, biçarə Məhəmməd Bəqanın evi yıxıldı. Yəqin elədim ki, məqalə sahibi axırda mətləbi bu yerə yetirəcək ki, Səmərqənd müftisinin başına özgə bir qəzetə qəhətdir ki, Ostroumov kimi bir misyonerin qəzetəsində uzun-uzun felyetonlar yazır. Hərçənd məqalədə Məhəmməd Bəqa xacənin adı yoxdur, amma vallah, bu bijliklər keçməz. Xacə əfəndini belə fəndlər ilə tovlamaq olmaz. Bu ona oxşuyur ki, “qızım, sənə deyirəm, gəlinim, sən eşit”. Əgər həqiqətdə Ostroumov özünü qoyub misyonerliyə və öz qəzetəsi vasitəsilə öz murdar fikrini Türküstan vilayətinin ikiayaqlı heyvanlarına soxmaq xəyalındadır, - elədə bəs Səmərqənd müftisi niyə öz qələmi ilə bu qəzetəyə şərakət edir? Dadaşım, əgər Ostroumov misyonerdi, elədə Məhəmməd Bəqa əfəndi də oldu onun qardaşı və yoldaşı. Əgər sən sübuta yetirsən ki, xeyr, Səmərqənd müftisi misyonerə yoldaş ola bilməz, o vədə mən də səndən təvəqqə edirəm ki, Məhəmməd Bəqa əfəndiyə də bir ad qoyasan. Yox, yox, möhtərəm bir vücuda sataşmağın heç mənası yoxdur və insafdan kənar bir işdir. Bir qəzetəni tənqid edəndə lazımdır qabaqca bir baxıb görmək ki, kimdir bu qəzetənin mühərrirləri? Bir surətdə ki sən “Türküstan vilayəti qəzetəsi”nə misyoner adı qoydun-dəxi qurtardı getdi, çünki sənin sözündən bu çıxır ki, hər bir kəs bu qəzetəyə bir sətir də olmuş olsa yazıbsa, yəqin ki, qəzetənin məsləkinə şərikdir. Səmərqənd müftisinin həmin qəzetədə o qədər məqalələri var ki, yığıb cəm eləsən, “Cameyi-Abbas” kitabından mötəbər bir kitab olar. Yox, yox, mərdümazarlıq bir şey deyil. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 31 may 1909 * * * Qəzetlərdən “Bəyanül-həq” qəzetinin müxbiri molla Əbdülrəşid İbrahimov Yaponiyanın Tokio şəhərindən İstambulda çıxan “Sıratül-müstəqim” məcmuəsinə yazır ki, “mən Yaponiyada hər məclisdə hər gün nitqlər söyləyirəm. Və Yaponiya üləmasına mənim nitqlərim elə təsir bağışlayır ki, gündə bir neçəsi özündən gedir”. Bu xəbəri möhtərəm “Tərcüman” qəzeti yazıb, axırda soruşur ki, aya, görən, molla Əbdülrəşid bu nitqləri ingilis dilində söyləyir, yainki yapon dilində? Biz lazım bilirik bu barədə “Tərcümana” ərz edək ki, doğrudur, molla Əbdülrəşid nə ingliscə bilir, nə yaponca və nə frəngcə. Və bu da aşkardır ki, üç dilin heç olmasa birini də bilməyən Yaponiya məclislərində hər nə danışsa qulaq verənlərin qulaqları taqqıldayacaq. Lakin molla Əbdülrəşidin əhvalatı özgədir: bu cənab nitqlərini türk dilində söyləyir və yaponiyalılara da mollanın nitqinin məzmununu bilmək lazım deyil, onlara molla Əbdülrəşidin məhz uzun saqqalı və ağ əmmaməsi xoş gəlir. Səbəbi də budur ki, Yaponiya camaatı mömin adamlardır və müsəlmançılığa da çox maildirlər. Və hətta Əbdülrəşidi o mərtəbədə xoşlayıblar ki, “Bəyanül-həq” qəzetinin yazmağına görə, Əbdülrəşidin həmin qəzetdə yazdığı nömrələri yaponiyalılar baha qiymətə gətirdib, ibadətxanalarda saxlayırlar. Hər kəs bizim sözümüzə inanmasa, “Bəyanül-həq” qəzetinin 26 martda çıxan 447-ci nömrəsini tapıb oxusun. * * * Bircə sözümüz qaldı. Molla Əbdülrəşid İbrahimov bunu bilir ki, Yaponiyadan yazdığı məktubları müsəlmanlar oxuyur, nəinki qeyri bir millət. Müsəlmanlara da nə yazsan, keçib gedər; ürəyini sıxma… Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 7 iyun 1909, №23 * * * Üsuli-cədid Bu üsuli-cədid çox qəribə şeydir. Əvvəllər uşağı bir il oxudardılar, yazıb-oxumaq bilməz idi. Amma indi iki-üç ayın içində basavad olur. Nuxada bu üsuli-cədidin tərəqqisi dəxi də artıqdır. Məsələn, keçən həftə Salahlı kəndindən iki ayağı çarıqlı, bisavad kəndli gəlmişdilər Nuxaya ki, bir həftənin içində “üsuli-cədid” vasitəsi ilə mollalığa imtahan tutub şəhadətnamə alıb getsinlər. Öz yanlarınca ehtiyat üçün yaxşı Salahlı xəliçələri də gətirmişdilər. Çünki “üsuli-cədid” üçün xəliçələr lazımlı bir şeydirlər. Elə o cür də oldu. Nurməhəmməd əfəndi bu kəndliləri bir həftənin içində molla eliyib yola saldı. Amma yazıqlar bir şeydə səhv elədilər ki, yanlarınca gətirdikləri pulları “üsuli-cədid” in üstünə qoydular və yola düşmək istiyəndə gördülər ki, faytonçu pul istiyir. Axırda bazara düşüb bir-iki manat Allah bəndələrindən borc eliyib çıxıb getdilər. Amma kişilər necə ki, lazımdır, “alim” oldular. Sağ olsun “üsulicədid”. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 7 iyun 1909, №23 * * * Yol Yadındadırma, əzizim ki, həmişə mən sənə deyərdim: “Dayan, qardaş, o yol ilə getmə, qayıt geri, peşiman olarsan!”. Sən mənə cavab verərdin ki, “yox, yox, gərək bu yol ilə gedəm. Bu yol məni aparıb çıxaracaq gülüstana”. Mən deyərdim: “Getmə, qayıt geri. O yol ki, sən gedirsən, gülüstan yolu deyil. O yol səni aparıb çıxardar qamışlığa, orada qabanlara rast gəlib puç olarsan”. Yadımdadır ki, sən mənim üstümə hirslənib istəyirdin ki, hələ məni vurub öldürəsən də. Mən deyərdim: “Getmə”, sən deyərdin: “gedəcəyəm”. Əzizim, o vədə sənin haqqın var idi mənim üstümə hirslənməyə; o səbəbə ki, sən o yolu gülüstan bilirdin və bunu da yəqin eləmişdin. Və çünki bunu yəqin eləmişdin, yoldan geri durmaq istəmirdin. O vədə sənin haqqın var idi. Amma indi gəlib çıxdın qamışlığa. Dəxi indi sözün nədir? * * * Nəsihəti-hükəma: heyvan heyvanlığı ilə bir yoldan keçib yıxılanda dəxi bir də o yoldan keçmir. Sən ki, Allaha şükr, insansan! Dəli “Molla Nəsrəddin”, 14 iyun 1909, №24 * * * Elmi-musiqi “İttihad” mədrəsəsində “İttihad” mədrəsəsində elmi-musiqi xəbərini bakılı qardaşlar, söz yox, oxudular və bildilər ki, keçən cəmadiəl-əvvəl ayında “İttihad” əncüməni-xeyriyyəsində əksəriyyət ara ilə təlimi-musiqi təsdiq olundu. Qəzetdə bu müjdəni verəndən sonra, “İttihad” mədrəsəsinin müdiri mədrəsənin şagirdlərini təbrik edir və deyir ki, musiqi kimi ali və vəsi elmin təhsilinə çatıb xoşbəxt olacaqlar. Müdir cənabları təəssüf edir ki, musiqinin həqiqi və dünyanın məişətində əlzəm ləvazimdən olduğu bizim üçün indiyədək aşkar olmayıb və islam ədibləri və fəlasifələri o qədər bu elmdə çalışıblar ki, heç millətdə bu qədər zəhmət çəkən yoxdur. Və hətta Avropa tarixi sübut edir ki, elmimusiqi Avropaya islamdan və İrandan sirayət eləyib. Müdir cənablarının bu cür tərifi qəzetin bir uzun sütununu doldurub. * * * Biz indi burada nə deyək? Əgər mən biləm ki, hacılar, məşədilər və kərbəlayılar mənim yazdıqlarımdan inciməyəcəklər, – burada mən də bir-iki söz danışardım. Pənah Allaha, başlayaq söhbəti: O ki, müdir həzrətləri buyururlar ki, elmi-musiqi Avropaya islamdan və İrandan keçib, – bu vaqeən belədir və mən yəqin edirəm ki, Ərəbistanda bir vaxt musiqi elmi həqiqətdə var imiş. Amma elə ki, müfəssirlərin, müctəhidlərin və şarihlərin təfsirləri və risalələri gəldi ortalığa, – musiqi elmi qaçıb getdi işinə; necə ki, artistlərin biri Tiflisdə iyunun 9-da tamaşa axşamı məvacibini alan kimi xəlvətcə mindi maşina və çıxdı getdi Bakıya və teatrda əyləşən camaatı məəttəl qoydu, yoldaşlarını da əcnəbilər içində xəcalət elədi. Müdir cənabları buyurur ki, “islam ədibləri və fəlasifələri o qədər bu elmdə çalışıblar ki, heç millətdə bu qədər zəhmət çəkən yoxdur”. Müdir cənablarının bəxti o yerdə kəsib ki, bakılılar özgə millətlərin musiqi elmindən və hər bir şeyindən bixəbərdilər. Amma elə qanıram ki, italiyalılar bu sözləri eşitsələr, elə bilərlər ki, müdir cənabları zarafat eləyir. * * * Xudavəndi-aləm yuxarıda tamaşa eləyib görür ki, öz yaratdığı millətlərin içində müsəlman milləti kimi heç bir millət yoxdur ki, onun üdəba və fəlasifələr min-min cild kitablar yazıb, musiqi elminə minmin lənət oxusunlar. Bu kitablardan və risalələrdən nə qədər istəyirsən yığıb göndərim Bakıya. * * * Bəli, tarixə əgər əl vursaq, çox şeylər görərik: görərik ki, vaqeən bir vaxt Ərəbistanda kəmənçə musiqisinin şöhrəti aləmə yayılmışdı; amma haman tarixi başlasaq vərəqləməyə, axırda görərik ki, İtaliyada katolik kilsəsində hətta ibadəti də musiqi səsi ilə əmələ gətirirlər; görərik ki, Almaniyada bethovenlər, motsartlar, qaydnlar, Şuman və şubertlər, mendelsonlar və qeyriləri musiqi elmini övci-əlayə yetiriblər; görərik ki, Rusiyada qlinkalar rus mujikləri oxuduqları milli məqamatlarını elə bir məharət ilə gözəlləndiriblər ki, bütün yer üzündə musiqi söhbəti düşəndə rusların Qlinkasına rəhmət oxuyurlar. Haman tarixin axırıncı səhifələrində Ərəbistanda və İranda nə görərik? Bunu görərik ki, cənab studəadab Ağa Məhəmməd və onun bəradəri-ərciməndi Ağa Qulam Hüseyn minbərə çıxıb, üzünü müsəlmanlara tutub buyururlar: “Bəli, bir gün həzrət Süleymana xəbər verdilər ki, div şəklində bir adam tar çalır. Həzrət buyurdu: “Gətirin onu hüzuruma”. Gətirdilər. Həzrət Süleyman soruşdu: “Sən niyə bu günə düşmüsən?” Div cavab verdi: “Biz əvvəl Allahın mömün bəndələrindən idik; elə ki, başladıq tar çalmağa, hamımız birdən div şəklinə düşdük”. Həzrət buyurdu: “Əgər gedib şəhərinizi dalına alıb gətirsən mənim hüzuruma, mən səni azad elərəm”. Div gedib şəhəri aldı dalına, gətirdi və Süleyman peyğəmbər vurub şəhəri dağıtdı”. Məqaləmin başında mən qəsdən üzümü hacılara və məşədilərə tutdum; mən bilirəm ki, onların hər birinin taxçasında “Əbvavül-cinan” kitabı tapıla bilər. Hər kəs istəyir, açsın bu müqəddəs kitabın 93-cü səhifəsini və oxusun. Məgər vaizi-şəhir Molla Fətullah müsəlman ədiblərinin ən şöhrətlisi hesab olunmur? Musiqi elmi barəsində “Əbvabül-cinan” belə yazır: “Hər neyi musiqa dər kriftəne rəg xab qəflət səri əngüşti, çənbəri dəf hədqeyi kəməndi səyyadiyi şeytanəst və tarü qəval rəsəni bidari gərdən iman, naleyi ney bəsuxtəni xirməni səlah səd ca kəmərbəstə və məddi kəmənçə bəəfruxtəni atəşi şəhvəti nəfsani bər səri zanu nişəstə…”. Oxucularım bağışlasınlar ki, bir neçə sətir zehni qaşıyan sözlər ilə mömün bəndələrin övqatını xarab etdim. Bu əfsanənin mənası budur ki, musiqi, tar qaval-kəmənçə və bunlara oxşayan çalğıların hamısı şeytan işidir və günahi-kəbirlərin ən böyüyüdür. * * * Müdir cənablarına təklif edirəm iki əmrdən birinə razı olsun: ya yazdıqları sözdən əl çəksin və “Əbvabül-cinan”a iman gətirsin, yainki dediklərini təsdiq eləsə, bizə xəbər versin ki, bu kitabın 93-cü vərəqini cırıb tullayaq. * * * Şam çırağı yanan zaman get hər bir müsəlman məmləkətinə və tamaşa elə: küçələr qaranlıq, evlər sakit! Bircə bayquş səsi gəlir. Çox desən, götürək İstambulu. Qəbrin də bir deşiyindən içəri baxsan, qaranlıqdan savayı bir özgə şey görməzsən; çünki ölüdən səs gəlməz. Fərda zi tö müşkilat həll mitələbənd. Əz tö nə təranəvü ğəzəl mitələbənd. Avazə fikəndeyi ki kar in sanəst İnha həmə sövtəst, əməl mitələbənd. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 iyun 1909, №25 * * * Bir əldə iki qarpızı tutmaq olmaz Ömrünün əvvəlindən axırınadək İranın tərəqqisinin arzusunda olan məşhur prins Mirzə Məlküm xan yazdığı neçə-neçə cild kitablarının birisində deyir: “Ma əgər Azərbaycanra xərab besazim, rus məcbur xahəd şüd ki on məmləkətra hər tövr həst əz dəsti-ma birun beyavərəd. Əgər dövləti-İran on həmə nəəmati-Gilan və Mazəndaranra misliimruz bərayi-dünya biməsrəf bedarəd, əz qüdrəti-dövləti-rus xaric xahəd bud ki, betəvanəd əz təsərrüfi-on vilayət sərfi-nəzər nümayənd”. Bu sözləri yazandan bir neçə il sonra mərhum Müzəffərəddin şah başladı yenə Culfa yolu ilə Avropaya səfər eləməyə və qayıdıb Tehrana gələndən sonra hökm elədi ki, səyahətnaməsini çap eləyib dağıtsınlar. Haman səyahətnamənin hər bir səhifəsində yazılıb: “Bəli, flan tarixdə və flan saatda varid olduq flan şəhərə. Maşallah, gözəl şəhərdir. Mənzilə düşən kimi rövzəxan gözəl sövt ilə bir yaxşı mərsiyə oxudu. Bir qədər ağlayıb feyziyab oldum və sonra bir qədər dincələndən sonra çıxdım şəhəri səyahət eləməyə”. * * * Mərhum və məğrur şahın Azərbaycan və Gilanı əldə saxlamaq bir dəfə də fikrinə gəlməyib. Əgər gəlsə idi, Almaniyada ya Frəngistanda faytonçudan da soruşsaydı ki, “nə eləyim məmləkəti qonşular parçalamasınlar?” – o vədə Allahın faytonçusu da cavab verərdi ki, “məmləkətə qanun qoydur, arvadları əsirlikdən qurtar, qızları oxut və ticarəti qabağa gətirməkdən ötrü yolları təmir etdir ki, heç olmasa, Təbrizdən Tehrana barı qatırnan getmək olsun”. Xeyr, mərhuma bu məsələlər lazım deyildi; onun fikri məhz o yerdə idi ki, bəlkə imam yolunda bir az ağlamaqla axirətdə də özü üçün gözəl qızlardan və oğlanlardan tədarük eləsin. Belə olan surətdə dəxi iki işi bir yerdə görmək olmaz; birisi ki, səhərdən axşamadək mərsiyəxanla oturub durdu, – dəxi onun yadına politika işləri düşə bilməz; çünki bir əldə iki qarpızı tutmaq olmaz. * * * İndi gələk iranlılara. Bunlar kimlərdir? Bunlar müzəffərəddin şahın halal oğlanlarıdır. Bütün İranda beş-on nəfər Frəngistan elmi oxumuş əşxası çıxandan sonra hər nə qədər ki, məxluq gözümüzə sataşır, bunlar hamısı ibadət əhli və ağzıdualı müsəlmanlardır ki, hər biri sübh yerindən qalxan kimi qulağı səsdə olur ki, görsün haradan minacat səsi gəlir. Müsəlman məmləkətində heç elə bir şəhər yoxdur ki, bazara çıxıb çarsuda böyük bir yığıncağa rast gəlməyəsən. Bazarın bu başından o başına keçmək mümkün olmur. Soruşursan ki, “bu nə qiyamətdir?”; cavab verirlər ki, “hacı İsmayıl mərsiyə oxuyur”. * * * Hələ bunu görə-görə və bilə-bilə bəziləri deyirlər ki, İranı almaq asan deyil; buyururlar ki, iranlıları təsxir eləmək mümkün deyil; buyururlar ki, əgər bir belə iş olsa, vətən yolunda fəda olmağa hazır olan İran balaları vətənə əl uzadan hökumətə o qədər dərdi-sər verərlər ki, axırda peşiman elərlər; necə ki, Finlandiya, Polşa, Elzas-Lotaringiya və qeyriləri. Bəli, iranlıları frənglərə, polyaklara və finlərə oxşatdıq, qurtardı qoydu getdi Elzasdan üç nəfər frəng əmələsini gətirib, qeyrətini qoyaram tərəzinin bir qapağına, bütün İranı qalxızar yuxarı; Polşadan üç nəfər övrət gətirərəm ki, bütün İrana cavab versin; Finlandiyanın üç nəfər hammalını Gilana gətirsəm, Rəştdə və Ənzəlidə hərəsi bir professor olar. Müxtəsər, dünyada insanlar hamısı bir-birinə oxşayırlar; onlar da özlərinə görə bir adamdırlar, biz də özümüzə görə bir adamıq. Amma bircə təfavütümüz burasındadır ki, biz ibadət əhliyik… Lakin zəmanəmizin təqazasından belə məlum olur ki, dünyanı axtaran gərək ibadəti də bir az yumşaq eləsin; ibadətə gecə və gündüz məşğul olan gərək dünyaya dəxi aşiq olmasın; yoxsa, bir əldə iki qarpızı saxlamaq olmaz. Kəlküttə “Həblül-mətin”i Türkiyə Azərbaycandan yana axırıncı nömrədə belə məsləhət görür ki, “Sərçeşmə bayəd giriftən bəbil”. Amma deyəsən fürsət fövtə verilib: çeşmə aşıb-daşıb, dünyanı götürüb; bəlkə Nuhun “ittihad” gəmisi ilə bu “seylabeyi-əşki” bir tövr keçmək ola. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 iyun 1909, №26 * * * Üç qara xəbər Bu gün mən üç xəbər eşitmişəm. Doğrusu, başımdan deyəsən, bir ağrı tutub, az qalıram özümü öldürəm. Biri budur ki, Məhəmmədəlini taxtdan yendirdilər. Hələ bu məlum. İkinci xəbər budur ki, Bakıda hər nə qədər adlı müsəlman var, – hamısını bir-bir qatıblar “qazamata”. Ay, vay, nə yaman günə qaldıq! Dəxi Bakının nə ləzzəti? Dəxi bundan sonra ümidimizi hara bağlayacağıq? Heyif, heyif, evimiz yıxıldı. Dünyada az-çox şöhrətimiz Bakı ilə idi. Tamam yer üzündə Bakı yada düşəndə hamı bilirdi ki, bəli, yer üzündə müsəlman da var imiş. Amma indi, amma indi? Vaveyla! Əgər bir az belə getsə, dəxi heç, heç və heçdən də heç. Üçüncü xəbər də budur ki, deyirlər, şeyxülislamımızı istəyirlər çıxartsınlar və yerinə özgə şeyx təyin eləsinlər. Bax, doğrusu, mən bu dərdə tab gətirə bilmərəm. Yəni çe? Bu nədir? Məgər bizim şeyxülislamımız yoxdur? Məgər bundan yaxşısını tapacaqlar? Yox, yox, biz heç vədə buna razı ola bilmərik. Bunlar keçəndən sonra axır arada gərək bir vilayət təəssübü də olsun. Mən bu saat yazdım İrəvana, Naxçıvana, Vənəndə, Danabaş kəndinə, durmasınlar, öz aralarından vəkil seçib göndərsinlər sərdarın hüzuruna, təzə şeyxülislam söhbətlərinin aradan götürülməsini təvəqqə eləsinlər. Yazdım ki, hər şəhərdən, əqəllən, on vəkil, hər kənddən beş vəkil göndərsinlər və bu vəkillərin hamısı darülfünun qurtarmış olsun ki, böyük yanında rusca və frəngcə danışmağa aciz olmasınlar (amma deyəsən uzaq getdik). Allah cəmi dərdə giriftar olanlara təsəlli versin. Pənah bər xuda. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 12 iyul 1909, №28 * * * Tövhid “Tərəqqi”ruznaməsinin 152-ci nömrəsindən başlamış bir neçə nömrələrdə baş məqalələrin cərgəsində Bakı rus-müsəlman şkolaları və müəllimləri barədə bir neçə uzun məqalə dərc olunub. Məqalələri yazan bir nəfər “Sabiq müəllim”dir. Məlumdur ki, “Tərəqqi” qəzeti “Molla Nəsrəddin” kimi məzhəkəli cəridə deyil və bu qəzetdə yazılan baş məqalədə zarafatnan yazılmış bir söz və söhbət gərək olmaya. Lakin yuxarıda ad verdiyimiz şkolalar mübahəsəsinin bir yeri bizim üçün məzəli və gülməli nəzərə gəldi. * * * Ruznamənin 153-cü nömrəsində məqalənin mabədində cənab “Sabiq müəllim” yazır ki: “Tamam Qafqazda türk dilini bilən bir şəxs vardır ki, o cənab da bu dili İstambulda öyrənibdir. Bu cənabı ortalıqdan çıxandan sonra görərik ki, tamam altı milyon Qafqaz müsəlmanları hamı ürəfa qismi ilə bir yerdə ana dilini necə ki, lazımdır, bilmirlər. Doğrudur, bəzi yazı-pozu bilənlərimiz bu iddiaya düşüblər ki, guya onlar türk dilinə aşinadırlar; lakin bu bir xam xəyaldır… Nə mollalarımız türk dilini necə ki, lazımdır bilirlər, nə mühərrirlərimiz, nə müəllimlərimiz və nə də qeyri savadlılarımız… Türk dilini bilmək üçün gərək onun sərf və nəhvinə, ədəbiyyatına, əruzuna, tarixinə, dilin təbiətinə və bir çox lüğəvi kəlmələrinə bələd olasan…”. Yəni sözün qurtaranı, bir yolluq deyinən “lailahəilləllah”. Məsələn, üsuliddin neçədir? “Üuliddin beşdir: əvvələn tövhid, yəni bir Allahdan başqa, özgə bir Allah yoxdur. Dəlili? Bəli, dəlili lailahəilləllah. Bu dəlili-nəqli. Bəs dəlili-əqli? Dəlili əqli də budur ki, əgər Qafqazda bir nəfər türk dili bələndən savayı yenə bir nəfər türk dili bilən olsaydı, dəxi onda bunların heç biri, nəüzübillah, türk dilinin Allahı ola bilməzdi. * * * Cənab “Sabiq müəllim”in sözündən bu çıxır: Əvvələn mollalarımızın heç biri türk dilini bilmir. Yəni bu bilməyənlərin içinə mərhum molla Əbdüssəlam Axunzadə də daxildir ki, türk dilində neçə cild kitablar yazıb və hətta bu kitabların biri də türk dilinin sərf-nəhvindən, təbiətindən və bir çox lüğəti kəlmələrdən bəhs edir. Cənab “Sabiq müəllim”in fərmayişindən belə başa düşmək lazımdır: qeyri mollaların da heç biri türk dilini bilmir: nə quranı türk dilinə tərcümə edən axund Mir Məmmədkərim və axund molla Məhəmmədhəsən, nə İrəvanda Mirzə Abdulla Qazızadə, nə Axalsixdə Əli əfəndi Əfəndizadə, nə molla Həsən Tahirzadə, nə Talıbzadə və bunlardan savayı neçə-neçə qələm sahibləri mollalarımız. Sonra mühərrirlərimizdən nə Əhməd bəy Ağayev türk dilini bilir, nə Haqverdiyev, nə Məmmədəmin Rəsulzadə, nə Nərimanov, nə Əliskəndər Cəfərzadə, nə Üzeyir cənabları, nə Faiq Nemanzadə (hərçənd İstambulda təhsil eləyib, amma görünür ki, məqalə sahibi Nemanzadəni də bilməyənlər cərgəsinə qatır). Bəli, müəllimlərin də heç biri türk dilini bilmir: nə Firudin Köçərli cənabları bilir, nə Sultanməcid Qənizadə, nə Rəşidbəy Əfəndizadə, nə Bakıda kitab yazan müəllimlər, nə Gəncədə axundovlar, nə İrəvanda və qeyri şəhərlərin müəllim və qəzet müxbiləri. Şairlərdən nə keçənlər, nə də indiki sabirlər, tahirlər, nə Abbas ağa Qayıbovlar. Xülasə, bir Allahdan başqa qeyri bir Allah yoxdur və bunun dəliliəqlisi budur ki, belə fərz edək ki, Allah ikidir, onda biri hökm eləyəndə o biri buna razı olayacaq idi, o vədə bunların arasında həmişə niza əmələ gələcək idi. * * * “Sabiq müəllim” cənabları buyurur ki, “Qafqazda türk dili yoxdur, çünki Qafqazın müxtəlif nöqtələri bir çox zaman fars və ya ərəb tayfası nüfuzunda qaldığı üçün o mahalların dili farslaşıb və ərəbləşib və yaxud ayrı bir libasa geyinibdir”. İndi lazımdır bu kəlam tamam eləyək, yoxsa bu sözləri oxuyan, əlbəttə, səndən soruşacaq: “Çox əcəb, bəs türk dili harada ərəbləşməkdən öz yaxasını qurtamaqla xoşbəxt olub?” Sən deyəcəksən ki, “İstambulda”. O vədə biz bu sözə gülərik, dadaşım”! Həqiqət, yenə biz “Sabiq müəllim”in sözlərini zarafat hesab eləmək istəyirik; çünki inana bilmirik ki, türk dili barəsində filosofluqdan dəm vuran bunu bilməsin ki, əgər dünyada türk dilini ərəbləşdirən bir yer varsa, o da İstambuldur. Axırıncı dəfə and içirəm ki, cənab “Sabiq müəllim” özünü zarafata qoyub. Və əgər desə ki, “yox”, onda mən də ona bir belə təklif edərəm: ya iqrar eləsin ki, “Tərəqqi”nin 153-cü nömrəsinin üçüncü səhifəsinin əvvəlinci sütununda yazdığı sözləri o, qəsd ilə yazıb ki, yay vaxtı aranda istidən boğulanlar oxuyub gülsünlər ki, istinin acısı bir az yaddan çıxsın. Əgər buyursa ki, “xeyr”, o vədə mən də belə deyərəm: hərçənd məqalədə bir neçə yerdə “şol vəqt” ibarəsi gözümüzə sataşdı, amma söz yox ki, “Sabiq müəllim” cənabları özü də İstambulda təhsil eləməyənlər və türk dilini bilməyənlər cərgəsindədir. Belə olan surətdə “Tərəqqi” kimi bir böyük türk ruznaməsində türk dili bilməyən bir zatın türk dilində baş məqalə yazmağı böyük cürətdir. Xırda-mırda mühərrirlər üçün bu ötüşər, amma “filosoflar” üçün mümkün deyil. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 19 iyul 1909, №29 * * * Halal Axır vaxtlarda bəzi müsəlmanların öz halal övrətlərini evdə qoyub, gedib əcnəbi övrətlərindən rəfiqə tutmaqları başlayıb artmağa. Cənab Mirzə Abdulla “Tərəqqi”nin 160-cı nömrəsində bu məsələyə əl vurub, müsəlmanların bu hərəkətlərinin adını qoyur “xəbt gətirmək”, yəni dəlilik. Söz yox, o cür ki, cənab Mirzə yazır, – bu bir dəlilikdir, “aqilə, kamilə və mütəşəxxisə övrəti evdə gözüyaşlı qoyub, gedib ağılsız və kamalsız əcnəbi övrətini rəfiqə tutmaq” dəlilikdən də dəlilikdir. Amma yaxşı olardı ki, məqalə sahibi bizi başa salaydı ki, görək, aya, ağıl və kamalın mənası nədir və bizim halal övrətlər nəyin bərəkətindən o dərəcəyə qalxıblar ki, əcnəbi övrətləri bunların əlinə su tökməyə layiq deyildir. Bircə şərtimiz bu olsun ki, bu mübahisədə ortalığa murdarlıq söhbəti gətirməsin; çünki sən elə bircə bunu deyəsən ki, əcnəbi övrətləri əgər bizim xanımların əlinə su töksələr, xanımlarımızın pak əlləri murdarlanar, onda dəxi mən cavab verməyə aciz olaram. * * * Bəli, sən buyurursan ki, bizim halal övrətlərimiz ağıl və kamal sahibidirlər, mütəşəxxisdirlər; yəni əcnəbi övrətləri ağıl və kamal sahibi və mütəşəxxis deyillər. Vəssalam? Yəni söhbəti qurtardınız, ya yenə sözünüz var? Çox əcəb, elə dəxi bir söz qalmadı, dəxi qurtardı getdi? Bizim övrətlər dünyanın cəmi övrətlərindən ağıllı və kamallıdırlar, vəssalam. İndi dəxi bu söhbəti qurtaraq, keçək özgə mətləbə; ya da ki, əgər meyliniz çəkir, duraq gedək bir qədər dərya kənarında seyr edək. * * * Yox, qardaşım, yox ağam, yox sərvərim, taci-sərim, yox nuriçeşmim, yaxanızı qurtara bilməzsiniz. Gərək bizə başa salasınız görək, halal övrətlərimiz harada o ağlı və kamalı qazanıblar ki, əcnəbi övrətlər bu kamal çeşməsini tapa bilməyiblər? Amma mən sənə bircə bu damdandüşmə sözü ərz edə bilərəm ki, evlərdə gözüyaşlı qoyduğumuz halal övrətlərin cəmisi əgər sən bikamal hesab elədiyin əcnəbi övrətlərinin bərabərinə qoyasan, – o vədə gərək bu əcnəbi övrətlərindən təvəqqə edək ki, əvvələn, bir əlifba kitabı alıb, qoysunlar bizim mütəşəxxis xanımların qabağına və bunlara yazı-pozu öyrətsinlər ki, ərləri bir gün evdə olmayanda iki girvənkə ətin və üç girvəngə çörəyin hesabını bilsinlər. Saniyən, biz əgər həqiqətdə millətimizin tərəqqisinin tərəfdarıyıq, gərək bu əcnəbi övrətlərdən təvəqqə edək ki, halal övrətlərimizə uşağa tərbiyə verməyi təlim eləsinlər ki, mütəşəxxis xanımlarımızın uşağı küçəyə çıxanda heç olmasa rus praçkalarının uşaqları kimi tərbiyəli və rəğbətli olsunlar və burunlarını börkləri ilə silməsinlər. Salisən, biz gərək əcnəbi övrətlərdən iltimas edək ki, mütəşəxxis övrətlərimizə bir az səliqə öyrətsinlər ki, xanımlarımızın qoltuqlarının tərinin qoxusu ərlərini iyrəndirməsin, və əgər söhbəti müxtəsər eləsək, gərək əcnəbi övrətlərindən təvəqqə edək ki, heç olmasa, altıyeddi il mütəşəxxis xanımlarımıza dərs versinlər, ağıl və kamal öyrətsinlər. Sən bu işləri səhl sanma, əzizim! Dövlətmənd bir müsəlman uşaqlarına dərs vermək üçün evinə bir müəllimə dəvət edir. Bir gün kişi evə gəlib, övrətinə deyir ki, “ay qız, Fatma, bu gün qəzetdə yazıblar ki, İran mücahidləri Məhəmməd Əlini taxtdan yendiriblər”. Fatma xanım gözlərini bir qədər ovuşdurandan sonra deyir: – Mücahid nədir? Bəli, mücahid flankəslərdir. – Bəs İran nədir? Bəli, İran da bir məmləkətdir. – Bəs Məhəmməd Əli kimdir? Di gəl bu Allah bəndəsini başa sal. Amma kişi o biri otağa çıxıb, görür ki, müəllimə əlində qəzet oxuyur. Bunlar başlayırlar söhbəti, Fatma xanım da qapının dalında bir qədər qulaq asandan sonra başlayır göz yaşı tökməyə. Axırda da işlər öz qaydasınca gedir… Cənab Mirzə Abdulladan təvəqqə edirik ki, bizi bağışlasın, o ağıl və kamal ki, halal övrətlərimizdə olmağını rəvayət edir, – əlbəttə, o özgə bir ağıl və kamaldır. Yaxşı olradı ki, o ağıl və kamalın nədən ibarət olmağını buyururdı. Bəlkə doğrudan, biz bundan bixəbərik. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 26 iyul 1909, №30 * * * Zülm Bu zülm doğrudan da, nə yerə sığışar, nə göyə. Əhvalat belədir: İki ay bundan müqəddəm Nuxa məclisinin üzvü Hacı Fəzlulla əfəndi dari-fənadan dari-bəqaya rehlət buyurdu. Deməli ki, məzkur məclisdə bir üzvlük yeri açıldı, yəni bir adam buraya təyin olunası oldu. Mərhum Hacı Əfəndinin vəfatı Nuxa camaatını artıq dərəcədə kədərlətdisə də, genə Nuxa əhli özlərinə bir qədər təsəlli verdilər, bu mülahizə ilə ki, bəli, idareyi-ruhaniyyə bu yerə bir elə ləyaqətli adam təyin edər ki, nuxalıların qəlbi bir qədər sakit olar və qüssələri yavaşyavaş yaddan çıxar. Balacah müfti tərəfindən qubernatora göstərildi ki, o yer verilsin qazi Əbdürrəhim əfəndinin yeznəsi Nurməhəmməd əfəndiyə Nuxaya bu xəbər çatan kimi bir böyük mərəkə qopdu. Bir tərəfdən Nuxa camaatı Nurməhəmməd əfəndiyə xəbər verdilər ki, “biz səni istəmirik. Ondan ötrü ki, sən Salahlı xəlçələrinin üstündə namaz qılırsan, sən xaçmazlı oğlundan sarı kürən oğurluq atı minib ikinci Cümə məscidinə namaz qılmağa gedirsən, nə bilim Molla Məhəmmədin övrətinə nə qədər zülmlər eləmisən, bəli, filan eləmisən, filan işi tutmusan”. Yazıq Nurməhəmməd əfəndi də and-aman eləyir ki. “mən heç bir yeri istəmirdim, ancaq müfti əfəndi məni yerə zornan təyin eləyib”. Demək, bir tərəfdən camaat Nurməhəmməd əfəndinin üzv təyin olunmağına narazıdır, bir tərəfdən də Nurməhəmməd əfəndi özü də bu işə razı deyil. İndi bəs bu yazıq Nurməhəmməd əfəndi nə eləsin? Axırda götürüb idareyi-ruhaniyyəyə teleqraf göndəriblər və idarədən də cavab gəlib ki, “Nurməhəmməd əfəndidən savayı özgə bir kəsin üzv təyin olunmağına razı deyilik, o səbəbə ki, qərara görə gərək məclis üzvləri bir-biri ilə qohum olsunlar”. Doğrudan, mənim yazığım hamıdan artıq Nurməhəmməd əfəndiyə gəlir: bir tərəfdən müfti əfəndi onu zor ilə üzv təyin edir, bir tərəfdən də camaat yapışıb yaxasından ki, “gərək çıxasan”. Yəni nə idareyi-ruhaniyyə özgə bir kəsin təyin olunmağına razıdır, nə Nurməhəmməd əfəndi burada qalmağa razıdır, nə də camaat razıdır, xülasə, heç kəs razı deyil. Çox əcəb, bəs Nurməhəmməd əfəndinin günahı nədir? Sözün doğrusu, kişiyə zülm oldu. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 26 iyul 1909, №30 * * * Mətbəə Mən necə vəsf edim şəhənşahı Məhü, xurşidrüxi-fələkcahi Ey İskəndərsüpahi-Nuşirəvan, Soltan Əhməd şəhənşahi-İran! Millətin baği-ömrüsən, şaha, Canımız pak olan vücuda fəda. Bakıda İran hamballarından Mirzə Gülzar Sərabinin nəticeyi-təbi olan bu fərdlərini Bakıda çıxan qəzetlərin birində oxuyanda bizim yadımıza keçən günlər düşdü. Amma qəzetin tarixinə baxıb gördük ki, xeyr, genə köhnə hamam, köhnə tas. Bu şeirlər qəzetdə çap olunan günü Tehranda Şeyx Fəzlullahı və Seyid Haşımı Məhəmmədəli Mirzənin gözünün qabağında dar ağacına çəkiblər, Zilli Sultanı Tehrandan qovublar. Şeirlər çap olunan günü Türkiyədə məşrutə bayramı saxlayıblar və bu vüquatın vücudu ilə genə Mirzə Gülzar Sərabi Əhməd Mirzənin pak vücuduna canını fəda edir. Amma bunu bilmir ki, hələ Əhməd Mirzə gərək neçə illər ilə Avropa hamamlarında qüsl eləsin ki, pak olsun. Ondan ötrü ki, Əhməd Mirzə ömrünün əvvəlindən indiyədək Məhəmmədəli Mirzə ilə bir qabda bozbaş yeyib. Ey biçarə İran hambalı! Sən Əhməd Mirzəyə deyirsən: “Ey olan asimanə şəmsü qəmər” Amma xəbərin yoxdur ki, bu saat şəmsü qəmər Əhməd Mirzə evlərində balaca qardaşı ilə qırmızı papaq üstündə yumruqlaşır. Xəbərin yoxdur ki… Xülasə, keçək mətləbə. Cənab Sərabi! Sənin ki, maşallah, təbii-şeirin var, sənin ki, Allaha şükür bu şeirləri çap eləməyə qəzetin var – nə olardı ki, mənim də bir neçə sözümü qafiyələndirib haman qəzetdə yazaydın. Qulaq ver, şikayətimi ərz edim: Axır vaxtlarda Bakıda hansı bir iranlıya desən ki, “hanı pasportun?” – cibindən bir kvitansiya çıxardacaq: bu kvitansiya Orucovların mətbəəsində rus dilində bu məzmunda basılıb: “Mən Bakı konsulu filan, bu kvitansiyanı verdim Səlmas əhli Muxtar Arutyun oğluna ondan ötrü ki, yazmışam İrandan ona pasport gəlsin”, imza: konsul filan, nömrə, 1575, fi tarix 24 mart 1909. Bu nədir, cənab Sərabi? Nədir bunun mənası? Bunu gərək sən məndən yaxşı biləsən. Səbəbi budur ki, sən Bakıdasan və özün də iranlısan. Bunun mənası budur ki, birisi yol ilə gedəndə görə bir səhrada hədsiz meyit var və fürsəti qənimət görüb əlini sala hər meyidin cibindən altı manat, yeddi manat və doqquz manat çıxarda və bu pulları çıxardandan sonra hər meyidin cibinə bir belə kvitansiya qoya ki, yuxarıda yazılıbdır. * * * İldə Qafqaz həbsxanalarında minlərcə iranlı yatır. Niyə? Ona görə ki, pasportu yoxdur, amma pasport əvəzinə kvitansiyası var. Yazıq İran rəiyyəti bu kvitansiyaya hər nə qədər ki konsul istəyib, o qədər də verib, amma rus hökuməti kvitansiyanı kefi istəyəndə qəbul eləyir, istəməyəndə qəbul eləmir. Qəbul eləməyəndə rəiyyəti tutub göndərir dustaqxanaya. Mənə həmişə çoxlu pul lazım olanda öz-özümə deyirəm ki, adamın bir maşını ola, bir tərəfdən bura, o biri tərəfdən pul əskinasları çıxıb tökülə yerə, adam yığa, Qafqaz yaylaqlarında daçalar qayıtdıra. Amma heç fikrimə gəlmirdi ki, bir belə maşını qayırmaq heç lazım deyil: get Bakıda mətbəələrin birində on min kvitansiya zakaz ver, bir ilin içində İran hamballarına döyə-döyə üç min kvitansiya sat, birinə nə qədər kefindir al. Dəxi bundan yaxşı qazanc? Bu ixtiyar heç padşahlarda da yoxdur. * * * Bəs, belədir işlər, cənab şair Sərabi! Nə olardı ki, təbin mozun olan vaxt iranlı qardaşlarının konsulxana quldurları tərəfindən qarət olmağını görəndə haman gözəl və pürməna şeirlərindən bir neçə fərd yazaydın ki, qardaşlarının ah-naləsi bir yana gedib çataydı. Otur yerində, əzizim, get hamballığına, Bakı “Şahnamə”ləri sənsiz də ötüşərlər: böyükləri mədh etməyə səhifələrimiz açıqdır. Lağlağı “Molla Nəsrəddin” 2 avqust 1909, №31 * * * Papaslar Mən hər vaxt məcmuəmizdə bir məqalə yazanda, ya bir kəsə bir məktub yazanda, yainki bir məclisdə söhbət eləyəndə, bircə şeydən çox nigaran olaram: həmişə qorxaram ki, oxucular elə xəyal eləyələr ki, mənim fars dilindən və ərəb dilindən heç xəbərim yoxdur; qorxuram bilməyələr ki, mən fars və ərəb dili də oxumuşam. Və bu cəhətdən bir məqalə, ya məktub yazanda nə qədər mümkündür səy edirəm ki, yazılarımın içində bacardıqca çox fars və ərəb kəlməsi işlədim. Yəqin ki, qeyri yazıçılar da mənim günümdədir və hər kəs desə ki, “xeyr”, – əlbəttə, yalan deyir. Məsələn, mən istəyirəm yazam ki, “keçmiş əsrlərdə osmanlı padşahları millət ilə çox görüşərdilər və bu cəhətdən hər işdə bu qədər milyon osmanlı millətinin başında padşah görünürdülər”. Amma qorxuram belə yazam, qorxuram məni ərəb və fars dili bilməyən hesab edələr, qorxuram elə xəyal eləyərlər ki, mən fars və ərəb dilini bilmirəm. Odur ki, yazanda belə yazmıram, özgə cür yazıram, yəni “ədəbi” dil ilə yazıram; məsələn bedə yazıram: “Osmanlı padşahları əsarisalifədə millətlə təması sevdikləri cəhətlə ünvani-xanədani-səltənətə müzaf olan “Osmanlı” nami-cəlili onaltı, onyeddi irq və nəslə mənsub bu qədər milyon osmanlının ünvani-milləti və nöqteyi-ittihadıdır”. Bax, belə yazsam, əlbəttə dəxi hamı biləcək ki, mənim fars və ərəb dilindən də xəbərim var. Odur ki, belə yazıram. Yəqin ki, qeyri yazıçılarımız da mənim kimidilər və hər kəs desə ki, “xeyr”, – lap qırmızıca yalan deyir. Və bir də doğrudan “eyib”dir, sadə yazmaq “eyib”dir. Açıq yazmaq savadsızların peşəsidir və tarixdə də görürük ki, böyük alim və mütəşəxxis adamlar sadə yazmağı eyib tutublar. Katolik papaları deyərmişlər ki, “dil sadə və açıq olsa – fəsih olmaz”; rusun qədim yazıçıları yazı yazanda elə bir kəlmə və ibarətlər tapıb işlədərdilər ki, xoruz səsi eşitməmiş olsunlar. Rusun qədim şairi Derjavinin şeirlərini indi adam oxuyanda elə bilir ki, guya bu sözlər göydən yerə düşüblər. Amma aylar və günlər dolandı, – axırda nə bilim puşkinlər, jukovskilər dili lap xarab elədilər; elə sözlər yazdılar ki, kəndlilər də başa düşürdülər. Bəli, keçək öz işlərimizə. Mən yenə deyirəm ki, yazımızın yüzdə doxsan doqquzu ərəb və fars ibarəsi olmasa, – türk dili xarab olub gedəcək, türk dili ləzzətdən düşəcək və bunlar keçəndən sonra, hər kəs yüzdə doxsan doqquz ərəb və fars kəlməsi işlətməsə, – heç kəs ona alim deməyəcək. * * * İndi mən burada bir söz demək istəyirəm; amma təvəqqə edirəm məqaləmi oxuyub qurtarmamış heç kəs “bay!” deməsin və təəccüb eləməsin. Mən deyirəm ki, indi bu saat Osmanlının xristiyan millətləri qəzetlərinin bərəkətindən bilirlər ki, ətrafında nə işlər əmələ gəlir və nə vüquat üz verir; bu millətlərin ümumiyə əfkarı bir-birinə məlumdur. Amma on beş milyon türk millətinin üç-dörd min aliyyə məktəblərdə oxumuşlarını çıxandan sonra, qalanları dünyadan bixəbərdirlər. Ondan ötrü ki, İstambulda çıxan qəzetlərin dilini başa düşə bilmirlər və bu cəhətdən, məsələn, Anadolu türklərinin mində bir nəfəri bilmir ki, İstambulda nə var. Hər kəs bu sözlərə şəkk gətirsə, əvvələn “Siratül-müstəqim” məcmuəsini tapsın və bu mətləbləri öyrənsin. Ələ gətirə bilməsə, möhtərəm “Tərcüman” qəzetinin 30-cu nömrəsində kazanlı Əyaz cənabları Türkiyə mühərrirlərindən Süleyman Nəzif bəyə verdiyi cavabı oxusun. Və bunu oxuyub əhvalatdan xəbərdar olandan sonra, bunu bilsin və eşitsin və yenə eşitsin və yenə bilsin ki, sadə və açıq yazmaq eyibdir. Avamın və kəndlinin canı cəhənnəmə! Mənə çox lazımdır ki, o mənim yazdığımı başa düşəcək, ya düşməyəcək! Mənə ancaq bu lazımdır ki, mənim yazılarımı oxuyanda desinlər: “Pəh-pəh, gör ərəb dilini nə yaxşı bilir!”. Mənə ancaq bu lazımdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 avqust 1909, №32 * * * Məhəbbət İnsan bir yerdə nə qədər vaxt qalıb oradan uzaq düşəndən sonra genə haman qabaqca qaldığı yeri çox dost tutur və özü üçün vətən kimi bir şey hesab edir. Tiflisdə bir vaxt İran konsulu və indi İstambulda İran səfiri – kəbiri prins Mirzə Rza xan Ərfəüddövlə həzrətlərinin dünyada heç bir kəsə o qədər məhəbbəti yoxdur, nə qədər ki, Qafqaz müsəlmanlarına vardır. O gündən ki, Qafqaz müsəlmanları şeyxülislamsız qalıblar, cənab prins bu fikirdə olub ki, Qafqaz şeyxülislamlığına elə bir zat təyin olunsun ki, onun qeyrəti və hümməti sayəsində Qafqaz müsəlmanları xoşbəxt olsunlar. Bəli, məlumdur ki, mərhum Molla Əbdüssalamdan sonra onun yerini Axund Molla Abbasqulu dolandırırdı və çox yaxşı dolandırırdı, amma axırda məlum deyil nə səbəbə Molla Abbasqulu cənablarını şeyxülislamlıqdan kənar elədilər. Bu xəbər İstambula çatan kimi Ərfəüddövlə həzrətləri haman saat qələmi götürüb Qafqaz canişininə bir gözəl mənzumə yazıb təvəqqə elədi ki, Axund Molla Abbasqulunu öz yerində möhkəm saxlasınlar, çünki xudanəkərdə əgər onu bu mənsəbdən kənar eləsələr, dəxi Qafqaz müsəlmanlarının üzünə hər tərəfdən nicat yolu bilmərrə bağlanar. Nəzm Fəda olsun sənə canım, canişin! Xarab etmə Axund Abbasqulunu, Əgər versən özgəyə onun işin, Sındırarsan müsəlmanın belini. Bu kağız bir neçə gündən sonra gəlib çıxdı Tiflisə və canişin idarəsində oxuyub ”pəh, pəh” dedilər, bir üzünü göndərdilər İstambula “Şəms” ruznaməsində çap olunsun, bir üzünü də yadigar üçün saxladılar dəftərxanada və haman gün Gəncəyə Pişnamazzadə cənablarına xəbər verdilər ki, dəxi bir də Tiflisə zəhmət çəkib gəlməsin, çünki prins Ərfəüddövlə razı deyil. Bunları bundan ötrü ərz edirəm ki, insan bir vilayətdə bir qədər qalandan sonra oraya o qədər üns tutur ki, özü üçün ikinci vətən hesab eləyir. Demək, prins Ərfəüddövlənin neçə il Qafqazda xidmət etməyi bizlər üçün bir elə nemətdir ki, əvəzi ola bilməz. O səbəbə ki, həmişə bir dərdimiz olanda, prins kimi uca vətəndaşımız bizi öz mərhəmətindən uzaq və sərgərdan qoymayacaq. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 9 avqust 1909, №32 * * * Əyyami-mah Müsəlmanların qeyri millətlərə nisbət dalda qalmaqlarının, əlbəttə, bir səbəbi var. Hər kəs nə deyir desin, amma mənim əqidəmcə bunun səbəbi tək bircədir ki, aşağıda ərz olunur. Biz müsəlmanlar indiyədək günlərin səadətini və nühusətini istəməmişik mülahizə eləyək və ayın əvvəlindən ta otuzunadək başımızı salırıq aşağa və dünya işlərinə məşğul oluruq və halonki bizim üləmamız keçmiş vaxtlarda bu barədə neçə cild kitablar yazıblar və hər bir günün xoş olmağını, ya nəhs olmağını təyin ediblər ki, mömün bəndələr hər vaxt agah olub pişvaların nəsihətinə mütabiət eləsinlər. İndi, məsələn, rəməzan ayı yavıqlaşır və müsəlmanın boynuna nə qədər təkliflər gəlir; amma sən fikrini verirsən, nə bilim, Krit məsələsinə, sən məşğulsan Tehranın politikasına, Qafqazda təzə Zemstvo idarəsinə, məktəb işlərinə, maarif və mətbuata. Amma bircə bunu xəyalına gətirmirsən ki, hər ayın bir günü var, hər günün bir xasiyyəti var və hər gündə nə işə məşğul olmağı xudayi-taala bizə göstərib. Dəxi nə deyirsən, sözün nədir, niyə qafil olursan? Keçək mətləbə. A y ı n ə v v ə l i n d ə heç bir işə məşğul olmaq olmaz; ondan ötrü ki, bu gün həzrət Xızrın və Zəkəriyyanın duası qəbul olunub və həzrət İdris behiştə daxil olub. Əz həzrət mənqul əst ki, bu gün hər bir kəsə vacibdir ki, yüz on iki rükət namaz qılsın və iki yüz dəfə “inna ənzəlna” oxusun. A y ı n i k i s i n d ə həzrət Həvva xəlq olunub və Aşqabadda Molla Xoruzullah mərsiyəxanı müstəbid olmağına görə məsciddən qovublar və indi “Yason” qəhvəxanasında mərsiyə oxuyur. Bu gün heç bir iş görmək cayiz deyil, savayı ondan ki, hər bir müsəlman gərək bu gün yüz on yeddi rükət namaz qılsın. A y ı n ü ç ü n d ə Həvva Ciddəyə nüzul olub və görüb ki, orada Mirzə Ələkbərxan Müfxəmüssəltənə iranlıların tuman-köynəklərini çıxardır və Minada hacıların malını oğurladıb satır və bu bicliklər ilə cəm elədiyi qırx beş min lirə pulu Osmanlı bangına qoyub ki, Məhəmmədəli şaha köməyə gedəndə məşrutəciləri qırmağa məsrəf eləsin. Bugün nəhsdir və heç bir iş görmək olmaz. A y ı n d ö r d ü n d ə Cəbrayıl Nəmrudin minarəsini xarab eləyib və bunun sədəməsində məşriqdən məğribə kimi xəlayiq yuxudan oyanıb və bu gün Şah Əhməd Mirzə başlayıb ağlamağa; müəllimi Smirnov soruşub: “nə istəyirsən, kişmişmi istəyirsən?”. Şah deyib: “Yox, türk qəzeti istəyirəm”. Bu günün dörd yüz rükət namazı var. A y ı n b e ş i n d ə həzrət Musa Qülzüm dəryasından keçib və bu gün Qabil məlun anadan olub və “ruzinəhs əst və müvafiqi nücum hiç kar ixtiyar mümkün nist”. Bugün evdən eşiyə çıxmaq olmaz və padşah yanına getmək olmaz; və bu gün Kars nayibi Mirzə Həmid və onun fərraşı Əbdürrəhman Gur Kars mahalına çıxıb İran fəqir-füqərasından zornan köhnə fitrə pullarını alıblar. Bugün lazımdır yüz on iki rükət nafilə namazı qılmaq hər dəfə fatihədən sonra otuz altı dəfə “qul ya eyyuhəl kafirun” surəsini oxumaq və “bəd əz həmd-surə həzar dəfə qül hüvəllahü əhəd bəxanəd”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 avqust 1909, №33 * * * Küpə Bizim şeyxin qırx səkkiz arvadı var Molla Nəsrəddin heç vaxt yalan söz danışmayıb və danışmaz. Bəlkə də qırx səkkiz olmaya, otuz səkkiz ola, otuz ola – söz burada deyil, söz buradadır ki, bizim şeyxin hər kənddə iki arvadı var. Heç təfavütü yoxdur: Frəngistanda lotuların kefi qalxanda bir gün gedirlər bir fahişəxanaya, o biri dəfə gedirlər o biri fahişəxanaya. Bizim şeyxin də kefi qalxanda bir gün atı minib gedir “Qoşa dizə” kəndinə, o biri gün atı minib gedir “Qahab” kəndinə. Bircə təfavüt buradadır ki, Frəngistanda fahişəxanaya gedənlərə bir yolluq “lotu” deyirlər; amma bizim içimizdə bu cür adamlara “şeyx” deyirlər. Frəngistanda lotular məclislərə gələndə utana-utana aşağı başda otururlar, amma bizim içimizdə o cür lotular yuxarı başda otururlar. Frəngistanda o qisim lotuları övrət-uşaq içinə qoymazlar, amma bizim övrət-uşaqlar bu cür lotulardan “Cameyi-Abbas” məsələləri öyrənirlər. * * * Xülasə. Bu söz ki, indi mən burada danışıram – çox böyük sözdür; ondan ötrü ki, şeyx cənabları şəhərimizdə nüfuzlu və hörmətli əşxasın birincisidir. Hər bir sahibi-bəsirət, hər bir qeyrət və namus əhli, hər bir vicdan sahibi gərək bu sözü oxuyandan sonra öz-özlüyündə bir qədər fikir eləyə və görə bu nə sözdür ki, burada danışırıq. Əgər bu danışdığımız sözlərin içində bir xırda iftira və yalan olsa, hər bir insaf əhlinin borcudur məcmuəmizin vərəqlərini cırıb atsın arxın içinə. Amma bir şey də var. Bəlkə baxıb gördü ki, danışdıqlarımızda xilaf yoxdur, – o vədə də hər bir kəs öz təklifini özü bilər. Keçək söhbətə. * * * Bizim şeyxin qırx səkkiz arvadı var. Şeyxin damağı qalxanda atı minib gedir “Badaşxan” kəndinə. Yol ilə keçəndə görür ki, “Yarımca” deyilən kənddə camaat yığışıb bir meydana və Kalantar adlı bir alim maşınları və alətləri bir stol üstünə yığıb, kəndlilərə maşın vasitəsilə yağ qayırmaq üsulunu təlim edir. Keşiş də durub qabaqda və kəndlilərə Kalantarın sözlərini təkrarən bəyan eləyir. Bəli, şeyx cənabları yetişir “Badaşxan” kəndinə və düşür bir dövlətli hacının evində. Camaat xəbərdar olub yığışır. Şeyx yeyib-içəndən sonra başlayır vəzini: “Sudməndtərin daruyi ki, çirbi xarxari şahidani gülüzarra füru minişanəd, əmri təzvic nikahi mütəəst; tədbirist mətin dər mühafizəti şəhristani iyman əz taraci türkani qəmzəhayi canstan, hisnist həsin dər təqlili xuni fasid”. Bu əsnada şeyx cənabları birdən üzünü naxoş kimi turşudub əlini qoyur belinə və “boy, boy!”, – deyib üzüqoylu düşür. Camaat diksinib qorxa-qorxa gəlib əhvalpürsan olur. Şeyx yenə bir qədər “vay, vay!” eləyib nazü qəmzə ilə cavab verir ki, “qulunc” olmuşam. Bəli, səs düşür ki, şeyx cənablarına soyuq dəyib və qulunc olub. İndi bunun çarəsi? Çarəsi budur ki, şeyx cənablarının dalına gərək küpə qoymaq və sonra canını ovmaq. Bəs bunu kim eləsin? Əlbəttə, məhrəm adam lazımdır. Bu da ki, övrət işidir. Çox əcəb. Adam göndərirlər Kərbəlayı Qəhrəmanın qızı Sonanı gətirirlər. Siğəni şeyx özü haman saat cari edir, – vəssalam. Dəxi nə baş ağrısı verək, – iş qurtardı getdi və camaat da şeyxə dua eləyə-eləyə dağılıb gedir evinə. * * * İndiyədək bizim, – eyib olmasın – qəzetlərimiz Naxçıvan drazguşlarına belə rəvayət eləyiblər ki, Avropa millətlərinin kişiləri və övrətləri bihəya və ismətsizdirlər; amma indi bir mənə də qulaq ver, gör nə deyirəm. Mən deyirəm ki, bizim şeyxin evdə övrəti ola-ola hər kəndə gedəndə ikisini də orada alır. Əgər Avropada bu əməl, keşiş demirəm, bir dəmirçidən baş versə, hökumət onu tutub qatar mərizxanaya ki, müalicə olunsun; çünki Avropada belə adama naxoş deyirlər. Amma bizim aramızda bunlar behişt kandidatlarıdır. Bizim şeyxin qırx səkkiz arvadı var!.. Mən desəm ki, əgər işlər bir neçə il də belə getsə qonşularımız vilayətimizi sahiblənəcəklər, sən deyəcəksən ki, yox, inşallah, sahiblənə bilməzlər. Ey əzizim, mənim dəlilim var, bəs sən nə deyirsən? Bir surətdə ki, dəlilin yoxdur – deginən ki, bəli, doğru deyirsən, ey əmi! Və əgər istəyirsən, belə də deyə bilərsən: Ey əmi, kəşf elədin sirri-qəmi-dildari, Dəmbədəm əşki-bəsər çöhrəyə oldu cari, Bundan əfzun eləmə şərhi-qəmi-qəmxari, Binəvada dəxi yox tabü təvan, ağlamasın. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 avqust 1909, №34 * * * Ahənrüba Ahənrüba – yunanca miqnatis, rusca maqnit; bu bir cövhərdir ki, dəmiri cəlb edir, yəni özünə tərəf çəkir. Təmsil gətirsək – dəxi də açıq söyləmiş olarıq: Məsələn, Qafqaz vilayəti. Hamıya məlumdur ki, ahənrüba dəmiri öz tərəfinə çəkən kimi, Qafqaz da İran məmurlarını buraya cəlb edir; yəni öz tərəfinə çəkir. Ahənrüba ilə Qafqazın bir oxşarı da var: ərbabi-fünuna məlumdur ki, ahənrübanın mərkəzi qütbi-şimaliyə yavıq bir nöqtədir. Qafqaz da İran məmləkətinə nisbət qütbi-şimali səmtindədir. Ahənrüba ilə Qafqazın bir oxşarı da var: ahənrüba dəmiri çəkəndən sonra, dəxi ötürmək bilmir. Qafqaz da İran məmurunu öz tərəfinə cəlb eləyəndən sonra, yenə ötürmək istəmir. Amma ahənrüba ilə Qafqazın xasiyyətlərində bir fərq var: ahənrübada cəlb etmək xasiyyəti bir hikmətdir; lakin Qafqazın cəlb etmək xasiyyəti məhz bir diplomatiya məsələsidir. Ahənrübanın hikmətini üləmalar kəşf etməkdə acizdirlər; amma Qafqaz ahənrübasının hikmətini həll etmək olar. Bu məsələ ilə məşğul olmağa həvəsi olanlar öz mülahizələrini yazıb idarəmizə göndərsələr, çap edərik və axırda öz fikrimizi də yazarıq. Demək müxtəsər bunu lazımdır açmaq ki, aya nə səbəbə Qafqaz vilayəti İran məmurlarını ahənrüba kimi öz tərəfinə çəkir və çəkəndən sonra, dəxi ötürmək bilmir? Belə ki, hər kəs ki, İrandan buraya düşür, qır kimi yapışır, dəxi əl çəkmək istəmir; məsələn, Danabaş nayibi Avstriya paytaxtında vitse-konsul olmaq istəməyib Danabaş kəndində qalmağı behtər bilir. “Qurbağalı” şəhərinin vitse-konsulu öz məqamını Peterburq konsulluğundan artıq hesab eləyir; “Dəvəli” şəhərinin konsulu Berlində səfirlik mənsəbini qəbul etmək istəmir. Nədir bunun səbəbi? İtaliya səfiri Tehrana ərizə göndərib təvəqqə edir ki, onu Qafqazda “Donquz yeyən” şəhərinə konsul təyin eləsinlər. Peterburq səfiri neçə ildir çalışır ki, onu Qafqaza general-konsul göndərsinlər. Nədir bunun səbəbi? Bəli, dəxi ağalara dərdi-sər verməyək; ancaq elə ərzim buradadır ki, nədir bu işlərin səbəbi? Aman günüdür, mənə bir cavab! Vallah mabədi var. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 avqust 1909, №35 * * * Evi yıxıldı Naxçıvanda şəhər idarəsindən dörd min manat pulu aparanların evi yıxıldı. Məlumdur ki, indi Naxçıvanda heç kəsin xəyalına gələ bilmir ki, dörd min manat bağlı dəniz sandığın içindən necə olub və kim aparıb. Bir rəvayət budur ki, pulları suçqan yeyib. Bir rəvayət də budur ki, pullar dura-dura birdən özləri yox olub. Xülasə, bir yana güman getmirdi. Amma indi aparanın evi yıxıldı. Belə ki, Naxçıvan dindarlarından birisi götürüb Təbrizə öz yeznəsi müəllim Yusif Qazizadəyə yazıb ki, “bu kağız sənə çatan kimi get Təbrizdə Xiyaban məhəlləsində falçı Əhədin övrəti Zəhraya degilən ki, Naxçıvanda fövt olan dörd min manatı aparanın adını tezlik ilə tapsın və əgər tapsa, ona iki yüz manat vədə elə”. İndi ərzim buradadır ki, pulu aparanın evi yıxıldı. Ax, bais, evin dağılsın! Dəli “Molla Nəsrəddin”, 30 avqust 1909, №35 * * * Xeyirxahlıq İrəvan məclisinin sədri və seminariyada şəriət dərsinin müəllimi qazı axund Molla Məhəmmədbağır ağaya bu bir neçə sözü bəndə məhz həmşəhərlik münasibəti ilə deyirəm; məhz xeyirxahlıq yolu ilə ərz edirəm. Əgər qazı cənablarını yad adam hesab eləsəydim, əgər cənabialiyə məhəbbətim olmasaydı, bu aşağıdakı ərizəni bica hesab edib, bir söz danışmazdım. * * * Qazı ağa, hələ doğrudan nə səbəbə bu iyirmi beş ilin müddətində seminariyaya gündə bir dəfə ayaq döyüb, nə zəhmətlər ilə bu uzunluqda yolu gedib gəlirsiniz? Və nə qəsd ilə gündə seminariyaya təşrif aparırsınız? Vaqeən, mənim sizə ürəyim yanır. Axır bir mülahizə eləyin görün, sizin evinizdən seminariyaya nə qədər yoldur və onu da bilirəm ki, murdar faytona kə konkaya minmirsiniz ki, paltarınız mütənəccis olar. Bəs bu nə zəhmətdir ki, çəkirsiniz? Əgər məvacibdən ötrüdür, – mən buna inana bilmərəm ki, iki parə kəndiniz və iki ali imarətiniz və nə qədər nəqd pulunuz ola-ola otuzqırx manat məvacibdən ötrü bu əziyyətlərə tablaşasınız. Xeyr, bu dilənçilik sifətini mən sizdə ehtimal eləmirəm. Əgər buyursanız ki, seminariyada müsəlman şagirdlərinə şəriət dərsi verib, onları müsəlmançılıqda saxlamaq qəsdi ilə bu riyazəti qəbul eləyirsiniz, – bu da ağla gəlməyən işdir; çünki sizə yaxşı məlumdur ki, şagirdlər sizin şəriət dərsinizi oxuyub qurtarandan sonra, ömürələrində nə bir rükət namaz qılırlar, nə bir gün oruc tuturlar, nə bir-birləri ilə bir kəlmə müsəlmanca danışırlar və zahirən müsəlmana o qədər oxşayırlar, necə ki mən Yaponiya imperatoruna oxşayıram. Qazı ağa, mənim xatirim üçün bir məni başa salın görüm gündə bir dəfə nə qəsd ilə o kafirlərin içində ayaq döyürsünüz və gedib seminariyada nə qayırırsınız? Və hərçənd elə ittifaq düşür ki, aylarnan dərsə getmirsiniz, amma söz oradadır ki, mən bilmirəm gedəndə orada uşaqlara nə dərsi verirsiniz və kimə lazımdır sizin dərsiniz və nədən dərs verirsiniz? Və niyə şagirdlərə yazığınız gəlmir? Məgər bu qədər elm öyrətmək olar, məgər bilmirsiniz ki, insanı elm aparar? * * * Hələ bir bunu mənə deyin görüm, nə niyyət ilə gündə seminariyaya ayaq döyürsünüz? Amma bunu mən sizdən çox təvəqqə edirəm, elə güman eləməyəsiniz ki, seminariyada müəllim olmağınızı mən xoşlamıram. Mən elə pis adamlardan deyiləm ki, arzu edəm siz oradan çıxasınız ki, bir kasıb cavan, qeyrətli və himmətli Allah bəndəsini sizin yerinizə təyin edələr ki, həmi özü elminin bərəkətindən bir ruzi sahibi olsun, həmi şagirdlərə az-çox bir şey öyrətsin. Xeyr, xeyr, mən paxıl deyiləm. Mənim axtardığım budur ki, gündə bir dəfə kafirlər içinə gedib onlar ilə həmcəlis olmaqdan xilas olasınız. Siz ki, Allaha şükür, alimsiniz, məgər eşitməmisinizmi ki, “qaləlhəvvariyun li-İsa: ya Ruhəllah mən nücalisü? Qalə: mən yüzəkkirükümüllah rəviyyətühü və yürəqqibüküm filaxirəti əməlühü”, yəni hüvvariyyun bir gün həzrəti-İsadan soruşdular: ya Ruhulla, kimlər ilə həmnişin olaq? Həzrət buyurdu ki, “bakəsi ki didənü mülahizeyi-övzaü ətvari-u xudara beyadi-şoma əndazəd və əməli-u şomara bəaxirət tərğib nemayəd”; yəni o kəslər ilə oturub durun ki, sizi axirətə tərğib edələr. Hələ istəyirsən qafiyə ilə söyləyim: Ey bəradər migiriz əz yari-bəd, Yari-bəd bədtər bəvəd əz mari-bəd. Mari-bəd tənha tora bərcan zənəd, Yari-bəd bərcanü bəriman zənəd. Siz ki, Allaha şükür, alimsiniz məgər bunu hələ indiyə kimi eşitməmişsiniz? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 sentyabr 1909, №36 * * * Tərəkəmə Bir yandan o biri yana keçmək, bu il burada, gələn il bir ayrı yerdə yaşamaq, yay fəsli yaylaqda, qış fəsli qışlaqda güzəran etmək əyyamdan başlanıb. O vaxtlar sənət və ticarət yox imiş və insanlar heyvanların südü və əti ilə zindəganlıq edirmişlər. Heyvanları da bir gün bu çəməndə, o biri gün o çəməndə otara-otara özləri heyvanların dalınca hərəkət edərmişlər. Bu sayaq yaşayan adamlar yer üzündə indi yenə azmaz tapılır. Qeyri yerlərdə bunlara “qaraçı” deyirlər, bizim içimizdə bunların adı tərəkəmədir. Rusiyada qaraçıların vətəni Bessarabiya səhrasıdır. Qafqazda da tərəkəmələrin mədəni Qarabağdır. Hər bir yerdə, hansı bir dağın təpəsində bir alaçıq görsən və dağın ətəyində bir sürü qoyun-keçi görsən, bil ki, qarabağlıdır. Qafqazda hansı bir yolla gecə vaxtı keçəndə, yolun kənarında bir çoxlu çadır görəcəksən. Faytonçu faytonu saxlayır ki, atlar dinclərini alsınlar. Birdən çadırın içindən bir belə oxumaq səsi gəlir: Nənəm a narış qoyun, Boynu bir qarış qoyun. Çoban səndən küsübdür, Südü ver, barış qoyun. Bəli, bunların hamısı Qarabağ tərəkəmələridir. * * * Üləmalar təbiətdə çox hikmətlər tapıblar. Frəngistanın məşhur həkimləri sübuta yetiriblər ki, bir şəxsin sifətləri və xasiyyətləri onun evladına yetişəcək, evladına yetişməsə, nəvələrinə, nəvələrinə yetişməsə, nəticə və kötücələrinə yetişəcək. Təbiətin həmin qanununun nəticəsidir ki, indi Qafqazda heç bir yerin adamları qarabağlılar kimi köçəriliyə mail deyillər. Qarabağlı öz vilayətində otura bilməz: dünya və aləm qarabağlı ilə doludur. Çünki qanlarında köçərilik xasiyyəti var. Naxçıvanda iki mötəbər tacir olsa, biri qarabağlıdır. Qubada iki mollanın biri qarabağlıdır. Dünyada nə qədər tar çalan və oxuyan var – qarabağlıdır. Heç bir iş, heç bir sənət yoxdur ki, ora qarabağlı özünü soxmamış olsun. Bu kimdir? – Müəllim. Haralıdır? – Qarabağlı. Bu kimdir? – Şeyxül-islam. Haralıdır? – Qarabağlı. Nə bilim, bu şahzadə – qarabağlı, bu xanzadə – qarabağlı. Tiflisdə qarabağlı dəstəsi, Aşqabadda qarabağlı məscidi. Xülasə, qarabağlı, qarabağlı. * * * İndi gələk Badikubə şəhrinə. Cəmi müəllimlər – qarabağlı, cəmi injenerlər – qarabağlı. Hələ bu ötüşər: tamam qəzetçilər – qarabağlı. Doğrusu, insanda bir həya da yaxşı zaddır. Ruslar içində bir məsəl var deyərlər ki: “Çağırılmamış qonaq molla hacı Babadan pisdir”. Bari-pərvərdigara, bu sırtıq qarabağlılar bu yazıq bakılılardan nə istəyir? Harada görsənib ki, bir şəhərdənbir adam çıxıb gedə bir özgə şəhərdə qəzet çıxarda? Nə Avropada belə adət var, nə Rusiyada. Heç bir millət heç bir işdə bizə oxşamır. Hər işimiz tərsinədir. Qarabağlısan, yazıçılıq eləmək istəyirsən, cəhənnəm ol get otur öz Qarabağında, nə qədər istəyirsən yaz. Dəxi sənin Bakıda nə işin var? Məgər bizim öz Bakımızda öz yazıçımız yoxdur? Axır, insanda bir həya da yaxşı zaddır. Biz vallah, billah, sizə çox hörmət qoyuruq, “xətir” saxlayırıq. Yoxsa indiyə kimi hamınızı qırıb qurtarmışdıq. Bu harada görsənib ki, insan qarabağlı ola-ola gedə otura bir özgə şəhərdə qəzet çıxarda? Əgər bir moskvalı istəyə gedib Peterburqda alış-veriş eləyə, – peterburqlular onu baykot eləyib, içlərinə qoymazlar. Hər bir nataraş iş var, hamısı biz müsəlmanlardan baş verir. İşlərimiz hamısı köndələn düşübdür; üzümüzdə bircə tikə su qalmayıb. Dünyada hər nə qədər millət var, hamısı bizə nifrət göstərir; ondan ötrü ki, qarabağlılar gəlib doluşublar Bakıya. Qonşularımız bizə lənət oxuyur, ondan ötrü ki, Bakının ala qoyun gözləri baxa-baxa qarabağlılar gəlib burada ad çıxardırlar. Havada uçan quşlar bizim üstümüzə gülürlər, o səbəbə ki, əcnəbilərin gözünün qabağında Bakıda Qarabağlı-Bakılı davası düşür. Bu da bizim ittifaq və ittihadımız (“İttifaq” və “İttihad məktəblərini demirəm ha!). Bu da bizim ittihadımız, bu da bizim qeyrət və hümmətimiz. Doğrudan da, insanda bir həya yaxşı zaddır. Bu sözləri yazmaqdan qəsdimiz müsəlman qardaşlara bir belə vəsiyyət etməkdir: Amandır, qardaşlar, huşyar olun. Əvvələn, içinizə özgə şəhərdən gəlmə bir yad adamı qoymayın, qoymayın. Və saniyən, bu qarabağlılardan özünüzü gözləyin, amandır, gözləyin, gözləyin, gözləyin. Və hər yerdə bir qarabağlı gördünüz – səy edin, çalışın, ərizə verməlidir – verin, şpionluq eləməlidir – eləyin, şəklini çəkməlidir – çəkin. Xülasə, hər bir vasitə ilə olsa, çalışın öz içinizdən rədd eləyin. Amandır, qardaşlar, qeyrət, qeyrət (əgər varsa). Amandır, qardaşlar, hümmət, hümmət (xudanəkərdə). Ax bu qarabağlılar. Lağlağı “Molla Nəsrəddin” 6 sentyabr 1909, №36 * * * Kərbəlayı “Tərəqqi”nin 201-ci nömrəsi xəbər verir ki, uşaqlarımız küçələrdə toz-torpaq içində gəzirlər və məktəbə getmirlər. Hərçənd söz köhnə sözdür, amma bu məsələyə dair mənim bir təzə sözüm var və bu təzə sözün xatirəsi üçün istəyirəm bu köhnə məsələ barəsində bir qədər söhbət edim. Doğrudur, uşaqlarımız küçələrdə gəzib məktəbə getmirlər. Qafqaz maarif nəzarətinin axırıncı statistik hesabından belə məlum olur ki, Qafqaz müsəlmanlarının beş yüz nəfər uşaqlarından bir nəfəri ancaq dərs oxuyur; qalan dörd yüz doxsan doqquz uşaq küçələrdə oynayır. İrəvanda iyirmi min müsəlman uşağı var: bunların bir-iki yüzü ancaq dərsə gedir. Bakı, Tiflis, Naxçıvan, Şamaxı və qeyri şəhərlər də habelə… Nədir bunun səbəbi? “Tərəqqi” deyir ki, Bakıda müsəlman uşaqlarının küçədə veyil dolanmaqlarına bais şəhərin məkatib komissiyasıdır ki, müsəlmanlara qulaq asmır. Axund Talıbzadə bu barədə cəmiyyətlərimizi və dölətlilərimizii müqəssir tutur. Bir para axmaqlar da günahı bir para mollaların gərdəninə yıxır. Amma bunların heç biri deyil. Müsəlmanlar kasıbdırlar, qeyri millətlərdən çox kasıbdırlar və bunun da səbəbi odur ki, müsəlmanların xərci çoxdur: Məşədi Qasım on altı dəfə Kərbəla ziyarətinə gedib, dörd dəfə də Xorasana gedib və bu yollarda dörd min üç yüz manat pul xərcləyib. Məşədi Qasım mənim qonşumdur, dərd-dilini mənə söyləyib. İndi özü bir kasıb adamdır, köhnə paltar satır; beş oğlu var, beş qəpiyi də yoxdur. İndi mən cənab “Tərəqqi”dən və Molla Talıbzadədən təvəqqə edirəm ki, buyursunlar görək məkatib komissiyası, yainki dövlətlilərimiz Məşədi Qasıma nə çarə eləsinlər? Amma oxucularımızdan təvəqqə edirik ki, bu məsələyə bir qədər diqqət eləsinlər; çünki dəxi bu zarafata oxşamır. Mən ömrümdə bir kəblayını yadıma sala bilmərəm ki, kasıb olmasın; amma bu kəblayıların hər birisi bir neçə dəfə Kərbəla ziyarətinə müşərrəf olubdur. Danabaş kəndində iki yüz adam tanıram ki, hər il ziyarətə gedər. İldə Qafqazdan Xorasana dörd yüz min müsəlman gedir. Bircə Feodosiyanın Karantin idarəsinin hesabından belə aşkar olur ki, 1899-cu ildən 1909-cu ilədək Qafqazdan İstambula dörd yüz on iki milyon hacı gedib. Heç bir müsəlman yoxdur ki, kərbəlayı, məşədi, ya hacı olmasın. Ruslar divanxanalarda müsəlmanı görən kimi soruşurlar: – Çto xoçeş kerbalay? Çünki ruslar yəqin eləyib ki, dünyada kərbəlayı və məşədidən savayı dəxi müsəlmanın özgə adı yoxdur. Hər bir müsəlman qaragünçülük ilə bir əlli-altmış manat cibində görən kimi gecə yatıb səhər durur, övrətinə xəbər verir ki, “ağam məni istəyib” və bir-iki gün xəlvətdə gözyaşı tökəndən sonra, gedib bazardan otuz iki manata bir yabı alıb, gətirib bağlayır həyətə ki, minib getsin ziyarətə. İndi bəs necə olsun? Cənab Talıbzadə istəyir ki, müsəlman qardaşlar ömrünün əvvəlindən axırınadək Ərəbistan ilə Xorasanın dağ-daşlarını səyahət eləyəndə dövlətlilər də bunların uşaqlarını yığıb müftəcə oxutsunlar? Yox, bu ola bilməz! Cəmiyyətlər ondan ötrü qurulublar ki, beş yüz atalı uşağın bir nəfər atasızını seçib, məccanən oxutsunlar ki, Allaha xoş getsin. Yoxsa imam yolunda dəli-divanə olanların ac yetimlərini küçələrdən məktəblərə yığmaq qeyri mümkündür; hələ qabaqca bunlara yavan çörək vermək lazımdır. Böyük şəhərlərdə hər kəs müxtəlif millətlərə diqqət ilə baxıbsa, yəqin bir belə şey görübdür: əcnəbilərin əksəri qara paltar geyirlər; müsəlmanların paltarı bozdur. Qara paltarlar mahud və triko parçasından tikilibdir. Müsəlman paltarları ucuz yarım-mahuddur ki, iki dəfə gün vuran kimi bozarır. Bir az yavıqdan baxanda görəcəksən ki, müsəlman paltarı yüz yerdən yamanıb. Erməninin bir cift çəkməsi müsəlmanın bütün üst-başının qiymətidir. Kəndlərdə də belə təfavüt var. Müsəlman uşaqlarını kim dilənçiyə oxşatmaz? Evlərimiz və xörəklərimizdə də belə təfavüt var. Əcnəbilərin şərab xərci bizim plovlarımızdan bahadır. Axırda da görürük ki, əcnəbilərin uşaqları məktəblərdə oxuyanda, bizimkilər küçələrdə iti küşkürürlər dərvişlərin üstünə. Mən demirəm ki, ziyarətə getməsinlər; ancaq mən onu deyirəm ki, möhtərəm oxucu küçədə ayaqyalın bir müsəlman uşağı görəndə, ürəyini sıxmasın ki, “aya görək bu uşaq niyə məktəbə getməyib”. Ancaq mən onu deyirəm ki, hər kəs küçədə bir belə uşaq görsə, yəqin eləsin ki, bu uşağın atası ya kərbəlayıdır, ya məşədidir, hələ bəlkə hacıdır. Mən ancaq bunu deyirəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 sentyabr 1909, №37 * * * Əvvəlinci söz Ermənilərin katalikosu bir neçə gün bundan qabaq Üçkilsədə qırx min erməni camaatının içinə çıxan kimi əvvəlinci sözü bu olub: – Balalarım, məni buraya gətirən bircə şeydir, o da məktəbdir. Məktəbdən savayı dəxi dünyada özgə bir niyyətim yoxdur. Bu ermənilərin ruhani atasının sözü Təzə Qafqaz şeyxülislamı Pişnamazzadə həzrətləri Tiflisdə birinci dəfə camaatın içinə çıxan vaxt naxçıvanlı hacı Hüseynlinin oğlu Məhəmməd Həsənin əqdi-nikah məclisində əvvəlinci sözü bu oldu: – Hər bir belə məclisdə əhali gərək ümumən məkatibi unutmasın. Bu da müsəlmanların ruhani atasının sözü. Hərçənd orucağız adamın çox danışmağa hövsələsi gəlmir; amma bu da var ki, bir az yazı-pozuya məşğul olsaq, günü yubadarıq, bir də görərik ki, gün batıb. Ax, Allah, sən yüz milyon müsəlmanın dadına yetiş ki, səhərdən axşamadək günün batmağının intizarını çəkir. Xüdaya, cəlalına şükr! Keçək mətləbə. * * * “Hünər hünər üçündür; hünər bir Allah üçündür”. Dünyada bir hünərli adam axtarıram ki, mənim bu aşağıdakı sualıma cavab versin: Ermənilərin katalikosu, yəni ən böyük keşişi, yəni cəmi keşişlərin böyüyü qırx min camaata üzünü tutub, bircə məktəbdən danışıb və dəxi məktəb söhbətindən savayı özgə söz söyləməyib. Təəccüb burasıdır ki, nə pəhrizdən danışıb, nə Allaha yavıq olmaqlıqdan vəz edib; məktəbdən savayı özgə söz deməyib. Bu nədir? Məgər keşişin təklifi budur? Məcər ermənilərdən ötrü heç bir ibadət yazılmayıb? Görəsən bəs katalikos niyə məktəbdən savayı özgə bir mətləblərə əl vurmayıb? Həmçinin bizim şeyxülislamımız. Bu da başlayıb məktəbdən və qurtarıb məktəbdən. Məgər bu şeyxülislam vəzifəsidir? Şeyx də belə eləyəndə dəxi orucdan, namazdan kim danışacaq? Onda da bu günlər ki, qəzetlərin sütunları rəməzan məqalələri ilə doludur. Məgər məktəbdən savayı, bizim özgə dərdimiz yoxdur? Bəs süfati-səlbiyyədən kim danışacaq? Bəs xüsuf və küsuf namazlarından kim moizə edəcək? Budur məgər şeyxülislamın təklifi? “Hünər hünər üçündür; hünər bir Allah üçündür”. Hünər istər ki, meydana bir pəhlivan çıxıb, mənim cavabımı versin. Mən soruşaram ki, aya, niyə dünya belə xarab olub? Görəsən, hansı bədəməllərin oduna yanırıq? Görəsən niyə bu günlərə qaldıq? Rəhm elə bizə, bari pərvərdigara, bircə sənədir ümidimiz. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 sentyabr 1909, №38 * * * “Nicat” Budur beş ildir – hər gün eşidirəm “Nicat”, “Nicat”. Bir gün eşidirəm ki, Bakıda “Nicat” cəmiyyəti dünyada hər nə qədər ki, sahibsiz müsəlman balaları var, – hamısına “nicat” paylayır. Bir gün qəzetdə oxudum ki, “Nicat” cəmiyyətinin başına yüz əlli min artist cəm olub və ildə yüz əlli min dəfə teatr oynayıblar və “Nicat” sandığına yüz əlli on yüz min manat pul cəm olunub. Bir gün eşitdim ki, “Nicat” az qalır yer üzünün cəmi müsəlmanlarının qara qəlblərinə maarif nuru ilə nicat versin. Bu beş il müddətində “Nicat” xüsusunda bu tərifləri eşidəndən sonra bir gecə kələmdolması yeyib bərk yuxuya getdim və bir belə vaqeə gördüm: gördüm ki, həzrətin xidmətinə müşərrəf olub durmuşam ağanın qulluğunda. – Molla Nəsrəddin, sözün nədir? Nə istəyirsən? – Ağa, ərzim var. – Sözünü de. – Ağa, bir bunu mənə fərmayiş edin görüm, o ki deyirlər “vadiyüssəlam” – o haradır? – Həzrət fərmud ki, “vadiyüs-səlam şəhri Badikubəəst ki dər on şəhr ərvahi möminan həlqə-həlqə nişastəənd və ba həmdigər süxən miguyənd. Güftəm: bədənənd, ya ruhənd? Fərmud: ruhənd. Güftəm: – Bəs o ruhlar kimlərdən ibarətdir? – Buyurdu: o ruhlar ibarətdir “Nicat” üzvlərindən ki, hərdənbir məclis qurub əyləşirlər və işləri müzakirə eləyirlər”. Bu heyndə yuxudan oyanıb öz-özümə bir neçə min dəfə salavat çöndərdim. Bir neçə gün bu fəqərədən sonra götürüb “Nicat” naziri İbrahim Qasımova yazdım ki, Ələkbər Hüseynov, Abbas ağa Hüseynov və Cahangir xan Aşurbəyovdan aldığı on iki manat yarım abunə pulunu göndərsin “Molla Nəsrəddin” idarəsinə. Bir neçə gündən sonra Qasımov cənablarından bir belə cavab gəldi: “Nicat” cəmiyyəti mənim yüz əlli manat haqqımı kəsibdir; mən də bu on iki manat yarım abunə pulumu həmin yüz əlli manatdan çıxdım. İndi “Nicat” mənə yüz otuz yeddi manat yarım borclu qaldı”. İstədim mən İbrahim Qasımovun bu gözəl, ədəbli və insaniyyətli cavabını yetirəm “Nicat” üzvlərinin xidməti-şərafətməablarına, elə istəyirdim qələm götürüb yazam, həzrətin fərmayişi yadıma düşdü ki, “Nicat” üzvləri ruhdurlar, bədən deyillər və məlum şeydir ki, ruhdan da bizə bir cavab və kifayət ola bilməzdi. “Və dər hədisi mötəbəri digər mənquləst ki, şəxsi bəhəzrəti Sadiq əleyhüssəlam ərz kərd ki, bəradərəm dər Bağdadəst və mitərsəm ki, dər onca bemirəd. Fərmud ki, pərva məkon, həqqi təala ruhəşra məhşur migərdanəd besuyi vadiyüs-səlam”. Allah cəmi mömün bəndələrin ruhunu Bakı vadiyüs-səlamının “Nicat” üzvlərinin ruhları ilə məhşur eləsin! Amin, ya müin! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 sentyabr 1909, №39 * * * “İrani-nov” “İrani-nov” qəzetinin 23-cü nömrəsində “Əhlül-elm Məhəmməd Əli Tehrani” imzası ilə bir felyeton dərc olunub ki, ibarət olsun “Təcəddüdi-aləmi-islam” adlı uzun məqalədən. İranlı qardaşlarımız Məhəmməd Əli Tehrani cənablarının moizəsini eşitməkdən feyziyad oldular, amma bizim Qafqaz oxucularımız da bu xoşbəxtlikdən binəsib olmasınlar, – deyə biz [özümüzü] borclu bildik məqalədən heç olmasa iki kəlmə danışaq. Əvvələn, cəmi müsəlman qardaşlara müjdə olsun ki, “Əhlül-elm Məhəmməd Əli Tehrani” cənabları bu məqaləsi ilə biz müsəlmanların başını elə ucaltdı ki, əgər hacılarımız uzun papaqlarını çıxartmasalar, Naxçıvan evlərinin qapılarından əyilməmiş keçə bilməyəcəklər. Həqiqət ərz edirəm, məqalə sahibinin mətbuat aləminə qədəm qoymaqlarını cani-dildən təbrik edirəm və “İrani-nov” bəradərimizə vəsiyyət edirəm ki, belə bir qələm sahibini qənimət bilsin. Məqalənin hər bir kəlməsi bir hikmətdir, hər bir mətləbi bir kəşf və kəramətdir; məsələn, məqalə sahibi yazır ki: “Bonapart Napalyon ol vəqti ki əmr bəneviştəni “qod” nemudə bud, miqdari əz qəvaninimüsəlmanra ixtiyar nemud, xudra bəövci-əlayi-təməddün rəsanidənd”. Yaz, yaz qardaşım, yaz! Həmədanda, Zəncan, Gilanda və İsfəhanda nə biləcəklər ki, Napalyon nədir, təməddün nədir? Ancaq oxuyub çox şad olacaqlar. Amma təəccüb edəcəklər ki, bir elə elm sahibi Məhəmməd Əli nə səbəbə imzasını “əqəlli-əhlül-elm” yazır? Dəxi Napalyonun tarixindən danışan şəxs gərək əhlül-elmlərin ən artığı ola. Sonra Yaponiyanın tərəqqisindən söhbət açıb, məqalə sahibi istəyir desin ki, məhz müsəlmanın qanunlarının bərəkətindən yaponlar rusları basdılar. Xülasə, ma əgər, bexahim şərhi-üsule-filyəton-nəvisiye filosifeye-əsr Məhəmmədəli Tehranira bəyan konim, dərin bab kitabiəlahiddə bayəd təlif nemud; lakin indi burada ancaq bunu deyə bilərik: şər bir kəs yatıb yuxuda sayıqlasa, onun hədərən-pədərənini götürüb qəzetdə çap eləməzlər. “İrani-nov” rəfiqəmiz gərək bunu nəzərində saxlasın, yoxsa bir gün “İrani-nov” qəzetinin 23-cü nömrəsi gedib çıxar Napalyonun vətəninə, yainki Yaponiya cəzirəsinə, orada qəzetin felyetonunu oxuyub, Naxçıvan arvadları kimi boğma çıxardıb deyərlər: “Qadam ürəyinə, söz danışan!”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 4 oktyabr 1909, №40 * * * Dağarcıq Pişiklə nə tövr rəftar eləyirsən, elə də arvadla lazımdır rəftar eləmək. Belə tutaq ki, sən evində bir pişik saxlayırsan və bu pişik yaxşı dolanmır; məsələn, qab-qaşığı gəlib yalayır. Əvvəl dəfə bircə məzəmmət kifayət elər; lazımdır demək ki, “ay heyvan, rədd ol!”. Əgər gördün ki rədd oldu – çox əcəb. Yoxsa sənin nəsihətini qəbul eləməyib, başladı hələ bir qatığı da yeməyə, – o vədə götür “səndal” ağacını və bir neçə dəfə vur pişiyin başından ki, mavıldaya-mavıldaya çıxıb cəhənnəm olsun. Elə ki, gördün ki, sənin pişiyin özünü qoyub bihəyalığa və evdə nə qatıq qoyur, nə ət qoyur, nə sözə baxır, nə utanır, nə Allahdan qorxur, – o vədə o binamus pişiyi tut qat bir dağarcığa, ağzını bərk bağla, al əlinə haman “səndal” ağacını, o qədər vur ki, canı çıxsın! Amma məbada dağarcığın ağzı bərk bağlanmış olmaya: əgər pişik oradan özünü xilas eləsə, üz-gözünü cırmaqlayıb qanadar. Həmçinin arvad. Gördün ki, sözünə baxmır, ata-anasını söysən kifayət edər. Yoxsa baxıb gördün ki, nəinki sözünə baxmır, hələ bəlkə üzünə də durur, – o vaxt götür “səndal” ağacını və başından bir-iki dəfə bərk vur; amma elə vur ki, ağac gözünə dəyməsin; çünki birdən vurub kor elərsən, onda da bir özgə arvad almaq xərcinə düşərsən. Amma elə ki, arvad başladı cızıqdan çıxmağa, məsələn, sən gecələr, meyxanalardan və lotuxanalardan evinə gec gələndə, başladı övqatını təlx eləməyə, yainki gördün ki, beş-on arvad almağına narazılıq göstərib gedib ata-anasına şikayət elədi, – o vədə arvadını tut qat dağarcığa və o qədər vur ki, canı çıxsın! * * * İndi, ey mənim əzizim, dəxi çox da elmdən, məktəbdən dəm vurma: tutaq ki, qızını qoydun məktəbə, dərs oxudu və elmli oldu. Vallah, billah bircə tikə mənfəəti yoxdur: dağarcığa qatılandan sonra dəxi nə yazı yazmaq lazım olar, nə bir özgə şey mənfəət gətirər! Bu mətləbi biz müsəlmanların içində heç kəs hələ lazımınca düşünməyib, savayı Bakıda məkatib komissiyası sədri cənab Makedonskidən və haman komissiyanın doqquz nəfər müsəlman üzvlərindən. Məlumdur ki, Bakının bir neçə boşboğaz müsəlmanları bir vaxt çalışırdılar ki, şəhər tərəfindən bir dənə qız məktəbi açılsın. Bu xəbəri eşidib biz vaqeən çox pərişan olduq və Dəmdəməkiyə yazdıq ki, bizə əhvalatı bildirsin görək bu nə axmaq sözdür danışılır. Dəmdəməki gedib işin həqiqətini Makedonski cənablarından və həmçinin müsəlman üzvlərindən soruşmuşdu. Müxbirimizə Makedonski xanın sözü bu olub ki, “mən çox səy edirəm ki, qız məktəbi açılsın, amma komissiyanın müsəlman üzvləri mənə deyiblər ki, hələ orucluqdur, bir az dayan”. Üzvlərdən də bir nəfər doktor, Dəmdəməkiyə cavab verib ki, “qardaşım, Dəmdəməki, yaz Molla Nəsrəddinə ki, ürəyini sıxmasın, mən qızlarımızın oxumağına razı deyiləm; o səbəbə ki, hamısı birdir, dağarcığa qatılandan sonra elmin faydası ola bilməz”. Bəli, sözümüz oradadır ki, pişiklə arvadın çarəsi məhz dağarcıqdır. Sözünə baxmadılar, – qat dağarcığa, ağzını bağla, vəssalam. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 oktyabr 1909, №42 * * * Təmizləmək Bizim Cəfərin anası bu gün ev-eşiyi süpürüb, yığılan zibili evin qabağına atırdı. Birdən gördüm, zibilə bir-iki qəzet də qarışıb. Tez səsləndim ki: “Ay Cəfərin anası, ay çaşğın, onları atma, gətir görək bəlkə lazımlı sözlər yazılıb”. Sözüm yabana. Arvadım qəzetləri gətirdi; aldım, baxdım. Biri “Sabah” qəzetinin 7187-ci nömrəsi idi. Qəzetin bu yanına, o yanına göz gəzdirdim ki, oxumalı bir zad yoxsa verəm, yenə tullasın; gördüm iri xətlə yazılıb ki: “Təsfiyeyi-lisan əzbül-bəyani-osmani”. Bunu oxuyan kimi ürəyimdə dedim ki: “Məgər, arvadın da ruhu duyub ki, bu zamanda bunların yeri zibillikdir?”. Bununla belə, dedim ki, qoy görək, bəlkə aşağıda bir söz demək istəyir və başladım oxumağa: “Əgər köylülərin irfanını yüksəltə bilirsək, o nisbətdə fazla lüğət öyrənmələrinə luzum hasil olur. Bu lüğətləri hanki lisanın lüğətindən öyrədirsəniz öyrətiniz, – birdir. Madam ki, millətin təbəqeyi-aliyə və mütəvəssitəsi ərbabi şu dövrdən keçmişlərdir və irfanları yüksəldikcə əlavə etmək ehtiyacında bulunduqları lüğətləri ərəbi və farsidən almışlardır, köylülərimizin də eyni yoldan keçəcəyi və bizim istemal elədiyimiz ərəbi və farsi kəlimat alacaqları təbiidir”. Oxuyub qurtarandan sonra, dedim: – Arvad, hələ bunu tez apar tulla, sən gəlincəyə qədər o birinə də bir az baxım, bəlkə onda bir zad tapıla. Arvad getdi. Mən başladım oxumağa: “İslam dillərini bir-birinə elə məxlut və məmzuc (və məxmur) etmək lazımdır ki, onu təğyir ilə bir-birimizin muradını düşünüb, bir-birimizə mərifət hasil edək. Zənnimizcə bizim babalarımız həmin mülahizə ilə ərəb və fars sözlərini bu qədər dilimizə qarışdırıblar”. Yuxarıda yazılan sözlər, yəni kəlimati-anifül-bəyan çox filosofca olduğu üçün, oxuyandan sonra xeyli düşündüm və ürəyimdən inandım ki, bu sözləri yazan doğrudan çox dərin tarix və fəlsəfə biləndir. Pəh-pəh! Zalım oğlu kim bilir, nə qədər zəhmətdən sonra kəşf edib ki, “babalarımız ərəb və fars sözlərini dilimizə ondan ötrü qarışdırıblar ki, hər yerdə olsa, islamlar bir-birlərinə tanış olsunlar”. Heç belə doğru söz ömrümdə eşitməmidim! Bax, filosofluq, tarix bilməklik buna deyərlər. Yoxsa, Əhməd Müdhət, Nəcib Asim və Vələd Çələbi kim cahillər, hey uzun türk tarixləri yazıb göstərirlər ki: “Babalarımızın köçəriliyi, cahangirliyi, islam dinini ərəb dililə öyrənməkləri, “alimliyi” ərəb və fars dillərini bilməkdə qanmaqları, “Məsnəvi”yi fars dililə yazmaqları, öz millətlərinin gələcəyini layiqilə düşünməməkləri… və qeyrə, qeyrə dilimizə ərəb və fars sözlərinin dolmağına səbəb olub”. Bunlar da sanki söz danışırlar. Sözün doğrusu, “C.Y.” cənablarınındır ki, buyurub; əgər belə olmasa, ərəbistanlı bir ərəb hardan farsın dilini qanır və şirazlı hardan Azərbaycan türkcəsini başa düşür? Əgər belə olmasa idi, müsəlmanlar hardan bir-birlərini belə gözəl tanıya bilərlərdi? * * * Bizim Cəfərin anası ev-eşiyi süpürüb təmizləyəndən sonra, zibili həmişə evin qabağına tökür. Mən hey yalvarıram ki, “ay arvad, Allaha bax, bir az oyana götür, heç olmasa Məşədi Mozalangilin qapısının qabağına tök”. Amma, başa çıxa bilmirəm. Arvad məni inandırır ki, bir çox ac itlər və heyvanlar gəlib rizqlərini zibildə tapırlar; onları doydurmaq da savabdır. Nədən ötrü bizə gələcək savab məşədi Mozalanbəygilə getsin? Eşitmişəm, İstambul xanımları da bizim kimi edirlər”. Arvadın sözlərini bir az fikir edəndən sonra, yavaş-yavaş yumşalmağa, ona haqq verməyə başladım. Amma arvad burasını bilmir ki, osmanlılar məşrutiyyətdən sonra istəyirlər yollarını da təmizləsinlər, dillərini də. Hərçənd dillərinin təmiz və saflaqmağı barəsində uzunuzun yazılar yazırlar, lakin “təsfiyeyi-lisan”, “təxliyeyi-kəlimati-əcnəbiyyə” kimi elə bic-bic sözlər tapıb yazırlar ki, bunları oxuyan az bilikli osmanlılar elə güman edirlər ki, qəzetlər yolların zibillərini təmizləmək və şəhərin havasını saflandırmaq istəyirlər, nəinki dillərini. Bu da hürr osmanlıların fəndi! Amma hər nə olsa, Allah üçün yaxşı fənddir; çünki açıq və anlayışlı yazsalar, o vaxt camaat deyə bilər ki, “niyə dilimizə vaxtilə bu qədər zibil doldurubsunuz ki, indi də yolların zibillərini təmizləmək zəhmət və xərcinin üstünə bunu da artırıbsınız? Biz, dilimizi təmizləmək əməlilə qurulacaq məclislər və yazılacaq kağızlar üçün bir para da xərc verən deyilik. Onları gedin “üdəbayi və şüərayi-fəsihül-lisan və zül-ehtiram” əfəndilərdən alınız”. Xülasə, bizim Cəfərin anasının ev təmizləməyilə osmanlıların dil təmizləməklərində bir fərq görmürəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 1 nyabr 1909, №44 * * * Kəc qabırğa Norveç qəzetləri yazırlar ki, vəkil seçmək üçün arvadlar ixtiyar aldılar. Xristianiya şəhərindən seçilən 8 səs demokrat deputatının ikisi arvaddır. Amerika qəzetləri yazırlar ki, buranın arvadları cəmiyyəti hökumətə tələbnamə verib dövlət qulluqlarında kişilər ilə bir ixtiyar sahibi omaqlarını və polisə qulluqlarına da girməyi istəyirlər. Çikaqo şəhərində beş min qız hökumətə bildirir ki, əgər arvadlara tamam müsavat verilməsə, onlar heç bir vaxt ərə getməyəcəklər və çalışacaqlar ki, bütün Amerika qızlarını da özlərinə köməkçi çağırıb, kişiləri baykot eləsinlər. * * * A canım, mən bu xəbərləri oxuyanda özümü ya yuxuda və ya “gipnotizm”, yəni sehirlənmiş hesab edirəm. Hə!.. Hə!... Amma arvadların bu dərəcə həyasızlıqlarını, “Din və məşəqqət” demişkən dünya yaranandan bu yana heç eşidibsinizmi? Arvad hara, müsavat hara? Əgər onlara müsavat lazım olsaydı, Allah onları saçı uzun, ağlı qısa yaradardımı? Əgər onlara müsavat lazım olsaydı, Allah onları üzləri tüksüz yaradardımı? Arvad dedin dəxi nə qaldı ki, utanmaya-utanmaya haqq-hüquq da axtarsınlar! Vallah, mən bilmirəm ki, bizim bəzi axmaq yazıçılar nə istəyirlər? Deyəsən haqq və müsavat kişilərimizin başından daşıb ki, hələ arvadlara da pay axtarırlar. Fərzən ehtimal edib deyək ki, bizdən savayı bütün dünyanın arvadları özlərini öldürüb çalışdıqları və onlara bir çox kişilər də yardım etdikləri üçün, bir az haqq və ixtiyar verilsin. Lakin bu İran yazıçılarına nə düşüb ki, öz-özlərini zəhmətə, həbsə salıb arvadlarımızın dərdlərini çəkirlər və götürüb Təbrizdə çıxan “Söhbət” qəzetində yazırlar ki: “Bir millət bir əza hökmündədir. Əgərçi atamız həzrəti-Adəm övrəti öz qabırğası bilirdi və hər yerdə yanınca dolandırırdı, amma bu iş bizim qeyrətimizə sığışmadı, dedik: “Qabırğasız dolanmaq, kəc qabırğadan yaxşıdır”. Kəc qabırğanı evdə gizlətdik. Əlbəttə əzadan ki, bir zad əskik olsa, şikəst hökmündədir. Necə ki, şikəst adamları adam yerinə qoymazlar, bizi də o biri millətlər adam yerinə qoymurlar. Qalmışıq məəttəl! Həm könlümüz adam olmaq istəyir, həm arımıza gəlir ki, kəc qabırğanı öz üzvümüzdən bilək. Ya gərək, Allah bu qeyrəti bizim əlimizdən ala, biz də övrətləri kəcdidə – öz üzvümüz bilək, ya da ki, bizdən özgə cəmi dünya məxluqunun Allah qəlbinə sala, onlar da bu kəc qabırğanı evdə qoyalar. O vaxt bizi eybəcər, şikəst gözündə görməzlər. Əgərçi bu lap çətindir: tamam dünya top-topxanaları ilə yığışalar, – kəc qabırğanı yerində oturda bilməzlər. Hər yerdə hazır-nazır olmaqları bəs deyil, vəkil olmağa da çalışırlar. Hələ, ağıllı adamlar deyirlər ki: “hər məmləkətə məşrutiyyət, elm və tərbiyət gəlsə, övrətlərin qafasına girər”. Bunu eşidəndən, övrətimə tapşırmışam qafasından mütəvəcceh olsun ki, tərbiyət girməsin. Seyid Hüseyn”. Bu sözləri, yenə bir imansız müsəlman yazsaydı!… Nə isə… Axır, heç belə şey olarmı ki, həm özün “seyid”, həm adın “Hüseyn” ola-ola götürüb elə məsxərə və hədərən-pədərən yazırsan! Bunlara heç deyən yox ki, ey baba, bir tikə çörəyin varsa, otur rahat ye, iki günlük dünyada kefinə bax! Xalq nə cür, sən də o cür. “Kilimə bürün, el ilə sürün”. Yoxsa, nədir, nədir kəc qabırğadan ötrü İran məşrutəxanasına, yəni seyyidül-mühəqqiqin və şeyxüssəliminin həbsxanasına girmək? Nə deyim, vallah sənə müstəhəqdir. Oğlanlar barəsində bir şey yazsaydın yenə… Nə isə… Məsələn, “İrani-nov”un 49-cu nömrəsində yazılan kimi, götürüb yazaydın ki, “Seyid Əbdülqəni Tənkabüni pəsəri-şönzdəh saləra iğva nümudə, çahar şəb qəbl, pünhanəş kərdə; hala miguyəd bətərəfi-Mazəndaran rəftə əst. Madəri-biçareyi-pəsər banaləvü zari, bənəzmiyyə təzəllüm nemud. Jandarmi məxsus badəsteyi-sərbazi-məmur və rəvaneyi-tərəfi Mazəndaran nemudə ki, pəsərra ricət dəhəd”. Bax nə demişəm! Belə xəbər yaz ki, hamının xoşuna gəlsin. Axır qızın özü nədir ki, dərdi nə olsun? Məgər atalarımızın sözü yaddan çıxıb ki, “göy dolağım sağ olsun, tapılmayan qız osun” – buyurublar. Yox, əgər beyninə girib ki, gərək qızlardan ötrü bir zad yazasan, barı “Şərqi”in 22-ci nömrəsindəki əhvalatı yaz ki, “Əlixan nam bəxaneyi-Yusifxan rəftə dər surəti ki əyali-Yusifxan dər xanə nəbudə və çaquyi-dər dəst daştə doxtəri-zəni-Yusifxanra izaleyi-bəkarət nemudə. Komisər bəd əz ittila əz vaqeə, pədərü madəri tərəfeyn və doxtərü pəsərra bəcəhəti-təhqiqü kəşfi-çigunəgi hazir nemudə, təhqiqati-ibtidai bəəməl avördə. Bərayi-təhqiq doxtərra bənəzdi-do nəfər qabilə forustadənd, cəvab dadənd ki, kari-sabiqəst; dəxli-diruz nədarəd. Həmsayəgan təəccüb mikonənd ki in doxtəri-hicabürrəayə bəəməli-şəni həmişə çe gunə mortəkib mişod”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 noyabr 1909, №45 * * * Bismilla xiragima nirragim Dünən axşam tələsik bazara gecirdim ki, Kasbar ağanın mağazası qapanmamış, dükanıma bir az şey-şüy alam. Yolda qabağıma qonşu Məşədi Məhəmmədin oğlu çıxdı, dedi ki: – Dadaş, mən hamama gedirəm, gəl sən də bərabər gedək. – Dedim: – Balam, mən dünən səhər getdim. Bu gün tələsik işim var. – Dedi: – Mən ölüm, dur gedək, iş sabah da görülər, bir yerə qaçmır ki! Fikir etdim ki, düz deyir, müftə hamamı əldən qaçırmaq axmaqlıqdır. Bərabər getdik. İki-üç saat hamamda özümü bir az qızdırdıqdan sonra evə gəldim, gördüm başım çox ağrıyır. Haşa hüzurdan, arvadıma dedim ki, döşəyi rahatlasın. Bir az sonra bizim Cəfərin anası sevinə-sevinə gəlib dedi ki, ay kişi, bir görsən bizim Cəfərlə seminariyada oxuyan bacıoğlu Həsən işkolada nə xoş quran oxumaq öyrəniblər; amma bizim oxumağa heç bənzəmir. Görünür, qoçaq müəllimləri onlara əsil ərəb-Misir üsulu quran oxumaq öyrədib. Doğrusu, çox yorulmuşdum, istəyirdim yatam; lakin bizim Cəfərin ərəb üsulu quran öyrənmək xəbəri mənə özgə bir fərəh verdi. O saat: – ay Cəfər, ay Cəfər, gəlin görüm Misir üsulu quran nə cür oxursuz? – deyə qışqırdım. Uşaqlar gəldilər. Cəfərə dedim: – Bərəkallah, oğul! Əminin gimnaziyaya verdiyi bir aləm pul müftə getmir. Misir üsulu “əlhəmdüllah”ı oxu görüm, qoçağım. Cəfər başladı oxumağa: – Bismilla xiragima nirragim. Əlğəmdü lillaxi yəbibül aləmin. Ərragima nirragim… – Dedim: – Kəs, kəs!.. Sağın oğlu! Bu ərəbcə deyil, “xaxol”-cadır. Sənin də, sənə öyrədən müəllimin də!.. Övqatım lap təlx oldu, istədim uşağı döyəm, anası qoymadı ki, uşağın təqsirir nədir? Bir az acığım gedəndən sonra, uşağı çağırdım, xəbər aldım ki, sizə gimnaziyada nə cür dərs verirlər? Uşaq başladı ağlaya-ağlaya nağıl etməyə: – Dərslər təzə başlananda şəriət müəllimimiz bizə dedi ki, açın quranı oxuyaq. Biz də açdıq. – Dedi: – Oxuyun: – Dedik: – Türkcə savadımız yoxdur, haradan oxuyaq? – Dedi: – Türkcə bilmirsiniz bilməyin, nə eybi var, savad savaddır; türkcə olmasın, rusca olsun. Direktor da deyir hamısı birdir və başladı bizə quran surələrini rusca yazdırıb əzbərlətməyə. Oxudanda da həmişə deyir ki, Misir hafizləri də belə oxurlar. – Dedim: – Yaxşı, türk dili müəlliminiz sizə savad öyrətmirmi? – Dedi: – Həftədə iki dərsimiz var, o da beşinci, altıncı dərsdə. Üç-dörd klas bir yerdə qarışıq oxuyuruq. Müəllim çatışdıra bilmir. Yenə yaxşı ki, böyük uşaqlar buraxıb gedirlər. Biz xırdalar qalıb bir az oxuyuruq. – Dedim: – Yaxşı, böyüklər niyə oxumurlar? – Deyirlər ki, direktor ki, qulaq asmır, imtahan da ki, yoxdur, – niyə özümüzə zəhmət verək? Dedim bəlkə Cəfər yalan danışır, Həsənnən soruşdum ki, balam, seminariyada nə cür öyrədirlər? Həsən qaş-qabağını töküb: – Bizdə daha pis. Rus uşaqlarından vaxt yox ki, bizə bir zad öyrətsinlər, – dedi, – Dedim: – Türk dərsində rus uşaqlarının nə işi var? – Biz də onu müəllimə dedik. Dedi ki, balam, mən nə qayırıram, direktor belə istəyir. Bu iş zakonda da yox: amma böyüklərimiz belə buyururlar. Bizim əlimizdən nə gələr? – Dedim: – Yaxşı, Bakı müsəlmanları dəxi nədən ötrü Qori seminariyasına artıq pul verir ki, türk dərsi artıq oxunsun? – Dedi: – Ay əmi… Doğrusu, dəxi bu qədər açıq zülm və haqsızlığa davam gətirə bilmədim. Üstümü geyirdim ki, gedəm direktoru görəm, deyəm ki, bu nə işdir, bizim başımıza gətirirsiniz? – arvad əlimdən yapışdı, dedi: – Dəli olma, yatırsan, yat! Bu qədər uşağın atası, bu qədər müsəlman böyükləri səs çıxarmırlar, sənə nə olub? İstəyirsən bu çağında özünü qalmağala salasan? Bir tərəfdən yorğunluğum, o biri tərəfdən Cəfərin anasının danlamağı məni dayandırdı. – Dedim: – Allah bəlanızı versin! Qoymursuz ki, adam bir iş görə. Di gəl, corablarımı çıxart yatım. Yatdım; lakin yuxuda “bismilla xiragima nirragim” heç yadımdan çıxmırdı. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 noyabr 1909, №46 * * * Bəzi işlər Seyid Abdulla Bəhbəhani ki, əvvəllər özünü məşrutəpərəst qələminə vermişdi, bu yavıqlarda tehrana gəlib, təzə hökumətə bir ərzihal verib və yazıb ki, “bu axır vaxtlarda Tehranda üç pis adət əmələ gəlib: əvvəlincisi – övrətlərin küçələrdə görükməsi; ikincisi – camaatın projektora getməsi; üçüncüsü – evlərdə və divanxanalarda telefon ilə danışmaq”. Bu haman Seyid Abdulla Bəhbəhanidir ki, İranda məşrutənin əvvəlinci günlərində bunun adını qırmızı baydaqlara yazıb gəzdirirdilər. İndi də belə. * * * Təəccüb budur ki, belə qəribə insanlar İranda az deyillər; məsələn, götürək İclalül-Mülkü. Elə ha eşidirdik ki, “Məşrutəçi İclalül-Mülk”, “Hürriyyətpərəst İclalül-Mülk”, “Vətəndust İclalül-Mülk”. Amma indi? İndi hər kəsi dindirirsən, deyir: “Müstəbid İclalül-Mülk”, “Zalim İclalül-Mülk”, “Xain İclalül Mülk”. Yəni bir az insaf ilə danışsaq, bunlarda günah yoxdur. Torpağın da təsiri hesabdır. * * * Molla Əbdürrəşid əfəndi gedib gəzib, gəzib, axırda başlayır ki, dünyada nə qədər ki gözü bağlı tayfalar var, onların hamısından başı qapazlı, ayağı patavalı, ağzı doşablı, qulaqları kar və beyinləri çürük – müsəlman tayfalarıdır. İbrahimovun yazdığına görə, Hindistanın paytaxtı Bombey şəhərində müsəlmanların yüzdən artıq məscidi var, amma ikicə mədrəsələri var ki, orada da əlli şagirddən artıq yoxdur. Müsəlmanlar məcusi hindilərə nisbətən çox geridə qalmışlar. Hindlilərdən məhkəmələrdə və hökumət idarələrində məmurları var, amma müsəlmanlardan yox kimidir. Bu sözləri yazandan sonra “Vəqt” qəzeti ürəkdən bir ah çəkib deyir: “Müsəlmanların halı Çində də, Hinddə də, Rusiyada da, Türkiyə və İranda da birdir. Bunlara hava, iqlim, gördükləri və eşitdikləri təsir etmiyor”. Biz də Əbdürrəşid İbrahimovdan və “Vəqt” qəzetindən təvəqqə edirik ki, təzə sözləri varsa, danışsınlar, xalq qulaq assın. Bunlar köhnə sözdür. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 dekabr 1909, №49 * * * Bikarlar bayramı Məhərrəm ayı yetişdi. Məscidlər yavaş-yavaş dolacaq, sinələrin düymələri açılacaq, papaqlar başlardan götürüləcək, bitlər hərəkətə gələcək, keçəllərə hava dəyəcək, arvadlar töküləcəklər küsə və məscidə, uşaqlar doluşacaqlar qəndab təştinin ətrafına və ağlayıb qəndab istəyəcəklər. Məscid müdirləri keçəl başlarını qaşıyandan sonra çirkli əlləri ilə stəkanı uzadacaqlar qəndabın içinə və doldurub verəcəklər uşaqlara. Uşaq da başını təştin içinə tutub qəndabın yarısını içəcək, yarısını da ağzının yanından qaytarıb tökəcək yenə təştin içinə. Bu heyndə xəbər gələcək ki, “ədə, çəkil, çəkil, dəstə gəlir!” Qabaqdan bir şəxs – ağ köynək, bir əlində xəncər, bir əlində kağız oxuya-oxuya gəlir. Bunun dalınca bir dəstə adam – ağ köynək, əllərində xəncər, sinələri açıq, oxuya-oxuya sinə vururlar. Hər dəm gələr fəğani dili-zarim, ağlaram. Soldu xəzani-zülm ilə gülzarim, ağlaram. Bunların dalınca üç-dörd yüz camaat ağlaya-ağlaya gəlir. Qabaqda gələn və sinəzən oxuyan şəxsi mən tanıyıram. Bunun adı Məşədi Səfər Quludur. İki il bundan qabaq bu adam bəzzaz Hacı Əlinin dükanından iki top çit oğurlamışdı və miravoy sudya buna ay yarım dustaq kəsmişdi. Məşədi Səfər Qulunun dəstəsində olan adamları da tanıyıram: bunların biri Kərbəlayı Heydərdir ki, bir neçə ay bundan qabaq öz dostu Kərbəlayı Cəfərin doqquz yaşında oğlu Zeynalı xəlvət bir yerdə bihörmət eləmək istəmişdi. Allah rast salmışdı ki, gəlib uşağı namərdin əlindən xilas eləmişdilər. Dəstədə olan adamların biri Mir Qasımdır ki, doğma bacısı Səkinənin malını yemək qəsdi ilə saxta kağız düzəltmişdi. İl yarım dustaq olandan sonra qurtarıb gəldi və başladı evlərdə mərsiyə oxumağa. Xülasə, bu dəstədə bir müsəlman görmürəm ki, ondan bir haramzadalıq və xəyanət baş verməmiş ola. Bəli, sinəzən oxunur: Hər məclisi-əzadə məni-zarü binəva Ta var dilimdə qüvvəti-göftarim, ağlaram. İndi hər kəs məndən soruşsa ki, “niyə ağlayırsan?” – cavab verərəm ki: – Ağlamağımın səbəbi, ağlamağımın səbəbi, ağlamağımın səbəbi… Səbəbi budur ki, belə insanların içində yaşamağa məcbur oluram və bir çarəm də yoxdur. Müsəlman qardaşlardan da təvəqqə edirəm ki, həmişə məsciddə yağlı başlarına döyüb ağlayanda və birisi bunların ağlamağının səbəbini soruşanda belə cavab versinlər: Desinlər ki, biz ağlayırıq ona ki, dünyada hər bir millətin içində quldur söhbəti düşəndə – Qafqaz müsəlmanları yada düşür. Biz ona ağlayırıq ki, dosta və qardaşa xəyanət etməkdə, haramzadalıqda, namərdlikdə və anamızın əmcəklərini kəsməkdə biz Qafqaz müsəlmanları dünya və aləmə dərs verə bilərik. İndi də yığışmışıq məscidə və başımıza döyüb oxuyuruq: Bəzmi-visaldən məni saldı fəraqə çərx, Qaldı qiyami-məhşərə didarim, ağlaram. Yəni Tiflisə yolum düşəndə orada bir urus uşağı gördüm. Ax! Ax!.. Dəxi olub gedib; elə bir “mal” bir də görə bilməyəcəyəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 dekabr 1909, №50 * * * İcazeyi-ictihad Cümə günü eydi-əhza münasibətilə, yəni qurban bayramının günü, Bakıda Məscidi-camedə və Bayır şəhərdə müsəlman qardaşlar ictima etdilər və bir yerdə bayram namazı qıldılar. Amma bu il keçən illər kimi olmadı; məsələn, keçən vaxtlarda oxumuşlarımızın heç biri nə rəməzanda və nə qurban bayramında camaata qarışıb bayram namazı qılmırdılar, ancaq bir para cüvəllağı oxumuşlarımız məhz avamı aldatmaq üçün məhərrəmlikdə dəstənin qabağına düşüb, sinə vura-vura yalandan dəstmalı gözlərinə basıb, ürəkdən gülə-gülə və zahirdə guya ağlaya-ağlaya dəstənin qabağında dolanırlar. Xülasə, bu il, maşallah, yaxşı keçdi: oxumuşlar qurban namazına gəlmək istəmirdilər, amma Allah rast saldı ki, millətin dərdindən saralıb sapa dönən Mirzə Ağa həzrətləri qəzet vasitəsilə oxumuşlara xəbər verdi ki: “bax, camaat namazına gəlməsəniz, dəxi bundan sonra deməyiniz ki, camaat dalda qalıbdır! Yəni dəxi camaat dərdi çəkməyiniz; çünki dəxi Bakıda mən olan yerdə özgə millətpərəstin lüzumu yoxdur”. Bəli mömünlər və dindarlar mərkəzindən hökm çıxmışdı ki, gərək qurban bayramının günü bir nəfər də gəlməmiş olmasın. Mən bunu eşitcək yazıb Yusifxanov cənabından iltimas elədim ki, barı bir-iki adama icazə versin ki, üzrləri olmuş olsa, azad olsunlar. Xeyr, başa gəlmədi; buyurdu ki, “Bir nəfər də izn verə bilmərəm”. Yəni dedim: ay qardaş, heç olmasa qoy bir nəfər oxumuş qalsın eşikdə. – Yəni heç olmaz? – Xeyr, heç olmaz. Xülasə, başa gəlmədi. Nə qədər ki, Bakıda oxumuş var, – bayram günü hamısını qatovluyub doldurdular məscidlərə ki, qazı Mirkərim ağaya iqtida eləyib, namaz qılsınlar. * * * Nə dər hər söxən bəhs kərdən rəvast Xəta bər büzürgan giriftən xətast. Ağalardan təvəqqə edirəm ki, bəndəni bağışlasınlar: böyüklərə irad tutmaq özü bir xətadır; amma yaxşı olar ki, cəmi Bakı şəhəri məscidlərə dolanda küçə və kənarda heç olmasa bir nəfər oxumuş qala; çünki dünyanın işini bilmək olmaz; bəlkə müsəlman qardaşlar başlarını qumun içinə soxan vaxt bir nəfər misyoner fürsəti qənimət bilib, gəlib müsəlmanların cümləsini bir günün içində özgə bir dinə çöndərmək istədi. O vədə kənarda qalan oxumuş müsəlman qardaş, əlini qoyar misyonerin sinəsinin üstə və ona cavab verər: “Çəkil, çəkil! Onsuz da öz içimizdə yüz yetmiş min din və məzhəb var, Allahın bərəkətindən dəxi özgə dinə möhtac deyilik! Get, get!”. Hər kəs istəsə, mən mərc gələrəm ki, tamam Qafqazda məscidlərə doluşub, başlarına vuran müsəlman qardaşların cəmisini bir günün içində özgə bir dinə çöndərmək mümkündür. Bundan ötrü lazımdır yüz nəfər bəyi siyahi eləyib, hərəsinə bir medal paylamaq, yüz nəfər mollaya qazılıq yeri vermək və yüz nəfər dövlətli hacını yaranal eləmək və bu üç yüz nəfər adamı borclu eləmək ki, bir günün içində cəmi Qafqaz müsəlmanlarını özgə bir dinə çöndərsinlər. Bundan asan bir şey yoxdur. * * * Cümlə müsəlman qardaşlara qismət olsun, Bakının Məscidicəmesində bakılı qardaşlar ilə bərabər bayram namazlarını yerinə yetirsinlər. Çünki belə camaatın içində və belə ruhanilərin dalında namaz qılmaq yüz min namaza müadildir: məsələn, necə ki, məscidülhəramda namaz qılmaq məscidi-Kufədə namaz qılmaqdan əfzəldir və məscidi-Kufədə məscidi-Əqsadən, məscidi-Əqsadə məscidi-camedən, məscidi-camedə qılmaq – qəbilə məscidində qılmaqdan, qəbilə məscidində qılmaq Naxçıvanda bazar məscidində qılmaqdan. Amma Bakı məscidində qılmaq bunların hamısından əfzəldir. Çünki bura Badikubədir; yəni şəhidlər şəhəridir, yəni burada dəryalar bərabəri qan tökülüb və töküləcək. Bu zəhrimar xalera da hələ naz eləyir. * * * Həmişə Badikubə möminlərindən söz düşəndə, Təbrizdə rəisiəncümən yadıma düşür. O vaxt ki, eşitdim ki, ağa icazeyi-ictihad alıb, götürüb “Din və məişət” mühərrirlərinin birinə kağız yazıb bu məsələyə cavab istədim. Cavab gəldi ki, “bir adam [ki, ] on dörd yaşında Həsənəlixan əmiri-nizama əməleyi-xəlvət ola, iyirmi dörd yaşında axmaqlarla qumar oynaya, otuz dörd yaşında Kərbəlada və Nəcəfdə ərəb arvadlarına məsələ öyrədə, qırx dörd yaşında qızını yekə mollanın oğluna verə və əlli dörd yaşında Əncüməndə rəis ola, – o adam axırda müctəhid olar”. Dəxi bilmirəm nə deyim?!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 dekabr 1909, №51 * * * Səhv Bu gün mən bədbəxt az qalmışdım bir böyük səhv edəm. Bir qəzetin üçüncü nömrəsinin əvvəlinci səhifəsində başdan yekə hərflər ilə yazılmışdı idi: Ətəbati-aliyat Üləmayi-üzamın öhdələrinə tərəttüb edən vəzifələr Bu sərlövhənin altında bir uzun məqalə yazılıb. Qəzeti poçtda aldım qoydum cibimə ki, evdə oxuyam. Yolda evə gələ-gələ qəzeti açdım ki, görüm Əhmədbəy üləmanın vəzifələri barəsində nə yazır. Səhifənin ortasında bir belə sözlər gözümə sataşdı: “Zahiri əsarətdən xilas olduğumuz kimi, batini əsarətdən də xilas olmalıyız; çünki istibdadın əsl əsası və binaları şu batini əsarətdir”. Bu sözləri yolda oxuyan kimi, mən yəqin elədim ki, Əhmədbəyin məqaləsində batini əsarətdən murad təqlid məsələsidir və evə gəlib Lağlağıya dedim ki: – Əhmədbəy bu gün bir söz danışıb, amma bu sözdən qan qoxusu gəlir! Lağlağı dedi ki: – Ağlım kəsmir. Qəzeti açdım və məqaləni başdan axıra kimi oxudum. Nə gördüm? Mən elə bildim ki, Əhmədbəy yazacaq: “Üləmayi-üzəmın vəzifələri budur ki, biçarə müsəlmanlardan əl götürüb, onları batini əsarətdən qurtarsınlar”. Amma xeyr, mən binəva böyük səhv eləmiş imişəm: Əhmədbəyin yazdığı özgə bir mətləbdir. Mən bədbəxt nə böyük səhv elədim?! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 1910, №1 * * * Nə deyim Ax, kaş dünyada müsəlmanlardan savayı heç bir kəs olmayaydı və gündə biri qabağımızı kəsib soruşmayaydı ki, “o nədir” və “bu nədir”. Budur məscid tərəfində mərəkədir. Uzaqdan eşidirəm ki, oxuyurlar: “Ey şiələr, gəlin şuri-nəvayə”... Budur tanışlarımdan bir nəfər rus yanımı kəsib soruşur ki, “Sizin müsəlmanlar bu gün niyə bu qədər başlarına vururlar? Yoxsa bunlar – iranlılardır ki, vətənlərinin halına ağlayırlar?”. Allah xatirinə, ay şiələr, bir məni başa salın görüm bu rusa nə cavab verim və nə deyim?... * * * Hələ mən bilmirəm ki, xalqın bizinən nə işi var? Dünən bir erməni məndən soruşur ki, Naxçıvanda flan hacı niyə 22 lirə pulu göndərir müftəxor müctəhidə? Deyirəm ondan ötrü ki, hacı Allah bəndəsidir, mömündür, səxavətlidir, dindardır və xülasə. Gör nainsaf erməni mənə nə cavab verir, mənə nə deyir ki, “asma, din haqqı, İsa haqqı, o hacı ki, müctəhidə 22 lirə göndərib keçən il o rusa pambıq satanda pambığın içinə altı dənə köhnə kişmiş meşoku soxmuşdu ki, pambıq ağır gəlsin. Pambıq alan hacının fəndini duyub bir çox adam içində hacının üzünə tüpürdü”. İndi mən bilmirəm erməniyə nə deyim və nə cavab verim?... Dəli “Molla Nəsrəddin” 1910, №1 * * * Təzə il Təzə il gəldi yetişdi. Amma, doğrusu, köhnə ilə çatmaz. Məsələn, keçən il məscidlərimizin ehtiramı artıq dərəcədə idi, amma bu il Bakıda da, Gəncədə də müsəlmanları məscidə zornan çəkib gətirirlər. Keçən il İrəvan məscidində məhərrəmlikdə elə bir cəlal var idi ki, əcnəbilər uzaqdan baxıb həsəd aparırdılar. Məsələn, keçən məhərrəmlikdə iki zaviyədə və iki şəbistanda yüz pul şəkər işlənib, bir gecədə samovarlara min beş yüz sənək su daşınıb. Hər gecə iki boçka neft yanıb, iki put qəlyan tənbəkisi məsarif olunub. Amma bu il, rəvayətə görə, o qədər hazırlıq görsənmir. Hacı Həcmüddövlənin təqvimində də bu təzə ili pis yazıblar. Genə bərəkət keçən ilə. Cırcırama “Molla Nəsrəddin” 1910, №31 * * * Nişanlı bir qız Müzlüm gecədə nişanlı bir qız Bir hüznü ələm içində yalqız, Yatmaz, uyumaz o qəmli düxtər, Zanularını qucub, mükəddər, Barmaqda nişan üzüklə iştə, Oynar, edər ah ol fəriştə, Fəryadla qəmli-qəmli ağlar, Hər naləsi kainatı dağlar. Nişanlı qız ağlaya-ağaya deyir ki, “ey mənim qara bəxtim, nə olardı ki, mən anadan olaydım Frəngistan şəhərinin birində, atamın adı olaydı Fridrix, anamın adı olaydı Avqustina, mənim adım olaydı Mariya. Nə olardı ki, dünyanı işıqlandıran günün üzünə hərdənbir baxmış olaydım və atam-anam məni qoca kişiyə vermək istəyəndə bir söz danışmağa ixtiyarım olaydı. Ey mənim qara bəxtim, nə olardı ki, milyonlarca yazılan kitablardan ikicəciyini oxumuş olaydım və biləydim ki, dünyaya nədən ötrü gəlmişik. Ey mənim qara bəxtim, doğrudur, frəng qızı olsa idim, öləndən sonra yerim cəhənnəmin dib bucağı olacaq idi; amma çifayda ki, indi də öləndən sonra cənnətə gedib görəcəyəm ki, elə hayana istəyirəm gedəm, hayanda istəyirəm oturam, hər yan və hər tərəf doludur keçəl-küçəl meşədi və kəlbalayılar ilə bitli hacılar ilə və çirkli və tərli çadralı arvadlar ilə, ey mənim qara bəxtim!”. Lağlağı “Molla Nəsrəddin” 1910, №2 * * * Düşmənlər Bizim oxumuşların bəzisi aşura günü düşür baş yaranların qabağına və ağlaya-ağlaya dəstələr ilə bərabər dolanır. Bunlar iki qismdir: Bir qismi mömün çinovniklər və yarımçıq qoca “intelligent”lərdir ki, ölümün yaxınlaşmağını görüb, istəyirlər bəlkə asan vəch ilə bir qədər savab qazanalar. Bu qism “intelligent”lərimiz filcümlə yaxşı adamdırlar. Amma heyif ki, bir az axmaqdırlar. Bir qismi də batində dinsiz, amma zahirdə özlərini camaatın nəzərində dindar qələmə verən oxumuşlarımızdır. Bunların çoxu qəzet yazanlarımızdır; amma içlərində tək-tük həkimlər və vəkillər də görükür. Bəzən də heç bir sənətin sahibi olmayıb, camaat arasında gəzən və camaat içində bəzi məmuriyyətlərə intixab olunmaq axtaran şəxslərdir. Və çünki bunların hamısı bir növ camaata möhtacdırlar, – bu səbəbdən hər bir bicliyi qəbul eləyirlər ki, avama xoş gəlsinlər və bu yol ilə camaatı öz tərəflərinə çəkib nüfuz qazansınlar. Bunlar da yaxşı adamlardır, amma şarlatandırlar. * * * Söz yox ağlamaq lazımdır. Hər kəsdə vətən və millət məhəbbəti olsa, aşura günü çıxar bir uca yerə və müsəlman aləminə tamaşa eləyib, tez yenib gedər evinə və iki əlli başına vura-vura deyər: – Ax, biçarə qardaşlar, ax uzunqulaqlar!.. Amma Allahın heyvanlarının oyunbazlıqlarına etina eləmək və nadan kərbəlayı və məşədilərin vəhşiliklərinə hələ bir növ gedib şərik olmaq – haramzadalıqdır! Molla Nəsrəddinin borcu keçəl qardaşları xəbərdar eləməkdir ki, düşmənlərini tanısınlar. Eşidən eşidər, – eşitməyənin canı cəhənnəmə! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 1910, №3 * * * Din Mən çox qorxuram bir vaxt ola ki, din əldən gedə. Və buna neçə dəlillərim var. Bu il məhərrəmlikdə Xasayurt ağsaqqalları iki yüz əlli min manat verib, rövzəxan Molla Əbdülhüseyn cənablarını gətiriblər ki, mərsiyə oxusun. On günün ərzində mərsiyəxan cənabları iki yüz əlli söz danışdı: yəni sözün birini bir manata satdı və bu gözəl sözlərin biri də bu idi ki, “Həzrət Abbas təpiyi ilə yüz həştad min qoşun öldürdü…”. Xülasə, bunun sənə və mənə dəxli yoxdur; pul xasayurtluların, rəvayət də Molla Əbdülhüseynin… Amma sənə və mənə dəxli olan budur ki, təzə ərsəyə gələn cavanlarımız Molla Əbdülhüseynlərin rəvayətlərini yada salıb, məsciddən qaçacaqlar. Onda da işlər xarab olacaq. Məsələn, gəl gedək Xoy şəhərində məscidə. Biçarə qardaşlarımız bir əldə süfrə və bir əlində palçıqlı başmaqları, süfrəni məsciddə yerə döşəyib, başlayırlar küftə yeməyə. Cığ-vığ, arvad-uşaq, şəbih, mərsiyə, pişmiş noxud, yer alması, göz-qaş, göz yaşı, baş yarmaq və balaca uşaqların ayaq altında əzilməyi! Bu nədir? Bu ibadətdir. Pəh, pəh, pəh, pəh, pəh! Ay din alan!.. Ay yaponlar, hardasınız, gəlin, gəlin, başınızı yarın! Qorxuram tüfürüb qaçalar. * * * Bizarafat deyirəm ki, hər kəs rastıma gəlir, – hamısını yavaş-yavaş dinə soyumuş görürəm. Niyə və nədən? Günah özümüzdədir. * * * Nə qədər ki, indiyədək Naxçıvanda xan vəfat edib, – onların çoxu verəndə də araq və çaxırsız can verə bilməyiblər. Münacat çəkilən kimi qazılarımız əbalarının qolların geyinib, uşaq kimi qaçıblar ki, xan qapısında rəiyyətlər ilə şaxsey getsinlər və qırx gün təziyədə mücavirlik etsinlər. Amma bu günlərdə həmin Naxçıvanda bir nəfər cavanı dəfn etməyə qazının əmri ilə bir müsəlman da getməyib. Niyə? Mərhum çaxır içərmiş. Budur bizə müsəlmançılığı göstərənlər! Göyçayda zalım oğlu hamamçı Məşədi Nağının gözü Molla Nəsrəddini görür. Di bir gəl Naxçıvana, gəl bir müsəlmanlara da tamaşa elə. Gəl şəriətmədarları gör ki, göz ağrısı görməyəsən. * * * Buxarada da sünnü və şiə alimləri öpüşdülər. Danabaş kəndinin arvadları burada olaydı, deyəydi: ay görüm sizin dodaqlarınız qurusun öpüşdüyünüz yerdə! Avam nə bilir sünnü nədir, şiə nədir? Molla örgədib. Avam nə bilir ki, şiə sünnünün və sünnü şiənin düşmənidi? Molla örgədib. Söz yox ki, əgər əmmaməli qoçularımız bir ay bundan qabaq öpüşsəydilər, – bu qırğın da olmazdı. Amma görsənən budur ki, belə məsləhət imiş… Xülasə, bunun nə sənə və nə mənə dəxli var. Hər kəs istər, aparıb pulunu verib, yolka alıb, bayram saxlar. Amma bizə dəxli olan budur ki, camaatımızın bir hissəsi indidən əcnəbilərin bayramlarını xoşlayıb (nəinki elm və sənətlərini), başlayıblar onlara qarışmağa… Bir tərəfdən də məhərrəmlikdə Təbrizdə aslanlar bəzəyib, Gəncədə övrətləri dəvələrə mindirib və hər yanda hər cür oyunbazlıqlar çıxardıb, dünya və aləmi heyrətə gətiririk. Mən elə qanıram ki, bunların hamısı dinimizin yavaş-yavaş əldən getməyinin əlamətidir. Pənah Allaha!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 1910, №4 * * * Sədiyə oxşar Yek şəb təəmmüli-əyyam güzəştə mikərdəm və məhərrəmlikdə xərclənən min-min və yüz və yenə on yüz və yüz min manat pulların tələf olacağına təəssüf mixordəm və in əbyati münasibi-hali-xud migüftəm. Məsnəvi Hər dəm əz ömr mirəvəd nəfəsi, Çon nigəh mikünəm, nəmanəd bəsi. Ey ki, min illər ilə dər xabi, Məgər in pənc ruz dəryabi? Məgər bir də belə fürsət ələ düşər ki, durub baxırsan? Hı? Niyə dinmirsən? Deyirsən hökumətin pulu yoxdur? Çox əcəb. Nə qədər pul lazımdır? Bəli, bir neçə milyon. Çox gözəl! Di indi gəl görək, bu məhərrəmlikdə bütün İranda nə qədər pul məsrəf olundu? Bilirəm sən nə deyəcəksən; sən deyəcəksən ki, “pəh! Biz məgər rus millətiyik ki, Minin və Pojarski kimi vətən övladı çıxıb, camaatdan bir günün içində lazım olan məbləği yığıb, məmləkəti təhlükədən qurtarsın? Məgər biz murdar əcnəbi millətlərindənik ki, vətən yolunda pul lazım olanda hər kəs əlindən gələni aparıb atsın vətən dəstmalına, ta ki, ixtiyarımız olsun ucadan söyləməyə: “Biz də vətənimizi istəyirik”… Bəd əz təəmmüli-in məni məsləhət on didəm ki, zəban boridə bekünci nişəstə süm və bəküm. Və vaqeən hər nə danışsaq, deyəcəklər ki, Molla Nəsrəddin dinə sataşır. Vladiqafqazda mollalar öz ciblərinin məsləhəti üçün lotupotunu ağsaqqal seçib göndərir ki, kasıb camaatı soyub, mollalara pul yığsın (Naxçıvan yadıma düşdü). Bəli, biz bu əhvalatı jurnalımızda yazanda mollalar da camaatı öyrədirlər ki, “Molla Nəsrəddin” dinə sataşır”. Zəban dər dəhan, ey xirədmənd, çist? Cavab: lazım olanda dil ağızda bir kiliddir ki, camaatımızın eybini göstərmək vaxtı gələndə hünərimizin xəzinəsini kilidləyib, bir söz danışmırıq ki, camaatı özümüzdən incitməyək. Amma lazım biləndə dilimizi ağızda bir açar hesab edirik və Osmanlıdan gətirdiyimiz qafiyə və ləğəb xəzinəsini açıb, özümüzü meymunlara göstəririk ki, bizə “pəh, pəh!” söyləsinlər. Xülaseyi-kəlam, malekra pəndi-vəziri-naseh müvafiqi təb nəyaməd və buyurdu ki, Molla Nəsrəddinin boynunu vursunlar. Bari pulum da yoxdur ki, verəm “Məzhər” ruznaməsi əksimi sala qəzetinə ki, bari gələcək üçün bir yadigar qala. Qitə Əz söhbəte-dusti berəncəm Kəxlaqe-bədəm hüsn nümayəd. Eybəm hünəro kəmal binəd, Xarəm güli-yasəmən nümayəd. Ku düşməni-şux çeşm, çalak; Ta eybi-məra bemən nümayəd. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 31 yanvar 1910, №5 * * * Nə vaxt? Ölülər elə bilir ki, dirilər halva yeyir. Nemət Bəsir cənabları (həyə, bu necə addı?!) elə bilir ki, Balaxanıdakı qız məktəbi qapandı, amma qeyri şəhərlərdə neçə-neçə qız məktəbləri var. İrəvanlılar Bakının “Nicat” cəmiyyətinə həsəd aparırlar ki, orada münəzzəm gecə kursları var. Həştərxanlıların məktəbi bağlananda indi yəqin deyirlər ki, “Ax kaş biz tiflisli olaydıq ki, uşaqlarımız müfti və şeyxülislam şkolalarında elm (eyib olmasın) təhsil eləyəydilər”. Şamaxılılar indi öz yanlarında, söz yox, həmşəhərliləri olan Hacı Seyid Məhəmməd Ağadan çox-çox narazıdırlar ki, onları atıb, gedib əyləşib Aşqabadda və çıraq öz dibinə işıq salmayan kimi, bu nainsaf, hər nə ki, əlindən gəlir, aşqabadlılara eləyir (və müzayiqə də ki, yoxdur: hava qaranlıq, su da lil! Hər nə bilirsən elə. Keçəl-küçələ Allah bərəkət versin!). Xülasə, müxtəsər danışaq. Nə vaxt oxuyaq, elm və fənn dalicə gedək? Nə vaxt ticarət və sənətə məşğul olaq və nə vaxt əhli-əyalımızın istirahəti üçün pul qazanmağa fürsət tapaq? Hələ bunlar qalsın kənarda. Nə vaxt uşaqlarımız dərs oxusun? Hamı bunu bilir ki, yay fəsli üç ay məktəblər bağlıdır. Yaydan sonra payız fəsli daxil olur: hava sərin, uşaqlar gəzib dinclərini alıb və həvəs ilə özlərini verirlər dərsə. Birdən gözlərini açıb görürlər, paha…orucluq gəldi! Bəli, nimeyi-şəbandan eydi-fitrə kimi və hələ bir neçə gün də sonra, uşaqlar ibadətə məşğuldurlar (allah-taala qəbul eləsin). Rəməzan gəldi keçdi, indi də rusların il axırı və rojdestvo bayramı gəlir. Bir tərəfdən də qurban bayramı. Bunların hamısını bir-birinin üstünə qoyanda tamam ay yarım tətil eləyir. Maşallah hər yandan qazanırıq. Həmi öz bayramımız, həmi xaçpərəstlərin bayramı. Bəli, bunlar da keçdi. Sonra məhərrəmlik gəlir. Dəxi bunu hamı bilir ki, zilhiccənin iyirmisindən “şaxsey” başlanır, ərbəində də ancaq müsəlmanlar ayılır. Aşura günü müqəddəslərimiz başlarını yarırlar, aşuradan da ərbəinə kimi gah ağlayırlar, gah da Aşqabadda Hacı Zeynalabdın Tağıyevin doqquz tay manufaktur malını oğurlayırlar. Axırda qaradovoylar gedib, baş yaran müqəddəslərimizin evində qana batmış pak və təbərrük ağ köynəyin yanından oğurluq malı tapıb, mübarək başların sahiblərini aparıb doldururlar rus həbsxanasına. Bu da belə. Sonra da ki, təziyələr və ehsanlar başlanır. Bir az da keçir, yay fəsli daxil olur və məktəblər bağlanır. Məhərrəmlik Bakıda “Nicat” cəmiyyətinin gecə dərslərinin üox olmağına bais oldu. Amma zarafat qalsın kənarda, – bu günlərdə Bakıda bir həkim peyda olub, naxoşları isti təndirə soxub sağaldır. Bir naxoş övrəti haman həkim soxmuşdu təndirə, amma övrəti buxar vurur, yıxır odun üstünə. Övrət az qalmışdı ki, qovrulsun, kabab olsun, qonşular gəlib həkimin müalicəsini yarımçıq qoyub. Bu da sənə həkim! Dəxi çox da özündən demə. İndi “Nicat” cəmiyyətindən xahiş edirəm mənə cavab versin görək, kimdən ötrü istəyir kitablar çap edib dağıtsın? Və nə vaxt müsəlmanlar fürsət tapacaqlar ki, göz yaşlarını ətəkləri ilə silib, o kitabları oxusunlar? Keçən il şeyxülislam məktəbinin uşaqları məhərrəmdə iki ay sinə vurublar, bu il də müfti şkolasının şagirdləri qurban bayramını iki ay bayram saxladılar. Allah cəmi mömün balaların imanını kamil eləsin! Bəs nə vaxt işimizə məşğul olacağıq? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 fevral 1910, №6 * * * Nəcasət Axtılı Hacı Əbdürrəhman əfəndi “Əsasüddin vəl iman” adında bir kitab yazıb, “Səda”nın da “Bir nəfər”i bu kitabı açıb görsün ki, bu fazil iqtisad və siyasət məsələlərini necə şərh etmiş. Və kitabı açan kimi “Bir nəfərin” gözünə “babül-hədis və fəslün fi adabül-xəla və babülğüsl və babül-heyz” sözləri sataşıb. Biçarə utandığından kitabı büküb qoyub kənara. * * * Hacı Əbdürrəhim əfəndi kimdir? Heç bir kəs! Bir naməlum molla. Amma Fazili-Məclisi kimdir? Neçə milyon məşədi və hacıların Allahı. Və mən həmişə Fazili- Məclisinin kitabını açan kimi və “adabi-cima” səhifələrini görən kimi xəcalət çəkib xəlvətcə kitabı gizlətmişəm ki, həyalı adamların gözünə sataşmasın. Bu, Fazili-Məclisi. Dəxi kimdir neçə milyon dindar müsəlmanın Allahı? Hacı Mirzə Məhəmməd Həsən Şirazi. Ağanın “Məcmüəl-məsail” kitabını insan oxuyub utanmasa, – əlbəttə bihəyadır! Odur ki, mənim qoca anam küçəyə çıxıb qonşu evinə getmək istəyəndə mən həmişə yalvarıram ki, “ay ana, sən Allah, elə bir yol ilə get ki, rastına müsəlman kişisi, ya müsəlman uşağı çıxmasın”; çünki Fazili Məclisi və Məhəmməd Həsən Şirazinin kitabları camaatımızı biabır eləyib və bu ağaların bərəkətindəndir ki, mən dünyada müsəlmanlardan biədəb millət yer üzündə nişan verə bilmərəm. * * * Budur babün-nəcasət! Vilayətimiz, küçələrimiz, həyətlərimiz və uşaqlarımız “babün-nəcasət” ilə nəcisləniblər. Və çünki pak edən şeylərin biri də oddur, bu yuxarıda ad verdiyimiz vərəqləri yandırmasaq, nəcisi də rədd edə bilməyəcəyik. Çarəsi oddur. Bəli, mətləbdən uzaq düşdük. Petrovskidə Molla Qivam axundu şəhərdən qovalamaqdan söz düşmüşdü. Bəli, zəmani ki, bu zəhrimar qəzet və jurnallar başladı yer üzünə dağılmağa, Allah-taaladan Nuh peyğəmbərə vəhy nazil oldu ki, gəmisini hazır eləsin və tək bircə Məşədi Əbdülbağı Ələkbərovdan savayı cəmi mömün bəndələri götürsün gəmiyə. Səbəbi də bu idi ki, Allahın yolundan çıxan Məşədi Əbdülbağı razı olmamışdı ki, dörd yüz on manat verilsin boynuyoğun Molla Qivama… Xülasə, ravi belə rəvayət edir ki… (mabədi var). Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 fevral 1910, №7 * * * Qatmaqarışıq Bilmirəm söhbəti hardan başlayım. Deyirlər ki, Gədəbəy mədənində Şeyx Cəlil adında bir mərsiyəxan dünyada bir biclik qalmayıb ki, biçarə həmşəhərlilərinin başına gətirməmiş olsun. Bilmirəm nədənsə yaxşı mollalar yadıma düşəndə həmişə İrəvan qazisi Molla Məmmədbağır ağa yadıma düşür. Bir gün var idi, bir gün yox idi, bəli, məscid mövqufatını vəqf edənlərin varisləri ilə dilbir olmaq və rüşvət alıb, vəsiyyətnamələri gizlədib müddətini fövtə vermək ki, dəxi işə keçməsinlər. Xülasə, məscidə girib oğurluq eləmək. Nə eybi var, bunlar ötüşər. Ancaq bu dinsiz Molla Nəsrəddin hələ bilmirəm niyə bizim qazimizə sataşır? Məzə orasındadır ki, qazi cənabları bu işləri görəndən sonra yenə təşəxxüs ilə müsəlman camaatının içindən keçib gedəndə halına bircə zərrə də təğyir vermir. Çünki bilir ki, İrəvanda hər nə eləsən, keçib gedər. Amma gündə bir gəlib dostlarından soruşur ki, “görəsən, məni “padsud” verməzlər ki?”. Yəni kaş məndən hökumət məscidin zərərini almasın, ondan sonra dəxi mən heç bir şeydən qorxmuram. Bu İrəvan, o da Gədəbəy. Gədəbəydə yenə bircə nəfər tapıldı ki, Şeyx Cəlildən Molla Nəsrəddinə şikayət yazdı, amma irəvanlılar üçün təfavütü yoxdur. Gədəbəy dedim, bir əhvalat yadıma düşdü: Məhərrəmlikdə burada təziyə məclisində hacı Əsəd baladan küsüb qoyub gedib evinə, sonra camaat növhə deyə-deyə və sinə vura-vura gedib hacını yalvarıbyaxarıb yenə gətiriblər məscidə. Qərəz, Allah rast saldı ki, hacı yenə təşrif gətirdi. Yoxsa yazıq gədəbəylilərin yası ikiqat olacaq idi, necə ki, Təbrizdə bu il iki aşura olub: biri məhərrəmin onunda, biri də on səkkizində, yəni Molla Nəsrəddinin nömrəsi Təbrizə çatanda. Çünki haman nömrədə Əncümənin bitli sədrinə və üzvlərinə sataşmışdıq. Allah axırını xeyir eləsin. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 14 fevral 1910, №7 * * * Bais Bais, evin yıxılsın. Əlbəttə ki, dünyada pislik yerdə qalmaz, əlbəttə, zalımlar cəzalarını çəkəcəklər. Uşaqlıqda qonşumuz Fatma xaladan bir belə qarğış hər gün eşidərdim, deyərdi ki: “bais, evin dağılsın”. Nuxu naçalniki Məhəmməd ağanın evi yəqin ki, bir gündə dağılacaq. A qardaş, naçalniksən, başını sal aşağı, qeyri naçalniklər kimi səhər dur get divanxanaya, kağızlara qol çək, saat birdə çıxart saatı bax və şaşkanı bucaqdan götür partupesini keçirt çiyinlərinin altına, çıx qoy get evinə. Yoxsa bu nədir başlamısan ki, “mən gərək oğruları və quldurları çörəkdən salam”. Vallah, baiskarlıq yaxşı şey deyil, vallah, Fatma xalanın qarğışından qorx və bu işləri səhl sayma. Bu qədər sənin barəndə verilən danoslar, bu qədər şpiyonluqlar hamısı öz tutduğun əməllərin nəticəsidir. Yoxsa bu işlər zarafat deyil, hər birinin bir səbəbi var. Və bir də bunu da nəzərə al ki, sən müsəlman içinə düşmüsən, gərək öz baxtından küsəsən. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 14 fevral 1910, №7 * * * Şeyx Məhəmməd Lənətullah əla qövməzzalimin Gecə saatı bir yerdə deyibdir ki, yesli odin tsar, yəni padşah bir bağdan bir yabloka zornan alıb yesə, yəni bir alma, toqda o vədə onun usluqları bağın derevyalarını sovsem kökündən rabatay eləyib çıxardarlar. Bu bir “primer”dir ki, təmsil üçün məsəl gətirdik ki, məsələn, Təbriz şəhərində, necə ki, uşaqlıqda birimiz çıxardıq bir daşın üstə və daşa söylərdik ki, “Ay daş, yeri”, o vədə o biri yoldaşımız daşın üstə çıxan uşağa deyərdi: Eşşək qulaq, qaban baş, heç görmüsən yeriyə daş? Yəni bu sözləri Təbriz dilinə tərcümə edəndə mənası bu olur ki, yastı qulaq, qırxıq baş, heç görmüsən ki, Mirzə Hüseyn kimi “vaiz” Əncümən üzvü ola? Yəni görmüsən ki, Seyid Mühəqqəq kimi baqqal Əncümən rəisi ola? Bəli, keçək mətləbə. Polojim ki, sən vaizsən, iki osyolun arpasını razdelit eləməyi bilməyə-bilməyə sən məhkəmədə sübuta yetirdin ki, Seyid Hüseyn gərək qətlə yetişə, potomu çto arvadların azadlığı yolunda məqalə yazıb. Söz yox, əgər zibaği-rəiyyət məlik iskuşaye sibi o vədə hakimabad məhəlləsində də Şeyx Məhəmməd kimi ayıb olmasın (İbrahim bəy demiş kimi) axundlar da deyəcəklər ki, gərək bəhayi tayfasının uşaqların öldürmək necə ki, bir qədər vaxt bunda müddət haman Şeyx Məhəmməd bir bəhayinin övrətini ərindən zornan alandan sonra hələ hökm də eləyib ki, övrətini təzə boğduğu uşağı boğsunlar. Eşşək qulaq qaban baş, heç görmüsən ki, günahsız uşağı öldürələr? Heç İspaniyada katolik “axundların”ın inkvizis zamanında belə vəhşiliklərə qol qoyardılar? Şeyx Məhəmməd Təbrizi, pəh, pəh, pəh! Seyid Məhəmməd Şirvani, pəh, pəh, pəh! Adınız sizə qənim olsun, başınıza kül! Sizi görüm Şirvanlı hacı Əbdürrəhim əfəndi hacı Molla Abdullazadənin xeyirduasından məhrum olasınız. Bari pərvərdigara sən bunların heç birinə axirətdə huri və qılmanların dırnağını da vermə. Ax, proklyatıy çeloveklər! Dəli “Molla Nəsrəddin” 21 fevral 1910, №8 * * * Mənfəət Molla Nəsrəddinin müsəlmanlara zərəri dəxi aşkardır, bu barədə heç bəhs də ola bilməz. Amma bir para müsəlman qardaşlara jurnalımızdan hərdənbir böyük mənfəət də hasil olur. Belə ki, məsələn, Tiflisdən bu axır vaxtlarda iranlıların Əncüməninə üzvlər seçiləcək idi. Məlum şeydir ki, bizlərdə o kəslərə rəy verirlər ki, Allah bəndəsi, mömin və müqəddəs adam ola (və qayda belədir və belə də gərək olsun). Bəli, seçkiyə bir-iki gün qalmış intixaba durmaq fikrində olanlar düşdülər bazara və başladılar camaat içində danışmağa ki, Molla Nəsrəddin dinə sataşıb. Əlbəttə ki, bir-iki günün içində bu çığır-bağır salan adamlar o qədər hörmət qazandılar, elə bil ki, İranı düşmənlərdən mühafizət etdilər. Bir-iki gündən də sonra seçki əmələ gəldi və Molla Nəsrəddini əldə dolandırıb lənət oxuyanların hamısı Əncümənə üzv seçildilər. Tiflis baqqallarından sonra islam dinini müdafiə edənlərin bir neçəsi də Vladiqafqazda tapılıb. Bunların da bicliklərini sonra xəbər tutub yazarıq. Sözümüz orasındadır ki, Molla Nəsrəddin islam aləminə hədsiz zərəri ola-ola, hərdənbir bəzi şarlatan qardaşlara mənfəəti də olur. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 28 fevral 1910, №9 * * * İrs İrs iki qismdir. Yaxşı, ali imarət, gözəl bağ içində növ-növ meyvə ağacları, evin içində hər qism əşya. Və belə də ola bilər ki, birisinin atası ölən gündən üç gün sonra borc sahibləri gəlib deyələr ki, “çıx evdən, buranı atan bizə satıb”. İranı indi biz o halda görürük ki, borc sahibləri gəlib durublar iranlıların başının üstündə və deyirlər: “çıxın buradan, buranı atalarınız bizə satıblar”. Allah cəmi vəfat edib gedən atalara rəhmət eləsin! Amma söz burasındadır ki, lazımdır atalara təfavüt qoymaq: bəzi atalar ki, övladlarının fikrinə qalırlar, – bunlara bir cür rəhmət oxumaq lazımdır; bəzi atalar da ki, deyirlər: “Övladın canı cəhənnəmə!” –bunlara da bir cür rəhmət oxumaq lazımdır. Amma təfavüt gərək olsun. Bu məsələyə, necə ki, lazımdır, diqqət eləmirik. İranlılar yapışıblar Molla Nəsrəddinin yaxasından və elə bilirlər ki, Molla Nəsrəddin olmasa idi ingilis hökuməti İrana bac verəcək idi; ta demirlər ki, xeyr, baba, vallah, tallah, belə deyil. İran çoxdan satılıb. Əgər hirsiniz cuşə gəlib, axtarın mərhumların qəbirlərini tapın və bir balaca daş yerdən götürün, durun qəbrin baş daşının üstündə və səkkiz dəfə tıqqıldadıb Hafizin bu şeirini Bayatı-Şiraz havası ilə oxuyun. Dərdü qəm on kəsi ki, mərdi-üqul, Nə berahü nə şiveyi, nə üdul. Bamədadan ki, mah həfti-həsar Nə zəli, tısbağa, çalar səni mar. Yəni ey rəhmətliklər, siz ki, burada qəbrin dəriçəsindən indi huri və qılmanlar ilə zəbərcəd danələrini sayırsınız, nə rəvadır ki, borc sahibləri bizi vətəndən çıxardalar? Allah izə “rəhmət” eləsin. * * * Hünər hünər üçündür, hünər bir Allah üçündür. Bir də o kəs üçündür ki, İranı satan atalarımızın qəbrini nişan verə. Vallah, bir az fikir eləmək lazımdır. Biz Məhəmməd Əlidən inciyirik ki, niyə Təbrizdə göyçək uşaqlara qara geydirib, məhərrəmlikdə göndərdi məscidə ki, şam yandırıb düzsünlər taxçalara; məgər məscid mütrüb yeridir? Yox, yox, Məhəmməd Əlidən nahaq yerə inciyirik: vətən çoxdan satılmışdır və Məhəmməd Əli olmasaydı, Napalyon gələydi, – bir çarə tapa bilməyəcək idi. İndi heç bir şey qalmayıb, məgər ki, adam olaq və papağımızı qabağımıza qoyub, görək kimdir iranlıları yetim qoyanlar? İranı əcnəbilərə satan o kəslərdir ki, biz onlara həmişə rəhmət oxuyuruq. Bir tərəfdən padşahlar məmləkəti xərcləməyə məşğul olublar, bir tərəfdən də “üləmayi-giram”ımız “şəri” məsələlərlə bütün ömrümüzü məşğul edib, dünyamızı əlimizdən alıblar və ancaq behiştə daxil olmağa nisyə bilet veriblər. Bunlar da keçə, ya keçməyə. Allahü ələm. Təmsil üçün götürək Buxara şəhərini. Elə bil ki, bura bir İrandır, məsələn, Əmir həzrətləri bir saatlığa İran padşahı, məsələn, Nəsrəddin ya Müzəffərəddin şah. Bəli, indi gələk üləmaya: əlşeyxəl Fazil əl müfti molla Əbdürrəzaq şah həzrət cənab aliləri də olsun Nəcəfüləşrəf müctəhidimiz. İndi mən müsəlman qəzetlərindən bircə bunu soruşacağam (amma, mən ölüm, insafla cavab verin): Sual: Nəsrəddinlər, müzəffərəddinlər vətəni yavaş-yavaş torqa qoyanda nə vaxt üləmamız tərəfindən avam camaata işarə olundu ki, “ey yazıqlar, huşyar olun! Vətən əldən gedir”? Həmçinin Büxara üləması. Müsəlmanlar elə hər yerdə bir cürdür. * * * Mən sözümü qurtarıram. Məşədi qardaşlar mənə güllə yağdırınca yaxşı olardı ki, bir yarım saat mənim xatirim üçün fikrə gedəydilər; yoxsa Rüstəm pəhlivan kimi qollarını çirməyib, düşürlər meydana və qoca Molla Nəsrəddini davaya çağırıb meydan sulayırlar, – necə ki, “Şahnamə”də də yazılıb: Mənəm pəhlivan, eylərəm nərə, mən, Nə Cavid şair, çərən, ya pərən. Bu laməzhəbin, Mollanın jurnalı, Vurun, öldürün, ay gədə, Səbzalı! Sağlıq olsa yenə danışarıq. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 mart 1910, №10 * * * Novruz Ax, gözəl bayram, ax gözəl novruz! Ax, min-min balaca uşaqların qəlblərini şad edən novruz! Vəqti bəharəst xiz, ta betamaşa rəvim. Dur gedək tamaşaya, bax gör nə gözəl bayramdır: qəzetlər yarpaq kimi göyəriblər. Tiflisdə Şeytanbazar müsəlmanları baydaqların ucuna alma və partaxal taxıb və özləri də tumanlarını çirməyib düşüblər küçələrə və Təbriz dilənçiləri təki ağaların qapılarına gedib mübarəkbadlıq edirlər. Amma bunu unudurlar ki, bura Tiflisdir, belə şeylər Təbrizdə olar; orada belə hərəkətlər insanı utandırmaz, amma Tiflisdə adam xəcalət çəkər. Həmə ruzi ma bəxti firuz bad. Allah cəmi müsəlman qardaşların bayramını mübarək eləsin, xüsusən xudayi-taala Mirzə Əli ağanın vücudunu bibəla eləsin ki, Bakıda “İttihad” mədrəsəsinin şagirdlərinin döşünə medalları düzüb ötürüb Bakının küçələrinə. Bakı “cahil”ləri görəndə “oxqay” deyirlər, amma əcnəbi millətlər də görüb ürəklərində deyirlər “nesçastnıy narod” (hər çənd ki, əcnəbilər anlamırlar). Ax, gözəl bayram, qəlbləri şad edən bayram, İran aclarını tox edən bayram! Sən olmasaydın, dövlətli İran tacirləri və dövlətli İran xanları bayram günləri bu qədər pul yığıb İran aclarına göndərməyəcək idilər. Girəm ki, yaxşı elədilər yığmadılar, Allah atalarına rəhmət eləsin; əgər yığsaydılar, İran aclarından qabaq pulların hamısını özləri yeyəcəkdilər. Allah cəmi müsəlman qardaşların bayramını mübarək eləsin! Allah əncümən üzvü Məşədi Abbası Bakı iranlılarına çox görməsin! Vallah mən ki, utanıram!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 mart 1910, №11 * * * Keçi “Xah, beca, xah bica, xah imruz, xah fərda hər nöqteyi-Asiya ki, əmniyyəti-mali və cani nist, məhali-əql əst ki, beydəqi-Frəngistan bər on nöqtə nəsb nəşəvəd”. Mirzə Məlküm xan – “Üsuli-təməddün”. Elm təhsil eləmiş, Osmanlıdan gəlmiş bir cavan, təcrübəli müəllim, məşhur ədib və sahibqələm, abırlı və qeyrətli bir vətənpərəst, – ki, adı olsun Əhməd Kamal, – Bakının Balaxanısında başını salıb aşağa, uşaqlara dərs deyir. Dəxi nə istəyirsən? Camaat razı, şagirdlər razı, məktəb sahibi razı, Allah razı. Pəh, pəh! Elə bu? Maşallah, maşallah! Hələ utanmır, tərif də eləyir! Nə bilim “sahibqələm, vətənpərəst!”. Zəhrimar olsun onun qələmi, cəhənnəm olsun onun “pərəsti!”. Bunlar mənim qulağıma girməz. Mənə əməl lazımdır, əməl, əməl! Bir müəllim ki, nə libası ilə, nə ibadəti ilə öz müsəlmançılığını büruzə vermir, – dəxi bizə belə müəllim lazım deyil. Dua eləsin ki, bura Rusiya dövlətidir; İran olsaydı, onun öhdəsindən yaxşı gələrdik. Budur, iranlıların Əhməd Kamaldan şikayəti və doğrudan da, dua eləsin ki, Balaxanı Rusiya qanunlarının altındadır. Əgər xudanəkərdə, bura məsələn, İsfahan olsaydı, Əhməd Kamala kağız yazan iranlılar dinməz-söyləməz onu küçədə tutub ya daş-qalaq eləyəcək idilər, ya aparacaq idilər hakimi-şərin yanına, o da fitva verəcək idi ki, laməzhəbin gözlərini çıxartsınlar. * * * Amma Allah rast salıb ki, İranda hər dərdə dərman tapılır. Əgər İsfahanda birisi kor ola və gedə orada məşhur “Səqqaxaneyi-büzi” ziyarət edə, haman saat gözləri açılar. Bu haman səqqaxanadır ki, neçə il bundan əqdəm qoyun sürüsündən bir keçi ayrılıb, gəlib bu səqqaxanaya. Mücavir keçini tutub, camaata xəbər verib ki, bu keçi müqəddəsdir və bəstə oturub. Xalq tökülüb gəlib keçini o qədər öpüb və “noğul” yedirdib ki, bir-iki gündən sonra keçi mərhum oldu, amma buynuzlarını gümüşə tutub asdılar səqqaxanadan; hər ziyarətə gələn səcdə eləyir. Əgər bir kəs İsfahanda cürət edib deyə ki, “Mənim bu ziyarətgaha etiqadım yoxdur”, – onun atasını yandırarlar. Budur, əzizim, bizim işlərimiz!.. Biz eşidəndə ki, ingilis hökuməti istəyir İsfahanı sahiblənsin, təəccüb edirik və rəncidə oluruq və küsürük və deyinirik və yalandan qüssə edirik və doğrudan atılıb düşürük. Amma heç ayna qabağında durub İsfahan papaqlarımıza baxmırıq, baxanda da gülmürük, güləndə də ağlamırıq. Ağlayanda o qədər ağlayırıq ki, məhərrəmdən başlamış Bakının “İttihad” mədrəsəsində novruz bayramına kimi ağlayırıq. O qədər ağlayırıq ki, bəsirət gözlərimiz tutulur. Bir salavat göndər, bir əhvalat da nağıl edim. (Mabədi var). Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 mart 1910, №12 * * * Əmali-mahi-rəməzan 1900-cü ilin rəməzan ayının üçüncü günü Gəncədə axşama iki saat qalmış getdim məscidə. Axund Molla İsmayıl Həsənzadə minbərin üstündə oturub belə moizə buyururdu: “Dər bəyani-əmali-mahi-mübarək. Bəli, hər ge dər şəbi-seyyümi-mahi-rəməzan qüsl künəd dər nəhri-cari və səy kəf ab bər sər berizəd, ta mahi-rəməzane ayənde flan və flan…”. Cəmaət axundun sözlərini eşidib bərk yuxuya getmişdi; doğrusu, mən bir az başa düşmədim, çünki avam adamam, savadım-zadım yoxdur və çox istəyirəm ki, axund fərmayiş etdiyi sözləri başa düşüm; bəs nə eləyim? Xülasə, qaldım məəttəl. * * * Bir qədər dayandım, gördüm ki, Axund Molla İsmayıl məsciddən çıxıb gedir evinə. Öz-özümə belə fikir elədim, “Vallah, nə qədər ağanın dərin mənalı moizəsinə qulaq assam, bir şey qanmayacağam, yaxşısı budur ki, xəlvətcə ağanın dalınca gedim, gizlincə girim ağanın həyətinə, bəlkə bir qaranlıq bucaqdan mısıb qulaq verəm və baxıb görəm ki, rəməzanın gecəsini axund özü necə keçirdir və nə tövr ibadət edir ki, mənə də dərs olsun. Elə necə ki, xəyalımda qoymuşdum ki, elə də oldu: ağanın dalınca yavaşca küçə qapısından girib özümü verdim armud ağacının dalına. Ağa girdi otağa, on-on beş dəqiqədən sonra azan deyildi: “Bismillahi rəhmanir-rəhim. Hər ke dər vəqti-iftar in duara bexanəd, xuda əta künəd bəy səvab hər kəsira ki dər in ruz ruzə daştəəst…”. Axund Molla İsmayıl duanı oxudu ki, cəmi oruc tutanların səvabını alıb ona versinlər. Müxtəsər, bir-iki saat keçdi. Amma hava soyuq idi, bərk üşüyürdüm. Bir qədər də keçəndən sonra gördüm ki, axund molla İsmayıl əbasını örtüb çıxır küçəyə. Mən də onun dalınca çıxdım ki, rəməzan gecəsinin əmalını təkmil öyrənim. Axund gedir, mən gedirəm. Bir böyük imarətin qapısına yetişib axund girdi içəri, mən də istədim girəm, qapıda duran xidmətçilər qoymadılar. Məlum oldu ki, bura qubernator Lotsayovun evi imiş. Qulluqçuların hərəsində on dörd şahı üç qəpik rüşvət verdim, soxuldum həyətə və akoşkadan gördüm ki, Axund Molla İsmayıl Həsənzadə həzrətləri qubernatorun otağında əyləşib çay içir və qubernatora bu sözləri deyir: “Qubernat sağ olsun, mənim nə qədər ki, canım sağdır, hökumətə ixlas ilə qulluq edəcəyəm. Və əvvələn bunu lazım bilirəm cənab qubernata ərz edim ki, bizim Gəncə müsəlmanları dövlətimiz əleyhində bir para pis fikirdədirlər və hətta çoxluca pul yığıb Osmanlıya, Nəcəfə və Əfqanıstana göndəriblər və Məhəmməd əfəndinin təht-idarəsində olan “Məktəbi-xeyriyyəni” də o qəsdlə açıblar ki, gələcəkdə öz bəd fikirlərini layiqincə əmələ gətirə bilsinlər”. * * * A başınıza dönüm, mən bir qərib adamam, özüm də qorxaq. Qubernat bu sözləri eşitcək xidmətçilərindən birini çağırıb bilmirəm nə dedisə, bir də gördüm ki, deyəsən dünya və aləm bir-birinə dəydi. Sonra məlum oldu ki, haman gecə qəflətən qoşun tökülüb məscidi əhatə edib, cəmi tələbələri heyvan kimi doldurub odun anbarına və məscidi axtarandan sonra nə ki, quran-kitab var idi, meşoklara doldurub saldatlar aldılar dallarına və götürüb apardılar. İyirmi dörd evin uşaqları bisahib qaldı və neçə-neçə övrət-uşaq qorxudan tələf oldu. Sabahısı günü məktəbi-xeyriyyəni də hökumət bağladı. Əgər bu məktəb xudanəkərdə yaşasaydı, indiyədək buradan beş yüz müəllim çıxmışdı. * * * Gəncədə məscid axtarılandan sonra və “Məktəbi-xeyriyyə” bağlanandani sonra camaatın qorxusundan hacı Molla İsmayıl dəxi Gəncədə baş saxlaya bilmədi, çünki bir tərəfdən yoldaşı Atakişi baş götürüb qaçdı, bir tərəfdən də qayınatası Hacı Seyid Bağır Xorasanda idi, buna da əli çatmadı. Odur ki, Axund Molla İsmayıl – danosçuların padşahı – əlacsız qalıb günlərin bir günü xəlvətcə Gəncədən baş götürüb qaçır Vladiqafqaza. İndi mən də müsəlman qardaşları and verirəm Baği-şimal müctəhidi hacı molla Barat axundun “Həblül-mətin” müdiri Müəyyüdilislam barəsində olan əqidəsinə ki, mənim bu sualıma Orbenburqda çıxan “Din və meşə” jurnalında cavab versinlər ki, aya, yer üzündə bir tayfa tapıla bilərmi ki, Molla İsmayıl Həsənzadə kimi din və millət xainini öz içinə qəbul eləyib öz əli ilə başını açsın tutsun bu dəlləyin qabağına və desin: “Qırx başımı?”. * * * Bəradərim, düz yol birdir: əgər haqqı axtarırsan, götür yaz gəncəlilərdən xəbər al gör, düzdürmü biz yazdıqlarımız, ya yalandır. Əgər doğru olsa, – bizə iman gətir, əgər yalan olsa, dəxi niyə ürəyini sıxırsan: bizi ki, kafir qələminə verirsiniz. Biçarə iranlı oxucularımız! Bu behişt əhlləri bir yer tapa bilmirlər ki, orada “kafirə” rast gəlməsinlər; Əhməd Kamal da hələ bu tərəfdən çıxdı. Yazıqlar. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 21 mart 1910, №12 * * * Paklar “Məkkeyi-mükərrəmdə, Səfa ilə Mərvə arasında, Mədineyimünəvvərədə küçələrdə iki nəfər hacı gördükləri ədəmi-nazafəti elə bir lisani-təəssürlə anlatıyorlardı ki, ciddən dilxun olmamaq qabil deyildi”. Bu sözlər yazılıb İstambulda çıxan “Tənin” qəzetinin 559-cu nömrəsində və mənası budur ki, iki nəfər hacı, Məkkədə və Mədinədə gördükləri çirki və zibili eli bir dil ilə nağıl edirlər ki, müsəlmanın qəlbi qan ilə dolur. Yenə “Tənin” deyir: “Əhvali-ruh üləması bir adamın qəlbini, ruhunu, mahiyyətini anlamaq üçün onun iqamətgahını görmək pək müfid olduğunu söylərlər. Bir millətin qabiliyyət və mənəviyyatını anlamaq üçün şəhərlərini görmək və şəhərlərinə görə haqqında hökm vermək icab etsə, əcəba bitərəf müşahidlərin nəzəri-imtahanına nə yüzlə çıqacağız? Bütün dünyanın müsəlmanlarının ən şərif, ən müqəddəs bir ziyarətgahı olan mübarək şəhərləri oylə ədəmi-nəzafət içində buraxırsaq, bizə nə deyərlər? Nə desələr haqları olmaz?..”. Bu sözlərin mənası budur ki, yer üzünün cəmi müsəlmanlarının ən müqəddəs bir ziyarətgahı bu tövr çirk içində qalıb ətrafı üfunətləndirəndə, gör elədə bu millətin evi, həyəti, küçəsi və hətta məscidi nə halda olmalıdır? Biz öz tərəfimizdən bunu ərz edə bilərik ki, cənab “Tənin” hələ uşaqdır və Məkkədən, Mədinədən belə xəbərlər eşidəndə çox təəccüb eləyir və bir az da hirslənir, amma bunu bilmir ki, dünyada hər yanda, hər məmləkətdə ki, bir müsəlman şəhəri var, ora bir zibilxanadır. Mən mərc gələrəm və gözü bağlı bir şəhərə, ya kəndə daxil olanda bilərəm ki, burada yaşayanlar “pak” müsəlmanlardır, ya murdar rus, gürcü və ermənilər. Qoxu gələndə bilərəm ki, bura müsəlman məkanıdır və gözümü açıb görərəm ki, hər divarın dalında övrət-uşağın qabağında əlində aftaba bir qırmızısaqqal əyləşib. Bura müsəlman vilayətidir. * * * “Tənin” indi dediyi söz həmin sözdür ki, biz 7-ci nömrədə “Nəcasət” məqaləsində demişdik. Biz o vaxt yazmışdıq ki, küçə və bazarımız qoxur; indi də “Tənin” deyir ki: “hətta ən şərif bir ziyarətgahımız olan mübarək şəhərlərimiz qoxur”. Amma yazıq “Tənin”in hələ Məşhədi-müqəddəsdən xəbəri yoxdur. Ax, biçarə! Bir gəl səni aparım Xorasana, orada gör nələr var. Götür qələmi yaz! Əvvəl başdan yaz ki, “ay türk qardaşlar, gəldim çıxdım Məşhədi-müqəddəsə və maşallah, buraları təmiz işıq, pak və tərəqqinin ən yuxarısında gördüm və buna da səbəb müctəhid Mirzə İbrahim Kosadır”. O vədə mən deyəcəyəm ki, “yox, səhv edirsən, o deyil, Fazili- Səbzəvaridir”. Birdən baxıb görəcəksən ki, birisi sol tərəfdən çıxıb deyir ki, “xeyr, Xorasanın abadlığına bais – mənəm!” A gədə, bu kimdir? Bu da Hacı Mirzə Məhəmməd Sərabidir. Bəli ağa, əfv elə, qanmamışam, bağışla. Amma bir az keçəcək, sağ tərəfdən biri çıxacaq və deyəcək ki, “Xorasanı Frəngistana yetirən mənəm!”. A gədə, bu kimdir? Bu da Ağayi-Seyid Əli Sistanidir ki, Kəlatda əyləşir. Xub, günahımızdan keç, bir qələtdi elədik: bundan sonra təklifimizi bilərik. – Pəh, baba, bəs məni niyə yazmırsınız ki, mən olmasaydım, indi əcnəbilərin əsgərləri tökülmüşdü vətənimizə. – Bəli, ağa, bağışla, sən kimsən? – Mən də Türbətli Ağa Şeyx Hüseynəm. – Xub, nə eybi var, səni də yazarıq. Xülasə, elə ki qələmi götürdün əlinə və bir şəhərə daxil oldun və istədin biləsən ki, qoxu hansı tərəfdən və haradan gəlir, o vaxt Tiflisdə həftədə bir dəfə çıxıb müsəlmanları güldürən “Molla Nəsrəddin”ə bir kağız yazasan və saniyən əgər əhvalatın tərəfra xastə başid, məruzizəmir-münir-cənab ali budə midarəd ki, lillahil-həmd vəlminnə… Bəndə dəxi bilmirəm nə deyim; ancaq bunu deyə bilərəm ki, işlər xarabdır!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 4 aprel 1910, №13 * * * Nadirül-vücud Bu yavıqlarda bizim sahibmənsəblərdən birinin ölüm xəbərini qəzetlərdə oxuduq. Məlum şeydir ki, cəmi yaranmışlar öləcəklər; torpaqdan xəlq olunanlar yenə axırda torpağa qayıdacaqlar. İnna lillahi və inna ileyhi raciun. Öləcəklər padşahlar, öləcəklər gədalar, öləcəklər abidlər, öləcəklər kafirlər və lakin zamani ki, başmaqlar gəldi ortalığa və mizantərəzi quruldu, – o vədə mən sənin kefini xəbər alacağam. Əzizim, indi sənnən işim yoxdur, indi dövran sənindir; ye, iç, otur ali imarətdə! Amma görərəm, görərəm, halını görərəm, bəradərim! Bunu bil ki, o vədə peşimanlıq bir səmərə bağışlamaz, necə ki, vaizişəhir buyurublar: Cəhd kon dil zində gərdəd, tən çe arayi bezər? Mürdəra sudi nədarəd guri pür nəqşü nigar. Amma mən yenə başa düşmədim ki, bu yavuqları vəfat edən bir vücudun barəsində niyə o qədər çığır-bağır saldılar. Mərhumun adını qəzetlərin birində qoymuşdular: “Nadirül-vücud”. Lüğəti açıb baxdım, gördüm “nadirül-vücud” o şəxsə deyirlər ki, millət yolunda heç bir əlahiddə səy və qeyrət göstərməyə və “bir kəs məndən inciməsin” – deyib ömrünün əvvəlindən axırınadək çalışmalı yerdə, rahat otura evində və öləndə də Qafqaza elə şöhrət sala ki, xalq onu doğrudan da millət mücahidi hesab edə. * * * Nadirül-vücud bu imiş. Mərhumun ruhundan üzr istəyib və qohum-əqrəbasına sərsəlaməti deyib keçək mətləbə. Mən belə görürəm ki, camaatımızın içində mollaları çıxandan sonra, tərəqqi və maarifimizi təxirə salan haman ağayi-möhtərəmlərdir ki, bu yavıqlarda vəfat elən “nadirül-vücuda” oxşayırlar. Avam camaat nə qanır? O da baxır əvvəl mollalarına və seyidlərinə, görür ki, Seyid Məhəmməd Şirvani çıxıb minbər üstə və deyir: bir gün Musa Allah-taala dərgahından istida elədi ki, cəmi qəzet yazanların barmaqlarını şil eləsin. Bir gün gözlədi, Allahdan cavab gəlmədi, iki gün gözlədi, Allahdan cavab gəlmədi, axırı Musa əleyhüssəlam səbr edə bilməyib, başlayıb Aşqabadın küçələrini gəzməyə ki, zehni bir az açılsın və Yaşkanın padvalının bacasından baxıb görüb ki, Seyid Məhəmməd Şirvani əyləşib, qabağında bastırma kabab və bir uzun ərizə və o ərizədə yazılıb ki, flan qəzet yazan-kafirdir; ondan ötrü ki, dinə sataşır, Molla İsmayıla sataşır, Seyid Məhəmmədə sataşır. * * * Əgər Aşqabadda Seyid Məhəmməd Şirvani bir belə qonaqlıq tərtib edə, əvvəl-qabaqca bastırma kababını yeyib haman təkfir ərizəsinə qol qoyanlar olacaqlar Aşqabadın “nadirül-vücud” ağaları, ondan sonra: Molla Xoruzullah, Molla Müseyyib, Molla Heydər Quliyev, Hüseyn Zal, Ömər Xoca, Kərbəlayı İbad qəssab, Hacı Əbduləli hamamcı və cəmi behiştə gedənlər. Bunun səbəbi nədir? Səbəbi budur ki, bu vücudlar əgər istəsələr Seyid Məhəmməd Şirvaninin xilafına getməyə, o da avam camaatı başına yığıb bunları kafir qələmə verəcək ki, nüfuzdan düşsünlər. “Dəxi nə işim var, qoy canı çıxsın, kaş mən rahat olum”. Vladiqafqazda hətta “ədib”lərimiz Molla İsmayılın səsini eşidəndə siçan dəliyini satın alıb konsulxanalarda gizlənirlər. Söz yox, axırda bu ağaların adını millət mücahidi qoyacağıq ki, bu, ədəbli dolanıb və hicab məsələsi barəsində mollalara “bəli, bəli” deyib.Amma bunu lazımdır nəzərə almaq ki, məsələn, Gəncədə, yəni müsəlmanların Oksfordunda bu qədər oxumuşların varlığı ilə heç bir kişi öz övrətilə cürət eləyib küçəyə çıxa bilməz: məsələn, Molla İsmayıl Həsənzadə kimi bir molla, məhərrəmdə minbərdə qaradovoya dua eləyəndə bir “millətpərəst” haman mollaya bir söz demir ki, “mollalar və camaat məndən inciməsin”… Lənət şeytana! “Nadirül-vücud”un mənası bizim lüğətdə bu idi ki, ərz olundu. Əgər özgə bir mənası da var, - qoy bilənlər desinlər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 aprel 1910, №14 * * * Kimlərdir? Kimlərdir rus qoşununu indiyədək İranda saxlayan? Mən deyəcəyəm: “Belə bizim başı əmmaməli müctəhidlərimiz və övladi-peyğəmbərlərimiz” amma sən deyəcəksən: “Yox”. Mən deyəcəyəm “hə”, sən deyəcəksən “yox”. Bundan nə çıxacaq? Mən belə deyəcəyəm, sən elə deyəcəksən. Yaxşısı budur, əzizim, bir az hövsələni dər, mən nağıl edim, sən də qulaq as, dəxi niyə ürəyini sıxırsan? * * * Bismillahi-rəhmanür-rəhim, xeyrətün min Allahül əzizül-həkim liflan binflan. İranı istəyən qardaşlara məlum olsun ki, rus vəziri-muxtarı Tehranda məclisi-məbusana qəti surətdə vədə vermişdi ki, həmin ayın 25-də rus qoşunları İrandan çıxacaqlar, əgər bir yanda iğtişaş-miğtişaş olmasa. Yəni bircə şərtlə: iğtişaş olmasa. Çox əcəb, yəni iğtişaş nə bir çətin işdir? Sən bircə iğtişaş deyirsən, amma əgər meylin çəkir, mən Rəşt kimi bir böyük şəhərə od vurum, həmi minlərcə övrət-uşaq od içində külə dönsün, həmi rus qoşununa yenə İranda qalmağa bəhanə olsun. * * * Bu gözəl tədbiri tökənlər, bu planı çəkənlər olublar Rəştdə iki nəfər şəxs ki, adları: 1. Rus təbəəliyin qəbul edən məşhur qaziyi-şəriətmədar, 2.Peyğəmbər övladı seyid molla Məhəmməd. Mənə həmişə deyərdilər ki, Nəcəfdə “darülfünun” qurtaran üləmamız və müctəhidlərimiz incinar dərsi də oxuyurlar, mən inanmazdım. Səbəbi budur ki, orada təhsil tapanların yüzdə doxsan doqquzu əllərinin barmaqlarını düz sayıb başa çıxa bilmirlər. Amma, söz yox, hamı oxuyan Molla Pənah olmaz; yəni insafən, ağayi-şəriətmədar və seyid molla Məhəmməd çəkdikləri plana baxanda insan deyə bilmir ki, bunlar incinar deyillər və Vladiqafqazın təzə konsulunun yerinə olsam, bu ağalara təklif edərəm Petrovsk şəhərinə ki, vaxtı tamam olmamış biletləri təzələməyə əncümənin palazlarını Qafqaza aparmağa plan çəksinlər ki, camaat mane ola bilməsin. * * * Rəşt yanğınının planı Ağayi-şəriətmədar və ağayi-molla seyid Məhəmməd Rəşti yandırmaq üçün belə bir gözəl plan çəkmişdilər ki, şəhərə dörd tərəfdən od vurulsun və qəsdi əmələ gətirmək üçün xainlər üç dəstə olmuşdular. Əvvəlinci dəstədə iş görənlər bunlar idi: Sərdar Əmcəd, şəriətmədar və molla seyid Məhəmməd; ikinci dəstədə iş görənlər: sabiqdə Rəşt mücahidi seyid Abbas, faytonçu Muxtar, maştağalı faytonçu Məşədi Baqi və Cəfər; üçüncü dəstə: İranın bakir adamlarından iki yüz veyl və bambılı. Nə tövr olursa haman gecə nəzmiyyə hakimi Siddiqül-Hərəm irticaiyyunların bu tədbirindən xəbərdar olur və bir neçəsini həbs edir; molla seyid Məhəmmədi göndərir Tehrana, amma şəriətmədara bir söz deyə bilmir; çünki təzəlikdə rus rəiyyəti olubdur. Xülasə, axırı xeyir oldu və hərçənd xainləri hakimi-nəzmiyyə tutub həbsə göndərmişdi; amma rus təbəəsindən Hacı Rüstəm Babayev gedib hamısını həbsdən qurtardı. * * * Mənim hərdənbir qulağıma bir belə söz çatır ki, guya Molla Nəsrəddin mollaları istəmir və söz axtarır ki, onlara dolaşsın. Mən bunun cavabında ərz edirəm ki, səhərlər yerimdən duranda əbədən o xəyalda olmuram ki, bir mollaya sataşım, bir mollanı pisləyim. Poçtdan kağız alıb oxuyaram və görürəm ki, mollalar, seyidlər, şəriətmədarlar istəyirlər İranı yandırsınlar, bu xəbərləri də bizə yazanlar İranı dost tutan qardaşlarımız və xeyirxah müsəlmanlarımızdır. Nə cür yazmayaq? Yoxsa, bizim qəsdimiz o deyil, bigünah bəndələrin adını nahaq yerə çəkib, onlara böhtan deyək. Axund molla İsmayıl Həsənzadə Vladiqafqazda məscidin iki dükanını sahiblənib deyir ki, “məscidin malı bircə mollaya halaldır, qeyrilər yox”. Bunu eşidəndə biz də götürüb yazırıq: Mürəbbe Onun üçün uymaz qeyriyə könlüm Bir əcəb molladır mənim sevdiyim. Molla nədir, seyid nədir, mələkdir, Hamıdan əladır mənim sevdiyim. Saqqalı sünbüldür, yanağı lalə, Özü də bənzəyir vəhşi çaqqalə, Qulaqları uzun, gözü piyalə, Millətə bəladır mənim sevdiyim. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 may 1910, №16 * * * Etidaliyyun Qorxma, osmanlıca yazmıram! Öz dilimizdə yazacağam. Yoxsa başdan “Etidaliyyun” sözünü görüb elə xəyal elərsən ki, biz də “osmanlılaşdıq”, yəni “ərəbləşdik”, yəni mötəbər qələm sahiblərinin cərgəsinə soxulduq. Maşallah, qəzetlərimizi görəndə adamın “tamahı” düşür: lap elə bil ki, təzə Osmanlıda çıxan “Hikmət” qəzetidir ki, mərhum Məlkümxan deyən kimi, maşallah adını da oxumaq olmur ki, biləsən bari nə qəzetidir. Bəli, yenə Osmanlı padşahının tərifi başlanır. Nə olar, qoy başlansın. Amma dəxi demə ki, “dünyanın yox yerdən vücuda gəlməyinə bais sultanımızdır”. Və bir də mən bilmirəm ki, bu təşvişə səbəb nədir və bilmirəm kim sənin sultanını pisləyir ki, sən ona rədd yazırsan və bu tərifi və təhsini kimə yazırsan? * * * İndiyə kimi yuxarıda dediyim sözlər “min babət” heçdir; o sözü ki, doğrudan və ciddən yazmaq istəyirəm, yəni zarafatı kənara qoyub yazmaq istəyirəm, o sözlər haman aşağıdakı sözlərdir ki, indi ərz edirəm. Əgər İranı bir dəqiqəliyə Avropa ilə tətbiq eləsək, yəni tutuşdursaq, çox məzəli nəticə qabağımıza çıxar. Məsələn, bu cür danışaq: necə ki ağalara məlumdur, Avropada hər nə qədər firqə var, hər nə qədər məslək və əqidə əmələ gəlir – bunlar hamısı bir cür qayda və qanun ilə başa gəlir; yoxsa başı çuvaldan deyil. Amma İranda bunlar ittifaqi bir şeydir: bir gün flan ağa flan məclisdə plovdan qabaq bir söz fərmayiş edib, dəxi qurtardı getdi. – Yəni bu sözü ağa fərmayiş elədi? – Bəli, bəli. – Yəni sən öz gözünlə eşitdin? – Bəli, bəli. – Yəni sən öz qulaqlarınla gördün? – Bəli, bəli, səhihdir. * * * Demək olar ki, indi İranda papaqların fasonu o qədər artıq deyil, nə qədər ki, cürbəcür məsləklər moddadır; məsələn, məşrutəpərəst, məşruəpərəst, inqilabiyyun, ictimaiyyun. Çox gözəl, indi siz məgər bilirsinizmi ki, iranlı, məsələn, “ictimaiyyun” deyəndə nə demək istəyir? Məgər iranlı məşruə ilə məşrutəyə təfavüt qoyur? Xeyr, qoymur və çox yaxşı eləyir ki, qoymur; çünki təfavüt qoyanlar da heç özləri bilmirlər ki, niyə təfavüt qoyurlar. Yenə sözümüz burada deyil; sözümüz buradadır ki, qoy neçə-neçə firqə olur-olsun, neçə məslək olur-olsun, lakin bu məsləklər haradan baş verir, – mən onu bilmək istəyirəm və hünər istər ki, bir Allah bəndəsi məni başa sala, görəm ki, bu məsləklər haradan törəyir? – Hələ gözün aydın olsun! – Hə, nə var? – Nə olacaq, canına sağlıq. Deyirlər İranda bir firqə də əmələ gəlib. – Sən Allah? – Vallah. – Onun adı nədir? – Etidaliyyun. Doğrudan, lap elə bil ki, Avropadır; elə bil ki, məsələn, Almaniyada Marksdır. Haman Marks ki, ictimayyun-amiyyun məsləkinin banisi və atası hesab olunur. Doğrudan, bu İranda dəxi nələr qaldı ki, baş verməmiş olsun?! Heç Almaniyadan geri qalmır. İndi mən axır müntəzir qaldım! Axır bir de görüm ki, bu təzə firqənin yaradıcısı kimdir? Yəni kimdir etidaliyyun firqəsini icad edən? Tehranda Vəzirzadə və kargüzar Rəhimzadə cənabları, Təbrizdə də Siqətül-islam həzrəti-aliləridir. İndi görək bu firqənin məramnaməsi nədir. Əvvəl bu lüğətə baxaq: “Etidaliyyun – “dal” sözündən əmələ gəlir. Məlumdur ki, mollaların yan ciblərindən savayı, bir dənə gizlin dal cibləri də olur. Cəmiyyəti-xeyriyyəyə, ya maarif işlərindən ötrü pul yığanda mollalar əllərini yan ciblərinə salıb və ciblərinin torbalarını çıxarıb çörək qurusunu silkirlər divarın dibinə və and içirlər ki, “vallah, bir qəpiyim də yoxdur”. Amma pulları dal ciblərində gizlədirlər. Odur təzə firqənin adını qoyublar “etidaliyyun”, yəni camaatın pulunu dal ciblərinə qoyanlar. Vallah, o qədər sözüm var ki, qorxuram hamısını yazam, çox uzun ola. Burada pis adamlara bir lənət oxuyub durub yataq; çünki gecənin yarısıdır. Ya Allah… Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 1910, №17 * * * Hacı İbrahimov “Rusiyada Əbdürrəşid İbrahimov həzrətlərini tanımayan kimsə yoxdur”. Bu adamın barəsində Əhməd bəy Ağayev belə deyir. Və belə deyəndən sonra başlayır hacının hünərlərini və xidmətlərini birbir saymağa. Məsələn, İstambulda “Əsrari-Qasimi” elmlərini oxuyub qurtarandan sonra gəldi Peterburqa və başladı “Ülfət” qəzetini çıxartmağa. Axırda baş götürüb getdi Yaponiyaya və orada 35 nəfər məbus və mühərrirlərdən və vəzirlərdən islam dininə çöndərdi. Elə az qalmışdı ki, Yaponiya imperatoru da islamı qəbul edə ki, dəxi İbrahimov istixarə eləyib, artıq qala bilmədi və oradan düz Məkkəyə tərəf yola düşdü və “Tərcüman” qəzetini elə indiyədək təəccübdə qoydu ki, aya, görəsən, İbrahimov yaponlarla hansı dildə danışırdı; çünki İbrahimov öz dilindən savayı bir qeyri dil bilmir, yaponlar da müsəlmanca bilmirlər. * * * Bunların heç birini mən hesaba qoymuram. Allah şahiddir ki, Əbdürrəşid İbrahimovu Rusiyada tanımayan yoxdur. Amma söz burasındadır ki, əgər sən elə belə deyib dursan, mən də deyərəm ki, İranda şeyx Fəzllulahı da tanımayan yoxdur. Ya gərək sözünü geri götürəsən, ya da gərək mətləbi açasan; yoxsa İstambulda təhsil tapmaq, sonra “Ülfət” qəzetini çıxartmaq və sonra da “Bəyanül-həqq” qəzetinə müxbirlik eləmək artıq bir iş deyil. Mömin qardaşlardan təvəqqə edirəm: bir dəqiqəliyə dünya işlərini nəzərdən salıb, fikirlərini versinlər keçəcəyə. Və yada salsınlar Rusiyanın əvvəlinci “duma” məclisini ki, Qafqazdan Peterburqa bizim də bir neçə vəkillərimiz gedib, orada bizim dərdlərimizi ortalığa qoyub danışırdılar. Və günlərin bir günü dumada övrət məsələsi ortalığa qoyulur, müsəlman məbuslarından bir nəfər müsəlman övrətləri üçün də müsavat tələb edir ki, kişilərlə övrətlərin hüququ bərabərləşsin. Bu söhbəti eşidir “Ülfət” qəzetinin sahibi cənab İbrahimov və eşidən tək götürüb qəzetində yazır ki, “Bakı vəkili cənab Əliyev dumada xilafi-şər söz danışıb və övrət məsələsi barəsində belə və belə rəy verib. Gərək o vəkili müsəlman qaydasınca səngsar etmək”. “Ülfət” qəzetinin bir nüsxəsi gəlib çıxır Şamaxıya və həmin gün şəhər bir-birinə dəyir və Peterburqa teleqram çəkilir ki, “vəkilimiz danışan sözə biz razı deyilik; əgər sözünü geri götürməsə, şəhərə qayıdanda Girdmançaya basıb boğarıq”. Allah şeyx Fəzulullahı salamat eləsin! * * * Budur haman hacı molla Rəşid İbrahimov və hər kəs mənim sözlərimə inanır, insansın, hər kəs inanmır, and olsun “Güllük” məscidindən dörd ədəd xalça oğurlayıb, Nuxaya aparanda tutulub Car qalasına göndərilən molla Alışan əfəndinin kardon papağına ki, bu dediklərim başdan axıradək düz və doğrudur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 may 1910, №19 * * * Şeyxülislam Mərizxana elə bir yerə deyirlər ki, orada naxoşlar müalicə olunur. Yevropada mərizxana çoxdur, amma İranda və müsəlman məmləkətlərində yoxdur və bunun da səbəbi var; səbəbsiz dünyada heç şey yoxdur. Səbəbi odur ki, əcnəbilər naxoş olanda onlar mərizxanaya və təbibə möhtac olurlar, amma müsəlmanlar naxoş olanda çağırırlar cindar Seyid Bağırı, o da naxoşun qabağında bir tas qurur, içinə su tökür və bir yazılı kağız salır və üfürə-üfürə başlayır oxumağa: “Bağladım, bağladım, çıxın cinlər, şəyatinlər”. Bu cindar işini tamam edir və pulunu alıb gedəndən sonra Qışlaqlı cənab filosof Baxış daxil olur və əlini cibinə uzadıb dərmanlarını çıxarır və bir-bir naxoşun qabağına açıb başlayır tərifləməyə: “Bad zəncburya, quş üzümü, toxmi-xərdəl, inəbüləq-ləb, cövzi-hindi, qaqleyi-kübar, qaqleyi-süğar və dörd dirhəm dərdi mülki-ərzəq. Bunları qarışdırıb naxoşa verəndən sonra nə olsa, haman saat kəsəcək”. Budur mərizxana, budur müalicə, budur təbib. Yoxsa Yevropada bir böyük imarəti mətəl eləyirlər və başdan-başa qravat düzürlər və dünyanın zəhərli və acı murdar davalarını gətirib ortaya yığırlar, çağırırlar binamaz həkimləri və naxoşları doldurub həftələr ilə, aylar ilə orada saxlayırlar ki, nə var, nə var “biz bu naxoşlara müalicə eləyirik”. Əvvələn, canı çıxsın naxoşun əgər azarlıdır, getsin özünə davadərman tapsın. Əgər mərizxana yaxşı zaddır, nə səbəbə Təbrizdə, Tehranda, İsfahanda yoxdur? Əgər yaxşı zaddır, nə səbəbə Nəcəfdə və Kərbəlada yoxdur? Müctəhidlərimizin varlığı ilə küçədə bir bisahib müsəlman düşüb vayıldayanda bir yer tapılmaz ki, biçarəni aparıb orada müftə müalicə eləyib yemək-içmək verələr. Hansı müctəhid bir belə savab işin dalıyca olub? Elə hey qüsl, qüsl, qüsl, heyz, heyz, heyz, nüfas, mütə, feyz, huri, səvab, ibadət, axırda genə qüsl. Şabanın 15-də Rəştdə mərizxananı açanda mən o vədə dedim ki, “ay balam, özünüzü ələ salmayın, əvvəl bir siz xalqı başa salın görək, bu mərizxana lazımlı bir şeydirmi, yoxsa yox ”. Mənim sözümə o vədə qulaq asan olmadı. Qulaq asmadılar, özləri də peşiman oldular, çünki cindarlarımızın və dua yazanlarımızın bərəkətindən heç kəs mərizxanaya meyl və rəğbət göstərmədi, heyətin üzvlərindən heç kəs üzvlük haqqını vermək və hətta şeyxülislamın yanına gedib beş tümən üzvlük haqqını istəyəndə cavab verdi ki, “itilin, itilin, mən də Şuşa naibi deyiləm ki, gecə-gündüz keyflənəm və rəiyyətlərdən zornan aldığım pulları şəraba verəm (pinəçi Ağabaladan üzr istəyirik ki, naibin adını çəkdik). İtilin, itilin. Sizin mərizxananız bizə lazım deyil”. Bax şeyxülislam belə olar, nəinki indiki Qafqaz şeyxülislamı kimi ki, oturub özünə iş axtarır ki, hə nə var, götür qazilərin hamısına kağız yaz. Hə, nə yazım? Yaz ki, hər kənddə gərək bir məktəb açılsın. A qardaş, hər kənddə də bir məktəb olar? Vallah, lap elə urus işinə oxşadı. Bir bax gör, həyə bu yaxşı işdir, hansı müctəhid bir belə işə fitva verib? Əgər Fazili-Dərbəndi verib-hanı Dərbənddə məktəblər? Əgər ağayi-Şirazi verib-hanı Şirazda məktəblər? Qüsl, qüsl, heyz, heyz, siğə. məhərrəm, savab, huri, qılman axırda genə qüsl. Axırda genə qusl. Mən ölüm ürəyini sıxma. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 16 may 1910 19 * * * Helmi Paşa Xəyalım möhtərəm oxuculara artıq başağrısı vermək deyil. Onsuz da hava istidir: nə uzun-uzadı yazmağa damağım var, nə uzun-uzadı oxumağa xalqın həvəsi var. Bir neçə söz müxtəsər ərz edib, qoyacağam qələmi yerə. * * * Bircə bunu soruşmaq istəyirəm: nə əcəb Rusiya hökuməti razı oldu ki, Helmi paşa Rusiyanın müsəlman şəhərini gəzib dolansın, müsəlmanlarla görüşüb danışsın? Qəzetlərdən məlum oldu ki, Helmi paşa Peterburqun müsəlman camaatının içində oldu, onlarla qonuşdu, sonra Moskvaya, Kazana, Orenburqa və Samaraya getdi və müsəlmanların başçılarının məclisində söhbətlər elədi, nitqlər oxudu. Buna nə əcəb Rusiya hökuməti razı oldu? Cavab. Cavabı budur ki, Helmi paşanı Rusiya hökuməti yaxşı tanıyırmış və Stolıpin bilirmiş ki, bu kişi müsəlmanlara nə danışa bilər. Belə olanda nəinki Rusiya dövləti Helmi paşanın səyahətinə mane olmazdı, bəlkə əli ilə bir şey də verərdi ki, bu səyahət baş tutsun. * * * İndi biz bilirik ki, Helmi paşa Peterburqda nə danışıb; biz bilirik ki, Peterburq darülfünununda hüquq elmi oxuyan bir müsəlman qızına Helmi paşa nə söyləyib; biz bilirik ki, Kazan şəhərində müsəlman xatunlarına Helmi paşa nə deyib. Babalı Əbdürrəşid İbrahimovun boynuna, əgər rəvayət doğru olsa, halal olsun Helmi paşaya o çörək ki, müsəlmanların səmimi dostu “Novoye vremya” qəzetinin sahibi Suvorinin xanəsində yeyib. Məlumdur ki, əgər Suvorin bilsə idi ki, Helmi paşa müsəlmanların gözlərinin açılmağına bais olan bir kəlmə söz danışa bilər, nə Helmi paşanı evinə qonaq çağırardı, nə də onun Rusiya torpağına ayaq basmağına izn verərdi. * * * Havalar istiləşib, çox yazı yazmaq olmur. Helmi paşa Türkiyənin sabiq sədri-əzəmidir. Çox əcəb, bəs bunun mənə nə dəxli var? Bəs mənə dəxli yoxdur, niyə damın üstünə çıxıb çığırıb, hələ qonşuları da çağırıram ki, “adə, durmayın, çıxın dama, Helmi paşa gəlir!” Dəxi mənə nə dəxli var, gəlir? Qoy Əbdürrəşid İbrahimov sevinsin. Amma bu gün hava çox istidir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 iyun 1910, №22 * * * İt baxandan Tiflisdə bizim məhəllədə bir bağ var, adı Botaniçeskidir. Kişilər deyirlər ki, bu bağ bahar vaxtı cənnətin bir guşəsinə oxşayır. Amma mən yazıq hələ indiyə kimi bu bağı görməmişəm; ərim qoymur ki, mən oraya gedəm, ərimdən izinsiz də getsəm, yaxşı olmaz; əvvəla ərimi aldatmış olaram, ikinci də ki, ərim xəbərdar olsa, gəlib məni vurub öldürər. Bu bağ bizim evimizin yanındadır. Bahar daxil olan kimi küçəmizdə iynə salmağa yer olmaz. Elə adamdır ki, dəstə-dəstə gəlib qapımızın qabağından keçirlər Bataniçeski bağa. Gedənlərin çoxusu da bizim kimi arvadlardır. Amma müsəlman arvadı deyillər, rus arvadlarıdırlar, erməni, gürcü, yəhudi, firəng arvadlarıdırlar, müsəlman arvadı yoxdur, çünki kişilərimiz bizə izin vermirlər. Bir gün evdə oturmuşdum, gördüm ki, kişi hazırlaşır getsin Bataniçeski bağa, dedim: – Ay kişi, bir məni də aparaydın orada qəribə-qəribə gül və çiçəklərə tamaşa edəydim. Axır deyrilər ki, dünyanın hər tərəfindən bura qəribə-qəribə ağaclar gətirib salıblar. Nə olar ki, mən yazıq da bir oraya gedib tamaşa edəydim. Kişi üstümə elə çığırdı ki, az qaldım özümdən gedəm. İndi daha bilərəm Bataniçeski bağlar biz müsəlman arvadlarının yeri deyil. Həmişə axşamlar camaat yığışıb dolanan vaxt, mən gedirəm qonşumuzda Səkinə bacını götürürəm, gedirik qəbristana, orada qəbrlərin dalına çöküb, bağa tamaşa edirik. Pəh, pəh, pəh, bağ necə bağ! Qüdrətinə şükür ilahi! Ağacların yarpaqları hərəsi bir rəng çalır, güllərin ətri insanı bihuş edir. Belə fikirdə oturub bağa baxanda bir də görürük ki, orada gəzən camaatın içində müsəlman kişisi də görünür. Çox vaxt o kişilərin içində mənim ərim də olur. * * * Axşam qayıdıb evə gələndə deyirəm: – Ay kişi, bir mənə de görüm, niyə bizi qoymursunuz ki, gedək orada gəzək? Biz ki, çarşablıyıq, bizi kim tanıyacaq? Kişi mənə cavab verir: – Çox danışma! Elə onu istəyirsən ki, bir yolluq el içində mənə biqeyrət desinlər? Odur ki, axşamlar Səkinə bacımı götürüb qəbristan bəhanəsi ilə gedirik qəbirlərin dalına çöküb, xəlvətcə bağa tamaşa eləyirik. Pəh, pəh, nə gözəl bağdır. Dünyada nə qədər övrət ki, xəlq olub, cəmisi gəlib ərləri ilə bu bağı gəzib gedirlər. Amma bizim məhlədə ola-ola, biz həsrət qalmışıq və cümə axşamlar qəlbimiz sıxılanda gedirəm Səkinə bacını götürüb gedirik qəbristana it baxandan tamaşa edirik ki, ərimizə biqeyrət deməsinlər.. Amma nə gözəl bağ! Nə xoşbəxt insanlar!… Dəli “Molla Nəsrəddin”, 13 iyun 1910, №23 * * * Bahalıq İstambulda 31 martda vaqe olan iğtişaşın nəticəsidir ki, bütün Türkiyənin hər nöqtəsində bahalıq üz verdi. Nəcəfdən yazırlar ki, cücənin biri bir manatdır. Bu bir aşkar mətləbdir ki, İstambul inqilabına Nəcəf şiələri qarışmaya bilməzdilər: anadan doğma hüriyyətsevən nəcəflilər məşrutə səsi eşidəndən Məcnun kimi divanə olub, əkin-tikinlərini, ev-eşiklərini boşlayıb, düşüblər çöllərə azadlıq axtarmağa. Dəxi evdə kim qalacaq idi ki, toyuqlara dən səpsin və altlarına yumurta qoyub təzə cücə əmələ gətirsin! Sən deyəcəksən – arvadlar. Axı, qardaş, elə sözü danışma. Biçarə Nəcəf arvadları uşaqların tərbiyəsinəmi məşğul olsunlar, camaat işlərinəmi çalışsınlar, ingilis hürriyyətpərəst xanımlarınamı köməyə getsinlər, qız məktəblərimi açmağa qarışsınlar, yoxsa toyuq-cücə saxlasınlar! Vaxtları harada idi?! Budur ki, indi Nəcəfdə cücənin biri bir manatdır və əgər bu cür hesab eləsək, gündə bir nəfər müctəhidin plovuna azından üç dənə cücə lazımdır, – belədə gör yazıq müctəhidlərin xərci nə qədər olmalıdır! Odur ki, Tehran hökuməti bu yavıqlarda özünün onsuz da boş kisəsindən Nəcəf müctəhidlərinə on min tümən cücəplov xərci göndəribdir və hərçənd məclisi-millidə vəkillərin bəzisi bu işi xoşlamayıb, amma bir kəsdə cürət olmayıb dillənməyə. * * * Burada bir şeyə təəccüb edirik. Aya görək müctəhidlər kimya elmini bilirlər, ya yox? Əgər desən ki, bilmirlər, – onda bəs nə bilirlər? Halbuki, ağalar bütün ömrlərini buna sərf edirlər ki, iksir vasitəsilə bir şeyi döndərib özgə bir şey eləsinlər. Fəsli-əvvəl dər iksir və dər on babi-şeş nöqtə göftə mişəvəd. Nöqteyi-əvvəl: iksiri-maülvərd, yəni suyu gülab eləmək; nöqteyidövvüm: iksirül-əsəl, yəni südü bal eləmək; nöqteyi-seyyüm: iksirüddöhn, flan və flan. Allah şahiddir ki, dünyada heç elə elm və fənn yoxdur ki, müctəhidlər onda məəttəl olsunlar. Bəs nə bir çətin şeydir, bir para dəmiri, ya misi götürüb qızıl eləmək? Əgər bir belə iş mümkünsə, dəxi insafdırmı ki, İranın indiki kasıb vaxtında hələ ondan pul da almaq? Doğrudur, Nəcəfdə cücə bahalanıb, cücəsiz plovun da elə bir ləzzəti yoxdur. Çox əcəb, məgər qonşudan oğurlamaq olmaz?! Oğurluq da və quldurluq da bundan yaxşıdır. – Adə, dəli olmamısan ki?.. Nələr danışırsan? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 iyun 1910, №24 * * * Tacül-hac Bəli, buna iyirminci əsr deyərlər ki, Vatikan kimi dağı da tərpətdi. Hünər bircə simsiz teleqraf icad eləmək deyil: hünər bircə havaya qalxmaqda deyil; hünər bu idi ki, katoliklərin bütü mənzələsində olan və İsanın vəkili hesab olunan Rim papaslarının nüfuzunu azaltmaq, katolik ruhanilərin istibdadını pozmaq və biçarə əhalinin boynundan keşişlərin zəncirini qopardıb, inkvizis günlərini min-min nifrətlərlə yad etmək və min-min lənətlərlə rəhmət oxumaq. Belə də oldu. Buna iyirminci əsr deyərlər ki, İspaniyada katoliklərin rişəsini kökündən kəsdi. Avropa ruznamələrini mütaliə edənlər xəbərdardılar ki, bu saat İspaniyada bərk vurhavurdur; baş vəzir Kanalixas kral ilə birlikdə çalışmaqdadırlar ki, lazım olmayan katolik cəmiyyətləri qapansın, katolik məktəbləri ümumi nəzarət altına alınsın, ruhanilərin və qeyri ruhanilərin hökumət yanında təfavütü olmasın, keşişlərdən də ümumi qanunlar üzrə vergi alınsın. * * * Ax, keçən günlər!.. Bir vaxt var idi ki, Rim papasının səsindən Frəngistan və İspaniya dağları titrərdi, padşahlar bac verərdilər, xristianlar uşaqlarının çörəklərindən kəsib papasların sarayı Vatikana hədiyyələr daşıyardılar. Ziyarət günləri qızıl sövqatlar dağ kimi qalanardılar. İsanın canişini – papas yığardı başına on iki nəfər huvariyyun vərəsəsi hesab olunan əshab və ənsarını, yəni on iki nəfər kardinalını və qızıl yüklərinin yarısısını Vatikanın ambarlarına töküb, yarısını da paylardı hüvariyyuna, zəvvarın da hərəsinin əlinə bir tikə induligensiya verib, behiştin yolunu nişan verərdilər ki, tez rədd olub getsinlər. * * * Oxuculardan lotu-lotuyana iltimas edirik ki, bu məqalənin yadigarı üçün, hər kəsə mümkün olsa, Frəngistanın məşhur yazıçı Emil Zolyanın “Rim” adında kitabını tapıb oxusun. Keçək mətləbə. * * * Tarix bunu bizə göstərir ki, maarif artdıqca ruhanilik hörmətdən düşür və təkbətək hər bir Avropa millətini götürsək, görərik ki, elm və fənn meydana gələn kimi ruhanilər aradan çıxıblar. Belə ki, məsələn, Emil Zolyanın kitabları Frəngistanda intişar tapan kimi zehinlər bir neçə ilin içində o dərəcə oyandılar ki, frənglər nəinki Rim papaslarının ziyarətinə getməyi tərgitdilər, hələ bəlkə öz içlərində katolik keşişlərin qalmağını artıq hesab etdilər. Odur ki, iki qonşunun biri – Frəngistan maarif vasitəsilə gözünü açıb, üz qoydu tərəqqiyə, amma İspaniya hələ qalmışdı qaranlıqda; çünki mətbuat hələ tənəzzüldə idi. İyirminci əsrin bərəkətindən, bir gün oldu ki, cəmi ispaniyalılar qırmızı baydaq götürüb, “Yaşasın maarif və puç olsun cəhalət!” – deyib düşdülər küçələrə: hər oğlan və qızın əlində bir kitab və milli marş oxuya-oxuya kitabı yuxarı qalxızıb deyirdilər: “Yaşasın bu kitab yazan əl-alim-əl-kamil və əcəllül-fəzlül mütəkəllimin fil-bəyan və əmələühül-vaizin lil-tiban və əkməlül-mühəddisin beynəl-ənam və əfzəlül-mühəqqiqin fil-islam tacülhac və siracül-vəhhacül-hac Mirzə Möhsün tacül-vaizin Nişaburi ləsəll”, “Yaşasın bu kitabın çap olunmağına bais olan vücudi-şəriflər ki, “dər mətbəeym-cəraidi-”Həyat” və “Kaspi” mütəəliq becənab hacı Zeynalabdin ağa Tağıyev, bəhümmətü ehtimami-müdiri-idarə və kantori-cəraidi-məzkurə cənab Həsənağa Həsənov behilyeyi-təbrəsidəst, 3 səfər, sənə 1324”. * * * Bəli, sənə 1324-də səfərül-müzəffərin 3-də dünya və aləm birbirinə dəymişdi; Rusiyada millətlər baş qaldırıb, özlərinə nicat yolu axtarırdılar, mətbəələrdə gecə və gündüz elmə və fənnə dair kitablar tərcümə olunub çapa verilirdi; həmin günlərin bir günü Mirzə Möhsün adında bir bambılı gəlir “Kaspi” mətbəəsinə və Həsənağa Həsənova deyir ki, “bir kitab yazmışam, kömək elə çap olunsun, ta ki, millətimizin balalarına bir yadigar qalsın”. Çox gözəl, de görək nə yazmısan? Bəli, bax gör nə yazmışam. Cəhəte mali-məsruqə. Əgər kəsi bexahəd ki, peyda künəd, in tilsimi-əzəmra dər həman xanə dəfn künənd (səhifə 252). – Çox əcəb, mən kömək edərəm ki, kitabın çap olunsun ki, millət üçün bir yadigar qalsın. Hacının canı sağ olsun, bir neçə min manatı da qoy bu kitaba xərcləsin. Bu həmin kitabdır ki, bir nüsxəsi gedib çıxıb İspaniyaya, orada oxuyub, birdən gözlərini açıblar və yaxşı ilə yamanı biliblər və həmin tilsim vasitəsilə millətin oğrusu olan katolik keşişlərin yaxasından yapışıb, oğurlanmış olan hüquqlarını geri istəyiblər. Bu haman kitabdır ki, 1324-cü ildə Hacı Zeynalabdin ağanın mətbəəsində Həsənağa Həsənovun hümməti ilə çap olunubdur. Bu haman kitabdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 iyun 1910, №25 * * * Qanlı faciə Yox, əzizim, qanlı faciə bu deyil ki, Daşkənd civarında Gödək qəryəsi əhalisindən 60 yaşlı Canbəy Muradovun 14 yaşında övrəti cavan nökəri ilə qoşulub qaçır və Muradovun bir nəfər qohumu başına 15 nəfər türkmən yığır, gedir qızı və oğlanı tutur, tikə-tikə doğrayır. Xeyr, qanlı faciə bu deyil. Yox, yox, mən ölüm, elə danışma, vallah küsərəm; qanlı faciə bu deyil. Qanlı faciə budur ki, yuxaradakı əhvalatı nağıl eləyəndən sonra idarə tərəfindən yazırsan ki, “Bu uğurda tökülən qanların baisi 12 yaşındakı qızları 70 yaşındakı qoca kişilərə nikah edən mollanümalardır”. Budur qanlı faciə, mənim gözümün nuru. * * * Əgər bu sözləri yazanda huşun başında deyildisə, – sözüm yox; yoxsa qana-qana yazmış olsan, di qulaq as. Dünya yaranandan Şamaxıda şagirdlər müəllimi döyən günə kimi heç bir elə ittifaq düşməyib ki, bir mollanın yanına gəlib, balaca bir qız uşağını 60 yaşında kişiyə nikah etmək istəyəndə molla bir dəqiqə dayana. Və mənim bu sözlərimi elə indi bu saatda hər bir molla oxusa, yenə başa düşməyəcək ki, dəxi niyə gərək dayansın və niyə haman saat siğəni oxumasın. Molla nə qanır qanlı faciə nə deməkdir? Daşkəndin faciəsinin adı tək bircə sənin yanında “qanlı faciə”dir; amma mollanın və mollanümanın nəzərində şəri hökmü əmələ gətirməkdir; çünki zani və zaniyənin qətli hər halda vacibdir. * * * Qoy “Həqiqət”in 151-ci nömrəsinin dördüncü səhifəsindəki “Qanlı faciə” əhvalatını 300 milyon müsəlman oxusun, – tək bircə səndən savayı. Hər bir müsəlmanın borcu odur ki, tikə-tikə doğranmış 14 yaşında qıza və oğlana sədhəzar lənət oxuyub desin: “Mərhəba türkmənlərə, maşallah belə mücahidlərə”. Budur qanlı faciə. * * * Sən istəyirsən ki, mollalarımız 60 yaşında kişiyə 14 yaşında qızı nikah eləməsinlər. Çox əcəb, Allah atana rəhmət eləsin. İndi gəl açaq görək axund Ərəszadənin “Təşrihül-fərayiz” kitabının 13-cü səhifəsində nə yazılıb: “Əgər doqquz yaşa yetişməmiş bir qızı atası, ya ata babası ərə verə, – əri ondan, o ərindən irs aparar”. Bə niyə dinmirsən? Bir de görüm, kim sənə deyib ki, 14 yaşında qızı 60 yaşında kişiyə vermək olmaz? Özgə şəhərləri bilmirəm, bizim küçədə hacı Məlikin 74 yaşı, övrəti Güllünün 12 yaşı var; bildir övrətin bir oğlu oldu, adını qoydular Həsən. Budur qanlı faciə. Məşədi Nurəli 60 yaşında bir kişidir. Keçən il 9 yaşında bir qız aldı. Budur qanlı faciə. Allahın göydə gəzən ayı hər gecə neçə-neçə qanlı faciələrə şahid olur. Və əgər kişilərin otağına zorla çəkib apardığımız balaca qızların gözyaşlarını bir yerə yığsan, təzə bir üman dəryası əmələ gələr. Budur qanlı faciə. * * * Bunların hamısını görə-görə və bilə-bilə və eşidə-eşidə gündə göbələk kimi artıb törəyən yazıçılarımız yazırlar, yazırlar, yazırlar, hər yandan yazırlar: yerdən, göydən, hürriyyətdən, şəriətdən, politikadan, İrandan, Turandan, əlfaz, ibarə, şəxs, imza, şöhrət, ad, nəzm, qafiyə, yenə əlfaz, yenə ibarə… Amma övrətlərimizdən bircə söz də yox. Çünki ağaların xoşuna gəlməz; ağaların da xoşuna gəlməsə, mənə xeyir eləməz. Bağışla, bilmədim, qələt elədim. * * * Budur qanlı faciə. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 iyul 1910, №27 * * * Təzə xəbər Qardaşlar bu gün bir təzə xəbər eşitmişəm, doluşun başıma, nağıl eləyim. Bu xəbəri “Tərcüman” qəzetində oxudum. Əhvalat budur ki, baronessa Rozen adında bir nemes xanımı “Tərcüman” qəzetinin sahibinə bir belə məktub yazıb: “Cənab mühərrir, mən otuz yaşında bir övrətəm, özüm də oxumuş və dövlətli. Fikrim budur ki, bir müsəlmana ərə gedəm və islamı da qəbul edəm. Ancaq bir məsələ qabağımı kəsir: əgər mən müsəlman olandan sonra başıma çarşov salıb üzümü örtsəm, gərək dünyadan əl çəkəm və mülk-məaşımı atam ərimin üstünə. Bu da mənim üçün böyük zülmdür; çünki otuz il açıq və azad yaşayan bir şəxin başına çarşov salıb dama qatmaq – onu öldürmək kimi bir şeydir. * * * Vaqeən çox çətin məsələdir. Mən and içərəm ki, indiyədək “Tərcüman” qəzetinin sahibi bir belə müşkil işə rast gəlməyib Biçarə nə eləsin? Və baronessa Rozen xanıma nə cavab versin? Buna hicab məsələsi deyərlər, zarafat deyil! Burada politika lazımdır. Məlum şeydir ki, burada İsmayılbəyin cavabı iki qism ola bilərdi: ya hə, ya yox; yəni “Tərcüman” sahibi Rozen xanıma cavab verə bilərdi ki, “ey möhtərəm xanım, islamı qəbul eləməkdə və müsəlman kişisinə ərə getməkdə gözüm üstündə yerin var; amma söz yox ki, müsəlman olandan sonra, gərək üzünü örtəsən və naməhrəm kişilərə görsənməyəsən”. Aya bu cavabı “Tərcüman” sahibi verə bilərdi, ya yox? Mən deyirəm ki, verə bilməzdi: ondan ötrü ki, əgər İsmayılbəy belə cavab versəydi, o vaxt İsmayılbəyi yavıqdan tanıyanlar da yapışardılar onun yaxasından və deyərdilər: “Ey əzizim, sən ki, hicab məsələsini belə kəşf eləyirsən, bəs nə səbəbə…”. Hədisi dust nəguyəm məgər behəzrəti dust Ki aşina süxəni aşina nigah darəd. Mən sözümün qurtaranında bir neçə nöqtə qoydum, yəni mətləbi axıra kimi söyləmədim; çünki aralıqda yad adamlar var: dostun da sirrini yada vermək – namərdlikdir. * * * Bəli, ya gərək İsmayılbəy belə cavab verə idi, ya da deyə idi ki, gözəl xanım, heç eybi yoxdur, sən islamı qəbul elə və bir nəfər mömün kişiyə də ərə get, sonra istəyirsən üzüaçıq gəz, istəyirsən üzüörtülü gəz. O baxar sənin ağlına, şüuruna, qabiliyyətinə, tərbiyənə, insaniyyətliyinə, səliqənə, məzaqına və xülaseyi-kəlam, nə cür kefindir, elə də rəftar elə. Yox, bu cavabı “Tərcüman” sahibi verə bilməzdi. * * * Bəs nə eləyim? Elə yazma, – cavanlar inciyərlər, belə demə, – qırmızı saqqallar inciyərlər, mən də acıqdan deyərəm ki, “nəmidanəm”. Qoy Rozen xanım yazsın bu məsələni prixod mollalarından və müctəhidlərdən xəbər alsın; əgər belə cavab gələr, – belə eləsin, elə cavab gələr, – elə eləsin. Kaş mənim yaxam qurtarsın! Cənab İsmayılbəy belə deyir və belə eləyir: özü baronessa Rozen xanıma cavab vermədən, deyir: “Qoy məsələyə müctəhidlər cavab versinlər”, yəni bundan bu çıxır ki, “mən bilmirəm”: yəni bundan bu çıxır ki, otuz il “Tərcüman” qəzetini yazan və indi də “Aləmi-nisvan” məcmuəsini çıxardan bir mühərrir hicab məsələsini öyrənməyib. Bəs yazıq Molla Nəsrəddin başına nə kül ələsin? “Tərcüman” sahibi İsmayılbəyin möhtərəmə qızı Qafqaza gəlib müsəlman xanımlarını azadlığa və üzüaçıq, kişilərə görsənməyə dəvət eləyəndə hələ Molla Nəsrəddin anadan olmamışdı; amma Qafqazda hicab məsələsi söhbəti düşəndə lənəti əvvəl qabaqca Molla Nəsrəddinə oxuyurlar. Molla Nəsrəddin də “Tərcüman”ları köməyə çağıranda, onlar da özlərini qoyurlar bicliyə. İndi bəs mən nə eləyim və sözümü kimə deyim? Nələr çəkdim, əzizim, sormadın hali-pərişanım. Böyük bir dərdə düşdüm, qılmadın tədbiri-dərmanım! Bu işlər boyləmi qalsın, sözün nə, ey gözəl canım, Gözüm, canım, əfəndim, sevdiyim, dövlətli sultanım?! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 avqust 1910, №31 * * * Molla Bir gün yolum düşdü Malıbəyli kəndinə. Kəndi gəzdim və elə şeylər gördüm ki, qeyri müsəlman kəndində onları görmək olmaz. Əvvəla, burada bir məktəb var, bu məktəbdə çox oğlan uşağı oxuyur. Uşaqların ataları ilə danışıb gördüm ki, hər bir kəs ki, oğlunu oxumağa qoyub, çox razıdır ki, onun övladı elm oxuyur. Bu da görsənməyən bir işdir, çünki özgə müsəlman kəndlərində çox adamlar uşaqlarını məhz o səbəbə məktəbə göndərirlər ki, evdə bikar qalıb anasından çörək istəməsin. Hələ bu qəribə iş deyil. Malıbəylidə bir qəribə əhvalat gördüm: o da budur ki, bu kənddə hələ oğlan uşaqlarından savayı qızlar da məktəbə gəlib dərs oxuyurlar. Doğrusu çox təəccüb eləbim ki, məsələn, İrəvan kimi bir müsəlman mərkəzində qızın oxumağını müsəlmanlar pis iş hesab eləyirlər, amma Malıbəyli kimi bir kənddə qızlar erməni Haxçığı kimi çiyninə heybə salıb dərsə gedir. Bu işləri görüb, söz yox, başladım bunun səbəbini soruşmağa ki, çox əcəb, Malıbəyli hara, bu işlər hara? Və gün haradan çıxıb ki, burada bu qədər tərəqqi baş verib? Hər kəsdən xəbər aldım, mənə cavab verə bilmədi. Doğrudan da qəribə işdir ki, müsəlman kəndində beləbelə işlər əmələ gəlsin. Axırda nə oldusa, söhbət molladan düşdü və belə məlum oldu ki, Malıbəylidə heç əslindən molla olmayıb və Malıbəylilər ömrlərində heç molla üzü görməyiblər. Aha, burada mən barmağımı dişlədim və özümə dedim ki, bəli, bunu mənə bayaqdan deyin. Allah atanıza rəhmət eləsin, indi bildim ki, niyə burada müsəlmanlar oğlanlarını və qızlarını oxudurlar. Ondan ötrü ki, burada molla yoxdur. Ancaq indi başa düşdüm. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 22 avqust 1910, №32 * * * Bibiheybət ziyarətgahı Bakının qiblə ilə günbatan tərəfində təxminən, 7 verstlikdə Bibiheybət kəndində İmam Muzeyi-Kazimin qızı və İmam Rza əleyhüssəlamın bacısı Hökümə xatun əleyhüssəlamın mübarək qəbri mövcuddur. Bu qəbri-mübarək Bakı qoçularının və oğlan uşaqları ilə haman Bibiheybət ziyarətgahına eşqbazlığa səfər edən islam lotularının ziyarətgahıdır; necə ki tarzənlər və xanəndələr həmişə çalıb oxuyurlar: Getdim Bibheybətə, bişirdim aşı, Çağırdım Allahı, tökdüm göz yaşı, Xudaya, sən saxla bir cüt qardaşı Ölürəm dərdindən, ay gözəl yarım! Bu təsnifin 72 min təfsiri var, necə ki, bilatəşbih mollaların əqidəsində quranın hər kəlməsinin 72 min mənası; məsələn “Xudaya, sən saxla bir cüt qardaşı” – üləmanın bəzisinin kitabında bu iki qardaşdan murad Məhəmməd Sadıq ilə “Günəş” qəzetinin müdiridir ki, söz bir yerə qoyub, Bibiheybət ziyarətgahını Nəcəf uşaqlarının əlindən alıb, Bakı qazısının ixtiyarına versinlər. Bir rəvayətə görə, iki qardaşlar ibarətdirlər “Günəş” qəzetilə Qafqaz şeyxülislamı cənablarından; çünki bunların hər ikisi zəmanəmizin indiki vaxtında dünya və aləm nəyə və nə işlərə məşğul ola-ola, vaxtlarını sərf edirlər, nəyə, nəyə, nəyə? – Bibiheybət ziyarətgahını uzun məqalələr ilə bir qat daha səsləndirib, məhərrəmlikdə bütün bakılıları üzləri palçıqlı… bilməm nəli, oraya doldurmağa! Təəccüb buna edirik ki, “Günəş” qəzeti şeyxülislamımız cənablarını tanımır. Çox təəccüb! Pişnamazzadə qabaqlarda da müsəlmanların yolunda az-çox zəhmətlər çəkib, şeyxülislam məqamında da xüsusən məktəblər barəsində hədsiz yazılar yazıb, sözlər danışıb və Qafqazın cəmi qazı və mollalarını ayaq üstə durğuzub ki, kəndlərdə gərək məktəb açılsın. Bunu cəmi Qafqaz müsəlmanları bilir. Əgər “Günəş” qəzeti bilmir, təqsir özündədir; bundan sonra bəzi adamların sözlərinə qulaq asıb, mühüm səhvlər eləməsin. “Günəş” qəzeti Bakıda otura-otura heç olmasa, bunu gərək duyaydı ki, bu işlərin cəmisi Bakı qazısının tədbiridir ki, bir tərəfdən Bibiheybət ziyarətgahının mədaxilinin ixtiyarını əlinə alsın, bir tərəfdən də Pişnamazzadəni camaat nəzərində töhmətləndirsin. Az qalır on doqquz il tamam olsun ki, Bibiheybət məsələsi “Günəş”in səhifələrindən əskik olmur. Bibiheybət ziyarətgahı, Bibiheybət ziyarətgahı, Bibiheybət ziyarətgahı!.. Bəli, söz yox, bu məsələ çox əhəmiyyətli məsələdir. Aya görək Bibiheybətdə dəfn olunan kimdir? Həzrət Muzeyi-Kazim əleyhüssalamın qızı Hökümə xatundur, ya xeyr?! Xudanəkərdə, birdən Hökümə xatun olmaya, onda dəxi cəmi müsəlmanların beli qırılacaq, İran əldən gedəcək, yerlər dəyəcək göylərə, göylər dəyəcək bir-birinə, ildırım şağıyacaq, zəlzələ olacaq! Vaqeən, dürüst ərz edirəm, bəlkə indi xudanəkərdə Bibiheybət ziyarətgahında dəfn olunan Hökümə xatun olmadı? Onda bəs biz biçarə müsəlmanlar başımıza nə çarə qılaq? İnsaflı oxucularıma yalvarıram ki, mənim bu iki kəlmə sözümü də oxusunlar: Məhəmməd Sadıq və “Günəş” qəzeti 83-cü nömrədəki məqalənin ikinci sütununda ağlaya-ağlaya yazırlar ki: “Əcəba, sair dini moqufatımızı, bu ümuri-daniyyələrimizi öz əlimizə alıb, şəriətimizin təhti-nəzarətindən çıxartmaq əvəzində şeyxülislamımız nə iş görür? Flan və flan”. – Və haman məqalənin qabaqkı sütununda haman Məhəmməd Sadıq özü deyir ki: “Keçən ildə Bakı vilayət qazısı Bakı qradonaçalnikinə rücu edib orada (Bibiheybətdə) olan müfsid şəxslərin kənar olunmalarını təklif etmişdi”. Dəxi sözün nədir, gözüvə dönüm? Əgər ümuri-diniyyəmizi hökumətə mühəvvəl etmək sənin xoşuna gəlmir, Bibiheybət ziyarətgahını hökumətin əvvəl yadına salan Bakı qazısıdır ki?! İndi gələk Pişnamazzadə cənablarına. Bu yazıq da baxıb görür ki, iş işdən keçib, görür ki, indiyə kimi ziyarətgahın mədaxilini Nəcəf uşaqları yeyəndən sonra indi də Bakı qazısı dişlərini itilədib. Və bu işləri bu halda görəndən sonra, şeyxülislamın təklifi dəxi o imiş ki, eləyibdir. İndi hər kəs bizə isbat eləsə ki, Mir Məhəmməd Kərim ağanın tamahı Nəcəf uşaqlarının tamahıdan əskikdir, biz “minavat” olarıq. Amma torğ məsələsinə gəldikdə, dəxi bir sözümüz yoxdur. Doğrudan, məgər Bibiheybət ziyarətgahını da torğa qoymaq olar? A kişi, vallah, dünya “kun-fəyəkun” olar. Vallah, zəlzələ Bakını dağıdar. Sən Allah, bir insaf elə! Bu da Bakı qəzavatxanası deyil ki, siğələr torğa qoyulsun?! A kişi! Bir Allahdan qorx, yazıqsan! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 yanvar 1911, №1 * * * Nə olardı? “Günəş” qəzetini 101-ci nömrəsində “Erməni katalikosu” sərlövhəsi altında axund Pişnamazzadənin imzası ilə imzalanmış bir neçə sətri oxuduq. Burada şeyx cənabları üzünü ölən katalikosa tutub onun ölməyinə çox təəssüf edə-edə bir neçə söz deyir. Bu sözlər hətta rus qəzetinə də tərcümə olunmuşdur. Biz bilmirik bu nədir? Əgər bilən varsa bizi başa salsın. Əvvələn, məgər şeyxülislamın dəxi özgə dərdi, özgə bir fikri yoxdur ki, katalikos onun yadına düşür? İkinci, bəli, nə eybi var, düşür, düşsün; amma lazım deyilmi ki, adam bir sözü danışanda bilə və görə ki, nə danışır? O sözlər ki, “Günəş”də çap olunub, – o sözləri hər bir ağıllı erməni oxusa, söz sahibini qəribə bir adam hesab edəcək. Məsələn, dürr danələri “Günəş”in sapına belə düzülüblər: şeyxülislami-Zaqafqaz 80 yaşında vəfat edən katalikosa deyir: “Aya səbəb nə oldu ki, sən bu tezlikdə sevgili camaatından ayrıldın?”. Sonra şeyx cənabları ermənilərin kilsələrini və məktəblərini tərifləyib, katolikosu ermənilərin tərəqqisinin işığına odlanmış pərvanəyə oxşadır. Budur şeyx cənablarının “Günəş” qəzetində yazdığı. Xudaya, bu işlərin hamısı səndədir. Nə olardı ki, heç katalikos ölməyəydi və Pişnamazzadə cənablarını dərdə və qəmə salmayaydı. Yaxşı, öldü, öldü. Nə eləmək, əcəldir, hamı öləcək. Xudaya, nə olardı, şeyx cənabları belə bihudə, biməna və bimövqe sözlərlə millətimizin xırdalanmağına dəlalət edən sözləri qəzetlərə göndərməyəydi. Çox əcəb, hələ bir saatlığa deyək ki, yazdı, göndərdi; nə olar, qoy göndərsin. Bəs qəzet sahibinin insafına nə gəlmişdi ki, o sözləri çap edib bizi utandırdı! Bəli, hələ tutaq ki, qəzet müdiri şeyxə hörmət eləyib, onun məqaləsini səbətə salmadı və qəzetdə yazdı. Ax, nə olardı ki, Molla Nəsrəddin bir az səbr eləyəydi və bu işi tez götürüb jurnala yazmayaydı. Nə olardı? Məgər yazmasaydı, dünya dağılardı?! Dəli “Molla Nəsrəddin”, 12 yanvar 1911, №2 * * * Qəzetlərimiz Möhtərəm oxuculara məlumdur ki, Bakıda hamı müsəlman qəzetləri bağlandı. Ancaq möhtərəm oxucularımıza bir şey məlum deyil ki, aya qəzetləri hökumət nə səbəbə bağlayıb və yazanlarını düstaq edib?! Səbəbini biz bilirik və özümüzü borclu bilirik ki, müsəlman qardaşlara da bildirək. Səbəbi budur ki, əgər bir az vaxtda haman bağlanan qəzetlər bağlanmasaydılar, bu qəzetlərin varlığı ilə yer üzünün cəmi müsəlman tayfaları yuxudan ayılıb baş qalxızacaq idilər və baş qalxızandan sonra, bir az müddətdə o qədər tərəqqi edəcək idilər, o qədər tərəqqi edəcək idilər, o qədər tərəqqi edəcək idilər ki, qonşu hökumətlərə və o cumlədən Rusiya hökumətinə sədəmə yetirəcək idilər. Hər kəs bu mətləbi qanmaq istəyir, götürsün bağlanan qəzetlərin köhnə nüsxələrini və rast gəldiyi yerindən oxusun. Hər kəs oxuyub desə ki, “mən başa düşdüm”, o vədə Molla Nəsrəddin “pəs”!.. Görəcəksən ki, başdan yazılıb: “şimdi”, ortada osmanlının köhnə yazılarına oxşar filosofanə hədərən-pədərənlər, bəzi yerlərində ərəb dilicə küçə söyüşləri, axırda təzə törəmə elmsiz yazıçılarımızın imzaları, yəni öz adları, atalarının adı, babalarının adı, sonra familiyası, sonra da təxəllüsü! Xülasə, qəzetləri bağlamaqda və yazıçılarını dama qatmaqda mən hökuməti haqlı tuturam. Və lakin, yeni qəzetin bağlanmasının bir səbəbi də var və o da budur ki, haman qəzet, müdiri-məktəbi-vilayəti-Şamaxı, fazili-yeganə, ədibi-bimisl və alimi-zəmanə cənabi-müstətab Şeyxzadə Hafiz Məhəmməd Əmin əfəndi həzrətlərinin qəzetinin banderolunda səhvən bu kəlmələrin birini əksik yazıb; yəni çox böyük xəta edib ki, Fitilbörkdən teleqram ilə hökm olunub ki, “Yeni həqiqət” bağlansın. Amma insaf deyil ki, bir dəfə səhv eləməklə qəzeti bağlasınlar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 31 mart 1911, №12 * * * “İşıq” Doğrudur, Bakıda çıxan “İşıq” qəzeti müsəlman qardaşları işıqlandırır, amma bunu gərək biləsən ki, çox bərk işıq da bir şey deyil, adamın gözünü qamaşdırar. Onuncu nömrəsində qəzetlərin bağlanmağından söhbət açıb baş məqaləsində deyir ki: “İttihadi-müslimin bizim ruhani əmalımızdandır və Rusiya hökuməti ittihadi-müslimin yolunda çalışan müsəlman yazıçılarını həmişə dost tutub. Rusiya hökumətinin baş vəziri biz müsəlmanların ruhani əmalımızı o dərəcədə xoşlayır ki, özü həmişə məscidimizə gəlib, axund Bayazitovdan namaz qılmaq dərsini alır ki, islam dininə müşərrəf olsun”. Sonra yazır ki, bir gün var idi, bir gün yox idi, bir qoca kişi var idi və bu qoca kişinin iki bədxasiyyət nəvəsi var idi. Bir gün nəvələrinin biri, Heydərqulu, babasından soruşdu ki: baba qələm sahiblərimizin tutulmağına sən nə deyirsən? Babası cavab verdi ki: – Müsəlmanlar üçün artıq müəssir olmalıdır ki, qələm sahibləri istər günahkar, istər bigünah, tutulmuşlar; çünki əgər günahkardırlar, qələt eləyiblər ki, günahkar olublar, əgər təqsirsizdirlər, yenə də qələt eləyirlər ki, təqsirsiz ola-ola tutulurlar. Qurban olum sənə söz danışan!.. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 31 mart 1911, №12 * * * Müsəlmanların ittihadı Əgər Bakıdakı müsəlman qardaşlarımız bir az ehtiyatlı dolanmasalar, hələ bundan da pis nəticə törəyə bilər. Vaqeən, axır hökumət lap aşkar görür ki, Bakıda müsəlmanlar birləşiblər və bu birləşmənin əsərləri çox işlərdə zahirə çıxır, xüsusən məktəb işlərində. Hələ buradan başlayaq ki, Bakıda şəhər məktəblərinin müsəlman müəllimlərinin arasında qəribə bir ittihadi-müslimin əmələ gəlib. Əvvələn, bunların bəzisinin libasları Bakı qoçularının paltarına oxşayır. İkinci əlamət budur ki, cəmi müəllim qardaşlar söz bir eləyiblər ki, heç bir iş görməsinlər; bu özü də elə əsl ittihadi-müslimindir; çünki əgər müəllimlərin biri, ya bir neçəsi iş görməsə, eybi yoxdur; amma əgər cəmisi iş görməsə, əlbəttə, bu olacaq “ittihadi-müslimin”. Odur ki, baş vəzir Stolıpin o dərəcədə ehtiyat eləyib ki, bu axır vaxtlarda vəzirdən soruşurlar ki, “sən nə səbəbə cürət edib, əsas qanunların 87-ci fəslini pozdun?” – Stolıpin elə bir cavab verib ki, adam eşidəndə yəqin eləyir ki, vəzir cənabları ya gəncəlilərin novruz bayramlarındakı hərəkətlərindən qorxub dualıq olub, ya da ki, müsəlmanların təzə çapdan çıxan kitablarının minlərcə dağılmağını görüb çaşıb. * * * Bəli, söhbət Bakı müəllimlərindən düşmüşdü. Keçən günlərdə bir müəllim istəyirmiş məktəbdə uşaqlar üçün uşaq teatrı düzəltsin. A başınıza dönüm, bu xəbəri eşitcək, cəmi müsəlman müəllimləri “ittihadi-müslimin” eləyib, bu nadinc müəllimi baykot eləyirlər və səbəb də bunu qoyurlar ki, niyə qoymursan dinc və farağat oturaq! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 aprel 1911, №13 * * * Biz Biz nəyik? Bəzi vaxt mən öz-özümdən soruşanda ki, biz nəyik? Öz-özümə cavab verirəm ki, “biz heç bir şeyik”. Amma qəribə burasındadır ki, özgələr bizi bir şey hesab edirlər və hesab edib başlayırlar qorxmağa. Bəlkə elə belə də lazımdır; bəlkə elə lazımdır ki, bizi bir şey hesab edib, bizdən ehtiyat eləsinlər?! Söz yox ki, belə lazımdır və bizim məsləhətimizdir; amma yenə biz özümüz öz əlimizlə öz işimizi xarab eləyirik. O yerdə ki, biz görürük bizi bir şey hesab eləyib bizdən qorxurlar, – başlayırıq astarımızı göstərməyə ki, baxın, görün, bizim qiymətimiz on dörd şahı üç qəpikdir. * * * “Russkoye znamya” qəzeti Krım tatarlarından belə qorxur ki, elə bil yapondan qorxur. Keçən nömrələrinin birində həmin qəzet yazmışdı ki, “Baxçasaray şəhəri İstambul ilə münasibətdədir, İstambuldan göndərilmiş siyasi agentlər yuvasıdır. Qəhvəxanalarda, məktəblərdə sultanın şəkli divarlara asılır, dəri qalpaq əvəzinə osmanlı fəsləri geyirlər, xülasə, xəyanət tədarükü görülür”. Bu rəhmətliyin oğlu İsmayıl bəyin də iş-gücü qurtarıb, “Tərcüman”ın 14-cü nömrəsində başlayıb “Russkoye znamya”nın yazdıqlarını yalana çıxarmağa. Və lakin Qasprinski cənabları bunu bilməli olsun ki, “Russkoye znamya” və onun cəmi sarıbaşlı firqədaşları indiyə kimi Baxçasaray tatarlarını bir şey hesab eləyirdilər; amma “Tərcüman”ın 14-cü nömrəsini oxuyub gördülər ki, bu millətin içi boşdur. Məsələn, bir camaatın ki, ticarət sinfinin rəisi ola S.M. Toppuzov, – o camaatın içi boşdur. Bir millətin ki, üləmasının başçısı ola Xəlil, Əbdürrəhman, Hacı Əmir, Həbibulla, Mustafa, Seyid İbrahim, Ağa Mir Kərim, Axund Məhəmməd Bağır, – o millətin içi boşdur. Gələk bələdiyyə rəislərinə. Süleyman Mirzə Krımtayev oxumaq və yazmaq bilməz və qəzetləri görmək istəməz. Qafqazın hər nə qədər xanzadə və dövlətli mülkədarı var, – hamısının cavan uşaqları dərslərini yarımçıq qoyub, hökumətə ixlas ilə qulluq eləməkdədirlər ki, on üç ildən sonra bir nişana sahib olsunlar. Bəylərimiz və xanlarımız mülklərindən hər il on min manat mədaxil ola-ola, naçalnik divanxanasında mirzəlik eləyirlər ki, bir kokardalı böyük görəndə baş yendirsinlər. * * * Budur bizim işlərimiz; biz buyuq. Amma özgələr bizi bir şey hesab edir. Mən ölüm, üstünü açma. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 aprel 1911, №4 * * * Altı milyon Osmanlı qəzetləri yazırlar ki: “İstambul şeyxülislamı fitva verib Kərbəla mövqufatı satılsın və vüsul olan altı milyon manata Kərbəlada bir xəstəxana və Bağdadda bir darülfünün təsis olunsun”. Qəribə budur ki, qəzetlərimizin çoxusu bu xəbərə sevindilər və hətta “Bürhani-tərəqqi” belə yazır: “Ah, nə gözəl təşəbbüs, nə gözəl iş!” Bizim bu barədə sox sözümüz var. Amma müsəlman qardaşlardan təvəqqə edirik ki, hər kəs bizi söyəcək, indidən söysün ki, söyüş kağızlarını oxumağa macalımız olsun, yoxsa sonra Kərbəla mövqufatı xüsusunda söhbət edəndə o qədər föhş kağızları üstümüzə töküləcək ki, oxuyub qurtarmağa fürsət olmayacaq. Ax, ay nainsaf şeyxülislamlar! Hər şey qurtardı, indi də Kərbəla qızlarına əl apardınız!!! Ax, aman Allah! Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 16 aprel 1911, №14 * * * Teatr Təəccüb etməli işdir ki, hələ indiyə kimi eləyə bilmirik teatr işində də özgə millətlərə möhtac olmayaq. Hələ müsəlman xanımlarının səhnəyə çıxmağı qalsın kənarda; müsəlman qızına nə biz, nə də “İşıq” izn verir ki, teatr oyunbazlarının içinə girib səhnədə oynasın. Biz hələ kişiləri deyirik: Allahın kişiləri də teatrdan qaçırlar, oynamaqdan qaçırlar və bizi o günə qoyurlar ki, gedirik ruslardan, ermənilərdən yalvarıb artist gətiririk ki, bizə müsəlman teatrı çıxartsınlar. * * * Məsələn, aprelin 25-də, Bakıda Mayılovun teatrında müsəlman cavanları opera oynayırdılar. “Kaspi” qəzeti yazır ki, müsəlman artistlərinin içində biri “Qəmərlinski” cənabları idi, biri “Ağdamski” cənabları idi, biri də “Sarabski” cənabları idi. Ancaq qalan oyunçular müsəlmanlar idi. Həqiqət, biz bu işə çox təəssüf edirik ki, nə səbəb bizim cavanlarda teatra o qədər də həvəs olmasın ki, gedib rus və polyak artistlərinə möhtac olaq: qabaqca saydığımız artistlərin adlarından görsənir ki, bunlar ya polyakdılar, ya rusdular. Bunun səbəbi nədir? Səbəb çox axmaq səbəbdir: belə ki, Üzeyir cənabları opera icad edəndə bakılılar elə başa düşdülər ki, “Opera” öpməkdən ibarətdir ki, yəni səhnədə oynayanlar oxuya-oxuya gahdan bir öpüşürlər də. Onun üçün də həvəskarlarımız operadan qaçdılar, biz də naçar qalıb polyaklara möhtac olduq. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 1 may 1911, №16 * * * Zina Hər adam istəyir hirsini yesin, dinməsin, insanı öz başına qoymurlar, dindirirlər. Yenə bir para ata-analarına lənət olmuşlar başlayıblar millətimizi çaşdırmağa, azdırmağa. Yenə bir para yeddi arxadan dönənləri tünbətün düşmüşlər qələmi murdar əllərinə alıb müsəlman qardaşları mədəniyyət aləminə dəvət eləyirlər, maarif yoluna çağırırlar, oxumaq və yazmaq dünyasına itələyirlər və bunun kimi bizlərə yaraşmayan əməlləri nişan vermək istəyirlər. Bir istədim dinməyim, bəlkə hürüb-hürüb yorulalar və oxucularımız da görürlər ki, çoxdandır guşədə əyləşib bir söz danışmıram. Nə qədər istədim dinməyim, – olmadı! Axır bu haramzadalar bizdən nə istəyirlər? Yəni deyirlər elmimiz artsın? Çox əcəb, elmimiz artdı, bizim təbiblər də başladılar Erlix həkimin altı yüz altıncı davasını naxoşların canına tökməyə. Amma bilirsinizmi bunun mənası nədir? Bunun mənası odur ki, Allahın bəlasına gəlmiş kafir Erlix həkimin donquz yağından, nə bilim bəlkə it yağından qayrılmış və çaxır ilə qarışmış davasını həkimlərimiz başlasınlar müsəlmanların pak və müsəlman bədənlərinə töküb naxoşları kif azarından xilas eləsinlər, guya ki, nəuzübillah, nə Allah var, nə onun bəndələrindən xəbəri var, guya ki, nəuzübillah. Məhəmmədli şah göyə qalxıb, Allahlıq iddiası eləyir və biçarə Allahın başını elə qatıb ki, yazığın yadından bəndələr də çıxıb, onların naxoşluqları da çıxıb. Guya, xudanəkərdə kif azarlılarının ölməyi, dirilməyi napak erlixlərin əlindədir. Elm, elm, bu sənə elm! Dəxi sözün nədir? Yoxsa deyirsən ticarətimiz artsın? Bəli, nə eybi var, artsın! Yəni sənin sözün budur ki, tacirlərimiz islam millətlərinə kifayət eləməyib ticarətlərini Avropa şəhərlərinə yetirsinlər və oralardan mal gətirib, mal aparsınlar? Çox gözəl! Yəni sənin sözündən bu çıxırmı ki, müsəlman qardaşlarımız bir qədər dünya mənfəəti adına məcbur olsunlar aylarla nacins insanların içində qalıb onların murdar pişmişlərini və erməni çörəklərini yesinlər? Ticarət, ticarət, bu da ticarət. Yoxsa mədəniyyətdən danışırsan! Yəni Yaponiyadan ki, artıq olmayacaqsan? Amma Yaponiyanın nə vecinə; Yaponiya vəziri-muxtarı rus, ya fransız vəzirinin evində əcnəbi təamı yeməkdən qorxmur; çünki yaponiyalı nə anlayır din nədir, şəriət nədir! Amma ay müsəlman qardaş, sən necə razı olarsan ki, sənin müsəlman qardaşın adını diplomat, nə bilim nə zəhirmar qoyub, getsin kafirlər içində axirətini dünyanın beş günlük quru şöhrətinə satsın? Hamı mərhum Müzəffərəddin şah ola bilməz ki, Avropa səfərinə gedəndə hətta özü ilə mərsiyəxan aparmışdı və Vena şəhərinə çatan kimi sədri-əzəm Mirzə Əli Əskərxan hökumətə yazı ilə xəbər vermişdi ki, rəməzan ayı qurtarmayınca, şah min rükət nafilə namazını əda etməyincə, heç bir kəslə görüşməyəcək. Avropa qəzetləri bu xüsusda şirin məqalələr yazmışlar. Bu da sənə mədəniyyət! * * * Yoxsa qızlarımızın oxumağından dəm vurursan? Bax, bir qulaq as, gör sənə nə deyirəm. Sən indi hazırsan sübuta yetirəsən ki, qızların oxumağı vacib bir əmrdir. İndi gör mən sənə nə deyirəm. Belə tutaq ki, qızın oxudu oldu basavad; yəni əli qələm tutan, oxuyan ya yazan. Belə tutaq ki, bir gün sənin qızın bir kitabçı dükanına gəlib gördü ki, kitabların içində üç dənə gözəl cildlənmiş kitab var. Birini aldı əlinə ki, görsün nədir, baxıb gördü ki, başdan yekə hürufat ilə yazılıb: “Kəşfül-həqayiq”, təfsiri-qurani-şərif, Azərbaycan dilində, ikinci cild, müəllifi və naşiri: əqəllül-üləma Mir Məhəmməd Kərim, sədri-qubernski məclis və qaziyi-şəhri-Bakı. Sənin qızın haman kitabın 587-ci səhifəsini açsa görəcək ki, qaziyi-şəhri-Bakı Mir Məhəmməd Kərim ağa bir şirin rəvayət başlayıb; bu rəvayət bir kişi ilə bir arvadın zina eləməyi barəsindədir. Yazılıb ki, xəlifeyi-sani Ömər ibn Xəttab zamanında, Müğeyrət ibn Şəbə Bəsrədə vali olan zamanda Ümmcəmil Hüccac ibn-Ətikin arvadı ilə zina elədi; yazır ki, bunu dörd qardaş gördü və bunların hər birisi gördüklərini nə cür və nə təfsil ilə şəhadət etdilər. Qazı cənabları bu əhvalatı çox şirin nağıl eləyir; o qədər ləzzətli rəvayət edir ki, hər bir on yaşında müsəlman uşağı oxusa, atasının yanına gəlib deyəcək: “ata, məni evləndir, dəxi mən elmli və təcrübəliyəm, dəxi uşaq deyiləm, çünki Mir Kərim ağanın quranının təfsirində kişi ilə övrətin yatmağının və müqaribət eləməyinin hər bir əməlini və hər bir təfsilini öyrəndim, dəxi zifaf gecəsi mənə təlim vermək üçün yengə-zad lazım deyil”. Mir Kərim ağa bu işlərin cəmisini adbaad yazıb: yəni əvvəl nə eləmək lazımdır, sonra nə eləmək lazımdır. Xülasə, hamısını da utanıram deməyə, amma qazı cənabları nədənsə utanmayıb. Sözümüz yoxdur ki, Hacı Zeynalabdın cənabları xərc çəkib, Qazı Mir Kərim ağanın təfsirini çapdan çıxardıb ki, satılan kitabların pulu qazıya çatsın; amma biz bunu deyirik ki, əgər bu təfsiri millətimiz üçün hacı cənabları mənfəətli bilirsə, qoy elədə razı olsun həmin kitabı bir nəfər Allah bəndəsi vursun qoltuğuna, gəlsin cənablarının əhli-xanəsinin içində yuxarıda ad verdiyimiz 587, 588-ci səhifələri oxusun. Əgər hacı cənabları razı olsa, o özgə bir işdir. Amma razı olmasa (və yəqin ki, razı olmaz, çünki heç bir həyalı üçün razı ola bilməz), bəli, əgər razı olmasa, o vədə biz məsləhət görürük ki, hacı cənabları qazını çağırıb desin: – Ağayi-mən, zina iki qismdir: biri zinayi-qeyri-mühəssən, birisi də zinayi-mühəssən. Yazıçılıqda da zina iki cürdür: biri zinayi-qeyri-mühəssən, biri zinayi-mühəssən. Mənası budur: müqəddəs bir kitabın səhifələrində fahişəxanalarda danışılan sözləri yazıb çapa vermək – qələm zinasıdır. Balaca oxucularımızdan üzr istəyirəm! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 iyul 1911, №25 * * * Mustafabəy Əlibəyov Bakıda çıxan “Nicat” qəzetinin 36-cı nömrəsi bu gün düşdü əlimə və istədim açıb oxuyam. Sağ tərəfdən müsəlmanca yazılıb: “İran vüqüatı barəsində”, sol tərəfdən rusca yazılıb: “Mustafabəy Əlibəyov həzrətlərinin tərcümeyi – halı”. Hansını oxumaq lazımdır? Əlbəttə, sağ tərəfdə müsəlmanca yazılanı. Ondan ötrü ki, mən müsəlmanam və bir də Mustafabəynən mənim nə alıb verəcəyim var; amma İran işlərini oxuyub bilmək mənə vacibdir. Yaxşı, müsəlmanca oxuyaq. Başdan belə yazılıb: “Şu bir neçə gündən bəri İranın mövqeyi o qədər kəsbi-nəzakət etmiş ki, insan orada cərəyan edən əhval və vüquatı tədqiqdə davam etdikcə əldə etmək istədiyi həqiqətə təqərrüb etmək yana dursun, biləks getdikcə ondan təbaid edərək özünü xəyalət və mövhumatla qarışıq ümmani-müşkilat içində qeyb edir”. Mən başdan bu sözləri oxudum və istədim bir şey başa düşüm, amma nə qədər çalışdım ki, başa düşüm, düşə bilmədim; bir də oxudum, yenə başa düşmədim, sonra qəzeti çöndərdim ki, görüm rusca nə yazılıb. Rusca da belə yazılmışdı: “Korifey naşey literaturı i znamenitıy advokat Mustafa-bek Alibekov mnoqo raz razreşal sporı mejdu Qorkim i Andreevım i samomu Tolstomu çital notaçiyu o nravstvennosti. On neskolko raz vıstupal protiv Plevako, Karabçevskoqo i Qadji Quseyn Aliya”. Bu sözləri rusca bir tövr oxudum, başa düşdüm; çünki hərçənd rusca bircə il oxumuşam, müsəlmanca on dörd il oxumuşam, amma yenə başa düşdüm: yazır ki, Mustafabəy çox böyük adamdır. Amma bunlar hamısı çox gözəl; bəs nə cür bilir ki, mən on dörd il dərs oxumuş adam rus-müsəlman qəzetini əlimə alım, müsəlmanca oxumağa aciz olum, rusca oxuyum?! Söz yox ki, heç bir müsəlmanın qeyrəti qəbul eləməz və mənim də qeyrətim qəbul eləmədi və qəzeti çöndərib yenə müsəlmanca oxumaq istədim. Dalınca belə yazılıb: “Vaqeən hüriyyət sədayi-dilfiribi da guşi-əhrarə müjdərəsan olduğu gündən bəri İran bir çox fəlakətlər və böhranlar keçirmiş, ancaq iki il bundan əvvəl bir inhizami-namə düçar olmaqla kəmali-rəzalətlə əcanibin ziri-cinahinə iltica etmək kibi bir alçaqlığı qəbulə məcbur olan bir dəninin bu gün zəfəryab olaraq İranın mehdi-hüriyyəti olan Tehrana doğru irəlilədiyini görmək qədər bir böyük müsibətə giriftar olmuşdur. Əgər “Nicat” qəzeti bu yazıları çap edəndə elə xəyal eləyib ki, bu bir dildir və yer üzündə bu dili qanan bir tayfa var, onda biz idarədən yalvarırıq ki, bu tayfanı bizə nişan versin, ya da ki, idarəyə məqalə göndərən qara gözlərinə qurban olduğum qaragözovların “valapyuk”larını qəzetə doldurmasınlar. İndi qələmnən təşəxxüs satmaq vaxtı deyil! İndi müsəlman qardaşlar sizdən xəbər gözləyir ki, sadə yazı vasitəsilə müsəlman qardaşlarımıza xidmət edəsiniz. Vallah müsəlmanlar yazıqdırlar!!! Xülasə, taraqqalı sözlərin parta-partından beynim yorulandan sonra, çöndərdim rusca yazılan səhifəni: “Etot qeniy liçemeriya v malenkoy statye bezçislennoe mnojestvo raz upominaet Osobu Monarxa o poet xvalebnıe odı po adresu Taqievskoy tyurmı, çtobı Qadji poruçil yemu svoyu zaşitu”. Bu sözləri yazandan sonra və hələ bundan savayı çoxluca yenə belə-belə bic-bic sözləri yazandan sonra “Sırtıq” cənabları axırda biçarə Mustafabəy Əlibəyova gör nə deyir: “O, velikiy um, Mazandaranskiy qeniy, Darabizanskaya znamenitost, Çemberekendskiy professor, Zıxskiy literator”. De, de, de, mən ölüm de! De ki, ay Allah bəndəsi əsil müsəlman qardaş, ay həmişə gah Allah-taala dərgahında, gah böyüklər qabağında beli ikiqat duran müsəlman qardaş, ay dünyanın iki qəpiklik mənfəətindən və şöhrətindən ötrü Hacı Zeynalabdınların çəkmələrini vaqsılıyan advokat cənabları! Ay biçarə müsəlman, niyə dinc durmursan ki, sırtıq oğlu sırtıqlar səni qəzetlərdə biabır eləsinlər? Mustafabəy ilə işimiz yoxdur, mətləb müsəlman və rus yazıçısı barəsindədir. Onu istəyirdim deyəm ki, “Nicat”ın 36-cı nömrəsində Qaragözov Məhəmməd Əli Mirzə xüsusunda yazdığı məqaləyə o qədər acı bibər salıb ki, insan oxuyanda gözlərindən yaş gəlir. Bibəri az olsaydı, islam qardaşlarımız da oxuyub bəhrəmənd olardılar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 4 aprel 1911, №28 * * * Məhəmmədəli Mirzə Burada bir haşiyə çıxaq: ərəbcə “mirzə”nin mənası eşşək arısıdır. Gələk mətləbə. İranın indiki övzaı bu qərar ilədir, yalnız qərarı bu övza ilədir, – hər nə cür desək olar; inanmırsan, Osmanlıda il yarım veyillənib qayıdıb gələn yazıçılarımızın məqalələrinə bax. Bəli, Salarüddövlə başına, bir rəvayətə görə on yeddi min qoşun yığıb, bir rəvayətə görə yüz altmış atlı yığıb, dörd top ilə Tehrana yeriməkdədir. Amma Allah rast saldı ki, rəməzan ortalığa düşdü və məlumdur ki, orucluq ayı iranlını öldürsən də, bir iş görməz və rəcəb ayının axırıncı günləri sərbazlar əllərində tüfəng, yol gedə-gedə axşam vaxtları göyə baxmaqda olurlar ki, təzə ayı görsünlər və görcək haman axşam tüfənglərini aparıb böyüklərinin üstünə atıb gedirlər evlərinə; necə ki, Qarabağın kəndlərində otuz gün orucluğu xərmənlər sahibsiz qalır, buğdanı yağış bir yandan çürüdür, mal və quş bir yandan yeyir və ağzıoruc qonşuları da bir yandan oğurlayır. Hə, sözümüz harda qaldı? Nəzər xan Varşavada qəhbələrdən üç min qoşun yığıb, gəlir İrana və Qafqazdan keçəndə Nuxaya dönüb, Nuru əfəndidən xeyir-dua alacaq. Məhəmməd Əli Mirzə bu saat Şahruddadır və başında on min qoşun var; bu qoşunlar Şahruddan oyana getməzlər. Tehrana yavıqlaşan zaman Məhəmməd Əlinin iki mindən artıq qoşunu qalmayacaq. Bu da bir şey deyil; qələt eləyir. Hökumət tərəfində topxanadan əlavə beş min bəxtiyarlılar var və bunlar keçəndən sonra Məhəmməd Əli Mirzənin dostu irəvanlı Zakir təxəllüslü bir Hacının qızının əhvalatı köhnə şahı dilgir eləyibdir. Belə ki, indi bu saat damağı zəhrimar dadır. Bununla belə Məhəmməd Əlinin fikri budur ki, “Sarı” tərəfindən Astaraya və sonra Ərdəbilə keçsin və Qafqayda butqaçı Məşədi Rəhim göndərən dəstələrlə birləşib Qaracadağdan şahsevənləri götürüb, Tehrana hücum çəksin. Astarada Məhəmməd Əli Mirzə mömün hacılardan köhnə müsəlman qəzetlərini yığacaq ki, tüfəng lüləsinə basılmağa lazım olsun və buradan Hacı Rəsula bir məktub yazıb yola düşəcək. Məhəmməd Əli məktubunda yazacaq ki, “Ay cənab hacı, sən ki, həmişə məclislərdə dərs oxuyan müsəlman qızlarını pisləyirsən, deyirsən ki, oxuyan qızlar belə-belə olurlar, bəs sənin ki, qızın oxumayıb, bəs bu nə işdir ki, görüb?” Yenə istəyirəm yazım, qorxuram Nuxada Qasım dayı bəddua eləyə, ağzım-gözüm əyilə. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 avqust 1911, №29 * * * Osmanlı ilə İtaliya davası Oxucularımıza ərz olsun ki, Afrika qitəsinin şimal tərəfində, Ağ dənizə yapışıqı Osmanlının bir vilayəti var ki, ona avropalılar “Tripolis” deyirlər. Amma türklər “Trablisi-qərb” adlandırırlar (Türkiyədə, Beyrut vilayətində Osmanlının “Trablisi-Şam” adında bir şəhəri də var). Trablisi-qərbin əhvali-tarixiyyəsi çox qarışıqdır, burada çoxlu davalar, iğtişaşlar üz verib; əgər hamısını yazsaq, idarəmizə göndərilən uzun məqalələrə yer olmaz. Ancaq müxtəsərcə bunu ərz edək ki, Trablisi-qərb tarixi-miladiyyənin 1835-ci ilində ikinci dəfə Türkiyə hökuməti tərəfindən fəth olunub, Osmanlı məmləkətlərinə daxil olubdur. Və bu 75 ilin müddətində, Sultan Həmid əsrində çapdan çıxan kitabların rəvayətinə görə, bu vilayətin asayiş və hüsni-idarəsi mühafizə olunubdur. Amma Allahın kitabına baxanda Trablisi-qərbin osmanlılara xidməti məhz bu olubdur ki, Həmidin və paşaların hərəmxanalarına bu vilayətlərdən çoxluca qullar göndərilibdir. Bəhərhal, Trablisi-qərb osmanlılarındır. Bəs görək İtaliya nə istyir? Vallah, biz heç bilmirik nə istəyir. Ancaq elə onu eşitdik ki, İtaliya hökuməti qəfildən gəmiləri göndərib, Trablisi topa tutublar və indi bu saat şəhəri zəbt eləyib, girib oturublar içində. Belə bihəyalığı, biz heç seyid Ağada da görməmişik. Keçək mətləbə. Trablisi-qərb vilayəti 230 ilə 330 ərzi-şimal və 60 ilə 230 tulişərqi aralarında düşüb, hüdudu – şərqdə Misir, şimalda Ağ dəniz, qərbdə Tunis, Səhrayi-kəbir və cənubda yenə Səhrayi-kəbirdir. Amma bir neçə il bundan əqdəm Qarabağda “mejevaniye” olanda, yəni Gəncə məhkəməsi məxsusi yerölçənlər vasitəsilə əhalinin mülklərinin sərhədlərini kəsib aparıb ta gedib çıxdılar Trablisi-qərb məmləkətinə. Bu səbəbdən Trablisi-qərbin hüdudu indiyə kimi “spornı” qalmışdı ki, axırda İtaliya da özünü soxdu ortalığa. Trablisdə əhalinin miqdarı bir milyondan bir az əskik və məsaheyi-səthiyyəsi bir milyon mürəbbe, kilometrdən bir az artıqdır. Burada məktəb yoxdur, amma üç min məscid var. Qabaqlarda da qızları məktəbə qoymazdılar; amma axır vaxtlarda ki, Bakıda müsəlman qəzetləri qızlarımızın oxumağını lazım bilib yazırlar, o vaxtdan bəri Trablisdə də qızlar o dərəcədə azadlıq qazandılar ki, İngiltərə xanımları hökumətə qarşı durub, yumruq gücü ilə ixtiyarat tələb edəndə yer üzərində hamıdan əvvəl Trablis qızları baş qaldırdılar (islam millətinin qız tərbiyyəsinin bərəkətindən). İndi hələ İtaliya nə deyir? Heç zad demir, elə bircə bunu deyir ki, “mən güclüyəm”. Amma zalım oğlu qabaqdan bunu duymuşdu ki, Almaniya da buna razıdır. Avstriya da razıdır. Ay bic haramzada, bircə düşəsən əlimə, səni göndərim Səmərqəndə, səni orada “bozbala” bəzəyib verələr ağsaqqalların, çalsaqqalların, qarasaqqalların əlinə, rəməzan gecələri oturalar səninlə söhbətə, sonra yatıb səhər tezdən də durub çıxasan bazara, “Qadji Qafqar”ın İstambul söhbətinə rast gələsən. Ax, namərd İtaliya! Ax, çort, mort, lənətə gəlmiş! * * * Hərbiyyə mütəxəssislərindən Trablis ilə gözəl aşina olan bir zat “Fr.Saytunq” qəzetində deyir ki, “Trablisin müdafiəsində türklərlə bərabər yerli ərəblər ən şiddətli bir qüvvə təşkil edirlər. Ərəblər 18 yaşından 60 sinnə qədər həpsi əsgərdir. Böylə ərəb əsgəri hər halda 30-40 min nəfərə baliğdir ki, osmanlı əsgəri ilə bərabər 60 min nəfər kütleyi-əsgəriyyə təşkil ediyor deməkdir. Mahmud Şövkət paşa həzrətləri tərəfindən üç sənədən bəri islah edilən və son sistem toplar və metrolyozlarla müsəlləh olan bu əsgər italyanlara yüngül mal olmayacaqdır”. Hələ bundan savayı türklərin iki tərəfdən böyük arxaları var: biri İrəvanın Səbzkar bağlarının sahibləri ki, peşələri qəmə və xəncərlərini müsəlmanlara göstərməkdir, biri də Əmiri-Buxara həzrətləridir. O ki, İrəvan bağbanlarıdır, bunlar gözləyirlər ki, on dörd şahı üç qəpikdən ötrü vuruşan molla Əli Şəraye ilə Hacı molla Bağırı barışdırıb, sonra köməyə getsinlər. Əmir həzrətləri də bu barədə üləmaya müraciət edib, məsləhət soruşub, axırda belə tədbir töküblər ki, Buxara müsəlmanları tərəfindən Osmanlıya zeyldəki qərar üzrə kömək göndərilsin: Kəştiyi-cəngi zirexpuş, yəni təşxisi-təmyizi-xuni-flan əz xuniflan. Tupe-səriül-hərəkə – təhqiqi-məsaili-cənabət. Teleqrami-bisim – ədayi-hüruf əz məxaric. Telefon – istibra. Qramofon – şəkkiyyat. Kəştiyi-həva – xurusi-ərş. Vağon – adabi-beytül-xəla rəftən. Avtomobil – əməleyi-mövta. Konkeyi-elektrik – xəri-Dəccal. Velosiped – intizar dər təşhid. Karxaneyi-mahud və qeyrə. Vodokaçka – dər miqdare abe korr. Kəştiyi-təhtül-bəhr – qosne irtemasi. Adres: Turçiya, Nadjaf obşestvo. İmza: Biədəb uşaq. * * * Mabədi çox var: ğar, ğar; yəni zəhrimar. Bu Molla Nəsrəddin, deyəsən, dəli olub?! Pənah Allaha. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 1 oktyabr 1911, №34 * * * Zorrama qiraətxana Qiraətxanalar iki cürdür: bir cürü elə qiraətxanadır ki, çox yerlərdə açılır ki, camaat gəlib burada qəzet oxusun, bu qisim qiraətxanaya məhz qiraətxana deyilir. Amma bir cür qiraətxanalar da var ki, adına zorrama qiraətxana deyirlər. Məsəl gətirək: Ağdaşda, məsələn, bir nəfər şəxs, məsələn, Ağarəhim Abdullayev “İrşad” gətirdib oxuyur. Poçtdan hələ qəzeti almamış qəssab Cəbrayıl kəsir qapının ağzını: hı, a balam, xeyirdirmi bu tezdən? – Xeyir olmamış nədir, gəlmişəm ki, qəzet oxuyam. – Balam, hələ poçtalyon qəzeti gətirməyib. Bir saatın içində buraya otuz adam yığışır və hamı gözləyir ki, poçtdan “Yeni İrşad” gəlsin oxusunlar. Uzaqdan baxanda seyr eləyirsən ki, əvvəla, müsəlman qardaşlarımız oxumağa nə dərəcədə hərisdirlər, ikinci də buna fəxr eləyirsən ki, ağdaşlı vətəndaşlarımız qənaətin yolunu biləndirlər. Cünki əgər bunlar italyan olsaydılar, insafa gəlib öz-özlərinə deyərdilər ki, “Çox əcəb, bu Ağarəhim ki, cibindən yeddi-səkkiz yüz manat göndərib qəzetə müştəri olur, yəqin ki, bu adam dəli-divanədir. Hə, qoy görüm sözüm harda qaldı? Onu istəyirdim deyəm ki, Ağdaşda və Ağdaşdan savayı çoxluca müsəlmanlar da çoxluca belə-belə zorakı qiraətxanalar var. Məsələn, sənin heç xəyalından da keçmirdi qiraətxana açasan. Amma görürsən poçtalyon gələnə yaxın qapıya otuz nəfər qəssab Cəbrayıl yığışıb. Buna deyirlər: “Zorrama qiraətxana”. Cırcırama “Molla Nəsrəddin” 8 oktyabr 1911, №35 * * * Tap görüm Oxucularımıza məlumdur ki, indi osmanlılar və italyanlar dava edirlər və bu da məlumdur ki, italyanlar osmanlılara güc gəlirlər. Axırıncı teleqraf xəbərlərindən aşkar olur ki, Trablisdə osmanlı zabiti və əsgəri tələf olubdur. İdarəmizə axır vaxtda kağızlar gəlir və kağız sahibləri bizdən soruşurlar ki, nə səbəbə osmanlıların başına belə iş gəldi və nə səbəbə osmanlılar italyanlara basılırlar. Kağız sahiblərinin hər birisinə əlahiddə cavab yazmağı mümkün edə bilmədik; onun əvəzində burada öz mülahizəmizi yazırıq ki, hamıya cavab hesab olunsun. Osmanlıların, ümumən, dalı düşməsinə və “xüsusən” italyanlara basılmaqlarına üç səbəb var; ikisi bizə əyandır, amma biri Allah yanındadır. Bizə aşkar olan səbəblərin biri budur ki, osmanlılar ilə İtaliyanın davası elə bir yerdə düşüb ki, oraya osmanlıların qoşun göndərməyə yolları yoxdur; su üstündə dava eləməyə və düşmən qabağında dayanmağa dava gəmiləri lazımdır və axırıncı məsələdə osmanlılar italyanlardan çox zəifdirlər. Bu bir. Bizə məlum olan ikinci səbəblərin biri də budur ki, türklər nahaq yerə Həmidi taxtdan saldılar, lap nahaq yerə, yenə də nahaq yerə! Bir neçə il bundan əqdəm Həmidi Salonikə göndərəndə lənkəranlı Molla Məhəmməd demişdi ki, Osmanlı hökuməti Həmidin və şamaxılıların bəd duasının təsirindən bir bəlayi-nagəhana giriftar olacaqdır. O vədə bu sözləri gülünc hesab edirlər. İndi bə necə oldu?! Üçüncü səbəb də Allah yanındadır. Dünyada heç kəs sahibsiz deyil, osmanlının da bir yaradanı var, italyanın da Allahı var. Dünyada bir iş baş verə bilməz ki, xudavəndi-aləmin ondan xəbəri olmasın. Əgər Osmanlı döyülür, – bu sirr Allah yanındadır; əgər italyanlar Trablisi zəbt edib günahsız müsəlmanların qanını tökürlər, – bu da Allah məsləhətidir; bizə dəxli yoxdur. Lakin oxuculardan iki təvəqqəm var; biri budur ki, Quba qazısı Axund Molla Zəki cənabları “Nicat” qəzetində müsəlmanların dalı qalmasının (nə bilim “inhitat” deyir, nə deyir, onun) səbəbini yazmışdı; yəni xudanəkərdə yazmışdı ki, müsəlmanların qaranlıqda qalmaqları[nı] adlarını molla qoyanlar törədir (sən Allah sözə bax). İkinci təvəqqəm də budur ki… budur ki… bıy! Yadımdan çıxdı! Neynək, qoy barı bir tapmaca deyim. Tapmaca Yorğan ağırdı, göz yuxuludu, Bədən süstdü, gözü açılır-yumulur. Dəyən dəyənəkdi, çomaqdı, Demə vuranlar axmaqdı. Tap görək, Yetim cücə! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 oktyabr 1911, №36 * * * Ad Sən çalış adın bədnam olmasın. Görürsən, Bakı artistlərini? Heç biri özünə müsəlman adı qoymur; biri adını qoyur Çaraparski, Həsən özünə deyir Qaraxarski, Hüseyn yazır Maranarski, Əli adını qoyur Kirmanşaxski, bircə Vəlinin ağlı yoxdur ki, ona elə bircə Vəli deyirlər; Allaha şükür olsun ki, bu da cəhənnəm oldu artistlikdən çıxdı getdi. Amma qalanlarına sözün nə?! Qalanlarının heə biri özünü müsəlmana oxşatmır və yaxşı da eləyir: çünki müsəlman bədnam olubdur. Sən çalış, adın bədnam olmasın, yoxsa əməlin ötüşüb keçər. Məsəl gətirək. Osmanlı Trablisdə vuruşma vaxtı ittifaqən bir xaçpərəst övrətinin, ya uşağının qətlinə bais olanda Avropa qəzetləri səs-səsə verib çığırışırdılar: – Ay vəhşi müsəlmanlar, ay qan tökən şərqlilər! Bunun səbəbi budur ki, osmanlının adı osmanlıdır. Amma indi italyanlar osmanlılara basılandan sonra, özləri o qədər vəhşilik, o qədər yırtıcılıq göstərirlər ki, insan az qalır iyrənsin. Bəs axır bunlar deyirlər, biz tərbiyəli millətik, biz mədəniyik, biz italyanıq, nə bilim biz it yalayanıq?! Bəs bu qədər namərdlik, bu qədər günahsız ərəb əhalisinin qanını sormaq hara, avropalılıq hara?! A qurumsaq, bəs bu nə işdir? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 22 oktyabr 1911, №37 * * * Qan hamamı Bu gün mən eşitdim ki, italyanlar Tripolidə osmanlılara basılmaqlarının əvəzini çıxartmaqdan ötrü o qədər günahsız ərəb uşağı qırırlar ki, frəng qəzetləri bu qırğının adını qoyublar “Qan hamamı”. * * * A kişi, Allah xatirinə, başımı ağrıtma, mənim öz dərdim özümə bəsdir. Sən görürsən ki, mənim evim yıxılıb, belim qırılıb, mənim Seyid Məhəmməd ağa kimi ağam əlimdən gedib. Sən hələ mənə deyirsən ki, nə bilim, italyanlar osmanlı və ərəb qanı ilə hamamlar qayırıblar. Sən deyirsən ki, Avropa şəhərlərində sosialist firqələri mitinqlər əmələ gətirib, nitqlər söyləyirlər, italyanlara nifrət eləyirlər və hökumətlərinə ariz olurlar ki, vəhşi italyanların namərdliklərinə sədd çəkilsin. Sən deyirsən ki, Praqa şəhərində indi neçə min çex milləti ki, özləri də katolik məzhəbində ola-ola, bir yerə cəm olub, osmanlılara mərhəba, italyanlara min lənət göndəriblər. Mən də deyirəm ki, bizim Qafqaz müsəlmanlarına dolaşma. Sənin xəbərin yoxdur ki, bir nəfər Seyid Məhəmməd dari-fənadan dari-bəqaya rehlət buyuranda nə qədər hammal, qəssab, dəllək, mismarçı, qatıqçı, qatırcı ağanın həyətinə yığışırlar. Bitli molla küçədən cındırlı uşaqları yığıb, hərəsinin əlinə bir şaqqıldaqlı baydaq verib; əztərəfi-digər “Müzəffəri-məktəbi” bağlanıb, keçəl, bitli uşaqlar ağlaya-ağlaya və başlarına vura-vura gəlirlər ağanın həyətinə. Əz yek tərəf molla xoruzulla və ağanın həmşəhriləri qaçıb məsciddən Qasim otağını bəzəyib gətirdilər; küçədə su boçkaları hazır. Qərəz nə başını ağrıdım, iki palan camaat ilə ləbaləb. Əli kəsik dərviş bir yanda, molla qarpızəli bir yanda, sair dərvişlər bir yanda. Neçə yerdə camaat toplaşıb, mərsiyəyə ağlaşırlar, tainki Qasim otağı hazır oldu, nəşi-mübarəki həyətdən çıxarıb, mollalar düşdü qabağa və başladılar quran oxumağa. Daldan şkol uşaqları müdirin sərkərdəliyi ilə və camaat növhə deyə-deyə, sinə vura-vura cənazəni gətirdilər Təkə meydanına (sən axmaq hələ İtaliya və Osmanlıdan danışırsan), haman Təkə meydanına ki, türkmənlər orada at, eşşək, dəvə və flan bağlayırlar. At-eşşəkləri açıb buraxdılar bir yana, nəşi qoydular onların yerinə və başladılar haman müqəddəs yerdə namazı (mən ölüm ürəyini sıxma). * * * Xülasə, dəxi nə başağrısı verim, mənim vaxtım yox idi qəbr üstə gedim; ağanın əqrabası gərək məni bağışlasın. Bu saat gedirəm müsəlmanların mitinqinə, deyirlər bizim də qafqazlılar osmanlıları yada salıb qüssələniblər və hərçənd ki, osmanlılar bizim dinbir qardaşlarımızdır, amma danabaşlı Hacı Hüseyn Əli and içərdi ki, İstambuldan Məkkəyə gedəndə bir osmanlıdan çörək aldım ki, yeyim, amma mübarək boğazımdan keçmədi, dedim bəlkə murdardır. A sənin o boğazına Fatma xalanın canı qurban olsun, praqalılar din ayrı ola-ola, min-minlərcə bir yerə cəm olub ərəblərin qırılan uşaqlarına ağlaşırlar, sən hələ yenə “xər həmən xərəst”. * * * Mən bilmirəm, bəlkə günahkar bəndələrdənəm? Elədə müsəlman qardaşlar mənim günahımdan keçsinlər. Amma elə güman edirəm ki, yer üzünün cəmi millətləri bu saat və bu dəqiqə italyanlara lənət oxuyanda biz müsəlmanlara yaraşar ki, nahaq qan tökməyi özünə rəva görən italyan millətini biz gərək Məhəmmədəli və Rəhim xan kimi murdar bir şey hesab edək ki, adam əlini vuranda yumaq lazım gəlsin. Biz, “Molla Nəsrəddin” yazıçıları da burada bir neçə söz demək istəyirik. Altı ildir ki, biz öz müsəlmanlarımızın şəklini çəkib özümüzə nadan və vəhşi ad qoymuşuq və jurnalımızı dağıtmışıq yer üzünə ki, hər yanda müsəlman qardaşlar oxuyub, özlərinə tamaşa eləsinlər və yəqin ki, bu nömrələrin bir neçəsi İtaliyaya gedib çıxıb, orada hərdənbir jurnalda, Gəncə cavanlarının, Bakı qoçularının, Qarabağ quldurlarının və İran seyidlərinin şəkillərini və əhvalatlarını görəndə italyanlar neçə dəfələr öz aralarında deyiblər ki, “bax, bu namərd müsəlmanlar necə qaniçən və yırtıcıdırlar”. Yəqin ki, italyanlar bizim barəmizdə neçə dəfə belə-belə sözlər danışıblar. Dəxi nə deyim, dilim laldır. Doğrudur, mən italyana deyirəm ki, Avropa millətlərinin cırısan, bicisən, sən elmli, tərbiyəli avropalı deyilsən; sən cırsan, necə ki, meyvə ağaclarının cırı olar, meyvə gətirməz; sən bicsən, sən Xorasan siğəsindən əmələ gəlmisən. Sən flansan, behmansan. Amma gör italyan mənə nə deyir, deyir: “Sən də Qafqaz müsəlmanısan, yer üzünün millətlərinin ən qanmazısan”. Və dəlil də bunu gətirir ki, Naxçıvanda bir həyətdə toyda da musiqi çalınanda mömin müsəlmanlar molla ölüşgəmişi mindiriblər faytona, üzünə bir dəsmal salıblar ki, imama oxşasın, qulaqlarını tıxıyıblar ki, şeytan toyunu eşitməsin və ovsanatdan düşməsin və bu minvalla aparıblar Danabaş kəndinə. Dəxi nə deyim. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 oktyabr 1911, №38 * * * Fındıq Keçən vaxtlarda bu barədə yazmışıq, necə ki, məsələn, iki uşaq güləşirmiş, biri o birini basıb, basılan özünü sındırmamaqdan ötrü cəld durub ayağa və yalandan xəbər verib ki: “bay bir fındıq tapdım”. * * * Dava qanunlarının içində biri də budur ki, bir hökumət dava edib, bir qeyri torpağı ələ gətirəndə bir gün rəsmi surətdə qeyri hökumətlərə məlum edir ki, “mən flan torpağı bu gündən daxil elədim öz məmləkətimə” O gün ki, Osmanlının rəşid əsgərləri ərəblərlə birləşib, İtaliya qoşununu torpaqdan basıb tökdülər dəryaya və yarısını da qırıb, çox silahlarını zəbt elədilər, haman gün İtaliya hökuməti bilmədi ki, nə eləsin və baxıb-baxıb birdən xəbər verdi ki: “Bay, mən fındıq tapdım”. Londonda, Parijdə, Berlində, Vyanada və Peterburqda qəzetlər həmin fındıq məsələsini yada salıb, İtaliyanın üstünə o cür gülürlər, necə ki, küçədə yoldan keçənlər bir tumançaq kefliyə rast gəlib gülürlər; necə ki, Teymur xan şurada köhnəpərəstlər laməzhəblərin və məktəbə pul yığanların üstünə gülürlər. * * * Vallah, adam utanır, amma İtaliya utanmır; molla Məhəmməd Lənkərani utanır, İtaliya utanmır; müsəlman qəzetlərinin pulları ilə ticarət edənlər utanırlar, İtaliya utanmır; Buxarada sadə əhalini pambıq çəkisində aldadan yəhudilər utanır, İtaliya utanmır; İrəvanda səkkiz yaşında qıza kəbin kəsən molla utanır, İtaliya utanmır. Astarada… Qalsın sonraya. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 30 oktyabr 1911, №38 * * * Keflənmək Doxsan ikinci ildə vəba naxoşluğundan camaat qorxuşanda həkimlər keflənməyi məsləhət bilirdilər; elə, doğrudan da, mən görürdüm ki, çaxır ya araq içib keflənənlər kefləri kök, damaqları çağ gəzirdilər və küçələrdə düşüb qalan ölüləri görüb nə qorxurdular, nə qüssə eləyirdilər. Hər kəs ki, istəyir fikir eləməsin, keflənsin. Keflənmək – canqurtarandır. Onunçün İrəvanın cavan xanları səhərdən-axşama kimi və axşamdan da səhərə kimi çaxır içib keflənirlər. Bunların keflənməyinin mənası var; bunlar keflənirlər ki, seyid Məhəmmədağanın yerinə şeyx Fəzlullahi-saninin təyin olunmağını özlərinə dərd eləməsinlər; odur ki, iki xan bir yerdə olanda gərək butulkalar düzülələr ortalığa və bu səbəbdən ruslar meyxanaya “Duxan” deyirlər, yəni farsca “iki xan” Nəzm Hər şəxsi görəndə onu insanmı sanırsan? Kölgə kimi qansızları sən canmı sanırsan? Meyxanədi xanın vətəni, yəni duxandır, Huşu ola başında, onu xanmı sanırsan? * * * Sən deyirsən cənub tərəfdən İrana soxulan ingilis qoşunu bir də geri qayıtsa, gərək elədə dəvə də buynuz çıxarda, qroznılı Molla Haşım da ruznamə oxumağı rəva görə, bir dövlətli müsəlman öləndə maarif yolunda bir qədər pul ehsan edə; yoxsa: Millət belə gəldi, maarif belə getdi, Bu sözləri biz millət şayanmı sanırsan? Pul sərf eləyir məktəbə Hacı Əsədulla, Böylə əməli yoxsa ki, ehsanmı sanırsan? * * * Həqiqət, keflənmək olmasa, padşahlıq duması bir para lüt-müt demokrat vəkillərin nitqlərini adam oxuyanda istər ki, özünü vurub öldürsün. Allah Timoşkin dadaşa ömr versin ki, ağzını açan kimi yenə bir az gülürsən, ürəyin açılır; məsələn, keçən günləri Finlandiya məsələsi dumada danışılanda Timoşkin yerindən qalxıb deyir ki, Finlandiya milləti rus çörəyi yeməkdən şişib qızıxıblar, necə ki, Rusiya tatarları Qafqazdan toplanan ianəni yeməkdən (yainki torpaq yeməkdən) şişiblər; necə ki, şair deyib: Aclıq Tatarıstandadı, milyon cibimizdə, Aclara qəpik verməyi asanmı sanırsan? Gəl bir qulaq as, gör nə deyir dayi Timoşkin, Doğru sözü, qardaş, yenə böhtanmı sanırsan? * * * Yoxsa, mən bəzi vaxt təəccüb elərdim ki, nə üçün bizim müsəlmanlar xaçpərəstlərdən də artıq içib keflənirlər. Keflənmək olmasa, bu qədər dərdi çəkmək mümkün deyil. Zarafat qalsın kənarda, elə deyəsən, doğruya oxşayır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 noyabr 1911, №39 * * * Təsəlli Bir dərd var ki, yerə-göyə sığışmayan, ürək yandıran, insanı vərəmlədən, səbr və təskinlik bilməyən; məsələn, birinin əziz bir övladı əlindən gedə!… Amma elə də olur ki, birisinin başına bir müsibət gələndə, yenə bir yandan bir qəlb təskinliyi olur: əgər sənin elə bir övladın var idi ki, səni də, qonşularını da təngə gətirmişdi, əgər sənin elə bir qardaşın əlindən gedib ki, həmişə ona baxanda utanardın; əgər sənin elə bir qohum və yavıq adamın vəfat edib ki, sənin üçün həmişə xəcalətlik mayəsi idi, – sən belə bir fövtü dərd edəndə, sənə deyəcəklər ki, “a balam, çox da qüssə eləmə, o başı küllünün dünyada yaşamağı sənin üçün onsuz da bir dərd və bəla idi. Dəxi təsəlli tap, dəxi çox ağlama!”. * * * Qəzvin şəhərini biz mülahizə edək necə ki, bir toyuq-cücə həyəti, şəhərin övrətlərini mülahizə edək necə ki, həyətimizdə qara toyuqlar. Bu toyuqların içində tək bircə xoruz var ki, adı müctəhid Şeyx İsadır. Uzaqdan baxanda 80 yaşında, uzun saqqal və saqqalının ucu da miz bir insandır; amma həqiqətdə bu bir dənə ları xoruzdur ki, düşüb Qəzvin toyuqlarının içinə və bu övrəti görəndə, – buna zornan siğə oxuyur, o övrəti görəndə, – ona zornan siğə oxuyur. Bir biçarə övrətin ki, Şeyx İsaya bir işi düşür, gəlir ağanın xidmətinə, ağa deyir: “məni vəkil elə”, əgər övrət vecə gələndir, axşam şeyx övrətin qapısını döyür. – Şeyx, nə qulluq? – Mənim burada halal övrətim var? – Necə övrət, nə övrət? – Bəli, övrətim var; bu gün özü məni vəkil eləyib, mən də siğəsini oxumuşam özümə. Qəzvində müctəhid Şeyx İsadan savayı dəxi elə bir məmur, elə bir hökumət idarəsi yoxdur ki, övrət gedə ora şikayətə və şeyxin əlindən xilas ola. Allah yuxarıda, padşah uzaq!.. Hərçənd ki, bu qaydanı elə İran padşahları qoyublar, mən çox təvəqqə edirəm müsəlman qardaşlardan mənə bir xristian, ya bütpərəst şəhəri nişan versinlər ki, orada da o qədər fahişə övrət tapıla bilsin, nə qədər ki, məsələn, Qəzvində tapıla bilir və Avropa şəhərlərində elə bir lotu nişan versinlər ki, qoçuluqda və xoruzluqda müctəhid Şeyx İsaya çata bilsin. Bu ağa həmişə fəxr eləyə-eləyə deyir ki, “mən bu yaşa çatmışam, bircə dəfə də dəstəmaz ilə namaz qılmamışam”; yəni məsələn, flan… Oxuculardan rica olunur ki, xristian və bütpərəst tayfalarının içində elə bir haramzada nişan versinlər ki, biclikdə və avamünnası soymaqda qəzvinli Seyid Məhəmməd vələdi-Badiyə oxşasın. Di gəlin ağa imamzadaya təşrif aparanda görün ki, biçarə müsəlman qardaşlar ağa mindiyi eşşəyin quyruğunu necə öpürlər! Elə dərd var ki, dəxi onun qabağında səbr, hövsələ mümkün deyil; amma elə də olur ki, adam az qalır desin: cəhənnəmə getsin belə vətən ki, onun adı Qəzvindir! Məsələn, hər kəs mənə desə “qəzvinli”, daşı yerdən götürüb başını əzərəm. * * * Bu bir neçə sözü burada ondan ötrü yazıram ki, hər nə qədər özgələrdən küssək, gərək bir az artıq da özümüzdən küsək. O səbəbə ki, indiyədək bizə hər kəs deyib “ay qəzvinli”, biz fəxr eləmişik; amma gərək utanaydıq, utananda da bunu gərək qabaqca bilə idik ki, vətən qorxuya düşəndə, bizim üçün böyük təsəlli olacaq ki, hər nə olmuş olsa, yenə xudaya şükr olsun ki, müctəhid Şeyx İsalardan xilas olacağıq. Bəlkə beləliklə Şeyx İsa kimi dağlar rəxnə tapalar. İndi bilirəm ki, bu sözün qabağında mənə yazacaqlar ki, bəs ay Molla odur ki, qabağında Şeytanbazarı qoyursan, gedib çıxırsan Qəzvinə. Bəs bunu niyə gizlədirsən ki, Tiflisdə erməni-müsəlman davasında camaat Xalatov karvansarayına dolanda “Ağa” əyləşmişdi akoşkanın qabağında və qorxuya düşən yazıq müsəlman övrətlərinə tamaşa edə-edə deyirdi: “Pəh, pəh, pəh! Nə iftar malıdı!” Bu qalsın gələn dəfəyə. Xalqı məzəmmət edə-edə, biz də özümüzü qoyduq naqqallığa. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 noyabr 1911, №40 * * * Qohumluq Darvin öz kitabında yazır: “Heyvanlar bir-birilə qohumdurlar, necə ki insanlar da Adəm ilə Həvvadan əmələ gəliblər”. İnsanlar bir-birilə qohumdur. Bu qohumluq ya qədimdən, ya yavıq vaxtlardan, ya təzəlikdir. Bir övrət bir kişi ilə neçə müddət yaşayandan sonra, bunların övladı olur; amma haman övrət və haman kişi onsuz da bir-biri ilə qohumdurlar: övrət də, kişi də Adəm və Həvva kimi bir cift insandan əmələ gəliblər. Niyə küçədə bir yad adamı görəndə və onnan bir neçə dəqiqə danışandan sonra, mənim ona qanım qaynayır? O səbəbə ki, biz qohumuq, insanlarıq. Nə qədər Salyan qazısı çalışdı ki, Lənkəran progimnaziyasını bağlatsın, yenə Lənkəranda Molla Məhəmmədin dost və xeyirxahı az deyil. Nə qədər Molla Sədrəddin Sofiyov, Hacı Yusifi incitsə və Molla Nəsrəddini aldatsa, yenə Hacı Yusif və Molla Nəsrəddin – Molla Sədrəddin əmioğlunun əmioğlanları və qohumlarıdır və bir atadan və bir anadan törəyənlərdir. Götürək Məhəmməd Əlini! Dünyada bu məlunu tanıyan bir də Məhəmməd Əli adı çəkiləndə əlini uzadır tumanın bağına. Amma Tiflisdə rus dilində nəşr olunan “Tiflisski listok” Məhəmməd Əlini o dərəcədə dost tutur ki, İranda məhz Məhəmməd Əliyə kömək çıxmaq üçün bir müxbir saxlayır və gündə bir yalan yazır ki, “Məhəmməd Əli şah belə oldu, Məhəmməd Əli şah elə oldu”. Məsələn, axırıncı nömrəsində “Tiflisski listok” yazır ki, guya Sərabda əhalinin hər bir silkindən nümayəndələr gəliblər rus konsulunun yanına və ərz ediblər ki, İranın xoşbəxtliyi dübarə Məhəmməd Əli şahın İrana padşah olmağından asılıdır. Niyə “Tiflisski listok” belə yazır? Ondan ötrü ki, insanlar bir-birilə qohumdur, savayı ondan ki, Nəsrəddin şah otuz altı il bundan əqdəm Tiflisdən Avropaya keçəndə, necə ki, deyirlər, Tiflisdə bir neçə gün qalıb və Tiflis yazıçılarına qonaq olub. Məlumdur ki, o vədələr də “Tiflisski listok” təzə başlayırdı çıxmağa və dünyada nə qədər gözə görünməyən sirrlər və hikmətlər var ki, pərdə dalındadırlar… Yainki götürək Ərdəbil müctəhidi Şeyx Əli Əkbər ağanı. Osmanlı və İtaliya davası düşəndən indiyədək gün olmur ki, ağa məsciddə deməsin ki, “Xudavəndialəm o babi cavan türklərə qəzəbini aşkar etdi; çünki o zülm ki, onlar o büzürgüvar Şah Sultan Həmid həzrətlərinin haqqında elədilər, heç bir kəs etməmişdi!”. Bunlar hamısı qohumluğun əsərləridir. İnsan insan ilə həmişə ülfət bağlamağa maildir, necə ki, heyvan heyvan ilə. Və insan insandan və heyvan heyvandan qorxmaz; amma insan heyvandan qorxar, habelə də heyvan insandan qorxar. Qəzvində çəyirtkə tökülüb əkinləri yeyəndə bəsdir ki, müctəhid Şeyx İsa çıxsın çölə və gözlərini ağartsın. O saat çəyirtkələr qorxub qaçırlar. Bu sözləri mən məşhur Darvinin kitabında oxumuşam. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 noyabr 1911, №41 * * * Məramnamə Tiflisdə müsəlmanların bir “Xanımlar cəmiyyəti-xeyriyyəsi” var. Hərdənbir idarəmizə kağızlar yazıb soruşurlar ki, bu cəmiyyətin “məramnaməsi” nədir, yəni nəyə qulluq eləyir, məqsədi nədir?.. Keçən vaxtlarda bir-iki kağız sahiblərinə cavab verdik ki, “Xanımlar cəmiyyəti-xeyriyyəsinin” məramnaməsi pul yığmaqdır, vəssəlam. Bizim bu cavabımızı eşidib, keçən il bir-iki Tiflis xanımları küçədə üzüaçıq mənə rast gəlib başladılar giley-güzarı ki, “sən niyə ona-buna yazırsan ki, bizim məqsədimiz pul yığmaqdır, niyə bizim bu qədər zəhmətlərimizi gizləyib, haqqı danırsan və bizə yaraşmayan adı bizim üstümüzə qoyursan, məgər görmürsən ki, biz hər il “bal” veririk, qızlarımızı orada işlədirik? Məgər bu millətpərəstlik deyil, məgər bizim üçün bu fədakarlıq deyil? Dəxi bizdən nə istəyirsən?”. * * * Bu keçən həftə yenə birisi məndən soruşurdu ki, Tiflisdə xanımlar cəmiyyətinin məramnaməsi nədir; yəni nə yolla çalışırlar, “məqsəd nədir?” Dəxi güman edirəm ki, bu dəfə səhv eləmədim, çünki indi mən cavab verdim ki, “Xanımlar cəmiyyətinin məqsədi bal verməkdir”. * * * Dəxi güman edirəm ki, bu dəfə səhv eləməmişəm. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 20 noyabr 1911, №41 * * * Yadigari-həzrət İbrahim Xəlil Yaxud “Qurban Bayramı” Tarixin göstərməyindən belə anlaşılır ki, həzrət İbrahim Xəlil zilhəccənin onuncu günü sübh tezdən yerindən durub Həcərdən olan balaca oğlu İsmayıla dedi: “Bala, dur gedək!”. Oğlu başladı getməyə və gördü ki, atası bıçaq və kəndir də götürür, tifil soruşdu: “Ata, məni hara aparırsan?”. Atası cavab verdi: “Oduna”. Həzrət İbrahim çölə çıxıb qəfildən yapışdı oğlunun xirtdəyindən, basıb qoydu ayağının altına, bıçağı çəkib başladı yazıq uşağın başını kəsməyə. Məsum balası başladı yalvarmağa ki, “ay ata, aman günüdür, mənim axır günahım nədir ki, məni öldürürsən?”. Bir tərəfdən uşaq yalvarır, bir tərəfdən də gözləri qızmış həzrət İbrahim bıçağı daşa çəkir ki, itiləsin. Elə bıçağı uşağın boğazına çəkdiyi əsnada, yuxarıdan Allah-taala qeyzə gəlib çağırdı: “Dayan, dayan! Yekə kişi, qudurmamısan ki! İnsan da ağlı başında ola-ola, məgər oğlunun qanını tökər? Ay vəhşi, ay nainsaf!”. Həzrəti İbrahim əl saxladı və kənarda (yalan olmasa) bir qoç görüb yırtıcı, nə bilim, nə kimi hücum çəkdi qoçun üstə, qırğı sərçəni alan tək heyvanı yerə yıxıb, bıçağı soxdu qarnına və qanı axan kimi, həzrətin də hirsi soyudu, İsmayılı götürüb başladı evinə getməyə. Uşaq yolda qorxusundan ağlayırdı və burnunu çəkə-çəkə və qorxudan titrəyə-titrəyə deyirdi: “Dədə, sən Allah, ta məni öldürmə!”. Bu səbəbə görə Xəlilullahın yadigarı üçün hər il zilhəccə ayının onuncu günü qurban kəsmək vəhşi ərəblərə və bizlərə vacib olubdur. Bu səbəbə görə qurban bayramına bir neçə gün qalmış hər bir müsəlman kasıb da olsa, gərək qurban ala, tək ala bilməsə, – qonşusu ilə şərik ola, pulu da olmasa, – borc eləyə, pul borc verməsələr də, – qurbanı nisyə ala, nisyə verməsələr də, – oğurlaya, yainki qoç sahibilə söyüşə, vuruşa. Xülasə, hər necə olmuş olsa, gərək hər bir müsəlmanın evində qan tökülə. Eydi-əzha aləmi-islamda ən ali ən təntənəli eydlərin biridir. Bu gün küreyi-ərzin müxtəlif yerlərində sakin olan müsəlmanlar qurban kəsməyə məşğuldurlar. Bununla belə aləmi-islama nəzər ediniz: vüsətli bir məzarıstan, camaat vəhşi, düşmən qəvi, maarif yox, üməra binamus, ticarət pozğun, ziraət pəjmürdə… Bircə təskinlik budur ki, qəzetlərimiz başdan ayağadək qurban bayramı ilə məşğuldurlar. Allah özü cəmi qələm sahiblərinin ömri-şəriflərini eydi-əzha məqalələrindən də uzun eləsin! Yenə nə yaxşı ki, belə-belə bayramlar var idi; yoxsa qeyri millətlərin qabağında durmağa heç bir gücümüz olmayacaq idi. Bu gün eydi-şərif münasibətilə cəmi din qardaşları təbrik və cəmi nəzirlərin dərəceyi-qəbula yetişməyini cənab həqdən istida edirik. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 noyabr 1911, №42 * * * Nainsaflıq Məhərrəm yetişdi. Şaxseylər gediləcək, başlar yarılacaq, şərbətlər içiləcək, məşəllər yanacaq. Bunlar hamısı öz qaydası ilə. Lakin bircə şey var ki, mənim xoşuma gəlmir və heç bir insaf əhlinin xoşuna gərək gəlməsin. O dediyim şey budur ki, imam ehsanı bəhanəsi ilə camaatdan hər nə qədər ki, pul yığılır və məhərrəmlik təziyəsində bir az-maz hər nə ki, xərc olunur, – qalan pulu qalır mübaşirlərin qolu çomağında, yəni hər kəs ki, güclüdür və tayfalıdır, pulların hamısı qalır onda; dəxi qalan mübaşirlər və vəkillərə heç bir zad qalmır. Yaxşı olardı ki, təziyə bəhanəsi ilə yığılan pulları vəkillər və mübaşirlər bərabər bölələr ki, heç birinə zülm olmasın. Bu bir. Bu biqaydalıq da budur ki, bir kişi gözaltısı bir övrətə göz-qaş eləyəndə kənardan bir molla, ya bir qırmızısaqqal kişi gərək bunlara mane olmasın, o səbəbə ki, məhərrəmlik və orucluq ibadətlərinin biri də eşqbazlıqdır, yoxsa sair vaxt mən müsəlman övrətlərini harada görürəm ki, özümə dost tapam; ancaq məsciddə belə şeylər mümkündür. * * * Bu iki qaydasızlığı kənar edə bilsək, inşallah məhərrəmlikdə əcnəbi millətlərdən xəcalət çəkmərik. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 4 dekabr 1911, №43 * * * Cavabımız Mərvdən 558 və Teymurxan-Şuradan 130 nömrəli oxucularımıza Ey mənim əziz qardaşlarım! Məktubunuzu açıb oxudum, nəhayət hər ikinizdən razıyam. Fəxr edirəm ki, məcmuənin ancaq şəkillərinə baxıb kənara tullamırsınız, içində yazdığım məzmunları oxuyursunuz və hətta oxuyandan sonra bir para mətləblər barəsində yazı-pozuya da girişirsiniz. Lakin səd heyif ola ki, aramızda bir mühüm məsələ var və çox qorxuram ki, əvvəl-axır siz də bəndəni atasınız: yəni çox ola bilər ki, siz də məsləkinizdən üz çöndərib cəridəmizi oxumaqdan uzaq durasınız. Səbəbi də budur. Məktublarınızda hər ikiniz bəndəyə məsləhət görürsünüz ki, “bir para mətləblərə əl vurmayım”; çünki beləliklə avam camaatı məcmuə oxumaqdan qaçırdıram. Hətta Mərvdən gələn kağızda yazılıb ki, “camaat artıq meyl edirlər abunə olub məcmuə oxusunlar, amma çifayda bimövqe mətləblər mane olur!..”. Hər iki qardaşlara ərz olsun ki, belə-belə kağızlar idarəmizə keçən vaxtlarda da çox kəslərdən gəlibdir. Belə nəsihətləri yenə çox-çox dostlardan eşitmişik və təcrübə eləmişik ki, bir para mətləblərə əl vurmaq məcmuəmizin bazarını bir övqat kasad eləyir. Bizə aşkardır ki, yazdığımız mətləblər avamın qulağına batmaz və bata bilməz; bunların cümləsini biz yaxşı bilirik. Amma biz bilmirik ki, o bir para mətləbləri yazmasaq, dəxi bəs nə yazaq?! Hərənin bir etiqadı var, hər cəridənin bir məsləki var, hər yazıçının bir mətləbi var; yoxsa bu işlər bihudə deyil; heç bir şairə demək olmaz – elə yazma, belə yaz; heç bir cəridə sahibinə demək olmaz məsləkini çöndər; heç bir fikir sahibinə demək olmaz ki, qandığını at, mən qandığımı tut. Mərvli və şuralı qardaşlarıma cəsarət edib söyləyirəm ki, haman avam camaata bizim də yazığımız gəlir. Biz arzu edərdik ki, həmin avam camaat bizim məcmuəni xoşlasın; amma əfsus ki, bu başa gələn iş deyil. Əgər bizim məcmuənin mətalibi avam camaata xoş gəlmir, bu dəxi təəccüblü bir iş deyil; o səbəbə ki, camaatımızın indiki halında məsləkini qara pula satmayan və öz başa düşdüyünü sidqi-dildən yazan cəridə avama xoş gəlməz. Şuralı və mərvli qardaşlardan artıq təşəkkürüm var; abunəçilərdən yana məcmuəmizin qeydinə qalmaqları bizə olan məhəbbətlərini sübuta yetirir; çünki abunə məsələsi hər cəridənin ümdə məsələsidir; lakin yenə cürət edib deyirik ki, abunə mülahizəsi məsləkimizə təğyir verə bilməz və oxucularımız dağılıb ta bircə nəfəri qalınca yazacağıq, yazacağıq. Həmin dairədə yazacağıq ki, altı ildir yazırıq və bu altı ilin ərzində yazdığımız sözləri bu saat yenə min dəfə təsdiq edirik. Mərvli və şuralı əziz qardaşlara ərz olsun ki, bizim avam camaat ilə işimiz yoxdur; avam camaat qəzet oxumaz, məcmuə oxumaz, dərs oxumaz, kitab oxumaz. Bax bir, məktəblərimiz boş, qiraətxanalarımız boş, avam camaat nəinki “bir para” mətləblərə əl vuran “Molla Nəsrəddin”i oxumaz, bəlkə belə mətləblərə əl vurmayan qəzetlərimizi də oxumaz!.. Əgər cəridənin məsləkinin müqəddəsliyi abunənin çoxluğuna bais olsaydı, elədə səhifələri “Camei-Abbas”ı yada salan bir para cəridələrimizin şöhrəti gərək Hindistana gedib çıxaydı; amma xeyr, belə deyil. Tarixdə avamın hümməti heç bir işdə görsənməyibdir. “Molla Nəsrəddin”in iki-üç min məsləkdaşlarının qeyrəti üç yüz milyon avam qardaşlarda tapıla bilməz və o qədər ki, biz başımıza həmişəlik doğru və sadiq oxucu cəm etmişik, – bu hələlikdə bizə kifayətdir və bunca isbat– məcmuəmizin davamıdır. Yenə ümidimizi şuralı və mərvli kimi ürəfaya bağlayırıq. Ümidimiz bunadır ki, əgər bir nəfər müftəxor “Qasımbəy” mərsiyəxanı, bir avamı aldadıb ona desə ki, Molla Nəsrəddin dinə sataşır, o vaxt dostlarımızın biri həmin avamı başa salar ki, Molla Nəsrəddinin məqsədi nə dinə sataşmaqdır, nə təzə bir məzhəb icad eləməkdir. Molla Nəsrəddinin qəsdi vəhşi adətlərin ortalıqdan götürülməyi yolunda çalışmaqdır. Sağ olsunlar bizi qanan oxucularımız! Avama ümid yoxdur. 1 məhərrəm, 1330. Tiflis. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 dekabr 1911, №44 * * * İmalə Ərz olsun ki, müsəlman mətbuatı, şükür Allaha, ilbəil tərəqqi tapmaqdadır və axır vaxtlarda bizim də içimizdə bəzi qələm sahibləri tapılır ki, qeyri millətlərin yazıçılarından geri qalmırlar. Bunlar hamısı çox gözəl, amma bir eybi buradadır ki, bir para yerlərdə yazıçılarımızın və müxbirlərimizin bəzisi şərab içmək və keflənmək dərdinə giriftardırlar, o dərəcədə ki, iki-üç butulka çaxır və bir butulka araq içməyincə ələ qələm götürmək istəmirlər və götürəndə də iki kəlmə sözü bir-birinə yapışdıra bilmirlər. Söz yox, heyifsilənməli və bəlkə dərd etməli bir həqiqətdir; amma necə ki, xudavəndi-aləm hər dərdi yaradanda bir dərman yaradıb, keflənməyin də müalicəsi var və Molla Nəsrəddin arzu edir ki, məst olmağı adət edən müxbirlərimiz və xüsusən rus qəzetlərinə rusca məqalə yazan cavanlarımız nəsihətimizi qəbul edib, şərabxanalara yol döyməkdən geri çəkilə idilər və öz şərəflərini itirməyə idilər. * * * Biz elə bilirdik ki, içgini tərk etmək çətindir, lakin bu barədə çox həkimlərə rücu elədik. Hətta Almaniyada Erlix cənablarından yazıb soruşduq; bizə bu zeyldə yazılan müalicəni məsləhət gördülər: “Əzvai xəzinə 3 misqal, kükürdi-fars 6 misqal, cidvari-xətayi 4 misqal, zirinc 12 misqal, krim tərtər 8 misqal”. Bu ədviyyəni bir yerdə kubidə və bixidə bir tuluq şərab və bir stəkan araq içində cuşanidə ruzi se mərtəbə bexud imalə nümayəd; yəni eyb olmasın, imalə eləyə, büsyar mücərribəst. Əgər xudanəkərdə, bu imalə təsir etməsə, o vaxt Qubadan Molla Hacıbaba bizə yazdığı bu duanı hər sübh namazından sonra 140 mərtəbə oxusun; dua inəst: ya mən şürbül-xəmr bilxof vəlhəzən vəltəcil ya mən cərğərətül imalə vəl qəbl üsküt kəma səkətül möminin. Amin! Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 11 dekabr 1911, №44 * * * Məscid Belə tutaq ki, bir bütpərəst, ya xaçpərəst bizim islam dinini qəbul etmək istəyir. Qabaqdan mən deyirəm ki, bu şəxs məscidlərimizi görcək bu fikirdən düşəcək. O səbəbə ki, məscidə girən kimi çıxıb qaçmaq istəyəcək. Və məsciddən qaçanı dəxi bir də məscidə çağırmaq olmaz. Çünki dəxi gəlməz. Mən də o səbəbə gəlmirəm. * * * Mən deyirəm məscid Allah evidir, orada Allaha ibadət etməkdən savayı dəxi özgə əhvalat yaraşmaz. Amma sən məscidin havasını üfutləndirirsən, mən burnumu tutub çıxıram. Mən deyirəm ki, məscid Allah evidir, orada imama təziyə saxlamaqdan savayı dəxi özgə oyunbazlıq artıqdır. Amma sən məscidi saldat-bazarına döndərirsən. Mən də cığ-vicdan qulaqlarımı tutub qaçıram. Mən deyirəm ki, məscid Allah evidir, burada yaraşar ki, fəzilətli və həqiqi alimlərimiz hərdənbir camaatı yığıb, millətdən, insaniyyətdən, dindən və dünyadan bir para nafe moizələr edələr. Amma sən İranın bikar əmmaməlilərini və ac seyidlərini çıxardırsan minbərə, onlar da məsciddə avamdan savayı bir qanan adam görməyib, başlayırlar “Bəhrülməsaib” kitabından imamlar və peyğəmbərlər barədə elə mövhumat söyləməyə ki, iyrənib, durub çıxırsan çölə. Onunçün mən də məscidə getmirəm. * * * Tutaq ki, bir xaçpərəst və ya bir yapon bizim dinə daxil olmaq istəyir. Axır bu şəxs istəyəcək bir məscidlərimizi görsün. Qabaqca deyirəm, mən xəcalət çəkərəm buna rəhnümalıq eləyib məscidə gətirməyə. Çünki bilirəm ki, məscid dağılanda müsəlman qardaşlar başmaqlarının dərdindən birdən hücum çəkəcəklər məsciddən çıxmağa. Elə bil, gözümün qabağındadır ki, bir nəfər Kəblə Cəfərəli məsciddən çıxıb, bir əlində yekə və təzə başmaq tayı, o biri əlində köhnə və xırda başmaq tayı, iki əlini yuxarı qalxızıb çığırır: – Atana lənət özgə başmağını geyən!.. Biçarə başmaqları taykeş geyib gedir evinə. * * * Mənim ağlıma bir şey gəlir: dünən qəzetlərdə oxudum ki, italyanlar Trablisdə ərəblərin məscidini gülləyə basırmışlar. Çox yaraşan bir həqiqətdir: belə millətin belə saxlanan məscidlərini gülləyə basmaq çox asandır. Afrikada straus quşları başlarını qumun içinə soxanda elə bilirlər ki, onları görən yoxdur və yoldan keçənlər yavaşca gedib tuturlar. Biz də başımızı məscidlərimizə straus quşu kimi soxuruq; onun üçün də bizi tutmaq çox asandır. İnanmırsan, bax tarixə və bax indiki vüquata. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 dekabr 1911, №45 * * * Alım-satım Mən əcnəbi millətlərin içində neçə illərlə ömr keçirmişəm; onların içində bir para pis işlər də görmüşəm, yaxşı işlər də görmüşəm. Və çünki oxucularımızın bəzisi əcnəbiləri necə ki, lazımdır tanımırlar, mən burada lazım gördüm bir məsələ barədə söhbət açam. Təvəqqə edirəm oxuyasınız. Bu bizə məlumdur ki, necə ki, hər bir millətin, habelə də biz müsəlmanların içində hər bir məhəllədə sahibsiz yetim uşaqlar var. Bunların bəzisinin bəlkə ata-anaları da var; amma o qədər kasıbdırlar ki, bunların da uşaqlarını mən sahibsiz cərgəsinə qoyuram. Hər məhəlləmizdə, hər küçəmizdə gördüyünüz sahibsiz uşaqlar bu saat həmi yeməyə və paltara möhtacdırlar, həmi tərbiyəyə və dərsə möhtacdırlar. * * * Avropa millətlərinin bir para pis işlərinin içində bir gözəl adətləri var: Axır vaxtlarda sahibsiz uşaqlara pərəstkar olmağa artıq diqqət və səy olunur. Məsələn, yetim uşaqlara məccani məktəb və tərbiyəxanalar açılır, onları bəsləmək üçün cəmiyyətlər təşkil olunur, pullar yığılır. Və bu çalışmaqlarının axırı o yerə çatacaq ki, insan adlanan insanlar içində ata-anasız bir uşaq ac qalmasın və tərbiyəsiz böyüməsin. Amma bunu da lazım bilirəm ərz edəm ki, bu cür işlər nə qədər Allaha xoş getsə, biz müsəlmanlar üçün o qədər əlverişli deyil; o səbəbə ki, heç kitabda və heç minbərdə bizə xəbər verilməyibdir ki, yetim uşağa ianə eləməyin və pərəstar olmağın səvabı bu qədərdir, axirətdə cəzası bu qədərdir. Hər bir ibadət özü bir zəhmətdir və bir növ xərcdir. Və mən o zəhmətə və xərcə qatlaşıram ondan ötrü ki, xudayi-təala tərəfindən müəyyən bir mükafatın ehsan olmağı xəbəri verilib. * * * Xorasandan Daşkəndə gələn vaiz molla Həmidin başına üç yüz hammal həmşəri iş-güclərini buraxıb cəm olublar və üç gündür ki, müzakirə olunur kimə təqlid eləsinlər. Bu qədər səy və təlaş eləməkdə mən öz dərdimə qalıram, öz günümə ağlayıram. Gecə-gündüz fikrim o yerdədir ki, özümə bir gün ağlayam və məhşərdə üzüqaralar cərgəsində durmayam. Amma yetim uşağa sahib çıxmaq, ac uşağa çörək vermək, – bu harada yazılıb, bunun əvəzində axirətdə mənə nə çatacaq? Bəli, doğrudur, Təbrizdə və Şuşa qalasında sahibsiz uşaqlara “pərəst”lik adəti çoxdan qoyulub; amma nəinki hər uşağa. Məsələn, bir gözü kor, ya qara, çopur uşağnan mənim nə işim var? Gedib otursunlar küçədə dilənsinlər. Xeyr, əzizim, biz müsəlmanlar öz xeyr-şərimizi bilirik, – uşaqmuşaq məsələsinə girişə bilmərik. Təmiz balaları bir-iki il şagirdliyə qəbul edə bilərik və mütrib bəzəyib, oynadıb qucaqlarıq. Elə bu özü də yetim uşaqlara mütəvəcceh olmaqdır. Amma kor-şilnən işimiz yoxdur. Biz səliqəli millətik. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 25 dekabr 1911, №46 * * * İslam Mənə deyirlər ki, niyə danışmırsan? Mən də deyirəm ki, nədən ötrü danışım? Atam ölüb, qalmışam yetim sahibsiz. Deyirlər ki, get dərdini müsəlman qardaşlara söylə. Mən də deyirəm canım, qoy dərdini özüm çəkim. Müsəlman nəyə deyirlər? Necə nəyə deyirlər, dəli-divanə olmamısan ki! Dünya doludur müsəlman ilə. Üç yüz milyondur. Hə, başa düşdüm, oçen xoroşo. İndi de görüm bizim islam, sizin islam? Dəli, dəli danışma, bizim islam, sizin islam nədi? Doğrudan da Allah adamdan alanda qabaqca ağlını alır. Oğlan islamın mənası budur ki, düz, sadiq, bir-birinə mehriban, bir-birinin qaydına qalan, bir-birinin namusunu çəkən. Başa düşdün yoxsa düşmədin? Bəli, başa düşdüm. Bunu bayaqdan deyəydin da! Ay rəhmətliyin oğlu, məni dağa-daşa salırsan. İndi sən deyirsən ki, gürcü, rus, cuhud, erməni, firəng, yapon... Yox canım, bunlar kafirdirlər. Mən Şüsteri demirəm, mən müsəlman deyirəm ki, təharətin, nəcasətin, kəcalətin, rəfafətin, məzaqətin, nikahətin, təlaqətin, kəsalətin, nə bilim nəyin, nə bilim nəyin qəvaidinə aşina olsun, ehkamını yerinə yetirsin. Axmaq-axmaq danışma, haramzada oğlu haramzada! O qədər döyərəm ki, gəldiyin yolu da itirərsən. Mən sənə islam deyirəm, sən mənə hədərən-pədərən danışırsan. Mən deyirəm fədəm dəmə, sən deyirsən damdan dama. Mən sənə deyirəm müsəlman, sən deyirsən adam öldürən, şeytançı, qardaşını tələf edib arvadını alan, uşaqlarını yetim qoyan. Naxçıvan hacısı, Gəncədə imamlı ağsaqqalı, İrəvan taciri, Şamaxı həmidpərəsti, Bakı qoçusu, başyaran həmşəri, əncümən rəisi, Bərdə baqqalı, Maskov dəllalı, Qarabağ malı, vəhşi Borçalı, gözüm Səbzalı, qoyma qaçdı, urra, urra, urra, qoy, qoy, qoy... Dəxi çox danışma, qarnını tüstü ilə doldurram!.. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 25 dekabr 1911, №46 * * * Təzə il Bir il keçir, o biri il gəlir; 1329-cu il keçdi, 1330-cu il daxil oldu. Xaçpərəstlərin 1911-ci ili getdi 1912-ci ili başlandı. Aylar dolanır, həftələr, günlər, saatlar, dəqiqələr hərəkət eləyir. Əbrü badü məhü xurşidü fələk dər karənd. Ta to nani bekəf ari və beğəflət nəxuri. Yəni bazardan yarım girvənkə çörək alıb yarısını dürmək tut və “bismillah” de, qoy ağzına, yarısını bas qoltuğuna, hər tanışa rast gələm, de: “bismillah!”. Tanışın çörəkdən bir tikə kəsib aparacaq ağzına tərəf və qabaqca “bismillah” – deyib ədəblə çörəyi yavaşca qoyacaq ağzına. * * * Bu müqqəddimədə mən onu istəyirəm deyəm ki, yuxarıdakı Allah həmişə biz müsəlmanların yanındadır: yuxarıdakı Allah həmişə bizim ağzımızdadır, cibimizdədir, dükanımızdadır; o qədər məscidimizdə deyil ki, evimizdədir. – Sən Allah, Kəblə Həsən, gedirsən tez Cəfərə de ki, Allah xatirinə o əmanəti göndərsin. – Baş üstə, deyərəm, Allah qoysa yarım saata göndərərəm gələr. – Sən Allah yadından çıxmasın! – Vallah doğru deyirəm! – Hacı, buyur gedək bizə, yaxşıca abi-güştümüz var. Sən Allah sözümü yerə salma! – Vallah ac deyiləm! – Sən Allah tez gəl! – Baş üstə, Allah qoysa gələrəm. Xudanəkərdə gəlməsəm, sənə xəbər göndərərəm. – Allah tərəfi oldu ki, Həsənəli rastıma çıxdı, xudavəndi-aləm öz nəzərini bəndələrinin üstündən əskik eləməsin! Pərvərdigara, sən özün bizim dadımıza yet! – Məşədi, sən öləsən, and olsun o Allaha ki, səni bazar içində biabır eləyəcəyəm! Allah haqqı zarafat eləmirəm! A yekə kişi, utanmırsan Allahın səkkiz yaşında tiflinə elə biabır-biabır sözlər deyirsən?! – Allahdan qorx, Allahdan qorx!.. – Kəblə İbrahim əmoğlu, and olsun bizi yaradan bir Allaha ki, ona tay yoxdur. Mən sizin uşağa güldən ağır söz deməmişəm. Ancaq vallah, billah dünən gördüm hamamdan çıxır, dedim “bala, bir də hamama gedəndə mənə də de, bir yerdə gedək!”. Vallah bundan savayı bir söz deməmişəm! And olsun Allaha deməmişəm! Ta to nani bekəf ari və beğəflət nəxori! Yəni əlinə çörəyi götürəndə əvvəl Allahı yada sal, sonra qoy ağzına. Sədinin sözünə, necə ki, lazımdır əməl eləyirik: – Bismillah. – Xeyr, çörək yemişəm. – Ya Allah, keç yuxarı başa! – Ya Allah, ya Allah, buyur, buyur! – Çörək doğra! Ədə, duz gətir, ya Allah! – Ya Allah, çörək doğra! – Ya Allah, Hacı! – Bismillah, yaxşı otur! – Ya Allah!.. – Bismillah! – Maşallah, çox yaxşı bişib! Pəh… pəh… pəh! Çox ləzzətlidir! – Bismillah, bismillah! “Bismillah” de bərəkətli olsun! – Qonağın payını Allah özü qeybdən göndərər. Yarım girvənkə bir çetver qoyun ətidir, hər kəsin qismətini Allah qeybdən göndərməsə, səkkiz qonaq və dörd nəfər ev sahibi necə tox ola bilər?! – Ya Allah, Hacı Ələsgər! Sən də buyur! Mən ölüm gir içəri! – Ya Allah! Ya Allah! * * * Keçək mətləbə. Təzə il gəldi. Köhnə il getdi və neçə-neçə belə təzə illər gəlib gedəcək, aylar dolanacaq, amma sən də çalış ki, çörəyi qəflətdə yemə; çünki indi Sədi əsri deyil. Boş-boş Allahı çağırmaqla Allah, işlərini ötürüb, göydən yerə pilləkan qoyub, yenib gəlib sənə kömək eləməz. Lazımdır çalışmaq, çalışmaq, çalışmaq! Uşağını qoy dərsə, dilləri oxusun, elmlərdən, fənlərdən xəbərdar olsun, sənət, ticarət öyrənsin, – hər kəs nəyə şövq eləsə. Allahın da öz yeri var; ibadət zamanı Allahı yada salmaq öz qaydası ilə; yoxsa arxayın yatma ki, Allahı çağıran kimi gəlib sənin ciblərini qızıl ilə doldurub gedəcək. Bozbaşdan doymaq istəyirsənsə, qonaqlarını tox yola salmaq istəyirsənsə, çölməyə çox ət sal. Yoxsa “bismillah” – deməklə insanlar tox olsalar, dəxi dünyada aclıq olmaz. * * * Təzə il gəldi, amma biz deyəsən elə həmin durduğumuz yerdə qaçırıq qabağa. Saldatların bir məşqi var: divarın dalından qulaq asanda elə bilirsən ki, qoşun gəlir. Tap!.. Tap!.. Tap!.. Tap!.. Amma gözləyirsən görürsən ki, qoşun bir yana çıxmır. Tappıltı yenə gəlir. Axırda məlum olur ki, bu da bir cür məşqdir ki, saldatlar durduqları yerdə qaçırlar. Deyəsən, biz də durduğumuz yerdə qaçmaqdayıq. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 yanvar 1912, №1 * * * Pək eyi Mənim dava-mərəkəynən işim yoxdur; mən bir fağır adamam… Ancaq bunu gücnən qəzetdə oxudum ki, İskəndərbəy Məlikov deyir: gərək biz türk dilimizdən “çox yaxşı” sözlərini ataq, onun əvəzinə osmanlının “pək eyi” sözlərini işlədək. Mən elə hazır idim İskəndərbəyin nəsihətini qəbul eləyəm və yenə elə hazıra yavığam, amma bir iş qabağımı kəsib. Dünən küçədə bir gəncəli mollaya rast gəldim; xəyalımda da bu idi görüm, söz düşsə bu axund nə tövr danışacaq: “pək eyi” ləfzini işlədəcək, yainki “çox yaxşı”. – Hə, nə var, nə yox? – Sağlığın. – Gəncədə nə var, nə yox? – Sağlığın. – Kərbəlayı Səkinə xalanın kefi necədir? Axund cavab verdi ki: – Çox yaxşıdır. Bay, gör bu nə danışır! Bəs niyə demədi “pək eyi”? Mən öz-özümə güman elədim ki, bəlkə axund bu dəfə səhv elədi, yenə soruşdum ki: – Axund, doğrudurmu ki, Kərbəlayı Səkinə xala indiyədək iki yüz dəfə siğə olub? – Bəli, bəli, doğrudur və çox yaxşı eləyib; çünki bu bir xeyir işdir, feyzi çoxdur. Dedim: – Cənab axund, Kərbəlayı Səkinə xalanın hələ söhbəti qalsın, amma təəccüb ki, siz bilmirsiniz ki, gərək bundan sonra “çox yaxşı” sözlərini işlətməyək, “pək eyi” deyək? Amma axund mənə bir mənasız cavab verdi. Axund cavab verdi ki: – Bəs belə olanda bizə ata-anadan qalan “çox yaxşı” sözlərini hara qoyaq? Mən buna bir cavab tapa bilməyib dinmədim. * * * Doğrudan, bu özü bir danışmalı mətləbdir; çünki Gəncə axundundan savayı yenə iki nəfər əhli-qələmlərimiz ilə bu xüsusda göftügumuz olub, ikisi də mənə bu cavabı verdilər. Məsələn, dünən bir naxçıvanlı babisi ilə danışırdım. Özünün etiqadı ilə işim yox, amma kitabət əhli olduğundan bu xüsusda onun rəyi mənə lazım gəldi. Bəhanə üçün soruşdum ki, nə səbəbə Naxçıvana bir təzə rəis varid olanda, iki nəfər müsəlman taciri bir-birinin acığına vağzaldan yapışırlar yazıq məmurun qollarından, biri bu yana dartır ki, gərək bizə düşəsən, biri o yana çəkir ki, gərək bizə düşəsən; axırda bu iki Allah bəndəsi, dükan qonşuları bütün ili bir-biri ilə düşmən olurlar? Naxçıvanlı bir qədər fikir eləyəndən sonra dedi: – Çox yaxşı eləyirlər. O səbəbə ki, biz müsəlman içində əgər birinin bir böyük ilə münasibəti, gedişi-gəlişi və dostluğu olmadı, onu saymırlar; amma müsəlman içində nə qədər böyüyə itaət eləsən, o qədər də camaatın içində hörmətin olur. Dedim bunda sözüm yox, amma “pək eyi” əvəzinə “çox yaxşı” dediyinin səbəbini mənə söyləsin. Bu da mənə haman cavabı verdi, dedi: – Bir yer tap ki, atamdan qalan “çox yaxşı” sözlərini qoyum, sonra sənin təzə dilini qəbul edim. İndi mən də deyirəm ki, Minasazovnan, qeyrisiynən işim yoxdur. Sən əgər deyirsən ki, gərək biz öz dilimizdən “çox yaxşı” sözlərini atıb, gen şalvar osmanlıların nadan kəndlilərinin hər xüsusda kobud “pək eyi” sözlərini işlədək, onda sən də mənə gərək deyəsən görüm, “çox yaxşı” sözlərini hara qoyum? Elə bircə bunu mənə de, dəxi sənnən işim yoxdur! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1912, №2 * * * Çiçək Bir müsəlman kəndinə, müsəlman məhəlləsinə “çiçək” kimi müalicəsi asan bir uşaq naxoşluğu düşəndə yazıq uşaqlar bir-bir başlayırlar qırılmağa. Çox vaxt olur ki, naxoşluq elə o vədə qurtarır ki, dəxi o kənddə, o məhəllədə bir nəfər də uşaq qalmır. Məlumdur ki, çiçək naxoşluğunu o uşaqlar tutur ki, onlara “çiçək” döyülməyibdir. Yəni əgər uşağa vaxt ikən çiçək mayasını döysən, dəxi o uşaq çiçək naxoşluğu tutmaz (amma həkimlər məsləhət görür yeddi ildən sonra yenə uşağın çiçəyini döymək). Xülasə, bu bir asan işdir: çiçəyin mayası hər bir aptekxanada satılır, ancaq lazımdır ki, kənddə, ya məhəllədə bir elə adam olsun ki, biçarə müsəlmanlara yazığı gəlsin. Bir neçə qəpiklik neştər, bir neçə qəpiklik maya. Aptekçidən soruşsan ki, çiçəyi nə tövr döyüm? – öyrədər; həkimdən soruşsan, – daha yaxşı; feldşerdən də öyrənə bilərsən. Bunlar hamısı asandır; amma lazımdır ki, məhəllədə, ya kənddə balaca, günahsız uşaqlar qırılanda və anaları, ataları ağlar qoyanda elə bir Allah bəndəsi olsun ki, sahibsiz, dilsiz-ağızsız avam müsəlman qardaşlara rəhmi gəlsin. Bir-iki manatlıq çiçək mayası ilə bir yekə kəndin uşaqlarının çiçəyini döymək mümkündür. Əgər belə olsa, o vilayətdən çiçək azarı bilmərrə kənar olar. Bunu kim eləsin? Kimdir kəndlərdə avam camaatın sahibi? Bu xüsusda bir neçə cavab ola bilər. Biri deyə bilər ki, kəndlilərin xeyir-şərinə qarışmaq, onların halına yanmaq – mülkədarların, bəylərin və xanların borcudur. Biri deyə bilər ki, kəndlilərə baş çəkmək, onlara yetişən bəlaların qabağında çalışmaq, kəndlilərə atalıq eləmək mollaların vəzifəsidir. Mən bu iki cavabın heç birinə şərik ola bilmərəm; çünki bəylərin, xanların və mülkədarların kəndli işinə qarışmağının heç bir yaxşı nəticəsi ola bilməz və bir də yaraşan iş deyil ki, təşəxxüslü bir mülkədar, papağı yanqılıcı bir bəy, ya kefli bir xan girsin kəndlinin evinə ki, nə var, nə yox mən gəlmişəm sənin uşağuvun çiçəyini döyəm. Kəndli bir nanəcib tayfadır, üz versən qudurar, dəxi öhdəsindən gəlmək olmaz. Onsuz da axır vaxtlarda kəndlərdə də bir para cavanlar az qalırlar adamın sözünü qaytarsınlar və üstünə çığırıb söyməyincə böyüyə baş endirmirlər. Qaldı mollalar. Bunlar da iki cəhətdən kənd uşaqlarının səlamət olmağını istəmirlər: bir cəhəti budur ki, uşaq ölən evdə həmişə molladan ötrü doşab halvası, bəzi yerlərdə ət şorbası bişir; az-çox pul da verilir. Demək, kəndə bir naxoşluq düşəndə mollanın da mədaxili artır. İkinci cəhəti budur ki, o uşaqlar ölməsələr qalsalar, iyirmi-otuz ildən sonra gözlərini açıb yada salacaqlar ki, otuz il ondan qabaq Bakıda qradonaçalnik, küçələrdə arvadlara sataşan cavanlara tənbeh eləyəndə, cavanlar qradonaçalnikə belə cavab vermiş imişlər: – Ərz olsun qradonaçalnik cənablarına ki, biz, həqiqətdə müqəssirik; çünki küçə ilə keçən övrətlərə söz ilə sataşmışıq. Amma cənab qradonaçalnik sağ olsun, necə ki, hər bir müqəssirin tutduğu pis əməlini zəmanənin təqazasına və məkana nisbət mülahizə edəndə onun günahını bir növ xəfif tutub tənbehini də o dərəcədə azaldırlar, biz Allahın günahkar bəndələrinin əhvalına lazımınca diqqət edəndə aşkar olacaq ki, bizim də üzrümüz az deyil. Bəli, küçə ilə keçən övrətlərə sataşmaq yaxşı adət deyil. Amma biz rus millətiyik, biz sataşdığımız övrətlər də rusdurlar. Bizim hələ onlarla danışmağımıza da dinimiz yol verir. Amma bizim gözümüzün qabağında var Qafqazın müsəlman tayfası: müsəlman içində heç bir övrət cürət eləməz ki, müsəlman kişilərinin içindən ötüb keçsin; çünki ola bilməz ki, o övrətə bir söz atan olmasın. Mən cahıl-mahılları demirəm; hər millət içində cahıllar və cavanlar tərəfindən küçə-bacada övrətə sataşmaq görünür. Mən mollaları deyirəm. Müsəlman içində hər kənddə və hər şəhərdə bir Molla İsa var. Çox vaxt özləri üçün mitə siğələrini mollalar küçədə oxuyurlar. Övrətin topuğuna baxan kimi zalım oğlu bilir ki, bu övrət kimdir və fürsəti fövtə verməyib nişanəyə qoyur. Gəncədə Hacı Seyid Bağır özü üçün siğə elədiyi övrətləri küçələrdə tapır. Naxçıvanda Pirqəmişli mərhum bir molla, xoşuna gələn övrətə küçədə deyərdi: – Mənə siğə olarsan? Mən çox görmüşəm ki, mötəbər və sahibi-ehtiram bir axund küçədə yad övrətdən soruşur ki: – Sən kimin övrətisən? Söz yox, övrətlərimizin qulaqları o qədər qızışıb ki, belə-belə şeylərdən incimirlər; çünki elə bilirlər ki, bu özü də Allah əmridir. Bəlkə namünasib bir cavan oğlan küçədə bir dul övrətə sataşsa, övrət daşı götürüb çırpar uşağın başına, amma hacıya və mollaya söz yoxdur; çünki övrət görür ki, burada siğə olmaq məsələsi var. Və övrətlərimiz də öyrənibdirlər. Gəncədə Kərbəlayı Səkinə ömründə iki yüz adama siğə olub. Hacı Seyid Bağır küçədə hansı dul övrətin baldırını yoğun görəndə, övrətə belə deyir: – Əgər mənə siğə olmasan, cəddim ciyərini çıxardacaq! Onunçün hər şəhərdə Kərbəlayı Səkinə xalalar az deyil. Ruhani atalarımızın tərbiyəsinin bərəkətindən, indi bizim övrətlərin içində elələri də var ki, siğə olmağı özlərinə bir peşə kimi eləyiblər. Çoxusu bəlkə özü kişiyə deyir ki: – Məni siğə elə. Xorasanı demirəm, orada belə işlər hər qədəmdə görünür. Bizim içimizdə də hər kənddə və hər şəhərdə belə xalalar tapılar. Margilanda Curəxan adında bir sart qızı küçədən keçən iranlı və qafqazlını zornan tutur ki, gərək məni siğə eləyəsən. * * * Amma lazımdır bunu bilmək ki, çiçəyi döyülən uşağı soyuq yerdə saxlamaq yaxşı deyil. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 yanvar 1912, №3 * * * Tök! – Tök, mən ölüm tök, şəriət sahibinə qurban olum: namazımı öz vaxtında qılıram, orucumu tuturam, bu bir stəkan çaxırımı da, əlbəttə, Allah mənə bağışlar, günah yazmaz. Götür, götür stəkanı. Sağ ol, içirəm sənin sağlığına! Ata və anam sitayiş etdiyi dini mən də müqəddəs tuturam və arzu edirəm ki, cəmi müsəlman qardaşlarım Allah-taala göstərdiyi yolla gedib müsəlmançılıqda bərqərar olsunlar. Amma bununla bərabər, piş əzvəqt camaatımızın tərəfindən üzr istəyirəm və şəriət sahibinə iltica edirəm ki, bir para ümmətlərinin günahından keçib, qeyri mömün qardaşlara bağışlasın. Ərzim burasındadır ki, şəriətimizin çaxır içməyi haram buyuran hökmünə müsəlman qardaşlarımın bir paralarının tabı yoxdur; həqiqət, yazıqların tabü təvanası yoxdur. Hər nə deyirsən de. Orucu deyirsən – tutsun; namazı sən 17 rükət deyirsən – yüz on yeddi rükət qılsın; Kərbəla ziyarətinə bir dəfə deyirsən – o üç dəfə getsin; hələ istəyirsən – Məşhədə də getsin; amma demə içgi içmə. Bu xüsusda mənim üzrüm, əvvələn, bir para əsnaflar və kərbəlayı və məşədilər tərəfindəndir; saniyən, rus dərslərini yarı yolda qoyan təzə cavanlar tərəfindəndir və salisən, bəy və xanlar, əyanlar tərəfindəndir. Bizim Qafqaz şəhərlərində meyxanalar var. Küçə ilə keçəndə görürsən ki, bir rus ya erməni ağzını göyə qalxızıb rumkanı çəkir başına. Amma sən bilmirsən ki, o meyxananın içəri tərəfində bir qaranlıq yer var ki, orada üç-dörd məşədi gizlənib, içməyə məşğuldurlar: – Tök, götür istəkanı; mən ölüm götür! Ya Allah, sağ olsun məşədi Hüseyn! – Bunu içirəm məşədi Əlinin sağlığına! Sağ ol, Məşədi Məhəmməd, sağ ol. İçirəm dostların sağlığına! O ki on beşdən başlamış iyirmi bir yaşa çatan dərsləri yarımçıq xanzadə və bəyzadələrdir – Allah bunlara insaf versin, nə yol tanıyırlar, nə iz tanıyırlar; nə Allahdan xəbərləri var, nə bəndədən. Gecə-gündüz əlləri xəncərlərinin qınında, ya papaqları yanqılıcı, kefli-kefli dolanmaqdadırlar. Bunlarla mənim işim yoxdur; belə-belə, veyl-veyl, gəzən və içki içməyi özləri üçün şöhrət bilən cavanlarla Molla Nəsrəddinin işi yoxdur. Amma otuz beşdən başlamış əlli beş ya bəlkə altmış yaşındakı üzü qırxıq bəy və xanlarımız tərəfindən yenə mən üzr istəyirəm. Bir surətdə ki, tərki-adət bemocibi-mərəzdir; bir surətdə ki, bu yazıqlar ömürlərinin əvvəllərindən özləri hərçənd bisavad olublar, amma həmişə böyük adamlarla oturub durublar. Məsələn, pristavlarla, naçalniklərlə, uryadniklərlə, bəlkə strajniklərlə. Və bir surətdə ki, bu qədər böyük adamların yanında mən özümü çaxırı haram bilən avam müsəlmana oxşadım, onda bəs mənə nə deyərlər?! Məgər mənə deməzlərmi ki, bax gör necə fanatik müsəlmandır! Xeyir, belə şey ola bilməz. Bəlkə mən özüm də elə bilirəm ki, içki içmək haramdır; bədənə də, cibə də və abruya da zərəri var. Lakin eyib deyilmi ki, mən bəy ola-ola özümü avam müsəlmana oxşadam? Onda dəxi kərbəlayı Zülfüqarla mənim nə təfavütüm? O çaxır içmir; mən də içməsəm, ona oxşayacağam. – Ədə, get bazara, üçüncü nömr Kaxet çaxırı gətir! Yarım düjin ağından, yarım düjin qırmızısından. Qayıdıb gələndə Səfər bəyə de ki, nahara gözləyirəm, Cəlil bəy də bizə gələcək. – Tez ol, aç butulkanı! Tök, bura da tök! Götür, Xəlil bəy! Bu istəkan sənindi. Həsən bəy, sənə hansından töküm? Ağından, qırmızısından? – Mən ölüm götür! Götür, sən Allah, naz eləmə, mən ölüm götür. Ya Allah, sağ ol, sağ ol! – Əmoğlu, sənin sağlığına! Pəh, pəh, pəh! Nə tünd araxdı! – Ədə! Bu zəhirmarı hardan gətirdin? Bu birini aç tök, tök! Həsən bəy, sən öləsən olmaz, hamısını gərək içəsən. Əla ya əyyühəs-saqi, əsbi-lağər miyan bekar ayəd. – Əmoğlu, tök, tök. Bax, bu dördüncü rumkadır ki, mən içirəm; amma siz ikisini də içməmisiniz. – A kişi, cəhənnəm ol! Ta içmirəm. Sən öləsən, namazımın vaxtı keçir. – Ay sən öləsən həyə namaz qılırsan! Vallah, camaatın üzünə qılırsan. – Tök, tök, götür, Məhəmməd bəy! İçirəm dostların və dostluq qədri bilənlərin sağlığına. Sağ ol, sağ ol! Götür, götür! Sən öləsən olmaz! Axıra kimi, axıra kimi! – Əmoğlu, gəl öpüşək. – Püf, püf! Ədə, ağzından nə qoxusu gəlir? Deyəsən, sarımsaq yemisən? – Püf, zəhirmar! İtil cəhənnəmə! – Əla ya əyyühəs-saqi… Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 yanvar 1912, №4 * * * İmtahan Axır vaxtlarda yenə bu cür söhbətlər tez-tez aralığa qoyulur ki, Qafqazda bir mədrəseyi-ruhaniyyə açmaq lazımdır ki, orada oxuyub qurtaran mollalar Avropa elmlərindən bir növ xəbərdar olsunlar. Və bu cür mədrəsəni müsəlman camaatı üçün mənfəətli qələmə verirlər və bu cür sözləri də danışanlar özlərini müsəlmanların xeyirxahlarına oxşatmaq istəyirlər. Əgər biz bu əmrə etiqad eləsək, əgər biz bunu təsdiq eləsək ki, Qafqaz mollalarımız bir əlahiddə mədrəsəyə möhtacdırlar, onda gərək biz bunu da boynumuza alaq ki, guya xudanəkərdə, belə məktəb qurtarmayan ruhanilərimiz – naqisdirlər. Vallah, adamı qoymurlar ki, dinməz-söyləməz oturub işinə məşğul olsun. Mən müxtəsərcə burada bir söz ərz eləyim, əgər insaf əhlisən deyəcəksən: “belədir, Molla Nəsrəddin, sözün haqdır”. Əgər insaf əhli deyilsən, di qoy get işinə! Mədrəsələr dünyada ondan ötrü qoyulublar ki, orada təhsil tapanlar oxuyub-yazmaq öyrənsinlər. Bu bir aşkar mətləbdir ki, mollalara bir o qədər oxumaq və yazmaq lazım olmur. Çox yazmaq qəzetçi peşəsidir, çox kitab oxumaq bikar advokatların və dərin həkimlərin sənətidir. O ki, mollalarımızdır, bunların yazdıqları həftədə bir dəfə müxtəsər bir kəbin kağızı, ya talaq kağızıdır; əgər prixod mollasıdır, metrik dəftərinə səfər ayının dördündə anadan olan Sadığın adını yazmaq, atası Meşədi Hüseynin adını və anası Kəblə Fatmanın adını yazmaqdır; flan və flan, vəssalam, qurtardı getdi. Bundan ötrü mədrəsə açmağın mənasını dəxi mən bilmirəm. Bundan savayı hələ bir mətləb də var. Mədrəsə, nə bilim darülfünun – bunlar hamısı şöhrətdir. Elm, nə bilim fənn, nə bilim maarif, təməddün – bunlar əvarizatdır. İnsanda gərəkdir bəxt olsun, bəxt, bəxt! Burada sənə ikicə dəlil gətirib sözümü qurtarım: əvvəl götürək Nuxada Axund Molla Səbqəti. Hansı mədrəsədə təhsil tapıb? Heç bir yanda. Amma bəxtinə bax ki, həmi məktəb naziridir, həmi müəllimdir, həmi axunddur, həmi mərsiyəxandır; qədri-qiyməti də o dərəcədədir ki, Məşədi Əlibala Hacı Nəcəf oğlunun təziyəsində ev sahibi götürüb buna üç manat mərsiyə pulu, bir manat xətmi-quran və bir manat da mollalıq pulu verəndə axund bu pulların iki manatını sahibinə qaytarıb, üç manatını da utana-utana qəbul edir. Bu nədir? Məhz xoşbəxtlik; çünki cəmi cavanmərdlər, səxavət və şücaət sahibləri – ali vücuddurlar, yəni xoşsəadətdirlər. İkinci dəlilim sənə mübarək Sabunçu ruhanisinin macərasıdır ki, bu zat on sənədən ziyadədir ki, mollalığa intixab edilmişdir, lakin mollalığa təsdiq olunmaq üçün imtahan verməsi lazım idi; amma özünün elmi-məlumatı fövqəladə olduğu üçün imtahanı özünə layiq bilmirdi. Amma indi təsdiq olundu; bəli, təsdiq olundu. Hə, bəli! Bəxt, bəxt, bəxt! Mənim də bəxtim olsa idi, iki nəfər güclü və pullu adam gedib qazı yanında vəsatət elərdi ki, bəli, flan… o söz!.. Arifsən həyə, anlarsan. Və əgər istəsəniz bu zatın savadının dərəcəsini biləsiniz, bir nəfər Sabunçu selski sudyasına yazdığı kağızı eynən burada çap edim ki, siz də oxuyun və görün ki, hər bir şey dünyada qabiliyyətnəndir, Allah vergisidir; mədrəsə-flan lazım deyil: “Cənab müstətab mollayi-Əbdülcabbar selski sud Sabunçu damiqbalə təvəqqə və xahiş olunur, cənabından bir vərəqi-dəftəri “Mədrəseyi-Təməddün” hesabi odun yazıb irsal etsiz rəfxanə bir sacın odun mədrəsə üçün Mir Ağa Seyid Musa oğlu alıb fisacın 46 manat qırx altı manat yanvarının 16-sında təfil vermişəm mədrəsə müdiri və xadimə. Baqi 1912, 21 yanvar və şüşə mədrəsə 5 ədəd 1 b”. Bu da təsdiq olunmuş ruhanilərimizin qələmlərinin əsəri! Dəxi bil ki, mədrəsə-flan artıq işdir. İnsanda istedad lazımdır, yəni zehn və qabiliyyət, şüur və dərrakə lazımdır; yoxsa mədrəsə-zad artıq işdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 fevral 1912, №5 * * * Müsəlmançılıq Hər kəs Tiflisdədir və hər kəs ki, axır vaxtlarda müsəlman və rus qəzetlərini oxuyur, – o bilir ki, Tiflisdə müsəlman məhəlləsində müsəlman camaatından ötrü bir teatr qayrılır və bu binanı qoyan və əmələ gətirən Yusifbəy Tahirovdur. Bu xüsusda Tahirov cənablarının tərifini qəzetlərdə hamı gərək oxumuş ola. Mən də oxumuşam və bir dəfə də yox, beş dəfə, on dəfə. Nə bilim, hər gün yerindən durursan və qəzeti əlinə alıb görürsən ki, yazılıb teatr belə oldu, Yusifbəy Tahirov elə oldu. Yusifbəyin tərifini qəzetlərdə yazan – onun qulluqçuları və yoldaşlarıdır; qəzeti oxuyanların çoxu – yad ruslar, gürcülər və yad erməni, müsəlmanlardır. Onlara təfavüt eləməz ki, Yusifbəy kimdir? Onlar oxuyub və “afərin belə şəxsə!” – deyib keçirlər. Amma mən yazıqdan heç kəsin xəbəri yoxdur; heç bilən yoxdur ki, mən nə çəkirəm. Heç mənim dərdimdən xəbərdar olan yoxdur. Sözün əsli budur ki, Yusifbəy Tahirov da naxçıvanlıdır, mən də naxçıvanlıyam. Mən görürəm ki, Tiflisdə təzə camaat teatrı onun adına bağlandı və insafən görürəm ki, məhz Yusifbəyin səy və hümmətilə bu teatr əmələ gəldi. Amma söz burasındadır ki, mən də naxçıvanlıyam və qeyrətimə sığışdıra bilmirəm ki, mən dura-dura və mən olan yerdə məndən savayı bir özgə adam gəlib burada bir ad çıxartsın; gəlib Tiflisdə şöhrət qazansın. Sözün doğrusu, bu dərd məni öldürür. Əvvələn, budur ki, biz naxçıvanlıyıq. Naxçıvanda belə qayda çoxdan qoyulub ki, bir tacirin şöhrətinin dərdi qeyri bir taciri qoymaz yuxu yuxlasın; bir bəyin dövlət və izzətinə qeyri bir xan həsəd aparar; hətta iki axund ad və şöhrət üstə həmişə bir-birilə müddəi olarlar. Mən Yusifbəy Tahirovun şöhrətini sığışdıra bilmirəm; çünki əvvələn, mən naxçıvanlıyam, o da naxçıvanlıdır və saniyən burada bir az müsəlmançılıq da var: bir müsəlman qardaşın şən və şöhrəti qeyri müsəlman qardaşa heç vaxt xoş gələ bilməz; odur ki, danosbazlıq və şeytançılıq vıstavkalarında qızıl medal alan əvvəl müsəlman qardaşlar olur. Xülasə, doğrudan doğrusu, bu Yusifbəy Tahirov həmşəhrimin şöhrəti məni öldürdü. Axır bəs nə edim? Çox fikirdən sonra dedim: “Yenə vallah şeytançılıq, yenə xəbərçilik. Yenə qoy barı Tahirovu avam içində töhmətləndirim, bəlkə bir tövr xarab olub qoyub gedə işinə!”. * * * Aha, tapmışam! Cəmi uzun saqqal, uzun əba, uzun papaq, uzun çubuq və uzun ətək mömün və dindar, abırlı və ismətli müsəlman qardaşlardan təvəqqə edirəm ki, bu kağızı oxuyan kimi gedib təzə teatrın akoşkalarının qabağında qayrılan “lojalar”a tamaşa eləsinlər və orada işləyən qulluqçulardan soruşsunlar ki, o lojalar kimlərdən ötrüdür? Mən soruşdum, mənə belə cavab verdilər ki, “burada qabaqdan pərdə kimi bir şey asacağıq ki, bu lojalarda hərdənbir müsəlman xanımları əyləşsinlər”. Di get, dəxi sözün nədir! Bu da sənə teatr! Bəli, müsəlman xanımları əyləşsinlər! Çox əcəb, qoy əyləşsinlər! Dəxi sən küçədə Yusifbəy ilə məni bir yerdə görəndə, nə səbəbə əvvəl ona baş əyirsən, sonra da mənə baş əyirsən? Mən ki, övrət-mövrət sözü danışmıram?! Keçənlərdə də həyə danışmışam, qələtdi tutmuşam; bir səhvdi eləmişəm; o vədə uşaq idim; elə bilirdim ki, yazıçı odur ki, hər sözü aşkar danışsın. Sonra axırda Bakı qəzetçilərindən təcrübə ələ gətirdim, axırda bildim ki, müsəlman yazıçısı avama xoş gələn sözü yazmasa, işi keçməz. * * * Mətləbdən uzaq düşməyək: teatra sözüm yox, amma hər kəs müsəlman övrətinin teatra gəlməyinə razı olsa, yəqin ki, müsəlmançılığa xəyanət etmiş kimidir; o səbəbə ki, hələ dünyada teatr yaranandan indiyə kimi heç ittifaq düşməyib ki, teatra gedən müsəlman övrətinin üzünü naqafil bir yad kişi görməmiş olsun. Budurmu müsəlmançılıq? Budurmu millətpərəstlik? Sən həyə millətin halına yanırsan, ona teatr qayırırsan, – bu bir özgə iş; hərçənd bu barədə kitablarda bir cəzayi-xeyir, ya bir səvab yazılmayıb; çünki teatrbazlıq yenə hər necə olmuş olsa, şeytan işi qəbilindədir. Qərəz, nə eləyirsən elə, amma dəxi övrətlə nə işin var? Xülasə, bir tərəfdən naxçıvanlılıq, bir tərəfdən müsəlmançılıq… Onunçün bu sözləri yazdım. Amma məni dindirmə; ürəyim sıxılır!!! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 fevral 1912, №7 * * * Artistlər Dünən vağzalda bir cavan oğlan, əlində çamadan sol əlində paltosu, adamların dal tərəfindən gizlincə istəyirdi ki, çıxsın platformaya. Ona oxşayırdı ki, Tiflisdə mehmanxanaya borclu qalıb xəlvətcə əkilir ki, borc sahibi bilməsin. Maşın fışqırıqladı, çıxdı getdi. Ya yalan, ola, ya doğru – pənah Allaha! * * * Tiflisdə mənim hansı qastinsaya yolum düşür, qəstin sahibi başlayır bizim müsəlman artistlərini xəbər almağa. Məlum olur ki, çoxları borclu qalıb, xəlvətcə qaçıblar. Evdə oturursan – zəng çalınır. Kimdir, bir kasıb qoca gürcü arvadıdır. Hə, nə deyir? Deyir ki, flan müsəlman artisti haradadır? Deyirsən ki, məsələn, Naxçıvandadır, yainki Bakıdadır. Məlum olur ki, müsəlman qardaşlar bu yazıq arvadın evini kirayə eləyiblər və nəinki məhz ev kirayəsini götürüb qaçıblar, bəlkə bu yazıq övrətin kürkünü aldadıb alıb aparıblar ki, yolda üşüməsinlər. Axırda elə olubdur ki, Tiflisdə iki baqqal haqq-hesab üstə sözə gələndə, birisi o biri bədhəqq yoldaşına deyir: – Axırda sən də mənə müsəlman artisti oldun? Mən əvvəllər səhv başa düşərdim; elə bilərdim ki, məsülman artisti ibarətdir elə bir şəxsdən ki, səhnəyə çıxıb, avam müsəlman qardaşlara ibrətli sözlər deyə. İndi belə məlum olur ki, artistin bir mənası da var imiş: yalançı, xalqın malını özünə halal bilən, yoldaşın haqqını kəsən və həmişə özgələrə hiylə qurub, yalan ilə başını saxlayan. Amma bir para belə julikləri çıxanda, söz yox, doğru və dürüst həqiqi artistlərimiz də yox deyil. Bunlara da salam olsun Molla Nəsrəddin tərəfindən. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 mart 1912, №9 * * * Əlifba Lazımdır avam camaatı başa salmaq, yoxsa birdən-birə desən ki, “bu Balkan davası bizim əlifbamızın davasıdır”, əlbəttə, bu sözlər damnan düşmə sözə bənzəyəcək; dəxi heç kəsin qulağına girməyəcək. Sözü lazımdır ehmalca demək, “pişiyim-pişiyimnən” demək. O demişkən, “söz var ki, dağa çıxardar, söz var dağdan endirər”. Yoxsa avam camaat nə sənin məqaləni oxuyar, nə də oxusa, təsdiq eləyər; qalarsan meydanda tək-tənha. Və bir də səndən də savayı qəzetçi var: kimdir əlifba sözünü danışan? Sözün var, – söz de! Davadan yazırsan, topdan-tüfəngdən danış; Balkan hara, əlifba hara? Bəlkə eşitmiş olarsınız, Albaniya tayfasını ki, osmanlılar arnaud deyirlər, – bunlar həmin millətdirlər ki, miqdarı ikicə milyon ola-ola yapışıb osmanlıların yaxasından və deyir ki, “gərək izn verəsən biz ərəb hürufatı əvəzinə latın hürufatı qəbul edək, ya da ki, xəncəri əldən yerə qoymayacağıq”. Bu sözləri deməkdə arnaudlar belə xəyal eləyirlər: onlar bilirlər ki, nə qədər ərəb hürufatilə yazı-pozu eləyirlər, mətbuatları tərəqqi tapmayacaq, milli ədəbiyyatları puç olacaq, dilləri hörmətdən düşəcək və axırda özləri də arnaudluqdan çıxıb, qeyri bir güclü millətə qarışıb, yox olacaqlar; necə ki, bizlər və bizdən də savayı sair müsəlman qardaşlar. Mən ölüm, bir az da səbr elə, bu saat qurtarıram, darıxma, dolanım başına, hövsələn təng olmasın, dayan bir, Allah sənə Kərbəla qismət eləsin, bir qədər də qulaq ver. Bu axır vaxtlarda bolqar əsgərlərinin savadlılarının hesabını bir yaxşı qəzetdə oxudum, yüz nəfərə ancaq dörd nəfər bisavad düşür. Amma Osmanlıda on min camaatdan dörd nəfər savad əhli tapılmaz. İran həmçinin, elə bizlər də o gündə; amma şükür olsun xudaya ki, bolqarlar öz dillərini bilmədiyindən xəcalət çəkəndə, bizlər də öz dilimizdə danışmaqdan utanırıq və balaca oğlumuz dörd yaşa çatan kimi aparıb qoyuruq rus evinə ki, tərbiyə tapsın. Buna sözüm yoxdur; amma həmin evin xanımından təvəqqə edirik ki, uşaq yuxuda da bir kəlmə ana dili danışsa, tumanını çıxart, yumşaq yerinə o qədər şapalaq vur ki, qızarıb həna rəngi çalsın. Bəli, bu dörd yaşında oğlumuz, gərək on ilin ərzində gimnaziyanı qurtarınca bir kəlmə türk sözü danışmasın. Moskvada darülfünunda da ki, duanın bərəkətindən müsəlman-zad söhbəti getdi işinə. Axırda cavan oğlumuz qurtarıb girdi qulluğa və özü kimi tərbiyə tapmış müsəlman qızı, ya rus qızı (təfavütü yoxdur) aldı və inşallah (allah oğulluqızlı eləsin, yenə Məhəmməd ümmətidir) bunların yenə dörd yaşında uşaqları oldu və bu uşağı da lazımdır müsəlman danışığından uzaqlaşdırmaq ki, gimnaziyada elmləri yaxşı oxuya bilsin. Allah atana rəhmət eləsin, bəs ta hanı türk dili? Qardaş, zarafat deyil ki, dilimizdən iyrənirik, vəssəlam! Uca papaqlılarımız bir-birinə kağız yazanda yazır: “və nigarani nədarim səvayi əz duri və müfariqəti şüma”. Alçaq papaqlılarımız da bircə il qorodskoy şkolada uçit eləyəndən sonra küçədə bir iznakomini vstret eləyəndə o saat şapqasını çıxarıb deyir: – İzdrasti, bacalusqa. * * * Budur mənim sözüm, əzizim ta niyə atılıb düşürsən: ya gərək tarixə belin bağlı ola, ya da ki, yeri-göyü yox yerdən xəlq eləyən bir Allaha ki, arnaud kimi bir bic milləti yaradıb, ötürüb bu dilsiz-ağızsız Osmanlının üstünə; deyir ki, mənə azadlıq ver, məni idarə eləməyə sənin ləyaqətin yoxdur, sənin şalvarın gendir, nə bilim zehnin dardır, özün kobudsan, mənə dil lazım, mətbuat lazımdır, yoxsa bu ərəb heroqlifləri bizi bir yana çıxartmaz, bu hürufata biz layiq deyilik; buna layiqdir müqəddəs ərəblər, farslar, naxçıvanlılar, kitaylılar, yəcuclar. Pəh, pəh, pəh! Sözə bax sən Allah! Dilin lal olsun söz danışan! Axırda da nə bilim həştad neçə il bundan qabaq Osmanlının bir Rəşid paşası gedib arnaudların qanlarını sel kimi axıtdı, analarını ağlatdı, amma arnaudlar əl çəkmədilər və axırı o yerə yetirdilər ki, indiki Rəşid paşa Londonda yalvarıb yaxarır ki, hər kəs nə istəyir götürsün, barı İstambula dəyməsinlər. Əgər sən müsəlmansan, gərək etiqadın ona ola ki, Allah-taala qadirdir və sükutda durmaqdan savayı özgə bir təklifimiz yoxdur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1913, №1 * * * Övrət məsələsi Bu axır vaxtlarda müsəlman qəzetləri və müsəlman jurnalları övrətlərimizə dair bir para məqalələr yazıblar. Biz də lazım görürük bu məqalələrin məzmunundan oxucularımızı xəbərdar edib, öz fikrimizi və rəyimizi müxtəsərcə söyləyək. Bakıda çıxan gündəlik “İbadət” qəzetinin 215-ci nömrəsində belə yazılıb: “Bəli, Balkan müharibəsini gördük, orda icra olunan müharibə vəsilələrini müşahidə qıldıq və axırda yadımızda qalan və gələcək tarixə yazılmalı olan mənzərə həmindir ki, tərəfeynin birinin əskərləri miyanında bolqar xanımları topçuluq vəzifəsi icra edəndə, yaralıları bağlayanda, teleqraf, mühəndis və qeyri bir xidmətlərdə bulunanda, osmanlı tərəfində tək bircə qadın gözə sataşmırdı və sataşa da bilməzdi və bununla belə biz mürurla avropalılara basılmağımıza və yavaşyavaş yox olmağınıza təəccüb edirik. Xeyr, xeyr təəccüb etməməli! Zira ki, xanımı ilə meydana çıxan bir igid, əlbəttə, tək meydana çıxan igidi basacaq”. Cavabımız: belə əqidəyə Molla Nəsrəddin şərik ola bilməz və bir də bu sözlər indinin sözü deyil. Avam camaata birdən-birə demək olmaz ki, gərək bizim də övrətlər davaya çıxıb, yaralı kişilərin yarasını bağlasınlar, yainki qeyri bir xidmətdə bulunsunlar. Xülasə, bunlar bizim işimiz deyil və heç xoşuma da gəlmədi. Yenə Bakıda çıxan gündəlik “Məlumat” ruznaməsi 212-ci nömrəsində yazır: “Qəribə işdir, Amerika və biz müsəlmanlar, söz yox, təfavüt ola bilər; amma təfavütün də intəhası gərək ola, yoxsa Amerikanı nəzərdən keçirib biz müsəlmanları yada salanda inana bilmirsən ki, onlar da bizim kimi və biz də onlar kimi bəninoi-bəşərik. Məsələn, övrət məsələsi: Amerikayi-şimalın müttəfiq cumhuriyyətlərinin höküməti bu axır günlərdə belə qərardad nəşr edib: bundan sonra əlahiddə qız məktəbi və oğlan məktəbi götürülsün, xah ibtidai və xah vəsəti və xah ali. Hər məktəbdə qızlar və oğanlar bir yerdə oxusunlar və ibtidaidən başlamış darülfünunlaradək qız və oğlan bir skamyada oturub yoldaşlıq və qardaşlıqla təhsili başa vursunlar. Bu xəbəri yazandan sonra möhtərəm “Məlumat” qəzeti öz tərəfindən bunu da artırıb: “Bəli, bəli, görürük insanları; bunlara da baxırıq, özümüzü də görürük və yəqin ki, foti-fürsət iki şəxsin birindədir; ya bizdədir, ya onlarda; ya bizik qəflətdə qalan, ya amerikalılar. Çünki bizim qızlar nəinki darülfünunda, bəlkə mübtədi məktəblərdə də oxumurlar, nəinki oğlanlarla bir məktəbdə, bəlkə evlərində ana və atalarının yanında oxumurlar”. Molla Nəsrəddin öz tərəfindən ərz edə bilər ki, doğrudur, “Məlumat” qəzeti avam müsəlman qardaşların xatirəsi xoş olmaq üçün sözü örtülü qoyur; amma haqq və həqiqəti dost tutmağı adət eləyən Molla Nəsrəddin heç vaxt rəva görməz ki, qızlarımız çox dərin elmə özlərini versinlər. Doğrudur, buyurublar ki, qızlar da oğlanlarla Çinə kimi də olsa, elm dalınca getsinlər; amma hansı elmi buyurublar? Qızların elmi məhz ibarətdir quranı höccələyə-höccələyə oxumaqdan. O ki, qaldı oğlanların və qızların bir yerdə oxumağı, – bu barədə də biz təcrübədən bunu bildik və eşitdik ki, bir skamyada oturan oğlanın huşunun yarısı müəllimdə olanda, yarısı da yanındakı qızda olacaq və sağ əlilə müəllimin sözlərini dəftərə yazanda, sol əlilə yanındakı qızı ha bir ucdan çimdikləyəcək. Pəh, pəh! Bu da mənə oldu məktəb, bu da mənə oldu təhsil?.. Həftəlik “Qüsli-vətən” ruznaməsi 139-cu nömrəsində yazır ki, dekabr və yanvar ayında Peterburqda əmələ gələn “övrət cəmiyyəti” xeyli cəlallı imiş. Buraya dövlətin çox alim və məşhur şəxslərindən dəvət olunmuş imiş. Rəylərin cəmisi ilə qərar qoyulub ki, bundan sonra Rusiyada kişilərin və övrətlərin hüququ bilmərrə bərabərləşsin. Qəribə burasıdır ki, möhtərəm qəzet bunu yazandan sonra öz tərəfindən cəmiyyəti alqışlayıb “mərhəbalar” söyləyir. Biz də belə-belə namərd qəzetlərə mərhəbalar göndəririk; vaqeən, bizə bu işlər o dərəcədə təəccüblü görsənir ki, inana bilmirik. “Qüslivətən” kimi bir müqəddəs ruznamə kişi və övrətlərin müsavatını qəbul edəndə dəxi biz niyə durmuşuq? Biz də gərək deyək: yaşasın azad övrətlərimiz! Lakin bundan nə çıxar? Çox qudurma, köpəyin qızı! Vallah ağacı götürüb qabırğalarını sındıraram, müsavat-zad bilmənəm! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 yanvar 1913, №3 * * * Manifest Qayda belədir: həmişə manifest çıxanda ruznamələr onun məzmununu və mənasını camaata bildirirlər ki, hər bir kəs baxəbər olsun. Kiminin qohumu və qardaşı dustaqdır, – gərək azad oluna, kiminin nidamkası var, – bağışlanacaq, kiminin sudda işi var, – bilmir nə tövr qurtaracaq. Amma çox heyif olsun ki, Bakıda çıxan müsəlman qəzetlərimiz bu barədə bir şey yazmırlar. Bu səbəblərə görə biz lazım görürük oxucularımıza bir qədər məlumat verək. Qabaqca gərək bunu bilmək ki, manifestin məzmunu çox təfsillidir və orada olan qərardadın çoxusunun biz müsəlmanlara dəxli yoxdur; odur ki, biz burada məhz o mətləblərə əl vururuq ki, bizim işlərə dairdirlər. Əvvələn, xırda işlərdən ötrü suda düşən işlər və yüngül tənbehlərin hamısı manifestə düşür; amma ağır tənbehlərin, yəni Sibirə və katorqaya düşənlərin müddətinin iki hissəsi qalır, bir hissəsi bağışlanır. Və bir də müsəlman quldurları və övrət üstə qohum-qardaşlarını öldürənlərin cəmisi manifestə düşür; çünki qeyrət işidir. İkinci, kəndlilərin qızıl pullarından qalan nidamkalar bağışlanır və həmçinin Şamaxıda və Ağdamda açılan müsəlmanların qız məktəbləri manifestə düşür. Üçüncü, bir para borclar manifestə düşüb bağışlanır; məsələn, rəiyyətlərin pambığından hasil olan pullar ki, bir para mülkədarların və bundan da savayı cəmi bədhəqq adamların borcları manifestə düşür. Dördüncü, bundan sonra hər bir kəs uşaqbazlıq üstə işə düşsə, bağışlanacaq. Beşinci, qonşunun əkinini otardanlar manifestə düşür, düşmənin tayasına od vuranlar manifestə düşür, Qurana and içib rüşvət alandan sonra məhkəmələrdə yalandan şahid olanlar manifestə düşür. Altıncı da xırda-mırda oğruluq eləyənlərdir ki, İrəvan quberniyasında və Qarabağda bu qism oğrulardan on dörd min nəfər müsəlman qardaş manifestə düşüb azad olublar. O ki, qaldı manifestə bir neçə bağışlanan təqsirlər də var; məsələn, politika işlərindən ötrü Avropaya və Sibirə gedənlər, ştraflanan qəzetçilər və azadə danışmaq yolunda başlarına çox müsibət gələn yazıçılar, – hərçənd bunlar da manifestə düşürlər, amma onların içində müsəlman tapılmaz və bu işlərin bizə heç dəxli-təsərrüfü yoxdur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 mart 1913, №10 * * * Dərd Dərdi mara nist dərman, əlqiyas! Mənim tək bircə qardaşım var, dünyalarca istərəm və əgər lazım olsa, onun yolunda özümü ölümə verərəm. Atamın yadigarı, anamın yadigarı, atabir, anabir, doğma qardaş, canım, ciyərim, ətim, qanım, ruhum və iki gözümün işığı. Amma dərd budur ki, gözəl bir övrəti var. Mən namərdəm əgər razı olam ki, qardaşımın başından bir tük əksik ola; amma hərdənbir xəyalıma gəlir ki, xudanəkərdə, bəlkə birdən biçarə qardaşımı əcəl gəldi tapdı, onda bəs övrəti necə olsun? Və mən bədbəxt necə razı olum ki, bir belə can bir özgə kişiyə ərə getsin; özgəsinə qismət olsun. “Ey müsəlmanan, çe dərman, əlqiyas!”. Bəzi vaxt olur ki, belə-belə qara xəyalat mənim yadımdan çıxır; amma hərdənbir qardaşımın övrətinin üzü üzümə sataşır və deyəsən qəsdən o saat xəyalıma gəlir ki, məsələn, xudanəkərdə, qardaşım vəfat edib. İnsanı xəyalat götürəndə, hər cür natəraş fikirlər adamdan əl götürmür; məsələn, guya ki, qardaşım vəfat edib, övrət də gözümün qabağında dolanır. Övrət də nə övrət! Yenə gözəl olmaya, cəhənnəmə-gora, itilib qoyub gedər gəldiyi yerə. Can bicəmal, söz yox, Meyli cəhan nədarəd. Hər kəs ki, in nədanəd, Həqqa ki, on nədarəd. Amma bu köpəyin qızının baldırlarına hərdən gözüm sataşanda… Allah şeytana lənət eləsin! Xülasə, belə dərd olmaz ki, mən çəkirəm və gecə-gündüz bu fikirdəyəm: “Gəştəəm suzanü giryan, əlqiyas”. Söz yox, qeyri millətlər bu barədə asudədirlər; qardaş öləndən sonra onun övrətini almaq qeyri millətlərə qədəğəndir. Odur ki, onlar belə-belə fikirlərdən uzaqdırldar. Öz aramızdır, bu da onların bişüurluqlarına dəlalət edir. Mən ki, doğrusu, razı ola bilmərəm ki, bir belə nazənin qardaşımın əlindən çıxsın və gedib yad bir kişiyə övrət olsun; bir surətdə ki, onu özümə övrət eləməyə mənim ixtiyarım var; çünki müsəlmanam. Zövqi çinan nədarəd Bidust zindəgani. Bidust zindəgani Zövqi çinan nədarəd. Amma Allah şeytana lənət eləsin! Yenə and olsun Allaha ki, qardaşımın başının ağrımağına razı olmanam. Amma bilmirəm hamı mənim kimidir, yainki bircə mən bədbəxtin başına belə işlər gəlir? Bu tünbətünün qızı gözümə sataşanda həmişə qardaşımın ölməyi yadıma düşür və həmişə öz-özümə deyirəm ki, bax, dünyanın işini bilmək olmaz, əcəl hamısını gəlib tərk edəcək. Vallahı, billahı, min dəfə razıyam ki, mən ölüm, qardaşımın başına bir iş gəlməsin. Amma doğrudan doğrumu, mən belə biqeyrətçiliyi qəbul edə bilmərəm ki, qardaşımın övrəti yad bir kişinin qoynuna girsin, bir surətdə ki, uşaqları da mənim uşaqlarım yerindədir; əgər təfavüt qoyuramsa, Allah mənim atama lənət eləsin. Bir surətdə ki, bu biçarə nuri-didələrimin analarını almağa mənim ixtiyarım var; özümün də övrəti tək bircədir, ev-eşiyi də ancaq ikisi dolandıra bilər. Allah şeytana lənət eləsin! Kəs dər cəhan nədarəd, Belə fəvalı qardaş. Dərda ki, in müəmma. Şərhü bəyan nədarəd. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 aprel 1913, №12 * * * Baş Elm sahibləri, fənn sahibləri bir dəqiqə bikar deyillər; gecə və gündüz çalışmaqdadırlar ki, təzə bir elm, təzə bir fənn kəşf eləsinlər. Elm və fənn sahiblərinin bu növ çalışmaqları, əlbəttə, nəticəsiz qalmır və qala da bilməz və görürük ki, hər il təzə bir iş, ağla sığışmayan bir xəbər, ağıl kəsməyən bir əməl qulağımıza çatır; ya həkimlik işlərindən, ya mexanika və elektrik dairələrindən, yainki xud kimya və təbiət aləmindən. Rahatlıq bilməyib çalışan alimlərin vücudları biz sadə bəndələr üçün çox bahadır; ondan ötrü ki, o alicənabların növ-növ ixtiraatının bərəkətindəndir ki, biz vaporun, teleqrafın, təbabətin nemətlərindən nəfbərdar oluruq. Rus, alman, frəngilər həmə dər karənd, Ta to nani bekəf ari və bərahət bexuri. Həmə əz bəhri to sərkəştəvü fərman bərdar, Qul edib onları tari sənə səndən ötrü. * * * Möhtərəm oxucularımıza ərz olsun ki, tibb aləmindən axır vaxtlarda danışılan məsələ “anabiyoz” məsələsidir ki, rus professorlarından məşhur Baxmetyev cənabları tərəfindən icad olunubdur. Cənab Baxmetyevin ixtiranın əsli budur ki, cəmi heyvanat bir dərəcə donmaq halına çatanda yarı diri olurlar, yarı ölü olurlar; yəni nə diri demək olur, nə ölü; nə canlı kimi hiss edirlər, nə ölü kimi hissiz olurlar. Professor cənablarının fənni imtahanları elə bir qəribə nəticə bağışlayıb ki, bu xüsusda tamam Avropaya şöhrət salıb; hətta Amerika ruznamələri gün olmur ki, bu barədə yazmasınlar. Təqribən bir ay bundan qabaq Pirisdə həkimlər məclisində Baxmetyev cənablarının nitqi biz müsəlmanlar üçün xeyli əhəmiyyətlidir; çünki həmin nitqdə bəyan olunan mətləblərin biri budur ki, dünyada yaşayan başları qırxıq millətlər həmişə “anabiyoz” halında yaşayırlar. Səbəb budur ki, qışda şiddətli soyuq təsirindən qırxılmış başlar “anabiyoz” olurlar, yəni donub nə ölü olurlar, nə diri. “Mürdəənd, vəli zində” Hərçənd haman məclisdə cənab professora irad edən olub, lakin bu məsələ yenə şayani əhəmiyyətdir; məsələn, islam aləmindən xəbərdar olan məşhur fransız səyyahı müsyo Lizurtaj cavab verib ki, qışın şiddətli soyuğu müsəlman başlarını “anabiyoz” halına sala bilməz; zira ki, müsəlmanlar gecə-gündüzün iyirmi dörd saatından səkkiz saatını isti hamamda keçirirlər ki, həna və rəng yaxşı tutsun. Qəzetlər yazır ki, müsyo Lizurtajın cavabı təsirsiz qalmayıb; çünki frəngcə oxuduğu nitqi Sədinin şeirlərilə itmama yetirib: Bələğəl-üla behəmamihi, Kəşəfəddüca-behecamihi, Həsənət cəmii xisalihi, Səllü əleyhi və alihi. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 iyun 1913, №18 * * * Kişi gəlir Mən təəccüb edirəm bir para müsəlman qardaşlara ki, evlərinə kişi qonağı gələndə övrətlərini çıxardıb aparırlar qonaqların yanına və oturub bir yerdə söhbət eləyirlər. Doğrusu, belə bir əməli mən xoşlaya bilmərəm və heç razı ola bilmərəm ki, mənim övrətim dünyada məndən savayı bir kişini görsün, bir kişi ilə danışsın. Və bilirəm də ki, bu məsələ barəsində mənim tərəfdarlarım çoxdur və hədsiz şükürlər də edirəm ki, yer üzünün cəmi müsəlman qardaşları bu xüsusda mənnən yoldaşdırlar. Və yenə mat qalmalı işdir ki, nə səbəbə bir para müsəlman qardaşlar razı olurlar ki, övrətləri yad kişilər ilə üzüaçıq danışırlar. Görəsən, necə onlar qorxmurlar? Vallah, qurd ürəyi yeyiblər. Amma, doğrusu, mən qorxuram. Mən ondan qorxuram ki, mənim övərətim çıxa kişilərin içinə və görə ki, dünyada məndən də yaxşı kişi var. Məhz bu səbəbə mən övrətimin qonaq qabağına çıxmağına razı olmuram; çünki qorxuram ki, məndən savayı bir özgə kişi görə, qəlbi dolana. Əgər mənə yəqin ola ki, övrətim məni istəyir, onda heç zaddan qorxmaram; onda izn verərəm hər kəs ilə istəyir danışsın. Amma bir surətdə ki, onun mənə məhəbbəti yoxdur, – otaqdan kənara çıxmağına razı ola bilmərəm. Məhəbbəti mənə ondan ötrü yoxdur ki, o heç bilmir məhəbbət nədir. Onu mənə on dörd yaşında könülsüz verəndə mənim qırx doqquz yaşım var idi; amma mənə ondan ötrü gəldi ki, bir kasıb qız idi. Mən özüm də bilirdim məni istəməyəcək, ancaq mənim pulumu istəyəcək, qızılımı istəyəcək. Amma nə eybi var, Allah müsəlmançılığa bərəkət versin; məndən savayı o kimi görəcək ki, məndən savayı özgəsinə məhəbbət yetirsin! Hərçənd hərdənbir aşpazımız ilə xəlvətə düşəndə sulaşırlar, amma mən də daha evdə kişi qulluqçusu saxlamıram. Yenə Allah müsəlmançılığa bərəkət versin. Hərdənbir mənim Avropa tərbiyəsi tapmış tanışlarımdan mənə deyən olur ki, “niyə övrətini dörd divar içində dustaq saxlayırsan?” mən də ona cürət ilə cavab verirəm: – Müsəlman övrətinin yad kişiyə görükməyinə şəriətimiz izn vermir. Amma bunu da bilirəm ki, mənim bu sözlərimə də inanan olmayacaq; çünki şəriətdən qorxmuram, övrətimdən qorxuram. Əgər şəriətdən qorxan olsaydım, binamaz olmazdım, gecə-gündüz çaxır içməyi özümə adət etməz idim; atabir, anabir bacımın atadan qalan mülkümüzdən olan hissəsini qəsb eləməzdim. * * * Və bir də qaldı ki, bir para ağzıqəşənglər başlayıblar qəzetlərdə yazmağa ki, nə bilim gərək övrətlər oxusunlar, tərbiyə tapsınlar, uşaqlarına tərbiyə versinlər, cəmiyyətlər tərtib eləsinlər, çalışsınlar, vuruşsunlar ta ki, millət qabağa gəlsin; yoxsa bu minval ilə getsə, İran da, Osmanlı da puça çıxacaq və övrətlərimiz yevropalı bacılarına özlərini yetirməsələr, yer üzündə heç bir islam milləti mədəniyyət meydanında qabağa dura bilməyib basılacaq və bir balaca Şvetsiya hökümətini təmsil gətirirlər ki, maarifin bərəkətindən Rusiya kimi kəl ilə baş-başa vurmağa hazırlaşırlar. Kəs səsini namərbut! Amma ravi rəvayət eləyib ki, bu heyndə içəri otaqdan dörd divar içində asılmış qəfəsdən belə bir səs gəlirdi: – Ax, vay!.. Boğuldum!.. Boğuldum!.. Hava! Hava! Barı pəncərəni açın!.. Boğuldum!.. Hava!.. Hava!.. – Kəs səsini, bihəya! Kişi gəlir, yavaş danış! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 aprel 1914, №13 * * * Pyatiqorsk Hələ yenə nainsaf köhnəpərəstlər mədəniyyətin və maarifin mənfəətlərini inkar edirlər. Ax, namərdlər! Ax, nainsaflar! Məgər görmürsünüzmü ki, otuzqırx il bundan qabaq millətimiz nə halda idi, indi nə haldadır? Məgər kordur gözləriniz? Əvvələn götürək içki içmək məsələsini. Otuz-qırx il bundan irəli bir müsəlman ki, bir rus məclisinə düşərdi, öldürsəydin də bir qətrə də içki dilinə vurmazdı; doğrudan da, bütün islam aləmini xəcalət elərdi. Doluşardılar bunun başına və başlardılar məzəmmət eləməyə ki, “sən fanatiksən, sən qanmazsan, sənin ağzının ləzzəti yoxdur, sən məclis əhli deyilsən!” Amma indi?.. İndi hətta kəndlərdə bəylərin evlərində və şəhərlərdə tacirlərimizin, xanlarımızın və bir para arpazvannılarımızın evlərində içilən içki heç piyaniskaların evində içilmir. Hələ bu belə. İndi gələk mədəniyyətin ikinci mənfəətinə. Otuz-qırx il bundan irəli heç bir müsəlman xanımı bilməzdi ki, Pyatiqorsk nədir. Həqiqətdə bir millətin ki, xanımları Pyatiqorskinin varlığından xəbərdar deyillər, – o millət nəyə lazımdır? İndi görək Pyatiqorsk nədir. Pyatiqorsk Qafqazın şimal tərəfində bir şəhərdir ki, orada bir cür mədən palçığı var. Hər bir xanım ki, ərindən pis naxoşluq tutub, gedir Pyatiqorskiyə, orada o palçıqdan yaxır bədəninə və bir ayın müddətində anadan doğma kimi safa çıxır və çarşovunu yenə salır başına, qayıdıb gəlir vətəninə. Otuz-qırx il bundan qabaq Pyatiqorskidən biz müsəlmanların xəbəri yox idi; çünki hələ arpazvannı deyil idik. Hərçənd qabaqlarda tacirlərimizdən hərdənbir yarmarkaya gedən və oradan övrətinə naxoşluq sövqatından gətirən olurdu; amma az-az ittifaq düşürdü. Amma şükür olsun pərvərdigari-aləmin cəlalına, indi xah yarmarkaya gedən tacirlərimizin bərəkətindən, xah rus şəhərlərinə gəzməyə çıxan əsnaf, xan, bəy, rəiyyət. Xülasə, dəxi niyə məni bu qədər danışdırırsan? Arifsən, gərək bir qıldan mətləbi başa düşəsən. Onu ərz edirəm ki, Şuşa qalasından başlamış Naxçıvan, İrəvan, Gəncə, Bakı, Tiflis və qeyri yerlərdən hər il Tiflisə elə ha müsəlman xanımıdır ki, gəlir. – Niyə gəlir? – Naxoşdur. – Nədir naxoşluğu? – Ərindən tutubdur. – Bəs əri hardan tutubdur? – Əri də gecə yarısı qaranlıq küçələrdə gəzən arvadlardan tutubdur. Nə eybi var, öz övrətimdir, kefim istər apararam Pyatiqorskiyə müalicə etdirərəm, kefim istəməz boşaram, bir canı safını alaram. * * * Ax, nainsaf köhnəpərəstlər! Bəs niyə mədəniyyətin mənfəətini danırsınız? Bəs mədəniyyət olmasa idi, haradan bizim tacirlərimiz yarmarkanın və bəy-xanlarımız Tiflisin və Bakının yolunu tanıyacaq idilər və tanımasa idələr, haradan naxoşluq tapacaq idilər və tapmasa idilər, nə tövr övrətlərimiz Pyatiqorsk kimi gözəl şəhəri tanıyacaq idilər?! Amma bunu da ərz edirəm ki, mədəniyyətin mənfəətini və qədrini bilən tək bircə biz müsəlmanlarıq ha! Bax bunu bil və yadanda saxla. Yoxsa bu qanmaz ermənilər və axmaq gürcülər bizim kimi deyillər, onlar çox qanacaqsız və kobud bir millətdirlər, onlarda heç ruh yoxdur. Belə şeyləri qanmazlar və erməni, gürcü xanımı Pyatiqorsk-zad bilməz. Odur, Şuşa qalasında heç bir erməni kişisi fahişəxananın yolunu tanımaz. Bunu Şuşa mollaları da təsdiq edə bilər. Onunçün fahişəxana müsəlman məhəlləsində açılıb. Xülasə, insanda bir azca ruh da gərək olsun; yoxsa qanacaqsız adamnan mənim aram yoxdur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1914, №15 * * * Dili tutulub Göyçay şkolasında iki yüz şagirdin çoxu müsəlmandır. Bununla belə elmi-ilahi müəllimi ayda səkkiz manat on dörd şahı üç qəpik məvacib alır: yəni müsəlman uşaqlarına ayda səkkiz manat bir neçə qəpiklik dərs verir. Bəzi külfətdə uşaqların biri gözüac olar, anası balalarına aş bişirib paylayanda bu gözüac uşaq hələ payını yeyib qurtarmamış elə hay deyər: – Ana, doymadım, yenə mənə aş ver! Göyçaylı Niyazi əfəndi şkolanın elmi-ilahi müəlliminin məvacibini az hesab eləyir. Amma mənə qalsa, heç bir şey deyil; məhz tamahkarlıqdır, qarnı tox, gözü aclıqdır, gözü tox, qarnı aclıqdır. Çünki Göyçay elmi-ilahi müəlliminin məvacib payı özgə şkolaların elmiilahi müəllimlərinin payından artıqdır. Götürək Qafqazın paytaxtı Tiflisi. Burada gimnaziyada mollaya nə qədər məvacib verilir? Ayda altı manat otuz üç qəpik; yəni Tiflisdə gimnaziyalarda oxuyan müsəlman cavanlarına ayda altı manatlıq müsəlman dərsi verilir. Gedək Bakıya. Burada “Zavedeniye” adlı qız gimnaziyasının müsəlman müəllimi mənim dostumdur. Bunun adı cənab Zəkəriyyadır. On səkkiz il qulluq edir və ayda nə alır? Burada təhsil tapıb qurtaran bir müsəlman qızına bir gün dedim: – Götür müsəlmanca bir kağız yaz. Götürdü qələmi və kağızın üstündə it ayaqlamış soğan kərdisi çəkdi. Soruşdum: – Müəllimin ayda nə qədər məvacib alırdı? – Cavab verdi: – Ayda beş manat. – Dedim: – Ürəyini sıxma, şükür elə, hələ yaxşısan. * * * Budur ki, rus məktəblərində oxuyub qurtaran cavanlarımız axırda oxuyub-yazmaq bilmirlər; çünki hər bir insanın xəlq olub və sonra ölməyi də bu qanun üzrə əmələ gəlir: görürsən ki, bir şəxs yaşayır, yaşayır, axırda əcəli tamam olur. Mərəz də bir bəhanədir. Həmin mərəz bəhanəsini oxşatmaq olar cənab Zəkəriyya kimi ayı beş manatlıq bir müəllimə ki, Allah tərəfindən təyin olunubdur əcəli tamam olan şəxsə ana dili öyrətsin. Əcəli müəllim ayda beş manatdıq dərsini deyəndən sonra görür ki, naxoşun dili tutulub. Həmin bu fəqərə əcəlin tamam olmağının əlamətidir ki, ərəbcə buna deyirlər “fatihə”, ermənicə də deyirlər “merrav”. * * * Necə ki, insan ölüb torpaq olur, bu topaqdan ot, meyvə və çörək bitir və insanlar yeyir və insanlardan yenə dübarə övlad törəyir və yenə ölür və yenə dirilir və belə-belə yenə min-min illər keçir və yenə əflak dolanır, habelə Göyçayda, Tiflisdə, Bakıda oxunan dilimiz. Əcəl ki, tamam oldu, millətin dili yox olur; yəni tutulur. Nə eybi var, müsəlman olmasın, rus olsun, firəng olsun, axırda yenə hamı öləcək və bunların yerinə təzə millətlər dünyaya gələcəklər. Budur təbiətin qanunu! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 may 1914, №17 * * * Şükür Bir şey yadıma düşdü: keçən həftə müsəlman qəzetlərində yazılmışdı ki, İrəvan şəhərində bir möhtərəm və dövlətmənd şəxs vəfat edib. Mərhumun adını da yazmışdılar, amma mənim yadımda deyil. Yazmışdılar ki, İrəvan camaatının beli qırıldı; çünki mərhum çox şikəstə-nəfs bir adam idi. Yazmışdılar ki, İrəvan müsəlmanları üçün mərhumun ölməyi bir böyük bədbəxtçilikdir; o səbəbə ki, bu vücud çox səlamət və özgə ilə işi olmayan sakit bir vücud idi. Bir də yazılmışdı ki, mərhum millətin cibindən getdi; çünki mərhum dövlətli mülkədarlardan hesab olunardı və cibində həmişə çox pulu olardı. Müxbir cənabları bu xəbəri yazandan sonra, axırda bunu yazmışdı ki: “inna lillahi və inna ileyhi raciun”. Həqiqət, bu xəbər cəmi müsəlman şəhərlərində xalq arasında bir vəlvələ saldı. Çox danışıqlar oldu və yenə olmaqdadır. Əvvələn, danışılan sözlərin biri budur ki, hər bir millət arasında qəzet ki var, böyük bir şeydir. Qəzet olmasa, millət qabağa getməz; o səbə qabağa getməz ki, məsələn qəzet olmasa, İrəvanda vəfat edən bir bəyin bu dünyayi-fanidən dünyayi-baqiyə getməyini kim biləcək? Amma qəzetin bərəkətindən indi cəmi yer üzünün müsəlman qardaşları bilir ki, İrəvanda flan ayın flanında bir şikəstə-nəfs vücud Allahın rəhmətinə gedib. Bu xəbəri indi Qarğabazarda da oxudular, Danabaş kəndində də oxudular, Zərdabda da oxudular, Sabunçuda da, Palan Qapanda da və Naxçıvanda da oxudular. Qəzetin bir mənfəəti bu. İkinci mənfəəti budur ki, indi Quba meydanında və şeytanbazarda məşədi qardaşlar oxudular və bildilər ki, İrəvan müsəlmanlarının evləri külli-kufan oldu və belləri qırıldı; çünki İrəvanda bir elə vücud vəfat edib ki, ömründə heç bir kəsə əziyyəti yetişməyib. Vaqeən böyük bir qənimətdir: özün olasan İrəvan mülkədarı, bəyzadə, dövlətli, müsəlman içində tərbiyə tapmış və müsəlman qardaşlara pislik eləmiş olmayasan, – vallahı ki, bu özü bir elə qənimətdir ki, min dəfə şükür eləməlidir və necə ola bilərdi bir belə mərhumun adını qəzetə yazmamaq ki, cəmi mömün qardaşlar oxuyub xəbərdar olmasınlar?! O qələmi vuran barmaqları qızıla tutmalıdır. Bu, qəzetin ikinci mənfəəti. Üçüncü mənfəəti odur ki, əgər biz xoşbəxt millətin içində qəzet olmasaydı, indi Ağcabədi kəndində, Qurbağalı qəsəbəsində, Kürdəmir şəhərində və Danaqırt vilayətində haradan biləcək idilər ki, İrəvanda bir dövlətmənd şəxs vəfat etmək ilə İrəvan müsəlmanlarını başıaçıq və yetim qoydu? İndi bu xəbəri Rusiya və erməni dövlətməndləri oxumuş olsa, öz-özlərinə deyəcək ki, vallah bu müsəlman dövlətməndləri xoşbəxtdirlər. O səbəbə ki, sağlıqlarında millət yolunda heç bir qəpik də ehsan eləməyibsələr də, yenə öləndə adları qəzetlərdə söylənəcək. Amma xaricilər axır bizim işlərdən xəbərdar deyillər. Onlar bunu bilmirlər ki, nə qədər bizim içimizdə bəyzadə və xanzadə var, bunların yanında millət söhbəti düşəndə öskürmələri tutur və ciblərindən dəsmalı çıxarıb basırlar ağızlarına və belə bəhanə ilə kənar olurlar. Odur ki, İrəvanda vəfat edən ağaya şükür eləməlidir. Doğrudan, yenə minlərcə şükür olsun! Şükür və yenə şükür! O ki, qaldı bizim qəzetlərimiz, – bunlarda da biclik var: bunlar belə-belə xəbərləri yazmaqda xəyalları İrəvan camaatına sataşmaqdır; yəni ey irəvanlı qardaşlar, nə olardı ki, o mərhum öz sağlığında neçəneçə kəndlərin birini millətin maarifi yolunda ehsan eləyə idi?! * * * Hər kəs nə deyir desin, amma mən yenə bunu deyirəm ki, minlərcə şükür etməlidir ki, bizim də qəzetlərimiz var; yoxsa olmasa idi, kim bilicək idi ki, İrəvanda flan tarixdə flan ağayi-möhtərəm vəfat edib?! Min dəfə şükür. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 iyun 1914, №20 * * * Ruhanilər yığıncağı İndi mən bu sözləri yazıram və bilmirəm ki, mənim bu sözlərimi oxuyan başa düşəcəkmi ki, nə yazıram və nə deyirəm, yainki başa düşməyəcək. Bunu hamı bilir ki, müsəlmanca oxumaq və qanmaq bir hünərdir. Əvvələn, o hürufat ilə ki, biz yazırıq, onu oxumaq çətin məsələdir. Bu barədə çox danışmışıq. Hazır bu yazdığım “danışmışıq” kəlməsinin onbeş nöqtəsinin biri artıq-əskik düşsə, oxumağı çətin olacaq. Vay bizim halımıza, vay mürəttiblərimizin gününə, heyif oxucularımızın gözlərinin işığına. Hələ bu belə. İndi qaldı o biri məsələ: o da Peterburq ruhanilərimizin yığıncaq məsələsidir ki, ordubadlıların və Padar camaatının göz dikdikləri məsələdir. Doğrusu, indi biz bədbəxt müsəlmanların gələcəkdə xoşbəxt və bədbəxt olmağımız həmin bu məsələdən asılıdır. Əgər həmin Peterburq yığıncağında qərar qoydular ki, Bakı ruhanilərimizin məvacibini artırsınlar, o vədə bizim gələcəkdə nicatımıza yenə bir ümid yolu var; əgər belə olmasa, dəxi evimiz yıxıldı. Həqiqət, bizim işlərimiz çox dal-qabaq düşüb. Bax, Bakıdan vəkil seçib göndərdilər, amma bir bunlara deyən oldumu ki, gedib orada nə danışsınlar və nə yolda çalışsınlar? Heç bir bunu yada salan oldumu ki, Bakıda hər bir yazıq adamın yolu ki, qəzavatxanaya düşür, evinə qayıdan kimi deyir: – Arvad, iynə-sap ver, cibimin deşiklərini tikim! Hələ bilmirəm bu nə vəkildir, imam Kuramşin haman məclisdə gör nə danışıb: durub ayağa və bir odlu nitq də söyləyib ki, gərək bizim övrətlər ilə kişilərin hüququ bərabərləşsin; yəni kişilər küçəyə üzüaçıq çıxan kimi, övrətlərimiz də üzüaçıq çıxsınlar. Maşallah söz danışana! Hələ bilmirəm bu nə vəkildir, imam Kuramşin kimdir? Bu nə sözdür? Hələ bilmirəm Topçubaşov cənabları nə səbəbə bu imama cavab verməyib? Bir də eşitdim ki, Peterburq məclisində Qafqaz vəkilləri bu məsələni də ortalığa qoyublar ki, müsəlman qızları doqquz yaşa çatandan sonra dəxi məktəbə qəbul olunmasınlar və oxuyurlarsa da, məktəbdən kənar olsunlar. Bunun da səbəbi məlumdur; çünki qız doqquza çatandan sonra dəxi naməhrəmdir və ərə getməli vaxtıdır. Hərçənd bu təklifimə dovzanqurdular və bakılılar razı olmayıblar, amma qələt eləyirlər. Bir də qaldı Maku xanlarının bir-birilərini qırmaq məsələsi və Bakıda Pyantkovskaya artistka xanıma on min manatlıq brilliyant bağışlamaq məsələsi. Bu məsələlər barəsində də Peterburqda ruhanilər yığıncağında danışıq olunub; amma hələ ki, nəticəsi bizə məlum deyil. Bunu biləndən sonra gələn nömrədə yazarıq. Hələ ki, sizin sağlığınız. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 iyun 1914, №21 * * * == Felyetonlar və məqalələr (1917–1931) == İdarədən Möhtərəm oxucularımıza məlumdur ki, jurnalımız iki il dayanıb çıxmır. Burada iki mətləb var ki, oxucularımız əlbəttə onu bilmək istəyəcəklər: biri jurnalın dayanmağının səbəbi, biri də budur ki, aya, bu iki ilin müddətində ki, jurnal çıxmırdı, bəs, mən Molla Nəsrəddin harada idim və nə işlə məşğul idim, ya bəlkə bikar gəzib dolanırdım, ya ki, müftəcə yeyib yatırdım? Qabaqkı suala cavabımız yoxdur; ondan ötrü ki, jurnalın dayanmağının səbəblərini axtarsaq, çox səbəb tapılar, ya bəlkə heç bir səbəb tapılmaz. Amma söz burasındadır ki, bu barədə danışmağı burada hələlikdə lazım görmürük. O ki qaldı, ikinci mətləbə, yəni əgər məndən soruşursunuz ki, bu iki ilin müddətində nə iş görürdüm, mən özümü cavab verməyə borclu bilirəm. Ondan ötrü borclu bilirəm ki, bikar qalmaq hamı üçün yaxşı bir iş deyil, xüsusən Molla Nəsrəddin əmiyə indiki zəmanədə dinməmək, söyləməmək yaraşmaz. Xeyr, bikar deyildim, xudanəkərdə! Hər necə olmuş olsa, mən bikar qalmanam; ondan ötrü ki, müsəlmanam. Müsəlmanın təklifi çoxdur. Əvvəl götür bizim xeyir və şər işlərimizi; götür müsəlmanın şadlıq və qəmlik günlərini və bir yaxşıca mülahizə elə və əgər insaf əhlisən, sən özün görəcəksən ki, əsil müsəlman (mən əsil deyirəm, yoxsa qəlp müsəlmanla işim yoxdur), bəli, əgər insaf əhlisən, görəcəksən ki, əgər durasan el içində qayda ilə, ata və babadan qalan yol ilə camaatın xeyir və şər adətlərinə tabe olmağa və bu adətləri necə ki, lazımdır layiqincə yerinə yetirməyə ki, heç bir qüsuru qalmasın və el səni töhmətləndirməsin, o vədə görəcəksən ki, dəxi sənin özgə bir işə getməyə, nə sənətə, nə sövdəyə, nə xidmətə, nə qeyri bir zəhmətə (hələ təhsili-elm və fünun demirəm – bunlar hələ uzundur), xülasə görəcəksən ki, dəxi qeyri bir işə nə vaxtın var və nə macalın. Və söz yox, hər bir mətləbi sübuta yetirməyə şahid və isbat lazımdır, biz də dediyimiz sözü sübuta yetirək. Sən əvvəl-qabaqca götür məhərrəmlik qabağı toyları. Məlumdur ki, məhərrəm ayı daxil olan gündən səfər ayının axırınadək şad olmaq və xeyir iş başlamaq caiz deyil. Hər bir kəsin bir xeyir işi olsa, gərək onu zilhiccə ayının axırıncı gününə kimi tamam eləsin ki, məhərrəm ayına keçməsin. Onda, bəs, müsəlman camaatının təklifi nədir? Budur ki, toyları və kəbinləri məhərrəmin qabaqkı günü, yəni aşuraya on gün qalanda qurtarsın ki, dəxi məhərrəmlikdə qəm və qüssədən savayı özgə fikri olmasın. Əlbəttə, belə olanda cəmi müsəlman toyları düşür məhərrəm ayının qabağı zilhiccə ayının axırlarına. Baxıb görürsən ki, qonşuların, qohumların, dost və aşnaların hər yandan səni toya dəvət edirlər və necə də getməmək olar və niyə də getməmək? Bir vaxt baxıb görürsən ki, sağ tərəfdə toy, sol tərəfdə toy, çalğı, tarzən, ney, düdük, xanəndə, çəpik. Xüsusən axşamlar olanda görürsən ki, bu saydığımız eyşü işrət sədaları qarışıblar şaxseyə; çünki hamı bunu bilir ki, məhələlərdə şaxsey getmək hələ məhərrəmliyə on beşiyirmi gün qalanda başlanır, gecələr, ələlxüsus mehtab gecələri, yəni ay işığı olanda, bir tərəfdən Lütfəlibəyin oğlunun toyundan xanəndə Həmidin səsi gəlir, bir tərəfdən də eşidirsən: şaxsey! Bir tərəfdən eşidirsən: uxxay! Bir yandan xanəndə oxuyur: “Təaləllah çe dövlət darəm im şəb”. Bir yandan dəstəbaşı bir cavan bığıburma dəyənəyi qalxızıb zahirdə doğrudur çığırır “Heydər”, amma batində xanəndə dediyini deyir. Çünki bu cavanın gəlini dünən gəlib, bu da elə batində deyir: “Ke aməd nagəhan dildarəm im şəb”; çünki keçən gecə bunun zifaf gecəsi idi, bu gecə şaxsey dəstəsinə yapışıb, imama təziyə saxlayır. Gərək indi bunu da bilmək və yadda saxlamaq ki, məhərrəmlik günləri gah şaxsey dəstəsinə yapışan, gah növhə dəstəsində sinə vuran, gah şəbeh məclisində gözyaşı tökən cavanların çoxu həmin bir-iki gün bundan qabaq evlənən və gəlin gətirənlərdi. Məsələn, bir cavan ki, görürsən yalandan gözünün yaşını silir, bir saat bundan qabaq təzə ərusinin gözlərini öpüb gəlib məscidə. Qeyri bir cavanı görürsən ki, sinəsini şapalaqnan döyüb qızardıb, yarım saat bundan qabaq başını qoyub təzə nişanlısının sinəsinə, sonra da gəlib təziyə məclisinə. Və bunu lazımdır bilmək və yadda saxlamaq ki, indiki əsrdə müsəlman cavanlarının bir azını çıxandan sonra qalanlarının zifaf gecələri məhərrəm ayının matəm gecələrinə düşür, yəni toyları məhərrəmliyə qarışır və kim bilsin, bəlkə elə bunun nəticəsidir ki, şaxseybazlıq müsəlman uşağının qanına işləyib. Mən bu məsələni tapşırıram insaf əhlinin zaiqəsinə və keçirəm söhbətə. Bəli, bir ay zilhiccə toyları, on gün məhərrəmlik, sonra təkyələr, mərsiyələr, məscidlər. Yenə təzə bir mərsiyəxan gəlib və bunun təzə qədəmini təbrik etmək üçün yenə təkyə tərtib verilib. Məhərrəm və səfər ayları, beləliklə, keçdi getdi və istəyirsən ki, nəfəsini alıb gözünü açasan və görəsən ki, dünyada mərsiyədən savayı dəxi nə var, nə yox, bir də eşidirsən ki, bir mötəbər vücud Allahın rəhmətinə gedib. Bəli, dəxi işin tamamdır… Meyiti götürmək, məclisdə əyləşmək, mərsiyə, siparə, ehsan, yenə mərsiyə, bir yandan da arı vızıltısı kimi dabanı çatdaq xalaların ağlaşması, yenə məclis, yenə plov, yenə mərsiyə, yenə məclis, buyur, xeyir, zəhmət çəkmə, xudahafiz, təşrif gətiribsən, Allah rəhmət eləsin, fatihə, yenə plov qazanları, yenə yeyib içmək, yenə dilənçilik, yenə bikarçılıq, yenə gözəl vaxtı zay etmək, yenə fatihə, yenə fatihə, yenə fatihə (vallah mən yaza-yaza yoruldum, amma zalım oğlu mərsiyəxanlar yorulmadılar!). Bəli, vücudu millətimiz üçün qənimət olan ağaların bir-ikisi-üçü bir minvalla Allahın rəhmətinə getsə dəxi iki-üç ay da beləliklə keçib gedəcək. Bəli, sən hələ istəyirsən məni məzəmmət eləyəsən ki, ay Molla Nəsrəddin, bu qədər vaxt ki, jurnal yazmırdın, bəs, necə bikar oturmuşdun? İnsan da məgər bikar qalarmı? Mən də bunun cavabında deyirəm ki, ay qardaş, vallah, billah, mən bikar deyildim. Mən nə qədər işə getməyəm, ticarətlə məşğul olmayam, sənət öyrənməyəm, nə qədər ki, bu saydığım dünya işlərindən uzaq olsam da, yenə bikar deyiləm; çünki mən müsəlmanam. Hələ götür bu rəməzanı. Bircə oruc tutmağı demirəm və orucluq günləri ağayi-Şirazinin risaləsində xəbər verilən məsaili-ruzə söhbətlərini demirəm və bu barədə açıq-açığına yazmıram, çünki ayıbdı, mənim jurnalımı balaca uşaqlar və xanım bacılar da oxuyur. Cənab ağayi-Hacı Mirzə Məhəmmədhəsən ağa kitabını bir para siğəbaz və lotu hacı və məşədi və mollanümalardan ötrü yazıbdır. Əgər biz də duraq ağanın kitabında yazılanı rəvayət edək, senzor bizi töhmət altına salar (o qədər bihəya sözlər və mətləblərdir). Bəli, rəməzan gəlir. Bəs, rəməzan tədarükünü sən az işmi bilirsən? Tamam şaban ayını mən rəməzan tədarükünə sərf edirəm. Deyirlər Hacı İbadda xalis inək yağı var, amma zalım oğlu zalım putunu səkkiz yüz manata deyir. Çarəm yoxdu, gərək alam; axır mən oruc tutacağam. Bəs, bunun düyüsü? Hacı Muradda deyirlər, yaxşı akulə düyüsü var. Amma deyirlər gizlədib. Çarə yoxdu, gərək yalvaram-yaxaram, orucluq ayı lazım olan qədər alam; axır mən oruc tutacağam. Əzizim, qardaşım, mənim canım və ciyərim, sən Vilsonun notasından söhbət salırsan, amma axır bir fikir elə gör ki, şaban ayıdır, orucluq tədarükü görmək lazımdır. Bəs, plovun qarası? Bəs, əriyi, kişmişi, xurması, badamı? Sən ingilis və rusla İran politikası danışırsan. Amma mən sənə deyirəm ki, bəs, tək bir plovla oruc açmaq olmaz. Bəs bunun yanındakı xuruşları? Sən orta məktəblərdə ana dili söhbəti salırsan. Amma mən də sənə deyirəm ki, axır ana dili-zad qanmıram. Sən mənə bunu de görüm sən orucluq tədarükü görübsənmi? Bəli, bir ay şaban, bir ay rəməzan; bu da beləliklə keçdi getdi. Sonra da istəyirdim qəzeti açam görəm, bu, nə gürcü-müsəlman məsələsidir, elə istəyirdim bu məsələni öyrənim, bir də gördüm ki, anam girdi içəri və ağlayır… Nə var, ana? Ki, ay bala, nə olacaq? Görürsən, Kərbəlayı Qasım anasını bildir də ziyarətə apardı, bu il də aparır. Amma səni mən böyüdüb yekə kişi eləmişəm, heç xəbər alırsanmı ki, bəlkə mənim də bir para arzularım var. Deyirəm, ay ana, bir insaf elə, səni altı dəfə mən Kərbəlaya və Xorasana aparmışam, altı dəfə də məşədi Qulam Əli oğlun aparıb. Dəxi, bəs, deyilmi? Pəh, pəh, asan imiş başa salmaq! Ziyarətə nə haqq-hesab? Ziyarətə on iki dəfə də getmək yaraşar, yüz on iki də yaraşar. Dəxi nə deyə bilərəm?! Əhvalat bu qərar ilədir, əziz oxucularım. Əgər durasan şəriətmədarların və müctəhidlərin yazdıqları və bizə təlim etdikləri yol ilə müsəlmançılığı saxlayasan, o vədə görəcəksən ki, tamam on iki ay müsəlmançılığa məşğulsan. Mən əsli müsəlmançılığı deyirəm, yoxsa qəlp müsəlman olmaq istəsən, onda gərək özünə bir iş axtarasan. Molla Nəsrəddin “Şəriət[mə]dar” dedim, məşhur şəriətmədar yadıma düşdü (Allah rəhmət eləsin). Həmin şəriətmədarı deyirəm ki, oğlu İran təbəəliyindən çıxıb, indi əcnəbi hökumətlərin birinin konsulxanasında “attaşe”lik xidmətindədir. Allah vücudunu bibəla eləsin. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 fevral 1917, №1 * * * Qeyrət Möhtərəm oxucularımıza məlumdur ki, iki il yarımdır Avropa padşahları iki dəstə olub bir-birilə dava meydanına çıxıblar və həmin müharibə başlanandan sonra qalan hökumətlərin bir neçəsi öz məsləhətini mülahizə eləyib həmin davada iştirak eləyiblər ki, ibarət olsun Bolğardan, İtaliyadan və qeyrilərindən (hamısını saymaqla istəmirəm məqaləni uzadam; çünki bu söhbətlər hamıya məlumdur). Amma hökumətlərin bir neçəsi də yenə öz məsləhətinə baxıb özlərini bitərəf saxladılar və həmin bitərəf qalan hökumətlərə də “neytralni” ad qoydular. Bu sözün mənasını aşağıda məqalənin axırında bəyan edərik və indi hələ söhbətimizdə olaq. Bəli, öz məsləhətlərini yoxlayıb bitərəf qalan hökumətlər bunlardır: Şvetsiya, Norvegiya, İran (yəni elə bilirəm bəsdir; çünki indi bu mətləbi də bilməyən heç yoxdur). Ancaq qanmıram səbəb nədir ki, bu bitərəf duran hökumətlərə “neytralni” ad qoydular. Axır məlumdur ki, farsca “ney”– düdüyə deyər, “türa”– yəni “sənə”, “ləni” ərəbcə yəni “çal”. Demək, hansı mərdüməzar isə bu bitərəf hökumətlərə bu adı qoymaqda, əlbəttə, fikri bunlara dolaşmaqdır; çünki nə dəxli var, mənim kefim istəyir davaya qarışıram, istəmirəm, – qarışmıram. Dəxi mənim adımı “düdük çalan” qoymaqda yəni bir de görüm sözün nədir? Bəli, keçək müharibə söhbətinə. İndi mən Molla Nəsrəddin, möhtərəm oxuculardan üzr istəyirəm. Xəyalım bu idi bu gün Avropa davasından bir az danışam və eşitdiyim təzə xəbərlərdən yazıb oxucuları bəzi mətləblərdən agah edəm. Amma bu saat bəndəyə xəbər gəldi ki, Tiflis gimnaziyasında ana dili barəsində yığıncaqdır və həmin xəbəri eşitcək mən belə məsləhət bildim ki, müharibə məsələsini (yəni cəhənnəmə-gora getsin), bəli, müharibə məsələsini qoyum hələ qalsın, keçim ana dili söhbətinə. Məsələnin müxtəsəri budur ki, bu zəhrimar dava başlanandan bir para zəif millətlər polyakların azad olmağını ünvan eləyib istəyirlər baş qalxızsınlar ki, yəni biz də varıq. Məlumdur ki, keçən ay Tiflisdə şəhər duması vəkilləri bir səs ilə qərar qoydular ki, hökumətin orta məktəblərində ana dilinin qeyri dərslər dərəcəsində oxunmağını tələb etsinlər. Həmin məclisdə bu qərardada ermənilər də və gürcülər də qol qoydular. O ki qaldı, müsəlmanlara, – müsəlmanlardan duma məclisində tək bir nəfər şəxs var imiş ki, o da durub belə fərmayiş edib: Ağalar, ana dili barəsində biz müsəlmanların qandığımız belədir; ana dilinin tərəqqisi, yəni əgər biz duraq özgə elmləri də və özgə dilləri də oxuyaq və öz ana dilimizi oxuyaq, – bu bir çətin işdir. Əgər biz ana dilimizə də qeyri millətlər kimi əhəmiyyət verək və öz aramızda ana dilimizdə danışaq, onda deməli ki, gərək hər bir cəmiyyətimiz pozula; səbəb budur ki, xah Tiflisdə, xah Bakıda nə qədər ki, milli cəmiyyətlərimiz var, onların heyətlərinin üzvləri rusca danışırlar və çoxusu heç öz ana dilini bilmir. Bu işin ikinci çətinliyi də budur ki, indi hökumət bizə, tutaq ki, elə izn verdi ki, ana dilimiz məktəblərdə oxunsun. Amma di gəl ki, müəllim hanı? Haradan sən o qədər ləyaqətli müəllimlər tapa bilərsən ki, lazımi qədərincə kifayət versin? O ki, Bakı müəllimləridir, – onların barəsində məşhur şair “Ədib” təxəllüs demişkən, həmişə dərs vaxtı klasda yatırlar. Vəbalı şairin boynuna, gör nə deyir: Çox məharətli, bilikli və çalışqan insan Yaranıb türki deməkdə bu müəllim deməli, Qatmayın zəhr, ay uşaqlar, belə bozbaş suyuna, Dərs oxutduqda yatır, ya oyanır, neyləməli?!.. Həmin müsəlman qardaşa duma üzvlərinin biri belə cavab verir: Xeyr, ağa, sizin səhviniz var. Əgər istəsəniz, elə müəllim taparsınız ki, nə gündüz yatsın, nə gecə yatsın; məsələn, götürək qazılarınızı ki, onlara siz gətirin qazanc yolu göstəriniz, görünüz yatırlar, ya yox? Amma siz müsəlman milləti qızlarınızın qədrini bilmirsiniz, onlar da keçən ay gedirlər Cavanşir dağlarında avam camaatı aldadırlar ki, hökumətdən qərardad var ki, cəmi dul övrətlər gərək gedələr dava meydanında saldatların paltarlarını yuyalar və məni də hökumət göndərib ki, arvadları siyahiyə götürüm. Söz yox, bu xəbəri eşitcək gör biçarə övrətlər necə təşvişə düşürlər. Axırda başa bir put xalis inək yağı və putyarım camış yağı alandan sonra, cənab qazı arvadları azad edir. İndi gör, yağın bu baha zamanında nə qədər mənfəətli bir işdir! İndi belə bir qazıya sən götür yaxşı məvacib ver, gör klasda yatar ya, yox? Mən söhbəti qurtarıram, amma qorxuram ki, oxucular nigaran qalalar ki, bəs məqalənin ki, başında yazılıb: “qeyrət, bəs indi bu yazıpozudan nə mətləb ələ gəldi və qeyrət söhbəti necə oldu; bitərəf hökumətlər harada qaldı və ana dilinin inək yağına nə dəxli var və bu nə sözdü, nə danışıqdı və bu işlərin əvvəli hansı, axırı hansıdır və müxtəsər ki, sözün nədir? Vallah, özüm də bilmirəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 fevral 1917, №2 * * * Şor Bir əhvalat var ki, heç mənim yadımdan çıxmır. Əhvalat budur ki, keçən il Ağdaşdan Tiflisə gürcü qəzetlərinin birinə rusca bir teleqraf çəkilmişdi. Teleqrafı göndərən bir müsəlman qardaş idi ki, adı yadımdan çıxıbdır (yəni adında bir iş yoxdur). Teleqrafın məzmunu belə idi: mən flankəs pasxa bayramı münasibətilə cəmi gürcü qardaşlarımı təbrik edirəm. Bu teleqrafın mənası budur ki, mən, yəni Ağdaşda flan müsəlman qardaş ancaq gürcü qardaşlara mübarəkbadlıq göndərirəm, yoxsa rus və erməni qardaş [.. . ]; amma doğrusu məhəbbətin şiddətindən dəxi gürcü qardaşdan savayı bir özgə qardaş yadıma düşmür. Çox gözəl! Amma bildirdən bu teleqraf heç mənim yadımdan çıxmır və çıxmamağın da səbəbi budur ki, mən bildir bu teleqrafı oxuyanda bir şey nəzərimə gəldi. Mənim nəzərimə gəldi ki, müsəlman qardaşın, deyəsən, məhəbbəti o dərəcədə cuşa gəlib ki, teleqrafın duzunu artıq salıb; o qədər artıq salıb ki, qır duz olub. Bəli, il dolandı, yaz keçdi, yay qurtardı və payız gəldi və xəta oldu ki, ittifaqən müsəlman cəmiyyəti-xeyriyyəsinin üzvlərinin yolu Acariya müsəlmanlarının içinə düşdü və cəmiyyəti-xeyriyyə müsəlmanları baxıb gördülər ki, Acariyada gürcü müsəlman qardaşların dini əldən gedir: nə məscid, nə vaiz, nə şaxsey, nə doqquz yaşında qızları zornan ərə vermək. Bəlkə on doqquz yaşında qızlar hələ elm dalınca getmək istəyirlər. Amma o yerlərdə ki, gürcü qardaşlar islam dinini möhkəm saxlayıblar, həmin müsəlman gürcüsünün evinə girirsən, görürsən Yevropa libasında bir xanım birdən qapının dalından səninlə gizlənpaç oynayan kimi üzünü örtüb qaçdı. Onda yadına düşür ki, bəli, bu müsəlman evidir. İndi gələk mətləb üstünə. Haram olsun gürcü qardaşların bivəfa qəzetçilərinə Ağdaşdan çəkilən bildirki teleqraf! Heç olmasa teleqraf sahibinin xatirəsi üçün lazım idi hövsələ eləmək. Bir saatlığa tutaq ki, din təəssübü xeyriyyə üzvlərini həddindən bir balaca artıq şövqə gətirmişdi; amma bununla belə lazım gəlirdi bunu bilmək ki, necə ki, məhəbbətin duzu artıq olanda, dadı şor olur, habelə umu-küsünün də duzunu qədərindən artıq salsan, söz yox ki, o da şor dadı verəcək. Nə keçən il lazım idi küçədə görüşəndə uşaq kimi qucaqlaşıb öpüşmək (Ağdaş teleqrafı), nə də bu il lazım idi uşaq kimi küçədə gülüşmək (ağzı köpüklü gürcü qəzetləri). “Gər betədric mirəvəd” – bunun heç kəsə zərəri olmazdı. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 fevral 1917, №3 * * * Müftilik məsələsi İndi ortalıqda bir əhəmiyyətli məsələ var ki, Qafqaz müsəlmanlarını məşğul edir və gərək də etsin. O – müftilik məsələsidir. Bu məsələ təzə deyil, köhnədir; ancaq mərhum müftinin vəfatı bu məsələni ortalığa gətirir. On il bundan qabaq Qafqaz müsəlmanlarına bir yüngül vədə verilmişdi ki, bundan sonra müfti və şeyxül-islamın təyini müsəlmanların öz intixabı ilə əmələ gəlsin. Amma o vaxtın danışıqlarının axırı bir yana çıxmayan kimi, seçki məsələsi də yavaş-yavaş yaddan çıxdı. İndi haman məsələ yenə ortalığa gəlir. Bir tərəfdən seçik üsulu, – necə ki məlumdur, – müsəlmançılığın tarixinin əvailində başlanıb; demək, bu üsulun tərəfdarı olmaq biz müsəlmanlar üçün təbiidir. Digər tərəfdən işin çətinliyi buradadır ki, əgər duraq intixab söhbətini ortalığa gətirək, onda iş uzanacaq və bu uzanmağa da müftilik mənsəbini axtaran cənabların doğrusu tabü tavanaları yoxdur və necə bunları qınamaq olar? Bir gör neçə ildir müntəzirdirlər! Ərizələr gör neçə ildir yazılıb! Hələ bundan sonra da gəl gözlə görüm millət intixab məsələsini nə vaxt öz ixtiyarına alacaq. Söz yox, bu oldu bir uzun iş və həmin bu səbəbdən məsələ çox çətin sürət bəhəm eləyib. Əgər duraq intixab məsələsinin dalına düşək, onda müftilik kanditatlarının ürəyi sıxılacaq. Və əgər duraq bunlara kömək edək ki, ərizələri tez qəbul olunsun, onda hökumət özü görəcək ki, seçki üsuluna biz müsəlmanlar ləyaqəti olmayan bir millətik. Doğrusu, mən bu işdən baş çıxarda bilmirəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 mart 1917, №4 * * * Mübarəkbadlıq Rusiya hökumətinin dəyişilməyi bu saat dünya və aləmə məlumdur. Rəvayətin müxtəsəri budur ki, neçə müddətdən bəri bir dəstə zalım bir yerə cəm olub və özlərinə bir başçı qərar verib minmişdilər camaatın boynuna və nəfəs almağa da izn vermirdilər. Axırda elə oldu ki, məzlumların ahü-naləsi ərşə qalxdı. Bəli, zəmanə dolandı və dəyirman tərsinə çevrildi: padşahı taxtdan saldılar, vəzirləri dustaq etdilər və camaat vəkilləri ixtiyarı öz əlinə alıb başladı məmləkəti öz səliqəsilə idarə etməyə. Millətlər oldu azad, gün çıxdı və iki bayram qarışdı bir-birinə. Mən istəyirdim səmim qəlbdən oxucularıma “mübarək olsun” deyəm; elə istəyirdim ağzımı açım, – birdən qəlbim sıxıldı. Ax, dünya, ax vəfasız dünya! Səndə xoşbəxtlik yoxdur, necə ki, şair deyibdir: “Dər in dünya kəsi biğəm nəbaşəd.. . ”. Mən bu iki bayramın münasibətilə indi kimə mübarəkbadlıq göndərim? Millətlərin azad olmağına ürəkdən şad olan ilə olmayanı mən nə tövr tanıyım? Doğrudur, hürriyyət yaxşı şeydir, amma kimə və kimdən ötrü? Bizim müsəlman camaatı ibarətdir bir neçə sinifdən. Bu siniflərin bir neçəsi üçün həqiqətdə də indiki inqilab bir böyük novruzdur; amma insafnan danışsaq görərik ki, qeyri-siniflərin rəyincə bu vüquatın özü bir qara bayramdır. Qardaşım, bir nəzərinə gətir, gör başımızın sahiblərini! Məgər insafdır milyonçuları əmələlərin ümidinə qoymaq? Bu gün bazara təzə rəis təyin edirlər. Kimi? Bir təşəxxüs-zad bilməyən və adı indiyədək əyanlar məclisində danışılmayan bir Allah bəndəsini. Pəhə, bu da oldu mənə hürriyyət! Qardaş, bir insaf elə, indi küçədə uşaqlar müsavat deyib bağırırlar. Ədə, müsavat nədi və əyanımızın və xanımızın bir paraları necə bu dərdə tab eləsin? Sən hələ götür yekə-yekə çinovniklərimizi ki, ildə bir dəfə padşaha ad qoyulan günü məscidə gələndə Allahın evində də istəmirdilər özlərini müsəlmana oxşadalar. İndi onlar necə bu dərdə tab eləsinlər ki, o yazıqların haman istəkli padşahı bu biçarələri yetim qoydu. Sən götür medallı axundlarımızı. Bəs, bu yazıqlar nə eləsinlər?! Və bunlardan da savayı hələ içimizdə nə qədər atası, anası, məsləki və məzhəbi məlum olmayan zatlar var ki, onlara nəinei mübarəkbadlıq.. . Xeyr, Allah onlara səbir versin, səbir! Və girəm ki, bir vaxt olacaq ki, bizim balaca uşaqlarımız bunların yaxasından yapışıb rus vəzirlərindən hesab istyən kimi, hesab istəyəcəklər. Vəllakin hələ biz indinin sözünü danışırıq; və xudavəndialəmdən istida etdiyimiz budur ki, bugünkü gündən möhtərəm oxucularımızı şad edib başımızın sahiblərinə səbir versin. O ki qaldı, bundan sonra nə olacaq və nə eləməliyik, – bu barədə Allah qoysa yavaş-yavaş danışarıq; heç tələsmək lazım deyil: Allah-taala səbir eləyənləri dost tutar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 mart 1917, №5 * * * Xoşbəxtlik Allah-taala biz müsəlmanları xoşbəxt yaradıb. Bir fikir elə və gör ki, heç zəhmət çəkməyə-çəkməyə hər nə ki, dünyada var, – hər bir şey bizim ixtiyarımızdadır. Götür dəmir yolu, teleqrafı, telefonu və qeyri bunun kimi şeytan işlərini, – bunların ixtiyarında nə ki, zəhmət çəkmişik, bəlkə bunları avropalılar sümük sındırıb icad edəndə biz ayaqlarımızı soyuq suya uzadıb, on səkkiz saat iftarın intizarında olurduq, amma axırda Allah-taala bizi bu dünya nemətlərinin heç birindən məhrum qılmadı; çünki həqiqətdə də biz xoşbəxtik. İndi götür bu təzə hökumət məsələsini və heç bu barədə şübhə ola bilməz ki, dəxi bundan sonra azad millətlərin içində azad yaşayan millətlərin biri də biz müsəlman qardaşlar olacağıq. Amma sən onu de ki, axır qeyriləri bu azadlığı müftə ki, almayıblar. Məlumdur ki, iş bu yerə çatana kimi Petroqrad və Moskva şəhərlərində minlərcə canlar tələf olub, çaylardolusu qanlar axıb və bundan savayı nə qədər möhnətlər və zəhmətlər çəkilib və çəkilməkdədir. Amma axırda yenə bu asudəlik və azadəliklərin səmərəsi əvvəl və axır yenə bizə də ki, çatacaq və necə də ki, çatmaya bilər? İndiki azad millətlər əlbəttə ki, bizi yaddan çıxartmazlar; o səbəbə ki, biz dünyanın ən xoşbəxt millətlərindənik. Əgər insafı ortalığa qoyaq, baxıb görərik ki, bu deyilən sözlərin özü elə bir həqiqətdir ki, bu həqiqətdən yuxarı heç bir qeyri həqiqət tapılmaz və tapıla bilməz. İndi sən götür paytaxtlarda qan tökən rus millətini; yəni məhz rus millətini. Onlar nə istəyirlər? Onlar ki, müsəlman deyillər? Məgər köhnə rus hökuməti onların da məscidlərinin ixtiyarını öz əlinə alıb mollalarını və müfti və şeyxül-islamlarını bir “kokarda” ilə tovlayıb müsəlman millətindən ayırmışdı? Bəs, onlar niyə qanlarını axıdırlar? Məgər dəlidirlər onlar? Məgər Nikolayın hökuməti onların məmləkətlərində Aşqabaddan Türküstan, Saritsin və Orenburğa kimi istəyirdi bir az müddətdə bu qədər əhalinin fikirlərini ruslaşdırıb, dinlərini xaçpərəstləşdirib, torpaqlarını içəri Rusiya əhalisinə təqsim edib, bir az müddətdə neçə milyon müsəlmanı yer üzündən yox eləsin?! Və indiyədək hansı bir işdə, hansı bir xidmətdə, hansı bir idarədə və divanxanada, kim bunu bilmir ki, hər yanda biz müsəlmanların ixtiyarı qeyri millətlərə nisbətən yarımçıq və bəlkə yox olubdur?! Bununla belə azadlıq yolunda qan tökənlərə tamaşa elə: onların içində bircə nəfər də müsəlman yoxdur; səbəb budur ki, “əbrü badü məhü xurşidü fələk dərkarənd” ki, sən axırda bu azadlığı öz kəfi-mübarəkinə alandan sonra barı bunu yadında saxlayasan ki, martın onuncu günü, yəni bizim novruz bayramının ikinci günü Petroqrad şəhərində azadlıq yolunda şəhid olan azadlıq qurbanları dəfn olublar. Biz də gərək əhd edək ki, “azad Rusiya” adlanan azad vətənimizin millətləri cərgəsində biz də haman martın onuncu günü azadlıq qurbanlarını yada salıb, onlara “əssalihati baqiyat” babətindən fatihə oxuyaq və onların sağ qalanlarını bir səs ilə alqışlayıb çağıraq: Yaşasın azad vətənimizin azad millətləri! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 mart 1917, №6 * * * Aclar Dünən gördüm ki, qaçqınların balaca uşaqları acından ağlayırlar. Balam, bunlar niyə ağlayırlar? Sahibsizdirlər. Pəs bunlara baxan cəmiyyəti-xeyriyyə üzvləri haradadır? Genə eşitdim ki, bir ayrı tərəfdə genə hərbzədələr acından ağlayır. Balam, pəs necə olub ki, bunlara çörək paylayan cəmiyyəti-xeyriyyə üzvləri? Genə dünən birisi nəql eləyirdi ki, osmanlı yetimləri acından ağlayırdı, çünki cəmiyyəti-xeyriyyə üzvləri yox olub, bu biçarələri sahibsiz qoyublar. Balam, bəs, haradadır bu cavanlar? Bunlar birdən-birə necə oldular! Və səbəb nə oldu ki, hamısı birdən-birə yox oldu? Hə, a kişi bunu bayaqdan de də!.. İndi yadıma düşdü ki, bu cavanlar haradadırlar. Mən səhər də, axşam da, günorta vaxtı da, küçədə, bazarda və hər bir məclisdə ki gedirəm, görürəm ki, bir cavan nitq söyləyir və baxıb görürəm ki, bu cavan haman cəmiyyəti-xeyriyyənin üzvüdür ki, ac uşaqları ac qoyub, gəlib nitq desin. A kişi, bunu mənə bayaqdan de da.. . Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 23 mart 1917, №7 * * * Boğaz məsələsi Allahü əkbər, Allahü əkbər! Məni bir başa salan yoxdur ki, təzə hökumətimizin xariciyyə vəziri Milyukov axır nə deyir. – Deyir ki, gərək İstambuldan türkləri yerli-dibli qovaq. Dardanel boğazını tutub onlardan alaq!.. Allahü əkbər, sübhanallah! İndi biz nə tövr başa düşək? Ayə görək cənab Milyukov zarafat eləyir, yainki ciddi sözüdür. Əgər zarafat eləyir, – çox əbəs yerə eləyir; qəsdən də əbəs yerə eləyir. Belə zarafat bir qəpiyə dəyməz. Əgər doğru sözüdür, onda bəs bunu nə tövr başa düşək ki, bir yandan Rusiya əhalisinə yalvarır-yaxarır ki, “ay amandı, haray, dad! Ey camaat Vilhelm yapışıb boğazımızdan, istəyir bizi boğub öldürsün və təzə azadlığımızı əlimizdən alsın, yenə öz qohumu və dostu Nikolayı taxta mindirsin.. . ”. Allahü əkbər! Vallah, billah, başa düşmürəm. Ay Allahın mömin bəndələri, and verirəm sizi Nuxanın yüz min manatlıq gimnaziyasından ötrü həftədə iki ulaq yükü daşınan binövrə daşlarına, bir məni başa salın görüm, aya Vilhelm bəy ki, doğrudan da Milyukovun boğazından yapışıb istəyir boğsun, dəxi Dardanel boğazının günahı nədir ki, Milyukov da ora istəyir “şətəl” qatsın? Allahü əkbər, sübhanallah! Odur ki, atalar deyiblər: “Dəvədən yıxılıb höt-hötünü əldən qoymur”. A balam, get işinə-gücünə. Mən ölüm get özünə iş axtar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 mart 1917, №8 * * * Zənciri-müqəddəs Aprelin 15-də Bakıda əmələ gələn yığıncağın Molla əmiyə iki mənfəəti oldu: biri budur ki, təzə bir “qurultay” sözü qazandıq. Hərçənd qabaqca bir az ülkən kimi oldum, amma tez vaxtda adət elədim. İndi bu saat elə bilirəm, elə atam-anamdan öyrəndiyim sözdür. Doğrudur, çox yerdə müsəlman qardaşlar bir çox başlar sındırdılar, bir çox lüğət kitabına baxdılar ki, qurultayın vətənini öyrənsinlər. Amma nə fars, nə ərəb kitablarında bir işarə tapa bilmədilər və tapa bilməzdilər də; çünki “qurultay” sözü tək bircə Dağıstan tərəfində [.. . ] qardaşlarımızın cığataylı əmi oğullarının arasında Nadir şah əsrində işlənən söz. Aprel qurultayının mənim üçün ikinci mənfəəti də bu oldu ki, haman qurultay[dakı] gurultulu alqışlardan mənə yəqin oldu ki, yer üzündə xoşbəxt millətlərin ən xoşbəxti bizik ki, hacı əminin “mən ölümü” ilə ağa əmi tikdiyi o yekə-yekə “Şah Abbas” binasının Əsgəran divarlarını laxlatmağa yavıq olan və bəlkə də laxladan gurultulu alqışlar bunu sübut elədilər ki, Rusiya azadlığını qazanan heç bir kəs deyil imiş, məhz Bakı qurultayının gurultulu alqışlanan üzvləri imiş. Yaşasın millət başçıları, yaşasın Bakı və Şamaxı solistləri, yaşasın kafirlər cümhuriyyəti, yaşasın “Camei-Abbas” azadlığı!.. Amma, qardaş, bilirsən mənim fikrimə nə gəlir? Bilirsən mənim yadıma nə düşür? Bilirsən qulağıma nə sədalar gəlir? Mən, doğrusu, özüm kasıb-kusublar içində dolanan bir adamam. Mən özüm kəndliyəm və mahallarda, kənd-kəsəkdə çox vaxtlar keçirmişəm. Mən özüm əsnafam və avam, nadan füqəranın qaranlıq məhlələrində anadan olmuşam və oralarda tərbiyə tapmışam. Ərzim orasındadır ki, aprel qurultayının gurultulu alqışlarını eşidəndə mənim qulağıma bir özgə səs də gəlirdi. Ağlaram ağlar kimi, Dərdim var dağlar kimi. Kimdir o ağlayan? Fatmanisə xalalar, Nurcahan xalalar, Sona bacılardı. Niyə ağlayırlar? Ondan ötrü ağlayırlar ki, ərləri çoxdan bunları boşlayıb bir ayrı övrət alıblar. Bunları da boşamaq istəmirlər. Bəs, bunun çarəsi nədir? Heç çarəsi yoxdur, məgər ölməkdən savayı; çünki müsəlman təlaqını bizim şəriətmədarların dövlətindən tək bir ölüm qurtara bilər. Müsəlman arvadı ölməsə, ərindən xilas ola bilməz. Amma əri nə vaxt istəsə, övrətin təlaqını verə bilər; yəni açığı budur ki, ixtiyar tək bircə kişidədir. Və çünki mən özüm camaat içində dolanan adamam, çünki mən knyaz, xan deyiləm, çünki mən özüm həmi kəndli və həmi də rəiyyətəm, mən kəbin altında qalan ömürləri müqəddəs zəncir altında çürüyən müsəlman övrətlərinin gözyaşlarını çox görmüşəm. Ağlaram ağlar kimi, Dərdim var dağlar kimi. Bəs, doqquz yaşında zornan ərə verdiyimiz balacalarımıza nə deyirsən? Mən səndən soruşuram, ay canilərimizi gurultulu alqışlayan qurultay üzvləri? [...] yaşında ağlar qızların göz yaşlarını çox görmüşəm; keçən vaxtlarda yox, çox uzaq yox, elə günün bu saatında görürəm. Qorx, qorx! Ehtiyat elə ki, birdən solist yoldaşlarımız kəbin altında çürüyən və doqquz yaşında ərə verilən övrətlərimizin və qızlarımızın ağlar sədasını naqafil görüb və eşidib bizi utandıra bilərlər. Bəlkə bizdən sual elədilər ki, ey müsəlman yoldaşlar, siz hələ nə istəyirsiniz? Siz hara, azadlıq hara? Siz hara, müsavat hara? Qorxuram onda xəcalət çəkək. Çox qorxuram. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 may 1917, №11 * * * Bayramlar Dünən getmişdim poçtxanaya atama pul göndərəm, Poçtun qapıları bağlı idi. Soruşdum: – Nə səbəbə? Dedilər ki bayramdır. Xaçpərəst bayramıdır. Yəni xaçpərəstlərin hansı bayramıdır? Dedilər ki, bu gün müqəddəs İvanı qətlə yetiriblər (Ay namərdlər!). Keçən həftə getmişdim şəhər idarəsindən paşburt alım; çünki səfərim var, anam tel göndərib durma gəl. Gördüm şəhər divanxanası bağlıdır. Niyə? Bu gün xaçpərəst bayramıdır? Yəni xaçpərəstlərin hansı bayramıdır? Dedilər ki, bu haman mübarək gündür ki, müqəddəs Marqosun ad qoyulan günüdür. Dəxi o günü paşburt ala bilmədim və yolumdan da qaldım. Yenə bir neçə gün bundan əqdəm divanxanalar və bazar-dükanlar bağlı idi. O gün yenə soruşdum ki, bu gün niyə dünya və aləm məəttəldir? Cavab verdilər ki, xaçpərəst bayramıdır. Soruşdum: – Xaçpərəstlərin hansı bayramıdır? Dedilər ki, bu gün də həmin gündür ki, müqəddəs Silvestrin dişi laxlayıb. Sonra yadıma saldım ki, ay dad-bidad, bir geri çön gör, bu minval ilə keçənlərdə biz başıdaşlı müsəlmanların başına nə iş gəlib! Bir yada sal gör, bu müqəddəs ivanların, mübarək silvestrlərin, göydən gələn nikolayların, andreylərin ad qoyulan günləri nə qədər biçarə müsəlman qardaşları bağlı divanxanalar qabağında, bağlı dükan qabağında aciz və avara qoyublar! Ey dadi-bidad, bir yada sal gör o günləri ki, qaradavoylar və stracniklər şallaq gücünə müsəlmanların dükanlarını bağladıblar ki, bu gün məsələn, “Vladimir bayramı”dır. – Bəs, bu gün niyə idarələr bağlıdır? – Bu gün də Qriqorinin başına soyuq dəyib. – Bəs, bu gün niyə oğlun dərsə getməyib? – Bu gün də müqəddəs Pyotr yuxu görüb. – Bəs, bu gün niyə Bakı müəllimləri tətil ediblər? – Bu gün Pavel bayramıdır. – Bu gün Aleksandr bayramıdır. – Bu gün niyə yavansız? – Bu gün dükan-bazar bağlı idi. – Niyə bağlı idi? – Bu gün Dionisi həzrətlərini suya çəkiblər. – Bu gün İoan Krestitelin boynunu vurublar. – Bu gün Ksenofont bayramıdır. Silvestr, Yevstafi, Pulxra, Afanasi, Yeremiya, flan, flan və minlərcə bu cür müqəddəslər var ki, hamısının adını yazsam, fazil Mirzə Baratın məqaləsindən uzun olar. – Bəs nə vaxtadək, qardaşım? – Dəxi indi sözün nədir, yoldaşım? Bəs nə vaxtadək belə zorba-zorluqlar davam edəcək? İndi də ki, gorba-gor düşmüş Stolıpin əsri deyil? Bəs, indi sözün nədir? Əgər bundan sonra da müsəlmanların üzünə hökumət idarələri müqəddəs Afanasi adı ilə “prazdnik” deyilib bağlanacaq – dəxi nə azadlıqbazlıqdır?! Əgər bundan sonra da müsəlman ölkələrində olan hökumət polisxanaları müqəddəs ivanların naminə bağlanacaqlar, dəxi bu hürriyyət olmadı!!! İndi sözün nədir, ay belə sənin qadanı alım? Əgər indi də belə-belə zarafatları eləyəcəksən – dəxi bu ki, oyun-oyuncaq oldu, a belə sənin başına dolanım! Mən ölüm incimədin ki? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 may 1917, №12 * * * Müsəlmanlar silahlanır Möhtərəm oxucularımıza məlumdur ki, bu axır vaxtlar bizim əziz və mehriban erməni qonşularımız dünya və aləmə çığır-bağır salıblar ki, ay aman, qoymayın müsəlmanlar silahlanırlar ki, bu gün, sabah osmanlılar Qafqaza hücum edəndə bunlar da onlara qarışıb birdən tökülsünlər və xaçpərəstləri qırıb qurtarsınlar. Bu söhbətlərin nəticəsi o oldu ki, Qarsda, Tiflisdə və bir para qeyri yerlərdə soldatlar, doğrudan da, müsəlmanlardan bədgüman olub başladılar fəqir-füqəraya əziyyət eləməyə. Mən, yəni Molla Nəsrəddin, bu əhvalatı eşidəndə bildim bu söhbətlər nahaq və əsilsizdir. Mən bilirdim ki, Qafqaz müsəlmanları xaçpərəstlərin üstünə tökülüb qırmaq fikrindən çox uzaqdılar, amma genə də istədim işin əsil və həqiqətinə yetişəm və bu xəyal ilə Tiflisdən çıxıb əvvəl Batum, sora İrəvan və sora da Gəncə ilə Bakıya tərəf səfər elədim. O şeyi ki, mən gördüm, onu burada istəyirəm yazam möhtərəm oxucularım da bilsinlər. Əvvəl budur ki, çox yerdə müsəlmanlar həqiqətdə silahlanırlar. Və ermənilərin fərmayişi həqqdır. Mən özüm şükür Allaha ki, erməni deyiləm və iqrar eləyirəm ki, doğrudan da müsəlmanlar silahlanırlar və bu barədə erməniləri heç qınamaq olmaz, kişilər həqlidirlər, doğrudan da müsəlmanlar silahlanırlar. Və digər tərəfdən də bunu da gərək nəzərə alaq ki, heç müsəlmanları da məzəmmət eləmək olmaz, çünki kişilərə silahlanmaq doğrudan vacibdir, beş vaxt namazdan da vacibdir. Vacibliyi də buradadır ki, silah özü bir lazımlı şeydir, kitabdan, qələmdən də vacibdir. Çünki düşmən qabağına silahsız çıxmaq olmaz. Düşmən də ki, dünyanı götürüb, əvvəl sən bir bunu nəzərə al ki, müsəlman qardaşın sağı və solu düşməndir, qonşusu, əqrəbası və hətta qardaşı düşməndir. Köhnə hökumətə Allah lənət eləsin, qoymurdu insan azad yaşasın, düşmənindən intiqam alsın, bircə kifayət idi ki, birisinin burnunu qanadasan ya birisinin qarnına yavaşca qəmədən, ya heç olmasa qarasaplı bıçaqdan-zaddan soxasan, o saat gəlib töküb ciblərini soyurdular, həmi var-yoxunu əlindən alırdılar, həmi də genə axırda ya boğazından asırdılar, ya da ki, dama qatırdılar. Amma indi şükür Allaha təzə hökumətin komissarlarının başı qarışıb özlərini itiriblər indi fürsət vaxtıdır, nə eləməlisən elə. Yoxsa o qədər müsəlman qardaşın düşməni var, vallah nə erməniyə növbət çatır ki, gedib öldürsün, nə xaçpərəsti öldürməyə macalı ola bilər. Düşmən onsuz da çoxdur. Müsəlman qardaşın tək bircə qeyrət üstündə hədsiz düşməni var, qeyrətdən keçəndə su üstündə yay fəsli hər bir müsəlman qardaş yeddi-səkkiz adam yaralar. Sudan keçəndə ziyanlıq üstə, ziyanlıq keçəndən sora “niyə sənin toyuğun mənim həyətimə keçdi” üstə gündə hər məhlədə bir qan axır. İrəvan mahalının “Qarğalı” kəndində bu il hirriyyət zamanı on yeddi müsəlman on yeddi müsəlman qardaşı vurub öldürüb. Gəncə quberniyasında Cavanşir mahalında bu il azadlıq veriləndən bu yana müsəlman kəndlərində iki min dörd yüz müsəlman yaralanıb, Bakı tərəfində qeyrət üstə hürriyyət günləri hədsiz qan axıb. Və sair müsəlman ölkələrində o qədər ki, dava mərəkə zühur edib, heç yer qeyri yerlərdə tarixdə yada düşən deyil. İndi bir buyur görüm biçarə müsəlman qardaş nə eləsin. İnsanın əvvəl qabaqca düşməni olmasa söz yox ki, qulağı dinc olar, amma sən bunu de ki, qeyrətli cavan düşmənsiz ki, dolana bilməz və bir də gör qeyrət necə aşır-daşır ki, bu düşmənlərin çoxusu mənim əmim və dayım oğlanlarıdır və hələ bəlkə doğma qardaşlarımdır. Bilmirəm sən nə deyəcəksən – vəhşi deyəcəksən, bitərbiyə deyəcəksən, qudurğan deyəcəksən, namərd deyəcəksən, murdar deyəcəksən. Hər nə deyirsən de – amma yola çıxanda tamaşadı: qabağını kəsib yapışaram xirtdəyindən – cibindəki beş-on şahını alaram, hələ bəlkə boğazını da kəsərəm. Nədən bakim var-adım müsəlmandır. Bəli, sözümüz orasındadır ki, erməniləri qınamaq olmaz: doğrudan da, müsəlmanlar silahlanırlar, səbəb də budur ki, əgər ermənilərin dayı oğlu əmi oğullarından və qonum-qonşularından o qədər düşmənləri olsa idi, nə qədər müsəlmanların vardır – o vədə ermənilər də münəzzəm qoşun sahibi olmaq fikrini tullayıb şeytanbazarların qaranlıq künclərində qorədə, pişto-mişto almağa məşğul olardılar ki, çöllərə düşüb kol dalından qonum qonşularından xəlvətcə intiqam alsınlar. Mən ki, erməni qardaşları qınamıram, Allah şahiddir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 iyun 1917, №13 * * * Arvadbazlıq Axır vaxtlarda “Molla Nəsrəddin” idarəsinə bəzi yerlərdən bəzi şikayətlər gəlir. Şikayətçilərin içində bakılı da var, irəvanlı da var, göyçaylı da var və hələ bəlkə bir özgə yerli də var. Şikayətçilərin şikayət etdikləri mətləb əhəmiyyətsiz deyil. Nə danışırsan, necə əhəmiyyətsiz deyil, bəlkə çox vacib məsələdir. Əgər bu məsələ bu tez vaxtda açılmasa, biz müsəlmanlar üçün yaxşı keçməz. Məsələ budur: Şikayətçilər yazırlar: inqilab üz verdi, – dinmədik, din azadlığı elan olundu, – dinmədik, bir para yerdə axundlarımızın üzünə sərin baxıldı, – dinmədik. Amma hər şeyin bir qaydası var; yoxsa, iş ki, qaydadan çıxdı, insan ki, öz təklifini anlamadı, qəbahət ki, həddən aşdı, – dəxi, doğrusu, səbir eləmək çətindir. Məsələ arvad məsələsidir. Şəhərlərin birindən şikayətçilər belə yazırlar: Bir həftədir ki, bizim mahala Tiflisdən hökumət tərəfindən bir vəkil göndəriblər ki, rusca adına “upolnomoçenni” deyirlər. Özü də bir cavan, buğuburma müsəlmandır. Özünə görə rusca yaxşı dərsi də var; biz ilə də yarı rusca, yarı müsəlmanca danışır. Çox əcəb, bunlar ötüşən şeydir. Amma çətin məsələ haman məsələdir ki, ərz eləyirəm: Vəkil ağa xəbər verdi ki, camaatın ağsaqqalları bir yerə cəm olsunlar. Bəli, cəm olduq. Vəkil ağanın bizə əvvəlinci sözü bu oldu ki, bu gün komitet seçiləcək, gərək cəmi arvadlar da buraya cəm ola; necə ki, kişilər cəm olublar. Biz vəkil ağaya belə cavab verdik, dedik ki, “cənab vəkil (adı flan bəydir), bəli, cənab, vəkil, bizə üç gün möhlət ver. Soruşdu: – Niyə üç gün? Dedik: – Üç gündə ancaq başa gələr. Soruşdu: – Nə başa gələr? Biz mətləbi açdıq. Biz cənab vəkilə ərz etdik ki, şükür Allaha, biz müsəlmanıq və razı ola bilmərik ki, övrətlərimiz buraya cəm olsunlar. Bizim qeyrətimiz bunu qəbul edə bilməz. Amma bir surətdə ki, onlara da ixtiyar verilib seçgiyə dursunlar və səs versinlər, onda biz qabaqca gərək övrətlərimizə talaq verək. Bu da üç günə ancaq başa gələ bilər; çünki prixod mollamız bircə nəfərdir. Ancaq macal edə bilər. Sözün müxtəsəri budur ki, bu məsələdən biz özümüz də heç baş aça bilmirik. Şikayətçilər bu məsələyə bir yaxşı ad qoyurlar, onlar deyirlər ki, bu “arvadbazlıqdır”. Mən özüm iqrar edirəm ki, arvad olmayan yer – xaraba, arvad səsi gəlməyən yer biyabandır; amma insafən bu özü elə “arvadbazlıq”dır. Yoxsa nə dəxli var: sən inqilab eləyirsən, – elə, komitet seçirsən, – seç; kim sənə deyir seçmə? Dum seçirsən, – seç və əgər düz adamsan, arvadlarnan nə işin var? Vallah, bu özü elə “arvadbazlıq”dır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 iyun 1917, №14 * * * Qorxmayanlar Əgər desək ki, müsəlman intelligenti qorxaqdır, – insafdan uzaq olar. Müsəlman intelligentinə qorxaq demək olmaz; çünki elə bir məqam və elə bir iş yadıma gəlmir ki, müsəlman intelligentləri orada qorxaqlıq büruzə verələr. Keçən vaxtlarda hökumət məmurlarının qabağına çıxıb cürət ilə söz danışan – müsəlman intelligenti olub. Müsəlmanların mənafeyi yolunda odlu məqalələr yazıb, hökumət tərəfindən töhmət altına düşən – yenə müsəlman intelligentləri olub və bundan əlavə millət tərəfindən hər qism mübarizə meydanında cəsarət ilə çalışan və müsəlmana tərəf atılan oxları rədd edən – yenə müsəlman intelligenti olub. Amma müsəlman intelligentini qorxudan – bircə şeydir: ruhani əmmaməsi! Elə bir yanda ki, bir molla gördü, ikiqat olacaq; guya ki, bu haman intelligent deyil idi ki, nər-nər nərildəyib, dağlara, daşlara bab gəlirdi. Elə bir yanda ki, bir molla gördü, – qurtardı getdi! Dəxi müsəlman intelligenti-quldur. Məslək də getdi işinə, millət də getdi işinə, dəxi hər bir şey qurtardı getdi; məhz qaldı təzvir, yalançıqdan ibadət və avam camaatı aldatma. Burada bir mətləb var. Mən intelligentlərin hamısını demirəm; bunların içindən cavanları çıxmaq lazımdır. Mən bir az qocalmış intelligentləri deyirəm, – belə məsələn, qırx beş-əlli yaşına çatmışları götürürəm. Müsəlman intelligenti ki, əlli yaşına çatdı, – dəxi onu heç vəch ilə molladan ayırmaq olmaz. Özü əslən dinsiz olsa da, molla görəndə oruc tutacaq və şaxsey dəstəsinə yapışıb, sinə vuracaq və mərsiyəxan məclisində yalandan göz yaşı tökəcək; çünki molladan qorxur. Molladan qorxmağın mənası çox vazehdir. Molla adamın dəstə başçısıdır, başının sahibidir; yəni noxtasını tutandır. Mollanı incitmək avam camaatı incitməkdir. Bu da mənim üçün ölümdən bədtərdir; çünki xudanəkərdə avam camaat məndən inciyə, məni binamaz hesab eləyə və mənə lazımi hörmət göstərməyə, – onda dəxi nəyə lazımdır oxuduğum elm, nəyə lazımdır dünyada yaşamaq? Molla ki, məndən inciyəcək, qara camaat ki, mənim əqidəmdən şəklənəcək, – dəxi nəyə lazımdır o təhsil ki, mən darülfünunda eləmişəm. Yaşasın avam camaatın mollaları! Yaşasın mollanın dəstəsi qara rəiyyət! Nə qədər canım sağdır, onlar ilə bahəm varam! Rusca imza: Qoca intelligent Ruscadan mütərcimi: Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 iyul 1917, №15 * * * Rus məxrəci Biz müsəlmanlar, əlbəttə və əlbəttə gərək, bir məxrəcə tabe olaq. Bu bizim alnımıza yazılıb, bunsuz biz müsəlmanlar nəfəs çəkə bilmənik; necə ki, balıq və heyvan havasız nəfəs çəkə bilməz. Bu da bir qismətdir ki, gözə görünməyən və dünya və aləmi yox yerdən xəlq edən Allah-taala həzrətləri biz xoşbəxt millətə təyin edibdir. – Vələzzalin.. . – Yox, olmadı. – Vələzzalin.. . – Yenə olmadı, məxrəci düz olmadı. – Vələzzalin. – Yox belə deyil. – Vələzzalin. – Gədə, düz oxu, dilini ikiqat bük, ucunu dirə qabaq dişlərinə, dodaqlarını yumrula, yumurta məxrəcinə oxşasın; “zat”ı bir az nazik çıxart, ancaq iki dişin arasından keçsin, dəxi o biri dişlərinə dəyməsin. – Vələzzalin. – Hə, belə ha!.. . Xudavəndi-aləmdən qabaqca hökm olmuşdu ki, xoşbəxt müsəlmanların mübarək beyni bir övqat ərəb məxrəcinin altında əzilsin və necədə ki, lazım idi əzildi. Bir müddət təhsili-elm və fənn, dünya mədəniyyəti və həqiqi işıqlanmağımız məhz “vələzzalin”in məxrəcindən ibarət idi. İndi də pərvərdigari-aləmin hökmü budur ki, biz müsəlmanlar bir qədər də rus məxrəci ilə özümüzü bəxtəvərləndirək. Bunu hamı görür ki, bu saat Qafqaz müsəlmanlarını idarə edən şəxslərin heç birisi müsəlmanca yazıb-oxumaq bacarmır; nəinki bacarmır, bəlkə hələ fəxr eləyir ki, bacarmır. İndi bu saat Qafqazda bəzi şəhərləri çıxandan sonra çox yerdə milli komitetlərimizdə hər nə danışıq olur – hamısı rus dilindədir. İndi bu saat müsəlman içində o qədər ki, rus məxrəcinin hörməti var, İranda təzə rus təbəəsinin o qədər hörməti yoxdur. Qafqazın mərkəzi hesab olunan ən baş məclislərimizdə, dünyavü aləm bir-birinə dəyə, müsəlmanca danışılmaz. Elə məclislərdə olmuşam ki, bir tərəfdə əyləşib müfti və şeyxül-islam, bir tərəfdə əyləşiblər müsəlman qardaşlar. Həmin müsəlman məclisində ki, tək bir nəfər də türk dili bilməyən yoxdur, həmin ana məclisimizdə elə qəliz məxrəclə rusca danışıq olur ki, məclisin əvvəlindən axırına kimi şeyxül-islam cənabları bilmir ki, nə danışıldı. Çünki rusca danışılır. Məclislərin əvvəlindən axırınadək danışıqlar rus dilində əmələ gəlir. Hər bir cavan müsəlman qardaş ki, rus məxrəcində yədi var, özünü verir haman məclisə və danışmağa bir mətləbi də olmasa, milçək uçmağını bəhanə eləyib durur ayağa və əllərini yuxarı qalxızıb qızıla oxşar düymələrini görsədə-görsədə, boğazındakı nişastalı yaxasını düzəldə-düzəldə, ənnik-kirşanla bəzənmiş göz-qaşını məclisdə əyləşən müsəlman qızlarına görsədə-görsədə elə bir yumuşaq məxrəclə rusca danışır ki, guya bu saat sud məclisində dava vəkili kimi prokurora cavab verir. Bunlar hamısı müsəlman cavanlarıdır. Mən elə qanıram ki, bizim işimiz qurtarıb gedibdir. Elə rus misyonerləri buna çalışırdılar; o qədər ki, levitsiklər, radlovlar və ostroumovlar və bunlardan savayı Miropyev və qeyriləri kimi nə qədər müntəzəm dəstələr nə müddətlərlə çalışırdılar ki, bizləri ruslaşdırıb dilimizdən və vətənimizdən bizi bilmərrə ayıralar. Məlum olur ki, bu yolda məsrəf olunan rus milyonları səmərəsiz xərclənmədi. Bundan gözəl nəticə olmaz ki, indi biz görürük. Bəs, bundan sonra nə eləməli? Hələ indiyə kimi olan olub keçən keçib. Bəs, bundan sonra? İndi biz görürük ki, camaatımız içində hörmət sahibi rusca danışanlardır. Biz görürük ki, millət içində ixtiyar sahibi müsəlmanca savadsız müsəlman qardaşlardır. İndi biz görürük ki, bir məclisdə gurultulu alqışları qazanan rus məxrəcini layiqincə tələffüz edən müsəlman tələbələridir. Bəs, bundan sonra millətin təklifi nədir? Yenə haman ruslaşmaq yolu ilə getmək, ya qeyri bir yol seçmək? Qabaqkı yol, yəni haman indiki rusi məktəblərinin və rus təhsilinin yolunu getsək, ruslaşıb xoşbəxt olacağıq və əgər o yolu qoyub milli yol ilə getsək, hörmətimiz o qədər olmayacaq. Nə eləməli? Doğrusu, mən oğlumu bisavad və lakin rus məxrəcinin tərəfinə göndərəcəyəm. Doğrusu, oğlumu xoşbəxt istəyirəm. Yoxsa ruslaşmaq, müsəlmanlaşmaq mənim qulağıma girməz. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 iyul 1917, №16 * * * Millətlər Axır vaxtlarda Qafqazda və Rusiyada qəzetlərdə bir məsələ danışılmaqdadır. Aya səbəb nədir ki, Finlandiya və Ukrayna müstəqil idarə sahibi olmaq yolunda çalışanda Qafqaz millətlərindən bu barədə bir səs çıxmadı; bir surətdə ki, Qafqaz millətlərinin içində elə bir millət də tapıla bilərdi ki, onun istiqlaliyyətə hazırlığı Ukraynadan artıq olsun; məsələn, Gürcüstan. Aya bunun səbəbi nədir? Çoxları buna belə məna verirlər ki, doğrudur, Qafqaz millətlərinin də azad olmaq yolunda çalışmağa haqqları ola bilərdi, amma onları bircə şey saxlayır; o da məhz insaniyyət və ədəblilik. Açığı budur ki, guya Rusiya hökumətinin başının qarışıqlığı vaxtında Qafqaz millətləri istəmədilər hökumətə dəxi də artıq dərd-sər versinlər. Guya Qafqaz millətləri istədilər cavan-mərdlik büruzə versinlər; çünki Qafqaz millətlərinə yəqindir ki, hökumət də axır qanacaqsız deyil, əlbəttə, inşaalah başı açılandan sonra ola bilməz ki, Qafqaz yoldaşlarını yada salmasın. Bəli, ağalar belə buyururlar və Qafqaz millətlərinin sükutunu belə təbir eləyirlər; belə yozurlar. Bəs, heç soruşan yoxdur ki, axır Molla əmi nə deyir; bu qoca Mola əminin rəyi nədir və ağlı nə kəsir? Vallah, billah, insaniyyət, ədəblilik və insaf burada bir səmər verməz və Qafqaz millətlərinin indiyədək dayanmaqlarının səbəbi nə onların insaniyyətliyidir, qeyri bir şeydir. Bunların məəttəlçiliyinə səbəb, məhz bu üç qonşunun bir-birindən ehtiyatıdır: mən görürəm ki, mən qabağa hücum edib, özümə güc ilə bir pay alıb qaçanda, qonşularım hərəsi bir yandan yapışacaq xirtdəyimdən və tikəmi boğazımdan saldıracaq. Budur səbəbi, əzizim! Yoxsa vallah, billah insaniyyətin-zadın burada dəxli yoxdur.. . Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 sentyabr 1917, №17 * * * Ehsan Axır vaxtlar qaçqınlardan çox danışırlar (bikarçılıq pis şeydir). Hələ danışmaq nədir ki! Qəzetlərdə də yazırlar (çünki yazmağa söz tapmırlar). Danışırlar ki, Türkiyədən alınan yerlərin əhalisi yaman bir haldadır. Yazırlar ki, İrəvan quberniyasında və İranda müsəlmanlar qan ağlayırlar. Yazırlar ki, bu millətin guya sahibi yoxdur (bəs Bakı milyonçuları?). Yox, doğrusu, bunlar hamısı heç bir söz deyil və heç bu sözləri yazmağın da faydası yoxdur; onun üçün ki, min ildir ki, hey yazılır, yazılır, amma bir səmər bağışlamır. Bu işlərin qabağını alan tək bircə şeydir ki, ona kitablarda deyirlər: təəssüb və danışıqda deyirlər: “qeyrət”. Qeyrət və məhz qeyrət; yoxsa qeyrət ki, olmadı-işlər düzəlməyəcək. Nə səbəbə bir azca erməni tayfasının qaçqınları toxdurlar və rahatdırlar? O səbəbə ki, ermənilər qaçqınlara pul məsrəf edirlər. Amma müsəlman qaçqınlarına sərf olunan pul o qədər çoxdur ki, hər qaçqına ayda düşür bir manat 65 qəpik (“Açıq söz”, №574). Bu bir manat 65 qəpik pulu da yoxsa, elə bilirsiniz ki, millət öz cibindən çıxardır? Xeyr, çox payı özgə puludur. Bir azca hissəsi müsəlman puludur! Bunun da əsil səbəbi budur ki, müsəlman millətinin kərəm sahibləri qaçqınlara ehsan etdikləri pulu ciblərindən çıxardanda elə hesab ediblər ki, canlarını çıxardırlar. Əgər yalan deyirəm, buyuruz görək, bəs, necə olubdur Bakı milyardları? (milyonları yox, milyardları?). Ehsan, ehsan. Qardaş, bu işləri çox da asan bilməz; zira ki, mən müsəlmanam, mən bihudə ehsan eləmənəm. Mən o vədə fitrə verərəm ki, boynumun dalında şəriət hökmü kimi bir hökm ola (hələ çox desən, heç bu hökmə də baxmanam). Mən ehsanı o vədə elərəm ki, mənə yəqin və yenə də yəqin ola ki, bunun əvəzində mənə axirətdə yaxşı bir şey verəcəklər ki, adını yazmıram. Yoxsa müftəcə ehsan eləməkdən ötrü ya gərək insan dəli ola, ya da ki, qeyrət sahibi ola. Yoxsa Bakıda hərdən bir hacının məzəmməti ilə milyonçulardan zorla cəm olan beş-on şahı ilə bir və bəlkə iki məmləkətin aclarının və çılpaqlarının qarnını doydurmaq və paltarlamaq mümkün olan şey deyil. Bu, bu tərəfi. Bir də qaldı o biri tərəfi. Türkiyənin min-minlərcə qaçqınlarına neçə adam baş çəkir? Yəni ağlın nə kəsir, neçə adam? İki cüt bir tək. Onların da biri padşahdı; qalanların da biri vəkil, biri də vəzir, bir-iki nəfər də fərraş var. Və çünki bu qurğunun özü də qurulub Nikolay rəhmətliyin əsrində, odur ki, bu heyət özü elə Nikolay heyətinə çox oxşayır. Məsələn, xətadır ki, ağaların birinə deyəsən ki, ay başına dolanım, axır flan yerdə aclar əldən getdilər, niyə razı olursunuz Bakı milyonçuları [.. . ]. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 1 oktyabr 1917, №18 * * * Bambılılar Bir neçə gün bundan qabaq Tiflisdə xəbər çıxdı ki, Ənvər paşanı, Tələt paşanı, yenə bilmirəm hansı paşanı öldürüblər, Soltan da özünü öldürüb, İstambulda böyük hərc-mərcdir və türklərin axır nəfəsidir və labüddürlər ki, ruslarla ayrıca barışıq eləsinlər. Lazımdır demək ki, Yevropa davası başlanandan buyana belə-belə xəbərlər ildə bir neçə dəfə çıxıb və necə ki, indiki xəbərin əsli yalan olub, keçən qaydaq çıxan xəbərlər də əsilsiz və yalan olublar. Kimdir belə-belə “dəllal Fatmanisə” sözlərini ortalığa salan? Kimdir bu yalanları nəşr edən? Haradadır bu böhtan karxanası? Bu suala cavab verməkdən qabaq gərək qayıdaq keçən günlərə: Bəli, Yevropa davası düşdü. Almanlar gəldilər, ruslar[.. . ]. Bunu da oxuculara ərz edim ki, haman vaxtlar Rusiyanın ən məşhur qəzeti “Russkoye slovo”nun bir mühərriri var idi ki, adı da Mixaylovski idi. Ruslar əvvəlinci qalanı almanlara təslim edəndə cənab mühərrir yazmışdı ki, heç eybi yoxdur, almanlar bizim qalanı alarlar, biz də acıqnan gedib Dardaneli alarıq. Bir neçə vaxt keçəndən sonra – necə ki, məlumdur, – ruslar ikinci qalanı almanlara təslim elədilər. Onda yenə Mixaylovski yazmışdı ki, heç eybi yoxdur, onlar bizim qalanı alarlar, biz də gedərik İstambulu alarıq və Aya-Sofiya məscidinin ayını yendirərik, yerinə xaç qondararıq və axırda ruslar Brest-Litovsk qalasını qoyub qaçanda,-necə ki, məlumdur-Rusiyanın xarici vəziri və duma üzvü Həzrət Milyukov bir yuxu görmüşdü ki, guya bunun binə babası qədim rus knyazı Oleq vaqeədə gəlib Milyukovun yanına və deyir: ey mənim çeşmimin nuru, sən bilsən ki, min il bundan qabaq mən qalxanımı aparıb vurdum yunanların İstambulunun qala qapısına, bundan ki, asan iş yoxdur! Dəxi niyə durub baxırsan? Dəxi nəyin məəttəlisən? Dəxi niyə gözlərini bərəldirsən? Götür qalxanı, “ya Allah” de, çağır mixaylovskiləri və buna oxşar rus vətənpərəstləri, götür Qafqaz millətlərindən erməniləri, müsəlman nücəbalarının bir para ruspərəslərini, çağır özünə köməkçi İran xanlarının bir paralarını, götür yanınca şiə şəriətmədarlarının bir neçə qeyrətdən uzaq olanlarını-bunlardan bir dəstə tut, qalxanı ver Gəncə tərəfində bir zorba qolu qüvvətli ağanın dalına ki, adı yadımdan çıxıbdır, düz get İstambula və sən də mənim təki qalxanı qalxız nəsb elə İstambulun qapısına. Bəs, möhtərəm oxuculara məlum olsun ki, Osmanlıdan ayda bir gələn xəbərlər, haman yuxarıda ərz olunan vaqeənin “tətimmə”sidir. Çünki biçarə Milyukov bir tərəfdən görür ki, almanlar yumruqlarını dikəldib [.. . ] eşidib dostlarına deyir: “be Piter rəvəd, be Dardanel rəvəm”. Bu yuxunu da eşidən elə bilər ki, İstambulda doğrudan Ənvər paşalar ölüblər ki, bu bambılıları ora qoysunlar. Anan ölsün, ay Ənvər!.. . Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 oktyabr 1917, №19 * * * Azadiyi-vicdan Rusiya inqilabının bərəkətindən törəyən azadlıqların biri də vicdan azadlığıdır. Azadiyi-vicdanın iki mənası var: biri budur ki, mənim aləmimdə mən gizlicə hiss elədiyim şeyləri nə cür ki, öz ağlım kəsir və insafım qəbul edir, o cür də qanıram və ona görə də əməl eləyirəm. Mən, məsələn, yaxşını yamandan öz qanacağıma görə seçirəm; onu bir özgəsindən soruşmuram. Mən görürəm ki, şüşə qabı əlimdən yerə salsam, sınacaq; dəxi salmağı rəva görmürəm. Mənim yetim uşağa rəhmim gəlir, çünki o uşaq sahibsizdir və bu barədə dəxi mənə zor yoxdur. Allahı tanımaq və ona sitayiş eləmək, həmçinin mənim gizli hissimdir; yəni mənim vicdanım nə cür ki, mənə yol göstərir, ona görə də mən Allaha ibadət eləyirəm, dəxi bu barədə mənə həmçinin güc və hökm yoxdur və ola da bilməz. Bu, azadiyi-vicdanın bir mənası. İkinci mənası da budur ki, biz gördük 1336-cı məhərrəmin imam təziyəsində. Nə gördük? Gördük ki, dünya və aləm bir-birinə dəyib, küçə və bazar məmlüv, dəstələrin nərəsindən qulaq tutulur, dağlar az qalır lərzəyə gəlsin, mübarək qanlarına qəltan ağköynəklərin “va milləta!” fəryadı, qiyam-qiyamət, tufani-Nuh, arvad-uşaqların, lotu cibgirlərin və müsəlman çinovniklərinin sinə vurmaqları qarışıb bir-birinə!.. Dəxi nə ərz eləyim, cəmi əğyar millətlər cəm olublar tamaşaya. Baxırlar, baxırlar, baxırlar və öz könüllərində kim nə bilsin nələr söyləyirlər? Xülasə, bu heyndə nədir mənim yadıma düşən? Mənim yadıma düşən budur ki, ey dad-bidad bu dəstgahın içində deyəsən müsəlman intelligenti, yəni müsəlman oxumuşları görsənmir. Pəhə! Belə də iş ola bilərmi? Pəhə, mən özüm öldürrəm! A gədə, durma, bir dəstə adam göndər və bunların əlinə oxumuşların siyahisini ver, getsinlər onları evlərindən çəkə-çəkə gətirsinlər ağköynək məclisinə. Demək ki, azadiyi-vicdanın ikinci mənası budur ki, mən görəndə ki, bir müsəlman intelligenti şaxsey dəstəsinə yapışmır, mənim vicdanım mənə deyir ki, o biçarə yolu azıbdır, bir əlidəyənəkli göndər, onu zor ilə gətirsin. Odur ki, bu il hürriyyətin sayəsində o cəlal ki, bizim şaxsey dəstgahında var idi, köhnə zamanlarda yox idi. Yaşasın hürriyyət, yaşasın azadiyi-vicdan! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 oktyabr 1917, №20 * * * Avampəsənd nitqlər Əgər durasan hər nə ki qəlbində var, onu açıq-açığına söyləyəsən, onda avam ülkəcək, ülkəndə də səndən qaçacaq. Amma avamı da indiki zamanda qaçırtmaq olmaz, çünki indi seçki zəmanəsidir, sənə səs verən olmaz, səni seçən olmaz. Bu səbəbdəndir ki, mən avam içində nitq söyləyəndə bir şeyi nəzərdə tuturam: bunu nəzərdə tuturam ki, avam ülkməsin. Məsələn, bir kəndli məndən soruşur ki, “müsavat” nədir? Mən dedim ki, “müsavat” bərabərçilikdir. Kəndli məndən soruşdu ki, nəyin bərabərçiliyi? Mən, doğrusu, mat qaldım. O səbəbə mat qaldım, bilmədim, kəndliyə nə cavab verim. Əgər desəm ki, “müsavat” budur ki, bacı ilə qardaşın gərək hər bir məsələdə ixtiyarları bərabər ola, onda kəndli məni yoldan və şəriətdən çıxan hesab edər; elə bilər ki, mən istəyirəm rus sosialistləri bacı ilə qardaşın irs ixtiyarlarını bərabərləşdirməyinə şərik olam və bu təzə “müsavatı” müsəlman içinə də daxil edəm. Amma, doğrusu qorxdum, belə demədim; dedim “müsavat” odur ki, Lənkəranda bir mötəbər alicənab dustaqlara vədə elədiyi qurban qoçunun ətini dustaqlara müsavat üsulu ilə gərək paylaya idilər, amma qurban bayramı günü dustaqxanaya qoç əvəzinə tək səbir gəldi. Doğrusu, bu hürriyyət çıxandan buyana mənim ağlım lapca çaşıb. Dünən yenə yüz otuz doqquzuncu müsəlman qurultayında nitq söyləyirdim. Öz-özümə fikir elədim ki, ey dili-qafil, gəl heç olmasa, indi ki “svabod” zəmanəsidir, bari gəl heç olmasa, müsəlman qardaşlara ürəyinin dərdini açıq-açığına söylə. Bəs nə vaxt həqiqət üzə çıxacaq? İndi də bunu deməyəcəksən bəs nə vaxt deyəcək [sən]? Aç ağzını, yum gözünü, pənah bir Allaha de və başla nitqini və de, de, de.. . Degilən, ey müsəlman qardaşlar! Sizmi istəyirsiniz polyaklar, firənglər, ukrayna [lı] lar və erməni, gürcülər yerişi yeriyəsiniz? Amma bunu biliniz, biliniz və yenə biliniz ki, siz dörd arvad alansınız və qızları doqquz yaşında ərə verənsiniz və arvadlara aşpazxanalar küncündə qonaqların qabağından çıxan sümükləri gəmirtdədənsiniz, siz qız məktəblərində telefonları qədəğən edənsiniz.. . Elə bunu istəyirdim deyəm ki, incəvara, Allah rast saldı özümü saxlaşdırdım, başladım yenə avampəsənd sözləri ki, məsələn, müsəlman qardaşlar, mən çox şad oluram ki, siz bugünkü gündə buraya cəm olmusunuz və gərək də olasınız; çünki indiki vaxt qeyri millətlər də bir yerə cəm olurlar, biz də gərək olaq və saniyən əgər əhvalati-in canibra xastə başəd lilləhülhəmd səhih və salim, duaguyi-ömri-ziqiyməti-şüma həstim və inşallah, bu gün yox, sabah inşallah yenə həmin vaxt burada yenə yüz otuz doqquzuncu qurultayda buraya cəm olarsınız, danışarıq. Budur mənim nitqim. Yoxsa əgər duram irs müsavatından, çox arvad almaqdan ya balaca qızları ərə verməkdən danışam, onda mənim bu nitqim heç “Mola Nəsrəddin”in Xoy şəhrindəki naxonəkçilərinə xoş gəlməz. Odur ki, avampəsənd nitqlər söyləyirəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 noyabr 1917, №22 * * * Qondarma bəylər Bir balaca müqəddəmə Qa-aqca hələ onu ərz edim ki, hər bir şeyin qondarması bir qəpiyə dəyməz. Götürək, məsələn, bəyliyi. Axır bir var əsil bəy, yəni birisinin atası, babası bəy imişlər, – söz yox, bu da bəy olacaq. İndi bəylik özü yaxşımı, yamanmı, o bir özgə məsələdir; ancaq dəxi bu kişinin bəyliyinə ki, sözün nədir? Amma bir də var qondarma bəy; məsələn, mənim nə atam bəy imiş, nə babam bəy imiş, nə də ki, mənə bir yandan bəylik çatıb. Baxıb görürəm ki, bəylik bir təşəxxüslü şeydir; mən də dinməz-söyləməz adımın axırına götürürəm bir bəy qondarıram. Dəxi kimə nə borcdur? Bunun nə bir xərci var, nə ştrafı var. Bəyəm ki, bəyəm! Bəli, indi keçək əsil mətləbdən danışaq. Mən, doğrusu, yəni əslində əl aparsan, a kişi, bəy-zad deyiləm. Vallah, billah, atam şəhərli də deyil idi ki, bəylərə bazarlıq eləyə-eləyə axırda bir yalançı bəylik qazana idi. Amma mən elə ki, ərsəyə gəldim və rus şkolasında da azdan-çoxdan dərs oxudum, – baxıb gördüm ki, balam, indiki bizim əsrimizdə bəylik özü gör nə dərəcədə hörmətli bir rütbədir ki, hər bir kəs (istəyir bəy oldu, bəy olmadı) elə onu axtarır ki, ona bəy desinlər. Hətta yazıçılarımız da ki, (heç ataları bəyliyin qoxusunu da eşitməyibdir) – bu evi xarablar da bir baş məqalə yazanda, görürsən ki, götürüb adının quyruğuna bir “bəy” ləfzi də yapışdırdı. Xülasə, artıq baş ağrısı olmasın, mən özüm də həqiqətdə bəy olmaya-olmaya özümü bəy adlandırırdım və işim pis də getmirdi. Xalqın qulağı elə qızmışdı ki, dəxi ağına-bozuna baxan yox idi. Amma axırda bir az çətinə düşdüm. Elə ki, bu hürriyyət söhbəti başlandı, mən doğrusu, bir az fikrə getdim; axır mən ki, özümü camaat içində bəy adlandırıram, ya gərək axıra kimi bəylikdə qallam və dəxi “sosial-demokratlıqdan” – zaddan əl çəkəm; bu da olan iş deyil, çünki nə tövr ola bilər ki, mən məsləkimi satım bir qondarma bəyliyə? Onda mənim təzə cavanlar içində dəxi hörmətim olmaz. Elə bu xəyalat ilə bir tövr keçinirdim, axırda da gördüm ki, a gədə, hələ adımı da məclisimüəssisan seçkisində çəkirlər. Gedib siyahilərə baxıb gördüm ki, yazıblar: “Sosial-demokrat Molla Nəsrəddin bəy”. A gədə, biabır oldum! Amandır o “bəy” ləfzini pozun ki, millətlər arasında lap biabır olarıq; yoxsa qeyri tayfaların içində söhbət düşəndə onsuz da, gülə-gülə deyirlər ki, “müsəlman milləti hamısı bəydi; heç onların içində bir şəxs yoxdu ki, bəy olmasın”. İndi baxıb görsünlər ki, hələ nəinki yazıçılarımız və millətçilərimiz yalandan özlərini bəy adlandırmaq ilə fəxr eləyirlər, hələ bəlkə bəyləri bəyənməyən və kəndliləri bəylərin üstünə küşkürən sosial-demokratlar da özlərini yalandan, ya doğrudan bəy adlandırıb, hələ xoruzlanırlar da. Ay biçarələr! acıqnan mən də “Molla Nəsrəddin bəy” “Molla Nəsrəddin”, 20 noyabr 1917, №23 * * * Şahsevənlər İndiyə təki hər nə yazmışıq, hər nə danışmışıq hamısını zarafat hesab eləyiblər; halbuki, yazdıqlarımızın çoxu zarafat babətindən yazılmayıb, bəlkə lap doğrudan-doğruya yazılıb. Götürək məsələn, indiki şahsevənlər söhbətini. Aya bu söhbət indi görək zarafatdır, ya qeyri zarafat? Məsələn, bu saat şahsevənlər İran sərhədini keçib bu taya, Muğan tərəfindən başlamış yalan-gerçək deyirlər ki, gəliblər Hacıqəbul dəmir yolunu kəsib, istəyirlər dəmiryol körpülərini dağıdalar. Guya şahsevənlərin bu iqdamatı rus qoşunları İranda göstərdikləri qanunsuzluqlara cavabdır. Guya belə də deyirlər ki, şahsevən qəhrəmanları tərəfindən rus qoşunları sərkərdələrinə işarə olunub ki, əgər bundan sonra da ruslar müsəlman haqqında zülm-flan eləsələr, o vədə flan və flan. Şahsevənlər barəsində bu sözləri danışanlar biçarə ruslar, ermənilər və gürcülərdir. Və bizim bəxtimiz orada kəsib ki, bu şayiələrə və bu rəvayətlərə qail olan ruslar, ermənilər və gürcülər şahsevənləri tanımırlar. Və bizim bəxtimiz elə orada kəsib ki, tanımırlar. Və bizim başımızın ucalığı elə oradadır ki, ruslar, ermənilər şahsevənləri tanımırlar və bizim xoşbəxtliyimiz və başımızın ucalığı oradadır ki, ruslar şahsevənləri tanımırlar. Yazıq, biçarə, sadəlövh ruslar elə başa düşüblər ki, şahsevənlər həqiqətdə elə bir qeyrətli tayfadır ki, Urmu və Xoy şəhərində baş verən müsibətləri eşidib baş qalxızıblar ki, belə-belə insafsızlığın və Allahsızlığın qabağını alsınlar. Biçarə ruslar elə qanıblar ki, bizim İranda millətin bir parçasının başı ağrısa, o biri parçası bunun müalicəsinin qeydinə qalar. Yazıq ruslar elə bilir ki, şahsevənlər qeyrətli bir insanlardır ki, doğma qardaşlarının dadına yetişmək göstərirlər. Amma biçarə ruslar bunu heç demirlər ki, “şahsevən, şahsevən” dedikdə bir quldur tayfasıdır: peşələri öz doğma qardaşlarının başlarını kəsib, öz doğma qardaşlarının malını oğurlamaq və öz doğma qardaşlarının evini yıxmaqdır. Fəqir və sadədil ruslar bunu bilmirlər ki, İran ibarətdir iki hissədən: bir hissəsi zalım və o biri hissəsi məzlum və fəqir rəiyyətdir. Ya zalım şah, vəliəhd, vüzəra və xanlar, şahsevənlər və quldurlardır; ya da ki, dilənçilikdə gün keçirən rəiyyət, fəhlə və kənkandır. Ya şahsevəndir, ya fəhlə. Ya şahdır, ya rəiyyət. Ya hakimdir, ya dilsiz və ağızsız camaat. Yoxsa İrana yaraşan iş deyil ki, oradan şahsevən nüfuzlu bir qəhrəman xüruc edib politika işinə qarışsın. Belə bidətlər İranın alnına yazılmayıb. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 dekabr 1917, №25 * * * Millət “Millət” ləfzi İranda yoxdur. Nə qədər ki, qamusları vərəqlədim, nə qədər ki, camaat içində dolandım, – “millət” sözünü nə eşitdim, nə də bir kitabda gördüm. O yerdə ki, lüğət kitabında gərək yazılaydı “millət”, orada “millət” əvəzinə yazılıb: “şəxs”. O yerdə ki, söz düşəndə gərək sözü danışıla – orada “əşxas” ləfzi istemal olunur. Və məhz bu səbəbdəndir ki, bizlərdə millət qurquları şəxsi qurqular şəklində zühura gəlir, Milli işlərimiz əvəzinə şəxsi dəstgahlar peyda olur. Bu söhbətin bir müxtəsər tarixi var. Qədim əsrlərdə də belə imiş; yəni millət ibarət imiş bir şəxsdən, ya da bir neçə şəxsdən. Millət yox hesabında imiş. Ta ki, ortancı əsrlərin əvvəlində məşhur filosof Demokrit birinci dəfə olaraq söylədi: “millət”, “millət” və bəyan etdi ki, hər məmləkətin tək bircə sahibi var ki, onun adı millətdir. Bir qədər vaxt bu söhbət yenə fəramuş oldu. Ta ki, miladi tarixinin min yeddi yüz doxsan üçüncü ilində yer üzünün ən nəcib millətlərindən hesab olunan Frəngistan camaatı yenə bir səs ilə dedi: “millət, millət!”. Və bundan sonra Frəngistan millətpərəstliyi sayəsində yer üzündə çox-çox millətlər tərbiyə olundu, millətçilik və azadxahlıq bayrağı cəmi məmləkətlərə sirayət elədi və onların cümləsində biz də bir yüngülvarı hərəkətə gəldik. Və lakin bircə fərqi buradadır ki, biz dəxi istəmədik qeyrilərə təqlid edək, biz özümüz üçün məxsusi bir azadlıq fabrikası bina etdik ki, bu fabrikadan çıxan mal frəng və Avropa azadixahlığına oxşamasın, necə ki, məsəl üçün, şüşə karxanası ya ki, əba fabrikası. Bəs çünki Qərb mətaı ilə Şərq mətaı mabeynində həmişə bir fərq var, həmçinin Qərb azadixahlığı ilə bizim azadixahlığımızda haman təfavüt əmələ gəldi ki, biz azadlıq binalarımızın binövrəsini əşxas üstündə tikdik; millət üstündə tikmədik. Onunçün bu onbeş ilin müddətində hər vaxt ki, özümüz üçün bir azadlıq binagüzarlığı istəmişik eləyək, – özümüzə öz içimizdən bir şəxsi sultan qərar vermişik və o sultandan izn hasil olmamış dinməyə və danışmağa ixtiyarımız olmayıb və bunun adını qoymuşuq azadlıq! O ki qaldı, millət, – o da kənardan qalıb baxa-baxa; çünki kənardan baxmağa min-min illərlə adət edib. Mən heç demirəm bu fabriklərin hansı yaxşıdır, hansı pisdir; hər kəsin meyli hansını çəkər, – onu qəbul elər. Buyur ağa, mərhəmətin artıq. Əgər meylin çəkir, bunu götür, meylin çəkmir o birini götür; elə ikisi də fabrik malıdır. Ancaq bunu bil və eşit ki, məmləkət və camaat cəmi əfraddan ibarətdir, yoxsa o cızvızçı və dükançı, başmaqçı və kömürçü, o lüt bambılı qardaşları nəzərdən salıb, böyük əşxası özüvə büt qərar versən, sənin azadlıq fabrikanın mətaı qeyri millətlər içində o qədər rəvac tapmaz və axırda fabrikanı bağlamağa məcbur olub, məəttəl qalarsan. Onda dəxi məndən küsmə! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 cəmadiyəs-sani, 1339 (20 fevral 1921), №1 * * * Təzvir ustadları – Ağa, mərhəmətiniz artıq. – Ağa, lütfünüz artıq. Küçədə divar dibində bir övrət oturub acından ağlayır. – Ağa, mərhəmətiniz artıq. – Ağa, lütfünüz artıq. – Ay qardaşlar, mən şikəstəm, iki gözüm də kordur. Mənə bir çörək pulu. – Ay əssalamün əleyküm, hacı ağa. – Əleykəs səlam, mərhəmətiniz artıq. Amma şikəst övrətə bir şey verilmədi. Kənarda yenə bir uşaq acından ağlayır. – Bah, ağayi-mən, səlamün əleyküm. – Mərhəmətiniz artıq. – Lütfünüz artıq. Amma uşağa pul verən olmadı. Divar dibində bir övrət, yanında uşağı, ikisi də soyuqdan titrəyirlər və ağlayırlar. – Xan, mərhəmətiniz artıq. – Ağa, lütfünüz artıq. Övrət və uşaq qaldılar ağlaya-ağlaya. Şəhərin bu tərəfindən o tərəfinə gedənə kimi küçələrdə minləcə ağlayan övrət-uşaq və şikəst dilənçi düzülüb və küçələrdən keçən ağalardan biri o birinə deyir: “mərhəmətiniz artıq”; o da bedə deyir: “lütfünüz artıq”. Sübhdən şamadək çarsularda və məclislərdə o deyir: “mərhəmətiniz artıq”, bu, deyir: “lütfünüz artıq”. Amma həmin mərhəmət mədənində və lütf zavodunda evlərdə gecələr sübhədək soyuqdan və acından ağlayan uşaq, şikəst kişi və sahibsiz övrət o qədərdir ki, cəmi yer üzünün tayfalarını buraya tamaşaya yığsaq, mat və heyran qalarlar. – Ağa, mərhəmətiniz artıq. – Ağa, lütfünüz artıq. Yüz adamın biri şama kəklikplov yeyə və isti otaqda buğlana-buğlana yata və doxsan doqquzu soyuqdan və aclıq sancısından sübhədək vayıldıya, – bu elə bir hərc-mərc və elə bir fəsaddır, dəxi bundan savayı qeyri bir hərc-mərcə və fəsada ehtiyac yoxdur. Amma bunu bir yaxşıca düşünmək lazımdır ki, səhl saymaq məsləhət deyil; heç məsləhət deyil. – Ağa, lütfünüz artıq. – Ağa, mərhəmətiniz artıq. Amma necə səridim?.. . Cızvızçı “Molla Nəsrəddin”, 10 cəmadiyəs-sani, 1339 (20 fevral 1921), №1 * * * Fahişəxana Mən Təbrizə gəlməmişdən elə bilirdim ki, fahişəxana pis şeydir; məsələn, Tiflisdə görürdüm ki, fahişəxananı ermənilər də öz məhəllələrinə qoymurdular, gürcülər də və ruslar da öz məhəllələrinə qoymurdular. Müsəlmanlar da qabaqca qoyurdular, amma gördülər ki, xaçpərəst tayfaları qoymurlar, bunlar da fikirləşdilər-fikirləşdilər, axırda istixarədən sonra qərar qoydular ki, fahişəxananı öz məhəllələrindən kənar etsinlər. Amma elə ki, mən gəldim Təbrizə, gördüm ki, bu şəhərdə müsəlman məhəllələrində dörd yerdə fahişəxana var və bihayə qızlar balkona çıxıb, mədrəsəyə gedən islam balalarını qonaq dəvət edirlər. İndi mən də, doğrusu, çaşmışam, bilmirəm fahişəxana yaxşı şeydir, ya pis şeydir? Əgər deyim ki, yaxşı şeydir, axır öz aramızdır, insafən danışsaq, görərik ki, yaxşı deyil; o səbəbə ki, əvvələn, fahişəxana millətin əxlaqını xarab edir. Saniyən, orada cavanlar nagəhan bəlalara düçar olurlar və əlacı olmayan dərdlərə düşürlər. Salisən, bizim şəriətimiz də belə-belə qəbih işləri günahi-kəbirə cərkəsinə yazıb. Bəs belə olan surətdə yenə məəttəl qalmışam. Bəzi vaxt öz-özümə deyirəm ki, xub, əgər fahişəxana pis şeydir, niyə bəs məndən savayı bunu bir kəs danışmır? Məgər məndən savayı bu şəhərdə ağıllı, həyalı və ismətli adam yoxdur? Gör hər gün haman fahişəxananın qabağından neçə min mömün və abırlı müsəlman bəndələr keçib gedir, niyə bəs onlar etiraz eləmir? Məgər bu şəhərdə hamıdan qoçaq mən oldum?! Xeyr, belə deyil, bəlkə Tiflisdə və qeyri şəhərlərdə ruslar, ermənilər, gürcülər və yəhudilər səhv eləyir? Bəlkə onlar qəflətdədirlər? Bəlkə fahişəxanalar qənimət bir şeydir? Mən, doğrusu, çaşmışam. Aman günüdür, məni başa salın görüm, mən dəli olmuşam, ya xalq dəli olub? Qurban olum sənə, bir məni başa sal, yoxsa, dəli olaram! Ax! Ax!.. . Dəli “Molla Nəsrəddin”, 10 cəmadiyəs-sani, 1339 (20 fevral 1921), №1 * * * Bikarlar məhəlləsi Təbrizdə bir gün bazarla gedirdim, gördüm küçənin sağ tərəfində və sol tərəfində divar dibində elə hey adamdır oturub baxır. Soruşdum: – Bunlar niyə burada oturublar? Dedilər: – Bikardırlar. Oturanların bir parası ki, övrət-uşaqdırlar, əllərini açıb, gəlibgedəndən çörək pulu istəyirdilər, qalanları da kimi bitlənirdi, kimi mürgüləyirdi. Bu heyndə maliyyə qulamlarının biri qoltuğunda bir dolu təlis, içində dörd min tümən pul, gəldi girdi bir yekə və ali imarətə. Mən istədim biləm ki, bura haradır və hansı idarədir. Girdim içəri, gördüm ki, bir neçə otaqda çox əşxas oturub. Kimi qəlyan çəkir, kimi elə bikarçılıqdan mürgüləyir. Soruşdum: – Bura haradır? Dedilər: – Kargüzarxanadır. Dedim: – Yəni, necə kargüzarxana? Cavab verdilər ki: – Bura həmin idarədir ki, əgər bu idarə olmasa, Azərbaycan ümuratı məəttəl qalar və heç bir əncam tapa bilməz. Dedim: – Xub, yəni bu idarənin vəzifəsi nədir? Dedilər: – Bu həmin idarədir ki, əcnəbi konsulları məhz bu idarənin vasitəsilə Azərbaycan hökumətilə rabitə saxlayır. Dedim: – Çox gözəl, dəxi bu əzəmətdə idarəyə nə lüzum? Bir surətdə ki, iki-üç konsul ilə sual-cavabda olmaq üçün tək bircə məmur kifayət edərdi, məsələn, Tiflis kimi, bir böyük mərkəzdə həmin bir nəfər məmur on dörd konsula cavab verirdi və cavab alırdı, özü də əyalətin qoltuğunda bircə otaqda bir münşi ilə əyləşirdi və ayda ikisi birlikdə ancaq yüz tümən dövlətdən hüquq alırdı. Mən xəyalatda idim ki, gördüm maliyyə qulamı təlisdəki pulu tökdü yerə və başladı bikar ağalara paylamağa. Mən dedim: – Xub, əgər məqsəd pulu bikarlara paylamaqdır, bəs, küçədə bikar adam çoxdur, səbəb nədir ki, bu pullar kargüzarxana bikarlarına halal olub, küçə saillərinə haram olub? Ağaların biri – ki qəlyan çəkirdi, – üzünü mənə tutub dedi: – Molla əmi, əlbəttə, bunu səbəbi var. Səbəbi budur ki, kargüzarxana, doğrudur, indi bikardır və bikar ola-ola ayda dörd min hüquq alır, amma bizim kargüzarxanamız keçəcəkdə vətənə çox xidmət edib. Əgər sən “Acıkörpü vaqiəsi”ni yada salsan, özün də bu mətləbi təsdiq edərsən və bilərsən ki, bu pullar bizə həqiqətdə gərək halal olsun. Amma sən Molla əmi, əgər biqərəzanə danışmaq istəyirsən, gərək bunu da buyurasan ki, Azərbaycanın qeyri nöqtələrində on dörd belə bikar kargüzarxanalar var. Bəs, niyə sənin gözün ancaq bizi görür? Bəs onlara nə deyirsən? Mən bu ağanın cavabında məəttəl qaldım, ancaq Şeyx əleyhirrəhmənin sözü yadıma gəldi: Eyləyir küçədə təlaşi-çörək, Sübhü, zöhrü, əsr üryani-çənd. Gər töra dər behişt başəd cay, Sailan duzəx ixtiyar konənd. Amma öz aramızdı, məni həyətdən söyə-söyə saldılar küçəyə. Mozalan “Molla Nəsrəddin”, 29 cəmadiyəs-sani, 1339 (9 mart 1921), №2 * * * Tikan Bir gün bizə bir əbalı qonaq gəldi və salam verib istədi otura. Mən də istəyirdim oturam, birdən gördüm qonaq birdən dik durdu ayağa. Mən çox xəcalət çəkdim; çünki xəyalıma gəldi ki, nökərimiz evi süpürəndə süpürgənin tikanı düşüb fərşin üstünə və batıb qonağın yumşaq yerinə. Mən çıxdım dalana və nökəri çağırdım və başladım məzəmmət eləməyə ki, ey namərd, sən niyə məni xəcalət eləyirsən ki, evi süpürəndə süpürgənin tikanını fərşin üstünə salırsan?! Nökər and-aman elədi ki, süpürgənin elə bir tikanı yoxdu ki, yerə düşə və xalqın canına bata. Xülasə, girdim içəri və istədim oturam. Oturan kimi yenə qonağımız birdən dik qalxdı. Mən bu dəfə, doğrusu, lap xarab oldum və qeyzə gəlib, yenə çıxdım nökəri çağırdım və yenə başladım məzəmmətə və yenə girdim içəri və yenə istədim oturam, yenə qonağımız dik atıldı durdu ayağa. Mən bu dəfə dəxi qızara-qızara başladım qonaqdan üzr istəməyə ki, bu Təbrizin ev qulluqçuları çox bitərbiyə və biqabiliyyətdirlər ki, adamı belə bir əziz vücudların yanında utandırırlar. Qonağımız bir söz demədi və başladı məndən əhvalpürsanlıq eləməyə. Bu heyndə dostlarımdan bir nəfər otağa daxil oldu və istədi otura və yerə çökən kimi, qabaqkı qonağımız yenə dik atıldı. Mən dəxi həqiqətən pərişan oldum və yavaşca dostuma işarə edib, durdum ayağa və çıxdım çölə, dostum da mənim dalımca gəldi. Mən dalanda dostumu çağırdım və mətləbi məhrəmanə bəyan elədim, dedim ki: – Bu otaqda əyləşən möhtərəm vücudun yanında mən şərmsar olmuşam və bilmirəm nə vəsilə ilə ondan üzrxahlıq edim. – Dostum dedi: – Nə var və nə vaqe ittifaq düşüb? Mən tikan məsələsini dostuma ərz elədim. Amma həmin sözü eşitcək dostum qah-qah çəkib güldü və gülüb qurtarandan sonra belə fərmayiş elədi: – Əzizim, Molla əmi, sən bu vilayətin çün vəzinə bələd deyilsən, onun üçün sənə belə iştibahlar üz verir. Mətləbin vazehi budur ki, həmin möhtərəm əbalı qonağın altında tikan-zad yoxdur və nökəri nahaq yerə incidirsən; səbəb budur ki, bizim yerdə ata-babadan belə bir qayda var ki, məclisdə əyləşmək istəyəndə, o biri şəxsin vəzifəsidir ki, yerindən dursun ayağa. Sən yəqin ki, hər dəfə əyləşmək istəmisən, həmin qonaq sənə ehtiram göstərmək babətindən qalxıb ayağa; yoxsa arxayın ol ki, onun yumşaq yerinə tikan-zad batmayıb. Mən barmağımı dişlədim və mətləbi başa düşdüm; amma dostuma dedim ki: – Xub, mən axı bir dəfə yox, üç dəfə gördüm ki, qonaq dik atıldı. Dostum cavab verdi ki: – Bəli, üç-dörd dəfə səhldir. Sən səhərdən axşama kimi iki yüz dəfə oturmaq istəsən, sənin əbalı qonağın yerindən həmin sayaq dik atılıb duracaq və sən həmin qərarnan iki yüz dəfə də elə xəyal eləyəcəksən ki, qonağın yumşaq yerinə tikan batıb. Yoxsa nökərdə günah yoxdur. Təbriz süpürgəsinin tikanı olmaz. Mən o günü çox fikrə getdim.. . Mozalan “Molla Nəsrəddin”, 29 cəmadiyəs-sani, 1339 (9 mart 1921), №2 * * * Cavanlara Bircə ümidim cavanlara idi. Həmişə və hər bir məkanda vətən məhz cavanlardan öz nicatını gözləyib. Mən də bu səbəbdən məhz cavanlarımıza ümid bağlayırdım. Mən onlara dedim: “Xub, həftənin altı gününü öz kəsbi-karınıza məşğul olub, amma tək bircə gününü verin mənə. Bəlkə həftədə bircə gün də olsa, əl-ələ verək və Allah bədnəzərdən saxlasa, vətən yolunda, eyib olmasın, bir az xidmət edək”. Cavanlar dedilər: “Xub, biz hazırıq”. Mən də müntəzir oldum. Pəncşənbə günü cavanları gözlədim, gəlmədilər. Dedim bəlkə cümə günü yığışacaqlar. Cümə günü də gördüm ki, gəlmədilər, çıxdım küçəyə və küçəyə çıxdıqda nə gördüm? Gördüm ki, haman cavanlar Ermənistanda gəzirlər, amma nə halətdə? Gözləri qızarmış. – Ağa, niyə gözləriniz qızarıb? Cavab verdilər ki, “Molla əmi, Allahdan gizlin ki, deyil, səndən niyə gizlin ola? Gecəni yatmamışıq”. – Niyə yatmamısınız? Nəyə məşğul idiniz, qumara, nəyə? – Qumara və məşrubata. – Nəyə? – Qumara və içkiyə, yəni kefə. Bəli, dəxi sözüm qurtardı. Ancaq cavanlardan bir müxtəsər giley-güzar eləmək istədim; istədim bunu deyəm ki, hər bir məmləkətdə millətin ümidvarlığı məhz cavanlar olublar. Amma bizim müqəddəs ölkəmizdə (Allah şeytana lənət eləsin) işlər necə tərsinə düşüb ki, hacı və məşədi övladının pəncşənbə axşamı və cümə gecələri sübhədək gözəl vaxtları nəyə sərf olur, nəyə? Qumara, arağa. Bu da vətənin bəxtindəndir ki, cümə günü hər bir cavanın üzünə ki, baxırsan, gözlərini qan çanağı kimi qızarmış görürsən. Dəxi başına nə daş salsın biçarə vətən? Onunçün qoca vətən cavanlara baxanda ağlaya-ağlaya deyir: “Driğa cəvani, driğa cəvani!”. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 29 cəmadiyəs-sani, 1339 (9 mart 1921), №2 * * * Firqələr davası Allah ölənlərinizə rəhmət eləsin, rəhmətlik nənəm İranın firqələr davasından qəribə hekayələr elərdi. Mən onda uşaq idim, ağlım kəsmirdi, amma indi bilirəm ki, o vədələr İranda necə qəribə-qəribə firqələr var imiş. Rəhmətlik nənəm nağıl eləyərdi ki, 150 il bundan əqdəm, – ki, İran indiki vaxtından bir az qaranlıqda imiş, – o vədə İranda indiki elm, maarif və təməddün yox imiş. O vədələr azadixah firqələr də var imiş; yəni o vədələr sosial-demokrat da var imiş, demokrat da var imiş, ittihadi-islam da var imiş, tənqiddiyyun da var imiş, etidal da var imiş və 72 min yaxud 72 mücahid əncüməni var imiş. Allah bərəkət vermiş bu firqələrin özgə bir vəzifəsi yox imiş, məhz bir-birini əzib yox eləmək fikrindən savayı. Mən onda uşaq idim, rəhmətlik nənəmdən soruşardım ki, “ay nənə, bəs məgər o firqələr azadixah deyilmişlər?” Nənəm deyərdi: “Bəli, bəli, azadixah firqələr idi”. Mən deyərdim: “Ay nənə, vallah başa düşmürəm; çünki uşağam, ağlım kəsmir. Amma bizim mədrəsə kitablarında yazılıb ki, azad bir məmləkətdə hər bir şey azaddır və məslək də o cümlədən”. Nənəm deyərdi ki, “ay bala, doğru deyirsən, amma o vədə azadlıq elə ona deyərdilər ki, hansı firqə ki, güclü oldu və iş başına keçdi, qeyri zəif firqələri əzib yox eləməyə azad imiş”. Mən dedim: “Nənə, axır, mən eşitmişəm ki, əcnəbi məmləkətlərdə belə deyil. Məsələn bir məmləkət ki, özünü azad hesab eləyir, orada hər bir firqə özü üçün təşkilat əmələ gətirib, həyatını aşkar surətdə meydana qoyur və bu firqələrin hansı birisi ki, qüvvət tapıb, hökumətə sahib olur, digər firqələri nəinki yox eləmək fikrinə düşmür, bəlkə haman firqələrdən hökumət idarəsinə nümayəndə dəvət edib, məmləkəti koalisiya surətində idarə eləyir”. Yadımdadır ki, mən bu sözləri deyəndə rəhmətlik nənəm qabaqca əsnərdi, sonra deyərdi: “Lənət sənə kor şeytan”, sonra da deyərdi: – Bala, dur yerini salım, yataq, gecədən çox keçir. Allah sizin də ölənlərinizə rəhmət eləsin. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 29 cəmadiyəs-sani, 1339 (9 mart 1921), №2 * * * Maarif dostlarına bəşarət Cəmadi yəs-saninin on doqquzunda düşənbə günü maarifin təravici yolunda elə bir binagüzarlıq olunub ki, İran tarixində bunun misli yada düşmür. Həmin gün millətin təlaşı və hökumətin müsaidəti sayəsində qərar qoyulub şəhri-Təbrizdə və Azərbaycanın sair şəhərlərində və qəryələrində min iki yüz təzə mədrəsə təsis olunsun: beş yüz mədrəsə Təbrizdə və yeddi yüz mədrəsə kənar nöqtələrdə. Bu min iki yüz mədrəsəyə ayda iki yüz qırx min tümən məxaric təyin olunub ki, hər mədrəsəyə təqribən ayda iki yüz tümən düşür. Mədrəsələr beş klaslı, milli və məccani olacaq. Beş müəllim, hərəsi demokrasi üsulilə müsavi surətdə otuz tümən ayda hüquq aparacaq; qalan yüz tümən, mədrəsənin qeyri ləvazımatına xərc olunacaq. Bu min iki yüz mədrəsənin altı min müəllimi hazırda mədrəsədə təhsil eləmiş cavanlardan intixab olunacaq və bunları müəllimliyə hazır etmək üçün beş yerdə darülmüəllimin bina olunacaq: üçü Təbrizdə, biri Ərdəbildə və biri də Marağada. Həmin təşkilat dövlət xəzinəsi öhdəsində əmələ gəlir və çün, necə ki, məlumdur, dövlət xəzinəsi pulsuzdur, bu müqəddəs iqdamatı icra etmək üçün belə bir ali tədbir itxaz olunub: İdarələri milliləşdirmək. Təqlili-məxaric babətindən idarələrin yuxarı mərtəbələrində məqam tutan dövlətmənd, yəni əyan və əşrafı kənar edib millətin aşağı təbəqələrindən elmli və şərafətli cavanları onlara əvəz etmək və nəcabətli ağalar aldıqları hüququ üç yerə qismət etmək: bir qismini təzə milli məmurlara təyin etmək və iki qismətini təzə təsis olunan mədrəsələrin büdcəsinə daxil etmək. Həmin bu barədə hökumətin qərardadına binaən dövləti idarələrdə ayın iyirmi birindən təbəddülat iqdamatı başlanacaq. Birinci növbədə ümurati-maliyyədir ki, necə ki, məlumdur, ən əvvəl xəzinədən ağır bir pul götürən həmin idarəti-maliyyədir. Bu təfsilatı yazmaqda məqsəd, əvvələn, cəmi maarifpərvər qardaşlara bəşarət verməkdir. Saniyən, cəmi millət dostlarını təbrik etməkdir ki, zəmanənin müqtəziyyatı sayəsində bizim də biçarə millət axırda yada düşüb adamlar cərgəsinə qoyuldu ki, bundan sonra inşallah-taala bir idarəyə yolumuz düşsə, orada yuxarı başda əyləşən ağalar içində bizim də alim və şərafətli, qənaətkar cavanlardan gözümüzə sataşacaq. Yaşasın millət! Hərdəmxəyal “Molla Nəsrəddin”, 29 cəmadiyəs-sani, 1339 (9 mart 1921), №2 * * * Elanın zərəri “Təkamül” ruznaməsi hər nömrəsində xəbər verir ki, bir kəs istəsə ruznamədə elan çap elətdirə, qiyməti flan qədərdir. Mən elə qanıram bu sözləri ruznamədə yazmağın mənası yoxdur. Səbəb budur ki, xalq dəli deyil ki, öz əlilə özünə ziyan vursun və hələ idarəyə pul da versin. Elanın zərəri budur ki, məsələn, biri elan etdirəcək ki, məsələn, flan yerə bu qədər yaxşı içməli çay gəlib, ya flan yerdə yaxşı təzə varid olmuş xurma satıram. Bunu camaata xəbər verməyin heç bir faydası yoxdur, zərərindən savayı. Zərəri budur: əvvəla, oğrular biləcək ki, flan yerdə çay, ya xurma var. Saniyən, bir möhtac adam, ola bilər ki, gedə yalvara ki, hacı, qadan alım, o çaydan bir çimdik ver uşağıma çay dəmləyim. Salisən, burda bədnəzər məsələsi də var. Bu səbəbdən mən möhtərəm ruznamədən xahiş edirəm bu mətləbi ruznamədə dərc etməsin, çünki İranda elanın lüzumu yoxdur. Hərdəmxəyal “Molla Nəsrəddin”, 9 rəcəb, 1339 (20 mart 1921), №3 * * * Vətən xadimləri Dibaçeyi-kitab Bir gün nəzmiyyə qabağından keçirdim, gördüm orda bazar əhlindən bir böyük yığıncaq var. Soruşdum: – Bu nə camaatdır? Bir kəs cavab vermədi. Amma tanışlarımdan bir nəfər qulağıma pıçıldadı ki: – Durma, gəl gedək, bu camaat hamısı təminat müfəttişləridir ki, yığışıblar məvacib almağa. Mən o gün elə xəyal elədim ki, dostum mənimlə zarafat eləyir. Xülasə.. . Bəli, keçək söhbətə. Təqlili-məxaric babətindən, – necə ki, keçən şümarədə ərz olunmuşdu, – maliyyə idarəsindən sonra növbət nəzmiyyəyə yetişəcəkdir və bu barədə belə qərar qoyulub: Əvvələn, savayı ondan ki, təzə rəisi-nəzmiyyə özü təzəlikdə təyin olunanda hüququnun nisfinə iktifa edib qalan müavin və kəfillər də buna bir növ təbiyyət ediblər. Amma nəzmiyyənin qeyri qulluqçuları barəsində belə binagüzarlıq olunub. Məlumdur ki, komissarlardan və acanlardan başqa idareyinəzmiyyədə min üç yüz yetmiş məmur var ki, bunlar əsnaf və unifrom libasında təminat müffətişi Adı ilə vətənə xidmət edirlər. Hələ bunlardan savayı yenə çox-çox bimənsəb sahibmənsəbləri demirəm ha!.. . Bəli, bu qism vətən xadimləri min üç yüz yetmiş nəfərdir. Amma həqiqətə baxsan, bunların sayını və hesabını Allahdan başqa heç kəs bilməz; çünki bunların hər birini şəhərin bir sahibnüfuzu öz yanınca gətirib ki, ona bir məmuriyyət verilsin və bunların da məmuriyyəti budur ki, çıxıb bazarı və küçələri gəzib qoymasınlar ki, şəhərdə zəlzələ olsun. Bunların hüququ maliyyədən çatasıdır. Maliyyə də bunlara həvalə verir ki, kənd ərbablarının bədhəqlərindən, yainki bişüurlarından tapsınlar və məvaciblərini onlardan alsınlar. Elə ki, ortalığa bir az pul gəldi, həmin min üç yüz yetmiş nəfər doluşurlar nəzmiyyəyə və bir-birini itələyə-itələyə pulu qismət eləyirlər. O ki, qaldı nəzmiyyə müdirləri, komissarlar və poçtalarda duran məvacibsiz acanlar, onlar da Hacı Nəcmüddövlənin təqvimini mülahizə eləyib Allah-taalanın dərgahına min-min şükürlər eləyirlər; çün təqvimdə yazılıb: “in mah dəlalət mikonəd bə flan və flan və səbr və təhəmmüli-rəncbəran və çörəyi zəhmətlə qazanan, nəinki bəboş-boş dolanan”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 rəcəb, 1339 (20 mart 1921), №3 * * * Qız tərbiyəsi Bir məsələ var ki, onu gərək indidən düşünək ki, axırda peşmançılıq üz verməsin. Mətləb budur ki, biz görürük bu axır vaxtlar oğlanlarımız mədrəsələrə gedib təhsil tapırlar və yekəlib evlənmək fikrinə düşəndə axtarırlar ki, özlərinə elə bir ömür yoldaşı tapsınlar ki, onların səliqəsinə və zövqünə müvafiq gəlsin. Amma çünki özləri az-çox elm və tərbiyə görüblər, dəxi tərbiyə və elm görməmiş qızlarımıza mail olmurlar və çoxları gedib əcnəbi millətlərin oxumuş qızlarından bəyənib, alıb özlərinə övrət qərar verirlər. Əgər bu iş bir qədər vaxt belə getsə, axırda bir yandan ailələrimiz milliliyini itirib millətimizdən yadırğayacaqlar; bir tərəfdən də qızlarımız yekəlib, illərlə evdə qalıb, nişanlı intizarında olacaqlar. Və özgə cür də ola bilməz, çün alim cavanlarımızı qınamaq mümkün deyil; səbəb budur ki, əgər onlar gedib tərbiyəsiz qız alıb evə gətirsələr, yola getməyəcəklər və necə də yola getsinlər ki, kişi kitabdan və elmdən danışanda övrət saatda bir asqırıb deyəcək: “Kişi, tək səbir gəldi, qoy kitabı yerə”. Kişi övrətdən bir burun dəsmalı istəyəndə, övrət deyəcək: “Sən Allah, kişi, özündən iş çıxartma, ətəyinnən burnun sil”. Bəs, bunun çarəsi? Biri budur ki, qızlara da tərbiyə verək ki, kişilərlə hər bir işdə tuş getsinlər. Amma bu məsləhət deyil, çünki xudanəkərdə qız dərs oxusa və yazmaq bilsə, bəlkə şayəd ola bilər ki, məsələn, indi bir sözdü danışırıq, kefi istədi, götürdü bir yad kişiyə bir kağız yazdı. Amma mənə qalsa, ən salamat çarəsi budur ki, biz heç əslindən oğlan uşaqlarını da dərsə qoymayaq. Əgər belə olsa, nə şiş yanar, nə kabab. Onda, məsələn, səbir gələndə kişi də işini yarımçıq qoyar ki, səbir keçsin, övrət də yarımçıq qoyar. Dəxi bundan yaxşı əlac mən bilmirəm. Və bu da hamısından məsləhətdir. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 9 rəcəb, 1339 (20 mart 1921), №3 * * * Mübarək olsun Adət eləmişik bayramda sevinmək, şad olmaq və bir-birimizi təbrik etmək. Uşaqlar da adət edib bayramda sevinmək, şad olmaq və bir-birini təbrik etmək. Bəs, təfavüt nədir? Uşaqlarla bizim təfavütümüz hardadır? Uşaqlar da şad olub, biz böyüklər də şad olmuşuq. Uşaqlar sevinib təzə paltar və qırmızı yumurtaya, biz böyüklər də elə haman şeyə sevinmişik. Amma lazımdır ki, biz böyüklərlə kiçiklərin təfavütü ola idi. Təfavüt də burada ola bilər ki, bayram günü biz təzə geyinmiş, cibləri dolu uşaqlarımıza baxanda sahibsiz, ac uşaqları da yada salaydıq ki, bayram günü bizim uşaqlarımız plov yeyəndə yetimə uşaqlar bəlkə yavan çörək də tapmayacaqlar. Bir kəs ki, bu mətləbi düşünmədi, onun uşaqdan bir fərqi yoxdur; çünki uşaq tayfası belə hisslərdən uzaq olar. Amma həqiqi bayram o kəslər üçündür ki, bayram günü onun cismindən savayı ruhu da şad ola; ruhun da şadlığı o surətdə ola bilər ki, insanlar insanlıq vəzifəsini yerinə yetirə. Mübarək olsun eydi-səidi-novruz o şəxslərə ki, bayram münasibətilə sahibsiz bir uşağı yada salıb onu şad edəcək. Mübarək olsun eydi-firuzi-novruz o qardaşlara ki, onun hümməti nəticəsində digər bir möhtac qardaşımız da bayram günü özü və uşağını tox görüb, uşağını bir qırmızı yumurta ilə sevindirə biləcəkdir. “Molla Nəsrəddin”, 9 rəcəb, 1339, (20 mart 1921), №3 * * * Dəstə – Mirzə Məhəmməd Cəfər ağa, belə qərar qoyuldu ki, sabah həmin məsələdən ötrü saat üç yarımda bizə təşrif gətirəsiniz. – Çeşm, çeşm! Şərəfyab olarıq inşallah. Buyurduz nə vaxt gələk? – Üç yarımda. – Yəni necə üç yarımda? – Bəli, üç yarımda, dəstədən üç saat yarım keçmişdə. – Hacı ağa, üç yarım keçəndə bivaxt olar. Xahiş edirəm günortadan qabaq cəm olaq; günortadan sonraya üzrüm var. – Bəli, bəli, elə mən günortadan qabaq ərz elədim. Ərz elədim dəstədən üç yarım keçəndə. – Hacı ağa, indi başa düşdüm, siz irani hesab ilə fərmayiş edirsiniz. Çün mənim saatım alafranqa qurulub, o səbəbdən iştibah etdim. Xub, buyurursuz dəstədən üç yarım keçəndə? – Bəli, Mirzə ağa, üç yarım keçəndə. – Hacı ağa, bağışlayız, mənim alafranqa saatım üç yarım keçəndə, bizim alafranqa hesabilə saat neçə olur? – Mirzə ağa, üç yarım keçəndə təqribən axşam azanına səkkiz saat yarım qalır. – Hacı ağa, bağışlayız, mənim alafranqa saatım günortadangünortaya qurulur; görəsən, üç yarımı ki, buyurursuz günortadan nə qədər qabaq olacaq? – Mirzə ağa, bizim hesabda günortaya təqribən üç yarım qalır. Xeyir, gərək ki, dörd saat qala. – Xeyr, Hacı ağa, gərək az qala. – Xeyr ağa! Bizim hesabda təqribən dörddən bir az-maz kəm qalır. – Xeyr, ağa, bizim hesabda saat doqquz olur. – Xeyr, ağa, bizim hesabda saat üç yarımdır. – Xeyr, ağa, təqribən dörddən bir az-maz kəm qalır. – Xeyr, ağa, bizim hesabda gərək saat doqquz ola, ya da təqribən saat səkkiz yarım ola. – Xeyr, ağa, dəstədən təqribən üç saat yarım keçəndə, yəni günortaya təqribən nə qalır? – Yəni günortaya təqribən.. . qoy hesab edim, yəni təqribən dəstədən yarım, bəli, üç yarım, axşama da doqquz, xeyr, təqribən səkkiz yarım, ya da ki, təqribən bir az-maz əskik.. . Sabah ağalardan biri gəlib əyləşdi və yoldaşları iki saat gözlədi. Biri bir saatdan sonra gəldi, bir neçəsi iki saatdan sonra cəm oldu, qalanları da heç əbədən gəlmədi; çünki bilmədilər, dəstə hesabilə gəlsinlər, ya alafranqa hesabilə. Bir nəfər də günortadan üç yarım keçmişdə gəldi gördü ki, məclisdə heç kəs yoxdu. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 20 rəcəb, 1339 (31 mart 1921), №4 * * * Ballı badımcan Ballı badımcan xala, Qoyma qızı çox qala, Sinni çatıb doqquza, Lap da gəlibdir hala. – Mən nə deyirəm, Nurcahan bacı, bir Allah bəndəsi olsun, qızı verək getsin. Amma hələ bir yaxşı yerdən istiyən yoxdur. Mən də qızımı çölə tullaya bilmənəm ki, verəm hər bir baqqala Ay, xalacan, ballıca, Bir kişi var xallıca, Heç də deyildir qoca, Adı Həsən xan, bala, Qoyma qızı çox qala, Bəlkə Həsən xan ala? – Nurcahan bacı, qadan alım, axı Həsən xan əba örtmür, lümə palton geyir. Mən qızımı necə verim hər çaqqala. Ballıca qurban sənə, Mirzə Süleyman genə- Eylədi peyğam mənə. Qoyma qızı çox qala, Çünki gəlibdir hala, Bəlkə Süleyman ala? – Nurcahan bacı, vallah deyirlər Mirzə Süleyman teatrdı, nədi, orda oyunbazlıq eləyir. Heyif deyilmi, gül kimi qızımı verim belə bir naqqala? Pəs elədə, ay bacı, Qonşuda var bir hacı, Sinni çatıb həştada, Çox da deyildir acı. Qoyma qızı çox qala, Çünki hala, Bəlkə hacıcan ala? – Ay Nurcahan bacı, Allah atova rəhmət eləsin, bax, bu hacıya nə demişəm, nə demişəm bu qırmızı saqqala! Dabanı çattax xala “Molla Nəsrəddin”, 31 mart 1921, №4 * * * İranda ləqəblər Bunu heç kəs inkar etməz ki, İranın bu dərəcədə tərəqqi tapmağına və qeyri məmləkətlər içində şöhrət qazanmağına ancaq və yenə də ancaq ləğəblər səbəb olubdur. Vaqeən, bu saat dünyanın hər bir yerində İranın ləğəblənmiş əşxasının söhbəti düşəndə hər bir kəs quruyub qalır və çünki oralarda bu qism böyük adamlar az tapılır, onunçün paxıllıqlarından az qalır canları çıxsın (cəhənnəmə çıxsın, gora çıxsın). İndi mən ərz edim, gör qeyri bir məmləkətdə belə-belə baş sahibləri var, ya yox. Məsələn: Qəzənfərül-mülk – bu ağa haman vücuddur ki, Atilladan başlamış Napalyon, Gindenburq və Ənvər paşa bu ağadan təlim tapıb, bu vücudun dəstpərvərdələridir. Vəkilül-məmalik – Avropa müharibəsindən sonra Parisdə qərar verilən tarixi sülh konfransında cəmi dövlətlər Vudro Vilsonu biqabiliyyət bilib, konfrans sədarətinə həmin ağanı dəvət etdilər (hələ bu da çəm-xəm eləyib getmirdi). Həkimi-əzəm – İngiltərədə Oksford darülfünununda tibb leksiyaları irad edirdi. Bunu ağanın şagirdlərindən məşhur doktor Huxman, doktor Şavelli, doktor Ribyan, Rakud, Nelapus və qeyriləri rəvayət edirlər. Zərğami-xəlvət – oxuculardan üzr istəyirəm, çünki cəmi xəlvət ləğəblərini məna etməkdən həya edirəm – şayəd övrət-uşağın nəzərinə çata, yaxşı olmaya. Müzəyyənüs-sultan – yəni sultanı bəzəyən. İndi bunu da Allah bilir ki, nə tövr və nə vaxt bəzəyir; dəxi bizə məlum deyil. Filosofül-məmalik – Sokratın, Dekartın və Karl Marksın filosofiyalarını tənqid elədi və yer üzündə bu dairədə birinci olaraq ictihad etdi (Bari xudaya, sən özün hifz elə). Fəthül-məmalik – Yeni dünyanı, Cənubi Avstraliyanı və Qütbişimalidə çox aləmlər fəth etdi. Lisanüd-dövlə – İranın danışmağı məhz bu ağanın vücuduna bağlıdır və çün ağa, əğləb övqat, tiryək nəşəsi aləminə müşərrəf olur, o səbəbdən yüz ildən artıqdır ki, İran lal hesabındadır. Hərdəmxəyal “Molla Nəsrəddin”, 20 rəcəb, 1339 (31 mart 1921), №4 * * * Cağəsbi Bir gün bir dəlidən soruşdular ki, “cağəsbi, camə ğəsbi” ibarələrini məna eləsin. Dəli bir qədər fikrə gedəndən sonra belə cavab verdi: – Cağəsbi haman ali imarətə deyirlər ki, ibarət ola dörd-beş həyətdən: həyəti-birun, həyəti-əndərun, həyəti-xəlvət, həyəti-ziyafət. Talar talar içində, hovuz, gülkarlıq, təvilə, aşbazxana, ambarlar, zirzəmilər, buzxanası, çayxanası, tiryəkxanası. Və bu ali imarətdə əyləşən bir nəfər adam və beş-altı baş ailəsi və beş-altı nəfər nökəri (söz yox, xədimi də olacaq). Digər tərəfdən də biçizlərin iyirmi-otuz nəfəri tıxnaşa bir qaranlıq rütubətli evə, hələ bəlkə çoxları yağış və qar altında zindəganlıq eləyərlər, yainki mədrəsələrə yer tapılmaya və müftə müəllimlər yüz nəfər keçəl-küçəl şagirdi qata bir qaranlıq təviləyə və orada dərs deyə. Buna deyərlər cağəsbi; yəni qabaqkı ali imarətdə namaz da batildir, hələ bəlkə çörək yemək də sahibinə haram yazılacaq. * * * Camə ğəsbi də budur ki, bir dövlətli şəxsin on dörd dəst köhnəlməmiş paltarı evdə boxçada ola-ola gedə dərziyə, yenə paltar tikdirə; amma həmin ağanı məndə saxlamaq üçün İsmayıl ağa tədibi üçün gedən qoşunlar dağda-daşda qışın şiddətli soyuğunda titrəyə-titrəyə sərhəddi müdafiə eləyələr, küçələrdə də yetim uşaqlar lüt-sərgərdan dolana-dolana düşüb ölələr. Buna da deyər “camə ğəsbi”; yəni belə paltarda namaz qılmaq nə Allaha xoş gələr, nə də vicdanlı bəndəyə xoş gələr. * * * Pəh, pəh, pəh! Bu da, maşallah, söz danışdı. A kişi, vurun peysərindən dəli oğlu dəlini, cəhənnəm olsun qoysun getsin! Gör nə günə qalmışıq ki, dəlilər də gəlib bizə məsələ öyrədir. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 1 şaban, 1339 (10 aprel 1921), №5 * * * İlan-qurbağa Dünən poçtadan bir məktub aldım, yazılıb ki, “İdarədən xahiş edirəm Rasta küçəyə mənim adıma altı aylıq ruznamə göndərilsin”. Məktubun axırında imza əvəzinə bir qurbağa şəkli çəkilib. Dedim bəlkə məktub sahibi mənnən zarafat eləyirmiş. İki gündən sonra məktub sahibi gəldi idarəyə və ruznamənin təxirindən başladı giley eləməyə. Mən məktubu göstərdim və qurbağanı nişan verdim və zarafatın səbəbini soruşdum. Ağa bir az rəncidə olan kimi, cavab verdi ki: – O qurbağa deyil, imzamdır. * * * Gündə idarəmizə beş-on məktub gəlir, Allaha and olsun ki, bir dəfə də olmayıb ki, məktub sahibinin adını oxuya biləm; çünki imza əvəzində bu nainsafların biri ilan şəkli çəkib, biri quş şəkli çəkib, biri aeroplan çəkib. Xülasə, dünyada bir ilan-çayan yoxdur ki, məktublarda imza əvəzinə çəkilməsin və indi bu saat idarəmizdə on beş, iyirmi abunə sifarişi biəncam qalıb; çünki abunə istəyənlərin adlarını hər kəsə nişan veririk, oxuya bilmir. * * * Dostlarımın çoxu mənim gözümün qabağında bir kəsə kağız yazıb qurtaranda mən onun hərəkətinə tamaşa edirəm; o yerə ki, istəyir adını yazsın, qabaqca qələmin tez-tez – davata mizləyib kağızı bir az yanqılıcı tutur. Sonra başını bir az əyir aşağı və hıqqana-hıqqana adının baş hərfini yazır və sonra həmin hərfin ətrafına hörümçək toru kimi bir çoxlu cızma-qara çəkir. Deyirəm: – Bu nədir? Deyir: – Mənim imzamdır. Deyirəm: – Bəs, niyə ismi-şərifinizi yazmırsınız ki, kağızı oxuyan bilsin. Deyir: – Elə bu mənim adımdır. Deyirəm: – Bağışla, bilmədim. * * * Belə tutaq ki, mən böhtan deyirəm, indi and verirəm oxucuları Xoyda rəiyyət evlərində qonaq qalan və İsmayıl ağa müharibəsində qeyrət göstərən bəzi atlıların insafına, heç bir dəfə ittifaq düşübdümü ki, İranda yazılan məktubları alanlar məktubun imzasını oxuya bilsinlər? Ancaq zənn ilə və möhr olsa möhr ilə, yainki poçt əlaməti vasitəsilə təxminən bilirlər ki, məktub sahibi kimdir. * * * İmzaların çoxu ilan şəklindədir. Bəzisi milçək, qarışqa, soxulcan və dozanqurdu şəklində olur. Çoxusu cızmaqaradır, bir parası bir neçə cızıqdan ibarətdir. Bəzi də adının baş hərfini yazan kimi, hərfin ətrafını cızıqlayır və ətrafına balaca-balaca quş qanadı düzür. * * * Budur bizim imzalarımız. Danışanda özümüzə bərabər yer üzündə bir ayrı qələm sahibi bilmirik, amma mənə qalırsa, bu imzalarımıza baxanda gərək mərd-mərdanə boynumuza alaq ki, yer üzündə əgər bir biməna və gülüncə layiq olan millət varsa, o da həmin başıboş ağalardır ki, anaları qoyduqları adı yazmağa guya utanıb, ilan-qurbağa çəkirlər ki, bədbəxt kağızı oxuyan bilməsin ki, kağızı yazan kimdir. Biçarə millət! Mozalan “Molla Nəsrəddin”, 1 şaban, 1339 (10 aprel 1921), №5 * * * Yumşaq-quru Mən qərib adam, pulum da yoxdur. Gedirəm çörək almağa, səngəkçi qabaqca soruşur: yumşaq istəyirsən, quru? Deyirəm quru. Görürəm şatır səngəki səliqə ilə bişirir, o tərəfini bu tərəfini qızdırır, tutur qabağıma ki, götür apar. Mən də olan qalan bir abbasımı verirəm, çörəyi dürməkləyirəm və bir dəqiqədə qovurqa kimi yeyirəm, genə ac qalıram. Sabah genə getdim bir səngək istədim, genə çörəkçi soruşdu: yumşaq istəyirsən quru? Dedim qoy bu səfər “yumşaq” deyim, bəlkə bu səfər qarnım doya. Dedim yumşaq. Onda gördüm zalım oğlu şatır bir xəmir kündəsini yaydı, bir təhər burşaladı (məsələn, itə yal bişirən kimi), qoydu tərəziyə və bir-iki tikə də kəsdi, düzəltdi, verdi apardım yedim, doydum. Bəli, doydum, yəni möhkəm doydum. Amma qarnım şişdi və sancı elədi. Getdim davaxanaya, dava soruşdum, elə qiymət dedi ki, quruyub qaldım (amma davaxananın adını yadımda saxlamışam ha). İndi ay müsəlman qarlaşdar, sizdən ikicə şey soruşacağam; biri budur ki, bilmirəm bu şəhərin sahibi var, ya yox? Biri də budur ki, səngəkçi ki sizdən soruşur: quru verim, ya yumşaq verim, onda siz nə cavab verirsiz və mən nə cavab verim? Amma dərdi-sər oldu, bağışla. Qızdırmalı “Molla Nəsrəddin”, 10 aprel 1921, №5 * * * Təzə partilər Axır vaxtlarda Xoyda Amerika üsulu ilə dörd müstəqil parti təşkil tapıb. Birinci parti Qulu xan partisidir. Parlaman üzvləri İqbalüssəltənə atlılarından intixab olub. Rəisül-vüzəra məzkur Qulu xandır ki, prezident deməkdir. İkinci parti İlxani partisidir; parlaman əzaları sərbazlardan ibarətdir. Prezident həmin İlxanidir. Üçüncü parti candarm partisidir. Rəisi-macor .. . xan, əzayi-parlaman jandarmalardan ibarətdir. Dördüncü Kəlbalı xan partisidir. Parlaman əzası Maku atlılarından məxfi rəylə intixab olunub. * * * Bu ad verdiyimiz dörd partiləri altı il bundan əqdəm hətta Paris konfransı da təsdiq etmişdi və hərçənd zahiri müahidələri mocibincə bunlar Şimali Amerika Müttəfiq hökumətləri üsulu ilə təşkil tapıblar; amma batində hər biri öz əməliyyatında müstəqildir. İndiki İsmayıl ağa qovğasında bunlar hərəsi bir ayrı əsas ittixaz edib, ayrı bir cəngavərlik fənnini istemal edir. Məsələn, Quluxan müharibədə millilik tərəfdarıdır, onçün onun atlıları Xoy əhalisinin evlərinə doluşub can bir şişədə yaşayırlar və bir-birindən ayrı düşəndə nə bunun yeyib-içmək canına sınır, nə də onun. O ki, İlxanidir, onun cəng-azmudəliyi əzhər minəşşəmsdir. Məsələn, bunun sərbazları dava meydanında məşhur professor Müller sistemi ilə qışın şiddətli soyuğunda ayaqyalın və üryan, ancaq çiyinlərində ala carşov olarmış ki, kürdlər uzaqdan görüb qorxsunlar və qaçsınlar. Jandarma partisi Sparta sayağı ilə müharibəyə çıxırlar; yəni keçmiş tarixdə də müşahidə olunub ki, İtaliyada Qaribaldi səltənətlə vuruşanda sərbazları üç gün ac qaldılar və aclıqları səbəbindən elə bir qeyzə gəldilər ki, səltənət qoşunlarını iki günün ərzində Venesiya dəryasına tökdülər. * * * Hələ bundan əlavə həmin bu dörd partilərin bu axır vaxtda İsmayıl ağa qabağında müvəffəqiyyət tapmaqlarının ümdə səbəbi bu oldu ki, dörd qonşular, – necə ki ərz olundu, – hər işdə azad və xudsərdir. Belə tutaq ki, prezidentin biri hökm eləyir ki, flan gün və flan saat çıxaq flan yerə və flan səngəri işğal edək. Digər bir parti rəisi buna cavab verir ki, a kişi, sən olasan Allah, əl çək məndən! Kefim istər – gedərəm, istəməz – getmərəm. * * * Bunu da lazımdır qeyd etmək ki, bu dörd partilərin qoşunlarının azuqəsi Qaraziyəddin kəndində mərkəzi buğda ambarından çatır. Hər kəs desə ki, bu barədə camaata bir əziyyət yetişər, böhtandır, yenə də böhtandır. Mən təəccüb edirəm ki, bəs necə İsmayıl ağa bu qədər qüvvənin qabağında dayanır? Kişi qurd ürəyi yeyib. Hərdəmxəyal “Molla Nəsrəddin”, 14 şaban, 1339 (23 aprel 1921), №6 * * * Misyonerlər İranda hələ köhnə istibdaddan çox yadigarlar var, biri də misyonerlikdir. Rusiyada misyonerlik istibdadın atası birinci Pavel padşah tərəfindən təsis olunmuşdu. Hərçənd ikinci Aleksandrın azadixahlığı sayəsində misyonerlər hörmətdən düşdülər, amma axırıncı Nikolay əsrində misyonerlər yenə nüfuz qazanmışdılar; belə ki, Qazan müsəlmanları içində məşhur Radlov, Türküstanda Ostroumov və Qafqaziyada miropyevlər xeyli bir zaman müsəlmanların qanını şişəyə tutmaqda idilər ki, axır inqilabda onlar hamısı əziz ömürlərini İrandakı misyonerlərə bağışlayıb rədd oldular. Bir saatlığa biz özümüzü azadixahlığa qoyaq və bu babətdən razı oluruq ki, müsəlmanın da gərək haqqı olsun Amerika yainki Yaponiyada öz dinini təbliğ etməyə, xristiyanlar da bizim azad məmləkətdə öz ayinlərini azad surətdə tərvic eləsinlər. Amma mətləb buradadır ki, xristiyan misyonerliyi İranda kapitulyasion məcburiyyəti ilə təşkil tapıb və məhz bu səbəbdəndir ki, İran hökuməti misyonerlikdən dəfəatla baş verən zəhmətlərə qatlaşıb və bunun qabağını almağa pul tapmayıbdır. Məsələn, götürək İsmayıl ağa faciəsini: İranın qərb sərhədlərinin keçmişdə siyasi həvadisatından baxəbər olanları, bizim işarələrimizdən çox qəziyyələr yada sala bilərlər. Biz zəif bir millətik. Amerika kimi əzəmətli bir məmləkətdən biz çox maddi və mənəvi köməkliklərə müntəzir ola bilərik və hər birinin müqabilində öz ixlasımızı izhar edə bilərik. Amerika axır vaxtlarda möhtaclarımıza müavinət əli çat[dır]anda biz haman nəcib və şücaətli millətin yer üzündə varlığına iftixar edirdik. Amma.. .. .. .. . , minlərcə təəssüf olsun ki, qism-qism elm, fənn, sənət mədəni hesab olunan Amerika məmləkətindən professorlar və ustadlar əvəzinə bizə göndərilən töhfələr ibarət olur uzun ətək və uzun saqqal misyonerlərdən, fənni mədrəsələr və sənətxanalar yerində keşişxanalar bina olunur.. . Biz mehmandostluq babətindən və azadixahlıq xatirəsi üçün məmləkətimizdə yaşayan cəmi xristiyan millətlərinə və o cümlədən misyonerlərə də riayət etməyə hazırıq. Amma haman azadixahlıq naminə onlar da gərək zəmanənin təqazasını mülahizə eləyib, öz ruhani istibdadından əl çəkələr və dini təbliğatlarında məcburiyyətliyi bilmərrə tərk qılalar. Onlar öz pulları ilə təsis etdikləri mədrəsələrə qeyri xristiyan uşaqlarını qəbul etməyə məcbur ki, deyillər. Amma zəmani ki, möhtaclara rəhm eləyib, onları dərsdən bibəhrə qoymaq istəmədilər, o vaxt dəxi bir belə ağır təklifi yeddi-səkkiz yaşında uşağın boynuna qoymayalar ki, onlar gərək xaçpərəst dərslərini və ibadətlərini məcburən qəbul eləsinlər. Necə ola bilər balaca müsəlman uşaqlarını cəbrən ata-anasının dinindən yadırğadıb incil və İsa dərsləri ilə beyinlərini laxlatmaq, onları cəbrən xristiyan ibadətxanasına daxil eləmək? Əcəba, ziyalı bir Amerika milləti bunu rəva görür? Hətta keçən istibdad dövrlərində də misyonerlikdə məcburiyyət bu əndazədə deyildi ki, indi İrandadır. İdareyi-maarifimiz, görəsən, bu məqaləmizdən incimədi ki? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 şaban, 1339 (23 aprel 1921), №6 * * * İanə Təbrizdə nəşr olunan “Minarə” adında erməni ruznaməsinə Qəzvin erməniləri tərəfindən iki yüz əlli tümən ianə göndərilibdir. Təəccüb eləmək lazım gəlir ki, iranlılar bu növ himmətdən uzaqdırlar, zira ki, İranda indiyə qədər nəşr olunan İran ruznamələrinin əksəri bir böyük mənbədən ya böyük əşxasdan pullar alıb o mənbəni və o əşxasın mürəvvici-əfkarı olublar, yəni onların əfkarına xidmət ediblər. Çox az ittifaq düşüb ki, ruznamələr ümumun rəğbətinə təkyə eləyib, məhz millətə və genə də millətə qulluq edələr. Millət də bu mətləbi yaxşı düşünüb və yaxşı bilir ki, İran ruznamənəvisləri öz başlarını saxlamaqda aciz deyillər. Qızdırmalı “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1921, №6 * * * Təzə dəyirman Eşitdiyimizə görə, bu tezlikdə çörəyin qiyməti xeyli ucuzlanacaq və bu ucuzluğa səbəb jandarmeriyanın maşın dəyirmanı olacaq ki, on yeddi il təmir olunmaqdadır. Bu dəyirman bir neçə gündən sonra işə düşəcək və hər gün yeddi min xərvar buğda üyüdəcək. Hələ də dəyirmandan səvayı elektrik matoru da otuz doqquz ildir təmir olunmaqdadır ki, bu günlərdə işə düşəcək və Təbrizin cəmi məhəlləeyrinə və hətta kasıbların da evlərinə işıq verəcək. Özü çox müftə, su qiymətinə. Hərçənd kasıb-küsüb jandarmaların haqqından kəsib həmin dəyirmana və matora çox pullar sərf elədilər, amma çörək ucuzlananda, bunun əvəzi çıxar inşallah, genə də inşallah və maşallah, genə də maşallah. Qızdırmalı “Molla Nəsrəddin”, 23 aprel 1921, №6 * * * Üç çərək Biz aşağıda qol çəkən mülk sahibləri eşitmişdik bələdiyyə qərardadına binaən, yıxılan divarları təmir edən vaxt lazımdır üç çərək dalı çəkilmək. Biz bunu belə başa düşdük ki, divarı küçəyə tərəf lazımdır üç çərək dalı çəkmək. Amma indi başlayıblar müqəssir tutmağa ki, biz güçələri genəltmək əvəzinə daha da daraltdıq. Bu barədə biz özümüzdə bir günah bilmirik, çünki biri budur ki, biz həqiqət təzə divarı üç çərək dalı çəkmişik, amma küçəyə tərəf dalı çəkməmişik. Nə eybi var, o da daladır, bu da daladır. O baxır ki, üzünü hansı tərəfə tutasan. O ki qaldı, küçə daralır, bunun da o qədər eybi yoxdur, çünki adam istəsə keçməyə üzünü bir az yan tutar, dar küçədən də keçər. Sırtıq “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1921, №6 * * * Tüstü Yer üzündə ikicə şəhərdə hamamların tulanbarında peyin yandırırlar: bir Naxçıvanda, bir də Təbrizdə. Yer üzündə cəmi hamamlar ya neft ilə qızır, ya odun ilə. Hətta dılğır Marağada, Xoyda və qeyri şəhərlərdə də hamam odun ilə qızır. Və yer üzündə bir şəhər yoxdur ki, onun tüstüsü qonşuya əziyyət eləsin. Yer üzündə bir millət qalmayıb ki, peyini çəki ilə satın alıb əkin yerlərinə tökməsin. Bircə Təbrizdə peyin müftədir; çünki Təbriz vilayətində əkin olmasa, Allah-taala yox yerdən bizə çörək verər. Və çün peyin müftədir, o səbəbdən də hamamçılar oduna pul vermirlər; çünki pul versələr, hamam sahibləri o qədər dövlət qazana bilməzlər ki, indi qazanırlar. Millətə təfavüt eləmir, əgər mənim əcəlim tamam deyil, hamam tüstüsü ki, məni indidən öldürməz. Onunçün tək bircə nəfərin də fikrinə gəlmir ki, dünyada yaşamaq ibarət deyil ondan ki, səhər dükana gedib axşam abi-güştü yeyib yatasan. Sən ki, hamamın qoxumuş peyninin, üfunətli tüstüsünün içində yaşayacaqsan, dəxi niyə özgə millətləri bəyənmirsən ki, onlar hamamlarının tüstüsü ilə qonşuları boğmurlar?! Hər yan tüstüdür; məclislərdə və evlərdə duxaniyyat və məşrubat tüstüsü, küçələrdə hamam tüstüsü, mənəviyyatda mövhumat tüstüsü, ruhda və qəlbdə kəsafət tüstüsü!.. Xülasə, millət tüstü içində boğulmaqdadır! Və boğula-boğula nicata müntəzirdir. – Kimdən? – Hər bir vicdan sahibindən, hər bir həqiqi vətən dostundan, hər bir bəni-növi-bəşərə rəhmi gələnlərdən. Millət boğulur, tüstülər milləti hər tərəfdən əhatə eləyib. Əgər dadü fəryada tez yetişməsəz, mümkündür ki, millətdən bir əsər dəxi qalmaya. Tələsmək lazımdır. Hərdəmxəyal “Molla Nəsrəddin”, 28 şaban 1339 (7 may 1921), №7 * * * Əfradi-saleh Hər kəsdən soruşuram ki, “axır, bizim ədliyyəmiz nə səbəbə münhəll oldu?”, mənə cavab verir ki, “təzə ədliyyə əfradi-salehdən təşkil tapacaq”. “Bəs, belə məlum olur ki, təzə əfraddan təşkil tapaçaq?”. Deyir: “Bəli”. Deyirəm: “Xub, belə məlum olur ki, köhnə əfrad əfradi-saleh cümləsindən deyilmişlər?” Deyir: “Bəli”. “Çox əcəb, indi başlayaq başdan: məsələn, götürək təzə vəzarəti-ədliyyə əzasını. Bunlar ki, təzə deyil, köhnədirlər, azından dörd vəziri-ədliyyə görüblər. Əgər məqsəd köhnələri götürüb, təzələri meydana gətirməkdir, elədə, bəs, bu nə işdir?”. Deyir: “Bilmirəm”. Deyirəm: “Xub, gələk Təbrizə: ağayani-flan ki, təzə deyillər, köhnədirlər?”. Deyir: “Bəli”. Deyirəm: “Xub, Təbriz ədliyyəsini ki, haman köhnə ağaların vasitəsilə təşkil etmək fikrindədirlər”. Deyir: “Bəli”. Deyirəm: “Xub, söz yox ki, ağayani-flan əfradi-salehdəndirlər”. Deyir: “Bəli, bəli, əlbəttə, xub”. İndi görək axır təzə nədir, köhnə nədir? Görək köhnələr imiş əfradi-saleh, ya təzələr olacaq əfradi-saleh? Əgər köhnələr əfradi-salehdən idilər, dəxi ədliyyənin inhilalına nə bəhanə var idi? Əgər əfradi-saleh məhz təzələrə deyirlər, bəs, ağayani-flan və ağayani-flan ki, çox-çox köhnədirlər? Mən bu sözləri danışanda mənə deyirlər ki, “dəlisən”. Danışmayanda ciyərim az qalır içərimdə od tutub yansın. Doğrudan, bəlkə mən dəliyəm? Amma öz aramızdır, burada yaxşı fürsət düşmüşdü bir neçə ləğəbləri lüğətdə tapıb məna eləyəm; Allah baisin evini yıxsın, bizim balaca uşaq bir dəfə asqırdı, istədim gözləyəm, ta səbir keçsin, mətbəədən adam gəldi ki, tez ol durma, məqalələri gəndər düzsünlər; yoxsa, Xorasandan təzə təqvim gəlib, məşədilər bu saat qurdalayıb bir təzə tətil çıxardacaqlar, ruznamən bir gün dalı düşəçək. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 28 şaban, 1339 (7 may 1921), №7 * * * Ax, Nikolay! Mən buna çox təəccüb eləyirəm ki, iranlıların bəzisi Nikolayı pisləyirlər ki, guya Nikolay müstəbid bir padşah imiş. Bu giley-güzarı azad millətlər eləməyə haqları var: əlbəttə, Nikolay azadlığın düşməni idi. Amma bir bunu lazımdır demək ki, aya hər sözü insafnan danışmaq lazımdır, ya başı çuvaldan. Əgər insafnan duraq danışmağa, vallah-billah, biz iranlıların Nikolayı pisləməyə heç haqqımız yoxdur; çünki adam adama deyər: “Öz alnında tiri görmürsən, xalqın alnında qılı görürsən!”. Ax, Nikolay! And olsun Allaha, mən Nikolayı qəlbimin dərin yerindən arzu edirəm. İndi soruşan gərək niyə və nə səbəbə arzu edirəm? İzn versən, bu saat səbəbini bir-bir qoyaram qabağına. Burada uç səbəb var: Qulluqi-şərafətməabıva ərz olsun ki, Nikolayın səltənət dövrəsinin lap istibdad vaxtlarında yenə Rusiya millətinin o qədər hörməti və ixtiyarı var idi ki, Allah o hörmət və ixtiyarın heç olmasa yarısını biz iranlılara yanılıb qismət eləsə, papağımızı min dəfə göyə atarıq. Canım sənə desin, Nikolay əsrində hələ Rusiyaya məşrutə verilməmiş zamanda, rusların cəmi mülki idarələri millət vəkillərinin əlində idi ki, rusca həmin vəzi-idarənin adı Zemstvodur; məsələn, kəndlərin maarif işləri, şəfaiyyə işləri, maliyyat işləri, yol işləri, (necə ki biz qazı-qazı deyirik. Fə-vayidi-amə bəd nəzər! Yum gözlərini) – bəli, bu işlər millət vəkilləri tərəfindən idarə olunurdu. Bu bir (amma barmağını yum, yadından çıxmasın). İkincisi budur ki, şəhərlərdə Nikolayın istibdad zamanında cəmi bələdiyyə idarələri millət vəkillərinin ixtiyarında idi. Bu iki (yum barmağını). Qaldı üçüncüsü, bunu ərz eləyim, söhbəti qurtarım (yoxsa uzun olsa, yazıqsan, yuxun qaçar). Üçüncü də budur ki, Nikolayın əsrində, hələ məşrutədən də qabaq ədliyyə hakimlərinin cələsələrində üç nəfər nizami hakimlərin müqabilində millətin müxtəlif təbəqələrindən intixab olunmuş on iki nəfər millət vəkilləri nə yolda rəy versə idilər, rəsmi hakimlər həmin vəkillərin rəylərinə müvafiq işə əncam və fitva verməyə məcbur idilər. Amma qorxuram başa düşməyəsən, çün görürəm əsnəyirsən. Ax, Nikolay! Gör bəxtin necə yatıb ki, səni iranlılar da müstəbid hesab eləyirlər. * * * Amma öz aramızdır, Nikolayın bir böyük eybi var idi: eybi də bu idi ki, Rasputin adında bir lotunu oturtmuşdu öz yanında, səhər qayğanaq, axşam sədr düyüsundən plov və qəlyan (hələ bəlkə tiryək də). Cüvəllağı Rasputin korazehin padşahı elə təsxir eləmişdi ki, bir övqat Rusiya məmləkətinin padşahını Rasputin bilirdilər (amma Rusiyanın da evini Rasputin yıxdı). Bu barədə istəyirdim bir söz danışam, amma vallah qorxuram. Billah qorxuram, qardaş! Zora salma, qorxuram! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 şaban, 1339 (7 may 1921), №7 * * * Məşrubat Dünən bir nəfərdən eşitdim ki, erməni şərabçıları rəməzan ayına biqərar müntəzirdirlər. Səbəbini soruşdum, cavab verdi ki: – Rəməzan gecələri arağın və çaxırın müştərisi çoxalır. Mən təəccüb elədim və rəfiqim and içdi ki, müsəlmanlar orucluq gecələri qeyri vaxtlardan artıq şərab içirlər. Bu belə. * * * Şəriətimiz məşrubatı haram buyurub, amma and olsun Allaha ki, müsəlmanlar qeyri millətlərdən də artıq içib keflənmək dərdinə mübtəladırlar. Belə olan surətdə biz, demək şəriətə də baxmırıq. Bu da belə. Məşrubatı Rusiya hökuməti iki dəfə qədəğən elədi: bir dəfə Kerenski zamanında, bir dəfə də kommunistlər qədəğən elədilər. İndi bu saat Rusiyada bir nəfər içib keflənə, ya dükanda, evdə içki saxlaya, səxt mücazata düçar olacaq. Amma islam şəriətinə qail olan Təbrizdə əğləb müsəlmana rast gəlirsən,– onu kefli görürsən. Bu da belə. * * * Bizdə dəxi utanmaq qabiliyyəti qalmayıb. Adam adama deyər: “Əgər Allahdan utanmırsan, barı bəndədən utan!”. Əgər şəriətdən utanmırsan, barı xaçpərəstlərdən həya elə! Əgər xaçpərəstlərdən utanmırsan, barı bütpərəstlərdən utan! Yoxsa sən gündüzlər oruc tutub, gecələr pulunu çaxır satanlara xərcləyəcəksən, yoxsa adını müsəlman və insan qoya-qoya əziz vaxtını və bədənini araq və çaxır zəhərlərilə zay edəcəksən, o vədə sən həm Allah yanında məsulsan, həm əhlü əyalın yanında xəcilsən, həm insaniyyət aləmində yerin alçaq məqamlarda qərar tutacaq. Bu da belə. Qaldı hökumətimiz. Bilmirəm, səbəb nədir ki, hər ayda və hər gün hökumət tərəfindən gah flan şey qədəğən olunur, gah flan iş mən olunur, gah flan iqdamata ya flan tiçarətə icazə verilmir. Niyə bəs indiyə kimi bircə dəfə də olmayıb və görsənməyib ki, müsəlman hökuməti tərəfindən islamda haram buyrulan və cəmi millətlər içində qədəğən olunan məşrubat istemalı kimi ərzəl bir işə rəsmi qədəğənçilik sadir ola? Məşrubatı qədəğən eləməyə nə bir çətinlik? Meyxanaları mən etməyə nə bir mane? Kimdir hökumətin əlini tutan ki, qələmi götürə və imzalaya ki, min bəd küçə və bazarda, evdə və məclislərdə məşrubat içənə və məşrubat satana və məşrubat saxlayana bu qədər cərimə və bu qədər həbs qərar veriləcək. Bu nə bir çətin məsələdir? Kimdir buna mane olan və mümkündürmü ki, belə bir müqəddəs qərardadı bu gündən sabaha qoymaq? Belə məlum ki, bizim alnımızda yazılmayıb ki, yer üzündə biz də varlığımızı bildirək. Yəqin ki, yazılmayıb. Mozalan “Molla Nəsrəddin”, 28 şaban, 1339 (7 may 1921), №7 * * * Bəla Bu Təbriz-Culfa dəmir yolu da başımıza bəla oldu!.. Doğrudan deyirmişlər ki, Nikolayın bizə çox əziyyətləri yetişib, biri də bu dəmir yoludu. Mağıl keçən vaxtlar dəvə karvanları düzülürdü yola, ticarət malını yükləyirdik dəvələrə, bir həftə-on günə Təbrizdən sağsəlamət gedib yetişirdi Culfaya. Bəli, dəmir yol çəkdilər ki, tərəddüd guya asan olsun və sürətli olsun; guya ki, bizi atlı qovalayır, guya ki, bu dəmir yol ilə bizim cavanlar gedib Almaniya, Amerika darülfünunlarında dərs oxuyacaqlar. İndi gəl, bu da sənə dəmir yol! İşə düşəndə ilan kimi burulur və öküz kimi anqırır; dəvələri və kəndlərdə arvadları qorxudur, işə düşməyib yatanda bir para bikar adamlar başlayırlar hökuməti və tacirləri məzəmmət eləməyə ki, bax gör bu iranlıların himmətinə! Nikolay on iki milyon pul sərf etdi və bunlara dəmir yol qoydu getdi, amma bu təşəxxüsdə hökumət və bu qədər dövlətmənd tüccar bir balaca dəmir yolu abad saxlamağa acizdirlər. Mən ölüm, bir gör nə danışırlar? Qardaş, aciz niyə oluruq? Əvvələn, biz hamıdan ağıllıyıq və hamıdan qoçağıq. Qoçaqlığımızın biri budur ki, görürsən gürcu camaatı öz cibindən pul çıxardıb, Kaxet dəmir yolunu qayırdı, amma biz işi elə gətirdik ki, dəmir yol bizə müftə qaldı. İkinci də budur ki, özgələrin dəmir yolu nahaq yerə gecəni də, gündüzü də işləyir və bir aləm neft yandırır, bir aləm əmələni və qulluqçuları məəttəl eləyib, bunlara bir aləm pul paylayır, amma biz baxıb görürük ki, dəmir yol bizə lazım olanda on altı tümənlik odun alırıq yandırırıq və qoşunlarımızı mindirib bir yana yola salırıq; yainki bir yerə mal göndəririk. Amma elə ki, bizə qoşun göndərmək və mal göndərmək lazım olmadı, – onda dəxi yolun işdə olmağının nə lüzumu? Onda da yolu qoyuruq yatır, əmələləri də göndəririk kənd-kəsəyə. Doğrudur, bir para ağzıgöyçəklər deyirlər ki, yol işdə olmayanda başlayır dağılmağa, çöl əhli tökülür dəmir-dümürünü söküb aparır. Cəhənnəmə aparır, gora aparır! Sağ olsun dəvələrimiz! Yoxsa mən əlimnən götürüb ayda üç min tümən verim ki, yol işləsin? Cəhənnəmə işləsin, gor da yanıca! Sağ olsun ulaq-qatır karvanımız! İşində ol! Mozalan “Molla Nəsrəddin”, 6 rəməzan, 1339 (15 may 1921), №8 * * * Dövlətli xanımlar Şəhərimizdə bir dövlətli xanım var. Bayram qabağı xanım bir xəyallandı darül-tərbiyədəki övrət-uşağa paltar tikdirsin ki, Allah da xanımdan razı olsun; amma təqvimə baxdırdı gördü ki, saat xoş deyil. Sonra bir belə fikrə düşdü ki, Qafqaz mühacirlərinin hərəsinə bayram axşamı bir qədər xərclik paylasın. Yenə təqvimə baxdı gördü ki, yazılıb “nə şayəd”. Axırda dedi: xub, neçə-neçə ali imarətim var ki, bir-birinin içindədir, bu imarətlərin birini Allah rizası üçün vəqf elərəm idareyimaarifə (inşallah) ki, orada yetim uşaqlar üçün bir böyük mədrəsə qərar verilsin. Yenə təqvimə baxdı gördü ki, ağayi-Hacı Nəcmüd-dövlə fərmayiş edir ki, bayram axşamı həna qoymaqdan savayı heç bir işə iqdam eləmək rəva deyil. Labud nə naçar qalıb, xanım həzrətləri məşğul oldu paxlavaları bişirməyə və bizə də göndərmişdi; Allah sizə də qismət eləsin. Amma paxlavaları yedim yatdım, yuxuda gördüm ki, bir neçə il bundan əqdəm Təbrizdə cəmiyyəti-xeyriyyə üçün bir mötəbər və xeyli dövlətmənd haçı cənabları, bilmirəm dəli-divanə imiş nə imiş, ya məcburiyyət üz vermiş imiş, – xülasə, mərhum alicənab cəmiyyəti-xeyriyyəyə öz ali imarətlərinin birini yalandan ehsan eləmiş imiş. Xülasə, nə başıvı ağrıdım, bir gün.. . Hərdəmxəyal “Molla Nəsrəddin” 6 rəməzan, 1339 (15 may 1921), №8 * * * Təbiət Qırx beş ildir rəməzanı həmin şəkildə görürəm ki, hali-hazırda vardır: görürəm ki, tamam əhali səhərdən, axşama yarım [saat] qalanadək yuxudadır; tiçarət bağlı, darülfənn və darültərbiyələr qapalı, qiraətxanalar boş, idarələr məəttəl, tərəddüd yox.. . Elə ki, iftara yarım saat qaldı, mömünlər ayılıb gözlərini silirlər və bir qədər oğul-uşaqla bədrəftarlıq və qapıya gələn saillərə kəmhövsələlik göstərəndən sonra, yeyib-içmək əsbabını fərahəm gətirməyə məşğuldurlar. Axşam ki oldu, qarınlar ki doydu, çamaat tökülür küçə və bazara və dəxi sübhə təki yatmağa macal tapmır: qonaqlıq, qumar, eyşü işrət, kef, sazanda və nəvazəndə və qisim-qisim lotuluqlar: mütrüb, fahişə, bəzi-bəzi bazlıqlar!.. Budur, mahi-mübarək rəməzan! Budur, Allaha ibadət! Sözüm orasındadır ki, bu qırx beş ilin müddətində rəməzan işlərimiz bir zərrəcə də təğyir tapmayıb və dünyada həmin əhval, təbiətə müxalif bir əhvaldır. Zira ki, dünya yaranandan bugünədək heç bir saniyə keçməyib ki, dünyada bir dəyişiklik olmasın. Dünyada bir şey yoxdur ki, bir dəqiqə və bir saniyənin ərzində baqi qalsın. Lakin müvəqqəti zindəganlığın bir müvəqqəti fövtü var ki, arteriyalarda qan müncəmid olur və nəfəs kəsilir, necə ki su donanda suyun dirilik həşəratı candan düşür. Buna bizim türk dilində “ölüm” deyirlər. Bir əhval ki, qırx beş ilin müddətində müncəmid olub təğyir tapmaya, – o əhvalın zindəganlıq mikrobları da nəfəsdən düşmüş olacaqlar. Bunun adı ölümdür. İntihası bir ölüm var ki, orada yas qurub ağlarlar, bir ölüm də var ki, çamaat iştibah edib yas əvəzinə doluşar küçələrə və axşamdansəhərəcən dəli və divanə kimi zurna-qaval çalar. Mənə qalırsa, ağlamağa bəhanə dəxi də artıqdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 rəməzan, 1339 (15 may 1921), №8 * * * Molla Nəsrəddin Bu günlərdə bir böyük əngələ düşdüm. Bacım Pəricahan hamilə idi, yəni doğacaq idi. Bacım, əri ilə Danabaş kəndində olurdu, mən də İrəvanda olurdum. Bacımın bir körpə də uşağı var idi ki, bu da bir neçə ay idi naxoş idi. Bir gün bacımın ərindən bir məktub aldım; yazılmışdı ki, Pəricahanın uşağı oldu. Mən lap çaşdım; çünki bir tərəfdən xəyalım bacımın doğmağına getdi, bir tərəfdən də elə xəyalıma gəldi ki, bəlkə biçarə naxoş uşaq ölübdür (naxoş uşağın adı Movlamverdi idi). Bütün günü kağızı dəli kimi o mirzəyə göstərdim, bu mollaya göstərdim; biri oxuyur deyir ki, bacın doğmuş olacaq; biri deyir ki, azarlı uşaq ölmüş olacaq. Labüd qaldım ki, tel vurub işin həqiqətini öyrənəm; Allah rast saldı ki, teleqraf rusca yazılmışdı; yoxsa ərəb hürufatı ilə mətləb açılmayacaq idi. Cavab gəldi ki, bacımın bir uşağı oldu. Amma Allah rast saldı ki, teleqraf rus dilində gəldi. Yoxsa bizim ərəb hürufatı ilə gəlsə idi, bilməyəcəkdik ki, uşaq olub, ya ölüb. Mığmığa “Yeni yol”, 28 sentyabr 1922, №2 * * * Çarə lazım! Millətimiz savadsızdır. Çarə lazım! Dünyada dəxi qeyri bir vəhşi xəyalıma gətirə bilmirəm ki, bizim kimi, vəhşi olsun. Çarə lazım! Yazımız yox, oxumağımız yox, mətbuatımız yox. Çarə lazım! Və ətrafımızı sağdan və soldan bürüyən cəmi millətlərin mədəniyyəti bizi mürur ilə basıb, sıxıb xırdalatmaqdadır. * * * Ən qabaq biz gərək bu həqiqətləri təsdiq edək və inanaq, əgər inansaq bu özü yenə bir işdir. Gərək biz buna qayil olaq ki, biz maarifcə heç bir şeyin sahibi deyilik: gərək inanaq ki, bizlərdə savadın, maarifin şöhrəti və hörməti yoxdur. Avstriyanın, Almaniyanın, Firəngistanın, İngiltərənin bir qəsəbəsində olan kitabların sayınca cəmi İran məmləkətində kitab yoxdur. Saydığım məmləkətlərin tək bircə qəsəbəsində dərs oxuyan minlərcə şagirdlərin miqdarınca bizim Azərbaycanda əli qələm tutan müsəlman qardaş tapılmaz. Nədir bunun səbəbi? Səbəb budur ki, bizlərdə savad mod deyil. Mədrəsə və kitaba şövq və həvəs yoxdur. Millət bilmərrə özündən əl çəkib. Və bunun da yenə səbəbləri var. Bə hər hal çarə lazım. * * * Bəs, nə etməli? Lazımdır yamsılamaq. Lazımdır təqlid etmək o millətlərə ki, maarif və mədəniyyətcə bizdən çox qabağa keçiblər. Lazımdır onlar əxz etdikləri maarif və mədəniyyət yollarını tutub getmək, lazımdır onları qana-qana təqlid etmək, çün bundan savayı bizim üçün qeyri bir çıxacaq, qeyri bir nicat yolu nəzərə gəlmir. Biz onsuz da məişətin cürbəcür əmrlərində onlara möhtacız. Gündə yediyimiz çörəyin və içdiyimiz suyun xasiyyətini onların məharətli professorlarından öyrənirik. Vətənimizdə hürufat karxanası və karxana qurmaq istəsək onların elminə qayil olacayıq. Əzizlərimizin əksini kağıza götürəndə yenə onların hünərinə və məharətinə pəh-pəh söyləyirik. Yazmaq və oxumaq səliqəsinə gəldikdə heç təəccüb yeri yoxdur ki, axtarıb görək onlar nə tövr yazırlar və oxuyurlar. Aşkardır ki, dünyanın bu tərəfindən o tərəfinə hava ilə danışanlar və göydə quş kimi uçanlar yazıb oxumaq fənnində gərək bir qüsur qoymamış olalar. İşləri bu halda gördükdə bizim iki eşşəyin arpasını bölmüyənlərimiz bilmirəm hələ nə danışırlar. Sözün müxtəsəri: iki şeyin biridir. Ya mədəni millətlərin məqamına özümüzü yetirmək niyyətindən bilmərrə əl çəkək, ya onlar əxz etdiyi maarif və təməddün vəsilələrindən onlardan təlim alaq. Məlumdur ki, haman ən birincisi yazıb-oxumaq dəsgahıdır. Tərəqqi və təməddünün yolu birdir. Əgər özgə yolları tutub getsək, həmi nahaq zəhmətlərə düşəcəyik, həmi bir şeyin sahibi olmayacayıq. “Yeni yol”, 28 sentyabr 1922, №2 * * * Teatr işlərimiz Divara yapışılar teatr elanlarına baxanda elə nəzərə gəlir ki, Bakı şəhərində guya heç müsəlman camaatı yoxdur. Söz yox, biz bunu bilirik və eşitmişik ki, yay fəsli bir para maarif müəssisələri tətil edərlər ki, ibarət olsun mədrəsələrdən və teatrolardan, amma əcaba, əgər qeyri millətlər üçün yay-qış yoxdur? Əvvəla, necə olub yay səhnələri ki, orada qonşu millətlər kimi biz də teatr nümayişləri verə bilərik və saniyən biz qonşularımızdan nə dərəcədə nazik və lətifik ki, onlar istiyə-soyuğa baxmayıb, bir gün, bir gecə olmur ki, camaatı teatr kimi bir nemətdən məhrum qoysunlar. Hanı bizim teatr müdirlərimiz? Haradadırlar camaatın istəkli rejissor və artistləri? Necə olublar Abbas [Mirzə] Şərifovumuz, Mirzağa Əliyevlərimiz, Sarağblılarımız, Hacağa Abbasov və Sidqilərimiz? Niyə bunlar teatr məclislərimizi zinətləndirməkdən, yığıncaqlarımızı qızışdırmaqdan və gözəl nümayişlər ilə camaatımızı feyzyab etməkdən uzaq durublar? Burada biz bir şeyə darıxırıq: qulağımıza çatan danışıqlardan belə anlaşılır ki, teatr işlərimizin idarəsinin əsası pozğun bir haldadır, belə ki, cəmi artistlərimiz yoldaşları ilə bərabər teatr baş idarəsindən lazımi himayə görməyib, xeyli məyusdular. Bə hər hal teatr işlərinə mənsub olanlar bilməlidirlər ki, Bakı kimi bir müsəlman şəhərində teatr işlərimizin belə bir fəna surətdə olmağa baisləri üçün bir ağır töhmət qazanacaqdır. “Yeni yol”, 28 sentyabr 1922, №2 * * * Cəfəngiyat təmizlik Bakı şəhəri keçən il indikindən də təmiz idi. Bildir küçələrdə zir-zibil qarışmışdı it-pişik ölçüsünə, divarların dibi elə biabır idi ki, evə qayıdıb gələndə gərək ayaqlarına qüsl eliyəydin. Bu halda bildir vəba azarı düşdü. Elə ki, azar başladı şiddət eləməyə, mən elə xəyal elədim ki, indi daha şəhəri təmizləyəcəklər, amma bunun əvəzində bir də gördüm ki, haman nəcisli küçələrin zibillərinin üstə bu məzmunda bir yazı yazıb yapışdırıblar: “Çistota vraq zarazı”, yəni təmizlik azarın düşmənidir. Hər kəs gəlib oxuyurdu, keçirdi. Doğrudan da bu yazının çox xeyri oldu; çünki vəba azarı başladı azalmağa və axırda da lap qurtardı. Bir fikirləş, gör bu yazının hikməti nə dərəcədəydi ki, küçələr üfunətli ola-ola, yenə azar rədd oldu getdi və bir də daha zir-zibilləri yığışdırmaq lazım olmadı. Və indi də haman səbəbdəndi ki, bildirki zir-zibilə hələ əl vurulmayıb və heç lazım da deyil; çünki bir də vəbadan zaddan gəlsə, (yenə taun da gələ bilər), bir parça kağızdı, yazıb yapışdırarıq divarlara, azar-bezar öz-özünə qaçıb gedər. Onun üçün indi küçələrdən keçəndə adamın başı çatdıyır, adamın ürəyi qalxır. Cəfəng “Yeni yol”, 28 oktyabr 1922, №6 * * * Möhkəm iplər İyirmi ildən artıqdır ki, biz Azərbaycan türkləri mədəniyyət bağının yolunu tapıb, bu yolun piyadaları olmuşuq. Mədəniyyət bağının çiçəklərinin kefləndirici ətirləri, canverici havası, bulaqlarının təmiz və sərin sularının şorultusu, bülbüllərinin gözəl oxumaları bizləri çəkir, yürüdür, amma biz yürüyə bilmirik; o gözəl bağa tez yetişib, faydalanmağa və rahat olmağa ürəyimiz nə qədər tələsiyirsə, addımlarımızı tez-tez ata bilmirik. Nə qədər yıxılırıq, qalxırıq, atılırıq-düşürük və irəliləyiriksə, yenə görürük ki, yolun ondan bir payını ölçə bilməmişik, görürük ki, bağ hələ çox uzaqdadır. Doğrudan da bu iyirmi ilin içərisində biz nələr yapmadıq? Cəmiyyətlər düzəltdik, məktəblər açdıq, çapxanalar alıb işlətdik, kitablar çıxardıq, şairlər yetirdik, qəzetlər, jurnallar verdik, mərəkələr (mitinq) qurduq, nitqlər söylədik, idarələri və məktəbləri milliləşdirdik.. . Milləti mədəniyyət bağına yaxınlaşdıran addımların hamısını atdıq və yenə atmaqdayıq.. . Amma çəkdiyimiz bu qədər zəhmətlər və xərclər ilə ölçdüyümüz yolu və irəlilədiyimiz yeri tutuşduranda görürük ki, zəhmət və xərc yüzdür, atdığımız addımlar bir ya ikidən artıq deyil. Biz görürük ki, bizdə çırpınmaq, dartınmaq və hərəkət var, amma işdə bərəkət yoxdur. İrəliləmək işinin belə olmağı səbəbsiz deyil; bunun böyük səbəbi var; o səbəb budur ki, bizim ayaqlarımız iki möhkəm iplərə bağlanıb; biz ayaqlarımızı irəliyə atdıqca, o iplər geriyə çəkir. İplərin birisi ərəb əlifbasıdır ki, öz çətinliyi və dilimizə yaramazlığı ilə oxuyub yazmağı öyrənmək istəyənlərin saylarını artırmağa mane olur. O birisi də yuxarıda saydığımız nitqlər və yazıların hamısının türk dilində (Azərbaycan dilində) olmayıb ərəb, fars və rus dillərində söylənmələridir. Bu iplər çox möhkəm, ağır və sıxıcıdır.. . Bunlar bizi mədəniyyət bağına çatıb, onun şirin və dadlı meyvələri ilə faydalanmağa qoymurlar və qoymayacaqlar.. . Bunları ayaqlarımızdan açıb atmalıyıq, bu yolda var qüvvə ilə çalışmalıyıq.. . Yoxsa o bağın içinə girə bilməyəcəyimiz şübhəsizdir. “Yeni yol” qəzeti, 21 oktyabr 1922, №5 * * * Kürk Məşədi Qulaməli Təbrizdə bir sövdəgər idi. Hər nə rastına gələrdi, alıb satardı. Dükanı bizim qonşuluqdaydı. Dükanında olardı kömür, köhnə paltar, at yəhəri, ulağ palanı, qab-qacaq, köhnə yorğan–döşək və qeyri belə–belə şeylər. Bir gün bazardan keçirdim, gördüm Məşədi Qulaməlinin dükanının qabağında üç-dörd kəl arabası durub, hamısı doludu kürəknən. Qulaməli də bikef oturub, hesab çortunu qabağına qoyub, fikrə gedib. Mən dayandım və buna salam verdim. Qulaməli istər–istəməz salamımı aldı və dinmədi. Mən çox istəyirdim qonşumun dilxorluğunun səbəbini biləm, onunçün bir az da dayandım və soruşdum; dedim: Məşədi, səni bikef görürəm! Kişi başını qalxızıb, cavab verdi: – Allah öz birliyi xatirinə, bu bədbəxt qardaşımı mənim əlimdən alsın! Dedim: – Kişi, hövsələni ye bədduva eləmə. De görüm neyləyib qardaşın? Dedi: – Daha bundan artıq neyləyəcək? O Allahın lənətinə gəlmişə gör mən nə yazmışam, o mənə nə göndərib? (bu sözləri deyəndə, əlini uzatdı kürək arabalarına). Dedim: – Sən nə yazmışdın? Dedi: – Mən ona yazmışdım, qardaş, indi qış yaxınlaşır, Daş – Qalada yaxşı, ucuz kürklər olur; ucuz ala bilsən, yaxşı mənfəət edərik; nə qədər pulun olsa al, qızırqanma; Hacı Qurbannan da iki yüz tümən göndərdim. Ay molla əmi, indi gör, o məlun nə alıb göndərib: min dörd yüz kürək alıb göndərib. Özü də bilirsən, birini neçəyə alıb? Birini iki qrana alıb. Amma bu saat Təbrizdə bir qrana nə qədər istəsən, mən sənə alım. Zalım oğlu, zalım, yəqin ki, mənim kağızımda “kürk” sözünü, “kürək” oxuyub. Ax, bir aləm mənə ziyan vurdu. Molla Nəsrəddin “Yeni yol”, 18 oktyabr 1922, №6 * * * Cəfəngiyat Mənim bir xərəngə yoldaşım bu gün üç dəfə göz elədi. Birinci dəfə vağzaldan bir tanışımız gəlirdi. Soruşdum – hardan gəlirsən? Dedi: – Gəncədən. Soruşdum – nə var, nə yox? Dedi – sağlığınız. Bir şey yoxdur, amma təzə xəbər budur ki, indi dəxi dəmiryol qulluqçuları rüşvət almırlar. Yoldaşım göz elədi. * * * İkinci dəfə: Nikolayevski küçə ilə bir zınqırovlu madam gedirdi, yanaqları tir-tir titrəyirdi, dodaqlarını elə möhkəm qızartmışdı ki, hinduşka xoruzunun saqqalından qırmızı idi. Yoldaşım göz elədi. * * * Üçüncü dəfə: İstəyirdik qayıdaq evimizə, azfilan idarəsindən bir cavan çıxdı rastımıza, soruşduq – nə var, nə yox? Dedi: – bir şey yoxdur, ancaq idarə qulluqçularının on yeddi ay bu gün–sabaha düşən məvacibləri sabah veriləcək. Yoldaşım göz elədi. Cəfəng “Yeni yol”, 7 oktyabr 1922, №3 * * * Şura O şey ki, qoca Molla Nəsrəddinin qəlbinə və məzasına hər babətdən müvafiqdir – onun adı Şuradır. Şura üsul-idarəsi! Şükür eləyirəm vicdanıma ki, ölmədim və arzu etdiklərimə çatdım. Şura üsul idarəsi, məsləhət və məşvərət üsul hakimiyyəti –budur sitayiş etdiyimiz yol, budur təqlid etdigimiz məslək, budur etiqadımız. Etiqadımız bunadır ki, vətən və məmləkət orada yaşayan əfradının hamısınındır. Pəs, vətənin və məmləkətin idarəsinin təəllüqi həman əfradadır. Bunlardır tək bircə hakimlər, bunlardır ancaq padşahlar və məmləkət bunların məhz bunların məsləhəti və məşvərəti, bunların şurası ilə idarə olunacaq. Pəs, şura, şura budur. Budur mənanın təfsiri.. . Amma.. . * * * Bunu bir müxtəsərcə ərz edim ki, keçən yaz fəsli kənddə idim və məlumdur ki, insan bir ovqat şəhərdən kənar düşəndə bir növ yadırğayır, bir para mənaları zehnindən çıxardır. Ələlxüsus ki. mənim kimi – bir az ki, adam qocalır, bildiyini başlayır mürür ilə itirməyə. Odur ki, şura istilahının mənası zehnimdən bilmərrə çıxıb getmişdi ki, Allah rast saldı, vağzalların birində Bakıdan gələn maşın dayandı və mənə dedilər ki, bu vaqonda Bakıdan şura vəkilləri qayıdıb gəlirlər. Aha, haman saat xəyalıma gəldi ki, ey dili-qafil, gir bunların yanına, həman sözün mənasını bunlardan soruş sana bəyan etsinlər. Bəli, girdim, gördüm-bir neçə əşxas, bir neçəsi kəndli, bir neçəsi şəhərli, bir neçəsi əmələ, oturub-xiyar yeyürlər. – Əssəlamun əleykum, ay əleykəssəlam, Molla Nəsrəddin əmi, buyur əyləş, xiyar tənavül eylə. – Xeyr, nuşi-can olsun, ancaq rica edirəm bircə bunu fərmayeş buyurun görək, deyir siz Bakuya şuraya getmişdiniz. – Bəli, Molla əmi, getmişdik. – Xub, nə var, nə yox? – Nə olacaq, sağlığın. – Xub, orada deyirlər siz şura etdiniz. – Bəli, Molla əmi, şura etdik. – Xub, pəs, orada dəxi nəyə məşğul idiniz? – Molla əmi, ərz olsun ki, orada biz bir neçə gün avtomobilə mindik, gəzdik, sonra da hərəmiz başımıza buxara dərisindən bir tazə pa-paq qoyduq gəldik. Doğrudur, Molla əmi, biz Bakıda şura etdik, ki, aya pəs, biz orada danışılan sözləri niyə anlamadıq. – Bəli, indi başa düşdüm, xudahafiz. – Xudahafiz. * * * Pəs, ey mənim əzizim, həman şuranın mənası budur ki, bir neçə millət vəkili vaqonda oturub öz aralarında şura edirlər ki, aya onlar hara getmişdilər, haradan gəlirlər və nədən ötrü getmişdilər və orada danışılandan nə anlayublar. Vəssalam!.. . Şura, şura – budur, ey mənim əzizim. “Molla Nəsrəddin”, 2 noyabr 1922 №1, 1341, 11 Rəbbül-əvvəl * * * Yaxın Şərq məsələsi Leyfild, 24 oktyabr. Təzə rəisül–vüzəra Bonar–Lou kralın dediyinə müşərrəf olub ona izhar etdi ki, təzə kabinənin təşkilini öhdəsinə götürür. Bu yavuq vaxtda Bonar–Lou öz deklarasını bəyan etməyə hazırlaşmaqdadır. Hərçənd piş əz vəqt deklarasiyanın məzmunundan xəbərdar olan yoxdur; amma hökumətin təzə rəisi Kamal paşanın müzəffəriyyətinin əsbabı barəsində xüsusi məclislərdə öz məhrəmlərinə elə bir nəzəriyyat meydana qoyur ki, bu vaxtadək Yevropanın politikaşünaslarından belə bir işarələr indiyədək olunmayıb. Söhbət İranın türklərə bu müharibədə nə münasibətdə olmağı barəsindədir. Bonar–Lou belə demiş: – Heç kəs İranın Şərq məsələsində oynadığı rolu səhl saymasın (rol dedim, müsəlman artistlərimizin rollarını öyrənməkləri yadıma düşdü). Bəli, doğrudur, bəziləri Mustafa Kamalın az bir müddətdə, az bir qoşunla yunanları qovalamağını Şura hökumətlərinin maddi və mənəvi köməkliklərinə isnad verməyə maildirlər. Amma iranlılardan türklərə yetişən yardım fövqəladə bir miqdarda hesab olunur ki, bəhər hal Şura hökumətləri istəsəydilər də, belə bir köməkliyi qüvvədən felə gətirə bilməzdilər. Bonar–Lounun Şərqdən aldığı məlumata görə, savayı ondan ki, iyul ayının 21-də Tehrandan Anqaraya 91 min tüfəng və 65 min pulemyot göndərilib, Təbrizdən tək bircə Hacı Mircəfər İsfahani Mustafa Kamal paşaya haman ayın 24–də 91 min qızıl lirə göndərib. Hətta belə güman etmək olar ki, qeyri dövlətmənd tacirlər (Hacı Əli ağa Kompani və Hacı Fərəc ağanı da söyləyirlər) Təbrizdən türklərə göndərdikləri neçə–neçə dəvə yükü qızıl pullardan savayı, Mustafa Kamal paşaya İranın şahsevən çetələri elə bir qüvvət verdilər ki, dəxi türklərin qalib gəlmələri çox qabaqlardan təmin olunmuşdu. Məsələn, şahsevənlərin otuz tayfasının hər birisi dörd min beş yüz silahlı, atlı qoşunu Anqaraya göndərmişdi. Və onun üçün də Qaradağda Hacıxocalı və Qocabəylilər qoşunlara paltar təhiyyə etmək məqsədi ilə yay fəsli Arazdan Qarabağ və Qaryagin və Ağcabədi tərəfinə keçib, Minaxorlu kəndlilərinin tuman–köynəklərini də soyundurub aparmışdılar. * * * İdarədən: Həmin bəyanatda izhar olunan nəzəriyyatı biz Təbrizdə gördüklərimizə binaən tamamən təsdiq edirik. Bir gün bir müsəlmanı acanlar çəkə – çəkə aparırdılar nəzmiyyəyə. Soruşdum: – Nədir onun günahı? Dedilər: – Onun cibindən türkcə yazılmış bir kitab çıxıb ki, özü də İstambulda çap olunub. Elə mənim o vədə xəyalıma gəldi ki, təbrizlilərin bir paralarına milli dezinfeksiya lazımdır. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 2 noyabr 1922, №1 * * * Hədər İnqilabdan sonra Azərbaycanda, Türküstanda, Tatarıstanda və Gürcüstan ilə Ermənistanın bəzi şəhərlərində müsəlman kəndlilərinin oxumağı üçün çox-çox qəzet və jurnallar çıxmaqdadır. Bu qəzet və jurnalların cəmini nəzərə alanda və onlara diqqət edəndə, baxıb görürük ki, bu cəridələri çıxardanlar, bu işə xərc və səy qoyanlar bunu heç bilmək istəmirlər ki, aya bu qəzetləri oxuyan var, ya yoxdur. Biz bunu cürətlə və açıq-açığına deyirik ki, o cəridələrin hamısı nahaq yerə yazılıb, çölə buraxılır; çünki onları nə bir kəndli oxuya bilər, nə şəhərli oxuya bilər. Bu işi belə səhl saymaq olmaz: məlumdur ki, ərəb hərflərilə yazılan cəridələri onsuz da oxumaq çətin bir məsələdir. Məlumdur ki, köhnə yazılarımızı oxuyub qanmaq üçün böyük elm və təcrübə lazımdır, amma əcəba savadı az olan kənd camaatına necə mümkündür o cızma-qaraları sövqat göndərmək. Məgər o kağızlar göbələk kimi yerdən göyərirlər? Heyif deyilmi minlərcə əmələ və mürəttiblərin zəhmətləri? Nümunə üçün götürək İrəvanda çıxan “Rəncbər” qəzetinin 6-cı nömrəsini. Nədir bu? Kim bunu oxuya biləcək? İnsafdırmı bir böyük vərəqə kağızı cızma-qaralayıb, adını qəzet qoyub kəndlinin əlinə vermək? Məgər qəzetin müdiri o qədər savadsızdır ki, qəzetin bu qədər qələt-qülətini görmür? Hansı kəndli bu “soğan kərdisindən” bir mətləb çıxarda biləcək? Xülasə, söz birdir və həqiqət birdir. Əgər istəyirsən ki, insanlar kimi yazı yazıb, yazılanı oxuya biləsən, gərək geci-tezi çürük ərəb hərflərindən bilmərrə əl götürəsən. Bundan başqa biz bir yol bilmirik. “Yeni yol”, 4 noyabr 1922, №7 * * * Qanı istilər Naxçıvanda bir dəli Molla Abbas var idi. Uşaqlar başına doluşub hoydu–hoyduya götürəndə Molla Abbas camaata üzünü tutardı və belə deyərdi: – Ay camaat, vallah mən dəli deyiləm, bu uşaqlar məni dəli eləyirlər. İndi də bu çəyirtkə məni lap dəli eləyəcək. Qəribə burasıdır ki, yaz fəsli çəyirtkə əkinləri yeyəndə mən gördüm ki, yeyir. Mən o vədə elə xəyal eləyirdim ki, Bakıda da elə bilirlər ki, çəyirtkə əkinləri yeyir. Amma gəldim Bakıya, gördüm ki, hər kəs küçədə bir–birinə rast gəlir, gözaydınlığı verir ki, çəyirtkə təşkilatı çəyirtkəni qırdı. Hətta məlum oldu ki, neçə–neçə adamlar hökumət xəzinəsindən çox–çox ənam alıblar. Öz–özümə fikir elədim ki, xub, bu ki bir yaxşı şeydir, get sən də min maşına, Yevlax vağzalında bir stəkan çay iç, min avtomobilə, get yavuq kəndlərin birində bir az qatıq–qaymaq ye, qayıt gəl Bakıya və adını qoy çəyirtkəni qırıb qurtaran. Bunu oxuyandan sonra getdim çəyirtkə ümuratının baş idarəsinə və dedim ki, o çəyirtkə milyardlarından mənə də veriniz. Dedilər: – Nə səbəbə? Dedim: – O səbəbə ki, mən çəyirtkə qırmışam. Məni dəli hesab eləyib qovladılar küçəyə. Sonra öz-özümə deyirdim ki, ay balam, kim bilir, bəlkə elə doğrudan bunlar çəyirtkəni doğrudan da qırıblar (amma bilirdim ki, qırmayıblar ha!). Bəli, bu da belə keçdi – mən də getdim işimə. Aha, bir gün “Baki[nski] raboçi” qəzetini açdım gördüm ki, yazılıb: “camaatın hər nə qədər ki, əkinləri var idi, yüzdə altmış hissəsini çəyirtkə yeyib puça çıxardıb”. Bunu oxuyandan sonra yenə dedim bəlkə yalan yazır; çünki o qədər milyardlar ki, xərc qoyulub, ola bilməz ki, çəyirtkə cürət eləyə, bir də əkinləri yeyə. Yenə bu söhbəti yadımdan çıxartdım. Amma indi işin həqiqəti yavaş–yavaş çıxır üzə. İndi də Mirzəbekyans gedib mahalları gəzəndən sonra haman “Baki[nski] raboçi”nin 238-ci nömrəsində belə yazır: “Kəndlilər yalvarırlar ki, Allah xatirinə o çəyirtkə məmurlarına zəhmət verib bura göndərməyin; biz özümüz onlarsız çəyirtkənin öhdəsindən gələrik”. İndi işlər lap dolaşıb bir–birinə. Bir tərəfdən hökumət çəyirtkə işinə hədsiz pullar buraxıb, indi, bəs, bu pullar necə olsun? Puldan da, vallah, keçmək olmaz. Bu çəyirtkə pulları da elə şirin olur ki, keçən il bir neçə xainlər elə yekə dürmək tutdular ki, pullar qaldı boğazlarında. Onları lazım gəldi göndərmək Bakı həbsxanasının müalicəxanasına. Elə indi bu saat ağalar orada gündə konyak içirlər (And olsun Allaha yalan demirəm). Bəli, bir tərəfdən bu zəhrimar pullar, bir tərəfdən də yenə dişləri şirəyə batan “köhnə çəyirtkəçi” haman qəzetin 248–ci nömrəsində yazır ki, bəli, maşallah çəyirtkə işlərini yenə tapşırdılar torpaq komissarlığının qanı soyuq heyətinə. İnşallah, Allah bədnəzərdən saxlasa, çəyirtkəni həqiqət birdən qırıb qurtararlar. Əgər qırmasalar da, heç eybi yoxdu; axırda lap təngə gəlib yenə işləri pırtdaşdırandan sonra deyəcəklər: – Bizim onsuz da rəiyyət yolunda o qədər zəhmətimiz var ki, işləməkdən təngə-zara gəlmişik. Çəyirtgəni verək başqa idarəyə. Doğrudan da yazıq çəyirtgənin halına. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 9 noyabr 1922, №2 * * * Rəndə Bəli, qızlarımızın da oxumağı getdi işinə. Bir ildən artıqdır ki, mahalları gəzirdim (yəni bir işim də yox idi, ancaq veyillənirdim). Mahallarda çox şeylər gördüm və bunu da gördüm ki, qızlarımız dəxi oxumurlar. Bunun səbəbini mən çox qurdaladım və hərə bir cür bəyan etdi: bir paralarından bunu eşitdim ki, qızların oxumamaqlarının səbəbi budur ki, inqilabdan bu yana məktəblərdə heç oğlan uşaqlarını da oxudan yoxdur. Bir neçələri də qızların oxumamaqlarına belə səbəb qoyurdular ki, onsuz da dərs kitabları və təlim şeyləri tapılmır; tapılanda da oğlan uşaqlarına heç çatmır ki, hələ qız uşağına da çatsın. Oğlanları da qoyub qızlara paylasalar, oğlanlar yumruqlayıb qızların əlindən alacaqlar. Bir paraları bu məsələni belə meydana qoyurdular ki, axır vaxt mahallarda dərs oxumaq bilmərrə moddan düşüb; çünki məktəb otaqlarının hər bir şeyi sazdır, ancaq divarları yoxdur. * * * Amma indi duanın bərəkətindən dəxi işlər özgə cürdür. İndi, deyirlər, müəllimlər mahallara dağılıb, oğlan və qızlara dərs və tərbiyə verməkdədirlər. Vallah, billah, ay qardaş, niyə inanmırsan? And olsun yeri–göyü yaradana, and olsun bizləri torpaqdan yaradıb adama oxşadana... O ki, qız tərbiyəsini deyirsən, Azərbaycanda tək bircə kənd yoxdu ki, orada qızların oxumağı yada düşsün. Oğlan uşağına gəldikdə Təzəpir məhləsi yadıma düşdü. Ərbəin günləri bizə bir firəng qonağı gəlmişdi. Axşam vaxtı çıxdıq müsəlman məhləsinə gəzməyə. Küçələrdə uşaq əlindən gəzmək olmurdu. Bunların biri bir damın üstünə çıxıb şeypur çalırdı. Küçələrdə yeddi–səkkiz yaşında uşaqlar dəstələr tutub yalandan şaxsey gedirdilər. Şeypurun nərəsi uşaqları dəxi ilhama gətirib, qızışdırırdı (çoxu da keçəl idi). Küçə ilə keçməyə yol tapmadıq. Firəng qonağım dedi: – Bağışlayınız, sizin millət hələ rəndələnməyib. Dedim : – Ay mənim əziz qonağım, sən rəndə deyirsən, mən hələ deyirəm ki, heç düyün – müyünü də alınmayıb; heç kobuddanmayıbdı da. “Ərbəin” dedim, təziyə yada düşdü. Bəlkə də elə həqiqətdə məhərrəmül–həram ayında müsəlman küçələrində qopan vəlvəleyi–səqfi–asimani görən həqiqi qəlblər həqiqi təziyə ilə dolu olmalıdır. Kim bilir?.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 noyabr 1922, №2 * * * Ağ çörək və kərə yağ Al gəldi, Mozalan qardaş, sən ac fəhlə sözü danışırsan, amma qulaq ver gör mən nə deyirəm: “Baki[nski] raboçi” qəzeti yazır ki, bir gün ağaların biri mədənlərə gedəcək imiş ki, fəhlələrə nəsihət eləsin. Xülasə, camaat cəm olur, gözləyir, gözləyir, gözləyir, gözləyir, ağa gəlmir. Axırda fəhlələr başlayırlar əsnəməyə və istəyirlər dağılalar. Birdən telefon zəng çalır: – Hı, kimsən? – Hə, mənəm, fəhlələrin vaiziyəm. Amma bu gün gələ bilmədim, çünki aftomobilim yoxdur, vağon ilə də gələ bilmənəm; çünki vağonda istirahət edə bilmənəm. Amma aftomobildə gələndə yanıma ağ çörək, kərə, rediska və konyak qoyuram ki, yolda zakuska eləyim. * * * Bəli, dağıldılar ki, sabah yığışsınlar. Amma qorxuram inanmayasan. Sabahısı günü də ağa gəlib çıxmadı; çünki aftomobil yenə gəlməmişdi. Balaxana vağonlarına da minməli deyil, çünki orada qara camaat içində yeyib–içmək olmur; acmac doluşub, adamın ağzına baxırlar. Al gəldi, Mozalan yoldaş, sən qara çörəkdən dəm vurursan, amma sənə deyirəm ki, mən aftomobil minəndə yanıma ağ çörək, kərə, rediska və konyak qoyuram ki, yolda zakuska eləyim. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 19 noyabr 1922, №3 * * * İnqilab lazım “Dostumuz Məmmədəlini əbəs yerə özümüzdən kəmiltifat edib İrandan qovduq. Nə oldu nəticəsi: bir dılğır parlaman. Bunan bir şey olmayacaq, yenə inqilab lazım”. O vədə mən xam idim. O vədə qanuni–əsasi nədən ibarət imiş: bundan ibarət imiş ki, şəriətmədarlar millət vəkillərinin içində tərzi əvvəlki məkanını tutsunlar. Bu olmadı. Belə qanuni–əsasının üstə cızıq çəkməli. İranı gəzdim və gördüyümü gördüm, bildiyimi bildim. Yada salıram məhərrəmül–həram busatlarını, yada salıram rəməzanəl–mübarək calalını, yada salıram şahənşahlar tacgüzarlığını, nəzərə gətirirəm cəhalətdən törəyən qisim–qisim vəhşilik və bədbəxtlikləri və yenə deyirəm: bu olmadı, inqilab lazım. Zülmət çox dərindir. Qaranlıq nəhayət qalındır. Burada çox-çox tüfəng lazım. Bilmirəm barıt atəşimi, bilmirəm maarif topumu, bilmirəm mədəniyyət təkamülü, ya dinamit inqilabı, ya bəlkə ikisi də lazım, – bəhərhal inqilab lazım. Və bu mətləbin bizə artıq dəfə–təsərrüfi var. Zira ki, bütün Şərqin qara buludları bizim də müsəlmanların mədəniyyət və maarif göyünün qabağını tutur, bura da oranın parçası mənziləsindədir. Pəs hər iki babətdən biz səbirsizlik ilə İran inqilabına müntəzir olaq, gərək və bu hal nə qədər ki, davam edir, ümidvar ola bilməyəcəyik ki, tez bir vaxtda fikirlər işıqlana, mövhumat dağıla və biçarə millət üz qoya nicat yolunu axtarıb tapmağa. Söhbətimi qurtarıram və İranda qoyub gəldiyim cəmi azadixah və şuratələb yoldaşlarımı və dostlarımı yada salıb, onlara səmimi qəlbdən salamımı təqdim edirəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 19 noyabr 1922, №3 * * * Yer yoxdur Mən ölüm diqqətnən oxu Tiflis–Bakı dəmir yolu əlahiddə və müstəqil bir hökumətdir. Bu hökumət heç kəsə tabe deyil: nə Gürcüstana, nə Azərbaycana, nə İrəvana və nə də Moskvaya. Həmin bu hökumət bir neçə əlahiddə ştatlardan təşkil tapıb; necə ki, məsələn, Amerika cümhuriyyəti. Bu balaca ştatlar ibarətdirlər ayrı–ayrı poyezdlərdən: poçtavoy poyezd, skori poyezd, tavarni poyezd, neft poyezdi, qoşun poyezdi, təmirat poyezdi, ekspres, azarlı poyezdi və qeyriləri. Hər bir ştat özlüyündə bir müstəqil hökumətdir. Bu hökumətlərin baş vəziri “naçalnik poyezda” və qeyri vəzirlərin adı kanduktorlardır. Bu hökumətlərin də heç biri o birisinə tabe deyil. Bu müttəfiq dəmir yol hökumətinin torpağının məsafəsi Tiflisdən Bakıya kimi 726 verst və eni 352 sacındır. Bu torpağın heç bir özgə hökumətə təəllüqü yoxdur, savayı Tiflis–Bakı müttəfiq dəmir yol hökumətlərindən. Həmin müttəfiq dəmir yol hökumətinin nüfuzu ancaq on mindən iyirmi minə kimidir ki, ibarət olsun Tiflisdən Bakıya gələn miniklərdən. Demək hökumətin təbəələri məhz bunlardır. Maşınlar Tiflisdən Bakıya tərəf çıxan vaxt yol uzunu kiçik və böyük stansiyalarda baş vəzirdən teleqraf göndərilir ki, bu üzdə də yer yoxdur; yəni heç kəsə bilet satılmasın. Yəni dəmir yol müttəfiq cümhuriyyəti, məlumdur öz miniklərindən savayı digər bir hökumət təbəələri ilə əlaqədə olmaq istəmir (çünki aralarında bir müəyyən müahidə yoxdur). Bəli stansiyalarda, yəni, məsələn, Gəncədə, Yevlaxda, Kürdəmirdə, Hacıqabulda, xülasə, stansiyaların hər birində ki, belə teleqraf alındı, dəxi maşın gözləyən camaata bilet satılmır; çünki Tiflisdən teleqraf çıxıb ki, yer yoxdur. Doğrudur, gahdan bir belə olur ki, üsyançı və nadinclər tərəfindən danışıq başlanır ki, baba, bu nə sözdü, iki gündür gözləyirik, necə yanı yer yoxdur? Nə səbəbə? Tiflisdə yerlərin hamısını tuturlar; nə səbəbə Ağstafada ya Gəncədə ya Yevlaxda ayrı vaqon qoşmurlar? Müxtəsər, belə–belə mərdüməzar sözlər hərçənd eşidilir, amma bir nəticə bağışlamır. Elə ki poyezd gəlib dayanır, üsyançılar şeylərini dallarına alıb qaçırlar maşının yanına (biletləri kassanın dal qapısından xəlvətcə və baha qiymətlə alıblar). Poyezdən bir cavan oğlan atılıb düşür səkiyə və deyir: – Yer yoxdur. Hərçənd hər stansiyada maşından düşən, minən də olur; yəni məlum olur ki, boş yer gərək olsun. Amma naçalnik vaqonun qapısını açarla bağlayıb, yenə də deyir: – Yer yoxdur. Nə stansiya naçalniki bu işə qarışır, nə haman stansiyanın ispalkomu, nə milis naçalniki; heç kəsin ixtiyarı yoxdur maşının içinə girə və yerlərin olmağını və ya olmamağını təhqiq eləyə. O səbəbə ki, dəmir yol müttəfiq cümhuriyyəti bir müstəqil hökumətdir ki, beynəlmiləl rüşvətxorların “liğası” tərəfindən təsdiq olunubdur. Yer yoxdur. Yer yoxdur o səbəbə ki, vaqonlar Tiflisdən dolu gəlirlər. Kimdir Tiflis minikləri? Ticarət spekulyantları, millət spekulyantları. Biri Batumdan gəlir, biri İtaliyadan gəlir, biri Kitaydan gəlir, biri cəhənnəmdən gəlir (hamısının cibləri dolu). Amma Gəncə azarlısına yer yoxdur, Yevlax kəndlisinə yer yoxdur, Ağcaqabul mütəəlliminə yer yoxdur. Buradan bir haşiyə çıxaq. Bildir Bakıda bir idarənin qapısının üstünə qızıl suyu ilə bir yekə lövhə yapışdırmışdılar. Yazılmışdı: “İdarələri milliləşdirən komitə”. Mən bunu oxuyanda çox təəssüf elədim; yəni yazığım gəldi. Yazığım gəldi idarələrdə xidmətdə bulunan minlərcə türk dilini bilməyən millətlərə. Bir gün bu milliləşdirən üzvlərin birinə rast gəldim və dedim: – Mən ölüm çox tünd getməyək. Yazığınız gəlsin iş başında olan türk dilini bilməyənlərə. Aşnam dedi: – Ay molla, deyəsən, gülürsən? Dedim: – Sən öləsən, gülmürəm. Hə, sözüm yadımdan çıxdı. Dəmir yol müttəfiq cümhuriyyətindən danışıram (hələ onun buna nə dəxli var?). Hə, yer yoxdur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 noyabr 1922, №4 * * * Ar olsun! Ar olsun belə ümmətə! Bakı qazısı axund Əbdürrəhim Hadizadə həzrətləri noyabrın 21- də ruznamələrin birində üzünü Bakı camaatına tutub nəhayət təsirli bir moizə elədi və çün ağanın sözləri çox yanıqlı və mətləbi çox əhəmiyyətli idi, mümkün olan şey deyildi ki, belə bir moizə təsirsiz, nəticəsiz qala. Amma çox təəssüf ola ki, camaatımız axır illərdən bəri o qədər lazım olmayan söhbətlərə və nəsihətlərə fikir verib ki, dəxi qazı, alim və fazillərin sözləri bilmərrə qulaqlarına girmir. Və indi də belə oldu. Qazı cənabları noyabrın 21-də Bakı camaatına olmayan sözlər dedi. Məsələn, ey vicdansızlar, niyə oturubsunuz, niyə hərəniz əlinizə bir ağac alıb gedib müqəddəs ziyarətgahlarınızı düşmənin əlindən almırsınız və orada canınızı fəda etmirsiniz? Bir nəzər salınız Məkkəyə, Mədinəyə, Nəcəfə, Kərbəlaya və Kazimeynə ki, düşmənin nəhs ayaqları altında qalmışdır... Vaveyla! Vaveyla!!! Nitq o dərəcədə yanıqlı idi, söz o dərəcədə ötkün idi ki, mən yəqin etmişdim ki, Bakı camaatı məhərrəmlik günləri küçələri gəzən şaxsey dəstələrini götürüb hücum çəkəcək Ərəbistana ki, ziyarətgahları kafirlərin əlindən geri alsın. Amma, heyif belə olmadı. Ar olsun camaata: indiyə kimi bir nəfər Allah bəndəsi, bir nəfər mömün, bir nəfər axirət əhli çıxmadı ki, qazı cənablarının səsinə səs versin. Ar olsun! * * * Yenə Allah bərəkət versin üləmamıza; yenə şükür olsun fazillərimizə. Belə ki, bu dekabr ayının ikisində Bakı fazillərində axund Hacı Molla Məhəmmədnəbi cənabları Kərbəla səfəri təhiyyəsini görüb, ayağına bir cüt lapçin geyib, əmmaməsinin altından bir ağ dəsmal bağlayıb dalına beş-altı nəfər behişt övrəti salıb düşmüşdü Bakının küçələrinə. Müsəlman məhlələrinə səs düşmüşdü ki, ağa ziyarətə gedir. Həzrətin mübarək əllərini öpməyə növbət yox idi. Cəmi millətlər buraya tamaşaya cəm olmuşdular. * * * Ar olsun belə camaata. Əgər nəuzübillah, Hacı Molla Məhəmmədnəbi həzrətləri olmasaydı, qazı ağanın səsinə səs verən olmayacaq idi. Yenə bərəkət özümüzünkülərə; yenə bərəkət alim və fazillərə. * * * Zarafat kənarda qalsın, amma bu olmadı. Əgər bu qədər mərəkələrdən sonra, əgər bu qədər tarixi dəyişikliklərdən sonra yenə qazıların moizəsinə möhtac olacaq imişik – yazıq bizim halımıza! Biz elə güman edirdik ki, bu qədər vəlvələ və zəlzələlərdən sonra camaatımız axırda üz qoyacaq dərsə və sənətə və dəxi bikar qalmayacaq ki, ölülərin mübarək sümüklərini torbaya doldurub mübarək Ərəbistana daşımağı özünə peşə etsin. Amma belə deyil imiş; indi qazılarımız yenə yuxarı başa çıxmalı oldular. Heyif bu qədər çəkilən zəhmətlərə. Və bilə–bilə bir neçə dəfə də qazı Əbdürrəhim ağaların dini dəvətlərini kağıza yazdırıb qara camaatımız üçün bir intibahnamə qərar versək, onda duanın bərəkətindən küçələrimiz məhərrəmlik günləri keçəl–küçəllərlə dolan kimi, qeyri günlərdə də Hacı Molla Məhəmmədnəbinin zəvvar çavuş dəstələri ilə dolu olacaqdır. Yazıq bizim günümüzə! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 dekabr 1922, №6 * * * Ziyarət Ali İqtisad Şurasının 23 noyabr 1922 sənə tarixli qərardadı ilə ziyarətə gedən müsəlmanlara ixtiyar verilmişdir ki, özləri ilə bərabər üç yüz manat gümüş pul aparsınlar. (Qəzetlərdən) Zəvvar – Əssəlamün əleyküm! Şura – Ay əleykəs-səlam, ağa, buyur, əyləş. Ağa nə fərmayiş? Zəvvər – Xeyr, xeyr, qalibi-ərz bir şey yoxdur. Ancaq ağanın məhəbbəti qoymur rahat yatam; xəyalıma qoymuşam gedəm Kərbəlaya, ağanı ziyarət edəm. Şura – Bəli, bəli, çox gözəl. Allah-taala səni salamat və ziyarətini qəbul eləsin. Bəs bizim üçün nə qulluq? Zəvvar – Bəli, ağa, xahiş edirəm icazə verəsiniz bir qədər xərclik yanımızca götürək, özü də qızıldan, gümüşdən olsun; yoxsa bu kağız pulları götürsək, gərək Culfadan pak islam torpaqlarına keçən kimi bu murdar pulları yuyaq. Qızıl-gümüş yumaq eyib yetirmir; amma kağız pulları yumaq mümkün olmur. Şura – Bəli, bəli, əlbəttə, icazə verirlər; əlbəttə, verirlər. Bu nə sözdür? Niyə də verilməsin? Belə bir mübarək yola, belə bir müqəddəs müsafirətə necə ki, müsaidə göstərilməsin? Allah ziyarətinizi qəbul etsin. Zəvvar – Allah sizə də Kərbəla qismət eləsin. – Amin, iltimasi-dua. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 dekabr 1922, №7 * * * Gözəl yerlər Bakının mahalında gözəl bir kənd var; adı Xızıdır. Bu kəndin də ətrafında on beş gözəl kənd var, adları bunlardır: Zibər – 60 ev, Upa – 40 ev, Gərmiyən – 60 ev, Çarqışlaq – 50 ev, Qululu – 60 ev, Şəlgəh – 40 ev, Biləsən – 35 ev, Dəllər – 35 ev, Şıxlar – 35 ev, Zarat – 80 ev, Kəş – 60 ev, Qarabulaq – 35 ev, Pənbə – 35 ev, Xil – 70 ev. Bu on beş kəndin birində də məktəb yoxdur. * * * İndi ki, bu on beş kəndin ki, bircə dənə məktəbi yoxdur, bəs, nəyi var? Qulaq ver ərz edim : Bu on beş kəndin dörd nəfər mollası var: biri Molla Qivam, biri Molla Qiyam, biri Molla Hüseyn, biri də Molla Əbdüləli. Bu dörd nəfər molla bu on beş kəndi icarəyə götürüblər: Molla Qiyam Zibərdə moizə edəndə, Molla Əbdüləli Pənbədə mərsiyə oxuyur, Molla Hüseyn Çarqışlaqda mərsiyə oxuyanda Molla Qivam Gərmiyənda moizə eləyir və bu dörd nəfər molla iyirmi dörd il bu on dörd kəndi gəzib dolanalar, bircə dəfə də kəndlilərə, məktəb və dərs sözünü ağızlarına alıb danışmazlar. Və bu on beş kəndin camaatı bilmir başına nə çarə qılsın: bir tərəfdən mollalar yapışıb yaxasından deyirlər: “ver”, bir tərəfdən Lahıc seyidləri gündə bir dəfə atlarını çapırlar ki, “ver”. Molla deyir: – Verməsən səni behiştə qoymayacağam gedəsən. Seyid deyir: – Verməsən bir dua edəcəyəm cəddim sənə qənim olsun. Kəndli də verir; çünki çarəsizdir. Bu da ki, məktəbsizlikdəndir. * * * Mətləbi qurtarıram, amma bir neçə söz də qaldı; o da budur ki, dünyada həqiqət birdir və o həqiqət budur ki, bu saydığımız on beş kənddə gərək biz dörd nəfər mollanın əvəzində heç olmasa dörd nəfər müəllim görə idik və bir surətdə ki, bu on beş kəndi biz buraxmışıq dörd nəfər ağ əmmaməli əcdaha, 34 nəfər göy əmmaməli Lahıc zəlilərinin ixtiyarına, biz gərək boynumuza alaq ki, öhdəmizdə olan vəzifənin yüzdə birini ancaq görmüşük, amma doxsan doqquzu hələ qalır. Və bunu da unutmayaq ki, nə qədər Molla Qiyam, Molla Qivam, Molla Hüseyn və Molla Əbdüləli bir tərəfdən və Lahıc seyidləri, o biri tərəfdən avam kəndlilərə behiştin qəbzini paylamaqdadırlar, haman qədər də biz təəccübdə qalacağıq ki, aya bu mahalın maarif idarəsi nə fikirdədir və nəyə məşğuldur? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 dekabr 1922, №7 * * * Əl quyuları Qırx ildən artıqdır ki, Bakının neft mədənlərində böyük neft buruqlarından savayı çoxluca əl quyuları da işdə idilər. Həmin bu əl quyularının sahibləri kasıb kəndlilərdir ki, quyulardan nefti vedrə ilə çəkib çıxartmaq ilə özlərinə çörək yolu tapmışlar. Bu quyubazlıq axır vaxtlarda elə tərəqqi eləmişdi ki, ildə bunlardan otuz milyon putdan qırx milyona kimi neft çıxarılıb satılırdı. Keçmiş əsrdə hökumət əl quyuçularına mümkün olan müsaidə və köməyini əsirgəmirdi və niyə də əsirgəyəydi? Məgər kənd füqərasının çörək pulu qazanmağının bir kəsə zərəri ola bilər?! Axırıncı inqilabdan sonra əl quyuları bilmərrə nəzərdən düşdülər, ta ki keçən il mayın 21-də ancaq izn verildi ki, neft quyuları işə düşsünlər, amma bu şərt ilə ki, o quyulardan çıxan neft tamamən neft idarəsinə qiymət olunub təhvil verilsin. Amma söhbət burasındadır ki, may ayında əl quyularından çıxıb təhvilə verilən neft pulunu Azneft idarəsi oktyabr ayında verdi. Söz yox, belə olanda quyu sahibləri zəhmətə düşüb ziyan çəkəcəklər, çünki quyudan neft çəkməyin, əlbəttə, özünə görə xərcləri var ki, gərək vaxtı-vaxtında verilə. Amma hələ bu səhvdir. Şubanıda, Balaxanıda, Binəqədidə çox-çox əl quyuları var ki, hələ bunlara indiyə kimi izn verilmir işə düşsünlər. Nədir bunun səbəbi? Hökumətə bu əl quyuları heç lazım deyil, amma sahibləri də vaxtında bu quyulara hədsiz xərclər qoyublar. Bəs, bunun mənası nədir? “Yeni yol”, 30 dekabr 1922, №15 * * * Neft fəhlələri İndi məndən birisi soruşa ki, neft çıxardan fəhlələrin bir parası evdə qalır, bir parası kalafalarda qalır, bir parası heç kalafa da tapmır ki, orada yatsın, bəs, onlar harada qalırlar? – onda mən gərək cavab verəm ki, kalafa tapmayan fəhlələr də yəqin ki, yerlə göy arasında qalırlar. Mən bilirəm ki, mən belə sözü ağzıma alıb danışsam, deyəcəklər ki, dəli olub. Amma indi Bakı şurasının dekabrın 23-də vaqe olan iclasında yoldaş Hüseynov deyirmiş: – Neft fəhlələrinin bir parası kalafa da tapmır ki, orada qalsın; bunlar yəqin ki, yerlə göyün arasında qalırlar. Sözüm orada deyil. Sözüm oradadır ki, həmin bugünkü iclasda neft fəhlələrinin mənzilləri barəsində bir böyük mərəkə düşüb. Bugünkü bəyanatdan məlum olub ki, neft fəhlələrinin çoxunun heç evi yoxdu ki, orada qalsın; hələ bu məsələ indi müzakirəyə qoyulur. Yenə yaxşıdır yada düşdü ki, neft fəhlələrinə lazımdır ev, vermək ki, çöldə, soyuqda yatıb çərləməsinlər. Və bunu ki babətdə lazımdır eləmək: Birinci babət budur ki, neft kimi böyük bir dəstgahın canlı matorlarını gərək səliqəli saxlayaq ki, dəstgahımız işdən düşməsin. İkinci babət də bir sadəcə sözdür: heç olmasa zəhmətkeşlərə yazığımız gəlsin. Mən ki, belə qanıram: dəli deyirsən – de, ağıllı deyirsən – de. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 31 dekabr 1922, №8 * * * Padvod O gündən ki, qulağıma çatdı ki, hökumət rüşvət almağı tükətmək yolunda çox tədbirlər tökübdür, o gündən ki, eşitmişəm ki, hökumət bundan sonra rüşvət alanlara həddindən də artıq tənbeh elətdirəcək, – o gündən mənim beynimə bir söz düşüb: haman söz “padvod” sözüdür. * * * “Padvod” – rusca arabaya deyirlər. Öz-özlüyündə söz elə pis söz deyil, hələ bəlkə lazımlı bir şeydir. Arabaya adam həmi minə bilər, həmi araba ilə yük daşıya bilər. Amma bizim kənd camaatının içində padvod çox heybətli bir şeydir, çox xatalı bir əhvaldır, böyük bir bədbəxtçilikdir. Və indi bu saat bizim Azərbaycanda balaca uşaqları hər gecə anaları xortdandan qorxudan kimi, ki, “ay aman, padvod istəyirlər”. Biz oturmuşuq Bakı şəhərində, qulağımız da dincdir; çünki bilmirik padvod nədir. Padvod ibarətdir ondan ki, bu saat Azərbaycan kəndlərində heç bir araba sahibi, at sahibi, öküz və kəl sahibi arxayın deyillər ki, onların arabası, ya atı, heyvanı bu gün onların əlindən çıxmayacaq. – Həsənqulu, arabanı qoş! – Hara qoşum? – Gedəcək vağzala. – Qulamalı, atını yəhərlə gətir! – Hara? – Gedəcək filan şəhərə, ya filan kəndə. * * * Kimdir, bu podvodu istəyənlər? Əgər bir müəyyən məmur, ya müəyyən idarə olsa, heç eybi yoxdur; çünki gah bir belə xidmətlər rəiyyət tərəfindən hökumət üçün təbiidir. Amma hansı məmurun sözünə kəndli hörmət göstərsin? Kimin haqqı var padvod istəməyə? Hər bir kəsin! Məsələn, padvodu bir gün ispalkom istəyir, bir gün milis naçalniki istəyir, bir gün voyenkom istəyir, bir gün palitbüro istəyir, bir gün zemkom istəyir, bir gün ərzaq komissarı istəyir və bunlardan savayı və yadıma düşməyənlərdən savayı nə qədər ki, mahalda milislər var, bunların hər biri bir yanda – yolda, qəsəbədə və kənddə araba, ya at görsə, ixtiyarı var həmin arabanı, ya atı sahibinin əlindən alsın və padvod adilə kefi istədiyi yerə aparsın. Burada kənd camaatının yaxasını qurtaran rüşvətdir: rüşvət ki, verdi, – o dəxi padvoddan azaddır; vermədi – atından, arabasından əl çəkəsidir. Bəs, bu rüşvəti də ki, indi hökumət götürmək istəyir, onda, bəs, biçarə araba və at sahibləri padvodun qabağını nə ilə kəsəcəklər? Allah bilsin! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1923, №9 * * * Düzəldi Dəli şeytan deyir götür qələmi, yaz bütün dünyavü-aləm xəbərdar olsun ki, müsəlmanların işi dəxi düzəldi qoydu getdi. Mən belə yazsam, söz yox hər bir kəs ki, mənə küçədə rast gəldi, deyəcək, ay dəli bu nə sözdü yazmısan? Onda mən cavab verəcəyəm: əmi oğlu, mən bir-bir deyim, sən də barmağını yum, gör düzəldi, ya yox? O, deyəcək – de. Mən də sayacağam. Götür bizim müsəlman aləminin məşriqini – Batumu. Ax, necə tərəqqi: iranlıların bircə dənə əncüməni-xeyriyyəsi var, o da qapandı. Qaldı bircə lotuxanalar və piyanxanalar. Bu məşriq. Gedək məğribə. Aşqabadda az-maz teatrdan, mədrəsədən istəyirdi baş tutsun. Onlar da ola bilər ki, getsin işinə. Çünki qazı Seyid Həsən ağa aşkar fərmayiş ediblər ki, maarifə üz qoyan müsəlman qızları fahişəxanaya üz qoyan kimidir. Bu məğrib. Götürək şimalı. Vladiqafqazda müsəlman qardaşlar nəyə məşğuldurlar? Burada axund Mirzə Hüseyn ağanın bərəkətindən camaatın özgə bir peşəsi yoxdur, savayı axirət axtarmaqdan. Axirət də nə ilə ələ gələ bilər? Allah-taala yolunda ibadət və riyazət ilə; məhərrəmül-həram günləri baş yarmaq ilə; Zülcənah və Haris bəzəyib küçələri dolandırmaq və əcnəbiləri öz üstümüzə güldürmək ilə; ibadəti oyunbazlığa oxşatmaq ilə. O dərəcədə ki, imam özü də narazı olsun; o dərəcədə ki, Haris sağ olsa idi və Vladiqafqazda bu il Haris şəbihi gətirən Məşədi Bəhrəm ağanın Haris rolunu ifa etməyi[ni] görsə idi, yəqin ki, bu cənabdan üzrxahlıq istərdi. Və çox şükür olsun ki, axund Mirzə Hüseyn ağa Vladiqafqazda var imiş; yoxsa olmasa idi, bütün cavanlar camaatımızı lap yoldan-izdən çıxardacaq idilər. Belə ki, axır vaxtda teatrın haram olmağını axund cənabları lap aşkar və uca səslə məsciddə moizə əsnasında “Bəharülənvar” kitabı ilə camaata sübut etdi. Bu da şimal. Qaldı sənin cənubun və mərkəzin; yəni göbəyin. Əliəkbər ağaya (adə, bu məlun hələ ölmür ha!) Qaldı mərkəz. Mərkəzdən də götürək, məsələn, Quba vilayətini. Əgər desəm indi, yəni bu iyirminci əsrdə, yenə Quba vilayətində şiəlik və sünnülük mübahisələri davam etməkdədir, necə ki, məsələn bu saat Bakının çox məhlələrində bir para dini əncümənlər, dini mübahisə-moizələr davam etməkdədir, vallah inanmayacaqsan. Amma inan, qardaş inan. Niyə inanmırsan? Məgər Darvin kimi alim yalan deyirmiş ki, bir para insanlar... yəni mənim sözüm vəhşi heyvanlar barəsindədir. Necə götürək meymunu... (Mabədi, bədsəbir gəlməsə, olacaq). Dəli “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1923, №9 * * * Qulağımız qızışıb Bizim qulağımız qızışıb, onçun çox şeyləri görmürük, amma kənardan baxan çox təəccüb eləyir və çox da gülür. Mən bizim yazıları deyirəm. Əvvəl götürək dükanlarda və idarələrdə küçə qapısının başından asılan lövhələri. Pəh-pəh pəh!... zalım oğlu, nə gözəl yazıb! Hərflərin bir cərgəsi qızıl suyu ilə, bir sətri gümüş suyu ilə, bir sətri bir xəttlə, o biri hərfləri bir ayrı xəttlə – pəh-pəh, nə gözəl yazı, .... Amma... , vallah oxunmur, bilmirəm nə yazılıb. Başdan bir hərf yazılıb, “cim”ə də oxşayır, “çim”ə də, “hey”ə də. Alt və üst doludu nöqtələr ilə, ilan-çayan və qeyri lazım olmayan “zer”, “zəbər” və “puş” ilə. Sonra – “çim”in quyruğu, gedib lövhənin lap axırında burulur qalxıb yuxarı, oradan da qayıdıb sətirlərin arasında yox olub. Həmin “cim” ilanın qarnına genə qızıl suyu ilə yazılmış bir ayrı ilan dolaşıb, bunun da başı “qaf” hərfinə oxşayır. Genə altda bir neçə lazım olmayan qarışqa şəkli, soxulcan şəkli, kərtənkələ şəkli, lazım olmayan nöqtələr, çalmalar, “püş”lər, “şə”lər və “zer”lər, üst də həmçinin. Pəh-pəh-pəh, zalım oğlu gör nə göyçək yazıb, .... . amma vallah, billah oxunmur. * * * Söhbət burasındadır ki, qulaqlarımız çox bərk qızışıb. Axır-dürüst fikir edəndə bu dükan sahibi əlbət bu lövhəni ondan ötəri buradan asıb ki, camaat bilsin ki, bu dükan kimin dükanıdır və nə dükanıdır. Amma, gör bu biçarənin qulağı necə qızışıb ki, heç fikrinə də gətirmir, ya nəqqaşa desin – a balam, bunu belə yaz ki, oxuya bilsinlər, ya da ki, lövhəni bir yolluq yeni türk əlifbası xəttilə yazdırsın. Çünki qulağı bərk qızışıb. Kitablarımız da lövhələr kimidir. Mən indi burada bir gülməli söz istəyirəm deyəm: mən deyirəm ki, nə qədər dünyada ərəb hərfilə kitab yazılıb, onların heç biri indiyə kimi oxunmayıb. Mən səndən soruşuram və mərd-mərdana de görüm – sən hansı bir müsəlman kitabını oxuyub axıra kimi çıxmısan? Vallah, billah heç birini. Bizim kitablar qəşənglikdən ötəri yazılırlar, nəinki oxumaqdan ötəri. Bizlər kitabı şöhrətdən ötəri alırıq, nəinki oxumaqdan ötəri. Sən “Gülüstan”ı oxumusan? Vallah yalan deyirsən. Mən Firdovsini oxumuşam? – yox, vallah yalan deyirəm. Sən Füzulini oxumusan? – yox. Hafizi yox – və gərək bunu biz yəqin edək ki, əl ilə yazılmış və daşda çap olunmuş kitabların heç biri müsəlman aləmində başa kimi oxunmayıblar (və çox yaxşı da olub ki, oxunmayıblar). O ki qaldı, qurşun hərflərilə çap olunan kitablarımıza – onları da istəmişik hıqqına-hıqqına oxuyaq, amma yorulub yarı yolda tullamışıq. Odur ki, maşallah, savadsızlıqda dünyanın birinci mərcini udmuşuq. Amma duymuruq, çünki qulağımız qızışıb. Vızvıza “Yeni yol”, 13 – 20 yanvar 1923, №2 – 3 * * * İki xəbər Biri budur ki, kəndlilərdən ötrü türk dilində çıxmaqda olan “Əkinçi” qəzeti dayandı. Biri budur ki, hökumət türk teatrının hökumət tərəfindən verilməkdə olan məxaricini o qədər azaldıblar ki, o teatrın davam gətirməyinə ümid qalmır. Bu iki xəbərin ikisi də səhihdir. * * * – Xub, heç dəxli var? Ay balam, Mozalan, ay yoldaş Dəli, bu nə işdir, bəlkə səhvdir, böhtandır? – Xeyr, Molla əmi, başın üçün həqiqətin lap özüdür. – Xub, ay balam, indi bari bunun səbəbini deyiniz görüm səbəb nə olub ki, indiki əsrdə kəndli mətbuatı qabağa getmək əvəzinə, tək bircə dənə olan kənd qəzeti dayansın və teatrımız təzə-təzə rövnəq tapdığı halda, birdən-birə qapansın. Yoldaşlarım Mozalanı torpaq baş idarəsinə və Dəlini teatr baş idarəsinə göndərdim ki, bu nə işdir türk maarifinin başına gəlir? Hər ikisi bir müxtəsərcə cavab gətirdi ki, pul çatmır. Heç dəxli var?... * * * Oxucuların qulluğuna ərz olsun ki, keçmişdə hər nə olub, keçib gedib. Amma indi pul işləri təzə bir səliqəyə düşmək istəyir. Bundan ötrü də təzə bir büdcet, yəni məsarif heyəti təyin olunub ki, idarələrin məxaric məsələlərini səliqəyə salsın. Çün bu da bizə məlumdur ki, bu vaxtadək xəzinə pulları israf yerə xərc olunub və heç bir yerdə xərcləri qənaət eləmək və mümkün olan qədərdə gödəltmək məsələsi ortalığa gəlməyib. Budur ki, təzə büdcet heyəti məcburdur o yerdə ki, lazım gördü, bihudə xərclərin üstünə qələm çəksin. Demək, haman bihudə xərclərin biri “Əkinçi” ruznaməsi idi ki, onu bilmərrə yox elədilər. Qaldı Hökumət Türk Teatrı. Bu da heç əslində olmasa, heç kəsin halına təfavüt eləməz. * * * Təvəqqe olunur bizdən inciməyəsiniz. Çünki doğrudur, çox yerlərə və çox idarələrə milyard-milyard pullar xərclənib və yenə xərclənəcək; amma “Əkinçi” ruznaməsinə pul çatmadı. Bunlar hamısı gözəgörünməz Allahın məsləhətidir. Biz aciz bəndələr bundan baş aça bilmənik. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 yanvar 1923, №10 * * * Şikayət Nuxa camaatı tərəfindən idarəmizə belə bir şikayət gəlib: Ay Molla Nəsrəddin əmi, sən bir insaf əhlisən, biz Nuxa camaatı, yəni Şəki camaatı, maarif və məktəb üzünə həsrət qalmışıq, səbəb? Səbəbi budur ki, bizim şəhərimizdə bir yerli famil var, – bilmirəm toxumunmu cinsliyindəndir, ya yerinmi qüvvətliyindəndir, – hər tərəfə qol-budaq atıb, o qədər də bar gətirib ki, xudavəndi-aləmin mərhəməti sayəsində bütün şəhəri tutub. Sonra keçək müəllimlərə: yenə hər bir müəllimdən soruşsan familyan nədir? – Həmin famili deyəcək. İndi də gələk şagirdlərə: vallahı, billahı yenə and olsun sənin başına, cəm şagirdlər haman famildəndirlər. Və belə olan surətdə məlumdur ki, maarifə Bakıdan buraxılan məxaricin – xah nəqd pul olsun, xah sair bir şey olsun, – bunların cümləsinin təəllüqü həmin familədir. Doğrudur, biz Nuxa camaatı, eşitmişdik ki, indi dünyada bəzi vaxt monopoliya ola bilər; amma daha maarif monopoliyasını eşitməmişdik ki, bunu da görürük. Əgər bir az vaxt da bu hal davam etsə, onda qalan camaat gərək Nuxadan köçə gedə özgə mahala; yəni burada çətinə düşəcəyik. Çünki baxıb görürük ki, əgər Nuxadan dərbədər olub Qarabağa tərəf getsək, orada da görəcəyik ki, hamının famili ya Vəzirovdur ya Cavanşirdir. İrəvan və Naxçıvanda da bilirik ki, kəngərlilərlə Şaxtaxtılardan savayı bir kəs yoxdur. Xülasə, tez bir çarə, a Molla əmi! Nuxa camaatı tərəfindən Dəli “Molla Nəsrəddin”, 27 yanvar 1923, №11 * * * Müqəddəs vətənim Yenə mənim üzümü ağardan müqəddəs vətənim olacaq. Qoy tiflislilər nə edərlər-etsinlər, qoy kilsənin xaçını qopardıb yerinə ulduz qondarsınlar, qoy nə edirlər-etsinlər, amma mənim başımı ucaldan – yenə mənim Naxçıvan vətənim olacaq. Qoy, Tiflis nə edir etsin – Naxçıvanımın üstdən xudavəndi-aləmin sayəsi bir an da əskik olmayacaq. Bəs, bu Allahın mərhəməti deyil nədir ki, Tiflis millətlərin Allahı və peyğəmbəri danan bir vaxtda Naxçıvanda Kərim Qulu, Dizə kəndinin məsul katibi piyada Kərbəlaya gedir? Bəs, bu əsbabi-iftixar deyil, nədir ki, Tiflisdə camaat Allahın və onun peyğəmbərlərinin ziddinə cəlallı bir nümayişlər, mitinqlər, nitqlər və toy-bayram qurduğu bir vaxtda, mənim müqəddəs olan Naxçıvanımdı Dəstə məsul katibi Kərbəlayı Şirəli Kərbəlaya müşərrəf olur yoldaşların biri oruc tutan müsəlman qardaşlara böyük payoklar gətirdir? Bu xoşbəxtlik deyil nədir ki, Nehrəmdə yoldaşların bir böyüyü – Bağır Bayram oğlu, Məkkəyə gedən hacılar üçün icazə iltimasında bulunur? Hələ bunlar nədir? Əgər Tiflisdə Allahın və peyğəmbərlərin ziddinə dəstələr tutub küçələri gəziblərsə, Naxçıvanda da dəstələr tutublar. Amma nə dəstələri və nə vaxt tutublar? Xidmətinə ərz olsun ki, məhərrəmlikdə tutublar. Tiflis dəstələrinin dəstəbaşçısı kim olub? – Dinsizlər. Bəs, Naxçıvan dəstəbaşçıları kimi olub? – Belə məsul katiblər. Hələ bunu da qoy deyim ki, canına qurban olduğum yoldaşım Hacı Mirbağır ağa aşura günü o qədər döşünə sinə vurmuşdu, o qədər vurmuşdu ki, doğrudur, sinəsi qızarmamışdı (çünki ağanın sinəsi çox qaradır), amma vallah şişmişdi! * * * Yenə millətlər içində məni şöhrətə mindirən mənim bu müqəddəs vətənim olacaq ki, onun adı Naxçıvandır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 yanvar 1923, №11 * * * Uşaqlarımız Bizim içərimizdə qədim vaxtlardan adət belə olub ki, uşaqlarımızı böyük adamların məclisindən uzaq saxlamışıq. Ola bilər ki, bu adət arvadlarımızın kişilərdən gizlənməyindən törəyibdir. Belə ki, arvadları kişi məclisindən qovanda biz uşaqları da analarının yanına qovmuşuq. Və beləliklə uşaqlar kişilərin yanından uzaq düşüb vaxtlarını ya arvadlar məclisində, ya küçə-bacada keçirtməyə məcbur olublar. Biz özümüz uşaqlıqda belə görmüşük və bu səbəbdən də sair millətlərin cavanları öz vaxtında dərs və tərbiyəni tamam etdikdə biz onlardan azından on il gecikmişik. * * * Həmin səbəbə görə indi bir çox nöqsanlar qabağımıza gəlməkdədir ki, bunların hamısı yenə uşağı özümüzdən kənar eləməyimizdən törəyir. Ümumiyyətlə, deyə bilərik ki, biz qeyri millətlərə nisbətən uşaqları çox az istəyirik, onlara az etina edirik. Biz elə bilirik ki, uşağı öz vaxtında yaman-yaxşı bir mədrəsəyə qoyandan sonra dəxi bunnan bizim təklifimiz qurtardı getdi. Hərdənbir də, məsələn: dörd-beş ayda bir dəfə gedirik mədrəsə müdirindən uşağımızın yaxşı ya pis oxumağını xəbərləşirik və elə bilirik ki, dəxi biz atalıq vəzifəsini tamam edib qurtardıq. Amma bu böyüklükdə məsələni unuduruq ki, elmi ələ gətirmək ilə tərbiyə işi gərək tuş gedələr, hələ bəlkə tərbiyə məsələlərini elm təhsilindən yuxarı tutmaq lazımdır. * * * Mədrəsədə oxuyan vaxtda da, hətta mədrəsəni qurtaran vaxtlarda da biz yenə uşaqlarımızı özümüzə o dərəcədə yaxın saxlamırıq, nətəri sair mədəni millətlər saxlayırlar. Çox atalar uşaqları oxuduğu məktəbin yolunu və harada olmağını tanımırlar, çünki arxayındılar ki, övladları orada dərslərini oxumaqdadırlar. Odur ki, məktəblərin valideyn şurasında az iştirak edən millətlərin birincisi bizik və bu özü geridə qalmağımıza bir böyük dəlildir. Biz buna etina etmək istəmirik ki, aya görək uşaqlarımız harada oxuyur, nə dərs oxuyur, nə üsul ilə oxuyur, hansı mühitdə və nə mənada oxuyur və deyirik ki, uşaqlarımız nə oxuyurlar oxusunlar, ancaq bizə çox başağrısı verməsinlər. Uşaqlarımıza bir çörək-paltar verməklə, onları dərsə qoymaqla bizim borcumuz hələ tamamilə qurtarmır, uşaqlarımızın gününün xoş keçməsi yolunda da çalışmalıyıq. Biz gərək elə xəyal etməyək ki, uşaqlarımıza küçədə aşıq-aşıq oyunundan savayı özgə məşğələ lazım deyil, hələ bəlkə bu aşıq-aşıq oyununu da çox atalarımız uşaqlarına çox görürlər. Halbuki, uşaqlar bu surətdə ki, həmişə dərs oxumaq ilə fikirlərini yormaqdadırlar – biz böyüklərdən də artıq ruhları şadlıq və sevinmək ilə dincəlməyə möhtacdırlar. Əlbəttə, uşaq özu bu barədə öz fikrinə qalacaq və biz dedik-demədik özü üçün məşğələ axtarıb tapacaq – bu təbiidir. Amma söz burasındadır ki, biz bu işdə gərək uşaqları özbaşına buraxmayaq, biz bu barədə gərək onlara kömək edək, onlara yol göstərək və uşaqları lazımsız və bəlkə xatalı məşğələlərdən uzaqlaşdırıb onlar üçün faydalı və daha da xoş vaxt keçirtmək dəstgahları düzəltməyə ciddi-cəhd edək. Və heç bilən varmı ki, burada bizim böyük əskikliyimiz nədir? * * * Uşaq teatrının nədən ibarət olması özgə bir söhbətdir ki, gələn nömrələrimizin birində bu barədə ayrı bir məqalədə danışarıq, amma burada bircə bunu söyləmək lazımdır ki, uşaqlara məxsus teatrlarımızın olmamağı bais olur buna ki, uşaqlarımız biz böyükləri gecə teatrına gedən gördükdə və bu teatrların qışqırıqlı oxuyub-çalmalarını eşitdikdə bizdən xəbərsiz həmin teatrlara doluşub biz böyüklərdən qabaq səhnə görsənişlərinə əl çalırlar. Amma bu belə olmamalı: özgə işlərdə də səliqəsiz olmağımız ötüşsə burada ötüşməyəcək, ondan ötrü ki, bizim bu gödək ömrümüzdə bizə tək bircə dəfə uşağa tərbiyə vermək qismət olacaq bu işi də labüd biz gərək öyrənək – öyrənməsək böyük insafsızlıq eləmiş olacağıq. Köhnə müəllim “Yeni yol”, 27 yanvar – 3 fevral 1923, №4-5 * * * Nə mərəkə! Seyid ağa doqquz yaşlı bir qıza əl atmış və bu barədə çox danışıqlar, çox yazı-pozular qopmuş, çox mərəkələr qalxmış. Bilmirəm səbəb nədir ki, bu işə mən o qədər də təəccüb etmədim, nə qədər ki, görürəm qeyriləri edir. Bəhərhal iş özü çox murdar[dır], bunun qabağını almağa çox böyük tədbirlər götürməli. Amma mənim söhbətim özgə bir mətləb üstündədir. Mən deyirəm ki, Seyid ağa həmin tutduğu işdə tək deyil: müsəlman aləmində balaca qızların bədbəxt olmağı hər ölkədə, hər gün, hər saat üz verməkdədir və Seyid ağanın indiki “fəthinə” təəccüb edənlərin özünə mən özüm çox təəccüb edirəm. Hələ sair islam məmləkətləri ilə işim yoxdur. Bizim Azərbaycanın hansı şəhərində, qəsəbə və kəndində hansı ay və hansı həftə boş keçər ki, o həftənin içində balaca qız yumruq gücilə və behişt vədəsilə ərə verilməsin? Doğrusu budur ki, bizim qulaqlarımız qızışıb: o yerdə ki, balaca qızı “şəriət” bəhanəsilə sürütdürüb zor ilə pəhlivanın evinə qatıblar, – orada bir söz danışmamışıq. Odur ki, indiki Seyid ağanın tutduğu işin mərəkəsi dünyaya dağılıb; çünki ağanın səhvi də bu olub ki, həmin qızı bir yolluq, açıq-açığına halal siğə ilə halal buyurmayıblar. Və elə olsa idi, onda söz yox, biz bir söz deməyəcək idik. * * * Bəs, rişədən gərək başlayaq. Və məhz bu cəhətdəndir ki, Seyid ağanın indiki işinə mən bir o qədər təəccüb elmədim, mən qocalmışam, o qədər görmüşəm ki, gözlərim ögrənib, o qədər eşitmişəm ki, qulaqlarım qızışıb. Heç təfavütü yoxdur, ya Seyid ağa bu gün Bakıda bir balaca qıza əl uzatdı, ya ölkələrimizdə min-min Seyid ağalarımız min-min balaca qızları kəbin bəhanəsi ilə ələ salırlar. Əgər biz bununla onlara təfavüt qoysaq, onda əmmaməli lotular “ənkəhtü vəzəvvəctü” ilə bədbəxt və avam müsəlmanları aldatmaqda olacaqlar. * * * Rişədən başlamaq. Məsələn, hökumət tərəfindən gərək bir belə qanun qoyula ki, on səkkiz yaşa çatmamış və müəyyən dərsi, tərbiyəni tamam etməmiş, – heç bir qız ərə gedə bilməz. Nə qədər ki, bir belə qanun yoxdur, o qədər də balaca qızlarımızın ixtiyarı əcdahaların əlində olacaqdır; ondan ötrü ki, əgər Seyid ağanı durub biz çox bərkə qısnasaq, əlini uzadıb cibindən bir barmaq kağız çıxardar ki, bu mənim mübarək siğəm, bu mənim halalca əyalım. * * * Rişədən başlamaq. Çünki bir surətdə ki, hələ vəhşi və çürük adətlər sayəsində vəhşilər tək dolanmaqdayıq, bir surətdə ki, balalarını yeyən adamxor tayfalar tək ömür sürməkdə davam edirik, – dəxi Seyid ağalara da bir söz deməyə dilimiz gödəkdir. Rişədən başlamalı! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 fevral 1923, №12 * * * Bədbəxtlik Bu günlərdə Bakıda Seyid Məhəmməd adında bir molla necə ki, məlumdur, doqquz (9) yaşında bir qıza vəhşi bir surətdə əl uzatmaq edibdir. Şəhərdə bu barədə çox danışıqlar oldu: günahkar mollanı, əvvəl dustağa aldılar, sonra nədənsə azad etdilər, amma sonra genə eşitdiyimizə görə dustaq ediblər. Savayı ondan ki, bu fəqərə özü çox bir murdar iş və böyük bir vəhşilikdir, bu işin özgə bir əhəmiyyətli məsələyə yapışıqlığı var ki, bunu, hər halda, səhl saymaq mümkün deyil. Mənim sözüm qızlarımızın kiçik vaxtında ərə verilməyi məsələsi barəsindədir. Məlumdur ki, qədim vaxtlardan belə adət düşübdür ki, müsəlman aləminin qızları doqquz yaşında uşaqlıq dövrlərini tamam eləmiş hesab olunublar və buna qüvvət verən şəriətin içimizdə məşhur olan qanunu olubdur ki, doqquz yaşa çatmış qızlara ərə getməyə izn veribdir. Kim bunu görməyib və eşitməyib ki, həmin bu qanun adına bizim məmləkətdə, xüsusən mahallarda, nə qədər bu barədə zülmlər olur? Nə qədər balaca qızların göz yaşları tökülür? Odur ki, indiki Seyid Məhəmmədlər də adətkərdə olublar: əgər biz durub çox bərkini tutsaq, ola bilər ki, haman Seyid Məhəmməd cibindən bir gəlin qızı çıxarda və deyə ki, bu mənim şəriətim, bu halalca övrətim, dəxi kimin nə sözü ola bilər. Bəs, belə olan surətdə işi lazımdı kökündən başlamaq, yəni lazımdır elə bir qanun qoymaq ki, qızlarımız yetişmiş yaşlarına çatmamış onların ərə getmək ixtiyarı olmasın. Belə bir qanunun daha böyük bir əhəmiyyəti oradadır ki, qızlarımız qanun təyin etdiyi yaşlarını gözləməyə möhtac olanda daha işsiz qala bilməyəcəklər və təbiidir ki, vaxtlarını tərbiyə və və dərsə sərf edəcəklər. Əlbəttə, bu hal belə qala bilməz: bu bədbəxtlikdən, bu biabırçılıqdan bir yolluq qurtarmaq lazım. “Yeni yol”, 3 fevral 1923, №5 * * * Uşaq teatrı Bu sözü ki, biz indi burada yazırıq, deyəsən təzə bir söz. Çünki uşaq teatrı söhbətini biz bir yanda eşitmirik və əgər bir yerdə uşaqlar üçün teatrımız olursa da, bu barədə qəzetlərdə yazı-pozu gözümüzə sataşmır. Bizim nəzərimizə gəlir ki, hər bir yerdə uşaqlar üçün türk dilində teatr nümayişləri verilmir və habelə uşaq teatrı üçün uşaq əsərləri düzülüb meydana qoyulmur. Hələ məxsusi uşaq əsərləri öz qaydasınca, bizim böyük teatrlarımızda qoyulan əsərlərin içində elələri var ki, onları uşaqlara göstərməyin nəinki heç bir eybi yoxdu, hələ bəlkə xeyri ola bilər, halbuki biz bu barədə hələ heç bir fikirdə olmamışıq. Hətta bu dairədə qabağa gəlmək əvəzinə biz bəlkə bir az geri də qayıtmışıq. Çünki otuz il bundan qabaq səhnəmizin atası Mirzə Fətəli Axundovun “Kimyagər” “Hekayəti-Molla İbrahimxəlil kimyagər”) pyesini cavan artistlər Naxçıvan kimi kiçik bir şəhərdə bir gün məxsusi məktəb uşaqları üçün tamaşaya qoydular. Haman bu gün elə yadımızdadır: iki yüzdən artıq məktəb şagirdlərinin bir böyük bayramı idi. Necə asan imiş iki-üç saatın içində bu qədər uşağı xoşbəxt eləmək! Bəs, hanı indi o işlər! Biz yekələr başımızı salmışıq aşağı və özümüz bu gün bir teatra, sabah o biri teatra gedib deyirik ki vəzifəmiz bitdi. Amma haman uşaq teatrında nə qədər böyük bir aləm var ki, biz ona əhəmiyyət vermirik. Bunun özgə bir tərəfləri hələ qalsın kənarda, bircə bu kifayətdir ki, bizim uşaqlar öz xüsusi teatrlarına getməyi adət etsələr, o vaxt biz böyüklərin lotuxanaya oxşar gecə teatrlarından yadırğıyıb xoşbəxt olarlar. (Yenə danışarıq) Köhnə müəllim “Yeni yol”, 17 fevral 1923, №7 * * * Pulların danışığı Əgər pul mübahisəsi Quba meydanında düşəndə biz heç buna təəccüb etmirik, amma iki vəzir pul üstə biri-biri ilə deyişəndə daha bu özgə bir iş olur. Maliyyə vəziri, yəni pulların hamısının vəziri Elektrotok idarəsinə doqquz yüz milyon işıq pulu göndərir. Elektrotok idarəsi deyir: “Bu pullar təzə Zaqafqaz pullarıdı, mən bu pulları götürmürəm, mənə kurs ilə Şura pulu gətiriniz. Pulların vəziri götürür prokuror cənablarına bu məzmunda şikayət verir: “Müttəfiq Şuraların dekreti mövcubincə Zaqafqaz pulları gərək sair pullar cərgəsində işə keçsin, bu qədər var ki, Elektrotok idarəsi həmin pulları götürməkdən üz çöndərməklik edən surətdə təzə Şuralar İttifaqının pul birliyi binagüzarlığı yarımçıq qala bilər”. Bunun qabağını almaq üçün pul vəziri iltimas edir Elektrotok idarəsinin həmin işi müqabilində məhkəmə qurulsun, ta ki, müqəssirlər orada cavab verməyə çalışsınlar. “Yeni yol”, 17 fevral 1923, №7 * * * Ərzaq vergisinin nöqsanları Bu sözü biz demirik, bunu “Bakı fəhləsi” qəzeti 33-cü nömrəsində yazır. Yazır ki, keçən ilin naloq işləri bir neçə nöqsanlar ilə keçdi. Lazımdır tədbir tökmək ki, bari bu üzümüzə gələn il haman nöqsanlar dəxi təkrar olunmasın. Bu sözü haman yuxarıda söylədiyimiz qəzet deyir, biz demirik. Vəbalı deyənin boynuna. Yoxsa biz keçən ilin naloq dəstgahında bir nöqsan, bir əskiklik bilmirdik. Doğrudur, kəndlərdən Bakıya çox-çox kəndlilər gəlib şikayət elədilər ki, ərzaq vergisinin bir para nöqsanları var; amma onların sözünə o qədər də əhəmiyyət verilmədi. * * * İndi yazırlar ki, ərzaq vergisinin bir neçə böyük əskikləri var idi ki, məsələn, vergi verənlərin siyahılarını kənd ispalkomları tutdular, amma məlumdur ki, bu ispalkomların çoxu o dərəcədə savadsız və avvamdılar ki, bu cür məmuriyyətə onların qabiliyyəti ola bilməz. Amma bu qəribə sözdür. Səbəb budur ki, doğrudur, kənd ispalkomlarının çoxu savadsızdır, amma Molla Nəsrəddin indiyə kimi eşitməmişdi ki, bir kəs tapıla ki, savadsız adamı bəyənməyə və doğrudan da bunun nə dəxli var? Məgər savadsız adam ərzaq naloqunu yığa bilməz?.. * * * Bir də haman məqalədə yazılıb ki, ərzaq naloqunu yığanda insaf deyil yoxlayıb, görmüyəsən, aya, bu naloq verən kəndlinin neçə baş çörək yeyəni var. Demək, hələ indi yavaş-yavaş məsələ aydınlaşır və həqiqət gəlib ortalığa qoyulur. * * * Bir də yazır ki, bundan sonra gərək taxıllar ayaq üstə durmamış onları dərəcəyə təqsim eləmək. Çünki axırda elə bəla nazil ola bilər ki, dərəcələrə təğyim vermək lazım gələr. Demək, keçən il bu qanun mülahizə olunmayıb; demək keçən il hələ taxıllar göyərməmişdən Bakıdan “Rəml” radiosu vasitəsilə naloq loğmanları bildilər ki, filan yerdə altı aydan sonra yaxşı taxıl bitəcək və filan yerdə yaxşı üzüm əmələ gələcək. * * * Bizə qalsa, tək bircə şərti gözləmək lazımdır, qalanları ötüşüb keçər. Haman şərt budur ki, hər bir əkinçidən onun əhvalına görə naloq almaq lazımdır. Yoxsa “atam mənə kor deyib” üsulunu bilmərrə buraxmalıdır; çünki əkinçiləri gözləmək lazımdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 fevral 1923, №13 * * * Əslinə mütabiqdir Naxçıvanda çıxan “Şərq qapısı” qəzetəsində maarif komissarı Həmid bəy Mahmudov bir gün gedir Naxçıvandakı bir dərəcəli məktəbi təftiş edir və görür ki, müəllimlər Mirzə Əli, Mirzə Cəmşid, Mirzə Asif, Mirzə Əsəd və Mirzə Mircəfər dərsləri saat doqquzdan yarım saat gec başladılar. Bunu gördükdə komissar saydığımız müəllimləri nəinki bircə töhmət etməklə qurtarır, hələ bəlkə bunları həmin günkü zəhmət maaşlarından məhrum edir. Bunnan işimiz yoxdur. Amma bunu edəndən sonra həmən verdiyi hökmü “Şərq qapısı” qəzetəsində çapa verdirir. Bununla da işimiz yoxdur. Ancaq həmən hökmün axırında yazılıb: “Əslinə mütabiqdir”. İdarədə yoldaşlarımız bu sözləri çox o tərəfə – bu tərəfə çöndərdilər. Mənasını başa düşsünlər, düşmədilər. Amma qoçaq “Cırcırama” tapdı. Deməginən bunun mənası bu imiş: Keçən vaxtlarda məktəblərə Nikolay ağanın müfəttişləri gəlib, gahdan bir müəllimləri zəhmət maaşından məhrum qılarmış. Amma bəzi vaxt belə müfəttişlər də olardı ki, müəllimlərdə tənbəllik görəndə bunları atalıq nəsihəti ilə düzünə salıb, qoyub gedərdi. Xülasəyi-kəlam, elə də olardı, belə də olardı və indiki kimi Nikolay padşahın da maarif vəzirlərinin belə-belə çürük-mürük hökmləri doxsan doqquz kitaba girərdi və rəsmi cəridələrdə nömrəli və təfsilli dərc olunardı. Biz müntəzir idik ki, indi gərək işlər köhnə işlərə bənzəməyə və azad məmləkətdə azad maarifin komissarı müəllim yoldaşları tənbəl gördükdə onları yoldaşlıq nəsihəti ilə düzəldə idi, nəinki töhmət və cərimə ilə. Pəs əzizim, əslinə mütabiq, əslinə mütabiq-elə həmin işlərdir ki, mən burada xidmətinə ərz qıldım. Cırcırama Molla Nəsrəddin, №13, səh. 6, 18/II-1923 * * * Təbiət Üfunətli bataqlara cürbəcür həşəratın cəm olmağı təbii, çirkli bədənə qisim-qisim böcəklərin daraşmağı təbiidir. Məhz həmin qanunun xasiyyətindəndir ki, cəhalət qaranlığında qalmış insanların içindən müftəxor əmmaməli parazitlər əskik olmayır. Təbiət bunu təğaza edir. * * * Bu müqəddimədən sonra oxucularımın xidmətinə ərz olsun ki, axırıncı inqilabi-kəbirdən sonra bizim etiqadımız buna idi ki, dəxi camaatımız kifayət dərəcədə fanatizm yuxusundan ayılıbdır. Biz yəqin etmişdik ki, dəxi Vladiqafqazda axund-molla İsmayıllar ölüb getdilər. Biz mərc gələ bilərdik ki, əgər ölüdirildən axund-şeyx Nəsrulla (Xüda məkərdə) bir də molla İsmayılı dirildə, gətirib çıxarda onları Qafqaz minbərinə, dəxi camaat onun mövuzəsinə getməyəcək və axund korpeşman yenə qayıdıb, gedəcək hurilərinin yanına. Amma belə deyilmiş: Bizim müsəlmanların mövhumat quyusu çox dərin imiş. Belə ki, indi də Vladiqafqazda mərhum axundun varisi axund-molla Hüseyn dad-bidad edir. Bu yaxınlarda axund cənabları məsciddə islam qardaşları fizik elmindən leksiya oxuyurmuş və buyururmuş ki, “Hamamda sərfdən damcılayan damcılar hər kəsin başına düşsə, o kəs cinabət qüslu eləməlidir”. Bir rəvayətə görə camaat bunu eşitcək ağlayırmış. Söz yox, ağlamalıdır. Çox da ağlamalıdır, çünki bu işləri səhl saymaq olmaz. Burada nəinki bir fərdin, bəlkə bütün millətin matəmini tutmaq yaraşar... * * * Bu lağlağını qurtarandan sonra Allah-taaladan isterham edirəm ki, nə qədər ki, Bakı şəhərində Həmşərilər məhəlləsi və Həmşərilər məscidi var, Allah-taala Şeyx Qəni axundun da vücudunu yerin-göyün bəlasından uzaq eləsin. (Yuxarıda and içdiyim Allah-taalaya dübarə and içirəm ki, yer üzündə dəxi bu dərəcədə bəxtiqara millət mənim xəyalıma gəlmir). Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, №15, səh. 4. 3/III – 1923 * * * Əkin ustadları Zəyəm kəndində hökumət tərəfindən qurulmuş olan əkinçilik idarəsinin bir qeyrətli müdiri var ki, familiyası Kuryatindir. Bu günlərdə “Bakı fəhləsi” qəzetəsi yazmışdı ki, Zəyəmdə həmin əkin müdiri cənabları gecə keyfli olur, gündüz keyfli olur. İdarənin həyətində on yeddi dənə böyük əkin maşınları qarın və yağışın altında paslanmaqdadır. O ki qaldı, rəiyyət, bunlar da bəzi vaxt doğrudur, mollaların sözündən çıxıb hərdənbir istəyirlər gəlib bu maşınlardan alıb, aparıb işlətsinlər. Amma gəlib görürlər ki, müdir Kuryatin cənabları rəfiqlərinin biri ilə çaxır içir və ayaq üstə durub, məst bir halda rəfiqinə bu məzmunda nitq söyləyir: – Hər bir əkinin əsası maşinabazlıqdır. Əgər maşina olmasa, əgər texnika olmasa, əgər toxumu yerə səpən, biçən, döyən, suvaran maşinaları olmasa, bizim əkinçi rəyiyyətimiz min il də bundan sonra geridə qalacaqlar. Gah belə də olur ki, mollaların nəsihətindən çıxan bir para nadinc kəndlilər gəlib, müdir cənablarından təğaza edirlər ki, bu maşınların heç olmasa birini versin, aparsınlar imtahan eləsinlər. Hər dəfə də həmin müdir cənabları Kuryatin məst bir halətdə cavab verir: Sabah gələrsiniz. İndi mənim macalım yoxdur. Maşınlar da həmən yerdə qarın və yağışın altında paslanmaqdadırlar. * * * İdarədən: Bu əhvalatı “Bakı fəhləsi” qəzetəsinin 49 nömrəsində oxuyandan sonra götürüb Zəyəmə müdir həzrətlərinə kağız yazdıq və bu barədə cəm məlumat istədik. Dünən həmən müdir tərəfindən bu məzmunda bir məzəli cavab aldıq. Kuryatin cənabları yazır: Yazır ki, bir para adamlar öz gözlərində tiri görmürlər, mənim gözlərimdə qılı görürlər. Əgər Zəyəmdə, doğrudur, əkin idarəsində mənim gözümün qabağında on yeddi əkin maşinası paslanmaqdadır və rəiyyətə mən onları vermirəm xeyir götürsünlər. Bəs, siz əgər sədaqətli yazıçısınız bəs bunu niyə yazmırsınız ki, Bakıda dərya kənarında torpaq idarəsinin təhtində bir böyük və çox böyük əkin maşinaları anbarı var ki, orada olan kiçik və böyük maşinaların həddi-hesabını heç torpaq müdiri özü də bilmir. Heç sklad müdiri özü də bilmir. Gediniz bir yaxşıca xəbər tutunuz, biliniz aya neçə ildir o maşinalar orada yağış və qarın altında çürüyürlər. Qeyri şəhərlərdə olan maşina skladları habelə. İndi sizlə mərc gələk bir kəndli əkinçi göndəriniz getsin o maşinaların birini istəsin. Əvvəl müdir deyəcək bu qədər qızıl pul gətir qoy stolun üstünə, get məsələn kotanı apar. Əgər yalan deyirəmsə, yaz yalan deyirsən. Məhz səbəb budur. Həmən kəndli gəlib bir kotanı ya sovuruq maşınasını istəyəndə, qabaqca qızıl pulunu sayıb, stolun üstünə qoymur. İşlər nə qədər ki, bu minval ilə gedir, Zəyəmdə də kəndlilər babadan qalma cütə dəvələri qoşub, cütü eləyəcəklər. Bakının kəndlərində də belə eləyəcəklər. Qeyri kəndlərdə də belə edəcəklər. Amma sən indi həmən Bakının skladının dəstgahına bax, oranın ştatına bax, orada əyləşən ağaların damağına bax. Qoy rəiyyət də cütün ardınca dəvələri ya arıx öküzləri döyə-döyə kənardan tamaşa eləsinlər. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 10 mart 1923, №16, səh. 3-4 * * * Poçt xərci Məcmuəmizin 12-ci nömrəsində yazmışdıq ki, poçtxana məcmüəmizin bir nüsxəsini Bakıdan kənara göndərməyə iki milyon yarım istəyir, “Yeni yol” qəzetinə iki milyon istəyir. İndi Qax şəhərindən bizə yazırlar ki, məcmuəmizə abunə olmaq Qax əhalisinə mümkün deyil; çünki abunə olanlar hər həftə poçtxanaya gərək on milyon poçt xərci verələr. Həmin Qax şəhərindən yenə birisi idarəmizə dörd dənə məqalə bir paket içində göndərib yazır ki, bu məqalələri bir qabda göndərmək ondan ötrüdür ki, poçt xərci çox bahadır. Bu işlərdən anlaşılır ki, tək Bakıda yox, Azərbaycanın qeyri şəhərlərində də poçt xərcləri çox-çox artıblar. Aşkardır ki, hər bir bahalıq dadüstədin qabağını alan kimi, poçtun da bahalığı nəşriyyatımızın yatmağına bais olacaqdır. Poçt baş idarəsi bunu bilməlidir və öz səhvini düzəltməlidir; çünki poçt müxabirəsinin çətinliyi və intizamsızlığı poçt baş idarəsi üçün hər bir zamanda əsabi-töhmət olub və olmalıdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 mart 1923, №16 * * * Vəhşilər Quba meydanında bu günlərdə üz verən vəhşiliyi indiyə kimi biz tarixlərdə eşitməmişdik. Bütün camaat doluşub bir nəfər canına qurban olduğum seyidin başına: adamlar bir-birini elə basır ki, qabağa getməyə macal yoxdur. Seyid cənabları nəyə məşğuldur: onun üzünə tüpürür, bunun üzünə tüpürür. Bəs camaat nə eləyir? Camaat da üzünü ağanın qabağına tutub yalvarır: “Ay ağa, mənim də üzümə tüpür”. Məzə burasındadır ki, bu tüpürmək müftə deyil... Hər üzü tüpürcəkli ağaya yaxşıca pul da verir. Və beləliklə müqəddəs ağa bir yarım saatın içində Quba meydanında olan mömin məşədilərin günahlarını öz “təbərrik” tüpürcəyi ilə bağışlayıb özü də çoxluca pullara sahib oldu. Doğrudur, dünyada hər cür vəhşilik ola bilər və çoxlarını biz eşitmişik də. Hətta bunu da eşitdik ki, bir müqəddəs vücud bir günahkar bəndənin üzünə tüpürə bilər, amma doğrudan doğru bunu eşitməmişdik ki, insanın vəhşiliyi o yerə çata ki, üzünü tuta bir eşşəyin birinin qabağına və ona deyə: “Tüpür mənim üzümə!” Və hələ bu tüpürməyə öz cibindən pul da çıxarda verə. Ağlım kəsmir ki, bir özgə yanda da bu vəhşiliyin misli ola bilə. “Yeni yol”, 17 mart 1923, №10 * * * Fəhlə aləmindən Neft fəhlələrinin məvaciblərinin çox hissəsini hər ay Neft idarəsi çıxır ki, onlara ərzaq və paltar versin. Bu, gözəl bir işdi. Belə də olmalıdır, çünki fəhlə nə səbəbə hər gün əziyyət çəkib getsin bazardan baha qiymətə ərzaq ya paltar alsın? Bir də fəhlələr bazardan çox uzaq olurlar. Odur ki, Neft idarəsinin ərzaq şöbəsi məcbur oldu ki, fəhlələrin ərzağını öz vaxtında yetirmək ilə bu yazıqları bir növ rahat etsin. İndi yaxşımı bu vəzifəni əmələ gətirir, pismi əmələ gətirir – bunu Allah bilir, amma biz də bunu bilirik ki, çox vaxt qoxmuş və pas basmış silotka balığı da verilir (bu balıqlar 1919-cu ildə dəryadan tutulublar). Çox vaxt qoxmuş kələm də verilir. Çox vaxt qoxmuş ət də verilir. Bunlar qurtarandan sonra keçək paltara. Hər ay bir təzə xəbər çıxır: Bir ay çəkmə Bir ay qaloş. Bir ay palto. Götür, amma çox danışma! Çəkmə, söz yox, lazımdır, amma külfət də acdı. Odur ki, təzə aldığı çəkmələri fəhlə qardaş aparır satmağa. – Dadaş, hara gedirsən? – Aparıram çəkmələri Quba meydanına. – İndi sən dustaqsan, çünki sən Neftkom çəkməsi satırsan. Fəhlə də belə cavab verir: – Neftkom heç kimə müftə çəkmə bağışlamaz, bu çəkmələr mənim zəhmətimin haqqıdır; mən acam, gərək çəkməni verəm çörəyə, çünki çəkməni yemək olmaz. “Yeni yol”, 17 mart 1923, №10 * * * Pambıq Hələ payız vaxtı mənim yolum düşdü bir böyük idarəyə, gördüm orada bir adam oturub, ətrafına da bir neçə adamları yığıb məşvərət edirlər. Məlum oldu ki, bunlar pambıq barəsində danışırlar, məşvərət edirlər ki, necə eləmək ki, üzümüzə gələn il kəndlilər pambıq əksinlər. Hələ mən özüm də bilirdim ki, bu adamların məşvərətindən bir şey çıxmayacaq; çünki mən o vədə gördüm ki, bu adamlar pambıq sənətindən xəbərdar deyillər. Çünki onların biri dəmirçi idi, biri dərzi şagirdi idi, biri yarımçıq dərsdən qaçanlardan idi, birisi də bunların tayı. Mən onlara o vədə lap açıqca dedim ki, siz camaata pambıq əkdirə bilməyəcəksiniz və buna mənim iki dəlilim var: Dəlilimin biri budur ki, siz nə pambıq əkmək elmindən xəbərdarsınız, nə əkinçilər sizi tanıyırlar ki, sizdən dəlil-nəsihət qəbul etsinlər. And olsun Allaha ki, mən bu sözü o vədə həmin adamlara dedim. Və axırda mənim sözüm göyərdi: çünki indi bu saat gərək pambıqçılar zəmiləri də hazırlamış olaydılar, pambıq toxumunu da alıb əldə hazır saxlamış olaydılar və bunlar keçəndən sonra hələ bəlkə hökumətdən avans babətindən bir qədər qızıl pul da borc almış olaydılar ki, dəxi həvəslə işə başlayaydılar. * * * Amma indi hamı bunu bildi ki, bu danış[ıl]anların hamısı boş-boş sözlərdir. Və onunçün heç kəs pambıq əkmək fikrində deyil və olmayacaq da və hər nə qədər yazılarsa və danışılarsa pambıq belə gəldi, çiyid belə getdi, – hamısı faydasız qalacaq. * * * Və nə qədər ki, pambıq işinin başında duranlar yuxarıdakılardır, pambıq əkilməyəcək, əkilməyəcək, əkilməyəcək!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 mart 1923, №17 * * * Qısaca Sözü qısaca söyləməyin özü də hünərdir. Həmin bu qısaca sözlərin biri də yoldaş Muxtar Hacızadənin sözüdür ki, “Kommunist” qəzetəsinin 64-cü nömrəsində çap olunan məqaləsində söyləyir: Hacızadə nə deyir? – Deyir ki, əkinçilərə kömək etmək lazımdır və kömək etmək də ibarətdir ondan ki, əkinçiyə pul borc vermək lazımdır, kotan vermək lazımdır, toxum vermək lazımdır. Nə qədər ki, bu şeylər kəndlilərə verillməyibdir, ruznamələrdə gördüyümüz dedi-qodular qurtarmayacaqdır. Muxtar Hacızadə deyir: Kənd camaatı hökumətin bütün tələblərinə artıqlaması ilə əməl edir. Bunu bizə ərzaq vergisində kəndlilərin göstərdikləri mərdlik isbat etdi ki, iki milyon pud ərzaq verdilər. İndi də onların tələblərinə əməl olunmalıdır ki, gələcəkdə də yenə öz vəzifələrini bitirə bilsinlər. Bu sözlərdən savayı Hacızadə bir söz də deyir ki; – Qabaqlarda fağır və kasıb əkinçilər bir dövlətli şəxsdən pul borc götürərdi və bu pula öz vaxtında toxum ya qeyri mayəhtac alardı. Taxılını ələ gətirəndən sonra borc sahibinin də borcunu verərdi. Biz belə güman edirik ki, əkinçi aləminə mənsub olan idarələrimiz bu sözləri çox artıq bir mənalı hesab edələr və hesab etdikdə də söz sahibinin arzularının əmələ gəlməyi yolunda artıq ciddi cəhd edələr. Bu sözlərin sahibi sədaqəti və həqiqəti ortalığa qoyub, təmiz bir niyyət ilə başa düşdüyünü deyir. Əgər qabaqlarda kənd əhalisi bir yandansa borc pul tapa bilirdi və özü üçün bir sovurux maşinası ələ gətirirdi ki, taxılını sovurmaq üçün üç ay yay fəslini gözləməyə möhtac olmasın. İndiki əsrdə həmən kəndli gərək həmən borc pulu dəxi də asan vəchlə, dəxi də yüngül şərt ilə tapa. Hər kəs yoldaş Muxtar Hacızadə kimi bu həqiqətləri lazımınca düşünür və düşündükdə də mərd-mərdanə bunu meydana qoyur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 mart 1923, №18, səh. 2-3 * * * “Eşq mədrəsəsi” Eşq mədrəsəsi, məhəbbət ibrətxanası, naz və qəmzə darülfünunu, qucaqlaşma evi. * * * İnsafən bu əlli ilin müddətində teatrımız çox-çox tərəqqi tapdı. O qədər qabağa gəldi ki, indi Mirzə Fətəli birdən dirilə və gələ əyləşə tamaşa otağında. Pərdə qalxandan sonra səhnəmizə tamaşa edə. Yəqin ki, tanımayacaq ki, aya bura haradır, teatrdır ya lotuxanadır. Çünki görəcək ki, bir qapıdan səhnəyə bir ənlik-kirşanlı oğlan çıxdı, bir qapıdan da ənlik-kirşanlı qız çıxdı. Bunlar biri-birinə “Oxqay, qadanı alım” deyə-deyə başladılar biri-biri ilə qucaqlaşıb, öpüşməyə. Tamaşa otağında da əyləşən oğlanlar və qızlar da əllərini biri-birinə çala-çala batində deyirlər: Oxqay-oxqay... Hələ yadıma düşmür ki, indi bizim əlli illik səhnəmizdə bir gün və bir dəfə elə bir tamaşaya rast gələsən ki, orada eşqbazlıq və qucaqlaşmaq hərəkətləri əvəzinə, barı bir dəfə də ayıb mərəzlərimizə gülmək nümayişləri göstərilə. Hal o ki, nə Mirzə Fətəli bizə bu eşqbazlıq mədrəsəsini göstərib, nə qeyri-millətlərin teatr yazıçıları göstərib. Məgər Mulyer belə deyirmiş? Məgər Qoqol kimi bir qələm ustadının varlığı bizə kifayət deyil ki, hərdən bir biçarə avam camaatı da bari hərdən bir də olmuş olsa, öz üstünə güldürüb, eybini özünə nişan verək? Haradan biz bu yolu tutmuşuq və kimdən öyrənmişik? Səbəb nə olub ki, indi teatromuzun əlli illiyində biz səhnələrimizdə “Kimyagər” əsərləri əvəzinə növ-növ mütrübbazlıqlar görürük, “Məstəli şah” kimi bir ibrətli və xeyli məzəli nümayiş əvəzinə şantajlar görürük və hədsizhesabsız qiymətli əsərləri bari tərcümə edib, millətimizə hərdən bir göstərmək əvəzinə hər gün və hər gecə teatrlarımızı zurna-balaban ilə toy-qaval məclisinə oxşadıb, zifaf gecələrini eyni-surətdə cavanlarımızın gözünün qabağına gətiririk ki, fürsəti qənimət bilsinlər və bu fəna dünyanın bağiliğinə də çox ümidvar olmasınlar və o məhəbbət şərbətindən dadmağı tərbiyə və təhsildən sonraya qoymasınlar. Əgər birisi kənardan eşidə ki, Şura hökuməti həmin nümayişlərə qüvvət vermək qəsdi ilə çox-çox pullar buraxır, həmin kəs yəqin edəcək ki, Şura hökumətinin burada özgə məqsədi ola bilməz, savay teatr vasitəsilə Şərqin fanatizmi kimi bir qüvvətli düşmən ilə mübarizəyə çıxmaq. Bəs, hanı?... Quba meydanında mömin məşədilərimiz öz əlləri ilə bir lotu seyidə pul verib, öz üzlərinə tüpürdürlər. Teatrlarımız nə deyir? Məhərrəmlik günləri müsəlman küçələrində Afrikanın vəhşiləri tək mərəkəsi asimana bülənd olur. Teatrlarımız nə deyir? Evlərimizdə qızlarımızın halı, arvadlarımızın halı, küçələrdə keçəl kiçik oğlanlarımızın halı. Teatrımız nə deyir? Min-min belə-belə dərdlərimizin varlığı ilə hər gün ki, gəlirsən teatrda bir saat dincələsən, görürsən bir ənlik-kirşanlı qız belə bir oğlan ilə qucaqlaşmaqdadırlar. Xob, deyirsən görüm bunlar kimdirlər və nə danışırlar? Oğlanlar: Öz artistlərimizdir və öz dilimizi danışırlar. Amma qızlar ağızlarını açıb danışanda, onda bilirsən ki, bunlar çoxusu heç bizim millətin qızları deyil. Onda duyursan ki, burada bir saxtakarlıq var. Onda bilirsən ki, bu qızların çoxunun bu səhnəyə çıxmaqları ondan ötrü deyilmiş ki, məişətimizin eybini göstərsinlər və tamaşaçıya bir “İllüziya” versinlər. Bunların fəziləti ancaq budur ki, ancaq səhnəmizə gəlibçıxan bunlardır. Dəxi bundan başqası yoxdur. Bəs, bu imiş bizim əlli illik teatrımızın yadigarı?... Dəxi özgə bir şeyə ehtiyacımız yoxdur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 aprel 1923, №19, səh. 2-3 * * * Yadigar Belə eşidirik ki, türk teatrını bir neçə yad adamlar icarəyə götürmək istəyirlər. Çox lağlağılıq da bir şeyə yaramaz: söz müxtəsər lazımdır. Və bunu da deyirlər ki, bu yad adamların içində özümüzünkülərdən də birisi var. Ağacı qurt içindən yeyər. Ağama ərz olsun ki, əgər bu söhbət doğru olsa, bunun bir yaxşı nəticəsi ola bilər: o da budur ki, teatrımızda müdirlik və rejissorluq üstə baş verən intriqlər dəxi öz-özünə yox olar. Söz müxtəsər yaxşıdır, yoxsa lağlağılıqdan bir mətləb hasil olmaz. Əgər teatrı yadlara icarəyə vermək ondan ötəridir ki, teatrın məxaricinə davam gətirə bilmirik-mümkün imiş xərcləri azaltmaq. Məsələn, məgər ağır xərc götürən balet dəstəsi ki, indi onun heç lüzumu yoxdur, teatrdan uzaqlaşsa zəlzələ olar? Əgər bu yerə də qala ki, məsələn, hələlikdən – nümayişlərin lap şirin yerində çalmağı yarımçıq qoyub müdirin otağına məvacibdən ötəri doluşan muzikaçılar hələlikdən teatrdan uzaqlaşsa, yəqin ki, ”vəl-vəleyi-səqfü asiman” olmaz. Doğrudur, bu qısaltmalar xudanəkərdə, baş tutsa, Quba meydançaları bizdən xeyli narazı olalar gərək. Amma, əcəba, teatrımızın əlli illik yubileyi əsrində bizə məgər yenə gərək səhnəmizi küçə lotularının məzaqına uyuşduraq? Söz müxtəsər lazımdır: əgər bir yavuq vaxtda teatrımız icarə ünvanı ilə yadların ixtiyarına keçsə, bunu da gərək teatrın yubileyi günü qeyd edək və o günü teatr dostlarına mücdə verək ki, teatrımızın ömrü əlli il imiş ki, birinci nümayişi başlanıb. Mirzə Fətəlinin ”Hacı Qara”sından və axırıncı nümayiş yenə haman əsər ilə imama yetişir. Demək, dramamızın ömrü əlli il imiş. Lağlağılıq bir şeyə yaramaz. Lağlağı “Yeni yol” 31 mart 1923, №11 * * * İsa Əleyhüssəlamın möcüzü Hərçənd avam camaat içində bu cür danışıq həmişə ortalığa gəlir ki, indiki əsrdə dəxi möcüz vaqe ola bilməz. Belə məlum olur ki, bu əqidə puç bir əqidədir və qədim əsrlərdə peyğəmbərlər və imamlar tərəfindən baş verən möcüzələr indiki əsrdə də üz verə bilər və aşağıdakı əhvalatı hər bir insaf əhli oxuyub görəcək ki, yazdığımızda bir zərrə qədər şəkk yoxdur və ola bilməz. Novruz bayramına bir neçə gün qalmış Bakıda Merkuri küçəsində qalan şikəst əsgərlərin altmış nəfəri sürünə-sürünə özlərini salır idarələrin birinə ki, bəlkə bayram münasibətilə bədbəxtlərə orada bir cüzi bayramlıq verilsin. Müdir isə həmin əziz günləri mülahizə edib kərəm üstə gəlir və “pənah Allaha” deyib buyurur ki, həmin altmış nəfərə bir girvənkə torpaqlı kişmiş verilsin, yəni çaharşənbə yemişi verilsin. Bəli, hökm olunur və verilir. Hərçənd şikəstlər istəyirlər qəbul etməyələr ki, məsələn, guya altmış nəfərin qarnını bir girvənkə torpaqlı kişmiş doydurmaz; amma belə deyilmiş. Çünki axırda belə məlum oldu ki, şikəstlər kişmişi təmizləyib yarısını da tullayandan sonra qalanını altmış yerə təqsim etdilər və hamısının da qarnı doydu, gözü də doydu. Hələ həzrət İsa kimi peyğəmbər qırx acın qarnını iki girvənkə çörəklə doyuzdurmağa o vədə bir böyük möcüz adı qoydular. Amma şərt budur ki, altmış acın qarnını bir girvənkə kişmişlə doyuzdurasan. Demək, müdir cənablarının möcüzü İsa əleyhüssəlamın möcüzünü də ötüb keçdi. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 14 aprel 1923, №20 * * * Mükafat Hər bir zəhmətin axırı mükafatdır ki, zəhmət çəkənə verilər. Türk tənqid-təbliğ teatrosunun da zəhmətkeş müdirlərinə layiqincə mükafat verildi. Bu da ibarətdir ondan ki, bu ilin teatr mövsümü axıra çatan vaxtlarda teatrın maliyyə işlərini diqqəti-tam ilə bir neçə həftənin müddətində təftiş və təhqiqdən, uzun-uzadı sualcavabdan keçirtdilər ki, görsünlər hər bir şey yerbəyerdir. Rəsmi surətdə xəbər verildi ki, türk təbliğ-tənqid teatrosu işlərində heç bir nöqsan və xəyanət müşahidə olunmayıb. Bu, belə. Amma zənn edirəm ki, iş bununla gərək qurtarmaya. Çünki danışırlar ki, türk tənqid və təbliğ teatrosundan şeytənət edən cənab həmin teatrodan qabaqlarda xaric olan yoldaşların biri imiş ki, bu hərəkəti ilə intiqam almaq istəyirmiş. Əlbəttə, məsələ bununla gərək tamam olmaya. Çünki yoldaşdan danos verən yoldaş dəxi bundan sonra səhnə kimi pakizə bir yerə qədəm qoymağa çox-çox gərək həya edə. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, №20, səh. 3, 14/IV-1923 * * * Kəmənd E... e... e... Ay gözünə dönüm ovçu, sərvəqt ol, yaxşı fürsətdir, kəməndi əlində hazır saxla; çünki bir parə dinsiz cavanlar məşədi və kərbəlayı balalarını çaşdırıblar, yoldan çıxarmaq istəyirlər və bəlkə də çıxarıb qurtarıblar. Kəməndi hazır et, bəlkə dinsizlərin əlindən qurtarıb qaçan “xam”ları bir “fənd”lə kəməndə salıb öz mübarək dininə tabe edəsən... Hərif meydanda özünü tək görüb meydan suluyur. Bəli, şuraçılar müsəlman cavanlarının əqidələrini xarab etdilər, möminlərin övladını ata-baba imanından bir qədər kənar saldılar, behiştlik hacı balalarını rus və erməniyə oxşatdılar, pak etiqada rəxnə yetirdilər və xülaseyi-kəlam, behiştlikləri huri vətənindən soyutdular, müqəddəsləri ruzi-rizvan həvəsindən saldılar, cənnət eşqinin ləzzətini götürdülər, firdövsün kövsər suyunu dandılar və yavaş-yavaş, beləliklə, o yerə gəlib çatdılar ki, indi az qalıbdır müsəlman qardaşlar şəkk gətirsinlər ki, – nəuzübillah, bu nə sözdür, bu nə əfsanədir, – Allahdan icazə olmayınca və “Camei-Abbas” rəva görməyincə insan heç bir yerə qədəm qoya bilməz, o heç bir işi başlaya bilməz və hətta-dilim qurusun-filan yerə gedəndə də çox-çox şəriət və qanuna tabe olmalıdır və ilax... Demək, hərif meydanda özünü tək görür, çünki islam şəriətmədarları hərəsi bir siçan deşiyinə girib. Pəs fürsət vaxtıdır! Çünki Məşədi və kərbalayılar dinsiz yaşaya bilməyəcəklər; çünki mikroblar həmişə kəsafət üstə yığışırlar; çünki cəhalətlə qaralmış Şərq elmi indiyə kimi bir dəqiqə də molla əmisiz və huri qılmansız qərar tuta bilməyib. Odur ki, “hərif” öz dininin intişar nicatını, əlbəttə, Şotlandiyada yox, Fransa və Amerikada yox, Şimali Rusiyada yox, ancaq nadanlıq zəminəsində, avamlıq meydanında, fanatizm daxilində, dünya elm və fənlərindən uzaq düşmüş və dini əqidələr içində çürümüş biçarə müsəlman camaatı içində axtara bilər və axtarmaqdadır. * * * Və “axtaran tapar” kimi, hərif də axtardığını tapır; çünki heç bir millət bizim hacı və məşədilər kimi huri və abi-kövsərpərəst deyillər. Ələlxüsus ki, hərifin vədələrinin şirinliyi islam vaizlərinin şirinliyindən az deyil: Orada da haman axirət, orada da haman səadət, orada da ruhlar yeddinci göylərə merac edir, orada da cənnət, cəhənnəm, cin, şəyatin, şeytənət və şarlatanlıq, bekarlıq və bədbəxtlik. * * * İndi dəxi deyəsən “həriflər” islam vaizlərinə macal verirlər; çünki hər yandan bunların “təbliğ” sədaları gəlir. Kəsif bir bədəndən həşərat uzaq olmayan kimi, müqəddəs islam millətindən də bu zalım oğulları da əl götürmürlər. * * * Molla əmi cəmi müridlərinə salam yetirir. Dünən bir mədrəsənin qabağından keçirdim, lövhədə yazılmışdı: Yer elmi, 2) Tarix, 3) Hesab, 4) Təbiət tarixi, 5) Nücum elmi, 6) Sosializm. Və bunlardan savayı yenə bir neçə belə-belə sözlər yazılmışdı; amma həriflər burada gözümə sataşmamışdı; çünki cəmi mikroblar işıqdan qorxarlar. Hər kəs mən dediyimi başa düşdü, düşdü; hər kəs başa düşmədisə, afərin onun zehninə... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 aprel 1923, №21 * * * Ağac Ağac çox gözəl bir şeydir. Ələlxüsus yayın istisində ağacın kölgəsi gözəl nemətlərin biridir. Məsələn: Gəncə, Tiflisdə Müştəhid bağı (canımsan a Bakı!). Amma Şuşa qalası, doğrudur, yay fəslində bimisl bir yerdir. Amma hayıf ki, indiyə kimi ağacı yox idi. Çünki şəhər dağın təpəsində düşüb və bu nainsaf su bilmirəm niyə aşağıdan yuxarı getmir. Onun üçün də Şuşa qalasında indiyə kimi küçələrin heç birində nə arx, nə kölgə verən ağac olmazdı. Amma indi Allaha şükür komunxoz müdirinin çalışmağı nəticəsində bu üzümüzə gələn il Şuşa şəhərinə hər kəsin yolu düşsə, orada gözəl xiyabanlar, uca-uca kölgəli ağaclar görəcək. Çünki müdir cənabları hökm edib hər dükanın və hər evin qabağında bir ağac əkilsin. Hər kəs əkməsə, yüz manat qızıl pul cəriməsidir. Hərçənd tənbəl Şuşa qalalılar atılıb-düşdülər ki, axı susuz yerdə ağac əkilsə də faydası yoxdur. Çünki quruyub, odun olacaq. Amma hökm öz yerində və öz gücündə qalıb və niyə də qalmasın və qalmağının nə ziyanı. Əgər ağac əkilər, heç olmasa quruyub odun da olsa yenə qışda lazım olar. Əkilməsə də hər ağaca yüz manat – gör hara vuracaq. Şuşa qalasının yan hissəsini tikmək olar. Hər hal, pulun heç bir şeyə ziyanı yoxdur. Onda da qızıl pul ola. Onsuz da hər bir kəsin cibi doludur qızıl pulnan. Qoy beş-on çuval da Şuşa komunxozuna yetişsin. Heç eybi yoxdur. İmza İdarədən: Biz buna təəccüb edirik ki, ağaclar susuz qalmaq ilə nə səbəbə qurusunlar. Bir surətdə ki, qala camaatı il uzunu susuz qalır. Bəs, niyə qurumur? Qoy dul arvadlar dallarında suqabı üç verst yol gedib ətrafdakı bulaqlardan bir az artıq su daşısınlar. “Cırcırama” “Molla Nəsrəddin”, 21 aprel 1923, №21, səh. 4 * * * Mətbəələr Qəzetlərdən İnşallah, bəlkə axırda hamı təngə gəlib yuxudan ayıla və görə ki, mətbəə baş idarəsi qəzetçilərin və kitabçıların başına nə iş gətirir. Ərz olsun ağamın xidmətinə ki, Bakının cəmi mətbəələrini bir dəstə əşxas alıb və ixtiyarına və hər nə bacarır, qəzet və kitab çıxardanların başına gətirir. Çünki fürsət vaxtıdır. Bir tərəfdən əmələləri işlədir, işlədir və axırda öz kefi istədiyi vaxt, kefi istədiyi qədər onların qabağına az-çox xərclik atır. Bir tərəfdən də sifarişlərdən o qədər beh qiymət alır ki, müharibədən qabaqkı zamanda bu qiymətlərin üçündən birini mətbəələr almırdılar. Biz elə bilirdik ki, bu cür mətbəə hökuməti tək bircə Bakıdadır; amma belə məlum olur ki, bunların əmsalı Rusiyada da vardır. Bu barədə Sevastopol şəhərində “Mayak kommunnı” qəzeti bizdən də bədtər dad-fəryad edir. Biz elə bilirdik ki, mətbəə padşahlarının zülmü bircə “Molla Nəsrəddin”lə “Yeni yol” qəzeti barəsindədir. Amma belə məlum olur ki, zalım uşaqları hamını sağıb yola salırlar. Amma deyəsən yer üzündə tək bircə Bakı şəhəridir ki, Maarif Komissarlığının varlığı ilə mətbəələri bir dəstə adam ixtiyarına alıb, maarif idarəsini mətbəə işlərinə qarışmağa yol vermirlər. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 12 may 1923, №23 * * * Müəllim Rus dilində nəşr olunan Bakı qəzetləri “müəllimlər” məsələsini ortalığa qoyub danışmaqdadırlar ki, yəni indi yay daxil olur, sonra da payız gələcək, bəs, lazımdır indidən bu fikirdə olaq ki, payızda müəllimlərimiz hamı öz yerində olsun və qulluqdan Quba meydanına qaçmasınlar. Bu rus dili məktəbləri müəllimləri barəsindədir. Amma bizim türk müəllimlərinə gəldikdə bir o qədər nigarançılıq yoxdur; çünki Bakıda bizim türk məktəblərimiz, uşaq yurdlarımız, müəllimxanalarımız cəmisi maarif baş idarəsi yox, Bakı maarif şöbəsi ixtiyarındadır ki, müxtəsərcə bu idarəyə “BONO” deyirlər. Biz o qədər də öz müəllimlərimizdən yana nigaran olmayaq gərək; çünki Bakıda bizim cəmi məktəb və müəllim məsələlərimiz “BONO”nun iki nəfər türk dili bilməyən müdirlərinin ixtiyarındadır. Nə eybi var? Görürsən ki, bunlar türk dili bilməyə-bilməyə maarif işlərimizi nə gözəl yeridirlər ki, dəxi müəllim qeydinə qalmağımıza lüzum görsənmir. Doğrudur, Bakı maarif şöbəsinə uzaqdan baxanda elə nəzərə gəlir ki, dünyada guya heç bir nəfər də “BONO” müdirliyinə layiq olan türk pedaqoqu tapılmır. Amma bununla bərabər, yenə məsləhət budur ki, biz öz məktəb və müəllim məsələlərimizi Bakı şöbəsinin türk dili bilməyən maarif müdirlərinin öhdəsinə mühəvvəl edək; çünki biz mömin müsəlmanların bundan vacib məsələlərimiz var: budur orucluq qurtarır, məhərrəm daxil olur, biz müsəlmanıq, təklifimiz hər halda çoxdur. Dünyanı bir az da boş tutmaq. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 may 1923, №23 * * * Mayın biri Bu gün küçələrdə özgə bir cəlal var; evlər qırmızı bayraqla bəzənib, balkonlar əlvan fərşlər və parçalarla bəzənib, avtomobil və faytonlar gül-çiçəklə bəzənib, küçələr dolu camaatla. Əsgərlər, şagirdlər, əmələlər qırmızı bayraq əllərində oxuya-oxuya dolanırlar. Qızlar, uşaqlar avtomobillərlə yainki piyada, qoşa-qoşa, cərgə ilə, əl-ələ verib oxuyurlar və gəzirlər, musiqi dəstələri bunlara səs verirlər. Bu gün mayın biridir; yəni bu gün azadlıq bayramıdır. Bu bayram tək bir millətin bayramı deyil, müəyyən bir məmləkətin bayramı deyil: nəinki tək bircə Rusiyada, bəlkə sair məmləkətlərin hamısında mayın birini bayram saxlayırlar. Amma yer üzündə təkcə bircə millət, tək bircə məmləkət, tək bircə torpaq var ki, orada bilməzlər may nə deməkdir: o məmləkətin ismi-şərifi İrandır. Fəqət xoşbəxt məmləkətdir: doğrudan da bir tərəfə baxanda, yəni nə hay-huy, nə mərəkə? Niyə gözəl vaxtını bihudə hay-küyə sərf edəsən, bir surətdə ki, bu hay-huydan sənə bir axirət mənfəəti hasil olmayacaq? Odur ki, İranda mayın birin tanımazlar. Amma di gəl nimeyi-şəbanə: pəh-pəh! Mən ölüm bir gəl cəlala, cəlala tamaşa qıl! O qədər ki, məsələn, Təbrizdə hökumət tərəfindən nimeyi-şəban gecəsi atəşbazlığa barıt, güllə xərclənir – bunun yüzdə biri şahsevən quldurların qabağını almağa xərclənmir ki, yazıq fəqir-füqəra evində rahat yata bilsin. İndi gəl rəmazan ayının gecələrinə: ta axşamdan səhərə kimi küçələr çilovqanlıq, çayxana və meyxanalarda eyş-işrət, çalıb çağırmaq və hər növ şadyanalıq... Çünki bunlar bihudə deyil: burada mülahizə var, burada gözətləmə var. Burada axirət məsələsi var. Amma mayın birini burada tanımazlar. Mığmığa “Yeni yol”, 12 may 1923, №15 * * * Mənə nə! Bizlər deyirik: mənə nə, farslar deyir: bə mən çe? Bu ibarənin mənası budur ki, mən deyirəm hər bir işin başında mən özüm olum və o işdə ki, mən yoxam – o işi də pisləyəcəyəm. Məsələn, eşidirəm ki, sən bir xeyir iş başlamısan; məsələn, aclara köməklik yığırsan, ya körpü qayırırsan. Hərçənd o işlər öz-özlüyündə fəna iş deyillər, bəlkə hələ yaxşı da bir işdirlər; amma zəmani ki, sən o işləri mənsiz başlamısan və mənim orada adım-sanım yoxdur, mən, əlbəttə o işlərin heç birini təsdiq etməyəcəyəm. Çünki bunlar hamısı keçəndən sonra mənə şöhrət lazımdır. İndi gələk yeni türk əlifbasına. İndi sən nə deyirsən: bu yaxşımı şeydir, lazımlımı işdir, yerindədirmi bu ixtira, vaxtındadırmı bu inqilab? Bəli, bunlar hamısı yerindədir və yeni hürufata sözüm yoxdur. – Bəs, nə istəyirsən? Bizlə varsan ya yox? – Xeyr. – Nə səbəbə, balam? Sözün nədir? – Sözüm budur ki, bu işdə mənim adım yoxdur. – Xub, indi, bəs, nə eləmək? İndi, bəs, fikrin nədir? – Fikrim budur ki, mən də yeni hürufatı hər yeri gələndə pisləyəm. – Pislə, əzizim, pislə. Hərçənd çax-çax ancaq öz başını ağrıtmağa qadirdir; hərçənd dəyirman işləyəcək və pislik sən kimi tək vətən düşmənlərinə qalacaq; amma yenə sən “bərayi-ehtiyat”, öz işində ol, öz pisləməyində ol. Qoy sənin üçün bu da bir təsəlli olsun; qoy sənin tərəfindən ərəb hürufatına bu da bir “matəm və təziyədari” hesab olunsun. Lağlağı “Yeni yol”, 12 may 1923, №15 * * * Qızıl kimi söz Sözün doğrusu, ölən qızımın anası bizim Nabat daha köhnəlmişdi. Yəni, elə belədir: arvad ki, bir evdə dörd, ən çoxu beş il yaşadı, bəsdir. Onu dəyişib özgəsini gətirmək lazımdır. Mən də helə beləyəm. Nabatı dəyişməmiş, yerini gözaltı eləmişəm. Özü də Nabatdan çox-çox gözəldir. Və bir də kişinin qızı adamın Allahı var, cavandır; belə lap təzə vaxtıdır. Yəni yeni yetişir. Lap mənim fənnimdir. Hər bir danışığımız, işimiz qurtarıb gedibdir. Qalmışdır, bircə, Nabatın talağını verib, başdan rədd eləmək işi... Bunun fikri başımı lap gicəlləndirmişdi. Hər nə fənd qurdum ki, bəlkə, canı inciyə, “malım həlal, canım azad” deyə, başımdan rədd ola. Olmurdu ki, olmurdu... Neçə gün küsülü qaldım, danışdırmadım, haçan danışırdı, savaşdım, dalaşdım, hətta srağa gün, evdə qaş-qabaqlı oturmuşdum; bu işin çarəsini düşünürdüm, – tərs qızı tərs kimi birdən bir tək səbir gətirdi. Ağzıma gələni dedim. Bu da bir bəlanın birisidir, dilini kəsmədi. Hər nə ağır söz dedimsə, hamısını özümə qaytarıb cavabımı verdi. Axırda bir-iki təpik sayəsində kəsilmiş dilini saxladı; amma zalım balasının dilindən “malım həlal, canım azad” sözü çıxmadı. Qaldım mat-məəttəl. Bir tərəfdən bunu boşadıqda: kəbin, cehiz haqqını vermək, o biri tərəfdən də təzə toy xərcini çəkmək, bu bahalıq vaxtında heç bacardığım iş olmayacaq idi. Düşündüm, çarəsini tapdım; bəxtimə dedim, bəlkə tuta... Cibimə bir dənə onluq qızıl qoydum. Sonra Nabatı çarşabını başına örtdürüb, söyə-söyə saldım yanıma. Düz gətirdim Hacı Molla Sadıq axundun yanına. Qızıl onluğu qoydum ağzıma və dişlərim arasında tutdum. Dedim: – Hacı axund! Bu mənim əyalımdı, məni incidir, mən ilə yola getmir; oruc-namazımı da mənə həram eləyibdir. İndi təlağını verib boşamaq istəyirəm. Hacı axund, Nabatdan, boşanmaq barəsində nə sözü olmağını soruşdu. “Şəriət cəhaqqımı versin, boşasın” – deyə Nabat cavab verdi. Qabaqca dişlərimin arasında qızıl onluğu görməyən, Hacı axunda bu dəfə lap yaxşı görsətdim və məsələni qaş-gözüm ilə anlatdım. Dedim: – Hacı axund! O axundluğuna and olsun, mümkünüm yoxdur; bu bahalıqda başımı ancaq dolandırıram. Nabat istədi, yalanımı çıxartsın və razı olmasın, Hacı axund macal verməyib üstünə qışqırdı və: – Kəs səsini, məlunə! Kişi ağzında qızıl kimi söz danışır, and içir. O yalan deyir, sən doğru deyirsən? Yaramaz, sözün şəriətcə məqbul deyil. Və talağını kəsib, kağızını əlinə verdi, işi bitirdi. Təmənləşib, Hacı axunddan ayrılanda qızıl onluğu dişlərimin arasından çıxarıb, ovcuna basdım: dua eliyə-eliyə çıxdım, getdim işimə. Atası rəhmətlik Hacı axund canımı o biimanın əlindən əcəb asandca qurtardı getdi. Cüvəllağı “Yeni yol”, 12 may 1923, №15 * * * İzhari-təşəkkür Nə gözəl gün! Nə səadətli gün! Bu gün ki, may ayının on yeddisi və şavval ayının biridir, ali bir gündür ki, bunun misli və manəndi az-az düçar olur. Bu gün eydi-fitrdir. Yəni oruc bayramıdır. Yəni mömin və oruc tutan və namaz qılan müsəlmanların müqəddəs bayramı və əziz gündür. Bəh-bəh-bəh! Bu tərəfdən də bugünkü may ayının on yeddisidir. İsəvilərin böyük və müqəddəs bayramıdır. Bu gün İsanın merac etdiyi gündür ki, rusca “Voznesenie” deyirlər. Bəh-bəh-bəh! Nə gözəl gün, nə səadətli gün! Böyük xoşbəxtlik burasındadır ki, bu gün həmi də pəncşənbə günüdür ki, sabahısı cümə və tətil günüdür. Nə gözəl gün, nə ali bir nemət! Gəz, dolan, nə qədər ki, kefindir. Yat, nə qədər kefindir. Namaz qıl, nə qədər ki, kefindir. Bir belə əzəmətli günü hamıdan qabaq yada salan zəhmət komissarı oldu. Bu şərafətli bayrama bir neçə gün qalmış qəzetələrdə elan elədi ki, cəmi mömin və dindar müsəlmanlar və cəmi mömin və dindar xaçpərəstlər may ayının on yeddisini gərək bayram saxlayalar. Əlbəttə, gərək bayram saxlayalar ki, axirətdə mizan tərəzi qurulanda nə onlar xəcil olub başlarını aşağa salsınlar, nə zəhmət komissarlığını xəcil eləsinlər. Bundan əlavə, həmin bu mübarək bayramın ki, dalı da mübarək cümədir və Azərbaycan millətinin rəsmi tətil günüdür. Habelə həmin cümə günü də müvafiq qayda və söz yox ki, həmişəki kimi tətildir. Demək həmi əzəmətli cümə axşamı, həmi cümə günü. Bu iki gün biri-birinin dalıca elə bir müqəddəs və ali əzəmətli və şərafətli bayramlardır ki, birisi cürət edib pendir sata, ya su dükanlarından birisi bir vedrə su sata. Ya birisi bir spiçka alış-verişi edə. O vədə müqəssirə səxt tər tənbeh olunacaq. Azərbaycan Şura Cümhuriyyətinin zəhmət naziri yoldaş İtgin Mənim yadıma müqəddəs Təbriz şəhəri düşdü. Orada eydi-fitr barəsində əyalətdən bir hökm sadir olmadı. Bu nəyə dəlalət edir? Bu ona dəlalət edir ki, Təbrizdə yazıq müsəlman bəndələrin o dünyaya üzü sulu getməyinin fikrinə düşən bir hökumət yox idi. Minlərcə şükür edirik ki, biz günahkar müsəlmanların istirahət ruhunun fikrinə qalan idarəmiz var. Hələ namərd ingilislər bizi töhmətləndirirlər ki, biz din ilə mübarizə edirik. Nə qədər böhtan! Nə dərəcədə ədalətsizlik! Allah cəmi mömin bəndələrin ruhunu hər iki dünyada şad etsin! 17 may 1923, Bakıda “Molla Nəsrəddin” 19 may 1923, №24 * * * Teatr işləri Yay gəldi, teatrlarımız bağlandı. Yaxşı da oldu bağlandı. Çünki müsəlmanları məsciddən və bir para yerdən avara qoyurdu. Amma deyirlər Tiflisdən “Akademik” dəstəsi Bakıya “Qastrola” gəlib. Bir neçələrini gördüm, istəyirdilər teatra getsinlər. Qoymadım getsinlər. Çünki dostumun birinin evində toy tədarükü var idi. Sən öləsən yeddi gecəni yatmadıq. Səhərə kimi vurduq. Bir də mən qanmıram hər şəhərin öz artisti olar, öz şəhərində də oynar. Hələ bu Tiflisdən bura gəlmək yəni çe? O da sizin hörmətiniz. Odur, Aşqabaddan Məkkəyə təşrif aparan Seyid Hüseyni nə cəlal ilə dərya kənarında qabaqlayıb, əllərini öpə-öpə, hacı-hacı ağaya gətirdilər. Başına nə qədər mömin cəm olmuşdu. Qardaş, bizə teatrdı, nə bilim maarifdi, mədəniyyətdi, nədi? Qardaş, lazım deyil, deyil, deyil. Zor deyil ki? Mən yenə deyirəm, hər şəhərin öz artisti var. Siz nə istəyirsiniz? Bu gün-sabah da məhərrəmlik gəlir. Bax, buna nə demişəm. Gəl onda camaata bax, calala bax, məscid və minbərə bax, xərc-məsarifə bax. Gör nə qədər pullar töküləcək çölə. Mən ölüm bizdən əl çək! Qardaş, istəmirik. Zornan ki, deyil. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 16 iyun 1923-cü il, №25 * * * Rəşidül-məmalik İrandan Rusiya torpağına iki mötəbər qonaq gəlib: biri təqribən on il bundan qabaq Culfa yolu ilə Tiflisə varid olub, Qafqaz canişini Voronsov-Daşkovla görüşüb öpüşəndən sonra Qafqaz mədən sularına müalicəyə müşərrəf olubdur. O pəhlivanın adı Hacı Səməd xan Mərağayi Şücaüddövlədir ki, Nikolay hökumətinin İran Azərbaycanında sağ əli idi; həmin Hacı Səmədxan Rusiya konsullarının kölgəsində Rusiya qoşunlarının köməkliyi ilə yüzlərcə iranlı başı kəsdi və minlərcə günahsız əhalinin evini dağıtdı. * * * O əjdahanın misli bu günlərdə Astara tərəfindən Bakıya varid oldu və çeka tərəfindən həbsxanaya göndərildi. Bu pəhlivanın da adı Rəşidül-məmalikdir ki, Xalxal tərəfində iki min İran rəiyyətinin qanını tökübdür. Amma bu iki məlunun qəzavü qədərləri bir-birinə çox oxşayır: Hacı Səməd xan həmin il Qafqazda boğaz ağrısından murdar oldu. Belə məlum olur ki, bu biri cəlladın əlində bir əngəl var; çünki inana bilmirik bu zalım oğlu zalım törətdiyi hədsiz cövr və sitəmin müqabilində şura hökumətinin əlindən qurtarıb bir də azad yaşaya bilə. (Lənətulla əla qövməz-zalimin). Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 iyun 1923, №26 * * * Ticarət Qədimül-əyyamdan ticarətin tərəqqisi İrandan başlanıb və onunçün də İran tacirlərinin qabağında hətta ingilis tacirləri də məəttəldirlər. Bu saat İran seçki ticarəti böyük meydan qazanmış. Bir buna təəccüb edirəm ki, Bakıda əyləşən İran tacirləri niyə vaxtlarını Bakıda zay edib Tehrana özlərini yetirmirlər ki, seçki yarmarkasında çox pullar qazansınlar. Bu saat İranda qızğın seçkidir: məclisə millət vəkilləri seçilir. Ortalıqda çox pullar sərf olunur: İran pulu, Turan pulu, Firəngistan pulu, Bülucistan pulu, İngiltərə və Osmanlı pulu və qeyri pullar. Bir hammala iki qran versən, onun rəyini alacaqsan. Belə-belə rəylərdən neçə min cəm edib və intixab komisyonundan tərifə alıb özünü verəcəksən vəkalət davası edənlərin yanına. Kto bolşe? Hər kəs çox versə, hammalların rəylərini o ağaya biri beş tümənə satacaqsan. Bu qazancı nə İran tacirləri özləri görüb, nə onların babası. Elə vəkil bilirəm (100000 üssəltənə) ki, on beş tümən xərc qoyub və qoyduğu hədər yerə də getməyib; çünki intixab olunubdur. Belə ticarəti heç sənin baban da görməyib. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 iyul 1923, №27 * * * Hara düşüm? Bir müşkül məsələyə rast gəlmişəm və hər kəsə də deyirəm, mənim kimi məəttəl qalır. Azərbaycan kəndlərinə mənim tez-tez yolum düşür: qulluq işlərindən ötrü gah o kəndə gedirəm, gah bu kəndə gedirəm. Bunun eybi yoxdu; doğrudur, səfərin özünün əziyyəti var, amma səfası da az deyil. Bir çətin iş burasındadır ki, bilmirəm hara düşüm? Uzaqdan kəndə yavıqlaşanda qabaqca ikimərtəbəli ev görsənir; bu ev kəndin padşahının evidir. Qıraq-bucaqdakı evlərin biri lüt Qurbanın evidir, biri dilənçi Zöhrənin evidir. Bunu da bilirəm ki, bu fəqir-füqəranın evində bir mətləb yoxdur: bir-iki caddan savayı yeməli bir şey tapılmaz – o da yetim balasının payıdır. Amma mən gərək elə bir yerə düşəm ki, özüm də ac qalmayam, yanımdakı on iki nəfər atlılarım da ac qalmasın. Daha burada bir özgə fikir lazım deyil; çünki ikimərtəbəli evə atımı sürüb yavuqlaşan kimi on iki kişi çıxıb atlarımızın cilovundan yapışır, on iki arvad da toyuq-cücələri pərən-pərən salıb elə bir çığırtı və hay-küy salırlar ki, adamın ruhu şad olur və yolun yorğunluğu o dəmdə yaddan çıxıb gedir. Yarım saat çəkmir ki, samavar dəmdə, çolpa plov dəmdə, atlarımız da arpanı qovurqa kimi şirin-şirin xırtıldadırlar. Yatıb yorğunluğumuzu alırıq və istəyirik yola düşüb gedək. Bir şey xoşuma gəlmir: o yerdə ki, istəyirik atları minək, yola düşək – divarın dibində çönbələn kəndlilər dururlar ayağa, ikiqat baş yendirib deyirlər: – Ağa, şikayətimiz var. – Ay balam, kimdən? – Ay ağa, haman ev sahibindən ki, siz indi onunla ayrılanda qucaqlaşdız. – Nə, nədir şikayətin? – Ağa, başına dolanım, haman kəndin padşahı dünən oğlunu göndərib həyətimizdə var-yox bir toyuq və bir xoruz var idi – tutub aparıb ki, sabah kəndə filan ağa qonaq gələcək. Bir özgəsi də belə şikayət eləyir: – Ağa, qurbanın olum, var-yox bircə inəyim var idi, südünü sağırdım, yetimlərə yavanlıq eləyirdim; haman kəndin padşahı inəyi aparıb qatıb pəyəsinə ki, sənin babavun mənim babama borcu var idi. Qalan şikayətçilər də bu minval ilə. Bu dəfə şikayətçiləri bir tövr başdan elədim, amma çətin iş burasındadır ki, əgər mən o şikayətlərə ədalət ilə baxsam, bir də mən bu kəndə gələndə hara düşüm? Çətin iş burasındadır. Lağlağı “Yeni yol”, 8 iyul 1923, №21 * * * “Molla Nəsrəddin” aeroplanı Axır vaxtlarda çün kəndli və fəhlələr arasında yazıb oxumaq o qədər yuxarı dərəcəyə qalxıb ki, dəxi gündəlik poçt ilə jurnalımızı kəndlərə göndərəndə bu gün Bakıdan çıxanda sübh tezdən, sabahı günü ancaq Qazaxa və Qaryaginə və Gəncəyə çatır; belə olanda “Molla Nəsrəddin” jurnalının Bakıdan mahallara gedib çatmağı 24 saat çəkir. Məlumdur ki, kəndlilər buna razı ola bilməzlər; ondan ötrü ki, savadsızlığı ortalıqdan qaldıran idarələrin dövlətindən indi dəxi gündəlik qəzetlər kəndlilərin iştəhasını söndürə bilməz və lazım gəlir ki, kəndlərə qəzet karvanı bir dəfə səhər daxil ola, bir dəfə günorta daxil ola, bir dəfə də axşam daxil ola. Məlumdur ki, bunun öhdəsindən bircə aeroplan gələr ki, jurnalımızı götürsün göyə və Azərbaycan kəndlərinə yarpaq kimi səpələsin və kəndlilər də bir-birini basa-basa qapış-qapış edib oxusunlar, necə ki, bir az vaxtdan sonra, inşallah, qeyri aeroplanlı qəzetləri oxumaq xoşbəxtliyinə çatacaqlar. İş ki belə oldu, biz bununla elan edirik ki, “Molla Nəsrəddin” adında bir aeroplan bina etmək qəsdinə gəlmişik və ümidvarıq ki, tez vaxtda camaat tərəfindən idarəmizə o qədər qızıl pul daxil ola ki, biz də bir aeroplan ala bilək. Və yəqin edirik ki, bir surətdə ki, qeyri, qəzetlərin aeroplanı üçün Qazaxdan, Gəncədən, Şamxordan və Naxçıvandan neçə min manat qızıl cəm olub göndərilir, səbəb nədir ki, “Molla Nəsrəddin” aeroplanına göndərilməsin. Halbuki, “Molla Nəsrəddin” jurnalı hələ qazaxlıların və şamxorluların öz ana dilində yazılır. Amma bunu da qeyd edirəm ki, necə ki, üç yüz manatlıq kəhər atı şamxorlular “Bakinski raboçi”nin aeroplanına qurban etdilər, nəqd min manat qızıl pulu naxçıvanlılar yenə həmin qəzetin aeroplanı üçün vəqf ediblər, eybi yoxdur, mən paxıl adam deyiləm, amma Allah rizasına ümidvar olacağam ki, dostum şamxorlular və həmşəhərlim naxçıvanlılar, çünki maarifpərəst və qəzetpərəst olmaqların igid kimi sübuta yetirdilər. Molla Əminin aeroplanı yolunda da səxavətə gələrlər və bizə inşallah və yenə də inşallah pul göndərərlər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 iyul 1923, №28 * * * Qənaət Deyirlər ki, hökumət xəzinəsi kasıbdır. Lazımdır qənaət yolları axtarıb, tapmaq. Bakı şurası maliyyə müdiri Andreyev “Bakinski raboçi” qəzetində yaxşı qənaət yolu ortalığa qoyur: Deyir: Lazımdır uşaq yurdlarını bağlamaq, yetimləri küçəyə salmaq. Bu maliyyə müdirinin əqidəsi. Uşaq yurdlarının yetimlərindən bir neçəsi bu gün idarəmizə bu məzmunda bir giley-güzar yazıb, göndəriblər. Uşaqlar yazır: Əgər xəzinə kasıblayıbsa və qənaət yolu axtarmaq lazım gəlirsə, bizi küçəyə tökməsinlər. Bir az fikirləşsinlər. Çox-çox qənaət yolu tapa bilərlər. Bu yolların ikisi indi yadımızdadır ki, yazırıq və bundan savayı da yenə çox-çox belə qənaət yolları axtarıb tapa bilərlər. Biri budur ki, bu il yaylaqlara azarlı adı ilə gedən çox-sox qoluçomaq müdirlərin yaylaq xərcinin yarısı bizim uşaq yurdlarının bir illik məsarifini görər. İkinci də Bakı şəhərində səhərdən axşamadək və axşamdan səhərədək küçələrdə o yan-bu yana fırıldayan avtomobillərin xərcidir ki, hamısı xəzinədən çıxır. Çünki məlumdur ki, yad adamın avtomobili ola bilməz. Bəs, kimdir o avtomobillərdə o yuz-bu yüzə qaçanlar? Doğrudur, bunların bir neçəsi fövri qulluq işlərini yerinə yetirir. Amma vallah-billah çox-çoxları məhzi-təşəxxüs və xəzinə üçün nahaqq xərcdir. Allah şahiddir ki, dünya yaranandan indiyə kimi bu avtomobillərin birinə bircə nəfər kəndlinin azarlısı minib, həkim yanına getməyibdir. Raboçi də bunun kimi. Xülasə, bunlar ilə işim yoxdur. Ancaq bizi küçəyə nə səbəbə tökürsünüz? Bir surətdə ki, xəzinə üçün neçə-neçə belə qənaət yolları yenə bilirik. Yetimlər tərəfindən “Dəli” “Molla Nəsrəddin”, 14 iyul 1923-cü il, №28. səh. 24 * * * Qatma-qarışıq Yəni bu mətləbin o mətləbə heç dəxli yoxdur. O səbəbə ki, əgər sən deyirsən ki, müəllimlər kursunun müdiri bir gün müəllimlərə məvacib almaq məqsədi ilə Bakı şurasının maliyyə müdiri Andreyevin yanına girmək icazəsi istəyən vaxt həmin Andreyev tərəfindən təhqir olunubdur. Bu mətləbin dəxi idarələri milliləşdirmək məsələsinə dəxli yoxdur. Çünki əgər sən istəyirsən deyəsən ki, maliyyə idarəsinin müdiri əgər türk dili bilən olsa idi, o vədə ümidvaram ki, müəllimlər kursunun müdirinə lazımi ehtiram qoya bilə idi. Amma çünki sən mətləblərin hamısını biri-birinə qarışdırıb, bulaşdırırsan, onun üçün sənin sözlərindən də bir mətləb hasil olmur ki, görək aya nə deyirsən? Məsləhət budur ki, sən artıq-əskik danışmayasan. Çünki bu danışıqdan heç bir fayda ələ gəlməyəcək. Bunlar hamısı qəza və qədərdir ki, Xudavəndi-zülcəlalın öz yanındadır. Əgər müəllimlər kursunun müdiri Bakı şurası maliyyə müdiri tərəfindən kəm ehtiramlıq görürsə, əlbəttə, bunun bir hikməti var ki, belə olur. Bunlar Allah məsləhətidir. Mən ölüm, darıxma. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 14 iyul 1923, №28, səh. 4 * * * Cümə Cümə günü müsəlmanların əziz günüdür: həmin bu gün Allah-taala dünyanı yaradıb tamam edibdir. Mən cümə gününü çox dost tuturam, xüsusən ki, bu günün qabağı cümə axşamıdır ki, mömin qardaşlar buna “pəncşənbə” də deyirlər. Pəncşənbə günü daha da əziz və müqəddəsdir, çünki bu günün axşamları rəhmətlik ölülər bacaları kəsib halva axtarırlar. Amma mənim bir kasıb qonşum var, özü də tək arvaddı, özü də ayda bir az məvacibə komunxozda qulluq edir. Bu arvad cümə axşamı eşidən kimi ürəyi qırt düşür; deyirəm: – Niyə qorxdun? Deyir: – Cümə ki gəldi-iki gün susuz qalacağam. İki gün susuzdan ciyərlərim yanacaq. Deyirəm: – Nə danışırsan? Deyir: – Vallah-billah yalan demirəm, çünki cümə axşamı və cümə günləri su budkaları bağlı olur. Deyirəm: – Niyə bağlı olur? Deyir: – Hökumət qərardadır. Deyirəm: – Heç ürəyini sıxma, iki gün susuz qalmaq ilə ölməzsən, bir az ciyərlərin yansa da, eybi yoxdu; amma burasını unutma ki, o biri tərəfdən də çox savab qazanırsan, çünki əziz günlərdə su içmək günahdır. Doğrudur, səni öz başına qoysalar, cümə gününün qədrini bilməzsən və avamlığından gedib çox su içərsən. Amma sən özbaşına deyilsən, sənin hökumətin var, o qoymaz sən günah əmələ mürtəkib olasan və əziz bir gündə gedib doyunca su içəsən. Və bir də bura Azərbaycandı – burda milli tətil günü doyunca su içmək olmaz. Lağlağı “Yeni yol”, 18 iyul 1923, №22 * * * Söz pəhləvanı Çəyirtkə qırmaq aləmindən Atalar sözüdür: ”davaya gedəndə özünü tərifləmə”. Çox heyif olsun ki, yoldaş Stepanov atalarımızın bu nəsihətinə baxmayıb camaatı nahaq yerə müştəbeh elədi ki, guya ”düşmənimizin biri yox oldu, yəni çəyirtkəni qırıb qurtardıq”. Hələ gör yoldaş Stepanovun arxayınçılığı nə dərəcədədir ki, yazıq çəyirtkə barəsində bu arxayınçılığı verəndən sonra deyir ki: ”Yay çəyirtkəsi barəsində də böyük müvəffəqiyyət qazanmışıq”. Əgər yoldaş Stepanovun müvəffəqiyyəti bundan ibarətdir ki, yay çəyirtkəsi Muğanda ancaq hələ altı min desyatin pambıq yeyib –bəs elədə yoldaş Stepanov hələ bu şadlığı çox da tələsik qabağa salmasın, çünki hələ çəyirtkə bu saat havada uçmaqdadır və Muğanın qalan bostan – bağçalarını və üzümlərini neçə dəfə hələ yeyib qurtara bilər. Doğrudur, çəyirtkə alimi yoldaş Şidlovski iyul ayının 3-də ”Bakinski raboçi ” qəzetində bizi inandırdı ki, daha yay çəyirtkəsinin qorxusu yoxdur, o səbəbə ki, yay çəyirtkəsi öz əcəli ilə puça çıxacaq; amma bədbəxtliyin böyüyü buradadır ki, İran çəyirtkəsi yoldaş Şidlovskinin “ensiklopediyadan” bixəbərdir və indinin bu saatında yoldaş Sidlovskinin əqidəsinin əksinə olaraq əkinləri şirin-şirin yeməkdədir. Məqaləsinin axırında – bu sözləri yazıb qurtarandan sonra yoldaş Stepanov belə bir məzəli söz də buraxıb: ”bu il bizim çəyirtkə qırmaq işlərimiz kənd camaatını ayıldacaqdır”. Stepanovun həmin sözlərini biz də təsdiq edirik: əlbəttə, üç ay əkinlərə qoyduqları zəhmətdən sonra kəndlilər yeyilmiş əkinlərinə tamaşa edəndən sonra, əlbəttə, gərək ayılalar və çox da gərək ayılalar. İndi ki, söhbət İran çəyirtkəsindən düşüb, qoy barı biz də bunu deyək ki, ”Yazıq İran çəyirtkəsi! Allah özü hamıdan yaxşı bilir ki, aya Muğanı yeyən tək bircə İran çəyirtkəsi olub, ya bizim öz çəyirtkəmiz də ona qarışıb”. Sözün düzünü bircə ”Zarya Vostoka” deyib: ”Lazımdı bu ilki çəyirtkə işlərini təftiş və təhqiq etmək, onda işin əsil həqiqəti, əlbəttə, üzə çıxar”. M. n. “Yeni yol”, 6 avqust 1923, №24 * * * Məhərrəmlik “Məhərrəmlik yaxınlaşır” sözlərini indidən eşidən həqiqi müsəlman qardaş, bu vilayətdən baş alıb qaçmağı hər bir şeydən əfzəl (yaxşı) hesab edir. Demək ki, bu nə ibadətdir və nə də təziyədir. Bu bir biyabırçılıq, bircə iftizahdır. Çünki küçələri bambılı kimi atılıb düşə-düşə dolanmaq, öz əli ilə öz başını-gözünü qana boyamaq, nəinki avamlıq, vəhşilik, bəlkə dəlilikdən də dəlilikdir. Bu barədə çox-çox sözlər danışılıb, çox sözlər yazılıb; amma yenə həmin vəhşilik və yenə həmin dəlilik. Lakin hər şeyin bir axırı olan kimi, bunun da gərək bir axırı ola. Və əgər bu barədə qələm sahiblərinin, “natiq” və “fəzillərin” dəlilli və isbatlı moizələri yenə təsir bağışlamasa və yenə əgər lotu-potular küçələrə düşüb, qonşu millətləri üstümüzə güldürməkdən əl çəkməsələr, onda həmin bambılıların da qulağından yapışıb dəlixanaya salmaq lazım gələcək. Mığmığa “Yeni yol” 6 avqust 1923, №24 * * * Məhərrəmlik Bu gün məhərrəmlik ayının yavıqlaşmağı münasibətilə əmələlər içində və qeyri yerlərin camaatı arasında yığıncaqlar qərar verilir və məhərrəmlik barəsində müəyyən natiqlər tərəfindən nitqlər söylənir. Bu yığıncaqlardan və bu danışıqlardan murad odur ki, camaat təziyənin nə olduğunu başa düşsün və məhərrəmlikdə təziyə saxlamalı olsa, məscidə və qeyri ibadətxanaya daxil olub imamı layiqincə və təmkinlə yad etsin və dəxi küçələrə düşüb nərə etməklə dünyanı öz vəhşiliyinə şahid çəkməsin. * * * Mənim sözüm orasında deyil; sözüm orasındadır ki, indi haman yığıncaqlarda natiqin biri ki, məsələn deyir – qardaşlar! Baş yarmayın və bədəninizi zəncirlə yaralamayın, çünki başı insana Allah-taala ondan ötrü verməyib ki, baş sahibi öz əli ilə öz başını yaralasın, ondan ötrü veribdir ki, məsələn, birinin başına yara toxunanda, o biri insan başını işlətsin və bu yaraya bir dərman tapsın. Bədəni ondan ötrü Allah-taala öz mömin bəndələrinə verməyib ki, mömin bəndə öz yumruğu ilə öz döşünü zədələsin; ondan ötrü verib ki, insan döşünü qabağa verib, bir tərəfdən əhlü əyalına çörək qazansın və lazım olan yerdə də döşünü qabağa verib vətənini mühafizə eləsin. Mən çox istərdim biləm ki, həmin natiqlərin və vaizlərin nəsihətini eşidən camaat bu sözləri danışanlara nə cavab verir. Amma, mənim zənnimcə, gərək bu sözlərin cavabını camaat bu cür verə: Gərək deyə: – Ey bizim əziz natiqlərimiz! Bu sözlər ki, burada danışdınız – bu sözlərdən biz çox rəncidəxatir olduq. O səbəbə ki, bu sözləri məhz vəhşilərə demək olar; çünki ancaq vəhşi adam öz başını və döşünü yaralar; ancaq dəli və divanə küçələrə düşüb əlinə bir dəyənək alar və nərə təpə-təpə dünyavü aləmi öz nadanlığına tamaşaçı qərar verər. Vaqeən çox ağır sözdür. Elə qanıram ki, bu nəsihətləri eşidən camaatda bir az-maz naziklik olsa, gərək bir az həya edə. Çünki belə nəsihətləri bircə dəli-divanəyə edərlər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 avqust 1923, №29 * * * Təziyədarlar Keçən il yox, altdakı 1292-ci il məhərrəmlik təziyəsində Bakıda yüz iyirmi dörd min nəfər müsəlman cavanları küçələrdə iyirmi yeddi gün “Ya Əli, ya Hüseyn” deyə-deyə nərə çəkib, şaxsey getdilər və Aşura günü başlarını yardılar. Həmən il tutulan statistik hesaba görə, həmin bu qədər cavanlar bu siniflərə təqsim olunurlar. Yaşları Bunların yüzdə yetmiş hissəsi beş yaşdan tutmuş on iki yaşa kimi balaca uşaqlardır. Yüzdə on beş hissəsi on üçdən iyirmi bir yaşa çatmışlardır. Qalan on beş hissəsi iyirmi ikidən otuz və otuz beşə çatanlardır. Sənətləri Yüzdə əlli hissəsi oğru və cibgir və hambal, qəssablardır, aşpaz və mikidançılar, yüzdə beş hissəsi evgədələri və qalan beş hissəsi araba və fayton atlarını tumarlayanlar hissəsi və fayton-araba sürənlərdir. Adları Çoxları kəblayı, azları məşədi və çoxu da “filanbala”lardır. İçlərində nə hacı var, nə molla və mərsiyəxan, nə mirzə və bəy və xan. (Hələ oxumuşları demirəm ki, lap mürtədirlər). Savadları Bu yüz iyirmi dörd min cavanın yüzdə doxsan doqquzu yarım savadsızdır. Qalan yarım faizi növhəmi adətkərdə oxuyanlardır. Kitab oxuyan, kağız yazan bircə nəfər də yox. (Hələ elm oxuyanı demirəm ki, lap kafirdirlər). Evlilik barəsində Bu cavanların yüzdə doxsan payı nişanlı axtaranlardır. Yüzdə beşi ikinci arvad axtaranlardır. Qalanları oynaş axtaran və göz-qaş atanlardır. Etiqad barəsində Əgər bunların bir nəfərinin imama doğrudan ürəyi yanırsa, onların hamısının babalı mənim boynuma olsun. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, №29, səh. 4-5, 11\VIII-1923 * * * Keçən günlər Bir vaxt var idi ki, türk cavanları öz doğma ataları adlarının quyruğuna ”ski” sözünü yapışdırmağı özləri üçün fəxr hesab edirdilər. Bir vaxt vardı ki, ”Naxçıvanski”lər, ”Yerevanski”lər, və ”Qadcinski”lərə desəydin gəl adını ”Naxçıvanlı” elə – onu hörmətsiz eləmiş kimi olardın. Bir vaxt vardı, bizim artistlərimizin bekarları ”skilik” ilə şöhrət tapmaq istəyirdilər və tapırdılar da. Hələ indinin bu saatında da belə-belə meymunların sayı az deyil. Amma indi daha düşünməyin vaxtı gəlib çatıbdır. İndi daha zəmanə bilmərrə dəyişilibdir. Dəfələrlə deyilib və yazılıb ki, keçənlərdə padşah hökuməti dövründə bu sözləri danışmağın mənası yox idi, çünki camaatımızın başçıları xanlar, knyazlar və hətta intelligentlərimiz özlərini elə bir şövq ilə və həvəslə ”ski”ləşdirmişdilər ki, onların içində bu sözləri danışmaq üçün böyük cürət lazım idi. O ki qaldı, qara camaata, bunlar da, söz yox, başda duran siniflərin dalıyca gedirdi. İş belə olanda daha öz ana sözlərimizin ”ski”ləşməyinin böyük bir hörməti var idi, ona görə də nəinki Təzəpir məscidinin küçəsini ”Təzəpirski” edəndə bizim xoşumuza gəlirdi, hətta az qalmışdı mollalarımız da minbər üstə Məhəmməd və imamları çöndərib ”Maqometski” və ”imamski” eləsinlər. Hələ burada bir nöqtə də var ki, onu da nəzərə almağımız pis olmaz. Günahın hamısı yox, ancaq yarısını mən padşah hökuməti üstünə yıxıram. Bizim bu cür meymunlaşmağımıza səbəb o qədər də padşah hökuməti deyildi, nə qədər ki, bizim öz səfahətimiz idi, çünki bu barədə padşahın zorundan artıq bizim meymunluğumuz iş görürdü. Və həmin meymunluğun milliləşməyimizə bu qədər müsaidət verməyinin vücudilə bizim mömin hacılarımızın dilindən ”Təzəpirski” küçələr hələ düşmür. Hələ bu saat da ”ski” quyruqlu böyük-böyük ”ağalarımız” yenə hələ meymunluqlarından əl götürmürlər. Mığmığa “Yeni yol” qəzeti, 14 avqust 1923, №25 * * * Gəncə qiraətxanası İnsanın bəxtindən çox şey asılıdır. Əgər bəxti var – xoşbəxt olacaq. Əgər bəxti yoxsa, bədbəxt olacaq. Şübhəsizdir. Bu da adamın özü ilə deyil. Hər nə ki, insanın alnına yazılıb, o da olacaq. Əgər yaxşı yazılıb – yaxşı olacaq. Yaxşı yazılmayıb – yaxşı olmayacaq. Götürək Gəncə qiraətxanasını. Əgər Allah-taalanın həmin qiraətxanaya mərhəmət nəzəri olsaydı nə pulu yellərdi, nə də yayın istisində evi elə damardı ki, oxucular kitab və qəzetə oxuyanda elə cumculuq olardılar ki, guya paltarlı-zadlı suya düşüblər. Hələ yazda bərk yağış yağanda evin dammağını eşitmişdik. Bu yayın cırlamasında evin dammağı – yəni çe? Bu belə. İndi keçək pul məsələsinə. Bəli, ravi belə rəvayət edir ki, bir-iki ay bundan qabaq Gəncə maarifbazları yığışdılar, belə məsləhət elədilər ki, kitabxananın kitablarını artırmaqdan ötrü bir “Koloniya” düzəltsinlər ki, türkcə ona gəzmək deyirlər, ərəb və farsca da təfərrügah kimi bir şey deyirlər. Bəli, yığışdılar, gəzdilər, çaldılar, çağırdılar və bu fənd ilə bir qədər pul yığıb, bir əmin adam axtardılar ki, pulları saxlayanda tamahı düşməsin. İndi kimə verək? Əlbəttə, əgər tək bircə adama tapşırsam, ola bilər ki, tamahı düşə və götürüb xərcləyə. Nə eləyək, nə eləməyək? Ağıl-ağıla verəndən sonra pulları gətirib tapşırdılar “Soyuza”. Çünki “Soyuz” dəxi nə tövr pulu yeyə bilər? Soyuzun nə ağzı var, nə dişi var. Bununla bərabər indi bir məsələ var. İndi lazımdır kitab almaq. Buna da pul lazımdır. Pul da soyuzda. Amma nədənsə ortalığa pul çıxmır. Hər kəsə deyirsən, deyir xəbərim yoxdur. Maarif müdirinə də deyəndə, cavab verir ki; “Pullar soyuzda salamatdır”. Amma bir tərəfə baxanda görürsən ki, pul yoxdur. Doğrudur, pul yeyilməyib və inşallah da yeyilməz. Amma ortalığa pul söhbəti gələndə, heç kəs puldan bir xəbər verilmir. Bunlar hamısı Allah məsləhətidir. Əgər Gəncə kitabxanasının alnına yazılmış olsa ki, onun kitabları artsın, onda soyuz da pulları qoyar ortalığa. Əgər yazılmamış olsa, bu da bir ayrı söhbətdir. Hər halda, bu işlər Allah-taalanın öz yanındadır. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, №30, səh. 4-5, 18/VIII-1923 * * * İki dilbər Heşəstçəm-be miyan... Mənim evim rus kilsəsi ilə Təzəpir məscidinin ortalığındadır. Onun üçün ki, dünyada məndən də xoşbəxt bir insan gərək olmasın. Kilsənin zəngi vurulanda evimizdə danışmaq mümkün deyil. Çünki bir danışan o biri danışanın səsini eşitməz. Məsciddə də məhərrəm günləri təbil vurulanda bizim balaca uşaqlar, ələlxüsus azarlı olanda yuxudan dik atılıb, ağlaşırlar. Hələ təbil dərdinin ömrü azdı. Beş-on gün məhərrəmlikdədir. Amma kilsənin zəngi bu saat qulağımda cingildəyir. Doğrudur, məscidin azan səsinin və kilsənin zəng səsinin bərəkətindən popların və axundların inandırmağına görə lap behiştlərin əla mərtəbələrində olacağam. Amma sözüm bu dünyanın, o dünyanın barəsində deyil. Sözüm oradadır ki, dünən mənzilimdə oturmuşdum və uzaqdan Təzəpir məscidinin imarətinə baxırdım və baxa-baxa xəyalıma gəldi ki, əgər xaçpərəstlər bu kilsə əvəzinə bunun yerində bir teatr, ya da bir yetimxana tiksəydilər, indi bu saat Bakı şəhəri bu teatrın və ya yetim evinin vücuduna nə qədər iftixar eləyirdilər. Əgər Təzəpir məscidinə qoyulan həqqi-səy və məsarifi bir darülelmin binasına qoymuş olsaydılar, indi burada elə bir universitet tikilmişdi ki, ingilislərin Oksfordundan geri qalmırdı. Daranq... bay dik atıldım. Kilsənin zəngi vuruldu. Bu gün İsa peyğəmbərin asqıran günüdür. Gur... Bay uşaq yuxudan sərasimə atıldı; Bu gün məhərrəmlik təbli döyüldü. Adamın yadına köhnə və qaranlıq əsrlər düşür. Guya ki, indi heç şura əsri deyil. Allahın altında biləydim; dəxi nə qədər bu behişt vəhşilikləri davam edəcək. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 8 sentyabr 1923, №31, səh. 5 * * * Savad məktəbləri Mən bu məqaləni o qəsd ilə yazmıram ki, savad məktəblərinə əmələ və kəndlilərimiz həvəs göstərsinlər və həmin məktəblərə şövq ilə doluşub savad öyrənsinlər. Niyə o qəsd ilə yazmıram? O səbəbə o qəsd ilə yazmıram ki, hamısı birdir, mənim yazmağım, ya yazmamağım ilə fəhlə və kəndlilərimiz savad məktəblərinə savad öyrənməyə çox artıq həvəs etməyəcəklər. Niyə etməyəcəklər? O səbəbə ki, bizim indiki əsrin fəhlə və kəndlilərinin yüzdə doxsan doqquzu kablayı və məşədidirlər (şaxsey, şaxsey!) və məlumdur ki, nə kablayı olan adam savadın qədrini bilər, nə məşədi olan adam savadın qədrini bilər və haqqı da var bilməməyə; o səbəbə ki növhəni növhəxan oxuyanda mənə ancaq sinə vurmaq lazımdır və dəxi burada savad oldu, olmadı, təfavüt eləməz (əzmi-cihad etmisən, ey sərvərim!). Keçək mətləb üstə. Bir vaxt var idi ki, bütün Azərbaycan aləmi indiki kimi yenə savaddan-zaddan uzaq idi. Onda bəhanəmiz bu idi ki, Nikolay dayıoğlumuz qoymurdu öz dilimizdə açılışaq. Doğrudur, qoymurdu. Və bəlkə onun qoymamağındandır ki, indi fəhlə və kəndlilərimizin yüzdə doxsan doqquz hissəsi kablayı və məşədidir (necə qan ağlamasın daş bu gün). İndi də Şura hökuməti hər yanda ki, mümkündür və hər nə qədər mümkündür savad məktəbləri açır ki, mən görürəm ki, mənim dostum fəhlə Kabla İmamqulu 22 yaşında, özü savadsız, gedib savad öyrənmir. Dünən onu küçədə gördüm, dedim: – Hara gedirsən? Dedi: – Xorasana: Soruşdum: – Niyə? Dedi: – Ziyarətə (fəda olum sənə, ya imam Rza!). İndi nə etməli? Bizim qarşımızda Xorasan və Məşhədi-müqəddəs kimi “Savad məktəbi” durub. Sən gündə min yerdə savad məktəbi aç, amma nə qədər ki, sənin indiki fəhlə və kəndlilərinin adı kablayı və məşədidir, – onlardan savad gözləmək olmaz, olmaz! (Çünki fikirlər müqəddəs zəhər ilə zəhərləniblər). A kişi, çavuş carlıyır: Hər başda var əlaməti-sövdayi-Kərbəla, Görsün səfər tədarükünü, karvan gedir. * * * Hə, istəyirdim məqaləmi qurtaram, amma bir “mabəd” yadıma düşdü: Hələ doğrudan da zarafat kənarda dursun. Biz ha deyirik: nə bilim savad məktəbləri, nə bilim elm-maarif... Bayaq mən məşədi söhbətini zarafat babətindən ortalığa saldım. İndi gəl bir doğru danışaq. İndi ki, bizim qarşımızda Məşhədi-müqəddəs ilə Kərbəlayi Müəlla kimi möhkəm fanatizim qalaları durubdur, indi ayə nə eləməliyik? Görək buna nitq və qələm sahiblərimiz nə deyir? Görək bunun müqabilində kommunistin tədbiri nədir, “Yeni fikir” və “Gənc işçi”nin təklifi nədir? Həyə məni deyirsən, – mənim ki, yaşadığımız əsrin qartlaşmış kablayi və məşədilərindən gözüm su içmir. Yenə ümid cavanlaradır. La hövlə vəla qüvvətən illah billahi əliyyül-əzim. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 sentyabr 1923, №31 * * * Bəxt İnsanın gərək bəxti ola: əgər oldu – xoşbəxt olacaq, əgər bəxti olmadı, hər qədəmdə ona bədbəxtlik üz verəcək. Götürək Gəncə kitabxanasını: bu yazığın bəxti əzəldən qara imiş. Neçə aylarınan çalışıb vuruşub, qulyanyadı nədir – bir bəhanə düzəltmişdilər ki, bu yazıq kitabxana üçün bir qədər pul yığsınlar və bir qədər kitab alsınlar. Pulları yığıb qabaqca bilmədilər kimə tapşırsınlar ki, pullar salamat qalsın, axırda fikirləşdilər və belə məsləhət gördülər ki, pulları sayuza tapşırsınlar, çünki sayuzun ağzı və dişi yoxdur ki, pulları yesin. Elə də elədilər. Axırda pul tapşıranlar başladılar pulları istəməyə ki, kitab alsınlar. Bu gün-sabah, bu gün-sabah. Axırda məlum oldu ki, pullar yeyilib; a kişi, necə yeyilib, belə şey olarmı? Bəli, belədir, yeyilib. Di gör bəxtnəndi, ya yox: insanın ki, bəxti oldu, dişli-ağızlı adam da onun pulunu yeməz, amma bəxti ki, olmadı, onun pulunu sayuz da yeyər, hələ bəlkə mayuz da yeyər. Lağlağı “Yeni yol”, 12 sentyabr 1923, №28 * * * İspalkom imtahanı Həmən bu otuz ikinci nömrədən məcmuəmizdə “İspalkom imtahanı” sərlövhədə səhifə açmağı qərar qoyduq. “İspalkom” – rus sözüdür, bunun mənası “icraiyyə komitəsi sədri” deməkdir. Bəli, mətləb budur: Cəmi oxucularımıza məlumdur ki, Azərbaycan cümhuriyyətində on yeddi qəza ispalkomu var, çünki on yeddi qəza icraiyyə komitəsi var, əlbəttə, bu on yeddi komitə sədrləri, yəni ispalkomları, hərəsi bir cürdür, necə də ki, beş barmağın hərəsi bir cürdür. Bu da yaranmışların xilqətində qoyulmuş bir hikmətdir: görürsən milyard-milyard insanların ikisini tapa bilməzsən ki, bir-birinə oxşaya. Belədi ispalkomlar: biri şüurludur, biri şüursuz; yəni biri bu dünyanın təqazasını duyan və özü üçün gün ağlamağı bacaran, amma biri zehni və fərasətdən uzaq, sabahkı günü mülahizə etməyən, nə bilim rəiyyətdir – nədi, ona kömək çıxan və fəqir-füqəraya tərəfdar olub, öz şəxsi işlərini xidmətinə qurban edən kəmtəcrübələrdir. Xülasə ki, hərəsi bir cürdür. Biri hirsli, biri sakit, biri adam döyən, biri ucaboy, biri alçaqboy, biri rəiyyətin atasını-anasını söyən, biri heç bir kəsi söyməyən, biri kəndə gələn kimi kasıb rəiyyətdən qayqanaq tələb edən, biri yalvarsan da müftə bir tikə yavan çörək də kasıbdan istəməyən, biri əsil kəndli dostu, biri həqiqi qolçomaq, birinin cəlalı qədim xan cəlalı kimi, biri həqiqi rəiyyət yoldaşı... Xülasə, biri elə, biri belə. Biri dövlətli Hacı Heydərdə gözəl bir at görəndə kişinin üstə min böhtan atıb dustağa salır ki, atını sahiblənsin, amma o biri ispalkom, bir dövlətli hacıya rast gələndə onu məzəmmət edir ki, niyə cibindən beş-on şahı çıxardıb qonşuluqdakı yetim uşaqların dəftər-qələminə sərf etmirsən. Biri çalışıb milisə qəzet-kitab gətirdən; amma o birinin yanında qəzet sözü danışanda deyir: “Kommunist” qəzeti də cəhənnəm olsun, “Yeni fikir” də səqərə getsin, “Molla Nəsrəddin” tünbətün düşsün. İndi hünər istərəm o şəxslərdən və o müxbirlərimizdən ki, qəza ispalkomlarımızın şücaətlərindən yazıb idarəmizə səhih məlumat verərlər. Səhih ondan ötrü deyirəm ki, nasəhih sözü hər bir kəsin barəsində danışmaqdan dünyada əskik peşə yoxdur və ola da bilməz. Məlumat verənlərin heç birinin adı heç bir vəchlə bir kəsə verilməyəcək. Doğru və təhqiq olunmuş məlumat məcmuəmizdə çap olunacaq, hər bir ispalkomun nameyi-əmalı kəmahüvə həqqəhu yazılacaq. Çox məzəli və gülüncə layiq olan ispalkom dadaşlarının karikaturu da məcmuəmizdə üç etik ilə çəkiləcək; qəlbi qara, gözləri qırmızı və üzü ağ (adam adama deyər: üzün ağ olsun!). Bunu da əlavə edirik ki, idarəmizə doğru və dürüst məlumat göndərənləri özümüzə həmişəlik müxbir qərar verib ona pulsuz məcmuə göndərəcəyik. Molla Nəsrəddin Artırma: İndilikdə söhbətimiz qəza ispalkomları barəsindədir. Nahiyə və kənd ispalkomlarının imtahanı gələcəkdə başlanacaq. Ondan da sonra növbə ukomların, zemkomların və qeyri-qeyri komlarındır. M. n. “Molla Nəsrəddin”, 15 sentyabr 1923, №32 * * * Dəmir yol Dünən getmişdim Bakı vağzalına. Bilet sandığının qabağında düzülən cərgənin quyruğu gəlib küçəyə çıxmışdı. Deyirdilər ki, bu qədər adamın hamısı səhərdən növbəyə durublar. Birinci zəng vuruldu, həmin cərgədə duranlar tərpəşmədilər, ikinci zəng vuruldu, yenə həmin halət: heç kəs yeridən tərpənmir. Üçüncü zəng vuruldu, yenə duranlar yerində durublar. Amma söz burasındadır ki, çox-çox cavanlar gördüm ki, cərgədə duranlara baxmayıb hərə cibindən bir möhürlü kağız çıxartdı, uzatdı bilet satana ki, “mən məsul işçiyəm”. O dəmdə kağıza peçat basıldı və kağız sahibi keçdi getdi vaqonun istədiyi yerində özünə yer tutdu və maşın hərəkət elədi. Dünən mən cərgədə gördüyüm camaatın hamısı qaldı; çünki maşın ancaq məsul işçiləri götürdü apardı. Amma yerdə qalanların çox-çoxu... kasıb-kusub idilər ha!.. * * * Birisi məndən soruşdu: – Bəs, mən nə eləyim ki, asanlıqla minib gedim Şamxora? Dedim: – Lazımdır bir qulaqlı şalvar, bir ləzgi çəkməsi, boğazı lap uzun, belini elə çək ki, gürcü xanımının belindən incə olsun, papağı bas gözünə, qoltuğunda da bir portfel. Cibindən bir məsul işçilik kağızı çıxart (çox ucuzdu). Eləcə vağzala yetişən kimi ştempel basdır, gir vaqona. Dünən mən gördüyüm dəmir yol qatarı – məsul işçi qatarı idi. Bəs, bundan yaxşısı bu deyilmi ki, bir ayrıca, xüsusi bir məsul işçi dəmir yolu çəkələr ki, “qeyri məsul” bəndələrə də dəmir yolu ilə tərəddüd etmək qismət olsun? Məgər onları cənab Allah yaratmayıb? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 22 sentyabr 1923, №33 * * * Maarif işləri Məktəblər də milliləşdi, yəni hər millətin özünün məktəbi olacaq və hər millətin məktəbinə özgə millətin uşaqları heç bir vəch ilə götürülməyəcək və götürülmür: türk məktəbinə rus, ya erməni götürülməyəcək, rus məktəbinə erməni, türk və gürcü götürülməyəcək və götürülmür. Demək, bu barədə beynəlmilləlik üsulu işləməyəcək. * * * Mən bu məqalədə türk uşaqlarının sözünü danışıram: Əlbəttə, hər millət öz maarif işində müstəqil olmalı və məktəblərdə də elmləri öz dilində təhsil eləməli, necə ki, kiçik siniflərdə və kiçik məktəbdə, habelə böyük siniflərdə və ali məktəblərdə, yəni darülfünunlarda. Amma burada bir məsələ var ki, onun həlli üçün mən bir neçə təcrübəli pedaqoqlarımız ilə müfəssəl danışığa girişdim. Bu məsələ özlüyündə iki parçaya bölünür: biri budur ki, axı bizim dərs mətbuatı çox kasıbdır; məktəblərimizdə kitab şkafları yox surətindədir. Bəs, uşaqlarımız elmləri yaman-yaxşı öz dilimizdə oxusalar da, qiraətsiz və mütaliəsiz özlərini necə yetirə biləcəklər? Bu bir tərəfi. Qaldı ikinci çox böyük və mühüm məsələ: şagirdlərimiz orta məktəbləri qurtarandan sonra hansı darülfünunlara təhsili tamam etməyə keçəcəklər. Söz səbəbindən Rusiya universitetlərinə, nə də Bakı darülfünunlarına qəbul oluna bilməzlər. Bəs, hara gedəcəklər? İstambula? Əgər belə isə, elədə indidən yaxşı deyilmi bunu bilmək? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 29 sentyabr 1923, №34 * * * Yığıntı Yığıntı təzə sözdür. Əvvəl elə bildim ki, bu sözü “məşhur İstilah komissiyası” icad edib, amma məlum oldu ki, “yığıntı” sözü özgə bir yerdən törüyüb. Bu günlərdə təzə bir kitab çapdan çıxıb: kitabın üstündə yazılıb, “Hesab məsələlərinin yığıntısı”, yəni bəistilahi-rus “sbornik”, bəistilahi-ərəb “məcmuə”. Yuxarıda İstilah komitəsinə mən ondan ötəri “məşhur” ad qoydum ki, bir vaxt o komitə məzəli-məzəli sözlər çıxartmışdı; məsələn: yerbil (coğrafiya), “dörtiş” (əmali–ərbəə, yəni çetıre deystviya). Hələ təəccüb burasındadır ki, İstilah komitəsi qanmamazlıqdan “yerbil” və “dörtiş” sözlərini ortalığa çıxartmışdı, amma təəccüb burasındadır ki, özgə məhəllələrindən çıxan kitabların üstündə haradan “yığıntı” kimi ayıb–ayıb sözlər ortalığa çıxdı. Krılov babanın nağılında deyilən kimi, bizim könlümüz qoyun əti istəyəndə bizi yüz yerdən gülləyə basırdılar ki, ay haray, “dil əldən getdi”, amma özləri indi gözəl-gözəl “məcmuə” və “sbornik” sözlərini qoyub başlayırlar “yığıntı” kimi axmaq–uxmaq istilahlar düzəltməyə. Ayıb olsun. Cırcırama “Yeni yol” qəzeti, 8 oktyabr 1923, №31 * * * Bistü-həştüm Biz aşağıda qol qoyan mömin müsəlmanlar zəhmət komissarı həmin oktyabr ayının səkkizində bir belə dekret çıxarmışdı ki: oktyabr ayının onuncu günü səfər ayının iyirmi səkkizinci gününə mütabiqdir. Bu səbəbdən lazımdır ki, mömin müsəlmanlar həmin gün tətil eləsinlər; yəni işləməsinlər. Biz mömin müsəlmanlar bu dekreti oxuyandan sonra çıxdıq bazara, hər kəsdən soruşduq ki, səfər ayının iyirmi səkkizi nədir və bunun fəziləti özgə günlərə nisbətən nədədir? – bir kəs bizə bir cavab verə bilmədi. Axırda getdik “Təzəpir” məscidinə cəm olan kor, şil əməleyi-mövtadan bu məsələni soruşanda dedilər ki, səfər ayının iyirmi səkkiz bistü həştümdür; yəni həmin gün vəhşi ərəblərin biri yumruqnan vurub bir özgə vəhşi ərəbin burnunu qanadıb. Onunçün də bizim rizaməndliyimiz yoldaş zəhmət komissarına bu barədədir ki, əgər onun dekreti olmasa idi, Allahın yolundan azan müsəlmanlar bistü həştüm gününün hörmətini saxlamayacaq idilər və belə bir əziz gün yaddan çıxacaq idi və biz mömin müsəlmanlar bu feyzdən məhrum olacaq idik. Heç Nikolay dayının da vəziri biz mömin müsəlmanlara özünü bu dərəcədə dindar göstərmirdi. Ay zalım oğlu zalım! Lap müsəlmanların behiştinin locasındadır. Mömin və bisavad müsəlmanların əvəzindən qol qoydu Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 oktyabr 1923, №35 * * * Yad etməli Qəzet sütunlarında dərc olunan məqalələrin çox hissəsi ondan ötrü yazılır ki, oxucular haman gün oxuyub qoysunlar kənara və sabahkı nömrəni gözləsinlər. Amma bu gündəlik məqalələrin içində elələri də var ki, oxucu haman məqaləni oxuyandan sonra qoltuq dəftərinin içinə qoyur, saxlayır ki, yaddan çıxmasın. O məqalələrin biri “Kommunist” qəzetinin 234-cü nömrəsində “Əziz qonaqlara diqqət” sərlövhədə “R” imzası ilə birinci səhifədə dərc olunan məqalədir. Məqalə belə başlanır: “Bu axır vaxt Bakıya bəzən ən uzaq qəzalardan bir çox kəndli gəlməkdədir. Bunlar hamısı hal-hazırda kənd təsərrüfatı vergisi cəm edilmək üzrə bir çox məsələləri və ixtilafları mərkəzdə həll etməkdən ötrü kəndlilər tərəfindən göndərilən nümayəndələrdir. Bunlardan çoxu heç bir vaxt gəlmədikləri böyük şəhərə varid olduqda öz işləri cəhətində haraya müraciət etməyi və hansı idarəyə gedəcəklərini bilmirlər. Xalq ərzaq komissarlığında aldıqları məlumat onları təmin etmir, ... Bir idarədən başqa bir idarəyə çapıb, cürbəcür komissarlıqlara müraciət edirlər. Nəhayət, lazımi müavinəti ala bilmirlər... ”. Məqalənin bir yerində belə yazılıb: “Biz böyük vəzifələr götürüb şəhərlə kənd arasında rabitə və münasibət vücuda gətirmək istəyirik; fəqət indi yəqindir kəndlilərə hüquqi müavinət göstərmək işini qaydaya salmağa çalışmırıq... ”. * * * Qoca Molla Nəsrəddin məqalə sahibinə salam söyləyir və öz tərəfindən deyir ki, axır vaxtlarda qoca Molla Nəsrəddin də görürdü ki, Bakının küçələrində hərdən bir cırıq-mırıq kəndli dəstələri divarlara baxa-baxa küçələri dolanırlar. Molla Nəsrəddin bunu bilirdi ki, bunlar kimdilər, nədən ötrü şəhərə qayıdırlar. Amma qoca Molla Nəsrəddin müntəzir idi ki, görək qələm sahiblərimiz nə deyəcəklər? Cavan yazıçılarımız nə yazacaqlar? Molla Nəsrəddin köhnə dostları hesab olunan kəndlilər barəsində cavanlıq həvəsi və hövsələsi olan vaxt kifayət qədərində yazıbdır. İndi də növbə cavan yazıçılarımızındır. Qoca Molla Nəsrəddin yenə naümid olmadı: cırıq-mırıq kənd nümayəndələrini Bakının küçələrində pozğun bir halda görəndə Molla əmi öz-özünə deyirdi: əcəba, bunları məndən savayı görən qələm sahiblərimiz yoxdurmu? İndi Molla əmi şükür edir ki, yuxarıda söylədiyi məqaləyə rast gəldi; minlərcə şükr edir ki, “R” imzalı məqalə sahibi Molla əmini şəkdən çıxartdı. Minlərcə yaşasın kəndlilərə nisyə yox, nəqd tərəfdar olmağı bacaran “R” imzalı məqalə sahibləri!.. Molla Nəsrəddin. Və bir də: Söhbətini saldığımız məqalənin anlayanlar üçün mənası çox dərin və əhəmiyyəti çox artıqdır. Anlamayanlara dəxi mən nə eləyim... M. n. “Molla Nəsrəddin”, 24 oktyabr 1923, №36 * * * Bəhanə İnsanın bədəni ki, çox qocalıqdan ölməyə hazırlaşır, həmişə özü üçün qabaqca bir azar tapır və həmin azar bunun ölməyinə bir bəhanə olur, çünki onsuz da öləcək. Şuşa şəhərində yaz fəsli bir qəzet çıxırdı, yazısı ərəb hərfləri ilə idi. İndi Şuşadan yazırlar ki, qəzetin düzəni şəhərdən çıxıb getməyi səbəbindən qəzet dəxi bağlandı. Belə-belə şeylər türk qəzetlərinin başına hər ay və hər gün gəlməkdədir. Bu gün Şəkidə bir türk qəzeti çıxır,sabah eşidirsən ki, bağlandı. – Niyə bağlandı? – Düzənin burnunda çöp qalıb. Sabah eşidirsən ki, Gəncədə türk məcmuəsi çıxır, o biri gün deyirlər ki, bağlandı. – Niyə? – Düzənin qarnı sancılanıb. Bunlar hamısı bəhanədir, bunlar hamısı ərəb əlifbasının acalının (əcəlinin) yavıqlaşmasına dəlalət edir. Məlumdur ki, hər bir qəzetin davamı oxucuların varlığına bağlıdır. Oxucu oldu, qəzet davam edəcək; olmadı, davam etməyəcək. Qəzet və kitablarımız nə qədər ki, oxunuşu çətin və imlası pozğun ərəb əlifbası ilə yazılacaq, özlərinə oxucular topluya bilməyəcəklər. Və mətbuat da yavaş-yavaş ölməyə üz qoyacaq, – necə də ki, ölür. Yoxsa başqa səbəblərin hamısı, ancaq bəhanədir. “Yeni yol” qəzeti, 8 noyabr 1923, №34 * * * Şütüri-zəman Bu axır vaxtlarda mən bazardan keçəndə görürəm ki, tək-tük bazar əhli qəzet oxuyur, bir-birindən soruşur ki, bu Almaniyadakı “şütürizəman”ın mənası farsca zamanın dəvəsi deməkdir? “Molla Nəsrəddin” idarəsi tərəfindən cəmi bazar əhlinə elan olunur ki, onlara hərdən bir ittifaq düşüb qəzet oxuyanda “Şütüri-zəman” Almaniya baş vəzirinin adıdır ki, onu rus əlifbası ilə “Ştrezeman” yazılır, yeni türk əlifbası ilə də “Ştrezeman” yazılır, amma ərəb hərfləri ilə yazanda doğrudan da “zəmanənin dəvəsi” çıxır. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 17 noyabr 1923, №37 * * * Qaranlıqda “Şəki fəhləsi” qəzetinin 96-cı nömrəsində axırıncı səhifədə oxuduq: “Əmələ müxbirlərimizdən. Təəccüb ediləcək bir hal. Keçmişdə deyirlərdi ki, çəkməçinin çox vaxt ayağı yalın olur, eləcə də azərbaycanlı olub neftsizlikdən qaranlıqda qalmaq da təəccüb ediləcək iş deyildir. Bir aya çatar ki, qəzamızın fəhlə-kəndliləri neft olmadığından gecələr qaranlıqda qalırlar. Bütün kəndçi-fəhlələr günüzlər axşamadək əllərində neft qabları gəzirlər, bir girvənkə neft tapmırlar. Doğrudur, əlacsız qalıb girvənkəsinə üç-dörd yüz milyon verib xəlvət alanlar da olur... ” * * * Şəki qəzeti həmin neft məsələsini axırıncı səhifədə yazmağının səbəbi budur ki, Azərbaycan kəndlilərinin qaranlıqda qalmağından da vacib qeyri məsələlər var ki, o məsələləri qəzet sahibi qəzetin qabaqkı üç səhifəsində yazıbdır. Bununla belə Molla Nəsrəddin öz tərəfindən qəzetə salam göndərir və bu neft məsələsini çap etməyi babətindən artıq razılıq edir. Yenə sağ olsun ki, yazıbdır. İndi gələk kəndlilərin qaranlıqda qalmalarına bais olanlara. Bunlar iki nəfər tacir cənablarıdır ki, hər ikisi Yevlaxda əyləşib özlərinə çoxlu pullar qazanmaqdadırlar. Birinin adı Kərəm Hacıyev (Allah, kərəminə şükür), birinin adı deyəsən Hüseynov (səni də imam Hüseynə tapşırıram). Bunların qabaqkısı Qarabağ kəndlilərini qaranlıqda saxlamağa podrata götürüb. O birisi də Şəki mahalının kəndlilərini qaranlıqda saxlamağı icarə edib. Bu iki nəfər tacir cənabları Bakıda hansı idarə ilə bu şərti kəsiblər ki, Bakıdan Yevlağa bunlardan savayı bir nəfər adam da neft gətirsə, onu hökumət milisləri tutub yıxsınlar yerə, yumşaq yerlərinə o qədər vursunlar ki, qırmızı olsun. Müxtəsər, monopoliya məsələsi. Bəli, görürsən ki, iki həftənin ərzində Ağdama yainki Nuxaya neft gəlmədi. Həriflər Yevlaxdan səs buraxırlar ki, Bakıda neft talvarlarına od düşüb, neft yanıb qurtarıb. Görürsən neft qalxıb qızıl qiymətinə. Ədə, yerit nefti, durma, fürsət vaxtıdır!.. Bir kirvənkə neft – iki pud buğdaya, üç pud arpaya. Dəxi oxuculara nə lazım artıq dərd-sər vermək?! * * * “Şəki fəhləsi” bu məsələni dördüncü səhifədə yazır; ondan ötrü ki, qəzetin bu məsələdən vacib özgə məsələləri qabaq səhifədə yazılıb. Amma Molla Nəsrəddin həmin qaranlıq məsələsini qabaq səhifəsində yazır; ondan ötrü [ki, ] bu məsələdən vacib mollanın özgə məsələsi yoxdur. O səbəbə ki, Molla Nəsrəddin kəndçilərin köhnə dostudur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 noyabr 1923, №38 * * * Şərq qadını “Şərq qadını” məcmuəsi çıxmağı münasibətilə Başıbəlalı bir məsələ, xəta-bəlalı bir danışıq... Qan qoxusu gəlir, barıt tüstüsü görsənir, qeyrət hissi oyanır!.. Ədə, filan, filan şudə, sən cürət elədin mənim arvadımın adını soruşdun? Qarnını doldurram!.. Ört üzünü, ay məlunə! Allah sənə lənət eləsin! “Şərq qadını” islam aləminin tamam bədbəxtliyidir. Təbriz kimi böyük bir şəhərdə tək bircə tikili görə bilməzsən ki, onun uca-uca divarlarında küçəyə çıxan bir baca olsun: heç bir tərəfdən nəfəs gələn yeri yoxdur; qeyri islam şəhərləri də belə. Səbəbi? Evləri dustaqxanaya döndərməyə nə lüzum? Həmin Şərq qadını məsələsi!.. * * * Başımız çox ağrıdı. Çox töhmətlərə giriftar olduq, çox lənətlər qazandıq, çox zərərlər çəkdik. 1907-ci ildə birinci dəfə məcmuəmizdə qadın azadlığını söhbət salan günü Tiflisdə bazar-dükan bağlandı. Müdirimiz qaçdı gizləndi. Möhtərəm Şeytan bazar müsəlmanlarını məscidə çəkib cavab istədilər. Astaradan bir hacı orada olan əlli beş nəfər abunəçilərimizdən jurnalımızı yığıb idarəmizə geri göndərdi ki, “dəxi bizə belə jurnallar lazım deyil... ” İndi gəldik çatdıq bu günlərə: Şura aləmində qadın da bir insandır, kişi də insandır; qadına da ixtiyar lazım, kişiyə də, qadın da nəfəs almaq istəyir, kişi də. Nə kişi qadına sahib ağadı, nə qadın kişiyə: ancaq bunlar yoldaşdırlar. Biz də belə deyirik. “Şərq qadını” da bu sözləri eşidib çıxdı meydana. İndi dəxi islamın zənciri onun ayaqlarına dolaşmağa gücsüzdür. İndi dəxi şəriətmədarların “cəhənnəm odlarından” qorxan yoxdur. İndi dəxi arvad qeyrətləri çəkən “qeyrətli” qoçular puç olublar. İndi dəxi Əli Bayramovun yadigarına açılan Şərq qadını əncümənindən “qadın azadlığı və qadın xoşbəxtliyi” kimi münacatın sədası Şərq aləminə dağılmaqdadır. Bunu biz istəyirdik və bunu axtarırdıq. Dedik, dedik axırda arzumuza çatdıq. Dünən axşam Əli Bayramov klubunda idim. Dünya və aləm Şərq qadını ilə dolu idi. Qadınlar yoldaşı, yoldaş Xavər xanım səhnədən söz danışırdı. Nə danışırdı? Nə deyirdi? Deyirdi: – Ey Şərq qadınları, oxuyun, oxuyun, oxuyun! Əgər oxuyub savad və elm qazansanız, onda azadlığın qədrini bilərsiniz, onda xoşbəxtlik yolunu taparsınız; oxumasaz qaranlıqda qalacaqsınız; oxumasaz, bədbəxt olacaqsınız və öz bədbəxt olmanızdan savayı uşaqlarınızı da bədbəxt edəcək[siniz]. Salam olsun qoca Molla Nəsrəddin tərəfindən azad Şərq qadınlarına! Salam olsun onların azad yol göstərənlərinə! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 yanvar 1924, №2 * * * Kimdən ötəri Bu yeni hürufat kimdən ötəri icad olundu? Bu barədə çox danışıq var və bu məsələ çox dolaşıq məsələdir. Doğrudan da öz aramızdı, bu yeni hürufat kimlərdən ötəri lazımdı? Mən bilirəm sən nə cavab verəcəksən. Sən deyəcəksən ki, bu yeni hürufat tez vaxtda savadlı olmaq istəyənlərdən ötəri lazımdır. Sən deyəcəksən – asan yazıb, oxumaq axtaranlardan ötəri lazımdı. Amma mən də sənə cavab verəcəyəm ki, axı, sənin mənə zorun ki, yoxdu. Sən mənə deyirsən: “Savad öyrən!”. Axı, bir insaf elə, əvvəla, bir mülahizə elə gör mənə savad lazımdı, ya yox? Əgər desən ki, “lazımdı” – onda mən səndən soruşaram ki, “xub, de görüm, savad mənə nədən ötəri lazımdı? Bu beş günlük dünyaya biz ondan ötəri gəlmişik ki, məsaili-şəriyyəmizi bilib, müsəlmançılığımızı yerinə yetirək, ta ki mizan-tərəzi qurulanda Allah yanında şərmsar olmuyaq. Sən mənə deyirsən: “Savad öyrən!”. İndi bircə bunu mənə de görüm, sən özün nə bilirsən? Məsələn, sən bilirsənmi behişt əhlinin xörəkləri nədir? Və belə-belə min məsələ sənin qabağına qoyaram ki, onların heç birindən sənin xəbərin olmaz. Yoxsa çox da “yeni hürufat, yeni hürufat” sözü danışma. Müsəlmançılıq yeni hürufatdan ibarət deyil – müsəlmançılığın özgə yolları var. Mən ölüm, incimə! Molla Nəsrəddin “Yeni yol”, 21 yanvar 1924, №2 * * * Uşaqlarımız Cümə günləri və tətil günləri uşaqlarımız hara getsinlər və nəyə məşğul olsunlar? İstəyirdim deyəm ki, teatra getsinlər, amma yadıma düşdü ki, bizim cəmi teatrlarımız indiki halda eşqbazlıqdan ibarətdir; çünki indiki teatrlarımız böyüklərə qulluq eləyirlər. İstəyirdim deyəm ki, belə olanda lazımdır, uşaqlarımızın da fikrinə qalmaq; çünki uşaqlarımız bikar qalanda ya gərək teatrlarımıza gedib eşqbazlıq nümayişlərinə tamaşa eləsinlər, ya gərək küçə qapılarının ağzına yapışıb yoldan ötüb keçənlərə “ğoğo” eləsinlər və papaqlarını atıb qatır ürkütsünlər. Xülasə, istəyirdim deyim ki, uşaqlarımız üçün də lazımdır teatr hazırlamaq və bundan ötrü lazımdır teatr yazanlarımıza təklif edək ki, uşaq pyesləri yazsınlar, ta ki, teatr baş idarələrimizin bəhanəsi kəsilsin; amma bu sözlərimin hamısını geri götürürəm və buna da səbəb odur ki, küçələrdə ildırım kimi çaxıyan avtomobillər axır vaxtlarda başlayıblar uşaqları əzib tikə-parça eləməyə. Bir neçə gün bundan qabaq qəzetlərdə oxudum ki, Bakı məhkəmələrinin birində bir şoferi müqəssir tutmuşlar ki, Persidski küçədə filan uşağı öz avtomobililə əzib öldürübdür. Amma qoçaq şofer yaxşı cavab verib. Deyib ki, günah məndə deyil, uşaqdadı; ondan ötrü ki, mən avtomobili sürdüyüm yerdə uşaq hücum ilə özünü soxdu avtomobilin altına. Belə məntiqli cavabın müqabilində məhkəmə sədri aciz qaldı və şoferi günahsız hesab edib təqsirindən keçdi. Amma Allah rast saldı ki, uşaq bu dünyada deyil imiş; yoxsa ola bilərdi ki, uşağı məhkəməyə çəkib müqəssir tutalar ki, avtomobilin üstünə hücum edib. Yazıq avtomobilçi! Dünən axşam Kommunist küçəsində gəzirdim. Avtomobillər ox kimi sağdan-sola, soldan-sağa vıyıldayıb gedirdi və tez sürməyə də haqları vardır; çünki mühüm işdən ötrü tələsirlər. Buna heç sözümüz yoxdur. Amma bircə biz bunu başa düşmürük ki, əgər bunlar getdikləri yerə vaxtında çatmaqdan ötrü evlərindən iki dəqiqə tez çıxsalar və maşınları güllə kimi sürməsələr və həftədə-ayda bir uşaq basıb anaları ağlar qoymasalar, qiyamətmi qopar! İşləri belə gördükdə o binəva uşaqlara mənim vəsiyyətim budur; teatr olan küçələrə getməsinlər. Bəs, hara getsinlər? Getsinlər dağlı məhəlləsinin it və pişik ölüsü ilə zinətli küçələrini seyr etsinlər və orada oynasınlar. Doğrudur, burada olan zibil üfunətindən azar-bezar tapacaqlar, amma bir tərəfdən də böyük arxayınçılıqdır: burada avtomobil olmaz. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 yanvar 1924, №3 * * * “Mini-mini masallar” Dünən bu kitabçaların bir neçəsini aldım. Apardım verəm uşaqlarım oxusun. Uşaqlar bu kitabların üstündə yazılan həmin sözləri – mini-mini masallar höccəliyə-höccəliyə oxudular. Yenə bir-iki dəfə oxudular. Kitabları qoydular stol üstə və dedilər: Dədə, qoy gedək bir az oynayaq, gələk oxuyaq. Dedim: Yaxşı. Həmən gün bir neçə bəhanə ilə uşaqlar bu kitabçaları əllərinə almadılar. Sabahısı günü mən özüm bu kitabçaların birini başladım oxumağa və bir neçə yaz sözlər ki, kitabda var idi, onları bizim dilə tərcümə elədim ta ki, uşaqlar başladılar kitabın məzmununa alışmağa. Birdən kiçik oğlum sevincək dedi: Dədə, bu ki, uşaq nağılıdı. Bəs, bunu dünən sən niyə bizə demədin? Dedim: A balam, necə demədim? Bəs, demədimmi ki, “mən sizə mini-mini masallar” gətirmişəm və uşaqları başa saldım ki, mini-mini masalların mənası xırda-xırda nağıllardı. Doğrudur, uşaqlarım bu kitabları oxudular. Mənim uşaqlarımdan savayı, başqa uşaqlar da oxuyacaqlar. “Lağlağı” eləyə bilməz bu kitab yazanları və meydana çıxardanları öz təşəkkürü ilə qarşılamasın. Amma söz burasındadır ki, məmləkətimizdə işlənməyən bu təzə-təzə sözlərin bərəkətindən bu kitabçaları əllərinə alan uşaqlar kitabı o gün oxumayacaqlar və bir bəhanə ilə oxumağı sabaha qoyacaqlar. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 6 aprel 1924, №5, səh. 4 * * * Təzə əlifba Adam bir çanax dadlı aşı qabağına qoyub, yeyəndə gərək bilə ki, bu aş harada bişib və kim bişirib. İnsafdan uzaqdı ki, qaşığı götürüb, başını aşağı salasan və maçhamaç ilə yeyəsən və xalqı da şişirdəsən. Amma heç soruşmayasan ki, görəsən, bu aşı bişirən kimdi. * * * Söhbət bu təzə latın əlifbası üstündədir. Bir vaxt var idi ki, yeni hürufatçıları az qalırdılar adam içindən qovub çıxardalar. “Budu, gəldi səfahətin kanı”. Bir vaxt var idi ki, yeni hürufatçıların adını vətən xaini qoymuşdular. Amma indi gəl, gör. Bu yeni əlifbanın üstünə indi o qədər müştəri tökülüb ki, heç bilmirsən bişirən kimdi, düşürən kimdi. Hərə əlinə bir qaşıq alıb, hücum çəkiblər bir nimçə dadlı yeni əlifba aşının üstünə. Hətta dünən küçə ilə keçərkən gördüm təzə qonaqların bir neçəsi qollarını çırmayıb, düşüblər nimçənin üstünə. Aşı bişirənlərin biri aşağıdan yuxarı elə hey haray təpirdi ki, ay nainsaflar, axır bir mənə də macal verin. Qolları çırmaqlı cavanlar heç qulaq asmırlar. Axır atalar deyiblər ki, bir nimçə ləzzətli aşı ki, qoydular qabağına, insafdan uzaqdı ki, onu yeyəndə soruşmayasan ki, bu aşı bişirən kimdi, düşürən kimdi? * * * Bu adəti gözləməyin heç eybi yoxdu. Hazırın naziri “Molla Nəsrəddin”, №6, səh. 4, 13/IV-1924 * * * Xilafət məsələsi Hamdan artıq mənim yazığım ingilislərnən firənglərə gəlir. Doğrudan da, hələ müsəlmanlar bir tərəfdə qalsın, necə olsa bunlar ötüşər. Bunların başına nə gəlsə, dayanıb durarlar. Çünki müsəlman millətinin canı bərk olar. Amma ingilis və firənglər çünki əslindən nazikdirlər, onun üçün də xəlifə taxtdan endiriləndə bu iki hərif o qədər dərd elədilər ki, əgər tez bir vaxtda Hüseyn xəlifə özünü yetirməsəydi, bunlar, yəni ingilis və firəng qardaşlar dərd və qəmdən çürüyəcək idilər. Hələ tək bir xilafət məsələsi deyil. İran şahının da taxtdan salınmağı bu biçarə ingilisə və firəngə yenə bir yekə dərd olub. Allah, sən özün kərim Allahsan, sən özün bu yazıqların harayına yetiş. Doğurdan da bu biçarə ingilisnən firənglər gör biz müsəlmanları nə dərəcədə dost tuturlar ki, bizim xeyir-şərimizə onlar bizdən artıq təlaş edirlər. Allah özü rəhm eləsin! Vızvıza “Molla Nəsrəddin”, №6, səh. 4, 13/IV-1924 * * * Orucluq Doğrusu, mən aşkar orucumu yeməyə qorxuram. Heç özüm də bilmirəm nədən qorxuram və niyə qorxuram; amma qorxuram. Bax, bunu hamı bilir, mən də bilirəm ki, oruc tutmaqnan, ya oruc yeməknən nə adamı behiştə hurilərin içinə ötürərlər, nə behiştdən qovlayarlar. Bunu hamı bilir. Onunçün mən doğrudan-doğrusu oruc tutmuram. Amma nədənsə bir mollanı və ya hacını görəndə yana-yana papirosu soxuram cibimə və heç özüm də bilmirəm nədən qorxuram. Hələ özüm də bir az intelligentəm və hamı intelligentləri də belə qorxaq görmüşəm. Bircə burasını bilmirəm ki, mən nədən qorxuram və intelligentlər nədən qorxurlar. Yenə köhnə zamanlar olsa idi, demək olardı ki, şəriətmədar məni papiros çəkən görəndə minbərdən camaata xəbər verəcək və məni möminlər içində töhmətləndirəcək; ya əgər biz Təbriz və Tehranda olsaq, gərək ehtiyat edək ki, hökumət bizi oruc yemək üstə həbsə alacaq. İndi bu bəhanələrin heç biri yoxdur: di indi sən mənə bir intelligent qardaşı nişan ver ki, orucluq günləri su içmək istəyəndə sağa-sola baxmasın və papiros çəkmək istəyəndə xəlvət yer axtarmasın. Mömin bəndələri çaşdıran həmin hərəkətlərdir. Mömin də bunu görəndə deyir: “əlbət bu hərif oruc yeməyin qəbahətini duyur ki, gizlətmək istəyir”. Xülasə ki, orucumu aşkar yeməyə qorxuram. Əlbəttə, intelligentəm, onunçün. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 aprel 1924, №6 * * * Üç saat Əlimdə bir vacib yazım var idi. Hamı öz yazısını vacib hesab eləyir. Qapı döyüldü. Dedim: – Məni soruşan olsa, cavab verin ki, vacib işi var; bəlkə qoyalar yazımı yazım. Dedilər filankəsdir. Adını demirəm; çünki xəyalım bu yazımı çapa verməkdir. İstəmirəm dostum məndən incisin. Yazığım gəldi, geri qaytarmadım, dedim: – Buyursun. Və buyurdu əyləşdi. – Hə, səlamün-əleyküm! – Əleykəssəlam! Dedim bəlkə bir işi var və gözlədim ki, görüm nə deyəcək. – Hə nə var, nə yox? – Sağlığın. Dostum qutusunu çıxartdı və mənə papiros təklif etdi; mən dedim adətim deyil və özü papirosunu yandırıb başladı çəkməyə. Mən danışmağa bir söz axtardım ki, ara boş keçməsin və qonağım darıxmasın və bunun papiros qutusunu əlimə aldım və başladım papirosun insana zərərindən danışmağa. Qonağım bir-iki dəfə “bəli, bəli” dedi və papirosunu çəkib qurtardı və yenə durdu dinməz-söyləməz və ədəb ilə mənim üzümə baxmağa. Bir az da mən ona baxdım və yenə dedim: – Hə, daha nə var, nə yox? – Sağlığın, qabili-ərz bir şey yoxdur. Yenə bir-birimizin üzünə baxdıq və mən bir şeyi bəhanə eləyib durdum, gəldim yazı otağıma və yazdığım kağızlara bir nəzər yetirdim və bilmədim ki, nə eləyim. Qonağı orada qoyub burada sakit otura bilməzdim, çünki belə iş qonağı evdən qovmaqdır. Xahi-nə xahi yenə qayıtdım və əyləşdim. Deyə bilmirəm ki, “axır nədən ötrü zəhmət çəkmisiniz?”; o səbəbə ki, yanıma gələnlərin çoxu guya bu bəhanə ilə gəlir ki, məhz məni “ziyarət” etsin. Bəli, yenə dedim ki: – Daha nə var, nə yox? – Sağlığın, qabili-ərz bir şey yoxdu. – Bəs, İranın işlərindən nə söyləyirlər? – Hələ ki, təzə bir söhbət yoxdur. Bir az da sakitlikdən sonra dedim: – Amma yaman bahalıqdır. Qonağım bunu da təsdiq elədi ki: – Bədi, bahalıqdır. – Hə, daha nə var, nə yox? – Sağlığın, qabili-ərz bir şey yoxdur. Yenə bir bəhanə ilə getdim o biri otağa və beş-on dəqiqə orada nəfəsimi alandan sonra yenə qayıtdım əyləşdim və yenə soruşdum: – Daha nə var, nə yox? Qonağım yenə cavab verdi ki, “sağlığın, qabili ərz bir şey yoxdur”. Amma bu dəfə durdu ayağa və baş əyə-əyə çıxdı getdi. Həmin qonağımın bizdə əyləşməyi tamam üç saat çəkdi. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 may 1924, №7 * * * Su budkaları Su budkaları cümə günləri bağlı olur. Su budkaları cümə axşamları ancaq günortayadək açıq olur. Hər nə qədər inqilabi bayramlar var, su budkaları bağlı olur və bircə buna sözümüz yoxdur. Amma bunlardan başqa nə qədər dünyada İsa və Musa və Məhəmməd və yüz iyirmi dörd min peyğəmbərlər bayram gətiriblər – hamısının su budkaları bayram saxlayır, yəni bağlı olur. Rəğayib günü də susuz qaldıq: yenə budkalar bağlı idi. İmam Museyi-Kazımın həm anadan olan günü su budkaları bağlı oldu, həm vəfat günü bağlı oldu. Eydi-fitrdə cəmi İran və Ərəbistan müsəlmanları tək bircə gün tətil elədiyi yerdə Bakıda su budkaları oruc bayramında iki gün bağlı oldu; bircə o qalmışdı ki, budkada oturan müsəlman və qeyri-müsəlman budkaçılarını zornan məscidə aparaydılar. Bu gün deyirlər, budkalar açıqdı. Amma ehtiyat üçün bir-iki qab artıq su gətirdim; çünki qorxuram deyələr sabah bayramdır, ya prazdnikdir və qorxuram yenə uşaqlar susuz qalalar. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 10 may 1924, №7 * * * Hov “Hov” – qədim istilahdır; yəni “hay” deyib adam çağırmaqdır. Bu soz məhz kəndlərdə işlənir. Əlsiz-ayaqsız kəndliyə cəmən yardım göstərmək lazım gələn vaxt, o vədə bir nəfər adam salırlar kəndə, gedir evbəev gəzir və haraylaya-haraylaya deyir: – Ay camaat! Hər evdən bir cüt çıxsın, Həsənquluya bir-iki çuval yer cızlasın. Ta ki, yazıq kişi gələn il acından ölməsin. Həmin üç ayı mən Qarabağ kəndlərini gəzirdim ki, orada çəkilən gözəl-gözəl elektrik yolları və təmiz küçələri və əla məktəb binalarını görüb ürəyim açılsın. Və eləcə də oldu. Xülasə, söhbət orada deyil. Əkin-tikinə göz yetirdikdə gördüm ki, xah taxıl əkinlərinin, xah pambıq əkinlərinin çox hissəsi kənd şuraları qulluqçularınındır ki, türk kəndlərində o hakimlərə “kənd şurası” deyirlər. Məsələn, hər kənd şurası üzvünün hökmünün altında nə qədər ki, kənd var, hər bir kənddə bu hakimin pambıq əkini də var, taxıl əkini də var. Ədə, bu zalım oğlu bu qədər cütü və heyvanı haradan və nə tövr sazladı ki, bu qədər dəsgaha malik oldu?! Axırda işin üstü açıldı: bu ağalar “hov” eləyirmişlər; yəni hər kəndə bir “stracnik” göndərib, hökm eləyirmişlər ki, filan kənd qulluqçusuna hər evdən bir cüt çıxıb, beş on desyatin yer şumlasın. Bu söhbətlərin hamısını yenə mən qoyuram kənara və heç bir kəsi pisləmək xəyalında deyiləm. Doğrudur, camaat arasında pıçı-pıçı ilə deyirlər ki, “bu dəxi xov olmadı, bu zorba-zorluq oldu”, amma hər nə isə bu işlərin yaxşısı Allah-taala həzrətlərinin yanındadır. Bir vaxt var idi Qarabağ dağlarında yaylaqlarda otlayan mal sürülərinin hamısı xan və bəylərin idi. İndi də Allah şahiddir və bəndələr də görürlər ki, dağlardakı sürülərdir; amma təfavüt sahiblərindədir. Yenə bunların heç biri ilə işim yoxdur və heç bir kəsə sataşmaq xəyalında deyiləm, Söhbət “hov” istilahının təfsiri barəsindədir ki, o da ərz olundu. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 sentyabr 1924, №13 * * * Tehran müxbirimizə İndi düz bir ildir ki, ən azı iyirmi məktub göndərmisən ki, “Tehran hökuməti İran Azərbaycanında yaşayan dörd milyon türk xalqının qaranlıqda qalmasını nəzərə alıb beş yüz min tümən pul buraxıb Təbrizdə, Xoyda, Səlmasda, Mərənd şəhərində türkcə məcmuələr və qəzetlər çıxartsınlar”. Biz sənin məktubların gələn kimi özünə yazmışıq ki, belə şey olmaz. İran şahlığı razı olmaz ki, onun camaatı parçalanıb biri farsca, biri türkcə danışsın. Sən nə qədər yazdınsa, biz də yazdıq ki, çar hökuməti Qafqaz Azərbaycanının başına gətirən baqqal oyununu da şah hökuməti Təbriz və İran Azərbaycanının başına gətirəcəkdir. Amma sən yenə də inanmadın. Axırda biz sənə məşhur “inqilabçı” şair Arifin Təbriz camaatına yazdığı aşağıdakı təsnifi yazdıq: Ey badi-səba bərxiz, Begu be əhli-Təbriz. Zəbani-türkira əz qəfa kəşidən əst, Payi-in zəban əz məmləkət büridənəst. Biz bu yekə adamın ağzından çıxan şeirləri sənə yaza-yaza sən yenə yazdın ki, Arif bunu tiryək manqalının başında deyibdir. Amma huşu başına gələndən sonra təbrizlilərə yazıbdır ki, türkcə danışmağa ixtiyarınız vardır. Bu şərtlə ki, yorğanın altında öz məhrəminizlə. Biz yenə sənə yazdıq ki, inana bilmirik; çünki hökumət mollalara da tapşırıbdır Təbriz ölülərinə nə ərəbcə, nə də türkcə dua oxumasınlar; ona görə molla ölüyə surə əvəzinə deyir ki, xudavəndi-aləm beyamürzəd və dərəcatəşra ali gərdanəd və qəbrəşra pür əz nur gərdanəd”. Amma biz bunu yazandan sonra sən cəhlən durub yazdın ki, mən öz gözümlə görmüşəm ki, hökumət beş yüz min tümən göndərdi və poçta qəbzini də aldı. Axırda sən idarəni başdan çıxardın, götürüb məcmuəmizin doqquzuncu nömrəsində yazdıq ki, bəli, hökumət türkcə qəzetlərə sərf olunmaq üçün bu qədər para göndəribdir. Elə ki, bunu yazdıq, bir az keçdi, Bakıdakı İran konsulxanasından rəsmi olaraq aşağıdakı məktubu aldıq: “Bakı “Molla Nəsrəddin” cərideyi-fəridəsi müdiriyyətinə təqdim. Möhtərəm müdir! Doqquz nömrəli və 7 zilqədə tarixli cəridənizin beşinci səhifəsində dərc və nəşr buyrulan Azərbaycanda, xüsusən Təbrizdə türkcə qəzetlərin nəşrinə Tehran hökuməti tərəfindən beş min tümən buraxıldığının əsil və əsası yoxdur, binaən-əleyh işbu elanla cəridənizin eyni səhifəsində təkzibinə müsaidə buyrulması rica olunur. Ehtiramati – fayiqəmin qəbulu mütəmənnadır. İmza”. İndi biz oxuculara xəbər veririk ik, Tehran hökuməti pul buraxmamışdır və ədibi-kamil Arif Manqal həzrətləri də azərbaycanlıların türkcə danışmaqlarına razı deyildir. İdarə “Molla Nəsrəddin”, 18 oktyabr 1924, №19 * * * Kooperativ Dünən baqqal Məşədi Qulam gəlmişdi idarəmizə. Deyir: – Dükanımı yığışdırıram. Deyirəm: – Niyə? Deyir: – Bu kooperativ qoymaz biz baş saxlayaq. Deyirəm: – Niyə? Deyir: – O səbəbə ki, hər bir fırıldaqdan savayı, indi də hökumət məcbur edir ki, gərək satılan şeylərin hər birinin üstündə qiymətlər yazıla ki, kasıb görüb, hər dükançı, istədiyi qiyməti deməsin. Deyirəm: – Nə olar? Bunun nə eybi var? Məşədi Qulam bir qədər mat-mat üzümə baxandan sonra gör nə deyir: – Axund Molla Nəsrəddin, mən səni təcrübəli və bizim kimi gözüaçıq bir şəxs zənn edirdim, amma heyfa ki, indi görürəm çox xamsan! Əgər biz başıdaşlı duraq şeylərin üstündə qiymətini yazaq, onda gör evimiz necə gərək yıxıla. Cihəti budur ki, bizim asan qazancımızın ata-babadan qalma asan yolu həmişə bu olubdur ki, dükanımıza gələn gözüaçıq müştərilərə bir qiymət demişik, xam müştərilərə bir ayrı qiymətə satmışıq. Amma indi gör başımıza nə gəlir. Qəndin girvənkəsinin üstündə, kooperativ yazan kimi, biz də otuz qəpik yazanda, gərək otuz qəpiyə də sataq. Belə də olanda evimiz bilmərrə dağılar. Deyirəm: – Xub, Məşədi Qulam, bəs, kooperativlər ki, otuz qəpik yazırlar, bəs, onlar nə tövr baş saxlayır? Bu sualın cavabını yazıq Məşədi Qulam rəfiqim az qaldı ağlaya-ağlaya versin və belə cavab verdi: – Ay Molla əmi, Allah atana rəhmət eləsin. Siz ki, Allaha şükür, dünyanın hər bir yaxşı-yamanını seçənsiniz! Siz kooperativ sözü danışırsınız. Bir mülahizə edib buyurun görək kooperativlərin artıq qazanca nə ehtiyacları var? Məgər onların da bizim kimi cəlallı xeyrü şəri var? Məgər onların da məscid, minbər xərci, moizə və mərsiyəsi, həcc səfəri, çahardəh məsum ziyarəti, hər il bir dəfə siğə-mitə məsarifi, neçə ildən bir ali imarət binası, ticarətin böyüyüb şərakət surətinə düşməsi, sonra “Hacı Qafar kampaniya” olması, “ticarətxaneyi-bəradərani Qafar İsfahani”, filan, filan və filan... Bəratlar işləyir, malüttiçarə anbarlardan anbara daşınır, bəs, bunlar necə olsun? Ey Molla Nəsrəddin! Gör mənim evim necə yıxılır, ümidlərim necə pozulur. Amma sən hələ fəqir-füqəra sözü danışırsan. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 22 noyabr 1924, №24 * * * Cərimə Sən nə qədər istəyəsən ki, “Naloq”dan yana kəndlinin yükünü yüngülləşdirəsən. Sən əgər belə tutaq ki, istəyəsən kəndlidən heç bir qəpeyk də “Naloq” almayasan, yenə kəndlinin vergi barəsində elə bir böyük dərdi var ki, heç indi sənin xəyalına gəlmir. Bu dərdin adı cərimədir. Məsələn: Həsənqulunun öküzü yol ilə gedən vaxt başını Cəfərqulunun taxılına uzatdı. Kənd şurası üzvü Həsənqulunu da çağırır, Cəfərqulunu da. Həsənqulu istər şikayət eləsin, istər eləməsin, hər ikisinə cərimə kəsiləcək. Bir manatdan on manata. Yainki iyirmi manata kimi (Baxar əkin sahibi ilə öküz sahibinin cibinə). Cərimə nəğd ortalığa gəlməyincə hər iki kəndli dustaqdır. Hansı birisi cəriməni qabaqca versə, o da qabaqca azad olacaq və hər kəs də verdiyi pula qəbz istəsə, ikinci dəfə cərimələnəcək. Bu yazılan əhvalat ola bilər ki, bir çoxlarına qəribə gələ. Amma söz burasındadır ki, “Naloq” barəsində axır vaxt qəzetlərdə nə ki, yazılır, onların özü də ağıla sığışmayan bir keyfiyyətdir. Götürək Salyan tərəfində naloq almaq üsulunu. Ya axır günlərdə qəzetlərdə yazılan “Naloq” iftizahını ki, Muğanda, Ağdamda və qeyri yerdə üz veribdir. Behərhal, söhbət bircə məsələ üstündədir ki, ərz olunur: Kəndlinin naloq barəsində heç bir sözü yoxdur və haqq-hesab elə mərkəzdən təyin olmuş “Naloq” vergisini əda etməyə canü dil ilə hazırdır. Amma kəndlinin dərdi bu zalım oğlu cərimədir. Bax! Buna bir çarə! Əgər bu “Başı çuvaldan” alınan cərimənin sən qabağını aldın, almısan, əgər ala bilmədin, istər kəndlini yer üzünün cəmi vergilərindən azad elə, yenə bu cərimə kəndliyə bildiyini eləyəcək, onun nəfəsini kəsəcək. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 22 may 1924, №24 səh. 6 * * * İnna Lillahi və İnna ileyhi raciun Xülaseyi-kəlam, bu dünyada hali-həyatımızda nə qədər məsciddən və minbərdən qaçmaq istəsək, yenə öləndən sonra məscidə qayıdacağıq və biz özümüz öləndən sonra məscidə getmək istəməsək, yenə dost-aşnalarımız gəlib, qohum-qardaşlarımıza nəsihət eləyəcəklər ki, cənazə Təzəpir məscidinə aparılmayınca dəfn olunmasın. Qəzetlərdə böyük xətt ilə elanlar yazılacaq ki: “Şura qulluqçusu filanın vəfatı kəmali-təhəssürla dost və aşnalara xəbər verilir və mərhumun cənazəsi saat 10-da Təzəpir məscidindən götürülüb, filan Şura idarəsi qabağında dayandırılıb, idarə yoldaşları tərəfindən nitqlər söylənəndən sonra, qəbiristana aparılacaqdır”. Həmin əhval mənim yadıma düşmürdü, dünən bir tanış molla bunu mənim yadıma saldı. Dedi: – Axund Molla Nəsrəddin, sizin yazılarınızla rəftarınız bir-birilə tuş gəlmir. Dedim: – Necə? Dedi: – Bu axırıncı üç-dörd ilin müddətində mən neçə dəfə səni və sənin kimi qələm ilə və dil ilə məsciddən qaçanları və camaatı qaçırdanları Təzəpir məscidində görmüşəm. Dedim: – Nə vaxt? Dedi: – Filan məsul işçinin cənazəsi məscidə gətiriləndə, filan azadixahın cənazəsi üstə ağbaşlı əməleyi-mövta meyit namazını qılanda və intelligentlər bunların dalında səf-səf namaza duranda və sonra əməleyi-mövtanın dalınca qəbiristana səfər edəndə. Molla bu sözləri deyib, bir az da üzümə baxdı və soruşdu: – Yalandı, ya yox? Mən dinmədim; çünki fikrim çox yerlərə getdi. Fikrim getdi haman Təzəpir məscidinin həyətinə ki, orada bu axırıncı illərdə tut ağaclarının kölgəsində dəstə-dəstə müsəlman oxumuşları dərin-dərin fənn kitabları qoltuqlarında mərhumun cənazəsinin məsciddən çıxmağına müntəzirdirlər. Burada camaat ilə bir yerdə namaza duranlar içində təbiyyat müəllimləri tanışlarımdan, coğrafiya və tarix müəllimləri də yadıma düşür. Avropa darülfünununda uca elmlər təhsilini tapmış cavanlar yadıma gəlir; qalanlarının çoxu yenə orta məktəblərdə fənn dərsləri deyən müəllimlər olub. Bunlar hamısı, özləri kimi, Avropa təhsili tapmış mərhum rəfiqinin cənazəsini Təzəpir məscidinə gətiriblər ki, mərhumun əgər günahları olmuş olsa, bağışlansın. Mollanın sözünə bir cavab tapa bilmədim, ancaq xəcalət çəkdim və bir para fikirlərə getdim. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 29 noyabr 1924, №25 * * * Dinsizlik Pənah aparıram bir Allaha ki, onun mərhəmətinin intəhası yoxdur. Və məhz belə bir Allahın mərhəmətinə arxalanıb, bu aşağıdakı sözləri cürət edib yazıram. Yoxsa, bu sözlərin hər birindən qan qoxusu gəlir. Söhbət Holbax filosofun barəsindədir. Bu şəxs, Fransanın ən məşhur filosoflarındandır ki, on səkkizinci qərinədən bu günə kimi bunun kitabları Avropanın cəmi darülfünunlarında oxunur. Amma çifayda! Ax, ax... İnsanlar necə qəflətdə imişlər, gör nəyə etiqad ; edirlər, gör nəyə etina edirlər və gör nə cür cəfəngiyatın adını “elm” qoyub, onu hələ darülfünunlarda da təhsil edirlər! Kimdir Holbax və nədir bunun yazdığı? Vallah, billah, heç bir şey deyil: bu dinsiz filosof gör nə deyir: deyir ki, Allaha isnad verilən sifətləri biz maddədə görürük, yəni Allahın özü gözə görünən kainatın içindədir və bəlkə həmin kainatın özündən ibarətdir. Holbax filosofun bu fitnə-əngiz sözünün nəticəsi olaraq Qərb maddiyyunları öz tutduqları batil yolda daha da bərkiyib, bari pərvərdigarın varlığını elə qırmızıca inkar eləməyə başladılar ki, Qərb məmləkətlərində və ələlxüsus Almaniyada bu iki yüz illik müddətində dinsizlər cəmiyyətləri və mülhidlər klubları ələni surətdə yaşamağa başladılar. Qardaş, axı bu nə işdir? Bu nə həngamədir? Necə yəni dinsizlik, necə yəni Allahsızlıq? Doğrudur, bu sözlərin biz müsəlmanlara dəxli yoxdur; bu söhbətlər xaçpərəstlərin aləmində baş verib, yaxşısı və yamanı onlara racedir və inşallah-taala biz pak müsəlman millətləri bu növ fəsaddan uzağıq (təşəkkür edirəm xudavəndi-aləmə). Amma bununla bərabər Holbax kimi bir ərbabi-fəsadın kitabları bu axır vaxtlarda bir para mərdümazar kitabfü-ruşların cib mənafeyi babətindən kitab mağazalarında gözə çarpmağa başlamışdır. Cəmi cavan tələbələrimizi xəbərdar edirəm ki, məbada öz milli şairlərimizi qoyub, Holbax filosofiyası kimi hədərən və pədərənə yavuq düşələr. Nümunə üçün o kitabların birindən bir neçə sətri burada yazdım. Əgər o sözləri yazanın bir zərrə qədər insafı varsa, Allah mənə lənət eləsin! Gör zalım oğlu nə yazır: “Avam məxluq deyir – Allahür-rəhmanür-rəhimdir. Amma bir insana rast gələ bilməzsən ki, bu dünyada Allahın sayəsində özünü xoşbəxt hesab edə. Deyirlər – Allah adildir. Bir surətdə ki, yaranmışların biri yağla bal içində üzür, biri gecələr soyuqda qır tiyanlarının altında yatır. Deyirlər – Allah hər şeyi görür. Amma görürük ki, bir quldur yazıq bir yol adamının başını kəsir ki, iki qəpik puluna sahib olsun. Bunu görə-görə o quldura demir ki, qan tökmə”. Xülasə, filosof belə-belə hədyandan çox danışır. İndi mən cavanlarımızdan soruşuram; insafdırmı öz milli şairlərimizin kitablarını qoyaq və gedək Holbax kimi Allahı danan filosofların kitablarına öz əlimizlə pul verək, alıb oxuyaq (Yaxşıca mabədi var). Dəli “Molla Nəsrəddin”, 29 noyabr 1924, №25 * * * Qız mütribləri Məlumdur ki, camaatımız drama teatrosuna kəmmeyl gəlir. Hətta Mirzə Fətəli kimi ustadımızın əsərləri də camaatı teatroya o qədər cəlb eləmir, nə qədər ki, gərək edəydi. Bunun səbəbi hər nədirsə, onda işimiz yoxdur. Sözümüz çarə üstədir ki, nə eyləyək camaatı teatroya çəkək? Çox təcrübələrdən sonra axır vaxtlarda bu üsulu işlətməyə başladılar: Hər nə əsər olursa-olsun, arada bir balet dəstgahı olsun. Balet ibarətdir ondan bir dəstə ənlik-kirşanlı qız, corabsız və tumansız, ağ ayaqlarında güləbətin başmaqlar, əynində su kağızından nazik və əlvan köynəklər səhnəyə çıxıb, başlayırlar oynamağa. Muzika çalınır, cavanlar həyəcana gəlir və ümumiyyətlə, Quba meydanından yığışan camaat o dərəcədə fərəhlənir ki, teatro qurtarıb, pərdə salınandan da sonra gözü səhnədə nigaran xahi-nəxahi durub, çıxır gedir. Onun üçün axır vaxtlar teatro elanlarında hər dəfə yazılır ki, ikinci pərdə ilə üçüncü pərdə arasında balet oyunu oynanacaqdır. Çünki belə yazılmayanda camaat teatroya getmir, istər Mirzə Fətəlinin, istər Şekspirin əsəri qoyulsun. Yaxşı olardı (Kimyagər) pyesində də Molla İbrahim Xəlil müştəriləri aldadanda ortalığa bir balet dəstəsi çıxa. Habelə pis olmaz Hacı Qarada da Hacı Əmi Araz çayına düşəndə qız mütribləri səhnəyə çıxıb, oynayalar. Bəlkə də yersiz düşə, amma məqsəd camaatın rəğbətidir ki, o da hasil olacaq. Hər kəsin bu barədə bir rəyi ola bilər. Bu mənim rəyimdir. İdarədən: Biz bitərəf qalıb bu məqaləni buraxdıq. Lakin bu fikrə şərik deyiliz. Çünki bu da bir cür (iskusstvo) sənayeyi-nəfisədir. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 29 noyabr 1924, №25, səh. 4-5 * * * Ay qoçaq mülkədar! Hey, necə gördün? A rəhmətliyin oğlu, bu qədər mərəkə və qilü-qaldan sonra yenə mülkədarlıqdan əl çəkmirsən? Zalım oğlu, qurd ürəyi yeyib. Bax, gör, nadinc “Kommunist” qəzeti nə yazır: Yazır ki, Muğan inşaat idarəsi Azərbaycan Xalq torpaq komissarlığı ilə Muğan səhrasında icarəyə götürmüş olduğu yerlər xüsusunda bağladığı müqavilənamə mövcibincə icarəyə götürdüyü həmən yerləri təsərrüfat qaydasınca öz qüvvəsilə abad etməli və kəndlilər də həmən qaydadan istifadə etməlidirlər. Amma torpaq komissarlığına çatan məlumata görə idarə həmən torpaqları öz qüvvəsilə abad etmək əvəzinə əkin və otlaq parçalarını ağır qiymətlərlə yerli kəndlilərə icarəyə verməkdədir. Məsələn: Qanuna qərar qoyulduğu vəchlə məhsulatın onda bir, fağır kəndlilərdən isə on beşdə bir hissəsini icarə haqqı olaraq almaq əvəzinə, əkin yerlərindən onda üç və hətta bəzi vaxt məhsulatın yarısını almaqdadır. Otlaq yerlərindən 1914-cü ildə davam edən icarə vergisinin bir desyatininə 20-25 qəpeyk miqdarı əvəzinə hər desyatindən bir manatdan iki manata qədər icarə vergisi almaqdadır. Buna görə Xalq torpaq komissarlığı Muğan inşaat idarəsinə qəti surətdə təklif edir ki; Həmən torpaqlar kəndlinin ehtiyacı üçün icarəyə verildiyi halda, yuxarıda göstərilən qanunu qiymətlərdən artığına pul verilməsin. Qanundan kənar qiymətlərlə kəndlilərlə bağlanmış müqavilənamələr dərhal həmin qanuni qiymətlərə çöndərilməlidirlər. Sözün doğrusu, mən bu məqaləni zarafat üçün yazıram. Çünki əbəs yerə Muğan idarəsinin ürəyini sıxırlar. Əgər Muğan idarəsi istəyir cəmi yer üzünün mülkədarları kimi heç zəhmət çəkməyə-çəkməyə fağır-füqəra zəhmətkeş kəndlilərin qantər altında qazandıqları mənfəəti asanca ciblərinə doldursun. Bu özü də Allah məsləhətidir. Əlbəttə, kəndlilərin alnına belə bir müşkül qisməti rəhim Allah öz əli ilə yazıb. Biz bəndələrin Allahın işlərinə qarışmağa haqqı yoxdur. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 6 dekabr 1924, №26, səh. 4 * * * Mühübbi imam Mən Allah bəndəsi bir adamam və hər bir şeyə də etiqadım var: tövhidə və imamətə, nübüvvətə və axirətə, onun üçün də İngiltərə cahangirlərinin qarşısına göstərilən protestlərə şərik deyiləm və buna mənim çox böyük bəhanəm var. Yəni, sən nə babətdən İngiltərə vəzirlərindən narazısan? Bilirəm, deyəcəksən ki, məzlum Misir xalqını ayaqlarının altına almaq istəyirlər. Deyəcəksən ki, İngiltərə cahangirləri bir gün və bir saat olmayıb ki, İranı, Turanı, Əfğanı, Türkiyə və Ərəbistanı və xülaseyi-kəlam, nə başını ağrıdım, bişüur Şərqdə bir guşə qalmayıb ki, ingilis diplomatları oraya sahib olmaq üçün fəsad barmaqlarını uzadıb böyük-böyük fitnə və bədbəxtlik törətməsinlər. Bilirəm, sən belə deyəcəksən. Di indi qulaq as, gör mən nə deyirəm. Mən deyirəm ki, mən özüm imam əhliyəm və Misrin məzlumları ilə də işim yoxdur; İranın, Azərbaycanın, Ərəbistanın, ya Türküstanın başına gələnlərin, İngiltərə əngəlləri ilə də işim yoxdur və sözün açığı, nə bu dünya ilə işim var və nə də bu dünya üçün İngiltərə lordları işlədən siyasətlə işim var. Mənim sözüm məhz və məhz axirət üstədir; dünya yox, üqba barəsindədir və huş-guşla qulaq versən, sözümü bəyan edərəm. Sözümün əsil mənası budur ki, nə qədər İngiltərə vəzirləri Şərqin başına müsibət açmış olsalar, bunun hamısı qurban olsun İngiltərənin haman torba-torba qızıllarına ki, indiyə kimi İranda xəlvətcə vaizlərə və mərsiyəxanlara paylanıb mahi-məhərrəmdə qurban olduğum imamın təziyəsini elə bir cəlallı surətdə meydana gətirsinlər ki, bütün İran əhli imam məhəbbəti nəşəsi ilə bilmərrə keflənib, nə qədər canları sağdır ayılmasınlar. Misir, Təbriz, Bağdad və Kərbəla da qurban olsun İngiltərə qızıllarının torbalarına ki, mahi-məhərrəmdə hər il xəlvətcə Təbrizdə vaiz Mirzə Ələkbər ağalara, Ərdəbildə axund Mirzə Ələkbərə, Tehranda imam cümələrə və qeyri yerlərdə bunlar kimi fəzilətli lotulara ənam verilibdir. Bəs, ey əzizim, budurmu dünyada yaxşılığın cavabı? Belədirmi vəliyyün-nemətə ehtiram? Mənim bu dünya ilə işim yoxdur; mənim işim üqba ilədir. Mənim Misir və Təbrizlə əlaqəm yoxdur; mənim söhbətim axirət üstədir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 dekabr 1924, №26 * * * Murdar Krımda təyyarəçi məktəbində iki yüz şagird oxuyur. Bunların içində bir nəfər də türk balası yoxdur. Sən nahaq yerə bu sözləri mənə deyirsən; çünki bilirəm ki, bu sözləri mənə deməkdə türk qardaşları məzəmmət etmək istəyirsən ki, nə səbəbə uçucu dərsindən qaçırlar. Mən də bunun cavabında sənə deyirəm ki, çox əcəb eləyirlər qaçırlar. O səbəbə ki, havaya uçmaq peşəsindən qaçmağa tatar millətlərinin iki böyük bəhanələri var. Birinci bəhanə: birinci bəhanə budur ki, tatar millətləri əlhəmdülillah, pak müsəlman ümmətidirlər və müsəlman olduqda, əlbəttə, gərək uçuculuqdan qaçalar; çünki məlumdur ki, təyyarələr havaya benzin yağının qüvvəsi ilə qalxırlar. Benzin yağını əmələ gətirən və ticarətini edən kafirlərdir ki, müvafiqi-şəri-ənvər bu yağların hamısı murdardır. Və bir də tatarlar namaz vaxtı ki oldu, labüddən çiynindəki səccadəsini yerə döşüyüb, üzü qibləyə durub, namazını qılmalıdır. Bunu da ki, müsəlman qardaşlar təyyarədə əmələ gətirə bilməyəcəkdir. Onun üçün yer üzündə səadət içində yaşayan müsəlmanlar həmişə makinadan, matordan və zavod ilə fabrik işlərindən özlərini uzaq saxlayıblar. Bu, birinci səbəbi. İkinci səbəbi də budur ki, uçuculuq özü elə bir sənət deyil ki, onu insan məktəblərində təhsil eləmək ilə təyyarəçi ola. Əgər Allah-taalanın lütfü və mərhəməti olsa, insan oturduğu yerdə təyyarəçi də ola bilər, hələ bəlkə hər bir sair elmə də dara ola bilər, necə ki, indi bu saat gözümüzün qabağında bəzi idarələrdə o qədər bisavad adamlar özlərini bilici yerinə qoyub iş aparırlar ki, sən ondan soruşsan “niyə bisavad ola-ola burada oturubsan?”, deyəcək: “əcəb eləyirəm, peyğəmbər də əlif-bey deməmişdi, bəs, necə oldu ki, peyğəmbər oldu?”. Bunlar hamısı Allahın mərhəməti sayəsindədir. Yoxsa göyə qalxıb havada uçmaq məhz təhsil ilə olsaydı, onda bəs həzrət Cəfər ibn Əbutalibi-Riza (ki, Cəfəri-Təyyar adilə məşhurdur) nə tövr bəs davada qolları kəsiləndən sonra behiştə daxil olub, başladı hurilərin qabağında havada uçmağa? Bunlar hamısı Allahın mərhəməti sayəsindədir; yoxsa, təhsil-zad mənim qulağıma girməz. Onun üçün də İran və tatarlar da təhsildən qaçır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 dekabr 1924, №27 * * * Qalife şalvar Oktyabr bayramında əmələlərdən kəndlərə nümayəndə göndərilmişdi ki, kəndlilərin əhvalını yoxlasınlar və görsünlər əkinçi qardaşların məişəti nə cür keçir. Əmələ nümayəndələri kəndləri gəzəndən sonra elə qəribə-qəribə xəbərlər toplayıb, gətirdilər ki, o xəbərləri qəzetələrdə oxuyanda çoxları ola bilər ki, təəccüb edələr və bəlkə inanmayalar. Əmələ nümayəndələri qəzetələrdə belə rəvayət edirlər ki, “Sobravo” nahiyəsində ispolkom sədri yumuşaq divan üstündə oturub, kəndlilərə etina eləmir və balaca uşaqlar ona baş əyməyəndə üç günüç gecə onları dustaq saxlayır. Qaradonluda ispolkom sədri kondrabatçılıq edir. Petropavlovkada hər kəs ispolkom sədrinə çest verməsə, dustaq olacaq. Əli Bayramov nahiyəsində ispolkom sədri Yapon zəlzələsinə yığılan pulları öz məvacibinə çıxdı. Salyan qəzasının Xılımlı nahiyəsində hökm olunmuşdu ki, iyirmi dörd saatın müddətində naloqlar yığılıb qurtarsın. Göyçay qəzasında naloqları on altı saatın müddətində yığıb, qurtarmaq istəyirmişlər. Həmin xəbərləri hərçənd ki, əmələ nümayəndələri axırıncı günlərin qəzetələrində yazıblar, amma bircə bunu yazmayıblar ki, kəndlilərin başına bu əngəllər haradan gəlir və nə ilə bunun qabağını almaq olar. Bu barədə biz öz rəyimizi söyləmək istəyirik. Bunun ümdə səbəbi budur ki, indiyə kimi hər bir cavan ki, istəyib nahiyələrdə ispolkom qulluğuna girsin, yainki milis rəisi olsun, qabaqca özünə bir qalife şalvarı tikdirib, poxodni çəkmə geyib, ombasına bir tapança bağlayıb və belinə bir şallax taxıb, özünü verib xam kəndlilərin içinə. O cavandan bir soruşan olmayıb ki, aya səni kim göndərib və hara gedirsən? Nə üçün gedirsən və hansı hökumətin əsridir? Mən elə qanıram ki, kəndlərdə olan cəmi şuluqluqların əsil səbəbi budur. Hətta bu barədə Moskvada mühəndislər yığıncağında Rusiya komissarlar şurası sədri yoldaş Riqov da bir belə işarə edib. Həmin yoldaş söyləmişdi ki, hər işi gərək öz xibrəsinə və mütəxəssisinə tapşıraq. Məlumdur ki, yoldaş Riqov bu sözləri tək bircə mühəndislər barəsində söyləməmişdir. Yoldaş Riqov demişdir: Qızım, sənə deyirəm, gəlinim sən eşit! Yəqin ki, üzünü mühəndislərə tutanda yoldaş Riqov bizim Azərbaycan kəndinin məsul işçilərini nəzərə alırmış. Çünki yoldaş Riqova xəbər çatmış imiş ki, Azərbaycan nahiyələrində indiyə kimi kənd camaatını idarə etmək məsələləri o dərəcədə səhl sayıb ki, nahiyə ispolkomları və milis rəislərinin vəzifəsini çox yerdə çayçı şagirdlərinə tapşırırlar. Hər kəs bu sözə irad etsə, biz adbəad və birbəbir nişan verə bilərik. Xülasə əsil mətləb qalife şalvar üstədir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 13 dekabr 1924, №27, səh. 4 * * * Kitab məsələsi Çox yerdən yazıb, bizdən soruşurlar ki, aya qədim əsrlərə nisbət yenə indi mətbəə və çap işləri baha başa gəlir? Bu cür sualların hamısına mən indi birdən cavab vermək istəyirəm. Mətbəə xərclərinin bahalanmağına bais mətbəə işlərinin çoxluğudu. Çünki hər mətbəəyə ki, yolun düşür, görürsən ki, maşinalar gurultu ilə işləməkdədi. Soruşuram; bu çap olunanlar nədir? Cavab alırsan: uşaqlar üçün türkcə qiraət kitabı. Yəni dərsdən çıxandan sonra evdə oxumaq kitabıdır. * * * Dünən istəyirdim bir kitab çapa verəm. Bu kitabı “Maşnal” dilindən osmanlı şivəsilə ərəb dilinə tərcümə eləmişdim ki, bəlkə ensiklopedistlərə gələcəkdə lazım ola. Kitabın məzmunu da modni bir məzmunda idi. Xülasə, kitabı birinci mətbəəyə apardım. Dedilər: Macal yoxdur. Şagirdlər üçün kitab çap eləyirik. İkinci mətbəəyə apardım. Yenə macal yoxdur. Asudə uşaqların oxumağı üçün kitab çap olunur. Üçüncü, dördüncü. Bunlarda habelə türk uşaqları üçün hekayələr çap olunur. Buradan qayıdırdım, gördüm kitab mağazaları doludu kitab ilə. Hamısı təzə çapdan çıxıb. Baxdım çoxusu evdə uşaqlar oxumaq üçün türk kitabıdı. Bəs, əzizim, dünyada belə işlər də olur. Yəqin ki, mənim bu cızma-qaramı çoxları zarafat hesab edəcək. Amma zarafat hesab edən səhv eyləyəcək. Çünki o özü düz adam olsa, o cür bədniyyət olmaz ki, Azərbaycanda türk şagirdləri üçün əbədən oxumaq kitabı kitabxanalarda və kitab mağazalarında tapılmaya. Hərçənd ki, doğrudur, indiyə kimi belə-belə kitablar bizlərin içində adət düşməyib, amma eyb eləməz. O şey ki, dünən ağıla sığışmayan bir şey hesab olunardı, bu gün lap yaxşıca adət olub. Məsələn: Dünənləri arvadını hamama, məscidə buraxmayanlar, bu gün gecələr gəlib darülfünunun qapısında durur ki, bacısını yainki arvadını götürüb evə aparsın. Belə də olmalıdır. Çünki küçələrdə olan məşhədilərin deyil, bəzi azadlıqda ifrat edən tələbələrin də əlindən qurtarmaq üçün bu kimi gecə qaravulları lazımdır. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, №28, səh. 3, 20 dekabr 1924 * * * Fars konsulu Deyirlər: Bu günlərdə Bakıda əyləşən İran konsulu qeyri yerə dəyişiləcək və onun yerinə Tehrandan təzə konsul göndərirlər. Bu təzə gələn konsul farsdı və türk dilini bilmir. Bunu da deyirlər ki, Bakıdan savayı qeyri şəhərlərə də təzəlikdə göndəriləsi olan İran konsulları fars olacaqlar və bəlkə onlar da türk dili bilməyən olacaqlar. Rusca deyirlər: Pociviyom, uvidim. Yəni inşallah yaşarıq, görərik. Biz də inşallah (bu əcəl məsələsi işi xarab eləməsə) inşallah görərik. Amma İran azərbaycanlıları inşallah görəsən təzə təşrif gətirən və türk dilini bilməyən fars konsullarını göndərəndə nə deyəcəklər? Amma ola da bilər ki, bir söz deməyələr. Necə ki, Təbrizə təyin olunan fars valiləri və qeyri-fars məmurları azərbaycanlılar ilə farsca danışanda və azərbaycanlılar onların dilini qanmayıb, mətəl qalanda bir kəs çıxıb deməyib ki, ay baba! Mən əgər Azərbaycan türkiyəm, nə səbəbə mənim idarəmdə mənim öz ana dilim ilə mənim ilə danışmırsan? Pociviyom, uvidim. Yəni inşallah görərik axırı nə olacaq. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 27 dekabr 1924, №29, səh. 7 * * * Allah, bədnəzərdən saxla! Qəzvində çıxan “Nəsihət” qəzeti ingilis vəzirlərinin Misrə hücumu barəsində söhbət açıb məqalənin bir yerində deyir ki, lordların həmin politikası tək bir Misir barəsində yox, gələcək zamanlarda Türkiyənin də, İranın da və Əfqanıstanın da başında çatlayacaq və bunu nəzərə alıb qəzet belə məsləhət görür ki, bu üç məmləkətə lazımdır dal-dala verib bir-birinə kömək dursunlar, ta ki cahangir düşmənlər bunların üstünə töküləndə bunları təkləyə bilməsinlər. Burada iki məsələ vardır ki, onların barəsində möhtərəm qəzet heç bir söz danışmır. Bu iki məsələnin biri çox kiçik və o biri də çox böyük məsələdir. Kiçik məsələ Azərbayçan məsələsidir: xah Şura Azərbaycanı, xah İran Azərbaycanı. Bu barədə qəzetdə heç bir işarə yoxdur; bir surətdə ki, Qəzvin cəridəsi görməyə bilməz ki, onun qulağının dibində şimal tərəfdə bar-bar bağıran Şura Azərbaycanında dünən yox srağa gün Misir üstə hücum çəkən ingilis dünyagirləri qarşısına böyük bir çıxışlar və hətta cəmiyyətlər təşkil olundu və olunmaqdadır. Qaldı o biri böyük məsələ: o da İran-Türkiyə məsələsidir ki, bunların dal-dala verməkləri yolunda “Nəsihət” qəzeti uzun bir nəsihət başlayıb. Amma çox təəccüb. Və yəqin ki, qəzetin müdiri təzəlikdə Marsdan yer üzünə düşüb və nə Türkiyədən və nə İrandan əsla xəbəri yoxdur. Və mən heç bunu başa düşmürəm ki, müdir cənabları necə cürət edib İran-Türkiyə sözü danışır? Məgər o bilmir ki, indiyə kimi Tehran hökuməti İran Azərbaycanında türklük söhbətlərini o dərəcədə qədəğən tutub ki, bu sətirləri cızma qaralıyanın gözünün qabağında Təbriz şəhərində həftənin bu başı, o başı kitab mağazalarında saxta axtarışlar əmələ gəlirdi ki, məbada-məbada orada bir türk kitabı tapıla. Hələ sən bu cür səfahətin qabağını al, qalan işlər də sənə peşkəş olsun. Lağlağ “Molla Nəsrəddin”, 27 dekabr 1924, №29 * * * Ev adları Bakıda böyük evlərin və həmxanaların idarəsi ki, rusca ona “ciltovarişstroy” deyirlər. İndi bu saat böyük çətinliklərə düşüblər ki, aya evlərə nə ad qoyaq? Çünki komunxoz da evləri verib həmxanaların ixtiyarına. Həmxanalar da özlərinə heyəti-müdiriyyə seçiblər. Bunlar da komunxozların qərarına görə gərək idarə etdikləri evə ad qoysunlar. Bir para ev idarələri hər nə ki, zehnlərinə gəlir o adı da kora-şilə qoyurlar. Amma komunxozların qərarına görə gərək təzə seçilən ad elə ad ola ki, bir belə ad ayrı bir evə qoyulmuş olmaya. Odur ki, indi bir növ çətinlik vaqe olub. Çünki Bakıda neçə-neçə böyük evlər var ki, onların haqq-hesabını bəlkə heç kəs bilməz. İndi bu saat “ciltovarişstroy” idarələrində böyük məsləhətməşvərətlər qurulmaqdadır. Bir para idarələrin qoçaq müəllimləri dinməz-söyləməz hərə öz familiyalarının baş hərflərini bir yerə cəm eləyib bir valenyuk düzəldiblər. Amma qeyri-müdirlər kora zehinlikləri səbəbindən lap mətəl qalıblar. Necə ki, dünən Zinoyev küçəsində 57 nömrəli evdə bir mərəkəli yığıncaq var idi. Aya evə nə ad qoymaq? Bəs, ev idarələrini belə bir çətinlikdən qurtarmaq üçün biz “Molla Nəsrəddin” idarəsi tərəfindən bir neçə ev adı düzəldib, təklif edirik ki, bu adlar hansı evə yaraşar və oxşasalar həmin adı qoysunlar. Məsələn: Həmən Zinoyev küçəsindəki beş və yeddinci nömrəli evə bir belə ad qoymaq olar. Məsələn: “Qarət”. Bu adı bu evə biz o səbəbdən münasib görürük ki, hər kəs bu evin tarixindən xəbərdardır, o bilir ki, bildir yox iniş il həmin ev torpaq-meşə soyuzunda olan zaman bu evin bir neçə qoçaq müdiri evin taxtapuş dəmirini, qarını və qapılarının qıfıl həncamalarını və evin daxı da qeyri bir dəyərli şeylərini təmir bəhanəsi ilə xəlvətcə satıb, pullarını... o söz. Sonra qeyri böyük evlər üçün biz yenə cürbəcür ad təklif edə bilərik: Köhnə poçta küçəsindəki 64 nömrəli böyük evə ad qoya bilərik: “Üfunət”. Bu adı yaxşı olardı yazdırıb, dalandakı zibil qutusundan asaydılar ki, zibili orada bu ilədən gələn ilə kimi aparıb atmağa macal tapılmır. Qeyri evlərə də belə-belə adlar yaraşar: Xaraba, kəsalət, zibil dağarcığı, qoxumuş balıq, karvansara, damcıxana, qoyun yatağı, məxrubə, silodka buxçası, ac həriflər və qeyri... Yenə lazım olsa, yazarıq. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 3 yanvar 1925, №1, səh. 5 * * * Təzə il Bu günlər təzə ilin günləridi. Yəni bu günlər İsa peyğəmbərin, yəni xristiyanların Allahının xəlvətcə anadan olmağından min doqquz yüz iyirmi dörd il keçib, min doqquz yüz iyirmi beşə ayaq qoyur. Vaqedə çox böyük tarixdi. Min doqquz yüz iyirmi beş il bundan qabaq birinci dəfə xristiyan aləminə cənnət-cəhənnəm və axirət etiqadı soxulub, indiyə kimi neçə milyon insanı keşişlərin torundan qurtarmağa macal vermir. Pək böyük tarixdir. Onun üçün də indi əsrimizin qiyam-qiyamətinə baxmayaraq, korların gözlərinin açılan vaxtında, karların qulaqlarının eşidən vaxtında köhnə zənglərin zınqıltısı yoldan keçənlərin qulaqlarını kar elməkdədir. Həqiqət-çox böyük tarixdi. Onun üçün də İsanın tarixi bu ildən o ilə keçən kimi idarələr, məktəbxanalar və karxanalar “Qış kanikulu” adı ilə qapılarını bağlayıb, hətta yəhudi və müsəlman şagird və tələbələrin iki-üç həftəyə qədər təhsildən məhrum elədilər. Onun üçün də bikar camaat neçə gün rusca qəzetə oxumaqdan əli üzülü qaldı. * * * Mən də bayramqabağı yoldaşlara dedim: Tətil eləyək. Yoldaşlar bir söz demədi. Çünki gördülər ki, biz tətil eləməsək, meydanda tək qalarıq. Ancaq yoldaşlardan “Dəli” imzalı yoldaşımız istədi razı olmaya. Biz yığışdıq və yalvar-yaxar elədik və onu bir təhər yumşaltdıq və dedik: – Əzizim, sən heç narahat olma! Qoy biz də qapıları bağlayaq və zəhmət müdirinin nəsihətini yerə salmayaq. Əgər sənin qorxun o yerdədir ki, bəlkə dedilər: “İndi Molla Nəsrəddin idarəsi də (İsabaz) olub”. Onda biz də qeyriləri kimi bir belə biclik elərik; Biz də qeyriləri kimi deyərik: Camaat! Biz İsa təvəllüdü münasibəti ilə yox, biz “Qış kanikulu” münasibəti ilə işdən qalırıq. Qoy xalq ha başlarını sındırıb, axtarsınlar görək aya bu qış kanikulu nədir? Canları çıxsın. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 yanvar 1925, №2, səh. 1 * * * Haqq söz Qəzetələr yazır ki, Şamxor müəllimləri acından dilənirlər. Əlbəttə, qəzetələrin sözü haqdır. Əgər maarif müdiri deyir ki, “Mən nə eləyim?”, “Artıq pulu haradan alım ki, müəllimlərə də artıq məvacib verim?”. Əlbəttə, bu da haqdır. Əgər bunun müqabilində Şamxor müəllimləri deyir ki; – Xob, bizə ki, artıq pul tapa bilmirsiniz verəsiz, eybi yoxdu, biz ötüşərik. Amma bu şərt ilə hamı qulluqçular bizim kimi ayda bir dəfə ət pişimişindən artıq bir şey yeməsin və gecə-gündüz yağ ilə bal içində üzməsin. Bu da haqdır. Əgər Şamxor müəllimlərinin bir kəlamı da budur ki, onlar iclasa gedib gözlədilər, sədr gəlib çıxmadı və zəhmətləri bihudə getdi. Bu da haqdır. Əgər bunun cavabında sədr deyir ki, mən iclasa gedəndə tək səbir gəldi, qayıtdım. Bu söz də haqdır. Əgər Şamxor müəllimləri gündüz cocuqlara dərs verib, yorulandan sonra bir də yekə kişilərə dərs verirlər. Amma kitab yoxdu. Bu da düzdü. Əgər bunun müqabilində Lağlağı da deyir ki, bəs bu qədər mətbəələr gecə-gündüz hədsiz kitab çap eləyirlər, bəs, niyə dərs kitabı gedib çıxmayıb? Bu da düzdü. Əgər Şamxor müəllimi sinifdə bir uşağın qulağından yapışanda qulaq əzbəski o qədər çirkli olur ki, müəllimin əlindən zuvulduyub çıxır. Bu, düzdü. Əgər uşağın atası deyir ki, nə yaxşı ki, Şamxorda kooperativdə sabun tapılmır ki, uşağımın qulağını təmiz saxlayım. Təmiz olsaydı qulaq zuvuldamazdı. Uşaq bir az inciyərdi. Bu da haqdır. Əgər Şamxor doludu azarlı zarınan. Bu söz düz sözdü. Əgər bunun cavabında Şamxor məhəlli hökuməti deyir: “Mən nə eləyim ki, həkim tapılmır. Çünki Bakıda böyük məmuriyyəti qoyub, heç kəs Şamxora gəlmir. ” Bu da düzdü. Əgər Şamxora gedən “bakılı” elə bilib ki, iki arşın donmuş qarın altı şosse yolu da elə beləcə düz yoldu, bu bir qəflətdi. Amma düz söz arabanı sürənin sözüdü ki, şossenin ayıbını ancaq qar örtüb. Yoxsa şossenin çala-çuxuruna “Azvin”-in cəmi şərab butulkalarını doldursan, yenə gərək konkordiyadan hələ borc götürəsən. Əgər bu sətirləri oxuyan desə ki, Lağlağının başına soyuq dəyib, bunun cavabında Lağlağı da and içib, deyə bilər ki, “Vallah, yazmağa bundan savayı bir söz tapmadım”. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 10 yanvar 1925, №2, səh. 4 * * * Ticarət naloqu Qəzetələrdə gözümüzə bir belə yazı sataşdı: Bir nəfər yazıçı : “Bədbin” imzası ilə yazır ki, Bakı komunxozu alverçilərdən naloq almaqda o qədər tərəqqi edib ki, bir nəfər küçədə susatan uşağa ayda on manat naloq təyin eləyib. Məqalə sahibi komunxozların bu cür naloq almağını oxşadır keçən vaxtlarda İranda bir şəhərin komunxozunun əhalidən naloq istəməyinə. O vədə şəhərin hakimi hökm eyləmiş imiş ki, hər pinəçidən əlli tümən alınsın. Çünki pinəçilik böyük ticarətdi və hər bir çolağdan əlli tümən alınsın. O səbəbə ki, çolağın ikiayaqlılara nisbətən başmaq xərci yarıbayarı azdı. Keçəllərdən həmçinin əlli tümən alınsın. Çünki keçəllərin dəllək xərci yoxdu. Bundan da savay hər bir Məmmədəli adlı əhalidən yenə əlli tümən alınsın. Bu səbəbə ki, İranda Məmmədəli adında adam çoxdu. Həmən şəhərin naloqyığanı düşür bazara və rastına gələn bir pinəçidən əlli tümən istəyən kimi biçarə dik atılır ayaq üstə. Məlum olur ki, pinəçi bir qıçlı imiş. Aha, əlli tümən də dübarə verəcəksən. Pinəçi istəyir etiraz eləsin. Naloqçu onu itələyir, papağı düşür yerə. Baho, sən ki, hələ keçəl imişsən. Xülasə, nə başını ağrıdım, bu qilu qalə adamlar yığışır, bəlkə pinəçiyə imdad eləsinlər. Məlum olur ki, bu evi xarabın hələ adı Məmmədəli imiş də. Üç qat əlli tüməndən savay bunun üstünə əlli tümən də gəlir. Axırını Allah bilsin nə olur. * * * Bu çürümüş sözlər bir qəpeyə dəyməz. Sonra əgər məqalə sahibi İran işlərindən bu rəvayəti yazmaq da istəyir ki, Bakı Komunxozuna sataşsın. Bu nahəqq bir fikirdir. Hər şəhərin bir komunxozu olar. Şəhəri idarə etməkdən ötrü hər bir tacirdən müəyyən vergilərdən cəm olunur ki, şəhərin abadlığı və təmiri yolunda məsrəf olunsun. İkinci də budur ki, xah pinəçi oldu, xah küçədə susatan oldu, bunların hamısı tacirdi. Qələt eləyirlər. Əgər indidən bunlara rəhm olunsa və xod verilsə, bir də baxıb görəcəksən ki, pinəçi sabah döndü bir başmaqçı oldu. Susatan da böyüdü, axırda bir limonadsatan və bəlkə də bir çayxana sahibi oldu. Məqalədə yazılıb ki, susatan uşaq Məmmədəli Bakı Komunxozundan bir ərizə yazıb, verib Azərbaycan İcraiyyə Komitəsinə və ərizənin başında yazıq uşaq belə xitab edir: – Ey qüdrət sahibi Azərbaycan İcraiyyə Komitəsi! Mənə rəhm eylə, mənə imdad et! Bunların hamısı keçəndən sonra biz də öz tərəfimizdən Bakı komunxozuna üzümüzü tutub, deyirik: – Ey qüdrət sahibi, Bakı komunxozu! Aman günüdü, özünü bərk saxla! Məbada susatan Məmmədəli uşağa xod verəsən. Şəhərimizin abadlığının nicatı məhz onun və onun yoldaşlarının vergilərindən asılıdı, aman günüdü, özünü bərk saxla! Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 17 yanvar 1925-ci il, №3 * * * Uşaq teatrı İstəyirdim bu gün uşaq teatrı barəsində bir neçə söz yazam. İstəyirdim yazam ki, aya, nə səbəbə böyükləri teatra cəlb eləmək yolunda bu qədər zəhmətlər sərf eləyənlər uşaqları bir dəfə də olsa, yada salmırlar? İstəyirdim yazam ki, bunun çavabında teatr “sahibləri” deyəcəklər ki, uşaqlar üçün pyeslərimiz yoxdur; onda mən yazacaq idim ki, az qala cürbəcür dillərdə pyeslərin tərcüməsinə bu qədər pullar ötürüldüyü yerdə nə olardı ki, uşaq pyesi yazmağa da bir neçə qəpik-quruş verilə idi ki, kasıb və bikar yazıçılarımız nə qədər kefləri istəyir uşaq aləminə dair teatr əsərləri yazıb tökə idilər meydana. Xülasə, bu barədə bu gün istəyirdim bir məqalə yazam; amma bir qədər fikirləşdim və gördüm ki, mənim bu yazmağım bir nəticə bağışlamayacaq. O səbəbə bağışlamayacaq ki, mən yazdığım töhmətin qabağında teatr sahibləri elə bir dəlilli və isbatlı cavab verəcəklər ki, hələ mən onların yanında borclu çıxacağım. Onlar mənə iki dəlilli və isbatlı cavab verəcəkdilər: biri budur ki, deyəcəkdilər ki, biz əgər uşaqları teatra cəm eləmək fikrinə düşmürük, bunun səbəbi budur ki, biz müsəlmanıq və uşaqlarımız da müsəlman balalarıdı. Və məlumdu ki, müsəlman içində uşaqları həmişə böyüklərdən uzaq saxlayıblar və böyüklərin məclisindən onları qoruyublar və yenə qoruyurlar və yenə uşaqları kişilərdən qorxulu saxlayıblar. Əlbəttə, Şərq aləmində bunun bir səbəbi və mənası var. Ancaq bunu hamı bilir ki, bir məclisə, ya bir evə kişi qonağı gələndə uşaqları da arvadları qovan kimi qovublar qaranlıq otağa. Amma bu cavabdan savayı teatr müdirlərimizin ikinci cavabı da var ki, qabaqkı cavabdan da tutarlıdır: onlar deyəcəklər ki, uşaqlar üçün gündüz teatrına heç bir ehtiyac yoxdur; çünki hər gecə böyüklər üçün verilən teatrlara nəinki məktəb şagirdi, hətta əmcək uşaqları da analarının çarşabı altında ağlaşa-ağlaşa gəlməkdədirlər. Əgər bunun da qabağında götürüb yazasan ki, gecələr böyüklərə göstərilən eşqbazlıq nümayişlərini on iki yaşında uşaqlara göstərmək yaramaz, – onda cavab verəcəklər ki, çox əcəb yarar. Sən deyirsən yaramaz, – bu sənin əqidəndir, amma mənim də rəyim budur ki, bunun heç bir kəsə bir ziyanı yoxdu. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 31 yanvar 1925, №5 * * * Axır çərşənbə İki həftə bundan qabaq gördüm ki, çərşənbə axşamı müsəlman məhəlləsində həyətlərdə və damların üstündə saqqallı kişilər küçə uşaqları ilə birlikdə tonqal qurub, od yandırırlar və alovun üstündən o tərəf – bu tərəfə tullanıb deyirlər: “Ağırlığım-uğurluğum bu odun üstə tökülsün!”. Bu belə keçdi. Bir həftədən sonra gördüm ki, haman saqqallı kişilər və haman küçə uşaqları həmin işə məşğuldurlar; yəni od yandırıb, üstündən tullanırlar və həmin sözləri deyirlər. Öz-özümə bu fikirdə idim ki, bu günlərdə mübarək Şirazda təb olunmuş ağayi-Mirzə Əhməd münəccimbaşının (başını piyləyim) təqvimi əlimə düşdü, açdım və gördüm ki, üzümüzə gələn təzə ilin barəsində ağayi-münəccimbaşı belə yazır: “Təhvili-şəms bebürci-həməl ruzi-çaharşənbə pəncümi-şəbanül-müəzzəm 22 dəqiqə və 39 saniyə əz ruz güzəştə ki, onra türki “ud il” guyənd və be ərəbi, “bəqər” və befarsi “gav” guyənd”. Hə, burada barmağımı dişlədim: bu il – öküz üstə təhvil olur; yəni bu il – ağır olacaq. Müsəlmanları öküz ağırlığı qədərində kəsalət basacaq. Bəs, nə eləmək? – Axır çərşənbə axşamı damların üstündə od yandırmaq və üstündən tullanmaq ki, bu ağırlıq, bu kəsalət rədd olsun getsin. Bunu mən bilirdim; bilirdim ki, islam aləmində il axır çərşənbə olub və həmişə çərşənbə axşamları damların üstündə od yandırıblar ki, təhvil nühusətindən nicat tapalar; ancaq sözüm burasındadır ki, qədimül-əyyamdan mən bircə “il axır çərşənbəsi” eşitmişdim. Bəs, bu nədir? Bunun adı tərəqqidir. Qardaş, dəxi çox danışma! Dəxi demə ki, tərəqqi eləmirik. Tərəqqi o deyil ki, bikar-bikar balaca müsəlman qızları kitabçalarını qoltuqlarına vurub küçə dolusu mədrəsələrə gedib dərs oxuyurlar. Ancaq biz onu görürük ki, qədimül-əyyamdan tək bircə dənə “il axır çərşənbəsi” tərəqqi edə-edə qabaqlarda iki oldu, sonralar üç-dörd və indi artdı altı oldu. Kim nə bilir, bəlkə həmin çərşənbə odu hər gün və hər gecə yanmalıydı ki, onun alovunun içində həmin təhvil öküzünün kəsaləti yanıb puç olsun və həmin ağayi-münəccimbaşının təqvimi yanıb şölələnsin, ta ki, mömin müsəlman qardaşların puç beyinləri Şərqin müzəxrəf münəccimbazlığından xilas olub bir dəqiqə nəfəs çəkə bilə! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 mart 1925, №10 * * * Dindarlıq Mən yazılarımı indiyə kimi “dinsizlik” ünvanı altında yazırdım. Amma indi görürsünüz ki, dinsizliyi tullayıb dindarlıq moizəsi eləyirəm. Demək, istiğfar eləyirəm; demək, ağ ləkə qara ləkəni basır. * * * Bu peşimançılığa, əlbəttə, bir səbəb var: heç bir nəticə yoxdur ki, onun səbəbi olmasın, heç bir axır yoxdur ki, onun ibtidaisi olmasın. Dinsizlikdən bari-pərvərdigarın tərəfinə qayıdıb gəlməyimin səbəbi budur ki, aşağıda ərz eləyirəm. Səbəbi də yəni heç örtülü deyil, çox açıqdır. Mən baxıb gördüm ki, məndən çox artıq oxumuş adamlar dinə, cənnət və cəhənnəmə heç bir zərrə qədər etibar eləmirlər, oruc tutmurlar, namaz qılmırlar, şaxsey getmirlər, baş yarmırlar. Hələ bunlar səhldi. Mən görürdüm ki, dəxi mollaların hörməti götürülür; görürdüm ki, qazi və şeyxül-islamların varlığına ehtiyac qalmır; görürdüm ki, böyük-böyük xaçpərəst xəlifələrini camaat öz içindən çıxarıb, kilsələri təlimxanaya, yetimxanaya döndərirlər. Hətta, dinlər vətəni hesab olunan islam aləmində də peyğəmbərin xəlifəsini İstambuldan çıxardırlar. Əlbəttə, bu halda məndə dinsizlik bir təbii nəticə idi. Dəxi nə dinbazlıqdır?.. * * * Amma bu axır günlərdə mənim etiqadıma böyük bir rəxnə toxundu. Buna da bais Tiflisdən mənə qəzetlər vasitəsilə yetişən bir xəbər oldu ki, guya Tiflisdə vaqe olan Şura Cümhuriyyətləri İttifaqının qurultayına böyük bir xaçpərəst katalikosu tərəfindən təbrik teleqramı gəlib və bu xəbər “Bakinski raboçi” qəzetində iri hərflərlə çap olunmuşdu. Bunu oxuyandan sonra burada öz-özümə fikrə getdim: xub, bir gün bir xəbər gəlir ki, bir xəlifəni taxtdan salıblar, indi də xəbər gəlir ki, xəlifə özü təbrik teleqramı göndərir. Və hamı da etiqad edib ki, xəlifə doğrudan da bolşevik “tərəfdarıdır”. Bu xəbəri eşidən kimi dinsizliyi tamamilə boşladım. Bildim ki, dünyada dinin olması da hərdən bir lazım olur. Amma hələlik qəlbimdə yenə bir şübhə var. Çünki hələ bu xəlifənin itaətində olan minlərcə kilsələrdən birisi də olsa, yetimxanaya və məktəbə təbdil olunmamışdır. Hərgah bunlar da vücuda gəlsə, mən lap dinçi olacağam və xəlifəyə də təqlid eləyəcəyəm. Qoy müsəlman müctəhidləri nə deyəcək desin. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 14 mart 1925, №11 * * * Varlılar bayramı Novruz bayramı çox yaxşı bayramdır, ancaq ikicə eybi olmaya: 1. Böyük xərci və 2. Nəhayət zəhməti. Əvvəl xərcindən danışaq, sonra zəhmətə keçək. İki ay bundan qabaq iki put Kürdəmir yağı aldım, iki put da xalis Sibir yağı aldım (Sibir yağı bir az şübhəli olduğuna görə Molla Məhəmməd Cəfərə məsləh elətdirdim, dedi eybi yoxdur), on put əla buğda götürdüm, iki kisə sədri düyüsü götürdüm; bunun kişmişi, xurması, badamı, albuxarası və zirə-zəfəranı da öz qaydasınca. Bu plov dəstgahı; bir neçə yüz manat bura getdi. Çərşənbə xərci: püstə-badam, xurma, kağızı badam, səbzə, gərmiyan, incir, alana, qax, haqverdi əriyi, miyanpur, alma, nar, üzüm, fındıq, şabalıd, lumu, portaxal... Bu da belə. Bayram şirnisi: hər qism noğul, hər qism konfet, hər qism qürabiyyə, paxlava, rahəthülqum, şəkər-çörək və hər qism şəkər-çörəklər... Qaldı evdə bişən növ-növ yağlı, yumurtalı, badamlı və zəfəranlı çörəklər. Bunlar hamısı neçə yüz manata baxır. Bəs, bayram paltarı? Gör bu neçə yüz manat aparacaq? Qaldı zəhməti. İki aydır yuxudan doymaq yoxdur: gərək sübh tezdən durasan və gedib gətiricilərin qabağını kəsəsən, alasan, hambala verəsən, bir evə qayıdasan, bir bazara gedəsən, yenə evə qayıdasan, yenə bazara gedəsən. Ev yığışdırmaq, ev tökmək, ev təmizləmək, ev süpürmək, qab-qacaq, qalay, kömür, odun... İndi qaldı bayram görüşü. Gör neçə yerə lazımdır getmək, neçə qonağın qabağına çıxmaq, yola salmaq. – Hacı ağa, bayramın mübarək olsun! – Ay səninki ilə belə! Amma dünən bizim balaca oğlan mənə bir qəribə sual verdi; dedi: – Dədə, bəs, kasıblar bu qədər pulu haradan alırlar ki, bayram saxlayırlar? Dedim: – Kasıbın bu qədər pulu olmaz. Uşaq bir az fikrə getdi və yenə soruşdu: – Bəs, kasıblar məgər bayram saxlamır? Mən də bir az fikir edib, sözün doğrusunu dedim: – Yox, bala, kasıb bayram saxlamaz. – Dədə, elədə bu novruz bayramı varlıların bayramıdır? – Bala, deyəsən, sən deyənə oxşuyur. Neçə-neçə belə bayramlar görmüşəm və hər dəfə yüz-yüz manatlar xərcləmişəm və bayram saxlamışam. Amma deyəsən, bircə bu mənim yadıma düşməyib ki, mənim kasıb qonşularım yüz-yüz manatları tapa bilməyiblər ki, mənim kimi onlar da bayram saxlasınlar. Mən indiyə kimi elə bilirdim ki, mənim cəmi qonşularım bayram saxlayır. Ancaq dünən bunu bildim; – Dədə, bəs, kasıblar necə pulsuz bayram saxlayır? Bircə həqiqət bu imiş: novruz bayramı ancaq varlıların bayramıdı... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 mart 1925, №12 * * * Ticarət malının cinsliyi Əvvəla, Ağa seyid Məhəmməd vaizin mövizə malı xeyli qumaş və özü də solmayandır. Belə ki, ramazanın 8-də axund həmən “Yaşıl günbəz” məscidində minbərə süud edib, belə buyurubdur: Hər kəs bu mübarək günlərdə orucunu yeyə və namazını qılmaya, onun arvadı ondan boşdur. Yəni dörd ay iddə saxlayandan sonra ərə gedə bilər. Qeyri ticarətxanalarda satılan müqəddəs mallardan biri də axund Qulamrza tərəfindən “Yaşıl günbəz” məscidində fərmayiş olunan bir ibarədir ki, onu hərçənd axund cənabları məsciddə arvad-uşaq içində danışıblar. Ancaq həmən sözlər nalayiq və həyaya toxunan sözlər olduğundan biz burada yaza bilmədik. Qaldı təzə bir nadidə və modni bir mal ki, deyəsən, Nəcəf ül-əşrəfdən onu axund, şeyx Qəni həzrətləri təzə gətirib. Belə ki, məscidicamedə və təbrizlilər məscidində ramazanın 9-cu gecəsi əsnayi-mövizədə şeyx cənabları belə buyurdular: Həzərat! Elə bilməyin ki, dünyada Şümür bir imiş. Xeyr, bir deyilmiş, iki imiş. Biri həmən Şümürdür ki, imam Hüseynin qətlinə fərman verdi. Biri də həmin Şümürdür ki, bugünkü ruznamaləri yazıb, bizi biabır edir. Allah ikisini də cəhənnəmdə məzər eləsin! (Mabədi olacaq) Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 11 aprel 1925, №15 * * * Gizlədirlər Biz həmişə eşitmişik və görmüşük ki, çox adamlar oruc yeməklərini mömin müsəlmanlardan gizlədiblər. Yəqin ki, bu adət qədim əyyamdan qalıb: yəqin etmək lazımdır ki, vəhşi camaat arasında oruc yemək elə bir böyük çinayət hesab olunub ki, orucunu yeməyə məcbur olanlar xəlvət bir yer altı axtarıblar ki, bir kəs onları görməsin. Hələ nəinki uzaq və qaranlıq islam məmləkətlərində, bu hal indi də bu surətdə qalır, hətta indi bu saat gözümüzün qabağında həmşəri palanında bir kəs cürət edib orucunu yeyə – gör qoçağım şeyx Qəni ağa o məlunun başına nə iş gətirər!.. Demək, oruc yeməyi gizlətmək təbii bir haldır və buna da təəccüb eləməli deyil; amma sözümüz oruc tutmağı gizlədənlər barəsindədir. Burada çox məzə var. Dünən axşama iki saat qalmış bizə bir qonaq gəldi. Evimizdə çay dəmdə idi; bir stəkan çay tökdük, qoyduq qabağına. İçmədi və dedi ki, ürək döyünməsi səbəbindən həkimlər çay içməyi ona qədəğan ediblər. Sonra məlum oldu ki, papirosu da haman səbəbdən ona qədəğən ediblər. Amma haman gün axşamdan iki saat sonra haman rəfiqimi ədliyyə məhkəməsində tamojna qəhrəmanlarının işində mən papiros çəkən gördüm. Məlum oldu ki, hərif oruc imiş. Özü də müəllimdi. Gəlib çıxırıq mətləbə: demək, orucluqda gizlənənlər qabaq əsrlərdə ancaq oruc yeyənlər idi. İndi duanın bərəkətindən və mədəniyyətin və maarifin tərəqqi etməyi səbəbindən orucluqda gizlənənlərin bir qismi də ərsəyə gəlib ki, o da haman “millətpərəst” və bir para “ziyalı”larımızdır ki, qara camaat içində nüfuzlarını itirməmək üçün lazım olan yerdə özlərini mömin və müqəddəs qələmə verirlər və lazım olan yerdə ziyalılar cərgəsində əyləşirlər. Duanın bərəkətindən belə-belə ikiüzlü millətpərəstlər və “ənənəçi”lər indiki əsrdə müsəlman ziyalılarımızın hər bir məhəlləsində axtarsan tapılar. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 18 aprel 1925, №16 * * * İki cür möcüz Təzəlikdə Amerikada “Hiyufant” vilayətində təzə təsis olunan elektrik stansiyasına bəzi axmaqlar möcüz ad qoyurlar. Guya bu illətə ki, həmin elektrik stansiyasına iki yüz milyon at qüvvəsi əmələ gətirəcək. İyirmi milyon kilovat işıq verəcək və Şimali Amerikanın cəmi zavod və mədənlərinin yarısını işlətməyə və işıqlandırmağa qadir olacaqdır. Bu barədə Bakıda on yeddinci klubun zalında ramazanın 23-də professor Nikolayev tərəfindən müfəssəl məruzə oxundu ki, möcüz o deyil. Möcüz odur ki, həmən gecə qubalılar məscidində bir nəfər ləzgi istəyirmiş minbərə çıxıb xütbə oxusun. Elə ki, ağzını açıb, birdən yıxılıb və həmən saat can verib, ölüb. Həmən saat camaat həyəcana gəlib, bu işi möcüz hesab edib və fövri şeyx cənablarına üç yüz otuz manat pul yığıb, verib, dağılıblar. Möcüz budu, bax! Ay axmaqlar! * * * İkinci möcüz Orta əhya gecəsi Bakıda iki yerdə leksiya oxunub. Biri Hacı Pirverdi məscidində, biri maarif evində. Məsciddə leksiya oxuyan Hacı molla Əbdürrəhim qazi cənabları idi. Maarif evində təzə Moskvadan gələn professor və məşhur mühəndis Vasilyevskidir. Professor cənabları belə rəvayət edirmiş ki, indiki halda Almaniyada və Amerikada ixtira olunan radio hikməti vasitəsilə dəryanın kənarında əyləşib və böyük-böyük ümman dəryalarında cəmi gəmiləri kapitansız, yəni gəmilərdə bir nəfər olmaya-olmaya onları dəryada hər tərəfə ki, lazımdır, dolandırmaq mümkündür. Hətta hərbi donanmaları elə idarə eləmək mümkündür ki, onların içində qurulan toptüfəng və qeyri-bir atəşli və barıtlı partlayıcı şeylər lazım olan vaxt partlasın və öz vəzifəsini əmələ gətirsin. Guya buna da möcüz ad qoyublar. Amma o bikarların xəbəri yoxdur ki, həmən gecə Qazi cənabları həmən Hacı Pirverdi məscidində ağılları heyran qoyan fəsahəti ilə bir belə dərin mənalı rəvayət söyləyirlər. Guya bir günləri İranda bir qəsəbədə pahdarlar odun daşıyan atlardan bir qran və eşşəkdən on şahı alırmışlar. Əhali görüb ki, bu iş dəxi sərf eləmir. Odunu dallarında daşımağa başlayıblar. O vədə qoçaq pahdar deyib; xob, iş ki, belə oldu, mən də sizin dördünüzü bir eşşək ayağından hesab edib, dördünüzə on şahı alacağam. Bunu fərmayiş edib, qurtarandan sonra axund cənabları bunu da əlavə edib ki, bir gün həzrəti-risalətpənah meraca gedən vaxt qabiqövseynə yetişib, görür ki, iki nəfər iranlı oturub, birinin yanında buxça və əlində arşın, birinin yanında palan. Həzrət soruşur: – Siz kimsiniz? Buxçalı cavab verir: – Mən təbrizliyəm, gəlmişəm mal satmağa. Palanlı da deyir: – Mən Sarab və Ərdəbil hambalıyam. Məsciddə İran camaatı bunu eşitcək yerindən durub, qazi cənablarına bihörmət sözlər deyib, məsciddən dağılıb, gedir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 25 aprel 1925-ci il, №17 * * * Qəribə tapmaca Doğrudan da bu tapmaca çox qəribədir. İndi bir Allah bəndəsinin yolu düşə Parijə, ya Londona. Bu tapmacanı orada söyləyə. Yəqin ki, belə bir sözə orada heç bir kəs inana bilməz. * * * Tapmaca O hansı konsuldu ki, Bakı kimi böyük şəhərə konsul təyin oluna və gəlib çıxa Bakıya. Görə ki, bu şəhərdə yaşayan neçə min təbəəsinin heç birisi nə konsul cənablarının dilini başa düşür, nə də konsul onların dilini bilir. Axırda lazım gəlir ki, bir hambal konsulun hüzuruna gəlib, şikayət eyləməli olsa, məcbur ola öz yanınca bir dilmanc da gətirməyə? Hər kəs bu tapmacanı tapsa, söz verirəm axund-molla Tağıdan iltimac edəm ki, bayram günü ərdəbilli məscidimizə Seyid Mirhəsən Ərdəbiliyə yığdığı altmış manatın yarısını həmən seyidə verəndə və yarısını da bərayi-ehtiyat öz yanında saxlayanda həmən puldan bir qədər xərclik də bizim tapmacanı tapana karsazi eləsin. Axund cənabları desə ki, xeyr, mən pulların hamısını seyidə verdim. Onda biz də onun cavabında iki sübut gətirə bilərik: Biri rəisi-məscid ağayi-Mirmahmud olsun Allah şahiddi. İkinci də bu ki, xob, əgər axund həzrətlərinin çeşmidaştı yox idi, bəs nə səbəbə pulları dəsmala yığıb, qurtarandan sonra istədi versin seyidə? Nə səbəbə başladı axıra kimi sayıb qurtarmağa? Bu bir manat, bu iki manat, bu da altmış manat. Demək, əgər axund cənablarının bu gözlətməsi yox imişsə, nə səbəbə pulun miqdarını bilmək istəyirmiş? Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 2 may 1925-ci il, №18 * * * Qərardad Qabaqca bunu ərz edim ki, mən özüm zəhmətkeş bir adamam və bütün ömrümdə həmişə çalışmaqda olmuşam; onun üçün də nə qədər ki, rəməzan ayı gəlib keçib, heç bir dəfə də oruc tutmağa vaxt tapa bilməmişəm; çünki heç vaxt bikar olmamışam. Dərsə gedən uşaqlarım da habelə: onlar da kitab və dəftər içində dərs və qələm-kağıza məşğul olduğundan həmçinin oruc tutmağı yada sala bilməyiblər. * * * Yəni oruc-namaz söhbəti keçən vaxtlar heç yadıma da düşməzdi: heç bilməzdim oruc tutan kimdir, namaz qılan kimdir? Məscidə harada gedərlər, orucu nə vaxt tutarlar, nə vaxt başlanar, nə vaxt qurtarar? Həmçinin qeyri bayramlar: məhərrəmlikdə də işdən-gücdən başım ayılmayıb ki, gedəm şəbih gətirənlərə tamaşa edəm. Habelə qurban bayramı, habelə qeyri müqəddəs bayramlarımız. Qardaş, vallah, vaxtım olmur. Bunların hamısına bikarçılıq lazımdır. * * * Hər nə isə, lap xarab olmuşdum və bir qədər belə keçsə idi, axırda bilmərrə müsəlmançılığı yaddan çıxaracaq idim. Amma, şükür olsun Allaha, minlərcə rəhmət olsun səbəbkarın ata və anasına. Əhvalat belədir: Dünən idarədə oturmuşdum, təzə çıxan ruznaməni gətirdilər, oxudum: zəhmət komissarı tərəfindən qərardaddır: “Aprel ayının 25-ci günü cəmi müsəlman qulluqçuları gərək qulluqdan azad olalar, çünki bu gün eydi-fitrdir”. Çünki həmin günü müsəlmanlar gərək məscidlərə cəm olub, fitr namazı qılalar. Evə gedib gördüm ki, on iki yaşında oğlum sevincək mənə xəbər verir: – Dədə! Sabah və o biri gün bizi dərsdən azad elədilər, çünki orucluq bayramıdır. Bunu da ərz edim ki, necə mən üzüqara yuxarıda bəyan etdiyim kimi dindarlıqdan uzaq düşmüşəm, oğlum da söz yox, oruc və namaz söhbətlərindən dəxi də kənar olubdur. Və əgər dünən oğluma məktəbdə orucluq bayramının müjdəsini verməsə idilər, yəqin ki, onun yadına bayram-zad düşməyəcəkdi; səbəb budur ki, eydi-fitr bayramını ancaq oruc tutanlar gözlər. Xülasə... * * * Sinnim bir az ağırlaşır. Və bu işləri belə görəndə öz-özümə deyirəm: bəlkə bu özü Allah məsləhətidir? Bir surətdə mən dini-mübini-islamdan uzaqlaşmağa üz qoymuşdum və o məsum balamı da özüm kimi “binamaz” tərbiyə etməkdə idim, – bəlkə bu özü elə Allah məsləhətidir ki, vaiz və şəriətmədar mollaların vəz və nəsihətindən uzaq olduğum üçün bu qəflətin yerini doldurmaqdan ötrü həftədə bir, ayda bir hökumət qərardadı bizi xəbərdar edir və bizi mütənəbbeh edir ki, ey qəflətdə olanlar! Ayılın və agah olun ki, filan ayın filan günü eydi-şərifi-fitrdir, filan günü İsmayıl qurbanıdır, filan günü rəqayibdir, filan günü imam Museyi-Kazimin rehlətidir, filan və filan... Və həmin qərardadı vəd edənlərə öz təşəkkürümü izhar qılıb, bundan da sonra bu arzuda olacağam ki, nə gözəl olardı ki, on iki imam və yüz iyirmi dörd min peyğəmbərin müqəddəs bayramlarını biz günahkar bəndələrə yadavərlik edə idilər və dəxi də gözəl olardı ki, yomiyyə namazının da beş vaxtını qərardad vasitəsilə idarələrə xəbər verə idilər ki, günorta vaxtları heç olmasa yarım saat müddətində müsəlman qulluqçuları azad ola idilər və zöhr namazını əda etməyə məşğul ola idilər, bu şərtlə ki, yarım saatın miqdarı onların maaşından çıxılmaya. Aman günüdür, bəlkə bu vasitə ilə qara üzümüzü müsəlmançılığa çöndərək və nicat tapaq!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 may 1925, №18 * * * İki faciə İran barəsində bu axır vaxtlarda iki bədbəxtlik üz verib. Biri Ərdəbildə axund Mirzə Ələkbər ağanın tutulub Tehrana göndərilməsi, ikinci də ləqəblərin götürülməsidir. Bu iki fəğərəyə biz o səbəbə bədbəxtlik adı qoyuruq ki, birisi fövt olub dünyadan gedəndə, onun qohum-əqrabası cəm olub, yas tuturlar. Nədir bunun mənası? Bunun mənası budur ki, o şəxs tutuldu, getdi, onun yeri boşalır, onun yeri görsənir və o heyndə dəxi dünyada bir kəs olmur ki, mərhumun özü kimi və özünə oxşar onun yerini tutsun. Axund Mirzə Ələkbər ağanın Tehrana aparılması barəsində bunu deyə bilərik ki, bu işin özü ərdəbillilər üçün həqiqətdə bir böyük dərddir ki, nə qədər dünya var bu dərdin dağı onların ürəyindən getməz. Səbəb də budur ki, Ərdəbil yer üzündə adsız-sansız bir yerdir ki, heç kəsin yadına düşməzdi ki, Ərdəbil varmı dünyada, yoxmu? Oranı şöhrətə mindirən həmən vücudu-zicud ağayi-Mirzə Ələkbər ağa oldu. Bu cənab da ki, bir para mərdümazarların fel və fitnəsi ucundan Ərdəbildən uzaqlaşdı ta bundan sonra bir belə şəxs yerdə haradan tapıla bilər buna əvəz olsun. Allah şahiddir ki, nəinki bütün İranı – dünyanı gəzəsən dəxi bir də bir belə bihəya tapıla bilməz ki, öz Vətənini dost-düşmən içində Ərdəbil halına salsın ki, az qalıbdır binamusluğun zərbülməsəli olsun. O ki qaldı, ləqəb məsələsi – Ax, nainsaf qanun çıxardanlar! Mən bilmirəm nədir bu adam incitməklik, bu mərdümazarlıq. Məgər bu qərardadı çıxardıb, elan edəndə lazım deyil bunun dalısını – qabağını yoxlamaq ki, bunun nəticəsində nə qədər adam bədbəxt olacaq. Dərd budur ki, birisindən bir şey alanda lazımdırmı onun əvəzində o adama bir şey də əvəz vermək? Sən ki, bu ləqəbləri bu biçarələrdən alırsan, heç xəyal eyləyirmirsən ki, bunun müqabilində sən o şahzadə və xanlara və sultanlara nə verirsən? Heç zad! Çünki sən əgər bunların ləqəblərinin əvəzində dünyanın cəmi naz və nemətini yığıb verəsən, bu bəxti qaralara yenə əvəz ola bilməz. Səbəb budur ki, o şir-xürşidli papaqları zinətləndirən həmən ləqəblər idi. Yoxsa o ləqəbləri götürəndən sonra vallahi – billahi ki, o papaqların altında heç bir zərrə qədər bir şey yoxdur. Ax, aman Allah! Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 16 may 1925, №20 * * * Üsuli-tərbiyə Söhbət məktəb şagirdlərinə tənbeh etmək barəsindədir. Tənbeh də ona deməzlər ki, başlayasan şagirdə uzun-uzadı nəsihət eləyəsən. Çünki sən ona nəsihət edincə o da Krilovun “Dayının pişiyi” kimi bir ucdan əti yeyib, qurtaracaq. Hətta atalar da bunu deyiblər ki, Quran oxumağınan donquz darıdan çıxmaz. Müxtəsər ki, kötək lazımdır. Amma kötəyi də bir qayda ilə, bir üsul ilə istemal etmək lazımdır. Yoxsa Maştağa müəllimi kimi vurub uşağın gözünü çıxardandan sonra, söz yox ki, axırda peşmançılıq olacaq. Bu günlərdə aldığımız məlumata görə Maştağa müəllimlərinin biri on ikinci şura məktəbində ikinci sinifdə bir şagirdə hirsi tutub, yumruğunan vurub uşağın gözünü şişirdib, göndərib atasının üstünə. Atası da gedib İspolkoma şikayət edib. Allah rast salıb ki, İspolkom iltifat edib və işi ört-yat eləyib. Yoxsa belə səhvdən böyük xəta törəyə bilər. Əvvəla, şagirdi döyəndə gərək biləsən ki, necə döyəsən. Mümkündür üzünə şapalağ vurmaq, mümkündür qulaqlarından tutub elə çəkəsən ki, uşağın çığırtısı küçəyə gedib çata. Necə ki, Bakı məktəblərinin birində mən öz qulağımnan eşitdim. Bunun eybi yoxdur, çünki qulağa bir şey olmaz. Mümkündür şivəkə ilə uşağın kürəyinə, yainki ayaqlarına çırpasan (amma mən falaqqanın tərəfdarı deyiləm). Hələ bunu da rəva görürəm ki, başının tükündən yapışıb, qalxızasan yuxarı və o qədər saxlayasan ki, gözləri kəlləyə çıxa. Amma uşağın gözündən vurmaq üsulunu mən nəhy edirəm. Zira ki, ola bilə gözünə bir sədəmə toxuna. Gedə İspalkoma şikayətə və iş axırda böyüyə və içindən bir böyük həngamə törəyə. Şagirdləri döymək məsələsində mən gözdən vurmağın tərəfdarı ola bilmərəm. Bu, mənim rəyim. Özgələr də öz rəylərini söyləyə bilərlər. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 23 may 1925-ci il, №21 * * * Qonaq[lıq] vermək Qəza şəhərlərində oturan şura xidmətçiləri, əlbəttə xəbərdar oldular ki, hökumətin axırkı qərardadına görə, bundan sonra qəza işçiləri borclu olacaqlar, tez-tez kəndlərə gedib və əlaqələrini kəndlilər ilə sıxı saxlayıb onların harayına hər gün çata bilsinlər və onların ehtiyaclarına hər gün kifayət verə bilsinlər. Amma burada bir balaca söhbət var ki, bu barədə bir neçə söz danışmaq istəyirəm. Şübhə yoxdur ki, kəndistan işçiləri və məsul xidmətçiləri nə qədər kənd camaatını tez-tez yoxlasalar, yəni nə qədər onlar ilə tez-tez görüşüb əhvallarından xəbərdar olsalar o qədər də kəndlilər razı qalacaqlar. Onun üçün də belə münasibətdə olmağı da Şura hökuməti kənd qulluqçularından təkidən tələb edir. Və digər tərəfdən də nə dərəcədə xidmətçilər kəndliləri tez-tez yada salmaq istəsələr, o dərəcədə kəndlilərin məhəbbəti və etimadı onlara artıq olacaq. Və haman bir məsələ ki, mən onun barəsində danışmaq istəyirəm, – o da budur ki, aya bizim kənd xadimlərinin hamısı bunu bilirmi ki, kəndlərə tez-tez gedəndə onlar hara düşəcəklər və kimə qonaq olacaqlar? Bu məsələ zahirdə asan və kiçik bir məsələdirsə də, həqiqət bunun həlli hər dəfə necə ki, lazımdır mümkün olmur və görükmür. Bunu cavan işçilərimiz unutmasınlar gərək, atalar demiş kimi: “qonaq bir gün olar”. Və bunu unutmasınlar ki, onlar kəndlilərin qonağı deyillər, bəlkə kəndlilərin yoldaşları və “həmqəryəli”ləridirlər. Hər bir məsul işçi ki, onun kəndə tərəf yolu düşdü, onun gərək kənddə məxsusi evi ola ki, evin adı ümumi xidmətçi evidir. O evdə onun öz pulu ilə alınmış çörəyi və atının öz pulu ilə alınmış arpa və samanı ola gərək. Hər bir kənd qulluqçusu ki, bu üsulu bərk-bərk saxlamağı bacardı, – onu bilməli olsun ki, o, əhalinin rəğbətini əlbəttə və həmişəlik qazanıbdır və o kəslər ki, bu mühüm nöqtəni səhl sayıb gündə bir, iki gündə bir keçmiş çürük əsrlərdə Danabaş kəndinə cövlan edən çinovniklər kimi, başında on iki atlı ilə bu gün bu kəndə, o biri gün o kəndə çöküb özü yağlı-ballı bir xan evində əziz qonaq olub və on iki atlısı da kəndlilərin evlərinə, hər evə bir nəfər atlını at ilə qonaq verib, il uzunu, beləliklə, başını saxlamağı qənimət bildi, – həmin kəmtəcrübə işçilərimiz bu başdan unutmasınlar gərək ki, axırda onlar çəkdikləri zəhmətə baxmayaraq, gah hökumət yanında və gah kənd əhalisi yanında məyus və məsul olacaqdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 may 1925, №22 * * * Təmizlik May ayının 16-da hökumət tərəfindən şəhər hamamlarının təmizliyi barəsində sadir olan qərardadı oxuduq ki, on üç maddədən ibarətdir. Və lakin həmin qərardadı diqqətlə mülahizə edəndə məlum olur ki, burada ancaq əcnəbi millətlərin hamamları nəzərə alınır, nəinki müsəlmanların; çünki bu on üç maddədə bir kəlmə də olsun şəraiti-istehmam yaxud adabi-həna və nurədən bəhs olunmur. O ki qaldı, təmizlik söhbəti ki, burada müfəssəl danışılır, – bu da habelə əcnəbi və qəriblərə əlverişli söhbətlərdir. Zira ki, islam dünyasının müxtəs qanunları var ki, onları qeyri millətlərə isnad vermək cayiz deyil. Götür, məsələn, qüsl məsələsini ki, bu barədə qərardadlarda heç bir işarə yoxdur. Habelə hovuzlara gəldikdə yenə burada bizim müsəlman hamamları ilə qeyrilərin hamamlarında böyük fərq olmalıdır. Çünki onlara sən deyirsən ki, bir hovuza ki, bir nəfər ya on nəfər şəxs daxil oldu, dəxi oraya on birinci şəxsin daxil olmağı məsləhət deyil və halonki, şəriət sahibi burada, müəyyən mizan qərar verib ki, onun adı kürrdür və “Cameyi-Abbas”da və “Maarifəl-məcməin”də onun mənası təfsilən dərc olunubdur. Hər bir müsəlman qardaş o mənbələrə müraciət etsə, baxıb görəcək ki, bizim islam hamamlarının heç birisi mayın 16-da elan olunan qərardadın təhtinə daxil ola bilməz. Bu surətdə şəraiti-istehmam bütün islam aləmində elə bir mühüm məsələdir ki, bu barədə füzəla tamam giranbəha əmrlərini bu yolda qələm vurmaqla dərəceyi-ictihadə yetişiblər. Bu cəhətdən “Molla Nəsrəddin” idarəsi tərəfindən cəmi Bakıda yaşayan islam qardaşlara dəsturül-əməl olmaq üçün on üç fəqərə hamam şəraitini burada dərc edirik ki, yuxarıda zikr olunan hökumət qərardadı əvəzində bunlar da müsəlman hamamlarında istemal olunsun: Həzrət əmirəl-möminin fərmud ki, həmam nikuxanə ist ki, cəhənnəmra bəyad miyavərəd və çirkra əz bədən mibərəd. Əz həzrət imam Cəfər Sadiq mənquləst ki, hər ki, bifutə daxilihəmam şəvəd, u əz əzabi-cəhənnəm eymən nəşəvəd. Əz həzrət imam Rza mənquləst ki, vəqti ki, camə-hara əz xud mikuni və daxili həmam şəvi, beğu: “allahümmə inni əuzü bikə min şərri-nəfsi... ”. Mənquləst əz həzrət imam Cəfər Sadiq ki, həzrət əmirəl-mömünin mifərmud ki, mərd bapəsəri-xud bəhəmam nərəvəd ki, nəzər könəd bəövrəti-u. Əz həzrət imam Museyi-Kazım pürsidənd: əz Quran xandən dər həmam fərmud ii, baki nist. Həzrət İmam Rza fərmud ki, dər həmami-ümumi qüsl məkon ki, dəron qüsaleyi-yəhudi və nəsrani və kəbr cəmmişəvəd. Əz həzrət əmirəl-möminin mənquləst ki, bövl kərdən dər həmam murisi-fəqr və pərişanist. Əz həzrət Rəsul səlləllahü əleyhü vəssəlam mənquləst ki, növreyi-güzəştən ziri-bəğəl behtərəst əz təraşidən və dər hədisi-digər mənquləst ki, çün muyi-bəğəl bülənd mişəvəd, şeytan dər onca xanə mikünəd, Dər hədisi-mötəbər rəvayətəst ki, hər mərdi ki, iman bəxuda və ruzi-qiyamət darəd, bayəd əz nurə malidənü ruzü-çərşənbə ehtiraz künəd. 10, 11 və 13) Dər fəziləti-həna malidən bəd əz növrə. Hüseyin ibn Musa belə rəvayət edir ki: pədərəm Musi ibn Cəfər bir gün hamama gedib orada əvvəl tənvir edib, sonra bədəninə başdan-ayağa kimi həna qoydu və hamamdan küçəyə çıxanda ali-Zübeyir tayfasından bir şəxs həzrəti tanımadı, çünki sir-sifəti xoruz pipiyi kimi qırmızı idi; necə ki, dər hədisi-digər mənquləst ki, həzrət imam Məhəmmədtağı ruzi əz hamam birun aməd və əz sər ta pay mübarəkəş manəndi-güli-sürx şüdə bud əz həna. Ay gül bədəninə qurban olum, ya imam Məhəmmədtağı!!... Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 30 may 1925, №22 * * * Kəndlilərə yavıq Belə-belə sözləri qəzetlərdə çox yazanda mən qorxuram təzə həkimlərimiz bu sözləri öz üstlərinə götürələr. Çünki məlum şeydir ki, bu qədər xərc ki, cavanlarımızın ali təhsili yolunda qoyulur, kənd əhalisi də müntəzir ola bilər ki, darülfünundan ilbəil təhsilini tamam edən təbiblərimiz kəndli qardaşlarını yada salalar və bilələr ki, onlar ziyalı cavanların köməyinə çox möhtacdırlar. Amma mən bu barədə üzr istəyirəm və qəti surətdə deyirəm ki, novrəs təbiblərimizin kəndistana getməklərinin heç tərəfdarı deyiləm və bu iş də baş tutan iş deyil. Buna iki böyük səbəb var: Birinci səbəb təzə həkimlərimizin cavanlığıdır. Burada uzun danışmaq istəmirəm, ancaq bunu deyirəm: vallah, insafdan və mürvətdən çox uzaqdır ki, iyirmi-otuz yaşında, şəhərlərdə yaşamış bir cavana deyirsən “get otur skuçnı kəndin bir bucağında və orada kənd əhalisinin yolunda işlə”. Bu birinci səbəb və bu barədə çox danışıq heç lazım da deyil. Qaldı ikinci səbəb. Bu xüsusda bir qədər fikir edib, məsələnin hər bir tərəfini mülahizə etdikdən sonra bu söhbəti əbədi ortalıqdan götürmək lazımdır. Mənim sözüm budur ki, təbabət elmini təzə itmama yetirən və təcrübə görməmiş bizim cavan həkimlərimiz, hamısı birdir, kəndə getsələr də, orada görəcəkləri xəstəliklərin çoxunu təşxis edə bilməyəcəklər. Mən bilirəm ki, bunun qabağında sən mənə nə deyəcəksən; deyəcəksən: “xub, necə Bakıda, habelə qəzalarda da təcrübəli həkimlər də var, xəstəxanalar da var. Və cavan həkimlər ki, təcrübəni bəhanə edirlər, qəzalarda da bu təcrübəni ələ gətirə bilərlər”. Bunun da cavabında mən sənə deyirəm ki, “Yaxşısı budur söhbəti burada tamam edək, çünki çox danışan adama lağlağı deyərlər”. Burada istədim söhbəti tamam edəm, – bir şey yadıma düşdü: qəzalarda həkimlərin azlığı təzə iş deyil. Mənim yadımdadır ki, iyirmi il bundan qabaq Azərbaycan kəndlərini səyahət edən vaxt mən görərdim ki, kəndlilər həkimsiz, dərmansızdır. Məsələn, uşaqlıqdan gözümüzü açıb görmüşük ki, Azərbaycanın Ağdam və Qarabağ kimi böyük qəzasında ancaq üç nəfər həkim və tək bircə xəstəxana var, Cavanşir qəzasında tək bircə nəfər həkim var. Və hər kəs ki, məmləkətə yaxşıca bələddir, bilir ki, qeyri qəzalarda da hələ bundan əskikdir, nəinki artıqdır... Amma bunun nəticəsi o qədər də pis olmadı; ondan ötrü ki, kənd camaatı o vaxt ki, gördü bir yanda bir həkim və dərman yoxdur, labüd qalıb öz başının çarəsini qıldı. Məsələn, birisi ki, azarladı, çarəsiz qalıb dərdini qonşusu İmaməliyə dedi, o da atasından və babasından eşitdiyi müalicə yolunu göstərdi: Dəllək usta Cəfər xəstənin başının üstünü kəsib qan aldı, Gülsüm xala da şüvərən bişirdi gətirdi, Dostu nənə uşağın burnunu püflədi, Cahan bibi arvadın göbəyini saldı və beləliklə, əcəli yetməyən şəfa tapdı, əcəli yetən də bu namərd dünyanı tullayıb çıxdı getdi həmişəlik axirət evinə. Amma mənə qalsa, indi söylədiyim dava-dərmandan əfzəl axund molla Məhəmmədin və fazil şeyx Cəfərin bir nüsxə dualarıdır ki, salasan suya, verəsən naxoş içsin. Sözüm oradadır ki, istər şəhərdən darülfünun təbibləri kəndə getsin, istərsə getməsin, kəndlilər duanın bərəkətindən dava-dərmansız qalmayacaqlar və dünya belə gəlib, belə də gedəcəkdir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 13 iyun 1925, №24 * * * Qurban bayramı Necə ki mömin din qardaşlarıma məlumdur, üzümüzə gələn zilhəccə ayının onuncu günü Qurban bayramıdır ki, ərəb dilində ona “Eydi-Əzha” da deyilir. Bu bayramın əzəməti və şərafəti çox-çox böyükdür. Hətta inqilabdan qabaq Bakıda nəşr olunan “Azadixah” İslam ruznamələri və bizim ən məşhur əhli-elmlərimiz Qurban bayramının hörmətinə dair o qədər qələm çalardılar ki, məscidlərdə əmmaməli vaizlərimizə macal verməzdilər. Onun üçün mən özüm də onlardan ibrət götürüb “Eydi-Əzha” dairəsində bir kəlmə yazmaq istəyirəm. Bunu qabaqca deyirəm ki, bizim bu Qurban bayramı qeyri-İslam bayramlarının hamısından mənalı bir bayramdır. Məsələn: Birisi məndən soruşanda ki, rəğayib bayramı haradan qalıb və onun mənası nədir? Vallah bilmirəm ki, nə bayramdır. Ramazan – yəni nə olsun? Səhərdən axşama kimi ac qal, baş üstə qalım. Axır bunun kimi bir xeyri və şərri var? Amma Qurban bayramının yuxarıdakı bayramlara dəxli yoxdur. Çünki burada bir müəyyən tarix var, bir müəyyən yadigar var. Onun üçün də bu müqəddəs tarixin hörmətinə, o ali yadigarın şərəfinə mən də zülhəccənin onuncu günü bir yazlıq erkək qoyun kəsib, bir yanda şişlərə kabab düzürəm. Bir yanda şüyüt plovu dəmə qoyub keçən əyyamı yada salıram. Ax, keçən günlər!.. Ax, adına qurban olum, ya Xəlilüllah! Ya İbrahim! Yaxud Abraham, ya Əbülcümhur, yəni ey cümhur atası, yəni ey iki arvad sahibi!... Onun üçün də mən Qurban bayramı günü kababın birinci ləzzətli tikəsini ağzıma qoyan kimi Qurban duasını oxumağa başlayıram: “Əssəlam ələl ərvah ül – Cümhur üs Sarət ül – Hacər”. İkinci tikəni ağzıma qoyanda yadıma salıram keçən günləri və min-min həmd və sənalar edirəm həmən Misir Fironunun namına ki, zalım oğlu Saranı görən kimi onun hüsni-camalına elə aşıq oldu ki, yazıq qızı əmi oğlusu İbrahimin əlindən aldı. Bir qədər vaxtdan sonra Hacəri də üstünə qoyub, ikisini İbrahimə qaytardı ki, rəncidə xatır olmasın və olmadı (burada möcüz var). Həmən qurban ətini şüvüt plovu ilə yeyən vaxt Sara ilə Hacərin biri-biri ilə savaşıb, biri-birinin başına başmaq tayı çırpmaqları yadıma düşüb. Bu rəqabətin nəticəsi o oldu ki, başı bəlalı İbrahim Hacəri və oğlu İsmayılı Hicaza göndərməyə məcbur oldu. Hələ qurban ətini yeyib qurtarmamışam, doğruyub basmışam küpəyə, soğan, duz və sirkə tökmüşəm və bu basdırmanı yeyib-qurtarana kimi çox sözlər və mətləblər yadıma gəlir. Bəli, İbrahim Xəlil İsmayılı (bir rəvayətə görə İshaqı) qurban kəsmək istəyir. Yazıq uşaq ağlayır: Dədə! Məni öldürmə! Vallah, məndən heç bir günah baş verməyib. – Çox danışma, qırışmal... Çöldə dağdan və daşdan savayı bir kəs yox idi. Bir kəs yox idi ki, məzlum uşağı atasının əlindən qurtarsın. Bəli, Allahın uşağa yazığı gəldi və bir qoç göndərdi ki, İbrahim oğlunu buraxsın və qoçu kəssin. * * * İndi bu söhbətlərdən iki-üç min il keçir. İndi mən səndən soruşuram ki, bir vicdanına and içib, de görüm o vədəki nadanlıq əsri ilə indiki əsrin bir fərqi var yay yox? Amma sən məndən soruşursan, mən deyirəm ki, bəli, fərqi var. Budur ki, indiki insanların vəhşiliyi. İbrahim Xəlil əsrinə nisbətən bir para yerlərdə bir qədər tərəqqi edib, bir para yerlərdə də bir qədər tənəzzül edib. Amma fərqi çox azcadır. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 13 iyun 1925-ci il, №24 * * * “Əncüməni-xeyriyyə” Bu axır vaxtlarda “Əncüməni-Xeyriyyə” söhbəti hər yanda danışılmaqdadır ki, guya başbiletlərdən mədrəsə mənfəətinə alınan pulların hesab-kitabı filan, filan, filan. * * * Bunu qabaqca ərz etmək lazım gəlir ki, Əncüməni-Xeyriyyə deməkdə bu özü əslindən xeyirli bir işdir. Çünki Allah-taala özü müqəddəs kitabında buyurubdur: Hər kəs bu dünyada bir xeyir iş tutsa, axirətdə onun qabağına xeyir çıxacaq. Amma şər iş tutsa, axirətdə də onun qabağına şər iş çıxacaqdır. “Əncüməni-Xeyriyyəyi-iraniyana” gəldikdə, bunu zaiqəyə tapşırmaq lazımdır ki, aya əslindən bu əncüməni-xeyriyyədə xeyirli işlər baş verib ya şərli işlər. Əlbəttə ki, hər bir insaf və vicdan əhli bunu görəcək və biləcək və eşidəcək ki, İran iqlimi yaranandan bu günə kimi dünyada bircə dənə də “Əncüməni-Xeyriyyə” dünyaya gəlməyib ki, o əncüməndən bir kəsə bir xeyir toxunmamış olsun. Çünki məqsəd o deyil ki, maarif ya mədrəsəyə xeyir toxunsun. Məqsəd odur ki, hər kəsə toxunsa, toxunsun. Ancaq bunun içindən xeyir baş versin, nəinki şər. Allah özü şahiddir. Yəni həmən Allah ki, dünya yaranandan indiyə kimi onu heç kəs görə bilməyib. Həmən Allah özü şahiddir ki, bu əncüməni-xeyriyyələrdən dünyada heç bir kəsə bir zərrə qədər zərər toxunmayıb. Əgər sən mədrəsə və maarif sözü danışsan, onda mən sənə iki cavab verərəm. Birinci cavab budur ki, sən özün də Allaha şükür görürsən ki, maarif də indiyə kimi öz yolu ilə gedib və uşaqlar da gəlib mədrəsədə azdan-çoxdan və Allah yetirəndən dərs alıb, gediblər və bunun şükrü bizə vacib və yenə vacibdir. İkinci cavab da budur ki; Bəradərim! Sən bu beş günlük dünyada nə qədər istəyirsən elm təhsil elə! Vallah-billah öləcəksən, öləcəksən! Qardaş! Vallah dünyanın axırı yoxdur. İstəyir oxu, nə qədər oxuyursan, oxu! Bir mənə de, görüm, yəni oxuyub Şeyx Qəni axunddan ya Edisondan artıq olacaqsan? Vallah, sən də, mən də öləcəyəm. Cəmi yaranmış da ölüb, gedəcək. Kimi cənnətə, kimi də cəhənnəmə. Vəssalam. Söhbətimi tamam etməmiş mənə izn ver “Əncüməni-Xeyriyyə”nin həmən ülüvvüləzm təhvildarlarına öz səmimi ixlasımı təqdim edim ki, bu neçə ilin müddətində çəkdikləri məşəqqətin nəticəsidir ki, əncüməni-xeyriyyə işləri bu dərəcədə rövnəq tapıb ki, ibarət olsunlar ağayi Əmidüt-tüccardan... Cırcarama “Molla Nəsrəddin”, 20 iyun 1925-ci il, №25 * * * Tulanbar eşşəyi, məxmər palan Kəblə Nəsir kişinin bir az ağlı başından çıxıb, ona görə də hər kəsi görüb deyir ki; tulanbar eşşəyi, məxmər palan. Xalq da gülür, deyir ki: a kişi, bu sözün mətləbə nə dəxli var. Doğrudan da ki, dəli kəblə Nəsir, dünən görürəm bir nəfər arvadı tutub deyir ki, sən bura nə üçün gəlmisən? Arvad deyir ki, gəlmişəm qardaşımı evləndirmək üçün qız bəyənim. Deyir: qardaşın nə iş görür? Deyir ki, dəniz kənarında ticarəti vardır. Deyir: Yaşı neçədir? Deyir: 60-dan bir az yuxarıdır. – Ağırlığı nə qədərdir? – Səkkiz put olmaz. – Eybi-zadı yoxdur ki? – İki qıçı şildir. İki barmaqları kəsilib, bir gözü kordur. Kəblə Nəsir deyir ki: – Pulu-zadı vardırmı? – Bəli, pulu çoxdur. Sonra Kəblə Nəsir deyir ki: – Qızın yaşı neçədir? – 14 yaşı tamam olmayıbdır. – Dərsi vardırmı? – Bəli vardır. Səkkizinci şura məktəbində oxuyur. Kəblə Nəsir yenə danışa-danışa dəliliyi tutub dedi ki, tulanbar eşşəyi, məxmər palan. Bu sözdə yenə uşaqlar töküldü dalısınca. Doğrudan da ki, “dəli”. Heç bilmirsən ki, bu nə sözdür? Dəli “Molla Nəsrəddin”, 20 iyun 1925, №25 * * * Müsəlla Necə ki, bu il Azərbaycanın hər bir guşəsindən quraqlıq xəbəri gəlirdi, Cavanşirdə də bu il yağış olmadı. Və taxılların çox hissəsi və ot-ələf habelə susuzluqdan yanıb tərk oldu. Və heç bir yandan bir çarə gözləmək mümkün olmadı, Allahdan başqa. Çünki bunlar hamısı xaliqa-ləm-yəzəlin öz ixtiyarındadır: istər yağışı yağdırar, istər yağdırmaz. Əgər durub soruşsan ki, niyə bu qədər öz yaratdığın aciz bəndələrin çörəyini məhv-nabud edirsən və ac qoyursan və əgər soruşsan ki, göylərdə saxladığın yağış anbarlarının müftəcə suyundan niyə yer üzünə çalamırsan ki, onlar da sirab olsun, heyvanat da sirab olsun və əgər sən bu taxılları bir neçə nəfər binamazın ya komsomolun, ya üzüaçıq dərsə gedən islam qızlarının acığınamı yandırırsan, elədə bəs min-minlərlə mömin və dindar qırmızı saqqal hacı və kərbəlayıların taxıllarının günahı nədir? Belə-belə məntiqli sual-cavaba girişəndə də baxıb görəcəksən ki, zalım oğlundan nə hə, nə yox – bir səda gəlmədi; guya ki, bu haman Allah dediyin heç yerindən yox imiş. Xülasə sözü çox uzatmayaq. * * * Bəli, belə bir quraqlığı gördükdə, Cavanşir islamları deyirlər: xub, əlac bircə müsəllaya qalıbdır. Amma rica edirəm mənə icazə verəsiniz buradan bir haşiyə çıxam: Bax, o heyvan heyvanlığı ilə, əgər onu sən tək bircə dəfə aldatsan, ikinci dəfə dəxi sən onu aldada bilməyəcəksən. Məsələn, mən keçənlərdə evdə ulağ saxlardım və oduna gedəndə baş yuxarı minərdim. Qayıdanda odun yüklərdim. Həmişə xəlbiri əlimdə görəndə, yanıma gələrdi; çünki bilirdi ki, arpa verəcəyəm. Bir gün istədim aldadım: boş xəlbiri əlimə aldım, heyvan gəldi və gördü ki, arpa yoxdur, boş xəlbiri qoxladı və qayıtdı. Dəxi ikinci dəfə əlimdə xəlbiri görəndə eşşək uzaqdan durdu baxmağa və yavığa gəlmədi, bildi ki, xəlbirdə arpa yoxdur. Bəli, keçək söhbətə. * * * Bəli, Cavanşir müsəlmanları çıxırlar müsəllaya ki, xudayi-layəmut onlara yağış göndərsin. Bəli, elə ki, müsəllanın mərasimi tamam olur, camaat görür ki, havanı qara bulud aldı. Bir yandan da göy başlayır guruldamağa, ildırım başlayır çaxmağa. Və camaat hələ səhradan şəhərə qayıtmamış elə şiddətli dolu yağır ki, balaca uşaqlar az qalır ki, yumurta yekəlikdə dolu dənələrinin altında həlak olsunlar. Və nə qədər ki, zəmilərdə ayaq üstə saralmış taxıl sünbülləri də var idi, onların hamısını şoqərib dolu əzib torpağa qarışdırır. Bu məqaləni yazmaqdan murad odur ki, Allahın heyvanı heyvanlığı ilə başa düşdü ki, mən onu aldadıram. Amma Tərtər axundlarının vədə verdiyi yağış əvəzinə hər gün bir elə nagəhan dolu yağa, yenə Tərtər şiələri başlarının noxtasının ucunu axundların əlindən dartıb almayacaqlar. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 27 iyun 1925, №26 * * * Peyğəmbərlik, ya ki kişmiş davası Mən qabaqlarda mollalardan çox şikayətçi və narazı idim; çünki görürdüm ki, bu fırıldaqçılar, doğrudan da, dünyada hər bir insan peşəsini tullayıb özlərini qoyublar adam aldatmağa ki, nə bilim cənnət belə gəldi və cəhənnəm belə getdi. Hətta, Allah şahiddir ki, mən həmişə öz qələmimlə hər yeri düşəndə və fürsət vaxtı gələndə mollaları pislərdim. Axır, doğrudan, yəni necə mollalıq? Molla – yəni nə? Başdan-ayağa danışdıqları yalan, başdan-ayağa tutduqları iş qələt və başdan-ayağa moizələri insana: nə bilim, kişmiş belə gəldi, şərab belə getdi. Ta o yerə kimi biçarə islam ümmətinin tamam nisfini kişmişə həsrət qoyublar (Allah sizin evinizi yıxsın!). * * * Dünən bir məclisdə yapışdım mollaların birisinin yaxasından. – Bəsdir, həya edin! Bu biçarə Allahın heyvanlarına bir rəhminiz gəlsin, xalqı tovlamaqdan yorulun və usanın! Dünya və aləm üstümüzə gülür, qonşu millətlər məhərrəmlik oyunbazlığımızı kartinalara salıb dünyanın pulunu yığırlar, yer üzündə xəcalətimizdən yerə girməli olmuşuq. Amma burada axund mənə bir özgə cür cavab verdi. Və bu cavabı mən sonra öz-özlüyümdə çox düşündüm və çox fikirlərə getdim və xəyalımı tarix aləminə çöndərib bəzi mətləbi düşünməyə başladım. Mollanın cavabı çox qəribədir. Gör mənə nə dedi: – Axund Molla Nəsrəddin, siz, doğrudur, biz mollaları töhmətləndirirsiniz, amma fərmayişinizi necə ki, lazımdır zaiqəyə tapşırmırsınız. Zira əgər doğrudan batil yola düşmüşük və avamı da batil yola sövq edirik və qəflət vadisinə çəkirik, biz bu sənəti özümüz ixtira eləməmişik; bunu peyğəmbərlərdən və imamlardan öyrənmişik. Bizim bu yalançı mollalığımız əsil peyğəmbər və imam peşəsidir; bu dediyimiz sözlər həmin peyğəmbərlərin öz sözüdür. Əgər biz moizə etdiyimiz cənnət və cəhənnəm, dünya və axirət söhbətləri puç bir əfsanə və müzəxrəfatdır, biz bu müzəxrəfatı yenə həmin peyğəmbərlərdən öyrənmişik. Əgər peyğəmbərlər danışdıqları söz haqq və həqiqət olsa idi, o vədə cəmi peyğəmbərlər həmin haqq sözün üstə cəm olardılar və dəxi yüz yetmiş iki din və ayin yaratmazdılar və peyğəmbərlərdən sonra da gələn imam və müctəhidlər bir-birilə səltənət üstə qovğa edib boğuşublar; biz mollalar qələt eləmişik o dərəcəyə çataq. Xülaseyi-kəlam, ey axund Molla Nəsrəddin, izn ver belə bir məsəl çəkim: ya Bəni-Üməyyə ilə Bəni-Abbas tayfalarının padşahlıq üstə yüz illər ilə bir-birini vəhşiyanə qırıb məhv eləməyini gör, – ya biz mollaların bir-birinə olan ədavət və rəqabətini gör. Və nə vaxt eşitdin ki, Nəcəf, ya Kərbəla müctəhidləri bir yerə cəm olub və ittifaq qurub, hamısı bir-birinə inanıb bir məsciddə namaz qılırlar (və dəxi boğuşmurlar), o vədə elə hesab elə ki, tək bircə biz mollalar günahkarıq. Yox, yox, vallah yox, billah yox! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 4 iyul 1925, №27 * * * Ədəbli təziyə Məhərrəmlikdə çığır-bağır salan və başlarını yaran bambululardan mənim xoşum gəlmir. Çünki onlar savadsız və nadandırlar. Mənim xoşum elmli və ədəbli intelligentlərdən gəlir. Çünki bunlar məhərrəmlikdə başlarını yarmayırlar. Çünki bunlar oxumuş adamlardırlar. Ancaq bunlar bir yüngülvarı yas saxlayırlar. Çox ədəbli və üslublu təziyədarlıq edirlər. Doğrudan da nə vəhşilik, baş yarmaq və nə cana qıfıl keçirmək, bunların heç birinə nə Allah razıdır, nə imam. Bir bax, gör oxumuşlarımızı! Bəs, onlar niyə başlarını yarmırlar? Maşallah onlara! Gör necə ədəbli və üstublu rəftar edirlər. Onlar heç nə şaxsey gedir, nə ağ köynək olur. Çünki onların bəzisi darülfünunda tərbiyə tapıb, çoxları da qeri-mədrəsələrdə elm təhsil ediblər. Bunu qanıblar ki, imama qurban olum, imamı istəmək ondan ibarət deyil ki, güneyli bambuluları kimi atılıb düşəsən və rus, erməni, yəhudi qonşuları üstünə güldürəsən. Bir bax, oxumuşlarımıza və onlardan ibrət götür. Gör necə qəmgin və təmkinli düşüblər dəstə qabağına və dəsmallarını gözlərinə basıb, ürəkdən ağlamasalar da, gör necə özlərini ağlayana oxşadırlar. Hələ sən bunu deyirsən, mən öz gözüm ilə görmüşəm ki, həkimlərimizdən bir əlində dava-dərman baş yaranların yanınca gedirlər ki, çox bərk şəhid olan keçəl-küçəllərin, toyuq oğrularının yarasına məlhəm bağlasınlar. Xeyir, xeyir, nəüzü billah! Baş yarmaq və zəncir vurmaq vəhşiliyinə biz oxumuşlar şərik deyilik. Hətta Bakıda on-on beş il bundan qabaq qaziləriimiz də deyirdilər ki; Baş yarmaq heç yanda buyurulmayıbdır. O vədə qəzetlərimizdə yazırdılar ki, baş yarmağın vərəqəsini bükmək lazımdır. Ancaq məscidlərə cəm olub, şəbeh dəstgahı düzəltmənin eybi yoxdur. Xülasə, təziyəni məsciddə saxlamaq lazımdır. Onun üçün də indi bizim intiligentlərimizin çoxusu doğrudur, baş yarmağın tərəfdarı deyillər. Amma növhə məclislərimizdə həmişə yuxarı başda əyləşib, həmişə sinəzən oxunan vaxt bunlar da ədəbli və üslublu qalxızıb, sinə vurublar ki, avam camaatın nəzərində nüfuzdan düşməsinlər. * * * Xülasəyi-kəlam, mən baş yaran və zəncir vuran lotu-potulara şərik deyiləm. Bu vəhşiliyin çoxdan vaxtı keçibdir. Ancaq mən mərhəba deyirəm həmən oxumuşlarımıza ki, məhərrəm ül-haram günlərində məzlum Kərbəla təziyəsində həmişə mömin və müqəddəs hacı və kərbəlayılar ilə həmcəlis olub, imamın yolunda göz yaşını (soobşa) axıdıblar. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 4 iyul 1925-ci il, №27 * * * Aşura oğruları İki ildir ki, Şura hökuməti küçələrdə dəstə tutub baş çapmağa mane olur. Təəccüb burasındadır ki, həmin bu iki ilin aşura günlərində çox evlərdə oğurluq olmuşdur. Məsələn, bildir aşura günü ki, baş yaran olmadı, Təzəpir məhəlləsində və habelə qeyri məhəllələrdə on yeddi yerdə oğurluq müşahidə olundu. Məşədi Orucun evindən xalça oğurlandı, bir evdən qaynar samavarı lotular aparmışdılar. Keçəllər məhəlləsində axund Cəfərin evini yarmışdılar. Ərdəbillilər məscadindən mücavirin başmaqlarını aparmışdılar. İmamverdi məhəlləsindən Fatma xalanın corablarını oğurlamışdılar. Xülasə, belə-belə on yeddi yerdə oğurluq baş vermişdi. Bu hələ müsəlman məhəllələrinin oğurluğudur, yəqin ki, qeyri məhəllələrdə də o gün belə işlər törəyibdir. Bizim üçün bu işlərin o qədər də əhəmiyyəti yoxdur: Bakı kimi böyük şəhərdə bir gündə yaraşar ki, on yeddi və bəlkə iyirmi yerdə oğurluq ittifaq düşsün. Sözümüz orada deyil: sözümüz oradadır ki, aya, bu oğurluqlar nə səbəbə köhnə illərin aşurasında baş vermirdi və nə səbəbə bu keçən ilin və altdakı ilin aşurasında baş verdi? Səbəb budur ki, keçən il və altdakı il dəstə tutmaq və baş yarmaq qadağan oldu. Pəh, heç bunun dəxli var? Doğrudan da, bu bir qəribə sözdü: bundan çıxan budur ki, baş yarmaq qadağan olmayan əsrdə aşura günü oğurluq-əyrilik üz vermirdi və bundan belə anlaşılır ki, baş yarmaq qadağan olan ili aşura günü hər məhəllədə oğurluq ittifaq düşdü. Demək, baş çapmaq oğurluğun qabağını alırmış. Bizim “Molla Nəsrəddin” dünyasına heç təfavüt eləmir, kim baş çapdı və kim baş çapmadı. Bu məsələnin əhəmiyyəti o yerdədir ki, aya, səbəb nədir ki, baş yarılan günü oğurluq olmur, amma bu vəhşiliklər qadağan olanda olur? Bu məsələ məni çoxdan məşğul eləməkdə idi və bunun sirrini heç kəs mənə bəyan eləyə bilmirdi, ta ki, bu günlər küçə ilə getdikdə tanış bir milis məmuruna rast gəldim və söhbət aşuradan düşdü, haman yuxarıda söylədiyim məsələni milis məmuruna açdım və aşura gününün oğurluq və əyriliklə rabitəsini ondan soruşdum. Milis məmuru mənə belə dedi: – Cənab Molla əmi! Allah Şura hökumətinə insaf versin ki, aşura qətlgahını qadağan eləməklə biz milis məmurlarını əngələ qoydu. Çünki nə qədər ki, baş yarmaq azad idi, cəmi lotu-potular aşura günü baş yarmağa məşğul idi; amma keçən il onlar hamısı evləri sahibsiz görüb və fürsəti qənimət bilib, hərəsi özünü bir evə oğurluğa verdi. Məsələn, keçən il Məşədi Orucun xalçasını oğurlayan məşhur dəstəbaşı və məşhur toyuq oğrusu əcəm Rəcəb Alı idi. Qaynar samavarı oğurlayan məşhur baş yaran və məşhur qoçu Gülhüseyn idi. Mücavirin başmaqlarını aşura günü oğurlayan məşhur dəstəbaşı, qolçomaq və baş yaran, daş çıxardan kor Novruzəli idi. Fatma xalanın corablarını aşura günü oğurlayan məşhur dəstəbaşı və ağ köynək və ağ şalvar Məhəmmədəli idi. Xülasə, Allah Şura hökumətinə insaf versin. Onun üçün də müsəlman camaatı istəyir hökumətə ərzhal versin ki, bu ildən yenə baş çapmağa icazə verilsin, bəlkə culik-muliklər və lotu-potular baş yarmağa məşğul olub, sahibsiz qalan evlərə oğurluğa getməsinlər. İdarə tərəfindən biz də imza etməyə hazır varıq. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 11 iyul 1925, №28 * * * Binamazlıq Bunu bilmək lazımdır ki, günahi-kəbirlərin birisi binamazlıqdır. Əgər birisi binamazlıqda israr edə, o vədə onun qətli vacibdir. Demək, bu saat küçə və bazarda gəzən müsəlmanların hamısının qətli vacibdir; çünki hamısı binamazlıqda müqəssirdirlər, yəni israr edəndirlər. İnşallah-taala onların hamısı axirətdə əzabi-əlimə giriftar olarlar. Çünki həqqi-taala cəllücəlala fərmudə ki: yövmə yətəsalənun əla mücrüminə masələküm fisəqər; yəni soruşarlar ruzi-qiyamətdə günahkarlardan: sizdən nə günah baş verib ki, duzəxə sizi kəşankəşan eləyiblər, cavab verərlər ki, bizdən bir günah baş verməyib, savayı ondan ki, bizi elm təhsil etməyə mədrəsələrə göndərdilər, rabfaka göndərdilər, texnikuma göndərdilər. Və orada möhür tapa bilmədik namaz qılaq. Və bir paramız da qılmaq istəyəndə qeyri mərdümazar yoldaşlar lağa qoyub, üstümüzə gülməyə başladılar. Hətta İbn Abbasdan rəvayətdir ki, duzəxdə bir ilan var ki, onun uzunluğu altmış illik səfərin uzunluğundadır. Amma söz burasındadır ki, o ilanın ağzı indiyədək möhürlənib açılmayıb. Və bu möhür məhz o vədə qırılacaq və ilanın ağzı məhz o vədə açılacaq ki, duzəxə bir nəfər binamazın yolu düşə; o vədə vay olsun haman binamazın halına; dəxi o vədə peşimançılıq bir fayda verməz. Və həzrət Rəsuldan rəvayətdir ki, “binamaza salam verməyin, onun salamını almayın, naxoş olanda onun iyadətinə getməyin, öləndə ona namaz qılmayın və müsəlman qəbristanında dəxi onu dəfn etməyiniz”. Və yenə o həzrətdən rəvayətdir ki, bir gün bəradərim Cəbrayıl gəldi mənim yanıma və ədayi-vəhyi hənuz tamam eləməmişdi ki, bir bərk gurultu gəldi. Qabaqca elə bildik ki, top atıldı və Cəbrayılın rəngi qaçdı, zəfərana döndü. Mən ondan soruşdum ki, “bəradərim, bu nə səs idi və sənin rəngi-ruyin niyə belə təğyir tapdı?”. Cavab verdi ki, “həqqi-taala yeddinci duzəxdə bir quyu xəlq edib, o quyuya bir daş salıblar ki, on üç min ildir ki, hələ o daş gedib suya çatmamışdı, məhz indi gedib çatdı”. Cəbrayıldan soruşdum ki, “o dərinlikdə quyu kimdən ötrü xəlq olunub və orada yaşayanlar kimlərdir?” Cəbrayıl cavab verdi ki, “o quyunun tərkində yaşayan millətlər binamazdırlar”. * * * Və yenə imam Museyi-Kazimdən rəvayətdir ki, “bədürüsti ki, mənim şəfaətim çatmaz o kəslərə ki, öz namazlarını əda etməkdə səhlənkarlıq göstərirlər”. Yenə həzrət Rəsul bir yerdə belə buyurubdur ki, “dünyada hər bir şeyin üzü var və islam dininin üzü namazdır, bəs namazı öz vaxtında əda ediniz ki, gözəl dininizin üzü zişt və qəbih olmasın” (Ax, belə gözəl dinə fəda olum). Dəli “Molla Nəsrəddin”, 18 iyul 1925, №29 * * * Şükür eləməlidir Mənim bir dayım var idi. Özü də çox qocalmışdı və çox da dünya görmüş və təcrübədən çıxmış adam idi. Allah rəhmət eləsin, dayım bizlərə çox nəsihət eylərdi. Bu da yadımdadı, hər nə qədər birisinə bədbəxtlik üz versəydi, dayım deyərdi: Lazımdır şükür eləmək. Biz bunun mənasını soruşduqda, dayım belə cavab verərdi ki, hər bir bədbəxtlik özü xoşbəxtlikdir. Çünki bundan da artıq bədbəxtlik ola bilər. İndi bəzi şəhərlərdə və kəndlərdə poçta idarələrinin kəmsəliqəliyindən və səhlənkarlığından birisi şikayətə başlayanda, mən həmişə dayımın nəsihətini yadıma salıb, öz-özümə deyirəm: Allaha şükür! Çünki bundan da pis ola bilər. Dünən birisi şikayət eləyirdi ki, Şuşa qalasından Bakıya bir məktub doqquz günə gəlib çıxır. Mən bunu eşitcək dedim: Allaha şükür! Birisi giley eləyirdi ki, Ağcabədi və Hind arxı kimi böyük qəsəbələrdə poçta və teleqraf idarəsi yoxdur. Mən bunun qabağında yenə dedim: Şükür olsun Allahın kərəminə! Axırda şikayət eləyən şəxs üzünü mənə tərəf çöndərib, dik-dik üzümə baxdı və dedi: Qardaşoğlu! Sən deyəsən sözlü adama oxşayırsan? Dedim: Bəli. Dedi: Mən ölüm, ürəyinin dərdini aç. De görüm sözün nədir? Mən belə başladım: Dedim: Əmi can! Mən səni hərçənd tanımıram, amma, deyəsən, Qarabağ kəndlisinə oxşayırsan. Onun üçün dünyadan xəbərin yoxdur. Di qulaq as! Sən deyirsən və giley eləyirsən ki, sizin Ağcabədi kəndinə teleqraf çəkilməyib. Amma, doğrudan da, görürəm ki, sənin dünyadan xəbərin yoxdur. Əgər heç olmasa, bizim Bakı şəhərini görmüş olsaydın, onda Allaha şükür eylərdin. Burada aşnam, Qarabağ kəndlisi yenə təəccüb ilə üzümə baxıb, dedi: – Necə? Məgər? Dedim: Bakıda da teleqraf yoxdu. Dedi: Zarafat eləyirsən. Dedim: Sən öləsən zarafat eləmirəm. Çünki doğrudur. Zinoyev küçəsində bir teleqrafxana var. Əgər bəxtin kəsdi günortaya kimi özünü yetirdin, yetirdin teleqrafını qəbul eləyəcəklər. Əgər günortadan iki saat keçmiş getsən, dəxi teleqrafxananı bağlı görəcəksən. Yenə gördüm aşnam təəccüblə üzümə baxır və inanmaq istəmir. Yenə mən and-aman ilə onu inandırdım. Bu bizim Bakının teleqrafxanası. O ki qaldı, poçtxanamız, onun da mərkəzi dərya kənarında düşüb ki, oraya tramvay yolu yoxdur. Əgər yuxarı məhəllədə sakin olan əhalinin işi mərkəzi poçtxanaya düşsə, gərək ya bir at kirayə eləyə, ya da dörd atlı bir faytona minə və öz yanına pendir-çörək götürə ki, yolda acanda məəttəl qalmaya. Xülasə, bizim Bakının teleqraf və poçta (posta) işlərini Allah bədnəzərdən saxlasın! Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 5 sentyabr 1925-ci il, №36 * * * Bakıdan Qarabağa. Naxçıvan malı Bir ay bundan qabaq uşaqlarımın böyük bacısını və uşaqları götürdüm və beş-on manat “Nakladnoy rasxod” verib Bakı vağzalında iki yüz min növ cəhənnəm əzabı ilə bilet tapıb, minəkləri və minəklərimizi itələyə-itələyə vaqona oturduq. Kürdəmir vağzalında hava təzə işıqlanırdı. Bizim qız yuxudan oyanıb əl-üzünü yudu və başını vaqonun akoşkasından çölə çıxardıb, baxırdı. Vağzalın səkisində bir-iki bığıburma müsəlman cavanı qol-qola gəzirdilər. Bizim qıza baxa-baxa vaqonun qabağında gah o tərəfə, gah bu tərəfə keçirdilər. Birdən birisi bizim qıza tərəf göz eyləyib, yoldaşına dedi: – Şirvan malıdı ha! Qız bu sözləri eşidəndə çöndü vaqonun içinə və gördüm öz-özünə cavanlardan giley eyləyir. Mən dedim: Eybi yoxdur və cibimdən bir konfet çıxardıb uzatdım qıza tərəf ki, bu söhbət yaddan çıxsın. Qız konfeti aldı, verdi uşaqların birinə. Maşın hərəkət elədi və bir-iki saatdan sonra Yevlax stansiyasına yetişdik. Burada naçalnik şeylərimizi götürdü, gətirdi vağzalın həyət səkisinə. Burada çox camaat var idi. Kimi fayton danışırdı, kimi avtomobil danışırdı ki, minib getsin Ağdama, Nuxaya, Ağdaşa. Biz Ağdama gedəsi idik. Bir faytonçu on dəfə həzrət Abbasa and içəndən sonra və on yeddi dəfə öz atasının gorunu pis sözlər ilə söyəndən sonra bizi Ağdama aparmağa bir qədər pula razı oldu. Burada yenə bir neçə bikar bığıburma müsəlman cavanı durmuşdu və yoldan gələn xanımlara tamarzı-tamarzı baxırdılar. Biz əyləşdik faytona və faytonçu da quzluya qalxdı. Hazırlaşırdı atları sürsün. Burada duran bığıburmalardan biri bizim qıza tərəf baxıb, ucadan dedi: Bəh-bəh! Lənkəran malıdı ha!.. * * * Fayton hərəkət elədi və günorta vaxtı havanın bərk istisində çatdıq səfərin bir guşəsi hesab olunan Bərdə qəsəbəsinə. Düşdük karayın mehmanxanasına. Bəli, xeyli hörmət, yaxşı, səliqəli mənzil, çölə və həyətə tərəf artırması, təmiz və səliqəli stol-kürsüləri. Pakizə çayı və bişmişləri. Həyət tərəf artırmaya fərş saldılar və uşaqlar gedib, orada əyləşdilər ki, çaydan sonra bir qədər istirahət eləsinlər. Bu heyndə bir nəfər özü kimi cavan yoldaşı ilə gəlib, əyləşdilər bizim qızın rubərusunda. Mən dedim: – Eybi yoxdur. Kürdəmirdə bizim qızı Şirvan malı hesab elədilər. Yevlaxda Lənkaran malı adlandırdılar. İndi bunlar görək qıza nə ad qoyacaqlar. Yavaşca qulağımı cavanlara verdim. Gördüm ki, bunlar biri-birinə deyir: Bəh-bəh! Deyəsən, Astara malıdı ha... Mən üzümü cavanlara tutub dedim: Əzizlərim! Sizin də səhviniz var. Kürdəmir və Yevlax həmdərdlərinizin də səhvi var. Çünki bu xanımı ki, burada görürsünüz, bu Naxçıvan malıdı. Mən bu sözü deyəndən sonra, cavanlar dik-dik üzümə baxıb, bilmədilər nə cavab versinlər. “Naxçıvan malı” “Molla Nəsrəddin”, 5 sentyabr 1925-ci il, №36 * * * Xəbərdarlıq Bu axırıncı xəbərdarlıqdır ki, mən cürət ilə Bakının Komunxoz idarəsinə verirəm və heç zarafat da eləmirəm. Çünki Komunxoz ilə mənim heç zarafatım yoxdur. Bakının Zinoyev küçəsinin yanında bir küçə var ki, onun adını Çeçerin küçəsi qoyublar. Bu küçədə bir böyük yanmış evin xarabası var. Evin sahibi bir nəfər Tarayev imiş ki, mən onu nə qabaqlarda tanıyırdım, nə indi tanıyıram və tanımağa da nə vaxtım var, nə də həvəsim var. Amma bu Tarayevin başına nə iş gəlibsə, nə iş gəlməyibsə, ancaq onun böyük bəxti var imiş. Səbəb odur ki, bu kişi durduğu yerdə müftə-müftəcə elə bir şöhrət tapdı ki, çox-çox böyük adamlar milyonlarca xərc qoysa idi belə şöhrəti qazana bilməzdi. Əhvalat belədir ki, həmin Tarayevin evi böyük zibil anbarı olubdur. Çünki o məhəllədə hər bir kəsin ki, zibili var, gərək gətirə Tarayevin evinin xarabasına tökə. Bu barədə qəzetələrdə neçə dəfə də yazıldı və “Molla Nəsrəddin”də neçə-neçə dəfə nahaqq yerə yazdı. Sözüm orasındadır ki, həmin küçə bir zərbülməsəl olubdur: Hər kəsin ki, əlində bir zibil torbası var, bilir ki, hara töksün və hər bir kəsdən soruşduqda ki, bunu hara töküm? Hamı bu küçəni nişan verir. İndi mən də buna təəccüb edirəm ki, doğrudan əgər Komunxoz idarəsi Tarayevin küçəsinə bir ad axtarırdı. Qoysun, yaxşı deyilmidi ki, prosto zibil küçəsi qoyaydı. Dəxi Çeçerin yoldaşın adını niyə qoyurdu? İndi mənim əlacım kəsilib, Bakının Komunxoz idarəsinə xəbər verirəm və bir həftə də möhlət verirəm ki, əgər bundan sonra yenə zibilçilər oranı zibilxana halında saxlayırlar. Onda mən də yoldaş Çeçerinə bu əhvalatı xəbər verəcəyəm. Dəxi onda heç kəs məndən inciməsin. Bax! Zarafat eləmirəm ha! Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 12 sentyabr 1925-ci il, №37 * * * Unudulmuş elmlər Rusiyanın Elmi Akademiyasının iki yüz illik yubileyi münasibətilə Bəli, sentyabrın 6-da Akademiyanı təbrik edənlərin cümləsində bir də professor Makovelski idi. Natiq çox gözəl danışdı. Qulaq verənlər valeh və heyran qalmışdılar. Biz, “Molla Nəsrəddin” idarəsi üzvləri, çünki bir az dünya elmlərinin tərəfdarıyıq (bir dərəcəyə kimi) və bu səbəbdən yubileyi saxlanan Akademiyanı da bir az təbrik və professor Makovelskinin nitqini də bir az təqdir edirik və bununla bərabər, çünki məcmuəmiz tənqid məcmuəsi və özümüz də yetənə və yetməyənə sataşanıq, bu babətdən professor Makovelskinin bəyanatında gördüyümüz və anladığımız nöqsanlardan vaz keçə bilməyəcəyik və haman nöqsanları bir-bir göstərmək bizim birinci vəzifəmizdir. Bəli, sentyabrın altısında professor Makovelski belə deyirmiş: “Akademiyanın planını tökmək üçün iki yüz il bundan qabaq böyük Pyotr Almaniyadan məşhur filosof Leybnitsi gətirtdi”. Biz elə bilirik ki, bu sözlər yarımçıqdır. Onun üçün ki, İranın neçə dəfələrlə çapdan çıxmış növ-növ mədəniyyət tarixinin on yeddinci təbinin doqquzuncu cildinin beşinci səhifəsində, İranın fünun və ülum tarixinin mütəxəssislərindən rəvayət olunan sətirlərdə haman Rusiya Akademiyasının planını tökmək üçün, Pyotr-kəbir tərəfindən dəvət olunan alimlərin biri də haman əsrdə Tehranın İmam Cüməsi idi. Bəs, professor Makovelski bu həqiqəti nə səbəbə gizlədir? (paxıllıq ucundan). Bəli, haman professor Makovelski irad etdiyi sözlərin biri də budur ki, məzkur filosof Leybnits tökdüyü planın məzmununun bir maddəsi də bu imiş ki, Peterburq Akademiyası nəinki Rusiyanın və Avropanın, bəlkə yer üzünün bütün alim və mütəfəkkirlərini birləşdirə imiş. İndiyə kimi professor Makovelski dediyi sözlərin yenə hələ yeri var idi. Bu birləşdirmək söhbətini biz nə qədər çalışdıqsa, başa düşə bilmədik. Demək, Leybnitsin məqsədi bu imiş ki, məsələn, binamaz Edisson ilə Fazili-Dərbəndi kimi bir müctəhidi birləşdirsin; yainki Avropanın dinsiz və məzhəbsiz təbib və injenerlərini İran məmləkətinin və Nəcəfül-Əşrəfin fazilləri ilə birləşdirsin. Bir də professor Makoleveski fəxr edir ki, Rusiya Akademiyasının üzvlərinin biri də məşhur Darvin imiş. Maşallah, maşallah belə professorlar! Gör kimə iftixar edir: Haman Darvini deyir ki, bəni-növi-bəşərin abavü əcdadını aparıb çıxardır kimə? Kimə? Adəmə? – Xeyr. – Onun zövceyi-tahirəsi Həvvaya? – Xeyr. – Bəs, kimə? – Meymuna! Mərhəbalar belə alimə!.. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 12 sentyabr 1925, №37 * * * Piyanskalığın dərmanı Vaqeən bu piyanskalıq böyük bir azardır. Kim bilsin dünyada minlərcə məxluq bədməstlik mərəzindən qurtara bilməyib spirtin zəhəri ilə bədənlərini zəhərləyib ölüb gedirlər. Yaman iş budur ki, bu zəhirmar xəstəlik indiyədək müalicəpəzir olmayıb və nə qədər haziq təbiblər bu yolda nə qədər sümük sındırıblarsa da, yenə bu kefliliyə giriftar olanları bu yoldan yadırğada bilməyiblər. Keçən yaz fəsli darülfünun professorlarının biri – ki, bədməstliyə mübtəla idi – hökumətdən bir qədər müalicə xərci istədi və eşitdiyimizə görə yüz iyirmi beş manat da xəzinədən aldı ki, özünə müalicə etsin. O qədər ki, professor cənabları içirdi, dəxi yoldan keçəndə cavan tələbələr ona baxıb gülürdülər və hoydu-hoyduya götürürdülər. Bir övqat dedilər ki, piyan professor dəxi ayılıb, keflənmir və hamı dostlar şad oldular və çox piyanskalar bu arzuda oldular ki, onlar da özlərinə müalicə edələr. Və çoxları da təəccüb etməkdə idi ki, aya, görəsən, o dərmanın adı nədir ki, professor cənablarını bədməstlikdən çıxartdı və nə qədər professor cənablarından soruşdular demirdi. Axırda iş öz-özünə açıldı. Bir gün gördülər ki, kefli professor yenə küçə ilə büdrəyə-büdrəyə gedir; baxıb gördülər ki, yenə keflidir. Bunlar hamısı öz qaydası ilə və bunlar hamısı keçib gedər. Ancaq biz bilmirik ki, o yüz iyirmi beş manat xəzinə pulunun, bəs, günahı nə imiş? Dəli “Molla Nəsrəddin”, 12 sentyabr 1925, №37 * * * Şəhərə doğru Məlumdur ki, kənd əhalisinin əhvalını yaxşılaşdırmaq məqsədi ilə “Kəndə doğru!” şüarın dalısı “Şəhərə doğru!” olacaqdır. O səbəbə ki, kənd əhalisinin əhvalı kənd dairəsində nə qədər gözəlləşsə, yenə kənd əhalisi şəhərsiz ötüşə bilməyəcək və bu hal o qədər açıq və vazehdir ki, bunu bəyan etməyə daha bir lüzum qalmır. Onun üçün də kəndlilərin qədim dostu “Molla Nəsrəddin” əmi “piş əzvəqt” öz çarıqlı köhnə dostlarının qeydinə qalmaq babətindən bu söhbəti vaxt ikən ortalığa atır ki, sonra iş işdən keçməmiş olsun və fürsət itməmiş olsun. Sözü çox uzatmaq istəmirəm və sözüm də heç çox deyil; ancaq mənim qabağımda duran iki məsələdir. Birinci məsələ budur ki, aya indidən nə tədbir tökmək ki, mənim köhnə dostlarım şəhərə doğru gələndə və Bakı kimi bir böyük şəhərin küçələrində gəzəndə idarələrin və ticarətxanaların lövhələrinin yazılarından hürkməsinlər. Bax, qoy mən sənə sözün açığını deyim. Tutaq, heç avam kəndli deyil, bax, məsələn, sən özün, Allaha şükür, çox elmli və savadlı şəhərlisən. Gəl mən yapışım sənin əlindən, gedək Bakının küçələrini gəzə-gəzə lövhələri oxuyaq. Əgər sən bu lövhələrin üçünü dalbadal oxuya bildin ki, özün də qandın və məni də qandırdın, onda mən sənə afərin deyərəm. Daha niyə uzaq gedək. Lövhənin biri türkcə ərəb hərfləri ilə yazılıb; amma oxuyursan bilmirsən nədir. Axırda hıqqana-hıqqana höccələyib görürsən ki, yazılıb: Mediksantrud. Demək, ixtisar olunmuş on iki rus kəlmələrinin baş hərflərini götürüb başıdaşlı Qüreyş tayfasının nəstəliq xətti ilə, islamca bisavad erməni, yəhudi, türk nəqqaşının qələmi ilə bir belə ilan-qurbağa şəkli çəkilibdir. Bir qeyri lövhəni götürək. Burada yenə bir neçə rus sözlərinin baş hərfləri bir yerə cəm olub, mübarək yeni türk hürufatının baş hərfləri ilə bir söz yazılıb ki, bunu da Vəli Xulufludan başqa heç bir kəndli, ya şəhərli oxuya bilməz. Qeyri bir lövhəyə rast gəlib görürsən, elə bil, it ayaqlamış soğan kərdisidir ki, heç qana bilmirsən ki, kimdən ötrü bu qədər pul xərc edib bunu yazdırıblar. Bir yerdə yazılıb: Maranderinkumbas, qeyri bir lövhədə yazılıb: Kasnibaristonmel. Sonra Onbik, Kato, Samtorqaşveynakurs. Xülasə, dünyanın hər bir yerini gəzəsən və hər nə qədər dağlarının və çaylarının adı var, guya ki, hamısı Bakı şəhərinin lövhələrində yazılıb; bircə yaddan çıxıb Amerika çayları Missisipi və Missuri yazılmayıb. Dəxi nə başını ağrıdım, hər bir Azərbaycan kəndlisi ki, yolu Bakıya düşdü və şəhərin mərkəzinin küçələrinin lövhələrini gördü, elə biləcək ki, onu yəcuc-məcuc vilayətinə gətiriblər. Bu birinci məsələ. Qaldı ikinci məsələ. O da yol məsələsidir, yəni indidən biz gərək o tədarükdə olaq ki, aya, hansı yol ilə Azərbaycan kəndliləri Bakıya və ya Tiflisə gedə bilər? Gərək öz mal arabasına minsin, bir ayın müddətində babaları kimi kəl sürsün, ya dəmiryolu ilə gəlsin. Bilirəm, sən deyəcəksən dəmiryolu ilə gəlsin. Onda mən də sənə deyəcəyəm ki, xub, çox yaxşı sözdür. Amma indi özün də bilirsən ki, yaylaqlardan nepmanlar vaqonlar dolusu dəmir yol ilə şəhərə qayıtmaqdadırlar və hər gün və hər saat Tiflisdən dəmir yol Bakıya yollananda cəmi stansiyalara teleqraflar çəkilir ki, heç kəsə bilet satılmasın, yer yoxdur. Və mən özüm, kəndlilərin köhnə dostu, bax, öz qoca gözümlə hər il sentyabr ayında görürəm Yevlax və qeyri vağzallarda həftələrlə kəndlilər çirkli vağzalın çirkli otaqlarında yan-yana yıxılıb maşın gözləyirlər. Və bir ucdan Tiflisdən teleqraf da işləməkdədir ki, bilet satılmasın. Və neçə-neçə dolu qatarlar vağzaldan gəlib keçib və neçə günlərlə kəndlilər dolu vaqonların akoşkasından başlarını çıxardan totuq xanımlara tamaşa eləyə-eləyə həsrətlə baxıb dərin ah çəkə-çəkə yenə o biri marşrutu gözləyirlər... Bəs, buna nə deyirsən?.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 sentyabr 1925, №37 * * * Hələ dəm alır İyirmi il bundan qabaq millətimizin halını təsvir eləmək lazım gələndə məcmuəmizin birinci nömrəsində, birinci səhifədə bir şəkil çəkdik və o şəkildə göstərdik ki, millətimiz yan-yana yatışıb yuxuluyur. O vaxt çoxları bizdən sual edərdi ki, xub, bəs, millət ki, bu şirinlik ilə yuxuya cumub, bəs, nə vaxt yuxudan oyanacaq? Biz həmişə bu suala cavab verərdik ki, Suri-İsrafil çalınanda. Ta ki, il dolandı, cahan müharibəsi vaqe oldu, millətlər bir-birinə toxundu, qan su yerinə axdı və axirül-əmr elə bir cahan inqilabı əmələ gəldi ki, dağları və daşları titrətdi və yer üzünün cəmi yatmışları üçün elə bir Suri-İsrafil çalındı ki, dəxi mən dedim: məcmuənin birinci nömrəsinin, birinci səhifəsində yatan millətim dəxi inşallah yuxudan ayıldı! Və yəqin eləmişdim ki, ayıldı və inşallah ki, ayıldı və mən bu axır vaxtlara kimi həmişə bu fikrə rast gələndə özüm-özümə deyərdim: xeyr inşallah ki, ayılıbdır. Və demək olar ki, bu əqidəmdə mən sabit-qədəm var idim və bəlkə bu dari-fənadən dari-bəqaya rehlət edən günə kimi həmin əqidədə sabit-qədəm qalacaq idim... Ta ki, bu gün Buzovna şəhərinə dəryada çimmək məqsədi ilə səfər etmək bəndəyə qismət oldu və dəryanın kənarında suda çiməndən sonra gözəl havanın şəhdindən bir qədər tənəffüs edib gəldim mənzilə və lap axşamdan yatdım; çox yorğun idim. Dəryanın təlatümünün nəğmələri gahdan bir məni bir azca oyadırdı; mən oyanıb bir-iki dəqiqə aya tamaşa edib yenə yuxuya getdim. Bu heyndə qonşuluqda bir böyük həngamə qulağıma çatdı. Bir neçə balaca uşaq səs-səsə verib çığırışırdılar: şaxsey, vaxsey! Və sonra da bir neçə kişi səsi bunlara qüvvət verib başladılar çığırmağa: şaxsey, vaxsey!.. Məlum oldu ki, həmin gün ərbəin imiş; yəni imamın qırxı imiş. Qeyri məhəllələrdən də şaxsey səsi ucalıb Buzovna vilayətini əhatə elədi və dəxi o gözəl dəryanın təlatümünün tərənnümünü bilmərrə kəsdi və batırdı. Məhz haman axşam mən durdum oturdum yerimin içində və başladım öz-özümə sayıqlamağa və öz-özümə dedim ki: xeyr, hələ ayılmayıb! Qonşuluğumda yatan ev sahibi deməginən mənim bu sözlərimi eşidib. Məndən soruşdu: – Molla əmi, kimdir hələ ayılmayan? Mən cavab verdim ki: – Ayılmayan həmin mənim millətimdir ki, iyirmi il bundan qabaq mən onu yuxuda qoyub gəldim. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 sentyabr 1925, №39 * * * Yağış suyu İnsanlar gəldikcə ağıllanırlar. Qabaqlarda xalq yağış suyunu bəyənmirdi. Gedib dağlardan bulaq suyu çəkib, şəhərə gətirirdilər. Belə axmaq işi də əlli-altmış il bundan qabaq Şuşa şəhərində görmüşlərmiş. Rəhmətlik babaları bilməyiblər pulu hara məsrəf eləsinlər. Fikirləşib-fikirləşib, istəməyiblər guya ehsan olaraq bir yadigar qoysunlar. Xeyli pullar töküb, Turşsu dağlarından on səkkiz verst uzaqdan saxsı künəklər ilə xeyli ləzzətli dağ sularını çəkib, Şuşa şəhərinə gətiriblər. Şəhərin hər bir məhəlləsində səliqəli su anbarları tikdiriblər ki, hər birindən neçə-neçə qırnalardan behişt suyu kimi dağ suyu şırıltı ilə tökülüb, camaatı sirab edirdi. Hayıf-hayıf! Xudəvəndi aləmə min şükürlər olsun ki, bu il Şuşa camaatının gözü açıldı və yağış suyunun ləzzətini necə ki, lazımdır anladı və başa düşdü. Buna bais Şuşada bu il həmən bulaq suyunun lağımlarının və könəklərinin xarab olmağı idi. Mən özüm bu il Şuşa şəhərində idim. Gördüm ki, qanmaz camaat qırnaların qabağında səhərdən növbəyə durub, gözləyirlər ki, qablarını doldurub, aradan çıxsınlar. Amma çünki su qətrə-qətrə gəlirdi. Onun üçün də səbir sahibləri sübhdən növbəyə duranda axşam vaxtı deyinə-deyinə susuz qayıdırdı evinə. Çünki su gəlmirdi və mən özüm gördüm ki, bulağın qabağında bir yüz on yeddi övrət-uşaq növbəyə düzülübdür. Bu hal bütün yayı davam etdi. Hərçənd rus dilində çıxan qəzetələrin birinə Şuşadan teleqraf çəkilmişdi ki, Allaha şükür olsun, bulaq suyu o qədər gəlir ki, daxi aşır-daşır. Amma vallah-billah mən ki, Şuşada idim, mən görmədim. * * * Yayın axırına yavuq Şuşaya bir gözəl yağış yağdı. Qurban olum Allahın rəhmətinə. Doğrudan ki, Allah taala həqiqətən Ər-rəhman ərrəhim imiş. Yəni çox bərk yağış yağdı. Axşamdan səhərə kimi. Bunun gözəl nəticəsi o oldu ki, daxi camaat bulağın qabağında boynu buruq durmaqdan bilmərrə əl çəkdi. Amma vaqiən çox ləzzətli yağış idi. Çünki o yağışın suyundan mən özüm də içdim. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 3 oktyabr 1925-ci il, №40 * * * Təzə müalicə üsulu Necə ki, texnika elmində gündə bir Edison çıxır və gündə bir təzə ixtira eləyir və gündə bir təzə üsul tapır, habelə təbabətdə də – necə ki, məlumdur, – hərdən-bir təzə müalicə üsulu qulağımıza çatmaqdadır. Bu təzə müalicə üsullarının birini də bir neçə gün bundan qabaq Saray həkimi ixtira edibdir. Bu üsulun adı qarınağrısı davasıdır. Bu davanın da adı spirtdir. Əhvalat bu qərar ilədir: Bir neçə gün bundan əqdəm üçüncü milis dairəsinin müavini yoldaş Qurbanova qulluq işindən ötrü Bakıdan çıxıb Saraya tərəf getmək lazım olur və soyuqdansa, qeyri bir səbəbdənsə, bunun qarnı yolda ağrımağa başlayır. Özünü bir tövr Saray qəsəbəsinə yetirib gedir oranın təcrübəli və dünyagörmüş həkiminin yanına. Amma həkim bir az damaqlı imiş. Xülasə, həkim azarlıya baxır və gətirir buna bir dava içirdir. Azarlı davanı içən kimi dik atılır və gözlərindən başlayır od yağmağa. Qurbanov haray-dad eləyir: ay həkim, başına dönüm! Bu necə davadır? Mən yandım, yaxıldım! Xülasə, iş-işdən keçir və azarlı başlayır dəli kimi atılıb-düşməyə. Axırda mətləb açılır: demə ki, həkim Qurbanov yoldaşa gərçək yağı verəcək imiş, kef havasına spirt verib. Axırda həkimdən sual-cavab etdikdə deyir ki, bu müalicə üsulunu mən təzə ixtira etmişəm. Doğrudan da hərçənd Qurbanov az qalmışdı dəli olsun və az qalmışdı ciyərləri parçalansın, amma qarınağrısı da öz-özünə rədd oldu getdi. Yaşasın belə ixtiraçı həkimlər! Dəli “Molla Nəsrəddin”, 10 oktyabr 1925, №41 * * * İran işləri Gorun çatlasın, ay başıdaşlı, bir gözünü aç, gör, İran Azərbaycanından nə xəbərlər gəlir?.. Gör, zəmanə necə xarab olub? Gör insanlar necə qudurublar? Bu gün teleqraf xəbər verir ki, İran azərbaycanlıları Əhməd şaha məlum ediblər ki, əgər İrana qayıtmalı olsa, İran Azərbaycanı İrandan ayrılıb müstəqil cümhuriyyət əmələ gətirəcəkdir? Eşidin və agah olun, ey şahın gədaları! Götürün nizələri, ey İran qazakları! Düşün şəhərin canına və axtarın və bilin və görün kimlərdir bu xanədani-Qacara xain və ağ olanlar! Niyə yatmısınız, ey qazakxana zabitləri! Bir yada salınız o şanlı və şərəfli günlərimizi ki, beş il bundan qabaq İranın müstəqil Azərbaycanını bir saatın içində dağıtdınız, Əhməd şahın valisini taxta əyləşdirdiniz və hünərinizi yeritmək üçün neçə-neçə qanlar tökdünüz və Şeyx Məhəmməd kimi cümhuriyyətpərəst mücahidi şəhid etdiniz. * * * Gorun çatlasın, ey Mir Tağı Həriri! Bir başını qəbirdən çıxart dünyaya tamaşa elə! Sən çox arxayın tünbətün düşüb getdin və elə bildin ki, dəxi Azərbaycanın istiqlaliyyət söhbəti də səninlə bərabər ölüb getdi. Yadındadır ki, Şeyx Məhəmmədin fotinə sən nə qədər xoşbəxt və məsrur oldun? Yadındadır ki, Azərbaycan cümhuriyyətinin dağılmaq müjdəsini Təbrizdə əyləşən əcnəbi konsulxanalarına bir-bir aparıb, onlardan özünə mərhəbalar qazanırdın? İndi bir gözünü aç gör, ay gorbagor! Bir bax və tamaşa elə, yenə bu nə istiqlaliyyət söhbətidir ki, ortalığa gətirirlər? Sən də eşit, ey Bəsirüs-səltəneyi-mərhum! Sən də bir baş qaldır gör bu nə söhbətdir. İndi söz yox ki, Əhməd şahın Təbrizdəki gədaları səni yada salacaqlar və sənin vəfatına təəssüf edəcəklər; çünki indi sən, nəuzübillah, hali-həyatda olsa idin, şahın tərəfdarları sənə pənah gətirəcək idilər ki, burada bir tədbir tökəsən. Ey Azərbaycan Bismarkı Bəsirüssəltənə! Əgər, xudanəkərdə, hali-həyatda olsa idin, əlbəttə, elə bir fitnə qalxızmışdın ki, bu saat nəinki tək bircə Təbriz, bəlkə ətraf qəzalar da bir-birinə dəymişdi və Azərbaycanın azadixahlarını elə bir zəhmətlərə salmışdın ki, sənə min-min lənət oxuyurdular! Lənətulla əla qövməz-zalimin! Lənət! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 oktyabr 1925, №42 * * * Acıqnan Professor Köprülüzadə danışdıqca mən də danışacağam. Oktyabrın 24-də professor Köprülüzadə ədiblər cəmiyyətində danışırdı. Söhbət Türkiyənin şairlərindən düşmüşdü. Axırda söz gəldi çıxdı Əbdülhəq Hamidə və Tövfiq Fikrətə. Burada əziz qonağın ağzından mən bir qəribə söz eşitdim: guya bu ədiblərin yazıları çətin yazılardır. * * * İndi acığnan mən də bir para sirləri açacağam və bizim dostlarımızın bir çoxunun paxırlarını çıxaracağam. Hı!! İndi canını hara qoyacaqsan? Yadındadırmı, bildir qiraətxanaların birində Tövfiq Fikrətin kitabını açıb oxuyurdun. Bir para yerlərini oxudun, gəldin çıxdın “Rübabi-şikəstəyə” və “Sis” sərlövhəli parçaya yetişib, cuşə gəldin. Oxudun, oxudun və bir az da oxusaydın, yəqin ki, özündən gedəcəkdin. Mən burada gülməyə başladım. Sən məndən soruşdun: – Niyə gülürsən, əfəndim? Dedim: – Sənə gülürəm. Səbəbini soruşdun və mən də sənə cavab verdim: – Yəqin ki, sən orada oxuya-oxuya elə sözlərə və ibarələrə rast gəlirsən ki, heç mənasını özün də qanmırsan. Aşnam dayandı və belə oxşayırdı ki, mənim sözlərimi xoşlamadı. Dedi: – Hansı sözləri qanmıram? Mən kitabı aldım və orada bir-iki ləfz tapdım və mənasını soruşdum. Aşnam dayandı və üzünü qapıda duran xidmətçiyə tutub dedi: – Orada kitabxanadan “Əxtəri-kəbir” lüğətini bura gətir. Dedim: – Xub, bəs, Şəmsəddin Saminin lüğətini qoyub, qeyri lüğət axtarırsan? Cavab verdi ki, “Şəmsəddinin lüğəti xırda-mırda və kiçik-miçik yazıçıların əsərlərini oxuyub qanmaqdan ötrüdür. Amma Tövfiq Fikrət kimi dünya hələ görməmiş bir qələm sahibinin əsəri-xaməsini qanmaqdan ötrü dəxi də dərin ərəb lüğətlərinə baxmaq lazım gəlir”. Mən də o vaxt bir söz dedim: “Nə şiri-şötör, nə didari-ərəb”, yəni nə elə dil lazımdır, nə də belə axtarmaq. O vaxt sən güldün... İndi isə mən gülürəm... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 31 oktyabr 1925, №44 * * * Dəxi nə istəyəcəklər? Doğrudan da, birisinin qabağından qaçdıqca daldan səni qovalayacaq. Sözüm İran azərbaycanlılarının barəsindədir. Bu gün Tehran padşahlarını yendirdilər; sabah görək nə istəyəcəklər. Qeyri məsələlər hələ öz yolu ilə, mən qorxuram indi də başlayalar ki, bizə Tehranın dili də lazım deyil. Amma öz aramızdı, xudanəkərdə, əgər təbrizlilər indi də belə bir şıltağa başlasalar, yəni indi də deyələr, bizə farsi-marsi dili lazım deyil, bizim öz ana dilimiz var, yəni bizim türk dilimiz var – onda nəuzübillah, bilmirəm işlər nə yerə gəlib çatacaq? Mən heç zarafat-zad eləmirəm və sözün doğrusunu deyirəm. Çünki hələ şah məsələsi, səhldir, hələ demək olar ki, şahsız da ötüşmək olar, onda da Əhməd şah kimi Allahın bir azarsız bəndəsilə ki, beş-on şahı qabağına atırdın, Firəngistanda gündüz kefdə, gecə damağda, heç bir şeylə işi yox idi. Amma bu dil məsələsini səhl saymaq olmaz və sən bu sözləri Təbrizdən durub danışsan, ağzını cırarlar. * * * Zarafat kənarda qalsın, mən qorxuram ki, İran azərbaycanlıları deyələr ki, Culfadan başlamış, bir tərəfi Savuc bulaq İran Kürdüstanı: Həmədan, Qəzvin, ta gəldi çıxdı Gilana və şimal tərəfdə Şura Azərbaycanına qədər, belə bir məmləkətin – ki, adı İran Azərbaycanıdır, – cəmi əhalisinin ana dili türk dilidir və turk dili də olmalıdır. * * * Hə, necə gördün daduşu? Mən bu saat burada otura-otura bilirəm ki, bu saat xah Təbrizdə və xah Marağa və Ərdəbildə türk dili tərəfdarları yavaş-yavaş qımıldanırlar; bunu da bilirəm ki, türk dili tərəfdarlarına cavab olaraq Arif adında bir dılğır şair qoltuq cibindən bir tuğra çıxardıb, fars dilinin şənində öz əşarından oxuyur və türk dili barəsində belə deyir: ar olsun sizə, ey türkcə danışan azərbaycanlılar ki, vəhşi türk dilinə aldanıb, fars dilinə qədr-qiymət vermirsiniz, vaveyla, vamüsibəta!.. Doğrudan da bu nə mərəkə və məhşərdi? Bu gün Əhməd şahı və onun bütün nəslini taxtdan saldılar, – bu hələ səhldir. Sabah tac və taxtı da cümhuriyyət üsul-idarəsinə çöndərdilər, deyərik ki, “arifçi”lər və fars dilçiləri bəlkə buna da tab gətirdilər. Amma əsil qorxu bunun dalındadır ki, birdən başlayarlar fars dilinin çürük-mürük meybaz və beçəbaz kitablarını və tiryakbaz “arif”lərini də təpikləyib birbaş şah Əbdüləzimə qovalar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 noyabr 1925, №46 * * * Böyük həkimlər Yaşadığımız əsrdə və yaşadığımız Bakıda lazımdı hər gün və hər gecə, hər namazdan sonra əl qaziyül-hacətə götürüb, haqq-taaladan istiğasə etmək ki, yaranmışına bir azar-mazar göndərməsin və həkimlərə möhtac qalmasın; yoxsa vay azarlının halına. Çünki indiki əsrdə, indiki Bakı paytaxtında hər bir bədbəxt ki, azarladı – dəxi onun işi bitdi. * * * Bir mən yazığı başa salın görüm, mən başıdaşlı başıma nə çarə qılım; özüm hərdən bir azarlayıram. Və beş-altı nəfər külfətim var, söz yox ki, onları da hərdən bir Allahın dərdi gəlib tapır. Özüm də çünki qulluqdayam, söz yox ki, məcburi straxavoy olmuşam ki, buna da türkcə “sığorta” deyirlər, nə deyirlər. Qabaqlarda çünki xam idim, azarlayanda knickanı götürüb gedərdim müftə müalicəxanaya. Amma indi dəxi ora getmirəm; çünki keçən dəfələrdə, özüm naxoş, biabır oldum. Niyə? Növbə gözləməkdən, bir çox-çox saatlarımı zay etməkdən. Odur ki, axırı təngə qalıb, bir dəfəlik müftə həkimdən, müftə müalicədən əl çəkdim və and içdim ki, uzanıb müftəcə can verərəm, amma straxavoydu, nədi – bir də helə yerlərə getmərəm. Deməli, mən straxavoya getmirəm. Bəs, hara gedirəm? Xırda həkimlərə də adam getməyə qorxur, çünki bu saat Bakıda bildir qurtaranlar da, bu il qurtaranlar da – hamısı kabinet açıblar. Təzəsi, köhnəsi – hamısı qatışıb bir-birinə. Cürət eləmək olmur. Bir də tutaq ki, bir-iki manat cibinə qoyub, bir adsız həkimin yanına gedəsən, söz yoxdur ki, baxacaq və dava da yazacaq. Amma ürəyində həmişə bir nigarançılıq və bir nisgil qalacaq ki, filan məşhur həkimin və ya filan professorun yanına getsə idim, ya xəstəmi aparsa idim, haman gün azar rədd olub gedəcək idi. Bir də can şirin olar və insanın bir yeri ağrıyanda var-yoxunu verməyə hazırdır ki, gecəni rahat yatsın. Adam həmişə istəyir ki, yaxşı həkimə getsin. İndi gəl görək böyük həkimin yanına necə gedəcəksən. Hər dəfə gedəndə gərək beş manat aparasan və yarım manat əskik olsa, qəbul eləməz. Srağa günlərdə canımı dişimə tutub, beş manat cibimə qoyub, haman məşhur professorların birisinin yanına getdim. Qapıdan içəri girməmiş əvvəl 5 manatı alıb bilet verdilər. Baxıb gördüm biletimin nömrəsi 59-dur. Nə isə, professorun evindən çıxanda fikir eləyirdim ki, yaşadığımız əsrdə Bakıda lazımdır hər dəstəmaz alanda qülhüvallah əvəzinə Allaha yalvarmaq ki, biz, aciz bəndələrə rəhmi gəlsin və azar-mazardan bizi saxlasın. Yoxsa bir küçədə kommunxoz iris satan Əhmədəlidən gündə dörd qəpik naloq alır, o biri küçədə də məşhur professor bir gündə istəyir beş-altı yüz manat xəstələrdən pul alıb cibinə doldursun. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 21 noyabr 1925, №47 * * * Müsəlla Bu keçən yay bərk isti oldu və istinin qoxusundan yerin altında da, üstündə də suları qurudu. Bir çox yerlərdə taxıllar yanmağa başladı. Yağış da yağmayırdı. Bircə ümid uca olan Allah-taalaya qaldı. Buna görə bəzi qəzalarda hələ laxlamamış dindar müsəlmanlar öz pakdamən mollaları qabaqda olaraq müsəllaya çıxdılar. Yəni başıaçıq, ayaqyalın çölə çıxdılar ki, Allahlarına yalvarıb-yaxarsınlar, bəlkə Xudavəndi-aləm göydə olan yağış anbarlarının heç olmasa birisinin ağzını açıb, müftə sudan bir az yerə töksün və yanan əkinləri sirab eləsin ki, biçarə əkinçilər qışda çörəksiz qalmasınlar. Hətta xırda-mırda çölmə-cocuqları da özləri ilə apardılar ki, bəlkə böyüklərin günahı çoxdur. Heç olmasa Allahın kiçiklərə yazığı gəlsin. Mollalar əmmamələrinin ucunu açıb sallatdılar, əllər göyə qalxdı, Quranlar açıldı, böyüklər də yalvardılar, arvadlar da yalvardılar. Hətta kiçiklər də atalarının vəsiyyəti ilə əllərini qalxızıb yalvarmağa başladılar ki; – Ay Allah, sən bizim atamıza pəpəş ver ki, biz də ac qalmayaq. Qardaş, yağış gəlmədi ki, gəlmədi. Nə göyə qaldırılan əllər, nə də iltimaslar-yalvarışlar bir iş görmədi. Nə havada bulud göründü, nə də yağış yağdı. Nə eləmək? Bəndənin Xaliqə bundan artıq gücü düşməz. Öz yaratdığı insanlardır. İstər yağış göndərər, istəməz göndərməz. Özü bilən məsləhətdir. Məni düşündürən bu kafir amerikalılardır. Deyirlər ki, biz göydən gələn yağışın istədiyi ilə dolana bilmərik. Özümüz özümüz üçün yağış yağdırmalıyıq. Məsələn: Axırıncı teleqram xəbərlərində belə bir xəbər vardır ki, bir nəfər amerikalı bir maşın düzəldibdir, istədiyi vaxt yağış yağdırır. Bu kafir amerikalının nə müsəlman dinindən, məharətindən xəbəri var, nə də yağış yağdırmaq üçün Allahı çağırır, nə də peyğəmbəri. İstədiyi vaxt bu maşını qoltuğuna vurub, gedir bir uca yerdə qurur və bir neçə dəqiqədən sonra açıq və boş havanı buludlar bürüyür və həmən binamaz amerikalıya lazım olan qədər şıdırğı ilə yağış yağır. Məni yandıran da burasıdır ki, bizim dua eyləməkdən dilimiz tük gətirir. Yağış gözləməkdən gözümüzün kökü saralır, bir şey çıxmır. Amma o biri tərəfdən bir murdan amerikalının biri istədiyi vaxt, istədiyi qədər yağış yağdırır. Ey yeri, göyü yoxdan yaradan Allah, ya bir yolluq de ki, ey pak olan İslam camaatı! Eşit və inan ki, bunların hamısı qeyri-mümkündür. Yağışın başqa təbii qanunları var ki, onu da namazsız amerikalı işçi tapıbdır. Ya da ki, Müsəllaya çıxıb, toz-torpaq içində yağış axtaran bizim kimi insanlarına yazığın gəlsin. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 5 dekabr 1925-ci il, №49 * * * Ayların adları İnsan nə qədər çox bilsə, o qədər yaxşıdır. Nə qədər onun məlumatı artıq olsa, o qədər yaxşıdır. Bir mənanı bildirmək üçün insanın lüğəti nə qədər zəngin olsa, o qədər yaxşıdır. Qabaqlarda biz dekabr–noyabr sözlərini bilməzdik. Bu gün ayın neçəsidir? Bu gün cümadı ül-əvvəlin on ikisidir. Vəssalam. Sonralar rus dərsi və rus dili ortalığa çıxandan sonra noyabr və dekabr ayları da ortalığa çıxdı. Bu gün ayın neçəsidir? Bu gün noyabr ayının iyirmi səkkizidir. Bu da belə. İndi də duanın bərəkətindən dəxi də zənginləşməyə üz çevirmişik. İndi də türk qəzetələrinin birini açıb tarixinə baxırsan, yazılıb: 12 cümadi ül-əvvəl. O birisini açıb baxırsan, yazılıb: 28 noyabr. Üçüncü türk qəzetəsində yazılıb: 28 təşrini-sani. Demək indi biz xoşbəxt türk tayfasının tarixinin ayları üç qism olmuşdur: Qəməri, 2) Şəmsi rumi, 3) Siryani. İndi dördüncüsü qalmışdır. Çünki bizim hər işimiz dördən gəlib. Əlifbamız: Ərəb əlifbası, fars əlifbası, türk əlifbası və latın əlifbası. Ana dilimiz: Ərəb dili, fars dili, türk dili və rus dili. Cümadi, noyabr və təşrin aylarının üstünə də dördüncü bir yacuc ayı tapıb qoysaydıq, bu da dördüncü ayağı gətirib işi düzəldərdi. Bu barədə də mən məsləhət görürəm Azərbaycan tədqiq və tətəbbö cəmiyyətinə müraciət etmək ki, bəlkə tədqiq və tətəbbö kimi xoruz səsi eşitməyən sözlərdən bizə də təzə bir ay adı icad etsin. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 5 dekabr 1925-ci il, №49 * * * Pambıq qiyməti Qəzetlərdə pambıq qiyməti haqqında arabir məqalələr gedir. Bizim idarəmizdə də bəzi yerlərdən kağızlar gəlir, bizim nə fikirdə olduğumuzu soruşurlar ki, bugünkü pambıq qiymətini artıqmı hesab edirik, əskikmi, ya yerindəmi? Biz əvvəl başdan bunu aydınca söyləyirik ki, pambığın qiyməti dörd manatlıqda nə öz yerindədir, nə də ucuzdur; bəlkə hələ bir az da bahadır. Bu qiymət çox yaxşıdır. Nə üçün? İndi bu saat hər bir əkinçi orta hesabla iki desyatin pambıq əksə, desyatindən yüz pud, yəni iki desyatindən 200 pud pambıq yığa bilər. Pudu elə indilikdə dörd manatdan Allah bərəkət versin – səkkiz yüz manat pul edir. Səkkiz yüz manat dilə asan gəlir. İş yalnız bununla tamam olmur və kəndlinin mədaxili ancaq pambıqdan deyildir: onun buğda əkini var, arpası var, sonra bostanı, bağı, üzümü gəlir. Mal-qarasından pendir, yağ satır, qoyunundan yun satır. Hələ bunlardan başqa toyuğu müftə, südü – müftə. Bazar çörəyinə və başqa bu kimi şeylərə pul vermir, tramvaya minmir, teatra gedirsə pul alınmır, kinolar da pulsuz göstərilir. Hələ naloq da öz yerində, əksildi. Kəndli baba pambıqdan aldığı pulları küpəyə doldurmağa başlayır. Biz indi tutaq ki, pambığın qiymətini artırdıq, pambıq idarəsi də kəndlinin pambığını dörd manatdan artığa aldı. Kəndli dadaşın küpəsi bir az da dolacaq. Görək indi kəndli qardaş bu pulları nəyə sərf edəcək? Hər il çavuş səsi eşidən kimi başlayacaq ki, ağam məni istəyir, gərək ziyarətə gedəm. Heç uzağa getmək lazım deyil. Bir neçə il bundan əvvəl kəndlilərin pulu çoxaldı; iki yüz pud pambığı olan səkkiz yüz manat alıb cibinə doldurdu. Sonra bilmədi hara xərcləsin. Kəndlilərin arasında üç-dörd arvad almaq mod düşdü. Ziyarətə gedənlər də günü-gündən artmaqda idi. Məsələn, haman ildə yalnız Qərəşani kəndindən on dörd adam Kərbəlaya getdi. Mürsəl koxa, Cəfər xoca, Məhəmməd yüzbaşı, Hüseynqulu kirvə, Zeynalabdin əmi, Pirverdi dayı və başqaları. Başqa kəndlər və qəzalarda da habelə. Pambığın qiymətini bu il artırmaq istəsək, yenə kəndlilərimizin hərəsi bir həvəsə düşəçək: biri behişt məşqinə düşəcək, biri huri dalınca düşəcək. Buna görə biz deyirik: nə pambığın qiymətini artırmaq lazımdır, nə də kəndliləri huri həvəsinə salmaq. Vəssəlam! Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 12 dekabr 1925, №50 * * * Zarafat Rza şahın şah olmaq söhbətini qabaqlarda mən zarafat sanırdım və indi də zarafat sanıram. Səbəbi budur ki, indiki əsrdə təzədən taxta çıxıb, tac qoymaq söhbətini bir yanda eşidəndə adam elə bilir ki, küçə uşaqları küçədə şah-şah oyunu oynayırlar. Amma İranın işi çox məzəlidir. Bir neçə ay bundan qabaq İranın bıvşi (keçmiş) padşahı Əhməd şah Firəngistandan İrana gəlməyə hazırlaşanda İran azadixahları Əhməd şaha kağız yazmışdılar ki, sənin indiki əsrdə Tehrana qayıtmağın bicadır. Çünki dünyada cəmi hökumətlər cümhuriyyət şəklini aldığı halda, biz iranlılar özümüzü bundan sonra bir nəfər şahın istibdadı altına salmarıq. Hətta Rza şah özü də axırıncı məktubunda bu məzmunda Əhməd şaha bir vəsiyyət yazmışdı. İndi belə məlum olur ki, bunlar hamısı biclik imiş. Demək, beləliklə, biçarə Əhmədin başının altına yasdıq qoymuşlar və qoydular da. Mənim sözüm orada deyil. Mənim sözüm İran azərbaycanlıları barəsindədir. Çünki Tehran barəsində bir o qədər məlumatım yoxdur. Amma Təbrizin işləri çox qəribədir. Çox eşitməli və çox da gülməlidir. Hər kəs beş-altı il bundan qabaq İran Azərbaycanını yavuqdanyavuğa görüb və eşidibsə, indi mənim bu sözlərimin mənasını anlaya biləcək. Amma hər kəs nə görübdür və nə eşidibdir, onun üçün mənim bu yazdığım maraqlı görülməyəcək. Elə də bu sətirləri burada qoysun, vərəqin o biri tərəfini çöndərsün. Orada məzəli-məzəli sözlər var, oxusun, ləzzət aparsın. Hə dadaş! Bə necə oldu sənin “Azadistanın”? Bəs, sən o vədə Azərbaycanı Tehrandan ayırdın, bəs, sən Azərbaycan adını sənədlərdən və kitablardan pozdun, “Azadistan” eylədin. Bəs, sən Azərbaycanda cümhuriyyət üsul-idarəsi qurub, Təbrizi mərkəz qərar verib, inamla və vicdanla vətənin azadlığını saxlamağa əhd etdin. Mən bu sözləri dünən həmən “Azadistan” övladının birinə küçədə dedim və ondan cavab istədim. O da mənə belə bir cavab verdi: – Mənim özümün də bu saat Təbrizdən xəbərim yoxdur. Ancaq o üç nəfər millət vəkili ki, Tehranda məclisi – müəssisanda təzə şahın intixabında bitərəf qalmış üç nəfər millət vəkili bilsəydim ki, kimlərdir, bu barədə sənə bir cavab verə bilərdim. Ancaq hər nə olmuş olsa, ürəyini sıxma. Mən soruşdum ki; Necə yəni ürəyini sıxma? Dedi: Rza xanın şah olmağı mənim üçün bu saat toy-bayramdır. Mən dedim ki, balam, bəs, mən səni özgə cür tanıyırdım. Dedi: Elə heylə də tanı! Çünki əgər İran cümhuriyyət elan olunsaydı və Rza xan da cümhuriyyət rəisi qərar verilsəydi – o vaxtda onun məqamı indikinə nisbətən daha uzun olardı. Amma o özünü nizə gücü ilə şah elədiyi üçün indi sən axırına tamaşa elə. Qadan alım, buna İran deyirlər. İndi bundan sonra vəlvələyə-zəlzələyə tamaşa elə və heç ürəyini sıxma. Lağlağı “Molla Nəsrəddin” 19 dekabr 1925-ci il, №51 * * * Əsil məqsəd nə imiş Bu günlərdə məscidlərin birində böyük yığıncaq var idi: cəm olanlar hamısı Bakıda yaşayan iranlılar idi. Mən də özümü bir sayaqla məscidə saldım. Məlum oldu ki, camaatın buraya toplaşmağına səbəb Təbriz azadixahlarından Məhəmmədhəsən Əli Zənuzinin təzəlikcə Tehrandan qaçaq surətində bir növ Gilandan keçib özunü Bakıya salmasıdır. Bunun gizli gəlməyinin səbəbi Rzaşahın hər bir nüqatda qoçularının tərəfindən bunun təqib olunmağıdır. Saat 12-də Məhəmmədhəsən Əli Zənuzi minbərə çıxdı və qoltuq cibindən bir nüsxə ruznamə çıxardıb camaata salam verdi və başladı: – Mən bu dəqiqə özümü xoşbəxt hiss edirəm ki, bir çox qorxulardan sonra burada vətən qardaşlarımla görüşmək və dərdimi onlara açıb söyləmək mənə müyəssər oldu. Ərz edirəm ki, qəlbimdə və ruhumda olan mənim mənəvi yaram nə qədər təhlükəli də olmuş olsa idi, bu məclisdə mənim cəmi dərdlərim şəfayab olacaqdır. Söhbət dünya xəlq olunandan bu vaxtadək iranlıların başına gələn müsibətlər üstündədir. Bugünkü gündə ətrafımızdakı qonşu millətlər azadlıq nəfəsi aldıqları halda, biz bəxti qarə iranlılar da bu azadlığın yavuqlaşmağına ümidvar olmaq istəyirdik ki, tam bu vaxtda bir nəfər mazandaranlı özünü şah elan etməklə genə biz əhalinin başına böyük bir daş saldı. Əl-ələ verib, bu ağır daşı öz üstümüzdən qaldırıb kənara tullamayınca biz bu daşın altında ah-zar edəcəyik. Bu sözlərdən sonra Məhəmmədhəsən Əli Zənuzi əlindəki ruznaməni açıb dedi: – Qardaşlar, söylədiyim sözlər köhnədir. Təzə söhbət burasındadır ki, bu saat İranda fars millətçiləri danışmaqdadırlar. Fars millətçiləri deyirlər ki, Əhməd şahı biz ondan ötrü taxtdan yendirmədik ki, şahlığı biz dost tutmuruq. Xeyr, ondan ötrü yendirdik ki, Qacarlar türk nəslindəndirlər. Sözümün sübutu üçün mən sizə bir vəsiqə gətirmişəm: bu, Gilanda Rza şahın tərəfdarlarının pulu ilə nəşr olunan “Səlamət” ruznaməsidir. Görün, həmin ruznamə üçüncü şumarəsində nə yazır: “Məqsəd əz xəli-Əhməd şah nəinki təbdili-üsuli-idareyi-nizami bəcümhuriyyət bud. Nə, nə, nəuzübillah! Bəlkə təvizi-taifeyi-quldurasai-Qacariyanitürki bəsülaleyi-tahireyi-nəcib Pəhləviyi-farsi bud”. Bu fars millətçilərinin sözü. Qardaşlar! Mən də sizi buraya dəvət edib hamınıza deyirəm: biz o millətçilərə belə cavab verməliyik ki, biz İran azərbaycanlıları üçün farslar da qardaşdır, türklər də qardaşdır, erməni, rus, gürcü, yəhudi – hamısı qardaş, yoldaşdırlar. Amma bir nəfər türk – elə ki, padşah oldu – bizim üçün zibildir; bir nəfər rus, erməni, yəhudi, gürcü də elə ki, padşah oldu, bizim üçün genə zibildir. Habelə bir fars da bizimlə qardaşdır; amma helə ki, taxta çıxıb padşah oldu, genə biz İran türkləri üçün zibil oldu. Burada natiq nitqini qurtarıb, alqışlar altında aşağı düşdü. Xalq dağılmağa başladı, mən də durub yola düşdüm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 yanvar 1926, №1 * * * Moizə – Biz aciz bəndələrə heç bir vəch ilə ixtiyar verilmir çox arvadlılığın yaxşılığı və pisliyi barəsində fikir və xəyalata düşmək və mübahisəyə girişmək. – Sənin borcundur bu məsələləri eşidəsən və öyrənəsən. Qasım bəy məscidində, oranın vaizlərindən. – İstər fəcaətən o dünyaya getdin, istər aylar ilə xəstə oldun, bu straxovoydu, nədi? Onun təbiblərinə ümidvar olma! – Gördün ki, sənin dalında bir sahibsiz uşaq acından ağlayır, ona söylə: Allah özü kömək olsun. – Bir övrəti ki, sən ona təlaq vermək istədin, onun üccə gün iddəsi var ki, səndən çörək istəsin və ondan sonra sən azadsan. – O suyu ki, hər gün və hər gecə kəndli sarayından küçəyə cari olur, həmən su elə üfunət verir ki, bilmirsən bundan zəfəran qoxusu gəlir, ya Ağdam sabunu qoxusu gəlir: – zamani ki, şərabı o qədər içdin ki, keyfləndin, o vədə qadınlarla o qədər rəqs elə ki, sübhi-sadiq zamanı səni orada rəqs edən görsünlər. – zamani ki, on iki yaşında bir çocuq məktəbə daxil oldu, bir ildən sonra həmən çocuq şairlik rütbəsinə çatıb, gündə bir şeir yazmağa müğtədir olacaq. – Əgər bir kooperativ müdiri xəyanət və pul yemək üstə qulluqdan kənar olursa da, yenə Allaha şükür edir ki, birinci ayın müddətində ki, kooperativdə qulluqda oldu özü üçün ömürlük mal və mənal sahibi oldu. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 2 yanvar 1926, №1 * * * Türkcə kəlmələr haqqında araşdırmalar Farsların türklərdən götürüb mənimsədikləri sözlərdən biri də “Pənd” yəni nəsihət kəlməsi olub, əsli türkcədir. Farsca “Pənd” kəlməsi türkcə “Pəndim” sözündəndir ki, dəyirmançılıq aləmində istemal olunur. Habelə təbabətdə də işlənir və axır vaxtlarda hətta nəşriyyat dairələrində də gözə çarpmaqdadır. Dəyirmançılıqda “Pənd” kəlməsi məsələn: Şagird dəyirmanın boğazına dəni həddindən ziyadə tökəndə və dəyirmanda dəni öyüdə bilməyəndə işlənir. Görürsən usta şagirdə pənd və nəsihət eləməyə başlayır ki, a balam, bu qədər dəni dəyirmanın boğazına tökməmiş bir qabaqca mülahizə eylə gör o dəni öyüdüb un eləməyə dəyirmanın gücü çatacaq ya yox. Çünki məlum şeydir ki, gücü çatmasa, dəyirman pəndim olub dayanacaq. Təbabət aləmində də həmçinin həzm və təhlil şəraiti heç bir vaxt pozulmamalıdır. Əks surətdə mədədə pəndimlik üz verəcək və təbib çağırmaq lazım olacaqdır ki, gəlsin xəstəyə qabaqca pənd və nəsihət eləsin ki, ay qardaş, gərək dəyirmanı qabaqca mülahizə edəsən və ona görə də yemək yeyəsən. Nəşriyyat aləmində də farsca pənd və nəsihət və türkcə pəndimlik kəlmələri axır vaxtlarda habelə istemal olunmaqdadır. Nəşriyyat idarələri tərəfindən işçi və kəndlilər üçün hey bir ucdan kitab çap olunmaqda və hambalların dalında doruğlarda daha daşınmaqdadır. Söz də yoxdur ki, bu kitabların çoxusu az savadlı işçi və kəndlilər üçün çap olunur. İndi bir çoxları soruşurlar ki, yarı kəlmələri ərəbcə, yarı farsca və yarı rusca çap olunan bu kitabları, yəni bu dəni həmən az savadlı yoldaşlarımız öyüdə biləcək və həzmə verə biləcəklərmi ya yox? Bizim qorxumuz burasındadır ki, indi də başlayarlar pənd və nəsihət etməyə ki, qardaş niyə dəyirmanın qüvvəsini mülahizə eləmədin, axırda pəndimlik əmələ gəldi. Müxtəsəri-kəlam, mən görmək istəyirdim ki, farsca pənd kəlməsinin əsli türkcə pəndim kəlməsindən alınmışdır ki, bunu da misallarla sübut elədik. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 23 yanvar 1926, №4 * * * Allahın qüdrəti Şükür eylərəm Allahın qüdrətinə ki, yox olan şeyin türfətüleyndə var və var olan şeyi türfətüleyndə də yox etməyə qadirdir. Bir vaxt var idi ki, Kommunist küçəsindəki altımərtəbəli evin beşinci mərtəbəsinə çıxmaqdan ötrü insanlar yolun altı yerində oturub nəfəs alırdılar. Çünki hər mərtəbəsi otuz altı pillədir. Adamın dizləri quruyur. Xüsusən bir az da ki, mənim kimi qoca olanda. Amma indi bir maşın icad ediblər ki, görürsən adamlar minirlər, bir dəqiqədə çıxıb yuxarı mərtəbəyə qalxırlar. Mən də dörd nəfər qoca kəndli ilə dünən getmişdim Ədliyyə komissarlığına. Orada işim var idi. Danaqırd kəndindən dörd nəfər vəkil gəlmişdi. Şikayətləri var idi. İki mərtəbəni çıxandan sonra lap nəfəsimiz kəsildi. Oturduq dincəldik və bir çubuq çəkdik. Sonra bir tövrlə elə ki biz qalxdıq. Biz yuxarı çıxınca manşın altı dəfə qalxdı və altı dəfə də yendi. Hər dəfə də görürdük cavan-cavan oğlanlar gülə-gülə maşının içində qalxıb, enirlər. Mən bir istədim bu xəyala düşəm ki, Xuda nəkərdə bəlkə bizi də maşına mindirələr. Pənah Allaha deyib, getdim dərdi-dilimi maşınçıya söylədim. Belə məlum oldu ki, bir belə feyz hamıya qismət olmaz. Çünki həmin maşını qayıtdıran Xalq təsərrüfat şurasının qulluqçularından başqa heç kəs həmən maşından istifadə illətə bilməz (Yəni minə bilməz). Xülasə, bizi mindirmədilər. Mənim sözüm bunda deyil. Çünki biz öyrənmiş adamlarıq. Maşın olmasın, pilləkən olsun. Sözüm Allahın qüdrətindədir ki, gözə görünməyən bir qüvvə ilə bir möcüz ilə o ağırlıqda maşını bir türfətüleyndə gör necə yuxarı qaldırır və aşağı endirir. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 30 yanvar 1926-cı il, №5 * * * Bakı nefti İskəndər ibn Yaquba cavab Əzizim, “Bakı fəhləsi” qəzetəsinin yanvarın birində çıxan nömrəsində Bakı nefti barəsində yazdığın məqaləni oxudum və xoşum da gəlmədi. Doğrudur, yazdıqlarını zahirdə həzl və zarafat təriqilə yazırsan, amma batində bilirəm ki, sən bizə lağ eləyirsən. Yazırsan ki, Ağdam qəzasında kənd əhalisi neft yoxluğundan piy çırağı yandırır. Bu sözləri yaza-yaza sən öz aləmində elə xəyal eləyirsən ki, guya burada kənd əhalisinə tərəfdar çıxırsan və onların halına yanırsan. Hal o ki, işlər lap özgə cürdür. O şey ki, sən indi yazırsan, həqiqət aləmində o bir xəyanətdir ki, səndən baş verir. Yazırsan ki, bir tərəfdə İngilis neft ticarəti sədri Ditir Dinq deyir ki, bütün yer üzünün məmləkətlərini gərək mənim neftim işıqlandıra. Neft Sendikatı sədri Lomov yoldaş da deyir ki, bütün yer üzünün məmləkətlərini gərək mənim Bakı neftim şölələndirə. Bir tərəfdə də Ağdam kəndliləri neft qıtlığı səbəbindən piy çırağı yandırmağa möhtacdırlar. Mən də sənin “Mozalan” rəfiqin sənə deyirəm ki, girəm bu sözlər səhihdir, ancaq ey mənim əzizim İskəndər ibn Yaqub, sən bu sözləri yazanda ikicə nöqtəni mülahizə buyurmamısan: Birincisi budur ki, ingilis ticarətindən və bütün yer üzünün neft alverindən ki, söhbət açırsan, mən bilmirəm sən nə güman edirsən? Ancaq onu gərək unutmayasan ki, əgər bizim neft ticarəti idarəsi Bakının cəmi neftini daşıyıb Avropaya tökür və bu yanda Ağdam kəndlisi neft tapmırsa, buna gərək sən də fəxr edəsən, mən Mozalan da fəxr edəm və Ağdam kəndlisi də. Səbəb də budur ki, xarici ticarətimizin tərəqqi ya tənəzzülü sənə də aiddir, mən Mozalana da aiddir və habelə Ağdam kəndlisinə də daxildir. İkinci nöqtə də budur ki, bunu sən də bilirsən, mən də bilirəm və Ağdam kəndliləri də bilir ki, neftin işığı gecələr çox-çox oxuyub-yazanların gözlərini xarab eləyən bir şeydir ki, buna şəkk eləmək lazım deyil. Onun üçün də mən hesab edirəm ki, Ağdam kəndlilərinin piy çırağı istemal eləməklərinə şad olmaq lazımdır, nəinki qəmgin olmaq. Buna görə də ey mənim əzizim, qələmi əlinə alıb, həmən mərdümazar məqaləni “Bakı fəhləsi”nin birinci səhifəsində yazmaqdan qabaq lazım gələrdi ki, bu mətalibi bir qabaqca zaiqəyə tapşırasan, sonra yazasan. Mozalan “Molla Nəsrəddin”, fevral 1926-cı il, №6 * * * Kimə yalvarım? Xanəndələr hərdən bir oxuyarlar: Bəs, mən kimə yalvarım? Hə! Kimə yalvarım? Bu həftənin ərzində üç nəfər adam idarəmizə gəlib, əvvəl sifətdə beləcə başladılar: – Bəs, mən kimə yalvarım? Bu üç nəfər şikayətçinin biri qubalı Balaoğlan dairəsinin, Rəncbər kəndinin sakini Ağacan adlı qaraşın bir oğlan idi. Bu adam and içirdi ki, Rəncbər kəndlisi dükançı Əlibala məşədi Usubalı oğlu xalaoğlusu məşədi Rəhim ilə birlikdə onu o qədər döyüblər ki, indi bu saat yerləri ağrıyır. Ay balam, nə üstə döyübdürlər? Onun üstə ki, mən niyə onun dükanında oturub, “Molla Nəsrəddin” oxuyuram. İkinci şikayətçi bir nəfər nardaranlı oğlan uşağı idi. Bu da içəri girən kimi başladı: – Ay molla əmi, bəs, mən kimə yalvarım? Dedim: Nə var? Cavab verdi ki, axır bu tənəffüsdür nədir ki, məktəblərdə icad eləyiblər? Bunu icad eləyənin evi yıxılsın. Bizim Nardaranda on altı nömrəli məktəbin dördüncü və beşinci siniflərində dərslər on beş dəqiqə gedir. Amma tənəffüs 45 dəqiqə. Halbuki gərək tərsinə ola. Bəs, biz dərsləri nə vaxt öyrənəcəyik? Bəs, biz kimə yalvaraq? Mən dedim: Gedək məktəb şurasına, yalvarın. Deyir: – Yalvardıq, bir şey çıxmadı. Üçüncü şikayətçi də bir nəfər müsafir idi ki, axsıya-axsıya idarəmizə girdi. Bəs, mən kimə yalvarım? – A balam, nə olubdur? Tiflisdən gəlirdim. Dəmiryol qatarı üçdü. Az qalmışdı əziləm. Əcəlim tamam deyilmiş. Amma bir neçəsi Allahın rəhmətinə getdi. – Ay balam, nə oldu ki, maşın yıxıldı? – Maşın sürən deyirlər, kefli imiş. – Hə, indi sözün nədir? – Bəs, mən kimə yalvarım? Şey-şüylərim hamısı vaqonun altında dağıldı, tələf oldu. Dedim: – Qardaş, heç kəsə yalvarma, get o uca olan Allaha yalvar ki, onun məşiyyəti ilə dəmiryol məhəlləsində, Bakı-vağzallarının rubərusunda yüz on yeddi calallı və hişmətli şərab dükanları durub, dəmiryol qulluqçularına şərab satırlar. Həmin sərxoş dəmiryol qulluqçuları hər gün uçub-yıxılan vaqonların altında qalan və əzilən miniklərə tamaşa edirlər və könüllərində ancaq mövlana Übeyd Zakaninin bu beytini münasibi-hal görüb, deyirlər: “Bemən yek cürə meyi-həmrəng azər, Geramitər ze səd xuni-bəradər. ” Lağlağı “Molla Nəsrəddin” fevral 1926-cı il, №8 * * * Orucluq Keçən vaxtlarda ramazan ayı hələ daxil olmamış başlardıq orucluqdan yazmağa. O vaxtlar yazmağın da çox mənası və əhəmiyyəti var idi. Səbəb bu idi ki, camaat çox avam idi. Bikar mollalar fürsət tapıb, gündüzlər mömin müsəlmanları “Ya Əli, ya əzim” və gecələr “Bəy ya Allah” ibadət və riyazətə məşğul edirdilər ki, onları həmişə qaranlıqda saxlamaq ilə öz mövqelərini təmin etsinlər. Amma indi uzun-uzadı orucluq söhbətlərinin mənası yoxdur. Çünki indi zaman o zaman deyil. Dəxi indi camaat bir növ ayılıb, mollaların da indi o qədər nüfuzu yoxdur ki, camaatı əldə saxlaya bilsinlər. İndi bir gör dünyanın nə vaxtıdır. Gör bir sair millətlər nə işdədirlər, hamı elm və təməddün dalınca getməkdə, təzə-təzə kəşfiyyat və ixtiraat axtarmaqda, texnika və təbabətdə təzə əsaslar və təzə üsullar aramaqdadırlar. Radio bir yandan, zəmin və asiman həngamələri o biri yandan. Sən də burada başlamısan ki, ramazan belə gəldi, orucluq elə getdi, eydi Fitr belə getdi. Bəli, keçən vaxtlar orucluqdan yazmağa haqqımız var idi. Səbəb bu idi ki, o vədələr hamı oruc tuturdu. Hətta ürəfamızın da bir çoxu avam camaata xoş gəlmək babətindən oruc tuturdular. Küçədə bir başı əmmaməli görəndə yanan papiroslarını ciblərinə soxurdular. Amma indi oruc tutan kimdir? Heç kəs. Beş-on hambal-humbal ilə beş-on molla, seyiddir. Bunların da vaxtına bir-iki il qalıbdır. Bunlar da görəcəklər ki, səhərdən axşamadək ac qalmaqla adama öləndən sonra nə huri verələr, nə qılman verərlər (qılman, yəni kiçik oğlan uşağı). Onun üçün bu il biz orucluqdan heç bir şey yazmağa lüzum görmürük. Çünki oruc tutan, əhya saxlayan kimdir ki? Beş-on keçəl-küçəl, hambal-humbal. Bunların da ömrü gəldikcə azalacaqdır. Səbəb budur ki, elm və texnika artdıqca orucluğumuz xürafatını bilmərrə aradan çıxardıb çölə tullayacaq. Buna görə də bu il orucluq söhbətlərini məcmuəmizin səhifələrində daxi lüzumsuz görürük. Əlbəttə, hər bir mömin müsəlman bəndəsi balaca uşaqları və xəstə qoca kimilər və arvadları oruc tutmağa vadar edəndə, onun şəklini məcmuəmizdə çəkib, göndərəcəyik vəhşi heyvanlar muzəxanasına ki, dərya kənarındadır. Özü də balaca uşaqlardan aldadıb, üç abbası alırlar. Kəndlərdə gördüyümüz eşşək və qatırdan savayı bir özgə heyvan göstərmirlər. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 6 mart 1926, №10 * * * Təfavüt Qubalılar məscidinin qabağından keçəndə orada axır vaxtlarda izdiham görürəm. Axund Şeyx Qəni həzrətləri durub hökm edir, xeyli usta, bənna və fəhlə işdədirlər. Bir yanda kərpic işi görülür, bir yanda qapı və pəncərə qayrılır, minarələrin üstə ustalar çıxıb orada səliqə satırlar, qübbələrə rəng vururlar, minarədə müəzzinlər öz mövqelərini bəravürd edirlər, azan vaxtı azan çağırırlar, möminlər minarələrə dırmaşıb Ramazan ayının tulusunun arzusunda növ-növ xəyalata cumub, bir an da olmuş olsa özlərini rovzeyi-rizvan hiss edirlər. Amma buradan bir az fasilədə təzə tramvay üçün böyük bir vağzal bina olunur, həmən təzə binanı vüsətləndirmək üçün böyük bir xaçpərəst kilsəsi sökülüb, aradan götürülür. Bəh-bəh, nə böyük təfavüt! Orada kilsə dağılır, yerinə tramvay tikilir. Amma burada qubalılar üçün calallı bir məscid təmir olunur. Fəda olum sənə, ey məscid və minbər sahibi! Şükür olsun sənin kəramətinə, ey gözəgörünməyən pərvərdigar! Bəli, söhbət təfavüt üstündədir. Burada Şeyx Qəni axundun mərifəti ilə dörd dənə gözəl qübbəli bir günbəz asimana bülənd olub, Şamaxı məhəlləsini zinətləndirməkdədir. Möəzzin də hər gün zöhr vaxtı minarəyə üruc edib, bisavad Quba camaatını səlat üz-zöhrə hidayət edir. Bir yanda da binamazların evlərinin üstündə uca dirəklər basdırılıb və dirəklərin başlarına məftil keçirilibdir ki, bunların vasitəsilə bir radio əməli düzəldiblər ki, burada Bakıda əyləşə-əyləşə Moskva və Londonda danışılan sözləri eşidə bilirlər. Bunlar hamısı keçib gedər. Mənim söhbətim yenə təfavüt barəsindədir. Yəqin ki, damların üstünə radio məftilləri çəkənlər uzaqdan durub qubalıların məscidində minarədən ramazan ayının quyruğunu güdənlərə baxıb, onları dəli-divanə hesab edirlər. Yenə yəqin ki, qubalılar məscidinin möminləri də ramazan ayını minarədən güdən zaman binamazların damlarının üstündə qurulan radio dəstgahlarını görəndə onları dəli-divanə hesab edirlər. Demək – bunlar onları. Onlar bunları. Bunlar onları axmaq hesab edir, Onlar bunları dəli hesab edir. Qoy bunlar onlara nə deyir, desin, bu işlərin hamsısı Allah yanındadır. Xudavəndi-aləmin lənəti o kimsələrə olsun ki, mahi-mübarəkiramazanın gözəl-gözəl ibadət və etikafını buraxıb, gedib bir para şeytanat işlərilə övqatını zaye edirlər ki, nə bilim, radio belə gəldi (Marfoni) elə getdi (Qiyori) filan oldu, filan da bəhməkan oldu. Allah (Marfoni)yə də lənət eləsin, (Qiyori)yə də lənət eləsin. Bütün radio oyunbazlıqlarının hamısını satsan orucluğun bir saatının feyzini ələ gətirə bilməzsən. Ay bədbəxt! Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, mart 1926-cı il, №12 * * * “Sənət və ədəbiyyat” A.Şərif yoldaş “Kommunist” qəzetinin 63-cü nömrəsində yuxarıdakı sərlövhə altında yazdığı məqalədə deyir: “Gözəllik hissi hər fərdin cəmiyyət daxilində işğal etdiyi mövqe və mənsub olduğu sinfə görə müxtəlif mahiyyətdə olur. Bu həqiqəti bir misal ilə izah edəlim; məsələn, şairlər üçün “ilham mənbəyi” olan qadın gözəlliyi, qadın idealı cəmiyyət içərisində olan müxtəlif siniflər üçün müxtəlif olur: məsələn, işçi-kəndlilərdən ötrü qadın gözəlliyi qayət sağlam bədən, qüvvətli əl və ayaqlar – ümumiyyətlə, zəhmətə müsaid bir mövcudiyyət şəklində olur. Fəqət, fiziki əməklə əlaqəsini kəsmiş, “bədən və ruhu incəlmiş”, burjua mühitində yaşayan adamlar üçün ağüzlü, incə və küçük əl-ayaqlı, “incə, zərif bədənli”, fiziki işə müsaid olmayan qadınlar daha nəfis və gözəl görülür”. Hər bir kəs öz rəyini açıqca söyləyə bilər; biz də bu barədə bir az danışmaq istəyirik. Yoldaş A.Şərifin məqaləsinə gəldikdə, biz ancaq burjua mühitində yaşayan əfradın gözəllik barəsində bəslədiyi idealın məqalə sahibi tərəfindən səhih yazıldığını iqrar edirik və bunu əlavə edirik ki, nazik əllərin, nazik barmaqların ucları “manikür”də gərək olsun ki, Şərqdə ona “fındıqca” deyirlər; çünki rənglənmiş barmaqların ucu fındığa oxşayır. Burjua sinfindən savayı, yoldaş Şərif bir də işçi barəsində söhbət açır. Amma bizə qaldıqda əlavə iki sinif dəxi qalır: biri kənd işçi camaatı, biri də mömin şəhər əsnafıdır. Şəhər əsnafının qadın barəsində arzu etdikləri gözəllik ibarətdir: məhz yoğun baldırdan və ağ, yağlı bədəndən. Çünki şəriət də belə buyurur. Kənd əhalisinə gəldikdə, bunların da bu saat tək bircə idealı var: – Ay arvad, qorxuram gecə qaranlıqda qalarıq, heyvanlar dolaşar; dana-buzov ayaq altında qalar. Götür o neft qabını, gör bir Hüseynqulugildən bir gecəlik neft tapıb gətirə bilərsən?.. İndi kəndlinin qadın barəsində olan gözəllik idealı odur ki, arvadı, Hüseynqulugildən gələndə kişisini uzaqdan haraylayıb sevincək ona xəbər verə: – A kişi, şükür olsun Allaha, bu gecəlik neft tapmışam. Gözəllik, gözəllik – budur! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 mart 1926, №12 * * * Vəlvələ Mart ayının 16-da on səkkiz nəfər türk qadını mamalıq dərsini qurtarıb, mamalığa şəhadətnamə aldılar. Bu xüsusda həmən günün axşamı Əli Bayramov klubunda müsamirə qurulmuşdur. On səkkiz nəfər qadın camaatın alqışı ilə səhiyyə komissarlığı tərəfindən böyük bir iltifata nail oldular. Orada söylənən nitqlərdən yadımda qalanlar budur: Bu on səkkiz nəfər türk qadını Azərbaycanın qəzalarına dağılacaqlar və orada çox vəlvələ törədəcəklər. Bu vəlvələləri törədənlər kimlər olacaqdır: Əvvəla, küpəgirən qarılar. Səbəb budur ki, dəxi onların hiylələri işə keçməyəcək. Oxumuş elm təhsil etmiş mamanı qoyub, heç bir kəndli avam və nadan bir övrət xəlayiqini mamalığa çağırmayacaq. Bunun nəticəsində həmən qarıların qazancı əskiləcək. Onlar da acığa düşüb, başlayacaqlar dedi-qodunu. İkinci vəlvələ törədənlər: Mollalarla mömin məşədilər və hacılar olacaq. Onlar da təzə oxumuş, üzü açıq türk qadın mamaları görəndə deyəcəklər: Allah sizə lənət eləsin! Allah sizin toxumunuzu yer üzündən kəssin! Üçüncü vəlvələ törədənlər: Bir para qalifeli, bığıburma cavanlar olacaq. Bunlar da Bakıdan gəlmiş tər-təmiz, şəhərli oxumuş, dikdaban çəkməli (Bəlkə bir az da üz-gözü təmiz və qəşəng) türk qızını görən kimi başlayacaqlar xoruzlanmağa. Məlumdur ki, bunun da axırı istər həmən cavanlar üçün, istərsə qızlar üçün dərdsər olur. (Hələ bu da ötüşər). Ancaq dördüncü əngəl bir məsələdir ki, doğrudan da bunu bilmirəm, təcrübəsiz bu təzə qadın mamalarımızı necə yola verəcəklər. Sözüm idarə xidmətçiləri ilə necə rəftar etmək barəsindədir. Bunu bilmək lazımdır ki, mərkəz ilə qəzanın təfavütü çoxdur. Burada hər qədəmdə mama var, təbib də var, davaxana da var. İndi məsələn götürək qəzada gecənin bir vaxtında sığorta olmuş bir xidmətçinin hamilə övrətinin artıq yeməkdən qarnı ağrıdı. Mama da uzaq bir kənddədir. Yol yox, rahat bir fayton yox. Əgər getdi, gedib, burada dəxi özgə danışıq yoxdur. Amma getməsə də, bilmirəm axırı nə ola bilər. Allah cəmi yaranmışlarına hər bir çətin işlərdə tövfiq versin və bizim təzə təhsil etmiş türk cavan mamalarımıza da hər birinə belə çətin məsələlərin həllindən xilas olmaq yolunu asan və aşkar etsin. Yoxsa burada da vəlvələ törəyə bilər. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, mart 1926-cı il, №13 * * * Şadlıq xəbəri Hər dəm əz in baği bəri mirəsəd, Tazətər əz tazətəri mirəsəd. Həqiqət, qəzetləri mütaliə edəndə hərdən bir bəndəyə bir növ şadlıq üz verir. Bu da o vaxt vaqe olur ki, qəzetlərdə bir şadlıq xəbəri nəzərimə çata. Bugünkü şadlığıma səbəb ermənilərin baş ruhani rəisi fəzilətli katolikos həzrət alilərinin qəzetlərdə dərc olunan qərardadıdır (“Bakinski raboçi”, 73). Həmin qərardad mocibincə Bakıda yaşayan erməni əhalisinə həzrət katolikos tərəfindən elan olunur ki, ermənilər üçün builki pasxa bayramını aprel ayının dördündə və beşində saxlamaq fərzdir. Və hökumət idarələrində xidmətdə bulunan erməni əfradını həmin günləri xidmətdən azad etmək əvamiri-müəkkidə mənziləsində xəbər verilir. İndi burada bir neçə nöqtə var: Bizdən soruşan ola bilər ki, aya, bu məsələnin “Molla Nəsrəddin” aləminə nə dəxli var və həzrət katolikos hara, biz hara? Burada bizim üç cavabımız vardır. Birinci cavabımız budur ki, erməni əhalisinin müqəddəs katolikosu bizim üçün də müqəddəs bir ruhani rəisidir və məlumdur ki, cəmi ruhani pişva və böyüklərinə Molla Nəsrəddinin həm vəqt və həmə əsrlərdə ixlas və iradatı olubdur və olacaqdır da; istər müsəlmanların müctəhidi və şeyxülislamı olsun, istər yəhudilərin xaxamı, ya ermənilərin xəlifəsi olsun (bizim üçün bezrazliçnodur). İkinci cavabımız: bu qərardada şad olmağımıza ikinci səbəb budur ki, bir neçə ildir mən baxıb görürdüm ki, Bakıda yaşayan erməni əhalisi qarışıblar binəmaz müsəlmanlara və az qalıbdır ki, kilsə və məscidi yaddan çıxarsınlar; ibadət və riyazət əvəzinə, bu nədir? – klub, bu nədir? – kooperativ, bu nədir? – yığıncaqlar... Erməni müsəlmana qarışıb, müsəlman yəhudiyə... Nə məscid? Nə minbər? Nə kilsə? Və əgər bir az da belə getsə idi, vallahi və billahi, nə bu milləti o millətdən seçmək olacaq idi, nə də o milləti bu millətdən. Amma, şükür olsun Allaha, bir tərəfdən yoldan azan müsəlman qardaşları şeyxül-islam məscidə çəkir, digər tərəfdən erməniləri katolikos kilsəyə dəvət edir, habelə yəhudi və habelə gürcu, habelə sünnilər və habelə Əli şiələri. Üçüncu cavabımız budur ki, Oktyabr inqilabından bu yana həzrət katolikosun ismi-şərifləri bir yanda zikr olunmurdu və nəzərə belə gələ bilərdi ki, əhyana, xudanəkərdə, bəlkə xəlifə həzrətləri də bizim ruhani rəislərimiz kimi, kilsənin bir guşəsində, əlində təsbeh əyləşib baxıb görür ki, dəxi onun da vaxtı keçdi getdi. Bəli, qəzetdə müqəddəs katolikos həzrətlərinin hökmünü nəzərə alıb, qəlbimin dərin yerindən bir ah çəkdim və öz-özümə dedim: “Fəda olum sizə, ey millətlərin axirət gününün qeydinə qalan xəlifələr, imamlar, müctəhidlər, xaxamlar, şeyxül-islamlar və şeyx qənilər ki, hələ də nəfəsiniz vardır”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 aprel 1926, №14 * * * Şəfqət bacısı Oxucularımıza ərz olsun ki, bir vaxt var idi, Qaryagin qəzasının Zəngilan mahalında uşaqları çiçək qırmaqda idi. Buna görə Bakıdan oraya təcili surətdə bir ədəd doktor Vahabzadə cənabları ilə bir dənə də şəfqət bacısı göndərildi. Bu məqaləni yazmaqdan məqsəd nə əhalinin hifzüsəhhə məsələsinə qarışmaqdır, nə də çiçək azarı ilə mübarizəyə göndərilən təbiblərin rəftar və hərəkətini qurtdalamaqdır. Bunların heç birinin “Molla Nəsrəddin” aləminə dəxl-təsərrüfü yoxdur. Əgər Allah-taala Zəngilan camaatının çocuqlarını çiçək azarına müsəllət edib, bu da onun öz işidir; əgər oraya göndərilən hifzü-səhhə məmurları öz vəzifələrini layiqincə əmələ gətirməyiblərsə, – bunu da yazmaq və tənqid etmək bizə borc deyil. Və belə-belə nadinc və mərdümazar işlərə biz heç bir vaxt övqat sərf etməmişik. Bizim təklifimiz məhz şəfqət sözünün lüğəti barəsində bir müxtəsər bəyanat verməkdir. Doktor Vahabzadə və onun məiyyətində olan şəfqət bacısı Zəngilana varid olanda kəndlilər həkimin yanında naməhrəmi görəndə həkimdən soruşmuşdular ki, bu, kimdir? Cavab almışdılar ki, bu zənən şəfqət bacısıdır. Zəngilan çocuqlarının anaları da həkimin yanında bu şəfqət bacısını da görəndə dəxi də ürəkləri genəlir ki, Allaha şükür, nəinki çiçəklə mübarizə uçün Bakıdan tək bircə həkim göndərilib, hələ bəlkə bir şəfqət bacısı da gəlib ki, azarlı uşaqlara müalicə olunan zaman onların şəfa tapmağı yolunda bu da bir yandan əlindən gələn köməyi əsirgəməsin və bəlkə hələ anasız xəstə balalara analıq da eləsin. Xülaseyi-kəlam, özüm də oruc ağız oxucularımıza artıq dərd-sər verməyi lazım görmürəm, müxtəsərcə söyləyim ki, yüz əlli nəfər Zəngilan uşağı çiçəkdən qırılandan sonra bir də baxıb görür ki, həkim də və həmişə onun yanında dolanan şəfqət bacısı da bu yüz əlli uşağın qırılmağından heç xəbərdar da olmayıb, hər ikisi də oradan çıxıb qoyub gediblər. İndi Zəngilan camaatı ispalkoma deyir ki, siz şəfqət bacısının mənasını bizə bir cür təfsir etdiniz; amma biz kənd əhalisi o bacıdan bir şəfqət görmədik. İspalkom tərəfindən zəngilanlılara belə bir cavab verilibdir ki, doğrudur, sizin azarlı uşaqlarınız o bacıdan bir məhəbbət və şəfqət görmədilər; amma məna genə öz yerində baqidir. Çünki həmişə həkimin hüzurunda xidmətdə bulunan bir şəfqət bacısı, yəqin ki, bikar qalmır və yəqin ki, bir kəsə şəfqət göstərir. Bizim də sözümüz bu şəfqət lüğətinin təfsiri barəsindədir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 3 aprel 1926, №14 * * * Yollarımız Əvvəla deyirsən ki, Ağdam qəzasının Seyidli kəndinə gedən yollar əldən düşmüşdür: hara baxırsan kalandır. Gəlib-gedən kəndlilər əziyyət çəkirlər. Halbuki, bunu düzəltmək çox asandır; çunki kəndin yavuqluğunda daş və qum vardır. Camaata təklif olunsa, hərə bir araba gətirib, yola tökə bilər. Elə axırda da deyirsən ki, qəza kommunal şöbəsi tədbir görməlidir. Molla Nəsrəddin: bu sözlər boş sözdür, ondan ötru ki, insan hər işdə gərək zəhmət çəksin. Saniyən deyirsən ki, bir adam Naxçıvan şəhərindən Danabaş kəndinə səfər eləyə, o biri adam da Avropada olan Berlin şəhərindən Amerikanın Nyu-York şəhərinə səfər eləyə, bunların hansı tez yorular? Molla Nəsrəddin: qabaqkı sonrakından tez yorular; sonrakı da qabaqkından tez mənzilə gedib çatar. Salisən deyirsən ki, Gəncə qəzası Samux dairəsində olan çayların üstündə körpü yoxdur. Qabaqlarda Alpoutla Qarasaqqal arasında parom (kolas) var idi, indi o da yoxdur. Kəndlilər bu sulardan ulaq ya araba ilə keçməyə məcbur olurlar, ya da suyun daşqın vaxtında böyük bədbəxtliklər əmələ gəlir. Kəndliləri belə əziyyətdən qurtarmaq lazımdır. Molla Nəsrəddin: sən belə deyirsən, amma Hacı Molla Fətəli Axundunuz da hər gün məsciddə əsnayi-moizədə deyir ki, əsil müsəlman əziyyətdə gərək olsun. Rabiən deyirsən ki, Ağdam bazarına heç diqqət verən yoxdur. Yağış yağan zaman bura o qədər palçıq olur ki, Nəcəfül-əşrəf şəhərinin Üməra küçəsində müctəhidlərin yağış yağan günü hambalların dalına minməkləri yada düşür. Axırda da deyirsən ki, küçələrə daş və qum tökmək lazımdır. Molla Nəsrəddin: Ağdam kommunxozu sənin bu nəsihətinə çox təşəkkür edir; çünki bilmirdi ki, daş və qum tökmək lazımdır. Xamisən deyirsən ki, Cəbrayıl qəzasının Ariş kəndinə yol yoxdur və kəndlilər yol qayırmaq fikrinə düşüblər. Molla Nəsrəddin: heç Ariş kəndində məktəb yoxdur, halbuki, nə qədər məktəbli kəndlər var ki, yol olmadığına görə o məktəblərdən maarif idarəsinin heç xəbəri yoxdur. Və salisən (dəxi bundan artıq saymayacağam) deyirsən ki, Yevlaxla Ağdam arasında işləyən avtomobil sahibləri nə səbəbə gündə iki yüz manat qazanca iktifa etmirlər? Molla Nəsrəddin: o səbəbə ki, Yevlaxla Ağdam arasının çala-çökük şosasında saz bir avtomobil ancaq üç gün ömür edə bilər. Daha başağrısı verməyim. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 10 aprel 1926, №15 * * * Münacat Ey yerin, göyün, dünya və axirətin padşahı! Axı bir de görüm hardasan? And olsun sənin canına, özünü elə saxlayırsan ki, sənin varlığına çoxları şəkk gətirmək istəyirlər. Sən, əlbəttə, istəyirsən ki, sənə etiqad etsinlər, sənə ibadət etsinlər; amma bununla bərabər, öz varlığını heç bir şeylə büruzə vermək istəmirsən. Doğrudur, sənin böyük məmləkətində neçə-neçə vəzirlərin və ministrlərin var ki, çamaat arasında onlara peyğəmbər deyirlər; amma, vallah, onlar özləri sənin barəndə hərəsi müxtəlif bir söz demişdir və sənin vəzirlərin ümmətinə yetirdikləri qanunlar o qədər bir-birinə ziddir ki, heç bilmirsən, hansına inanasan. Məsələn, deyirlər sən rəhim və adil bir padşahsan; amma bir kəs tapılmayıb ki, ona bir müsibət əl verəndə, sən onun dadına yetişəsən: nə qədər çöllərdə və sahibsiz yerlərdə məzlumlara hədsiz zülmlər yetişibdir, amma heç bir kəs nişan verə bilməz ki, belə bir məzlumun fəryadını eşidib, onun dadına yetişəsən. Bunun üçün də çoxları sənin varlığına şəkk gətirmək istəyirlər. Neçə il bundan qabaq binamaz quldurlar “Altaran” dərəsində üç nəfər mömin və bigünah seyidə rast gəlib üçünü də öldürmüşdülər. Bəs, niyə qoydun? Niyə o quldurların əlini fori qurutmadın? Niyə o biri tərəfdən Kukəmər seyidləri gedib otrurlar yolun kənarında, hər bir binəva müsafiri soyub var-yoxunu alıb yola salırlar, hər kəs də üzə durub çox danışanda, vurub öldürürlər. Əgər bu işləri görürsən, niyə, bəs, dinmirsən? Əgər bacarmırsan və acizsən, bəs, niyə sənə “qadir” deyirlər? Bunlar hamısı keçəndən sonra axı bir de görüm hardasan? Yerdəmisən? Əgər yerdəsən, – yerin harasındasan? Əgər göydəsən, – göyün harasındasan? Əgər yerini məxfi saxlamaq istəyirsən – niyə? Bunun da səbəbini bilsək, nə eybi var? Bir surətdə ki, nə dinirsən, nə danışırsan, nə yerini-yurdunu bildirirsən, nə varlığından bir xəbər göndərirsən, nə cismsən, nə cövhər, nə ərəz – demək, nə yerdəsən, nə göydə, nə adilsən, nə zalım, nə böyüksən, nə kiçik, nə yaxşısan, nə pis – dəxi bir yolluq degilən: “İnsanlar, məndən əl götürünüz. Mən yoxam, yoxam, yoxam!”. Bircə bunu de, biz də səndən əl götürək. Dəxi nə biz səni narahat edək, nə də sən bizi tovla. Biz gedək kasıbçılığımıza, sən də get allahlığına. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 10 aprel 1926, №15 * * * Böhtan Fevral ayının iyirmi altıncı axşamı iyirmi nəfər türk mamasının birinci buraxılışı münasibətilə “Əli Bayramov klubu”nda tərtib verilmiş müsamirədə, haman yeni türk mamaları tərəfindən verilən əhdü peymanlardan hazır olanların heç biri üçün şəkkü şübhə yeri qala bilməzdi ki, bu iyirmi nəfər türk maması canü dil ilə kəndlərə dağılıb, kəndli hamilə arvadlara növ-növ müsibətdən nicat verməkdə olacaqlar. Bununla bərabər axır vaxtlarda bir para şərirlər tərəfindən bir para böhtanlar intişar olunmaqdadır ki, guya bu iyirmi nəfər türk mamasının ancaq üç nəfəri kəndə getməyə hazırdır və qalan on yeddi nəfəri guya şəhərdə qalmağı kəndə getməkdən əlzəm bilirlər; yəni lap açığı: kəndə getmək istəmirlər. Mən bu sözə inanardım, amma yenə bir cəhətə görə inanmıram. O cəhətə inanmıram ki, indi baxıram, hər bir vicdan sahibi bunu görür ki, kənd əhalisi hər bir babətdən şəhərlilərə möhtacdırlar. Yaşadığımız əsrin bütün vicdanlı və hissli cavanları da öz rizalarilə kəndlərə dağılırlar ki, kəndli qardaşlarının əlindən yapışsınlar. Necə ki, indi görürük də “Kəndə doğru” şüarı buraxılandan bu tərəfə hər bir ixtisas sahibi kəndə doğru hücum etməkdədir: məsələn, aqranomlar, makınaçılar, müəllimlər, ələlxüsus cavan təbiblər (yaşasın), diş həkimləri, cürbəcür sənətkarlar və başqaları. Nəuzübillah, əgər mənim bu saydığım hizblər kəndə getmək istəməsə idilər və əgər mənim yazdığım bu sözlər yalan, ya zarafat babətindən yazılmış olsa idi (zarafat-zad yoxdur), onda söz yoxdur ki, türk mamaları da bunlara baxıb kəndə getməyə naz elərdilər. Amma xeyr! Bu yeni mamalarımız vicdanlı işçilərimizin nə həvəs ilə kəndə getməkdə olduqlarını görürlər və görməlidirlər də. Misal gətirək: keçən il bir məsul işçi yoldaşa qəzaya xidmət üçün getməyi təklif etdikdə həmin məsul işçi yoldaş üç gün ağlamışdı. Əlbəttə, bu yoldaşın göz yaşı kənd əhalisinə olan məhəbbətinin qəlizliyindən törəyibdir. Möhtərəm oxucularımıza bu bir neçə sətir ilə dərd-sər verməkdən məqsəd o bikar böhtançılara cavab verməkdir ki, əgər işləri yoxdur, özlərinə iş axtarsınlar və bizim təzə təhsil tapmış türk mamalarını başqalarının içində hörmət və qiymətdən salmasınlar. Zira ki, heç bir vicdan sahibi yeniyetmə cavan türk maması razı ola bilməz ki, onun barəsində danışsınlar ki, “kəndə gedib orada işləmək istəmir, şəhərdə qalmaq istəyir”. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 aprel 1926, №15 * * * Qatıq ağdırmı, qaradırmı? Türkoloji qurultayından bir ay yarıma qədər keçibdir. Bununla bərabər həmin qurultayın çağırılması və qurultay tərəfindən təsdiq olunmuş yeni türk əlifbası məsələsi türklərin istiqbalı üçün o qədər əhəmiyyətli bir tarixdir ki, bu ay yarımın ərzində ruznamələr bizim həmin milli bayramımızı səmimi qəlbdən alqışlamaqdadırlar. Mən, yəni Molla Nəsrəddin əmi, aşağıda söylədiyim məsələlərə əbədən əl vurmaq istəməzdim və qabaqlarda da əl vurmamışam. Amma bu dəfə ürəyimdə bircə söz var ki, onu da burada söyləmək istəyirəm. Mən onu deyirəm ki, bir tərəfə baxanda, bu Şura hökumətinə mənim lap yazığım gəlir. Məsələn, onun zaqranitsada bir neçə “rəqibi” vardır. Onlar qulaqlarını qırpıdıblar ki, görsünlər Şura hökuməti nə qayırır. Fikirləri də budur ki, Şura hökuməti hər nəyə qədəm qoysa, hər bir iş tutsa, onlar o işə bir qulp qondarsınlar, bir “kələk” tapsınlar, bir eyb çıxartsınlar. İstər yaxşı, istər pis, – onlar üçün təfavütü yoxdur. Şura hökuməti cəmi sərvətlilərin sərvətini alıb kəndli və əmələyə təqsim edibdir: bu pis işdir (mülkədarlar yazıqdır). Şura hökuməti Şərq qadınlarını adam cərgəsinə çıxartdı; bu da pisdir (naməhrəmçilik məsələsi var). İndi də Şura hökuməti elə bir vəziyyət yaradıbdır ki, cəmi yer üzünün türk-tatar qövmü imkan tapa bilirlər ki, bir yerə cəm olsunlar, birbirilə görüşsünlər və dərdlərini bir-birinə söyləsinlər. Halbuki, keçən vaxtlarda iki doğma qardaş küçədə bir-birilə danışan vaxt çar hökuməti məmuru gəlib bunları aralardı. Bəli, Bakıda çağrılan türkoloji qurultayı qurtardıqdan sonra, mən qəzetləri güdürdüm ki, görüm bu qurultay məsələsinə və yeni türk əlifbasına “rəqib”lər yenə də qulp qondaracaqlar. İndi də “Yeni fikir” qəzetində oxuyuram ki, İstambulda yaşayan bir neçə “vətəndaşlarımız” bu qurultay məsələsinə və yeni əlifbaya kəmiltifat nəzərlə baxırmışlar. Demək bu da belə. İndi mən bir şey üstündə mərc gələ bilərəm: Yer üzündə hər bir yerdə qatığın rəngi ağdır və hər bir millət də bunu deyir ki, qatığın rəngi ağdır. İndi məsələn, qatığın rəngindən bir yanda söhbət düşə və Şura hökumətindən sual edələr, bu da cavab verə ki, qatıq ağdır. Xəta elə burasındadır ki, Şura hökuməti də deyə qatıq ağdır. Güman edirəm o saat yenə qiyamət qopacaq, “rəqiblər” yenə işə düşəcəklər ki: – Vay dad, vay bidad, qatıq qara olduğu halda Şura hökuməti deyir ki, “qatıq ağdır”! Mən bunun üstündə mərc gələ bilərəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 aprel 1926, №16 * * * Siyasət Siyasət cürbəcürdür. Hər şeyin özünə görə siyasəti vardır. Bu siyasətlərin içində bir də ticarət siyasəti vardır. Hər kimin də özünə görə ticarət siyasəti vardır. Məsələn: Mərhum Molla Nəsrəddin əminin ticarət siyasəti belə idi: Yumurtanın beşini bir şahıya alıb, onunu bir şahıya satardı. Bu onun ticarət siyasəti idi. Arvadı da acıqlanıb deyəndə ki; – A kişi, malı zərərinə niyə satırsan? “Molla Nəsrəddin” əmi böyük bir qürurla cavab verərdi: – Sənin belə işlər ilə işin olmasın. Buna ticarət siyasəti deyirlər. Hər kimin öz ticarət siyasəti olduğu kimi, bizim “Baksoyuz”un da öz ticarət siyasəti vardır. Onun ticarət siyasəti isə öz üzvlərini hər bir maldan təmin etmək və onları xüsusi dükançıya tabe etməməkdir. “Baksoyuz” bunu gözəl bilir. Məsələn: Pasxa bayramı yaxınlaşır. Müştərilərin içində pakqəlbli xristiyan qardaşlar da yox deyildir. Onlar üçün Pasxa çörəyi hazırlamaq lazımdır ki, xüsusi dükançının yanına getməsinlər. Sonra başqa dinlərin də bayramında onlar üçün də istədikləri şeyləri hazır etməlidir ki, xüsusi dükançılara müraciət etməsinlər. Məsələn: Bəni isirail qövmü üçün (Matsu) adlanan ağ yayma. Məhəmməd ümməti üçün qurbanlıq qoyunlar və habelə. Mənim fikrimcə, hər dini bayram qabağı elanlar da vermək olar. Qurban bayramında: Cəmi müsəlman qardaşlara elan olunur ki, “Baksoyuz” dükanlarında “İnni vəcəhət” ilə kəsilmiş hazır qurbanlar vardır. Musa ümmətinin bayramında: Xaxamın öz əlilə yoğrulmuş külli miqdarda ağ (matsu) mövcuddur. Bir puddan artıq alanlara iyirmi faiz güzəşt edilir. Xristiyan bayramlarında: Hamı proslavni vətəndaşlara xəbər verilir ki, batuşkanın xüsusi sifarişi üzrə hazırlanmış hər cür Pasxa çörəyi satışa qoyulmuşdur. Dindar vətəndaşların bizi yaddan çıxarmayacağı şübhəsizdir. “Baksoyuz” üzvü “Molla Nəsrəddin”, aprel 1926-cı il, №16 * * * Xəstəxanaya Dağıstan mətbuatında bu axır vaxtlarda bir qəribə əhvalat üz vermişdir ki, onu biz də məcmuəmizdə qeyd etmək istəyirik. Necəki oxucularımıza məlumdur. Dağıstanda bir neçə ay bundan qabaq ərəb dilində “Bəyan ül həqayiq” adında bir məcmuə çıxmağa başlamışdır. Məcmuəni çıxardan altı nəfər Dağıstan üləmasıdır. Şüar və məsləkləri dünyanın mömin bəndələrini pak olan İslam dininə hidayət etməkdir. Keçən nömrələrimizdə bu barədə yazılmışdı. Ona görə mətləbə keçirik. Məzkur müqəddəs məcmuənin axır növrələrinin birində Dağıstanda maarif tərəfdarı bir hörmətli ədib bir belə məqalə dərc etmişdir: “Heyət və hikmətlə məşğul olmaq cayizmi, ya cayiz deyil?”. Bu sualın cavabında məqalə sahibi deyir: Heç də cayiz deyil. Səbəb də budur ki, bu beş günlük dünyada xəllaq ül-aləmə ibadət və sitayişdən savayi müsəlman üçün heç bir təklif yazılmayıbdır. Elmi-hikmət, elmi-heyət və sair ümumi-tərbiyyənin cəmisini əgər biz qərblilərə buraxaq, biz dünyanın nə sərvətini istəyirik, nə çiçəkli gülüstan və bustanlarını istəyirik. Bunlar hamısı qoy qərblilərə qalsın. Bizə ancaq ibadət və ibadət... “Dağıstan füqərası” qəzetəsi səkkiz apreldə çıxan nömrəsində belə rəvayət edir: “Elə ki, yuxarıdakı məqalə “Bəyan ül-həqayiq” məcmuəsində intişar tapdı, məqalə sahibini tanıyanlar xeyli təəccüb elədilər ki, maarif tərəfdarları olan bir ədib nə cür ola bilər ki, cahil axundlara uyub, bir belə müzəxrafat ilə özünü dostları arasında bədnam eləsin. Təəccüb burasıdır ki, məqalə sahibi özü Türkiyədə təhsil edib, hətta keçənlərdə Mustafa Kamalın inqilabını həmən “Dağıstan füqərası”nın keçən ilki nömrələrinin birində bu sözlər ilə alqışlamışdır: “Şükür Allaha olsun, yeni türklər əski və çürük adətlərə hücumda qayət böyük cəsarət göstərdilər. Bütün tikyələri qapayırlar, lüzumsuz əski mədrəsələri məhv edirlər. Lüzumsuz, müftəxor mollaları işdən kənar edirlər. Bütün sərvəti məktəb və maarifə sərf edirlər”. Axırda nə məlum olur? “Bəyan ül-həqayiq”də “heyət və hikmət lazım deyil” yazan biçarə məqalə sahibi əsəbi xəstəliyə mübtəla imiş və təbiblərin qərarına görə onu xəstəxanaya göndərirlər. Heyif! Biz yazıçıların bu da axır günü. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, aprel 1926-cı il, №16 * * * Kifayət deyil O idarə qulluqçuları ki, eydi-mübarəki-rəməzanda qulluqdan azad olub, bütün gün gəzməklərinə getdilər, yainki səhərdən axşama kimi evlərində yatdılar, onlar güman etməsinlər ki, onların boynunda dəxi başqa bir təklif yoxdur. Eydi-şərifi-rəməzanda məktəblərdən, nəşriyyat idarələrindən, maarif müəssisələrindən azad olub tətilə qalmış və bayram şəraitini əmələ gətirməmiş müsəlman və müslimələr şəriət sahibinin yanında müşğüzümmə ola bilərlər. Sözlərimi heç kim nə səhl saysın, nə də zarafat. Bütün tətil etmiş idarələrdə qulluq edən müslimin və müslimat rəməzan şəraitini bilirlərmi? Bilirlərsə əməl edirlərmi? Bilmirlərsə, zəhmət çəkib Təzəpir məscidində axundlardan təlim alırlarmı? Heyhat!!! Madam ki, müsəlman qulluqçusu eydi-rəməzanda müsəlman olduğu üçün qulluqdan azad edilir, bizim əqidəmizcə, onları yalnız qulluqdan buraxmaq kifayət etməz. Bəlkə onlara bayram günü nə ilə məşğul olmağı və nə etməyi də öyrətməlidir. Çünki müsəlman olduğun üçun qulluqdan azad olursan – deməli, müsəlman kimi də rəftar etməlisən. Bu ilki rəməzan keçdi; biz ümid edirik ki, gələn il bu nöqsan aradan götürülər və rəməzan bayramı üçün lazımi idarələr tərəfindən müəyyən təlimnamə bəistilahi-rus instruksiya da “Ramazan-Bayramskaya instruksiya” çap olunar və xidmətdən azad olan cəmi müslimin və müslimat bilərlər ki, məsələn, bayram günü neçə rükət namaz qılsınlar, nə dualar oxusunlar. Rəməzan bayramını belə etmək lazımdır: Hər bir namazla, bayram duası ilə və başqa şərt-şürut ilə. Yoxsa tək idarəmizi bağlamaqdan bir şey çıxmaz. Həmçinin başqa dini bayramlarda da və hətta hamı dinlər üçün ayrı-ayrı təlimat çap eləmək olar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 aprel 1926, №17 * * * Ammalar Bu saat bir çox yerlərdən xəbər gəlir və bunların da görürsən biri “Amma”ilə qoyur, biri “Lakin” ilə qurtarır. Biri “fəqət” ilə qurtarır, biri “ancaq” ilə qurtarır və habelə. Bunlar bizim yazımızda olmasaydı, işlərimiz çox əla surətdə keçərdi. Hər gün qəzalarımızdan bir xoş xəbər eşidirsən. Amma axırda görürsən ki, bu xoş xəbərin quyruğunda ya bir “Amma” var, ya “Fəqət” və ya yuxarıda yazdıqlarımızdan biri. Məsələn, yazırlar ki, Ermənistan cümhuriyyətində Vedibasar kəndində kooperativ çayxanası açılıbdır. Söz yox ki, bu xəbər xoş xəbərlərin biridir. “Amma”... burada bir “Amma” var. O da budur ki, həmin çayxanada qulluqçuların birinə bir stəkan çayı nisyə buraxırlar, o birisinə nisyə buraxmırlar. Bu surətdə ki, qulluqçular bu işdən böyük zəhmətə düşürlər. (Biçarələr!!!) (“Zəngi” qəzetəsi) Deyirlər ki, Ağstafa dairəsi “Poylu” kəndində yeddi yüz nəfər kəndli yaşayır. Fəqət... demək burada bir “Fəqət” var. O da budur ki, bu yekəlikdə kənddə heç bir kəs razı olmur ki, bir lazımı məsələ barəsində danışmaq üçün onun evinə yığışsınlar. Buna görə də kənd iclasları palçıqlı və tozlu küçələrdə baş tutur. (“Yeni Gəncə”) Yenə yazırlar ki, Ucar dairəsində qadınlar təşkilatında iyirmi beşdən artıq qadın nümayəndələri var. Amma... amma indiyə qədər qadınlar arasında bir iş görülməmişdir. (“Yeni fikir”, min altmış doqquz) Deyirlər ki, Eçmiyədzin qəzasının Hacı Bayram kəndində bir nəfər yaxşı molla var ki, adı molla Səfərəlidir və çox böyük kitablar oxuyubdur. Məsələn: “Gülüstan” kitabını ikinci babadək. “Cameyi-Abbasi” kitabını da əzbər bilir. Amma... amma bunun tək bircə eybi budur ki, arvadlara yalandan dua yazır ki, uşağı olsun və bir belə duaya on beş manat pul alır. (“Şərq qapısı”) Gəncədə təzə açılan çit fabrikasını Allah mübarək eləsin. O fabrikada bina olunan qəhvəxananın banilərinə Xudavəndi-aləm uzun ömür əta etsin. Amma... amma səd əfsus ki, fəhlələrə verilən xörəklərin içində hər cür həşərat ölüsü üzməkdə olur. (“Yeni Gəncə”) Ağdaş qəzası Qazıqumlaq kəndində küy birliyi təsis edilmişdir ki, oradan kəndlilərə kotan, buğda, taxta və qeyri-əşya verilir ki, sonra vaxtı-vaxtında qaytarsınlar. Amma... amma çətini burasındadır ki, kəndlilərin varlısı küy birliyinə borclu düşəndə bir tövr ilə borcunu tapıb qaytara bilir. Amma kasıbı borclu düşəndə bilmir haradan alıb, qaytarsın. (“Şəki fəhləsi”) Hamı bunu bilir ki, kəndlərdən şəhərə gəlib darülmüəllimində oxumaq ağıllı işdir. Amma... daxi Gəncəyə deməyiblər. Məsələn bir nəfər bədbəxt tələbə İbrahim Vəlizadə şəhərdən kooperativə mal aparan araba kəndə getdiyi yerdə “Buzdağ” da quldurlara rast gəlir və onlar ilə arabaçılar arasında vaqe olan atışmada İbrahim yaralanır və vəfat edir. (“Kommunist”) Başqa məmləkətlərdə olduğu kimi, Naxçıvan ölkəsində də cocuqlar yurdu var. Amma bu yurdda cocuqlara verilən tərbiyə o qədər müsbət nəticə vermir. Çünki uşaqların çoxu 29 yaşındadır. Bu uşaqlar eşitdikləri nəsihəti bu qulaqlarından alıb, o biri qulaqlarından çıxardırlar. (“Yeni fikir”, 1929) Lağlağı “Molla Nəsrəddin” 1 may 1926, №18 * * * Təlimi-doxtəran Pəhləvidə çıxan “Nisvani-Şərq” ruznaməsi iyirmi səkkiz rəməzanda yeddinci nömrəli nüsxəsində yuxarıdakı mövzua dair bir məqalə başlayıbdır. Bunu mən başdan axıradək artıq maraqla oxudum; çunki Pəhləvi kimi bir müqəddəs şəhərdə qızların tərbiyəsi barəsində, aya, görəsən, nə kimi təzə bir söz danışmaq olar? Dünyada həqiqət tək bircədir, şəriət də tək bircədir və pak olan islam məmləkətlərində yaşamaq üçün istər kişilər haqqında və istər arvadlar haqqında tək bircə şəriət yazılıbdır. Bizə göstərdiyi yoldan başqa bir yola azıb getmək olmaz. Habelə qızların təlim və tərbiyə məsələsi də. Çox təəccüb elədim ki, “Nisvani-Şərq” rəfiqimiz, guya “Şərq qadını”ndan dərs alıb başlamışdır ki, qızları dərsə qoymaq lazımdır ki, savad və elm əhli olsunlar... Çox təəccub, Pəhləvi kimi bir şəriət mədənində “ağayi-şəriətmədar”ın gözünün qabağında belə sözlər? Necə yəni qızlara dərs oxutmaq? Məgər sən dəlimi olubsan? Qurd ürəyimi yeyibsən? Çox təəccüb elədim. Yenə möhtərəm ruznamə yazır: “Nə qədər ki, biz islam ümməti qızlarımızı dörd divar arasında saxlayıb onları kor və kar böyüdürük, – bizə dünyada heç bir vəchlə bir yandan bir nicat olmayacaq”. Mərhəba Pəhləvi kimi bir məmləkətdə bu sözləri yazanın cürətinə! Əsil həqiqəti yazıçılıq və bəlkə mücahidlik budur; çünki yəqin bilirəm ki, belə bir küfr və nasəza söyləyəni tək bircə ağayi-filan vaizin təhriki ilə məscidə çəkib, orada bu məlun qələm sahibini səngsar elərlər. Amma, şükür olsun Allaha ki, ruznamə sahibi o qədər də xam deyil imiş ki, özünü vəhşi təbrizlilərə iyrətdirsin. Məqalənin axırında qoçaq gör nə yazır: “Və lakin qızlar qəvanini-məzhəbi heç bir vaxt unutmamalıdırlar və bu qanuna müvafiq yaşamağı özləri üçün səbəbi-səadət və nikbəxti hesab etməlidirlər...”. Şükür olsun Allaha ki, mən də nigarançılıqdan qurtardım. Yoxsa, xudanəkərdə, Pəhləvi kimi yerdə qız tərbiyəsi məsələsinə cürət edib əl vurmaq xatalar xatasıdır. Amma məzhəb nəsihəti ki, ortalığa gəldi, daha iş düzəlir. Bəlkə indi dəxi, inşallah, bir fəsad törəməyə. Mənim bunlarla işim yoxdur; mən tək bircə məsələnin həllində acizəm: aya görəsən, necə eləmək olar ki, dünya tərbiyəsi ilə məzhəb tərbiyəsi tuş getsin? Qız tərbiyəsi üçün məqalə sahibinin istinadgah qərar verdiyi Firəngistan əhli-qələmlərinin və mürəbbilərinin Firəngistan tərbiyəsi ilə “Şişgilan” ya “Dəvəçi” məhləsinin müqəddəs tərbiyəsini nə tövr bir yerdə sığışdırmaq olar? Bunu bilsə idim – yaxşı olardı. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 1 may 1926, №18 * * * Tabut içində Özəklərin namizədlərinə ibrət olsun. Səkkiz apreldə getmişdim Padar kəndinə. Gördüm ki, məscidin qabağı adamla doludur. Nə var? Uzaqdan gördüm ki, ortalıqda bir tabut var. Yavuq gəlib gördüm ki, tabutun içində bir adam var, amma paltarlıdır, kəfənli deyil. Dedim: Bəs, bu meyiti niyə soyundurmamısınız və kəfənləməmisiniz? Cavab verdilər ki, bu ölü deyil, diridir. Dedim: Ay mömin qardaşlar, mənimlə zarafatı kənara qoyun və məni başa salın görüm, bu nə həngamədir və bu nə “Fokkus”-dur? Başıma bir çoxlu adam cəm oldu və başladılar məni məzəmmət eləməyə ki: Ay Allahın bəndəsi, sənin müsəlmançılıqdan heç xəbərin yox imiş. Dedim: Balam, bilmirəm mən dəli-divanə olmuşam ya sizin dilinizi və adətlərinizi bilmirəm. Xülasə, bir qədər də bu növ güftü-güdan sonra məlum oldu ki, tabutda yatan doğrudan ölü deyilmiş, diri imiş. Özü də Padar firqə özəyinin namizədi Şəkər Şirin oğlu imiş. Tabuta girib yatmağına da səbəb oruc olduğu imiş. Oruc ağız tabutda yatmağın da savabı çox imiş. Hamı camaat bir səs ilə bu cavanı alqışladılar və dedilər ki, Allah belə müsəlmanlara Kərbəla qismət eləsin. Ancaq camaat içindən “M. Narazı” adında bir cavan ortalığa çıxdı. Üzünü kəndlilərə tutub dedi: – Həya edin, ay müsəlmanlar və ar olsun sənə ay firqə namizədi. Mən bu saat götürüb “Şəki fəhləsi” qəzetinə yazaram və o da qoy 22 apreldə çıxan 23 nömrəli nüsxəsində çap etsin ki, bu kimi məsciddən çıxmayan, oruc tutub tabutda yatmağı özünə savab hesab edən firqə namizədini vaxtında firqədən kənar edib, məscidə göndərmək lazımdır, zənn edirəm. Mən də belə zənn edirəm. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, may 1926-cı il, №19 * * * Xəlifələr Hərçənd ki, bu saat ingilis əmələlərinin tətil söhbəti nəinki tək bircə küreyi-ərzin bütün “məhafilin”də danışılır, hələ bəlkə Marsa da gedib çıxıbdır. Bununla bərabər, biz Molla Nəsrəddin əmi, – möhtərəm oxucularımız da bunu görür və Allah da buna şahiddir, – bu məsələyə nə keçmişdə qarışmışıq, nə indi qarışmaq istəyirik və nə də gələcəkdə qarışmaq xəyali-fasidində olacağıq. Buna da səbəblər var. Bu səbəblərin hamısını kənara qoyaq. Bircə bu kifayətdir ki, şahlara, soltan və krallara itaət etməyi Allah-taala cəmi kitablarında buyurubdur, habelə sultanlara və şahlara ağ olmağı həmişə günahi-kəbirə cümləsində yazıbdır. Və farsların qibləgahı sayılan Sədi də deyibdir deyibdir. Bir surətdə ki, ingilis kralı və onun vəzirləri qoşunlara əmr edirlər ki, əmələləri “ağıllandırmaq” yolunda top-tüfəngi müzayiqə etməsinlər (burada rəhmətlik Rusiya vəziri Plevenin “patron” fəqərəsi yadıma düşür). Bəli, deyəsən, sözüm yadımdan çıxdı. Hər eyb ki, sultan bepəsəndəd hünərəst. Hə, məqaləmizin başında da göstərdiyimiz kimi, burada bizim muradımız nə ingilis əmələləridir və nə ingilis kömürüdür. Çünki bu məsələ bir siyasi məsələdir və belə-belə söhbətlərə qarışmaq bizim vəzifəmizdən çox-çox uzaqdır. Allah da şahiddir və bəndə də görür ki, biz bir qoca molla babayıq, bizimki məsciddir, mənbərdir, şəriət və təriqədir, imam və müctəhiddir. Əgər durub ingilis aləmindən də danışsaq, gərək oradan elə bir mövzu götürək ki, məsləkimizə müvafiq gəlsin. Belə bir mövzuya bu vaxtadək rast gəlmədiyimiz üçün məqami-sükutda durmuşduq. Ta ki, bu günlərdə teleqraf xəbərlərinin birində oxuduq ki, həzrət İsa əleyhissəlam Londonda əyləşən xəlifəsi ingilis kralına ərz edibdir ki, əmələlərin tətili məsələsində ruhanilər tərəfindən hökumətə hər bir müsaidət lazım olsa, müzayiqə olmayacaqdır. Demək, ingilis zəhmətkeşlərinin tətili məsələsində xəlifə həzrətləri hökumətin tərəfini saxlayır. Məqsəd bunu göstərməkdir ki, dünyaya hər nə qədər padşah gəlibgedibsə, bu padşahların əsrində nə qədər ruhani xəlifələri gəlib-gedibsə, bu padşahlar və xəlifələr zəhmətkeşləri, rəiyyəti əzmək yolunda həmişə əlbir və dilbir olublar. Bizim məqsədimiz həmin bu həqiqəti qeyd etməkdir: dünyada həmişə güclülərlə güclülər müttəfiq olublar. Bizim təklifimiz də bu həqiqəti burada səbt etməkdir: Muradi-ma nəsihət bud, göftim. Bu, bizim təklifimiz. Qaldı, hükəmanın təklifi bu həqiqəti zaxiqədən keçirib buradan bir nəticə çıxartmaqdadır. Yəqin ki, onlar da belə deyəcəklər: “Ay dünyanın zəhmətkeşləri! İndi ki, güclülər sizi ayaqlamaq üçün birbirilə əlbir olurlar, sizin də bircə çarəniz birləşmək və birləşib onlara qarşı çıxmaqdır”. Yəqin ki, hükəma da belə deyəcək. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 may 1926, №20 * * * Çox eşitməli xəbərlər Aşqabad da “Türkmənistan” qəzetəsi yanında nəşr olunan bir nadinc “Zəhmət” adlı ruznamə Ərdəbil fazili Mirzə Ələkbər ağanın 45 nəfər müridi tərəfindən 20-ci nömrəsində bir belə məzəli elan buraxıbdır: “Biz, Krasnovodski şəhərinin bütün mömin-müqəddəs dükançıları və qulağı təvəkküllü ağsaqqalları və Mirzə Ələkbər Ağanın cəmi müridləri Krasnovodskinin Həbib ibn Məzahiri və uzun müddət cahan diplomaları arasında birincilik qazanmış olan ”Əminürröəya” yəni bütün Krasnovodskidə olan iranlıların əmanətdarı cənablarına Paltaratskidən gələn qarabağlı mallanı bir ilə qədər min manata danışıb, Krasnovodskidə saxlaması qarşısında öz səmimi təşəkküratımızı bildiririz. İnşallah bundan sonra Krasnovodski iranlıların üzü güləcəyinə ümid etmək olar. İmza: 45 nəfər Mirzə Ələkbər ağanın müridi. Molla Nəsrəddin əmi də bir molla olmaq və mollaların dostu sifətinlə öz tərəfindən bir belə təklif edir: Şayəd-bəlkə Krasnovodski kimi bir böyük şəhərə tək bir nəfər molla azlıq elədi. Belə olduqda Krasnovodskidə yaşayan iranlıların əminürröəyası yenə məcbur olacaq “Zəhmət” qəzetəsi idarəsinə təzə bir molla soraqlaşsın. Bu əziyyətə meydan buraxmamaq üçün biz öz tərəfimizdən layiqli mollaların yerini və ünvanını burada nişan veririk ta ki, Krasnovodskinin diplomat həzrətləri artıq bir zəhmətə düçar olmasın. Biz iki “Dənə” çox mötəbər molla yeri bilirik: Birincisi Qazax şəhərində Kosalar kəndinin müəllimi axund Mirə Hüseyn İrəvanski. “Yeni fikir” qəzetəsi 1086-cı nömrəsində yazır ki, bu müəllim cənabları doğrudur adını yazmaqda mətəldir, amma Tehranda darülfünun qurtarıb, özü də altmış beş yaşında olduğu halda Zəhra adında bir küpəgirən qarıya iki yüz manat verirmiş ki, ona bir qız tapsın. İkinci layiqli bir molla və eyni zamanda müəllimin xəbərini bizə verən “Dağıstan füqərası” qəzetəsidir. Bu da 18-ci nömrəsində yazır ki, Dağıstanda “Xub” kəndinin müəllimi Şeyx Əhməd Mahmudzadə günlərin bir günü “Cəxit” kəndinə gedir. Şagirdlərinə deyir ki, orada bir vacib işim var. Biçarə məktəb cocuqları da güman edirlər ki, əlbət müəllim əfəndi gedib oradan məktəb üçün dəftər, qələm və qeyri-ləvazimat alıb gətirsin. Bir də görürlər ki, Şeyx Əhməd evində arvadı ola-ola atın tərkinə ikici bir arvad mindirib, gətiribdir”. Allah belə fazil müəllimləri biz pak və nəcib İslam ümmətinə çox görməsin. Və Krasnovodski qulağı tüklülərinə tövsiyə edirik ki, fürsəti əldən buraxmasınlar və bacarsalar bunların ikisini də özləri üçün dəvət etsinlər. İşdir, bacarmasalar, birini özləri aparsınlar, birini də Bakıda təbrizlilər məscidi üçün saxlasınlar. Dəli “Molla Nəsrəddin” 22 may 1926, №21 * * * Dirsək bilər Mənə əmr etdiyin sözlərə qarşı mənim heç bir etirazım yoxdur: İsrafı qaldırmaq? – baş üstə. Qənaət yolunda səy etmək? – bu da göz üstə. Bunlar hamısı mümkündür və burada heç kəsin sözü ola bilməz və bu yolda hər bir mübarizə mümkündür: israfdır eləməzsən, rədd olar; qənaətdir gözlərsən, olar. Ancaq bircə məsəl qabağında bəndeyi-həqir aciz və sərgərdan qalıbdır; əgər bu məsələni həll edə bilsəm, həm qənaət və israf məsələlərini həll etmiş olaram, həm də yüz il yaşaram. Haman çətin məsələnin adı dirsək məsələsidir. Nədir dirsək? Lüğətdə dirsək – qolun iti sümüyünə deyirlər. Bu sümüyü xudavəndi-təbarəkü taala insanlara ondan ötrü verib ki, məişət mübarizəsində dirsəklə özlərinə yol açsınlar və bu dirsək müxtəlif insanlarda müxtəlif itilikdə olur: bəzilərinin dirsəyi iti olur, bəzilərinin dirsəyi kort olur. O ki dirsəyi kortlardır, onları mən tapşırıram misli və manəndi olmayan cənab Allaha ki, onlara rəhmi gəlsin; ancaq mənim sözüm dirsəkləri itilər ilədir. Hə, indi nə fərmayiş edirsən? Qənaət? – başım və gözüm üstə. Mən dəxi bundan sonra övrətlərim üçün atlas parçalar dalınca düşmərəm, baldızlarımı avtomobildə sağa və sola çapırtmaram və axşamdan-səhərə kimi musiqi dəstəsini bal qonaqlığında məşğul edib baha qiymətlərə dəyən ziyafət içkilərini, baha qiymətlərə başa gələn ləziz nemətləri əyyaşlar qabağına düzüb min-min manatları sağa və sola səpələmərəm. Və dəxi bundan sonra hamıdan qabağa düşüb min fənd-fel işlədib, əhli-xanəm ilə məxmər vaqonlara minib kurort yaylaqlarında ali mənzillər işğal etmərəm və kişi kimi söz verirəm ki, bunların heç birini eləmərəm. Və bir saatlığa tutaq ki, bu işləri tərk etdim, onda, bəs, dirsəyi mənə Allah-taala nədən ötrü veribdir? Ondan ötrü veribdir ki, azarlılara macal verməyib, hamıdan qabaq özümə dirsəyim ilə yol açım və hamıdan qabaq öz sağlam bədənimi Kislovodsk yaylaqlarının sərin sularına yetirim. Bu dirsəyi mənə xudavəndi-aləm ondan ötrü kəramət edib ki, növbəyə duran fəqir-füqəranı dirsəkləyib özümü yetirim qabağa və bu dünyanın nazü-nemətinə sahib olum və qənaət söhbəti də düşəndə yenə dirsəyimin gücü ilə bir elə gözəl-gözəl sözlər danışım və elə gözəl-gözəl sözlər yazım və elə hesablar verim ki, hamı desin: bu adam nə həqirdir, nə şikəstənəfsdir! Bunların hamısını dirsək bilər. Və əgər duram öz növbəmi gözləyəm, əgər Şura hökuməti çıxartdığı qənaət qərardadlarına duram düzlüklə əməl edəm, onda gərək nə övrətim başdan-ayağa qumaş paltar içində gəzə və nə də hər il Kislovodsk yaylağına gedəm (çünki mən xəstə deyiləm). Onda, bəs, bu dirsəyi mənə pərvərdigari-aləm nədən ötrü veribdir?! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”; 5 iyun 1926, №23 * * * Dost Mən deyirəm ki, yer üzündə yaşayan cəmi müsəlmanların birinci həqiqi dostu İngiltərə hökumətidir. Mən sübutsuz və dəlilsiz heç bir söz danışmamışam və danışmaram da inşallah. Buna görə yuxarıda danışdığım sözə də sübut gətirmək istəyirəm və bu sübutlarım da iki qəbildir. Birinci qismi dünya sübutlarıdır. İkinci qismi də axirət sübutlarıdır. Dünya sübutları bundan ibarətdir ki, İngiltərə hökuməti həmişə çalışmaqdadır ki, müsəlmanların qulağı dinc olsun və heç bir yandan bunlara bir azar-bezar toxunmasın. Bunun üçün də İngiltərə hökuməti həmişə və hər bir yanda islam tayfalarını himayə etməkdədir ki, bir yandan bunlara bir afət və bəla yavıq düşməsin; İranı, Əfqanı, Misri və sair bunlar kimi müqəddəs məmləkətləri əlinə keçirib qorumaqdadır ki, məbadə-məbadə başqa mərdümazar bir tayfa gəlib bu behiştliklərə cövrü cəfa yetirsin. Məhz bu səbəbədir ki, İngiltərə hökuməti 1922-ci ildə Misrə verdiyi istiqlaliyyəti geri almaq fikrindədir. Və buna görə Türkiyədən də Mosulu tutub alır ki, bu başı bəlalı neftin səbəbinə qeyri bir adam hücum çəkib Türkiyənin başını ağrıtmasın. Həmçinin İran, Hindistan, İraq və qeyriləri. Bu, dünya sübutları. Keçək axirət işlərinə. İngiltərə hökuməti uzaqdan baxıb görür ki, onun səmimi dostu olan Türkiyə hökuməti xilafəti aralıqdan bilmərrə göturub çölə tulladı. Belə olanda bunun dalısı da pis ola bilər; çünki bu gün deyərsən mənə xəlifə lazım deyil, sabah deyərsən, nəuzübillah, peyğəmbər də lazım deyil və ondan sonra səndən hər nə desən çıxar; şimaldakı qonşularına baxıb deyərsən ki, dilim qurusun, hə, deyərsən ki, Allah da lazım deyil. Onda, bəs, bir de gorüm allahsız da yaşamaq olarmı? Əlbəttə olmaz (?!) Yenə buna görə də İngiltərənin təhriki ilə misirlilər, iraqlılar, hindlilər Qahirə şəhərində müsəlmanlara xəlifə nəsb və təyin etmək istəyirlər ki, bəlkə, beləliklə, müsəlmanlar xəlifəni inkar etmək kimi məsiyətdən xilas olub Allah-taala yanına üzü qara getməsinlər. Bunlar hamısı dostluq deyil, bəs, nədir? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 iyun 1926, №24 * * * Lotuluq Dünən küçədə bir lotu gördüm: səkidə oturub xalqı güldürüb deyirdi: – Hə, qurban bayramı da yavıqlaşdı. Siz öləsiniz, bir yaxşı toğlu almışam, bir neçə butulka Kaxet çaxırı hazırlamışam, qurban bayramının günü üç-dörd nəfər dostlarımdan qonaq çağırmışam. Bayram günü kababı düzəcəyəm şişlərə, çaxırı qoyacağam buza və qabaqca İbrahim Xəlil peyğəmbərin atası Azərə rəhmət oxuyacağam, sonra İbrahim Xəlilin özünə rəhmət oxuyacağam və kababı yeyib, üstündən şərabı içib, çıxacağam küçəyə və dişlərimi qurtdalaya-qurtdalaya rast gəldiyim müsəlman qardaşlara bildirəcəyəm ki, baxın, bu gün mən qurban bayramı saxlamışam. Halbuki bu özü bir lotuluqdur. Hərçənd bu bir lotuluqdur, amma heç kim mənə bir söz deyə bilməyəcək və məzəmmət edə bilməyəcək; səbəb də budur ki, məndən savayı qeyriləri də belə bayram saxlayır; hacı və məşədilər də belə eləyir və mollaların özü də belə eləyir. Uşaqlar küçədə bu lotunun başına doluşmuşdular və gülüşürdülər. Lotu yenə danışmağa başladı: – Məhərrəmlik ibadətimiz də bircə lotuluqdan ibarətdir; hər kəsin gözaltısı var və görür ki, onun gözaltısı camaat içindədir, – xəncəri bərk vurur ki, aşnasının nəzərində özünü igid göstərsin. Hətta mərsiyəxanların da məhərrəmlikdə “göz-qaş” bazlığı olur. Məsələn, mənim bir xalam var. Həmişə molla Əbdülhəsən moizə edən vaxt xalam, labüddür ki, məscidə getsin. Bir gün getdim məscidə və adamların içində gizləndim ki, xalam görməsin; istəyirdim xalamın fəndini duyam. Baxdım ki, molla Əbdülhəsənlə göz-qaş eləyir. Sonra evə gələndə bilmədi ki, onun fəndini duymuşam; başladı molla Əbdülhəsəni tərifləməyə. Mən dedim: – Xala, “o söz”... Burada xalam elə hirsləndi ki, tamam mənimlə bir ay danışmadı. Lotunun həmin sözünə küçə uşaqları gülə-gülə dağıldılar. Demək, bu ibadətlər hamısı lotuluqdur. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 12 iyun 1926, №24 * * * “Kəndli evi” birinci qonaqlarını necə qəbul etdi? Aprelin 28-də Bakıda təntənəli bir surətdə mərkəzi kəndli evi açıldı. Bu evin açılması üçün Torpaq komissarlığı iki ildən çoxdur ki, çalışır. Ev üç mərtəbədən ibarətdir. İki il çalışıb-vuruşduqdan sonra, ancaq bir mərtəbəsi hazır ola bilmişdir. Sözümüz burasında deyil. Evin açılışı qəzetələrdə kəndlilərə xəbər verildi. Həmçinin kəndli evi nə olduğu, kəndlilərə nə kimi yardım edəcəyi barədə qəzetələrdə kəndlilərə dəfələrlə yazılmışdı. Ona görə bu evə kəndli qonaqlarının gəlməsini gözləmək lazım idi. Yəqin ki, Torpaq komissarlığı özü də bu evi açanda bilirdi ki, bu xəbər qəzalara çatanda kəndlilər gəlib buraya düşəcələr. Buna görə onları qəbul etmək və rahatlandırmaq üçün lazımi tədbirlər və binagüzarlıqlar olunmuşdu. Fəqət bu günlərdə təəssüf ediləcək bir əhvalata şahid olduq. Qazax qəzası Tovuz dairəsinin Hacı Allı kənd nümayəndələri Məmmədtağı Şəfi oğlu və Sadıq Əskər oğlu kənd yerlərinin azlığı barədə danışmaq üçün Bakıya göndərilmişlər. Əllərinə 207 nömrəli kənd şurası tərəfindən şəhadətnamə verilmişdir. Özlərinə tapşırılmışdır ki, “Bakıda hökumət tərəfindən kəndli evi açılmışdır. Gedib oraya düşərsiniz ki, xərc az olsun”. Bunlar da maşından düşən kimi xurcunları dallarında, axtaraaxtara gəlib kəndli evini tapırlar. Fəqət evin müdiri bunların qabağını kəsir ki, içəri girmək olmaz. Siz bitli-sirkəlisinz. Siz gərək həmi özünüzü qüsl edəsiniz, həmi də paltarınız qüsl oluna. Ancaq bizim də nə hamamımız hazırdır, nə də paltarı qüsl edən maşınımız. Bu dəfə gedin ayrı yerdə yatın. Gələn dəfə gələndə qəbul edərik. Kəndlilər nə qədər dad-fəryad edirlərsə, bir şey çıxmır. Axırı kəndlilər yalvarırlar ki, heç olmasa bizi “Kəndli” qəzetəsinin idarəsinə buraxın. Orada işimiz var. Buraxırlar və kəndlilər gəlib dərdlərini söyləyirlər. “Kəndli” qəzetəsinin işçiləri də hər yana telefon edirlərsə, bir şey çıxmır. Axırı kəndlilər xurcunlarını da götürüb, çıxıb gedirlər. Belə bir əhvalat da Şəmkir qəzasından gəlmiş kəndli nümayəndələri ilə olmuşdur. İndi biz kəndlilərə üzümüzü tutub deyirik: Aya, rəvadırmı ki, onlar bilə-bilə ki, Bakıda onlar üçün səliqəli, pakizə kəndli evi qurulubdur ki, Bakıya gələn kəndlilər orada rahat olsunlar. Aya, rəvadırmı ki, kəndlilər bunu qəzetələrdə oxuya-oxuya və bunu bilə-bilə yenə Bakıya gələndə bitli-sirkəli gələlər? Aya, nə bir çətin şeydir ki, kəndlilər Bakıya gələndə kəndlərində qabaqca bir yaxşıca hamama gedələr və tumən-köynəklərini dəyişələr. Mümkün olsa çarığı-xurcunu tullayıb, bir dəst dəyişik çamadana qoyub pak və pakizə surətdə Bakıya gələlər. Biz təəccüb edirik ki, kəndli qardaşları niyə öz təkliflərini başa düşməsinlər və kəndli evinin müdirinə bu qədər başağrısı versinlər. Heyif və yenə heyif! Ümid edirik ki, bundan sonra belə-belə səhv işləri kəndli qardaşlar səhv tutmayacaqlar. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, iyun 1926-cı il, №24 * * * Xəbərdarlıq Biz, aşağıda qol qoyan Qarabağ müslümələri eşidirik ki, bir neçə laməzhəbi-müsəlman qardaş başlayıblar mömin müsəlman camaatını inandırmağa ki, nəüzbillah, bu məhərrəmlik təziyəsində ağ köynək olub baş yarmaq və küçələrdə dəstə tutub “Şaxsey” getmək lüzumsuz bir işdir. Hələ bir neçə güya oxumuş cavanlar tarixə də əl uzadırlar və deyirlər ki, min üç yüz il bundan əqdəm ərəblərin qəbilə sərkərdələri biri-biri ilə “Portfel” üstə savaşıb, dalaşırmışlar. Axırda biri ölüb, biri öldürübdür. O əhvalatdan min üç yüz il keçəndən sonra biz axmaq türk tayfası bambılı kimi özümüzü ortalığa atıb, öz əlimizlə öz başımızı yaralayırıq. Öz yumruğumuzla öz sinəmizi tapdalayırıq ki, nə var, nə var, nə bilim filan faxtda filan və filan ölübdür. Bu cür yoldan azanlara biz bir neçə Qarabağ müslüməsi indidən xəbər veririk ki, əvvəla, heç bir kəs bundan sonra namərbud sözləri danışmasın. Çünki hər bir Əli şiyəsi gərək öz təklifini anlasın və bunu bilsin ki, o məzlumi-Kərbəla bilə-bilə özünü şəhid etdi ki, onun ümməti onun yolunda bir qətrə gözyaşı tökməklə axirətdə özləri üçün nicati-cavidaniyə nail olsunlar. Şaxsey getmək və ağ köynək olub, küçələrdə baş yarmaq və qan tökmək və Qasım otağı bəzəmək məsələsinə gəldikdə bunların hamısı Allah-taala Qurani-şərifində fərz buyurubdur. Hərçənd bizim savadımız yoxdur, ancaq İrandan təzə gələn bir yaxşı vaiz dünən deyirdi ki, baş yarmaq və seyidüşşühəda yolunda bədənə riyazət yetirmək Qurani-Kərimdə yazılıbdır. Buna görə də biz aşağıda adları yazılan bir neçə nəfər qarabağlı arvad indidən xəbər veririk ki, keçənilki kimi bu il məhərrəmlikdə kimlər eləməsələr də, biz arvadlar şaxseyə də gedəcəyik, Qasım otağı da bəzəyəcəyik və hətta çox acığa düşsək baş da yaracayıq. İmzalar: Mərsiyəxan: Qəmər Dəyənək: Ümmigülsüm Dabanıçatdaq Zəhra Həyasız Pəri Dirsək Şəhribanu Mərəkə Püstə və Baldır Zeynəb. Bu altı nəfər arvadın mirzəsi: Lağlağı “Molla Nəsrəddin” 19 iyun 1926, №15 * * * Din əleyhinə təbliğat Dünən qəzetdə bu sərlövhə ilə yoldaş Şirvanskinin bir məqaləsini oxudum. Yazır ki, əvvəla, bizim bir para xam təbliğatçılarımız din əleyhinə apardıqları mübarizəni taktika üzrə və məharət ilə aparmırlar və avam camaatın hazırlığını mülahizə etməyib sözlərini “damdandüşmə” meydana gətirirlər. Saniyən, haman təbliğatçı yoldaşlar öz biliksizlikləri səbəbindən məruzələrini xeyli tarixi səhvlərlə doldururlar. Bu cür qələt xətti-hərəkətin nəticəsində qulaq asan qara camaat ayılmaq əvəzində, bu növ təbliğatdan ikrah edib, daha belə məclislərə yavuq düşmək istəmirlər. Yoldaş Şirvanskinin sözünün qüvvətinə mən də bir məruzədə bulunmaq istəyirəm: Bir gün İsa əleyhüssəlamla Məhəmmədəl-Mustafa səlləllahü əleyh küçədə rast gəlirlər. Görüşüb xoş-beşdən sonra İsa Ruhullah həzrətləri xatəmul-ənbiyaya ərz edirlər ki, xudavəndi-aləm sənin islam ümmətini gör nə qədər mehriban xəlq edib ki, seyyidüş-şühədanın şəhadəti yolunda öz əlləri ilə öz başlarını yarıb bu qədər qanlar hədərə axıdırlar. Bunun cavabında həzrət rəsulillah İsa peyğəmbərə belə fərmayiş edirlər: – Ya Ruhullah, ey atasından xəbəri olmayan və üç yüz milyon xristian tayfasının Allahı hesab olunan İsa qardaş! Doğrudur, mənim müsəlmanlarım min üç yüz ilin müddətində imam yolunda özlərini hər il qanla qəltan eləməkdən usanmırlar; amma bu baş yaranlar məhz avam, nadan məşədi və kərbəlayılardır; bunların içində tək bircə oxumuş yoxdur. Amma sənin xristian camaatına gəldikdə, baxıb görürəm ki, iyirminci əsrdə, yəni şura əsrinin Suri-İsrafili çalındığı bir gündə, sənin xristianlarının cəmi maarif müəssisələri, qəzet idarələri və çox-çox qeyri idarələr sənin “Voznesenye” adlanan “merac” bayramında qapılarını bağlayıb tətil saxlayırlar. Xidmətdən azad olan qalstuk və kraxmallı oxumuş kişilər və qadınlar kilsələrə doluşub sənə ibadət edirlər. Ravi rəvayət edir ki, burada Yusif Nəccarın oğlu İsa peyğəmbər xəcalətindən başını aşağı salıb, bir cavab verməyə aciz qaldı. Dəli “Molla Nəsrəddin” 19 iyun 1926, №25 * * * Pasport “get-gəli” İranlıların pasport get-gəli məsələsi “Bakı fəhləsi” qəzetinin ancaq dördüncü səhifəsində yazılıbdır. Amma biz bu məsələni bir azca qabağa gətirsək, heç eyib eləməz. Səbəb budur ki, məsələ o qədər də əhəmiyyətsiz deyil. Qəzetdə yazılıb ki, Azərneft idarəsi İran fəhlələrinin pasportlarını alıb, pasport əvəzi olaraq fəhlələrə özgə bir şəhadətnamə veribdir. Amma Bakı milis idarəsi həmin şəhadətnamələri hesaba qoymur və deyir ki, gərək əsil pasportlarınızı nişan verəsiniz. Qəzet yazır ki, bunun nəticəsində İran fəhlələri get-gələ düşüb, bir gün yox, çox günlərini itirirlər. Mənə qalsa, bu məsələni dördüncü səhifədən götürüb, birinci səhifəyə keçirdərəm və buna da səbəb: iranlıların pasport məsələsi tək bircə Azərneft idarəsi ilə qurtarmır. Pasport müsibətini iranlılar Azərneftdən başqa yenə bir neçə böyük idarənin astanasında çəkməkdədirlər. Bu idarələrin birinin adı İran konsulxanasıdır, ikincisinin də adı pasport məsələsi ilə əlaqədar olan qeyri idarələrdir. Məsələyə mən ondan ötrü əhəmiyyət verirəm ki, söhbət iranlı fəhlələr barəsində deyil, bulvar kənarındakılardadır və həmin bizim mömin və müqəddəs iranlı “yoldaşlarımız” – necə ki, məlumdur – hər il məcburdurlar ki, pasport əziyyətlərinə qatlaşıb ətəbati-aliyat ziyarətinə müşərrəf olsunlar və ağamın altı guşəli qəbrini ağuşlarına basıb, özləri üçün nicati-cavidani ələ gətirsinlər. İranın, Ərəbistanın müqəddəs torpağını ayaqlayıb əsnai-müsafirətdə, söz yox, oranın da mömin və behiştlik əhalisinə rast gəldikdə, Şura məmləkətlərinin övzaından söhbət açacaqlar və o vaxt, əlbəttə ki, başları pasport daşına dəymiş iranlılar, Şura torpağında zəhmətkeşlərə Oktyabr inqilabından çatan cəmi nemətləri unudub, buraların övzaından yenə şikayətçi olacaqlar. Onun üçün bu məsələni ən əhəmiyyətli sanıb, mən onu birinci səhifədə yazdım. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 iyun 1926, №26 * * * Ölüm axtaran Qoca müəllim Manafzadə Əlağanın üç yaş yarım bir oğlu var. Uşağın anası ölüb və uşaq sahibsiz qalmışdır. İşdən düşmüş müəllim əfəndinin uşağına daha canıyanan bir kəs yoxdur. Onun üçün də fevral ayında Manafzadə Bakı maarif şöbəsinə pənah aparır ki, bəlkə çocuğunu uşaq evlərinin birinə qəbul edələr. Bunu da demək lazımdır ki, hörmətli müəllimin əlində bir neçə çox mötəbər dairələrdən vəsiqə və etibarnamələr də vardır. Bakı maarif şöbəsində cavab verirlər ki, “get, mayın birində gəl”. Bir neçə ay gözləyəndən sonra mayın birində gedir. Mayın birində də müəllimə Bakı maarif şöbəsi cavab verir ki, “get, iyunun birində gəl”. Bir ay da gözləyir, iyunun birində gedir. – Hə, indi nə deyirsiniz? Gəlmişəm. İndi də Bakı maarif şöbəsi cavab verir ki, “çocuğun çox kiçikdir, apar saxla, beş yaşı tamam olanda gətir; bizim qanunumuz belədir”. Xub. Möhtərəm müəllimimiz Manafzadə Əlağa yenə baş idarələrin birinə müraciət edib əhvalatı söyləyir. Bu dəfə də vəsatət kağızını Bakı Səhiyyə şəbəsinə aparır ki, uşağını orada uşaq evinə qəbul edələr. Burada cavab verirlər ki, Bakı səhiyyə şöbəsinin qanunlarının məzmununa binaən buraya götürülən uşağın yaşı gərək üçdən artıq olmaya. Demək, burada da müəllim yoldaşın işi tutmadı; çünki onun oğlunun yaşı 3 yarımdır. İndi axırıncı əlac qalıbdır: axırıncı dəfə Manafzadə qadınlar şöbəsi müdirəsi naminə bir mötəbər yerdən vəsatətnamə aparır. – Xub, çocuğun neçə yaşı var? – 3 yaş yarım. – Xub, anası var? – Xeyr, vəfat edib. – Çox əcəb, bəs, siz onun nəyisiniz? – Mən onun atasıyam. – Bəs, belə? Belə olan surətdə təəssüf olsun ki, sizin çocuğu darüləczəyə biz qəbul edə bilməriz. Səbəb budur ki, buraya biz ancaq yetim, yəni ata və anası olmayanları qəbul edirik, nəinki atası olan yetimləri. Ravi belə rəvayət edir ki, qoca müəllim qadınlar şöbəsinə belə bir təklif edib: – Aya, mən ölsəm, söz verirsiniz ki, uşağımı qəbul edəsiniz? Bu suala nə cavab aldığını ravi unudubdur. Təəccüb yeri yoxdur: ola bilər ki, insanın başına elə bir iş gələ ki, bir asan ölüm axtara. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 3 iyul 1926, №27 * * * Zəlzələ Mirzə Ələkbər ağanın Əməbatdan qayıtmağı və Ərdəbilə varid olmağı indi bu saat İran məmləkətində bir böyük siyasi məsələ hesab olunur. “Siyasi” o səbəbə deyirəm ki, bu məsələyə İngiltərə hökuməti də daxildir. Behər hal, necə olmuş olsa, yenə deyirəm ki, bu saat İran torpağında bu Ərdəbil zəlzələsi bir böyük danışıqlara səbəb olubdur. Əhvalat bu qərar ilədir. Zilqədənin səlxində ağayi-Mirzə Ələkbər ağa Ərdəbilə varid olur və Ərdəbil camaatı ağanın mübarək ayaqlarının altına dörd yüz qurban kəsir. Hətta bir nəfər məşədi Məcid nam gözü sürməli oğlunu yerə yıxır və bıçağı çıxarıb qurban kəsmək istəyir. Bu vaxtda ağa görür ki, çocuq bir lətif və qaragöz oğlandır. Tez nərə çəkir ki, “Əl saxla! Kəsmə. Çünki Allah-taala bu dəmdə mənə xəbər verdi ki, sənin qurbanın qəbul olundu”. Ağanın bu sözünün cavabında Xəlilülla Sani gözü sürməli oğlunu aparır öz əli ilə qoyur Mirzə Ələkbər ağanın qucağına və burada, yəni zilqədənin 29-da, saat doqquz yarımda, yəni nisfünnahara iki saat yarım qalmış bir böyük zəlzələ vaqe olur. Camaat filfövr Mirzə Ələkbər ağanın damının üstünə cəm olub, müsəllaya dururlar və əl Qazi ül-hacata qalxızıb Bari təbarək və taaladan yerin və göyün bəlasının uzaqlaşmasını istixasə edirlər. Mirzə Ələkbər ağa uca bir daş üstə cüud edib, camaata xitabən belə bir nitq söyləməyə başlayır: Ey mənim müridim, Hacı Rəisüs-sadat, mən, sənə hökm edirəm ki, bu saat Xudavəndi-aləmin mənə bu dəqiqə vəhy olunduğu hökmü əmələ gətirəsən. Bir neçə ay idi ki, mən İngiltərə hökumətinin ayda mənə verdiyi beş yüz tümən məvacibin köməkliyi ilə Ətəbati-aliyyatı ziyarət etməyə müşərrəf olmuşdum. İndi qayıdıb, gəlib nələr görürəm. Dəllək dükanları açıq, övrətlərin başmaqları dabanlı və hətta bir-iki kənddə məktəb söhbəti qulağıma çatır. Vaveyla, va şəriəta! Ağanın həmin mövizəsinin nəticəsində həmən gün cəmi dəllək dükanları da və həmən iki dənə məktəb də qapandı və övrətlərin başmaqlarının dabanlarını qopardıb, dabansız elədilər. Bu da sənə İranın siyasi məsələsi. Dəli “Molla Nəsrəddin” 10 iyul 1926, №28 * * * Başbilet tapmacası Bax! Belə başlayaq: İranlılara verilən başbiletlər beş qismdir: Dərəcəyi-pəncüm – yoxsullar üçün, yarım manat. Dərəcəyi – çəharüm – fəhlələr üçün, səkkiz manat. Dərəcəyi-sevvüm – kəsəbələr üçün, on üç manat yarım. Dərəcəyi-dovvüm – tacirlər üçün, 25 manat. Bu belə. İndi birisi gedə məsələn bir zənzanlı çörəkçisindən soruşa ki, başbiletin varmı? Deyəcək var. Soruşacaqsan ki, başbiletinə neçə vermisən? Deyəcək ki, səkkiz manat yarım. Amma başbileti alıb baxırsan ki, orada pulun qədəri yazılmayıb. Ancaq yazılıbdır: Dərəcəyi-pəncüm. Məlum şeydir ki, başbilet idarəsində bu zənzanlının başbileti beşinci dərəcəli yarım manatlıq hesabına yazıblar. Girəm ki, başbilet sahibindən səkkiz manat yarım alıblar. Hər kəs bu tapmacanı başa düşmək istəsə, getsin bilet podratçılarından soruşsun ki, ibarət olsunlar üç nəfər şəxsdən. Birinin adı Mir Həbibdir, ikincisinin ismi-şərifi Mirzə Əlidir və üçüncüsünün adı Mirzə Əlinin atası Əhəddir. Bunların adresi: Ya konsulxananın başbilet idarəsindədir, ya da Dumun qabağındakı başbilet idarəsində dolanırlar. Hər kəs bu tapmacanı tapıb “Molla Nəsrəddin” idarəsinə məlum etsə, zənzanlıdan alınan səkkiz manat artıq pulundan yarım manat Əncüməni-Xeyriyyəyə çıxandan sonra qalan pulun üç manat 75 qəpeyini adları zikr olunan üç nəfər başbilet podratçılarına göndərərik. Üç manat 75 qəpeyini başbilet şöbələrinin müdir həzrətlərinə göndərərik. Hər nə qalsa, o da sənin halal malındır. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 17 iyul 1926, №29 * * * Fəxr etməli Bakıdan Tiflisə tərəf gedirdim. Axşam saat yeddidə vaqona minib yola düşdük. Hacıqabula yavuqlaşdıqda konduktorlar təşvişə düşməyə başladılar. Birisi vaqonun o başında durdu, birisi bu başında durdu. Birisi pəncərələri örtməyə başladı. Bir az keçəndən sonra kontrolyor gəldi. Bütün dəmir yol qulluqçuları bir yerə toplanıb, öz aralarında nə isə danışırdılar. Pəncərələrin örtülməyinə biz müsafirlər etiraz etmək istədik. Çünki hava isti idi. Nəfəs çəkmək mümkün deyildi. Bizim bu şikayətimizin müqabilində dəmir yol baş məmuru bizə bildirdi ki, indi dəmir yol çox xətərnak və qorxulu bir torpağa varid olacaqdır. Yolun bu qorxulu hissəsi Biləcərdən başlayıb gedir çıxır Qarayazı stansiyasınadək. Biz qabaqca elə xəyal etdik ki, bəlkə Hacıqabul yanında böyük körpülər var və pəncərələri qapanması bu körpülərin mühafizəsi nöqteyi-nəzərindəndir. Yenə bir para müsafirlər də elə, güman edirmişlər ki, bəlkə buralarda quldurların dəmir yol qatarına bir hücumu, ya başqa bir şey gözlənir. Axırda iş açıldı. Mövsuslu mövqifində səs düşdü ki, oğrular vaqonun bacasından uzun çəngəl uzadıb, bir xanımın paltosunu çəkib aparıblar. Kürdəmirdə səs düşdü ki, oradakılardan bir neçə nəfər müsafir adı ilə vaqona girib, bir müsafirin dolu zənbilini oğurlayıblar. Yenə bir miniyin çamodanını aparıblar. Bu işləri görəndə, mən və yoldaşlarım ehtiyata düşdük və şeylərimizi yanımıza yığıb, üstündə oturduq və özümüzə söz verdik ki, yatmayaq. Ucar stansiyasında gördük bir neçə papaqlı çöldən boylanıb, vaqonun içərisinə baxırlar. Mən şüşənin dalından bunlara ucadan dedim ki, heç zəhmət çəkməyin. Çünki biz şeylərimizin üstündə oturmuşuq. Şeylərimizi aparmaq istəsəniz, gərək bizi də aparasınız. Bunlar kor-peşman bizdən uzaqlaşdılar. Yevlaxda mən düşdüm. Çünki Qarabağa gedəcək idim. Sonra xəbərdar oldum ki, Qarayazıyadək həmin qatardan dörd yerdə şey aparıblar. Dəli Məmmədlidə, Gəncədə, Zəyəmdə və Ağstafada. Mən bunu eşidəndə bir təhər oldum. Ancaq bilmədim ki, sevinirəmmi, ya acığım tutur, ya təəccüb edirəm? Sonra gördüm ki, bunların heç birisi deyil. Mən bu işlərə həqiqətən fəxr etməyə başladım. Buna da səbəb budur ki, hər kəs gərək bu işdə ad çıxartsın. Baxıb gördüm ki, Hacıqabuldan başlamış Ağstafayadək yerli əhali mənim millətimdəndir. Madam ki, dəmir yol qatarı bu xoşbəxt torpağa daxil olanda cəmi dəmir yol məmurları və cəmi müsafirlər təşvişə düşməyə başlayırlar ki, aya nə bir tədbir töksünlər ki, xalqın əşyası vaqondan oğurlanmasın. Əlbəttə, bu qədər müsafiri və bu qədər məmuru təşvişə salanlar bizim üçün bir mayəyi-iftixar olmalıdır. Allah şahiddir ki, buna mən özüm həmişə fəxr edirəm və hər bir fürsət vaxtı öz-özümə deyirəm. Yaşasın millətimin belə qeyrətkeşləri! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 iyul 1926, №30 * * * Əvvəl şəhərdə, sonra kənddə Həmişə təzə işlər şəhərdə baş verir, sonra da kəndlərə gedib çıxır. Təzə ixtiralar, təzə maşinalar, qramafonlar, radiolar və cavanlaşmaq dərmanları bunlar hamısı, əvvəlcə, böyük şəhərlərdə xəlq olunub, sonra kəndlərə də gedib çıxır. Həmçinin qənaət üsulu da. Bu üsulu qabaqca şəhərdə ixtira etdilər. Belə ki, məmləkətin sərvətini artırmaq qəsdi ilə cəmi idarə və müəssisələrin izafə xərclərini əskiltdirir. Pambıq əkinçilərinin birinci pambıq behi (avansı) yazda verilmişdi. İkinci avans da şərtə görə gərək iyun ayında veriləydi ki, kəndlilər bu pula “Alaq” etdirəydilər. Bu gün-sabah gözlədilər, pul gəlib çıxmadı. Ərizələr və teleqraflar çəkildi. Əvvəl Azərbaycan pambıq şöbəsinə, Azərbaycan şöbəsi, də “ZAQ pambığa” yəni bə istilah türk- Zaqafqaz pambıq idarəsinə “ZAQ pambıq” da “Qlavpambığa”, yəni və istilah dehqanan (yaxud xalis türkcə dəhatin). Baş pambıq idarəsinə. Xülasə, axırı yaxşılıqla qurtaran, hər şeyi kimi avans məsələsində çox gözəl nəticə bağışladı. Belə ki, minlərcə müntəzir əkinçinin gözləri gözləməkdən saralandan sonra Baş pambıq idarəsindən teleqraf gəldi ki, qənaət üsulunun bərəkətindən nəqd pul buraxmaq mümkün deyil. Ancaq nəqd pul əvəzinə əkinçilərə puldan başqa hər nə verilsə, Baş pambıq idarəsi tərəfindən bir mümaniət yoxdur. Buraxılmaq üçün əldə, ambarların dibində köhnə “Lintr” pambığından və köhnə acı undan başqa bir şey yoxdur. O da əkinçilərə lazım ola, ya olmaya, bunu biz aciz bəndələrə bilmək o qədər də asan deyil. Bu da sənə kəndlərdə istemal olunan bir cür “Qənaət” üsulu. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 31 iyul 1926, №31, səh. 3 * * * Bilet satılmasın Dəmir yol dünyasında bu bir qaydadır ki, vaqonlar minik ilə dolu olanda, qabaqdakı kiçik stansiyalara xəbər verilir ki, bilet satılmasın; çünki vaqonlarda yer yoxdur. Dəxi burada bir giley-güzarlıq ola bilməz; məsələn, vaqonlar Tiflisdən yola düşüb miniklə ləbaləb dolu olanda, dəxi Gəncə və Yevlaxda, ya başqa bir stansiyada nə tövr bilet satmaq olar? Adam adamın üstünə ki, minə bilməz! Buna görə sənin bu barədəki şikayətin yersizdir. Axır bir fikir elə gör, sən nə danışırsan? Sən deyirsən ki, Gəncə şəhəri Azərbaycanın ikinçi paytaxtı mənziləsində bir böyük şəhərdir və hər bir gəncəlinin ixtiyarı var ki, bir tərəfə dəmir yol ilə getmək istəyəndə, gəlib Gəncə vaqzalında bilet satın ala bilsin. Sən deyirsən ki, Yevlax stansiyası Azərbaycanın göbəyidir və Yevlaxdan Ağdam, Şuşa, Nuxa, Tərtər, Bərdə və qeyri bu qisim əhəmiyyətli nöqtələrə damarlar ayrılır. Bununla belə Yevlaxdan Bakıya və Tiflisə gedən bir müsafir yaz və payız qabağı bu Yevlaxa bilet ala biləcəyini heç ümid etməz; çünki Tiflisdən hər gün vaqon çıxanda yaylaqdan qayıdan camaat və yaylağa gedən camaatın çoxluğundan vaqonlar elə dolu olur ki, Gəncədən, Yevlaxdan minik götürmək olmur. Yevlağa cəm olan binəva müsafirlər də neçə günlərlə çirkli çayxanada yatıb qalmağa möhtac olurlar. Tutalım ki, sənin bu sözün hesabıdır və sözünü eləcə burada qurtarsaydın, mən də sənə bir söz deməzdim. Ancaq iş burasındadır ki, sən mətləbi uzadırsan və mənim də bundan xoşum gəlmir. Sən deyirsən ki, Yevlax və Gəncə stansiyaları Azərbaycan cümhuriyyətinin mərkəzidir. Mənə borc deyil ki, Tiflisdən bu tərəfə dəmir yol hərəkət edəndə miniklə dolu olur. Mənə lazımdır ki, mənim Yevlax və Gəncə nöqtələrimdən keçən dəmir yolunda mənim üçün yer olsun və mənim üçün bu yer ya lazımi yerində mülahizə olunub saxlansın, ya Yevlaxda və Gəncədə yaradılsın; necə ki, bütün böyük nöqtələrdə yerli əhali üçün nəinki əlahiddə vaqonlar qoşulur, hələ bəlkə əlahiddə qatarlar təyin olunur. Bax, burası müşərrəf olur və mənim də xoşuma gəlmir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 avqust 1926, №33 * * * Yandım-yaxıldım Dedilər: Kəndlərdə mal azarı var. Bunu gördüm. Amma deyirdilər: Bu azarın dalına düşüb, qovalıyan mal həkimləri də var. Vallah bunu mən görmədim. * * * Deyirdilər: Azərbaycanın bu başından başlamış o başına kimi kəndlilərin malı qırılmaqdadır. Bunu gördüm. Amma o ki, deyirdilər: Mərkəzdən kəndlərə mal həkimləri göndərilib, dava-dərman göndərilib, feldşerlər göndərilib və pul göndərilib. Vallah, görmədim. Varmışsa da, hər yana getdim, soruşdum, bir sorağ verən olmadı. Biri deyirdi: Eləcə bu saat qabağından getdi. O biri dedi: Eləcə bu saat qabağından getdi. Ancaq mən görmədim. Deyirdilər ki, mal həkimləri mallara iynə vururlar ki, daxi azarlamasınlar. Bunu gördüm və eşitdim. Ancaq o yerlərdə ki, mallara iynə vurulub, o yerdə ki, gözləmək olardı ki, mal azarı daxi yox olsun, yainki azalsın. Vallah, bunu görmədim. * * * Bir də eşitmişəm ki, bir yanda ki, mal xəstəliyi ittifaq düşdü. Həmən xəstə malı lazımdır öldürmək. Dərin xəndək qazmaq və elə quylamaq ki, o heyvandan bir qoxu və əsər qalmasın. Beləliklə, özgə mala bu azar daxi toxunmasın. Ancaq bu yay fəsli mən dağları, daşları gəzdim, dolandım və hər qədəmdə və hər kənddə və hər obada gördüm ki, burada-orada eləcə azarlı maldar ki, yıxılıb ölür. Tək bircə dəfə də ittifaq düşmədi ki, bu xəstə mal cəmdəyini quyluyub, puç edələr ki, qeyri-salamat mallar gəlib bunu qoxulamasınlar. Yandım-yaxıldım, görmədim. Ancan hərdən quluğıma çatırdı ki, filan kəndin mallarına iynə vuruldu və iynə vurulan mallardan ölən də oldu, qalan da qaldı və bala salan da oldu. Amma o qədər ki, “Çuma” deyilən azarının dalına düşmək və onunla mübarizə aparmağa kitablarda yazırlar. Elə bu bir mübarizəni və mübarizə edəni mən üç ay yayın müddətində görmədim. Yandım-yaxıldım, görmədim. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, sentyabr 1926-cı il, №37 * * * Nə dəxli var? Aptek müdiri Biri yazır ki, Şuşa aptek müdiri qənaət uğrunda böyük səy və təlaş edir. Belə ki, həkim yazdığı reseptlərin davasını yüngül çəkir və nəticədə iki qram əvəzinə heç yarım qram da vermir. Bu belə. Amma o biri müxbir yazır ki, aptek müdirinin uşaqları hər gün minmək üçün iki at kirayə eləyir. Biri üç manatdan ikisi altı manata ki, ayda eləsin yüz həştad manat. Xab, atın davaya nə dəxli var? Üçüncü müxbir də yazır ki, Şuşa aptekxanasının müdirinə hər dəfə qonaq gələndə, o günün sabahısı bir yeşik Borcom suyunun və bir yeşik də Narzan suyunun yolda sınmağına rəsmi akt bağlanar. Akt bağlanandan sonra iki yeşik boş butulkaya bazardan müştəri axtararlar. Müştərilər də bu şüşələrin birinə beş qəpeyk verib, alırlar və aparıb turşsu doldururlar və onlar da, beləliklə, özlərinə ticarət yolu tapırlar. Amma vaqiən Qarabağın da bu türşsuyu çox ləzzətli sudur. Bu il turşsuya da çox adam gəlmişdi. Hətta Molla Nəsrəddin əmi özü də orda idi. Pəh-bəh! Maşaallah məqalə yazan! Gör haradan başladı, harada qurtardı. Əvvəl aptekxananın davasından başladı, keçdi minik atlara, müdirin qonaqlarına, sonra da boş butulkalara. Axırda da molla əminin turşsuya gəlməyinə. Yəqin ki, məqalə sahibinin bir sözü var deməyə. Amma açıq deyə bilmir. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, sentyabr 1926-cı il, №37 * * * Xala xətrin qalmasın! İndi heç bir türk qəzeti yoxdur ki, orada yeni hürufat işləməsin. Amma burada bir məzəli iş var: “Yeni hürufat” ilə çap olunan məqalələr əvvələn, qəzetlərin lap qurtaracağında yazılır və ikinci də budur ki, yeni hürufatla çap olunan əhvalat xırım-xırda və əhəmiyyətsiz xəbərlərdir; məsələn, Naxçıvanda yay tətili zamanı müəllim və müəllimələr səhərdən-axşamadək nərtəxtə oynayırlar, ya da ki, Borçalıda Qaraquş kəndində Zeynal Cəbrayıl oğlu Qəhrəman Mikayıl oğlunu itələdi, yıxdı arxın içinə, Qəhrəman da arxdan çıxıb, Zeynala yaman dedi. İndiyədək görən olmayıb ki, türk qəzetlərində qabaq səhifələrin birində yeni türk əlifbasilə bir məqalə çap olunsun. Bunun səbəbi var; bəlkə də hələ iki səbəbi var. Ümdə səbəbi budur ki, qəzet yazanlar, baş səhifədə əhəmiyyətli mətalibi yazırlar və bu mətalibi yeni əlifba ilə yazmamaqda qorxurlar ki, türk oxucuları yeni hürufatı oxuya bilməsin, ya da çətin oxusun: onunçün də bir dəfə də ittifaq düşməyib ki, ərəb hürufatilə çıxan bir türk qəzetində baş məqalə yeni əlifba ilə getsin. Və hər bir mətalib ki, onun az-çox əhəmiyyəti var, onu ərəb hürufatı ilə yazırlar, ancaq xırım-xırda xəbərlərlə bir-iki sütun “xala, xətrin qalmasın” başından doldurub, adını qoyurlar ki, “bəli, biz də yeni türk əlifbasına xidmət etdik”. Yox, belə olmaz. Gəl sözü açıq açığına danışaq və əyri oturub, düz danışaq. Əvvəlan budur ki, aya görək sənin bu yeni türk əlifbasına etiqadın var, ya yox? Əgər yoxdur, bu bir başqa məsələdir; yoxsa, qardaş sən çox yaxşı bilirsən ki, bir kəs qəzeti əlinə alanda, əvvəl-qabaq fikrini qabaq səhifələrə verir və istəyir başdan oxusun. Əgər düz adamsan, niyə bu yazıq təzə qonağımızı dal evdə oturdursan, niyə onu aparıb dal səhifələrə tullayırsan və əgər sən onunla kəmiltifat deyilsən, niyə onu qabaq səhifədə hərdən bir də olsa oxucuların nəzərinə çəkmirsən? Hə, di cavab ver görüm?!.. Sən öləsən yapışmışam, yapışmışam yaxandan, əl çəkməyəcəyəm! Ya sən də mənim kimi hərdən bir yeni türk əlifbasını qabaq səhifəyə çıxart, ya yaxandan əl götürməyəcəyəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 sentyabr 1926, №38 * * * Din söhbətləri Mən – müsəlmanam. Va müsəlman olduğum üçün həmişə öz islam dinimizi özgə dinlərdən ali və bərhəq hesab edirəm. Və indiyə kimi nə qədər ki, yer üzünə mənimtək qələm sahibi müsəlman gəlibdir – onların hamısı yeri düşəndə həmişə pak olan islam dinini qeyri dinlərdən əfzəl tutublar (və yəqin ki, əfzəldir də). Amma bu yavuq zamanda bir qəribə kitaba rast gəldim: bizim müqəddəs hesab olunan iranlı həmşərilərimizdən ağayi Mirzə Hüseyn Tuti həzrətləri “İran-şəhr” məcəlləsinin bir yerində “Dəyanət və İran” sərlövhəli bir məqaləsində yer üzündə olan dinlərdən söhbət açıb vətəndaşlarının qədim zərdüşti dini barəsində belə yazır: yazır ki, “Bir nəfər ingilis əhli-qələmi deyir ki, hal-hazırda yer üzündə sitayiş olunan ayinlərdən tək bircə zərdüşti dinidir ki, indiki ülum və fünun ilə onun ziddiyyəti və beynunəti yoxdur”. Məqalə sahibi özü də bunu deyir ki, “bəli, səhihdir və məhz bu dinin bərəkətindəndir ki, islam dininin himayəsi sayəsində bizim fars məmləkəti, bizim fars dilimiz, bizim novruzumuz və hətta axır çərşənbə atəşbazlığımız indiyədək baqi və bərqərar qaldılar” (amma nimeyi-şəbanın atəşbazlığını, deyəsən, unudub). * * * Hərçənd məqaləsinin bir yerində ağayi Mirzə Hüseyn cənabları öz pak və müqəddəs islam dinini də dinlərin bərgüzidələrindən hesab edir; ancaq mən həqiri heyrətə gətirən bircə nöqtədir ki, aya, səbəb nə olub ki, məqalə sahibi birdən-birə, nagəhan, oturduğu yerdə və heç bir kəs ondan soruşmadığı bir halda, atəşpərəst dinini vətəndaşların nəzərinə çəkir? Hə, burada mən barmağımı dişlədim və agah oldum: bu söhbətlərin cümləsi – İran azərbaycanlılarının qulağını qızışdırmaqdır: yəni – ey azərbaycanlılar, siz gərək fəxr edəsiniz ki, Tehran hökuməti Azərbaycan məmurlarının cəmini farslaşdırır, ta əyalətdən başlamış müdirimaarifə və qeyrilərinədək və siz fəxr ediniz ki, Azərbaycanın türk dilini Təbriz idarələrində qədəğən ediblər; o səbəbə gərək fəxr edəsiniz ki, fars millətinin Zərdüşt kimi tarixi bir yadigarı var... Azərbaycan tayfası ağayi-Tutinin nəsihətini təşəkkürlə qəbul edərdilər; bu şərtlə ki, barı o ali olan Zərdüşt ayinindən atəşbazidən başqa qeyri bir əlamət də qalmış olaydı; məsələn, Tehran hakimlərinin içində “Əhrimən”lərin cümləsində gahdanbir “Hürmüzd”ə də nişan verən olaydı... Amma bədbəxtanə, hamı gördü gəlirimiz “Əhrimən”lərdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 25 sentyabr 1926, №39 * * * İngilis mədəniyyəti Keçən gün idarəmizə bir nəfər təbrizli gəldi və rəvayət etdi ki, bu il məhərrəmlik təziyəsində imam yolunda iyirmi üç nəfər adam aşura günü ağköynək olub elə şiddətlə başlarını yardılar ki, oradaca onları qan apardı və ölüb şəhid oldular. Bu xəbəri bizə gətirən təbrizli, sözlərini deyib qurtardıqdan sonra dərin bir fikrə getdi və sonra dedi: – Mən o ölənlərə o qədər təəssüf etmirəm. Ancaq vətənimizin gələcəyi barəsində mənim qəlbim çox qaralır və böyük naümidlik mənim üçün hasil olur. Dedim: – Necə? Dedi: – Bu məhərrəmlikdə şəhid olmaq fəqərəsi qorxuram ildən-ilə tərəqqi edə və belə getsə ingilislər Kitayı oda tutan kimi Təbrizi də od vurub yandıra bilərlər... * * * Məlum ki, zahirdə bu iki fəqərənin bir-birinə o qədər rəbti yoxdur və ravi cənablarının bu dərəcədə bədbinliyini biz yersiz hesab etdik; zira ki, imam yolunda şəhid olmaq məsələsinin Kitayda ingilis siyasətinə nə dəxli var? Təbrizli yoldaşın sonrakı bəyanatından anlaşıldı ki, o nə demək istəyir. Möhtərəm müsafirimiz mənə tərəf əyildi və qulağıma məhrəmanə surətdə belə dedi: – Bu iyirmi üç nəfər baş yarıb ölən təbrizlilərin qanına bais çox böyük miqdarda ingilis pulları olubdur. Bu pulları ingilis xəzinəsindən qəbul edən və bu pulların həvəsinə ağköynək dəstələrinə qüvvət verən–müəyyən ruhanilərdir. Bu qədər pulları şühəda yolunda sərf etməkdə ingilisin məqsədi budur ki, müsəlmanların cəhalətini və həmaqətini intihayə yetirəndən sonra, yavaş-yavaş İranı sahiblənməyə əl qatsınlar və, Mirzə Melkümxan deyən kimi, hər bir kəs buna etiraz etsə, cavab versinlər ki, “biz gəlmişik Şərqin qaranlığını dağıdaq və yerinə Avropa mədəniyyətini qondaraq”. Amma bu sözlərin heç biri mənim beynimə batmır: əgər hacı ingilislər məhərrəmlik büsatına rövnəq vermək babətindən pullar xərcləyirlər, bundan gərək anlaşıla ki, bu kişilərin qəlbində aləmi-zərrdən, imam məhəbbəti var və haman imam məhəbbəti də bu mömin bəndələri çəkdi gətirdi Ətəbati-aliyata sahib qıldı. Heç dəxli var? Həm imam yolunda pullar ehsan ödəyəsən, həm də müsəlmanlar səndən bədgüman olalar? Bu ingilis tayfasının heç bəxti yox imiş. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 oktyabr 1926, №40 * * * Gözəl millət Həmin bu gözəl millət – bizim müsəlmandır. O səbəbə ki, ölülərin qəbirdən çıxardıb Kərbəlaya göndərirlər; ondan ötrü göndərirlər ki, haman mərhumun ruhu cəhənnəmdən çıxıb behiştə getsin. * * * – Ay qız Leyla, bu gün getmişdik qəbirsanlığa: bir xanım başına bir çoxlu arvad yığıb aparmışdı qəbir üstə ki, orada əri Ağa Dadaşın sümüklərini və qızı Ziba xanımın sümüklərini çıxarsın aparsın Kərbəlaya. * * * Dünyada nə qədər ki, Əli şiəsi var, – onların hamısı ölənlərinin qoxumuş bədənini meşoka qoyub ata yükləyirlər və aparırlar Kərbəlaya. Mollalar qara camaatı inandırıblar ki, insan bu dünyada nə qədər pis əməl tutsa, onu cəhənnəmə aparmazlar, bu şərtnən ki, onun mübarək sümükləri Kərbəlaya müşərrəf olalar. * * * Müsəlman milləti çox ağıllı millətdir; çünki bu millətdən başqa, heç bir özgə millət behiştin yolunu tapa bilmir. Tutaq ki, avropalılar teleqraf, telefon və radio icad edirlər, amma zamani ki, onlar behiştin yolunu tapa bilmirlər, dəxi onlar nə cürə müsəlmanlardan ağıllı ola bilərlər? Əlbəttə, ola bilməzlər. Bir millət ki, ölüsünün qoxumuş sümüklərini Kərbəlaya aparmaqnan onu behiştə göndərmiş hesab edir, belə millətin başına daş düşsün! Bir millət ki, başını yarmaqnan behişti satın almaq istəyir, belə millətin başına daş düşsün! Bir millət ki, işini-peşəsini buraxıb, bic-vələdəzzina mollaların dalına düşüb onlardan behişt açarı umurlar, belə millətin başına daş düşsün! * * * Yaşasın cavanlar! Yox olsun behişt axtaran qocalar! Yüksəlsin vətənin maarifi! O qədər yüksəlsin ki, bunun nüfuzu sayəsində ölünü Kərbəlaya aparanlar da məhv olsun! Baş yaranlar da yox olsun və cəmi xərə-mömin behişt axtaranlar da, onların cəhənnəmi də və behişti də yox olsun! Bircə dənə dünyada bilik qalsın, elm qalsın, maarif qalsın! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 oktyabr 1926, №41 * * * Lüğət Axır vaxtlarda rus dilinə bir söz daxil olub ki, əsla heç rus sözü deyil. Bu söz “Provakatsiya” sözüdür. Bu sözün əvəzinə nə ruslar öz dilində bir ibarə yaradıb ortalığa qoya bildilər və nə də bizim türk dilində bu mənaya bir söz tapmaq olur. Hərçənd Adəmin cənnətdən qovulmağına şeytanat bais olub, amma bununla bərabər şeytanat, yaxud türkcə şeytanlıq “Provakatsiya” ibarəsinə əvəz ola bilməz. * * * Necə ki, lüğət dairəsində, habelə məişətdə də biz türk şeytanları ilə əcnəbi millətlərinin şeytanlığı arasında gərək təfavüt ola. Qeyriləri bilmirəm, bizim aramızda olan “Provakatsiya” dan bir belə nümunə gətirə bilərəm. Bakı şəhəri, Aziyatski küçədə, 106 nömrəli evdə yaşayan müəllim Həmid Həbibzadənin Xırdalan müəllimi ilə qərəzi var və ona sataşmaq istəyir və yalandan götürüb, “Molla Nəsrəddin”ə yazır ki, həmən Xırdalan müəllimi bir sinifin dərsi qədər dərs vermədiyi halda, iki sinifın məvacibini alır. Elə ki, mətləb açılır və Xırdalan müəllimi barəsində yazılan böhtan üzə düşür, gözünə döndüyüm hərif Həbibzadə dübarə “Molla Nəsrəddin” idarəsinə bir belə təshih yazıb göndərir: Yazır ki, guya “Məcmuəmiz səhv eləyib və Xorazan kənd müəllimi yazıb”. Halbuki cənabın qabaqkı məktubuna diqqət etdikdə, görürük ki, orada aşkar Xırdalan kənd müəllimi yazılıb, bunun bir o qədər eybi yoxdur. Oxucularımız bu yazıları oxuyub, hər bir kəs mətləbdən agah olar. Ancaq Bakı maarif şöbəsi Həmid Həbibzadə kimi müəllimləri gərək o qədər də dost tutmaya. Çünki biz bildiyimizə görə məktəblərin proqramında şeytanat dərsi gərək olmaya. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 9 oktyabr 1926-cı il, №41 * * * Təfavütü yoxdur Deyirlər – kooperativ xadimləri kooperativi yeyə-yeyə az qalıb ki, mayanı yeyib qurtarsınlar. Amma mən də deyirəm ki, təfavütü yoxdur və necə ki, bir söz danışan o danışdığı sözə sübut gətirməlidir, mən də sübut gətirməkdən boyun qaçırmıram və qaçırmaram da inşallah. * * * Məsələn, Salyan qəzasında altı-yeddi kooperativi ikiayaqlı siçanlar elə bir iştaha ilə yeyiblər ki, yazıq kooperativlərin ancaq qabığı qalıbdır (məğzi yeyilib); qeyri kooperativlər də habelə. Hələ nəinki kooperativlər, sair hökumət müəssisələri də bu haldadır; məsələn, götürək qəzet və jurnal idarələrinin qəza vəkillərini. Axırıncı idarəmizə çatan məlumata görə, qəzet və jurnalların qəzalarda satılan pullarının, yaxud qəzalarda toplanan abunə pullarının ancaq dörddə bir hissəsi qəzet və jurnal idarəsinə gəlib çıxır, qalan üç hissəsi qəzalarda tələf olub gedir. Yenə idarəmizə çatan axırıncı statistik hesabına görə, dəmir sandıqlardan ikiayaqlı siçan tərəfindən bir ilin müddətində oğurlanan pulları əgər bir yerə cəm edəsən, o pulların miqdarı o yerə çatar ki, bu qədər məbləğə iki milyon üç yüz min Əli şiəsi Kərbəla ziyarətinə gedib qayıdar və hətta öz yanlarınca bu qədər də mömin mərhumların cənazəsini mübarək torpağa aparıb tapşırar. * * * Amma mən deyirəm ki, bu işlərin heç bir təfavütü yoxdur və axırda hesab bir çıxar. Məsələn, açıq danışaq: mən deyirəm ki, bu qədər pulu yeyən yenə millətdir. Nə təfavüt elər, sən kooperativi kimdən ötrü bina edirsən? Sənin müəssisən kimə xidmət edir? Əlbəttə, millətə. Bəs, bu pulları yeyən kimdir? Əlbəttə, millətdir. Molla Nəsrəddinin qəzalarda nisyələrini saxlayan və min dəfə yalvarırıq da heç cavab da verməyən, hələ bəlkə öz könlündə bizdən inciyən kimdir? Əlbəttə, millətimizin faxir əfradıdır. Belə olan surətdə nə təfavüt elər, Molla pulu idarəmizə gəldi, ya Gəncədə, Ağdamda və Bərdədə, ya Maştağada qaldı. İdarəmizə gəlsə də, millətə çatacaq, qəzada qalsa da millətdə qalacaq. Habelə kooperativlər. Əgər oradan mal oğurlanırsa, oğurlayan da özü, bəs, kimdir? – Millətdir. Əgər o mal ki, oğurlanır, oğurlanmasa kimə qalacaq? – Millətə. Bəs, dəxi kimdən inciyirsən? Bəs, kimdən giley eləyirsən? Bəs, dəxi sözün nədir? Və bir də qardaşım, bunlar hamısı Allah məsləhətidir, Allah; Allah varsa, bunlar hamısı onun işidir, dəxi nə danışırsan? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 oktyabr 1926, №42 * * * O elə – bu belə ! Rəbbiyəl-əvvəl ayının on ikisində bütün Ərdəbil camaatı, oğuluşaqlı, qoca və cavan Bərna və Piriətəbatdan təşrif gətirən Mirzə Ələkbər ağanın pişvazına çıxıblar. Və haman rəbbiyəl-əvvəl ayının on ikisində Amerikada, Ərdəbil böyüklükdə Samson adlı bir şəhərdə on altı min tələbənin üç ədəd müxtəlif darülfünunlara getməyini bir əkkas kağıza götürübdür. * * * Rəbbiyəl-əvvəlin on ikisində Ərdəbil şəhərində bir nəfər Əli şiəsi, ziyarətdən təşrif gətirən Ərdəbil lotusu axund Mirzə Ələkbər ağanın ayağı altında qurban kəsmiş və haman rəbbiyəl-əvvəlin on ikisində Almaniyada, Allahsızlar cəmiyyətində məşhur professor Quntabe fənni dəlillərlə sübuta yetirirmiş ki, insanların İsa, Musa və Məhəmməd dalicə düşməkləri və Allahı axtarmaqları məhz haman insanların nadanlığından törəyir. * * * Rəbbiyəl-əvvəl ayının on ikisində Ərdəbil şəhərinin əmmaməli juliki Axund Mirzə Ələkbər ağa seyyidi-şühədanın ziyarətindən təşrif gətirdiyi günü Ərdəbil möminləri tərəfindən axıdılan gözyaşları çeşmə kimi cari olurdu və rəbbiyəl-əvvəlin haman on ikisində bütün yer üzündə yaşayan insanlar Ərdəbil camaatının bu növ ağlamağın radio vasitəsilə eşidəndən sonra, bircə bunu başa düşə bilməyiblər ki, ərdəbillilər aya Mirzə Ələkbər ağanın vüruduna şad olmaq babətindən ağlayırlar, yainki o məlunun gəlməyini özləri üçün bir bədbəxtlik hesab edirlər. * * * Bu sözlərin hamısını yazandan sonra, mən papağımı qabağıma qoyub bir qədər fikrə getdim və ağlıma belə gəldi: axır, bu qədər oyunbazlığı ki, Ərdəbil fazili Mirzə Ələkbər ağa Ərdəbil axmaqlarının başına gətirir, axır vaqeən bunun axırı pis ola bilər. Və bu fikri mən bu gün yoldaşlarımın birinə söylədim. Yoldaşım sual etdi ki, “aya nə ola bilər?”. Dedim: – Vallah, axırı pis ola bilər. Dedi: – Axır nə ola bilər? Dedim: – Bir gün ola bilər ki, haman sən axmaq saydığın ərdəbillilər birdən gözlərini açallar və ağanın oyunbazlığını zaiqəyə tapşırallar. Yoldaşım yenə soruşdu: – Onda nə olar? Dedim: – Onda camaat bir gün hücum çəkib ağanın evini yandıra bilər. * * * Yoldaşım qısaca mənə belə dedi: – Eşit inanma! Dedim: – Niyə? Dedi: – Hələ çox çəkər!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 oktyabr 1926, №43 * * * Çox nigaranam Bir neçə şeydən yana çox nigaranam: Biri budur ki, məsəl üçün deyək, gedirsən, Baksoyuzun parça mağazasında növbəyə durursan və yarım saatdan sonra parça alıb gətirirsən və bir neçə gündən sonra görürsən ki, haman parçanın bəzisi çürük çıxdı. – İndi, məsəl üçün, bir saatlığa tutaq ki, oradan satılan parçaların hamısı xalis mal çıxdı, o vədə nəzərinə gətir görək, aya, “oçered” tapa biləcəksənmi ki, bir arşın mal alasan? – Mən bundan çox nigaranam. * * * İkinci nigarançılığım budur ki, bir neçə turk tələbələri Bakının kəndli sarayının küncündə axşam vaxtları durub güdürlər ki, türk qızları gəlib gedəndə onlara sataşsınlar. İndi məsəl üçün tutaq ki, o günü qızların yolu o küçədən düşmədi, aya, o vədə o biçarə tələbələrin qəm və qüssəsi yerə və göyə sığışacaqmı, ya yox? Bundan da yana nigaranam. * * * Üçüncü nigarançılığım çocuq komissyonu qurduğu qumarxanalar və lotoreyaxanalar barəsindədir. Sözüm oradadır ki, çocuqlara ianə etmək babətindən bu qədər ki, qumarxanalara və lotoreyaxanalara oğul-uşaq sahiblərinin pulu zay olub gedir, bizi yaradan Allahdan başqa bir kəsə də hələ məlum deyil ki, o tələlərə dolan pullar nə vaxt və nə miqdarda yetim uşaqlara gedib çatır; aya, görəsən, xudanəkərdə, indi məsəl üçün, bir saatlığa tutaq ki, bu qumarxanalar və lotoreyaxanalar bağlandı, aya, onda görək, haman qumara qızışan və adətkərdə olan kişilər və lotoreyaya doluşan uşaqlar başına haranın külünü tökəcəklər? Bundan da yana nigaranam. * * * Dördüncü nigarançılığım da ingilislərin Ərdəbil politikaları xüsusundadır. İndi belə mülahizə edək ki, xudanəkərdə, Ərdəbil fazili axund Mirzə Ələkbər ağa bu dünyadan köçdü getdi həmişəlik dünyaya; onda bəs, görəsən ingilislərin İranın şimalında olan casusluq vəzifəsini Mirzə Ələkbər ağa ləyaqətdə aparan kim olacaq? Bundan da yana nigaranam. * * * Axırıncı nigarançılığım Karl Marks bağında qəzet və kitab satan dostumuz Əlihəsən barəsindədir. İndi, məsəl üçün, birisi gəlib qəzetləri və jurnalları açır, vərəqləyir, çölünə baxır, açır içinə baxır, hələ bəlkə bir parası da cibindən bıçaq çıxardır, kitabın, ya jurnalın arasını kəsir və bir qədər oxuyur da. Sonra bu maarif dostlarımızın bir parası pulunu verib qəzeti, ya jurnalı alıb aparır. Elələri də var ki, onların peşəsi bu növ mütaliədən sonra kitabı, ya jurnalı yenə büküb sahibinə qaytarmaqdır. Aya, burada, görəsən, dostumuz Əlihəsənin qəzeti və jurnalı oxuyub qaytarandan giley eləməyə haqqı var, ya yox? Bundan da mən nigaranam. Hər bir kəs bu yuxarıda saydığımız nigarançılıqlara bir sakitedici cavab yazıb idarəmizə dörd abbası pul ilə bahəm göndərsə, ona bir ayın müddətində müftəcə “Molla Nəsrəddin” göndərərik. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 30 oktyabr 1926, №44 * * * Nisyə mal ötürmək Söhbət qulluqçulara nisyə mal buraxmaq üstündədir ki, bunu nə cür başa düşmək. Söz burasındadır ki, doğrudan da indi qış gəlir və ev üçün, uşaqlar üçün hər növ yalavaclıq lazımdır. Hazırda Allah atalarına rəhmət etmişlər qulluqçuların halına yanıb onların gələcək məvacibləri hesabında indidən bir xeylək paltarlıq mal buraxırlar və insanın da gözünə gəlmir. İndi adam qənimət bilir ki, malı alsın qoysun evinə və yavaş-yavaş işlətsin. Axırda da Allah kərimdir, məvacibindən ayda dörddən bir hissə çıxarlar, bir də görərsən ki, borcun da qurtarıb gedibdir və paltarın da əynindədir. * * * Ancaq burada bircə şey var ki, o da işi bir azca xarablayır: biri budur ki, sənə verilən “çekin” beş-on gün müddəti var, gərək hər necə olmuş olsa, malı bu beş-on gündə alıb oradan çıxasan. Odur ki, sən tələsirsən, hər necə olmuş olsa, çekin müddətini itirməyəsən; yoxsa çek gücdən düşər və sənə zərər olar. Onunçün də kooperativə girərkən, görürsən ki, adam əlindən qiyamətdir və çox saatları itirəndən sonra, darıxandan sonra, basabasa düşəndən və çıxandan sonra, bəxtinə çıxan parçanı adamların başının üstündən bir tövr alıb Allaha şükür eləyirsən və qan-tər içində gedirsən evə, görürsən ki, ocağın altı keçib, uşaqlar ac qalıb, eləcə yuxu tutub yatışıblar. Allahın altında bircə basabas olmayaydı! * * * Qaldı bircə dənə eybi, onu bir istəyirəm deyəm, bir də qorxuram kooperativçi qardaşların kefinə dəyə. Bax, ona söz yox ki, bazarda xüsusi alverçilərdə bu mallar yoxdur; olsa da birə-iki qiymətə baha satacaqlar və bu barədə kooperativlərin varlığına minlərcə “yaşa” söyləyirəm, ancaq “bəşərtiha!”. Ancaq bu şərtnən ki, bu ucuz satılan kooperativ malları axırda çürük çıxmayalar; yoxsa Allah şahiddir ki, keçən vaxtlar “palatno” adına alınan köynəklik ağların bir parası “o söz”, yəni – kooperativçi yoldaşlar inciməsin – vallah çürük çıxdılar. Əlbəttə, demək olmaz ki, həmişə belə olacaq və mən də bari pərvərdigardan istiğasə edirəm ki, bundan sonra bu qədər məşəqqət ilə, “oçered” ilə və bir-birlərini dümsükləmək və itələməklə alınan mallar çürük çıxmasınlar və o mallar barəsində çeşmə kimi tər tökən bacıları axırda kor və peşman etməsinlər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 noyabr 1926, №45 * * * Latın hürufatı və ingilislər Bu çox qəribə söhbətdir. “Latın hürufatı və ingilislər” deyəndə qabaqca bizim bəzi oxucuların xəyalına gələ bilər ki, burada yəqin ingilislərin də latın hürufatını qəbul eləməklərindən danışılır. Bu belə deyil, çünki ingilislər qədimdən latın hürufatını işlədir (necə ki, cəmi avropalı və amerikalılar). Burada bir paralarının da fikrinə gələ bilər ki, şayəd burada ingilislər biz türklərin latın hürufatımızı qəbul etməyimizi eşidib, bu işi bəyənirlər və təsdiq edirlər (çünki özləri də latın hürufatı ilə yazıpozu eləyirlər). Belə də deyil. Və bu günədək biz güman edə bilərdik ki, dünyada nə qədər mədəni və ağıllı tayfa varsa, latın hürufatını özü üçün hürufat qərar verib. Onlar hamısı bizim də bu yeni türk əlifbamızı, yəni latın əlifbasını, təsdiq edələr gərək. Səbəb odur ki, əgər bəyənmirlərsə, xoşlamırlarsa, bəs, özləri niyə o hürufatın üstündə öz kitabətini, mətbuatını bina edibdirlər? Bu elə bir aşkar mətləbdir ki, burada dəxi danışmağa bir yer ola bilməz. * * * Amma, xeyr! İngilis rəfiqlərimiz bu işə özgə nəzərlə baxırlar: ingilislər üçün dünyada yaxşı şey və pis şey yoxdur; o yerdə ki, onların politikası icab edir, orada yaxşı işə də onlar yaxşı deyə bilərlər, pis işə də yaxşı deyə bilərlər. Və o yerdə ki, onların siyasəti təqaza edir, o yerdə onlar ağa qara deyə bilərlər, qaraya da ağ deyə bilərlər. * * * Bu qədər müqəddəməyə tul və təfsil verməyim aşağıdakı rəvayəti söyləməkdən ötrüdür, necə ki, mərsiyəxanlar deyərlər: oxumamışam məgər bu fərddən ötrü. Hindistanın Bombey şəhərində çıxan ingilis qəzeti “Tayms of İndiya” oktyabr nömrələrinin birində, Türkiyədə latın əlifbası intişarından söhbət açıb, üzünü Hindistan müsəlmanlarına tutub yazır: “Məgər bizim müsəlmanlar Türkiyənin bu yeni təşəbbüsündən sonra yenə onların xilafətə və islama xain olmaqlarına şübhə edəcəklər?”. * * * Ey dünyanın şeytanət ustadları! Və ey yerin-göyün provakasiya fazilləri! Dünyada fəsadatda vahid yaranmısınız və vəhdaniyyətinizə şəkk edənə min lənət! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 noyabr 1926, №46 * * * İsti suya – soyuq suya Bu oyunu biz uşaqlıqda oynardıq: yaxşı yadımda deyil, iki dəstə olardıq, qaçardıq o tərəfə, qaçardıq bu tərəfə, hər tərəfdə də dəstəbaşımız olardı. Bu insafsız dəstəbaşılarımız bizi sağa qaytarardı, sola qaytarardı və hər dəfə sağa qaytaranda deyərdi: “isti suya”, sola qaytaranda deyərdi: “soyuq suya”. Biz bişüurlar da gah sağ tərəfə qayıdardıq, gah da sol tərəfə qayıdardıq. Bu məhz dibaçeyi-kəlamdır. Kəlamın özü aşağıda rəvayət olunacaq. * * * İndi belə tutaq ki, kəndli bir tövrnən dəmir yol stasyonunun kassasında Yevlaxda, ya Ucarda, ya qeyri bir yerdə özünə bilet aldı. Mən deyirəm, “belə tutaq” – o səbəbə ki, bilet almaq da yollarda hamı xoşbəxtə müyəssər olan iş deyil. Bəli, tutaq ki, aldı. İndi görək o əlibiletli kəndli vaqona nə cür minəcək. Maşın gəlib dayanan kimi xurcunu atacaq çiyninə və iki əlində şeyləri qaçacaq vaqonların qabağına. Məlumdur ki, hər vaqonun qapısı ağzında kəndlinin dilini bilməyən bir adam durub. Bu adam haman vaqonun rəisidir. Bunun burada durmaqda vəzifəsi odur ki, mümkün olduqca hər bir dil bilməz miniyə desin ki, “isti suya”; yəni sən axtardığın vaqon deyil. Xüsusən gecənin qaranlığında vaqonu tanımaq kəndli üçün asan da deyil. Bəli, getdi o biri vaqonun yanına. Burada duran vaqon naçalnikinin vəzifəsi haman kəndliyə cavab verməkdir ki, sənin vaqonun bu deyil; yəni “get soyuq suya”. Çox vaxt elə olur ki, kəndli vaqonu axtara-axtara maşın hərəkət eləyir və bu da biletə verdiyi pulun xatirəsi üçün və birdən yoldan qalmamaqdan ötrü əlini uzadır yapışır bir vaqonun qapısının əl tutacağından. Çox vaxt burada kəndli asıla-asıla bir qədər yol gedir. Elə də olur ki, bu qorxulu bir halətdə miniyimiz bir mübarizəyə də rast gəlir. Vaqondan yıxılmaq və təkər altına düşmək dəxi heç bir çətin və namümkün məsələ deyil. Böhtan olmasın deyə, çox da inad etmirik; ancaq bu yazılan macəralar hər gün və hər saat bizim dəmir yollarda üz verməkdədir. Güman edirəm ki, bu hal ta o vaxta kimi davam edəcək ki, xah qatar rəisi və xah vaqon konduktoru bu etiqada gələ ki, yeri və göyü yaradan tək onlar deyil və haman stasyon naçalniki və qeyri bir məmurun vaqona daxil olub minikləri yerbəyer etməyə ixtiyarı ola. Və nə qədər ki, yoxdur, qatar və vaqon rəisləri öz Allahlıqlarından əl götürməyəcəklər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 noyabr 1926, №47 * * * Arvad öldürənlər, yaxud “qeyrət” İstilah komisyonunun nəzəri-diqqətinə! “Qeyrət” dedikdə bir istilahdır ki, ancaq bizlərə məxsusdur: belə ki, bu söz nə rus dilində var, nə erməni, gürcü və nə də Avropa dillərində var. Daha doğrusu, “qeyrət” əslən Bakı istilahıdır və buradan da bu istilah Qafqazın bəzi yerlərinə, xüsusən şimal tərəfinə, qeyrətli islam arasına yayılıbdır. “Qeyrət”in əsli mənası–arvad öldurməkdir. Və çünki Bakıdan və bizim qeyri şəhərlərimizdən savayı Rusiyada və Avropada arvad öldürmək yoxdur, onunçün də o məmləkətlərdə “qeyrət” ləfzi də işlənmir. Və çünki o tayfaların “qeyrət”i, yaxud “qeyrət” istilahı yoxdur, onunçün də heç kəs indiyə kimi eşitməyib ki, bir nəfər rus, erməni, ya almaniyalı, ya amerikalı “qeyrət” üstə arvad öldürsün. * * * “Qeyrət”in mənası: “Qeyrət”in mənası budur ki, indi bir saatlığa tutaq ki, mən məsələn, Bakı qoçusuyam və baxıb görürəm ki, arvadımın, ya bacımın rəftarı mənə xoş gəlmir və bunların rəftarına baxıb qorxuram ki, camaat içində mənim bacım barəsində, ya arvadım barəsində pis danışalar. Qeyrət, qeyrət – buna deyirlər; yəni hirs vurur təpəmə və pıçağı götürüb arvadımın, yainki bacımın başını kəsirəm. “Qeyrət” buna deyirlər! * * * Amma çifayda və səd əfsus! Çünki qulağımıza çatan rəvayətlərdən və gözümüzlə gördüyümüz təcrübələrdən belə məlum olur ki, Şura ədliyyəsi təlim edibdir bu gözəl istilahı bilmərrə bizim lüğətimizdən pozsun və qeyrət üstə arvad öldürmək adətinin bilmərrə kökünü kəssin. Heyif və yenə heyif! Ondan ötrü ki, əgər bu rəvayətlər doğrudursa, elədə arvad öldürən qoçularımız gərək bir vaxt “mod”dan düşələr və belə də olsa, doğrudan da, namərdlik və yırtıcılıqda çıxartdığımız gözəl ad və şöhrətimiz bir vaxt məhv ola gərək. Heyif, yenə heyif olsun qoçubazlığımıza, arvad öldürmək kimi igidliyimizə! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 noyabr 1926, №48 * * * Özümdən böyük sözlər Söhbət sığorta işləri barəsindədir. Bunu da ərz edim ki, bu sözləri mən danışmayacaq idim və danışmazdım da. Səbəb budur ki, sığorta sözləri mənim özümdən böyük sözlərdir; necə ki, adam adama deyər: “Özündən böyük söz danışırsan”. Amma bunu mən indi ondan ötrü danışıram ki, bu axır vaxtlarda sığorta söhbətlərini məndən də savayı danışanlar vardır. Bəli, keçək söhbətə. Bir neçə gün bundan qabaq Bakı şəhərinin təsərrüfat şöbəsi idarəsi qəzetlərin birində yazmışdı ki, Bakının yüz əlli evinin sığorta xərci ildə həştad min manatdır; halbuki, sığorta idarəsi bir ilin müddətində bu evlərin yanğı zərərinə ancaq bir min altı yüz manat xərc qoyur və hətta elə olur ki, heç qəpik də sığorta idarəsinin cibindən çıxmır. Məqalənin axırında yazılmışdı ki, bu tövr baha sığorta tariflərini bir neçə qat əskiltmək lazım gəlir. Molla Nəsrəddinə bu sözlərin dəxli yoxdur; səbəb bu ki, Allaha şükür, Molla Nəsrəddinin evi yoxdur ki, sığorta idarəsi o evdən baha qiymət ilə sığorta pulu ala. Ancaq Molla Nəsrəddinin sığorta idarələrilə əlaqəsi yox da deyil: doğrudur, bizim evimiz yoxdur; amma idarəmiz var və idarə qulluqçularımız var və onları da sığorta etməyə məcburuq. Ancaq vallah, qorxuram da danışmağa, çünki bu sözlər özümdən böyük sözdür. Bir surətdə ki, Bakı təsərrüfat idarəsi sığorta sözünü ağzına alıb danışdı, dəxi niyə biz danışa bilməyək. Əgər onun dərdi var danışır, bəlkə bizim də dərdimiz var. Mən də yavaşcadan və qorxa-qorxa deyirəm ki, bir ayın, ya bir ilin müddətində o qədər pulu ki, mən özüm üçün və idarə yoldaşlarım üçün sığorta idarəsinə verirəm, – o pulun ondan biri qədər sığorta həkimləri və sığorta dərmanlarına biz zəhmət vermirik. Nə səbəbə? Bunun səbəbləri çoxdur; ancaq bir neçələrini söyləyim (amma yenə qorxuram ha!..). Sığorta həkimini görüncəyədək bütün günü gərək itirək, bu da bizə əl vermir, çünki hamımız qulluqçuyuq və iş adamıyıq. Çox vaxt sığorta həkiminə qail olmayıb, şöhrətli mütəxəssis həkimlərin yanına gedirik. Çox vaxt ittifaq düşür ki, il uzunu Allah-taala bizi dərdü-bəladan mühafizət edir. Amma Allahın bizə olan mərhəmətinin minnətini yenə sığorta idarəsi götürür. Bu sözləri yazıb qurtarandan sonra üzümü uca olan cənab həqqə tutub, onun nə yerdə və nə göydə və bilmirəm harada olmağına and içirəm ki, əgər sığorta tarifini azaldıb qənaət naminə doqquz hissəsini yazıq idarələrə bağışlayalar və ancaq ondan birini alalar, yenə sığorta idarəsi heç bir şey itirməz; bu şərtlə bu “rejim ekonomiya” sığorta ümuratına da gedə rast gələ. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 dekabr 1926, №51 * * * Hünərli qadınlar “Hünər hünər üçündür, hünər Allah üçündür!.. ”. Ax keçən günlər! Düz bir ildir ki, mən Şuşa qalasında olurdum. Və orada mahi-məhərrəmdə ömür etdiyim günlər mənim üçün böyük bir yadigardır; səbəb bu ki, o günləri mən həmi xoşbəxt idim, həmi də bədbəxt. Bədbəxtliyim ondan ötrü idi ki, imam Hüseyn təziyəsində hər bir mənim kimi həqiqi müsəlman bəndəsi gərək özünü qəm və qüssə içində hiss edə. Xoşbəxtliyim də o babətdən idi ki, keçən məhərrəmlikdə Şuşa şəhərində bəndeyi-həqir bizim Qarabağ qadınlarının bir neçəsinin şücaət və rəşadətinə şahid oldum və əlbəttə, bu fəqərə özü mənim kimi Şərq qadınının köhnə dostu – Molla Nəsrəddin üçün böyük bir mayeyi-iftixardır. Demək, vətənimin qadın qəhrəmanlarının igidliyi və fütuhatı bir yandan, – bu mənim üçün bir toy və bayram; seyyidüş-şühədanın matəmi bir yandan, – bu da mənim üçün bir böyük yas və ölüm!.. Və bunları görə-görə və hiss edə-edə bilmirdim aya şad olummu, ya qəmgin olum? Bilmirdim mən xoşbəxtəm, ya bədbəxtəm. Və axırda bu əqidədə qərar tutdum ki, ağamın təziyəsinin müqabilində heç bir şadlığın hünəri deyil dayanıb dursun. Və onunçün də haman gündən başladım dərd eləməyə və bu dərd bütün ilin ərzində məni qovalaya-qovalaya gətirdi çıxartdı indi üzümüzə gələn mahi-məhərrəmin müsibətinə. Demək, dərd dərdə qarışdı. Keçək mətləbə: Bunu lazımdır qabaqca demək ki, keçən məhərrəmlik büsatı Şuşa qalasında çox təntənəli surətdə meydana çıxmağa hazırlanırdı. Təbiidir ki, Qarabağın mərkəzində fəsadatı ilə məşhur olan əziz şairimiz Molla Pənah Vaqifin ikinci vətənində, küçələrdə “şaxsey” dəstələrini gurultu ilə dolandırmaq və aşura günü ağ köynək olub qan tökmək həmi qarabağlıların başının ucalığına səbəbdir, həmi də ağ köynək bidətini icad edən cənnət məkan Molla Pənahın ruhunun şad olmağına bir vəsilədir və onunçün də demək olar ki, Azərbaycan torpağında məhərrəmlik təziyəsini layiqincə, yəni ən heşmətli və cəlallı bir surətdə meydana çıxartmaqda Qarabağ həmişə birincilik qazanıbdır. Keçən il də həmçinin; müvafiq qayda. Şuşa qalasında, Ağdamda və hətta kiçik qəsəbə və kəndlərdə və habelə yaylaqlarda... məhərrəmliyə hələ bir ay qalmış təziyə tədarükü görməyə başladılar: zəncir qayıtdırmaq, xəncər itilətmək, şəbih dəstələrini icarəyə götürmək, ağ köynəklərin qanını silmək üçün ağ dəsmallar hazırlamaq və qeyrə... Digər tərəfdən də bir para oxumuşlar başladılar camaat içində təbliğat aparmağa ki, nəüzübillah, “bu baş yarmaq, zəncir vurmaq və küçələrdə “şaxsey”; təpmək adəti vəhşi bir adətdir. Və əgər min üç yüz il bundan qabaq nadan ərəblərin qəbilə sərkərdələri bir-biri ilə “partfel” üstə dalaşıb vuruşurdular, biz Azərbaycan türklərinə nə düşüb ki, küçələrə doluşub bambılı kimi “şaxsey, vaxsey!.. ” çığırıb atılaq düşək, qonşuları öz üstümüzə güldürək, öz əlimizlə öz əziz canımızı yaralayaq, öz yumruğumuzla sinəmizi taptalayaq və ciyərlərimizə xətər yetirək!..” Bu sözləri danışanlar müəllimlər idi, ədiblər idi, mütəəllimlər idi, Avropada binamazlar içində təhsil tapmış cavanlar idi. Və hətta hökumət tərəfindən də bir neçə adam bu laməzhəblərə qoşulub camaata öyüd-nəsihət edirdilər ki, Şura hökuməti heç bir tayfaya mane deyil ki, öz məscid və minbərinə cəm olub, öz ibadətlərinin mərasimini layiqincə yerinə yetirsin. Amma küçələrə doluşub əldə xəncər nərə təpətəpə baş yarmağı hökumət heç bir vəch ilə məsləhət görmür. Bəli, məhərrəmlik daxil oldu. Və Şuşa şəhərində və Ağdam şəhərində və qeyri yerlərdə də müsəlmanlar başladılar qara geyinməyə və matəm saxlamağa. Və Allah şahiddir ki, qeyrətli Qarabağ müsəlmanları üçün haman məhərrəmlik matəmi ikiqat matəm oldu: biri seyyidüşşühədanın matəmi, biri də haman matəmdir ki, insaf və mürvətdən xəbəri olmayan bir zalım və laməzhəb gələ tuta sənin qolundan və deyə: – Mən qoymayacağam ki, sən imam yolunda vurasan başını yarasan!.. Qoymayacağam ki, diri-diri öz əlinlə özünü öldürəsən ki, axırda sənin binəva uşaqların səni yorğan-döşəkdə yatmış görüb ağlayaağlaya desinlər ki: – Dədə, sən tutaq ki, özünə huri və qılman qazandın... Amma, bəs, bizə çörək qazanan kim olacaq?.. – Pəh, bunun dəxli mətləbə var?.. Bu da oldu azadlıq? Qardaş, mən özümü öldürürəm, sənə nə borc? Niyə paxıllıq eliyirsən. Yoxsa, qorxursan, mən səndən qabaq gedəm huri və qılmanları sahiblənim, dəxi sənə qalmasın?! Vallah, fəndini duyuram. Bəli, məhərrəmlik daxil oldu. Və aralıqda danışılan bu idi ki, hətta qara camaat da başa düşüb ki, küçələrdə hay-huy eləmək bir ibadət deyil və belə nəzərə gəlirdi ki, bu il məhərrəmlik təziyəsi məsciddən kənara çıxmayacaq və hər ilki kimi biabırçılıq bu il dəxi təkrar olunmayacaq. Və yəqinlik hasil olmuşdu ki, bu il dəxi ağ köynək, baş yarmaq və Qasim otağı bəzəyib küçələri dolanmaq olmayacaq. Onda dəxi nə qaldı? Bu ki, dəxi məhərrəmlik olmadı? Və bunlar nə sözdü ki, aralığa çıxır? Məgər Qarabağ qadınları ölüblər ki, bir neçə laməzhəblər beləliklə məhərrəmliyi aradan götürsünlər?! Elə ki, aşuranın sübhü tülu etdi, xəbər çıxdı ki, Şuşanın qadınları qiyam edirlər. Sonra bu xəbər teleqraf ilə Ağdamdan da gəldi. – Pəh, pəh! Nə gözəl xəbər və nə ali bir mənzərə! Qadınlar qiyam edirlər!.. Nə olar və nə təəccüb yeri var. Dünyada qadınlar üsyanı azmı ittifaq düşüb? Fransada azadlıq yolunda Canna Dark, İngiltərə və Amerikada azadlıq yolunda çox-çox qadınlar!.. Pəh-pəh! Yaşasın Qarabağ qadınları! Yaşasın arvadlardan dəstə tutub dəstə qabağına düşən mərsiyəxan bir bəy xanımı, yaşasın hirsindən üzü açıq küçədə imam yolunda nərə təpən Saray, dəli Qönçə, Püstə xala! Yaşasın əli dəyənəkli, dəstəbaşı çavaş Zəhra, yaşasın kişi Nənəxanım, baldır Tükəzban, qoçu Gülsüm bacı, dəyənək Pəri, xanəndə Fatma!.. Və xülaseyi-kəlam, yaşasın Şuşa və Ağdam vilayətinin haman qadın qəhrəmanları ki, keçən il məhz onların rəşadətinin bərəkətindən qiymətli şairimiz qoyub gedən məhərrəmlik dəstgahımıza bir yandan bir rəxnə toxunmadı, ağ köynək də öz yerində baqi qaldı, Qasim otağı da bəzəndi və imam Hüseyn yolunda keyfin istədiyi qədər hədər qan axdı və Cıdır düzünün səfalı çəməngahını al qan ilə qəltan elədi. Yaşasın əli dəyənəkli Qarabağ qadınları!.. Cəlil Məmmədquluzadə (Molla Nəsrəddin) “Şərq qadını” 1926, №6 * * * Namaz üstə Birinci səhifədəki şəklin mənası : Rza şah namaz üstədir. Onun dalında durub bir nəfər məcrubi- Ərsa məmləkətlərinin səfiri. Səkkiz rükət namazın dörd rükəti cəhr və dörd rükəti ixfadır. Babi-əvvəl: Əzan və iqamə, təkbirdir. Xəffən: Allahü əkbər, cəhrən İngilis əkbər. Şəhadəti-tövhid: Xəffən: Əşhədə ən la ilahə illəlah, Cəhrəm: Əşhədə ənla ilahə illa ingilis, səfirən rəsullah. Bəli, bu nəhv ilə əzan və iqamə tamam oldu. Babi-düvvüm: Niyyət: Mən ən səmimi-qəlbdən niyyət edirəm ki, bu dəmdə arxamda duran səfir həzrətlərinin iradəsindən kənara bir qədəm də qoymayam. Bibi-sevvüm: qiyam. Sədir həzrətlərinin qabağında xeyli ədəb ilə durmaq. Babi-cəçharrüm: təkbirət ül sehram: həzrəti-imam cəfər sadiq sələvatulla və salam ileyh buyurublar ki, üç təkbir oxuyandan sonra bu ibarəni oxumaq müstəhəbdir: Allahüm əmtə ingiltərə əl-həqqül-mübin. Babi-pəncüm: Qiraəti-həmd xəffən: Əlhəmdüllah rəbbül-aləmin, cəhrən əlhəmdüllah ingilis rəbbülaləmin. Ərrəhman ür-rəhim (Yalansa atana lənət!) İyakə nəbürü: qazi mir məhəmmədkərim ağa Hacı Zeynalabdin Tağıyevi bir milyon pulu güclə çap etdirirdiyi Quranan təfsirinin birinci cildinin 3-cü səhifəsində üzünü Allah-taala dərgahına tutub deyir: Nəhayət itaət və zillət ilə ancaq sənə ibarət edib, səni ibadətimizə məcbur eyləyib, səndən başqasını ibadətimizdə sənə şərik qərar vermirik. Və iyakə nəstəin: ancaq səndən köməklik istəyirik cəmi əmirlərimizdə. Şah həzrətlərinin bu axırıncı sözləri cənabi-allaha da ravedir və bir kopyası da səfir həzrətlərinə mütəlliqdir. İhdina əs-sirayətül-müstəqim. Cəhrən: hidayət eylə bəni düz yola. Xəffən: Heç çayəm yoxdur. Məni taxta çıxardan da sənsən və məni taxtan salmaq da sənin üçün bir çətin iş deyil. Bari sənə pənah apararam, ey yeri-göyün çəlpəşik işlərinin padşahı! Siratəl-ləzinə ənəməti ileyhüm qeyr əlməzcub şeyhüm vələzzamin. Yəni and verirəm səni, tehran parlamanınızda hər gün parlaman üzvlərinin tərəfindən adları ehtiram ilə zikr olunan on iki imama, mənit Vüsüqüddövlə və təbatəbanlərə qatma, onları bir vaxt sövq etdiyin zəçlalətli yola məni hidayət etmə. Mən ki, sənin itaətindən bir an da çəxmamağa əhd etmişəm. Sən də məni öz kölgəndə bir növ hifz eylə, ta bəlkə bəzi mərdüm-məzar firqələrin təlaşı ilə bu gözəl səltənətdən yarımçəq məhrum olmayım. Qul hüvəllahü əhəd! Ya məhəmməd, müşriklərin cavabında degilən sizi Allah-taalanın tövhidinə dəvət edirəm. Həmən Allahın ki, yer üzünün dəryalarının sahibidir. Həmən dəryaların Allahını deyirəm ki, hər on yeddi rükət namazdan sonra arzusu şərq aləminin bişüur millətlərini biri-birinə vuruşdurub, axirüləmirdə onlara sahiblanmaqdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 yanvar 1927, №2 * * * İran “tacir”ləri Məlumdur ki, bir az vaxt bundan qabaq Bakıda bir neçə nəfər İran “taciri” yerli hökumət tərəfindən həbsə alınıbdır. Səbəbi də bu imiş ki, həmin “tacir”lər məxfi surətdə qızıl pul alış-verişinə məşğul imişlər, bir surətdə ki, qızıl pul ticarəti hökumət tərəfindən qədəğəndir; o səbəbə qədəğəndir ki, bir belə alış-verişin əhali üçün zərərindən başqa bir mənfəəti ola bilməz, hökumətin maliyyə siyasətinə də böyük zərbədir; çünki qızıl pulu qeyri-təbii surətdə qalxızır və çervon pulu da yenə qeyri-təbii surətdə aşağa yendirir. Və lakin Molla Nəsrəddinin dünyasına həmin işlərin dəxli yoxdur; ancaq bizi danışdıran bir məsələdir ki, o məsələni qoyub keçə bilmədik. Axır vaxtlarda qulağımıza çatdı ki, Tehran qəzetləri Bakıda İran “tacir”lərinin həbsdə qalmaqlarına dilgir olublar. Məlumdur ki, hər bir hökumət öz torpağında yaşayan əfradın xəyanətinin qabağını almaqda muxtardır və bir neçə nəfər İran “tacir”inin tutduqları böyük bir qələtləri üstə həbsə alınmaqlarına Tehran qəzetləri gərək siyasi rəng verməyə idilər; zira Tehran qəzetləri gərək bunu bilə idilər ki, Şura hökuməti öz torpağında yaşayan İran təbəələrinə heç bir vaxt əbəs yerə sıxıntı verməyibdir. Və lakin, bu günlərdə əhvalatdan vaqif olduq və iranlıların bizdən giley-güzarının səbəbini bildik. Tehranda təb olunan “Gülşən” qəzeti 6 dekabrda 709 nömrəli nüsxəsində yazır ki, gərək Bakı hökuməti İran tacirlərini həbsə almayaydı, o səbəbə ki, taciri incitmək olmaz, o səbəbə ki, “tüccar dər tamam dünya möhtərəmənd”. Demək, burada iş açıldı: Tehran qəzetləri onu demirlər ki, Bakıda həbsə alınan “tacir”lər müqəssirdirlər, ya günahsızdırlar. Ancaq onu deyirlər ki, ümumiyyətlə, hər yerdə olsa-olsun, kim olur-olsun, tacir tayfasını incitmək olmaz; çünki tacir tayfası möhtərəm bir tayfadır. Amma, öz aramızdı, bu söz çox qəribə sözdür: biz indiyədək dünyada spekulyantları əbəs yerə bu qədər məzəmmət edirdik. Məlum olur ki, bunlar çox möhtərəm və İran qəzetçiləri aləmində böyük bir ehtiram sahibləri imişlər. Biz indiyədək qəflətdə imişik. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 22 yanvar 1927, №4 * * * Göyçayda maarif əfəndiləri İki vəqəə bir-birinə təsadüf etdi. Biri Moskvada Şərq qadınları arasında çalışmağa qüvvət vermək qərarı, ikinci Göyçayda, İsmayıllı dairəsində, Məcan kəndində qadınlar güşəsinin candan düşməyi, buna da səbəb güşə müdirəsinin maarif əfəndilərinə ərzi-ixlas etməyi bacarmamağıdır ki, nəticədə müdirə öz vəzifəsini buraxıb, cıxıb getdi. Qız məktəbi qapandı. Qadınlar güşəsinin də indi adı var, özü yoxdur. Bu özü təbii bir haldır. Göyçay maarifi iyirmi səkkiz müəllimin əlindədir. Bunların iyirmi nəfəri həmən sabiq əfəndilərdəndir ki, indi çoxları familiyalarını dəyişibdir. Bu əfəndilər hamısı zəncir halqaları kimi bir-birinə bağlıdır. Bir əfəndi maarif müfəttişidir. Bir əfəndi onun yeznəsidir ki, maarif müvəkkili vəzifəsini daşıyır. Qeyri əfəndilər də, biri dairə məktəbləri müdiri, biri məktəb müdiri, biri müəllim. Müfəttiş əfəndi mərkəzdən dairə məktəb müdirinə telefon ilə xəbər verir ki, “Hazır ol, gəlirəm təftişə”. Burada təhiyyə və tədarük başlanır. İçki, muğlu və qeyrə. Lakin təftiş məktəb müdiri əfəndinin az mənzində əmələ gəlir ki, burada başda maarif müdiri özü də hazır olur. Dərslərdə ki, öz qaydasınca iki növbədə qələmə verilir. Hərçənd bir para böhtançılar dərsləri bir növbədən də alçaq dərəcədə tuturlar. (Çünki müəllimlərin bir çoxu özləri də məktəb görməmişdilər. ) Lakin zənn edirəm, bunların heç eybi yoxdur. Çünki hər necə olmuş olsa, axırda yenə bir gözəl nəticə hasil olur. Belə ki, müdirlərin ailələri yay zamanı gözəl yaylaqlarda müəllimlərə qonaq olub, vaxt keçirirlər. Gözəl sular, çəmənlər, qaymaq və qatıq. Eybi yoxdur. Bu özü də elə qadın məsələsinə daxildir. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 29 yanvar 1927-ci il, №5 * * * Kəndə!.. Bilməm nə görübdür bizim oğlan oxumaqdan. Sabir Sabir deyirdi: “Bilməm nə görübdür bizim oğlan oxumaqdan, dəng oldu qulağım!”. Mən də deyirəm: Bilməm nə görübdür bizim hökumət oxutmaqda? Bu nədir? – Türk mamalarının buraxılışı. Bu nədir? – Türk farmasevtəczaçılarının buraxılışı. İndi də türklərdən diş həkimləri hazırlamaq üçün texnikum düzəldirlər. Mən də ora getmişdim: qəribə-qəribə makinalar, dəzgahlar, yuxuda da görmədiyimiz diş tibbi mayəhtacı... Xülasə... bu qədər uzun danışmaqdan məqsəd tək bir məsələni indidən ortalığa qoyub onu həll etməkdir, yoxsa, bu qədər təlimxanalar – öz qaydasınca və bunlardan axırda ələ gələn nəticə də – bu da öz qaydasınca. Vallah, sən bu qədər zəhmət ki, çəkirsən və bu qədər həqqü səy ki qoyursan, axırda bir də baxıb görərsən ki, bunlar hamısı hədər imiş. Bu qədər mamalar ki, hər il təhsil tamam edib diplomlarını qoyurlar ciblərinə – bunlar nə qayırırlar? Yəni müxtəsər: bunlar öyrəndikləri mamalıq elmini harada işlədirlər? Şəhərdə ya kənddə? Rəsmi mənbədən bizə çatan məlumata təkyə etsək, görərik ki, keçən il təhsili qurtaran on səkkiz nəfər türk mamalarının bir çoxu kəndlərə dağılıbdır. Allah eləsin ki, bu xəbər doğru olsun; çünki keçən il danışılırdı ki, türk mamalarımız kəndlərə getməkdən qaçırlar. Bu il də on səkkiz nəfər türk maması təhsillərini itmama yetiriblər. Biz güman edirik ki, təzə ərsəyə gəlmiş mamalarımız, diş həkimlərimiz, göz həkimlərimiz, feldşer və əczaçılarımız bunu bilməlidirlər ki, onların təhsili yolunda Şura hökuməti tərəfindən qoyulan həqqü səydən məqsəd o deyil ki, cavan həkimlərimiz və mamalarımız böyük şəhərlərdə qalıb ağa və xanımların müalicəsinə məşğul olsunlar; bəlkə birinci məqsəd budur ki, onların hamısı kəndlərə dağılıb, min illərlə çarların, şah və soltanların, xanımların və fazillərin gözlərinin qabağında cəhalət və zülmətdə çürüməkdə olan binəva kənd əhalisinin dadına çatsınlar və onların hədsiz dərdinə müalicə etsinlər. Və əgər belə olmasa, bu yolda çəkilən zəhmətlər hədər yerə gedəcəkdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 fevral 1927, №6 * * * Xaç bayramı Hər kəs həmin bu sözlərdən bir mətləb anlamaq istəyirsə gərək 7-ci səhifədəki Hindarx məktəb müdirinin idarəyə cavabını oxusun. Əhvalat bu qərar ilədir: Məlum ki, bu il müəllimlər ehsaiyyə işlərinə alınmaları səbəbindən, dekabrın on beşindən yanvarın birinədək dərsdən azad olublar. Bu, öz qaydasınca. Ancaq Hindarx məktəbi müdiri yazır ki, kənd məktəblərində xaç bayramı tətilləri çarın və onun nökərləri olan mollaların və keşişlərin yıxılması ilə bərabər yıxılmışdır. Allah ağzından eşitsin! Kaş sən deyən olsun! Və lakin, mən hərçənd müdir Rüstəmzadə yoldaşı görməmişəm və onu tanımıram, amma bunu fəhva ilə deyə bilərəm ki, müdir yoldaş nə məncə ömür edib, nə həmin səbəbdən məncə təcrübə görübdür; necə ki, hükəma deyibdirlər: “Çox oxuyan çox bilməz”. Xülasə... Məlum ki, bu il müəllimlərin və şagirdlərin dərsdən azad olmaqlarına ehsaiyyə işləri bais oldu. Mən onu da bilirəm ki, keçən il də həmin müəllimlər və şagirdlər həmin dekabrın ikinci yarısını dərsdən azad oldular. Amma bunu Allah özü də təsdiq edə bilər ki, keçən il ehsaiyyə işləri yox idi. Bu sətirləri cızma-qara eləyən adam bu il də Hindarx şagirdləri ilə söhbət edib, keçən il də söhbət edibdir və inqilabdan qabaq da, keşişlər və mollalar əsrində də söhbət edibdir və qəribə burasındadır ki, həmin dekabrın on beşindən yanvarın əvvəlinədək mən həmin Hindarx müəllimlərini və Hindarx mütəəllimlərini dərsdən azad görürəm və hər dəfə onların dərsdən kənar olmaqlarının səbəbini soruşanda, həmin uşaqlar da və uşaqların ataları da xaç bayramını ortalığa gətiriblər. Hə! Nə deyirsən?.. Dəxi burada heç atılıb-düşmək lazım deyil və burada Hindarx şagirdlərinə və şagird atalarına bir söz demək olmaz; çünki zamani ki, dekabrın on beşindən başlamış yanvarın altısınadək sən yıxılmış hesab etdiyin keşişlərin mərifəti ilə Bakıda və qeyri yerlərdə kilsələrin on yeddi min put misi məəttəl edən zənginin nərəsindən yoldan ötüb keçən müxtəlif millətlərin zəhmətkeşlərinin qulaqları tutulmaqda olur, – bu halı öz gözü ilə görən və öz qulağı ilə eşidən Hindarx kəndlilərini sən heç vaxt inandıra bilməyəcəksən ki, bu dərsdən azad olmaq – məhz ehsaiyyə məşğələlərindən, ya tənəffüsün lüzumundan törəyir. Yoxsa söhbət tək bircə Hindarx məktəbi söhbəti deyil, habelə qeyri kənd məktəbləri və habelə böyük şəhərlərimizdə kiçik və böyük məktəblərimiz... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 fevral 1927, №7 * * * Bayquşlar Oxuculara mövcibincə məlumdur ki, bu yavıq vaxtlarda hökumət qərardadı möcibincə İlxıc kənd mollası İranlı molla... ni Şuralar torpağından çıxarıb İrana göndərdilər. Mən də burada bu keyfiyyətin təfsilini möhtərəm oxucularımıza bəyan etmək istəyirəm. Bir gün gecədən xeyli keçmiş mənə dedilər ki, bir nəfər təşəxxüslü molla səni görmək istəyir. Hərçənd isti rəxtxab içində rahatca yatmışdım, amma dedim – yenə molladır, hörmət lazımdır. Durdum və axund cənablarını qəbul etdim. – Əssəlamün əleyküm. – Ay əleykəssəlam. Bəli, tul, təfsil. Keçək mətləbə. Bunu mən etiraf edirəm ki, sirri açmaq yaxşı şey deyil; ancaq axundun mənə etibar etdiyi məhrəmani söhbətləri çox eşitməlidirlər, onunçün də burada əhdi pozmağa mən məcbur oluram. Axund mənə qabaqca bunu dedi ki: – Mən gedirəm. – Dedim: – İltimasi-dua. – Dedilər: – Bəşərti-həyat. – Dedim: – Heç qorxma, sənə bir şey olmaz. Burada axund duruxdu və mənə cavab elədi: – Axund Molla Nəsrəddin, sənə mənim bircə sirrim var, amma onu açma. – Dedim: – Nədir? Və axund özü durub öz əli ilə qapıları bərk basandan sonra başladı. Dedi: – Cənab Molla Nəsrəddin, indi mən gedirəm; ancaq yüz il bundan sonra, bəlkə iki yüz il bundan sonra aləmi-zərrdə ki, sən də ruh aləmində baqi qalacaqsan, mən də baqi qalacağam, əgər bu Azərbaycan torpağı mövhumat müzəxrəfatdan bir qədəm də kənara qoysa, onda mənim ruhuma və mənim təkilərin ərvahına min lənətlər gəlsin! – Dedim: – Necə? – Dedi: – Bəli, eybi yoxdur, indi Azərbaycan Şura hökuməti zəhmətkeşləri mənim dəsisələrimdən uzaq saxlamaq babətindən məni pak olan vətənimə təbid etdi. Xub. Bəs, mənim minlərcə yenə bu Azərbaycan torpağında qalan əmmaməli bayquş yoldaşlarıma nə deyirsən? – Dedim: – Hansıları deyirsən? Axund başladı saymağa: Məsələn: 1) Cəbrayıl qəzası, Yalpirəhmədli kəndinin mollası Molla Məhəmməd deyir: Bir kəramətli ocaqdır ocağım, Elmsiz xalqa açıqdır qucağım. Qazaxda Bayraməli kəndində Molla Məşədi Tağı deyir: Gəl, Sənəm xala, gəl baxım fala. Cəbrayılda Əbdürrəhmanlı kənd mollası deyir: Axmaq kişilər, söz qanın, iman gedir əldən. Ağdamda Xıdırlı mollası deyir: – Bu boğmalandığım isti təama and olsun, o şərbətlə dolu saxsı cama and olsun ki, əgər Şura hökuməti dağların, daşların ilan-çayanı ilə bacara bilsə, yenə biz əmmaməli bayquşlarla bacara bilməyəcək. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 19 fevral 1927, №8 * * * İnsan və heyvan Orucluğun yavuqlaşmağı münasibətilə Bir var insan, bir də var heyvan. İnsan odur ki, Allah-taala ona ağıl və şüur veribdir. Heyvan da odur ki, Allah-taala ona ağıl və şüur verməyibdir. Amma biz bu orucluq məsələsini zayiqəyə tapşıranda baxıb görürük ki, yuxarıdakı sözlərin mənasını gərək tərsəsinə təbir edək: belə ki, bir var insan, bir də heyvan. İnsan odur ki, Allah-taala onu ağıl və şüurdan binəsib xəlq edib və heyvan da odur ki, sən çıxasan minbərə və qəliz-qəliz ərəb ibarələri və quran ayələri ilə min gün, min gecə inandırasan ki, otuz günün ərzində səhərdən axşamadək ac qalasan və kəsbkarını buraxıb təsbeh çevirməyə və Allahı çağırmağa məşğul olasan. Allah-taala axirətdə sənə huri istəsən huri, qılman istəsən ən gözəl və göyçəyini verəcək. Bu sözü heyvana desən, yenə sənə inanmaz; səbəb budur ki, axirətdən hələ heç kəs bir xəbər gətirməyib, amma insanla heyvanın fərqi budur ki, yekə-yekə burunlu, qulaqlı, ağsaqqal və qarasaqqal kişilər mollanın ağzından belə-belə boş vədləri eşidib inanırlar və inanandan sonra ilin tamam bir ayını iş-gücdən qalıb, səhərdən axşamadək ağızlarını göyə açıb ya Allah, ya Əli! – deyə-deyə gözəl günlərini zay edirlər. Demək, bir var insan, bir də heyvan. Bunların fərqi budur ki, Allahın heyvanını tək bircə dəfə yalan vədə ilə aldadanda – ikinci dəfə daha aldatmaq olmur. Amma Allahın yazıq insanı tamam min üç yüz qırx beş ilin ərzində şarlatan sarıqlıların yalan vədlərinə hey aldanmaqdadır, hey aldanmaqdadırlar. Biçarə insanlar!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 fevral, №9 * * * Beynəlxalq qadınlar günü On yeddinci ildə, mart ayının səkkizində Piter, (Peterburq) şəhərində işçi qadınların küçəyə çıxıb çörək tələb etmələrindən və ərlərinin cəbhədən qayıtmalarını tələb etmələrindən on il keçir. On il bundan əvvəl qaniçici Nikolay milyonca əməkçilərin başına kefi istədiyi oyunu gətirirdi. O vədə Nikolayın rejimi sayəsində guruldayan qazi və şeyxülislamların qorxusundan Şərq qadınları pərdə altında yox kimi idilər və o vaxtlar qadın azadlığı sözünü danışmaq mümkün deyil idi və danışanda firqəyə bir fənd ilə soxulan Mir Bağırağalar, bazar və dükanı bağladıb bir məsuliyyət altına çəkirdilər. Çünki o vaxtlar fazillərimiz və şəriətmədarlarımız deyirdilər ki, qadın hara, azadlıq hara və məişət meydanında çalışmaq hara. Və dedikləri sözlərə də tarixdən dəlil-sübut gətirirdilər ki, dünya yaranandan cəmi peyğəmbərlər qadınlara məhz “məşğuliyyət” tərəfindən yanaşıblar; məsələn, lap bütpərəstlərin peyğəmbəri Buddadan başlamış, sonra İncili və Quranı şahid çəkirdilər. Guya Budda özü bir küçə ilə keçirkən bir evdə gözəl qadın olduğunu duyanda, evə daxil olmamış keçməzdi və guya İsanın həvariyunundan Petro deyirmiş ki, ancaq gözəl qadınlar axirətdə nicat tapacaqlar, nəinki çirkinlər. Məhəmməd peyğəmbər də ki məlumdur, bir gözəl qadına ki rast gəldi, “fətəbarəkəllahü əhsənül-xaliqin” deməyi kifayət idi ki, o övrəti özünə halal buyursun. Girəm övrət özgəninki də olmuş ola. Amma indi nələr görürük! İndi hər işçi qadın ölkəni idarə eləmək işini öyrənir, nə bilim seçkilərə qarışır, mədəniyyət və maarif dairələrində sayları gün-gündən artmaqdadır. İndi Şərqin də əməkçi qadınları Şuralar İttifaqının əməkçi qadınları ilə hüquqda bərabər olub, onlara öz salamlarını göndərirlər və martın səkkizinci günü bayramına şərik olub dərin ürəkdən deyirlər: – Yaşasın beynəlxalq işçi qadınlar! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 mart 1927, №10 * * * Oruc yeyənlərin və oruc tutanların hesabı Ramazanın 3-cü günü şəhər məktəblərinin birində (adını yazmırıq) oruc tutanların və yeyənlərin adları siyahiyə götürülürdü. Bundan ötrü əlahiddə komisyon təşkil olunmuşdu. Həmin komisyon ibarət idi iki müəllimədən və bir nəfər müəllimdən. Ramazanın 3-də komisyon saat onda varid olur həmin məktəbə və birinci sinfin qız və oğlan şagirdlərini imtahana çəkməyə şüru edir. Qabaqda mizin üstə bir bardaq su və bir stəkan qoyurlar və qızları, oğlanları bir-bir çağırırlar qabağa və sudan stəkana töküb təklif edirlər ki, bir qurtum içsin. Birinci. Bir qız ortalığa gəlir – on yaşında. Bunun adını və atasının adını komisyon siyahiyə götürür (amma biz burada şagirdlərin adını yazmırıq). Bu qız sudan bir qurtum içir, gedir oturur yerində. Qızın atası da böyük məktəblərin birində müəllimdir. Demək, qız oruc tutmayıbdır. İkinci. Həmin qızın yoldaşı bir qız gəlir ortalığa. Bu da doqquz yaşındadır (adını burada yazmırıq). Suyu buna da təklif etdikdə, bir qurtum içir gedir. Demək, bu da oruc deyil. – Atan kimdir? – Vəfat edib. – Anan kimdir? – Filandır. – Nəçidir? – Anam filan məktəbdə müəllimədir. Üçüncü. Bu da səkkiz yaşında bir qızdır. Gəlir utana-utana durur qabaqda. Suyu buna da təklif etdikdə utana-utana deyir ki: “orucam”. – Atan kimdir? – Atam ölüb. – Anan kimdir? – Anam iki ildir ki, bir qoca kişiyə ərə gedib, kişi də keçən il anamı Kərbəlaya aparmışdı. Dördüncü on yaşında bir oğlan uşağıdır. Atası filan idarədə katibdir, özü də böyük məktəb qurtarıb. Suyu içir və yerinə gedə-gedə deyir: – Ayıb deyilmi oruc tutmaq! Beşinci on yaşında bir oğlandır, suyu içmir ağlaya-ağlaya deyir ki: “orucam”. Atası məşədidir və bisavaddır. Altıncı, ortalığa doqquz yaşında bir qız uşağı gəlir. Bu da ağlayır. Anasının adı – Kəblayıdır: fala baxır, burun püflüyür, hər yas yerinə gedir va özü dərs-zad görməyib və qıza deyib: “Məktəbdə orucunu yesən, dəxi bu evə gəlmə!”. Xülasə, burada hamısını yazmağa yer yoxdur. Sinifdə qırx iki şagirdin iyirmi yeddisi oruc tutanlardır: iyirmisi qız xaylağı, yeddisi oğlandır. Oruc tutan qızların analarının heç biri məktəb görməyib, oruc tutan oğlan uşaqları da habelə. Amma oruc tutmayan şagirdlərin cümləsinin ya atası, ya anası dərs tamam eləmişlərdən imiş. Bu ehsaiyyə hesabı çox vacib bir şeydir; çünki burada çox nöqtələr seçmək olar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 mart 1927, №11 * * * Eşit, inanma! Axır vaxtlarda qəzet və jurnal sütunlarında bir məsələ ətrafında çox yazılar yazılmaqdadır: həmin məsələ də bundan ibarətdir ki, nə yol ilə və nə vasitə ilə kəndlilərin qəzet oxumağını artıraq və onlar üçün nə cür, nə tipdə qəzet icad edək ki, kəndlilərə hal-hazırda çıxan qəzetlərdən artıq əlverişli olsun. Bu məsələ barəsində məndən heç bir söz soruşan yoxdur, amma mən öz üzümə salıb, özümü ortalığa atıb, öz sözümü deyəcəyəm: oxuyan və qulaq verən olar-olar, olmaz-olmaz... Əgər birisi Quranı ala əlinə və ona and içə-içə deyə ki, ərəb hürufatlı millətlər arasında kəndlilərin, yaxud şəhərlilərin içinə çox miqdarda qəzet və jurnal yeritmək üçün bir çarə tapa bilər, – eşit inanma! Çünki dünya yaranandan indiyə kimi bir belə şey heç bir yerdə görünməyibdir. Onunçün də bizim kəndlilərin içində də görsənə bilməyəcək. Yoxsa bundan savayı qalan söhbətlər mənim qulağıma girməz... Mən sənə vəsiyyət edirəm ki, xəyalını xam etməyəsən və çox şeylərə fikir verməyəsən və çox-çox xəyalplovlara ümid bağlamayasan, yoxsa amal və arzularının balü pəri qırılıb səni xarab edər. Kəndlilər üçün, ya şəhərlilər üçün dünyada ən əlverişli qəzet gərək ən asan hürufat ilə yazılmış olsun. Bir belə hürufat – Azərbaycan kəndliləri üçün tək bircə latın hürufatıdır ki, biz ona “yeni hürufat” adı qoymuşuq. Zamani ki, kəndlilərin uşaqları, indidən həmin yeni hürufat ilə savadlanmağa başlayıb və ərsəyə gəlib savadlı oldular, – ondan sonra, məhz ondan sonra sən, arzu etdiyin kəndli qəzetini yarada biləcəksən və məhz o vədə də həmin qəzeti kəndlilərin hamısı oxuyacaqlar. Amma indi kəndlilər hələ savadsızdırlar. Yoxsa bu söhbətdən hər kəs kənara çıxıb bir özgə söhbət başlasa, qoy başlasın. Amma sən eşit, inanma! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 19 mart 1927, №12 * * * Yad edirəm Keçmiş fevral ayı, bundan qabaqkı fevral aylarını yada salır. Həmin keçmiş fevral aylarının biri mənim üçün xeyli əziz gündür. Həmin gün, Nikolay padşahın taxtdan düşən günüdür. Amma mən Nikolay deyəndə onunla da işim yoxdur, çünki o padşah idi və mən də bir mollayam. Amma Nikolay o səbəbdən mənə yavıqdır ki, o padşah Allah bəndəsi idi və ruhaniləri dost tutardı. Ta o dərəcəyə kimi ki, Rasputin kimi bir fazili həmişə öz yanında saxlardı və özü də bir yana səfərə gedəndə xatunimükərrəməsinə tapşırardı ona hörmət eləsin və qoymasın ki, fazilin ürəyi sıxılsın. O əsr – gözəl əsr idi! Heyif keçən günlərə! Mağıl şaha və fazilə hörmət və beyət var idi. Ta o dərəcəyə kimi ki, o vədə məsum rəiyyət Nikolay kimi axmağın və Rasputin kimi lotunun axmaqlıq və lotuluqlarını görə-görə elə bilirdilər ki, elə belə də gərək olsun. Ta o vaxta kimi ki, millətin nadinc gözüaçıqları avamı başladılar qandırmağa ki, axır padşahlıq ki, var, həmişə və hər bir əsrdə zorbazorluqdan ibarət olub. Xülasə, burada söz uzundur və bir tərəfdən də bu sözlər çox deyilib və bunu hamı bilir, daha bu söz təzə bir söz deyil. Ancaq mən onu istəyirəm deyəm ki, o vədə padşahlıq əsrilə indiki əsrin təfavütü budur ki, o vədə Nikolay kimi bir ağlı kəm bəndeyi-xuda deyirdi ki, “Mən Allah tərəfindən sizə padşah göndərilmişəm və hər nə eləsəm, siz gərək ona tabe olasınız və danışmağa ixtiyarınız yoxdur”. Və bunun nəticəsində o sarsağın başına Rasputin kimi fazil keşişlər cəm olub böyük bir Rusiya məmləkətini və o məmləkətin padşahının arvadını öz əllərində uşaq oyuncağı qayırmışdılar. Amma indi, indi dəxi nə milləti aldatmaq olar və nə də milləti aldadan var. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 mart 1927, №13 * * * Dəyirman Vallah, billah, bu ingilislərin qanı artıqlıq eləyir. Kişilərin gözü gör necə qızıb ki, bir-iki nəfər ingilis təbəələrini Çində mühafizət etmək bəhanəsilə milyon nüfuslu şəhərləri topa tutur, neçə minlərlə günahsız fəqir-füqəranı tələf edirlər. “Mədəni” amerikalılar da ingilislərlə bu işdə əlbirdilər. Amma, mollalar demişkən, bu işin axırı yoxdur; çünki yenə mollalar demişkən, dünya belə qalmaz. Sən bu gün İranın başına çöküb onu sahiblənmək üçün cürbəcür hiylələr düzəldirsən. Sabah Misri, Hindi, Ərəbistanı, Afrikanı qarışdırırsan ki, oradan özün üçün mənfəət aparasan; biri gün Çinə əl uzadarsan ki, oranı bir girişməyə udub yeyəsən və lazım olanda da xalqın şəhərlərini oda tutub yandırırsan. Amma mən sənə cürətlə deyirəm ki, sən qəflət yuxusundasan; o səbəbə ki, Sədi də deyibdir: hər bir meşəni sən xali hesab etmə, çünki orada şayəd pələng yatmış ola. Onu gərək biləsən ki, Şərqin milyard əhalili məmləkətlərində çox-çox pələnglər yatıbdır ki, sən indi onları qəddar zülmlərinlə yuxudan oyadırsan. O necədir ki, bu pələnglər bir gün oyanalar və gözlərini cəhalət yuxusundan açıb sənin onlarla rəftarını dərk edələr. O vədə qorxuram peşman olasan: çünki hər bir dəyirman tərsinə də işləyə bilər və sən indi məzlumlara tərəf tuş etdiyin atəşin toplar və tüfənglər o vaxt sənin öz üstünə qayıda bilər. Bəhərhal, inqilab pələnglərindən bir az ehtiyat etməlisən! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 aprel 1927, №14 * * * Uzandırma Şəhərdə “süründürmə” deyilir. Kənddə “uzandırma” deyilir. “Süründürmə”nin mənasını dəxi hamı bilir: çünki qəzet sütunlarında bu ləfzi xeyli vaxt yazdılar. Amma “uzandırma” təzə istilahdır. Bu da kənd istilahıdır. “Uzandırma”nın mənası budur ki, aşağıda təfsir olunacaqdır. Məlumdur ki, qəzalarda, çox yerlərdə “kredit cəmiyyəti” təşkil olunubdur. Bu təşkilatlardan məqsəd zəhmətkeş kəndlilərə puldan və kənd təsərrüfatında lazım olan mayəhtacdan yana əl tutmaqdır ki, dəxi kəndlilər məəttəl qalmasınlar və keçmiş əsrlərdəki kimi sərmayədar hörümçəklərə özlərini satmasınlar. Amma!.. – Ax, nə olaydı ki, dünyada bu zalım oğlu “sabah yox, biri gün” olmaya idi! Burada bir az təfsilat lazımdır. Girəm ki, Şura hökuməti zəhmətkeş əkinçilərə əl tutmaq üçün bir belə kredit cəmiyyətini düzəldib və kəndlərə çoxluca pul və mal göndərib ki, kəndlilərə əlverişli şəraitlə təqsim olunsun. Xub, o – Şura hökumətidir. Amma mən də bu kredit cəmiyyətində müdirəm; yəni padşaham. Əgər mən kəndlilərə xəbər versəm ki, bəli, ayın on altısında çərşənbə günü, məsələn, pambıq avansı, yəni pambıq pulu verəcəyəm və həmin gün uzaq kənddən pambıq əkinçiləri payipiyada gəlib, məəttəl olub, pul almayıb qayıtdılar və sabah da belə, biri gün də belə, – buna kəndli istilahında “uzandırma” deyilir. Bu sözləri qoca Molla əmi zehin ilə yazmır ha! Öz gözü ilə görəndən sonra yazır. Və bu beşinci şura seçkisində intixab olmuş təzə şuralara qoca Molla əminin də tək bircə vəsiyyəti budur ki, bundan sonra, ələlxüsus pambıq əkini dairələrində bu “uzandırma” ləfzinin kökünü elə qazsınlar ki, dəxi gələn ilki şura seçkisində mənim dəxi belə gileygüzarıma bir bəhanə qalmasın. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 aprel 1927, №15 * * * Həmi yaxşı, həmi pis, yaxud meymun Bu il Bakıda vəhşi heyvanların görsənişi əhali üçün və xüsusən məktəb şagirdləri üçün yaxşı bir iş oldu. Orada elə heyvanları görmək müyəssər oldu ki, qeyri vaxtda onları görmək mümkün deyil: necə ki, şir, pələng, ilan, kenquru, dəvəquşu, kaftar və qeyriləri. Kaftar dedim-adam soymaq yadıma düşdü. Xülasə, bilmirəm bu söz hardan fikrimə gəldi. Bəli, bu heyvanxananın yaxşı bir sənəti; qaldı o biri məsələ: Hər gün rus və türk qəzetlərində heyvanxana sahibi tərəfindən bir belə elan çap olunur ki, heyvanxanaya daxil olan hər bir adama bir meymun bağışlanır. Onunçün də Bakıda uşaq qalmadı ki, atasından 60 qəpik zornan pul alıb heyvanxanaya getməmiş olsun. Bizim balaca da getdi. Getdi, amma bir saatdan sonra əlində bir qəpiklik bir düdük ağlayaağlaya qayıtdı gəldi: məlum oldu ki, 60 qəpik verib içəri girən uşağa bir meymun göstərib əlinə də bir düdük verib yola salırlar. Demək heyvanxananın həmi xeyri oldu, həmi şəri. Xeyri-məlum. Zərəri də bu oldu çocuqlar dünyaya gələndən burada bəlkə birinci dəfə görürdülər və başa düşürdülər ki, adam aldatmaq nədən ibarət imiş. Xülasə. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 9 aprel 1927, №15. * * * Abru Abru farsca üzüm suyuna deyirlər. Bunun mənasını mən indiyədək bilmirdim. Ancaq dünən Göygünbəz məscidinin qabağından keçirdim. Gördüm bir neçə övrət xeylağı məsciddən çıxıb, gedirlər və çarşaflarının ucu ilə üzlərinin suyunu silirlər. Mən qabaqca elə bildim ki, məsciddə dəstəmaz alıb, çıxırlar. Amma məlum oldu ki, bunların üzlərinin suyu dəstəmaz suyu deyil, tərdir. Dedim: – Yəqin məscid çox isti imiş. Bəlkə orada peç yandırırlar. Amma axırda eşitdim ki, arvadların tərləməyinə bais məscidin istiliyi yox, vaizin “Biabır” mövizəsi olubdur. Belə ki, o gün həmən məsciddə Seyid Məhəmməd Hacı Mir Cabbarzadə minbərdə mövizə əsnasında övrətlər ilə kişilərin münasibətinə dair elə qırmızıca və utanmaz söz danışıb ki, orada olan arvadların əti tökülüb. Onun üçün də hamısını tər basıbdır. Burada bildim ki, “Abru”nun mənası nə imiş. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 9 aprel 1927-ci il, №15 * * * Qızarar Dəmirçixanada dəmiri zindan üstə qoyub, ağır çəkic ilə döyəndə dəmir başlayır qızmağa; döydükcə dəxi bərk qızır. Axır nə ola bilər? Axır o ola bilər ki, dəmir isinər, isinər, axırda yavaş-yavaş başlar qızarmağa; elə qızarar ki, sən ona əlini vurmamış, uzaqdan əlini yandırar. Bu dəmirin xasiyyətidir. Bu söhbəti mən o səbəbə burada başladım ki, bu axır vaxtlarda, kənd-kəsəyə yolum düşən zaman kənd əhalisilə görüşüb danışanda, təbiidir ki, onlar dünya siyasətindən də əhval-pürsan olurlar və Çin məmləkətində indi vaqe olan hadisələrdən söz düşəndə, avam kəndlilər axırda mənə belə sual verirlər ki, “bunun axırı nə ola bilər?”. O vədə mən kəndlilərə haman yuxarıdakı misalı çəkirəm; deyirəm: – İndi İngilis hökuməti və onun qolu çomaq yoldaşları Şərq zəhmətkeşlərini bir zindan üstə qoyub, böyük çəkiclər ilə tapdalayıb döyürlər. Amma onu düşünmürlər ki, indi səbəbsiz yerə döyülən zəhmətkeşlər döyüldükcə yavaş-yavaş isinməyə başlayacaqlar və isindikcə də üz qoyacaqlar yavaş-yavaş qızarmağa. Amma axırından qorxuram. Səbəb budur ki, zəmani ki, nahaq yerə indi tapdanan Şərq əhalisi mürur ilə isindilər, qızardılar – onda dəxi onlardan elə bir atəş zühur edə bilər ki, istibdad dəmirçixanasının çəkicini də yandırar və dəmirçinin özünü də yandırıb puç edə bilər. Mən bundan qorxuram. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 aprel 1927, №17 * * * Dinc qulağım, yaxud yeddi il Deyirlər bu gün Şura Azərbaycanının yeddinci ilidir. Mən bir fağır mollayam və siyasətnən-zadnan da o qədər də işim yoxdur və bu cür işlərdən o qədər də başım çıxmaz. Ancaq bu yeddi ili götürəndə və bu yeddi ildən qabaqkı illəri götürəndə, mənim zehnimə bir şey gəlir. Yadıma salıram keçmiş günləri və öz-özümə deyirəm: Bari pərvərdigara, dünyada nə yaman günlərə rast gəlmişəm və insanın canı necə bərk olarmış! Məsələn, götürək bu erməni-müsəlman davasını: nə evində rahatca çörək yeyə bilərdin, nə evində rahatca yata bilərdin! Elə istəyirdin ağzına bir dürmək çörək alasan, birdən eşidirdin: “part!” – Ədə nə var? Bəli, xəbər gəlirdi ki, bir ağıllı müsəlman bir ermənini vurub öldürdü. İstəyirdin öz evində rahatca yıxılıb yatasan, birdən eşidirdin: “part!” – Ədə nə var? Xəbər gəlirdi ki, bir ağıllı erməni bir müsəlmanı vurub öldürdü. Qəribə burasındadır ki, bu Şura hökumətindən qabaq o vədəki hökumətlər zahirdə nə əlac eləyirdilərsə, nəticədə bu şoğərib ədavət aralıqdan götürülmürdü və bu iki ağıllı millət bir-birini qırıb qurtarmaqda idi; və bir-birinin ev-eşiyini yandırıb tələf etməkdə idi. Ta ki, yeddi il bundan qabaq Şura hökuməti gəldi. Mən bir fağır mollayam və çox-çox dərin mətləblərdən başım çıxmaz. Ancaq bu yeddi ili götürəndə və bu yeddi ilin qabaqkı əsrlərini götürəndə ortalığa zəminü asiman kimi təfavüt gəlib çıxır. Belə ki, qabaqlarda iki qonşu bir-birinin canına düşüb vuruşurdu, amma indi ələlə verib bir yerdə çalışırlar. Hansı yaxşıdır? O, ya bu? Mən bir fağır mollayam və siyasətnən-zadnan da o qədər də işim yoxdur, ancaq mən öz oxucularıma bunu deyirəm: Yaşasın elə bir hökumət ki, onun tərbiyəsi altında millətlərin birbirinə olan ədavətinin yerində onların məhəbbəti və mehribançılığı möhkəm bir yer tutdu! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1927, №18 * * * Mətbuat bayramı, yaxud tacgüzarlıq Ola bilər ki, bəzi oxucularımız deyələr ki, “xub, bunun nə dəxli var, mətbuatın tacgüzarlığa nə rəbti ola bilər?”. Mən də, atalar deyən kimi: “Mal bir yerə gedər, güman min yerə”, mən də bir mətləbi ki, başlayıram, o mətləbi oradaca yarımçıq qoyub min yerə gedirəm; məsələn, mətbuat bayramından başlayıb tacgüzarlığa gedib çıxıram. Ağama ərz olsun ki, bu gün mətbuat bayramıdır və bir neçə gün bundan qabaq da İran şahının tacgüzarlıq bayramı idi və İran Konsulxanasında İran təbəsinə şirni paylanırdı ki, ağızları şirin olsun. Xub, nə olsun? Sözün var, söz danış! Ağama ərz olsun ki, burada iranlı qardaşlarımıza bir-iki söz deyəcək idim və yenə demək istəyirdim; ancaq burada bir məsələ var ki, onu gərək gec-tez həll edək ki, heç bir tərəfdə şübhə yeri qalmasın. Sözüm budur ki, indi dünyada iki şeyin, iki qüvvənin, iki ünsürün qonşuluğu çox qəribə və çox məzəli bir işdir: bir tərəfdə Oktyabr inqilabı bayrağı altında yaranan mətbuatın bayramı, o biri küçədə də bir nəfər şəxsin milyonlarca əhalinin başının sahibi olmağının şadlıq günü. Bu çox qəribə bir aləmdir! Bir tərəfdə azad zəhmətkeşlərin bərabərlik və şərakətlə vətəni idarə etməyi, o biri tərəfdə yuxarıdan bir nəfər şəxs aşağıda duran min nəfər dilənçinin ağzına şirni tullayır. Bir küçədə azad mətbuat bayramı, o biri küçədə şahənşah bayramı! Burada bir nöqtəni qeyd etməyi yersiz görmürəm: bu məqalə Tehrana gedib çatan kimi yəqin ki, yenə şah həzrətləri yapışacaq Moskvanın yaxasından. Lakin əbəs yerə! Səbəbi budur ki, “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin Moskvaya heç dəxli yoxdur: “Molla Nəsrəddin”i nə Moskva yaradıbdır və nə də Şura hökuməti yaradıbdır. Bu bitərəf vərəqədir ki, iyirmi iki il bundan qabaq şahlar, sultanlar və krallar ilə söhbət eləməyə adətkərdə olubdur. Vallah, “nişi-əqrəb nə əz rəhi-kinəst”. Molla Nəsrəddin “Mola Nəsrəddin”, 5 may 1927, №19 * * * Xan hünəri İçib keflənmək və kefli halda at minib fəqir-füqəranın evinə soxulmaq, oğul-uşağı qorxutmaq və hətta övrətləri təhqir etmək – bunlar qədim əsrdə xan hünəri hesab olunardı. Və çünki mən özüm qədim əsrin adamıyam, xanların bu hünərini mən öz gözümlə görmüşəm. Amma indi dəxi bu işlər rədd oldu getdi. İndi dəxi “xan qalmadı”... Ay sən öləsən!.. Di gəl indi sənə “təzə xanlardan” rəvayət edim... Mən ölüm bu məqaləni axırına kimi oxu! Dünən mənə vəkilimiz Biləcəri stansyonundan xəbər gətirdi ki, orada iki min nəfər türk işçiləri içində ancaq üç dənə “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi satılır. Səbəbini soruşduqda cavab verdi ki, “bu iki min işçinin peşəsi vağzalın bufetində araq içib keflənməkdir”. Bunu eşitcək durdum, maşını mindim və getdim Biləcəriyə. Axşam vaxtı idi və fəhlələr tezcə işdən çıxıb, bufetə cəm olub, araq içməkdə idilər. Mən girdim içəri və bunlar mənim burada olmağımı eşidib doluşdular başıma. Mən bir kürsü üstə qalxdım və bunlara bir neçə dəlil-nəsihət edib axırda dedim: – Mən ölüm, əhli-əyalınızın çörək və paltar pulunu bu zəhrimara verib içməyiniz! Qabaqca hamı sakit oldu və “baş üstə!”dən savayı söz demədilər. Amma axırda bir nəfər nataraş oğlu bilmirəm haradan çıxdı və qabağa yeriyib dedi “ərzim var” və mənə belə cavab verdi, dedi: – Axund Molla Nəsrəddin əmi, sən doğru fərmayiş eləyirsən, ancaq bunu da mülahizə ediniz ki, biz avamıq və bir yerdə dərs oxumamışıq, amma təəccüb burasındadır ki, sənin gözün qılı görür, tiri görmür! Əgər içib keflənmək pis şeydirsə, bəs onu niyə demirsən ki, Zaqatalada bir məsul işçi, özü də çox böyük bir məqam sahibi, bayram bəhanəsilə o qədər içib keflənib ki, atı minib çapıb bir milis nəfərinin evinə soxulub, övrəti-uşağı qorxudub, övrətlərə sataşıb. Ta o dərəcəyə kimi xəbər veriblər, qəza icraiyyə komitəsi sədri, mərkəzi kontrol komisyonu üzvü və qeyriləri gəlib, güclə hərifi sakit edib aparıblar. Mən bu cavabı işçi yoldaşdan eşitcək, bir qədər fikrə getdim və qabaqca istədim inanmayam; bu heyndə Tiflis qatarı gəldi dayandı və həmin qatarla Zaqataladan gələn bir nəfər məsul işçi “yeni xanın” hünərini qəti surətdə təsdiq etdi. Sözüm Biləcəri işçilərinin, ya Zaqatala “yeni xanlarının” içib keflənməyi, ya içməyib keflənməkləri xüsusunda deyil; çünki bunun o qədər əhəmiyyəti yoxdur. Ancaq bunun əhəmiyyəti oradadır ki, bu söhbətlər mənim yadıma keçən günləri salır: haman günləri ki, xanlar keflənəndə at minib füqəranın evlərinə soxulardılar və füqəranın övrətlərini bihörmət elərdilər. Ax, gözəl günlər! Heyif ki, bir də o günləri görməyəcəyik! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 may 1927, №20 * * * Bir qətrə göz yaşı Bir tərəfdən sarıqlı axundlar düşüblər mömin müsəlmanların canına və onları inandırırlar ki, hər kəs imam yolunda bir qətrə göz yaşı töksə, axirətdə onun cəmi günahları bağışlanacaqdır. Avam camaat da bu sözlərə inanıb, mahi-məhərrəmdə kəsbkarını buraxıb, imam yolunda ağlamaqdan gözlərini kor edibdir ki, bəlkə axirətdə onun günahları bağışlana. Bir tərəfdən də mahi-məhərrəm yavuqlaşanda avam camaatın halına yanan cavanlar başlayırlar möminlərə dəlil-nəsihət eləməyə ki, elm və sənət dalınca getsinlər, yalançı axundlara inanmasınlar, imam yolunda gözlərinin işığını zay etməsinlər, çünki min gün və min gecə də imam yolunda ağlasan, bunun sənə bir çürük qəpikcə mənfəəti ola bilməz. Belə olan surətdə mömin Əli şiəsi qalır mat və məəttəl; çünki bilmir kimə inansın? Qabaqca istəyir axunda inana, sonra görür ki, təbliğatçı yoldaşın sözləri lap da dəyərlidir. Doğrudan da, imama ağlamaqla axirətdə adama huri nədir ki, heç zəhrimar da verməzlər. Amma bu tərəfə baxanda, yəni cavan natiqlərin isbatlı sözlərinə inananda, avam camaat baxıb görür ki, bir para cavanlar özləri də gahdan bir öz tutduqları yoldan çaşırlar; necə ki, məsələn, birisi adını yalandan firqəvi qoyub oruc tutur, hələ bəlkə məhərrəmlikdə ağköynək dəstələrinə xidmət də edir. Söz yox, belə olanda – avam camaat çaşır və bilmir kimə təbiyyət etsin. O səbəbdən biz, yəni axund Molla Nəsrəddin idarəsi tərəfindən, şəhərlərdə və kəndlərdə olan cəmi müxbirlərimizə xəbər veririk ki, hər bir cavan ki, adını yalandan firqəçi və komsomol qoyur və haman vaxtda da qurban və məhərrəmliyə etina edir və avam camaata qarışıb imam təziyəsi kimi oyun-oyuncaqlara rəğbət göstərir, – həmin ikiüzlü cavanların adlarını və mümkün olsa şəkillərini çəkib idarəmizə göndərsinlər ki, biz onların nameyi-əmalını hərdən bir ziyarət edək. “Molla Nəsrəddin” idərəsi tərəfindən “Molla Nəsrəddin”, 19 may 1927, №21 * * * Traktor və əli şiəsi Traktor ibarətdir elə bir maşından ki, onun dalına bir neçə kotan dəmirini bağlayırsan, bir saatın müddətində az qalır bir desyatin yeri əkib çıxsın başa. Əli şiəsi də ibarətdir elə bir yaranmışdan ki, onun gecə-gündüz fikri-zikri cənnətin qəbzini mollalardan yalvarıb istəməkdir. İndi mən istəyirəm oxucularımıza üzümü tutub, onlara bir belə sual verəm: –Aya, bir kəs ki, fikrində qoya yuxarıda ərz etdiyim iki şeyi birbiri ilə yapışdıra, yəni traktor ilə Əli şiəsini bir-biri ilə qonşu edə, aya bunlar bir-birinə yapışar, ya yox? Mən deyirəm: yapışmaz. Və əgər sən desən ki, “yapışar”, gərək sübut göstərəsən. Amma mənim sübutum var. Sübutum budur ki, Əli şiəsinin artıq vaxtı yoxdur: oruc-namaz, şəkkiyyat, həcc, məhərrəm, səfər və rəbiyəl-axir. Allah bərəkət versin “xış” dəmirinə: keçirdirsən bir ağacın başına, bağlayırsan boz öküzün dalına, azdan-çoxdan bir qədər yeri cızırsan, qayıdıb gəlirsən evinə və umudunu bağlayırsan həmin Allaha ki, istəsə insanı yox yerdən də dövlətli edə bilər. Amma di gəl bu zəhrimar traktora: əvvəl gərək bunun dilini bilən ola. Mömin Əli şiəsinin vaxtı haradan ola bilər ki, onun fəndini öyrənsin və Əli şiəsinə yaraşarmı pak islam əlini traktorun murdar yağı ilə murdarlasın? Əli şiəsi ki, ömründə bir taxtaya bir mismar çalmağı adət etməyibdir, o necə traktorun bir laxlayan yerini, bir sınan hissəsini təmir etsin? Və bundan sonra aya təəccüb etmək olarmı ki, Azərbaycanda işləməkdə olan üç yüz traktorun bir çoxu “usta və ustaxanaların” yoxluğundan, hərəsi bir yerdə “yan üstə yatıb, palçığa batıb” qalıbdır. Nə traktor, nə mexanik və nə texnik? Sən texnikadan danışırsan, amma mən də sənin cavabında İmam axirəzzəmanın zühurundan danışıram. Sən kənd əhalisinin təsərrüfatını qüvvətləndirmək məqsədi ilə onları maşınlaşdırmaqdan danışırsan, amma mən məhərrəmül-həramın yavıqlaşmasından danışıram. Məni çox bərkə qısnama, qadan alım! Mənə çox da traktor-zad əl verməz; çünki mənim vaxtım çox əzizdir. Allah bərəkət versin xışa, cütə və gavi-ahən dəmirinə; çünki mən Əli şiəsiyəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 may 1927, №22 * * * Od və su İngiltərə hökuməti ilə Şuralar ittifaqının pozuluşması təbiidir: necə ki, od ilə suyun yola getməməyi təbiidir. İndi oxucularımız bunu bilmək istəyəcəklər ki, bu iki tərəfin hansını biz od adlandırırıq və hansını su? Bu baxar odla suyu nə cür təfsir edərsən: belə edərsən – belə olar, elə edərsən – elə olar. Bunlar asılıdır İngiltərənin Şuralara və Şuraların İngiltərə hökumətinə nə nəzərlə baxmaqlarından. O ki, Çemberlendir – o, Şuralara deyir ki, “sən odsan”, o səbəbə ki, qabağına hər bir imperialist ki, rast gəlir, onu yandırmaq istəyirsən. Şuralar da İngiltərə hökumətinə deyirlər ki, sən də öz əmlakını və sərvətini artırmaq yolunda lazım gələn yerdə atəş istemal etməkdən geri durmursan. İndi bu iki tərəfin hansı birisi haqdır, – onu tək bircə Allah bilir; necə ki, fikri tənbəl mömün bəndədən hər bir çətin məsələni soruşanda onun cavabını Allaha həvalə edib, öz yaxasını kənara çəkir, bir surətdə ki, Allah özü heç bir dəfə də olsun çətin məsələyə cavab verməyibdir (çünki özü də bilmir). * * * Bunlar hamısı öz qaydasınca və lakin oxucularımız bizdən ha soruşmaqdadırlar ki, bu İngiltərə və Şuralar ədavətinin axırı hara gedib çıxa bilər? Biz də dünyada uzun-uzadı təcrübələri görüb qurtarandan sonra, bu barədə bu əqidəyə gəlirik ki, əvvəla, bu işlər hamısı Allah-taalanın məşiyyətindən asılıdır (əgər Allah-taala doğrudan da varsa). Və saniyən, möhtərəm oxucularımıza (xah nəqd oxucularımıza, xah nisyə oxucularımıza) bunu ərz edə bilərik ki, bu Çemberlendir nədir, – onun bu axırkı atılıb-düşməyindən və Şuralara qarşı xəncər itilətməyindən heç gözüm su içmir və bu ərzimin də təsdiqi budur ki, bu “evi xarab” Şuralar İttifaqı elə bir qayaya dalını dayayıb ki, ağlım bavər eləmir o qayanı asanlıqla vurub yıxmaq ola: bu qayanın adı cahan zəhmətkeşləridir. Və mən elə görürəm ki, Çemberlen rəfiqim, deyəsən, doğrudan da necə ki, deyərlər – odla oynayır; çünki əgər o, xəyalında qoysa da ki, Şuraları vurub yıxa bilər – bəs o necə bu həqiqəti unuda bilər ki, Şura İttifaqı tək deyil: bunun dalında cahan zəhmətkeşləri kimi bir yekə qaya var? Hər halda, odla oynamaqda çox ehtiyat lazım gəlir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 iyun 1927, №23 * * * Yuxum gəlir Gecələri yatmaq mümkün deyil, hava xeyli istiləşib, bu şoğərib taxtabitilər də bir yandan!.. Bircə ümid yerim bəzi müdirlərin intizar otağıdır ki, yumşaq kreslo döşəyinin üstə oturursan ki, növbə gözləyəsən. Bircə burada canın rahat olur: çünki burada şoğərib taxtabiti olmur. Bilmirəm burada nə sirr var ki, iki saat, üç saat burada əyləşib müntəzir olsan da, yenə darıxmırsan? Bir də gözünü açırsan və saata baxırsan, görürsən ki, hələ müdir gəlməyib, çünki bu gün onun böyük yerdə iclası var. Yenə də bir neçə gün bundan qabaq bir idarəyə şikayətə getmişdim. Qapıda lövhədə yazılmışdı ki, müdir qəbul edir hər gün saat 12- dən 12 yarımadək, savayı çərşənbə və düşənbədən. Gecə də pis yatmışdım; çünki havalar istiləşib, bu birələr də insana macal vermir. Əyləşdim, amma o gün müdir gəlmədi; çünki böyük bir idarədə iclası var idi. Saat 2 yarımda qulluqçular portfel qoltuqlarında çıxıb dağıldılar. Mən də getdim. Hərçənd o gün də işim düzəlmədi, – çünki baş müdiri görə bilmədim, – amma yuxumu aldım; çünki bir tərəfdən gecəni pis yatmışdım, bir tərəfdən də yumşaq meşin divanlarda bilmirəm nə xasiyyət var ki, eləcə oturan kimi şirin yuxuya cumursan: yat ki, yatasan!. Və hərçənd müdiri görə bilmirsən ki, dərdini ona söyləyib bir çarə alasan, amma bu şirin yuxu yenə insana bir təsəllidir; çünki bu özü də bir nemətdir. Söz yox ki, bu söhbət cəmi idarələr barəsində deyil; cürbəcürdür; elə də olur, belə də olur. Xülasə. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 iyun 1927, №24 * * * Qızdırma müalicəsi Qızdırma bir yaman azardır ki, indiyədək ona bir yaxşı dərman tapa bilməyiblər. Doğrudur, qızdırmanı genə dərmanı ilə müalicə edirlər. Amma bir fayda bağışlamır. Axır vaxtda Ağdamda yeni təbiblər bir yeni dərman icad ediblər. O dərmanın adı “Alkoqoldur” ki, farsca ona şərab deyilir. Türkcə də qıcqırmış üzüm suyu deyilir. Yeni doktorlarımızdan Xındırıstan həkimi ki, adı yadımdan çıxıbdır, bir məvacibdən ötrü gəlib Ağdama. Özü qızdırmalı imiş. Cibi də pulsuz. Pulsuzluğun dərdindən başlayıb şərab içməyə. Bir də görüb ki, qızdırma-zad hamısı getdi işinə. Odur ki, qızdırması gəlməyə yavuqlaşan zaman vurub, lül olur. Qızdırmanın atasını yandırır. Hələ güllücə həkimi də bundan dərs almağa başlayır. Görür ki, kolleqası vurmaq ilə qızdırmanı özündən rədd edir. Bu da başlayır şərab istemal etməyə (gecə və gündüz). * * * Amma Ağdam şəhərinin nizafət doktoru Cilinski daxi yaxşısını eləyir. O, baxıb görür ki, yoldaşları sərxoş olmaqla özlərini qızdırmadan qoruyurlar. Bu da gedir tiryəkxanaya və tiryəkçəkən məşədi və babilər ilə başlayır tiryək çəkməyə. Doktorun tanışları həkimi bu halda görüb, məzəmmət edirlər. Cavabında bu da belə deyir ki, onun tiryək istemal etməyi məhz elmi-təbabətə bir xidmətdir. Belə ki, bundan sonra cümlə cahan ətibbası biləcək ki, qızdırmanın yeganə dərmanı tiryəkdir. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 23 iyun 1927-ci il, №26, səh.3 * * * Arvada gücləri çatır Bizim qeyrətli cavanlarımız başlarını salıblar aşağı elə köhnə qayda ilə gedirlər: köhnə qayda budur ki, heç bir müsəlman arvadının ixtiyarı yoxdur kişilər ilə üzü açıq danışsın. Amma indi yeniyetmə qadınlarımız bu köhnə qaydanı pozmaq istəyirlər və nəinki yad kişilər ilə danışıb gülüşürlər, hələ bəlkə teatrlarda onlar ilə bir yerdə oynayırlar da. Bu da “qeyrətli” kişilərimizə xoş gəlmir və xoş gəlməyəndə də həmin “qeyrətli”lərimiz bıçağı çəkib soxurlar qadınların ürəyinə. Bakıda Əzməhəmməd Dilavər oğlu övrəti Şirinbanunu bıçaqlayıb öldürür. Şuşada Şahmar Zeynal oğlu maması qızı Leylanı bıçaqlayıb öldürmək istəyir. Qeyri yerlərdə də habelə... Demək olar ki, bu adət bizə atadan, babadan irs qalıbdır: bir vaxt var idi ki, şəriət yolundan çıxan qadınları siyasət etmək hər bir həqiqi müsəlman üçün bir vəzifə, bəlkə bir igidlik hesab olunurdu. Lakin bu qəflətdən ayılmaq vaxtı çoxdan gəlib çatıbdır: zira indiki əsrdə şəriət və qeyrət naminə qadın öldürmək çox da asan olmaya gərək. İndi sən Şuşa şəhərinin qaranlıq küçəsində bir Leylanı tək görüb onu bıçaq ilə doğramağı asan görürsən və lakin bircə şeyi unudursan ki, leylalar tək deyillər, necə ki, bu saat onun yaralanmaq xəbəri ətrafa yayılan tək nəinki şəhərdə, hətta Qarabağın kəndlərindən də qadın təşkilatları tərəfindən vəhşi bıçaqçılara nifrət sədası gəlməkdədir. Savayı ondan ki, Şura məhkəməsi (Şərq qadınlarını bəsləyə-bəsləyə meydana çəkən bir hökumətin məhkəməsi) əlbəttə, vəhşi canilərin “qeyrətini” layiqincə mühakimə edəcəkdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 iyun 1927, №26 * * * İki möcüz Biri vaqe olub min üç yüz il bundan qabaq İraq səhrasında, o biri də vaqe olub həmin iyun ayının 16-da gecə saat 11-də, Kürdəmir vağzalında. Qabaqkı möcüzün təfsili belədir: zəmani ki, həzrət İmam Hüseyn başladı İraq davasına hazırlaşmağa, Ümmisəlimə çox yalvar-yaxar elədi ki, “bala, getmə İraqa, səni orada şəhid edəcəklər!”. İmam bu sözə çox təəccüb elədi və soruşdu ki, “Ey mənim anam! Sən haradan bunu bilirsən ki, məni orada şəhid edəcəklər?”. Ümmisəlimə imama belə cavab verdi, dedi: “Ey mənim övladım! Həzrəti-rəsuli-xuda mənə vəsiyyət edibdir ki, sənə İraq səmtinə davaya getməyə izin verməyim, ondan ötrü ki, səni orada qətlə yetirəcəklər”. Və çün həzrət İmam Hüseyn Ümmisəlimənin sözünə etina etməyib İraq diyarına davaya getdi, o həzrəti orada məlunlar qətlə yetirdilər və həmin gün ki, aşura günü idi, Ümmisəliməyə imamın ölüm xəbərini gətirdilər. Lənətullah əla qövməz-zalimin! İkinci möcüzün də təfsilatı bu qərar üzrədir: zəmani ki, çiyni xurcunlu iki nəfər Kürdəmir kəndlisi iyun ayının 16-da gecə saat 11-də üz qoydular Kürdəmir vağzalının bilet kassasına bilet almağa ki, Bakıdan gələn maşına minib Gəncəyə getsinlər, bunların yoldaşları bu iki kəndliyə məsləhət gördülər ki, pullarını nahaq yerə məsrəf etməsinlər; çünki gecə vaxtı vağzalın səhrasında, vaqon hakimləri bunları vaqona minməyə buraxmayacaqlar. Və lakin çiyni xurcunlular qulaq asmadılar və biletlərini aldılar və maşın gəldi dayandı. Xurcunlu yoldaşlar o yana çapdılar, bu yana çapdılar, – hər bir vaqonun qapısını kəsən əli fanarlı bir Şümrdən elə bunu eşitdilər: “yer yoxdur!”. Ancaq kənarda vargəl edən atası rəhmətlik bir milis nəfəri gəldi və çox yalvar-yaxar ilə xurcunlulara beşinci vaqona daxil olmağa əli fanarlı hakimdən izn aldı. Və halon ki vaqonların hamısında bir neçə boş yer var idi. Bu iki möcüzün sirri burdadır ki, aya Ümmisəlimə nə bildi ki, həzrət İmam Hüseyni məhərrəmin onunda İraq səhrasında qətlə yetirəcəklər və aya söylədiyimiz xurcunlu miniklərin yoldaşları nə bildilər ki, iyunun on altısında Bakıdan gecə saat 11-də Kürdəmirə yetişən qatarın əli fanarlı vaqon müdirləri and içiblər ki, bir nəfər də çiyni xurcunlu və əli biletli miniyə, vaqona daxil olmağa yol verməsinlər? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 iyun 1927, №27 * * * Ruzi-aşura Ağama ərz olsun ki, məhərrəmül-həram ayının onuncu günü aşura günüdür və həmin gün – illərin və ayların ən müəzzəm günüdür; ondan ötrü ki, aşura günü İmam Hüseyn qətlə yetişibdir. Həmin günün dəxi də bir neçə fəziləti var ki, bu gün matəmi-İmam Hüseyn münasibətilə aşuranı möhtərəm qarelərimizə tərif etməyi fərz bilirik. Əvvələn, tarixi-müqəddəsə müraciət edib görürük ki, məhərrəmül-həramın onuncu gününə bari pərvərdigarın qədimdən iltifatı var imiş. Belə ki, Adəm peyğəmbərin tövbəsini Allah həzrətləri o qədər qəbul etmədi ki, məhərrəmin onu daxil oldu və məhz onuncu günü qəbul etdi. Adəm peyğəmbərdən keçəndən sonra gəlib çatırıq Nuh peyğəmbərə və burada da baxıb görürük ki, Nuhun gəmisi məhərrəm ayının onunda Cudi dağının təpəsinə dirənib orada qərar tutdu. Sonra İbrahim peyğəmbər də və İsa peyğəmbər də məhərrəmin onunda təvəllüd tapıblar və həmin gündə Yusif quyudan xilas olub, Yəqubun gözləri işıqlanıb və Yunis peyğəmbərin qövmü əzabdan xilas oldu. Dübarə, tarixi-müqəddəsdən belə məlum olur ki, ac toyuq yatıb yuxusunda darı görüb və ingilis peyğəmbəri Çemberlen də yatıb yuxusunda Bakı neftini görübdür; amma hər ikisi yuxudan ayılıb baxıblar ki, nə darı var, nə Bakı nefti. Yenə qədim tarixə əl atanda görürük ki, Suraxanıda iki kükürd hamamı var: birində nəğd pul verib çimirlər, o birində sığorta idarəsindən kağız gətirib “mən ölüm”ə çimirlər. Qabaqkında camaat qayda ilə və ədəb ilə çimib öz vaxtında hər kəs qoyub gedir evinə, amma sığorta hamamında qabaqca kişiləri çimdirirlər, qadınları lap axşama saxlayırlar ki, bunlar qaranlıq düşəndə Suraxanı səhrası ilə evlərinə qayıtsınlar. Və həmin gün də məlunlar imam Hüseyni qətlə yetirdilər, onunçün də Bəni-Üməyyə aşuranı bayram saxlayırlar. Və eyzən cənab studəadab Ağa Məhəmməd və onun bə-radəriərciməndi Ağa Qulam Hüseynin rəvayətinə binaən məhərrəmül-həramın onunda gözə sürmə çəkmək həramdır və aşura günü Süleyman peyğəmbərin əmlakını özünə qaytarıblar (xanların paxıllığı tutacaq ha!) və məhərrəmül-həramda Buzovna kəndində kəndliləri nə məscidə qoyacaqlar ki, orada baş yarsınlar, nə də sabit Nobelin bağına qoyacaqlar ki, orada gəzib dolansınlar və kino şəklinə tamaşa eləsinlər. Fəda olum sənə, ey gözə görünməyən pərvərdigar! Rəhmin gəlsin təşnələb bəndələrinə! Fəda olum sənə, ey məzlumi-Kərbəla! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 iyul 1927, №28 * * * İran meyvələri, yaxud əli qələmli vaizlər Hərdəm əz in bağ bəri mirəvəd. Gözəl məmləkət, müqəddəs vilayət, mübarək torpaq, dindar millət, pakdamən əhali, Əli şiələri... Xoşa sizin halınıza! Vaqeən xoşbəxtdirlər o insanlar ki, mahi-məhərrəmül-həramın əsrində İran qəzetlərini oxumağa nail olurlar!.. Necə səadət! Necə ləzzət! Ləzzəti-ruhani-ki, ləzzəti-üxrəvi! Vaqeən özgə cürə ola bilməz; səbəb budur ki, bir vilayətdə ki, yövmi-aşurada yer və göy titrəyir, çaylar dayanır, daşlar ağlayır, ot və ağacların rəngi bir günün içində saralıb sarıkökə bənzəyir, bir belə müqəddəs vətənin əhli qələmləri və qəzet yazanları da əlbəttə öz qəzetlərini gərək Hüseyn qarasına geyindirsinlər, növhə desinlər və mömin müqəddəs oxucularını ağlatsınlar; elə ağlatsınlar ki, Naxçıvanın firqəçi seyyid Bağır ağalarından geri qalmasınlar. İrandan məhərrəmül-həramda idarəmizə gələn farsi ruznamələr imam təziyəsi münasibətilə qan ağlayırlar. Əlbəttə, bir para şəkkak qəzetçilər İranda da tapılır; necə ki, iyirmi il bundan qabaq Tiflis kafirləri içində çıxan türk jurnalları şəbihbazlığa və zövci-axərə lağ eləyəndə Bakıda milyonçuların pulu ilə nəşr olunan türk qəzetləri şeyxlərə və qazılərə, məscidə və minbərə havadar olurdular. Xülasə... İrandan məhərrəmül-həramda idarəmizə gələn qəzetlərin biri baş məqaləsinin axırında belə yazır; yazır ki, İran qədimül-əyyamdan “məhdi-hübbi-Hüseyni” sayılıbdır, onunçün də aşura günü cəmi Əli şiələri ilə biz ruznaməçilər də gərək qan ağlayaq. Amma Molla Nəsrəddin əmi də belə yazır; deyir ki, hər bir ağacın iki ucu olar: bir ucunda imam məhəbbəti, məhşər qurğusu, mövhumat və muzəxrəfat. O biri ucunda da savadlı olmaq, dünya elmlərini bilmək, məmləkəti texnik və sənaye ilə yüksəltmək. Bu ağacın hansı bir ucuna yavuqlaşmaq istəsən, o biri ucundan uzaq düşəcəksən. Və əgər doğrudan da gecə və gündüz məsciddə vaxtını axirət qazanmağa sərf edəcəksən, o vaxt iranlı qardaşlar kimi texnik və təməddündən bilmərrə uzaq düşüb müntəzir olacaqsan ki, görüm Yevropa kapitalist hökumətlərinin hanki biri mədəniyyət gətirmək bəhanəsi ilə gəlib vətənini əlindən alacaq və səni özünə əsir edəcəkdir. Bax gör, hansı məsləhətdir, elə də elə: ağacın ya bu başını götür, ya o başını. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 iyul 1927, №31 * * * Pak neft və murdar neft İngiltərə vaizi ser Deterdinq öz moizələrinin birində irad edirmiş ki, dünyada neft iki qismdir: bir qismi murdar və bir qismi pakdır. Vaizin mülahizəsincə murdar neftlərin cərgəsinə Şuralar nefti də daxildir. Bunu qabaqca ərz edirəm ki, mən murdar və pak nəsihətlərini indiyədək ancaq məscid moizələrində eşitmişdim və indiyədək elə bilirdim ki, pak ona deyərlər ki, əli dəstəmazlı ola və murdar ona deyərlər ki, binamaz ola və məscidə getməyə; necə ki, məsələn, rus, erməni və binamaz müsəlmanlar. Neftin də sifətlərinə gəldikdə mən eşitmişdim ki, neft ya xalis olar, ya su ilə qarışıq olar; necə ki, Şuşa qalasında dükanlarda satılan neft. Bu qədər var ki, neftin pak və murdar olduğu söhbəti qədim söhbətdir: hələ Nəsrəddin şahın əsrində amerikalılar İrana gəlib neft mədənlərini tapanda və İran neftini çıxartmaq imtiyazını istəyəndə müctəhidlər şaha ərz elədilər ki, dəxi bu neft murdar oldu getdi. Onunçün də o vaxt İran hökuməti asanlıqla neftin imtiyazını başından “rədd” elədi və çox da yaxşı elədi; çünki İran öz yaxasını kənara çəkəndən sonra, bu otuz ilin müddətində ağır-arxayın öz ibadətinə məşğul olub, qulağı dinc tamaşa edir. Nəyə tamaşa edir? İngilislərlə amerikalıların İran nefti üstə bir-birilə it kimi sümük üstə boğuşmaqlarına. Demək, “murdar” sözü təzə bir istilah deyil; bunu ingilislər İran müctəhidlərindən öyrənib yadda saxlayıblar və indi də uzaqdan-uzağa Şuralar İttifaqının neftinə baxıb qalıblar mat-məəttəl. Əlbəttə, əgər gedib zor ilə Şura neftinə sahiblənmək olsa idi, pəh, pəh, pəh, nə gözəl olardı!.. Nə qədər milyardlara asanlıqla sahib olmaq olardı! Amma çifayda? Şura zəhmətkeşi qoymayacaq. Bəs nə eləmək? Mən də acıqnan deyərəm ki, Şura nefti murdardır. Tülkünün əli ağacdakı üzümə çatmayanda deyir: “murdardır”. Həriflərin əli Bakı neftinə çatmayanda deyir: “murdardır”. Bir surətdə o da yalandır, bu da yalandır; murdar o şeyə deyərlər ki, ona binamazın yaş əli dəyə. Amma cəmi əli dəstəmazlı keçəl və bitli Əli şiələri həmişə pakdırlar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 1 sentyabr 1927, №36 * * * Allah var, yaxud çəki daşları Hər kəs desə “allah yoxdur” – bil ki, yalan deyir. Axı insanın ağlı var; bəs bu dünyanı kim yaradıb? Hələ dəlili-əqli kənarda qalsın: bəs yüz iyirmi dörd min peyğəmbərə nə deyirsən ki, bunlar hamısı bir-birinin dalıyca Allahın varlığını təsdiq ediblər? Mən ki, öz tərəfimdən Allahın da varlığına etiqad edirəm, Nuxada Molla əminin yazılarını təkzib edən komisyonun da varlığına etiqad edirəm, necə orada da və burada da peyğəmbərlər tərəfindən mütəvatir rəvayətlər sadir olubdur. Allahın varlığına hər qədəmdə min şəhadət tapmaq olar: götürək, məsələn, xüsusi alverçilərin əhvalatını. Bir vaxt var idi, ağzıqəşənglər camaatı az qalmışdı inandırsınlar ki, bu kooperativlər ki, hər küçə və bazarda göbələk kimi baş qaldırıb, xüsusi alverçilərin evini yıxacaqdır. Bəs necə oldu? Qurban olum Allaha, kim deyir ki, Allah yoxdur? Doğrudan da əgər kooperativlər düzlüklə, qayda ilə və Lenin göstərdiyi üsul ilə başlayalar camaata malı öz qiymətinə satmağa, onda daha xüsusi alverçilər başlarına haranın daşını salsınlar? Və axırda elə də oldu: az qalmışdı ki, kəblə baqqallar və Hacı əttarlar ev-eşiklərini satıb-sovub, Marağaya və Həmədana qaçsınlar. Ax, fəda olum sənə, ey gözə görünməyən pərvərdigar! Di gəl, dəxi niyə durmusan? Məgər görmürsən ki, əli-dəstəmazlı tacirlərin dəxi malı birə-on satmağa həsrət qalıblar!!! Burada xəllaqi-aləmdən hökm olundu ki, girvənkə daşlarından savayı “kilo” və “qram” daşları da icad olunsun. Vacibəl-vücudun həmin hikmətli fərmanı icra olunan gündən, xah böyük şəhərlərdə, xüsusən, kiçik şəhərlərdə, qəsəbə və kəndlərdə xüsusi alverçilərin dükanları başladı hər cür və hər qism çəki daşı ilə dolmağa: köhnə girvənkə, təzə kilo, qulplu daş, qulpsuz daş, ağ daş, qara daş, balaca və böyük daş... Qoca nənəm həmişə bizə deyərdi: Ay bala, özgənin bədbəxtliyinə heç vaxt gülməyiniz; yoxsa sizin də başınıza gələr. Biz də o qədər İranın qulpsuz və peçatsız qara daşlarına güldük ki, axırda öz başımıza gəldi; belə ki, bu saat şəhərlərdə və xüsusən kəndlərdə, nəinki kəndlilərin, bəlkə dünyagörmüş şəhərlilərin bu kilo və girvənkə daşlarından başı çıxmır. – Mənə bir girvənkə qənd ver! Burada iş qalıb dükançının insafına: hər nə daş qoysa, qoyacaq; çünki bilmirsən kilo nədir, girvənkə nədir, qram nədir. Hamısından yaxşısını bircə Allah-taala bilər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 sentyabr 1927, №37 * * * “Kusi-rehlət” Oktyabr inqilabı bayramı münasibətilə Xəcil onkəs ki, rəft kar nəsaxt, Kusi-rehlət zədənd bar nəsaxt. Sədi Gərək hər bir kəs öz sözünü danışsın. Onunçün mən Molla Nəsrəddin ancaq molla sözü danışacağam; çünki özüm də mollayam. Söhbət Oktyabr inqilabının on illik bayramı barəsindədir. Və çün axır vaxtlarda eşidirəm və qəzetlərdə oxuyuram ki, Şura məmləkətlərinin zəhmətkeşləri Oktyabr inqilabının on illik bayramını saxlamağa hazırlaşırlar və çün digər tərəfdən də mən baxıram ki, bu söhbətlərin içində heç mollaların adı çəkilmir, o səbəbdən mən burada öz həmsinif və həmkarlarım barəsində bir neçə söz demək istərdim. * * * Bunu da ərz edim ki, mollaları Oktyabr inqilabına qatmağa mən özümü haqlı sanıram; səbəb budur ki, əgər Oktyabr inqilabı bayramı doğrudan da zəhmətkeşlərin bayramıdır, o surətdə mollalar hamıdan artıq bu hərbin dəstəsinə məslək ola bilələr gərək. Zira ki, əgər sən zəhmətkeşliyi şərtə qoyursansa, bu saat Novxanıda mollalar öz dallarında daş daşıyırlar ki, təzə məscid tiksinlər. Bəs, bu zəhmət deyil, nədir? Burada Novxanı məscidinin tikilmək söhbətini nəzərə çəkməkdə mən onu istəyirəm deyəm ki, sair zəhmətkeşlərlə bərabər plov zəhmətkeşləri, yəni mollalar da Oktyabr inqilabının on illik bayramını yad etməyə hazırlaşırlar; çünki onlar belə ağır zəhmətlə, dallarında daşıdıqları daşdan tikilən dükanları, yəni məscidləri hazır olan kimi həmin behişt sahibləri çıxacaqlar minbərə və avama belə moizə edəcəklər: – Pullarınızı bizə gətirin və behiştdə özünüzə yer götürün, Oktyabr inqilabına uymayınız, inqilabdan-zaddan sizə haray yoxdur, məscidə toplanın, qəbir evinizi abad etməyə hazırlaşınız... Oktyabr inqilabının on illiyi şahın Təbriz səfərinə təsadüf edir. Orada da plov zəhmətkeşləri, yəni mollalar şahın ziyarətinə müşərrəf olub, soruşdular ki, aya, doğrudurmu ki, şah həzrətləri övrətlərin çarşabını götürmək istəyir? Və Rza şah mollalara “yox” cavabını veribdir. Bu söhbətlər hamısı gələcək üçün böyük bir yadigar olacaq. Səbəb budur ki, Oktyabr inqilabının ikinci onillik bayramını saxlayan vaxt bu günləri və bu işləri yada salacayıq və o vədə deyəcəyik: – On il bundan əqdəm inqilabın birinci onilliyində Novxanıda təzə məscid tikilirdi. Və Təbrizdə, yəni İranın ikinci paytaxtında, övrətləri mollalar çarşab içində çürüdəndə azadixahlardan bu barədə bir iqdamat görmürdük və eşitmirdik. Bunlar hamısı yadigardır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 sentyabr 1927, №38 * * * Şura qadınları Oktyabr ayının ikisində, Bakıda şura qadınlarının və zəhmətkeş qadınların bir böyük yığıncağını gördüm. Və hamısını üzü açıq gördüm. Və hamısını naməhrəm kişilər içində danışan gördüm. İndi burada bir məsələ var: bu iş, yəni min nəfər qadının bir yerə cəm olub azad danışmaqları da yaxşı işdir, ya pis işdir? Və bu barədə hərənin bir əqidəsi var: bir para təzə cavanlarımız axır vaxtlarda qadınları başdan salıblar ki, guya qadın da kişilər tək bir insandır və yaramaz ki, qadın kişinin qabağında əli bağlı dursun və ona qul olsun. Amma belə göyçək danışanlar bunu unudurlar ki, dünya başına deyil ki, hərə ağzına nə gəlir danışsın və qadın da nə bilir eləsin. Heç bir an da gərək bunu nəzərimizdən çıxarmayaq ki, bu dünyanı bir xəlq edən var ki, onun min bir adı var və o adların biri də cənab Allahdır ki, nə yeri bəllidir, nə məkanı var, nə yerdədir, nə göydə və dünyada yaşayan insanlar hələ indiyədək bilmirlər ki, haman cənab Allah haradadır və nəyə məşğuldur. Xülasə, sözü uzatmayaq və mənim də müxtəsərcə ərzim buradadır ki, haman yox olan cənab Allah tərəfindən bir neçə müqəddəs kitablar nazil olub ki, onların ən axırıncısı Qurani-şərifdir ki, əgər biz durub onun müqəddəs səhifələrini vərəqləsək, elə bir sözlərə gəlib çatarıq ki, əgər haman ayələrin bir parçasını oxuyub onları təfsir etsək və onların məzmununu indiki üzüaçıq qadınlarımıza bəyan etsək, o vədə o qadınlar görə bilər ki, onların cümləsi öləndən sonra behişt nədir, huri və qılman nədir, bəlkə cəhənnəmin dib bucağında cız-vız yanıb kül olacaqlar. Heç uzağa getmə; götürək fürqani-kərimin qadınlar barəsində danışan “surətül-nisa” səhifələrini: aya bir qadın ki, dini-mübini-islama mənsubdur, aya bu qadın, kişisi razı olmasa, bir iş görə bilərmi və bir yana bir qədəm basa bilərmi? Və əgər haman qadın, nəuzübillah, dilim lal olsun, kişisinə təbiyyət göstərmək istəmədi, onda kişiyə haman surənin ayətinin mövcibincə nə qədər ixtiyar verilir? Məsələn, övrəti söyə bilər? Yaxud döyə bilər? Siz mənim bu sualımın cavabını haman surənin 36-cı ayəsində axtarmağa məşğul olun, mən bir tənəffüs edim. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 oktyabr 1927, №41 * * * Üzr istəyirəm Sənayeləşmə istiqrazı barəsində mən keçən həftə üzümü müsəlman qardaşlara tutub təklifdə bulunmuşdum. Yazmışdım ki, hər bir vətən evladının borcudur öz hökumətinin məmləkətinin təmiri yolunda ona əl uzatsın və hal-hazırda da hər bir şuralar vətəndaşının borcudur ki, sənaye istiqrazına yazılmaqla Şuralar hökumətinin səsinə səs versin. Bu xüsusda idarəmizə bir çox yerdən cavablar gəldi. Bu cavablar iki qisimdir: bir qismi zəhmətkeşlər tərəfindən gələn cavablardır. Bir qismi də iman əhllərindən gələn cavablardır. Zəhmətkeşlər tərəfindən gələn cavablardan belə anlaşılır ki, Şura hökuməti dairəsində cəmi zəhmətkeşlər bunu anlayıblar ki, hər bir məmləkətin tərəqqi və təalisi elm, fənn və sənayenin tərəqqisindən asılıdır və bu səbəbdən cəmi zəhmətkeşlər sənaye istiqrazına kəmaliməmnuniyyətlə iştirak etməlidirlər və edirlər də. İman əhllərindən gələn cavabların da məzmunu belədir ki, bu dünyada nə qədər istehsalatı artırsan da, yenə axırı ölümdür; onunçün də ağıllı adamlar keçmiş zamanda deyiblər: Lacərəm, mərdi-aqilü kamil, Nənəhəd bər həyati-dünya dil. Bəs, ey əzizim, bu beş günlük dünyada gərək bir an da qafil olmayasan və bunu gərək biləsən ki, sənin boynunda bir müqəddəs vəzifə var, o da ibarət olsun çəhardəh məsumi ziyarət etməkdən və bu vəzifəni hər gün və həmişə sənin yadına salan var ki, ibarət olsun islam ümmətinin məxsusi çavuşlarından: Naxçıvanda axund Cəfər molla Tarıverdizadədən, Lənkəranda Seyid Qulam Seyidəlizadədən və Danabaş kəndində Məşədi Hüseynquludan və qeyri yerlərdə də öz qaydası ilə. Bəs, ay əzizim, sən sənaye istiqrazına yazılmaqla elə bilmə ki, daha sən öz vəzifəni bitirdin. Bunu həmişə gərək yadında saxlayasan ki, bundan başqa sənin boynunda daha qeyri bir sənaye istiqrazı da var ki, o da ibarət olsun ətəbati-aliyatın “makler”ləri hesab olunan, adları zikr olunan çavuşların “zəvvar” siyahisinə yazılmaqdan. İndi bax öz məsləhətinə: Ya bura yazıl, Ya oraya yazıl. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 oktyabr 1927, №42 * * * Din söhbətləri Keçən vaxtlar Molla əminin səhifələrində bəndəyi-həqir hərdən bir din və etiqad dairəsində söhbət elərdim ki, bəlkə bir para cahillər və əvamünnas mütənəbbeh ola və bir para siratülmüstəqimi azanlar rahirasti tapalar, ta ki, xəllaqül-aləmin yanında ruzi-qiyamətdə xəcil olmayalar. Amma mən bunu görürəm və eşidirəm, yəni qəzetlərdən xeyr, ağızdan eşidirəm ki, axır vaxtlarda yenə islam dininə özlərini mənsub qılanlardan elə bir hərəkət baş verir ki, mən bunun müqabilində məəttələm və bilmirəm ki, Allahın haman bədbəxt bəndələri heç gördükləri işlərin dal və qabağını yoxlayırlar? Yaxud elə bilir ki, dünya başlıbaşınadır, hər nə eləyirsən elə; ta bunu düşünmək istəmirlər ki, bu dünyada hər nə bir iş ki, tutursan, onun ruzi-məhşərdə məsuliyyəti var; necə ki, xudavəndi-aləm öz müshəfişərifində buyurubdur ki, fəmən yəməlu misqalə zərrətün xeyrən... və ilax; yəni hər kəs ki, bu dünyada bir misqal qədərində xeyir iş tutmuş olsa, o qədər də onun xeyrini görəcəkdir. Və nə qədər şər iş tutsa, yenə ona görə onun nəticəsinə nail olacaqdır. Bəs, əzizim, bu söhbətlər əbəs yerə deyil və əbəs yerə bu kitabları milyonerlərin pulu ilə qazılarımız çapa verib ortalığa qoymayıblar ki, müsəlmanlar oxusunlar və bilsinlər ki, hər bir kəs gedib iznsiz bir milyonçunun bir qəpiyinə əl vursa, onu axirətdə cəzalandıracaqlar ki, qeyrilərinə də ibrət olsun, ta gedib mülkədarların on min desyatində mülkündən iznsiz işğal etdikləri yer qəsb olar, orada nə dəstəmaz almaq olar, nə namaz qılmaq olar. Bəs, ay əzizim bunu bil və eşit ki, bu dünya başına deyil ki, sən kənddən-kəsəkdən naməhrəm arvadları yığasan və onlar da üzüaçıq başlayalar nitqlər söyləməyə; bir surətdə harada görülübdür ki, arvad nitq söyləyə, o da üzüaçıq naməhrəm kişilərin içində və bir naqisül-əql arvad xəlayiqinin nitqindən nə fayda hasil olacaq? Məgər eşitməyibsiniz ki, bari-pərvərdigara fürqani-məcidində buyurubdur ki, əlricali əleyhünnə dərəcətü, yəni kişilərin dərəcəsi arvadlardan artıqdır və məgər Qurani-şərifin bu ayeyi-mübarəkəsini oxuyan bir insaf əhli bir də deyə bilər ki, arvad kişi ilə hər bir hüquqda bərabər olmalıdır? Xeyr, xeyr. Bu axır vaxtlarda qulağıma çatır ki, guya bəzi yoldan azmışlar hər bir şeyi qurtarandan sonra və hər bir deşiyə əl uzadandan sonra, Allah həzrətlərinə də, nəuzübillah, sataşmağa iqdam edirlər. Və hətta eşidirəm ki, bu yolda cəmiyyətlər də qərar verirlər, Allahsızlar cəmiyyəti də təşkil eləməyə hazırlaşırlar. Əvvəla, mən bu sözlərə heç də inanmıram və inana da bilmərəm; o səbəbə ki, nə qədər fikirləşirsən, yenə baxıb görürsən ki, bu yerigöyü bir yaradan var. İndi söhbət o yerə gəlib çıxır ki, bəs hanı o Allah və haradadır o Allah? Elə bir para ağlı zəifləri şəkkə salan bu məsələdir ki, bəs o Allah dediyin haradadır? Və dünya yaranandan indiyədək yer üzünün tayfaları cənab Allahın yerini və məkanını axtarmaqdadır. Qədim peyğəmbərlərin bir parasına həmin bu sualı verəndə cavab ediblər ki, Allah-taala göydədir və hətta Musa Əleyhüssəlam Fironu vəhdaniyyətə dəvət edəndə Fironu başa salmaq istəyirdi ki, Allahtaalanın məkanı asimandır, onunçün də Fironi-məlun öz vəziri olan Hamana hökm etdi ki, Misir camaatını toplasın və çox uca bir qala qayırsın, ta ki, o qalanın üstünə çıxıb Allahı görmək mümkün olsun. Və elə ki, neçə-neçə illərdən sonra qala hazır oldu və Firon çıxdı ən uca hesab olunan qəsrin təpəsinə və yenə orada Allahı tapa bilmədi, onunçün aşağı endi və camaata xəbər verdi ki, Musa yalançıdır. Çünki yalandan deyir ki, Allah var (Əstəğfürullah rəbbi və ətubillah). Demək, Allahın varlığını inkar etmək söhbəti təzə söhbət deyil, qədim söhbətdir; bu söhbət haman söhbətdir ki, Musanın möcüzələrinin (yəni indiki istilahda fırıldaqlarının) qabağında Firon onun bicliyini duyub, məcbur olub cavab verməyə ki, Allah yoxdur. Mən öz tərəfimdən burada bir söz demirəm; yəni nə hə deyirəm və nə yox deyirəm, çünki desəm Allah var, gərək doğrudan da yerini göstərəm və necə də göstərə bilərəm ki, nəinki, Misrin uca qalalarından baxıb Allahı görə bilmədilər, hətta Yunkersin aeroplanından baxıb Allahı görə bilmirəm. Desəm də Allah yoxdur, onda da qorxuram ağzım quruya, dilim lal ola (Əstəğfürullah rəbbi və ətubillah). Dəli “Molla Nəsrəddin”, 27 oktyabr 1927, №42 və №44 * * * Qəzalarda yol məsələsi “Kəndli qəzeti” axır nömrəsində qəzada olan yollardan söhbət açmışdı. Yol məsələsi əhəmiyyətli məsələlərin biridir və bu barədə mərkəzi icraiyyə komitəsinin Lənkəranda olan iclasında çox danışıq oldu və xeyli mübahisə üz verdi. Söhbət burada idi ki, qəzalarda kəndlə kənd arasında çəkiləcək yollara kənd əhalisi özü gərək kömək versin, nəinki əlini əlinin üstünə qoyub gözləsin ki, görüm nə vaxt mərkəzi hökumət pulları kisələrə doldurub gətirib kəndlilərə paylayacaq və bir az da yalvaracaq ki, durun özünüzə yol qayırın. “Kəndli qəzeti” də məsələni bu mənada həll eləmək istəyir və deyir ki, kənd arasında yolları təmir eləmək barəsində kənd əhalisinin özündən də hərəkət və təşəbbüs olunsun və əgər belə olmasa, tək bircə hökumətin öhdəsinə bu vəzifəni qoymaq olmaz; necə ki, dünyada heç bir məmləkətdə də görsənməyib ki, hökumət kəndlərin təmir olunmuş yolunu hazırca gətirib kəndlilərin ovucuna qoya. Amma burada elə bir nöqtə var ki, ona lazımınca diqqət olunmayıb; onunçün mən möhtərəm qareləri məsələdən hali etmək niyyəti ilə bu aşağıdakı bir neçə sətri burada dərc etmək istəyirəm. * * * Yol söhbətini ortaya salan heç bir qələm sahibi gərək unutmaya ki, yol deyəndə biz gərək bunu mülahizə edək ki, aya sən hansı yolu deyirsən? Sən gərək bunu yadından çıxarmayasan ki, söhbət Azərbaycan torpağı yolları barəsindədir. Azərbaycan əhalisi – necə ki, məlumdur, – müsəlmandırlar və bunlara Allah-taala tərəfindən müəyyən yol göstərilib və o yolu bizə Allah-taalanın peyğəmbəri seyyidül-mürsəlin müəyyən surətdə nişan veribdir; o yolun adı siratül-müstəqimdir. Ehdina siratül-müstəqim, bari pərvərdigara, biz yazığıq, rəhmin gəlsin bizə, bizi cəhənnəm oduna giriftar etmə, bizi düz yola hidayət elə; bizi o yola tuş etmə ki, onu Şura hökuməti bizə göstərir. Bizə nə araba yolu lazımdır, bizə nə avtomobil yolu lazımdır, bizə nə dəmir yolu lazımdır. Bizi hidayət elə haman yola ki, siratəlləzinə ənəmtə əleyhüm; o yolu göstər ki, iman əhllərinə göstərmisən. Yoxsa bizə traktor yolu lazım deyil. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 oktyabr 1927, №43 * * * Əsatiri-əvvəlin starıe skazki Dili qurusun mədinəlilərin! Əlləri qurusun Əbuləhəbin! Haqqı inkar etmək – o məlunlardan qalıbdır. Çünki Qurani-mübarək ayati-gövhər-misalini eşidəndə Əbuləhəb büsbütün inanmadı, mədinəlilər də cavab elədilər ki, eh, biz bu sözləri çoxdan eşitmişik; bunlar əsatiri-əvvəlindirlər, bunlar qədim nağıllardandır. (Lənətüllah əla qövməz-zalimin!) * * * Qəribə burasıdır ki, min üç yüz il bundan qabaq qaranlıq Mədinənin cahil əhalisi indiki əsrimizin içəri şəhərlilərinə nisbətən gör nə dərəcədə azadə fikir idilər ki, Məhəmməd peyğəmbərin qabağına çıxıb onun Quranını “əsatiri-əvvəlin” adlandırdılar. Amma hal-hazırda, Oktyabr inqilabının onilliyində, Bakının İçərişəhərində bir nəfər Ət ağa adlı müqəddəsin zibilli qapısı qara camaat üçün ziyarətgah qərar verilib və “ağa”nın qabağına bir nəfər adam cürət eləyib çıxmır ki, desin: – Ay biçarə camaat, bu ət parçası bir diri cənazənin özu nədir ki, ondan siz gözlədiyiniz nicat da nə ola?! Bu il yenə “ağa”nın qapısında cəlal var idi: heç indiki əsrin şah və krallarını da camaat belə təntənə ilə şəhərdən yaylağa aparıb və yaylaqdan şəhərə gətirməmişdi. Köç karvanının bir ucu burada idi və bir ucu orada. Və belə bir mənzərəyə tamaşa edə-edə mən öz könlümdə deyirdim: Doğrudur, Oktyabr inqilabı çox dağları deşdi və qayaları sındırdı ki, öz məqsədinə çatsın və elə bilirəm ki, çatdı da. Amma bu İçərişəhərin şarlatanlarının qalasını uçurmaq, onların “əsatiri-əvvəlinini” pozub dağıtmaq və İçərişəhərin qara müsəlmanlarını bu şarlatanlardan azad etməkdə deyəsən Oktyabr inqilabı bir az təxirə düşdü. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 oktyabr 1927, №44 * * * Oktyabr inqilabı və şaxsey Oktyabr inqilabı barəsində çoxları çox şey yazırlar və hey yazmaqdadırlar, amma mən qorxuram bir şeyi unudub yaddan çıxaralar. Gərək biz hamımız bunu etiraf edək, yəni boynumuza alaq ki, Oktyabr inqilabı bir para insanları işdən salıb, lap bədbəxt elədi. Mən o adamları deyirəm ki, mahi-məhərrəmdə onların ixtisası, onların peşəsi imam təziyəsinin “yubiley” bayramını icarəyə götürmək idi. Bu da hamının işi deyildi: hər şəhərdə bir nəfər, ya bir neçə nəfər təziyə podratçısı var idi ki, bunlar məhərrəm qabağı şəhərə düşüb, əllərində siyahı, müsəlmanlardan pul yığardılar; necə ki, ərz olundu hər şəhərin öz müəyyən məhərrəmlik podratçısı var idi ki, bir paraların adlarını keçən vaxtlarda idarəmizə yazıb bildiriblər. Yadımızda qalan bunlardır: Gəncədə Hacı molla Mirmurtuza, Qalada şeyx Möhsün qəssab, Yerevanda Kəblə Zülfüqar, Naxçıvanda Hacı Şeyx Əli və Hacı Hüseynəli, Şamaxıda Hacı Məcid əfəndi və qeyriləri. Cəm olunan pullar nəyə sərf olunardı? – Çaya, qəndə, limona, tütünə, qəhvəyə, imam qarasına və imam yolunda çalışan hədsiz Allah bəndələrinə ki, ibarət olsun məscid və minbər xadimlərindən, şəbehgərdan dəstələrindən və şaxsey dəstəsində ağ alıb qanı tökülənlərdən. Və pul da az yığılmazdı: çox vaxt olardı pulun say və hesabına yetişmək mümkün olmazdı, savayı ondan ki, minbərlərdən mərsiyəxanlar bəy və xanlardan və tacirlərdən vüsul etdikləri pulların miqdarı on minlərlə sayılardı. Bu belə. Amma indi zəmani ki, biz indi bu şaxsey dəstgahını qədəğən etdik, doğrudur, bu tərəfdən yaxşı oldu, pis olmadı; səbəb budur ki, hər il şəhərin lotu-potuları, keçəl və küçəl bambılıları hərə əlinə bir zopa alıb düşərdilər küçələrin canına və anqıra-anqıra şəhəri dolanıb bikar və avam arvadları və qızları özlərinə tamaşa elətdirərdilər və aşura günü də başlarını yarardılar və bir parası bədənlərinə küt nizə və bıçaq keçirərdilər. Hələ bir saatlığa tutaq ki, bu iş yaxşı oldu (yəni yaxşı oldu ki, bu bambılılar getdilər öz kəsbkarına). Amma bəs məhərrəmlik ticarətinin batmağına və o yazıq təziyə podratçılarının işdən düşməklərinə nə deyirsən? Bu yaxşı olmadı və buna Allah da şahiddir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 noyabr 1927, №45 * * * Məşğuliyyət Doğrusu budur ki, biz bakılıların çoxdandır ki, qulağımız buna adətkərdə olmuşdu ki, Bakıda, ələlxüsus Bakı rayonunda, hərdən bir parta-part düşə: “Vodə, bu nədir?” “Nə bilim, filankəs vurdu, filankəsi öldürdü”. Doğrusu budur ki, belə işlərin özü bir məşğuliyyətdir; yoxsa, vallah, bikarçılıqdan adamın başı şişir. Amma, baxıb görürəm ki, bir-iki ildir ki, Bakıda və xüsusən Bakı ətrafında deyəsən sakitlikdir. Bu, əlbəttə, pis şey deyil; amma, vallah, bikarçılıqdan az qalır adamın beyni qaralsın. Bu barədə mənim gileyim tək bircə Bakı milis təşkilatındandır; səbəb budur ki, hər bir yanda bir nəfər igid başını qaldırmaq və öz rəşadətini göstərmək istəyirsə, baxıb görürsən ki, milis nəfərləri fövri atlandılar, tüfəngləndilər və düşdülər çöllərə ki, nə var-nə var, biz gərək filan qulduru tutaq, filan qaçağı tapaq. Misal üçün götürək Xızı dairəsində bir nəfər Allah bəndəsi Mirzə Baba Baxış oğlunun əhvalatını. Bunun günahı nə idi ki, Bakı milisləri hücum çəkdilər və kişini narahat etdilər? Mirzə Babanın günahı o idi ki, tək bircə nəfər kəndlini öldürtmüşdü ki, kəndlinin göyçək arvadı Mirzə Babaya qalsın. Yaxşıca da fürsət ələ düşmüşdü: burada böyük ədavət əmələ gələcək idi, bir tayfa o biri tayfa ilə uzun illər davada olacaq idi, bir-birindən qisas alacaq idi, hədsiz qanlar töküləcək idi. Yenə milislər burada bişmiş aşa su qatdılar və qoymadılar bazar qızışsın: milis rəisi Bakıdan milis nəfəratından bir dəstə tutdu və düşdü Xızı səhralarına ki, mən ya gərək ölüm, ya da gərək bu quldur-qaçaqların kətirini kəsəm. Doğrudur, xah Xızı dairəsində, xah Maştağa və Bilgəhdə axıruxur qaçaqlar milisin qorxusundan puç olub getdilər; ancaq bir tərəfə baxanda, əlbəttə, qulaq dincliyi yaxşı şeydir və bilirəm ki, sən deyəcəksən: Yaşasın cəmi milis xidmətçilərimiz! – Ancaq heyif keçən günlərə! Mağıl keçənlərdə insanın bikarçılıqdan beyni qaralanda bu parta-partın özü bir gözəl məşğuliyyət idi. Ax, keçən günlər!!! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 noyabr 1927, №46 * * * Müxbirlər İndi bu saat kənd müxbirlərinin qəzet və jurnallara yazdıqları rəvayətlər qədim əsrdə Əbuhərirənin rəvayətlərini yada salır. Əbuhərirə deyəndə də islamın birinci əsri, o gözəl əsri yada düşür, haman əsri ki, gözəl islam dini az qalmışdı ki, tamam yer üzünü tutsun. Əbuhərirə kimi nainsaflar başladılar rəsuli-xudanın dilindən yalan hədislər rəvayət etməyə; belə ki, bir tərəfdən Əbuhərirə özü, bir tərəfdən bunun həmkarları ibn Abbas, ibn Əmir və qeyriləri başladılar həzrət Əmirəl-möminin əleyhüssəlamın hədislərini tənqid etməyə (Əmirəl-möminin dedikdə mən burada, necə ki, saf bir Əli şiəsi, həzrət Əlini mənzur tuturam, nəinki Əmirəl-Faruq əfəndini, çünki, sözün doğrusu, mən özüm Əli şiəsinin silkinə müşərrəf olanlardanam və buna da fəxr edirəm). Bilmirəm, niyə burada sözü bu qədər uzatdım; ancaq bunu istəyirdim deyəm ki, dünyada fəxri-kainat Məhəm-mədül-mustafa peyğəmbərimizin yalançı müxbirləri həzrət Əlinin hədislərinin içinə qondarma rəvayət qatmasa idilər və islam aləmini sünni və şiə qovqasına məşğul eləməsə idilər, indi küreyi-ərzin səthində pak və münzeyi-islam ümmətindən savayı daha qeyri bir kafir yox idi. İndi bu saat Yaponiya özü də islam olmuşdu; necə ki, iyirmi il bundan qabaq Bakıda türk ruznamələri nə qədər ciddi-cəhd edirdilər ki, yapon millətini müqəddəs islam dininə müşərrəf etdirsinlər. Yenə söz uzandı. Onu-bunu bilmirəm və qeyri qəzet və məcmuələrlə işim yoxdur, ancaq mən öz müxbirlərimə bunu xəbər verirəm ki, bu saat “müxbir” məsələsi az qalıbdır həzrət Əli və Əbuhərirə məsələsinə oxşasın: “Müxbir kommunxozdan yazır”, “Kommunxoz müxbirdən yazır”. Müxbir yazır ki, kommunxoz şəhərə qulaq asmır, kommunxoz deyir müxbirin evini plana salıb uçurtmuşam, onun üçün məndən qərəzi-şəxsi başlayır. Xülaseyi-kəlam babətindən mən burada öz müxbirimə xəbər verirəm ki, bundan sonra hər bir müxbir (ya qeyri müxbir) ki, idarəmizə məqalə və xəbər yazıb göndərəcəkdir, əgər o məqalənin axırında bir müxtəsərcə qəsəmnamə olsa, məktub çap olunacaq, əgər qəsəmnamə olmasa, səbətə gedəcək. Qəsəmnamənin müxtəsər məzmunu belə olmalı: “And olsun pənctəni-ali əbayə, and olsun şühədanın nahaq tökülən qanına və yenə and olsun həzrət Abbasın uzun qollarına ki, burada yazılan səhihdir və mərdüməzarlıq babətindən yazılmayıbdır”. (Dəxi həzrət Abbasın qollarının uzunluğu neçə arşın olmağını qeyd etməyin lüzumu yoxdur). Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 noyabr 1927, №47 * * * Həmmalül-müqəddəs Həmin nömrənin səhifəsində çəkilən bir həmmalın dalındakı namaz tayları barəsində, söz yox, bəzi oxucular ola bilər ki, əhvalatdan müxbir olmayalar. Onunçün də burada bu barədə mətləbə şərh verməyi lüzumdan xali görmədik. Bu bəndeyi-xuda bir mömün islam ümməti və Əli şiəsidir, gün, yövmiyə dua və sənada razü niyaz əhlidir və demək olar ki, bir gün də vacibi namazlarını qəzaya qoymayıbdır, sonra bu mömin Allah bəndəsini əcəl dərk eləyir və bu da darülfünadan darülbəqaya rehlət edib çıxıb gedir. O şəkil ki, əli qurumuş nəqqaşımız burada çəkibdir, o şəkildə həmin bizim rəhmətlik müqəddəs hammalımızı məhşər günü sual-cavaba çəkirlər ki, aya gərək dünyadan gətirdiyin müqəddəs yükünün tayları nədən ibarətdir. Bəli, məşhər komisiyonu qurulur, sədr və cənab Rəsuli-xuda və onun vəli-vəsisi: sağ tərəfdə cənab əmr, sol tərəfdə Cəbrail, İsrafil və başlayırlar bizim müqəddəs qonağın əmalından sual-cavabı və təhqiqatı. Hə, görək, dalında bizə nə töhfə gətirmisən? Bəli, yövmiyə namazları, bu meyit namazı, bu da eydi-qurban namazı Xub, çox yaxşı. Bu nədir? Bu da icarə namazı, bu nəzir namazı, bu da eydi-ramazanül-mübarək namazı. Bu da Cəfəri-təyyar namazı. Bu cümə namazı. Afərin, afərin! Nə müqəddəs müsəlman ümmətidir! Afərin. Dəxi görək nə var? Bəli, burada yenə bir tay var, bu da zəlzələ namazı. Bu xüsu və küsuf, bu qara yel namazı. Ay mərhəba belə müsəlmana! Elə burada az qalmışdı ki, bu müqəddəs Əli şiəsinə cənnət mandatı verilsin, bir də gördülər ki, bicəngə İsrafil gedib namaz taylarını o tərəf-bu tərəfə çöndərir, guya bir şeyi axtarır və axtardığını tapmayıb burada komisyon üzvlərinə xəbər verir ki, bu namazların içində bir çox mötəbər namaz yoxdur. Hansıdır o namaz? O namaz ibarətdir namazi-nafileyi-nuzdəhümi-mahi-ramazanülmübarəkdən. Doğrudan da məlum oldu ki, bədbəxt Allah bəndəsi şəriətdə təyin olunan namazların hamısını əda edib, lakin nuzdəhüm gecəsinin altı yüz qırx iki rükət nafilə namazını yaddan çıxardıb, ya da fürsət tapa bilməyib, qılmayıbdır. Xülasə, bədbəxt, müqəddəs hammalımız məyus və xəcəl, kor və peşiman, komisyon tərəfindən ətrafa göndərilir ki, oradan ya səqərə vasil ola, ya da ki, vallahü-ələm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 1 dekabr 1927, №48 * * * Tövhid Qül hüvəllahü əhəd! Bu zalım oğlu müşriklərə həzrət rəsuli-xuda deməkdən yoruldu ki, Allah-taala birdir, necə ki, Şəkidə qadınlar klubunda pedağoji texnikum tərəfindən tərtib olunan müsamirə vahid bir nəfərin şərəfinə imiş. İbn Abbas rəvayət edir ki, müşriklər bərk dirənmişdilər və deyirdilər: ya bizə o yeganə olan Allahı nişan ver, ya da biz onun vəhdaniyyətinə iman gətirməyəcəyik və burada Allah-taala tərəfindən “ixlas” surəsi nazil oldu və müşriklər səslərini kəsdilər. Qül hüvəllahü əhəd! Və o zamandan indiyədək vəhdaniyyət şüarını cəmaəti-müslimin alqışlamaqdadır: qül hüvəllahü əhəd. Degilən Allah-taala birdir, göylərdə onun adı Allahdır, yerlərdə onun adı padşahdır və Şəki müsamirəsində “Şəki fəhləsi”nin rəvayətinə görə onun adı “bir nəfər”dir. Kimdir o bir nəfər? Məlun müşriklər də rəsuli-xudadan soruşurdular: kimdir o Allah? Və biz də soruşuruq: kimdir o “bir nəfər” ki, pedaqoci texnikum və qadınlar klubunun əmri ilə onun xatirəsi üçün əfəndilər və şeyxlər torpağından təzə ərsəyə qədəm qoymuş əhli-iman ataların qızları əyyaş qonaqlara şərab daşıyırmışlar? Kimdir o bir nəfər? Allah-taala da öz Qurani-məcidində sual edir: kimdir o bir nəfər ki, onun şənü şərəfinə: Vəlməlaikə yəsbəhunə behəmd və yəbləğun şərabən təhura yəni Şəki məlaikələri şükür və səna ilə saqilik edirmişlər və stəkanlara şərab tökürmüşlər!.. Vəhədə laşərikə... Allaha şərik qərar verənlərə min lənət olsun! Necə ki, baxıb görürük ki, yeri-göyü xəlq eləyən vahid bir xudadır; zira ki, əgər, nəuzübillah, Allah-taala bir olmasaydı, iki olsaydı, o vədə Şəki müsamirəsini tərtib edən qadınlar klubu ilə pedağoji texnikum arasında niza əmələ gələ bilərdi: biri deyərdi – bu müsamirədə qızların iştirakı caiz deyil, zira ki, bura meyxanadır. O biri də şayəd razı olaydı, ya olmayaydı – bunu da Allah bilər. Burada İbn Abbasın rəvayətinə binaən yenə xudavəndi-aləmin ayeyi-kəriməsi münaqişənin dəf və rəfinə səbəb oldu. Qül hüvəllahü əhəd! Yəni, ey Şəki vilayətinin ravisi (“Şəki fəhləsi”), nəşr et dünya və aləmə ki, müsamirənin xudasına şərik qərar verənlər – kafirdirlər; zira ki, onun vahid xudası tək “bircə nəfər”dir ki, onun şənü şərəfi naminə maarif ərsəsinə təzəcə qədəm qoyan qızlar sərxoşlara içki və yemək təqdim edirdilər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 dekabr 1927, №50 * * * Məktəblər Biz bunu inkar edə bilmənik ki, bir məmləkətdə məktəblərin çox olmağı az olmağından yaxşıdır; ancaq necə ki, hər işdə bir həd və sərhəd lazımdır, burada da bir sərhəd qoymaq icab edər. Yoxsa sən əgər başlayasan bir ucdan hey məktəbdir açasan və dalını-qabağını yoxlamayasan, onda şiş də yanacaq, kabab da yanacaq. Məsələn, götürək Bakı məktəblərinin indiki halını: indi baxıb görürük ki, Bakıda az bir məktəb var ki, darısqallıqdan yana şikayət eləməsin. Amma on beş il bundan qabaqda da mənim Bakıya yolum düşmüşdü; o vaxt belə giley-güzar eşitməmişdim. İndi bu nədəndir? Bu ondandır ki, biz istəyirik hələ hər məhəllədə bir məktəb açaq. Eybi yoxdur, açaq, demirəm açmayaq. Açanda da deyirik ki, bu məktəbin dalanı gərək belə olsun, həyəti belə olsun, uşaqların dərs arasında tənəffüs, yəni nəfəs alıb oynamağa geniş meydanı olsun, müəllimlərin vüsətli odası olsun, filan və filan. Daha bu olmadı. İki şeydən biri gərək olsun: ya gərək məktəb açmaq və məktəbin sayını çoxaltmaq tamahını azaldasan, ya da gərək sənin məktəbindən qohum-qonşu bir zərrə qədər narahat olmasın. Məsələn, sən deyirsən ki, Füzuli küçəsində doqquzuncu şura məktəbinin həyəti yoxdur ki, şagirdlər dərsdən çıxanda orada oynaya bilsinlər və nəinki həyəti yoxdur, hələ bəlkə bir həyətdə yaşayan kirayəkeşlərin qorxusundan şagirdlər tənəffüs vaxtı oynaşmağa cürət eləyə bilmirlər və haman kirayəkeşlər adambaşı altmış kvadrat mənzil işğal edə-edə məktəbin siniflərində şagirdlər bir-birinin qarnına az qalır girsin; onun üçün də müdirin və müəllimlərin vaxtının yarısı kirayəkeşlərlə deyişməyə sərf olunur. Şamaxı küçəsində 29-cu məktəb də bu tərəfdən giley-güzarı başlayıbdır. Rəhmətliyin oğlu bu darışlıq bir zəmanədə başlayıb ki, nə bilim qabaqlarda mağıl məktəbin geniş həyəti var idi ki, şagirdlər və müəllimlər orada nəfəs alıb dincəlirdilər, indi bələdiyyə idarəsi oranı karvansara üçün icarəyə verib; peyinin üfunətindən şagirdlərin və müəllimlərin başı çatlayır. Allah məktəb həyətini karvansara həyətinə mübəddəl edən bələdiyyə idarəsinə də Kərbəla qismət eləsin və haman Allah Georgevski küçədə onuncu məktəbi dustaqxananın rubərusunda bina edən və şagirdləri dustaqlarla dərs vaxtı pəncərələrdən və həyətdən bir-biri ilə işarələşməyə məcbur qılan rəhmətliklərə də min rəhmət eləsin. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 22 dekabr 1927, №51 * * * Əsrimizin möcüzələri Qədim əsrlərdə də avam camaatı möcüzələrlə aldadırdılar ki, avamın başını qatıb onu yükləmək asan olsun və onun südünü sağmaq (yəni istismar eləmək) asan olsun. İndiki əsrdə də hərdən bir oyunbazlar zühur edir və hər növ bicliklərlə sadədil zəhmətkeş camaatı iğfal edirlər ki, onların ciblərinə sahib olsunlar. Bu müqəddimədən sonra keçək rəvayətimizə: Əbu Haşim Cəfəri rəvayət edir ki, bir gün küçə ilə keçirdim, gördüm yolun üstündə bir yekə sərp it durub, mənim üstümə elə bir qeyzlə hürür ki, gördüm ki, bu heyvan qoymayacaq buradan keçib gedim. Buradan qayıtdım və küçədə əsrin imamı həzrət Əbülhəsən Əli Ənnəqi Əlhadi səlləlahü səlləmə rast gəldim və itin əhvalatını həzrətin xidməti-basəadətinə ərz etdim. Həzrət mənlə bərabər itin yanından gəldi keçdi, Allahın heyvanı quyruğunu qısıb çəkildi kənara. Ancaq mən itin mənə olan kəmiltifatının səbəbini o həzrətdən sual etdim. Burada İmam Əli Ənnəqi geri çönüb itə ərəb dilində ded: “beynə əlqəziyyəti əlləti vəqəə lil-rəcül”. Burada heyvan dilə gəldi və dedi... Bəli, çün burada səhifəmizin darlığından itin uzun cavabını dərc edə bilmədim, ancaq məqsəd imamın möcüzatından bir fəqərə oxucuların nəzərinə yetirməkdir. Əsrimizin möcüzələrindən də bir növünə bu günlərdə sirkdə bir nəfər “turama” adlı oyunbazın fokuslarıdır, necə ki, qəzetlərdə və elanlarda hər gün camaata xəbər verilir ki, əsrin imamı “turama” şirləri və nəhəngləri kiridibdir, necə ki, imam Əli Ənnəqi küçənin sərp itlərini kiridirdi. Ancaq qədim möcüzələrlə indiki möcüzələrin bir təfavütü var: təfavüt budur ki, qədim əsrlərdə camaat o qədər avam idi ki, imamların möcüzələrini tənqid etməyə nə elmləri və nə cürətləri var idi, amma indi hər kəs ki, sirkə gedir və “turamın” oyunlarına diqqət edir, görür ki, burada bir biclikdən və adam aldatmaqdan savayı bir özgə mətləb yoxdur, o yerə də gəldikdə ki, nə məqsəd ilə bu oyunbazlıqlara icazə verilir, bunu da tək bircə Allah-taala özü bilər (bizə dəxli yoxdur). Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 30 dekabr 1927, №52 * * * Tarix Təzə il daxil oldu. İnsanlar şad oldular, yedilər, içdilər, çaldılar və oynadılar. Şad olanların çox hissəsi xaçpərəstlər idi; amma bunların içində müsəlman da, erməni, yəhudi də və xülasə, hər millətdən var idi. Nədir bu şadlığa səbəb? Bu şadlığa səbəb təzə il bayramıdır? Nədir təzə ilin mənası? Təzə ilin mənası budur ki, İsa peyğəmbərin dünyaya gəldiyi gündən min doqquz yüz iyirmi yeddi il keçib, iyirmi səkkizə ayaq qoyur. Vaqeən, çox böyük bir tarixdir. Bu elə bir yadigardır ki, bunun şərəfinə nəinki var-yoxunu içkiyə verib keflənib eyş-işrət etmək lazımdır, bəlkə bu yadigarın şərəfinə candan keçmək lazımdır. Və sözümün sübutu üçün bir neçə dəlil gətirmək istəyirəm. Dəlili-əvvəl: İsa özü və onun əshab və ənsarı avam camaatın etiqadını ələ gətirmək üçün belə bir söz buraxdılar ki, İsa Allahın oğludur. Bu sözə ancaq nəsarilərin bir parası inandı; amma yəhudi camaatı dirənib qırmızıca dedilər ki, ola bilməz ki, bir insan atasız dünyaya gəlsin və hətta bir para nadinc adamlar İsanın atasını da axtarıb tapdılar (Yusif Nəccar). Amma söhbət buradadır ki, bir söz ki, qaragüruh arasında intişar tapdı, illər uzunu daha camaatın ağzından düşmədi və aradan neçə yüz il keçəndən sonra, Quranın sahibi də bu etiqada gəlmişdi ki, İsa doğrudan da peyğəmbərdi və Məryəmin oğludur və onum atası Allahın ruhudur. “İnnəma əl-Məsih İsa ibn Məryəm rəsulullah... vəruhun minhü”. Amma indi bu min doqquz yüz iyirmi yeddi il keçəndən sonra, o əsrin yəhudilərini adam yadına salanda lap yazığı gəlir. O biçarələr elə doğrudan da dirənib durmuşdular və deyirdilər: ay camaat! Ola bilərmi ki, bir insan atasız doğulsun? Bu, belə. Dəlili-sani: İsanın keyfiyyəti o səbəbdən daha böyük bir yadigardır ki, İsanın barəsində onun tərəfdarları ilk dəfə “merac” fırıldağını ixtira etdilər: bir-bir belə şayiə buraxdılar ki, İsa göylərə üruc edərmiş, yəni qanadlı quş kimi uçub göyə qalxarmış. Allah avama insaf versin. Heç bir kəsin o vədə ağlına gəlmədi ki, imtahan üçün bir gün getsin və İsanın meracını öz gözü ilə görsün. Dəlili-salis: İsanın “Mövlud” bayramının üçüncü qiymətli tərəfi budur ki, həmin tarixdən bu günədək milyonlarca zəhmətkeş xaçpərəst camaatı müruri-dühurla “ruhullah” və “merac” fırıldaqlarına alışıb və gecə-gündüz lotu və murdar keşişlərin astanalarına dəxil düşüb nicatiüxrəvi axtarmaqla işdən-gücdən avara olublar, mallarını və canlarını onlara fəda ediblər və xaçpərəst məzhəbləri arasında əmələ gələn dini mübarizələr nəticəsində milyonlarca günahsız zəhmətkeş xaçpərəst qanları tökülübdür. Qalan sübutlu dəlillərimizə daha burada yer olmadı. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 yanvar 1928, №1 * * * “Sülhi-əbədi” Qəzetlərdə nəzərimizə çatdı ki, Amerika hökuməti yer üzündə əqvam arasında, bir “sülhi-əbədi” binasını qoymaq tədbirindədir. Ax, nə gözəl tədbir?! “Sülhi-əbədi”, – yəni türkcəyə çöndərsək, “həmişəlik barışıq” deməkdir. Onun üçün də mən yuxarıda bu tədbirə “gözəl” ad qoyuram; çünki dünyada sülh və asayişdən gözəl nə ola bilər? Amma, di gəl görək, Amerika hökuməti cənabları bu müqəddəs tədbiri nə yol ilə, nə vasitələrlə həyata keçirmək istəyir? Çün bu barədə qəzetlər də bir söz yazmır – mən də bilmirəm ki, Amerika hökuməti bu xeyir işin baş tutması yolunda nə metodlar işlədir və nə çarələr qurur. Bu qədər var ki, hər bir kəs öz fikrini meydani-müzakirəyə qoymağa azaddır və çün ola bilər ki, bu müqəddəs məsələyə dair Molla əminin əqidəsini soruşan ola, biz bu xüsusda oxucularımızla bir az söhbət eləmək istərdik. * * * Dünyada “sülhi-əbədi” iki yol ilə baş tuta bilər: bir yolu budur ki, yer üzündə yaşayan cəmi millətlər–təkcə bir dinə sitayiş eləyələr və şayəd, bizdən soruşan oldu ki, biz cəmi millətlər üçün vahid; hansı dini təklif edirik, biz pak olan islam dinini göstərə bilərik, nəinki o münasibət ilə ki, biz özümüz də bu müqəddəs dinə mənsubuq – haşa və kəlla, biz məhz “sülhi-əbədi”nin baş tutması mülahizəsincə bu təklifdə bulunuruq; zira, nə qədər ki, dünyada islam dini bərqərardır, – o qədər də “kafir” və “əhli-iman” ədavəti zahirdə ya batində hökmfərma olacaqdır: “Fəiza-lüqətimulləzinə kəfəru fəzərbürrüqab; yəni o yerdə ki, kafirlərlə mülaqat etdiniz, onların boyunlarını vurub qətlə yetirdiniz” (Quranın “Məhəmməd” surəsi, 5-ci ayə). Əgər küreyi-ərzin namüsəlman qövmləri mənim bu təklifimi qəbul eləməsələr (ola bilər də ki, eləməyələr), onda da labüddür ki, millətlər qeyri bir vahid dinə gələlər: ya İsa peyğəmbərin dininə, ya Musanın, ya Buddanın və yaxud sair bütpərəst ayinini, yaxud yeni “beynəlxalq” din olan bəhayi dinini qəbul eləyələr. Deyəsən, bu da bir az çətin olacaq; çünki qeyri dinlərin əhkamından xəbərim yoxdur, ancaq onu bilirəm ki, dinin əhkamı, nə qədər dünya vardır, dəyişilə bilməz; “vələn təcəddlis-sünnətullah təbdilən” (quran ayəsidir); dinlər də habelə; heç təfavütü yoxdur. * * * Amma, əvvəl-axır, deyəsən, “sülhi-əbədi”nin bircə yolu vardır: dilim qurusun bilmirəm, deyim, ya deməyim? Nəuzübillah bir dəqiqəliyə belə mülahizə eləyək: yer üzündə heç bir din yoxdur; yəni cəmi millətlər dinsizdir; yəni bu millətlərin heç birini cənnət və cəhənnəm ilə aldadan keşiş və mollalar və xaxamlar yoxdur və habelə nə kafir var, nə iman əhli var, nə sünnü, nə şiə, nə xaçpərəst, nə bütpərəst, nə erməni Qriqoryan, nə Rtodoks, nə rus, nə müsəlman, nə kilsə, və nə məscid, nəuzübillah, nə isna əşəri, nə şafeyi, nə həmbəli, hənəfi, babi, malakan, priqun, şeyx, dərviş, ilan-qurbağa və bu növ zir-zibil (üzr istəyirik). * * * Bu dinsizliyin bircə eybi budur ki, dəxi huri və qılman və abikövsər əldən gedir. Tək bu eybi olmasaydı, vallah mən özümü gözüyumulu dinsizlər cəmiyyətinə yazdırardım. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1928, №2 * * * Qış xəbərləri Farslar deyirlər: hərdən bizim bağdan təzə-təzə meyvələr gəlir. Bizim də Azərbaycan bağımızdan təzə-təzə qış xəbərləri gəlir. Bu təzə xəbərlərin biri – xaç bayramı xəbərləridir. Necə ki, hamıya məlumdur– dəmir yol qatarlarını sürən maşinistlər mübarək İsanın ümmətləri olduqlarından bu bayram günləri bayram saxlamaq babətindən bəistilah bir az o söz (yəni başları bir azca “gərm” idi. “Gərm” farsca “isti” deməkdir). Onunçün də dəmir yolun bir neçə nöqtələrində minik qatarları və neft qatarları “taquş-tuquş” oyunu kimi bir oyun oynayırlar. Çün hər bir kəsin əcəli tamam deyil imiş – axırı xeyir olubdur. Ancaq dəmir yol maliyyəsinə bir müəyyən qədərdə zəfər toxunubsa da, bu da keçib gedər (adətkərdənin hissləri kortalmış olar). Hə, neft dedim, bir qış xəbəri dəxi yadıma gəldi: bir şəkili idarəmizə yazmışdı ki, ordubadlılar elə bilir ki, “ölülər halva yeyirlər”; rəhmətlik uşaqları istəyirlər ki, Bakının fantanları bir türfətül-eyndə Ordubada köçüb getsinlər; ta bilmirlər ki, biz nuxulular Köy birliyi ilə arabaçıların “spor”larının bərəkətindən bu qışı Şəkidə elə vaxt olubdur ki, neftin girvənkəsini iki abbasıya almışıq; xalq da elə güman edə bilər ki, nefti bizə Bakıdan buraxmırlar, bir surətdə ki, neft qatarları dayanıb durub Yevlax stansiyasında. İndi hünər istərəm ki, bunu Şəkiyə aparan ola. Arabaçı hər puda üç abbası kirayə istəyir. “Köy birliyi” də qırx beş qəpikdən bir çürük qəpik artıq vermir. Və axırda üç abbasını da verdi və neft Şəkiyə daşındı. Şəkililərə bir ovqat əvvəli axşamdan babalarımız kimi yıxılıb yatmaq qazanca qaldı. Yatmaq dedim, – bu günlərdə Bakıda bir türk qadınının göz xəstəxanasında yatmağı yadıma düşdü. Məlumdur ki, şəri-şərifin ehkamı mocibincə hər bir müsəlman bəndə, hər necə bərk azarlı halda da olsa, gərək namazı keçirməsin. Bu xəstə qadın fazili-Bakuyi axund Şeyx Qəni həzrəti-alilərinin əqrəbasına mənsub olduğundan xəstəxanaya getməmiş fazili-müşarileyhə məsələ edir ki, aya, gözləri ağrıya-ağrıya, xəstəxanada yatdığı yerdə o necə dəstəmaz alsın ki, dinsiz və imansız xəstəxana müdirləri, xadimlə xadimələri oraya lüləyin gətirib su tökməyə mane ola bilərlər. Xülaseyi-kəlam, axund həzrətləri qadına “təyəmmüm” məsələsini, – necə ki, lazımdır, – təlim edir. Onunçün də qadın bir dəstmal dolusu pak torpaq yanıyca xəstəxanaya aparır və professor Varşavski xəstənin gözünə dava tökəndən sonra bədbəxt arvad da namaz vaxtı gələndə beş barmağını mübarək torpağa basır və sürtür üzünə; belə ki, o pak olan torpaq dolur arvadın ağrıyan gözlərinə. Burada xəstəxana qulluqçuları işdən hali olanda qabaqca elə güman edirlər ki, xəstə qadın dəlidir; ancaq axırda məlum olur ki, xeyr, dəli deyil, Şeyx Qəni ağanın ümmətidir, mütəəlliməsidir və hətta əqrabasıdır. Xülasə, iş açıldı. Qalan xəbərləri gələn həftə yazarıq inşallah. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 yanvar 1928, №3 * * * Oruc tutanlar və oruc tutmayanların hesabı Amerikada Şərqi öyrənən cəmiyyətin axır vaxtlarda bir risaləsi çapdan çıxıb nəşr olunmaqdadır. Nyu-Yorkda təb olunan “Pusferton” qəzeti bu kitabçanın bir neçə maraqlı məlumatını öz qəzetində dərc eləyibdir və bu məlumatı Moskvada Şərqi öyrənən cəmiyyətin məcəlləsindən əxz edib, biz də burada oxucularımızın nəzərinə verməyi əhəmiyyətdən xali görmürük. Amerika cəmiyyətinin üç nəfər üzvü – ki, adlarını burada zikr etməyi artıq hesab edirik – keçən il İrandan Bakıya da gəlmişlər ki, bizim onlardan xəbərimiz olmayıb. Onlar bizim məclislərimizin bir neçəsində rəməzan ayında olublar və idarədə oruc yeyənlərin və oruc tutanların əhvalını və miqdarını öyrəniblər və siyahi ediblər. Məzkur müsafirlər gördüklərini öz dəftərçələrində birbəbir təfsilən qeyd ediblər. Birinci dəfə onlar türk komsomol cələsəsinə daxil olublar. Burada iki yüz həştad bir komsomolun tək üç nəfəri oruc imiş; qalanları cəmiən günortanın tənəffüs vaxtında çay içirmişlər (yəni oruc deyil imişlər). O üç nəfərin adları haman risalədə qeyd olunubdur (amma biz burada yazmağı lazım bilmirik). İkinci növbədə amerikalılar dərya kənarında olan doktorlar klubuna gediblər. Burada “Çaxotkanın mikrobları ilə mübarizə” barəsində professor Qazalin cənablarının leksiyası var imiş. Məclisdə olan on yeddi türk doktorlarının cümləsi oruclarını yeyirmişlər. Üçüncü növbədə müsafirlər “Stalin klubu”na gəliblər. Burada da yığıncaq var imiş və yığıncaqda olanların heç biri orucağıza oxşamırmış; amma çay paylayan savadsız bir tatar qadınından şübhələniblər. Buradan amerikalılar müəllimlər məclisinə gediblər. “İsmailiyyə” binasında təzə tədris metodu barəsində “müəllim Naciyi-əsr”in məruzəsi var imiş. Yüz otuz altı müəllimin on bir nəfəri oruc imiş qalanlarından çoxusu oruclarını xəlvət və bir azı aşkar yeyirmiş. Bir neçə də firqəvi iclaslarından da xəbər tutublar. Ancaq tək bircə nəfər məsul yoldaşlardan orucağız görüblər. İdarədən Amerika cəmiyyəti üzvləri Bazarnı küçəyə gəliblər və Qasımbəy məscidinə gəliblər. Məsciddə moizə var imiş. Camaatın övzaına diqqət yetirib görüblər ki, təqribən üç yüz nəfərin iki yüzü savadsız fəhlə və hamballardır. Bunlar hamısı oruc imişlər. Qalanları savadsız məşədi və kərbəlayılar imiş; bunlar da cəmiən oruc imişlər. Burada bir nəfər qoca müəllim var imiş və iki türk çinovniki; söz yox, bunlar da oruc imiş. Otuz iki nəfər də tiryəki və qumarbaz imiş; bunlar da oruc imişlər. Məscid dolusu savadsız, çarşablı müsəlman qadınları hamısı oruc imişlər. Bakıda olan müsəlman alimlərindən, mühəndis və professorlardan və təhsil tapmış türk qadınlarından oruc tutan tapa bilməyiblər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 fevral 1928, №5 * * * Teatr konfransı Keçən bazar ertəsi günü firqə klubunda teatr konfransı çağrılmışdı. Konfrans bəzi səbəblərə görə təxirə düşdü və dübarə üzümüzə gələn bazar ertəsinə təyin olundu. Mən bir qoca kişiyəm və teatr işlərindən də o qədər xəbərdarlığım yoxdur. Onunçün də konfrans söhbətini qəzetlərdə oxuyanda, heç bilmədim, bu nə konfransdır və orada nə danışacaqlar, teatrın hansı bir nöqsanını göstərəcəklər və hansı mühəssənatını təsdiq edəcəklər. Mən ki özüm teatr işlərindən bu saat razıyam: “Bu saat” deyəndə bunun, əlbəttə, bir mənası var: mənası budur ki, keçmiş vaxtlarda teatr işlərimiz və teatr nümayişlərimiz məni o qədər məmnun və xoşnud eləməzdi, nə qədər ki, indi eləyir. Bunun da ümdə səbəbi budur ki, hər bir şey dünyada tərəqqi eləyən kimi, teatrımız da, şəkk yox, tərəqqi edə gərək, necə də ki, edibdir. Qeyrilərini bilmirəm, mən indi, keçmişlərə nisbətən hər dəfə teatrdan evimizə şad və xürrəm gedirəm və evə gedib çıxandan sonra da səhnədə gördüyüm mənzərə və tamaşalar gəlib durur gözümün qabağında və hətta bəzən yuxuma da girir. Vaqeən insan bu beş günlük dünyada ömrünü dil-xoşluqla keçirməlidir. Bu barədə teatrlarımızın xidməti müntəhasızdır. O ikiüç saat ki, orada əyləşib tamaşaya cumursan, dünyada ziqiymət olan, cahan hökmranları arzu etdikləri, quranın iman əhlinə vədə verdikləri hallar, yaranmışlar, nemətlər, ləzzətlər... xülasə... Keçmiş belə deyil idi. Eşitdiyimə görə, Şekspir və Şiller, Qoqollar və Mirzə Fətəlilər bəlkə bu nöqtəni, necə ki lazımdır, düşünməyiblər. Buna mənim aydın dəlilim budur ki, xah “Hamlet” və “Quldurlar” və xah “Revizor” və “Hacı Qara”lar, ya “Məstəli şah” ilə “Kimyagər”lər – bunlar mən aciz bəndəyə o qədər təsir bağışlamayıblar, o qədər mənə ləzzət verməyiblər, nə qədər ki, indiki əsrimizin pyes və nümayişləri verir. Hətta keçən həftə rusca işçi teatrına getmişdim: camaatın əlindən daxil olmaq mümkün deyildi. Ancaq yenə daxil olduq. Qəribə burasıdır ki, tamaşaçıların əksəri – cavanlarla mən tək qocalar idi. Bunun da bəlkə bir sirri var. Bununla işim yoxdur. Amma tamaşa əsnasında Allahtaalanın mən tək asi bəndəsi də tamam bir nəşə içində idi: cavanlar da dama və divara dırmaşırdılar. Gurultular, alqışlar... Qiyamət bərpa olmuşdu. Bu əsnada həzz uyqusundan ayıldım və düşündüm ki, səhnə dolusu qadınlar rəqs oynadıqları yerdə elə məharət göstərirdilər ki, nəinki “övrətləri”, bəlkə “övrəteynləri” də tamaşaçıların gözünün qabağında idi. Çünki bu şivələr və hərəkətlər nəfis sənətin tələbatı qəbilindən hesab olunur. O səbəbdən ki, Mirzə Fətəlilər, molyerlər, şekspirlər, ostrovskilər bu qiymətli nöqtəni düşünməyiblər, onunçün də indiki pyes yazanlarımız əsərlərinə yersiz balet dəstəsi və rəqs məclislərini yapışdırmağa məcbur olurlar; əks surətdə nə cavanlar o teatra gələcəklər və nə də mənim kimi qocalar gələcəklər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 fevral 1928, №6 * * * Allah vardır Varmıdır Allah? Bu qəbil sözlər axır vaxtlarda tez-tez danışılır. Və aşkardır ki, bu danışılanların tək bircə məqsədi var: məqsədi budur ki, Allahın varlığını inkar etsin, dansın. Bu qəbil adamlar, şəkk yox ki, özləri Allahsızdırlar. Varmıdır Allah? Bu söz özü çox mərdümazar sözdür. Hətta axır vaxtlarda teatr yazanlar da Allahın yoxluğunun söhbətini səhnəyə çıxarmaq istəyirlər. Və lakin teatrla və səhnə ilə işim yoxdur. Sözüm tək bir məsələ barəsindədir. Bəs bunun axırı haraya gedib çıxacaq? Bəs, nə vaxta kimi Allahsızlar bu məsiyətkar sözləri, bu məlun şüarı Allahın mömin bəndələrinin içinə dağıtmaqda olacaqlar? Mənim bu məsələ barəsində artıq diltəng olmağım o babətdəndir ki, mən bunun dalından qorxuram, aqibəti pis görürəm. Görürəm ki, xudavəndi-aləmin varlığına şəkk və şübhə edənlər gün-gündən artmaqdadırlar; görürəm ki, mürtədlər hələ iclaslar və təşkilatlar qərar verirlər, hələ müntəzəm surətdə təbliğatlar aparırlar və öz lən olunmuş niyyətlərini yerinə yetirmək üçün heç bir şey müzayiqə etmirlər. Heyhat!.. Bununla bərabər bəndeyi-aciz tək bircə şeyə məəttəl qalıram: bəs, zəmani ki, bu qədər yoldan azmışlar Allah-taalanın qabağına çıxıb onun varlığını yoxluğa mübəddəl etmək istəyirlər, – bəs, xub, aya, görək Allah-taalanın özü bu barədə nə deyir və nə səbəbə heç dinmir və bu məlunlara bir tənbeh eləmək istəmir və beləliklə, öz varlığını göstərmək istəmir? Neçə min ildir ki, hərdən bir ortalığa bir nəfər insan atılıb, özünü Allah tərəfindən göndərilmiş peyğəmbər adlandırıb, çamaatı hər növ əslsiz və məntiqsiz dəlillərlə inandırıb ki, dünyanı yaradan bir Allahdır. Amma avam camaatın içindən hər əsrdə gözüaçıq əfrad baş qaldırıb və bu peyğəmbərlərin özlərini də qəbul etməyiblər və onları göndərən Allahın varlığına da inanmayıblar. Amma bizi təəccübləndirən və heyran qoyan budur ki, bu min-min əsrlər və illər uzunu, bir dəfə də olsa, ittifaq düşməyibdir və bir kəs eşitməyibdir ki, Allah özü, hər nə ilə olmuş olsa, öz varlığını bildirsin; misal üçün, bu cür söyləyək: əgər doğrudan da, Allah varsa, bəs, məgər o, bu mürtədlərin nasəza sözlərini eşitmir?! Və əgər eşidirsə, niyə bu Allahsızların birinin ağzını əymir? Əgər Allah varsa, niyə bu küfr sözlərini səhnəyə qoyan yazıçıların barmaqlarını qurutmur? Əgər Allah varsa, niyə “allah yoxdur” deyənlərin birini haman durduğu yerdə daşa döndərmir? Onunçün də insan bu halı belə görəndə və min-min əsrlər uzunu Allahdan bir nam və nişan görməyəndə və eşitməyəndə, öz-özünə deyir: nəuzübillah, bəlkə də doğ-rudan heç Allah yoxdur?! Doğrudan da, öz aramızdır, Allah varmı? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 fevral 1928, №7 * * * Növbə gözləmək Növbə gözləməyə indi hər kəsin qulağı qızışıbdır, hamı adətkərdə olubdur. Axşam vaxtı saat yeddi keçəndən sonra hər məhəllədə tək bircə dənə açıq olan kooperativ dükanından bir qutu spiçka almaq üçün on beş dəqiqə növbə gözləmək lazımdır. Habelə indi rəməzan münasibəti ilə məscidlərə daxil olmaq və başmaqları çıxarandan sonra onları ağzıoruc oğrulardan qorumaq... Amma sözüm kooperativdə və məscid oğrularında deyil; mənim bir özgə dərdim var. Dərdim Azərbaycanda su təsərrüfat işlərinin biabırçılığıdır ki, işçi-kəndli müfəttişliyinin təhqiqatı nəticəsində bu fırıldağın üstü açılıbdır. Məsələnin müxtəsər məzmunu budur ki, neçə illər müddətində Azərbaycanın zəhmətkeş təsərrüfatçıları su təsərrüfat idarəsində suvarma işlərinin intizama salınmasını və əkin sularının artmasını gözlədiyi yerdə, axırda məlum olur ki, su təsərrüfat işlərinin baş idarələrinin müdirləri nəyə fikirlərini vermişlər? – nə güman edirsən – əkin sularının artmasınamı? Nə xəyal edirsən – su arxlarının, kəhrizlərin və kanalların təmizlənməyinə və abadlaşmağınamı? Pəh!.. əcəb iştibahın var? Bu su ağaları bilirsənmi nə eləyirmişlər? Bunların fikir və zikri harada imiş? İşçi-kəndli müfəttişliyi tapıbdır ki, bunlar çoxluca hökumət pullarını əllərinə keçirmək məqsədi ilə yalançı kredi siyahisi düzəldirmişlər və düzəldəndən sonra bu krediləri gizlədirmişlər və dövlət büdcəsi üzərinə verilən məbləğləri öz şəxsi cari hesablarına köçürürlərmiş (Badamyan) ya başqa əməkçi yoldaşın hesabına keçirirlərmiş (Quvart) və bundan başqa da böyük məbləğlər də hədər yerə sərf olunurmuş. Amma hamısından məzəli və bizim oxucular üçün maraqlı yeri burasıdır ki, bu həriflər hökumətdən, məsələn, “Gavur arx” kanalı üçün 263 körpü saldırmağa mayəhtac istəyib alıblar və ancaq üçcə körpü saldırıblar. Bu sözləri biz burada gərək yazmayaydıq; çünki bu qəbil mətləblərə əl vurmaq bizim vəzifəmiz deyil. Ancaq bizi danışdıran rəmazan ayının məscid yığıncaqlarında başmaqların orucağızlılar tərəfindən oğurlanması məsələsidir. Belə ki, burada oruc tutanlar ancaq səkkizdoqquz qəpiklik özgə başmağına qane olurlar; zira bunlara artıq bir şey bu dünyada lazım deyil. Amma su təsərrüfat baş müdirlərinə – əzbəs ki, onlar islamın behiştindən məhrumdurlar və bu səbəbdən bu dünyanı özlərinə behişt qərar vermək istəyirlər, – bu səbəbdən bunlara böyük pullar lazımdır. Ancaq onların səhvləri bircə buradadır ki, israf etdikləri pullar zəhmətkeş puludur. Bu pulu yeyəndən sonra həzmi o qədər də asan olmur. Adam sancıya düşür. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 fevral 1928, №8 * * * Ecazi-quran “Nasux üm-təvarux” kitabının sahibi belə rəvayət edir ki, həzrəti – Rəsulun əli ilə bir rəvayətə görə üç min və bir rəvayətə görə bir min möcüzə zahir olubdur. Bu min möcüzənin birincisi Qurandır. Belə ki, bu müqəddəs kitabın fəsahətinin müqabilində o əsrin cəmi füsəhası aciz qaldılar və öz əczlərini də iqrar və etiraf etdilər. Necəki Müslüm Quranının tək bircə kəlməsinin də misl və manəndini yarada bilmədi. Bəli, fəxri-kainatımız nazil olan həmin Müshəfişərifin hər bir hərfi və bir sətri bəninövibəşər üçün dünya durduqca əbədülabad, həmişə və yenə həmişə Sirat ül-müstəqimə bir yeganə rəhnüma olacaqdır. Müruri-dühur minəl-əzəl iləl-əbəd kitabi-müqəddəsin hər bir hökmü baği qalacaqdır. * * * Çün hər söhbət öz vaxtına çəkər. Burada sair məsailişəriyyəni qeyribir vaxta qoyub, məqaləmizi sövmdən (ayıb olmasın, bə istilahitürk) orucdan eləmək istəyirik. * * * Filhəqiqə, bu nə sirdir? Nədir bunun hikməti ki, min üç yüz illik müddətində milyonlarca camaati-müslimin min-min məşəqqətlə özlərinə növ-növ cövr-cəfa verməklə şərqin və cənubun uzun və odlu yay günlərində susuz qalmaqla, beləliklə, cansağlıqlarını gödəldə-gödəldə oruc tutublar və yenə indi tutmaqdadırlar. * * * Camaatimüsliminin həmin səfahəti müddəti mütəmadi bir çox qərb və şərq hükəmasının bu məsələyə tədqiq və təvəccöhünə səbəb olublar. Xah Amerika misyonerləri xah bəhayi mübəlliğələri bu möcüzənin əsrarının mənbə və mənşəyinə dəfələrlə diqqət yetirmək istəyiblər. Bunlar filhəqiqə bu vaxtadək bu sirri yenə kəşf edə bilməyiblər ki, aya, camaati-müsliminin hər bir sinifinin, hər bir təbəqəsinin, axundun, müəllimin, seyidin, baqqalın və hətta tərbxorun və oğrunun oruca bu dərəcədə müti, bu dərəcədə giriftar, bu dərəcədə bənd olmalarına səbəb nədir? Bu suallara bu axır vaxtlarda bir növ sakitedici, bir növ məntiqli və sübutlu cavabı Hindistanın Kəlküttə şəhərində yaşayan, sabiq “Həblülmətin” qəzetəsi mühərrirlərindən məşhur ədib və filosof Feyzulla Əl- Ələvi Bombeydə təzə çap etdiyi risaləsində verir. Məzkur mühərrir belə yazır. Yazır ki, be dürüsti ki, dünya durduqca İslam ümməti Siyamdan, yəni oruc tutmaqdan əl çəkməyəcək. Buna da səbəb Qurani-Şərifdən “Bəqərə” surəsindəki yüz on yeddinci möcüznüma ayəyi-şərifəsidir. Belə ki, həmin ayənin misdarınca: Tərcüməsi: Yəni o günü ki, oruc tutdunuz, gecələr sizə halal olur. Heç güman yoxdur ki, müsəlmanlar orucluqdan əl çəkələr. Səbəb budur ki, oruc tutmağın müsəlman qardaşa heç cəfası yoxdur. Əhyana, gündüzlər cəfası olsa da, gecələr səfası var və hədsiz səfası var... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 mart 1928, №9 * * * Beynəlxalq qadınlar günü və şəriət Mən elə bilirəm ki, sən zarafat eləyirsən. Ağlını yığ başına, düzəməlli danış. Bu orucağız vaxtımda onsuz da aclıq və papirossuzluq məni elə cinləndirib ki, hirslənməyə bircə bəhanə axtarıram. Bu gün bütün dünya işçi və kəndli qadınları öz qardaşlıq əllərini bir-birinə uzadıb, bir-biri ilə rabitələrini daha da artıracaqlar. Ancaq üzr istəyirəm, mən ona təəccüb edirəm ki, dünya işçi və kəndli qadınları mənə əllərini uzadanda mənim əlimi onlar necə tapa biləcəklər ki, mənim əlim bu dəqiqə məşğuldur: bu dəqiqə mən iki əlimlə Quranı tutub qoymuşam başıma və axund Molla Hüseynin tilavətinə iqtida edə-edə deyirəm: – Bikə, ya Allah Bu – rəmazan ayının gecə duasının minlərcə kəlmədən ibarət olan bir kəlməsidir: – Bikə, ya Allah!!! Sən deyəndə ki, bu gün dünya qadınları bir-birinə əl uzadacaqlar, – bu söz mənə bir növ qəribə gəlir: mən ona təəccüb edirəm ki, dünya qadınları bizi necə və harada tapacaqlar? Biz, orucağız zalxalar və fatmalar evimizin qaranlıq bucağında oturub axşam azanını gözləyirik ki, bizim orucağız ərlərimiz iftar vaxtı övqatı təlx, mırtdana-mırtdana gəlib əyləşəcəklər yuxarı başda və bizə hökm edəcəklər ki, onlara təam gətirək; onlar iftarı açan zaman ya xörəyin duzsuzluğunu bəhanə edib bizi söyəcəklər, ya duzluluğuna irad tutacaqlar və bunu bilmirəm ki, bu gün Beynəlxalq qadınlar günündə, beynəlxalq qadınlar məni nə tövr tapa biləcəklər ki, mənə əllərini uzatsınlar və əgər yəhtəmil tapa bilsələr də, o vaxt bizi rəmazan günlərinin və gecələrinin əmalından fariğ tapa biləcəklərmi ki, bizə əllərini uzada bilsinlər və sözlərini deyə bilsinlər? Zinhar!.. Nağıl edirlər ki, keçmiş vaxtlarda Araz çayı kənarında bir qoca kişi və cavan oğlu dağ keçilərinin şikarı qəsdi ilə uca dağların üstündə gəzərkən qoca kişi naqafil sıldırım qayadan uçur və bu heyndə oğluna çığırır: – Bala, mən getdim, sən gəlmə! Sabahkı gün dağın ətəyində qocanın ancaq parçaları tapılır. Bugünkü Beynəlxalq qadınlar günündə biz, ağzıoruc Zalxa xalalar və fatmalar üzümüzü cəmi Gülçöhrə və Şərəfnisə qızlarımıza tutub deyirik: – Bu gün dünyanın bir tərəfində Beynəlxalq qadın – bacılarımız azadlıq bayramı saxlayırlar, ancaq biz Şərqin köhnə və ölüş-kəmiş Zalxa xalaları və Fatma xalaları bu otuz gün mahi-rəməzanül-mübarəkin yomiyə duaları ilə müqəyyədik “ya əliyyü ya əzim, ya qəfurü ya rəhim!.. ” Və nə bu gün və nə bundan bir il sonralar, nə min illər sonra, bizim bu şəriət quyusundan, bu mövhumat batlağından çıxmaq və azad dünya qadınları ilə əl-ələ vermək ümidimiz yoxdur. Tək bircə ümidvarlıq o da siz Gülçöhrələrə və Şərəfnisə qızlarımızadır! Onunçün də biz Zalxa xalalar və Fatma xalalar haman qoca səyyad kimi üzümüzü sizə tutub deyirik: – Balalarımız! Biz getdik, siz gəlməyəsiniz!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 mart 1928, №10 * * * Mərkəz və qəzalar Yaz əkini kampaniyasına dair Yaz əkini barəsində mərkəz bu il də – necə ki, keçən illərdə, – öz təklifini əmələ gətirir və öz vəzifəsini bitirir. Bu il yaz əkini kampaniyası münasibəti ilə mərkəzdən qəzalara mart və aprel ayları müddətində üç milyon manata qədər pul buraxılır ki, fəqir əkinçilərə yardım olunsun. Mərkəzin vəzifəsinin ümdə hissəsi bundan da ibarətdir və bundan savayı rəhbərlik dəsturül-əməli də, əlbəttə, mərkəzdən öz vaxtında da qəzalara göndərilir. Beləliklə, bundan sonra iş qalır qəzaların insafına. Amma, bunu demək olar ki, qəzalarda da bəzi məmurlar öz təklifini layiqincə əmələ gətirmir; onunçün də nəticədə o məqsəd hasil olmur ki, hökumət ona müntəzirdir. Qarayev yoldaş 9 mart tarixli məqaləsində yazır və arzu edir ki, bundan sonra qəzalarda pambıq ziraəti dairələrində bəzi müşahidə olunan nöqsanlar götürülsün. Bu nöqsanların cümləsində bunu da göstərir ki, pambıq əkinçilərinə pul köməkliyi öz vaxtında gedib çatmır və əkinçinin pambığını qəbul edən nöqtələr pambığın qəbulunu təxirə salır. Hərçənd Qarayev yoldaş bu iki qüsurdan savayı yenə bir neçəsini qeyd edir; ancaq Molla əmi öz tərəfindən iqrar edir ki, qalan nöqsanlar nisbətən səhldir və onları biz hələ bir saatlığa pambıq məmurlarına bağışladıq. Ancaq bunu deyirik ki, əgər bu il kəndlilərə pulu təqsim edən müəssisələr və pambığı kəndlilərdən qəbul edən hökumət qapandarları bir azca insaf edib pulu da öz vaxtında paylayıb, əkinçiləri “get-gələ” salmasalar və pambığı da öz vaxtında qəbul edib əkinçini qoşa heyvanı ilə çöllərdə məəttəl eləməsələr, onda biz zamin ola bilərik ki, tək bu iki keyfiyyət pambıq məhsulunun artmağına da, əkinçilərin pambıqçılığa olan şövqünün də tərəqqisinə səbəb ola bilər. Əgər bu iki nöqsan aradan götürülsə, yenə çox təfavüt elər. Görək bu il qəzalarda bir para məmurlar insaf edəcəkmi?.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 mart 1928, №11 * * * Leylətül-qədr Rəmazan ayının on doqquzuncu gecəsindən otuzuncu gecəsinə kimi bu on bir gecənin biri “qədr gecəsi”dir. Amma məlum deyil ki, hansıdır. Həmin gecənin fəziləti min gecənin fəzilətindən artıqdır; necə ki, həqqi-taala öz Qurani-kərimində buyurubdur: leylətün xeyrün min əlfi şəhrin. Amma bu gecəni tapmaq asan deyil və bəlkə bu vax-tadək hələ heç kəs tapa bilməyibdir və məlumdur ki, bu gecənin ibadətinin qiyməti qeyri min gecənin ibadətindən artıqdır. Onunçün bu on bir gecəni mömin müsəlman bəndələri bərayi-ehtiyat əhya saxlayıb, etikafa məşğul olurlar: əhyana bəlkə qədr gecəsini tapdıq. Və hər kəs bu gecəni tapsa və gecəni ibadətlə başa vursa, öz abavü əcdadının ərvahı cənnəti-illiyyində qərar tutacaqdır. Dünən eşitdim ki, bu il qədr gecəsini bazar əhlindən bir məşədi tapıbdır və bu münasibətlə xoş səadət məşədinin evində təkyə büsatı qurulmuşdu. Sonra eşitdim ki, Molla Fərəculla Molla Abdulla oğlu da qədr gecəsini tapıbdır və bazar əhli Molla Fərəcullagilə də axışıb gedirdi. Bu heyndə Hacı Rüstəm Hacı Allahverdi oğlunun damının üstündə müəzzin başladı münacat etməyə; dedilər ki, Hacı Rüstəm əmi də qədr gecəsini tapıbdır. Xoşa Hacı Rüstəm əminin səadətinə! Bizim xoşbəxt camaatın tapdıqları qədr gecəsi olanda, gör axmaq əcnəbilərin tapdıqları nə olur? Doktor Marqolius bədənin sümüyünün sınmış iki tikəsini birbirilə yapışdırmağa elə yapışqan tapıbdır ki, sınmış sümüklər o yapışqanla yapışandan yarım saat sonra elə bərkiyir, safa çıxır, guya heç sınmamış idilər. Göz təbibi Nadsov lap dibdən tökülən bir gözün içinə elə bir məharətlə saxta göz qondarır ki, ta bundan sonra bir gözlü adamlar yer üzündə tapıla bilməyəcək. İnsanı bundan sonra çaxotka azarından təmin etmək üçün frafsor Martin təzə bir dərman tapıbdır. Hələ bundan başqaları yenə bir çox şey tapmaqdadırlar və bu ixtiralar hamısı habelə rəmazan ayının qədr axtaran gecələrinə təsadüf edir. Demək, onlar – onu axtarır. Bunlar – bunu axtarır. Amma mən bircəsini arzu edərdim: qoy bunlar da axtarsınlar, qoy onlar da axtarsınlar; bunlar da tapsınlar, onlar da tapsınlar. Amma arzu edərdim ki, nə bunların tapdıqları nemətdən onlar feyziyab olaydılar və nə onlar bunların ixtiraından müstəfid olaydılar. Yəni kaş bu müqəddəslər qədr gecəsini tapan kimi çaxotka və boğaz ağrısı tutub əcələ surətdə özlərini hurilərə yetirə idilər və havanı təmizləyə idilər. Və kaş o qədr gecəsindən məhrum olan mütəxəssislər hər gündə təzə bir üsuli-müalicə ixtira edəydilər... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 22 mart 1928, №12 * * * Qadağa etmək Üç şeyi qadağan etmək lazımdır: Birinci “allah” ləfzini ağıza alıb, bu haldan o hala, o haldan bu hala çevirməyi qadağan etmək lazım gəlir və cəmi teatr tamaşalarını ki, orada Allah və müctəhid adı məsxərəyə qoyulur, bunları bilmərrə tərk etmək lazım gəlir. Buna da ümdə illət budur ki, bu axır vaxtlarda bir para cavanlar az qalıblar ki, Allah həzrətlərini bir yolluq danalar. Dünən küçədə iki cavan bir-biri ilə söhbət edirdi; daha özgə bir mövzu başlarına qəhət olubdur, biri o birindən soruşur: Allah var, ya yoxdur? O biri də cavab verir: əlbəttə, var. Qabaqkı cavan ikinci cavandan sübut və dəlil istədikdə o, belə dəlili-nəqli gətirdi; dedi ki, bu dünyada hər bir insan tutduğu əməlin müqabilində onun cəzasını çəkəcək. Necə ki, qurani-mübində müəyyən ayeyi-kərimə nazil olubdur: Fəmən yəmələ misqalə zərrətün xeyrə... və ilax. Və misqalə zərrətü şərrə və... ilax. Məsələn, əgər Əli əleyhüssəlamın evladı məlunlar tərəfindən şəhadətə yetirildilər və şiələrin ciyərini kabab etdilər, bu özü əlbəttə ki, Allahın varlığına bir böyük sübutdur; zira “müşrik” bəhanəsi ilə o qədər insanları ki, Əliyyün-mürtəza öz mübarək əli ilə qətlə yetiribdir – onların sayı-hesabı yoxdur və hətta həmin “əmirəl-möminin” dediyimiz Əli ibn Əbutalibin bu barədə hirsi gör nə payədə idi ki, öz qardaşı Əqili də əsir olduğu halətdə bir az qalmışdı ki, öz əli və öz şəmşiri ilə qətlə yetirsin. Hərçənd Əbdülhəmid zamanının nüfuzu təhtində tərbiyə tapan tarix yazanlar bu həqiqəti lazımınca qeyd eləmirlər və lakin bunu bir yolluq iqrar etməliyik ki, öz təbhiri ilə ictihad etmiş zalım oğlu “lisanül-mələkin” bu barədə rəvayətinə bizə etimad etmək lazım gəlir. Demək, atalar sözüdür: döymə qapımı, döyərlər qapını. İkinci məsələ ki, onu da qadağan etmək lazımdır, o da Yevlax dəmiryol qəsəbəsində ayağı çarıqlı kəndlilərə qadağan etməlidir ki, qırmızı yeməkxana kooperativinə gedib orada oturmasınlar. Bu qadağançılığın da iki mənası var: biri budur ki, kəndlilər öz vaxtlarını itirirlər və o qədər ki, stulu döyürlər ki, onlara yemək gətirsinlər, onların səsini heç kəs eşitmir. Səbəb? Bir yanda pianino, bir yanda qarmon, bir yanda göyçək erməni balasının tar çalmağı, camaat da kefli: bufetçilər kefli, şoferlər kefli, bir para qulluqçular kefli. Xülasə, bir vur-çatdasındır ki, Paris və Londonun burcuy şantanları da Yevlaxda kooperativ şantanına tay ola bilməz. Üçüncü məsələ də Yevlax müəlliminin “bazlığı”dır ki, bunun da şöhrəti Bakıya gəlib çıxıbdır. Bu barədə gələn nömrədə. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 aprel 1928, №14 * * * “Tiryək” Bu axır günlərdə qabaqca yəhudilərin və sonra xristianların pasxa bayramlarını saxlamaqmı və ya saxlamamaqmı mübahisəsi olunmaqda idi. Bu barədə türk mədəniyyət sarayında bir neçə məclislər təşkil olundu; orada bir tərəfdən Allahsızlar cəmiyyəti mübəlliğləri, digər tərəfdən xristian məzhəbləri nümayəndə və vaizləri, keşişlər, xaxamlar və hazirun – başladılar hərə öz sözünü uzun nitqlərlə meydana qoymağa və dəlillər və sübutlarla təsdiq etməyə. Allahsızlar bunu deyirdilər ki, pasxa bayramını və ümumən cəmi dini bayramları saxlamağın heç bir mənfəəti və mənası yoxdur; səbəb bu ki, dinlərin cümləsi əsassız bir qurğudur və avam camaatı iğfaldan başqa və onun cibinə hücumdan başqa burada qeyri bir mətləb yoxdur. Din tərəfdarları da bu qism mürtədlərin qabağına çıxıb, İsa və Musanı şahid çəkib, dad-fəryad edirdilər ki, xudaya, belə də iş ola bilərmi ki, məsum dindarlar – yəhudi və xaçpərəst öz pasxa bayramından əl çəksin?! Və əhyana, xudanəkərdə, əgər ondan bir belə məsiyət üz verərsə, daha İsa və Musa “əleyhüssəlamın” ruhuna nə cavab vermək olar? Bu mübahisələrə mən də tamaşa edirdim, ancaq qarışmırdım. O səbəbə ki, – necə ki, ərz olundu, – burada cəmiyyət xristian və yəhudi bayramları barəsində idi və inşallah, baxıb görürdüm ki, burada nə o tərəf və nə bu tərəf cürət edib müsəlman bayramlarının adını çəkmirdi və çəkə də bilməzdi. Allah şahiddir ki, batil olan yəhudi və xristian dinlərinin müqabilində heç bir kəs bərhəqq olan dini – Məhəmmədini tənqid edə bilməzdi (yəni bir dəlil tapa bilməzdi). Yenə sözüm burada deyil. Sözüm buradadır ki, o mübahisə məclislərinin birində məlun Allahsızlar cəmiyyətinin nümayəndəsi Dubinskidən mən bir “bicəngə” söz eşitdim: “tiryək”. Həmin natiq sözünü o yerə gətirib çıxartdı ki, dünyada cəmi dinlər bir tiryəkə oxşayır: necə ki, insan tiryəki çəkəndə nəşələnir və dünya və aləmi yadından çıxardır, – habelə də Allaha sitayiş və dinlərə ibadət etmək; burada da ibadət və etiqadın duxaniyyatı insanı elə bir ucalara aparıb çıxardır ki, bir vaxt ayılıb görürsən ki, yenə haman durduğun yerdəsən, ancaq daha sənin əlində cəhalətdən və savadsızlıqdan savayı bir şey qalmayıbdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 19 aprel 1928, №16 * * * Sövqi-təbii və yaxud Həcc ziyarəti Təbiət qanunlarının katibləri dərs kitablarında yazırlar ki, bir qarınca öz durduğu yerində, öz-özlüyündə hərəkət edib bir yana getməyə hazırlaşmırdı. Birdən bu qarınca baxıb görür ki, onun qabağından hədsiz və hesabsız öz həmcinsləri bir tərəfə getməkdədirlər. Burada bizim bir dənə qarıncamız dəxi fikir eləmir və fikir eləməyi də lazım görmür: bir surətdə ki, mənim cəmi yoldaşlarım bir yana getməkdədirlər və girəm ki, mənə məlum olmayan bir yana getməkdədirlər, – dəxi mənim üçün burada qeyri təklif qalmır, savayı onlara qoşulmaqdan. Və oxucu yoldaşlarımız elə güman eləməsin ki, qarınca burada bizim kimi çox danışır və burada bir mülahizə edir, müqayisə edir; filfor, həmin saat biixtiyar, özünü verir camaatın içinə, biixtiyar bu selin cərəyanına tabe olub, qarıncaların sürüsünə soxulur. Əlbəttə, Allahın bu balaca heyvanlarının bu səfərinin bir təbii mənası var: bunlar ya “ac və çörəksiz” yerlərdən “ucuz və bol” bir məmləkətə köçürlər, ya bəlkə abü hava mülahizəsincə namüvafiq bir iqlimdən müsaid bir iqlimə hicrət edirlər, ya burada bir müəyyən xatadan nicat tapmaq məqsədi var. Bəhərhal, bizim müfrəd qarıncamız bu karvanın haraya getməyini və nə məqsəd ilə getməyini heç soruşmur: bir də görür ki, selin içindədir. Buna təbiət mütəfənninlərinin dilində sövqi-təbii deyirlər, ancaq bizim sadə danışıq istilahımızda buna biz “heyvanlıq” deyirik. Söhbətimiz həcc ziyarəti barəsindədir. Məlumdur ki, bu il Şərq ölkələrindən səkkiz min hacı Bakı yolu ilə gəlib Məkkəyə ziyarətə gedirlər. Bunların da hər biri fərdən-fərd, ola bilər ki, özlüyündə durduğu yerindən hərəkət eləməyə qabaqca niyyət eləmirdi. Bir də görür ki, özü kimi insanlar bunun gözünün qabağından bir yana hücum etməkdədirlər. Dəxi burada bizim müfrəd hacı kandidatımız artıq düşünmür və düşünmək də heç lazım deyil. Bunun heç xəyalına gəlmir ki, sürünün sənadidi, yəni dəstə başıları, burada ziyarət dəstgahından İngiltərə hökumətinin əli ilə çox böyük pullar qazanacaqlar. Və lakin bunlar mənə borc deyil; buradan sən dəxi siyasi məsələyə də hələ əl uzadırsan; amma mən bir bisavad iranlı, ya turanlıyam, mənə siyasət-zad lazım deyil, mənə Kəbeyi-şərifənin təvvafi lazımdır ki, bir yolluq yeddi silsiləmlə nicati-cavidanini tapa bilim. Bəs, həmin sövqi-təbii, yəni heyvanlıq xasiyyəti ki, dərs kitablarında yazıblar, – həmin mənadır ki, burada bəyan etməklə sizə dərdsər verdim. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 aprel 1928, №17 * * * Zeynəb Firəngistanın ən müqtədir filosof və dramnəvisi Volterin qələminin əsəri olan “Zeynəb” adlı teatrı iki yüz il bundan qabaq böyük bir qiylü qala səbəb olmuşdu: bir tərəfdən islamın dininə iltifatını müzayiqə edən cəmi katolik mütəəssibləri əsər sahibini hədsiz təbrik məktubları ilə alqışlamağa başladılar və digər tərəfdən yer üzünün müsəlmanlarını həmin əsər artıq dərəcədə rəncidə-xatir qıldı; səbəb budur ki, “Zeynəb” deyilən həmin əsər fəxri-kainatımızın yeddinci övrəti Zeynəb Cəhş qızının Məhəmməd peyğəmbərə övrət olmağının müfəssəl rəvayətidir. Müsəlmanların da o vaxt Volterdən inciməkləri o babətdən idi ki, Zeynəb Cəhş qızı ilə seyyidüs-səqilinin münasibəti peyğəmbərin haman öz əsrində də xeyli danışıqlar və hədyanlar yaratdı və məlum ki, Məhəmmədin dininə sitayiş edənlər əbəda razı ola bilməzdilər ki, müşriklər və münafiqlər dillərində əzbər etdikləri böhtanlar indi dübarə təkrar olunsunlar və Paris, Londonun, Rim və Berlinin həşəmətli teatrlarında islamı dost tutmayan xristianların nəzərindən keçsinlər. * * * Söhbət buradadır ki, Zeynəb binti Cəhş deyilən – qabaqca Harisə oğlu Zeydin övrəti idi. Möhtərəm oxuculardan iltimasım budur ki, iki Zeynəbi bir-birinə qarışdırmasınlar. Xatəmül-ənbiya həzrətlərinin hesabı çox olan övrətlərinin içində iki Zeynəb var idi: biri Zeynəb Həzimə qızıdır ki, peyğəmbərin beşinci övrəti idi; ikinci Zeynəb də haman Zeydin övrəti idi ki, bir gün Məhəmmədül-mustafa səlləllahü əleyhə və səlləm Zeydin mənzilinə təşrif aparıb; Zeyd mənzildə yox imiş, onun övrəti Zeynəb Cəhş qızını başıaçıq görüb; amma çün Zeynəb həmin əsrin gözəllərinin ən birincisi sayılarmış, həzrət rəsulixuda da onu gördükdə onun şöhrətini həmin tarixi ibarə ilə təsdiq edir, belə ki, Zeynəbi görən kimi buyurur: “fətabarəkallah əhsənülxaliqin”. Elə ki, Zeyd evə gəlib bu fəqərəni eşidir, övrəti Zeynəbin üzünə baxıb dərindən bir ah çəkir və deyir: – Daha sən mənim əlimdən getdin. Zeynəb təəccüblü səbəbini soruşur və Zeyd belə cavab verir: – Səni ki, peyğəmbərimiz bəyəndi, daha ümid yoxdur ki, səndən əl çəkə. Çün tarixin cəmi təfsilatını bu kiçicik səhifəyə dərc etmək namümkündür, onunçün də müxtəsərcə bunu deyə bilərik ki, – necə ki, məlumdur, – peyğəmbər əleyhüs-səlam xudavəndi-zülcəlal tərəfindən nazil olan mütəvatir ayələrin hökmünə tabe olmaq babətindən axırda Zeynəbi Zeyd ibn Harisədən boşadıb, öz əzvaci-mütəhhərəsinin zümrəsinə yeddinci övrəti hesabı ilə daxil etdi. Bu müqəddəs iş vaqe olandan sonra Şamda rumlarla müharibə başlandı və rəsuləllah Zeydi Səryəyə əmiri-ləşgər təyin buyurdular və orada, Mütə davasında biçarə Zeyd qətlə yetişdi. Digər tərəfdən də məlun müşriklər başladılar peyğəmbəri-zişanımız barəsində min cür hərzə və hədyan danışmağa ki, guya fəxri-kainata, nəuzübillah, şayistə deyil idi öz oğulluğu olan Zeydin övrətini boşatdırıb özünə övrət eləsin. Odur ki, xudavəndi-təbarək və təala məlunların bu yersiz töhmətlərinin cavabında həmin ayeyi-şərifəni yuxarıdan aşağıya saldı ki, fürqanikərimin “əhzab” surəsində dərc olunubdur: “Məkanə Məhəmmədü əba əhd min ricaliküm”; yəni ay camaat, Məhəmməd siz kişilərin heç birinin atası deyildir, yəni necə ki, heç bir kəsin atası deyildir, bəs Zeydin də atası deyil, belədə onun mütəlləqə övrətini də özünə halal edə bilər. Sonra həmin bu keyfiyyət “xatəmül-nəbinin” sifətini tənqid edən islamın düşmənlərinin əlində böyük bir dəstaviz oldu; belə ki, katolik papası da “Zeynəb” teatrının hikmətməab müəllifinə atəşin mərhəbalar irsal etdi. Və lakin, bu axır vaxtlarda Parisdə akademik teatrında “Zeynəb” pyesinin nümayişi Əfqan padşahı Əmanullahın orada iqamətinə təsadüf etməyi cəhətindən baş tutmadı. Paris qəzetləri yazır ki, islam padşahı Əmanullahxanın xatirəsini Fransa hökuməti mülahizə edib, “Zeynəb” nümayişini iki həftə sonraya buraxdı. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 may 1928, №18 * * * “Darvin”çilik və kommunistlər Xudavəndi-aləmin varlığına şəkk gətirmək barəsində biçarə kommunistlərin adı o qədər “bədnam” olubdur ki, indi bir kəsə söyləsən ki, hələ kommunistlərdən də çox qabaq zamanlarda cənab Allahı dananlar var imiş, çoxları ola bilər ki, bu sözə inanmaya. Amma əgər tarix kitablarını bir yüngülcə vərəqləsək, baxıb görəcəyik ki, Allahın varlığını inkar eləmək üstə çox-çox alimlər və filosoflar edam cəzası ilə cəzalanıblar. Doğrudur, öz fənni kəşfiyyatı ilə üluhiyyata ən güclü zərbə yetirən Darvin, nə tövr oldusa, öz əcəli ilə bu dünyadan getdi; amma o qədər ki, onun və onun müridlərinin başına müsibətlər gəlibdir, – onu burada yazmaqla qurtarmaq olmaz. Qəribə burasıdır ki, Allahsız Darvinə hücum edənlər bir tərəfdən mütəəssib xristian papaları və fazil ruhaniləri və o biri tərəfdən də hökumətlərin baş məmurları və sansorları olubdur və bunun səbəbi budur ki, – necə məlumdur – Allahın kölgəsi əgər bir anda ortalıqdan götürülsə, dünyada fənaya gedən də ancaq ruhani silsiləsi ilə padşahlar olacaqdır; onunçün də Rusiyada axırıncı padşahın sağ müqərriblərindən beççəbaz məşhur knyaz Meşşerski Rusiyada darvinizmin cani bir düşməni hesab olunurdu. Ancaq – bir tərəfə baxanda – darvinizmin düşmənləri də bir növ haqlıdırlar; zira ki, əgər doğrudan da biz əgər duraq Darvin məsləkini tamamilə qəbul edək, onda da biz gərək cəmi kütübi-müqəddəsəni də və o cümlədən Quranı da büküb qoyaq kənara və bunların əhkamının cümləsini bir əfsanə hesab edək. Hələ qabaqlarda, 1809-cu ildə fransız elmi-həyat alimlərindən bir nəfər dinsiz Lamark insanla heyvanlar barəsində bir para pərpuçat sözlər danışanda xalq elə güman edirdi ki, bu Lamark bəlkə dəli olub; çünki bu şəxsin sözündən belə anlaşılırdı ki, insanla heyvanlar arasında cəzri heç bir təfavüt yoxdur; bütün heyvanlar aləmi ümumi bir zəncir təşkil edir və insan da bu zəncirin həlqələrindən biridir və bütün heyvanlar aləmi kimi insan da heç bir vaxt yaradılmamışdır: bunlar uzun inkişaf təamilləri nəticəsində meydana gəlmişlərdi. Pəh! pəh! Maşallah söz danışana! Bəs, Adəm peyğəmbər necə oldu? Bəs, Həvva haraya getdi? Bəs, peyğəmbərlər necə olsun? Bəs, müqəddəs kitabları hara tullayaq? Bəs, mübarək ayələr və hədislərə nə deyək? Xülasə, buradan yüz il keçməmişdi ki, bu başıdaşlı Darvin çıxdı. Bu rəhmətliyin oğlu nəinki Allahsız Lamarkı təsdiq etdi, bəlkə hələ... – dilim qurusun – murdar meymunu da biz insana yavıq qohum və əmoğlu qərar verdi. Va şəriəta! Vay yüz iyirmi dörd min peyğəmbər! Vay əimmeyiəthar! Vay pənctəni-ali-əba!.. (Mabədi bəlkə ola). Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 may 1928, №19 * * * Əfqan padşahı Bu saat demək olar ki, dünyanın cəmi qəzetləri əfqan padşahı həzrətlərinin səyahətindən danışmaqdadırlar. Onunçün də biz qeyri qəzetlərdən bu barədə geridə durmağa bir səbəb tapmadıq və əgər sözün düzünü axtarsan, o qədər ki, Molla Nəsrəddin əminin keçmiş zamanlarda şahlarla və soltanlarla söhbəti olubdur, bəlkə qeyri qəzetlərin o qədər olmayıbdır; onunçün biz özümüzü danışmağa haqlı bilib keçirik söhbətimizə. Söhbətimiz müxtəsər olacaqdır. Sözümüz ikicə məsələdən ibarətdir: birincisi, padşah həzrəti-aliləri bizim məmləkətə xoş gəlibdir və səfa gətiribdir və Molla əmi buna əmindir ki, əziz qonağımız ölkəmizdə hər nə görüb və eşidibdir – cümləsini sidqi-dildən təsdiq edib bəyənibdir; necə ki, padşah özü və onun vüzərası bunu qəzetlərdə dəfələrlə iqrar edirlər. Belə olanda, biz ümidvar oluruq ki, həzrət padşah vətəninə təşrif aparandan sonra Şuralar İttifaqında müşahidə etdikləri cəmi qanun və qaydaları inşallah öz məmləkəti olan Əfqanıstanda icra etməyə qəti və əbədi surətdə fərman buyuracaqdır. İkinci məsələ də haman məsələdir ki, padşah cənabları Moskvada padşahın ziyarətinə şərəfyab olan müsəlmanların nümayəndələrinə fərmayiş edibdir; padşah buyurubdur ki, qadınları alçaqda saxlayan ancaq mollaların yalan moizələri və bəyanatıdır, nəinki müsəlman dinidir. Dünən Bakıda, bazarda çayçı dükanında bir babi ilə bir molla əyləşib çay içirdilər və həmin söhbəti danışırdılar. Molla əfqan padşahının mollalar barəsində fərmayişini eşidəndə başladı coşmağa və haman saat cibindən bir balaca Quran çıxartdı və üzünü tutdu camaata və dedi: – Biz mollalar, heç bir şeyi və heç bir sözü özümüzdən inşa etmirik, özümüzdən düzəltmirik. Bax, bu Quran; əvvəl açaq ikinci “bəqərə” surəsini; burada 2250-ci ayədə bir belə ibarə var: Vəlirricali əleyhünnə dərəcətün, yəni kişilərin dərəcəsi qadınlardan artıqraqdır. Bu, bir. İndi açaq otuzuncu “rum” surəsini və oxuyaq: Və min ayətəhu inn xəlqə ləküm min ənfüsükum əzvacən; yəni müxtəsər mənası budur ki, arvadlar kişilərdən ötrü xəlq olunublar. Sonra açaq dördüncü “nisa” surəsini: burada açıqca yazılıbdır ki, “vəzribuhünnə”; yəni arvadlarınız sözünüzə baxmasalar, vurun onları; ancaq elə vurun ki, qan axmasın və sümüyü sınmasın (Axund Mirməhəmməd Kərim ağanın təfsirindən). Çayxanada bir çoxlu camaat axundun sözünə qulaq asırdı. Elə ki, axund sözünü itmamə yetirdi, burada Bilal Müəzzin “allahü əkbər” deyib əzana şüru etdi. Camaat da “allahü əkbər” vird edə-edə çıxdılar dükan qabağına və başladılar hərə lüləyin axtarmağa və əlinə hər lüləyin alan məscid həyətinə qaçdı. Allahü əkbər! Allahü əkbər!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 may 1928, №20 * * * Qurban bayramı və quldur yığıncağı “Şəki fəhləsi” qəzetinin 17 may tarixli 33-cü nömrəsində dərc olunan “Əczaxana quldurları” rəvayətini biz, sözün doğrusu, bimövqe hesab edirik. Səbəbi də budur ki, hər bir əziz gündə giley-güzar eləməyin heç bir ləzzəti yoxdur. Hər bir giley-güzarı sən ortalığa gətirməkdən sənin, əlbəttə, məqsədin budur ki, camaatı mütənəbbeh etmək, onu başa salmaq ki, bu zülm və fəsadın qabağını almaq yolunda lazımi yerlərə müraciət eləsin və Şura qanunları yolu ilə günahkarları məsuliyyət altına çəksin. Amma, nə vaxt? Yoxsa, sən elə xəyal edirsən ki, biz Allahın mömin bəndələri qurban büsatını lap tullayaq və İsmayıl yadigarından bilmərrə əl götürək!.. Sən, əvvəla, haman məqalədə yazırsan ki, Şəki əczaxanası bir quldur yığıncağıdır və ayda 240 manat məvacib alan müdir İmçislavski 124 manat da “sverxuroçnı” alır. Amma mən də deyirəm ki, bu sözlərin heç biri mənim qulağıma girmir. Səbəb budur ki, səhərdən axşama kimi gəzirəm və qoyun-quzunun bahalığı ucundan bir münasib heyvan ala bilmirəm ki, eydi-əzha naminə o günahsız heyvanın qanını axıdım. Sən yazırsan ki, əczaxanada ixtisas və ictimai vəziyyət heç bir rol oynamır; ancaq dost, aşna və qohumluq mülahizəsi ortalıqda iş görür və sozünün sübutu üçün Tiflisdən oğurluq üstündə sürgün edilən bir nəfər Koqan namın orada çox asanlıqla vəzifə tapmağını və tapandan da sonra yenə dübarə neçə-neçə quldurluqlarını bir-bir sayıb nağıl eləyirsən. Amma biz, Molla Nəsrəddin əminin idarəsi, bir şeydən yana nigaran qaldıq: bu haman Kaqanoviç hərifin dayı oğlusu deyilmi ki, keçən il Gəncədə “Yeni Gəncə” qəzetinə daraşıb, onun bir qədər pulunu və bizim də 85 manatımızı yedi?.. Və nəticədə “Yeni Gəncə” qəzeti dağıldı, yox oldu?.. Axırda da şikayət edirsən ki, səkkiz saat qaynar suda əlləşən fəhlə, doktorun yanına daxil olmaq üçün nömrə alır, növbəyə durur və axırda doktora min dil, cürbəcür hərəkətlərlə öz dərdini anladır, doktor baxır, dərman yazır, fəhlə dərman üçün gedir bir baş əczaxanaya... Fəqət heyhat! Burada fəhlənin ehtiyacını ödəmək üçün düşünənlər yoxdur. Bunlar ən sadə dərman istəyəndə də hamısına bir cavab verilir: yoxdur, yoxdur... Sən, əzizim, “R.” imzalı məqalə yazan, bilmirəm ki, bu sözləri kimə deyirsən? Amma bunu unudursan ki, indiki əziz günlərdə beləbelə sözlər müsəlman qardaşa əl verən sözlər deyil: əgər sən onların dərdinə doğrudan da yanansan, sən indidən onlara təlim et ki, qurban bayramının iki rükət vacibi namazı var və əvvəlinci rükətdə rükudan qabaq beş təkbir lazımdır demək və hər təkbirdən sonra qunut oxumaq lazım gəlir və ikinci rükətdə dörd təkbir var. Və bundan savayı bizə nə qəzet-məzet lazımdır, nə də sənin məqalən lazımdır. Xahiş edirəm bunu unutmayasan. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 may 1928, №21 * * * Xoşbəxt əksinqilabçılar Əliheydər Qarayev yoldaşın “Pravda” qəzetində yazdığı məqaləsinə dair Dünyada əksinqilabçılar iki qismdir: Bir qismi bədbəxt əksinqilabçılardır, Və bir qismi də xoşbəxt əksinqilabçılardır. Bədbəxt əksinqilabçı biz o kəslərə deyirik ki, keçmiş zamanların geri qayıtmağını arzu edirlər və bu məqsədə çatmaq yolunda var qüvvələri ilə hökumətin qanun və qərardadlarını pozmağa çalışırlar və fırıldaqları açılanda da hökumətin müəyyən qanunları mövcibincə məhkəmə tərəfindən cəzalanırlar. * * * O ki qaldı, xoşbəxt əksinqilabçılar, o da o kəslərdir ki, hərçənd bunlar da bədbəxt əksinqilabçılar kimi geçə və gündüz köhnə əsrin geri qayıtmağı yolunda təbliğat və təşviqat vasitəsilə çalışmaqdadırlar, müntəzəm təşkilatlar yolu ilə apardıqları vəz və nəsihətlərlə qara camaatın nəzərində təzə inqilabi həyatı ləkələməyə ciddi-cəhd etməkdədirlər; ancaq bu qism əksinqilabçılar bilmirəm hansı meymənətli kəvakibin təhtində yaranıblar ki, bunların vücudu nəinki “biqanun”, bəlkə hələ qanuni hesab olunur. Əliheydər Qarayev yoldaşın rəvayətinə görə, Dağıstanda, Qazaxıstanda, Türküstanda, Acarıstanda, Krımda, Tatarıstanda hələ ruhani mədrəsələr baqidirlər və hətta bir vaxt Rusiya Şura Cümhuriyyəti Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi bu saydığımız mədrəsələrin varlığını təsdiq etmişdir. Biz bu ruhani mədrəsələri əksinqilab yuvası hesab edirik; o səbəbə ki, biz öz vicdanımızla buna inanırıq ki, dünyada Şura üsuli-idarəsinin birinci qəddar düşməni ruhanilikdir və habelə ruhaniliyə ən qatı zərbə yetirən – Şura qanunları və kommunizmdir. Onun üçün də Qarayev yoldaş müfəssəl məqaləsinin bir yerində həmin məktəblər, məscidlər və mədrəsələr barəsində deyir: – Vaqiən, bu ruhani əksinqilabçıları xeyli xoşbəxt imişlər: o yerdə ki, Şura hökumətinin qiybətini eləyən bir şəxsi biz əksinqilabçı hesab edib, ona pis nəzərlə baxırıq və təhti-məsuliyyətə alırıq, eyni zamanda, özümüz öz əlimizlə sarıqlı müftəxorlara icazə veririk ki, çıxsınlar minbərə və oradan qara camaata moizə etsinlər ki, mülkədarlardan qəsb olunan torpaqlar – haramdır, üzüaçıq qadına baxmaq – haramdır, rəmazan günləri acanda çörək yemək – haramdır və tək bircə Allaha və bircə padşaha qail olmamaq – haramdır. * * * Ay xoşbəxt əksinqilabçılar! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 iyun 1928, №24 * * * İnzibati idarə Lənkəranda iki inzibati idarə vardır. Biri Hökumət inzibati idarəsidir, biri də Krepost məhəlləsində müxbir Molotovun inzibati idarəsidir. Molotov əslindən aptekxanada əczaçıdır. Ancaq bu işdə də ixtisası yoxdur. Onun üçün də qayırdığı davalardan hərdən bir uşaq-muşaq da zəhərlənibdir ki, işi indi istintaqdadır. Onun üçün də Molotov gördü ki, bu əczaçılıqdan bir mətləb çıxmayacaq, özünü verdi müxbirliyə. Lənkəran da ki, bir xırda avamistan məmləkətdir. Bu da başladı yazmağa. Bir az keçmədi ki, Lənkəranın məsul işçiləri qorxusundan başladılar bunun başına cəm olmağa, buna itaət etməyə. İndi qılıncının dalı da kəsir, qabağı da kəsir. Çünki hər bir kəsin ki, bir müddəisi ya bir rəğibi var, gedir Molotova şikayət edir və yalvaryaxar ilə müddəisini ya rəğibini qəzetəyə yazdırır. Necə ki, axır vaxtda Cavad Babayevin müddəilərinin və rəqiblərinin birinin yalvarmağına görə Molotov gündəlik böyük qəzetələrin birinə yazdı ki, Babayev arvadını qeyri-bir idarədə maşiniska qulluğuna qoydurub və baldızını da yenə bir əlahiddə idarədə bir balaca qulluğa qoydurub (doğrudan nə böyük cinayət!!! Vaveyla!). Xülasə, əczaçılıqdan-məczaçılıqdan bir mətləb hasil olmur (onda də əczaçılıqdan heç başın da çıxmaya). Özünü ver bir avam və qaranlıq yerə və adını qoy müxbir. O dəmdə sənin qapın köhnə əsrlərin qubernat qapısına oxşasın. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 21 iyun 1928, №25 * * * Təəccüblü işlər Əfqan padşahının builki Avropa səfəri məni bir para fikirlərə gətirib çıxarır. Sözün doğrusu, mən bir fağır qoca adamam və dünyanın çox da dərin məsələlərindən başım çıxmaz. Amma onu bilirəm ki, əfqan padşahının bu ilki səfəri keçmiş şahların səfərindən bir çox təfavütlü nəzərə gəldi. Təfavutün birincisi budur ki, – necə ki, hamı da görür, – əfqan padşahına cəmi hökumətlər tərəfindən nəhayət dərəcədə və həddindən – artıq mehmandustluq və məhəbbət izhar olundu. Bu da, elə bilirəm, padşahın bəxtindəndir; çünki keçmiş padşahların səfərini yadıma salanda, doğrudan da o şəhid Nəsrəddinşaha lap yazığım gəlir. Belə ki, indiki kimi yadımdadır, Nəsrəddin şah düz qırx il bundan müqəddəm Avropa səfərinin təhiyyə tədarükünü görəndə qabaqca cəmi padşahlardan piş əz vəqt içazə istəmişdi. Doğrusu bu siyasi məsələləri mən nə o vaxt başa duşə bilirdim (çünki mən o vaxt uşaq idim. Uşağın da ki, o qədər dərrakəsi ola bilməz) və nə indi, qoca vaxtımda başa düşürəm (çünki-əslindən siyasi işlərdən mənim o qədər başım çıxmaz, zira mən əslindən bitərəf bir yazıçı mollayam, partiyabazlığnan da işim yoxdur). Ancaq bu yaxşı yadımdadır ki, rəhmətlik Nəsrəddin şaha cəmi padşahlar onların məmləkətinə varid olmaq icazəsini verəndə, tək bircə qudurğan Şvetsariya hökuməti cavab vermişdi ki, əzbəs ki, Şvetsariya məmləkəti “sosializm bayrağına sitayiş edir, bu səbəbdən şah həzrətləri rəsmi surətdə Şvetsariya torpağına daxil ola bilməz və rəsmi mehmannəvazlıq şəraitini həmin cümhuriyyətdən müntəzir ola bilməz və lakin təğyiri-libas olub, adi bir vətəndaş qiyafəsində azad Şvetsariya məmləkətinə hər bir vaxt təşrif gətirə bilər”. Doğrusu, bu söhbətləri burada mən necə ki, bir qoca adam, xatirat olaraq söyləyirəm; yoxsa Allah şahiddir ki, nə Nəsrəddin şahla işim var, nə də əfqan padşahı ilə (amma, görəsən, Əmanullah xan bu yaxşılıqları təqdir edə biləcəkmi?.. ) Xülasə, hərdən bir keçmiş günləri yada salmaq hər bir qoca adamın peşəsidir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 iyun 1928, №26 * * * “Cəmdək” Avam arasında “cəmdək” – heyvan ölüsünə deyirlər. Söhbəti burada qoyub, qeyri məsələnin müzakirəsinə keçmək istəyirəm. * * * Dünən küçədə bir müsəlman qardaş məni dayandırıb üzr istədi və soruşdu: – Molla əmi, ağlın nə kəsir, görəsən, bu babi dini ki, ortalığa salıblar, bu gözəl dini, görəsən, bəs nə səbəbə keçəl-küçəl və tiryəki müsəlmanlardan başqa qeyri millətlər qəbul eləmədilər; məsələn, dünyada nə bir nəfər erməni babisi var, nə gürcülərdən babiliyi qəbul edəni eşidirsən, nə rus, alman, firəng, ingilis, amerikan. Xub, əgər bu din həqiqətdə gözəl, doğru bir dindir, səbəb nədir ki, dünyada dılğır müsəlmanlardan savayı qeyri bir millət bu gözəl dinə yanaşmadı? Küçədə bu suala cavab verməyi mən bica hesab eləyib, üzr istədim və çıxıb yolumla getdim. * * * Dünən bütün gecəni bədxab keçirtdim; bu fikir mənim yaxamdan yapışıb əl çəkmirdi: – Aya, nə səbəbə dünyada nə bir nəfər erməni babisi var, nə gürcü, firəng və rus?.. Ancaq sübhə yavıq xəyalıma bir belə təşbih gəldi. Bədən ki, var–insan və ya heyvan–nə qədər ki, salamat və təndürüstdür, razı olmayacaq ki, sair həşərat ona daraşsın: bu iki qüvvə bir-biri ilə bir qədər mübarizədən sonra bədən qalib gəlib, həşəratı özündən dəf edəcək. Çünki bədən salamatdır. Amma zamani ki, bədən qüvvətdən düşdü, – dəxi burada mübarizəyə çıxmaq imkanı tapmayacaq; onun üçün də azardan zəif tapmış bədənə mikroblar həmişə mail olurlar, ta o yerə kimi ki, bədən candan düşdu, nəfəs kəsildi, – dəxi meyit və yaxud cəmdək hər saydığımız düşmənlərin hücumuna bilaixtiyar təslim olur və az bir vaxtda bu ət parçasına milyon və milyardca həşərat daraşır ki, onunla xörəklənib yaşaya bilsinlər. Bu–təbiətin bir qanunudur ki, Darvin ona həyat mübarizəsi və eyni zamanda “babilik” adı qoyur. Hər kəs Darvinin kitabını əlinə alıb oxusa, orada xah təbiət tarixindən və xah babi və bəhayilikdən çox nüktələr anlaya bilər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 iyul 1928, №27 * * * Bitərəflər və din M. Quluyev yoldaşın “Firqə və din” məqaləsinin dalınca “Kommunist” qəzetinin altı iyul tarixli nömrəsində çap olunmuş haman məqalədə məqalə sahibi ancaq firqənin din və dinsizliyə nə münasibətdə olmağından bəhs edib, biz bitərəflərdən bir söz də danışmır. Və bunun səbəbini də özü bilər. Ancaq bu var ki, bitərəflər barəsində heç bir söz də danışmamaq da yaramaz: yenə bir söz danışmaq lazımdır. Bəs, bir surətdə ki, Quluyev yoldaş danışmadı, onu indi biz danışaq. Biz bitərəflər bunu öz vicdanımızla deyirik ki, din və dinsizlik məsələləri dairəsində biz dinsizlərlə və Allahsızlarla müttəhidürrəy və bir əqidədəyik. Onlar deyirlər: “allah yoxdur!” Biz özümüz də onu deyirik; çünki Allahın varlığına inanmaq, yox bir şeyin varlığına inanmaqdır. Bu, yəqin ki, belədir. Ancaq bu yolda biz bitərəfləri firqəçilərdən ayıran tək bircə məsələdir: o da “abır” və “ədəb” məsələsidir. Axı bir dəqiqə fikrini mənə verib bu bir neçə kəlmə sözümə diqqət ilə qulaq as: biz, bitərəflər ki, varıq–vallah, billah, – firqəçilərə Allahsızlıqda bir təpik də hələ vurmuşuq. Amma di gəl ki, axı, bu sözü avam camaat içində danışmaq olmur: insanın hörməti bilmərrə götürülür. Biz bitərəflər zatən tədbirli və ehtiyatlı bir adamıq və heç vaxt istəməmişik ki, bir toyuq da bizdən incisin; onunçün də biz inqilab-minqilab bilmənik və qeylü qallı işlərdə iştirak etməmişik və inşallah etmənik də. Atalar sözüdür: “ağrımaz başım”. Yoxsa nə vacib olubdur ki, avam içində etiqad barəsində artıq-əskik söz danışım ki, avam məndən bədgüman olsun. Bu, bir. Bir məsələ də burasındadır ki, xub, sən deyirsən: nə cənnət, nə cəhənnəm, nə Allah və nə peyğəmbər, –bunlar hamısı yalandır və əsatirül-əvvəlindir. Və sənin həmin moizənin ucundan iman əhlləri bir saatlığa tutaq ki, vacibi və sünnəti əmalını və ibadətini yerinə yetirməyib binamaz qaldılar. Və axırda da birdən cənnətdə və cəhənnəmdə mizan və tərəzi də doğru oldu. O vədə bəs necə olsun? Əlbəttə, belə xülyalar insanın fikrinə gələndə deyir: yox, iman əhli olmalıdır. Çünki, doğrudan da, bəlkə Qurani-kərimdə xəbər verilən doğrudur ki, “cənnətün tücri min təhtihəl-ənhar və ləhüm fiha əzvac, müttəhərə”. Bəlkə doğrudan da axırda bir belə iş çıxdı. Oradan ki, bir xəbər gətirən yoxdur ki, desin: yalandır. Və bir də ki, yenə buyurubdur: fəmən yəməlü misqalə zərrətün xeyrə, fəmən yəməlü misqalo zərrətü şərr! Xülasə. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 iyul 1928, №28 * * * Ləkə Ləkə pis şeydir. Bunun pisliyi iki babətdəndir: Biri budur ki, ləkə həmişə çirkindir və o yerdə ki, bir ləkə var, – o yer çirkin görsənir. İkinci pisliyi də budur ki, ləkə bir yerə düşəndə, çirkin ləkədən savayı, o yeri yavaş-yavaş deşib yırta da bilər. Onunçün ağıllı və səliqəli insanlar bir yerə ləkə düşən kimi, ciddi-cəhd eləyirlər ki, o ləkəni tezliklə rədd eləsinlər. Ancaq burada bir neçə “istisna” əhvalatı da var ki, bizim dilə çöndərəndə onun mənası “qaydadan çıxmaq” gəlir. Məsələn, ləkəni bir neçə xüsusda rədd eləmək caiz deyil: biri keçəllik ləkəsidir; çünki müqəddəs adamların çoxundan hamımız bunu eşitmişik ki, keçəllik insana xoşbəxtlik gətirər. Onunçün də müsəlman aləminin üç yüz əlli milyon nüfuzunun üç yüz qırx doqquz milyonu keçəl-küçəldən ibarətdir (eyni zamanda Şeyx Qəninin müqəllidləri də). Ləkəni bir xüsusda da rədd eləməyi məsləhət görmürüz; o da Naxçıvan ilə Lənkəranın qulluqçularının içinə çox vaxtdan bəri düşən şeytənət ləkəsidir; bu ləkəni də buralarda saxlamalıdır; səbəbi budur ki, şeytənət və nadinclik özü bir məşğuliyyətdir. Əgər bu məşğuliyyət aradan götürülsə, naxçıvanlılar ilə lənkəranlıların yəqin ki, bikarçılıqdan başı ağrıyar. Bu uzun-uzadı və heç bir kəsə lazım olmayan təmhid müqəddəmədən sonra, ağama ərz olsun ki, Allah da buna şahiddir və insanlar da görür ki, indiki övzada bizim camaatımızın üstündə qədimül-əyyamdan bir para ləkə var. Bu ləkələr ibarətdir fəqir və füqəranın qanını soran bir para “zəli”lərdən. Biri, məsələn, əyləşib Cəbrayıl ölkəsinin “Xanlıq” qəsəbəsində və adını qoyub Ağayi-Çələbi; biri əyləşib Şəkinin Qoxmuq kəndində və adını qoyub Abdulla əfəndi. Qəribə burasıdır ki, bu saydığımız zəlilər və bunların əmsalı, o yerdə ki, biçarə əhalinin qanını sorandan sonra özləri görürlər ki, dəxi bədəndə qan qalmadı, – amma yenə əl çəkmirlər. Qabaqlarda mən uzaqdan bu işlərə tamaşa edəndə mat və məəttəl qalardım; çünki bu dərdə bir çarə tapa bilməzdim və nə qədər fikir edərdim – bir yana çıxarda bilməzdim. Bu günlərdə qəzetlərdə gözümə R. Axundov yoldaşın bir məqaləsi sataşdı. Orada bu qəbil zəlilərdən söhbət olunurdu. Məzə budur ki, R.Axundov yoldaş bir asanca çarə təklif edir: “zəliləri qopardıb uzaqlaşdırmaq”. Doğrusu, dilim-ağzım qurusun, bu yer üzünün əmma-məli padşahlarından uşaqlıqdan gözüm elə qorxub ki, bu saat da qorxumdan titrəyirəm. Amma bundan savayı bir özgə çarə fikrimə gəlmir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 19 iyul 1928, №29 * * * Allah Hərçənd ki, bu məqaləmin adını mən başdan “Allah” – deyə yazıram, ancaq burada mən “Allah”dan danışmaq istəmirəm, yeni hürufatdan və köhnə hürufatdan danışmaq istəyirəm. Başdan “cənab Allahın” adını zikr eləməyimin də iki səbəbi var: bir səbəbi budur ki, ümumiyyətlə, hər bir işə iqdam edən hər əhliimanın borcudur ki, yeri-göyü yox yerdən yaradan xaliqi yada salsın. İkinci səbəbi də budur ki, bir surətdə ki, indi ortalığa yeni bir hürufat da çıxıbdır, belədə biz türk tayfası hələlikdə iki hürufata sahib olur, biri təzə hürufat, biri də ki, köhnə hürufat. Təzə hürufatın adı, – necə ki, məlumdur, – təzə latın hürufatıdır. Amma köhnə hürufata hələ indiyə kimi yaraşan bir ad qoyan olmayıb. Doğrudur, köhnə hürufata “ərəb hürufatı” da deyirlər; amma bir qədər fikirləşsək, görərik ki, ərəb hürufatını “Allah hürufatı” – deyə adlandırmaq daha da doğru və düzgün olar. Filhəqiqə: bir mülahizə edək görək, dünyada heç bir qeyri hürufat ağla gələ bilərmi ki, cənab Allahın ismi-şərifi layiqincə yazıla bilsin. Biz ki, müruri-dühur adət eləmişik yazmağa “Allah”, bir insafla deyiniz görək latın hürufatı ilə nə tövr yaza bilərsən ki, Allahın ismi-şərifi belə əzəmətlə, qüdsiyyətlə və belə gözəlliklə səbt olunsun? Məsələn: “ ” Pəh! pəh! pəh! İndi qoçaqsan əgər, qeyri bir hürufatla bunu yaz görüm. Bəli, latın hürufatı ilə yazacaqsan “allah”. İndi bir insafla söylə görüm, bu latın yazısında elə bir qüdsiyyət varmı ki, onu oxuyanda bir salavat çöndərək? Mən, doğrusu, köhnə bir adamam və sən deyəndə ki, ərəb hürufatı insanların mədəniyyətinə mane olur, çünki bununla mətbuat və çap işləri tərəqqi edə bilmir, mən də deyirəm: axı, mətbuat və çap işlərindən başqa dünyada qeyri bir işlər də var ki, onları da unutmaq olmaz. Əgər sən durub birdən bizə Allah hürufatını, yəni ərəb hürufatını ləğv eləyib qoyasan kənara, onda bir xəyal elə gör, nə tövr biz müqəddəs peyğəmbər və imamlarımızın ismi-mübarəklərini nəzərə çəkə biləcəyik? Məsələn, insafdırmı xatəmül-ənbiya həzrətlərinin adını binamaz latınların hürufatı ilə belə yazaq: Mühəmməd, habelə qeyriləri. Onunçün də mən, qoca bir molla, hürufat məsələlərini idarə eləyən müəssisələrdən və şəxslərdən xahişim budur ki, axır hürufatın hansı birisini pozub, hansı birisini işə salmaq istəyirlər istəsinlər, ancaq bəndeyi-həqirə icazə versinlər, köhnə müqəddəs ərəb hürufatı ilə nə qədər ki, canım sağdır, ancaq beş-on kəlmə söz yazmağa ixtiyarım olsun ki, ibarət ola bunlardan: Allah, 2) Məhəmməd, 3) Əli, 4) Fatimə, 5) Həsən və 6) Hüseyn. Əgər qalan imamların da adlarını yazmağa icazə verildi, – fəbəhəlmətlub əgər verilməsə, acizanə rica edirəm ki, islam dininin rüknü və zəmanənin hüccətini, on ikinci imam–imam Mehdiyəl-Sahibəzzəmanın ismi-mübarəklərini qeyri binamaz millətlərin hürufatı korlamasınlar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 26 iyul 1928, №30 * * * Müftə şöhrət İki qəbil söhbət dünyada vardır: biri – müftə şöhrət, biri-qiymətli şöhrət. Qiymətli şöhrət elə bir şöhrətdir ki, onu qazanmaq üçün gərək zəhmət və qeyrət sərf edəsən, ya bir qabiliyyət göstərəsən. Müftə şöhrət də odur ki, boşboğazın biri qəzet idarəsinə bir gurultulu yalan xəbər gətirə, sən də ona inanıb çap edəsən və beləliklə, dünyaya gurultu salasan və müftəcə şöhrət qazanasan. Keçən iyun ayının 26-da “Vışka” qəzetində Xalq Maliyyə Komissarlığı barəsində yazılan gurultulu məqaləni oxuyanda yəqin eləmək olardı ki, Xalq Maliyyə Komissarının və onun müavinlərinin də dəxi işi bitdi. Çünki həmin qəzetdə yazılmışdı ki, aparat dağılmaqdadır, vergi idarəsi ilə xüsusi alverçilər arasında rabitə təşkil olunub və müvəhhəş kabinədə komsomol qızlar zorlanır və qeyri. Amma indi nə məlum olur? Məlum olur ki, mərkəzi kontrol komissionu tərəfindən aparılan və bir aya qədər davam edən təhqiqat nəticəsində səlahiyyətdar firqə orqanlarımız müəyyən etmişdirlər ki, Xalq Maliyyə Komissarlığının vergi işləri aparatı vergi alınması işinə dair yürütdüyü siyasətində düzgün sinfi xətti-hərəkət götürmüş, vergi qalıqlarını toplamaq işində lazımi qədər çalışmış, maliyyə siyasətimizə dair bütün direktivləri həyata keçirmiş və ümumiyyətlə, iş, fəaliyyət nöqteyi-nəzərincə böyük bir müvəffəqiyyətlə çalışmışdılar və qız zorlamaq söhbətləri də yalan imiş. Qəzetlər bu barədə yazıb xəbər verirlər ki, mərkəzi kontrol komissionun qərarını işçilər böyük razılıqla alqışlayacaqlar. Səbəb budur ki, komissionun bu qərarı dövlət aparatımızın mühüm bir cəhətini təşkil edən və maliyyə işlərimizin düzgün bir surətdə də getməsinə çalışan Xalq Maliyyə Komissarlığının fəaliyyətini çox doğru olaraq göstərir. Amma qəzetlər bunu da yazırlar ki, düşmənlər də məyus bir vəziyyət içərisində qalacaqlar. Doğrusu, burada bir nöqtə var ki, mən onu yaxşıca düşünə bilmirəm. Əlbəttə, düşmənlər ki, var Şura hökumətinin hər bir nöqsanına və əskikliyinə şad olacaqlar və habelə hər bir müvəffəqiyyətinə naşad və məyus olacaqlar, çünki onların da təklifi budur. Amma bir şey də var ki, “Vışka” qəzetində dərc olunan gurultulu məlumatın nəticədə əsilsiz çıxmağı axır bir adamı da məyus bir vəziyyətdə qoya ki, o da ibarət olsun qəzetə bu əsilsiz məlumatı yetirən Kunitsin yoldaşdan. İndi mən burada bilmək istəyirəm ki, Kunitsin yoldaş həqiqətdə məyus olacaq, ya yox? Mənim bu sualımı siz səhl saymayasınız gərək, səbəbi budur ki, qəzetlər deyirlər ki, komissionun qərardadı bizim düşmənlərimizi məyus edəcəkdir. Əgər burada vaqeən Kunitsin yoldaş da məyus olacaqdır, onda biz onu da düşmənlərimizin cərgəsinə daxil edək. Amma belə də deyil, valliahi-ələm. Amma doğurdan da, iyun ayının 26-da zalım oğlu dünyaya yaman gurultu salmışdı. Elə bilirdim ki, dəxi Maliyyə Komissarlığının pilləkanının baş pilləsindən aşağı pilləsinə kimi hamısının dəxi işi bitəcək. Allah hər işin axırını xeyir eləsin, necə ki, başıbəlalı Maliyyə Komissarlığımızın işinin axırını xeyir elədi. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin” 2 avqust 1928, №31 * * * Yaşasın belə millət Rus-Yapon davasından sonra, Qafqaz millətlərinin burnuna bir cüzvü hürriyyət qoxusu dəyən kimi, qəzetlər hərə öz millətini alqışlamağa başlamışdılar. Habelə o vaxt Bakıda çıxan türk qəzetləri də bir səs ilə bağırırdılar: – Yaşasın belə millət, yəni yaşasın bizim türk milləti! O vədə mənim o alqışlara bilmirəm nədənsə gülməyim gələrdi. Amma, necə ki, adam adama deyər: balam, gülmə, öz başına da gələr. İndi də bu gün mən də üzümü öz millətimə tutub, doğrudan da deyirəm: – Yaşasın belə millət!.. Bu gün millətimi alqışlamağa səbəb türkcə “Kommunist” qəzetində (nömrə 177) dərc olunan “Ayrım” imzalı “İşıqlı Gəncə qaranlıqları” sərlövhəli məqalə oldu. Burada məqalə sahibi yazır ki, Gəncə qəzasında bütün Dəstəfur dairəsində yalnız bircə nəfər savadlı kənd ispalkomu var və sonra yazır: “Belə bir dairədə nə kimi bir iş gözlənilə bilər?”. Həmin məqalədə, sair nöqsanları göstərən kimi, məqalə sahibi bunu qeyd edir ki, “bütün kəndlər arasında yol deyiləcək şey yoxdur”. Mən, Molla Nəsrəddin əmi, “Kommunist” qəzetində bu məqaləni oxuyandan sonra özümü borclu bildim burada bu bir neçə sözu yazıb oxucularımızın nəzərinə yetirəm ki, hər bir kəs ki, “Ayrım” yoldaşın məqaləsini nəzərindən keçirəcək, iştibah etməsin və agah olub bunu bilsin ki, dünyada xah Dəstəfur dairəsi ispalkomları olsun, xah qeyri dairələrin ispalkomları olsun – onlardan hər bir işi gözləmək də olar, gözləməmək də olar; o da baxır sən gözlədiyin işə. Aya, görək nə iş gözləyirsən? Əgər sən gözləyəcək iş elə bir işdir ki, onu məhz savadlı adam aşıra bilər, onda mən qabaqcadan səndən üzr istəyirəm; çünki həqiqətdə, əgər bisavadlığı sən qüsur sayırsan, onda mən Azərbaycan torpağımızın cəmi dairələrinin ispalkomları barəsində yanında özümü xəcil və şərməndə elam edirəm. Sən gərək bilmiş olasan ki, bizim müqəddəs torpağımız padşahlar, xanlar və şəriətmədarlardan bizə çatan bir torpaqdır ki, keçmiş zamanlarda o əsrin qəzetləri savadsız və yolsuz Dəstəfur dairələrini görə-görə “yaşasın” – deyib həmişə alqışlayıblar və o əsrin vaizləri və şəriətmədarları, millətin huş-guşunu ancaq cənnətə tərəf cəlb edib, yolsuzluğu və savadsızlığı bir eyib sanmayıbdırlar. Torpağın hakimləri də avamın qaranlıqda qalmağını öz vəziyyətləri üçün lap da müsaid görüblər; onunçün də cəhalət qaranlığını bir ispiçka işığı ilə də işıqlandırmağı lazım görməyiblər. Xub, bu ki, belədir, bir surətdə ki, keçmiş qələm sahibləri və şairləri də bizim bu gözəl vətəni “yaşasın” – deyib tərif və tövsif ediblər, mən də öz tərəfimdən Dəstəfur dairəsinin və cəmi Azərbaycan dairələrinin savadsız və yolsuzluğuna “Ayrım” yoldaşla tamaşa edib deyirəm: – Yaşasın belə millət!.. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 avqust 1928, №32 * * * Qırmızı hərflər və bistü həştüm “Azərnəşr” mətbəəsinin xidmətçiləri türk təqvimini düzəndə səfər ayının iyirmi səkkizinci gününü qırmızı hərflər ilə çap eləyiblər. Bunun mənası budur ki, necəki məlumdur qırmızı rəng inqilab əlamətidir. Ancaq, çünki “Molla Nəsrəddin”in oxucularının bir parası avamdır və tarixə lazımınca aşina deyillər, ola bilər ki, bu sözlərin mənasını dərk edə bilməyələr. Səbəb budur ki, qırmızı rəngi bizim camaatımız doğrudan da həməvəqt inqilab əlaməti hesab ediblər. Belə olanda, ola bilər ki, avam oxucularımızın bir parası bu sualın müqabilində aciz qalalar ki, aya bistü həştüm gününün inqilaba nə dəxli var? İnqilab əlaməti olan qırmızı rəng və qırmızı hərflər ilə səfər ayının iyirmi səkkizinci gününü qeyd etməyin mənası nədir?... Biz Molla əminin yazıçıları bunu boynumuza götürürük və ərəblər demişkən etiraf edirik ki, biz özümüz də bunu başa düşmürük ki, bunun hikməti nədir və nə səbəbə “Azərnəşr” mətbəəsinin dindar xidmətçiləri səfər ayının iyirmi səkkizinci gününü seyid rəngi olan göy və yaşıl rəngi ilə rəngləmək əvəzində, həmən günü inqilab rəngi hesab olunan qırmızı rəng ilə rəngləyiblər. Əgər Tehranda çap olunan “Vətən” qəzetəsinin iyirmi birinci nömrəsi bu gün əlimizə çatmasaydı, həqiqətdə yuxarıda zikr olunan məsələyə biz bir yandan cavab tapa bilməyəcəydik. “Vətən” qəzetəsi iyirmi birinci nömrəsinin baş məqaləsində meydana qoyduğu fikir vaqiən bir kəşf dərəcəsində təzə bir fikirdir. Heç təfavütü yoxdur ki, birisi aylar ilə dəryaları seyr edib, bir yeni dünya kəşf edir. O birisi də öz kabinəsində oturub, insanlara yeni bir xəbər verir, təzə bir əqidə izhar edir, meydana qəribə bir məsələ atır ki, indiyədək heç bir kəs onu eşitməmiş olur. “Vətən” qəzetəsi yazır ki, Bakıda nəşr olunan təqvimdə Hüseyn əleyhüssalamın əza günlərinin qırmızı rəng ilə rənglənməyinin səbəbi budur ki, Seyyidüşşühəda Hüseyn ibn Əli öz şəhadəti ilə elə bir böyük inqilab icad etdi ki, dünya xəlq olunandan indiyədək heç bir insan elə inqilabı törədə bilməyibdir. Qəzetə həmin məqalədə bunu da yazır ki, Hüseyn əleyhüssalam bu şəhadəti qəsdən qəbul etdi. Və illa o qədər ki, müsəlmanlar Bəni- Haşim xanəbadasına mayil idilər, kifayət qədərincə qoşun cəm edib, çox asanlıqla müxaliflərə qalib gələrdi. Ancaq istəmədi. Səbəbi bu idi ki, imami-şəhid bunu bilirdi ki, bu dünya üç günlük bir dünyadır. Bu bivəfa dünyanın hər bir həşəmət və calalının axırı yenə ölümdür. Bəs, şəhid olub, axirətdə baği bir səadət qazanmaq dünya xoşbəxtliyindən əfzəldir. * * * İndi biz də Qasım bəy məscidində ərbəin günü başlarına vuran mömin müsəlman qardaşları görəndə bilmirik hansına inanaq? Əgər sizin imamınız doğrudan öz meyl və məhəbbəti ilə şəhadəti qəbul etdi və indi cənnətin əla dərəcəsində hurilərlə gününü keçirir, bəs, daxi siz niyə keçəl başlarınıza çırpırsınız, ey Şeytan bazarın keçəl-küçül hacı, məşədiləri?... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 avqust 1928, №34 * * * İkinci sənayeləşdirmə istiqrazı Bir para az bilən adamlar qəzet idarələrinə məktublar yazıb hey soruşmaqdadırlar ki, aya bu ikinci dəfə sənayeləşmə istiqrazı ki, elan olunur, aya, bu istiqraz vərəqələrindən hasil olan məbləğ nəyə sərf olunacaq? Və qəzet idarələri də doğrudan da cavab verdilər ki, bu pullar sərf olunacaq əvvəla – Şuralar ölkələrində fabrik və zavod təsis eləməyə. Saniyən, istiqraz vərəqələrindən cəm olan pullara təzə yollar açılacaq və təmir olunacaq. Salisən, bu pullarla körpülər çəkiləcək, kənd təsərrüfatı yüksəldiləcək və belə-belə məmləkət abadlığına dair təzə binalar və müəssisələr qurulacaqdır. Sözün doğrusu, mən burada bir qədər çətin yerə dirənmişəm və qəzetlər öz oxucularına belə bəyanatı verəndə, mən bilmirəm öz qarelərimə nə deyim? Çunki əgər mən də durub sənət-mənət sözünü danışsam, qorxuram oxucularımın yanında xəcalət çəkəm. Sözün vazehi budur ki, necə ki, hamıya da məlumdur, “Molla Nəsrəddin” qareləri və tərəfdarları cəmi iman əhlidir ki, sövmü səlatdan bir an qafil deyillər. Əgər mən duram onlara fabrik və zavoddan rəvayət edəm, qorxuram sözüm boş keçə və mömin qardaşıma kar eləməyə; səbəb budur ki, necə ki, Allah da buna şahiddir, xah şuralar mədəniyyətinin və xah Qərb mədəniyyətinin fabrik və zavodundan hasil olan əmtəə Molla əminin dindar qarelərinə əlverişli deyil; Molla əminin oxucuları arzu etdikləri ancaq möhür və təsbeh karxanasıdır ki, məəttəəssüf nə birinci istiqraz vaxtında və nə indi ikinci istiqraz söhbətlərində bu müqəddəs karxanalardan bir işarə və əlamət nəzərə gəlmir. Qaldı ki, yol söhbəti, əlbəttə, bunu danmaq olmaz ki, dünyada bir yandan bir yana hərəkət etmək üçün sərrast yolun heç eybi yoxdur; ələlxüsus ki, oturasan şamandaferə və biləsən ki, bu cin-şəyatin əməli qorxusuz, atsız və ulaqsız, bir dəqiqədə fırıldayıb səni rahatca bir ziyarətgahdan o biri ziyarətgaha aparacaq (ətabati-aliyat, qərib imam Rza, heç olmasa bizim dılğır Bibiheybət ziyarətgahı). Ancaq körpü məsələsinə gələndə burada bir dayan görüm nə deyirsən və o körpü ki, sən nəzərində tutmusan, o nə körpüdür və hansı körpüdür? Qardaşım, əzizim, canım, ciyərim, bunu bilməli ol ki, körpü-körpü deyilən tək bircə körpüdür ki, onun mübarək adı puli-səratdır ki, Quranda da xəbər verilibdir. Yer üzünün körpüləri səhldir: əgər Araz və Kür çayından keçmək istəyirsən, körpü olmasa da, taxta-tuxta ilə və tuluğ-muluğla bir tövr özünü o tərəfə yetirərsən; əgər keçə bilməsən də, qayıt o biri tərəfə, üz tut qoy get, nə hökmdür ki?! Amma di gəl puli-siratə; hı, nə deyirsən? Yenə gözünü bərəldirsən? Di keçmə görüm! Canını hara qoyacaqsan? Vallah, elə guldurum gurp kəllə mağallaq yumbalanıb düşərsən ki, tikə-parçanın hərəsi bir ilan və əqrəbin ağzında qaralar! Fikrini hara vermisən?! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 avqust 1928, №35 * * * Qoçu xəbərləri Axır vaxtlarda bir neçə yerdə qoçular böyük hünər göstərməyə başlayıblar: insan bu işləri görəndə təəccüb edir ki, aya bu qudurğanlar məgər Şura hökumətinin qoçular üçün həməvəqt hazırda olan çomağını görmürlər? Bir para həyasız qoçulardan axır vaxtlarda elə igidlik xəbərləri gəlir ki, guya indi heç şura əsri deyil, çinovnik əsridir ki, gedib vurub birini gün günorta çağı döyəsən, sonra qaçasan pristava rüşvət verib çıxasan aralığa və papağını yanqılıcı qoyub bığını bura-bura gəzəsən. Bu cür qəflətdə qoçuların bir dəstəsi Şərur tərəfindən İbadulla kənd qolçamaqlarından Baxşəli Əliyev, Abbas Həsən oğlu, Möhsün bəy Bağırov və bir neçə qeyriləridir ki, əlsiz-ayaqsızların suyunu kəsdikləri bəs deyil, şikayətə baxan Xanlıqlar şura sədri Əbdüləli Həsənzadəni bir xubunca döyüblər. İkinci qoçu dəstəsini təşkil edən Kürdəmirdə yol agenti Ağayev və onun qoçusu kantrobatçı Qafarovdur ki, stansiyada qəzet satmaq üstə döydükləri Nəcəfzadənin bu xəbəri “Molla Nəsrəddin”ə yazdığının acığına Nəcəfzadəni öldürmək və posta məmuru Əmirovu xidmətindən xaric etmək fikrinə düşüblər və lakin Kürdəmir qoçuları bunu unudurlar ki, Ağayevin qoçuluğunun xəbərini bizə yazan Nəcəfzadə səhldir, – beş nəfər Kürdəmir qəzet müxbirləridir – Ağayevin hünərini bunlar öz imzaları ilə təsdiq edirlər. Buna sözün nədir? Üçüncü qoçu xəbəri dünən Maştağada vaqe olan bir balaca məşğuliyyətdir: gözü qızmış bir maştağalı Həsən Şeyx Əli oğlu tapançanı doldurub və gedir girir öz düşmənlərinin evinə və başlayır partı-partı: Səlim və Salman adlı iki qardaşı ordaca öldürür, üçüncü qardaşlarını bərk və dördüncü qardaşını yüngül surətdə yaralayırlar. Bu ünvanı başlamaqda Şərur və Kürdəmir qolçamaqları ilə hələ o qədər işim yoxdur. Mən burdaca ancaq Maştağa quldurlarından bir qədər danışmaq istəyirəm. Sözün doğrusu, mat qalmalı işdir: Maştağa deyilən üləma və füzəla vətəni olan bir böyük vilayətdir. O qədər ki, burada Şeyxülislam və hətta müctəhid dərəcə üləma vardır, – Nəcəfül-Əşrəfdə də bu qədər ola bilməz. O qədər vəz və nəsihət ki, Maştağanın hər məhləsində olan hədsiz məscidlərdə camaatın qafillərini dünyanın və axirətin məsailindən agah edir və xalqı doğru və dürüst yola dəvət edir və qan tökməyi günahi kəbirə qərar verir – bəs, bu qədər dəlil və nəsihət ki, üləmanın dilindən eşidilir, səbəb nədir ki, bununla bərabər Maştağanın qaniçən qoçularına qeyri bir vilayət bərabər gələ bilmir? Deyəsən, Maştağa qoçuları da duyublar ki, Maştağa üləmasının pəstahları özü də lotubazlıqdır. Onunçün üləmanın axirət təbliğatının bir təsiri və bir nəticəsi olmur. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 6 sentyabr 1928, №36 * * * İsgəndəri-kəbirlər Qədim əsrlər çox da fəxr eləməsinlər ki, onların İsgəndəri-kəbiri var imiş. İndiki əsrin İsgəndəri-kəbirləri qədimki isgəndərlərə bir təpik də hələ vurublar. Əsrimizin isgəndərlərinin birinci növbədəkiləri məşhur rus dramnəvisi Qoqolun kitabında rəvayət olunan tarix müəllimidir ki, İsgəndəri-kəbirin hünərindən sinifdə söhbət açan vaxt o qədər ağzı köpüklənib və o dərəcədə cuşa gəlib ki, stulları əli ilə qalxızıb sağasola tullayıb hamısını qırıbdır. Və lakin, İsgəndəri-Rumiyə tarixin sonlarında padşahlardan iqtida edən çox oldu. Qərbi Avropanın İsgəndər padşahlarından başlamış, Rusiyanın üç nəfər taclı İsgəndəri öz taclarını əldən buraxmamaq yolunda o qədər azadlıq mucahidlərinin qırmızı qanını axıtdılar və o qədər mücahid boğdurdular ki, İsgəndəri-kəbir o qələti eləməmişdi. İndi də Albaniyanın hələ kal padşahı İsgəndəri-seyyüm, yaxud Əhməd Zoğu Mussəlinin əli ilə qazandığı krallıq tacını neçə-neçə Albaniya cavanlarının qanı ilə saxlayacaqdır. Şöhrət xeyli qiymətli bir şey imiş. Padşahlıqla şöhrət qazanmağa müqtədir olmayanlar hər növ çalışırlar özlərini İsgəndəri-kəbirə bir tövr oxşatsınlar. Bu yolda təlaş edənlərdən–Biləcəridə dəmir yolda çalışan Aleksey Raxmanindir ki, Biləcəri ilə Ələt stansiyası arasında stansiya növbətçiliyini daşıyır. Aleksey Raxmanin. Bunun mən avqustun on birində vaqonda vaqon gözətçisinin üstünə hücum çəkib təhqir eləməyini gördüm: bir qədər də keçsə idi, gözətçini kötəkləyə də bilərdi, ancaq qatar müfəttişi (müsinn bir rus idi) özünü yetirdi və Raxmaninin havasını dəlilnəsihətlə yatırtdı. Həmin dəmir yol İsgəndəri-Zülqərneynindən sonra fəth edən zəmanə isgəndərlərindən Car mahalında Dar-doqqaz kəndində dörd nəfər komsomoldur: bu ağrısını aldıqlarım bir gün eşidirlər ki, Carda Göyəm kəndində şənlikli bir toy var. Qoçaqlar lül keflənirlər, xəncər və tapanca bellərində atlanırlar və bir baş toya. Orada da, söz yox, çalmaq, oynamaq qalmaqalı, arvad və uşaq var. Lotular gözü qızmış atlarını bir baş çapırlar toy evinə. Car dairə naziri də orada imiş və bu dəlilərin qabağını saxlamaq istəyir. Paha! Sən nə cürət edib bizim qabağımıza çıxırsan? Axı biz komsomoluq və xəncəri çəkib dairə nazirinin qarnına soxurlar. Oradaca biçarə dairə naziri can verir və ölür. Hərçənd bu dörd nəfər Dar-doqqaz isgəndərləri sair komsomolların da adını biabır edir; amma nə eləmək: meyvə bağında saf meyvələr arasında həmişə çürük-mürükləri də olur. Budur zəmanəmizin İsgəndəri-kəbirləri. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 sentyabr 1928, №37 * * * Teatr söhbətləri İstəyirdim bu barədə danışmayım; çünki bizdən savayı qeyri millətlər də var. İstəmirdim ki, eybimiz dünya və aləmə faş olsun. Onunçün oxucularımızdan iltimasım budur ki, qonşularımızdan rus, erməni, gürcü və yəhudi – hansı birisi rast gəlsə və soruşsa da, Molla Əmi baş məqaləsində nə yazır, ancaq bunu desinlər ki, burada, qəzalarımızın dairə Şura sədrləri büdcə pullarını artıq bir səliqə ilə xərcləməyi barəsində yazılır və israf-məsrəf, Əlinin və Vəlinin papaqlarının komediyabazlığından dairə Şura sədrləri çox uzaqdırlar–inşallah... * * * Komediya dedim, oktyabrın beşində işçi teatrımızda qurulan teatr müsahibəsi yadıma düşdü. Burada dəxi bilmirəm mən nə danışım; o qədər ki, orada uzun-uzun nitqlər, bəhslər, deyişmələr (az qala hələ vuruşma) oldu, – dəxi artıq müzakirəyə lüzum qalmadı. Və lakin məni təəccübə gətirən bir keyfiyyətdir ki, o məclisdə oturub, bu işləri görəndə o keyfiyyəti, necə ki, lazımdır, dərk edə bilmirdim. Mən öz-özümə deyirdim ki, aya, görəsən biz niyə bu günə qalmışıq və aya, niyə bizim teatr işlərimiz elə bir hala qalıbdır ki, teatr kimi müqəddəs bir maarif və sənət mənbəyinin xadimləri qocalmış bir Fatmanisə xala kimi bir uçdan bir-birinə qarğış edirlər (Sən hələ kollektiv axtarırsan). Ta o yerə kimi ki, balaca rejissorumuz da öz gözəl nitqi ilə sübuta yetirdi ki, mən bu artistlərin rəhbəriyəm (ay zalım oğlu). Hə doğrudan, bu işləri haman məclisdə mən görəndə xeyli təəccüblənirdim ki, biz niyə bu günə qalmışıq və küçəyə çıxanda məclis əhlinin birindən soruşdum ki... “Vardı qələmdə bir üqdeyi-şəkk”. O cavan da məndən soruşdu ki, “yəqin Mustafa Quliyevin sözlərinin hamısı yadında qalmadı”; dedim: “allah bu qocalığı bina eləyənin evini yıxsın”. Bu yoldaş mənə dedi ki, “Quliyev bir söz dedi”. Dedim “nə söz?” Dedi: “Quliyev yoldaş nitqinin ən qabaqlarında dedi ki “biz müsəlmanıq; onunçün də biz teatrda aktrisalara arvad kimi baxırıq, nəinki yoldaş kimi”. Mən də bu küçədəki yoldaşa dedim: – Ay Allah atana rəhmət eləsin. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 oktyabr 1928, №41 * * * Məktəbdə çarşab, yaxud çarşabda məktəb Səkkizinci şura məktəbinin qızları (başqa məktəblər hələ qalsın) nə qədər ki, birinci, ikinci və üçüncü sinifdədirlər, evlərindən məktəbə və məktəbdən evlərinə başıaçıq və dizətək ayaqları açıq gedib gəlirlər (necə ki, sair millətlərin qızları). Amma elə ki, dördüncü sinfə ayaq basdılar, ta yeddinci sinfi qurtarana kimi məktəbə çarşablı gəlib gedirlər. Burada tək bircə məsələ var ki, yaraşar onun üstündə bir qədər dayanıb söhbət etmək. Əgər Təzəpir məhəlləsinin avam arvadlarını biz küçədə başı çarşablı və üzü örtülü görürsək, biz deyirik ki, onlar üzlərini naməhrəm kişilərdən gizləyirlər ki, şəriət qanunu mövcibincə günaha batmasınlar. Amma şura məktəbinin heyət, cəbr, nücum və tarixi-təbii dərslərini keçən qızların başında çarşab görəndə biz gərək daha burada çarşabın vücudunu etiqada əlaqədar tutmayaq; səbəb bu ki, daha dünya elmləri ilə ziyalanmış qızlar cəhənnəm oduna inanmayalar gərək; necə ki, inanmırlar. Belə də olan surətdə biz haqlı oluruq bekar oxucularımıza bir neçə sual verməyə: Birinci, yuxarıda adları zikr olunan məktəb qızları nə qəsdlə dərsə gəlib gedəndə çarşablı gəlib-gedirlər? Yəni, nə elə bir iş vaqe olur ki, o qızlar on üçdən on dördə keçəndən sonra burada nə bir dəyişiklik mələ gəlir və belə qızlar çətin-çətin dərsləri oxuya-oxuya bunları nə bir amal və arzu gəlib tapır ki, küçədə özlərini yetişmiş müsəlman arvadlarına oxşatmağa şüru edirlər? Hər kəs bu suallara cavab versə Gəncədən fırıldaqçı Kaqanoviçdən, bədhəq Hamayak Mayılovdan və Naxçıvanda bunlara oxşar bir Allah bəndəsindən çoxdan bəri gözlədiyimiz Mollanın haqq-hesabından o kəsə böyük bir hədiyyə göndəririk. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 oktyabr 1928, №42 * * * Çadra və papaq Çadra məsələsi bir kiçik məsələdir: çadranı başa salmaqla salmamaqda bir o qədər fərq yoxdur. Biz deyə bilmənik ki, çadrasız gəzən arvadlar çadra örtən arvadlardan həyasızdırlar, ya həyalıdırlar və habelə demək olmaz çadra örtmək arvadı həyasızlıqdan təmin edir, ya təmin etmir. Həyalı arvad çadrasız da gəzə bilər, çadralı da gəzə bilər; həyasız arvad çadrasız da gəzə bilər, çadralı da gəzə bilər. Burada ancaq tək bircə təfavüt vardır: o təfavüt də budur ki, çadra qədim vəhşi zəmanələrin yadigarıdır, onunçün də bir arvadın başında çadra görəndə keçmişlərdə vəhşi və yırtıcı insanların əsri yada düşür. Amma, papaq məsələsi bam-başqa bir məsələdir. Burada dəxi bir vəhşilik və yırtıcılıq söhbəti yoxdur; fikir verməli məsələlərin biridir. Aya biz papağı tulluya bilərikmi? Mən elə qanıram ki, bir belə sualı bir kəsə vermək olmaz və buna oxşar ki, küçədə birinə rast gələndə ona deyəsən ki, “gəl biqeyrət ol”. Sözümün əsil mənası budur ki, dünyada bizdən də başqa çox millətlər var. Onlar, doğrudur, dəmir yol və aeroplan icad edənlərdir və hələ kürreyi-ərzdən aya kimi qalxmaq üçün yol tapanlardır, amma Allah da şahiddir ki, o millətlərin cümləsi ayaq üstə bövl edənlərdir. İkinci nöqtə budur ki, burada qeyrət mülahizəsi də gərək nəzərə alına. Papaq biz müsəlmanların qeyrətinin əlamətidir. Və sizi inandırıram ki, dünyada papaqsız yaşayan tayfaların içində bir nəfər də qeyrətli insan tapa bilməzsən. Bizlərdə bu bir zərb-məsəl kimidir ki, həmişə qorxaq kişilərimizə bizlərdə belə deyirlər: – Ədə, bəs, sən niyə o papağı başına qoymusan? Və həmişə bir kişini cürətsizliklə töhmətləndirəndə biz ona belə deyirik: – Adə, biqeyrət, bir yolluq başına çarşab ört, daha niyə o papağı gəzdirib adını kişi qoymusan!. Və bunlar hələ səhldir. Bəlkə bunlar yenə ötüşüb keçər; bəs, sən buna nə deyirsən ki, bir ağılsız müsəlman gedə papağı tulluyub, başına bir “kepqa” və bir “şlyapka” qoya. Bir insafnan de görüm o qabağı qanadlı rus şlyapası ilə namaz qılanda səcdəyə gedib alını möhürə sürtmək olarmı? Məgər şlyapanın qabağındakı qanad qoyur ki, alın mübarək möhürə dəysin? Eləcə saatda bir “şlyapka” yerə düşəcək. İndi gəl yomiyyə namazını və neçə yüz rükət vacibi, sünnəti namazlarını qıl görüm. Hələ gecə-gündüz altı yüz on dörd rükət nafilə namazı sənə peşkəş olsun. Bəs, qardaşım, bunların hamısını mülahizə eləmək lazımdır, ya yox? Əlbəttə, lazımdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 25 oktyabr 1928, №43 * * * Kovdanlar “Kovdan” qanmaz adama deyərlər. Bu istilahı mən birinci dəfə Mirzə Fətəli Axundovun kitabında görmüşəm. Orada birisi üzünü bir nəfər bizim azərbaycanlıya tutub deyir: siz qəribə “kovdan adamsınız”. O vaxt mən qəlbən kitab sahibindən bir növ rəncidə xatir oldum; çünki atadan və babadan mən özüm azərbaycanlıyam, onunçün də mənim qeyrətim bir az mıqqıldadı. Amma axırda belə məlum oldu ki, o vaxtlar mən xam idim və ələlxüsus ki, dünən mən “Kommunist” və “Gənc işçi” qəzetlərini Tehranda nəşr olunan “Vətən” və Həmədanda nəşr olunan “Gülgün” ruznamələrini oxuyandan sonra, mərhum Mirzə Fətəlinin söyüşü yadıma düşür: siz qəribə “kovdan” adamsınız”... Allah da bilir ki, bu söz haqdır, ya yox!.. Mən heç özüm də bilmirəm ki, bu sözləri burada yazmaqdan məqsəd nədir; çünki o mətləb ki, onun barəsində indi yazmaq istəyirəm – həmin qabaqkı sözlərə onun heç bir rabitə və əlaqəsi yoxdur. “Kommunist” qəzeti 252-ci nömrəsində arvadı çarşablı kommunistlərin bir uzun siyahısını yazır və bu yoldaşların adlarını və qulluq elədiyi yerləri bir-bir və aşkar yazır. Burada bir qədər dayanıb düşünmək lazım gəlir. Biz deyəndə “arvadı çadralı kommunist” – biz elə bilirik bu bir adi söhbətdir. Ancaq bir qədər düşünmək gərək: əhyana bu qəzet nömrələri gedib düşə Moskvada bir rus kommunist yoldaşın əlinə, ya Yerevanda bir erməni kommunist yoldaşın əlinə – heyhat! Onlar biz Azərbaycan milləti barəsində nə fikirlərə gedə bilərlər və bizim barəmizdə nə bir əqidə bağlaya bilərlər? Hələ bu səhldir. “Kommunist” ruznaməsi gedib çıxa Həmədanda bir nəfər iranlının əlinə; Allahın Həmədanında da “Gülgün” qəzetinin 41-ci nömrəsinin yazdığına görə və habelə “Vətən” qəzetinin yazdığına görə qadınlara azadlıq vermək məsələsini müzakirəyə qoyurlar. Amma biz şuralı azərbaycanlılar, biz Oktyabr inqilabının on illiyini keçirən azərbaycanlılar kommunistlərimizin arvadlarını çarşablı görürük. Hələ övqatımın bu təlx vaxtında dünən qəzet paylayan oğlan “Gənc işçi”nin 85-ci nömrəsini gətirib deyir: oxu. Açam görəm Azərbaycan proletar yazıçıları cəmiyyəti barəsində tamam bir səhifə məqalədir. Bu da yaxşı olmadı: bəs, biz gözümüzü dikdiyimiz və ümidlərimizi bağladığımız cavan proletar şairlərimizin barəsində bu qədər töhməti qəzet sütunlarında oxuyanda köhnə qafalı və köhnə məfkurəli qocalmış şair və ədiblərnmizə nə cavab verə biləcəyik? Heyhat! Ancaq yenə deyirəm ki, burada söhbət olunan mövzuların– məqalənin başında yazılan müqəddəməyə heç bir əlaqə və heç bir rəbti yoxdur. O, öz yerində. Bu, öz yerində. Vəssəlam. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 1 noyabr 1928, №44 * * * Rişə Çadra da gedəcək işinə, papaq da gedəçək işinə, ərəb hərfləri də gedəcək işinə, hələ ərəbin özü də gedəcək işinə. “Ərəb” deyəndə – burada Ərəbistanda yaşayan ərəb milləti demək deyil; mən o ərəbi deyirəm ki, qədimül-əyyamdan bizim qanımızın içinə giribdir, ətimizlə dərimizin arasında gizlənibdir və ruhumuza sahib olubdur və qısası: – həyatımızın bir rişəsi mənzələsində olubdur. Onunçün də əsil mətləb rişədədir; çünki qalan kiçik məsələlər həmin rişəyə bağlıdır: əlifba, çadra, papaq, əmmamə, əba, nəleyin, yaşıl qurşaq, qüsl, təharət, nəcasət, imamət, ziyarət, ticarət və... müxtəsər, yenə minlərcə bu qəbil müzəxrəfat, mövhumat və axmaqlıqhat!.. Sən gərək məsələni rişədən başlayasan; əgər rişə bərk və möhkəm olsa, ağaç möhkəm duracaq və qanad-budağını darasan da, yenə axırda onlar dübarə pöhrələnib təzələnəcəklər. Sən gərək mətləbi lap rişədən başlayasan, yoxsa qanad-budaq məsələsi asan bir məsələdir. Belə tutaq ki, çadra da tullandı, papaq da dəyişildi, əlifba da əvəz oldu. Bəs, məgər çadrasız oruc tutmaq olmaz? Latın əlifbası işlədəişlədə namaz qılmaq olmaz? Şapka qoyanlar məgər imam təziyəsinə gedib ağlamırlar? Bəs, molla və məscidə nə deyirsən? Bəs, bu işlərdən nə tövr baş açmaq? Sən məscidi və minbəri öz yerində sağ və səlamət buraxmağmı istəyirsən? Allah, Məhəmməd, Əli, imam Cəfər Sadiq, imam Mehdi ibn Həsən Əsgəri və canına qurban olduğum min-min naib imam həzrətləri ki, İranda və Turanda və bizim öz zir-zibilli küçələrimizdə başıqırxıq islam ümmətini məgər tovlamaqda deyillər?.. Ancaq xahiş edirəm güman aparmayasan ki, burada müqəddəs kitabları da mövhumat siyahısına daxil eləmək istəyirəm; dilim lal olsun; haşa və kəlla! Mən ancaq burada rişədən danışıram və ərz edirəm ki, əgər rişəni baltalayıb, ona zəfər yetirə bilsək, qol-qanad onsuz da öz-özünə quruyub məhv olacaq; yoxsa nə qədər ki, rişə saf və salamatdır, ağac hələ dayanıb duracaqdır. Əlqissə. “Əlqissə” deyən kimi keçən günlər yadıma düşdü: on beş il bundan qabaq da bu “rişə” məsələsindən söhbət açmışdım: onda da üzümü yazıçı və ədib yoldaşlara tutub, sual eləmişdim ki, aya, o çürük ağacın rişəsi hardadır və nədən ibarətdir ki, bizə macal vermir gözümüzü açaq və dünyada yaxşı ilə yamana fərq verək? O vaxt qiymətli qələm yoldaşımız Nemət Bəsir həmin şeirlərlə sualımıza cavab verdi: Əlqissə, ey bəradər, məndən sənə vəsiyyət: İslamı yığ çuvala, eylə çuvala lənət. Çarşab da içində, papaq da içində, əbcəd də içində, zir-zəbər də içində. Və çuvalın ağzını qatma ilə bərk-bərk bağla, apar tulla zibil dərəsinə. Hələ istəyirsən İncil, Tövrat, Zəbur, Səhif, İqan və başqalarını da bunlara əlavə eləginən. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 noyabr 1928, №45 * * * Rus keşişləri ilə siğə Həmişə rus kilsəsinin qabağından keçəndə görürsən ki, kilsədə ibadət sovuşandan sonra oradan uzunətək bir keşiş çıxır və rus camaatının da qocaları kişi və övrət, – çoxusu qədimdə Nikolay dayının çinovnikləri, – həmin keşişi əhatə edib, dalınca gedirlər. Bəzi dindarlar küçədə getdikləri yerdə keşişin ətəklərini də və əllərini də öpürlər; hələ çox vaxt torpağa səcdəyə də düşən olur. Həmin möhtərəm keşiş ən böyük xəlifədir. Bundan kiçikləri adi keşişlərdir ki, onların hörməti mömin xaçpərəstlər içində yenə öz qaydasıncadır. Keşişlərdən rütbədə kiçik yenə bir çox kilsə xadimləri var: şam yandıran, zəng çalan və qeyriləri. * * * Sözün müxtəsəri, bunlar cəmi İsanın nökərləridirlər. Əgər bir gün, yəni beş-on gün bundan qabaq, birdən-birə, durduğum yerdə desə idim ki, bu söylədiyim kilsə xadimləri lotu və uşaqbazdırlar, o vədə dindar, xaçpərəst camaatı hay-küy sala bilərdi ki, ay haray, Molla Nəsrəddin xaçpərəst keşişlərinə böhtan deyir, Molla Nəsrəddin kilsəni təhqir edir, Molla Nəsrəddin İsa əleyhüssəlama ehtiramsızlıq izhar edir. * * * Mətləbi açıq söyləyək. Əgər birisi oturduğu yerdə götürə qələmi və bir nəfər nəinki xəlifə barəsində, bəlkə sadə bir vətəndaş barəsində yaza ki, filankəs lotudur, ləvvatəçidir, o vədə belə sözləri yazandan dəlil-sübut istərlər və dəlil-sübut oldu–heç və əgər bu deyilən sözlər yalan çıxsa, o vaxt o böhtanı yazanın və söyləyənin atasını yandırarlar. Onunçün də rus xəlifə və keşişləri barədə biz söylədiyimiz sözləri bu növ haray-dadla “Molla”nın baş səhifəsində söyləyirik və deyirik ki, xaçpərəst kilsəsinin bir dəstə xadimləri, – xəlifə də onların içində – ali məhkəmənin hüzurunda etiraf etməyə məcbur oldular ki, onlar bir dəstə oğlan uşaqlar ilə bir uzun vaxtın fasiləsində siğəbazlıq edirmişlər. Burada siğəbazlıq mən ona deyirəm ki, necə ki, bizim islam xəlifələri və fazilləri də kefləri qalxanda istədikləri sahibsiz bir qadını öz mənzillərinə salıb, onunla bir gecə, ya çox gecə kef çəkirlər və buna da şəriətcə “siğeyi-mütə” adı qoyurlar (Nəcəfdə, Məşhəddə, Bakıda və hər yanda). * * * İstəyirdim qələmi qoyam yerə və sözümün dalını “mabədə” saxlayam; ancaq burada bir əhvalat yadıma düşdü: bir ay bundan qabaq Qaraşəhərdə rus zəhmətkeşləri rus kilsəsini uçurdanda (ki, yerində qiraətxana bina etsinlər) – haman Nikolay dayının ümmətinin bir parasını qəmgin və narazı gördüm. Kaş bilə idim ki, o narazı və qəmginlər indi ali məhkəmənin təhqiqatının nəticəsi müqabilində aya nə bir vəziyyətdədirlər? Və indi nə xəyala düşürlər. Aman Allah!!! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 noyabr 1928, №46 * * * Məscid məsələsi Bəli, çarşab və papaq barəsində maarif komissarı yoldaş tərəfindən sadir olan qərarları oxuduq, məzmunundan xəbərdar olduq və məlum şeydir ki, maarif dairəsində xidmətdə bulunan qadın və “irkaklar” haman qərarda da tabe olmalıdırlar və olacaqlar da və eləyə də bilməzlər olmasınlar. Bununla bərabər “Molla Nəsrəddin” idarəsinə axır vaxtlarda çoxçox məktublar daxil olmaqdadır və məktub sahiblərinin içində qadın yoldaşlarnan bərabər kişilər də vardır. Məktub sahibləri idarəmizə müraciət edib yazırlar ki, xah çarşab və xah papaq məsələsi asan bir məsələdir və burada qadınların da və “irkakların” da təklifi müəyyəndir. Çarşab örtmək qadınlar üçün və papaq qoymaq kişilər üçün bilmərrə qadağan olunur, vəssəlam. Ancaq çətin və həll olunmamış məsələlərin ən mühümü məscid məsələsidir. Yəni burası bəlli olunmur ki, aya maarifə xidmət edən qadınlar məscidə imam təziyəsinə gedəndə çarşablımı getsinlər, çarşabsızmı getsinlər? Və həmçinin maarif yolunda çalışan kişilər məscidə imam təziyəsinə gedəndə və orada meyit namazına duranda papaqlı olsunlar, ya şapkalı olsunlar? Zahirən, bu məsələ bəlkə asan bir məsələ hesab oluna; amma bizə qalsa, bundan çətin məsələ yoxdur və aşkardır ki, maarif komissarı yoldaş bunu həll etməsə və hər kəsin öz təklifini özünə bildirməsə, maarif xadimləri bir növ zəhmətə düşəcəklər. Bizə qalsa, biz belə təklif edə bilərdik: Maarifə tabe olan qadınlar məscidə gedəndə çarşablı getsinlər; yaxud çarşablarını qoltuqlarına vurub məscidin qapısının ağzında başlarına salsınlar; səbəb bu ki, imam təziyəsində ağlaşmadan sel kimi cari olan göz yaşlarını məhz on iki arşın çarşabın ətəkləri ilə qurutmaq mümkündür. Habelə, papaq məsələsi; insaf deyil ki, məsciddə meyit namazında iştirak edən maarif xadimləri kişilərdən tələb etmək ki, onlar əllərini qulaqlarına qaldırıb, mollalarla birlikdə “allahü əkbər” çağıranda başı şapkalı erməniyə oxşasınlar. Budur bizim təklifimiz. Məscid dedim – kilsə yadıma düşdü. Bir ay bundan qabaq Qaraşəhərdə rus zəhmətkeşləri rus kilsəsini dağıdanda, mən getdim tamaşaya və gördüm ki, beş-on nəfər qoca rus arvadı kilsənin dağılmağına ağlaşırlar. Dedim: – Niyə bu cavanlar Allahın evini uçururlar! Dedilər ki: – Kilsənin yerində qiraətxana və xəstəxana tikmək istəyirlər – Dedim: – Götürək Moskvaya Kalinin yoldaşa şikayət teleqramı göndərin. Burada rus qadınları bir səslə mənə dedilər ki, biz bisavadıq. İndiyə kimi bu söz mənim yadımdan çıxmır: indiyə kimi ha fikirləşirəm baş aça bilmirəm ki, aya səbəb nədir ki, kilsənin uçmağına ağlaşan rusların oxumuşları yox, rusların savadsız qadınları idi. Bu sirri mən heç başa düşə bilmirəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 dekabr 1928, №50 * * * İsa bayramları Bəli, İsanın mövludunun bayramı yavuqlaşır. Mən ümidvaram oluram ki, bu il keçən illər kimi bizim Şura məktəblərinin rəhbərləri inşallah və inşallah yenə qədim əsrlərdəki kimi məktəb şagirdlərini Xristiyan bayramlarının şərəfinə və hörmətinə dərsdən azad edəcəklər. Hətta nəinki tək bircə xristiyan balalarını, bəlkə onlar ilə bərabər İslam və yəhudi uşaqlarını da bu nemətlə feyziyab edəcəklər. Mən təvəqqe edirəm ki, bu sözlər heç kəsə gülünc və qəribə görünməsin. Çünki Şuralar vəziyyətinin on il davamı müddətində biz hər il qış mövsümü yavuqlaşanda buna şahid olmuşuq ki, İsa əleyhissalamın təvəllüdü xatirəsinə məktəblər iki həftə ərzində qapalı qalıblar. * * * Nədir bu? Qəflətdirmi, ya həqiqətdə peyğəmbərə ibadət və sitayişdir? Amma hamısından yamanı budur ki, həmin bu suala heç bir kəsdən və heç bir yerdən bir cavab ala bilmirik. Biri deyir: Xeyr, bu ibadət deyil, bu ancaq uşaqların tənəffüsü üçün bir tətildir. Vallah yalan deyirsən. Əgər burada bir biclik yoxdursa, nə səbəbə sən bu dincəlmək tətilini köhnə dekabrın 25-nə salırsan? Nə səbəbə uşaqların buraxılmağını o günə salırsan ki, şagirdlər məktəblərdən şadlıqla evlərinə iki həftə müddətinə buraxılıb dağılanda, yolda kilsələrin bayram zəngini şirinşirin çalınan görürlər? * * * Yaxşısı budur ki, mərd-mərdanə danışaq: Gəl boynumuza alaq ki, indiyə kimi İsanın anadan olmağını filhəqiqə bayram saxlamışıq və bu bayrama ehtiramən məktəbləri də qapamışıq. Amma yaxşı olar ki, bundan sonra bir qərar çıxaraq ki, dəxi belə səfahəti bilmərrə tərgidək. O səbəbə tərgidək ki, bizim işimizə tamaşa edən və bizim səhvlərimizi həvəslə axtarıb, bizi tənqid edən həriflər doğrudan-doğruya bizim bu bayramlığımızı bəhanə tutub, bizi lağa qoysalar, min dəfə haqlı olarlar. Qardaşım, onda daxi vallah-billah, daxi cavab verməyə aciz olarsan. * * * Sözümü qurtara-qurtara bizim Zəhmət komissarımızdan üzr istəyirəm. Qorxuram həmin komissar yoldaş bu barədə mənim səsimə səs verməyə. İndini bilmirəm, amma yadımdadır ki, keçən illər İsa bayramları nədir ki, hətta müsəlmanların çoxları yaddan çıxmış rəğayib bayramı ilə imam Musa Kazımın burnunda çöp qaldığı gününü müsəlmanlara nişan verən və bu günlərdə işləməyi və dərs oxumağı haram və qadağan edən Zəhmət komissarı yoldaş idi. İndi baxaq görək. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 20 dekabr 1928, №51 * * * Dindar firqəçi yoldaşlar Şura seçkiləri münasibətilə İndi, məsələn, bir bikar adam müsəlman firqəçi və komsomol yoldaşların siyahısını qoya qabağına və başlaya həmin yoldaşların dindarları ilə dinsizlərini mülahizə eləməyə və axırda bu siyahıdən dindarları seçə qoya bir tərəfə, dinsizləri də qoya o biri tərəfə, görəsən, hansı hansından çox çıxar? Mən qorxuram ki, dinsizin siyahısı dindarlara nisbətən xeyli gödək çıxa. Bu barədə firqəçi yoldaşlar məndən rəncidə-xatir olmayalar gərək; səbəb budur ki, belə bir əqidə tək bircə mənim deyil. Müsəlman firqəçi yoldaşlardan şübhələnən, belə bir iştibahda bulunan tək bircə mən deyiləm. Bu şübhəni ortalığa qoyan Moskvada firqə rəhbərlərindən Yaroslavski yoldaşdır ki, bu yavuqlarda Mərkəzi Komitənin təbliğat şöbəsində bu məzmunda nitq söyləyibdir. Nə deyir Yaroslavski yoldaş? Deyir ki, müsəlman camaatı içində firqəçi və komsomol yoldaşların dindarları az deyil. Hələ buradan bir haşiyə çıxmaq istəyirəm: Yaroslavski yoldaş bəhayi dinindən də söhbət açıb deyir ki, bəhayilər fəxr edirlər ki, onların dini azadixah bir dindir ki, cəmi millətləri qardaşlığa dəvət edir: ancaq məsələnin şübhəli tərəfi budur ki, dünyada bəhayiliyi hamıdan artıq dost tutan İngilis hökumətidir. Bu bir qatma-qarışıq məsələ oldu. Belə ki, İngilis hökuməti bir tərəfdən dünyada apardığı siyasət-qardaş millətləri öz siyasəti ucundan bir-birinə vuruşdurub qırdırmaqdır. Bir tərəfdən də haman İngilis hökuməti bəhayi dininə tərəfdar çıxır. Aya bunun hansına inanaq və hansı birisi doğru va səhihdir? Molla əmiyə qalsa, bunların hamısına lənət: ağına da, qarasına da! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 dekabr 1928, №52 * * * Pillə-pillə Necə ki, məlumdur – bu gün bizim bayramımızdır; çünki bu gün biz ərəb əlifbasından xilas oluruq. Aşkar işdir ki, xah ərəb əlifbasından qurtarmaq, xah çadranı və papağı tullamaq – bunlar hələ səhldir: nə eybi var, papaq olmaz – kepka olsun; çadra olmaz – şlyapa olsun, səhldir. Amma bir şeydən qorxuram: necə ki, keçənlərdə bir müqəddəs hacı bir qəzet satana demişdi: bəli, bu gün gəlib deyəcəksən–hacı, qəzet al oxu, sabah da gəlib deyəcəksən–hacı, urus ol. İndi də bir gün bizə dedin papağı tulla–tulladıq; sabah dedin çadranı tulla–tulladıq; o biri gün dedin, ərəb əlifbasını tulla, insan əlifbasını qəbul elə–elədik. Amma doğrusu, dalından qorxuram; qorxuram indi də belə deyəsən; deyəsən, xub, sən ki, azad bir insan oldun, mədəni bir əlifba sahibi bir insan oldun, bəs, daha bundan sonra sən necə özünü yaraşdıracaqsan ki, hər küçədə bir ali binanı məəttəl edib adını məscid qoyasan və orada lotu mollalara yol verəsən ki, avam camaatı oraya yığıb cənnət vədəsi kimi fırıldaqlarla avamı kəsbdən və maarifdən uzaq saxlasınlar? Bundan qorxuram. Amma işlərin gərdişindən belə anlaşılır ki, elə də olacaq: qadın azadlığına və latın hürufatına malik olan bir millət daha buna dözə bilməyəcək ki, onun vətənində hər küçə başında məscid adında bir bikarxana, eyni zamanda, bir lotuxana olsun. Növbət indi də bu bayramımızındır: haman bayramımızındır ki, çadra, papaq və ərəb zəbər-ziri atılan zibilxanaya məscid və minbər adlı zir-zibillər də tullanacaqdır. Belə bir böyük bayramın intizarında olmaq hər vicdan əhlinin vəzifəsidir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 yanvar 1929, №1 * * * Fürsət Bir para adamlar deyirlər ki, guya bir para əli qələm tutanlarımız indiki şəxsi tənqid fürsətini qənimət bilirlər və şəxsi tənqid lövhəsi altında qərəzi-şəxsi xərcə verirlər. Ancaq bu deyilənlərə mən şərik ola bilmərəm. Tutaq ki, doğrudan da birisi mənim şəxsi düşmənimdir, yaxud onun atası mənim atamın düşməni idi; nə olar? İndi görək nə buyurursan? Buyurursan, mən indi durum baxım? İndi ki, fürsət vaxtıdır. Dəxi bundan yaxşı fürsət hardan ələ düşəcək? Onunçün mən də onu güdürəm və gözləyirəm ki, bir az büdrəsin; hələ bəlkə ayağının altına bir ağac tikəsi də atıram ki, tez büdrəsin və yaxşı büdrəsin. Bir para ağzıgöyçəklər buyururlar ki, guya şəxsi tənqid ondan ibarət deyil ki, qələm alasan əlinə, insana xoş gəlməyən adamları söyəsən və onların şəxsi əhval və ətvarını qəzet və jurnal vasitəsilə dünyaya faş edəsən; şəxsi tənqid odur ki, idarə və təşkilatlar başında duran müdir yoldaşların üsul idarələrini müzakirəyə qoyub, onların həmin xidmətləri sahəsində nöqsanlarını göstərməkdir. Əlbəttə, bəlkə də sən deyən düzdür. Və lakin düz də olsa, bunu mənim qəlbim qəbul edə bilmir; iki səbəbə görə: biri budur ki, sən dediyin tərzdə yazmaq həqiqi və ustad yazıçının işidir, nəinki mənimtək savadsızın; ikinci də budur ki, necə ki, qabaqda ərz olundu, indi fürsət vaxtıdır, sonralar ola bilər ki, xalq ayıla və bizim qərəzbazlıq yolunda işlətdiyimiz xəbərçiliyə yol verməyələr və bəlkə bu qism, ayıb olmasın, yazıçılığı qadağan edələr. Onunçün də mən xəbərçiliyimdə davam etməkdə olacağam; məsələn. Nümunələr: Ağdaş. Filankəs arvadına filan çitdən tuman aldı, arvadı bəyənmədi. Qaryagin. Filankəs əlində ağac, Araz başaşağı gedirdi; yəqin ki, İrana kandrabat malına gedir. Gəncə. Filan kəndli filan küçə ilə gedirdi və əlində bir toyuq aparırdı; güman etmək lazımdır ki, o küçədə yaşayan filan xidmətçiyə rüşvət aparırdı. Təzəpir küçəsində filankəs, özü də firqəçi, gecənin yarısında öz evində, xəlvətcə öz arvadıyla mazaqlaşırdı. Mən bunu xəlvətcə pusub pəncərədən gördüm. Və hələ bunlardan başqa, mənə küçədə salam verməyənlərə qəzet vasitəsilə şər atmağa o qədər məharətim var ki, bunu məndən və yalançı müxbirlərdən başqa heç kəs bacara bilməz. “Xəbərçi müxbir” Yeni hürufata götürəni: Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 yanvar 1929, №2 * * * Barmaq Əfqanıstan iğtişaş və üsyanından biz hərçənd ki, uzağıq, amma zehn ucilə deyə bilərik ki, burada ingilis barmağı var. Nə sübutla deyə bilərik ki, burada ingilis barmağı var? Biz bunu ağıl ucilə deyə bilərik. Məsələtün, Allah-taalanı ki, heç kəs öz gözü ilə görməyibdir, bununla belə hər kəs bunu bilir və heç kəs buna şəkk eləmir. İngilisin barmağına müxtəss olan sifətlərin biri həmən sifətdir ki, Allah-taalada da o sifət mövcuddur. Həmin sifətə biz “baqi” deyirik. Necə ki, Allah-taala həmişə dünyada olubdur və olacaqdır da, habelə ingilis barmağı da dünya yaranandan indiyədək hər yerdə olubdur və olacaqdır. Məsələn, o günü bir yerdə bir belə söhbət var idi: tarixşünaslar indi bunu istinbat ediblər ki, Adəm övladı Qabil ilə Habilin dalaşmağında və Qabilin Habili qətlə yetirməyində ingilis barmağı var imiş. Hərçənd bir paraları deyir ki, o vədə heç ingilis milləti dünyaya gəlməmişdi, amma mən yenə buna inanıram. Onunçün də mən dünyada hər bir əsrdə vaqe olan ğəl-ğəşş işlərin hamısını ingilis barmağından görürəm; az qalıram deyəm ki, qədim əsrdə Misir məmləkətində fironbazlıq, Ərəbistanda məsnəd üstə xəlifəbazlıq, İranda şahbazlıq üstə minlərcə qətlü qarətlər, Osmanlıda sultanlıq üstə qardaş öldürmək, Şuralar məmləkətində seçki kompaniyasında qolçomaqların fırıldağı, Bakıda Şeyx Qəni və Maştağada Mirzə Əbdülkərimin avam arasında hoqqabazlığı – bunlar hamısı ingilis barmağının əlamətidir. Hətta bəzi vaxt evdə arvadla bir balaca sözümüz çəp gələndə deyirəm: lənət şeytana! Yəqin ki, yenə zalım oğlu ingilis, barmağını qarışdırdı! Onunçün də evdə bir para işə acığım tutanda dəxi “lənət şeytana!” demirəm, “lənət ingilis barmağına!” deyirəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 yanvar 1929, №4 * * * Hikmətli sözlər Tapmaca: tap görüm, nə səbəbdən qışın soyuq günündə bir para adamlar üşüyürlər, amma bir paraları heç üşümürlər? Bu gün qəzetlərin birində bir nəfər başıboş yazıçı yazmışdı ki, kino idarəsi biletlərin qiymətini yendirməlidir ki, camaata tez-tez kinoya getmək əlverişli olsun. Bu söz yaxşı sözdür, ancaq bir eydi orasındadır ki, biletlər ucuzlaşsa, onda da kino idarəsinin böyük-böyük pul sandıqları ağızbağız dolmayıb bir azca yarımçıq qalacaqdır. Par-par parıldayan avtomobil həmişə ali imarətin qabağında durur, amma heç parıldamayan köhnə avtomobil də balaca evin qabağına qaçır?! Nədir bunun hikməti? Günün şəfəqi çoxdur, ya zəmanəmizin lovğa, cavan, aşiq-məşuq şairlərinin zahiri şəfəqi? Bir qızın səsi alınıbdır: Hərçənd özü Bakıda iki texnikum qurtarıb, ancaq qoca nənəsinin Bakıda bir balaca köhnə uçuq evi varmış. Həyasızlığa bax ki, həmin “burcuy” qız səkiyə “soxulmaq” istəyirmiş. Şuralar İttifaqı ilə Polşa və sair qonşu hökumətlərin sülh bağlamağına Çemberlen “Dadum” qorxuram bağrı çatlayıb ölə. Görəsən, indiki bir para kooperativ dükançıları camaatı çəkidə çox aldadırlar, yoxsa, dükançı qurdlar? Görəsən, o qədər knijkaları ki, balaca-balaca darülmüəllimat qızlarına Allahsızlar cəmiyyəti tərəfindən paylayıblar, o qızlardan bu ramazan ayında oruc yeyən olacaq, ya hamısı tutacaqdır? Aldığımız məlumata görə, Əli Bayramov adına qadınlar klubunda çadranı tullamaq barədə böyük müvəffəqiyyət ələ gəlibdir; ancaq biriki nəfər çəm-xəm eləyən qadını tərbiyə üçün öz ailə sahiblərinə təhvil veriblər. Söz burasındadır ki, indi gərək o ailə sahiblərinin özünün tərbiyəsi nə surətdədir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 fevral 1929, №7 * * * Zəng orada çalınmır Ağahüseyn yoldaş günlərin bir günü “Molodoy raboçi” qəzetinin 15-ci nömrəsini alır əlinə ki, oxusun, buradaca yoldaşı yuxu tutur, huşa gedir və yuxuda görür ki, pedaqoji texnikumun müdiri P. Qasımov özü kimi bir əksinqilabçılar dəstəsi düzəldib, Şura hökumətini yıxmaq fikrindədirlər. P. Qasımovun əksinqilabçı yoldaşları bunlarmış: Müəllim Cəmobəy Cəbrayılbəyli, 2) müəllim Musaxanlı, 3) müəllim və şair Hüseyn Cavid. Azca qalmışdı ki, Pənahın bu kontr-dəstəsi Şura Azərbaycanını dağıda, birdən əz qəza Əliheydər Qarayev yoldaş yuxuya getmiş Ağahüseynə rast gəlir və “Bakinski raboçi” qəzetinin 15 fevral nömrəsilə Ağahüseyni oyadır və deyir: – Ey mənim əzizim, doğrudur, sən yuxuda olan zaman eşitdin ki, zəng çalınır; ancaq sən bilmirsən ki, o zəng harada çalınır. Əgər doğrudan da, sən Şura Azərbaycanının bədxahlarını axtarmaq istəyirsənsə, özünü ver Azərbaycanın qaranlıq qəzalarına, gör oralarda nə qədər şura işçiləri öz tutduqları bəd hərəkətləri ilə kənd əhalisini şura üsuliidarəsindən iyrəndirirlər. Onunçün belə ittifaqlarda rusca bir məsəl var deyirlər: zəngin səsini eşidirsən, amma zəngin harada olmağını bilmirsən. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 fevral 1929, №8 * * * Allah-taalanın sifətləri Allah-taala alimdir. Bu var ki, məlum deyil elmi kimdən təhsil edibdir. Allah-taala qadirdir. Yalansa, onun lənətinə gələsən! Əgər qadirdir, nə səbəbə məscidi məktəbə döndərənlərin əlini qurutmur? Həyydir, yəni diridir. Dəxi buna ki, şəkk ola bilməz; zira diri olmasa, ölu də Allah ola bilməz ki! Müriddir, yəni idarə etməyə qadir və qabil olan. Məsələn, indi idarə başında duran bir para Allahlar kimi. Müdrikdir, çox qanandır. Maşallah olsun; onunçün də mənim ona ixlas və ehtiramım həddən ziyadədir. Mütəkəllimdir, yəni lal deyil, kor və keçəl deyil. Hərçənd ki, onun danışmağını heç bir kəs nə görüb və nə eşidib. Sadiqdir, sədaqətinə heç söz yoxdur. Doğrudur, behişt əhlinin bir parasının hurisi bir qədər təxirə düşur, amma növbə gözləmək lazımdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 fevral 1929, №9 * * * 8 Mart qadınlar günü Bu gün, yəni martın səkkizinci günü beynəlxalq işçi qadınları günüdür. Digər tərəfdən də bu gün bütün islam aləmində rəmazan gecələri əhya ibadətləri əsnasında mömin müsəlman qadınlarının “Bikə, ya Allah” çağıran günüdür. Lakin bu heç bir-birini tutmadı: işçi qadın hara, əhya qadını hara?! Bu hal həmişəlik davam edə bilməyəcək; bu ola bilməyəcək ki, iki bacının biri dünya işinin dalınca getsin, o biri bacı gecələr şirin yuxunu özünə haram edib, axirətdə qılman axtarmaqla məşğul olsun. Bu iki dünya ayrı-ayrı dayanıb dura bilməyəcək: ya bu onu öz tərəfinə çəkəcək, ya o bunu. Necə ki, mömin müsəlmanlar deyirlər: “Ya ağ ləkə qara ləkəni basacaq, ya qara ləkə ağ ləkəni”. Bəs, hansı basacaq? Dünyada tək bircə qüvvə var ki, cəmi sair qüvvələr ona tabedirlər: o da insanların yoldaşlıq zəhməti. Onunçün də beynəlmiləl zəhmətkeş qadınlar dünyasının müqabilində “Bikə, ya Allah!” çağıran mömin qadınlar, dayanıb dura bilməyəcəklər. Yaşasın beynəlxalq işçi qadınlar! Yaşasın mütləq qadınlar azadlığı! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 mart 1929, №10 * * * Qız götürüb qaçmaq Əlacım budur ki, götürüb qaçmaq. Həmişə iyirmi səkkiz yaşlı bir boynuyoğunun bir balaca qıza gözü düşəndə öz-özünə belə qərara gəlibdir: əlacım budur ki, götürüb qaçmaq. Qulağıma çatır ki, bundan sonra qız götürüb qaçanlara və arvad zorlayanlara bundan sonra hökumət tərəfindən ağır cəza veriləcəkdir. Bunlar hamısı öz qaydasınca, amma burada bir nazik mətləb var ki, onun barəsində indi gərək bir qədər danışaq ki, gələcəkdə çətinlik üz verməsin. Kimdi qız götürüb qaçanlar? Cavab: 28 yaşlı boynuyoğunlar. Bu məlum. Bəs onların yoldaşları kimdi? Cavab: kim olacaq, özləri. Yox, bilmədin; nazik mətləb elə burasıdır. Haman nazik mətləb budur ki, qız götürüb qaçanlar yoldaşsız olmazlar. Əgər yoldaşları olmasa, heç bir vəchlə qızı qaçırda bilməzlər. Bu boynuyoğun qız qaçırdanların yoldaşı molladır. Nazik mətləb haman budur. Boynuyoğunlar ona arxayındırlar ki, səkkiz yaşlı qızı qoltuğuna vurub çığırda-çığırda mollanın yanına aparan kimi, molla ona kəbin kəsəcək və haman gecə də o qızı haman boynuyoğun çığırda-çığırda arvad eləyəcək. Nazik mətləb haman budur. Onunçün də qədimdən qadın məsələsi barədə cızma-qara eləyən qoca Molla Nəsrəddin əmi arzu edir ki, qız götürüb qaçan boynuyoğun müsəlman quldurlarına ağır cəza verəndə bu quldurların yoldaşları hesab olunan mollalar yaddan çıxmasınlar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 mart 1929, №11 * * * Dinc ol, səbrini dər Ayağı bir-bir qoyarlar pilləkana. * * * Tədriclə. Yaxşı, yaxşı. Ustubnan. * * * Bir də kəndlərdə bir “ürkütmək” ləfzi də var; ədə, o dayçanı ürkütmə; qaçar, ziyanlıq edər. Bu qədər müqəddimədən sonra keçək mətləbə. Qoy bir məsəl var–onu da deyim: hoha var–dağa çıxardar, hoha var–dağdan endirər. Bəli. Təzə yaşayış yaratmaq lazımdır, köhnəyə qələm çəkmək lazımdır; yəni müxtəsər, məişətimizin hər bir sahəsində inqilab törətmək lazım. Buna şəkk yox və bir kəs tapılmaz ki, qoca Molla əmini inqilaba tərəfdar hesab eləməsin. Ancaq, qadan alım, baş aparma! Baş aparmaq heç bir işdə yaramaz; hətta inqilabda da mülahizə və ustub lazım gəlir. * * * Dəxi bu qədər nəsihət kifayətdir, indi sözünü de görüm nə deyirsən? Mən onu deyirəm ki: Əvvələn, ata-babadan qalma küftəmizin adını dəyişib “kufta” eləməyək. İkinci: Mustafa Kamal kürdlərin başına kotolok qoyan kimi, Azərbaycan kəndlisinin başından da molan papağı götürüb onun qırxıq başına firəng şlyapası qoymayaq. Qaryağdı oğlu xanəndənin məclisinə tarzən Qurbanın əvəzinə Şərq musiqisinə aşina olmayan mandalina çalan əyləşdirməyək. Əgər mənim nəsihətimə əməl etdin, xub, yoxsa vallah, sən tədbir tökdüyün hallara elə bir məzəli karikaturalar çəkərəm ki, hər bir kəs onu görəndə uğunub gülər və bihal olub yıxılar. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 14 mart 1929, №12 * * * Heç vecinə deyil Doğrudan da, bu müsəlmançılıq qulaq dincliyidir. Dünya-aləm birbirinə dəysin–müsəlman bəndəyə təfavüt eləməz. İstər zəlzələ olsun, yenə müsəlman bəndəyə təfavüt yoxdur. * * * Məlum şeydir ki, bu ibadət özü böyük bir məşğələdir, özü də çətin və zəhmətli bir işdir. Sən götür, məsələn, orucluğu. Yoxsa sən bu rəməzan dəsgahını asanmı sanırsan? Əgər asan sanırsansa, elə də sənin müsəlmançılıqdan əsla xəbərin yoxdur. Oruc, namaz, əhya, iftar, obaşdanlıq, bikə-ya Allah, ya əliyyü ya əzim. Düz otuz gün bilmirəm dünyada nə var, nə yox. Biri deyir əkin kompaniyası, biri deyir ingilis buğaları şuralar nefti üstə boğuşurlar, biri Trotskidən danışır, biri Əfqanıstandan xəbər verir... Bəh-bəh, gör necə bihudə dünya işlərilə övqatını zaye edir. Hələ bu təkcə Rəməzandır, bəs, qalan təkliflərimiz? Məhərrəmmül-həram ayının əmalı, yəni şaxsey-vaxsey, təziyə, təkyə, imam şəbehi, Qasım otağı, Şimr şəbehi, məscid, qəndab, növhə, sinəzən, baş yarmaq, döş cırmaq, qıfıl taxmaq, mağallaq aşmaq, ağlamaq?.. Ağlamaqdan kişi biqeyrət olur, Necə ki, ağladı, İran oldu... Xülasə. Amma sən işində ol və heç ürəyini sıxma: əvvəl-axır hər şey öz yerini tutacaq və hər bir iş öz təbii məqamına çatacaq. İnna lillahi və inna ileyhi raciun. Sən başını sal aşağı və orucunu tut, namazını qıl və quranını oxu və dünya ilə işin olmasın; bir gün ayılıb görəcəksən ki, ziyalı zəhmətkeşlər sənin məscidini əhatə ediblər. O vədə mən sənin kefini xəbər alaram. Amma indi hələ yat. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 mart 1929, №13 * * * Ticarət Ticarətdən məqsəd məhz pul qazanmaqdır. Daxi qazancdan savay ticarətin sair bir məqsədi ola bilməz. * * * Azərbaycan Dövlət Kinosu da bir ticarətxanadır. Burada da məqsəd məhz çoxluca pul qazanmaqdır. Daxi bundan başqa bunun bir özgə vəzifəsi yoxdur və ola da bilməz. * * * Belədirmi? Yəqin ki, belədir. Əgər belə olmasaydı, özgə cür olardı. Nə cür olardı? Bu cür olaraq ki, kassaları ağızbaağız doldurmaqdan başqa dövlət kino idarəsi mənəvi aləmə də fikir verərdi. Vaqiən ticarətlə mənəviyyat bu iki şey biri-birilə yola gedə bilməzlər. Ticarət və şair bir-birilə dost ola bilməzlər. Əgər olsalar, ticarətin əsası xələldar olar. Yəni ticarət ziyan çəkər. * * * Məsələn, bu axır vaxtlarda dövlət kino idarəsini məzəmmət edirlər ki, ədibləri özündən kənar saxlamaqla özünün əhəmiyyətini itirir və lakin bu sözü danışanlar gərək bilələr ki, əgər kino idarəsi ədiblərlə dostluq binasını qoysa, o vədə kinonun kassasına böyük bir zərər toxuna bilər. Bu zərər bundan ibarət ola bilər ki, həmən ədib o xəyalə düşə bilər ki, gahdan bir kino-teatrosuna daxil olmaq istəyəndə ondan pul almasınlar. * * * Mən bu xüsusda Azərbaycan Dövlət Kino idarəsinin tərəfdarıyam. Bura da pul lazımdır, pul. Kino-teatrosu dünyada həmişə pula xidmət edibdir. Hərçənd Şura kinosunun dəxi əsas məqsədi zəhmətkeşlərə mənəvi xidmət göstərməkdir, ancaq indi biz həqiqət halı nə surətdə görürük? Pul! Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 4 aprel 1929, №14 * * * Göz ağrısı Bizim Azərbaycanda Su təsərrüfatı işçiləri necə ki, lazımdı qabağa getmir. Bir tərəfdən kəhrizlərin çoxusu təmir olunmur. O biri tərəfdən də sudartan maşınların habelə çoxusu yenə təmir olunmayıb, durur. Mən hərdənbir öz-özümə deyirəm ki, görəsən, səbəb nədir ki, Azərbaycanda suvarma işləri həmişə axsıyır. Ancaq dünən Allah atasına rəhmət etmiş bir Allah bəndəsi bu barədə VI Şura qurultayında bir qısaca söz söylədi. Dedi ki, ruslarda bir məsəl var, deyərlər: Yeddi dayənin uşağı həmişə gözü kor olar. Mən bu Allah bəndəsinə ərz edirəm ki, əvvəla, bizim su işlərimiz lap da kor deyil, ancaq gözü bir az ağrıyır və saniyən də görüm o sən dediyin yeddi dayə kimilərdir. Allah bəndəsi bizim su təsərrüfat işlərinə dayəlik edən təşkilatı bu qərar ilə saymağa başladı: Zaqafqaz Su təsərrüfatı idarəsi. Azərbaycan Su təsərrüfatı idarəsi. Köy birliyi. Pambıq birliyi. Kredit şirkətləri. Meliorativ idarəsi (Suvarma işləri idarəsi). Azərbaycan Kənd təsərrüfat bankı. Dünyanın işlərini bilmək çətindir. O yerdə ki, ruslar keçmiş vaxtda öz aralarında söyləyirmişlər ki, yeddi dayənin uşağı kor olar, o vaxt onlar bəlkə də doğrudan bizim indiki suvarma işlərimizi nəzərə alırmışlar. Yoxsa əgər təsadüfi əmələ gəlibsə də, bu təsadüfə eyni zamanda möcüz də ad qoymaq olar. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 11 aprel 1929, №15 * * * VI şuralar qurultayı Altıncı şuralar qurultayında qəza nümayəndələri məzəli gileygüzar edirdilər; adam qulaq asanda elə bilirdi ki, bu danışan zarafat eləyir. Amma bunlar hamısı doğrudur. Ağdam nümayəndəsi söyləyirdi ki, Şuşa şəhərinin fazili Ağa Əbdürrəhim ağa köçüb gəlmişdi ki, Ağdam məscidini döşəsin, səliqəyə salsın və oranı özü üçün mənzil qərar versin, həm də orada moizə eləsin, Allah baisin evini yıxsın: bu nadinc komsomollar bir gün dəstə tutub çıxdılar minarənin üstə və başladılar muzika çalmağa. Haman gün Ağa Əbdürrəhim ağa şələ-şüləsini yığıb məsciddən çıxdı qaçdı və ağanın pişmiş aşına su qatdılar. Xızı dairəsindən nümayəndə belə deyirdi: Şura hökuməti yapışıb bizim vəhşi kənd əhalisinin qulağından və deyir ki, səni mən xahinəxahi gərək adam eləyəm və sənin təsərrüfatını yüksəldəm; ancaq Şura hökuməti onu bilmir ki, bizim vəhşi əhaliyə təsərrüfat-zad lazım deyil; onlara yaxşıca saz tüfəng-tapanca lazımdır ki, bir-birini vurub öldürsün. Hazır həmin mart ayında bizim dayirədə mən biləsi üç adam əldə ölübdür. Dəxi bizə təsərrüfat nə lazım? Gəncənin Samux dayirəsindən gələn nümayəndə belə deyirdi: bizim ölkədə yol yoxdur; bu indiki qışda ölkəmiz az qalmışdır aclıqdan qırıla qurtara; onunçün ki, bir az qar da yağandan sonra heç yavuq dəyirmanlara da dən aparmağa yol tapa bilmədik. Yolsuzluğumuzun da səbəbi müsəlmançılığımızdır; çünki mollalarımız bizə həmişə söyləyiblər ki, yol, yol – o da tək bircə yoldur. O yol haman axirət yoludur ki, o da ibadətlə tapıla bilər. Onunçün də biz camaatı həmə vəqt məscidlərdə ibadətə məşğul edib bizi avara qoyublar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 aprel 1929, №15 * * * İşçi teatrı Axır vaxtlarda belə qulağıma çatır ki, guya Türk-işçi teatrı ilə Opera teatrını dəyiş-düyüş eləmək istəyirlər. Guya istəyirlər Türk-işçi teatrını Opera teatrının binasına köçürtsünlər, Opera teatrını da bulvardakı Türk-işçi teatrının səfalı binasına köçürtsünlər. Hər kəs nə deyir-desin, mən ki deyirəm, əgər bu iş baş tutsa, iki tərəf də, yəni bu teatr da və o teatr da qazanar. İki tərəf də belə qazanar ki, Bakıda bir işçi, şəhər işçisi, rayon işçisi, yaxud kənd işçisi işçi teatrını axtarmaq istəsə, ən əvvəl onun xəyalı şəhərin ən böyuk və ali teatr binasına gedəcəkdir və o işçinin yolu indiki Opera teatrının binasına düşəndə, haman dəqiqə inanacaq ki, bura gərək işçi teatrı ola; səbəb bu ki, hər şey əvvəlcə işçilərindir və onlardan ötrüdür. Opera teatrının da indiki Türk-işçi teatrının dərya kənarındakı səfalı binasına köçməyi xeyli münasibdir; səbəbi budur ki, həmin teatrın səhnəsi həmişə qaranlıq olur və o qədər ki, axır vaxtda Paric şəhərinin fahişəxanalarının lotubazlıqları açıq surətdə Opera teatrında göstərilir, bizim məktəb cavanlarını bihəya nümayişlərdən uzaq saxlamaq naminə, indiki Opera teatrını bundan da artıq qaranlıq yerə köçürtməlidir. Bunu da qeyd etməliyik ki, əgər Parij şantanlarını səhnələrimizdə diriltməkdən məqsəd oralara yolu düşən çar generallarının çürüyünü çıxartmaqdır, bunu da gərək unutmayaq ki, haman generallar Peterburqda guruldayan zamanın özündə də zir-zibil kimi puç bir şey idilər. Ancaq bu var ki, haman lotu generalları biz səhnədə Parij şantanlarında çılpaq fahişələrin məclisində açıq-açığına göstərəndə unutmamalıyıq ki, tamaşaçıların yarısı məktəb tələbələri və sayir cavanlardır. Az qalıram deyəm ki, həmin murdar şəkillərlə biz şura teatrını lap əbəs yerə zibilləyirik. Axır günlərdə Moskvadan gələn “Muzikalı komediya” dəstəsinin nümayişlərindən “Ağ gənə” bu barədə dadi-bidad edir. Heyif teatrlarımıza! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 aprel 1929, №16 * * * Yemək bayramı İnsanlar həmişə Allahı aldatmaqda olublar, amma Allah da onların fəndini çoxdan duyubdur. Götürək bu bayrambazlığı: indi də pasxa bayramı yavuqlaşır və xaçpərəstlərlə yəhudi millətləri pasxaya hazırlaşmaqdadırlar. Bu hazırlaşmaq nədən ibarətdir? Müsəlmanlar qurban bayramına qoyun-quzu tədarük edən kimi, bunlar da bayram süfrəsinə düzmək üçün donquz balasını və toyuqları büryan etməyə hazırlaşırlar. Ancaq Allah özü millətlərinin bicliyini səndən də, məndən də yaxşı görür. Dərhəqiqət: sən əgər haqq və həqqaniyyət axtarırsan, bəs nə səbəbə bu bayram günlərində qarınqululuqdan başqa özgə bir savab işlərə məşğul olmursan? Nə səbəbə süfrə başında əyləşib ləzzətli yeyib içmək əvəzinə əlsiz-ayaqsızları yada salmırsan, onların hər bir rast gələnini doyuzdurmursan, xeyir işlərdə özünü kənar saxlayırsan (çünki eyşü-işrət səni elə bərk məşğul edir ki, dünya yadına düşmür). Dünən bir yekə dəstə pasxabaz insanlar bazarda növbəyə durmuşdular. Nəyə? Toyuq-cücəyə. Toyuğun biri neçəyə satılırdı? Biri dörd manata. Sabahdan müsəlmanlar qurban üçün qoyun-quzuya növbəyə duracaqlar. Biri neçə(yə)dir? Əlli manata. Söz yox ki, burada pasxa-masxa, qurban-murban bir bəhanədir; yoxsa sən əgər doğrudan da Allahı sevənsən, dəxi bu qədər yeyib-içməyin Allah məhəbbətinə nə dəxli var? Xülasə, bu qədər biclik heç lazım deyil. Allah əgər varsa, özü bu işləri yaxşıca görür. Əgər yoxsa (elə yoxa da oxşayır), o da özgə bir məsələdir. Xülasə... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 25 aprel 1929, №17 * * * Heyvan sürüləri Mən həmişə Məkkəyə gedən hacıların karvanını heyvan sürüsünə oxşatmışam. Bunların bir-birinə oxşarı o babətdəndir ki, hacı sürüsünün də qabağına bir çavuş düşüb bunları çəkə-çəkə aparır, heyvan sürüsünün də qabağına bir çoban düşüb heyvanları çəkə-çəkə aparır. Bunların bir-birinə bir oxşarı da budur ki, necə ki, heyvanlar çobanın dalına düşüb gedəndə bilmirlər ki, haraya gedirlər, habelə hacılar da Məkkəyə kor gedib, kor gəlirlər. Üçüncü oxşarı budur ki, nə bu heyvanlar, nə o heyvanlar bilirlər ki, nə üçün gedirlər və nə üçün gəlirlər? Bu balaca müqəddimədən sonra ağamın qulluğuna ərz etmək istəyirəm ki, İranın Rəşt şəhərində çıxan “Məişəti-milli” qəzeti Məkkə ziyarətinə getmək əleyhinə uzun bir kompaniya açıbdır. Qəzet yazır ki, məmləkətin hədsiz paralarını qeyri bir məmləkətə aparıb səpməyin böyük bir iqtisadi zərəri var; bir surətdə ki, cəmi bu qism ziyarət dəstgahları səfahətin səfahətidir. Qəzet bu səfahətin qabağını almağı təkid edir. Molla Nəsrəddin əmi bunu çoxdan deyir: həmin məsələ çox asan da həll oluna bilər və çox çətin də həll oluna bilər; o da baxır millətin özünə: əgər millət qədim zamandakı adətlərini tərk etməyib, yenə həmişəki kimi məscid və minbər dibində behişt və huri qılman axtarmaq dalınca olacaq, o millətin hacı və heyvan dəstələri əskik olmayacaq. Elə ki, iranlı konsullarımız bir qədər də şimal tərəfə nəzər salıb suri-İsrafilin səsini eşidib gözlərini açdılar, onda hacı dəstələri özözünə yaddan çıxıb yox olacaqlar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 2 may 1929, №18 * * * Çətin məsələ Qəzalarda kredit şirkətlərinin vəzifəsi budur ki, yoxsul əkinçilərə borc pul verməklə onlara köməklik göstərsinlər. Amma, –necə ki, məlum olur–həmin kredit şirkətləri yoxsullarla bərabər, bəzən qanunu pozaraq varlılara da borc pul verirlər. Hətta Tiflisdə beşinci Zaqafqaziya qurultayında da həmin məsələ ortalığa atıldı; bir para yerlərdə qoçaq kredit şirkətləri nəinki varlı əkinçilərə, hətta öz şirkətlərinin sədr və idarə üzvlərinə çoxluca paralar pay-püşk edirlər (Ağstafa). Mən başdan bu məqaləmin adını “çətin məsələ” qoydum. Məsələnin çətinliyi oradadır ki, insan bilmir nə cür həll eləsin; bilmir hansı yaxşıdır, hansı pisdir. Belə ki, bir para şirkətlər deyirlər ki, elə ittifaq düşür ki, insan matməəttəl qalır. Məsələn, bir nəfər ayaqyalın, lüt baba gəlir ki, mənə iki yüz manat borc ver. A balam, iki yüz manatı sən əvvəl-axır haradan qaytaracaqsan ki, bu saat sənin əlində bir süpürgə də yoxdur ki, daxmanı süpürəsən? İndi gəl bu məsələni aç görüm, necə açacaqsan? Hər yetən yoxsula versən sabaha kimi şirkətdən bir tük də qalmayacaq, verməyəndə də adını varlıpərəst qoyurlar. İndi əgər birisi yanıla, bu məsələni bizdən sual edə–biz doğrusu, varlıların tərəfdarıyıq; onunçün ki, biz bir para yerlərdə gərək atalar sözünə də qail olaq. Necə ki, atalar deyiblər; yağı yağ üstə tök, qoy yarma yavan qalsın. Bir də farslar öz lüğət kitablarında yazırlar ki, “ğəni malidarəst”; yəni varlı adam Şeyx Qəni kimi gərək mal sahibi ola, necə ki, Şeyx Qəni axund gecə-gündüz minbərdən avam camaatı bu beş günlük dünyadan həmişəlik axirət evinə dəvət edə-edə özü hədsiz dövlət qazanıbdır. Bir nəfər nainsaf haman məsciddə cürət edə bilmir ki, durub şeyxə desin ki, o qədər mal-dövləti, bəs, sən özün niyə yığırsan? Həmçinin şirkət müdirləri: hərçənd kəndlilər özləri onları əmin bilib seçiblər; ancaq onlar bəs neyləsinlər? Əgər onlar da özlərinə indidən bir gün ağlamasalar, bir də nə vaxt belə fürsət ələ düşəcək ki, kasıblıqdan çıxıb varlı olsunlar? “Qəni–malidarəst, Miskin–gəda”; yəni, Şeyx Qəni və idarə müdiri mal sahibi olar, amma “gəda”lar da kasıb olar. “Gəda”nın mənası bəy və xanların istilahınca lap əskik insanlara deyilir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 16 may 1929, №20 * * * Xurcun və çamadan Hekayə Bir gün var idi, bir gün yox idi. Bir xurcunla bir çamadan var idi. Xurcun çox köhnə və cındır idi, çamadan çox təzə və qiymətli idi. Bunlar bir gün bəhs elədilər ki, indiki zəhmətkeş əsrində bunların hansının hörməti artıqdı? Əlbəttə, xurcun özünə çox arxayın idi; çünki əlbəttə ki, indiki zəhmətkeş əsrində həmişə kəndlinin çiynində olan xurcun şəhərlilərin yaraşıqlı hesab olunan çamadanından hörmətli gərək nəzərə gələ. Bəli, belə ittifaq düşdü ki, bunların ikisinə də dəmir yolda balaca düşərgahların birində vaqona minmək lazım gəldi. Elə ki, maşın dayandı, xurcun bir yandan və çamadan da bir yandan vaqonların qabağına qaçdılar. Vaqon naziri çamadanı görən kimi fori vaqonun qapısını açdı və çamadana dedi: “buyur” və hətta çamadana əl uzadıb onu qalxızdı vaqona. Amma xurcun qaldı yerdə yalvara-yalvara. – Mestov net. – Yer yoxdur. – Değ çika. – Arari, arari. Katso arari. Bu yazdığım bir balaca hekayədir ki, onu oxuyan bilər ki, mən nə deyirəm. Mən onu deyirəm ki, bir paraları lap yalandan öz adlarını yoldaş qoyub, yalandan hər rast gələnə “yoldaş” deyirlər. Həqiqi yoldaşlıq odur ki, yeri düşəndə heç kəsə təfavüt qoymasın: nə cındır xurcuna, nə də qiymətli çamadana. Hələ bu sənə peşkeş. Ona nə deyirsən ki, hələ sənin vəzifən xurcunu çamadandan qabağa salmaqdır. Xülasə, bu bir hekayədir ki, indiki yaylaq ərzində bunu oxumaq dəmiryolçularımıza çox vacibdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 23 may 1929, №21 * * * Dinsizdirlərmi Azərbaycan kəndliləri? Bir para yoldaşlar yuxarıdakı suala “hə” cavabını verirlər. Hətta Göyçay firqə katibi öz məruzəsində bir vaxt deyirmiş ki, kəndlilər[i] dinsizliyə dəvət eləmək zəhməti hədərdir, çünki onlar, xüsusən cavanlar onsuz da din və etiqaddan uzaqlaşmışdırlar. Aya bu doğrudurmu? Allah eləsin sən deyən olsun. Ancaq inanan daşa dönsün. Doğrudur, zahirdə kənd əhalisi din və etiqada soyuq nəzərə gəlir, məscid və minbərə bir növ kəm meyil görsənir. Ancaq bu zahirdə belədir. Bəs, batində? Batində Azərbaycan kəndlisi hələ avamdır. “Hələ” ondan ötrü deyirəm ki, Azərbaycan kəndlisi indi yavaş-yavaş oxumağa üz qoyubdur və təbiidir ki, dərs oxuyan Azərbaycan kəndlisi, şura tərbiyəsi və məktəb dərsinin təsiri nəticəsində mürurla dindən də, məscid və minbərdən də uzaqlaşacaqlar. Ancaq söz burasındadır ki, bu iş hələ bir müəyyən vaxt uzanacaqdır. Onunçün də biz indinin bu saatında Azərbaycan kəndlisini dindən qopmuş zənn etsək və onların içində dinsizlik təbliğatını lüzumsuz hesab etsək, onda bizə hər bir kəs korazehin ad qoysa, haqlı olacaqdır. Onunçün də hər kəs bundan sonra bisavad motalpapaq Həsənqulunu fikri açıq və dinsizlər cərgəsində qoysa, o adam heç zad bilmir. Doğrudur, həmin Həsənqulu binamazdır və bəlkə məscidin yolunu tanımır; ancaq bu ondan ötrüdür ki, onun kəndində namaz qılmaq və məscidə getmək adət deyil. Bircə bambılı mollanın ayağı ora düşən kimi hər bir şey düzələcək. Məktəb, şura tərbiyəsi, bilik və təbliğat. Məktəb, şura tərbiyəsi, bilik və təbliğat. Vəssalam! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 30 may 1929, №22 * * * Mədfən “Mədfən”–ərəb ləfzidir. Mədfən o yerə deyilir ki, orada ölü dəfn olunur, yəni ölü basdırılır. Biz ona türk dilində “qəbr” deyirik; “qəbr” də ərəb sözüdür. Bir də var “mədfəni-fikr”; yəni elə bir yerdir ki, orada fikir dəfn olunur, yəni fikir basdırılır. “Mədfəni-fikr” bizim bəzi köhnə və təzə şair, qələm sahiblərinin o kitablarına deyilir ki, orada mömin müsəlman millətlərinin çürümüş qafasını sındırıb içindəki mövhumatı dağıtmaq yolunda ikicə kəlmə danışılmayıbdır. “Mədfəni-fikr” olan minlərcə müsəlman kitablarını lazım gəlir yandırmaq ki, bu yanğının şöləsi vasitəsilə millətə lazım olan kitabları görmək mümkün ola. Onda bizim gözümüzə keçmiş əsrlərin qaranlığında bir kitab rast gələcək. O kitab uzaqdan bar-bar bağıracaq: “Açın məni, açın məni! Görün mən kiməm!” O kitabın cildinin üstundə bir belə ad nəzərimizə gələcək: Ömər Xəyyam. Bu kişi haman adamdır ki, yeddi-səkkiz əsrin müddətində tək birinci olaraq biçarə müsəlmanlara mərd-mərdanə belə xitab etdi: “Ay biçarələr! Ərəbistan çöllərində iki nəfər ərəb, hökumət üstə “portfel” davası saldılar və bir-birini vurub öldürdü, – bəs indi siz nə səbəbə müftəcə yerə məhərrəm ayında başınıza döyüb ağlaşırsız?”. Bə niyə bu neçə əsrlər ötüb keçəndən sonra yüzlərcə və minlərcə qələm sahiblərinə və şairlərə müftəcə əl çaldıq, alqışladıq, ancaq Ömər Xəyyam hissini, Ömər Xəyyam qeyrətini çoxunda görmədik, hətta indi də görmürük? Heyif müftə alqışlara! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 iyun 1929, №23 * * * Qarabağda aşura Bu il Qarabağda aşuraya rövnəq verən yenə qoçaq iranlılar oldular. Ağdamda aşura günü məscidin həyəti çadralı qadınlarla dolmağa başladı. Amma bu qadınların içində çoxluca iranlı qadınlar da var idi. Hərçənd dərs oxumuş türk cavanlarından və ziyalılar tərəfində camaata dəlil-nəsihət verilirdi ki, baş yarmaq və atılıb-düşmək nəsillikdir. Ancaq çadralı arvadlar bərk qeyrət üstə gəldilər, va şəriəta, va şəriəta! (Görəsən, dünyada yenə də bu qism vəhşi tayfa tapılar?). Amma Şuşa şəhərində iranlı Zəhra xala qiyamət qoparmışdı; Belə ki, o arvad əlinə çomaq alıb, kişi kimi meydan sulayırdı. O özgə millətlərin qadınları, bu da biz mömin bambılı millətin qadınları. “İn koça və an koça!” Başını pikliyim ay belə dinbaz millət!!! Lağlağı “Molla Nəsrəddin” 4 iyul 1929, №27 * * * Dindarlığın axır nəfəsi Çox yerlərdən xəbər gəlir ki, bu il məhərrəmlik büsatı keçmiş illərə nisbətən bir balaca istədi mıqqıldasın. Bir para yerlərdə qara camaat və qumarxana lotuları və uşaqbazları hətta baş yarmaq arzusuna da gəlib çatmışdılar. Və bu fəqərə xüsusunda çoxları yazıb idarəmizdən soruşurlar ki, aya bunun illəti nədir ki, suri-İsrafilin bu uzun illər çaldığı bir əsrdə ki, hətta ölülər də dirilməyə üz qoymaq fikrindədirlər, aya səbəb nədir bizim nadan müsəlmanlar fırıldaqçı mollaların torundan yenə çıxıb qaçmaq istəmirlər və yenə bambılı İran mərsiyəxanları mərsiyə və şəbehlərinin dalınca gedirlər? “Molla Nəsrəddin” idarəsinin bu barədə cavabı belədir: Ölüm halına yavıqlaşan xəstələrin həmişə bir axır nəfəsi var ki, ondan sonra ölüdə dəxi bir dirilik əlaməti görsənmir. Ancaq bu axır nəfəsdən qabaq xəstədə bir müvəqqəti tərpəniş müşahidə olunur, guya belə nəzərə gəlir ki, xəstənin əhvalı yaxşılaşmağa qədəm qoyur. Amma bu axırıncı hərəkət və tərpəniş, məhz axırıncı nəfəsin çavuşudur. Habelə axır zamanda nəzərə çarpan dindarlıq tərpəniş və təşəbbüsləri; bunlar hamısı bənzər xəstənin ölümdən qabaqkı yalançı qüvvəsinə və canlanmasına və yalançı sağalmasına. Bunların hamısı məhz axır nəfəsin əlamətidir; bunlar hamısı dindarlıq oyunbazlıqlarının axırıncı büsatıdır. Və bundan sonra üzümüzə gələn zəhmətkeşlər tərəfindən bu oyunbazlıq, mərsiyəbazlıq, şaxseybazlıqların dəfninin növbəsi gərək olsun və belə də olmalı. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 4 iyul 1929, №27 * * * Kooperativ bayramı Bu kooperativ bayramını mən heç başa düşmədim və heç bilmədim ki, insanlar neyləmək istəyirlər? Axırı, deyəsən, lap zarafat oldu. Kooperativ – yəni dövlətməndliyi aradan götürmək, yəni sərmayədarçılığın qarşısına birləşmək və ümum zəhmətkeşlərin hərəsinin saqqalından bir tük ayırıb milyonçu yaratmağın qabağını almaq. Necə yəni kooperativ? Hər bir işi ümumca görmək, hər məsələyə dair ümumca təşkilat yapmaq, hər binagüzarlıqda müştərək olmaq və beləliklə, cəmi binagüzarlıqların mənafeyinə şərik olmaq; xah ticarətdə, xah ziraətdə, xah sənayedə. Bəs, onda necə olsun: əgər belə mülahizə etsək ki, bir bu üsulu ticarətdə işlədəcəyik, onda bəs rəşid və gözüaçıq harın tacirlərimiz nə yol ilə tənxah qazansınlar? Bəs, elədə İranda Hacı Məhəmmədağa Həririlər və Azərbaycanda Musa Nağıyevlər və Mantaşovlar nə yol ilə milyon sahibi olsunlar? Əsil mətləb buradadır ki, dünyanın dövlət və sərvətini qoçaq tacirlər həmişə kasıb-kusub zəhmətkeşlərin avamlığı, acizliyindən istifadə edib qazanırlar. Əgər sən məni hər bir binagüzarlıqda, ticarət və sənayedə zəhmətkeşlərə yoldaş eliyəcəksən, – daha onda mən o milyonu qazanmağa haradan yol tapacağam? Yox, yox, bu kooperativ bayramını mən başa düşə bilmədim. Və bu söhbətlər mənim qulağıma girmir. Mənim arzum təkcə milyon qazanmaqdı və kasıb zəhmətkeşlərə yoldaş olmaq mənim işim deyil. Səbəb bu ki, onlar zəhmət üsulu ilə çalışmaq istəyirlər. Mənsə, asanca milyon sahibi olmaq istəyirəm. Mənə milyon lazımdır; onların canı cəhənnəmə! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 11 iyul 1929, №28 * * * Bəxt lazımdır Ağstafada dəmir yol işçilərindən Məhəmməd Hacızadə ən zəhmətkeş bir adamdır: Zəhmətkeşliyinə dəmir yol idarəsindən əlində vəsiqəsi var. Teatr-dram cəmiyyəti üzvlüyünə Qazax maarif şöbəsindən və Ağstafa işçi klubundan şəhadətnaməsi var. “Yeni fikir” qəzetinin müxbirliyinə həmin qəzet idarəsindən sənədi var. “Bolşevik” qəzetinin intişarı yolunda çalışmağına Qazax firqə komitəsinin təbliğat şöbəsindən vəkalətnaməsi var. Və bizim Molla əminin də yolunda Hacızadə yoldaşın çalışdığını biz də iqrar edirik. Amma bunların hamısı bir tərəfdə, insanın bəxti də bir tərəfdə. Əgər cəmi saydığımız xidmətlərlə bərabər, Allah səndən iltifatını əysə, onda birdən görəcəksən ki, Ağstafa dəmir yol firqə özək katibi Ruben yoldaş və Qazax Dayirə İcraiyyə Komitəsi sədri Rüstəm yoldaş sənin müxbirliyindən narazı qalıb, səni vəzifən-dən kənar etdirib, yomiyyə ruzuva möhtac buraxdılar. Qərəz, insanda bəxt lazımdır; yoxsa bəxtsiz insan Ağstafa qolçomaqları ilə bacara bilməyəcəkdir. Molla əmi “Molla Nəsrəddin”, 18 iyul 1929, №29 * * * Gecənin sahibsiz vaxtı Yay zamanı gecələr Bakıda şəhəri mühafizət etmək üçün kifayət qədərincə milis nəfərləri vardır; ancaq yay gecələrinin ikicə saat sahibsiz vaxtı var: o da sübh saat dörddən saat beşə və altıya kimidir. Həmin iki saatın müddətində, – mən milis nəfəri tərəfindən üzü istəyirəm, – bu vaxt şəhər bunların ixtiyarından çıxıb keçir aşağıda saydığım vətəndaşların ixtiyarına: Droğçuların. Alça və əncir satanların. Starveşçilərin. Yay zamanı dua yazan mollaların və ruh damarlarına müalicə edən təbiblərin bazarı çox şirin olur. Belə ki, gecə işdən-gücdən yorulub yatan və bütün gecə huşlanan bir Allah bəndəsi yuxuda görür ki, zəlzələdir. Doğrudan da zəlzələ imiş; ancaq yeraltı öküzünün yox, bu Allahsız “droğ” arabasının zəlzələsi imiş. Eləcə sərasimə başını akoşkadan küçəyə uzadıb görürsən ki, hələ təzəcə işıqlanır və şəhərin yuxarı məhəlləsindən bir “droğ” arabası (yəni bir dılğır araba) nərə təpə-təpə gəlir... Gözlərini ovuşdurub güclə seçirsən ki, bu zəlzələni törədən–arabada bagdaş qurma oturan bir keçəl müsəlman uşağıdır, əlində bir yekə xiyarı ağzına basıb, nahar qarnına yeyə-yeyə atı tappıldadır ki, bərk çapsın. Məlum şeydir, bu arabanın dalınca yenə araba nərəsini eşidəcəksən. İnsafən bu araba zəlzələsi çox çəkmir; ən çoxu yarım saat, bir saat. Konsertin ikinci nömrəsi: – Ay yaxşı alça! – Ay sarı-sabahı əncir! – Qaymaq, qaymaq! – Malina, malina! İndi hünərin var–yat. – Starveş! Starveş! Ay starveş! Starveş!.. Kor-peşiman “lənət şeytana!”– deyib durub geyinirsən, bir stakan çay iştahasız içib gedirsən qulluğa. Və məhz qulluqdan evə qayıdanda, görürsən ki, bu yuxusuzluğun bidamaqlığından idarədə nə qədər qanunsuz işlər görmüsən; Gərək yazıq kuryerə vədə verdiyin yaylaq məzuniyyətini bir qədər xərcliklə bu gün verəydin, verməmisən. Qəzadan şikayətə gələn üç nəfər kəndliyə kifayət verdirəydin, – acıqlanıb yenə qəzaya göndərdin. Səndən asılan ailə üzvlərini lap nahaq yerə dilxor eləmisən və küsüb evə çörəyə gəlməmisən. Və zirdəst idarə qulluqçularından ikisini lap əbəs yerə təhqir etmisən. * * * Müxtəsər, yay zamanı həmin iki saatın ərzində Bakı şəhəri sahibsiz qalır; səbəb budur ki, Kommunxoz və inzibati şöbə bu iki saatın müddətində şəhərin əhalisinin istirahətini droğçulara, alçaçılara və sair çığır-bağır salanlara icarəyə verir. Nə qədər səsin var çığır. Nə qədər gücün var, arabavı sür. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 18 iyul 1929, №29 * * * Yoldan azanlar Buzovna və Zuğulba əhalisinin fikrinə gələ bilər ki, bu günlərdə Buzovna və Zuğulbada keflənib biabırçılıq salan və axırda böyük cinayət törədən Sesin və onun həmtayları Lenin firqəsinə sitayiş edənlərdir. Hər kəs bu əqidədə olmuş olsa, böyük qəflət etmiş olacaqdır. Bu söylədiyim cənablar məhz yoldan azmışlardır; zira kommunist firqəsinə sədaqətlə mənsub olan yoldaşlar öz fel və xidmətləri ilə əhaliyə bir dəlil olub məmləkəti təmir və abad etmək üçün çalışmaqdadırlar. Amma Sesin və yoldaşları kimi yoldan azmışlar, belə bir cinayəti yapmaqla Kommunist firqəsinin heç duzunu da dadmamaqlarını isbat elədilər. Onunçün də Kommunist firqəsi bu qudurğanların qabaqca firqədən quyruqlarını dügüb sonra onların barəsində fikir çəkməkdədir. Rədd olsun firqəyə soxulan yaramaz ünsürlər və canilər! Molla əmi “Molla Nəsrəddin”, 25 iyul 1929, №30 * * * Artel müdiri Akstafa artelinin müdiri barəsində bu saat qəzetlərdə çox danışıq gedir. Danışığa səbəb budur ki, necə ki, məlumdur Ağstafada bir artel düzəlibdir və bu arteli idarə etmək üçün bir nəfər seyid seçibdirlər. İndi danışıq bunun üstədir ki, aya bu müdiri hansı qabiliyyəti üçün sədr seçiblər? Biri deyir ki, bu adamın məhz peyğəmbər övladı olmağını nəzərə alıbdırlar. Amma bir paraları da deyir ki, həmin cəddinə qurban olduğumu o səbəb artel müdiri seçiblər ki, bu kişi indiyə kimi bir rəvayətə on bir, amma bir rəvayətə on dörd arvad alıbdı. Bu qədər arvaddan indi neçə nəfəri sağdır, qalanları ölüb, itibdir. Demək kəndlilər bu seyidi sədrliyə seçəndə bunu mülahizə ediblər ki, cəddinə qurban olduğum əvvəldən xeyir-bərəkətli və meymənətli olduğu cəhətdən bəlkə arteli də öz əhl-əyalı kimi bərəkətə mindirə. Ancaq bu barədə aparılan danışıqlar içində tək bircə həll olunmamış məsələ budur ki, aya müqəddəs sədrimiz dağkəsəmənlidir, qıraqkəsəmənlidir, ya Ortasəmən kəndindəndir. İkinci həll olunmamış məsələ də budur ki, “Ağanı” artel sədri seçənlərin beynini seçki günü həkimə göstəriblər ya yox? Allah, sən özün bu bəndələrini yerin-göyün bəlasından hifz eylə! Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 1 avqust 1929, №31 * * * Qarğa-quzğunlar Qarğa-quzğunlar həmişə çöllərdə cəmdək axtarmaqda olurlar. Çin tərəfindən də insanların qarğa-quzğunları qulaqlarını qırpıdıb müharibə gözətləməkdədirlər. Çünki acdırlar. Bu ac həriflərin birinci niyyətləri yəhudi qırğınıdır, yəhudi millətini qətlü qarətdir; çünki bu həriflər Nikolay əsrinin dəstpərvərdəsidirlər. Çin hadisəsinə çoxları qulaqlarını qırpıdıbdı. Ən çox Şuralardan inciklilər və inciyib qaçanlardı. Onlar üçün müharibə indilikdə ən bir arzu olunan bir məsələdir. Heç olmasa, dünya bulanar və mən arzuma çataram. İstər dünya dağılsın, qoy mənim arzum bəravərdə olsun. Həriflərin arzu etdikləri nədir? Yuxarıdan aşağı düşənlər yenə yuxarı qalxmaqdır. Əmlakı zəhmətkeşlərə təqsim olunanlar yenə sahibkar olmaqdır. İxtiyardan düşən hakimlər yenə hökumət etməkdir və bizim bambılı molla və keşişlərimiz ki, indi küçələrdə savadsız iranlılara məktub yazırlar, bunlar da yenə avama padşahlıq etmək ümidlərini artırırlar. Bəlkə də qaytardılar! Bəlkə də qaytardılar! Və lakin əbəs xəyal! Mən ki, belə başa düşürəm, indi tamam yer üzünün zəhmətkeşi də bir özgə xəyaldadır. İndi yer üzünün zəhmətkeşi bir-birilə əl-ələ verib deyir: Yox olsun cahan müharibəsi! Ta ki olsun insanların sülh və asayişi! Molla əmi “Molla Nəsrəddin”, 1 avqust 1929, №31 * * * Din və millət Axır zamanlarda “millətçilik” sözləri tez-tez qəzet sütunlarında danışılmaqdadır. Amma bircə şey mənim nəzərimdə xeyli təəccüb görsənir; o da budur ki, “din” və “dinçilik” söhbətlərinə çox az-az rast gəlirik. Halbuki “millət” və “millətçilik” məsələsi “din” və “dinçilik” və dindarlığa çox yapışıqlıdır, çox əlaqədardır (ərəblər demişkən). Ən qabaqda dindir. Sonra millətdir. Qabaqca din icad olunubdur. Sonra millət əmələ gəlibdir. Zira, balaca uşaq gözünü açan kimi göyün guruldamağını eşidib, qorxmağa və ağlamağa başlayıbdır; bu özü dindir, zira dinin əsil mənası ətrafda təbiətdən qorxmaqdır. Məsələn, mən birinin ölməyinə rast gəlirəm və vahimələnirəm, o səbəblə ki, bilmirəm bu ölmək nədir və öləndən sonra insanın başına nə gələcək. Nə gələcək? Heç zad. İnsan çürüməyə başlayacaq. Bəs ruhu nə olacaq? Heç zad olmayacaq. Niyə heç zad olmayacaq? O səbəbə ki, insan ölən kimi onun ruhu da ölür. * * * Bəli, keçək söhbətimizə. Mən onu ərz eləmək istəyirəm ki, hər bir millətçi eyni zamanda dincidir və sən əgər istəyirsən ki, Ömər, ya Zeyd millətçi olmasın, sən gərək cidd-cəhd edəsən ki, o, dinçi və dindar da olmasın. Ələlxüsus biz müsəlmanlar içində. Çox vaxt görürsən ki, bizlərdə millət və dini elə qarışdırırlar ki, heç baş aça bilmirsən. Soruşursan ki, “sən nə millətsən?” Cavab verir ki, “əlhəmdülillah, mən müsəlmanam”... Təbii şeydir ki, beləliklə nə qədər ki, dünyada din və dindarlıq varsa, o qədər də millətçilik davam edəcəkdir; ta o vaxta kimi din və dindarlıq kimi oyun-oyuncaqlardan insanlar utanıb əl çəkələr. Onda görəcəksən ki, millətbazlıq da yavaş-yavaş tərk olub, qoyub gedəcək işinə. Bu ki, belədir, dəxi ürəyini niyə sıxırsan? Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 avqust 1929, №33 * * * Sapın ucu. Qisas Ha iki gündən bir qəzetlərdə oxuyuruq ki, filan bakılı vurdu filan bakılını öldürdü. Əgər belə olsa, az bir vaxtda Bakıda dəxi bir nəfər də bakılı qalmaz. * * * Mən bu məsələni ondan ötrü ortalığa qoymuram ki, bakılıların o dünyaya getmələrinə çox darıxıram; yox, mənim məqsədim oxucularımın nəzərinə bunu yetirməkdir ki, burada bu qədər qan tökülməyə bais müsəlman qardaşların bir-birindən “qisas” almağıdır və bu da, necə ki məlumdur, islam dininin təqazalarından biridir. * * * Lap açıq danışaq. Bakılılar əsil müsəlmandırlar. İslamın müqəddəs kitabında yazılıb ki qisas şərən qanuni bir qərardaddır. Bakılılar da düzü billah müsəlmandırlar. Onun üçün də hər dəfə ki, qətl xəbərinin təfsilatını qəzetlərdə oxuyursan, axırda məlum olur ki, qatil ilə məqtulun, yəni filan ilə öldürənin bir-birinə qədimdən düşmənçilikləri var imiş. Demək, burada əsil məqsəd qisas almaq imiş. Demək, məsələnin sapının ucu yenə şəriətə gedib çıxır. Vəssəlam. “Molla Nəsrəddin” 15 sentyabr 1929, №36 * * * Peyğəmbərlər Beytül-müqəddəsdə, yaxud ruslar dediyi Yerusəlimdə bu saat ərəblər və yəhudilər bir-birini öldürməkdədirlər; ölənlərin çoxu yəhudilərdir, azı ərəblər. Amma söhbət orada deyil. Bizim dostumuz, yəni Şərqin “dostu” ingilislər də kənardan durub tamaşa edirlər. Həmin mübarizə torpağı və məmləkəti sahiblənmək mübarizəsidir; o yerlərə ərəblər də sahiblənmək istəyir, yəhudilər də istəyir. Amma ingilis də “mandatlı” əlini Beytül-müqəddəsin üstünə qoyub deyir ki, götürmənəm. Bu belə. İndi gələk sapın o biri ucuna: ərəblər–məhəmmədidirlər, yəhudilər–musəvidirlər, ingilislər–isəvidirlər. Bu üç tayfa nə səbəbə bir-birilə dava edir? O səbəbə ki, bunların hərəsinin peyğəmbəri ayrıdır. Əgər bunların peyğəmbəri tək bir olsa idi, o vaxt bilmirəm nə olardı. Ancaq bu üç tayfa bir-birinə o qədər uzaq olmazdı, nə qədər ki, indi uzaqdırlar. Bəs, bunları bir-birindən uzaq salan kim olub? İsa, Musa, Məhəmməd. Demək, məsələnin sapının ucu peyğəmbərlərə gedib çıxır. Vəssəlam. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 sentyabr 1929, №36 * * * Məscidin sütunu Hər şəhərdə hər məscidin bir sütunu olar. Necə ki, Naxçıvanda dabbax Hacı Hüseynalı. Bir belə məscid sütunu Bakıda da Kərbəlayı Abdulla Hacı Zərbəli oğludur. Bu adam Suraxanski küçədə Hacı Pirverdi məscidinin sütunudur. Sütun, yəni bir binanın dayağı. Dayaq ona deyirlər ki, bir binanı bərk-bərk saxlaya və qoymaya ki, laxlasın və uçsun. * * * Bir para mərdümazarlar hərdən bir xəyala gəlirlər ki, Hacı Pirverdi məscidini çöndərib məktəd eləsinlər ki, məhərrəmlikdə və ramazanda qara camaat məscidə yığışıb və qonşu məktəbin dərslərinə mane olmasın. Ancaq hamı bir tərəfdə, qoca Kabla Abdulla da bir tərəfdə. Bütün məhəllənin camaatını ayaq üstə qalxızıb, məscidi müdafiə edər. Kəbla Abdullanı məqsədi budur imam yolunda canfəşanlıq eləsin ki, bəlkə cavanlıqda etdirdiyi cinayət və evlər dağınmağı müqabilində Allah-taala onun hədsiz günahlarından keçsin. Bari Allah-taala tezliklə onu öz behiştinə çağırsın. Amin. Lağlağı “Molla Nəsrəddin” 12 sentyabr 1929, №37 * * * Allahı “çistka” etmək olarmı? Arada çox danışılır ki, aya səbəb nədir ki, Allah-taala çistkadan azad olsun? İndiki əsrimiz məhz azadlıq əsridir, çox böyük-böyük imam və peyğəmbərlər təmizləməyə düçar olurlar; məmləkətin sütunları o yerdə ki, bu gün şiri-cəyan kimi gurulduyurdular, sabah görürsən ki, təxtdən düşüb heç bir şey olublar. Bəs, səbəb nədir ki, tək bircə Allah kənarda qalsın və təmizləməyə, tənqid və təhqiqata düçar olmasın? Məgər demək olar ki, xudavəndi-aləm hər bir eyib və nöqsandan aridir və uzaqdır? Kim deyir ki, bari-pərvərdigara heç bir töhmət yapışmaz? Nəuzübillah, Allah-taaladan mənim birinci gileyim odur ki, o həzrət heç yanda görünmür. Nə qədər ki, insanlar bir şeydən yana narazı və şikayətçidirlər – Allahı tapa bilmirlər ki, şikayət edib kifayət alsınlar. Nə səbəbə Allah-taala görsənmir? Və o həzrət haraları gəzir və haralarda dolanır? Bunu bilmək olmur. İndiyədək heç bir məmləkətdə heç bir insan Allahı görən olmayıb. İslamın şəriəti deyir ki, Allah nə yerdədir, nə göydə; nə cismdir, nə cövhər və onu bu səbəbə görmək olmaz. Bilatəsbih, yer üzünün bir para Allahlarında da bu xasiyyət var; onu ildə bir dəfə də bir yanda görə bilmirəm. Və ildə bir dəfə də onu görmək istəsən ki, dərdini deyəsən, məlum olacaq ki, ya Tiflisə gedibdir, ya iclasdadır. Onunçün də mən hərdən bir zarafatnan deyərəm ki, bizim yer Allahları da nə cismdir, nə cövhər; nə yerdədir, nə göydə. Bəs, həqiqət – Allah həzrətləri hardadır? A qde je boq? Bəs, o ki, heç yanda görsənmir, bəlkə o, heç yoxdur? Bəs, o ki, yoxdur – dəxi onu çistkaya salmağın da mənası yoxdur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 sentyabr 1929, №37 * * * Səbir Şərq aləmində səbir – çox arzu olunan bir haldır: dayanmaq, təhəmmül etmək, tələsməmək – budur səbrin mənası. Şərqin mədəniyyətcə Qərbdən geridə qalmağının filosofiyası elə haman səbirdir və inşallah-taala bir min il də səbrdən sonra Şərq Qərbi də ötüb keçəcək və bəlkə şimal və cənubu da geridə qoyacaq (inşallah!). Biz də Şərqə baxıb bir neçə hallarda xeyli səbr və üstubluluq göstəririk. Məsələn: Birinci hal: məktəblərin binalarını üç ay yayda təmirdən çıxarmaq olardı. Amma indi sentyabrın iyirmisidir, hələ dərsdən bir xəbər-ətər yoxdur. Bu, birinci. İkinci. İkinci söhbətimiz yenə maarif aləmindəndir: hanı birinci ilin dərs kitabları? Hələ mətbəədədir. Ancaq mənim xəyalıma belə gəlir ki, burada səbrin olmağı nəzərə alınıb; yoxsa alınmasaydı, kitablar indi şagirdlərin əlində idi. Üçüncu: kəndlərdə şuranın aktiv üzvlərinin savadsızlığı nəticəsində kənd işlərimiz çox geridə qalırlar (Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin məruzəsindən). Demək, kənd aktiv işçilərimizi hazırlamaqda da böyuk səbir və “inşallah” göstərilibdir. Dördüncü halda səbir və “bu gün-sabahı” istemal edən Molla Nəsrəddin əminin qəzalarda vəkilləridir. Həftədə bir dəfə bir kağız yazarıq “Mən ölüm, borcunuzu göndərin, mətbəə pul istəyir, kağız pul istəyir, yoldaşlar pul istəyir”. Biz yazıb-yalvarınca vəkillərimiz “inşallah” deyərlər. Bu da yaxşı deyil. Allahın altında bu dörd fəqərə təxirin heç biri olmayaydı (ələlxüsus axırıncı). Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 19 sentyabr 1929, №38 * * * Bakının havası Dünən yox, sırağagün hava çox sakit idi. Müdirimiz də çox sakit idi. Öz kabinəsində oturub nəsə yazırdı. Dəftərxanadan heç kəsi çağırmırdı. O gün nə bir külək səsi eşitdik, nə müdirimizin səsini eşitdik. Səbəbini bilmədik ki, aya niyə təbiət bu gün sakitdir. Və nə olur ki, bir gün tufan qopur, bir gün heç balaca yarpaq da tərpənmir? Habelə bilmədik ki, sırağagün nə səbəbə müdirimiz eləcə dinməzsöyləməz oturmuşdu. * * * Dünən hava qarışdı. Külək okoşkaların şüşəsini sındırmaq istəyirdi. Dam-daş titrəyirdi. Müdirimizin həmişəki acıqlı səsini eşitdik. Həmişəki kimi söyüş söyə-söyə katibin müavinini çağırırdı. Hərçənd ki, söyüş katibin müavininin barəsində deyildi. Ancaq biz hamımız bilirdik ki, “qızım, sənə deyirəm, gəlinim sən eşit!” deməkdir. Katibin müavini durdu, getdi. Çünki atı atın yanına bağlasan ya halını götürər, ya xasiyyətini. Müavin də mırtdana-mırtdana kimisə söyə-söyə gəldi. Onun üçün də Bakının havasını və müdirimizin havasını biz qulluqçular bir mizanda tuturuq. Hər dəfə Bakının küləyi tufan eləyəndə bizə yəqin olar ki, o günü atamız yanacaq. Bizə yəqin olar ki, müdirimiz kimisə söyə-söyə, qışqıra-qışqıra bizim birimizi çağıracaq və qışqıra-qışqıra bir söz deyəcək və keçmiş padşah əsrini bizim yadımıza salacaq. * * * Ancaq belə-belə çürük işlərin daxi zamanı keçibdir. Çünki indi Şura əsridir. İndi nə müdir müavini söyə bilər, nə də müavin müdiri. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 8 oktyabr 1929, №40 * * * Xam xəyal edirlər Xam xəyal edirlər o məsul işçilər ki, onların öhdəsinə qoyulan vəzifəni səhl sayırlar. Nəticəsini axırda görəcəklər. * * * Xam xəyal edirlər ingilis hökumətinin əfqan nümayəndələri o yerdə ki, Beççeyi-Səqqaya göstərdikləri maddi köməkliyi məxfi hesab edirlər; Beççənin cəmi qoşunları bu saat ingilis tüfəngləri ilə tüfəngləniblər. * * * Xam xəyal edirlər qəzalarda haman maarif müdirləri ki, Şirvan okruqu maarif müdiri kimi, hər söz başında cavan müəllimlərə cavab edirlər: “xoşlamırsan, ərizə ver çıx”. * * * Xam xəyal edirlər haman quldurlar ki, bu günlərdə Bakı ətrafında yol ilə gedən iki nəfər qızıl əsgərə güllə atmaqla elə güman ediblər ki, bununla şuralar ordusunu zəif salacaqlar. * * * Xam xəyal edirlər Bakıdan Xırdalana hərəkət edən şagird qatarının müdirləri o yerdə ki, vaqonları zibilli saxlamaqda özlərini haqlı sayırlar. * * * Xam xəyal edirlər həmin kənd camaatları ki, bəylərdən qalan kəhrizləri abad saxlamırlar və onların xarab olmağına tamaşa edirlər; çünki belə olanda köhnə sahibkarlar indiki kəhriz sahiblərinə “qınıqını” edərlər. * * * Xam xəyal edirlər o kəslər ki, mənim həmin hikmətli sözlərimi oxumaq istəmirlər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 oktyabr 1929, №40 * * * “Fırıldaq baş tutmadı” “Xaçpərəst voskresenyesi və müsəlman cüməsi” Yer üzündə dinlərin ən əlası babilikdir. Ancaq heyif ola ki, şura əsrində yaşayanlar bu gözəl dinin qədrini bilmədilər. Məsələn, sözün düzünü danışaq. Şura hökuməti bu gözəl dinə o qədər hörmət qoymadı, nə qədər ki, İngilis və Amerika hökumətləri qoyur. O səbəbdən də Bakıda babilik o qədər rövnəq tapmadı, nə qədər ki, bəhayilər ümidvar idilər. Onunçün də eşitdiyimə görə bəhayilərin mübəlliğləri şələ-şülələrini yığışdırıb Ərdəbilə köçmək fikrindədirlər, Əlbəttə, Ərdəbil ilə Bakının böyük fərqi var: Ərdəbildə hər bir din məsələlərinə artıqraq maraq göstərirlər, nəinki Bakıda. Ərdəbildə hal-hazırda çox bəhayi var. Ərdəbil qanacaqda və axirət maarifində Bakıdan çox qabaqdır (Maştağanı çıxandan sonra). Babilik Ərdəbildən Həmədana da yayıla bilər, amma Bakıdan bir tərəfə sirayət edə bilməyəcək; səbəb budur ki, Bakının ətrafındakı şəhərlərin hərəsini bir qolçomaq islam fazili sahiblənib, əldən qoymaq istəmir. Məsələn, Maştağanın avamını Axund Mirzə Məhəmmədkərimin torundan və İrəvanın möminlərini Mirzə Hüseyn ağa vaizin zəncirindən babilərin babası da qoparda bilməz! Xudaya! And verirəm səni öz yoxluğuna: məni bir başa sal görüm, əgər dünyanın cürbəcür elmini yaradırdın, onda daha keşiş və mollaları niyə yaradırdın? Əgər maarif və inqilabı yaradırdın, onda bəs bu cürbəcür dinləri niyə yaradırdın? Xudaya! Bəs, səni adil deyirdilər: bu ki, zülmün lap intəhası oldu!... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 oktyabr 1929, №41 * * * Təmizlik Mən uşaqlıqdan eşitmişdim ki, təmizlik yaxşı şeydir. Hətta şəriət də təmizliyi xoş tutur (izaleyi-nəcasət). Sonralar, böyüdükcə görürdüm ki, təmizlik doğrudan da, yaxşı şeydir. Hətta hər barədə geridə qalan İran şəhərlərində də bəzən təmizlik asarını görərdim və bunu da görərdim ki, təmiz olan məkandan azarbezar uzaq gəzir və natəmiz yerləri və insanları azar-bezar dost tutur. Bununla belə bu axır vaxtlarda təmizlik və natəmizlik barəsində mənim əqidəm busbütün dəyişildi; belə ki, natəmizlikdən azar törənməsinə axır vaxtda mən başladım şəkk eləməyə; səbəb budur ki, əgər bu rəy səhih olsaydı, Bakıdan vəba və taun azarı gərək əskik olmayaydı. Məlum şeydir ki, natəmizlikdə Bakı şəhərinə qeyri bir şəhər çata bilməz. Allah buna şahiddir ki, (əgər yox olan bir kəsin şahidliyi qəbul olunsa) Bakı yaranandan indiyədək Bakı təmizlik barədə o dərəcədə sahibsizlik çəkməyib, nə qədər ki, axır vaxtlar çəkməkdədir. Ancaq şükür olsun Allahsızlığa: hardansa Bakı kommunxozunun yadına düşüb ki, axır insaf da yaxşı şeydir! Və Bakının küçələrini pişik ölüsündən təmizləməyə çarə axtarmaqdadır. Kommunxoz əgər şəhəri təmizləmək istəyir, təmizləsin: təmizlik hər halda pis şey deyil. Amma əgər kommunxoz əhalinin hifzi-səhhətini mənzur tutmaq nöqteyi-nəzərində[n] bu işə iqdam edirsə, bu barədə heç təşvişə düşməsin; zira Bakının təcrübəsi bunu göstərdi ki, xalera və taun xəstəlikləri də Bakının zibilli küçələrini görmək istəmir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 oktyabr 1929, №42 * * * Olaydı-olmayaydı Nə olardı ki, dünyada yaxşılıqdan başqa heç bir şey olmayaydı; nə yalan, nə palan, nə oğurluq, nə quldurluq, nə zülm, nə sitəm–bunların heç biri olmayaydı!.. Gərək əyrilik olmayaydı – düzlük olaydı; bahalıq əvəzinə ucuzluq olaydı; cibgir uşaqlar məktəblərdə gizlənəydi və Bakının bazar-küçələrindən zibil ildə bir dəfə süpürülüb təmizlənəydi. Gərək Naxçıvan ölkəsinin müdirlərinin çoxu yerli əhalidən və azı gəlmə əhalidən olaydı, nəinki müdirlərin azı yerli əhalidən və çoxu gəlmələrdən olaydı (çünki gəlmələrin bir parası deyir: “canı cəhənnəmə”). Nə olardı hər bir şey öz yerində olaydı: məktəbdə müdərrislik edən – dükanda olaydı və dükançılığa məcbur olan – məktəbdə dərs deyəydi; çəkməçi öz çəkməçiliyinə məşğul olaydı, zərgər də öz zərgərliyinə. Dəllək baş qırxaydı və mühəndis körpü tikəydi (çünki elə olsaydı, baş qanamazdı və körpü uçmazdı). Həmçinin nə olardı ki, firqədən kənarda qalanların bir parası firqədə olaydı və firqəyə daxil olanların bir para yaramazları firqədə olmayaydılar. Nə olardı ki, qolçomaqlar tərəfindən quyulara qaranlıq gecələrdə oğurluğunca tökülən taxılın hamısının yerini rəml elmi vasitəsilə biləydim: onda hamı görərdi ki, taxıl tədarükü nə deməkdir. Nə olardı ki, mənim bu məqaləmi oxuyub dərk edən olaydı! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 17 oktyabr 1929, №42 * * * Gəl savaşaq Uşaqlar küçədə oynaşanda bir nadinc uşaq o biri uşağa naqafil bir təkan vurur; bunun mənası budur ki “gəl savaşaq”. Kitay hökuməti Şuralar İttifaqı öz işinə məşğul olduğu yerdə buna bir təkan vurub deyir: “Gəl savaşaq”. Şuralar İttifaqı Kitay hökumətinə cavab verir: “A balam, dinc dur, mən dalaşmaq istəmirəm, savaşmaq pis şeydir, insanlar üçün vuruşmaq fəlakətdir, zəhmətkeşləri bir-birinin üstə küşkürmək rəva deyil”. Kitay qulaq vermir və hər bir fürsət düşəndə şuralar əhalisini sancır. Ay yoldaş! Əl çək, fəraqət otur. Kitay öz işindədir (bir tərəfdən də şura düşmənləri onu bizliyirlər). Allahü-əkbər! Bu kişinin qanı artıqlıq eləyir; qorxuram axırda buna həcəmət lazım ola. Yenə Kitay tərəfindən rahatsızlıq xəbərləri bir ucdan gəlməkdədir; yenə kitaylılar bizə deyirlər: “gəl savaşaq”. Və yenə şura zəhmətkeşləri səbir etməkdədirlər. Çünki savaşmaq pis şeydir, çünki vuruşmanın ağırlığını əvvəl-axır zəhmətkeşlər çəkəcək (istər Kitay zəhmətkeşləri, istər şura zəhmətkeşləri). Və məhz bu səbəbdən də Şuralar İttifaqı müharibə məsələlərində böyük səbir və dayanmaqlıq göstərir və göstərəcəkdir də. Ancaq Kitay da öz qəmişini çəksə pis olmaz. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 oktyabr 1929, №43 * * * Başını piyliyim Azərbaycanın çox yerlərində bir belə söyüş var: “Başını piyliyim”. Nədir bunun mənası? Baş – məlumdur, bədənin yuxarı hissəsidir. Piy – bu da bədənin yağıdır. Həmin piyi əridib yeyərlər və bir para şeylərə sürtərlər ki, yumşaq olsun və zıvıldaq olsun. Bəs, başı piyləməyin nədir mənası və başı nədən ötrü piyliyirlər? Məsələn, bir adam o biri adamı söyəndə deyir: başını piyliyim, ay ərdəbilli Mirzə Ələkbər axund! Məsələn, Yunanıstanda indi bu saat şiddətli taun azarı var. Keşişlər küçələrə müsəllaya çıxırlar və əllərində Məryəmin şəklini gəzdirirlər ki, taundan camaat xilas olsun. Bu yerdə deyərlər ki, başını piyliyim, a belə keşişlər! Məsələn, Azərbaycan kəndlərində müsəlman qızlarının dərsə ağır getməklərinə ümdə səbəb bir para şura sədrlərinin avamlığı və şəriətpərəstliyidir. Bu yerdə də deyirlər: başını piyliyim, a belə şura sədri! Mənim oxuculardan bir iltimasım var: ərdəbilli Mirzə Ələkbər ağanı, yunan keşişlərini və dindar kənd şura sədrlərini birisi söymək istəyəndə deyir: başını piyliyim. Aya, nədir bunun mənası? Çünki məlumdur ki, hər bir şey piylənəndə zıvıldaq olar, görəsən, bu cənabların başlarını piyləməkdə camaatın məqsədi nədir? Bu məsələyə cavab gözləyəcəyəm. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 24 oktyabr 1929, №43 * * * Namaz qılan və tramvay çəkən Birisi gedib zəhmət çəkib namaz qılmaq öyrənib; birisi də gedib zəhmət çəkib tramvay elmini öyrənib. Bu söhbəti ondan ötəri açdım ki, bir dəstə binamaz şura mühəndisləri bu günlərdə Bakının Dağ məhəlləsinə tramvay çəkib qurtardılar. İndi qəbir üstə gedən mömin müsəlmanlar cümə axşamları rahatca tramvaya əyləşib qəbiristana tərəf yollanırlar ki, ölülərinin qəbrinin üstə “yüsəbbeh” oxusunlar. İndi mənə bir belə məsələ ariz olub ki, aya, namaz qılmaq və tramvay işini bilmək – bunların hansı əfzəldir? Əgər desək ki, tramvay elmi bir qəpiyə dəyməz – onda bəs, biz niyə tramvaya minib əhli-qübur ziyarətinə gedirik? Əgər desək ki, tramvay elmi namaz “elmindən” (nəüzübillah) çətindir və lüzumludur, onda (aman Allah!) Fazili-Dərbəndi həpəndə nə cavab verərik?! Hələ bunu da demirəm. Sözümün əsil mənası aşağıdadır. Dağlı məhəlləsinə çəkilən tramvayı quranların hamısı binamaz mühəndislərdir ki, binamazlıqları səbəbindən Allah-taala onları heç dost tutmaz. Bir tərəfdən də həmin tramvay Dağlı məhəlləsinə böyük abadanlıq və mənfəət verir və dağlıların tərəqqisinə səbəb olur. Mən indi bunu istəyirəm başa düşəm ki, aya, əgər doğrudan da Allah varsa və bu işləri görürsə, bəs nə deyir? Bəs niyə bu qədər fazil və mömin və müqəddəs molla və mərsiyəxanı, müəzzin və əməleyimövtanı binamaz xarici tramvay mühəndislərinə möhtac eləyir? Mən bunu bilmək istərdim. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 31 oktyabr 1929, №44 * * * Vəhdaniyyət Üsuliddinin birincisi – vəhdaniyyətə qane olmaqdır; yəni – Allah birdir, iki deyil. Dəlili-əqli–filan. Dəlili-nəqli–filan və filan. Və lakin bu söhbətlərin hamısı Oktyabr inqilabı nəticəsində qoydu getdi işinə; zira bir surətdə ki, biz Allahın özünü inkar edirik, dəxi burada tövhid də gedir işinə, qeyriləri də gedir işinə. Həmçinin istehsalat işləri sahəsində: qabaqlarda tək bircə direktor var idi–vəssəlam; nə yaçeyka, nə zavkom. Yəni, nə özək və nə zavod komitəsi. Onunçun də direktor cənabları hakimi-mütləq idilər. Bas, kəs, günahsız işçiləri qov, günahkarları birinci dərəcəyə çıxart və tək bir sahibkarlardan savayı heç bir kəsə cavab verməli deyilsən. Onunçün də bir paraları böyük qəflətdədirlər; hansıları ki, güman edirlər ki, firqənin mərkəzi komitəsi qərara aldığı təkbaşçılıq məsələsi istehsalat işlərində yenə köhnə direktorların “ağalığını” yada sala biləcəkdir; çünki təzə qərardad zavod və fabrik direktorlarını özək və komitənin məsləhətindən büsbütün azad eləmir; biləks, həmişəki kimi, axırıncıların yoldaşcasına məsləhətini direktorlar və müdirlərə ən lüzumlu hesab edir. Necə ki, etiqad aləmindən vahid Allahlar dəxi getdi işinə, – habelə istehsalat işlərində də vahid müdir cənabları və qolçomaq direktorlar, – habelə dəxi qayıda bilməyəcəklər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 31 oktyabr 1929, №44 * * * Oktyabr kimin bayramıdır? Oktyabr kimə bayramdır, kimə yas? Cəmi zəhmətkeşlər Oktyabrı bayram saxlayanda iki qism insanlar yas saxlayır. Kimdir yas saxlayanlar? Tacir və mülkədarlar. Səbəbi? Səbəbi budur: ticarət əldən getdi, asan vəchlə sadədil əhalidən nəhayət dövlət qazanmaq əldən getdi, xalqın pulu ilə çəhardəh məsum ziyarətinə müşərrəf olmaq əldən getdi və dörd arvad nigah və hədsiz arvad siğə eləmək əldən getdi. Mülkədar üçün: muzdur əlilə dünyanın naz-neməti içində yaşamaq əldən getdi. Molla və mərsiyəxanlar üçün: müftəcə yağlı yemək və dünyada hər cür zəhmətdən bixəbər olmaq – bunlar hamısı əldən getdi. Bu zəliləri çıxandan sonra, Oktyabr cəmi zəhmətkeşlərin bayramıdır. Səbəb budur ki, indi dəxi onların qanını soran zalım sərvətdar təşrif aparıbdırlar. İndi dəxi zəhmətkeşlər özləri azad bir sahibkarlardır. Axır Oktyabrı bayram saxlayan – bir nəfər də var: o da bizim qoca Molla əmidir. Bu da Oktyabrı o səbəbə bayram saxlayır ki, Oktyabrın dövlətindən dəxi molla və mərsiyəxanlar işdən düşüblər, seyid və dərvişlər işdən düşüblər, cin tutan, fala baxan, rəml atan və tas quran işdən düşüblər. Onunçün, qoca Molla əmi də işçilərə əl verib deyir: – Xoş qədəm olsun on iki yaşındakı Oktyabr! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 noyabr 1929, №45 * * * Yaponiya və biz “Vışka” qəzeti 11 noyabr nömrəsində yazır ki, Yaponiyada paravozun təmiri 6 gün çəkdiyi yerdə bizlərdə haman paravozun təmiri 30 gündən 80 günə kimi çəkir. Buradan mən bir müşabihə götürürəm, bir dindar adamı və bir də dinlə işi olmayan Allah bəndəsini. Bu iki adama iş tapşırsan flan vaxta hərəsi öz işini qurtarsın. Əlbət ki, ikincisi işini qabaqkından tez qurtaracaq: səbəbi budur ki, işin şirin yerində qabaqkı dindar yoldaş cibindən saatını çıxarıb deyəcək: bəh, namazımın vaxtı keçdi. Bu müşabihəni mən burada o səbəbə göstərdim ki, bizim dəmir yol təmirxana işçiləri namazçıdırlar, amma Yaponiya işçiləri namaz və niyazla işləri yoxdur. Bu münasibətlə Lenin yoldaşın bir tarixi sözü yadıma düşdü: “Bizlərdə çox danışmaq adət olubdur. Və halon ki, çox danışmaqdansa – çox iş görmək lazımdır”. Yenə qəzetin haman nömrəsində yazır ki, Şura hökuməti qadınları təzə yaşayış yaratmağa hazır edə-edə onları təzə yaşayışı mühafizə etməyə də hazırlayır. Bu halı Bərdə qadınlar təşkilatı müdirəsi diqqətə almalıdır; tək bir üzüaçıq gəzmək kifayət deyil, lazımdır qara camaata öz rəftarlarınla göstərmək ki, üzüaçıq gəzən qadın Şura hökumətində hər növ təərrüzdən və sataşıb dolaşmadan təmindir. Onunçün də Bərdə Kənd Şurası Dadaş Məcid oğlunun bir bərdəli gəlinin namusuna təcavüz etməsi, indiyədək Bərdə işçi-qadınlarını rahat buraxmayaydı və müqəssirə görkəmli divan tutulaydı, bir surətdə ki, idarəmizə çatan səhih məlumata görə qadınlar təşkilatı üzvlərinin tamamının bu cinayətdən xəbərdardırlar. Bir də deyirlər ki, bir para bizim yazıçıların, şairlərimizin İstambulda müsavatçıların kitabına yazıları dərc olunub və bunlar şagird kitabçalarında üç rəngli bayraqdan təhəssüratını qeyd edirlər. Əgər bir belə şey həqiqətdə varsa, bu adamların başına soyuq dəyibdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 noyabr 1929, №46 * * * Köhnə sözlər Yazmaq lazım gələndə hər bir yazıçı təzə söz axtarır ki, yazsın. Amma təzə söz tapılmayanda köhnə sözləri yazmağa məcbur olur. Köhnə sözlərin biri Bakı küçələrinin zibilli olmağıdır. Doğrudur, Şəhər idarəsi bir həftə bundan əvvəl bir belə qərar çıxartdı ki, küçələri təmizləmək lazımdır, amma haman qərarı mətbəədə çap edəndə zalım oğlu mürəttib səhvən “təmizləmək” yerinə “təmizləməmək” yazmışdı. Onunçün də ev sahibləri elə güman ediblər ki, Şəhər idarəsi küçələrin zibilli qalmağını xoşlayır və halon ki, belə deyil. Xalq çox vaxt bir işdən narazı olub şikayətlənir, ancaq çox vaxt özü də bilmir ki, nədən şikayətlənir. Məsələn, gecələr droğ arabaları saat üçdən başlamış gurultu və nəriltiylə keçib xalqı yuxudan sərasimə oyadır və qoymur yatsın, amma camaat bunu başa düşmür, Şəhər idarəsinin buna yol verməyi o səbəbdəndir ki, xalq bir az huşyar və sayıq yatsın: məlum işdir ki, küçələrin hər küncündən sənin pəncərəvə bir oyaq göz baxır ki, görsün sən yatmısanmı? Doğrudur, bədən tərbiyəsində sağa və solda əyilmək həmişə lazım gəlir, amma, əzizim, bircə şərti unutmamalı: sağa (yaxud sola tərəf) əyiləndə atalar sözünü yadına sal ki, deyərmişlər: “əyilmə, quyuya düşərsən”. Köhnə sözlərin biri də “məşhur papaq” söhbətidir: bir ovqat bu barədə çox danışıldı və deyəsən yaddan çıxdı, getdi və Bakı küçələrinin zibili kimi yenə ha papaqdır ki, hər bir müəllim şura xidmətçisinin başında görürsən. Amma burada bir məzəli fəqərə yadıma düşdü. Bu günlərdə Mərkəzi İcraiyyə komitəsinə şikayətə gələn Naxçıvan kəndlilərinin biri şikayət edirmiş ki, Naxçıvan hökuməti məcburən onun başına “kepka” qoydurubdur. Söz yox ki, Mərkəzi İcraiyyə komitəsi sədri yoldaş cavab verib ki, kəndliləri papaq qoymamağa məcbur etmək böyük səhvdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 21 noyabr 1929, №47 * * * Müsəlmançılıq Nəinki bircə dağlıq yerlərdə, hətta aran yerlərdə də kənd camaatının çoxu yer altında qazmalarda yaşayır. Mən ki, deyirəm yaşayır, əlbəttə ki, bu bir səhv sözdür; yaşamaq deyil, ölümə müntəzir olmaqdır. Min illərcə əhalinin qolçomaq sinifləri–xanlar və hökmranlar kənd əhalisini korşuda-korşuda insanlıqdan çıxarıb, yerin altına pənah aparmağa məcbur qılıblar. Bir tərəfdən də hökmdarların quyruğu və qapıçısı hesab olunan kənd mollaları avama təsəlli veriblər ki, bu dünyada şən və şöhrət, rahatçılıq müsəlman bəndəsinə yaraşan deyil; müsəlmana yaraşan–zillət, zəhmət və bu beş günlük dünyada daldada və bucaqda, yer altında olmuş olsa, kənar və guşədə Allahı dua və səna ilə yada salmaqdır. Amma özləri? Xanların, bəylərin və mollaların öz imarətlərini hamı görübdur: kəndin içində ali tikililər, söz yox, xanların və mülkədarların olubdur. Çox yerdə qazı və axundlar bunlardan geri qalmayıblar. Ancaq kəndlilər darma və qazmalarda güzəran ediblər. Kəndlilər ancaq şura zamanı yada düşdü; ancaq bu zaman onların insan olmaqları təsdiq olundu. Yoldaş M. Əfəndiyevin yuxarıdakı məqaləsi sözlərimizə bir dəlildir. Bu yoldaş deyir: kəndliləri Şura hökuməti yerin altından çıxaracaq. Biz də belə görürük ki, Azərbaycanın şuralaşmağının on illiyi yer altında yaşayan kəndlilərin qaranlıqdan çıxıb, günün üzünü görmələrinə böyük və şanlı yadigar olacaqdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 28 noyabr 1929, №48 * * * Dünya və axirət Dünya və axirət məsələsi bu biçarə mömin müsəlmanları lap çaşdırıbdır. Bilmirsən kimə inanasan, hansını atıb, hansını tutasan. Bir tərəfdən baxıb görürsən ki, bu gün sabah ölüb, gedəcəksən. Bəs necə olsun? Hara gedəcəksən və öləndən sonra qəbir evində başıva nə iş gələcəkdir. Məgər Nəkir-Münkir yalandır? Məgər o zalım oğlanlarının sual-cavablarından qurtara biləcəksən? Bu tərəfdən də dünyanın işlərinə baxanda görürsən ki, dünyasız da dolanmaq mümkün olmur. Məsələn: Görürsən ki, istəyirsən ki, yerdən durub dəstamaz alasan, bir də görürsən ki, qocalıqdan belin və ya qıçın quruyub və ya başın gicəlləndi, məcbur olursan filan professorun yanına gedəsən və onların murdar dərmanlarını içəsən. Xülasəyi-kəlam insan bimir hansının dalınca getsin: dunyanınmı, axirətinmi? Mollanınmı, professorunmu? Məscidəmi gedəsən, darülfununamı gedəsən? Namazmı qılasan, fənni kitabmı oxuyasan? Xülasə biz mömin bəndələrin işi çox xarabdır. Hamıdan çətin iş budur ki, bi iki aləmin hər ikisi mənim üçün lazımdır. Nə dünyasız ötüşə bilərəm, nə axirəti tullaya bilərəm. Əgər dünyanı tullasam, bəs, bu gözəl dünyanın nemətlərindən mən nə səbəbə məhrum olum? Və tibb elmini feyzlərindən nə səbəbə istifadə etməyib? Nə üçün diri-diri gözüm baxa-baxa haziq xaçpərəst həkimdən dərman qəbul etməyim ki, o binamus du. Onun fərmayişinə niyə əməl etməyim? Bu surətdə ki, mənə yaşamaq lazımdır. Bəs, dədə Molla Ruhullanın duası necə olsun? Bəs, Mollanın istixarəsi necə olsun? Bəs, Kərbəla ziyarətinə müşərrəf olmaq necə olsun? Məgər bunlar yalandı? Bəs, cənnət-cəhənnəm, Huri-qılman, bunlar necə olsun. Bunların hansı həqdir? Darvinmi, müctəhidmi? Təbibmi, duanəbismi? Mühəndismi, cadugərmi? Xülasə, lap çaşmışam. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 28 noyabr 1929, №48 * * * Mövludi-isa Bu günlərdə Həmkarlar İttifaqının Mərkəzi Şurasından bir belə təklifnamə işçilər arasında nəşr olunmuşdu ki, bu il heç bir işçi İsanın mövluduna mütəvəcceh olub, bayram saxlamasın və işdən tətil etməsin. Mən, Molla Nəsrəddin deyə bilərəm ki, Həmkarlar İttifaqının Mərkəzi Şurası tərəfindən indiyədək nə qədər təklifnamələr nəşr olunub, onların heç birisi bu qədər çətin olmayıb, nə qədər ki, İsanın mövlud bayramı çətin bir məsələdir. Məsələnin çətinliyi buradadır ki, əlbəttə əsl, həqiqi zəhmətkeş işçi üçün bu təklifə əməl etmək heç bir çətin iş deyil. Çünki zəhmətkeş üçün onsuz da dini bayramları saxlamağa heç bir ehtiyac və lüzum yoxdur. Ancaq məsələnin çətinliyi dindar isəvi yoldaşlar üçündür. Dini mövhumat dindar xalq üçün elə bir tiryəkdir ki, ona adətkərdə olanlar “Tərki-adət!”ə düçar olanda bə-istilahi-fars demişkən bəmövcibi-mərəzə düçar olurlar. Amma indi gələk isəvi yoldaşlara. Axır bunların bayram saxlamağı bambaşqadır. Atam-anam qurban olsun o üzüm suyunu yaradana! Onsuz isəvi dindar vətəndaşların bir günü olmasın. Yəni vaqiən bu nə sözdür ki, İsa həzrətlərinin mövlud bayramını dindar isəvi yoldaş bayram saxlamasın? Əgər bayram saxlamadı, bəs, onda nə bəhanə ilə keflənsin və keflənib arvadını bigünah yerə döysün, söysün? Məlumdur ki, bu dini bayramlar məhz belə şeylərə yaraşır. Və bu da məlumdur ki, isəvi tayfalarının təki ki, zəhmətkeş işçiləri keşişlərin dediklərinə aldanmayıb, İsanın mövlud bayramı söhbətlərini bu qulaqlarından alıb, o qulaqlarından çıxardalar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 dekabr 1929, №50 * * * Molla əminin təklifi Bu təklifi məndən qabaq cavan yoldaşlar ortalığa qoya bilərdilər və gərək də qoyaydılar. Söhbət xaçpərəst və islam tarixləri barəsindədir. Bəs, nə vaxta kimi? Məgər bəs deyil? Məgər 1930 il bəs deyil? Məgər 1348 il bəs deyil? Və nə qədər, nə vaxtadək İsanı yada salacağıq? Və nə vaxta qədər Məhəmmədi yada salacağıq? Doğrusu, peyğəmbər həzrətlərinin hörməti hələ bizim içimizdə baqidir. Hazır – bu da sübutumuz: indi köhnə il keçdi, təzə il gəldi. Dünən 1929, bu gün 1930. Nədir bunun mənası? Bunun mənası budur ki, dünən İsa peyğəmbərin meracından 1929 il keçirdi, bu gün 1930 il keçir (Cəhənnəmə keçir, gora keçir!). Habelə islam tarixi. İslam tarixi hardan başlanır? Məhəmməd peyğəmbərin hicrətindən. Bu gün 1348 ildir, sabah 1349 il olacaq (axır, mənə nə ki olacaq?). Xülasə... nəticəyə gələk. Sözün düzu, peyğəmbərlərin dalınca getmək və o tarixlərə tabe olmaq biz şura əsrinin insanları üçün ayıbdır. Bəs, nə edək? Büsbutünə tullamaq, köhnə tarixlərin üstünə qırmızı qələm çəkmək. Sonra? Sonra neyləmək? Sonra onu eləmək ki, köhnə çürük və əsassız tarixlərin yerini elə bir tarixlə doldurmaq ki, küreyi-ərzdə yaşayan cəmi insanlar nəzərində o tarixin böyük bir hörməti olsun. O da ibarətdir böyük və əzəmətli Oktyabr inqilabından. Yoxsa İsa və Məhəmməd, doğrudan-doğruya kilsə və məscid yaraşığıdırlar və kilsədən və məsciddən də onları çıxartmaq lazım deyil. Nə qədər kilsə və məscidlər yaşayırlar, qoy onlar da yaşasınlar. Ancaq o qədər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, yanvar 1930, №1 * * * Va şəriəta, yaxud ingilis politikası Əgər durub düzünü danışsaq, ingilis politikasının şəriətə nə dəxli var? Amma işin əsli binövrəsinə baxsaq, ingilis politikasının tən yarı hissəsi islam şəriətindən material almaqdadır. Hal-hazırda yavuqdakı işlərdən danışaq. Yenə keçən günləri ingilis qəzetləri göz yaşı tökürdülər. İngilis qəzetləri dad-fəryad edirlər ki, ax-vay, şəriət əldən getdi, kilsə əldən getdi, din və iman əldən getdi. İngilis qəzetləri milyonlarca nadan Şərq rəiyyətlərinin dini mütəəssibliyinə pənah aparıb özünü tülkü kimi abid və dinpərəstlik cildinə salıb deyir: “Baxın, ay Allah bəndələri, görün bu Şuralar necə dinin və etiqadın kökünü kəsmək istəyirlər”. Va şəriəta! Va şəriəta! İngilis hökumətinin bundan savayı dəxi özgə əlacı qalmayıbdır. Dəxi biçarə bundan başqa nə desin? Desin ki, şuraçılar bəy və xanları, sərmayədar və mülkədarları işdən çıxarıb biçiz elədilər, – bunun nə təsiri ola bilər? Bu iş zəhmətkeşlərin öz binagüzarlığıdır. Dəxi bəs neyləsinlər? İndi də gəl din və məzhəb söhbətini ortalığa salaq; bəlkə bu söz avama kar eləyə; bəlkə bu söz bir nəticə bağışlaya. Va şəriəta! Ancaq ingilis qəzetləri bir nöqtəni bilmərrə unudurlar. Unudurlar ki, keşiş və mollalar şura zəhmətkeşlərinin gözünün qabağındadırlar. Bu söylədiyimiz dini ataların mahiyyəti və vücudu göz qabağındadır; onların əfal və kirdarı – habelə. Şura zəhmətkeşləri öz gözlərilə görə bildilər ki, nə bu saydığımız ruhani rəhbərlərimizin öz şəxslərində, nə bunlar tutduqları yolun içində ikiüzlülük və saxtakarlıqdan savayı heç bir mətləb yoxdur. Və bu səbəbdən saydıqlarımız lüzumsuz vücudları və onların məbədgahlarını zəhmətkeşlər özləri qana-qana hörmətdən və nəzərdən salmağa başladılar. Va şəriəta! Va şəriəta! Ay sən öləsən! Dəxi keçmiş ola! Dəxi avamı aldatmaq olmayacaqdır. Çünki gözlər dəxi açılıbdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, yanvar 1930, №2 * * * Bəlkə də səhv edirəm, qoy desinlər! Qocalmışam, bəlkə də gözlərim yaxşı görməyir. Ola bilər ki, səhv edirəm. Qoy “Çorni və beli qorod” işçiləri cavab versinlər! * * * Əhvalat belə idi: Üç gün qabaq yolum “Çorni qoroda” düşmüşdü. 4 nömrəli tramvaya oturacaq idim. Vaqzalda tramvay dayanan yerdə böyük, qaranlıq və çox natəmiz və üfunətli bir ala qapı vardır. Fabrik –zavod rayonlarına gedən işçilər oranı çox yaxşı tanıyırlar. Axşamlar o qapının içində çox böyük həngamələr törənir. Gəlib-gedənlər burada yığılıb çox maraqlı mənzərələrə tamaşa edirlər. Görürsən ki, bir dəstə batsanlar buraya yığışıb, vodka vururlar və keflənib toy qururlar. Hərdən bir bəzi əxlaqsız arvadlar da bu qaranlıq yerdə toplanıb min cürə pisliklər əmələ gətirirlər. Bu cəhətdən də buranın natəmizliyi, üfunəti və bir əxlaqsız yuvası olması bu rayonda hər kəsə məşhurdur. Qaranlıq qovuşmuşdu. Tramvayı gözləyənlər çox idi. Ala qapıda həmişəki kimi izdiham var idi. Xüsusən, bir neçə sərxoş qadınların söyüşmələri adamların nəzərini cəlb etmişdi. Mən də qapıya yavuqlaşdım. Bir qara şey qapının ağzında yumrulanmışdı. Sərxoşlardan birisini hesab etdim. Gördüm ki, sərxoş deyil. Yekə başlı bir adamdır. Yaxınlaşdım, üzünə baxdım, qara saqqallı, enli qaşları, qırmızı yanaqlı, təsirli baxışı mənə tanış göründü. Gördüm ki, başında böyük əmmaməsi vardır. Boynunda dəvə yunu şərfi vardır, çiynində Xorasan əbası, əlində yüsür təsbehi, belində şal qurşağı... Bu cənab Hacı Miribrahim ağa imiş. Xəyanəti üzə çıxmış bir adam kimi üzünü camaatdan gizlətmişdi. Üzünü örtmüşdü. Ala qapıda gizlənmişdi. Hazırlanıb xəbərsiz toyuq-cücə dəstəsinin üzərinə atılacaq bir tülkü kimi pusquda durmuşdu. Və ya ki, aranı xəlvət edib, sadədil adamların ciblərinə girməyə hazırlanan bir oğru kimi özünü kənara çəkmişdi. Və ya ki, böyük süfrədən atılacaq sür-sümüyü yığışdırmağa quyruğunu altına yığdırmış çaqqal kimi xəlvətə çəkilmişdir. Və ya ki, daha doğrusu gözüaçıq düşüncəli işçilərimizin az bir səhlənkarlıqlarından istifadə edərək, son dəfə iranlı işçilərinin ciblərini soymağa fabrika-zavod rayonunda gedən bir həyasız, şarlatan və cibgir kimi bu mərsiyəxan tramvayı gözləyirdi. Qocalmışam. Bəlkə də çox şeyləri zahirdən görüb, işin batinini bilməzdən ona qiymət vermişəm. Ola bilər ki, ağa Miribrahim ağa fabrika-zavod rayonunda Mərsiyəxanlığa getməyib, mövhumat toxumunu işçilər arasında yaymağa çalışmır. Orucluq münasibətilə otuz gecə işçiləri min cürə yalan və quraşdırmalarla aldadıb, onların zəhmət ilə qazandıqları pullarını qarət etməyə səy etmir. Bəlkə də.. İstərdim ki, mən böyük səhv etmiş olaydım. İstərdim ki, fabrika-zavod fəhlələri, xüsusən iranlı qardaşlarım mənim bu barədə böyük səhv etdiyimi tezliklə mənə xəbər vermiş olsunlar. İstərdim ki, ən qısa bir müddətdə fabrika-zavod rayonundakı bütün türk işçiləri hərə öz qrupunda, öz təşkilatları vasitəsilə, bəlkə də rəhbərliyi ilə ümumi bir etiraznamə yazıb, öz imzaları ilə möhkəmlədib mənə və bütün Bakı proletarlarına məlum etsinlər ki, bütün fabrika-zavod dairəsində heç bir təziyədarlıq məclisi yoxdur. Molla və mərsiyəxanlar bu rayondan qovulmuşlar. O vaxt mən deyirəm ki, mən hələ cavanam, qocalmamışam. Ən gənc və daşqın vaxtım hələ bu gündən başlanır. Çünki bu mənim ən birinci və çoxdankı arzumdur. “Molla Nəsrəddin”, fevral 1930, №6 * * * İngilis hökuməti və din söhbətləri Bircə mən bu sirri başa düşə bilmirəm ki, aya İngilis hökumətinin başında oturanlar və ingilis parlamanının üzvləri həqiqətdəmi dindardırlar, ya yox? Əgər doğrudan da dindardırlar, onda gərək elə güman edək ki, onların dünya elmindən və tarixindən heç xəbərləri yoxdur; zira dünya elmindən və tarixindən xəbərdar olan bir adam İsa və Musaya qail ola bilməz. Əgər onlar dindar deyillərsə, onda bu nə mərəkədir ki, onlar qoparmaqdadırlar? İngilis hökuməti “va şəriəta!” çığırır. İngilis hökuməti İsa və Məryəmin ruhuna xitab edir və deyir: ey dad-bidad! Şuralar İttifaqı kilsələri yıxır, ibadətə mane olur, dinləri aradan qaldırmaq istəyir. Nədir burada hərifin məqsədi? Onun məqsədi avamın rəğbətini ələ gətirməkdir; bilir ki, avam onun (İngilis hökumətinin) sözünə inanacaqdır. Çünki onun ikiuzlülüyünü duymayacaqdır; ondan ötrü duymayacaqdır ki, avam həmişə sadədil olar, avam həmişə fırıldağa inanan olar. Vaqeən həyasızlıq nə dərəcədə? Mən oturaram öz məmləkətimdə (İngiltərə); istərəm ibadət edərəm, istərəm şeytənət edərəm, özgə hökumətlərə dəxli yoxdur. Amma lazım bilsəm və hansı bir hökumətə sataşmaq istəsəm, ortalığa bir söz ataram ki, filankəs namaz qılmır, oruc tutmur. Balam, sənə nə? Sən dindar olursan ol; qoy axirət füyuzatı sənin olsun, qoy cənnət sənin olsun. Mən dini də istəmirəm, cənnəti də istəmirəm. Balam, nə istəyirsən? Xülasə, xəyali-xamdır; biz şuraçıları geri çöndərə bilməyəçəksən; ondan ötəri ki, lotu keşişləri və lotu mollaları Şura işçiləri yaxşıca tanıyırlar; elə tanımayıblar ki, onların toruna düşə bilələr. Yəqin ki, dəxi düşməyəcəklər. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, fevral 1930, №7 * * * Torpaq Oxucularımıza məlumdur ki, bir neçə ay bundan qabaq Şamxor tərəfindən Bitdili kəndində böyük bir möcüz üz vermişdi, belə ki, tez bir vaxtda Bitdili ziyarətgahı islam aləmində ən şöhrətli ziyarətgahlardan geri qalmırdı. Həmin ziyarətgahın qızğın vaxtında idarəmizə çox yerlərdən kağızlar gəlirdi və bu kağızlarda bizdən sual edirdilər ki, aya, bu nədir, nə mərəkədir? Bunu yaradan kimdir və indiki əsrdə belə bir cəlallı ziyarətgahın meydana çıxmasına səbəb nə olubdur? O məktubların birisində bizdən soruşurdular ki, kimdir burada müqəssir? Və vardımı müqəssir? Varsa kimdir? Yoxsa nə səbəbə müqəssiri axtarırlar? Filan və filan... Biz o vaxt məktubların heç birinə cavab vermədik; verməməyimizin səbəbi budur ki, o vaxt fikirlər qarışmışdı bir-birinə, ağız deyəni qulaq eşitmirdi; heç kəs heç kəsi tanımırdı. Axırda da elə oldu ki, dəxi az qalmışdı qiyamət qiyam eləsin və İsrafil düdüyünü istəyirdi yuxarı qalxızıb çalsın. Burada Şura hökuməti tərəfindən nümayəndələr göndərildi və oradakı əhaliyə deyildi: – Ay Allahın mömin bəndələri! Heç görübsünüz daş yeriyə? Axirül-əmr çamaat öz səhvini düşündü, ara sakit oldu və hər kəs getdi işinə. İndi burada yazdığımız bu bir neçə sətir qoy hamı məktub sahiblərinə cavab olsun, ta heç kəs deməsin ki, Molla Nəsrəddin kağızlara cavab vermir və əhəmiyyətli suallara səhlənkarlıqla baxır, kağız sahiblərini intizarda buraxır. Biz deyirik: bu işlərin hamısı torpağın xasiyyətindən əmələ gəlir. Çox filosoflar deyiblər ki, hər torpaq bir cür məhsul verər; torpaq var ki, çör-çöp göyərdir, torpaq var ki, qızıl gül göyərdir. * * * Şamxor məmləkətinə gəldikdə buranın torpağına gərək diqqət edək və bu torpaqdan bir az nümunə götürək və çoğrafi, tarixi laboratoriyada o torpağın təhlilinə məşğul olaq görək bizim bu analizimiz nəyi göstərir və nə nəticə verir, o vədə görəcəyiz ki, Şamxor torpağı, Xorasan torpağı və Ətəbati-aliyat torpağı və “əshabi-kəhf” torpağı – bu dörd qism torpaqlar bir mənbədəndirlər. Bu torpaqların xasiyyəti budur ki, buraları nə ək, nə sula, axırda görəcəksən ki, buradan hasil olan bitkilər ibarətdir bundan: Allah, peyğəmbər, imam, muctəhid, şeyx, İmam Cümə, təharət, izaləyi-nəcasət, şəkkiyat, nəzir, səbir, cadu, rəml, təbiri-xab, möcüz, meyit namazı, cənazəni ziyarətgahlara göndərmək, qüsl, üsuliddin, füruiddin, təvəlla, təbərra və min cürə və milyon cürə fırıldaq və müzəxrəfat, biclik, təzvir, molla, mərsiyəxan, əməleyi-mövta, hacı, kəlbayı, məşədi, ilan və qurbağa... Şura hökuməti nahaq yerə təşvişə düşür ki, onun əsrində Şamxor mahalında Bitdili fırıldağı baş verir. Bunun illəti torpağın xasiyyətindədir. Əlbəttə, bir vaxt olar ki, tərbiyə və təlim nəticəsində cəmi bu cür zəhərli torpaqların xasiyyəti dəyişilib bizə əlverişli məhsullar verə bilər; ancaq bunun üçün mürur-dühur lazımdır, beş-on ilin müddətində əmələ gələn iş deyil. Mürür-dühür lazımdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, iyul 1930, №24 * * * Bakı kəndlərində Güzdək-Məktəb çocuqları 100% məktəblərə dolub, hər bir ehtiyacdan təmin olunacaqlar. Gala-Maştağa dairə maarif şöbəsində bu xüsusda lazımi tədbirlər görmək üçün qərar çıxarmaq istəmişlər. Xırdalan-şəxsi-qərəzlik tək bircə iş başında olanlarda olmayıb, hətta camaatın bir çoxusu müxtəlif qruplara bölünmüşlər. Ancaq qrup başında duran kəndin mötəbər və aktiv işçilərindəndirlər. “Nəslini itirən haramzadadır” demişlər. Masazır-Quşbazlıq götürülübsə də, xoruz və it əlləşdirmək davam edir. Doğan quş acıq edib getmək istəmirsə də, kəndin qırmızı saqqal kişiləri və dul arvadları bir təhər yalvar-yaxar saxlamışlar. Bu il 14 yumru bala doğmuşdur. Noxanı- Dünya maştabında Noxanı kəndi ağıllı-başlı kənd olmuşdur. Keçmişlərdə bir az “Dəlisov” gənclər varmışsa da, indi hamısı işi ilə məşğuldurlar. Hətta belə gənclər vardır ki, başı qumara qarışdığından gecələr də evlərinə gələ bilməyir. Duz oğruları azalmağa başlamışdır. Sahibsiz bağ evlərindən oğurlanan qapı-pəncərələr hələlik bağlarda qum altında saxlanır. Bu il qış bərk olarsa, tədricən kəndə gətiriləcəkdir. Hər tərəfdə asayiş bərpadır. Göradil-Mədəni maarif işləri olduqca kafidir. Klubun yeddi qapısı, 30 pəncərəsi vardır. Sobalar ifrat dərəcədə yandığından klubda nəfəs çəkmək mümkün deyildir. İntizamına gəldikdə orasını soruşma. “Milçək belə sızıldamayır”. Hər gün yeni tamaşalar görsədilir. Üzvlük paraları 100% toplanmışdır. Bu günlərdə yaxşı əsərlərdən “Kimdi riçalı” pyesi oynanılacaqdır. Fatmayı-Sahibsiz bağların tənəklərini qırmaq üçün indidən hazırlıq aparılmaqdadır. Ağacları da kökündən çıxarıb yandırmaq söhbəti vardır. Binəqədi-Orucluq üçün tək-tək mömin qardaşlar hazırlıq aparırlar. Bu il hər ilə nisbətən orucluq ayı çox hörmət ilə qarşılanacaqdır. Xocahəsən – Bu kənd bu vaxta kimi kənd şurası sədri qəbul etmədiyi kimi, kənd şura sədrləri də bu kəndi qəbul etməyiblər. Qonşu kəndlərə təhkim olunan bu kənd neçə ildir ki, “Öz müstəqil” qanunu altında yaşayır. Burada hər kəs nə bilirsə edər. Adamları dəli olmadığı kimi, ağıllı da deyildilər. Atışmanın arası kəsilib, ancaq küçə mücadilələri hər gün davam etməkdədir. Qarabala “Molla Nəsrəddin”, №1, yanvar 1931 * * * Xırda xəbərlər Bərdə – “Qoyunbinə” kənd şurası sədrinin fəaliyyəti sayəsində kənddə olan məktəb və gecə kursları şagird və müdavimlərlə “dopdolu”-dur. Məktəbdən və kursdan qaçan eləyən yoxdur. Naxçıvan – Zəhmət məktəbinin halı çox gözəldir. Paltar tərəfindən təmin olunduqları kimi, qaşıq olmadığından uşaqlar şorbanı da boşqablardan içirlər. Gəncə – “Sosializm” adına olan kooperativdə qənaəti qənaətə salmışlar. Hər cəhətdən izafə xərc birə iki artırılmışdır. Dəliməmmədli – Buradakı traktor stansiyasında olan guşədə savadsızlar üçün kurs açılmışdır. Ancaq guşədə savad öyrənən işçilər orada qızlarla domino oynayıb həzz alan mestkom Atakişiyevin kefinə mane olduqlarından Atakişiyev guşənin qapısını bağlayıb, işçiləri bayıra salmışdır. Qazax – 3 il bundan qabaq kəndə dəyirman tikib və kənddə elektrik işığı düzəltmək məqsədi ilə “Qıraq Kəsəmən” camaatı tərəfindən yığılıb, kənd firqə özək katibi Qəhrəman İsgəndər oğluna əmanət tapşırılmış 14 min manatdan nə dəyirman və nə işıqdan hələ də bir xəbər yoxdur. Kəndlilər yol gözləməkdədirlər. Şuşa – Şirvan kənd məktəbinin pilləkanı olmadığından uşaqlar məktəbə daxil olmaq üçün məktəbin qapısı ilə yer arasında bir gil körpü çəkilmişdir. “Molla Nəsrəddin”, yanvar 1931, №1 * * * == Xatirələr == Xatiratım Gözümü ömrümdə birinci dəfə açan kimi dünyanı qaranlıq görmüşəm. Bu qaranlıqda ilk dəfə eşitdiklərim bunlardır: “Allahü əkbər! Allahü əkbər!”. Həmin səda qonşuluqda müəzzinin azanıdır. Və sonralar adət eləmişdim ki, bu iki kəlmədən sonra azançımız Molla Kərim bu sözləri də deyir: “Əşhədüən lailahə illəllah”. Və bundan sonra dəxi böyüdükcə hər gün və hər saat sağ və soldan eşitdiklərim sözlərin içində labüd gərək “Allahü əkbər” olaydı. Hər sübh vaxtı məni şirin yuxudan oyadan atamın “Allahü əkbər” səsi olardı. Burada başa düşərdim ki, atam namaz qılır. Haman sözləri anamdan da eşidərdim. O da habelə namaz qılardı. Və bunlar hər ikisi namaz vaxtı da namazın qeyri ibarələrinin içində namazı qılıb qurtarınca, bir neçə dəfə ucadan və naqafil “Allahü əkbər” çağırardılar. Bu da həmin vaxt ittifaq düşərdi ki, evdə bir kəs olmaya və pişik gəlib başlaya südü yalamağa, ya əmcək uşağı iməkləyə-iməkləyə oda yavıq gedə. Demək, çünki namaz üstə danışmaq namazı batil eləyənlərdəndir, onunçün Allahı çağırmaqdan başqa nə pişiyə nə də uşağa bir söz demək olardı. Atamın anama acığı tutanda “Allahü əkbər” deyərdi. Anamın da bizə acığı tutanda həmçinin “Allahü əkbər” çağırardı. Elə yadıma gəlir ki, o zaman ağızlarda danışılan kəlmələrin üçü adi danışıq olsaydı, bir kəlmə “Allah” ləfzi idi. – Sən allah ata, mənə bu gün üzüm al gətir. – Oğlum, vallah, bazara dəxi üzüm gəlmir. – Sən allah al. – Mən allah gəlmir. – Ay bacı, Allah atana rəhmət eləsin, o uşağı küçədən çağır gəlsin. Bundan anlaşılan budur ki, xah mənim valideynim, xah qeyri vətəndaşlarım hər bir saat, hər dəqiqə və hər saniyə Allahın adını zikr eləməkdə idi. Allahı hər dəqiqə çağırmaqda idilər, ona yavıq olmaqda idilər. Və bu Allah məhəbbəti, yaxud allah qorxusu ondan ötrü idi ki, xah mənim valideynim, xah sair vətəndaşlarım o zaman bu əqidədə idilər ki, Allahın bir cənnəti var, bir cəhənnəmi və hər bəndəsini allah-taala istəsə cəhənnəmə də vasil elər, istəsə behiştə də daxil elər. O baxır sənin əməlinə. Əməli-salehlər cənnətə və bədəməllər cəhənnəmə daxil olacaqdır. Və sonra yaxşı yadımdadır ki, qonşu mollamız molla Əli ki, mənə və qardaşlarıma sonralar dərs də deyərdi, hər gün bu barədə ərəb ibarəsilə belə zikr elərdi. “Fəmən yəmələ misqalə zərrətün”. Uşaqlıqda bu ibarə molla gedəndən sonra o saat yadımdan çıxardı. Ancaq böyüyüb savadımı artırandan sonra bildim ki, həmin ibarə quran ayəsidir. “Fəmən yəmələ misqalə zərrətün xeyrən yərəhu vəmin yəməl...” və ilaxır. Və məlum şeydir ki, o vaxt Molla əlilər atamı və anamı öz moizəsində inandırmışdı ki, əməli-xeyir ibarətdir sövmü səlatdan və əməli-şər ibarətdir orucu yeməkdən və bığlarının ucunu uzatmaqdan və müsəlman olmayan insanın yağını yeməkdən və ilaxır. Əlbəttə, oğurluq və adam öldürməyi də Molla əlilər qəbih əməl qəbiləsinə yazırdılar. Ancaq dünya məişətinə dair olan oğurluq və adam öldürmək söhbətləri molla moizəsində ya heç zikr olunmazdı, ya da müxtəsər keçərdi. Pəs hər kəs ki, bu dünyada xeyir əməl sahibi oldu, axirətdə də onun əvəzini görəcək, həmin xeyir əməlin mükafatını öləndən sonra alacaqdır. Nədir o mükafat? Nədən ibarət olacaqdır? Və Molla əlilər atamı, anamı və qonşularımızı inandırmışdılar ki, xeyir əməl sahibləri öləndən sonra puli-siratdan keçib daxil olacaqlar cənnətə. O cənnətə ki, orada Molla Əlinin rəvayətində “tücri min təhtihəl ənhar”: oranın bağlarının altından nəhrlər cari olacaq. Və orada ləziz meyvələr bitir və orada cənnət əhalisi üçün pakizə övrətlər mühəyyadır. Və Molla Əli bunu quran ibarəsi ilə belə rəvayət edərdi: “vələhüm fiha əzvaci mütəhhirətin”; və hamısından əfzəl bu idi ki, belə-belə pak qadınların məclisində yaşamaq iman əhli üçün həmişəlik baqi-əbədi olacaqdır (“vəhüm fiha xalidun”), həmişəlik olacaq; nə azar tapacaqlar, nə mövt onları dərk edəcək. Pəs bu dəsgahın sahibi kimdir? Kimdir cənnəti yaradan? Kimdir cəhənnəmi yaradan? Haman bari-pərvərdigardır. Haman böyük Allahdır ki, ərəblər ona deyirlər: “Allahü əkbər”. Və bu haman ibarədir ki, hər cür ibadətimiz və riyazətimiz haman ibarə ilə başlanır. “Allahü əkbər”. Pəs xudavəndi-aləmə yavıq olmaq üçün ibadət lazım, elə bir ibadət lazım ki, Allah bəndəsinin bütün övqatını məşğul etsin, onu bir an da Allahı yad etməkdən qafil qoymasın. Və bu məqsədə yetirən ibadətlərin ən birincisi, ən müsaidi namazdır. Namaz O qaranlıq dünya ki, mən ilk dəfə gözümü açıb baxmışam və qulağımı açıb eşitmişəm, haman qaranlıq dünyada mən valideynimi, qohum-əqrəbamı, qonşularımı, cəmi vətəndaşlarımı haman vaxt namaz üstə görmüşəm. “Allahü əkbər”. Hər dəfə dayımgilə gedəndə, o rəhmətliyi namaz qılan görmüşəm. Atam həmişə namaz üstə olardı. Anam hər gün neçə dəfə namaz qılardı (yomiyyə namazı). Qonşuluqda sağ tərəfdən Məşədi Məhəmmədgildə və sol tərəfdən, dəmirçilər tərəfdən həmə vəqt “Allahü əkbər” sədası qulağıma çatardı. Məscid həyəti gecə və gündüz namaz qılan ilə dolu olardı. Və xülaseyi-kəlam, hər gün sübh vaxtı, zöhr vaxtı və şam vaxtı müəzzin Molla Kərimin “Allahü əkbər” nidası asimana bülənd olardı. Haman saat cəmi mömünlər əl aftabaya yetirib başlardılar dəstəmazı: “qül hüvəllahü-əhəd, allahüs-səməd...” və dəstəmaz alıb şüru edərdilər namaza. Sübh vaxtı sübh namazına, zöhr vaxtı zöhr namazına, şam vaxtı şam namazına və xiftən namazına. Və lakin möhtərəm qare elə güman etməsin bu on yeddi rükət pənckaneyi-yomiyyə namazını əda etmək üçün o qədər vaxt da sərf olunmaya gərək. Bu barədə üzr istəyib ərz edirəm ki, o baxar namaz qılanın həvəsinə və şövqünə. Mümkündür vaxta qənaət etmək və müxtəsərcə həmd-surəni qiraət edib şüru etmək rüku və süçuda və təşəhhüd və səlam. Allahın da borcunu verdin getdi, dəxi sənin başının üstə durub demir ki, yox, qələt eləmə və tələsmə. Amma rəvayət etdiyim “qaranlıq” əsrin namaz qılanlarını bəndə indi yadıma salanda bunu təsdiq edirəm ki, indi səliqələr büsbütün dəyişilib və bunu mən indi şəhadət edirəm ki, o zamanın dindar əhli-imanlarının və o cümlədən mənim dayımın, qonşuluqda dindar və əhli-iman Molla əlilərin, Məşədi Məmmədəlinin və cəmi fazillərin və pak-damən hacıların vaxtlarının çox hissəsi namaz qılmağa sərf olunardı. Və çün mən uşaq idim və qeyri ailələrə o qədər tərəddüdüm yox idi, onunçün də dayımın namaza vaxt sərf etməyi o vaxtın qeyri mömünlərinin ibadət və riyazətinin bir nümunəsi gərək ola. Sübh azanından dayımın dəstəmaza hazırlıq dua və sənası başlanardı; “Allahü əkbər, Allahü əkbər, bismillahir-rəhmanir-rəhim. Qül hüvəllahü əhəd, Allahüs-səməd... Allahümmə səlli əla Mühəmmədin və ali Mühəmməd, bismillahir-rəhmanir-rəhim, la hövlə vəla qüvvətə illa-billahü əliyyül əzim. Allahü əkbər”. Mən o vədələr uşaq idim və yuxum da bu səbəbdən gərək bərk və şirin olaydı və elə indi də. Ancaq o həyəcanla ki dayım namaz qılmağa məşğul olardı, dəxi mümkün deyildi yatmaq və oyanmamaq. Əvvəla, namazını xeyli ucadan qılardı və ikinci elə bətər məxrəclə ərəb ibarələrini tələffüz edərdi və elə bir nazü-qəmzə ilə növ-növ dualar zikr edərdi ki, gün çıxandan da sonra – ki, namaz gərək tamam olub qurtara idi, – dayım şüru edərdi Quranın bir neçə surəsini axıradək tilavət eləməyə. Əvvəl başlardı böyük surələrdən, məsələn, yadımda qalan: “Vəşşəms” surəsidir. “Qiyamət” surəsidir, “Əmmə” surəsi. Və bunlardan savayı genə bir neçə surəni mərsiyəxan tək avazla xanəndə-misal oxuyub keçərdi “İnna ənzəlna” kimi kiçik surələrə və saqqalını tumarlaya-tumarlaya durardı ayağa. Dəxi indi dayım, əlbəttə, özünü dünyada yaşayan ən xoşbəxt Allah bəndələrindən dəxi də xoşbəxt hesab edərdi. Bu haman dayımdır ki, otuz il ondan sonra Sabir onun şənində belə bir qəzəl yazdı: Zahid ölməkdən qabaq məqsudinə çatmaq dilər, Cənnətə uyqu ipilə bir kəmənd atmaq dilər. Əbləhin fikrincə, cənnət bir Buxara şəhridir, Beççə tək qilmanları bulduqca oynatmaq dilər. Və hələ elə güman etməyin ki, dayım öz təklifini qurtardı və duasənadan azad oldu. Xeyr, görərdin ki, namazı bu qədər həngamə ilə qılıb qurtarandan sonra durardı ayağa və təsbeh çevirə-çevirə genə öz-özünə dodaqlarının altında vird elərdi: “Allahümmə səlli əla Mühəmmədin və ali Mühəmməd”, “lahövlə vəla qüvvətə illa billahi əliyyil-əzim, lahövlə vəla qüvvətə illa billahi əliyyil-əzim”. Buna da diqqət eləmişəm ki, daim namazı əda edib qurtarandan sonra xoş-əhval nəzərə gələrdi. Bunun səbəbini o vədələr mən başa düşə bilməzdim, amma sonra başa düşdüm ki, namazdan sonra dayım üçün üz verən səadətin əsl mənbəyi budur ki, indi dəxi dayım özünü quranda iman əhllərinə vədə verilən nemətlərə haqlı hesab edir. O kəslərin ki, “amənu və əməlüs-səlihat”, o kəsləri ki, iman gətirib əməlləri salehdir, yəni öz vaxtında namazlarını belə eşqi-übudiyyətlə əda ediblər. “İnnə ləhüm cənnat”, onlar üçündür behiştin bağları ki, “tücri min təhtihəl-ənhar”, haman bağlar ki, orada ağacların altında həmişə arxlar axacaqdır. Və hələ bu kifayət deyildir və dayım üçün tək bircə sulu bağın vədəsi o qədər də qiymətli olmaya gərək, çünki dayımın özünün o günləri yaxşı meyvəli ağacları və sulu arxları var idi. Amma dayım üçün ən qiymətli və ən maraqlı o idi ki, bu bağlarda seyr edən qadınlar, əvvəla, pakizədirlər (“vələhüm fiha əzvaci mütəhhirətin”) və saniyən, bu bağın pakizə huriləri orada həmişəlik və baqi idilər: “və hüm fiha xalidun”. Buna biçarə dayım kəmali-etiqadla inanırdı, əlbəttə ki, inanırdı. Yoxsa əgər inanmasa idi, güman edə bilmənəm ki, bütün ömrünün şirin sübh yuxusunu özünə və öz biçarə oğul-uşağına haram edə idi. Onunçün də Sabir burada söylədiyinin bu qisminin dayıma gərək dəxli olmaya: Məqsədi sövmü səlatildən bu imişkən, yazıq Həm xudanı, həm də məxluqatı aldatmaq dilər. Burada biçarə kişi tərəfindən bunu mən sədaqətlə ərz edə bilərəm ki, dayımın sövmü səlatindən məqsədi tək bircə həmişəlik cənnətdə mütəhhirə qadınlarla həmişəlik və tükənməyən ömür keçirmək idi. Burada öz ibadətilə dayım nə xudanı, nə də bəndəni aldatmaq fikrində yox idi. Bu hələ sübh namazıdır. Mülahizə eləmək lazımdır ki, burada dayımın nə qədər vaxtı bu namazı əda etməyə sərf olundu. Və bunu qeyd etmək lazımdır ki, necə ki, dayım, habelə də vətənimin qeyri dindarları. Hələ bu sübh namazıdır, hələ bu ikicə rükət sübh namazıdır. Hələ on yeddi rükət yomiyyə namazının, demək, on beş rükəti qalır. Doğrudur, zöhr, əsr və şam ilə xiftən namazlarının nədənsə ehtiramı sübh namazı ehtiramınca deyil və bu saydığımız namazlar sübh namazı tək təmtəraq ilə əda olunmurlar. Və lakin genə əda olunurlar. Xub əgər söhbət tək bircə on yeddi rükət yomiyyə namazı barəsindədir, bunu iş arasında genə qılıb qurtarmaq olar. Pəs o nədir ki, bu məqalənin yuxarısında zikr olundu ki, o qaranlıq dünya ki, mən ilk dəfə gözümü açıb baxmışam və qulağımı açıb eşitmişəm, haman qaranlıq dünyada mən valideynimi, qohum-əqrəbamı, qonşularımı və cəmi vətəndaşlarımı həməvəqt, gecə və gündüz namaz üstə görmüşəm? Söhbət əgər tək bircə yomiyyə namazıdır, bu ki, cəmən on yeddi rükətdir. Sözdə xilaf yoxdur. Pəs o hansı namazlardır ki, onları il on iki ay gecə və gündüz, mənim yazıq vətəndaşlarım qılmaqdan qurtarmazdılar? Və elə ki, sonralar bir az yekəldim və Molla Əlinin məktəbində başladım həmin axirət ülum və fünunundan təhsil eləməyə o, vaxt mürur ilə başladım vaqif olmağa ki, dayılarım, qonşularım və cəmi vətəndaşlarım, gecə və gündüz qıldıqları namazın birinin adı nəmazi pəncganeyi-yomiyyədir. Dəxi bu? Nə qədər ki uşaqdım, bu işləri ağlım dərk eləmirdi, amma elə ki böyüdüm, o vədə başa düşdüm ki, dayım və atam yomiyyə namazından savayı qıldıqları namazlar yomiyyə namazı dərəcəsindən vacibi namazlardır. Belə ki, uşaqlıqda, məsəla, Qurban bayramı günü məhəlləmizin fazillərini və mömünlərini namaz qılan görəndə elə güman edərdim ki, onlar məhz bikarçılıq babətindən namaz qılırlar. Amma böyüyəndən sonra kitablarda oxudum və şəriətşünaslardan öyrəndim ki, Qurban bayramı namazı sübh və ya şam namazı dərəcəsində vacibi namazdır. Belə ki, qurban namazını əda etməmək sübh namazını əda etməmək mənziləsindəndir. Və habelə Rəməzan ayı namazı və qeyr vacibi namazlar. Məsəla, nə ağlın kəsir dünyada yazıq müsəlman ümməti üçün nə qədər namaz yazılıb? Hərçənd şəriətmədarlar namazları iki hissəyə bölüb, bir hissəsinə vacibi və birinə sünnəti adı qoyublar, amma mən gördüklərimi bu saat ortalığa qoysam, o vədə mülahizə buyura bilərsiniz ki, mən rəvayət etdiyim “qaranlıq”da yaşayan islam ümməti üçün, qıldıqları namazı sayıb qurtarmaq olsa, o vaxt göydəki ulduzları da sayıb qurtarmaq olar. Rəhmətlik vətəndaşlarım cümə günləri cümə namazına durardılar, ölü öləndə meyit namazına durardılar, göy guruldayanda namaz qılardılar (ayət namazı), ay tutulanda namaz qılardılar (xüsuf namazı), gün tutulanda namaz qılardılar, qara yel əsəndə namaz qılardılar, qırmızı yel əsəndə namaz qılardılar, and içəndə namaz qılardılar, nəzr eləyəndə namaz qılardılar, icarə eləyəndə namaz qılardılar. Və bunlar keçəndən sonra həmə vəqt bekar qalanda başlardılar namazı. A balam, dəxi bu nə namazdı? Bu da atadan qalma namazdır; atanın qəza namazlarıdır ki, övlada onları əda etmək vacibdir. Elə bu? Mən xilaf ərz edə bilmənəm və o şey ki, uşaqlıqda görmüşəm, indi birbəbir nağıl eləyirəm. Və şayəd mən burada indi cızma-qaraladığım rəvayət gələcəkdə bir kəsə lazım ola və bu sətirləri oxumağın ona lüzumu ola və şayəd bu söhbət onlara təəccüblü görükə. Və lakin indi bu saat ki, haman uşaqlıq günləri ayın-şayın gözümün qabağındadır, mən o vaxt vətənimin cəmi mömün bəndələrini gecə və gündüz namaz üstə görərdim. Söhbət buradadır ki, indiyədək yuxarıda saydığım namazlar ancaq vacibi namazlardır və məlumdur ki, vacibi namazlardan başqa müsəlman ümməti üçün sünnəti namazlar da təyin olunubdur. Bu da o namazlardır ki, onu qılmaq da olar, qılmamaq da olar. Yəni qılmamaq deyəndə necə qılmamaq? Əlbəttə, mümkündür qılmamaq və o da baxar insanın öz məzaqına və dindarlığının dərəcəsinə. Əgər sən istəyirsən o dünyaya iki üzü sulu gedəsən ki, heç bir yalançılığın qalmaya və ruzi-məhşərdə sual-cavab vaxtı hamıdan qabağa yeriyib dünyada tutduğun əməlin müqabilində özünə mükafat istəyəsən, onda, əlbəttə, vacibi namazlardan başqa sünnəti namazları da qılacaqsan. Zira bunların hamısının müqabilində sənə mükafat veriləcək və bunlar bihudə deyil. Və nə qədər ki uşaq idim, bu işlərin mənasını o qədər dərk edə bilmirdim; ancaq axır vaxtlarda Molla Əlinin məktəbində Qurandan dərs alanda o yerə gəldik çatdıq ki, xudavəndi-aləm özü kitabında buyurubdur ki “fəmən yəmələ misqalə zərrətin xeyrə yərəhu və ilax...” Yəni indi sənə məlum oldu ki, vacibi namazdan başqa sünnəti namazlar da sənə nişan verilib. Əgər onları da əda etməzsən, mükafat da almazsan, əgər əda edərsən, onun da xeyrini görərsən və ilax. Onunçün də mənim dindar vətəndaşlarım vacibi namazlarından başqa, sünnəti namazlarından da dəxi boyun qaçırmazdılar. Və yadımdadır ki, mərhum dayım, qonşumuz Məşədi Məmmədəli və sol tərəfdə mömün dəmirçi qonşularımız namaz qılan zaman görərdim ki, bunlar savayı yomiyyə namazından, genə namaz qılırlar. Hey namaz qılırlar. O vədə başa düşmürdüm ki, o dəxi nə namazdır; sonralar şəriət dərslərini dərk edəndən sonra başa düşdüm ki, əvvəla, günorta namazından qabaq səkkiz rükət nafilə [namazı] qılmaq lazımdır. Əsr namazından qabaq yenə səkkiz rükət nafilə namazı qılmaq lazımdır. Sonra dörd rükət məğrib namazı qılmaq sünnətdir. Gün batandan sonra ki, buna “vitrə” namazı dəxi deyilir. Sonra səkkiz rükət xiftən namazından sonra genə nafilə namazıdır. Sonra genə bir rükət “nafileyi-vitr” namazıdır. Sonra iki rükət namazi-nafileyi-sübhdür. Və hələ bununla təklif rəf olmur. Nafilə namazlarının hələ özünə məxsus duaları da vardır ki, onları da zikr etmək və tilavət etmək yenə vacibatdandır. Belə ki, həzrət imam Məhəmməd Bağır əleyhüs-səlamdan rəvayətdir ki, necə ki, öz iki gözünü əziz tutursan, zöhr vaxtı vacibi və sünnəti namazlar əda edəndən sonra onu bil ki, sənin imamın həmişə zöhr namazı əsnasında otuz dörd dəfə qül hüvəllahü əhəd” surəsini və bir dəfə “qül ya eyyühəl kafirun” surəsini tilavət etməmiş ayağa durmazdı. Və habelə gündəlik nafilə namazlarının yanında o qədər dua və surələrin oxunmağı təyin olunub ki, onları burada bir-bir zikr etmək istəsək, gərək hədsiz mürəkkəb və kağız burada sərf edək. Burayadək söylədiyim məlumatı mən hələ uşaqlıqda təhsil etmişdim və səkkiz-doqquz yaşa çatanadək namazların qəvaidini, məzmununu və onları əda etməyi öyrənmişdim. Və hələ məktəbə getməmiş və savad öyrənməmiş namazın cəmi ibarələrini əzbər bilirdim, çünki bu sində namaz qılırdım. Və namazı qılmaq üçün heç savadın lüzumu yox idi. Necə ki, o vədə bu namazların cümləsini qılan mömün vətəndaşlarımın çoxu savadsız idi. Və burada savadın heç lüzumu yox idi. Səbəb bu ki, namazın və duaların mətn ibarələrini əzbərləyib, mənasını bilməyə-bilməyə namaz qılırdılar; necə ki, indi və həmişə qılırlar. Bizə namazı təlim edən evimizdə hacı dayım idi və sonra da məktəbdə müəllim Molla Əli idi. Hacı dayımın heç savadı yox idi. Amma Molla Əli, çün Nəcəfül-Əşrəfdə təhsil tapmışdı, alim adam idi. Hacı dayım cəmi namazların, duaların və surələrin ibarəsini elə təkmil əzbərləmişdi ki, güman edə bilməzdin ki, bu kişi adını yaza bilməzdi. Hacı dayım əlli-əlli beş yaşında bir kişi idi. Amma elə qocalmışdı ki, namazın rüku və sücudunu hıqqana-hıqqana əda edə bilərdi. Bununla bərabər o qədər mömin və o qədər namaz qılan idi ki, səhərdən-axşamadək səccadə qabağında namaz qılardı. Və binəva mən və xaloğlum Əhməd uşaq vaxtlarımızda, yəni anlamaz vaxtlarımızda ona baxıb gülərdik, amma sonralar, bir tərəfdən dayım bizi döyə-döyə qorxutdu və bir tərəfdən də məscidlərdə vaizlərin cənnət və cəhənnəm moizələrinin təsiri altında başladıq yavaş-yavaş ağıllanmağa. Və səkkiz yaşında olanda mən – necə ki, yuxarıda ərz olundu, – yomiyyə namazlarını qılmağa başlamışdım. Amma xaloğlum Əhməd şalapay çıxdı və özünü binamazlara yavıq saxladı. Onun səbəbi bu idi ki, Əhmədin yeznəsi rus dərsi oxumuşdu və o rus dərsi oxuyan binamaz (adı Mirzə Ələsgər idi), deyirdilər nə özü namaz qılırdı, nə uşaqları qoyurdu qılsınlar. Dayım bu barədə məni bərk saxladı. Və doğrudur, özü qıldığı cəmi namazları mənə qıldırmazdı, ancaq anama qıldırardı. Amma yomiyyə namazını məndən bərk tələb edərdi. Qalan namazları da ancaq mənə təlim etmək istərdi ki, yekəldikcə mən də onları yavaş – yavaş qılım. Və indi bu saydığım namazların cümləsini və onların cəmi ibarələrini və hətta quranın namaz vaxtında tilavət olunan cəmi surələrini mən indiyədək əzbər bilirəm. Və mənim bu elmim, əvvələn, dayımın tərbiyəsi nəticəsidir, saniyən, müdərris Molla Əlinin mənə verdiyi dərslərdən mənə hasil olubdur. Bununla bərabər mən və Əhməd, hərçənd uşaqlıqda fanatik dərəcəsində mömin idik, dayımın dindarlığına və bizə həddən ziyadə nəzərə gələn namazpərəstliyinə gah doğrudan da uşaq kimi gülərdik və dayım namazda olanda çün danışa bilməzdi ki, namazı batil olmasın, – ancaq bir neçə dəfə “Allahü əkbər” çığırardı və gözlərinin yanı ilə elə acıqlı baxardı ki, biz bilərdik ki, bizimkini bizə verəcəkdir. Məsələn, bir gün gəldik, gördüm dayım yenə namaz üstədir. Günortadan bir-iki saat keçmişdi. Və bildim ki, bu namaz zöhr namazı deyil, çünki zöhr namazını dayım başlayanda elə başlardı ki, müəzzin Molla Kərim (ya sonralar Molla Baxşəli) minarədən yerə düşsün. Gözlədim, dayım namazını qurtardı. Eləcə xəta oldu ki, dayımdan bu namazın hansı namaz olduğunu soruşdum. Burada rəhmətlik, əvvələn, başladı məni məzəmmət eləməyə ki, mən on bir yaşa çatmışam və hələ indiyədək “Cəfəri-təyyar” namazını eşitməmişəm. Və başladı mənə çox bir tənəli və acıqlı səslə vəz etməyə ki, “Cəfəri-təyyar” namazı dörd rükətdir. Və əvvəlinci rükətində iki dəfə salam zikr olunur. Fatihə surəsindən sonra “iza zül-zülət” surəsi oxunur və ikinci rükətində fatihədən sonra “qül hüvəllahü əhəd” və rükudan qabaq on beş dəfə oxunur: “sübhanallah əlhəmdülillah və lailahə-illəllah və Allahü əkbər”. Və dəxi nə gərək oxuna və neçə dəfə nə oxuna... Və bu çarə qoca dayım başladı genə neçə dəfə “sübhanallah vəllahü əkbər” dualarını saymağa. Yadımdan çıxmır ki, burada xaloğlum Əhməd başladı gülməyə. Dayım başmaq tayını götürdü atdı onun dalıyca. Başmaq tayı getdi Əhmədin əvəzində dəydi dayıcanımın alnına. Biçarə arvad əlini alnına basıb elə oradaca qaldı. Bir qədər keçdi, dayım qəlyan istədi və bilmirəm həmin övqattəlxlikdənmi səbəb oldu, ya qeyr bir səbəb oldu, ancaq dayım bir qədər yumşaldı və məni yavıq çağırıb başladı nəsihətini: – Bala, sən hələ uşaqsan. Mən demirəm ki, bu namazların hamısını sən də gərək qılasan, çünki sən hələ uşaqsan, qıla bilməzsən, hamısını qıla bilməzsən. Və dünən hacı Molla Tağı məsciddə moizə eləyəndə fərmayiş buyurdu ki, uşaqlara bu namazların hamısı caiz deyil. Ancaq sənə yomiyyə namazını qılmaq kifayətdi, amma bəşərtiha-bəşərtiha ki, qəzaya qoymayasan. Yoxsa doğrusu dünən mən səndən çox incidim; çünki dünən gün qalxmışdı, sən hələ, qırışmal, şirin yuxuda idin. Dayım qəlyanı sümürüb baxdı üzümə və bilmirəm nə fikir elədisə arvadının kefini soruşdu və mənə dedi: – Bala, heç eyib eləməz ki, insan dünyada elmli ola. İndi mən görürəm ki, sən hələ namazların daha pisini-yaxşısını bilmirsən, amma indidən bilməyin heç eyb gətirməz. Zira ki, o vaxt ki, özünü tanıdın, yekəldin, – bir də görəcəksən ki, sənin boynunda böyük təkliflər var. Məsələn, bax, indi mən sənə “Cəfəri-təyyar” rəziyəllahın namazını təlim etdim. Sən elə güman eləmə ki, namazlar tək bununla qurtardı, getdi. Onu heç kəs demir ki, dəxi yoxdur, onu bircə binamazlar deyə bilərlər. O adamlar deyə bilərlər ki, yavaş-yavaş onların qəlbi gəldikcə kəsafət bağlayır. Onlar istəmirlər ki, bunu bilələr və başa düşələr ki, bu beş günlük dünya ibarətdir Allah-taalanın göstərdiyi yol ilə getməkdən və Məhəmməd rəsulullah bizə gətirdiyi şəriəti əziz tutmaqdan. Və bu şəriətdə bizə çox-çox namazlar təyin ediblər ki, onları biz əda etməsək, vallah, billah, taalah bizə qeyri bir nicat yolu yoxdur, yox, yox, yox. Pəs dəxi o hansı namazlardır? – Qulağın məndədi, ya yox? Əvvələn, həzrət peyğəmbərin namazıdır ki, ibarət ola iki rükətdən: hər rükətdə bir fatihə və on-on beş dəfə “inna ənzəlna: oxuna gərək, habelə rükuə gedəndə on beş dəfə “inna ənzəlna”, habelə hər dəfə rükudan və sücuddan qalxdıqda on beş dəfə “inna ənzəlna” oxuna gərək. Bu bir. İkinci, həzrət əmirəlmömünin namazı dörd rükətdir ki, hər rükətdə bir dəfə fatihə və əlli dəfə “qül hüvəllahü əhəd” oxuna gərək. Üçüncü, həzrət Fatimeyi-Zəhra namazıdır. Bu da iki rükətdir. Burada fatihədən sonra [gərək] yüz dəfə “inna ənzəlna” və yüz dəfə “qül hüvəllahü əhəd” oxuna. İkinci rükətdə bu saydıqlarım gündəlik namazlardır. Dördüncü, mahi-mübarək Rəməzan ayının nafilə namazlarıdır ki, ibarət olsun min rükətdən ki, bunun təfsilatını inşallah Rəməzan ayı daxil olanda sənə nağıl elərəm. Sonra qulağın məndə olsun, – bu saydığım namazlardan savayı, islam ümməti üçün genə bir çox namazlar qərar verilibdir. Məsələn, nəmazi-məbəs ki, rəcəb ayının iyirmi yeddisindədir ki, ibarət ola on iki rükətdən. Sonra bösət namazı, on iki rükət mübahilə namazıdır ki, zilhiccənin iyirmi dördündə qılınır. Sonra ziyarət namazıdır, rəğayib namazıdır, şəbanın on beşinci gecəsinin namazıdır, rəcəbin on beşinci gecəsinin namazıdır, eydi-mahi-rəməzan namazıdır, qəflət namazıdır, səfər namazıdır, tövbə namazıdır, aşura namazıdır, eydi-novruz namazıdır... Burada məni yuxu tutur. Çün bu sətirləri oxuyan mənim möhtərəm oxucularım, şəkk yox ki, burada rəvayət olunan keyfiyyətlərə inanacaqlar, çünki Allah şahiddir ki, burada bir zərrə qədər xilaf yoxdur, elə də onlar görəcək ki, mənim haman qaranlıq əsrimin mömün müsəlmanları gecə və gündüz vaxtlarının çox hissəsini namaza həsr etmişlər. O ki qaldı mənim kimi uşaq tayfası, onların da bir paraları – necə ki, mən biçarə, – atalarının və əmilərinin təsiri altında bu namazların cümləsini də olmasa, çox hissəsini qılmağa məcbur olurdular. Ancaq bu söhbət ilin adi on bir ayı barəsindədir. Amma bunu mən indi də qorxa-qorxa deyirəm ki, ilimizin aylarının içində bir şərafətli ay var ki, haman ayı indi mən yadıma salanda canıma lərzə düşür. Amma o vaxtlar mən də qeyri mömün bəndələr cərgəsində haman mübarək ayın daxil olmağını damların üstündə istiqbal edirdik. Haman şərafətli ayın adı mahi-mübarəki-rəməzandır. Və o ay mənim üçün indi böyük bir yadigardır. Səbəb budur ki, indi mən düşünürəm ki, o mübarək ayın mənə və mənim əziz valideynimə xeyri o olubdur ki, o biçarələr və həmçinin vətənimin onlar tək binəvaları haman mübarək ayın uzun gecələrini yatmayıb səhərə kimi namaz qılıblar. O namazların adı nafileyi-mahi-mübarəki-rəməzandır. Bu namazların qeyri vacibi və sünnəti namazlara nisbətən təfavütü budur ki, onların genə rükətinin sayı və hesabı var; amma Rəməzan ayının nafilə namazlarının haqq-hesabı yoxdur. Çünki Fazili – Dərbəndinin rəyincə, Rəməzan ayının birindən on doqquzunadək hər gecə üç yüz rükət namaz gərək qılasan. Amma müctəhid Məməqaninin risaləsində nafileyi-mahi-mübarəki-rəməzanın qədəri birindən on doqquzunadək hər gecə həştad rükət yazılır. Ancaq nuzdəhhüm, bistü yekküm və bistü seyyüm gecələri hər gecə üç yüz rükət yazılıbdır. Və bunu mən kəmali-sədaqətlə ərz edirəm ki, mən uşaqlıqda rəməzanın uzun gecələrini rahat yatmamışam və nə qədər ki, namazı qılmağı təlim almamışdım, dayımın və valideynimin etikafına tamaşa edirdim. Və uşaqlığımın şirin yuxusu gəlib məni basanda cəhənnəmin əqrəblərinin qorxusundan gözlərimi açardım və görərdim ki, dayım, atam, anam və qonşuluqda yaşayan yenə bir neçə mömün və mömünələr namaz qılırlar. Axşamdan-səhərə kimi namaz qılırdılar; nafilə namazını qılardılar. Və elə ki, axırda mən də böyüyüb on iki-on üç yaşa çatdım, mən də haman Rəməzan gecələri, mömün və mömünələrlə nafilə namazlarını qılmağa şərik oldum və şərik olduqda, söz yox, cənnətin naz və nemətlərinə də şərik oldum. Haman cənnətin ki, “tücri min təhtihəl-ənhar”, hələ bəlkə “əzvaci mütəhhirə”. Dəxi o vaxt əzvacın da mənasını mənə dindar müdərrislərim öyrətmişdilər. Bu söhbətlər hələ Rəməzanın birindən on səkkizinədəkdir. O ki qaldı Rəməzanın on doqquzundan axırınadək, bu barədə də müfəssəl söhbətimi orucluq dəsgahının rəvayətinə buraxıram ki, bundan sonra ərz olunacaqdır. Söz buradadır ki, bu qədər əhəmiyyət ki, Rəməzanın qoqquzundan axırınadək verilir, bu qədər nafilə namazı ki, ibarət olsun gecədə üç yüz rükətdən ki, on doqquzundan axırınadək hər gecə qılınır, – bunun əs1 illəti buradadır ki, hər Rəməzanın həmin hissəsinin gecələrinin biri qədr gecəsidir ki, islam ümməti indiyədək haman qədr gecəsini axtarmaqdadır. Və bunu indi qeyd edirəm ki, haman gecəni bu günə kimi mömün bəndələr hələ yenə tapmayıblar. Və lakin çün qədr gecəsinin söhbəti Rəməzan söhbətinə daxildir, bu təfsilatı gələn hissəyə buraxıram və keçirəm genə namaz fəqərəsinə. Qurtardımı namazlar? Və indiyədək söylədiyimiz namazları əgər bir nəfər mömün bəndə qılıb qurtarmış olsa, dəxi onun üçün genə qılınmamış namaz qalıbdırmı, ya yox? Baxaq görək. Və mən bu sətirləri indi yazanda özüm də deyirəm bəlkə dəxi qurtardı getdi? Bəlkə dəxi bu qədər namazları ki mənim mömün vətəndaşlarım və din qardaşlarım o vədə qılırmışlar, bəlkə dəxi bununla onların təklifi qurtarır? Bəlkə indi onları əməli-salehlər cərgəsinə daxil etmək olar? Bəlkə dəxi bu namazlardan başqa, Allah-taala dəxi onlardan qeyri bir namaz tələb eləmir?! Heyhat! Sənin xaliqin səni xəlq etməyibdir, məgər ondan ötrü ki, onun sirlərini dərk etməyə qadir olasan! Və illa hər bir mövcudatın bir müəyyən təklifi vardır və cəmi kainat ki, xudavəndi-aləm tərəfindən vicuda gəlibdir, bunların hərəsi bir amil dərəcəsindədir ki, təbiətin ehkamını hər bir yaranmış öz dairəsində əmələ gətirsin. Və bu dəsgahın genə əvvəl və axır sahibi necə ki, cəmi vacibül-vücudun xaliqi olan pərvərdigari-aləmdir ki, gözə görünməyən mənbədən və idrakımız çatmayan göylərdən yer üzünə barani-rəhmət göndərir. Haman barani-rəhmət ki, mənim zavallı vətənimdə necə ki, Kərbəla meydanında o baranın bir qətrəsi abi-həyat mənziləsində idi, bunun illəti o idi. Mənim o vədəki vətənimin zariləri, suyun qıtlığından yay zamanları gecə və gündüz əlləri duada, barani-rəhmət gözlərdilər və şəhərin də əhalisi gecə və gündüz meyvə ağaclarını və səbziyyatı suvarmaq üçün gecə və gündüz əlləri duada Allahdan yağış istərdilər, yağış həftələrlə və bəlkə aylarla yağmazdı. Və təbiətin susuzluqdan bitkiləri qurudub yandırmaq xasiyyətini genə Allah-taala özü təyin edibdir. Niyə təyin edibdir, özü bilər. Və girəm ki, təbiətin bu xasiyyəti vücudilə hədsiz və hesabsız mömün bəndələrin və məsum əkinçi əhalinin məhsulatı quruyub yanacaqdır və insanlara bu quraqlıqdan qıtlıq və aclıq üz verəcəkdir və zavallı zəhmətkeşlərin zəhmətləri səmərəsiz qalacaqlar və bu aclıqdan bir çox uşaqlar ağlayacaq, – bunlar hamısı öz yerində; bunlar genə haman cənab Allahın öz işidir. Və biz bəndələrin təklifi genə dinməməkdir. Və o dəqiqə mənim zavallı vətəndaşlarımın təklifi genə dinməmək idi və necə ki, dinmirdilər. Bari-pərvərdigara, bəs sənin onlara necə rəhmin gəlmir? Onlar ki, sənin yolunda bir gecə və gündüzün ərzində neçə yüz rükət namaz qılırlar. Onların alınlarında möhr yer eləyibdir. Onlar hətta nafilə namazlarını sənin qorxundan cabəca edirlər. Bəs zəhi nainsaflıqdır ki, sən onların ziraətini yandırasan və namütənahi yarış anbarlarından mömün bəndələrinə müftə yağışını müzayiqə edəsən! Niyə belə eləyirsən? Yoxsa onların həddi və hesabı olmayan dindarlıqlarına, qorxaqlıqlarına və savadsızlıqlarına və məlumatsızlıqlarına arxayınsan? Ona arxayınsan ki, bu işlərin mahiyyətini və sirrini duymayacaqlar? Çünki onlar bilməyənlərdir! Xudaya, ləbbeyk! Bizə yağış! Bə yadıma salıram o günləri ki, şəhərimizin əhalisi zirü-cavan, kişi və övrət, qoca və uşaq, hətta dördayaqlılar, şəhərin kənarına axışıb getməkdədir. Bir həngamədir ki, gəlib görəsən! Xudaya, bizə yağış! Şəhərin bütün əhalisi şəhərin kənarında, səhradadır. Bu gün düşənbədir. Hamı orucdur. Və mən də və mən tək cəmi səkkiz yaşındakı uşaqlar da orucdur. Üç gündür ki, orucuq. Axund Molla Tağı, yəni şəhərimizin birinci vaizi və qazısı və fazili şənbə günündən xəbər veribdir ki, üç günü – şənbəni, yekşənbəni, düşənbəni cəmi mömünlər oruc tutsunlar ki, bu gün, düşənbə günü, yəni üçgünlük etikafdan sonra müsəllaya çıxsınlar. Bu gün şəhərin cəmi insanları səhraya köçməkdədir. Hamı pay-piyada, ayaqyalın və hətta dizə kimi çərmənmiş... havanın şiddətli istisinin, yayın gününün təsirindən yerə ayaq basmaq mümkün deyil. Gör nə qiyamətdir ki, bütün yayı havaya nəinki rütubət, bəlkə bir parça da bulud gəlməyib. Cəmi nəbatat quruyub xəzəl olmaqdadır. Xudaya, bizə yağış! Ləbbeyk! Elə ki, mömün bəndələr, mollalar, səf-səf hacılar, dəstə-dəstə məşədi və kərbəlayılar səf-səf “xüzuxüşu”la “əstəğfürulla, rəbbi və ətubi ileyh” deyə-deyə səhraya cəm oldular. Qazı Axund Molla Tağı çıxdı uca bir daşın üstə, əvvəl bir xütbə oxudu və sonra üzünü camaata tutub əllərini ölçə-ölçə çox tənəli bir səslə başladı moizəsini: – Hə! hə! Gələrsiz, gələrsiz, ağlarsız, ağlarsız, hə! Ya eyyühəl-insan! Bir vaxt var idi ki, barani-rəhmət yağanda, siz öz evlərinizdə qiymətli fərşlər üstündə əyləşib deyirdiniz, xub, biz yomiyyə namazını əda etdik, bir qeyri vacibi və sünnəti namazları cabəca etdik. Bizə təklif olunan namazların cümləsini əzaya qoymayıb yerinə yetirdik... Hə! Ya eyyühəl-insan, siz mütməin oturmuşdunuz evlərinizdə, ta demirdiniz bu nə bəladır ki, nazil olubdur ki, dağlar və daşlar da quraqlıqdan od tutub yanır. Hə! Bəs siz bilmirsiniz xudavəndi-aləm sizləri xəlq edəndə iki göz verib cəll-cəlalın dəsgahına tamaşa edəsiniz və sizə əql kəramət edibdir ki, o əqlin vasitəsilə bunu dərk edəsiniz ki, xudavəndi-aləmin ehkamını yerinə yetirməyincə ondan nicat gözləmək mümkün olmaz? Hə! Barani-rəhmət! İndi sizə barani-rəhmət lüzumu görsəndi. Bəs bu barani-rəhmətin müqabilində hanı sizdən sadir olan xüzu və xüşu? Hanı tövbə və istiğfarınız və nəyə arxayınsınız? Yoxsa o beş-on rükət yomiyyə namazına arxayınsınız? Yoxsa neçə yüz rükət qeyri namazlara arxayınsınız? Yoxsa bir neçə min rükət nafilə namazlarına mütməinsiniz ki, dəxi cəmi təkliflər sizdən mürtəfe oldular? Heyhat! Necə qəflət, necə qəflət! Bəs o necə olacaq ki, bir gün ki, onun adı ruzi-məhşərdir, o vədə sizin hamınızı ərseyi-mizani tərazüyə çəkəcəklər və orada sizi məşhur edəcəklər və bu dünyada qıldığınız namazlar barəsində sizdən sual-cavab edəcəklər? O vaxt qiyamət gününün şahidləri ki, ibarət olsun ənbiya və övsiyadan, cənab həqqin hüzurunda hazır olacaqlar. O vaxt hatifdən səda gələcək: “ Hazır olsun bu məclisdə lövh vəl qələm”. Və elə ki, qələm burada adəm surətində hazır oldu, həqqi-sübhani və təalidən ona xitab olunacaq: “Ya qələm, zəmani ki, mənim vəhyim sənə ilham olundu ki, cəmi məxluqatın əməllərini öz lövhünə yaz, aya sən yazmısanmı, ya yox?” Onda qələm cavab verəcək ki, “nəm (bəli), yazmışam”. Xudavəndi-aləm burada qələmdən şahid istəyəcək. Və qələm burada İsrafili şahid göstərəcək. Sonra xudavəndi-aləmdən xitab olunacaq ki, İsrafili hüzura gətirsinlər. Elə ki, İsrafil hüzura gəldi, ondan sual olunacaq ki, əya sən şahid ola bilərsənmi ki, məxluqatın nameyi-emalını qələm öz lövhünə yazmış ola? Və əgər ona şahidsən, pəs həmin nameyi-emalı sən öz yerinə yetirmisənmi, ya yox? Burada İsrafil cavab verəcək ki, “nəm (bəli), mən lövhdə yazılan nameyi-emalı yetirmişəm Cəbrayilə. Çağırın gəlsin Cəbrayili”. Elə ki, Cəbrayil də hazır olur, ona da bu sualı verəndə, o da cavab verir ki: “nəm (bəli), mən lövhdə yazılan nameyi-emalı yetirmişəm cəmi ülülözm peyğəmbərlərə ki, axırıncı ibarət olsun Məhəmməd-ibni-Əbdüllahil-ərəbiyyil-qüreyşil-hərəmindən”. Camaat burada başına döyür və ağlayır. Va müsibəta!.. Axırda xatəmül-ənbiya ortalığa təşrif gətirib xəllaqül-aləmə ərz edir ki: Xudaya, mənim ümmətim sənin dərgahında şərmsardır. Ol səbəbə ki, onlar cəmi vacibi namazlar əda etdilər, hətta rəməzanül-mübarək ayının nuzdəhhümdən başlamış otuzuncu gününə kimi gecələr, axşamdan ta sübhədək yatmadılar. Böyük və kiçik, – hətta bu sətirləri cızma qaralayan səkkiz yaşındakı uşaqlar da, – dayılarının qorxusundan gündüzlər on səkkiz saat yay günləri susuz qalıb, gecələri də üç yüz rükət nafilə namazı qıldılar və qeyri namazların da cəmisini yerinə yetirdilər. Ancaq bu qaranlıq məmləkətdə tək bircə bədbəxtlik üz verdi ki, o da ibarət ola ondan ki, bu bədbəxtlər “tələbi-baran” namazını unudub qılmadılar. Va müsibəta! Və məhz həmin məsiyətin nəticəsidir ki, indi sənin də bu camaata qəzəbin tutub. Yayın bu şiddətli istisində neçə aydır ki, bu fəqirlərin ziraətini susuz qoymusan və o muftə yağış anbarlarından bunlara yağış göndərmirsən ki, bu vilayətdə gələcəkdə qıtlıq əmələ gəlməsin və mömün bəndələrin acından ağlaşmasınlar. Camaat uşaq kimi “vay-vay” deyib ağlayır. Burada Axund Molla Tağı durdu namaza, üzünü qibləyə çöndərdi. Camaat ona iqtida elədi. Axund üç dəfə bir-birinin dalıyca ucadan və bəlağətlə dedi: “Allahümmə səlli əla Mühəmmədin və ali Mühəmməd” və sonra başladı namazı. Haman iki rükətdən ibarət adi namaz idi. Bircə təfavütü bu idi ki, qunut vaxtı bu duanı tək oxudu: “Allahümmə ibadükə”. Namazı qurtarandan sonra axund Molla Tağı yeridi bir az da qabağa. Ridasının sağ ətəyini sol çiyninə atdı, ridasının sol ətəyini sağ çiyninə atdı və iki xütbə oxudu və üzünü qibləyə tutub başladı tövbə eləməyə və yüz dəfə bir-birinin dalıyca dedi: “əstəğfürulla rəbbi və ətubi ileyh”. Bunu yüz dəfə dedikdə camaat da onu təkrar edirdilər. Və ondan sonra yüz dəfə “sübhanallah” və yenə yüz dəfə “lailahəilləllah”. Və axırda üzünü camaata tərəf çöndərdi, fatihə surəsini oxuyub və camaat da fatihə deyib hamı gözlərini silə-silə evinə dağılmağa başladı. Bununla tələbi-baran namazı qılındı, tamam oldu. Meyit büsatı Məlum şeydir ki, indiyədək saydığımız ibadətlər ki, növ-növ namazdan ibarət olsun, məhz ondan ötrüdür ki, insan öləndən sonra axirətdə mizan-tərəzi qurulanda yaxşı imtahan versin və bu imtahana görə lazımi mükafat alsın ki, o da ibarət ola cənnətə daxil olmaqdan və cəhənnəmin əzabından uzaq olmaqdan. Nə qədər ki mömin bəndə hali-həyatdadır, qiyamət gününün qeydinə o özü qalır; çünki hali-həyatdadır, muxtardır, qadirdir və mükəlləfdir. Amma elə ki mömin bəndə mövtə tərəf üz qoydu, o vədə çün ona icz üz verir, bir tərəfdən də həşr haqq-hesabını verməyə yavıqlaşmaqda olur. Onunçün də onun əqrəbası və mömin vətəndaşları onun qeydinə qalırlar, hər vəsilə ilə təlaş edirlər ki, onu axirət evinə hər bir günahdan ari və üzüağ göndərsinlər. Və çün hər bir mömin bəndənin nicatı yolunda bari-pərvərdigara dua və sənada bulunmağın, hər bir mömin bəndənin özünə də feyzi var, onunçün də mömin bəndə məriz olub haləti-nəzə yetişən andan ta qəbr evinə tapşırılanadək və dəfndən sonra və vəfatın ərbəininədək və sonralar hər pəncşənbə axşamı qəbr üstə Quran surəsi tilavət edirlər, mərhumu yad-bud eləyirlər. Mütəvəffanın əqrəbası və mömin vətəndaşları o qədər həmdü-səna, xeyir-dua [edir] və o qədər Allahı çağırmaqda olurlar ki, ağlım bavər etmir ki, bu qədər ibadətin, razi-niyazın müqabilində nə inkir-minkir mərhuma artıq bir əziyyət verə, nə də ruzi-məşhər gününün şahidləri hesab olunan övliya və övsiya mərhumu öz lütf və mərhəmətlərindən kənar tutalar. Onun üçün mənim mömin vətəndaşlarımın birinin axır nəfəsi çıxan kimi, əvvələn, onun evi bir məscidə təşbih olardı. Mərhum özü bir imam övladı dərəcəsində əlahiddə bir qüdsiyyət kəsb edərdi və onun ölüm xəbəri evdən eşiyə çıxan kimi damın üstündə müəzzin tərəfindən axirət mücdəsi “inna lillahi və inna ileyhi raciun” şüarı şəhərə yayılıb mömin bəndələri haman dəqiqə mərhumun mənzilinə cəlb edərdi ki, cəm olsunlar və onu elə bir təntənəli dua və sənalı axirət evinə müşayiət eləsinlər ki, mərhum Hacı Hüseynəli mərd-mərdanə puli-siratı keçib, guldurum gurup düşsün behiştin hurilərinin qucağına. Hələ mərhum Hacı Hüseynəlinin axır nəfəsi çıxmamışdan, hələ haləti-nəzdə idi ki, yanındakı qohum-əqrəbası bunun üzünü qibləyə çöndərdilər və təşvişə düşdülər ki, Quran oxuyan gəlsin, Quran oxusun. Bir qeyri adam ələ düşmədi. Qonşuluqda divar dibində başmaq yamayan pinəçi Molla Məmişi tapıb gətirirdilər. Bu da yekə cırıq Quranı kürkünün altından çıxartdı və başladı avazla oxumağa. “Əuzü billahi minəş-şeytanir-rəcim, bismillahir-rəhmanir-rəhim, yüsəbbihü lillahi ma fis-səmavati vəma fil-ərz”. Bu surəni o qədər oxudu ki, Hacı Molla Tağı da özünü yetirdi. Molla Əli gəldi, çıxdı damın üstünə. Molla Baxşəli də münacatı başladı və bu qədər əsl mollaların vücudilə pinəçi Molla Məmişin Quran oxumağı yaddan çıxdı. Bununla bərabər demək olmaz ki, pinəçi Molla Məmiş az iş gördü. Xeyr, onun xidməti çox oldu, çünki öz vaxtında Molla Məmiş mərhum Hacı Hüseynəlinin qulağına yetirdi ki, ey rəhmətlik, müqəddəs Quranımızın “Fəğabün” surəsində xəbər verilibdir ki, hər bir şey dünyada gecə və gündüz, yerdə və göylərdə xudavəndi-aləmə ibadət edir. “Fəminküm kafirün fəminküm möminin”: kafir də ibadət edir, mömin də ibadət edir. Pəs indi sən də xəbərdar ol, ey mərhum Hacı Hüseynəli... Əlbəttə, o yaranmışlar ki, onlar aləmi-zərrdən müttəli və müxbirdirlər və ölülərin dilini bilirlər, o yaranmışlar yəqin eşidirlər ki, burada Hacı Hüseynəli pinəçi Molla Məmişin Quran ibarəsinin cavabında belə deyir: – Ay bəndeyi-xuda, mən biçarə ki, bütün ömrümdə altı-yeddi yaşından başlamış bir gün olmayıb ki, yomiyyə namazını qəzaya qoyam, qeyri vacibi namazları əda etməyəm, nəvafili-yomiyyəni qılmıyam, Həzrət Əmirəlmöminin namazını qılmıyam, Həzrəti-Fatimənin namazını qılmıyam, Cəfəri-Təyyarı əda etməyəm, əraci namazını qılmıyam, nəmazi-istisqanı unudam, nəmazi eydi – qədirə etina etmiyəm və hər ayın əvvəlinin onuncu gününün namazını qılmıyam və bunlar hamısı keçəndən sonra bütün ömrümdə bir gün də olmayıb ki, mah-mübarək Rəməzanın bir gününün orucunu batil eləyim və bir gecəsini əhya saxlamıyam və nuz dəhhümdən axırınadək mahi-rəməzanın altı yüz altmış altı rükət nafilə namazını hər gecə axşamdan səhərədək şirin yuxunu özümə haram edib cabəca etməmiş olum. Pəs ay rəhmətliyin oğlu, pinəçi Molla Məmiş, indi dəxi sənin o cırıq və çirkli müqəddəs Quranının Fəğabün surəsi məndən nə istəyir? Bari qoyun bu dünyadan o dünyaya gedən yerdə və puli-siratdan keçən yerdə bir-iki saniyənin müddətində insancasına azad olum. İnsanca azad olum!.. Molla Kərimin azanı şəhərin bütün camaatını yarım saatın ərzində Hacı Hüseynəlinin evinə və həyətinə topladı. Plov qazanları üçün Hacının həyətində ocaq yeri qazılır və haman dəmdə də qəbiristanda Hacı Hüseynəlinin qəbri qazılır. Şəhərin cəmi əmmaməliləri haman saat qarğa-quzğun tək buraya cəm olubdur. Onlar bu gün plov yeyəcəklər. Şəhərin cəmi balaca uşaqları bura qarğa-quzğun tək cəm olublar. Bunlar qəbiristanda halva qapacaqlar. Şəhərin cəmi möminləri buraya cəm olub, Quranın siparələrini oxuyurlar. Bunlar da plov yeyəcəklər. Meyitə qüsl verilir, kəfən biçilir, tabuta qoyulur, meyiti aparırlar. Şəhərin xeyli camaatı cənazəni müşayiət edir; çünki üç dənə plov qazanı asılıb, hərəsi iki putluq. Məscid həyətində cənazəni qoyurlar ortalığa və camaat namaza durur. Bu da meyit namazıdır. Bu haman namazdır ki, bu sətirləri indi burada cızma-qara eləyən, həmin namazı ta uşaqlıqdan başlayıb, milyon dəfə onu qılmağa məcbur olubdur. “Məcbur olub” deməkdə, mənim bu barədə bir neçə sözüm var. Meyit namazı vacibi namazlar cərgəsində sayılır. Bu namaz ilə qeyri vacibi və sünnəti namazların fərqi budur ki, meyit namazı həmişə camaatla və camaatın nəzərində qılınır. Bu namaz ondan ötrü hörmətli və əhəmiyyətlidir ki, mütəvvəffanın mömin vətəndaşları bu namazı qılmaqda Allah-taaladan iltimas edirlər ki, mərhumun günahlarını bağışlasın və mümkün olduqca onu cənnətin nemətlərindən uzaq tutmasın. Onunçün meyit namazını qılmaq hər bir vətəndaşın birinci vəzifəsi hesab olunur. Onuçün bəndə də minlərcə vəfat etmiş mömin bəndələrin din qardaşı, minlərcə meyit namazını qılmışam. Şövq ilə də qılmışam, məcburən də qılmışam. Şövqlə ondan ötrü qılmışam ki, necə ki cəmi namazları, habelə meyit namazını əda etməyin növ-növ feyzi vardır ki, min dəfələrlə vaizlərin moizəsində eşitmişik. Məcburi də ondan ötrü qılmışam ki, bu namaz, – necə ki, ərz olundu, – camaat namazıdır; camaatın nəzərində qılınan namazlardandır, hər bir hazirunə vacib olan namazlardandır. Və bir surətdə camaat içində bir ölünü yad-bud edib onun mərasimi-dəfninə gəlmisən, dəxi o vaxt ki, camaat yenicə namaza durubdur, sən tək bircə onlardan ayrılıb özünü kənarda saxlayanda möminlərin nəzərində kəm-etiqad görükəcəksən. Onunçün də mən çox vaxt meyit namazında məcburən iştirak etmişəm; necə məndən savayı həmin sətirləri oxuyan yoldaşların əksəri mən tək xalqın nəzərində kəm-etiqadlar cərgəsinə düşməməkdən ötrü meyit namazı qılanların cərgəsində durub özlərini namaz qılanlara oxşadıblar ki, mömin bəndələr içində onun ehtiramı azalmasın. Ta o dərəcəyə kimi ki, indiki əsrdə də camaatımızın işıqlanmışları və belə-belə çərən-pərənin mənasını dərk edənlər – oxumuşlarımız, ədiblərimiz və sair qanacaqlılarımız yenə məscid həyətlərində meyit namazı qılanların cərgəsində durmaqdan özlərini xilas edə bilmirlər. Mən ki, – qeyriləri [ilə] işim yoxdur, – ancaq meyit namazını altı-yeddi yaşımdan başlamış, ta indiyədək o qədər mömin müsəlman bəndələrinin cənazəsini pak və münəzzəh etmək qəsdilə qeyri əhli-iman din qardaşlarımın cərgəsində qılmışam ki, dəxi bu namazın ibarəsini əzbər bilirəm: “Allahü əkbər... Əşhədü-ən lailahə-illəllah, vəhdəhüla şərikə ləhü, allahümmə səlli əla Mühəmmədin və ali Mühəmməd və barik əla Mühəmməd... Allahü əkbər...”. Sən hesab edirsən ki, namazı qılıb qurtarandan sonra cənazəni götürüb aparırlar qəbiristana, orada mərhum Hüseynəlini dəfn edirlər və qayıdıb gedirlər hərə öz kəsbkarına. Əlbəttə, sən səhv edirsən; çünki əgər sən dediyin kimi olsa idi, onda nə mərhum Hacı Hüseynəlini o cür ehtiramla məhşər gününün şahidləri imtahandan çıxarıb cənnətin qəbzini ona əla mükafatla verəcək idilər, nə mərhumun diri vətəndaşları bu dünyada o qədər feyziyab olacaq idilər, nə qədər ki, mərhum Hacı Hüseynəlinin dəfn olunmağı sayəsində feyziyab oldular; savayı ondan ki, yaxşıca çay, qəhvə, plov və genə çay və genə plov... Mərhum Hacını dəfn etmək üçün şəhərin, yalan olmasa, yarısı onun evinə cəm olmuşdu. Həqiqət halda, qəbiristana aparmayınca mərhumun nəşini yumağa və qəbrini qazmağa dörd nəfər hambal lazımdır. Və intəhası iki-üç saat vaxt kifayətdir. Bunun əvəzində şəhərin əqəllən dörd yüz nəfəri, dörd gün Hacı Hüseynəlinin ruhsuz bədənini qəbrə qoymağa və axirət evinə göndərməyə və axirətdə də cənnətin qapısından iltica və iltimas etməyə məşğul oldular. Bu dörd günün ərzində mərhumun həyətinin ağacları, torpaqları və daşları da Allahı çağırmaqda iştirak edirdilər və dörd günün ərzində mənim əhli-iman vətəndaşlarımın gözlərindən axıdılan göz yaşlarını tərəziyə qoyub çəkmək mümkün olsaydı, görəsən, neçə xalvar edərdi?! Kim idi ağlayanlar? Elə güman etməyin ki, Hacının əqrəbası idi. Ağlayanlar Hacının təziyəsinə cəm olan dörd yüz nəfər mömin Allah bəndələri idi. Kimə onlar ağlayırdılar? Kərbəla meydanında iki ərəb sərkərdələrinin bir-birilə dava edib basılan və ölülərinə (Atalar sözü: iki dava eləyənin biri basar, biri basılar. Bunlara ağlayanın da xəlbiri divardan asılar). Xülaseyi-kəlam, məqsəd Hacı Hüseynəlinin matəm büsatına tul və təfsil vermək deyil. O qədər də bunun oxuculara dilxoşluğu olmaya gərək. Məqsəd bunu ərz etməkdir ki, Allah-taala bizə təyin edən və peyğəmbəri xatəmi-ənbiya və onun vəli-vəsiləri və imam və müctəhidləri bizə xəbər verən namazların içində ən vacib və ən mühüm və ən hörmətli və izzətli meyit namazını mən ta yeddi yaşımdan bu vaxtadək o qədər qılmışam ki, onun haqq-hesabı yoxdur; necə ki, yəqin edirəm ki, məndən savayı mənim cəmi vətəndaşlarım və din qardaşlarım bu namazı mən tək haqq-hesabsız qılıblar. Hal-hazırı söyləsək, həmin meyit namazını mənim vətəndaşlarım – istər bazar əsnafı, istər maarif dostları – genə camaatın nəzərində özlərini bu namazı məscid həyətində qılanlar cərgəsinə daxil edirlər ki, avam camaatın nəzərində hörmətlərinə rəxnə toxunmasın. Şadlıq namazı – Pəs ey mömin bəndə, sən elə xəyal eləmə ki, məhz-matəm günündə gərək Allahı yada salasan, məhz ölü öləndə və yas quranda gərək xudavəndi-aləmi yad-bud eləyəsən. Pəs məgər sən bilmirsənmi ki, insan hər qədəm qoyduqca, hər nəfəs aldıqca pərvərdigari-aləmi özünə yavıq tuta gərək? Necə ki, şair əleyhürrəhmə deyibdir: “Hər nəfəsi ki firu mirəvəd, mümiddi həyat əst ki, çün bərmiayəd müfərrih zat”. Pəs zatə fərəh verən nədir? Odur ki, sənin bu gün fərəh günündür, sən bu gün təəhhül qərar verirsən. Bu gün sənin şadlıq günündür. Bu gün sən özünə ərus gətirirsən, sən bu gün eyş-işrətdəsən, pəs lazım deyilmi ki, bunu dərk eləyəsən ki, hər günün, hər saatın və hər halın bir sahibi var ki, ibarət olsun o gözə görünməyən yektadan ki, bizə matəmi də göndərən odur, şadlığı da əta edən odur; necə ki, hədisi-hüsndə həzrəti-Sadiq əleyhüssəlamdan nəql olunubdur ki, zifaf gecəsi iki rükət namaz və iki həmdullah əda edə gərək və namazdan sonra bu duanı oxuya: “Allahümmə üridi ən təzəvvücə fəqədir vəli minənnisai”. Bu yuxarıda nağıl elədiyim sözlər haman sözlərdir ki, dayı – oğlumun toyunda zifaf gecəsi, – yəni o gecə ki, dayım mərsiyəxan Hacı Molla Vəlini çağırıb mərsiyə oxudurdu – Hacı Molla Vəli mərsiyədən qabaq yuxarıdakı moizəni camaata eləyirdi. Və elə ki gəlin gəldi və camaat dağıldı, qaldı qohum-qardaş, dayım evlənən oğlunu çağırdı, köhnə bayazı aldı əlinə və oğluna başladı haman zifaf namazını təlim və məşq eləməyə. Niyyət filan və filan: təkbirətül-ehram, Allahü əkbər, sonra qiyam, rüku, qiraət, sücud öz yerində. Bir rükət, iki rükət və sonra bu duanı oxumaq lazımdır: “Allahümmə üridü ən təzəvvəcə fəqədir minənnisai... ilaxır”. Və elə ki, qalan adamlar da dağıldı, qaldı bir-iki yengə və bir neçə yavıq qohumlarımız, evlənən dayı oğlum dəstəmaz aldı, müvafiqi-qaidə haman namazı qıldı, duanı oxudu və durdu ayağa, təsbeh çevirə-çevirə və ağzında dua və sənanı vird edə-edə getdi təzə ərusinin yanına. Dəxi onda mən yəqin elədim ki, dayım oğlunun və ərusinin mabeynində həmişə ülfət əmələ gələcək və bunların övladı səlamət və saleh olacaqdır. Və bu nikah hər babətdən dayımın nəslinə xoş iqbal bəxş edəcəkdir. Amma iki ay bundan sonra biçarə dayım oğlu ruh azarına giriftar oldu. Və səbəbsiz yerə başladı təzə övrətini döyməyə. Az çəkmədi ki, dəliliyi şiddət elədi və axırda öldü getdi. Xülaseyi-kəlam. O qaranlıq dünya ki, mən birinci dəfə gözümü açıb baxmışam və qulağımı açıb eşitmişəm, haman qaranlıq dünyada mən günün hər bir saatında, dəqiqəsində və saniyəsində ata və anamı, dayımı, qohum-əqrəbamı, qonşularımı və cəmi mömin vətəndaşlarımı namaz qılan görmüşəm: “Allahü əkbər!“. Bu saydığım Allah bəndələri namaz qılmağa iki babətdən giriftar idilər: məhəbbətdən və qorxudan. Məhəbbət namazın sahibi pərvərdigari-aləmə idi ki, bu mömin bəndələri inandırmışdı ki, təyin olunan namazları vaxtlı-vaxtında əda edənə axirətdə veriləcək cənnətlər; haman cənnətlər ki, “tücri min təhtihəl-ənhar xalidinə fiha”; nələr? Övrətlər və uşaqlar. Və hər növ ləziz meyvələr və şirin sular. Qorxuları nədən idi? Qorxuları ondan idi ki, imam Museyi-Kazim buyurarmış ki, yetmiş peyğəmbəri qətlə yetirənin min dənə məshəfi yandıranın və həftad dəfə zina eləyənin günahı o kəsin günahından azdır ki, təyin olunan vacibi namazların birini qəzaya qoyandan sonra vaxtını keçirib əda etməyə. Və hər gün məsciddə əsnayi-moizədə Axund Molla Tağı deyərdi ki: “Həqq-taala cəlli-cəlala buyurur ki, duzəxdə bir ilan var ki, uzunluğu altmış fərsəxdir. Və o ilanın ağzına bir möhr vurulub ki, bir nəfər binamaz oraya gəlməyincə ağzını açmasın”. Qorxuları ondan idi ki, namazların cümləsini cabəca etməyib Allah-taala yanında şərmsar olalar. Bu surətdə ki, namaz sahibi öz müqəddəs kitabında açıqca əmr edibdir ki, “tətəcafa cünubihim ənilməzaci”; yəni onların, möminlərin qabırğaları isti rəxti-xabdan gecənin bir vaxtı şirin yuxudan ayılıb qalxacaqlar ki, namazlarını əda etsinlər, Allah-taalaya ibadət etsinlər. Pəs sən necə namazını keçirə biləcəksən? Və nə cürətin var keçirəsən? Onunçün də hər növ ilə olmuş olsaydı, mənim haman vətəndaşlarım və dindaşlarım labüd gərək namazlarını əda edə idilər. Əgər səhhət halında idilər, ayaq üstə gərək əda edə idilər; əgər bimar idilər, gərək oturduqları yerdə namaz qıla idilər. Və burada mənim yadımdadır ki, rəhmətlik dayım bir gün elə naxoş oldu ki, yerinin içində uzandığı yerdə istədi durub otura və zöhr namazını əda edə, durub otura bilmədi və oğlunu göndərdi Axund Molla Tağıdan məsələ eləsin ki, aya, onun təklifi nədir ki, otura da bilmir namazını qılsın? Axund Molla Tağıdan bir belə müxtəsər cavab gəldi ki, bir surətdə ki otura bilmir, caizdir ki, uzandığı yerdə “namazını qılsın”. Dayımın oğlu bu cavabı gətirəndə dayım uzanmışdı döşəyin üstündə və Axund Molla Tağının belə cavabını oğlundan eşidəndən sonra bir o tərəfə çöndü, bir bu tərəfə çöndü və oğluna dedi ki, saata baxsın, görsün saat neçədir. Günortadan iki saat yarım keçirdi. Və oğlu dayıma belə də dedi. Dayım güclə akoşqaya tərəf baxdı. Mən gördüm ki, günün nə vaxt olmağını təhqiq eləmək istəyir. Sonra genə bir o tərəfə-bu tərəfə vurnuxdu. Bir stəkan su istədi ki, içsin. Suyu verdilər. Suyu içəndən sonra bir salavat çevirdi və oğluna həzin səslə dedi: – Oğlum, qorxuram günorta namazını qəzaya qoyam, çünki yatdığım yerdə də deyəsən namazımı qılmağa taqətim yoxdur. Dur get, Hacı Molla Tağıdan mənim bu əhvalımı məsələ elətdir. Dayım oğlu durdu, getdi və övrəti Tükəzban, yəni mənim dayıcanım gəldi çökdü dayımın yanında və kefini soruşdu və dayıma turşulu aş təklif elədi. Dayım bilmirəm nə dedi və dayıcanım yorğanı örtdü dayımın üstünə və durdu, getdi. Ondan sonra yadımdadır ki, dayım övrəti Tükəzbanı çağırdı. Mən elə bildim ki, su istəyir, ya aşdan-yeməlidən bir şey istəyir. Amma bunlar deyilmiş. Tükəzban dayımın yanına yavıqlaşanda dayım övrətinə ancaq bunu dedi ki: – Ay qız, deyəsən, namaz qıla bilməyəcəyəm. Hələ məzəli dayım oğlumun Hacı Molla Tağıdan qayıtmağı və Hacı Molla Tağının cavabını dayıma yetirməyi və dayımın yatdığı yerdə namaz qılmağıdır ki, bunun tul təfsilini mən yadımdan çıxara bilməzdim; çünki yaddan çıxarmaq heç mümkün deyil. Dayıoğlum gəldi, salam verdi və diz üstə çökdü atasının yanında ərz etdi: – Ata, Hacı Molla Tağı buyurur ki, bir surətdə ki atan o qədər zəifdir və yatdığı yerdə də namazını qıla bilmir, onda sahibi-şəri-şərif bizə bu barədə müəyyən bir yol göstəribdir ki, o yol ilə əlbəttə, biz də gedək. Axund Hacı Molla Tağı mənim öz yanımda Seyid Məhəmməd Bağır Rəşti müctəhidin “Sual və cavab” kitabını açdı oxudu və hətta bir özgə müctəhiy din də risaləsini açdı və baxdı, mənə belə bəyan elədi ki, hər bir məriz, bir surətdə onun yatdığı yerdə də namaz eləməyə taqəti olmasa, labüddür ki, başı ilə işarə eləyə-eləyə namazını qılsın. Əgər başı ilə işarə eləməyə aciz olsa, o vaxt gözlərilə işarə eləyə-eləyə namazını qılsın gərək. Və əgər gözü ilə işarə eləməyə imkan olmasa, o vaxt namazın ibarələrini kifayətdir ki, xatirinə gətirə və beləliklə namazı öz könlündə gərək qıla. Dayıoğlum bu sözləri deyəndən sonra yazıq qoca dayım arxası üstə çöndü və gözlərini akoşqaya tərəf axıtdı və həzin səslə soruşdu: – Günün nə vaxtıdı? – Oğlu dedi ki: – Gün əyilibdir. Dayım burada öz-özünə bir-iki dəfə “Allahü əkbər” dedi və başladı öz-özünə dodaqlarını tərpətməyə. Dayıcanım qorxa-qorxa istədi ərinin yanına gələ, amma dayım acıqlı səslə “Allahü əkbər” deyib arvadı geri qaytardı. Burada məlum oldu ki, kişi Hacı Molla Tağının təliminə müvafiq öz könlündə namaz qılır. Burada bunu lazım bilirəm deyəm ki, mən o vaxtlar ancaq altı-yeddi yaşında ola bilərdim. Xalaoğlum Əhməd də mən yaşda idi. Biz hər ikimiz dayıoğlumun Hacı Molla Tağı tərəfindən gətirdiyi cavabları və dayımın namaz qılmağını görürdük. Dayım dodaqlarını tərpədə-tərpədə və gözlərini axıda-axıda namaz qılanda mən diqqətlə oturub bu işlərdən təlim alırdım; çünki mənim atam da və anam da dayım kimi dindar idilər və məni bərk-bərk Allaha, məscidə və ibadətə yavıq saxlardılar, onunçün də mən dayımın öz uzandığı yerində, göz-qaşla namaz qılmağına ehtiramla tamaşa eləyirdim. Amma xalaoğlum Əhməd dayımın namaz qılmağına istədi gülsün və dayımın və dayıoğlumun qorxusundan burada özünü saxladı. Bir qədər sonra həyətə çıxanda başladı dayımın namaz qılmağına lağ eləməyə. Mən genə dinmirdim; çünki bilmirdim mən də gülüm, ya Əhmədə acıqlanım. Amma elə ki, bicəngə xalaoğlum yıxıldı dayımı yamsılamağa və dayım kimi dodaqlarını tərpətməyə və gözlərini axıtmağa və hərdən bir həzin səslə “Allahü əkbər” deməyə, burada, doğrusu, mən də gülməyə başladım. Və sonra evimizə gedəndə anama Əhmədin cüvəllağılığını başladım nağıl eləməyə. Anam çox hirsləndi və Əhməddən xalama (Əhmədin anasına) şikayət elədi. Sonra bildim ki, Zəhra xalam oğlu Əhmədi belə qələtin üstündə bərk döyüb. O vədə Əhmədin döyülməyini mən, yeddi yaşında cəhənnəmdən qorxan bir uşaq təsdiq eləyirdim. Ancaq çox sonralar həmin işləri yada salanda başa düşdüm ki, Əhməd, dayımın o cür namaz qılmağını iztehza etməkdə çox və çox da haqlı imiş. Elə güman etmək lazım gəlmir ki, yuxarıda rəvayət olunan əhvalat nüdrətən ittifaq düşən bir işdir. Namazı belə səxtliklə əda etmək nə Hacı Tağının öz ixtirasıdır, nə də dayımın fövqəladə dinpərəstliyidir. O kəs ki, o vədələr məscidlərdə Hacı Molla Tağı, Molla Əli, Molla Kərim və bunlar kimi hədd-hesabsız vaizlər tərəfindən binamazlar və namaza ehmallıq göstərənlər barəsində moizələr eşidirdi, labüddür ki, o adam mənim dayım kimi dindar və cəhənnəm əzabından qorxan bir müsəlman olurdu. Və haman rəvayət etdiyim əsrin möminlərinin bir nümunəsi mənim haman rəhmətlik dayımdır ki, onun barəsində mən burada danışıram. Mənim yadımdadır ki, o vədələr məscid moizələrinin əksəri namaz barəsində olardı. Namazı öz vaxtında əda edənlərə huri və qılman vədə verəndə vaizlər binamazları və namaza kəmetina olanları hər cür qorxu ilə qorxudardılar. Hətta bizim məktəbimizdə Molla Bağırın bizə verdiyi dərslərin biri bundan ibarət idi. Molla Bağır bir gün bizdən sual etdi: – O necə əzabdır ki, həqq-taala binamazları mübtəla edəcəkdir? Yadımda deyil ki, biz nə cavab verdik. Amma axund Molla Bağır bizə çox hirsləndi. Dəftərimizə belə yazdırdı, dedi, yazın: – O şey ki həqq-taala tərk-səlatları, yəni binamazları mübtəla edəcəkdir, onlar on beşdir: onların altısı bu dünyanın cəzası, üçünü ölənə yavıq çəkəcəkdir üçünü qəbir evində çəkəcəkdir və üçünü qiyamətdə çəkəcəkdir. Diriliyində çəkdiyi altı cəzanın biri budur ki, binamazın üzündə nuri-Məhəmmədi olmuyacaqdır; ikinci, ömrü gödək olacaq; üçüncüsü onun malı artmayacaqdır; dördüncü, Allah-taala onun xeyratını qəbul etməyəcək. Xülasə, qəbir evində qiyamətədək əzab çəkəcək. Və onların hamısından pisi budur ki, duzəxdə bir əqrəb var ki, onun başı yeddinci göyə gedib çatır. Və onun ağzı Məğribdən Məşriqə kimidir. Qiyamət günü haman əqrəb duzəxdən çıxıb bir şey axtaracaq. Ondan soruşacaqlar ki, nə axtarırsan? Əqrəb cavab verəcək ki, beş sinif adam var ki, mən onları axtarıram. Onların birincisi binamazlardır. Bunu lazımdır nəzərə almaq ki, bu moizələrin məzmununu müdərris Molla Bağır öz xəyalından düzəltmirdi; üləma və füzəlaların və müctəhidlərin kitablarından və risalələrindən əxz edirdi; necə ki, cəmi məscidlərdə söylənən moizələr, habelə məşhur islam “üləma”sının təvsirlərindən və risalələrindən əxz olunmuşdu. O vədə vaizlərin dilində söylənən üləmanın içində ən məşhuru Ağa Məhəmməd Bağır Məclisi müctəhidi-İsfəhani idi. Bunun adı məscidlərdə moizə əsnasında xeyli ehtiram ilə söylənərdi. Sonra şəriətdən söylənən moizələr çox vaxt Mirzə Əbülqasım Fazilin “Mürşidil-əvam” kitabına isnad verilərdi. Bunlardan da artıq mömin camaatımız içində şöhrət qazanmış şəriət kitabı Şeyx Bahəddinin “Camei-Abbas” kitabı idi ki, bu kitabdan o vaxt məktəblərdə bizlərə dərs də verilərdi. Genə haman yuxarıda adı zikr olunan müctəhid Məclisinin “Bist bab” və Seyid Məhəmmədbağır Rəştinin “Sual və cavab” kitabları dad-bidad eləyirdilər. Hər bir vaiz ki, əsnayi-moizədə toyuq səsi eşitməmiş, yəni xariqüladə (“damdan düşmə”) bir hədis söyləsə idi, bu kitabların nüfuzu ilə dediyi sözü bərkidib dəmir-daş eləyəcəkdi. O moizələrdən bir nümunə: – Hə, ey Allahın bədbəxt bəndələri! Siz bu sözləri səhl sayırsınız. Amma qulaq verin, görün, həmin “Şərhi-etiqad” kitabında kitab sahibi nə yazır? Yazır ki, bir gün olar ki, qiyam-qiyamət olar və cümlə namaz qılanlar məhşər ayağına dəvət olunarlar, orada hazır olarlar. Qiyamət gününün sahibi və rəsuli-xuda və onun vəli-vəsisi və Cəbrail və İsrafil və Mikail namaz qılanları oraya çağırıb onları imtahana çəkərlər və qıldıqları namazın adlarını onlardan sual edərlər... Hə, bilirəm, sən o vədə qabağa yeriyib deyəcəksən: “Nəm, mən cəmi namazlarımı öz vaxtında əda etmişəm. Hə, di söylə görüm. Bəli, sadalayacaqsan: namazi-yomiyyə, namazi-cümə, namazi-eydi-rəməzan, namazi-meyit, namazi-sogənd, namazi-əhd, namazi-nəzr, namazi-icarə, namazi-ayat, yəni zəlzələ namazı, qara yel namazı, qırmızı yel namazı, xüsuf və küsuf namazı, namazi-eydi-qurban, namazi-zifaf, namazi-Cəfəri-Fəyyar, namazi-filan, filan və filan. Bilirəm, bunların hamısını sayacaqsan. Amma vay o kəsin halına ki, qiyamət gününün şahidləri görələr ki, siz dalınıza alıb gətirdiyiniz namaz yüklərinin içində “namazi-nafileyi-nuzdəhhüm mahi-mübarəki-rəməzan” yoxdur! Haman namaz ki, altı yüz qırx dörd rükətdən ibarətdir. Hə! qılmamışsınız? Bu namazı niyə qılmamışsınız? O səbəbə ki, o gecəni yatmısınız, rahat rəxti-xab içində yatmısınız, yuxuda olmusunuz istəməmisiniz, özünüzü şirin yuxudan bidar eləyəsiniz, istəməmisiniz, isti yerinizi soyudasınız. Amma heyhat! Nə böyük qəflət! Məgər siz bunu bilmirsiniz ki, Həqqi-sübhan və taala öz məshəfi-şərifində buyurubdur ki, “tətəcafa cünubihim ənilməzacil”; yəni ey Məhəmməd, xəbər ver öz ümmətinə ki, gecənin yarısı olan zaman onların qabırğaları isti rəxtdən qalxsınlar və Allah-taalanın dərgahına üz çevirib ibadətə məşğul olsunlar. Gecə namazları Gecə namazları içində ən məşhuru və ən möhtərəmi və ən çox rükətlisi mahi-mübarəki-rəməzanın nafilə namazlarıdır ki, bu barədə gələn səhifələrdə Rəməzan ayının ibadəti dairəsində söhbət olunacaqdır. Amma mahi-rəməzanın nafilə namazlarından başqa, mənim vətənimin dindar müsəlmanlarını gecələr şirin yuxuya həsrət qoyan namazların biri də haman namazdır ki, hər kəs onu əda etsə, həzrət rəsulu yuxuda görə bilər. Bu namazı mənim yanımda gecələr dayım, ata-anam və qonşularım o qədər qılardılar ki, uşaq vaxtı Molla Bağırın məktəbinə dərs oxumağa gedəndə, Molla Bağır bu barədə məni imtahana çəkərdi və mən bu namazın təfsilatını ona dərs vaxtı cavab verəndə, Molla Bağır mənə belə xeyir-dua edərdi: – Xoşa sənin valideyninin halına ki, səni bu sində pak olan şəriətin ehkamına vaqif edirlər və səni bu sindən ibadətə və razi-niyazə mötad edirlər! Xoşa sənin də halına!.. Hə, bala, de görüm, peyğəmbəri yuxuda görməyin şəraiti nədən ibarətdir? Əvvəl mən yoldaşlarımdan həya edib istərdim cavabı müxtəsərcə qurtaram və qısaca deyərdim: – Dörd rükət namazdan. – Yox, yox! Bu olmadı. Sözü açıq söylə ki, yoldaşların görsünlər ki, sən necə qoçaqsan. Və axund Molla Bağır məni məcbur edərdi ki, cavabı müfəssəl edim. Mən də başlardım müfəssəl rəvayəti və atamdan və dayımdan və qohumlarımdan min dəfə eşitmişdim ki, həzrəti-imami-Cəfər əleyhissəlamdan mənquldur ki, hər kəs istəyə həzrəti-rəsuli-xudanı yuxuda görə, xiftə namazından sonra gərək qüsl eləyə və dörd rükət namaz qıla. Bu şərtlə ki, hər həmddən sonra yüz mərtəbə “ayətəl-kürsü” oxuya və namazdan sonra min dəfə salavat göndərə Məhəmmədə və ali-Məhəmmədə. Və yüz mərtəbə “sübhanallah, vəlhəmdülillah və lailahə-illəllah vallahü-əkbər” oxuya və lahövlə vəla qüvvətə illa billahi əliyyül-əzim...” və yüz dəfə maşallah və genə min dəfə nə oxuya və genə yüz dəfə, genə neçə dəfə və ilax... Əgər həmin namazı və bundan savayı də şam namazını, xiftə namazını və xüsusən mahi-mübarəki-rəməzanın gecələr qılınan nafilə namazlarını nəzərə alsaq, onda mənim bu sözümə heç şəkk eləmək olmaz ki, mən rəvayət etdiyim həmin əsrin dindar müsəlmanlarını həmişə gecələr namaz qılan görmüşəm. Xoşbəxt Allah bəndələrin gecələri sübhədək gah qədr gecəsini axtararlardı, ya da Məhəmməd peyğəmbəri yuxuda görmək istərlərdi. O yerə də gəldikdə ki, aya, görərdilərmi peyğəmbəri, ya tapardılarmı qədr gecəsini, – bu barədə gələn səhifələrdə də danışacağıq. Və o sözlərlə ki, mən namaz söhbətlərini başlamışam, o sözlərlə də namaz söhbətlərini burada tamam edirəm: “O qaranlıq dünya ki, mən birinci dəfə gözümü açıb baxmışam və qulağımı açıb eşitmişəm, haman qaranlıq dünyada mən valideynimi, qohum-əqrəbamı, qonşularımı və cəmi vətəndaşlarımı həmə vaxt gecə və gündüz namaz üstə görmüşəm. Allahü əkbər, Allahü əkbər”... Gündüz “Allahü əkbər”, gecə “Allahü əkbər”. İndi burada bir sual ariz ola bilər: aya, onlar pəs nə vaxt kəsbi-karə məşğul ola bilirdilər? Nədən ibarət idi o vaxt mənim vətəndaşlarımın kəsbi-karı, məşğələsi? Bəndənin cəmi söhbətləri o vaxtın məhz şəhər əhlinin söhbətidir. Və rəvayət olunan əhvalat məhz şəhər dairəsindədir. Və yadımda qalan budur ki, gündüzlər hacı, məşədi və kərbəlayılar dükanlarında diz üstə, əli təsbehli, tərəzinin dalında oturub müştəri gələndə ona çəki çəkirlər və mal satırlar, arşın ölçürlər və parça satırlar. Elə ki, müştəri rədd olur, təsbehi götürüb Allahı çağıra-çağıra təsbeh çevirirlər; ta o vaxtadək ki, müəzzin minarədən azan çağıracaqdır: “Allahü əkbər”. Haman müqəddəs tacir, haman təkbiri təkrar edəcək: “Allahü əkbər” və duracaq ayağa, ya dükanın qapılarını bağlayacaq, gedəcək məscidə namaz qılmağa, ya namazını haman oturduğu yerdə dükanda əda edəcək. Əgər azanı eşidən vaxt dükanın qabağında müştəri vardır, bizim müqəddəs tacirimiz məhz “Allahü əkbər” deməyə iktifa edib, müştəriyə məşğul olacaq ki, bunu yola salandan sonra namaza şüru etsin. Azan–namaz dəsgahında ən möhtərəm və iman əhlinin hər gün və hər saat ən dərin qəlbinə daxil olan bir mücdədir. Azan – qəlbiqaraları dirildən bir sədadır. Azan cəmaəti-müslimani namaza dəvət edən təkbir və şəhadət kəlmələridir: “Allahü əkbər, Allahü əkbər, əşhədü ənna lailahə-illəllah... Əşhədü...”. Azan demək, azan çağırmaq – namaz qılmağa bərabər savab bir ibadətdir. Azanın feyzi bəlkə dəxi də artıqdır. Zira azan ilə müəzzin min-min cəmaəti-müslimini namaza dəvət edir. Azanı ucadan və sövtlə çağırarlar. Onunçün də rəsmdir ki, müəzzin, səsi xoş şəxslərdən olur. Azanı çağırmaq hər bir mömin bəndə üçün savabdır. Onunçün də namazın vaxtı çatan kimi sübh vaxtı, zöhr vaxtı, şam vaxtı minarələrin və hətta damların üstündə müəzzin əllərini qulaqlarına qoyub, üzlərini asimana, Allah tərəfinə tutub azan çağırırlar. Azanı eşidən tək, cəmi müsəlmanlar həmin dəqiqə hərəkətə gəlirlər: “lailahə illəllah, Mühəmmədun rəsulillah, Əliyyən vəliyüllah, həqqən-həqqa”. Azanı eşidən müsəlman bəndəsi elə bir şövqə gəlir ki, özü də özünü həmin müəzzinə iqtida etmək, özünü ona oxşatmaq arzusunda olur. Ələlxüsus, o kəslər ki, onların tilavət etmək, yəni ibarəni oxumağa onların səsləri vardır; çünki savabından başqa burada xalqın nəzərində özünü göstərmək də vardır, bəlkə, lovğalanmaq məsələsi də vardır. Günorta (nisfün-nahar) olan kimi minarələrin və damların üstündə müəzzinlər səs-səsə verirlər. Azan verənlərin çoxu ən dindar məhəllələrdə olardı. Hətta bazar içində, çarsulardan da azan səsi gələrdi; çünki hər bir məkanda hər bir mömin Allah bəndəsi tərəfindən azanı tilavət etmək, həmə vaxt savabdır. Onunçün bu barədə İran məmləkətində, yəni Allah-taalanı yada salmaqda birincilik qazanmış mömin iranlılar içində necə ki nəql edirlər və necə ki bəndə özü şahid olubdur, – müəzzinin “Allahü əkbər” sədasını eşidən tək hər yerdə, – xah evlərdə və xah küçə və bazarda, – hər bir müsəlman haman getdiyi yerdə dayanıb, bəlkə, hərəkət edə-edə azan çağırır. Buradan azanın cəmaəti-müslimin içində ehtiramı barəsində bir haşiyə çıxmağı lazım görürəm. Tarixi-isəvinin min doqquz yüz iyirminci ilində, Təbriz şəhərində olduğum zaman orada bazar içində çarsuda mən özüm görmüşəm ki, bir nəfər müştəri papaqçı dükanının qabağında durub papaq alır. Papaqçı taxçadan papaqları bir-bir götürür və müştəriyə nişan verir. Günorta zamanıdır. Bu heyndə minarədən azan səsi gəlir. Papaqçı ələlfövr oturduğu yerdən durur ayaqa, üzünü dükanın içərisində qibləyə tərəf çevirir, sağ əlini sağ qulağına və sol əlini sol qulağına qalxızır və uca səslə başlayır azanı: “Allahü əkbər”. Müştəri də “Allahü əkbər” deyib oturur yerə və dükançının əzanını qurtarmağına müntəzir olur, ta ki, dükançı azanı axıra yetirir və “lailahə illəllah” deyib təsbehi cibindən çıxarır və saqqalını tumarlaya-tumarlaya öz ticarətinə şüru edir. Mən Təbrizdən savayı İranın qeyri şəhərlərində olmamışam. Amma elə ki danışırlar, hələ dünyanın indiki əsrində İsfahanda, Şirazda və sair böyük şəhərlərdə, nisfün-nahar zamanı – ki, günorta olur və zöhr namazının vaxtı gəlib çatır, – minarələrdən müəzzinlər azanı çağıran kimi küçə və bazarda əhali, hər bir kəs oturduğu yerdə, ya küçə ilə getdiyi yerdə uca səslə azan deyir. Haman min doqquz yüz iyirminci ildə ki, mən Təbriz şəhərində var idim, – Mirzə Məhəmmədəli Natiq nam mənim tanışım təzəcə Şiraz şəhərindən Təbrizə gəlmişdi. Əsnayi-söhbətdə Mirzə Məhəmmədəli Natiq Şirazın mömin müsəlmanlarının dindarlığından belə rəvayət edirdi: Mirzə Məhəmmədəli Natiq söyləyirdi ki: – Bir gün mən Şiraz şəhərinin bazarında nəyəsə məşğul idim. Günorta vaxtları idi və çün bu şəhərdə olduğum birinci dəfə idi və buraların adətinə aşina deyildim, burada bazarda olduğum zaman birdən bir mərəkəyə düşdüm və hətta xeyli qorxdum da: burada əvvəl qabaq uzaqdan azan səsi eşitdim və haman anda bazar əhli hər bir kəs fərdən-fərd dükanda oturduğu yerdə qalxdı ayağa və başladı azan deməyə. Beləliklə, bazarda bir səs-küy qopdu ki, mən xeyli təəccüb elədim. Söz yox, burada belə camaat azana adət etmiş və mən görürdüm ki, məndən savayı bir kəs yoxdur ki, bu işə təəccüb edə; yəni doğrusu, təəccüb etməyə vaxtları ola bilməzdi; səbəb bu ki, hamı azan deyirdi. Hamısından məzəli budur ki, mənim gözümün qabağında bir hambal, dalında bir yekə və ağır tay, iki qat əyilib başı aşağı azan çığıra-çığıra gedirdi. Azanı deyib qurtarandan sonra camaat, söz yox, başladı namaza hazırlaşmağa. Kimi öz dükanında və kimi başladı dükanını çəkib bağlamağa ki, gedib məscid namazını əda eləsin. Şiraz müsəlmanlarının belə hirs ilə namaza hazırlaşmağı, demək olar ki, indi gözümüzün qabağında hazırda müşahidə olunur. Mənim də uşaqlıq əsrimin qaranlıq günləri bundan əlli il qabaq idi. Şirazın müsəlmanlarının dindarlığından bir-iki sətir rəvayətin bir böyük mənası var. Mənası budur ki, əlli il bundan qabaqkı müsəlmanlıq dəliliyilə əsri-hazırımızda haman Şiraz, ya qeyri bir islam camaatının dəliliyində heç fərq yoxdur. Hər nə təfavüt görməli olsaq, genə bundan sonra görməli olacağıq. Və hər nə ümid varsa, bundan sonra olacaqdır. Əvvəl və axır ümidimiz genə sosializm inqilabınadır. Əvvəl və axır ümid onadır ki, həmin sosializm bayrağı altında və sosializm şüarı təhtində islama sitayiş edən millətlər (və habelə qeyri dinlərə sitayiş edən millətlər) dünya elmlərini təhsil edib və cəmi din və dinçilərin mövhumat və xurafatından agah olub birdən-birə azandan da əl çəkələr, müəzzindən də əl çəkələr və namazların cümləsini – vacibi namazları da, sünnəti namazları da, ağ yel və qara yel namazlarını da və cəmi nafilə namazlarını da – bir çuvala doldurub Araz və Kür daşan zamanı suya axıdalar, qoysun getsin işinə. Bununlamı qurtarır namaz büsatı? Pəs namazın müqəddəmatı? Pəs vüzu (dəstəmaz) məsələsi? Pəs mütəhhirat məsələləri? Qüsl və təyəmmüm təfsilatı?! O kəs ki Camei-Abbas kitabında dərc olunan həmin şəriət ehkamından xəbərdar deyil, o kəs bu yazılan mətləbi layiqincə başa düşməyəcək. Bunu o kəs başa düşə bilər ki, əlli il bundan qabaq “Came” kitabını mən biçarə tək mədrəsədə gündüzlər təhsil edəndən sonra axşamlar valideyni və qohum-əqrəbası tərəfindən həyata tətbiq etmək məcburiyyətində olubdur. Tək bircə dəstəmazın (ərəbcə vüzuun) macərası “Şahnamə”dən tul və təfsillidir... Hər kəs Mirzə Əbdül Qasım müctəhidin “Murşidil-əvam” kitabından xəbərdardır, o, bircə o bilər ki, namazın müqəddəmatına iman sahibi müsəlmanlar nə qədər vaxt sərf edə idilər gərək (necə ki, indi də edirlər). Qüsl, təyəmmüm, adabi-təharətxana, nəcasatın qismləri, mütəhərratın qismləri, dəstəmazın adabı... Ağlınıza nə gəlir, asandırmı, məsələn, dəstəmaz almaq? Əgər sən desən asandır, mən səndən sual edərəm ki, əlləri nə cür yumaq lazımdır? Yəni mirfəq məsələsini (dirsək məsələsini) sən bilirsən, ya yox? Yoxsa bunu səhl sayırsan? heç eşitmisənmi ki, bu barədə neçə-neçə məclislərdə, məhfillərdə, üləma va füzəla mabeynində qurtarmayan mübahisə və bəlkə münaqişələr üz veribdir? Asanmı sanırsan dirsək məsələsini? Əgər yadıma gələn bir əhvalatı burada söyləsəm, ola bilər ki, sən gülünc hesab edəsən. Amma bunu lazımdır bilmək ki, o vədə mömin vətəndaşlarımın ibadət və riyazəti həmin sən gülünc saydığın məşğələlərdən ibarət idi. Bir gün gedirdim məktəbə dərsə. Şəhərimizin Zaviyə məscidinin qabağında bir neçə şəxs əyləşmişdilər; ikisinin ismi-şərifləri yadımdadır: Hacı Nəcəf və Hacı İmamqulu. Qalan iki-üç nəfər də mənim məhəllə əhllərim idi; amma adları yadımda qalmayıbdır. Hacı İmamqulunun sol əli dirsəyə kimi çirməkli idi. Hacının qıllı qara əli bu saat yadımdadır. Qalan möminlər Hacı İmamqulunun başına doluşub dirsəyinə baxırdılar. Mən də yavıq getdim. Məlum oldu ki, burada vüzu məsələsini həll edirlər ki, aya, barmaqları dirsəyin harasından qoyub yumaq lazımdır və əlin neçə barmağını dirsəyin üstə qoymaq lazımdır? Və Hacı İmamqulu sağ əlinin, bilmirəm, neçə barmağını qoymuşdu sol əlinin dirsəyinin üstə və özü də başını əymişdi diqqətlə öz dirsəyinə tamaşa edirdi. Möminlərin biri deyirdi: – Yox, yox! Hacı Ağa, səhvin var, Ağayi-Cəbəli belə fərmayiş etməyibdir. Gərək barmaqlarını belə qoyasan. Bu sözləri deyəndən sonra həmin mömin, çün Hacı İmamqulu onun təklifinə əməl eləmədi, öz sol əlini çirmədi və sağ əlini dirsəyinin üstə qoyub dedi: – Bax, belə lazımdır. İndi də tamaşa edən möminlər bunun başına doluşdular və bunun dəstəmaz təliminə qulaq asdılar. Möminlərin bir-ikisi “bəli, belədir” deyirdi; amma o biriləri razı olmurdu. Çün dərsimin vaxtı keçirdi, mən getdim məktəbə. Günortadan iki, ya üç saat keçmiş qayıtdım və gördüm ki, həmin möminlər, yəni Hacı Nəcəf, Hacı İmamqulu və qalanları haman Zaviyə məscidinin səkisində, haman yerdə oturublar. Yenə yavıq getdim və indi də gördüm ki, Hacı Nəcəf dəstəmaz məşqi eləyir; yəni sağ əlini çirməyib, sol əlini qoyub dirsəyinə və dəstəmaz alan kimi dirsəyini sığallayır. Qeyri möminlərin yenə kimisi deyir: “Bəli, bəli, belədir”, amma qalanı deyir: “Xeyr, Ağa Bağır Məclisi belə fərmayiş etmir”. Yadımdadır ki, mən məktəbə getməyimlə qayıdıb indi bura gəlməyimin arası olardı laəqəllən beş saat. Yəni tamam bu beş saatın ərzində mənim haman müqəddəs vətəndaşlarım burda əyləşib məhz bu məsələnin həllinə məşğul idilər ki, aya, dəstəmaz alan zaman sol əlin barmaqları sağ əlin dirsəyinin harasını yusun gərək. Və bu barmaqları beləmi tutmaq lazımdır, ya eləmi tutmaq icab edir? O vaxt mömin din qardaşlarımı həmin dini məşğələlərinə bir oturuma beş saat sərf edən görəndə və qeyri ibadət və riyazətlərinə genə çox-çox saatlar sərf edən görəndə, dəxi bir məsələyə diqqət verə bilmirdim ki, pəs onlar əmri-məişətləri üçün ruzi qazanmağa hansı vaxtlarını və günün və ya gecənin hansı vaxtını sərf edirlər. Amma o vədənin işlərini indi, əlli il sonra yada salanda bu saat heç başa düşə bilmirəm ki, gecə-gündüzün iyirmi dörd saatını da cənnətin açarını axtaran mənim vətəndaşlarım o vaxtlar çörəyi haradan və nə vaxt qazanırdılar. İftar vaxtı o müsəmma plovları, yanındakı xuruşlar və həlviyyatı ilə haradan və nə zaman təhsil edirdilər? Pəs o vədənin mömin hacı və məşədilərinin şəriətbazlıqlarının şahidlərinin biri də mən idim və məndən savayı, söz yox, cəmi mən tək məktəb şagirdləri və küçə uşaqları idi. Və hərçənd mən on üç yaşında bu müqəddəs torpaqdan qopub qeyri millətlər içinə təhsil üçün göndərildim, amma on [üç] yaşa kimi orada ata və anamın vətənində, məscidlərdə və minbərlərdə, mədrəsələrdə və məclislərdə şəriət-mədarlardan və fazillərdən aldığım tərbiyə ona kifayət idi ki, on üç sində mən bəzi sirlərdən agah olam. Və elə ki, mən on üç sində buradan qopub getdim, getdim qeyri bir məmləkətə və bir ildən sonra yay tətili zamanı qayıdıb müvəqqəti olaraq vətənimə qayıtdım, o vədə on dörd yaşındakı yoldaşlarımın çoxunu təəhhül edən gördüm. Və heç də burada təəccüb yeri yoxdur; o səbəbə ki, məni və mənim sindaşlarımı yeddi-səkkiz yaşından başlamış – məscidlərdə vaizlər, məktəblərdə əmmaməli müdərrislər və evlərimizdə mömin dayılarımız cidd-cəhdlə şəriətin cəmi məhrəmani ehkamına vaqif ediblər. Məktəbdə aldığımız dərslərdən biz səkkiz-doqquz yaşında təharətxanaya daxil olub oranın emalını, heyz və nifas məsələlərini və hətta mücamiət qanunlarını əzbərləmişdik. Və mən ki on üç yaşında bu müqəddəs torpaqdan çıxdım getdim, onunçün də həmin “ülum və fünunu” bir növ unutdum və ola bilər ki, müsəlmançılıqdan da bir qədər uzaq düşdüm. Və məndən sonra vətənimdə qalan mənim sindaşlarım bir neçə il ondan sonra hərəsi on beş-on altı yaşında, bəlkə bir parası da ətəbati-aliyat ziyarətinə müşərrəf olmuş və bəhər-hal, hərəsi bir əhli-əyal sahibi, mömin, saqqallı və uca papaqlı bir mömin Əli şiəsi idi. Bunların ən zəkavətliləri, fitrətən pak qəlbliləri, dua və sənaya mailləri və Əli dostları [idi] bunlardan da haman tələbə dəstələri təşkil olunurdu ki, Bağdad və Nəcəfül-əşrəf darülfünunlarına müşərrəf olub, bir neçə ildən sonra fiqh və üsul və qeyri şəriət elmlərini ikmali-təhsil edib, vətənə qayıdırdılar ki, balaca uşaqlara yeddisəkkiz yaşından beytülxəla əhkamını və heyz və nifas məsailini və şəriətcə mücamiət əhkamını əsnayi-vəəzdə təlim etsinlər. Sövm – orucluq Küfr, nasəza danışmaq hərgiz heç bir kəs üçün rəva deyil, amma mən bir yanda orucluq söhbəti düşəndə, çox mail oluram ki, küfr və nasəza danışam... Səbəb budur ki, orucluq söhbəti düşəndə mənim yadıma uşaqlığımın qara günləri düşür. Haman günlər ki, mən yay fəslində üzü üstə zirzəminin rütubətli, amma sərin yataqlarına üzü quylu sərilib və dilimi ağzımdan bir qarış da çıxarıb axşam azanını gözləyirəm. Gözləyirəm ki, müəzzin “Allahü əkbər” sədası ilə camaata su içməyə və çörək yeməyə izin versin. Bir yanda rəməzan söhbəti düşəndə mənim uşaqlıq günlərim yadıma gəlir. Haman günlərim ki, yeddi-səkkiz yaşında valideynim mənə oruc tutdurardılar. Mən yeddi-səkkiz yaşında olan vaxtlar Rəməzan ayı yay fəslinə düşərdi. Yay günləri on səkkiz saat olardı. Mənim vətənim isti yerdir, arandır və yay vaxtı mənim vətənimin xanları və əyanları yaylaqlara gedərdilər. Şəhərdə qalardı şəhərin əsnafı və füqə-rayi-kasibəsi. Və məlumdur ki, əsnaf və kəsəbə əhli-çün həmişə ruhanilərin itaətində olublar, – bu cəhətdən ibadətə də mail olublar. Mən necə ki, bir kasıb ailənin uşağı, demək, uşaqlıqdan gözümü açıb ata və anamı din və şəriət içində görmüşəm, din və şəriətə qulluq edən görmüşəm, dinə və şəriətə qul görmüşəm... Və xülaseyi-kəlam, uşaqlıqda, əlli il bundan əqdəm, yeddi-səkkiz sində olduğum vaxt, rəməzanal-mübarək ayının on səkkiz saatdan ibarət olan günlərini oruc tutmuşam və məndən savayı şəhərimizin mən sində olan uşaqlarının çoxunu özüm kimi oruc tutan görmüşəm. Nədir bunun mənası? Yəni necə oruc tutmuşam? Bunun mənası budur ki, mən biçarə, yeddi-səkkiz yaşında bir uşaq, yay zamanı, sübh açılmamış, azandan da qabaq, obaşdanlıq (sühür) minacatı verilən kimi yuxudan ayılıb yerimdən durmuşam və az-çox çörəkdən, axşamdan qalmış pişmişdən xahi-nəxahi, könülsüz və iştahasız yemişəm və müəzzin sübh azanını çağıran kimi durmuşam ayağa, iki rükət sübh namazını qılıb yatmışam, ta günortaya bir saat qalanadək, Günorta azanı deyilib, genə dəstəmaz və nanaza məşğul olmuşam. Bunu da tamam elədim. Sonra dəxi nə eləyim? Yavaş-yavaş aclıq və susuzluq mənə kar eləyir. Nə eləmək? Bikarlıqdan götürmüşəm Quranı, bir qədər ondan oxumuşam, ta yorulanadək. Bundan da doydum və yoruldum. Dəxi nə eləyim? Hava çox isti, dodaqlarım susuzluqdan quruyubdur. Amma çarə yoxdur. Orucu yemək heç fikrimə də gələ bilməz. Hələ saat dörddür; hələ axşama dörd saat qalır. Xahi-nəxahi gərək dözəsən və səbr edəsən. Durub gedirsən məscidə ki, vaxt bir az da keçsin. Orada Axund Molla Tağı moizə eləyir, rəməzanül-mübarək ayının şərafətindən danışır: sövmün şəraitindən və qəvaidindən danışır, mahi-mübarəkin əmalından danışır və axırda moizəsini belə tamam edir: – Həzrət imam Cəfər Sadiqdən mənquldur ki, mahi-mübarəki-rəməzanda hər namazdan sonra bu duanı oxumaq fərzdir: “Ya Əliyyü ya Əzim, ya Gəfurü ya rəhim, əntə rəbbiyyül-əzim... Əlləzi...“. O minbərdən dedikcə camaat da onun dalıyca təkrar edir. Məsciddən çıxıb gəlirəm evə. Gün hələ batmayıbdır. Hava o qədər istidir ki, nəfəs almaq mümkün deyil. Dodaqlarım yanır, boğazım quruyur. Hamamın qabağına “qırna”dan su axır. Suçular tuluğ dallarında, oradan su doldurub aparırlar. Duru bulaq suyu dəmir lülədən şırıltı ilə axıb tökülür daşların üstünə. Amma heç kəsin cürəti yoxdur haman sudan içsin; çünki indi mahi-mübarəki-rəməzandır. İndi dodaqlar gərək quruya; onunçün ki, mahi-mübarəki-rəməzandır. İndi susuzluqdan boğazlar gərək quruya; səbəb bu ki, indi mahi-mübarəki-rəməzandır. İndi mən tək yeddi yaşında müsəlman uşaqları gərək səhərdən-axşamadək “ləbbeyk” deyib susuzluqdan od tutub yana; o cəhətə ki, indi mahi-mübarəki-rəməzandır. Nəyə, nə səbəbə? Və kimə lazımdır sənin bu susuzluğun? O vədə heç kəsə bu sualı vermək olmazdı. O vədələr heç bir müsəlman bəndənin fikrinə gələ bilməzdi ki, yeddi yaşında bir uşağın on yeddi saat ac və susuz qalmağı, bəlkə, heç bir kəsə lazım deyil; o səbəbə gələ bilməzdi ki, yeddi yaşında uşağa oruc tutmağı vacib edən şəriət özüdür, necə ki, bu barədə Ağayi Məclisinin “Bist bab” və qeyri müctəhidlərin risalələrində və hətta məktəblərdə dərs kitabı hesab olunan “Camei-Abbas”i – Şeyx Bəhaəddində müəyyən olunubdur. Dəxi burada qeyri bir şəkk və şübhə yeri ola bilməzdi. Ancaq yadımda qalan budur ki, uşaqların böyükləri ilə təfavütü bu idi ki, uşaqlara məhz Rəməzan ayının orucunu tutdurardılar və neçə-neçə vacibi və sünnəti namazlardan biz uşaqlar azad idik. O ki qaldı böyüklər, mən indi bu saat gözlərimi yumub yenə diqqəti-tam ilə huş-guşumu verirəm keçmiş günlərə, xəyalıma gətirirəm mənim uşaqlıq əsrimin cəmaəti-müsliminini və yenə artıq diqqət və huş-guşla qulaq verirəm keçmiş günlərə. Və hər bir kişi və övrəti, qohum və qardaşı, hacı, kərbəlayıları, – hələ mollaları demirəm, – mən o camaatın hamısını il uzunu oruc tutan yadıma salıram, orucağız yadıma salıram. Bunun səbəbi bu idi ki, otuz gün rəməzani-mübarək ayından başqa o vaxtın mömin müsəlmanları şəriətdə təyin olunan nəinki vacibi ruzələri, bəlkə sünnəti oruc günlərini də oruc tuturdular. Məlumdur ki, şəri-şərif mucibincə səkkiz ədəd vacibi ruzə təyin olunubdur və hədsiz sünnəti ruzə yazılıbdır. Hədsiz deyəndə həqiqətdə sünnəti oruclar o qədərdir ki, Bəhaəddin Amili öz “Camei-Abbas” kitabında sünnəti oruc günlərindən söhbət açıb yazır ki, bu qism oruclar o qədər çoxdur ki, onların adı “Camei-Abbas” kitabına sığışmadı. Bununla bərabər şəriətmədari-mərhum və Məhəmməd dininin qanunlarının ravii-möhtərəmi öz kitabında haman sünnəti orucların iyirmi qismini təfsilən sadalayır. Amma kitab sahibi fazil Bəhaəddin Amili ancaq bircə şeyi unudubdur və elə bir qələt edibdir ki, burada bir böyük məzhəkə törəyir. Söhbət burasındadır ki, “Camei-Abbas” kitabında rəvayət olunan vacibi oruc günlərinin üstünə sünnəti oruc günlərini qoysaq və ilin müddətini üç yüz altmış altı hesab etsək, o vədə baxıb görəcəksən ki, “Camei-Abbas”ın orucluq günləri üç yüz altmış altıdan da bəlkə artıq oldu. Elə müxtəsərcə belə hesab edək: başı daşlı mömin islam ümməti otuz gün orucunu tutan zaman gedirdi məscidə və vaizlərdən orada eşidirdi ki, otuz gündən başqa müsəlman ümməti üçün dəxi də vacibi və sünnəti oruc yazılıbmış. Vacibi oruclar: 30 gün rəməzani-mübarək, bunların qəzası, meyitin icarə ruzəsi, atadan qalma qəza orucu, nəzir və and orucu, kəffarə orucu, etikaf orucu, dümahə orucu. Bunlar vacibi oruclardır. Qaldı sünnəti oruclar, mövlud orucu, məbəs orucu, eydi-qədr orucu, hər ayın üç günü orucu, ərəfə orucu, mübahilə orucu, təsəddük orucu, otuz gun şəban ayının orucu, dəhvəl-ərz orucu, hər ayın əvvəlinin orucu, aşura orucu, və hər cümə günlərinin orucu, mahi-zilhiccənin səkkizinci gününün orucu, eydi-rəməzandan sonra altı gün şəvval ayının orucu, filan, fnlan... Necə ki, “Camei-Abbas” kitabı o orucları sayıb axıra çıxa bilmir, biz də “Camei-Abbas” yazdığı orucların üçdən bir hissəsini burada ancaq saydıq ki, oxuculara artıq dərd-sər olmasın. Burada zikr olunan orucluq günlərini mənim mömin vətəndaşlarım cümləsi oruc tuturdular. Əlbəttə, o vədə bu camaatın oruc olmayan günləri də olurdu; bu da o günlər olurdu ki, haman gün oruc tutmaq batildir; necə ki, eydi-mahi rəməzan günü, eydi-qurban günü və bir neçə belə-belə günlərdir ki, o gün müsəlman ümməti oruc tutsa, o oruc nəinki qəbul olunmaz, bəlkə, belə orucun kərahəti də vardır. Mənim o qaranlıq vətənimdə hələ Rəməzan ayından qabaq, hələ Rəməzan ayı daxil olmamış, mömin vətəndaşlarım bütün şaban ayını oruc tutardılar; o vədə mənim əhli-iman vətəndaşlarımın sövmü-səlata həvəsləri gör nə mərtəbədə idi ki, şəbanül-müəzzəm ayını oruc tutmaq ilə, rəməzanəl-mübarəki tamam bir ay qabaq istiqbal edərdilər. Bütün şaban ayı dayımı oruc tutan yadıma salıram. Atam, anam, bibi və xalam, qohum-əqrəbam, qonşularım və rast gəldiyim şəhər əhli şaban ayından oruc tutmağa başlardılar. Hətta dayım məni və xala oğlum Əhmədi də oruc tutmağa dəvət edərdi. Mən, yadımdadır, bir neçə gün tutdum, amma Əhməd tutmadı. Sonra dayımın mənə rəhmi gəldi, ya nədənsə, artıq təkid eləmədi. Amma atam şaban ayının bəzi günlərini oruc tutmazdı və onunçün də mənə bir söz deməzdi. Bununla bərabər, şaban ayının ruzəsinin feyzi barəsində məscidlərdə vaizlər tərəfindən ciddi təbliğat aparılırdı. Və heç bir gün olmazdı ki, dayım, ya atam məsciddən evə gələndə bizə və qeyri oruc tutmayanlara məzəmmət eləməsin. Bir gün dayım, Axund Molla Tağının moizəsindən evə təzəcə gəlib anama və biz uşaqlara xəbər verdi ki, biz doğrudan da, erməniyik, müsəlman deyilik. Və başladı nağıl eləməyə ki, bu gün Axund Molla Tağı deyirdi ki, şaban ayında oruc tutmayanlar sirat körpüsündən keçəndə məlum deyil ki, o körpü titrəyəcək, titrəməyəcək. Və şayəd xudavəndi-rəhimin o bəndəyə rəhmi gələ və şayəd rəhmi gəlməyə, səbəb budur ki, xudavəndi-ərrəhmanir-rəhim haman gün sənə deyəcək ki, necə insafın qəbul etdi ki, şəbanül-müəzzəm ayını sən oruc tutmaqdan özünü kənarda saxladın. Bir surətdə ki, bu ay, doğrudur, ruzə saxlamaq üçün vacib təyin olunmayıbdır və lakin bu imtahandır ki, xudavəndi-təbarək və taala öz mömin bəndələrini imtahana çəkmək istəyir. Onların zöhd və təqvasını mizana vurmaq istəyir. Vay, vay! Dəxi ermənidən sizin fərqiniz nədir? Bir gün dayım – şaban ayının bilmirəm neçəsi idi, – gəldi bizə, dəstəmaz aldı və namazını qıldı və salamdan sonra başladı öz-özünə istiğfar etməyə: “əstəğfürullah və əsəlhüt-tövbə”... Bir neçə dəfə bu duanı oxuyandan sonra, çevirdiyi təsbehinin bir yerində barmağını saxladı və anamı çağırdı və dedi: – Bu gün Hacı Molla Tağı məsciddə moizə eləyir və deyirdi ki, “Müftahi-cinan” kitabında yazılıbdır ki, hər kəs şaban ayında yetmiş dəfə istiğfar duasını oxuya, nə qədər günah eləmiş olsa, cəhənnəm odu onu yandırmayacaq. Və bunu deyəndən sonra gözlərini yumdu, üzünü göyə tərəf tutdu və başladı deməyə: “əstəğfürullah və əsəlhüt-tövbə, əstəğfürullah və əsəlhüt-tövbə”... Dayım bu duanı oxuduqca anam da onun dalıyca deyirdi. Bunlar bu duanı on-on beş dəfə ancaq oxumuşdu. Dayım birdən gözlərini açdı və anamdan soruşdu: – Ay qız, bu gün orucsanmı? Anam utana-utana qardaşına cavab verdi və üzr istədi ki, oruc deyil və orucu tutmamağına bilmirəm nə səbəb gətirdi. Onu da ərz eləyim ki, anam bəlkə dayımdan da pəhrizkar idi. Bə əgər o gün oruc deyilmiş, yəqin ki, bir şəri üzrü var imiş ki, o üzrü də indi dayımın yanında gətirdi. Buna baxmayaraq, qoca və hirsli dayım haman oturduğu yerdən durdu ayağa, bir söz demədi, təsbehini qoydu cibinə və dinməz-söyləməz acıqlı çıxdı qoydu getdi. Şabanın on beşinci gecəsi – ki, farsca nimeyi-şəban adlandırırlar, mömin bəndələr üçün bir qiyamət gecəsi idi. Mənim yadıma gəlmir ki, yeddi yaşından başlamış, ta on üç yaşadək nimeyi-şəban gecəsini ta axşamdan səhərədək şirin yuxu yuxulamış olam. Nimeyi-şəban gecələri evlər bir məscidə təşbih olardı. Ələlxüsus bizim evimiz; ələlxüsus dayım bizim evimizdə olan gecələr. Nimeyi-şəban... Necə ki, o vədlər, habelə indiki əsrdə də, cəmaəti-müsliminin on əziz ayı rəməzanül-mübarəkdən sonra şaban ayıdır; çünki həzrəti-rəsuli-xuda özü buyurubdur ki, Rəməzan ayı Allahın ayıdır, amma şaban ayı mənim ayımdır. Onunçün də bu mübarək ayın yarısı, – əzbəs ki, Rəməzanın yavıqlaşmağına dəlalət edir, – şaban ayının bir qiymətli günüdür; onunçün də bu gecə etikaf gecəsidir, onunçün də füzəlanın rəyincə bu gecəni axşamdan sübhədək ibadət və riyazətlə keçirmək, hədd-hesabsız namaz və dualarla keçirmək lazım gəlirdi. Nimeyi-şəbanın bir gecəsi yaxşı yadıma gəlir. Dayım da bizdə idi, qonşu Axund Molla Kərim müəzzin də bizdə idi. Şam və xiftən namazlarını qılıb qurtardılar. Və Molla Kərim bir kitab açdı və oradan xəbər verdi ki, həzrət Əmirəl-möminin buyurubdur ki, hər kəs nimeyi-şəban gecəsi yüz rükət namaz qıla və hər rükətdə min dəfə “qülhüvallahü əhəd” zikr eliyə, qiyamət günündə yüz məlaikə təyin olunacaq ki, o bəndəyə məhşərdə köməkçi olsunlar. Və möminlər başladılar namazı və bizim evimizin bütün böyükləri və kiçikləri başladılar namaz qılmağa. Mən özüm bilmirəm neçə rükət qılmışdım ki, elə oradaca yuxu məni tutur və oradaca paltarlı uzanıb yatıram. Amma yerə yıxılanda mübarək möhür, o müqəddəs ətəbatın mübarək torpaq parçası qalmışdı altımda, onunçün də dayım məni acıqlı-acıqlı və söyə-söyə oyatdı və anama dedi: – Bu erməni oğlu ermənini buradan apar, gözümdən itilib getsin! Özü də cəhənnəm olsun, ibadəti də cəhənnəm olsun! Amma məndən sonra möminlər sübhə kimi oturmuşdular. O qədər dua və səna oxumuşdular ki, gözlərinə bir zərrə qədər yuxu gəlməmişdi. Və yazıq anam gündüz bizə bişmiş bişirəndə ocağın üstündə iki-üç dəfə kefli adam kimi yıxıldı, az qaldı odun içinə düşsün. Və bununla belə yenə orucağız, “ya Allah, ya Əli” dilindən düşmürdü. Amma elə ki, şaban ayı axıra yetişmək istədi, axır üç günü bütün şəhər yenə oruc tutmağa mollalar tərəfindən dəvət olundular. Və bu barədə Axund Molla Tağı minbərdən demişdi ki, hər kəs şəbani-müəzzəm ayının axır üç gününü oruc tuta, Allah-taala onu hər ayinə şeytanir-rəcimin şərindən nigah saxlayacaqdır. Və elə ki şaban ayı axırına çatmağa yavıqlaşardı, bütün şəhərə vəlvələ düşərdi ki, aya şabanın axırı hansı gündür və rəməzanın əvvəli hansı gündür və rəməzanül-mübarək hilalı, yəni təzə ay nə vaxt və hansı gün görsənəcəkdir. Şaban ayının iyirmi doqquzunda bazarın çox hissəsi bağlı olardı, cəmaəti-müslimin məscidlərdə. Məsələ bu barədədir ki, aya, bu gün hilali-rəməzan, təzə mübarək ay görükəcək, ya yox? Aya, bu gün şabanın axırıdır, ya sabah axırıdır? Şaban bu il kəmyekdir, yəni iyirmi doqquz gündür, ya otuz gündür? Bu məsələ mühüm məsələlərdən biridir. Əgər bu gün bilsək ki, şabanın axırıdır, bu gün axşam hilali güdərik və harada olmuş olsa, qaranlıq bulutların da arasından bir tövr quyruğunu görərik və gördükdə də röyəti-hilali-rəməzənül-mübarəkin şəraitini əmələ gətirərik. Nədir bunun şəraiti? Birinci – rəməzanül-mübarək ayını birinci dəfə görən gərək haman dəm salavat çevirə-çevirə gözlərini yuma və hər nə vaxt açsa, gərək birinci məqamda gözü şəmşirə sataşa. Məlumdur ki, cəmaəti-müslimin arasında hər dəfə təzə ayı görən gərək bir müəyyən şeyə baxa. Və bu da on iki ayın hər biri üçün müxtəlif şeylərdir; məsələn, məhərrəm ayını təzə görən gərək qızıla baxa, səfər ayını görən aynaya baxa, rəbiül-əvvəl ayını görən suya baxa, o biri rəbii görən qoyuna baxa... və axıradək hər ay üçün bir şeyə baxmaq müəyyən olunubdur. Rəməzanül-mübarəkin hilalını görməyin böyük fəziləti var. İmam Cəfəri-Sadiqdən bu barədə rəvayət olunubdur ki, hər kəs Rəməzan ayının hilalını şabanın axır axşamı görə və bu duanı axıradək oxuya “Rəbbi və rəbbük-əllahü rəbbül-aləmin... ”, haman şəxs tamam bir ilin müddətində zalimlərin zülmündən, sahirlərin sehrindən və cinnü və ünsün şərrindən sübhanə və taalanın pənah və hifzində mühafizət olunacaqdır. Həqiqətdə bir böyük xoşbəxtlikdir, əgər bir uca damın üstünə çıxıb təzə aya baxmaqla və bir neçə kəlmə dua oxumaqla sən zalimlərin zülmündən eymən olacaqsan. Ta bundan yaxşı şey nə ola bilər? Xalq, xalqların zülmünün qabağını almaq üçün dəstə tutub mübarizəyə çıxırlar, zalim hakimlərin üzünə biədəblik edib ağ olurlar, hiyləgər ruhanilərin fəsad torlarını yırtıb, o tordan çıxmaq üçün zəhmət çəkib dünya elmlərini təhsil eləyirlər, övladını məktəblərə göndərib fənni və ictimai biliklərə sahib olurlar, zalimlərin zülmündən xilas olmaq üçün çox-çox fədakarlıqları özlərinə rəva görürlər, amma sən bunların cümləsinin əvəzində təsbehi al əlinə, çıx damın üstünə və hilali-rəməzanül-mübarəki görməyə cidd-cəhd elə və elə ki gördün, dəxi sahirlərin sehrindən bilmərrə xilas olacaqsan. Bir bunu bilmək mümkün olmurdu ki, aya, builki şəbanül-müəzzəm ayı neçə gündür, kəmyekdir, ya tamamdır? İyirmi doqquz gündür, ya otuz gündür? Rəməzanın ğürrəsi sabahdır, ya birigündür? Bunu haradan bilmək olar? Təqvimdən. Kimin təqvimindən? Əlbəttə, Yevropa təqvimlərində elmi-nücumdan əxz olunmuş məlumatda həmişə ayın və günün hərəkatının əhvalı xəbər verilir və Yevropa təqvimləri deyə bilərlər ki, şaban ayı, ya qeyri bir ayın əvvəli hansı gündür və axırı hansı gündür. Amma o müqəddəs əsrlərdə Yevropa təqvimlərinin cəmaəti-müslimin içində hörməti yox idi. Bu səbəbə ki, o təqvimləri yazanlar və çapa verənlər binamaz xaçpərəst millətləri idi. Və aşkardır, o təqvimlər mənim mömin həmvətənlərimin əqidəsincə itdən də murdardırlar. Tək bircə pak təqvim Hacı Nəcmüddövlənin Tehrandan gələn təqvimi idi ki, oradan mənim müqəddəs vətəndaşlarım hər bir məlumat əxz edə bilərdilər, savayı ayın əvvəli hansı günə düşməyindən və axırı hansı günlə qurtarmağından. Möhtərəm Hacı Nəcmüddövlənin təqvimi – ki, hazırda Tehranda yenə nəşr olunmaqdadır – zənn edirəm, möhtərəm qarelərin nəzərinə çatmamış ola. Hər kəs möhtərəm hacının təqvimindən xəbərdardır və onun məzmunu ilə aşinadır, ondan xahişim budur ki, burada bir neçə söz ki mən o təqvimin barəsində danışmaq istəyirəm, bu bir neçə sətirləri buraxıb oxumasın. Məlum olan mətalibi də dübarə oxumağın mənası yoxdur. Hacı Nəcmüddövlənin müqəddəs təqvimi o vədələr hər bir mömin Allah bəndəsi yanında onun yomiyyə ibadəti üçün bir rəhnüma idi. Bir bu ki, dindar vətəndaşlarım saat xoşlanmamış heç bir qədəm qoymazdılar. Və bir ilin müddətində hansı ayda, hansı gündə, hansı bir saatın əhvalı haman təqvimdə dərk olunardı. Başlamış o yerdən ki, bu üzümüzə gələn ildə və hansı ayda nələr vüqua gələcək, orada yazılardı. Padşahlar dava edəcək, ya etməyəcək; bahalıq, ya ucuzluq olacaq; qışda hava nə dərəcəyə qalxacaq; misri azarlar şiddətmi edəcək; ay və gün nə vaxt tutulacaq; zəlzələnin olmağı möhtəməldirmi, ya yox; insanlar dinəmi yavıq gələcəklər, ya gümrah olacaqlar. Sonra səfər ayının hansı günləri hansı ibadət üçün müsaiddirlər; səfərə çıxmaq hansı gün məsləhətdir; toy eləmək hansı günün hansı saatında xoşdur; hamama getmək və hətta tənvir etmək hansı bir saatda rəvadır; bu gün həcəmət almaq caizdir, bu ayın nəhs günləri hansıdır, həna qoymaq üçün hansı saat xoşdur. Burada bir haşiyə çıxmaq lazım gəlir. Şəhərimizdə Hacı Səməd xan bir gün ziyarəti-imam Rza qəsd eləmişdi. Çün xan həzrətləri qeyri xanlardan müstəsna olaraq xeyli, dindar və əhli-təqva idi, onunçün də qəsd etdiyi bu qiymətli səfərini labüd gərək bir xoş saata müvafiq tuta idi və bu barədə də, təbii, ruhanilərə müraciət etdi. Hacı Molla Tağı Quranla istixarə etmişdi və xanın şəhərdən hərəkət gününü rəbiüssaninin on yeddisinə təklif etmişdi. Amma nədənsə Hacı Nəcmüddövlənin təqvimində rəbiüssaninin on yeddisi əzm-ziyarət üçün yox, ticarət qəsdi üçün xoş yazılmışdı. Və yadımdadır ki, bu səbəbdən xan həzrətləri bir neçə həftə təxirə düşdü. Sonra Hacı Molla Əlinin istixarəsi mocibincə xanın səfəri rəbiüssaninin səlx gününə təyin olundu. Amma burada yenə bir maneə ortalığa gəldi; çünki Hacı Nəcmüddövlənin təqvimində yazılmışdı ki, bu il rəbiüssaninin səlxi yoxdur, yəni bu ay otuz gün yox, iyirmi doqquz gündür. Rəbiüssaninin iyirmi doqquzu əyyami-səkkiz ulduzun, yadımda deyil, hansı gününə düşürdü və məlumdur ki, əyyami-səkkiz ulduz günləri səfərə çıxmaq üçün nəhs hesab olunurlar. Sonra Hacı Səmədxan yenə qeyri mollaya müraciət elədi. Ondan sonra yenə bir qeyrisindən məsləhət istədi. Axirül-əmr Hacı Molla Tağı, Hacı Səməd xanın səfərini cəmadiyəl-əvvəlin ayının altıncı gününə təyin eləmişdi. Amma məlum oldu ki, haman gün cümə gününə düşür. Amma məlumdur ki, həzrəti imam Rza cümə günlərini səfərə çıxmağı rəva görməz imiş, o səbəbə ki, cümə gününün namazına mane olur. Beləliklə, Hacı xanın səfəri genə yubandı. Hacı Nəcmüddövlənin təqviminə genə pənah apardılar. Orada yazılmışdı ki, cəmadiyəl-əvvəl ayının dördü, beşi, on üçü, on altısı, iyirmisi, iyirmi dördü, iyirmi beşi və iyirmi altısı səfərə çıxmağın kərahəti var. Hacı Molla Əli də xana sifariş eləmişdi ki, ayın səkkizinci və iyirmi üçüncü günü səfər eləmək məsləhət deyil. Hacı Kərim də xana ərz eləmişdi ki, məbadə ay əqrəbdə olanda səfərə çıxa. Biçarə Hacı Səməd xan axırda təsmim eləmişdi ki, cəmadiyəl-əvvəl ayının on səkkizində şəhərdən çıxsın. Amma burada yenə böyük maneçilik üz verdi. Çünki haman gün düşənbə gününə düşürdü və məlumdur ki, düşənbə günü həzrəti-rəsulun vəfat günü olduğu üçün, səfərə çıxmaq o gün heç bir vəchlə caiz deyil. Sonra bədbəxt Hacı Səməd xan, yadımda deyil, ayın iyirmi birindəmi, ya iyirmi ikisində Rəvan şəhərinə tərəf yola düşdü. Və yadımdadır ki, haman gün bütün şəhər xanın müşayiətinə çıxmışdı. Amma... İki gün ondan sonra dedilər ki, Hacı Səməd xan yoldan qayıdıb gəlir. Məlum oldu ki, xan fayton ilə Xok qəryəsindən ötüb Qıvraq adlı kəndə daxil olur və fayton kəndin ortasından keçən vaxt bir kəndli arvadı damın üstündə paltar sərdiyi yerdə asqırır. Xan faytonu saxlayır və arvada tərəf üzünü tutub deyir: – Görüm sizin toxumunuz yer üzündən kəsilsin! Xan haman yerdən faytonu geri qaytarır. Və şəhərə xəbər düşdü ki, yolda səbir gəlib və Hacı Səməd xan ziyarətə getdiyi yoldan qayıdıbdır. Və sonralar küçə uşaqlarının dilində əzbər oldu: “Səbir gəldi, xan qayıtdı”. Bu vaxtadək çox az ittifaq düşübdür ki, cəmaəti-müslimin içində qəməri ayların hansı neçə gündür, 29-mu ya 30-mu, bəlli olsun və behər hal qabaqca bilinsin. Onunçün də şabanla rəməzanın sərhədini müəyyən etmək mənim yadıma gəlir ki, mümkün olmazdı. Və onun üçün də mənim biçarə vətəndaşlarım rəməzanül-mübarəkin hilalını axtarıb tapmaq yolunda çox-çox zəhmətlərə düşərdilər, çox-çox ruhani və cismani əziyyət çəkərdilər. Mən özüm ta yeddi yaşından başlamış, böyüklərimlə bərabər, damların üstündə Rəməzan ayını axşam vaxtları, saatlarla axtarıb tapmamışıq: ya hava bulud olub və təzə ay buludlar içində gizlənib ki, mömin müsəlman ümmətinin imanının dərəcəsini mizana vursun, yaxud haman gün şabanın səlxı, ya, bəistilahi-türk axırı deyilmiş. Rəməzanın hilalı axtarılan günlər axşam zamanı, damların, minarələrin və qeyri bu kimi uca yerlərin üstü mömin müsəlmanlarla dolu olardı. Və camaat gözlərini Məğribə, gün batan tərəfə tikib, təzə ayın quyruğunu axtarardılar. Və tapmayanda kor-peşman pəcmürdəhal yenib gedərdilər evlərinə. Əgər təzə ay asanlıqla görüksə idi, müsəlmanlar salavat çevirə-çevirə təsbeh əllərində bir növ bəşarətlə evlərinə gedərdilər. Nə böyük səadət! Sabah rəməzanül-mübarəkdir, sabah haman aydır ki, mələklər ərşlərə düzülüb tamaşa edəcəklər ki, aya islam ümməti bu mübarək ayı nə surətdə başa çıxardacaq, onların ibadəti nədən ibarət olacaq? Tamaşa edəcəklər müqəddəs islam ümmətinin qeyrətinə, Allahı çağırmağına, gecələr yatmayıb ehya saxlamağına və qədr gecəsini cidd-cəhdlə axtarmağına. Hansı qədr gecəsini? Burada, vaizlər demişkən, mətləb bir az tuldur. İslam müfəssirlərinin və müctəhidlərinin təbirincə rəməzanül-mübarək ayının otuz gecəsinin biri qədr gecəsidir. Cəmi əimmənin rəvayətindən də belə anlaşılır ki, ilin üç yüz altmış altı gecəsinin biri qədr gecəsidir. Ancaq o gecə hansı gecədir? Məlum deyil və demək olar ki, o gecəni rəsulu-xudadan sonra, bəlkə tapan olmayıbdır. Hər bir kəs o gecəni tapa bilsə və haman gecəni yatmayıb müəyyən ibadəti əda edə bilsə o şəxs əbədəl-abad özü də bağışlanır və onun cəmi qohum-əqrəbası və abavü əcdadı və cəmi günahlardan məğfirət tapıb əbadəl-abad xudavəndi-aləmin şəfaətinə nail olurlar. Pəs hansıdır o gecə? Bu barədə tək bircə işarə var ki, o gecə rəməzanül-mübarəkin gecələrinin biridir? Pəs hansı gecəsidir? Bir rəvayət də bundadır ki, qədr gecəsi rəməzanül-mübarək ayının on doqquzuncu gecəsi ilə otuzuncu gecəsinin arasındadır. Bu, on iki gecənin biridir. Pəs deyəsən, mətləbə yavıqlaşmışıq. Nə çətin şeydir qədr gecəsini tapmaq? Bir surətdə ki, o şərafətli gecə rəməzanın on doqquzundan axırının ərzindədir, dəxi burada nə qəm ola bilər? Mən, bərayi-ehtiyat, bu on iki gecəni elə bir əziz tutaram ki, bu gecələri ta axşamdan-sübhədək elə bir candil ilə etikafa əyləşərəm ki, bu on iki gecəni özümü Allah yolunda fəda edərəm və qədr gecəsi üçün cəmi təfsir sahibləri, cəmi şəriətmədarlar – Ağa Bağır məclisilər, Molla Əhməd ərdəbililər, Həsən cilanilər, Bəhaəddin Məhəmməd cəbəlilər və sair minlərcə şəriətmədarlar – təyin etdiyi dua və sənaları əda edərəm; ta ki, beləliklə, qədr gecəsini tapmış olaram. Və elə də mənim uşaqlıq əsrimdə mənim vətəndaşlarım elərdi. Və yadımdadır ki, Rəməzanın on doqquzuncu gecəsindən ta axırınadək, mən, yeddi yaşında uşaq üçün gecə yuxusu haram olardı. Onu ərz edim ki, mənim rəhmətlik dayım xeyli savadlı idi. Bir vaxt Təbrizdə ticarətlə məşğul olan zaman orada mollalarla o qədər oturub-durmuşdu ki, özü bir balaca molla dərəcəsində idi və Quranı oxuyub məna eləməyi yadımdadır. Və bu on iki gecənin oyaq qalmağı ilə işim yoxdur; gecəni səhərə kimi yatmaq da olar, yatmamaq da olar. Ancaq bircə şey məni o vədə, doğrudan da, o qədər təngə gətirərdi ki, mən cənnətə və cəhənnəmə bərk etiqad eləyən ola-ola və Allahın qəzəbindən qorxan ola-ola yenə Rəməzanın əhya gecələrini, dayımın zərbindən o qədər təngə gələrdim ki, çox vaxt ağlardım və ağlaya-ağlaya bunu da bilərdim ki, günaha batıram. Dayımın ibadət üçün səxtliyi, onun riyazətinin qəlizliyi hələ o vədələr nəinki tək bircə məni, hətta çox mömin olan anamı da təngə tutardı. Və hərçənd anam Allahın qorxusundan cınqırını çıxartmazdı, amma gündüz zəhməti və orucluq aclığı bu yandan, gecə ibadəti bir yandan, özü də bir gecə yox, on iki gecə yazıq arvadı əldən salardı və oturduğu yerdə çox vaxt qəşş elərdi və yıxılardı. Burada haşiyə çıxmaq babətindən ərz etməyi lazım görürəm ki, insanın canı, doğrudan da, bərk olarmış. Anam hifz-sihhənin həmin rəvayət etdiyim şəraiti vücudilə genə əlli-əlli beş ilə kimi dünyada yaşaya bildi. Buradan mülahizə eləmək olar ki, biçarə arvadın gör nə dərəcədə canı bərk imiş. Habelə də qeyriləri... Naxçıvan və İrəvan vətənindən Tiflisə köçməyin ittifaqı oldu. Tarixi-miladinin min doqquz yüz üçüncü ilinin dekabr ayında, İrəvanda övrətim şiddətli azara mübtəla olmuşdu; o dərəcədə ki, oranın təbibləri övrəti Tiflisə aparmağı lazım gördülər. Qış bərk soyuq idi. Küçələri arşından qalın qar elə tutmuşdu ki, tərəddüd eləmək mümkün deyil idi. Və ilin belə bir namünasib fəslinə baxmayaraq, təbiblərin əmrinə görə azarlını Tiflisə gətirməyə məcbur olduq. Olduq deməkdə mən yeznəm Məhəmmədqulu bəyi nəzərə alıram. Məhəmmədqulu bəy Naxçıvan bəyzadələrindən və mənim haman azarlı övrətimin qardaşı idi və bacısını nəhayat istərdi; onunçün də onunla o da Tiflisə gəlmək istədi. Daha doğrusu azarlını Tiflisə gətirən bəlkə qabaqca o idi; çünki o, Tiflisi və Tiflisin həkimlərini məndən də yaxşı tanıyırdı və hər barəda bacarığı məndən artıq idi və yol məxaricini və müalicə məsələsini də öz öhdəsinə götürmüşdü. Dekabrın axır günlərində azarlını gətirdik və o vaxtda təzə tikilmiş İrəvan dəmir yolu ilə Tiflisə tərəf yola düşdük. Övrətimin əhvalı xarab idi. Onun sağlamlığına mənim gümanım çox az idi. Yeznəm də xeyli qəmgin görsənirdi və elə yadıma gəlir ki, İrəvanda ta o vədə Aleksandropol adlanan şəhərə kimi bircə söz də danışmadı. Azarlı da öz yerində uzanmışdı və bir söz danışmırdı. Yemək və içmək də istəmirdi. Aleksandropoldan Tiflisə tərəf yola düşdüyümüz sübh vaxtı idi. Yeznəmin kefi bir qədər açılmışdı; buna da səbəb o oldu ki, bacısı da başladı az-az danışmağa. Oxşuyurdu ki, azarlının əhvalı nədənsə yaxşılığa tərəfdir. Burada Məhəmmədqulu bəy bir qədər oyüzdən-buyüzdən söhbət edəndən sonra, mənim kefimi soruşdu və bunu da soruşdu ki, təzə yazı-pozudan yanında bir şey vardırmı? Mən dedim ki, bir şey yoxdur; amma burada yalan dedim. Bir ay bundan qabaq təzə yazdığım “Poçt qutusu” hekayəmin əl yazısı qoltuq cibimdə idi. Dedim bir şeyim yoxdur. Ondan ötrü belə dedim ki, mən əsərlərini həvəslə ona-buna göstərən yazıçıları dost tutmaram, bəlkə, iyrənərəm. Və Allah şahiddir ki, mənim üçün ondan ağır bir təklif yoxdur ki, özün yazdığın bir yazını öz əlinlə çıxardasan və onun-bunun qabağına tutub nişan verəsən. Məni tanıyanların heç birisinin yadına gəlməz ki, mən asanlıqla öz əsərimi çıxardam bir kəsə göstərəm, ya bir kəsə oxuyam. Onunçün də yeznəmə “yox” cavabını verdim. Amma gördüm ki, mənim bu cavabımdan sonra yazıq kişi başını saldı aşağı və genə qəmqüssəyə getdi; çünki bacısı da gözlərini yumub dəxi dinmirdi və digər tərəfdən də qatarların qaranlıq lağımlara girib çıxmağı da yeznəmin və azarlının övqət-təlxliyini dəxi də artırırdı. Onunçün də, doğrusu, yeznəmə yazığım gəldi və bu səbəbdən qoltuq cibimdən dəftərçəni çıxartdım və uzatdım yeznəmə tərəf. O da deyəsən yuxuda idi və yuxudan ayılan kimi, guya, xahi-nəxahi, əlini uzatdı və dəftərçəni aldı və könülsüz, yavaşca açdı və istəyirdi oxusun, vaqon girdi qaranlıq lağıma. Xülasə... Bir vaxt, yadımdadır, gördüm ki, Məhəmmədqulu bəy öz-özünə gülür. Baxdım ki, “Poçt qutusu”nu oxuyur. Burada mən gördüm ki, bu hekayəciyim qaynımın xoşuna gəlir və gülə-gülə mənə dedi: – Sən bu hekayəni çox yaxşı yazmısan. Bu sözləri deyəndən sonra genə oxumağında və oxuya-oxuya gülməyində davam edirdi. Və qatar qaranlıq lağımlara girəndə qaynımın acığı da tuturdu ki, qaranlıq onun oxumağına mane olur. Mən burada “Poçt qutusu”nun barəsində bu bir neçə sözü ondan ötrü yazıram ki, mənim bu hekayəçiyim söz yox, öz-özlüyündə elə də bir böyük əsər deyil ki, bu qədər tul və təfsilə layiq ola; ancaq burada mən “Poçt qutusu”nu ondan ötrü oxucuların nəzərinə gətirirəm ki, mənim bu hekayəm mənim ədəbi həyatımda bir əhəmiyyətli rol oynayıbdır. Bu da odur ki, bəlkə, bu hekayənin səbəbindən mən həmin bu müsafirətimdə Tiflisə azarlını apardıqda dəxi İrəvana qayıdıb gəlmədim və Tiflisdə qalıb sonra da həmişəlik tiflisli oldum. Bu da bu minvalla üz verdi. Bir gün yol gedəndən sonra sabahısı günü varid olduq Tiflisə və düşdük İrəvan meydanının qabağında, məşhur Qafqaz mehmanxanasına. Haman gün də azarlını apardıq və qoyduq Mixaylovski müalicəxanasına ki, orada ona müalicə olunsun. Və ikimiz dəmən və yeznəm – müalicəxanadan çıxdıq şəhərə və nahar eləmək fikrinə düşdük, və üz qoyduq o vədə Tiflisdə birincilik qazanmış məşhur yemək evinə. Burada camaatın içində möhtərəm Məhəmməd ağa Şahtaxtlı əyləşmişdi, çörək yeməkdə idi. Bə bizi uzaqdan görən kimi durdu ayağa və bizi xoş-beş ilə apardı oturtdu yanında və bizim üçün də yemək sifariş verdi. Başladıq nahar eləməyə. Söhbət azarlıdan keçdi mətbuata və ədəbiyyata. Burada yeznəm cibindən “Poçt qutusu”nun dəftərini çıxartdı verdi Məhəmməd ağaya. Genə deyirəm ki, belə işlər mənim məzaqımdan kənardır; necə ki, məni yavıq tanıyanlar bilirlər ki, nə deyirəm. Öz yazdığım yazını nə bir kəsə oxumaq istərəm, nə də ələlxüsus məclislərdə öz yazımı əl-əl göstərməyə razı olaram. Amma yeznəmin meyli və məramının qabağında heç vaxt etiraz etmək istəməzdim. Xüsusən bu günlərdə ki, bacısının babətindən onsuz o biçarə diltəng idi. Məhəmməd ağa “Poçt qutusu”nu oxuya-oxuya elə bir qışqırıqla gülməyə başladı ki, burada qeyri çörək yeyənlərin diqqətini cəlb elədi. Mən yavıqdakı hovuzda üzən rəngarəng balıqlara tamaşa eləyirdim. Və yaxşı yadımdadır ki, Məhəmməd ağa güldükcə balıqlar suyun içində elə atılıb düşürdülər ki, deyəsən, o Allahın balaca heyvanlarının da Novruzəlinin avam və sadəliyinə gülməyi tutur. Amma Allah şahiddir ki, mənim əhvalım heç yaxşı deyildi. Burada Məhəmməd ağa kitabçanı oxudu qurtardı, biz də naharı qurtardıq. Hamımız durduq və Məhəmməd ağa mənə təklif elədi ki, mən həmişəlik qalım Tiflisdə, dəxi İrəvana qayıtmayım və Tiflisdə qaldıqda, onun “Şərqi-Rus” qəzetində hekayənəvis, felyetonçu olum. Hərçənd mən bir müəyyən söz demədim, çünki övrətimin dərdi məni elə almışdı ki, nə gələcəkdən və nə gedəcəkdən xəbərim var idi və nə İrəvanda qalmaq fikrində idim, nə də Tiflisdə qalmaq istəyirdim. Məhəmməd ağa öz dediyində elə bərk durmuşdu ki, küçəyə çıxandan sonra bir də gördüm ki, faytondayam. Getdik düşdüyümüz “Qafqaz” mehmanxanasına. Orada yeznəm yığışdı ki, vağzala gedib oradan gecə ilə İrəvana yollansın. Məni də və mənim əşyamı Məhəmməd ağa qoydu faytona və hamam gün də apardı mənzilinə ki, “Şərqi-Rus”un idarəsi orada idi. Haman küçənin adı o vaxt Peskovski küçə idi, indi bilmirəm, təzə nə ad qoyublar. “Şərqi-Rus” naşiri və baş mühərriri Məhəmməd ağa Şahtaxtlı Naxçıvan şəhərinin yavıqlığında Araz kənarında məşhur bir qəsəbədəndir. Məşhur onunladır ki, bu qəsəbə bir çox sahib-mənsəb və ziyalıların vətəni olubdur. Məşhur xanəndə və bütün Qafqaz müsəlmanları içində mərsiyəxanlıqda birincilik qazanmış Hacı Molla Abdulla da bu qəsəbənin övladındandır. Haman Hacı Molla Abdulladır ki, hali-həyatda olan indiki ən şöhrətli qələm sahiblərimizdən birisinin atasıdır. Məhəmməd ağanı mən cavan vaxtımda bir dəfə də Naxçıvanda görmüşdüm. Min səkkiz yüz doxsan dörddəmi-beşdəmi, bilmədim, Məhəmməd ağa nədən ötrü Naxçıvana gəlmişdi. Mənim o vaxt yazmış olduğum “Məhəmməd Həsən əmi”nin hekayəsi yoldaşlarımın içində danışığa düşmüşdü. Və Məhəmməd ağa təkid etdi və mən hekayəni apardım qoydum onun qabağına. O da başdan bir neçə vərəq oxudu və bəyəndi. Hətta bunu qeyd eləmək istəyirəm ki, haman hekayənin birinci səhifəsi rus hərfləri ilə yazılmışdı. O vədə şərqşünas və misyonerlərdən qazanlı Radlov Azərbaycan üçun bir yeni əlifba təklif eləyirdi. Bu ibarət idi rus hərflərindən. Ancaq rus hərfləri içində olmayan bir neçə sövt üçün yeni bir neçə hərflər icad etmişdi. Bu hürufatın nümunəsi o vaxtlar Qafqaz maarif idarəsi tərəfindən nəşr olunan “Qafqazı öyrənmə materialları” məcmuəsində hərdən bir çap olunardı. Mən, çün o vaxtlar cavan və rus siyasətindən bixəbər, haman Radlovun türklər üçün yeni əlifbasını təsdiq etdim. Və hətta məndən savayı Naxçıvanda bir neçə türk maarifçiləri də təsdiq edirdilər. Onların içində ən döşünə döyən Mirzə Məhəmmədqulu, o vaxt qəza naçalnikinin dilmancı idi. Haman mənim hekayəm “Məhəmməd Həsən əmi”nin birinci səhifəsi Radlovun rus hərfləri ilə yazılmış[dır]. Altı-yeddi il bundan qabaq (sənə min doqquz yüz iyirmi birdə) qeyri hekayələrimlə, Bakıda Maarif Komissarlığına pişnəhad etmişəm ki, orada çap olunsun. Sonra bilmədim necə oldu və harada qaldı. Bunu buraya yazmaqdan mən onu qeyd etmək istəyirəm ki, ərəb hürufatına nifrət və yeni bir asan hürufata həvəs məndə hələ o vaxtlardan var idi. Sonra da – necə ki məlumdur, – mən həmişə yeni türk əlifbasını arzu eləyən və köhnə hürufatın ziddinə gedənlərdən oldum. Məhəmməd ağa Şahtaxtlı çoxdanın adamıdır. İndi möhtərəm ədibimiz Bakıda yaşayır və Şura hökumətindən təqaüd (pensiya) alır. Qoca yazıçımız Şahtaxtının əyanındandır. Amma özü cavanlıqdan özünü təhsilə verdi və Şərq dillərini təhsil etməklə bərabər, Avropa lisanlarını da öyrəndi və xeyli vaxt Avropada da qaldı. Eşitdiyimə görə həvəsi və məşğələsi həməvəqt yazıçılıq olubdur və necə ki Avropada, oranın qazetlərində, habelə Rusiyada rus qəzetlərində həmişə iştirakı olubdur. Az vaxtda türkcə qəzet nəşr etmək zəmini qəbul etdi və illər uzunu bu yolda çalışdı və xeyli zəhmətlərdən sonra “Şərqi-Rus”u çıxartmağa nail oldu. Məlumdur ki, o vaxtlar müstəbid Rusiya hökumətinin mənəm-mənəm bir dövründə ki, rus tayfasından savayı türk kimi kiçik bir millətə etina olunmurdu, türk dilində bir müstəqil cəridə intişarına yol vermək Peterburq hökumətindən heç gözləmək olmazdı. Xüsusən ki, İran və Osmanlı ilə həmsərhəd olan Qafqaz müsəlmanlarının maarifinin qüvvətlənməyinə ruslar heç bir vaxt yol vermək istəməzdilər. Bununla bərabər, Məhəmməd ağa qəzetinin icazəsini aldı və nə tövr aldı, bu mənə məlum deyil. Ancaq mənə, Məhəmməd ağanın vətəninin övladına, bu məlumdur ki, o vaxtlar ədibimiz qəzet məşqinə düşəndə, mən eşitdim ki, Məhəmməd ağa atadan qalma mülkünün öz hissəsini satıb on səkkiz min manata və bu pulu alıb gedib Tiflisdə qəzeq nəşr etsin. Mən Tiflisdə Məhəmməd ağanın qəzetinin idarəsinə daxil olanda bildim ki, Naxçıvanda danışılan bu söhbət əsl həqiqətdir. Və o vaxt mən görürdüm ki, bu on səkkiz min manat qəzet üçün xüsusi bir mətbəə sazlamağa sərf olunur. Və bir az vaxtda mətbəə də düzəldi və “Şərqi-Rus” qəzeti – ki, qeyri mətbəələrdə çap olunurdu, – dəxi öz məxsusi mətbəəsində çap olunmağa başladı. Mən “Şərqi-Rus” idarəsinə daxil olan günlərdə də (təzə 1904-cü ilin ibtidası) qəzetdə “Poçt qutusu” hekayəm çap olundu. Qəzetin baş mühərriri və müdiri Məhəmməd ağa özü idi. Mən idarəyə daxil olan zaman, onun idarədə əyləşən qələm şərikləri Ömər Faiq Nemanzadə və Səməd ağa Qayıbov idi. Ömər Faiq barəsində söhbət bundan sonra olacaqdır. Səməd ağa Qayıbov Qori darülmüəllimini bitirmişlərdən və indi Bakıda otuz üçüncü şura məktəbinin müəllimlərindəndir. Mən idarəyə daxil olandan sonra qəzetdə məqalələr və felyetonlar yazmağa məşğul oldum. “Şərqi-Rus” qəzetinin məsləkinə gəldikdə onu deyə bilərəm ki, məlum bir şeydir ki, o əsrdə və o şərait içində heç bir kəsin cürəti ola bilməzdi ki, qələmi ilə azad olsun və əsrin hökumətinin istibdadı ilə mübarizə aparsın; yaxud ehtiyatla da olmuş olsa, hökumət ilə oppozisiyada ola bilsin. Və təbiidir ki, bir belə azadi-taləb cəridyə heç bir vəchlə icazə də almaq mümkün olmazdı. Onunçün xah Məhəmməd ağanın, xah onun biz tək qələm köməkçilərinin məsləki və ideyası məhz müsəlman camaatını maarif və mədəniyyətə təklif və tərğib eləməkdən başqa bir şey ola bilməzdi. Hətta dini mövhumat barəsində söz danışmaq belə mümkün deyil idi. Hətta yadımdadır ki, müsəlman arvadlarına savadın və təhsilin lüzumu barəsində Məhəmməd ağa tərəfindən qəzetdə yazılmış bir məqalədə “qadın azadlığı” kimi iki kəlmənin üstə müsəlmanlar içində böyük danışıq törədi. O ki qaldı siyasi məsələlər, bu barədə dilim lal olsun: haman əsrin sansorunun tələbatı o qədər səxt idi ki, siyasət nədir ki, siyasətin qorxusundan “s” hərfini yazmağa cürət eləməzdik. Qəzet qabaq vaxtda, mən idarəyə daxil olan zaman həftədə üç dəfə çıxırdı və sansor qorxusu elə ağır idi ki, həftədə bu üç nömrəni də ancaq sansordan çıxarda bilirdik. Çox vaxt sansordan izn hasil eləmək üçün oraya mən özüm gedərdim. O vaxt sansor idarəsində türk şöbəsində türklərdə bir kəs yoxdu. Ancaq iki nəfər şəxs idi: biri erməni Kişmişov, o biri genə erməni Qaraxanov idi. Bununla bərabər, çün hər ikisi türkcə az savadlı idi və qəzetin materialını gərək hüccəliyə-hüccəliyə başdan-axıradək oxuyub məzmunundan xəbər-dəxi gecələrdar ola idilər ki, çap olunmasına izn də verə idilər, bu da bir neçə saat çəkərdi. Nə qədər ki qəzet həftədə üç dəfə çıxırdı, hələ bir tövr yola verirdik, elə ki axır vaxtlarda qəzet gündəlik oldu, onda yuxu yuxulamaq bizə haram olardı. Ancaq gecənin yarısınadək qəzetin sansorda oxumağı çəkərdi və ancaq gecə saat ikiyədək maşında qəzetin çap olunması başlana bilirdi. “Şərqi-Rus” qəzeti barəsində xah o vaxtlar, xah son vaxtlarda Qafqaz müsəlmanları içində bəzi vaxt bir belə şayiələr qulağa çatardı ki, guya qəzetin sahibi Məhəmməd ağa həmin bu orqanı ilə Rusiya hökumətinin Şərq politikasına qulluq edir. Bu söhbətlərin cümləsini mən əracif və əsilsiz, sübutsuz hesab edirəm. Belə bir danışıqlara səbəb qəzetin adı idi. “Şərqi-Rus” deyəndə, əlbəttə, hər bir kəs buradan bir mətləb çıxarmağa haqlı ola bilər və qəzetin ruspərəstliyini zənn edə bilər. Və ola bilər ki, Peterburq hökuməti bu qəzetin nəşrinə icazə verəndə də bunun adını da mənzur tutubdur. Və lakin biz, o vədə qəzetdə iştirak edənlər qəzetin Şərqdə Rusiyanın nüfuzuna qüvvət verməyini görmədik və gahdan bir Qafqaz canişininin “əlahəzrət” ibarəsi ilə yad etməyini də o vaxtlar adi bir iş hesab edirdik. “Şərqi-Rus” qəzetinin söhbətini mən burada ondan ötrü açdım ki, bu söhbətlərin “Molla Nəsrəddin” tarixinə çox yavıq rəbti var; çünki yoldaşım Faiq Nemanzadəni mən birinci dəfə “Şərqi-Rus” qəzeti idarəsində gördüm və burada da onunla üns tutdum. Bu babətdən “Şərqi-Rus” qəzeti mənim üçün iki babətdən xoş, qiymətli yadigar olur: Birinci tərəfi budur ki, möhtərəm ədibimiz Məhəmməd ağa Şahtaxtlı məni öz qəzetinin idarəsinə cəlb etməklə, məni qəzet dünyasına daxil etdi. İkinci tərəfi odur ki, bu qəzetin idarəsində mən elə bir yoldaşa rast gəldim ki, onun varlığı ilə, onun yoldaşlığı ilə “Molla Nəsrəddin” məcmuəsini bina etdim. Daha doğrusu, onunla bərabər, onunla birlikdə “Molla Nəsrəddin” məcmuəsini bina etdik. Elə bir məcmuəni ki, onun birinci nömrəsi nəşr olunan gündən mənim adım bir az vaxtın müddətində nəinki tək bircə Qafqaz müsəlmanlarının, bəlkə yavıq Şərqdə cəmi türk tayfalarının içində şöhrət tapdı. “Şərqi-Rus” qəzeti, çün Qafqazda o vaxtadək bircə dənə cəridə idi, bu səbəbdən də hörməti və şöhrəti az deyildi. Rus-yapon davası başlanandan sonra tirajı bir neçə minə qalxdı. Amma axırda durduğu yerdə öz əcəli ilə vəfat etdi. Və həmin bu məsələ o qədər maraqlıdır ki, bu barədə burada bir neçə kəlmə dəxi yaddaş etməyi lazım görürəm. Dünyada “hikmətə” inanan adam olsa idim, mən deyə bilərdim ki, “Şərqi-Rus” qəzetinin yox olmağnda bir “hikmət” var. Məlum şeydir, cəridənin dalı kəsilməyinə ya onun maliyyəsinin zəifliyi, ya da hökumətin qərardadı, yaxud nadir vaxtlarda cəridənin sahibinin özünün fövtü ola bilər. “Şərqi-Rus”un bağlanmağında bu üç maneələrin heç biri üz vermədi. Qəzetin həmişəlik yatmağı bu qərar ilə əmələ gəldi: Necə ki ərz olundu, Qafqazda müsəlmanlar içində türkcə qəzet tək bir “Şərqi-Rus” idi. Bu da ki məlumdur, Tiflisdə bina olunmuşdu və orada da çıxmaqda idi. Bakı şəhəri, o milyonlu və mədənli Bakı şəhəri öz qəhrəman yazıçıları ilə, öz Əhmədbəy Ağayev, Əlibəy Hüseynzadə, Haşımbəy Vəzirov, Məmmədəmin Rəsulzadə, doktor Qarabəy Qarabəyov, şair Müznib, Hacı İbrahim Qasımov, Cəfər Bünyadzadə və qeyri bunlar kimi əhli-qələmləri ilə uzaqdan Tiflisə baxıb onun gündəlik “Şərqi-Rus” qəzetinə həsrət aparırdılar. Bəs necə olsun? Belə məlum olur ki, o vaxtlar türk qəzetinə izn hasil etmək bəhərhal çox çətin bir məsələ imiş. İndi belə güman etmək olar ki, o vaxt Bakının birinci jurnalistlərindən Əhmədbəy Ağayev və Əlibəy Hüseynzadəyə ya qəzet icazəsi Peterburqdan verilmədi, yaxud bunlar Peterburqun siyasətini nəzərə alıb oradan bu icazəni istəmədilər, onunçün də bunlar belə məşqə düşdülər: mərkəzdən ki təzə bir türk cəridəsinə izn almaq ümidi yoxdur, səlah buradadır ki, hal-hazırdakı “Şərqi-Rus” qəzetinə bir növ əl uzatmaq və şəriklikmi sifətilə, ya qeyri bir vəchlə oraya daxil olmaq və qəzeti də Bakıya köçürmək. Axirül-əmr, Məhəmməd ağa Bakıdan Əhmədbəy Ağayevin “Şərqi-Rus” qəzetinə yoldaşlıq sifətilə daxil olmağını qəbul etdi. Və niyə qəbul etdi və nə mülahizə ilə qəbul etdi, bunu mən o vədə bilmədim. Ancaq Əhmədbəyin qəzetə daxil olmağına Qafqaz hökuməti izn verə bilmədi; onunçün də bu izni hasil etmək məqsədilə Məhəmməd ağa Peterburqa getməyə məcbur oldu və oradan icazəni də aldı. Və sənə min doqquz yüz beşinci ilin yanvar ayında qəzetin təzə il üçün abunəsi hər yandan şirin gəldiyi bir vaxtda Məhəmməd ağa qəzeti yatırtdı və başladı Bakıya köçməyə hazırlaşmağa. Yanvardan fevraladək ancaq idarənin əşyasının qutulara dolmağı çəkdi və qutulara da dolub hazır olandan sonra haman yerdə qaldı ki, qaldı. Yuxarıda söylədiyim hikmət bu idi ki, nə “Şərqi-Rus” qəzeti Bakıya köçdü və nə Məhəmməd ağa Bakıya getdi. Axırda yüzlərcə abunə sahiblərinin abunə pulları sahiblərinə geri göndərildi və onlara bildirildi ki, “Şərqi-Rus” qəzeti müvəqqəti olaraq dayanıbdır. Həmin müvəqqəti dayanmaq, axırda əbədi oldu. Bu növ ilə “Şərqi-Rus” qəzeti öldü və Məhəmməd ağa da elə yadıma gəlir ki, Tiflisdən çıxıb getmək fikrinə düşdü. Elə yadıma gəlir ki, Bakıya getmək istəyirdi. Amma qəzet dayanandan sonra qəzetin o vaxta görə mükəmməl mətbəəsi də qaldı bikar və mətbəəçiləri də işsiz qaldılar, necə ki, idarənin xidmətçiləri həmçinin işsiz qaldılar. Bunu nəzərə almaq lazımdır ki, Məhəmməd ağanın idarəsinin fəal qələm köməkçiləri Ömər Faiq idi və mən idim (o vaxt Səməd ağa Qayıbov idarədən çıxıb getmişdi). Digər tərəfdən də “Şərqi-Rus” qəzetinin iki min manata yavıq borcu var idi. Amma söz buradadır ki, Məhəmməd ağa Şahtaxtlı yenə bir qədər pula möhtac idi və digər tərəfdən də bizim də pulumuz yox idi. Onunçün biz mətbəəni ələ gətirmək, gələcəkdə ondan istifadə etmək niyyətilə biz başladıq elə bir üçüncü yoldaş axtarmağa ki, o bir qədər pula malik olsun. Və tapdıq da. Bu üçüncü yoldaş naxçıvanlı möhtərəm Məşədi Ələsgər Bağırov oldu ki, o vədə də, indi də Tiflisdə ticarət əhlidir. Həmin yoldaş Məhəmməd ağaya bir qədər pul verməyi boynuna çəkdi və verdi də. Və həmin vaxtda ki, sənə min doqquz yüz beşinçi ilin yaz fəslinə təsadüf eləyir, biz, yəni mən, Ömər Faiq və Məşədi Ələsgər bir tərəfdən və Məhəmməd ağa o biri tərəfdən, notarius vasitəsilə razılaşdıq ki, mətbəə qalsın bizim ixtiyarımızda, bu şərtlə ki, qəzetin və mətbəənin iki min manat borcunu biz öhdəmizə götürək. Və mətbəəni bu şərtlə təhvilə götürəndən sonra onu haman “Peskovki” küçəsində qonşuluqda qeyri bir münasib evə köçürtdük və mətbənin rəsmi surətdə “Qeyrət” mətbəəsi adı ilə adlandırıb başladıq onu müvafiq-qayda işlətməyə. Və lakin mətbəəçilik o vaxtlar asan bir iş deyil imiş. Xüsusən bizim üçün ki, bu yolda heç birimizin heç bir təcrübəmiz yox idi. Və bu səbəbdən mətbəəni sazlamaq yolunda çox-çox səhvlər edirdik və bu səhvlər də bizə çox zərər verirdi. Odur ki, mətbəəni Peskovki küçədən qonşuluqda olan Krasnovodski küçəsinə köçürməyə məcbur olduq. Təzə köçdüyümüz ev ikimərtəbəli böyük bir bina idi. Alt mərtəbədə geniş otaqlarda mətbəəni yerləşdirdik. Üst mərtəbədə mən özümə mənzil qərar verdim. Eyni zamanda da üst mərtəbədə bir müxtəsər Leyli məktəbi əmələ gətirmişdik. Burada on beş-iyirmi şagirdə kimi cəm edib, bunları məktəblərə daxil olmağa hazırlayırdıq. Haman məktəbin də, – necə ki, “Qeyrət” mətbəəsinin də, – həmçinin rəsmi müdiri hökumət tərəfindən təkcə mən özüm idim. Buna da səbəb bu idi: həmin müəssisələri təsis etmək icazəsini o əsrin hökuməti bəlkə ancaq mənə verərdi və Ömər Faiqə verməzdi; bu cəhətə ki, mən hökumət, darülmüəlliminini bitirmiş bir cavan idim, amma Ömər Faiq Türkiyədə təhsil tapmış bir cavan idi və zənn edirəm ki, mətləb burada aşkar olur. Xah mətbəə işlərimiz və xah məktəb işlərimiz bizə xeyli zərər verirdi. Çünki nə mənim və nə yoldaşım Faiqin maddi qüvvəmiz var idi, onunçün məxaricin və zərərin cümləsini üçüncü yoldaşımız Məşədi Ələsgər çəkirdi. Həmin Məşədi yoldaşımı hədsiz təşəkkürlərlə yad edirəm və deyirəm ki, bu yoldaşımız məşədi məsləkliyilə bərabər, o qədər ki maarifə və maarif yolunda xərc qoymağa həvəsi var idi, az bir qeyri məşədidə də belə həvəs ola bilər. Və hər hal, bizim “Qeyrət” mətbəəsinin möhkəmləşməyi yolunda da və pansionumuzun davamı yolunda da onun xeyli xərci çıxdı və bunlar hamısı onun üçün nəticədə zərərdən başqa bir özgə şey olmadı. Mətbəəyə həmi kənardan sifarişlər qəbul edirdik, həmi öz əsərlərimizdən çap edirdik. Mən “Poçt qutusu”nu kitabça surətində çap etdirdim. Ömər Faiq “Qeyrət” adlı əsərini çapa verdi və bunlardan əlavə yomiyyə teleqrafları çap edib, əlahiddə vərəqələr surətində dağıdırdıq. Bu vaxtlar rus-yapon davası axıra yetişdi. Amerikanın Port-smut şəhərində rus və yapon hökumətləri mabeynində sülh əhdnaməsi bağlanırdı və az qalırdı ki, əhalinin qulağı müharibənin top və tüfəng söhbətlərindən və tökülən minlərcə qanların müsibətindən xilas olsun. Bu heyndə erməni-müsəlman davası başlandı. Dünya yenə bir-birinə dəydi və ələlxüsus ki, biz. Çünki mətbəəmiz, məktəbimiz və mənzilimiz erməni məhəlləsində idi, xeyli rahatsızlıq çəkdik. Qabaqlarda, – nə qədər ki erməni-müsəlman toqquşması Qafqazın qeyri şəhərlərində idi, – ümid edirdik ki, bəlkə, Tiflisə sirayət etməyə. Elə ki Tiflisdə hökumət tərəfindən məxsus şeytanlar və provokatorlar bu misli olmayan səfahəti və bədbəxtliyi Tiflisə də gətirdilər, bizim halımız çox yaman oldu. Bir tövr şagirdləri və əhli-əyalımızı köçürtdük qeyri bir məhəlləyə və evimizdən çıxıb qaçdıq. Və lakin ermənilər tərəfindən mətbəəmiz zəbt olundu və olundu da, sabahısı azad olundu. İntəhasız təşəkkürlə yad edirəm haman iki nəfər erməni cavanlarını ki, erməni məhəlləsində bizə mühafiz oldular və mətbəəmizin özümüzə qaytarılması barəsində qərardad etdilər. Kim idilər onlar və hansı firqəyə qulluq edirdilər? – Bizə məlum olmadı. Çün məqsəd burada erməni-müsəlman davasından rəvayət etmək deyil, onunçün bu söhbəti burada qoyub keçirəm əsl mətləbə. Ancaq bir nöqtə barəsində ikicə sətir də burada əlavə etmək istəyirəm: Erməni-müsəlman ədavəti, bu iki qonşunun tarixində qara səhifələrdir və qanlı bir yadigardır. Və keçmişdə hər nə olubsa keçib gedibdir, ən səmimi qəlb ilə və etiqadi-tam ilə deyirəm ki, daha o qara günlər bizim məmləkətdə həmişəlik bir qəmli yadigar olar və ancaq yadigar olacaqdır. Və o bədbəxtliyi yaradan, ona ruh verən hökumət əbədi puç olan kimi, bu iki qonşunun və iki qardaşın dəliliyi də həmişə puç olub gedibdir. Ancaq məni nigaran edən nöqtə bu olur ki, erməni-müsəlman münaqişəsindən söhbət açdıqda mən erməniləri türk mətbəəsinə hücum edən və mətbəə sahiblərini öz mənzilindən qaçırıb, erməni sərkərdələrinə mütetəci olan qələmə verdim. Və əhyana buradan ona işarə olmaya ki, erməni milləti hər bir nöqtədə hücum edənlər imiş və türklər ancaq ermənilərin hücumunu müdafiə edənlər imiş. Bu qədər var ki, bu yazı-pozular özü bir tarixdir və burada rəvayət olunan macəralar da, əlbəttə, tarixdir. Və çün burada qeyd olunan sözlər gələcəkdə müvərrixlər üçün, bəlkə də, xeyli lüzumlu bir material ola bilər, nə eyb edər ki, bəndeyi-həqir burada da bir mühüm məsələyə öz cavabımı səbt edəm. Aya, bu iki millətin bu ədavətdə bani hansı idi və müdafiəçi hansı idi və müqəssir hansı idi, məzlum hansı idi? Biz bu suala xah camaat içində və xah mətbuat vasitəsilə öz vaxtında yeri düşəndə lazımi cavab vermişik. Və hətta “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin birinci nömrəsində də bu ən mühüm və ən birinci məsələ barəsində öz nöqteyi-nəzərimizi elan etməyi lazım gördük. Məcmuəmizi yadda saxlayanlar və birinci nüsxəsini qeyb etməyib yadigar üçün saxlayanlar bilirlər ki, birinci nömrəsinin bir səhifəsində, sənə min doqquz yüz altıncı ildə aprel ayının altısında erməni-müsəlman davasının qızğın vaxtlarında biz bir belə şəkil çəkmişik: bir müsəlman kəndlisi öz inəyini bir rus soldatına təklif edir və əvəzində onun tüfəngini istəyir. Buradaca bir erməni kişisi yenə haman tüfəngli soldata bir paçka əskinas pul təklif edir və onun tüfəngini istəyir. Bu şəkil özü erməni-müsəlman davasında, bu il tayfanın bu davaya hazırlaşmaq həvəsini bərabər mizanda göstərir. Və xah o vaxtlar, xah ondan sonra, illər uzunu bu iki qonşunun bir-birinə olan ədavətini və onların bir-birilə vuruşmağını tədqiq etdikdə bunu gördük ki, əgər burada bir qəbahət varsa, o qəbahətə bu iki millət müsavi surətdə şərikdir. Və əgər bunların birisi bigunah və məzlumdursa, o biri də habelə günahsızdır. Pəs niyə bunlar, qabaqlarda, əsrlər uzunu bir-birilə qardaşçasına dolanan iki qonşu birdən-birə yırtıcı heyvan olub, bir-birinin canına daraşdılar? Hər bir kəs ki, o vaxt rus-yapon davasının nəticəsində zəif düşən çar hökumətinin vəziyyətinə və politikasına vaqif idi, o vaxt görə bilərdi ki, erməni-müsəlman ədavəti Peterburq siyasətinə xeyli əlverişli bir məsələ oldu; çünki Qafqazın bu iki güclü millətləri öz içəri dərdlərinə mübtəla olanda, əlbəttə, dəxi Rusiya hökumətinin politikasına qarışmağa vaxt tapa bilməzdi. Və sonralar erməni-müsəlman davasının tarixini oxuyanlar və yıxılmış Nikolay arxivini qurdalayıb oradan gizli və sirli materiallar tapanlar elə bir sənədlərə rast gəldilər ki, o sənədlər aşkar bir dəlillərlə sübuta yetirdi ki, erməniləri müsəlmanların, müsəlmanları ermənilərin üstünə küşkürən tək bircə Rusiya hökuməti idi. Onunçün də bu iki qonşunun ən sədaqətli insan-dost və tərbiyəli ünsürləri, nə qədər bu ədavəti söndürməkdə təlaş etdilərsə, arada hökmfərma olan gizli şeytənət və provokasiyanın bərəkətindən bu zəhirmar ədavət uzun illər müddətində davam etdi və minlərcə günahsız zəhmətkeşlərin müsibətinə səbəb bir nagəhan bəla oldu. Sənə min doqquz yüz beşinci ilin müddətində biz ancaq mətbəədə xüsusi sifarişlər qəbul etməyə və bir az müddət də teleqrafları çap edib paylamağa məşğul olduq. Zəmanə gəldikcə qarışırdı. Bir tərəfdən erməni-müsəlman davası bizi camaat işinə qarışmağa və iki millətin ədavətini söndürmək yolunda əlləşməyə məşğul edirdi, bir tərəfdən də Rusiya hökumətinin yapon müharibəsindən zəif düşdüyünü fürsət sayıb əzilmiş millətlər baş qaldırmağa başlamışdılar və hərə öz tələbatını ortalığa qoyub hökumətə ariz olmuşdu. Bir qədər vaxt ruznaməyə sahib olmağa ümidimiz gəlmirdi; çünki keçmişdə minlərcə zəhmətə düçar olub, bağlanan türk cəridələrini nəzərə alıb bu barədə tamamən naümid idik. Bilirdik ki, türk mətbuatını gözləri götürməyən sansorlar, Qaraxanov və kişmişovlar hələ ölməyiblər. Və nə qədər ki onlar ölməyiblər və sansorluqda vardırlar, ruznaməyə izn ala bilsək də, bir şey yaza bilməyəcəyik. İzn almaq da çox çətin bir əmr idi. Bunu görürdük ki, Hacı Zeynalabdin kimi o əsrin pəhləvanı “Həyat” qəzetinə izn hasil eləmək üçün Peterburqa, padşah yanına Bakıdan xüsusi adam göndərməyə məcbur oldu. Və bunu da görürdük ki, icazə alsaq da, “Şərqi-Rus” kimi ya ruhaniləri təməllüq etməyə məcbur olacağıq ki qəzetimizə prixod mollaları abunə olsunlar, ya da “Məzhər” qəzetinin sahibi Kamal Əfəndi kimi gərək canişin həzrətlərinə birinci nömrəmizdə qəsidə oxuyaq ki, hökumət yanında hörmətimiz olsun. Bircə bunu bacara bilmirdik. Onunçün bir övqat teleqrafları çap etməklə, gələcəkdə təzə bir qəzavü-qədərə müntəzir olduq. Qəzavü-qədər də çox uzaqda deyil idi. Günü-gündən millətlər qımıldaşırdı və özləri üçün hökumətdən növ-növ azadlıq tələb edirdi. Hökumət də nə verə bilirdi, nə verməyə bilirdi. Onunçün də Rusiyada idarələr ümumi tətilə başladılar. Yollar bağlandı, tərəddüdlər kəsildi və Rusiya hökuməti 17 oktyabr manifesti ilə əhaliyə tamam azadlıq bəxş etdi. Həmin bu manifest əhalini bir növ sakit etdi. Və çün məlumdur ki, həmin bu zamanda Qafqaz türklərinin mətbuatı ölü, bəlkə yox bir halda idi, onunçün biz tək öz dərdlərini qələmlə meydana qoymağa həris olan yazıçılar – xah bizim millətdən, xah qonşu millətlərdən, – hökumətdən qəzet icazəsi istəməyə başladılar. Biz türklərdən bu icazəni istəyən Bakıdan Əhmədbəy Ağayev idi, Tiflisdən belə icazə istəyən Məhəmmədbəy Vəkilov, Rəşidbəy İsmayılov idi və yenə bir Nuxa əhli idi ki, adı gərək Mustafayev ola; Batumidən Məhəmmədbəy Sancaqbəyzadə idi və Tiflisdən də mən idim. Amma üç yüz illik Romanov hökumətinin istibdadı hələ polad kimi bərk idi. Elə bərk idi ki, dünyanın çalxanmağa hazırlanan belə bir əsrində genə qəzetə icazə vermək üçün o qədər istixarə elədi ki, bu istixarə axırda bəd gəldi. Çünki doğrudur, Bakıda Əlibəy Hüseynzadəyə və Əhmədbəy Ağayevə “Həyat” qəzetini nəşr etməyə icazə verildi, amma mənim və saydığım istidaçıların ərizələrinə hökumət tərəfindən bir xəbər çıxmadı. Mən həmin min doqquz yüz beşinci ildə icazəni istədiyim qəzetin adını “Novruz” qoymuşdum və ümidim bu idi ki, bir surətdə ki xalqa azadlıq verilibdir və bir surətdə ki təzə bir zamanə ortalığa gəlir, bəlkə bizim üçün də, həqiqətdə, təzə bir gün yazılıbdır. Və bəlkə də, hökumət insafa gəlib bu qəzeti bizə şəfaət eləməklə, bizim də “novruz”umuzun yavıqlaşmağına səbəb oldu. Bunu da demək istəyirəm ki, hərçənd qəzet çıxarmağa hökumətdən izn istəmişdim, ancaq bir tərəfdən bu icazəni ələ gətirməyə ümidim çox az idi; necə ki, elə də oldu. Doğrudur, Bakıda həyat qəzeti min doqquz yüz beşinci ilin yay fəslində intişara başladı, amma bu qəzetin icazəsi Qafqaz hökuməti tərəfindən yox, ancaq Peterburqdan verildi. Haman vaxt ki, Qafqazın canişini Vorontsov-Daşkovun Qafqaza təzə təyin olunmağını eşidib, Hacı Zeynalabdin bir baş Peterburqa Vorontsovun yanına məxsusi adamla ərizə göndərmişdi. Onunçün, necə ki yadıma gəlir, “Həyat” qəzetinə canişin Vorontsov-Daşkov sənə min doqquz yüz beşdə, hələ Tiflisə gəlməmiş icazə vermişdi. Digər tərəfdən həyatın birinci nömrələrini oxuyanda elə yadımdadır ki, mən çox da artıq təəssüf eləmədim, qeyriləri bir belə ruznaməyə sahib olurlar, mən ola bilmirəm. Burada mən qəzet sahibləri Əlibəyi və Əhmədbəyin yazıçılıqda çox məharətli olmaqlarını təsdiq edə-edə onların qəzetlərini o yerdə xoşlamadım ki, birinci nömrənin baş məqaləsində möhtərəm qələm sahibləri çox da islamdan və müsəlmançılıqdan dəm vururdular və elə bilirəm ki, səhv eləmərəm əgər desəm ki, adi bir islam mübəlliği kimi və şəriət vaizi kimi müsəlman qardaşları islam dinində dəxi də sabit-qədəm və bərqərar olmağa dəvət edirdilər. Mən onu bilirəm ki, o vədələr milli intibah dövrü idi və o vədənin əhli-qələmləri və jurnalistləri “millət, millət” deməyə bir növ haqlı idilər (Söz yox, deməyə də bilərdilər). Ancaq islam tayfalarının uzun əsrlər müddətində fəlakət və cəhalətdən qurtarmamaqlarına, tək bircə islam dinini bais hesab edən bir dinsiz üçün o vaxt həyatın moizələri əlbəttə, genə xoş gələ bilməzdi. O səbəbə xoş gələ bilməzdi ki, qəzetdə bu xətti-hərəkəti tutub getməyə möhtərəm yazıçılarımızı o vaxt vadar edən bilmirdim nə idi. Bə əgər heç bir şey deyil idi, məxsus avam camaatı qəzetə rağib eləmək idi. Mən o vədə burada da qəzet sahiblərini haqlı bilmirdim. Və bu barədə məsləkcə hətta “Şərqi-Rus” və “Həyat” qəzetlərini bir-birinə şərik təbir edirdim. “Şərqi-Rus” qəzeti də tiracın artmağı mülahizəsi ilə ruhanilərlə əlaqəyə girişməyi özünə rəva gördü. Ax, necə arzu edirdim ki, mən də sahibi-ixtiyar olub, ürəyimin dərdlərini meydana qoyub intişar edə biləm. Və qələm götürdüm, ərzi-hal yazıb Tiflis qubernatoruna verdim və “Novruz” qəzetini nəşr etməyə içazə istədim. Bilmirdim, veriləcəkmi bu icazə, ya yox. Və lakin ürəyimin dərdi çox idi. Və Tiflisin Şeytanbazarında rast gəldiyim islam aləmi hər gün və hər saat məni yazmağa vadar edirdi. Material o qədər idi ki, şairlər deyən kimi: Yaza-yaza dərdimi aləmdə kağız qoymadım, Axırı bir guşeyi-divara yazdım dərdimi. Axırda mən də götürdüm, bir hekayə yazdım. Yazdım ki, bir bədbəxt müsəlman zəhmətkeşi – ki, onun adı Usta Zeynaldır, – o qədər dini cəhalətə cumubdur ki, bu cəhalətin bərəkətindən həmişə zəhmətdədir. Görürdüm ki, mollalar bu biçarə Usta Zeynalı başa salıblar ki, dünyada bir təmiz var, bir də murdar. Təmiz odur ki, bitli-sirkəli də olmuş olsa, ancaq etiqadca müsəlman olsun, Əli şiəsi olsun və murdar odur ki, çox pakizə və təmiz də olmuş olsa və bu dəqiqə təmiz bir hamamdan da çıxmış olsa, bir surətdə ki o müsəlman deyil, ermənidir, rus və gürcüdür, o adam murdardır. Mən də kağız tapa bilməyib divarın səhifələrini qənimət bilirdim ki, orada Usta Zeynalın bədbəxtliyini təsvir edim. Və haman min doqquz yüz beşinçi ilin yay fəslində “Usta Zeynal” hekayəsini yazdım. Yazmaq istəyirdim! Çox istəyirdim yazmaq! Amma bilmirdim, niyə yazım və kimdən ötrü yazım?! Çünki ümidvar deyildim ki, yazdıqlarımı çap eləməyə və intişara qoymağa hökumət izn verəcək. Və görürdüm ki, necə ki qəzet icazəsini almaq mümkün deyil, habelə də əl yazısını da kitab surətində birdəfəlik çap eləməyə senzor idarəsi mane olur. Və çarə nədir? Yazırdım ki, görək nə vaxt bu yazıları çapa vermək mümkün olacaq. Kim idi sansorlar? Elə bədbəxtliyin bir böyüyü də bu idi ki, bizim o vaxtın mətbuatının bir düşməni hökumət qanun və qərardadları ola-ola, o biri düşmənləri də Kişmişov kimi senzorlar idi. Bir vaxt Tiflis sansor komitəsinin həmin iki nəfər sansorları – ki, ikisi də erməni idilər, – Tiflisdə rus dilində nəşr olunan “Tiflisski listok” adlı bir qəzetdə türk mətbuatının ziddinə bir böyük kampaniya açmışdılar. Bu qəzet sahibi də Xaçaturov adlı bir erməni idi. Qəzet hərçənd rus dilində nəşr olunurdu, amma onun ikicə məsləki var idi: biri öz cibinə qulluq eləmək idi; digəri də erməni millətinin mənafeyini müdafiə etmək idi. Və insafla danışsaq, qəzetin sahibi bu iki məqsədin ikisinə də candildən qulluq edirdi. Qəzet gündəlik idi və rəsmi “Qafqaz” qəzetindən sonra şöhrətdə ikinci qəzet idi. Amma şəhər içində o qədər böyük tiraja sahib olmuşdu ki, qəzetin iki axırıncı səhifələri kiçik və böyük elanlarla dolu olardı. Və bu elanlardan qəzet sahibi o qədər pul qazandı ki, Tiflisin mərkəzində ali bir binanı satın aldı. Və qəzetin mətbəəsini, idarə və kantorasını və öz mənzilini orada yerləşdirdi. Necə ki, birinci məqsədi belə bir müvəffəqiyyətlə ələ gəlmişdi, erməni millətinin yolunda da can-dildən işləməkdə idi və erməni-müsəlman ədavəti ortalığa düşəndən sonra qəzet bu yolda çox həvəslə meydan sulamağa başladı. Yuxarıda adları zikr olunan Kişmişov və Qaraxanov sansorlar “Tiflisski listok” qəzetində türk mətbuatı əleyhinə həmişə kampaniya aparırdılar. Və həmişə Rusiya hökumətinin nəzərinə bunu yetirmək istəyirdilər ki, Qafqazda cəmi türk ədib və jurnalistləri “panislamistdirlər” və türk jurnalistləri Qafqaz camaatını islam bayrağının altına çəkmək istəyirlər və bu ittihadi-islam bayrağının da osmanlı sultanının əlində olmasını arzu edirlər və buna da çalışırlar. Xah “Tiflisski listok” qəzetinin bu kimi yazıçılarının məqalələrinin və xah qeyri bir yol ilə bu yolda təlaş edənlərin cidd-cəhdinin nəticəsi o oldu ki, axırda Bakıda “Həyat” qəzeti hökumət tərəfindən bağlandı. Bununla bərabər, Rusiya hökumətinin başı qarışdıqca, azadlıq axtaran millətlər və hökumətin zavalını arzu edən ünsürlər qəflətdə deyildilər. Bunlar cümləsi başlarını qalxızıb üsyana hazırlaşırdılar. Əmələlərin və idarələrin ümumi tətillərinin və hökumət məmurlarına qarşı başlanan sui-qəsdin arası kəsilmirdi. Və bu hal getdikcə o qədər şiddət elədi ki, Peterburq hökuməti məşhur “On yeddi oktyabr manifesti”ni elan etməyə məcbur oldu. Hərçənd bu manifestlə Rusiya təbəələrinə növ-növ azadlıq əta olunurdu, ancaq bu boş vədələrə camaatın o qədər də etimadı yox idi; necə ki, arasından bir az vaxt keçəndən sonra manifest mürurla ləğv oldu getdi və çar istibdadı genə qabaqkı kimi öz dövranını sürməyə başladı. Və lakin bu barədə çox az bir müddətin fasiləsində mətbuat dünyasında xeyli bir nəfəs genliyi əmələ gəldi. Min doqquz yüz altıncı ilin radələrində, yadımdadır, hər bir kəs hər nə kefidir, yazmağa və nəşr eləməyə başladı. Və yadımdadır ki, qələm azadlığı o yerə çatdı ki, bir gün bazarda qəzet satan uşaqları “Kukureku” çığıra-çığıra şəkilli bir jurnalı satan gördüm. Bu jurnal rus dilində çap olunurdu. Adı “Kukureku” idi. Və jurnalın haman gün rast gəldiyim bir nömrəsində bir xoruz şəkli çəkilmişdi. Xoruzun başı əsrin padşahı Nikolayın başı idi. Boğazı və bədəni xoruz idi. Şəklin təfsilatı indi yadımda deyil. Ancaq haman jurnal nömrəsi mənim üçün xeyli bir qiymətli yadigardır. Xudaya, yuxudurmu bu, ya eyni həqiqətdir?! Padşahı da mümkün imiş lağa qoymaq və onu xoruz şəklinə salıb dünyaya nəşr etmək? Şəkli alıb qaçdım yoldaşımın yanına. – Faiq, hələ durmusan? Məgər durmalı əsrdir? Məgər dinməmək olar? Məgər fürsəti fövt etməkmi olar? Burada əsrin allahını şəkillərdə çəkirlər, onu xoruza oxşadırlar, amma bizi indiyədək qoymuyublar ki, nəinki padşahın şəklini çəkək, qoymuyublar onun ismini dua və sənasız zikr edək. İndi padşahı istehza edirlər, amma indiyədək bizi qoymuyublar bir dərvişin hoqqabazlığını tənqid edək, bir mərsiyəxanın lotuluğunu tənqid edək; qoymuyublar başımızın üstünü kəsən minlərcə zorbazorların zülmlərindən bəhs edək; qoymuyublar islam millətini çürüdən və çürütməkdə olan milyonlarca müfsid həşəratların eyblərini açıb camaatı mütənəbbeh edək. Amma yoldaş Faiq, bu nədir, əsrin şahını gör nə günə salıblar! Bu qədər var ki, “Kukureku” jurnalında xoruz şəklində çəkilən Nikolay padşahla mənim işim yox idi. Və bu karikatura ilə artıq maraqlandığım ondan ötrü idi ki, dəxi qələmləri azad görürdüm. Bir surətdə ki əsrin padşahını, əhalinin yüzillərcə ölüsünün və dirisinin sahibi və qibləgahını xoruz şəklinə salmaq mümkün imiş, elədə pəs niyə durmaq və niyə dayanmaq və niyə fürsəti fövtə vermək?! Hələ Nikolay padşah bir saatlığa kənarda qalsın, pəs biz öz qibləgahlarımızı nə eləyək? Pəs biz öz padşahlarımızın kefini nə səbəbə sormuyaq? Biz öz qibləgahlarımızın niyə dərdinə qalmayaq? Məgər bizim öz Nikolayımız yoxdur? Məgər Şərqin məhəmmədəliləri ölübdürlər? Məgər şahzadə məhəmmədəlilər tək bircədirlər? Pəs hədd-hesabsız prinslər, xanlar, sultanlar, hakimlər və məmurlar Nikolaydan geri qalırlar? Bunlar keçəndən sonra rəs əmmaməli həşəratı nə eləyək? Pəs onlar nə vaxtadək cənnət, abi-kövsər vədəsilə bədbəxt islam camaatının qanını soracaqlar? Pəs nə vaxtadək avam camaatı məscid moizəsinə və imam mərsiyəsinə məşğul edə-edə elm-maarifdən və savaddan uzaq saxlayacaqlar? Onunçün Nikolay padşahla o qədər işimiz yox idi; çünki bunu da görürdük ki, rus padşahı və Rusiya istibdadını bizdən də çox qüvvətli olan şimal və xaçpərəst qələm yoldaşlarımız iti qələmlərinin nişanəsinə qoymuşdular. Amma bizim qabağımızda dağ kimi duran istibdad, Şərq istibdadı və Şərq qaranlığı idi, şah və sultan istibdadı idi və şəriət zülməti idi, vətənimizin İran tərəfində sultanların, şahların “keyfmayəşa”sı idi, müctəhid və şeyxül-islamların cövlanı idi və xəlvət dərədə növ-növ tülkülərin bəyliyi idi. Və min-min bu qisim həşəratünsürlər meydanda özlərini tək görüb və camaatı cəhalət qaranlığında kar və kor görüb meydan sulamaqda idilər... Hətta Nikolay səhldir. Bu bir padşahdır ki, bunu xoruza da oxşatmaq olar və hətta bunu vurub taxtından yendirmək də olar. Hətta şahlar da və sultan da qolaydır; bunları da yox eləmək olar. Digər əmmaməli şah və sultanlarımızı: pəs şəriətmədarları və fazilləri nə eləyək? Dindar camaatı hələ başa salmaq olar ki, şahsız və sultansız məmləkət şura üsulu ilə idarə oluna bilər. Pəs şəriətmədarlar və din mühafizləri barəsində avam camaata nə deyək? Və necə dindar adamı başa salaq ki, bunların vücudu nəinki lüzumsuzdur, hələ bəlkə məzərrətlidir. Paho, nə danışırsan və kimin sözünü danışırsan? Sənin sözündən qan qoxusu gəlir. Kimin sözünü danışırsan? Mollaların? Axundların? Onlara bu minillərcə kimsə bata bilməyib. Hətta nikolaylara batan olubsa da, fazillərin sözünü danışmağa bir kimsə cürət eləməyib. Hələ “Şərqi-Rus” qəzeti əsrini demirəm ki, molla və axundların həmin cəridə ehtiramını da saxlamağı lazım görürdü. Hətta min doqquz yüz beşinci il oktyabrdan da sonra türk cəridələri mollaların nüfuzundan özlərini uzaq saxlaya bilmədilər. Və onların dindar ümmətlərinin və təbəələrinin xatirəsi üçün əksər övqat özlərini dinpərəstliyə də vururdular. Bakıda “Həyat” qəzeti öz baş məqalələrində osmanlı xəlifəsini islam ümməti üçün qibləgah qərar verirdi; şəriət hamilərini və qaziləri “həzrət” adlandırıb, kəmali-ehtiramla onlara təməllüq edirdilər. Və haman oktyabrın manifesti camaata azadlıqlar mücdəsini elan edəndən də sonra “Həyat” qəzeti Molla Əbutürab Axund oğlunun “Bizə hansı elmlər lazımdır” sərlövhəli kimi məqaləsini dərc edirdi. Və bu məqalədə müqəddəs əhli-qələmimiz yazırdı ki: “Bizim oxucularımız Avropa əhalisini insaniyyət və mədəniyyətdə dərəceyi-kəmala yetiriblər, amma mən deyirəm ki, Avropa əhalisi qanuni-siyasi ilahiyyədən azad olduqlarına görə eyni vəhşətdədirlər... hikməti-təbii bilməklə insan olmaq olmaz. Hikməti-ilahi ilə kamil olmaq insanı insan edər”. Girəm ki, bu sözlərə “Həyat” qəzeti sahibi o zəmanəyə görə kafi bir cavab veribdir. Ancaq bu məsələ barəsində mütəəssib və nadan islam camaatı mühitindəki Axund Əbutürablar məscid və minbərə iktifa etməyib, hələ genə qəzet sütunlarında da onlara yuxarı başda yer verirdilər. Genə deyirəm ki, on yeddi oktyabrın azadlıq suru çalınanda və Nikolay padşahın şəkli xoruz şəklində jurnallarda çəkilən zaman mənim zehnimi məşğul edən o qədər sultanlar və padşahlar deyil idi, nə qədər ruhanilər idi. Çünki mən bilirdim ki, islam millətləri içində nə qədər ki şəriətin ehkamı caridir, nə qədər ki şəriət sahibləri məscid və minbərlərdən camaatı behişt və huri vədələri ilə iğfal etməkdədirlər və nə qədər ki avam müsəlman ümmətləri din mövhumatı içində çürüməkdədirlər, o qədər də onların gözü açılmayacaq ki, yaxşı ilə yamanı seçə bilsinlər və azadlığın qədrini bilə bilsinlər. Və bilməyincə də məlumdur ki, azadlıqların heç birindən istifadə edə bilməyəcəklər. Vaqeən – necə ki, hal-hazırda – həmçinin o zaman, Şərqin qaranlığını təsəvvür edəndə insana elə bir təəccüb, heyrət üz verir ki, axırda əcayib bir şeyə gülən kimi, burada da insana bir mayeyi-gülünc və məzhəkə üz verir. Vaqeən, damın üstündə paltar sərən bir kəndli müsafirətindək geri qayıtmağına məgər gülməməkmi olar? Yaxud rəxti-xabda uzanıb gözlərini axıda-axıda dodaqları ilə dua vird edən bir xəstənin namaz qılmağı məgər gülünc deyil? Və belə gülünc bir zamanda, belə quli-biyabanı bir insanların tarixini yazmaq üçün, əhval və ətvarını təsvir etmək üçün məgər “Molla Nəsrəddin”in yaranmağı təbii deyil? “Molla Nəsrəddin”i təbiət özü yaratdı, zəmanə özü yaratdı. “Molla Nəsrəddin”in birinci nömrəsi Və elə ki fürsət ələ düşdü, o zamankı azadi-tələb firqələr müharibədən zəif düşmüş Nikolay hökumətinin üstünə hücuma başladılar. O vaxt biz də vaxtdan istifadə edib özümüz üçün bir zəminə axtardıq ki, orada biz də öz dərdi-dilimizi deyə bilək. Və lakin çar hökuməti ilə mübarizəni hələ ikinci növbəyə buraxdıq. Bizim birinci işimiz, birinci vəzifəmiz gözümüzün qabağında dərin yuxuda olan islam milləti idi. Və birinci növbədə əziz və nadirülvücud olan Şmerlinq nəqqaşımızdan iltimas etdik ki, bizim bəxti-qara Şərqin yatmış millətlərinin qəflət yuxusunu öz ustadanə fırçası ilə təsvir etsin. Və isəvi tarixinin min doqquz yüz altıncı ilində aprel ayının yeddisində səhneyi-intişara qoyulan birinci “Molla Nəsrəddin”in baş səhifəsində, şirin yuxuda yatan millətlərin təsviri haman təsvirdir ki, vücudu bizim üçün çox qiymətli olan Şmerlinq nəqqaşımız öz məharətli qələmi ilə onu haman tarixdə yaratdı. Burada yatanlar haman bizim bədbəxt millətimizdir; hərçənd dünyada bədbəxt və lakin axirətdə cənnət sahibi müsəlmanlardır. Həmin xoşbəxt Allahın bəndələri bərk yatıbdır. Hərçənd Nikolay, müharibədən sınmış və yorulmuş Nikolay, inqilab ehtiyatı təsiri altında müvəqqəti olaraq camaata azadlıqlar elan edibdir, xoşbəxt müsəlmanlar yatıblar. Hərçənd Nikolay padşah bu manifesti min cür bəhanə ilə geri almaq istəyir, behiştliklər hələ yatıblar. Gürcülərin hökumətə qarşı tulladıqları bombaların gurultusu hərdən bir yatmışları, deyəsən, yuxudan dəbərdir. Amma genə yatıblar, çünki yuxu çox şirindir. Bu yuxuda yatmış xoşbəxtlər gecə şirin-şirin yuxular görürlər: budur, cənnətin qapısı açılıbdır və cənnətin sahibləri peyğəmbərlər və imamlar özləri də orada səadətin içinə cummaqdadırlar və həmin mömin ümmətlərini də uzaqdan görüb öz yanlarına dəvət edirlər. Burada hər bir nemət mühəyyadır. Haman nemətlər ki, əvvəl Quran və sonra müctəhidlərin və fazillərin kitablarında bəyan olunubdur. Necə cənnət! “Tücri min təhtihəl-ənhar”, orada ağacların altında nəhrlər axacaqdır, “xalidinə fiha”. Bu nemətlər və bu səadət cənnətdə daimidir və heç bir vaxt olmayacaq ki, bu səadətin intəhası olsun... Amma hamısı da yatmayıb: gərnəşənlər də vardır, oyanmaq istəyənlər də vardır. Bu mənzərəni gördükdə Molla Nəsrəddin birinci nömrəsinin baş məqaləsində üzünü tutur həmin yarıyuxulu, yarıoyaq müsəlman qardaşlara və deyir: – Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım! Molla Nəsrəddin bunu bilir ki, müsəlman qardaşlar çox da qəzet və jurnal oxumağa həvəsli deyillər. Və Molla Nəsrəddin bilir ki, onun müsəlman qardaşları Molla Nəsrəddin əminin qəzetinə etina eləməyəcəklər, necə qeyri qəzet və jurnalları oxumağa da etina eləmirlər. Və həmin mömin müsəlman qardaşlar qəzet oxumaq əvəzində, gedəcəklər fala baxdırmağa, it boğuşdurmağa, dərviş nağılına qulaq asmağa, hamamda yatmağa və qeyri bu növ əməllərə. Hərçənd Molla Nəsrəddinin müsəlman qardaşları onun qəzetini oxumaqdan qaçandırlar, bununla bərabər, Molla Nəsrəddin üzünü dindar qardaşlarına tutub deyir: – Sizdən ötrü gəlmişəm, qeyrilərindən ötrü gəlməmişəm. Yəni qəzet və jurnala həris olanlar üçün gəlməmişəm, maarif dostları üçün gəlməmişəm, mədəni və elmli müsəlman qardaşlar üçün gəlməmişəm, fala baxdırmağı lazım bilməyənlər üçün gəlməmişəm. Əlbəttə, elədir, əgər dünyada fala baxdıran və dərviş nağılına qulaq asan adam olmasa və əgər dünyada qəzet oxumağı it boğuşdurmağa tərcih verən adam olmasa idi, əgər yerin üzü mədəni və əhli-irfanla dolu olsa idi, o vədə dünyada heç “Molla Nəsrəddin”in özünə də lüzum görsənməzdi; çünki hükəma deyiblər: “Sözünü o kəslərə de ki, sənə qulaq asmırlar”. Bu bir neçə söz birinci nömrənin baş məqaləsində dərc olunubdur. Çünki “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi o vaxt birinci nömrədən başlayıb baltanı islam mövhumatının başından elə bərk yendirdi ki, adını müsəlman qoyan bəndə, barmaqları ilə qulaqlarını tutub Molladan qaçmağa və bu mürtədin sözlərini eşitməməyə üz qoydular. Vaqeən, elə də oldu: “Molla Nəsrəddin”in birinci nömrəsinə nəzəri çatan əhli-iman müsəlman qardaşlar bu “dinsiz” məcmuədən qaçmağa başladılar. Ta o dərəcəyə ki, aradan bir-iki il keçəndən sonra məcmuənin tiracı əksilməyə başladı. Dini mövhumatla mübarizəyə çıxan bir cəridə, ətəbat müctəhidlərinin təkfir çomağına düçar olan bir cəridə, digər tərəfdən o zaman böyük hörmət və nüfuz sahibi olan bəy və xanların nifrətini qazanmış bir cəridə və bunlardan başqa, hər küçə və bazarda dərviş, seyid və Hacı-məşədinin düşməni olan bir cəridə, dəxi ümum kütlələr və hizblər içində rövnəq tapa bilməzdi. Zira ki o vədə bir tərəfdən qaranlıqda, savadsızlıqda qara ömürlərini sürən zəhmətkeş tayfaları maarifdən və qəzet-jurnala yavıq düşməkdən xeyli uzaq idi və digər tərəfdən də, bu nüfuzsuz zəhmətkeşləri çıxandan sonra, camaatın yerdə qalan ünsürləri haman Əli şiəsindən və sonra da bəy və xandan və bunların tərəfdarlarından ibarət idi. Bununla bərabər, qulaqlarını tutub qaçanlar, qaçdığı yerdə uzaqdan durub məcmuəmizə hərdən bir baxırdılar da və orada yazılanları və orada karikatur surətində çəkilmiş öz şəkillərini görəndə qah-qah çəkib gülürdülər də. Hərçənd güləndən sonra lənət də oxuyurdular və hərçənd nifrət də eləyirdilər və bu lənət və bu nifrətdən sonra genə gülürdülər, amma nəyə gülürdülər və kimə gülürdülər? Bu barədə həmin baş məqalənin bir yerində o vədə yazmışdıq: – Ey mənim müsəlman qardaşlarım! Zəmani ki, məndən bir gülməli söz eşidib, başladınız gülməyə, o vədə elə güman etmiyəsiniz ki, Molla Nəsrəddinə gülürsünüz. Əgər bilmək istəsəniz ki, kimin üstünə gülürsünüz, o vaxt qoyunuz qabağınıza aynanı və baxınız cəmalınıza... Məcmuəmizdə dil məsələsi Necə ki oxucularımıza məlumdur, biz “Molla Nəsrəddin” məcmuəsini açıq ana dilində yazmağa başladıq. Biz bu dilə o səbəbdən ana dili ad qoyuruq ki, bu dildə yazı yazanda və ortalığa “ana” söhbəti gələndə biz “ana”nı, “ana” da yazırıq, amma qeyri yazıçılarımız, xah o vədə və xah indi yazılarında “ana” ləfzi rast gələndə, “ana” sözü əvəzinə “madər” yazırlar və həmçinin “ata” sözü əvəzinə “pədər” yazırlar. “Ana”nı “madər” yazanlar və “ata”nı “pədər” yazanlar, dəxi qeyri türk sözlərini də habelə səbəbsiz yerə fars və ərəb sözünə dəyişirlər. Belə ki, “nəvə” yeri “həfid”, “ehfad” yazırdılar və yazırlar. Və “ata-ana” sözünə cızıq çəkib “valideyn” yazırdılar və yazırlar. Hətta hər gün yediyimiz “çörəyi” bəyənməyib “nan” yeyirdilər və indi də yeyirlər. Və necə sözləri bir-bir dəyişdirirdilər və indi də dəyişdirirlər, habelə türk dilinin tərkiblərini və qanunlarını kənara qoyub, fars və ərəb tərkibləri və qanunlarını işlədirdilər və indi genə işlədirlər. Hələ “pədər” və “madər” və “nan” kimi sözlər səhldir. Ərəb və fars dilindən elə bir xoruz səsi eşitməmiş kəlmələr və ibarələr lüzumsuz yerə işlədirdilər (necə ki, indi də işlədirlər) ki, dəxi onları ərəb və farsca az savadlılar oxuyub başa düşmürdü. Və bu icad etdikləri qatış-bulaş dilin adını “ədəbi dil” qoyub açıq ana dilini “çoban dili” adlandırırdılar. Məlumdur ki, bu ibarəli yazmaq şivəsi bizə Türkiyədən keçibdir və osmanlı ədəbiyyat tarixinə aşina olanlar bilirlər ki, Türkiyədə qədimül-əyyamdan osmanlıların yazıları ərəb dilinə o qədər yavıqdır ki, əgər orada “iştə”, “şu” və “dır”, “lar” olmasa, osmanlı dilini ərəb dilindən seçmək olmaz. Osmanlının məşhur və müqtədir şairlərinin qəliz yazmağı, ibarəli yazmağı zərbülməsəl olubdur. Qəliz və ibarəli yazmağın mənası budur ki, sözlərin cümləsi ərəb sözləri və tərkiblər ərəb tərkibidir. Və hətta ərəb dilinin nəinki o sözləridir ki, bizlər onu azdan-çoxdan Quranda və ərəb kitablarında görmüşük. Ərəb dilini qurtdalayıb, ərəb lüğətlərindən elə bir az eşidilən və az işlənən sözlər tapıb işlədirdilər ki, çox vaxtda lüğət kitablarında da o sözlər işlənmir... Biz molla nəsrəddinçilər dil barəsində yuxarıda bir neçə ibtidai sözlər deyib buna iktifa etmirik və il barəsində ümumiyyətcə fikrimizi bir bu qədər müxtəsər bəyanatla məhdud etmək istəmirik. Biz bu əqidə deyilik ki, o dil ki biz onunla “Molla Nəsrəddin”i meydana gətirib və onunla da məcmuə yazmağa iqdam etmişik – bu dil ümum türk xalqı üçün arzu etdiyimiz bir dildir. Bizim türk tayfaları üçün ümumi bir dil, ədəbi bir dil mühüm məsələlərin biridir və hətta – elə zənn edirəm ki, – ümum türklər üçün, ümum bir dil yaratmaq və bir imla yazmaq onlar üçün, təzə əlifba yaratmaqdan çətindir. Vaqeən, necə olsun? Bu ola bilərmi ki, Naxçıvandan birisi çıxıb başlasın Naxçıvan şivəsinə yavıq bir dildə yazsın, məgər bu dili naxçıvanlılardan başqa uzaq bir ölkələrin türk camaatı oxumayacaq? Habelə qeyrilərin şivəsi. Hələ tək bircə Qafqaz türkləri üçün ümum bir dil məsələsinin həlli genə səhldir, pəs osmanlı türkləri, pəs Krım və Qazan tatarları, pəs Türküstan və Özbəkistan, pəs İran azərbaycanlıları? Pəs biz bunu etiraf edirik ki, əvvəl-axır türk kütlələri üçün ədəbi dil və ümumi imlaya çox böyük ehtiyac vardır. Və etiqadımız da bundadır ki, bir belə dil gec-tez vücuda gələcəkdir. Və lakin bunu gərək heç bir insan əhli unutmaya ki, gec-tez Türkiyədən bizlərə gəlib çatan qədim ədiblərin dillərindən lüzumu olmayan, çətin ərəb və əcəm sözlərini, ibarələrini çıxardıb tullamaq çox da vacibdir. Bundan o çıxmır ki, biz avama məxsus bir dil və bir ədəbiyyat istəyirik; xeyr, biz ancaq onu deyirdik ki, indiyədək qəliz ərəb sözləri ilə zibillənmiş bədbəxt türk dilini təsfiyə etmək lazımdır. “Molla Nəsrəddin”in dilinə gəldikdə, burada məsələ bambaşqadır. “Molla Nəsrəddin” min doqquz yüz altıda Tiflisdə təşkil olundu. Tiflis, Qafqazın mərkəzi şəhəri və Qafqaz hökumətinin paytaxtıdır. Habelə bu şəhər Qafqaz türklərinin mərkəzi hesab oluna bilər. Həqiqətdə də belədir. Tiflisdən Naxçıvana və Ordubada da əl yetirmək olur; Qafqaz və Bakı, Batum şəhərinin də arasındadır. Buradan Culfaya və oradan Araz nəhrini keçib bir günə İran Azərbaycanının mərkəzi və paytaxtı olan Təbrizə gedib çatırsan. Bakıdan Xəzər dəryasını bir gündə ötüb Türküstanın Aşqabad və Mərv və qeyri yerlərinə xəbər yetirmək mümkündür. Dağıstan da bu yavıqdadır. Tiflisdən Bakı təriqilə on iki saatlıq dərya səfəri bizi İranın Gilan məmləkətinə yetirir. Bu saydığımız cəmi ölkələr və şəhərlərdə yaşayan türklərin danışdığı, haman biz danışdığımız türkcədir. Və həmin min doqquz yüz altıda, aprelin altısında “Molla Nəsrəddin”in açıq ana dili ilə yazdığımız mətalibi onlar açıqca başa düşdülər; elə asand vəchlə başa düşdülər ki, dəxi bu dildən başqa qeyri bir dil axtarmağa hacət qalmadı. Və atalarımız deyən kimi: Ağıllı ağıl eliyincə Dəli vurdu Kürü keçdi. Və bizim dilçilərimiz ədəbi, fənni, akademik dili axtarınca “Molla Nəsrəddin” də açıq və sadə türk dili ilə vurdu nəinki tək bircə Kürü və Arazı keçdi, bəlkə Xəzər və Qara dəryaları da vurub Türkiyəyə və Türküstana və Gilana keçdi və uça-uça Qafqaz dağlarını aşıb, Qafqaza və Krıma və sair türk ölkələrinə keçdi və bu sözə də sübutumuz budur ki, birinci nömrəmiz türk dünyasına dağılan kimi tək bircə həftənin içində hər bir yerdən yazdığımız suallara haman aydın “Molla Nəsrəddin” dilində hədsiz cavablar idarəmizə gəlməyə başladı. Bu cavablar bizim üçün tək bircə həqiqəti təsdiq etməkdə idi ki, yazdığımız dil “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi üçün gərək haman sadə və açıq dil olmalıdır. Bu haman dildir ki, iyirmi üç ilin müddətində biz haman “Molla Nəsrəddin” dilini tutub gedirik. Və bu 23 ilin təcrübəsi bizə bunu göstərdi ki, əgər məcmuəmiz türklərə çox asanlıqla dağılıb öz sözünü onlara çox açıq vəchlə yetirə bildi, bunun səbəbi məhz məcmuənin asan dilidir; onunçün də bu yolda biz bərk-bərk durmuşuq və tərəddüd və şəkk-şübhə etmirik. Və kim bilsin: bəlkə, məcmuəmizin asan dilinin camaatımıza olan mənfəəti və xidməti biz güman etdiyimizdən də artıqdır. Bunu bilmək lazımdır ki, bütün islam aləmində ümumən və Qafqaz müsəlmanları içində, xüsusən, ərəb əlifbasının çətinliyi səbəbindən və habelə dəxi qeyri səbəblərdən savad işləri həmişə tənəzzüldə olubdur. Və əlinə qələm götürüb bir mətləb yazmaq istəyən bir Allah bəndəsi bilməyib yazını nə dildə və nə ləhcədə yazsın və dilin imla qanunlarına necə riayət etsin və müxtəlif sövtləri hansı hürufat şəklinə salsın; onunçün də indiyədək bizlərdə cürət eləyib ələ qələm alanlar barmaqla sayılıbdır. Cəmi bu qisim kəmcürət savadlılarımıza “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi bir nümunə və bəlkə, bir dəlil və rəhnüma oldu. Paho! Belədəmi yazarmışlar?! Bu ki asan iş imiş! Belə mən də ki yaza bilərmişəm! Və yazdılar da. “Molla Nəsrəddin” idarəsinə hər yerdən və hər tərəfdən gündə əlli-altmış məktub töküldü. Bunlar haman bədbəxt cavanlar idi ki, neçə il dərs oxuyandan sonra genə özlərini yazı yazmağa müqtədir hesab eləmirdilər. Səbəb bu ki, indiyədək yazı yazmaq İran türkləri arasında ancaq fars dilində olub, Türkiyədə məhz şəhərlərdə ərəbixan “bir qaç” ədib və şairlər tərəfindən “ərəblənmiş” türk dilində olubdur və bizlərdə də uzun illər müsəlmanca təhsilkərdələr qələm sahibi olublar. Əlbəttə, bu dil ki biz onunla “Molla Nəsrəddin”i yazırdıq, o dili biz ümum türklər üçün ədəbi bir dil hesab etmək fikrində deyilik və bu da bizə heç lazım deyil; bizim məqsədimiz hal-hazırda öz fikrimizi asan bir dillə Azərbaycan türklərinə və bəlkə də, sair türklərə asan bir dillə yetirmək idi. Zənn edirəm ki, yetirdik də. O vədə cəmi türk kütlələri üçün ümumi və ədəbi dil məsələsi bizi məşğul eləyə bilməzdi, çün hərənin bir məqsədi və şüarı olan kimi, bizim də şüarımız dil yaratmaq deyildi, ancaq dərdi-dilimizi hal-hazırda camaat başa düşən dildə ona yetirmək idi, necə ki, yetirdik. Yetirirdik də və cavab da alırdıq ki, sonra hədd və hesabsız müxbirlərin əks-sədası bu sözümüzə bir şahid oldu. Utanmadıq Yazıda böyük cürətimiz o oldu ki, açıq ana dilində yazmaqdan biz utanmadıq və şərt də budur ki, açıq yazmaqdan utanmadıq. Birinci nömrəmizin baş məqaləsində yazmışıq ki: “Açıq ana dilində, açıq türk dilində yazmaq eyibdir; çünki yazanın savadının azlığına dəlalət edir”. Elə böyük cürətimiz o oldu ki, biz utanmadıq; çünki biz görürdük, hər bir əlinə qələm alan türk bəndəsi “ana” sözünü bir yerdə yazmaqdan utanır; “ana” yerinə “madər” yazır. Ancaq biz “ana” yazdıq; səbəb də bu idi ki, bilmirdik niyə “ana” sözünü yazmaqdan utanırıq? Və xülaseyi-kəlam, yazımızı yazmaqda biz tək dünyada, yazı yazmağın ən birinci qanununu pozmaqdan qorxurduq: biz qorxurduq ki, yazımızı türk camaatı çətin başa düşə. Biz çalışırdıq ki, yazımızı hər bir kəs asan və tezliklə başa düşsün və güman edirəm, məqsədimizə də çatdıq. Dil barəsində bu bir neçə sətri də burada dərc edib, keçək özgə mətləbə. Məlum olur ki, bu cür asan “Molla Nəsrəddin” dilini də yazmağı bacarmalıdır. Necə ki bu sözü mən ilk dəfə ədibi-möhtərəm Əlibəy Hüseynzadədən eşitdim. Əlibəy Bakıdan axırıncı dəfə Türkiyəyə köçüb gedən vaxt Tiflisə gəldi ki, buradan Batuma getsin. Tiflisə idarəmizə də təşrif gətirdi. Xoş-beş... Söhbət dildən düşdü və möhtərəm ədibimiz mənə belə dedi: “Yaxşı yazırsınız”. Mən Əlibəyə ərz etdim ki, onun tək bir şəxsdən eşidilən bir sözü mən havayı danışılan sözlərin cərgəsinə qoya bilmərəm. Çünki Əlibəy Hüseynzadə kimi bir yazı ustadı mən tək bir cavan yazıçıya yazı barəsində dediyi sözü mən ciddi bir söz hesab edəm gərək. Əlibəy mənə dediyi sözü təkrar və təsdiq etdi və həmişə adət etdiyi kimi başını aşağı salıb guya öz-özünə genə dedi: “Açıq yazmağı” da bacarmaq lazımdır. Birinci nömrədə dil barəsində müqəddimədən sonra keçdik bu məsələlərə. İstixarə O vədə yaşadığımız əsr istixarə əsri idi. Əhli-iman qardaşlarımız istixarə etməmiş bir işə qədəm qoymazdılar. Onunçün də “istixarə”yə gülmək, təhzil etmək babətindən, müştərilərimizə üzümüzü tutub onlara etdiyimiz nəsihətlərin birinci bəndi budur: əvvəla, məcmuəmizə müştəri olmaq üçün lazımdır istixarə etmək. Söz yox, bizim həmin ixtarımız mömin qardaşlara xoş gələ bilməzdi. Çünki məlumdur ki, istixarəni, adətən, mollalar quran vasitəsilə eləyirlər. Buradan bir haşiyə çıxmağı lazım bilirəm. Necə ki Tiflisdə Mollanın intişarı şəriətmədarların əlinə təkfir çomağı verdi, habelə min doqquz yüz iyirminci ildə “Molla Nəsrəddin” Təbrizdə nəşr olunan zaman haman ilin birinci nömrəsində “istixarə” məsələsi genə gülüncə qoyulmuşdu. Söhbət Təbrizin fahişəxanaları barədə idi ki, bu məsələyə həsr etdiyimiz məqalədə yazmışdıq ki: “Keçən vaxtlarda Tiflisdə müsəlman məhəlləsində fahişəxanalar var idi. Və müsəlman camaatı qabaqca fahişəxananın məhəllədən kənar olmağı barədə “istixarə” elədilər. Bir dəfə istixarə bəd gəldi. Və camaat fahişəxananı göçürməyi rəva görmədi. Amma bir az vaxt keçəndən sonra yenə “istixarə” elədilər. Və bu dəfə istixarə xoş gəldi və məhəllə əhli qərar qoydu ki, fahişəxananın məhəllədən köçürülməsi yolunda hökumətə müraciət etsin. Etdilər də və fahişəxananı köçürtdülər də”. Elə ki birinci nömrəmiz Təbriz şəhərində intişar olundu, camaat bir-birinə dəydi və dükan-bazarı bağlayıb məscidlərə cəm oldular. Vaveyla va şəriəta! “Molla Nəsrəddin” “istixarə”ni məsxərəyə qoyub! Va şəriata! Əgər fazili-möhtərəm Siqətil-islam ortalığa düşməsə idi və avamı başa salmasa idi ki, “burada Molla Nəsrəddinin məqsədi istixarəyə gülmək deyil, fahişəxanaların məzərrətini göstərməkdir”, bilmirəm, axırda nə qiyamət qopacaq idi. Söylədiyim Siqətil-islam haman Siqətil-islamın doğma qardaşıdır ki, onu Şücaüd-dövlə məlunun əsrində Təbrizdə rus hökuməti, qeyri bir neçə azadixah mücahidlərlə bir yerdə dar ağacından asdırıb edam etdirdi. Haman ixtarımızda ikinci nəsihətimiz bu idi ki, camaat dəmir qələmlə və rus mürəkkəbi ilə idarəmizə kağız yazmasın, Təbriz mürəkkəbi ilə yazsın. Bunun mənası bu idi ki, o vədə iman əhlinin əksəri rus mürəkkəbini murdar hesab edib, ondan qaçırdılar və Təbrizdən gələn qara rəngə qəmişi batırıb diz üstə hıqqına-hıqqına yazı yazırdılar. İxtarın üçüncü bəndi murdar və təmizlik məsələsidir. Biz belə yazmışdıq: “İdarəmizə göndərilən abunə pullarına gərək poçta qulluqçularının əli dəyməsin; çünki şayəd qulluqçuların əlləri tərləmiş və yaş ola, belə olsa, o vaxt idarəmiz məcbur olacaq o pulları suya çəkib təmizləsin; bu da ki artıq zəhmətdir”. “Murdar” və “təmiz” söhbətləri, indiki əsrdə hələ bir qədər köhnəlibdir və bir az da keçəndən sonra “Molla Nəsrəddin”in birinci nömrəsində yazılan murdar-təmiz nəsihətləri əfsanə kimi hekayə olar. Və lakin haqq və həqiqətdir. Və nəinki o vədələr, hətta indi də dindar müsəlman qardaşlar rus və erməninin yaş əlini murdar, müsəlmanın yaş əlini təmiz və rus, gürcü yağını və pendirini murdar və müsəlmanın yağ və pendirini pak hesab edirlər. Bu sözlər indi ola bilər ki, qəribə görsənə, amma belədir. İxtarın dördüncü bəndi genə dil məsələsinə gəlib çıxır. Orada yazmışdıq və məsləhət görmüşdük ki, idarəyə göndərilən yazılarda bir kəlmə də türk sözü olmasın. Ondan ötrü [ki, ] türkcə yazmaq eyibdir və şəxsin elminin azlığına dəlalət edir. Həmin dil məsələsi də, indi təzə məsələ deyil. Amma o vaxt bu məsələni qalxızan, bu məsələ üstdə danışan hələ yox idi. Hər kəs başını aşağı salıb öz bildiyini yazırdı. Və lakin həmin vaxt bizim nəzərimizə gələn bu idi ki, əhli-qələmlərimizin əksəri, doğrudan da, ibarəli yazmağa mayil idi. Və ola bilər ki, asan və türkcə yazmaqdan o səbəbə qaçırdı ki, türkcə yazanlar az savadlılar idi. Aşkar bir mətləbdir ki, hər bir kəs qələmi əlinə alanda təhsil etdiyi ərəb və fars dillərindən mümkün olduqca və yeri gəldikcə, çətin və asan, hansı olursa-olsun, ancaq ərəb və fars kəlməsi olsun, öz yazdıqlarını həmin bu dillərin ibarələri və kəlmələri ilə doldurardılar. Hərçənd belə bir yazıçılarımız həqiqi yazıçı və yazı ustadları deyil idilər, amma xalqın nəzərində alim görsənirdilər. Doğrudan da, elə olurdu ki, bir kəs, xüsusən savadı az olan bir kəs, çətin və ibarəli və anlaşılmayan belə bir yazını oxuyub qanmayanda da yenə buna “pəh! pəh!”-deyirdi. Və hərçənd bu yazıdan feyziyab olmurdu da, genə bu yazının sahibini “elmli” zənn edirdi. Bu qəbil yazıçıların bir hissəsi, bəlkə, az hissəsi dərin ərəb və fars dillərini təhsil etmiş mollalar idi. Amma Şərq və ərəb dərslərini oxumuş yeniyetmə intiligent türk cavanlarının da əksəri bu dərdə giriftar idi. O vaxt Bakı və Tiflisdə yazıçılıqda şöhrət tapmış yazıçılarımız asan və sadə türk dilindən qaçmaqda idi. Və çün bu dil məsələsi barəsində biz qabaqlarda da xeyli yazmışıq və digər tərəfdən də məsələnin özü indi o qədər əhəmiyyət qazanıbdır ki, bu barədə uzun-uzun yazmaq və danışmaq lazım gələcəkdir, onunçün biz də burada hələlik bu qədər danışmağı kafi hesab edib, keçirik o biri mətləblərə. İxtarın beşinçi və axırıncı məsələsi xeyli maraqlı bir məsələdir. Yazmışdıq ki: “Aşağıda ad verilən günlərdə məcmuəmizə müştəri olmayınız; çünki bu günlər nəhsdir. Və hər kəs bu günlərin birində bir işə iqdam etsə, o işdən bir xeyir görməz”. Hansıdır o günlər? Belə nəhs günlər çoxdur; çünki qorxaq və ruhu əzilmiş mütəəssib, fanatik, cahil müsəlmanlar öz işlərində və iqdamatında hər bir dəfə ki başladıqları işdən zərər görüblər, elə biliblər ki, burada müqəssir haman gündür. Və o bədgüman günün adını “nəhs” gün qoyub onu təqvimlərdə də qeyd ediblər. Belə ki, axırda haman nəhs günlər o qədər çoxalıbdır ki, az qalıbdır bir ayda otuz gündən də çox olsunlar. Günlərin mənhus və məsud qismə bölünməkləri xüsusunda şəriət kitablarında və müctəhid risalələrində müfəssəl səhifələr həsr olunubdur. Və o qism mətbuatın və xüsusən Hacı Nəcmüddövlənin təqvimlərinin təsiri o olubdur ki, cahil müsəlman ümməti, bir işə iqdam etməmişdən və bir səfərə çıxmamışdan, dəfəatla təqvimlərə müraciət və axundlara istixarə elətdiriblər; ta o yerə kimi, bu vadidə pak və dindar müsəlman ümməti içində elə bir məzhəkələr törəyibdir ki, onun hər bir parçasından neçə-neçə nüsxə “Molla Nəsrəddin” kimi məzhək məcmuələr yaradıla bilərdi. Vaqeən bu gülüncək Allah bəndələrinin belə-belə oyunbazlıqlarından bir yox, neçə-neçə “Molla Nəsrəddinlərə” material tapıla bilərdi. Vətən qardaşlarımın bu yolda başına gələn “nəhs saat” və “xoş saat” mərəkələri ilə nə işimiz var ki, bu növ mərəkə və iftizahlar həmişə hər birimizin öz başına gəlibdir. Burada oxuculardan üzr istəyib öz qabağıma çıxandan bir şəmmə nağıl eləməyə icazə istəyirəm. Miladi tarixinin min səkkiz yüz həştad səkkizində, avqust ayında Qafqaz maarif rəisinin qərardadı mocibincə, mən on doqquz yaşında bir cavan İrəvan qəzasında Uluxanlı qəsəbəsində birinci dərəcəli məktəbə müəllim təyin olundum. Mən o vaxt vətənim olan Naxçıvanda yaşayırdım. Üç ay ondan müqəddəm Qori darülmüəlliminini bitirmişdim və belə bir vəzifəni almağa müntəzir idim. Məlumdur ki, bu qərardad, mənim təzə müəllimlik mənsəbinə sahib olmağım xəbəri, məni xeyli həvəsləndirdi və cavanlıq şövqü ilə İrəvan səfərinə hazır olmağa başladım; bir surətdə ki, rəisin hökmünün məzmunundan belə məlum olurdu ki, bir həftəyədək özümü məktəbə yetirim. Bu söhbət, təqribən, avqust ayının ortalarında olardı və üç günün ərzində paltar-boxçamı bağlayıb istədim fayton danışam və yol yoldaşı axtaram. Bunu da deyim ki, xeyli dindar ata və anam məndən bixəbər yola çıxmaq vaxtını xoşlamışdılar və Molla Əlinin göstərməsi ilə və istixarəsi ilə yola çıxmağımı bilmirəm, o ayın neçəsinə təyin etmişdilər. Amma dayım haman günə qail olmadı. Çünki hərçənd elm və savadda dayım Molla Əliyə çata bilməzdi, amma fəzilətdə və dindarlıqda Molla Əliyə “peryod” verə bilərdi. Faytonçu Mürsələ üç yoldaş hər birimiz bir manat beh vermişdik ki, filan günü atları qoşub gəlsin bizi aparsın, amma dayım sifariş elədi ki, ayın iyirmi doqquzu “təhtəş-şüa”dır, o günü səfərə çıxmaq olmaz. Haman günü getməyimiz baş tutmadı və faytonçunun haqqını hərəmiz on şahı artırdıq və binanı qoyduq ki, filan gün gedək. O günü valideynimiz də xoşlamışdı, qonşumuz Məşədi Məhəmməd də xoşlamışdı və hətta dayım da təsdiq eləmişdi. Və lakin yoldaşlarımızın birisinin atası gedib Hacı Molla Tağıya haman günü istixarə elətdirmişdi. Hacı Molla Tağı istixarə ilə yox, Hacı Nəcmüddövlənin təqvimindən bunu istinbat eləmişdi ki, o günü yola çıxmaq yaxşı deyil; çünki hər ayın üçüncü günü nəhsdir və hər bir iş başlamaq kimi, yola çıxmaq da məsləhət deyil. Bu xəbəri anam da eşidən kimi, dinməz-söyləməz, marfacımı açdı və şeyləri bükdü qoydu yerinə. Faytonçunu bu dəfə dilə tutduq və haqqının üstünə genə beş şahı-üç şahı qoymaqla razı elədik ki, iki gün də gözləsin. Və üçüncü günü qonşularımız və cəmi dünyagörmüş hacı və məşədilərin məsləhəti ilə genə bir günü seçdik və faytonçuya xəbər elədik ki, ta “bu xına o xınalardan deyil”. Vaxt keçdi, sentyabr ayı gəldi yetişdi və mənə vüsul olan təyinnamədə göstərilən müddət gəldi çatdı. Haman gun ki sübh tezdən yola düşəcəkdik, atam gəldi evə və xəbər verdi ki, “sabah yola çıxmaq olmaz: çünki sabah qəmər əqrəbdədir”. Xülasə, sabahı da qaldıq. Amma eşitdik ki, faytonçumuz üç nəfər erməni tələbəsini götürüb İrəvana gedibdir. Sentyabrın səkkizində faytonçu Qulamhüseyn atları qoşdu, gəldi durdu qapımızda, Faytonda Məşədi Cəfər də əyləşmişdi. Bu da Şərur qəzasına Baş Noraşen qəsəbəsində alverə gedirdi. Şeylərimi də qardaşlarım bir-bir gətirib yığırdılar faytona. Mən anamla qucaqlaşıb çıxdım küçəyə. Bu heyndə Axund Molla Tarıverdi evlərinin tərəfindən çıxıb gəldi, bizlə bərabər oldu və bizi yol üstə görüb çox təəccüb elədi və üzünü atama tutub dedi: – Məşədi Məhəmmədqulu dadaş, mən sənə təəccüb edirəm ki, sən nə səbəbə bugünkü gündə bu tifil uşağı (yəni məni) yola salırsan? Məgər bilmirsən ki, bu gün “əyyami-səkkiz ulduz” günlər qəbilindəndir? Məgər qorxmursanmı ki, yolda ya at götürüb qaça, uşaqlar qala təkərin altında, ya tifil uşaq Şərurun şərir quldurlarına rast gələ? Burada örtülü darvazamızın dalından anamın ağlar səsini eşidib girdim dalana. Yazıq arvad göz yaşını sel kimi axıdırdı. Və hərçənd o günü mən getdim və hərçənd yolda nə təkər sındı və nə “Şərurun şərir quldurlarına” rast gəldik, ancaq Uluxanlıda məktəb müdirini məndən rəncidə gördüm. Amma yubanmağımın səbəbini ona rəvayət eləməkdən çəkindim. Müdir xaçpərəst və ziyalı bir şəxs idi. İstəmədim biçarə vətənimin kərbəlayı və məşədilərini və hacı ilə mollalarını onun nəzərində gülüncə qoyam. Hərçənd mən yenə gec də olsa, çıxdım getdim, amma çoxlarını yadıma salıram ki, belə bir vacib müsafirəti ya “təhtəş-şüa” bəhanəsilə təxirə salıblar, ya “ehkami səkkiz ulduz” günləri mane olub, ya “qəmər əqrəb”də olub, ya da ki, ayın nəhs olan günlərinə rast gəliblər ki, ibarətdir ayın üçündən, beşindən, on üçündən, on altısından, iyirmi birindən, iyirmi dördündən və iyirmi beşindən. Amma elə də ittifaq düşüb ki, Əli şiələri bir yerə səfər etməyi əzm edib və lakin elə bir xoş gün tapa bilməyiblər ki, yola çıxa bilsinlər. Və çün tapa bilməyiblər, əzmlərinə əməl edə bilməyib müsafirət xəyalından bilmərrə düşüblər. Məcmuəmizin birinci nömrəsində müştərilərə bu növ nəsihətləri verəndən sonra keçirik teleqraf xəbərlərinə. Birinci xəbər Peterburqdandır. Guya müxbirimiz oradan yazır ki: “Sakitlikdir, qurd quzu ilə otluyur”. Bunun mənası budur ki, haman doqquz yüz altıncı ildə, ümumən bütün Rusiyada, xüsusən o vaxt imperatorun paytaxtı olan Peterburqda böyük rahatsızlıqlar və bəlkə, ixtişaşlar vaqe olurdu. Azadixahlar və firqələr – necə ki, ərz olunubdur – başlarını qalxızıb üsyan edirdilər. Qurda oxşayan padşah hökuməti əhalini həmişəki kimi boğub yemək xəyalından düşmək istəmirdi. Və hər gün oradan Tiflisə növ-növ əmələlər tətili, sui-qəsd və bu qism təzə xəbərlər gəlməkdə idi. İkinci teleqraf xəbəri Tehrandan idi. Oradan guya müxbirimiz teleqraf vasitəsilə xəbər verir ki, “şah həzrətləri Avropa səfərinə hazırlaşır”. Bunun mənası bu idi ki, Qacar nəslinin şahları sair cürbəcür xəstəliklərdən savayı – necə ki, məlumdur – bir də Avropa səfərini dost tutardılar. Şübhə yox ki, bir padşahın öz məmləkətindən qeyri bir məmləkətə müsafirət etməyi öz məmləkəti üçün elə bir əskiklik deyil və bəlkə də, demək olar ki, məmləkətin səlahıdır. Bu şərtlə ki, hökmdar qeyri məmləkətlərə etdiyi müsafirətdən vətənə bir xidmət və mənfəət hasil ola; orada gördükləri və öyrəndikləri təcrübədən vətənə də bir mənfəət hasil ola. Amma İran şahlarını Firəngistana çəkən əsla belə-belə fikirlər olmayıbdır. Nəsrəddin şahdan başlayıb, ta o Müzəffərəddin və sonra Məhəmmədəli Mirzə Avropanı ziyarətdən məqsədləri tək bircə idi: zövq-səfa və firəng qızları məclisində eyşü-işrət. Heç bir dəfə də olmayıb ki, bu nainsaflar, heç olmasa, tək bircə dəfə bu xəstəlikdən şəfa tapmış olalar. Amma təbiət öz qanununu əvvəl-axır yeritdi. Belə ki, Qacar şahlarında qədimül-əyyamdan müşahidə olunan bu mərəz o qədər bu “taclı” lotuların bədənində yer elədi ki, axırda axırıncı Əhmədi səltənət taxtından salıb, həmişəlik onu Firəngistan fahişələrinə bağışladı. Üçüncü xəbər İstanbuldandır. Yazılmışdı ki, “Osmanlı hökuməti küçə ilə gedən vaxt öskürməyi əhaliyə qədəğən edibdir”. Həmin məzah teleqraf xəbəri Sultan Əbdülhəmidin o vaxtlar şiddət etmiş olan istibdadını istehza edir. Məlumdur ki, Sultan inqilabın yavıqlaşmasını hiss etdikdə əhalinin azadlığının qabağını almaq üçün elə səxt qanun və qərardadlar çıxarmaqda idi ki, onun istibdadı bir zərbül-məsəl olmuşdu. Ta o dərəcəyə kimi ki, hətta İstanbul kimi bir əzəmətli paytaxtda telefon çəkməyi Sultan Əbdülhəmid qədəğən etmişdi. Dördüncü teleqraf xəbəri Təbrizdəndir. Yazılmışdı ki, Təbriz camaatına hürriyyət mücdəsi verildi. Belə ki, sərbazların cigərçilik, qəssablıq və dilənçilik etməklərinə dövlət tərəfindən maneçilik yoxdur; yəni “Molla Nəsrəddin” dilini ciddi mənaya çöndərsək, belə məlum olar ki, əvvəla, Təbriz camaatına hürriyyət verilmək ehtimalı çox uzaq imiş və ikinci, İran sərbazları genə köhnə peşələrində imişlər: cigərçilik, qəssablıq və dilənçilikdə. Beşinci teleqraf xəbəri Peterburqdandır. Orenburq müftiliyinə senator Çerevanski təyin olunur və Orenburq müftisi cənab Sultanov jandarma qulluğuna keçir. Bu məzhək teleqraf xəbəri az qalırdı ciddi qəzet xəbərinə oxşasın. O vaxt idareyi-ruhaniyyələrimizin işlərini senator Çerevanski idarə edirdi və Orenburq müftisi Sultanov Peterburq hökumətinin misyonerlik əmrlərinə və qərarlarına o qədər müti idi ki, şübhə yoxdur ki, ona jandarmalıq vəzifəsi mühəvvəl olunsa idi, onu qəbul etməkdən boyun qaçırmazdı. Ruhani rəislərimizin padşahpərəstlik xəstəliyinə tək bircə Orenburq müftisi yox, sair müfti və şeyxül-islamlarımız və qazi və şəriətmədarlarımız da mübtəla idi; necə ki, birinci nömrəmizin axırıncı səhifəsində karikatur ilə bunu qeyd eləmişik. Burada müsəlman camaatı bir yerə cəm olub əl qalxızıb imperator həzrətlərinə dua edirlər və imperator qaradovoyu camaatın qabağında duran bir nəfər axundun döşünə nişan taxır. Şəklin altında yazılıbdır: Gürbə şir əst dər kiriftəni-muş. Leyk muş əst dər məsafi-pələng. Bunun mənası budur ki, axundlarımız avam camaatın başının sahibidir; amma bir naciz qaradovoyun qabağında bir naciz padşah nişanının xatiri üçün qul kimi dururlar. Altıncı teleqraf xəbəri Şamaxıdandır; Bir rus aptekçisinə izn verilib qiraətxana açsın. Bu şərtlə orada türkcə bir şey oxunmasın; yəni orada qiraətxana müdirləri aptekçilər idi və qiraətxanada olan mətbuat türkcə yox, yəqin ki, rusca imiş. Yeddinci teleqraf xəbəri: Naxçıvan rus kazakları generalqubernatora ərizə verib xahiş ediblər ki, onlara patron əvəzinə çoxluca spiçka verilsin. Bunun mənası budur ki, o vədə erməni-müsəlman davasında, iki axmaq qonşu bir-birini qırmaqda ikən rus kazakları da bir tərəfdən şəhəri yandırmağa mubaşir olurmuşlar. Axırıncı teleqraf xəbəri də Təbrizdən bu məzmunda idi; Hacı Qurbanın şəkər zavodu yandı və iki milyon zərər mülahizə olunur. Burada Təbrizin və ümum İranın fabrika və zavoddan yana kasıblığı və sənaye və istehsalatının yoxluğu istehza olunur. Həmin bu teleqraf xəbərlərindən sonra “Molla Nəsrəddin” “Bilməli xəbərlər” sərlövhəsi altında bu bir neçə sualları dərc edir: Birinci sual: O hansı şəhərdir ki, qlava divanxanasının on iki nəfər müsəlman vəkilinin cümləsi bisavaddır və məhz biri ancaq hıqqana-hıqqana adını yaza bilir. “Molla”nın birinci ilinin tarixində də belə sual o əsrdə divanxanalarda xidmətdə olan müsəlman işçilərinin savadsızlığının yadigarıdır. İkinci sual: Bir qabdan ki sünni məssəb su içə, o qabdan şiə məssəb su içə bilər, ya yox? O qabı yuyub təmizləmək lazımdır, ya yox? Bu sual, haman tarixdə sünnilərlə şiələrin bir-birinə olan nifrətinə işarədir. Üçüncü sual: Göydə ulduz çoxdur, ya müsəlman bazarında qumarxana? Bu da vazehdir. Dördüncü və axırıncı sual: Yas evinə plov yemək üçün zorla hücum edən mollaları, ağlamaqdan ötrü cəm olan övrətləri rədd eləməyin çarəsi nədir? Bu hal – necə ki, haman əyyamda, habelə indi də hökmfərmadır və bu barədə təəssüf olsun ki, islam ümməti bir qədəm də dəyişilmək istəməyib. Beşinci: harada bir elə təlim kitabı ələ gətirmək olar ki, müsəlman uşağına türk dilində savad öyrətmək mümkün ola? Altıncı: Tənbəllik və qeyrətsizlik hansı məmləkətin karxanalarında çıxır? Yeddinci: Nə səbəbə İrandan qutu içində gələn ilanlar, İran əhlindən savayı özgələri sancır? Səkkizinci: Bu nə sirdir ki, erməni-müsəlman vuruşması düşən kimi, hökumət əsgərləri elə şiddətli azara mübtəla olurdular ki, təbibələr onların çölə çıxmağını rəva görmürdülər? Doqquzuncu: İranda teatr məclisində “Uşu” camaatı üçün cəm olunan dörd yüz manat hara təşrif apardı? Atalar sözü Dünyada hər bir kəs üçün sözdən böyük yadigar yoxdur. Zira ki mal, mülk tələf olub gedir, amma söz qalır. Belə ki, keçmiş hükəmanın, şüəranın sözləri hələ baqidir. Buna görə türk hükəmalarının təcrübəli və işə yarar zərb-məsələlərindən “atalar sözü” namı ilə bir neçəsini məcmuəmizdə yazdıq ki, qarelərimiz oxuyub lazımi yerində onları dəstürül-əməl etsinlər: Atı atın yanına bağlasan, xan görüb deyər: birini bağışla mənə. Ata malı olan yerdə, özün qazandığın haramdır. Adamın ölümü bekarın bayramıdır. Ata və arvada etibar etmə, hər ikisini qat tövləyə və qapısını bağla. Ac toyuq yuxusunda plov görər. Aclıqdan kimsə ölməz, qələt eləyir, çörək vermə. Açıq ağız ac qalmaz: küçələrimizin tozuna Allah bərəkət versin. Axşamın işini sabaha qoy, sabahın işini axşama, Adam yata-yata alim olur, Adama sözü min kərə deyərlər, qanmasa eybi yoxdur. Anlayana da qul ol, anlamayana da. Olacağa çarə yoxdur, qoy hər nə olacaq, olsun. Ölüdən şeytan da əl çəkər, əgər arvadlar əl çəksə. Ölmə eşşəyim ölmə; yaz gələr, hürriyyət bitər. Uşağın şüurlusu dərsdən qaçar. Plovun yağlısını yeyən yaxşı fatihə oxuyar. At at ilə boğuşar, hökumətin işi rast gələr. Eşşəyə gücü çatmır, müsəlmanı tapdalayır. İşləmək adamı puça çıxardar. İşsizlik dövlətlilik açarıdır. İkiarvadlı ev bərəkətli olar. Başladığın işi yarıda qoy. Birinci nömrəmizin məqalələrinin biri də “Lisan bəlası” sərlövhəsi altında yazılmış məqalədir ki, bunun rəvayəti belədir: Necə ki, qabaq səhifələrdə zikr olundu, haman zamanlarda Bakı axundu Əbutürab Axund oğlunun “Həyat” qəzetində gah-bir yazıları dərc olunurdu. Məcmuəmiz nəşrə başladığı günlər, haman qəzetdə Abutürab Axundun bir məqaləsi də çap olunmuşdu. İndi bu işlərdən iyirmi üç il keçir və məqalənin məzmununun təfsilatı yadımda qalmayıbdır. Ancaq axundun məqaləsinin bizi danışdıran hissəsi belə bir məsələ idi ki, aya dünyada, ümumiyyətlə, insan üçün danışmaq lazımdır, ya danışmamaq? Və axund həzrətləri öz məqaləsində açıqca bu suala belə cavab verirdi ki: “danışmamaq lazımdır və mümkün olan qədər də, az danışmaq lazımdır”. Hətta Axund Abutürab öz sözlərinin təsdiqi üçün İsayi-ruhullahı da şahid çəkirdi ki, guya bu peyğəmbərdən bir gün soruşublar ki, aya çox danışmaq lazımdır, ya az danışmaq lazımdır? Və guya peyğəmbər az danışmağı çox danışmağa tərcih veribdir. Mənim yadımdadır ki, Axund Əbutürab öz məqaləsinin bir yerində deyir ki: “Hər kəs danışsa, özünü xar və naciz edər və insanın heç bir üzvündən ona o qədər zərər yetişməz, nə qədər ki, dilindən yetişər”.. Az danışmaq köhnə tərbiyələrin bir iqtizasıdır. Avam camaat içində qədimdən az danışmaq ədəbin bir şərti hesab olunur. Necə ki, xeyir və şər məclislərində, camaat diz üstə oturub ya ixfadan öz könlündə dua və səna zikr edir, ya da heç danışmır və könlündə xəyalı Allahı yada salmaq olsa, zahirdə sakit və samitdir. Onunçün bizlərə də uşaqlıqdan kişilər məclisinə daxil olmağa icazə verilməzdi. Və daxil olanda da böyüklər yanında danışmağı uşaqlara rəva görməzdilər. Bu məsələ gərək qadınların “hicab” məsələsinə yapışıqlı ola. Müsəlman arvadı kişiyə görsənə bilməz, kişi yanında danışa bilməz; müsəlman uşağı da danışa bilməz. Əgər müsəlman arvadını kişilərdən kənar tutmaqdan murad [budur ki] arvadları haram işlərdən, yəni yad kişilərlə naməşru əlaqədən məhfuz saxlasınlar, haman səbəbdən də uşaqları da yad kişilərdən Şərq aləmində qorumaq lazım gəlibdir. Bir surətdə ki, qadına olan cinsi şövq bizim Şərq dünyamızda uşaqlara da o dərəcədə ola bilər, uşaqları böyüklər məclislərindən uzaq saxlamağın batini səbəbi həmin bu ola bilər. Və bu növlə uşaqlıqdan kişilər içindən qaçan uşaqlar yekə oğlan olanda da, adət etmədiyi böyüklər məclisinə düşəndə o qədər həya ediblər ki, bir söz danışmağa nə cürət ediblər və nə də danışmağa söz tapıblar. Və əgər danışan da olubsa, məclisin yuxarı başında əyləşən əmmaməli axundlar və varlı və təşəxxüslü əyan və əşraf olubdur. Birincilər, camaata özlərini göstərmək üçün ərəbcə oxuduqları və camaat üçün qaranlıq olan şəriət elmlərini göstərmək istəyiblər və ikinci qismi öz şən və şərəfli dövlət və sərvətindən rəvayət ediblər. Və məclisdə olan camaat huşguş və ehtiramla bunlara “bəli, bəli” deyə-deyə qulaq asıblar. “Həyat” qəzetində Əbutürab Axund oğlunun dinməmək və danışmamağın fəziləti barəsində vəz və nəsihəti haman tarixi bir əsrdə heç kəsin xəyalına gəlməyən və yersiz nəsihət idi. Elə bir zamanda ki, Rusiya hökuməti yapon davasında sınandan sonra, öz laxlamış məqamında bir qıldan asılı idi və Rusiyanın əsrlərcə əzilmiş tayfaları vaxtdan istifadə edib, üsyana hazırlaşırdılar ki, özlərinə bir gün ağlayalar. Və digər tərəfdən Qafqazda hökumət nümayəndə və tərəfdarları əhalinin başını qatmaq məqsədilə erməni və müsəlmanları bir-birilə tutuşdurub kənardan bu iki tayfanın səfahətinə tamaşa edirdilər. Bir belə əsrdə müsəlman camaatının ruhani rəhbəri, qəzetlər vasitəsilə camaatı dəvət edirdi nəyə? – Sükuta və danışmamağa. Nədir danışmamaq? Danışmamaq zaviyadə oturub Allahı çağırmaqdır. Nədir danışmamaq? Lal və kar oturub mövtə və fövtə müntəzir olmaqdır. Nə mənə azadlıq lazımdır, nə mənə hüquq lazımdır, nə mənim üçün qabağa çıxıb qonşularla ədavət əvəzinə ülfət və ittihad bağlayıb, ümumi hesab olunan düşməni, müstəbid hökumətini yıxmaq və sonra məmləkətdə qardaşlıq üsuli-idarəsi qurub yaşamaq lazımdır. Və bunların hamısının əvəzində Axund Əbutürabın vəz və nəsihətinə görə dinəməmək və danışmamaq lazımdır. Və mətbuat vadisinə təzə qədəm qoyan “Molla Nəsrəddin” Axund Əbutürabın bu məqaləsini buraxıb keçə bilməzdi. Xah o səbəbə ki, məqalə sahibinin fəlsəfi nöqteyi-nəzərini ya biz anlamadıq, ya belə bir məqalə ogunkü günlər bir damnan duşmə görsəndi. İkinci səbəbi də bu idi: məqalə sahibi həqiqətdə də bir axund idi. Və xah bu məqaləsindən və xah bir neçə də qeyri məqalələrindən heç bir işarə tapa bilmədik ki, məzur axundun əfkarı sair axundların əfkarına nisbətən bir qədər xilas olunmuş və azaddır. Onunçün də Əbutürab Axund oğlunun məqaləsinə biz məcmuəmizin birinci nömrəsində belə cavab verdik: “Hər kəs danışsa, əlbəttə, öz-özünü xar və zəlil və naciz edər. O səbəbə ki, insanın heç bir üzvündən o qədər zərər insana yetişməz, nə qədər ki, dilindən yetişər. İsa əleyhüssəlam həzrətlərinə ərz elədilər; “Ya ruhulla, dəlalət buyur bizi bir əmələ ki, o əməl bizi cənnətə daxil eləsin”. Buyurdu: “Heç danışmayın”. Ərz elədilər; “Ya ruhullah, heç danışmamaq olmaz”. Buyurdu: “Əcəb olar”. Həzrət Süleyman əleyhüssəlam buyurdu: “Əgər danışmaq gümüş olsa, danışmamaq qızıldır. Danışmamaq danışmaqdan yaxşıdır”. Heç bir müsəlman gərək danışmasın. Xah cahil və axmaq ola, xah kamil və sahibi-mərifət. İnsan nə qədər ki sakit və samitdir, o qədər gözəldir; elə ki, başladı danışmaqa, dəxi gözəllik itib gedir. Odur ki, Müsləhiddin Şirazi deyib: Zəban dər dəhan, ey xirədmənd, çist? – Kilidi-dəri-gənci-sahibhünər. Çü dər bəstə başəd nədanəd kəsi Ki cövhərfüruş əst ya piləvər. Bu mətləbləri təsdiq edəndən sonra Molla Nəsrəddin öz tərəfindən bunu da lazım bilir desin: Ey dil, dəxi dinmə və sükut et, sənn tari, lal ol və danışma! Sal başını aşağı və heç baxma yuxarı! mal ol və danışma! Gər qeyriləri cəmdəyinə vursala, dinmə! Gər başın əyib peysərinə vursala, dinmə! Pamal edə düşmən səni, səbr et, bala, dinmə! Ya zülm edə, ya boynuna kəndir sala, dinmə! Ya ruzunu cəbr ilə əlinnən ala, dinmə! Sal başını aşağə və heç baxma yuxari, lal ol və danışma! Kər qüssələnib eyləyəsən naləvü zari, mal ol və danışma! Və bundan başqa üç belə parça ilə həmin mənzumə tamam olur. Ancaq qalanlarının burada dərcini əhəmiyyətsiz görürük. Məcmuəmizin birinci nömrəsinin mündərəcatı içində bir “Dəllək” sərlövhəli hekayə də vardır. Müxtəsər məzmunu budur ki, Sadıq kişinin on yaşında Məhəmməd Vəli adlı oğlu, tikanlı otu burnuna soxur və bununla burnunu qanadır ki, gözlərinin ağrısı şəfa tapsın. Qan, uşağın burnundan elə bərk axır ki, uşağın anası ehtiyat edir və Sadıq kişini göndərir ki, getsin dəllək Usta Hüseyni gətirsin, çünki arvadın rəyincə, Usta Hüseynin həkimlikdə böyük səriştəsi var. Sadıq kişi qaçır dəllək Usta Hüseynin yanına və o vaxt yetişir ki, Usta Hüseyn bir kişinin başını qırxırmış. Burada hekayə “mabədi var” sözləri ilə yarımçıq qalır ki, mabədi də ikinci nömrədə dərc olunubdur. Bu nömrənin mündərəcatı iki bənd “poçt qutusu” – ilə tamam olur. Birinci bəndin məzmunu budur: “Badikubə, cənab Molla Tağızadəyə. Sualınıza ancaq belə cavab verə bilərik: hərçənd senator Çerevanskinin idareyi-ruhaniyyə barəsindəki layihəsi təsdiq olunmayıbdır, lakin bizə çatan məlumata görə müsəlmanların rəisi-ruhaniləri və qaziləri əvvəl gərək Tiflisdə “ekzarx” idareyi-ruhaniyyəsində mollalığa imtahan tutub, sonra polis qorodovoyları tərəfindən təsdiq olunalar...”. “Poçt qutusu”nun ikinci bəndi: “İrəvanda cənab İsmayıl bəy Şəfibekova, məcmuəmizi təbrik etmək xüsusunda artıq dərəcədə məmnun olduq. Və lakin göndərdiyiniz şeirləri əvvəlinci nüsxəmizdə çap edə bilməyib, gələn həftə çap etməyi vəd edirik. Amma şeriniz o qədər gözəldir ki, bir bəndini bərayi-xali-nəbudiən lazım gördük yazaq: Bir gün küçə ilə əlimdə səbət gedirdim. Çıxdı birdən qabağıma yoldaşım. Dedim: “Yoldaş, söylə, hara gedirsən?”. Dedi: “Xəbər alma, sən allah, keyfim xarabdı mənim”... Birinci nömrənin mündərəcatına dübarə qayıtmamaq babətindən, axırıncı söz olaraq, bunu da qeyd etmək lazımdır ki, qeyd olunan məzmundan başqa, məcmuəmizdə abunə şərtləri də elan olunmuşdu. Üç aylığı (13 nüsxə) bir manat 60 qəpik, altı aylığı 3 manat. Və çün məcmuənin nəşri aprelin yeddisindən başlanmışdı, onunçün illik abunə əvəzində doqquz aylıq abunə qiymətini dörd manat təyin etdik. Və doqquz ay keçəndən sonra o biri ilin təzə yanvar ayından, birillik abunə qiyməti beş manat elan olunur. Məcmuənin adresi belə idi: Tiflis, Voronsovski küçədə, nömrə qırx yeddi, “Molla Nəsrəddin” idarəsi. Müxbir və məqalə yazanlar üçün də tək bircə bu şərt elan olunurdu ki, “idarəyə çap olunmaq üçün göndərilən məktub və məqalələri geri qaytarmaq mümkündür, əgər sahibləri marka göndərib xahiş eləsələr”. Birinci nömrənin şəkillərinə keçdikdə, onlarım ikisi barəsində qabaq sətirlərimizdə söhbət olundu. Birinci səhifədə müsəlmanlar qəflət yuxusunda şirin-şirin yatışıblar. Və dördüncü səhifədə cəmaəti-müslimin padşaha dua eləyir və qabaqda duran mollanın döşünə hökumət qorodovoyu nişan taxır. Məcmuənin aralıq səhifələrində iki şəkil də var: biri rəvayət etdiyimiz “Dəllək” hekayəsində haman dəllək Usta Hüseyndir. Öz dəlləkxanasında bir müsəlman qardaşın başını qırxdığı bir vaxtda, Sadıq kişi gəlib onu, oğlunun burnunun qanını kəsmək üçün dəvət edir. Və dəllək Usta Hüseyn də aynanı Sadıq kişiyə uzadıb deyir: “ – A kişi biryolluq adını qoy erməni, xalq da bilsin ki, sən ermənisən. Pəs utanmırsan başının tükünü bu qədər uzadıb qırxdırmırsan?”. İçəri səhifələrin birində də qoşa şəkil çəkilib: üst şəkildə bir tüfəngli kişiyə bir müsəlman kəndlisi öz qara mallarını nişan verir və deyir: “Mən ölüm götür bu heyvanları, ver mənə o tüfəngi”. Altdakı şəkildə bir erməni kişisi əli tüfəngli bir rus saldatına bir yüz manatlıq kağız uzadır, rus dilində belə deyir: “Pocalusta, vazmi denqi, davay rucyo”; yəni xahiş edirəm, bu pulu alasan və o tüfəngi mənə verəsən. Məlumdur ki, hər bir şəkillər o əsrin aynası olan kimi, bu iki şəkil də erməni-müsəlman davasının övzanını göstərirdi. O zaman, haman günlərdə ki məcmuəmiz nəşrə başlamışdı, iki qonşu tayfanın mabeynində bir-birinə qarşı ədavət elə şiddət tapmışdı ki, bir-birini məhv eləmək üçün bu bədbəxtlər hər bir mal və dövləti qurban etməyə hazır idilər. Və pullu ermənilər bu yolda nağd pul xərcləyirdilər. Maldar müsəlmanlar da haman yolda heyvanlarını satıb, təsərrüfatlarını pozmaqda idilər. “Molla Nəsrəddin”in birinci nömrəsinin materialı ancaq bundan ibarət idi. Və elə ki həmin materialın əl yazısı əlimizdə hazır oldu, şüru etdik məcmuə surətində çap etməyə. Bu məsələ daha texniki cəhətdən bizə çətin görsənmirdi. Səbəb bu ki, təb işlərində ən birinci vəsilə, çapxana hazır idi. “Qeyrət” mətbəəsi öz işində idi və yoldaşımız Faiq tərəfindən lazımınca idarə olunurdu. Və lakin tək bircə şey! Hər bir işə iqdam etmək onsuz mümkün deyil. Pul məsələsi bizim boş cibimiz üçün ən ağır bir məsələ idi. Məcmuənin karikaturalarını çəkdirmək üçün pul lazım idi. Bunu bu tövr həll etdik ki, möhtərəm nəqqaşımız Şmerlinq qabaqkı nömrənin şəkillərinin zəhməthaqqını nisyə çəkməyə razı oldu. Burada keçən günləri yadıma salıb məcmuənin yolunda mərhəmət göstərənləri bir-bir yada saldıqda, onların içində ən dəyərli köməkçimiz Oskar İvanoviç Şmerlinqə qəlbimin incə bir guşəsindən intəhasız salamlar göndərirəm. Şəkil məsələsi bitdi və əziz nəqqaşımız öz vaxtında bu söylədiyimiz şəkilləri çəkib hazır eləməyə söz verdi. Demək, şəkillər hazır, materialların müsvəddəsi hazır. Qaldı bir məsələ: kağız məsələsi. Birinci nömrəni hələlikdən, gələcəyə əl uzatmaq istəməyib bərayi-ehtiyat artıq yox, ancaq min ədəd çap etməyi qərara aldıq. Və bu qədər az, bundan artıq çap etməkdən iki nöqteyi-nazərdən ehtiyat etdik; biri necə ərz olundu, pul məsələsi idi. Pulumuz heç yox idi: heç bu min ədəd məcmuənin pulunu – ki, doqquz manat eləyirdi, – tapa bilmirdik. Yadımdadır ki, bu pulu mən yavıq dostumuzdan istədikdə o pulu verməyə bu şərti qoydu ki, mən onu məcmuənin məzmunundan hali edim. Mən başladım əlyazmalarımı oxumağa. Baş məqaləni oxudum. Pullu dostumuz qulaq asdı və dinmədi. Elə ki keçdim abunə şərtlərinə və o yerə gəldim ki, idarədən müştərilərə nəsihət verilir [ki] murdar poçt xidmətçilərinin rütubətli əllərindən ehtiyat eləsin, dindar dostumuz burada başını aşağı saldı. Mən duydum ki, iş xarabdır və dostumuz pul verməyəcək. Elə ki, nəhs günlərə keçdim və istədim bu bəndi də oxuyam, qırmızı saqqal rəfiqim məni bu yerdə dayandırdı və xahiş etdi ki, mən dəxi özümə zəhmət verməyim. Puldan da yana qəti cavab verdi ki, onun nə indi daxılında (bu söhbət onun dükanında idi) doqquz manat tapılar, nə də bu tez vaxtda cəm ola bilər. Mən çox xarab oldum. Əvvəl o səbəbdən diltəng oldum ki, bu bir saatın içində doqquz manatı tapmasam, məcmuə dəxi bir gün də təxirə düşəcəkdir. İkinci məni məyus edən, məcmuənin məzmunu oldu. Biz bu mətalibi burada yazmışıq ki, cəmaəti-müslimin oxusun. Mənim bu rəfiqim həmin cəmaəti-müsliminin əfradının biridir. Bu ki nəinki özü, heç mənim oxuduğuma da qulaq vermək istəmədi, vaveyla, kimdən ötrü biz bu sözləri yazırıq? Bu ki oxumayacaq, qalan müsəlman qardaşlar da həmçinin, pəs dəxi bu nə zəhmətdir ki, çəkirik və dəxi niyə yazırıq və nədən ötrü yazırıq və kimdən ötrü yazırıq?.. Buradan naümid çıxdım və üz qoydum kağız mağazasına tərəf ki, bəlkə kağızı bir tövr nisyə alam. Burada da işim tutmadı. Kağız sahibi pulu almamış malını buraxmadı. Oradan gəldim yoldaşım Ömər Faiqin yanına. – Faiq yoldaş, kağıza pul tapa bilmirəm, sahibi də nisyə buraxmır. Yoldaşımız məşədi... də doqquz manat borc vermir. – Necə vermir? Qələt eliyir, vermir, gedək görək, necə vermir? Gəldik haman rəfiqimizin dükanına. Qabaqca Ömər Faiqə də dedi: – Pulum yoxdur. Ömər Faiq bir qədər hirsli tələb etdi və hətta tərizlə tələb etdi və bəlkə, məzəmmətlə də başladı: – Utanmırsan, doqquz manatı qızırqanırsan? Sənin yanında bizim doqquz manatlıq da xatirimiz yoxdur? Məşədi daxılın qutusunu çəkib qabağa, oradan üç dənə üç manatlıq kağız pul çıxartdı verdi və kağızın pulu düzəldi. Sənə 1906, aprel ayının altısında tarixi-hicrinin min üç yüz iyirmi dördündə, səfər ayının iyirmi dördündə, axşam vaxtı şəkillər də Bixov adlı bir yəhudinin daş mətbəəsində çapdan çıxdı, gəldi “Qeyrət” mətbəəsinə ki, burada da hürufat səhifələri çap olunsun. Dörd səhifə gündüzdən düzülüb hazır olmuşdu və ancaq axşam vaxtı səhifələr səliqəyə salınıb verildi maşına və başlandı çap olunmağa. “Qeyrət” mətbəəsi müsəlman məhəlləsində, Voronsov küçəsində idi. Mətbəə üç otaqda sığırdı. Birində mürəttiblər işləyirdi, bir kiçik otaqda tək bircə çap maşını qurulmuşdu, bir otaqda da mətbəənin müdiri əyləşirdi. Necə ki qabaqca söylənibdir, – mətbəəni Ömər Faiq idarə edirdi. Haman gün ki, məcmuənin çap olunmuş şəkilləri “Qeyrət” mətbəəsinə daxil oldu, o günü də hürufat səhifələrə düzülüb tamam olmuşdu. Ancaq səhifələri səliqəyə salmaq, maşına qoymaq, maşında səhifələri yerləşdirmək – bunların hamısı təzə bir iş olduğu üçün xeyli vaxt istədi və ancaq şam vaxtı maşın işə düşdü. Maşın əl ilə işləyirdi. O vaxt Tiflisdə elektriklə işləyən çapxana maşınları məhz böyük mətbəələrdə vardı ki, onlar da, söz yox, böyük pullarla başa gəlmişdi. Altı-yeddi min manatla qurulmuş olan “Qeyrət” mətbəəsinə elektriklə işləyən böyük maşınları biz gətirdə bilməzdik. Xülasə, maşın işə düşdü. Maşını iki fəhlə hərəkətə gətirirdilər. Bunların vəzifəsi maşının qolunu hərləmək idi. Demək, elektrik qayışının işini bunlar görürdü. Mürəttiblər gündüz saat üçədək işlərini görüb dağılmışdılar. Axşam mətbəədə iki fəhlədən savayı, bir də maşınçımız Cahangir idi. Bu köhnə türk maşınçısı hal-hazırda Bakıda mətbəələrin birində haman halal sənətindədir və biz tək çapxana dünyasında yavaş-yavaş qocalmaqdadır. Bu Cahangir yoldaş “Molla Nəsrəddin”in haman birinci nömrəsini öz əli ilə çap edən maşınçıdır. – Hə, ya allah, Cahangir yoldaş! Hı, ya allah, fəhlə yoldaşlar! Ya allah, hərrə görək!.. Amma elə güman eləmək lazım deyil ki, bir ağır maşını əl ilə hərləməklə elektrik qüvvəsi ilə fırlatmağın təfavütü yoxdur. Məlum şeydir ki, elektrik yorulmaz, amma insan yorular; bu bir. İkinci də budur ki, elektrik bir saatın ərzində min ədəd çapdan çıxartdığı bir vaxtda, iki fəhlə ancaq yüz ədəd çıxarda bilər. Onunçün gecənin yarısına qədər min ədəd məcmuənin yarısı olan beş yüzünü ancaq çapdan çıxarda bildik. “Çapdan çıxara bildik” deməkdə oxucular bizi rus ədibi məşhur Krılovun milçəyinə oxşatmasın. Orda bir milçək bir kotanın dəmirinin üstünə minib və sonra öz rəfiqləri olan milçəklərə rəvayət eləyirmiş ki, “biz atlarla birlikdə filan qədər yer şumladıq”. Söz buradadır ki, yazıq fəhlələrimiz yoruldular. Gecə yarıdan keçmişdi ki, bu yazıqlar lap dirəndilər. Əlbəttə, zəhmət haqlarını ona görə də ifa etdik. Amma zəhmət haqqının burada dəxi söhbəti ola bilməzdi. Yoruldular və haqlarını alıb işdən çıxıb getdilər. Qaldıq biz üçümüz: mən, Ömər Faiq və Cahangir yoldaş. Nə eləmək? Məcmuəni aprelin yeddisində nəşrə qoymağa əzm eləmişik. Bunu yavıq adamlara da xəbər vermişik. İndi də min ədədin yarısını çapdan çıxarmışıq. İnsafdırmı ki, sabah açıla, başladığımız iş yarımçıq qala və bilməyək nə eləyək? Bu beş yüzü meydana çıxaraqmı? Söz yox, bəlkə, heç bu beş yüzü də bir kəs almayacaq, bəlkə, bu beş yüz də əlimizdə qalacaq. Amma kim bilir? Bəlkə, beş-yüzü də sabah camaat bizdən istəyəcək, bəlkə, bundan savayı, beş min də istəyəcək?!.. Xəyalımıza nə gəlirdi? Ümidvar ola bilərdikmi ki, məcmuəmizə camaat rəğbət göstərəcəklər? Xeyr, ümidvar ola bilməzdik və gələcək bizim üçün qaranlıq idi. Bu barədə öz dost və aşnamızdan da bizə elə bir ürək-dirək verən olmurdu. O qədər də təşviq eləyən görsənmirdi; çünki dost-aşnamız üçün də o növ materialla meydana atılmağımız qəribə bir iş nəzərə gəlirdi. Ümum camaatın da qaliba mütəəssib və avamlığını da mülahizə edəndə, tamam məyusluq və naümidlik üz verirdi. Hətta bir gün məcmuənin birinci nömrəsi üçün hazır olmuş əlyazılarını bir ziyalı dostumuza oxudum. İndi haman dostumuz yoxdur, neçə il bundan əqdəm İranda vəfat edibdir, haman dostumuz əlyazılarının məzmunundan xəbərdar olub heç bir vəchlə onları çapa verməyi məsləhət bilmədi. – Heç bir mənası yoxdur – dedi. – Heç kəs onları oxumaz – dedi. Amma necə ki məlum oldu, rəfiqimiz durbinlikdən bu barədə xeyli kasıb imiş. Onunçün də mərhumun övladının xatirinə dəyməsin deyə, onun adını burada örtülü qoyduq. Ondan savayı genə bir naxçıvanlı həmvətənimizə birinci nömrənin materialının bir neçə yerini oxudum. Bu da bir qoca teleqrafçı idi. Bu da materiallar barəsində belə rəy verdi, dedi: – Çox yaxşıdır, amma bircə eybi budur ki, sizin məcmuəniz müsəlmanların eybini göstərir; çifayda ki, müsəlmanları tərif etmir (mədh etmir). Və söhbəti qurtarıb mənzilimizdən çıxıb gedə-gedə mənə tərəf çöndü və belə vəsiyyət elədi: – Hər nə yazacaqsınız, yazınız, amma müsəlmanları tərifləyin, müsəlmanların yaxşılığını yazınız... Tamam gecənin yarısında bu iki fəhləni azad etdik və iki qat zəhmət haqlarını verdik, çıxıb getdilər. Qaldıq üçümüz; maşınçı Cahangir yoldaş, Ömər Faiq yoldaş və mən özüm. Heç çarə yox: maşını başladıq özümüz hərləməyə. – Hı!.. Faiq yoldaş, maşını bas! – Hı!.. Cəlil yoldaş, maşını bas! Burada Molla Həmidin görük basmağı yadıma düşdü. Buradan bir haşiyə çıxıb keçən günlərə qayıdıram. Miladi tarixinin min səkkiz yüz doxsan üçüncümü – dördüncümü illərində, Naxçıvanda teatr həvəskarları, bəndə də onların içində, teatr oynayırdıq. Və bu oyunun mənfəəti kasıb məktəb şagirdləri üçün idi. O vədə Naxçıvanda teatr nümayişləri üçün tək bircə yerdə kiçik bir səhnə var idi: ermənilərin kilsə məktəbinin binasında idi. Və hər dəfə türk həvəskarları da orada oynayanda, söz yox, erməni məktəbinin nəfinə bir müəyyən kirayə verirdilər. Naxçıvanda o vaxt səhnədə göstərilən pyeslər Mirzə Fətəlinin “Hacı Qara”, “Məstəli şah” və “Kimyagər”, “Xan Sərabi” komediyaları idi. Burada mənim söhbətim “Kimyagər” komediyası barəsindədir ki, bu gün o pyesi biz həvəskarlar, haman səhnədə mövqeyi-tamaşaya qoyurduq. Qərar qoyduq ki, tamaşanın qabaqkı günü pyesi məhz məktəb şagirdləri üçün oynayaq və elə də elədik. O günü Naxçıvanın şəhər məktəbinin və məhəllə məktəblərinin cəmi şagirdləri, tamaşanın müftə olmağını qənimət bilib gəlib dolmuşdular teatra. Belə ki, iki bəlkə üç yüz şagirdi səhnənin zalına ancaq yerləşdirə bildik. Tamaşa günortadan iki saat keçəndə [başladı] və pis də keçmədi. Şagirdlərə böyük təsir bağışladı. Səhnə ustadı Mirzə Fətəlinin nadir qələmindən törəyən ləzzətli komediya və duzlu və zərif məzhəkələri uşaqlara o qədər xoş gəldi ki, nümayiş qurtarandan sonra bunlar teatr həyətinə və sonra küçəyə çıxa-çıxa bir ucdan virdi-zəban eləyib çığırışırdılar: – Molla Həmid, körüyü bas! Bir neçə dəqiqənin içində şəhər, küçə və bazarın hər yerində elə uşaq idi ki, çığırırdı: – Molla Həmid, körüyü bas! Paha! Baveyla! Naxçıvanın mollaları məscidlərdə namaz və ibadətə məşğul olduqları yerdə, uşaqların bu fəryadını eşidirlər: “Molla Həmid, körüyü bas!”. Balam, bu nə qiyamətdir? Necə Molla Həmid, kimdir kerüyü basan Molla Həmid? Axırda məlum olur ki, körüyü basan Molla Həmid teatr nağılı imiş. Orada erməni kilsəsinin səhnəsində bir dəstə növcavan müsəlman müəllimləri teatr oyunu qurublar ki, ermənilərin və rusların içində mollaları lağa qoysunlar. Bu nə qiyamətdir, bu nə rüsvayçılıqdır? Camaat bazar-dükanı bağlayır və şəhərin mötəbər mollası Axund Molla Tağının yanına cəm olurlar. Qərar qoyurlar, Naxçıvan naçalnikinə şikayət edib belə nümayişlərin bundan sonra qadağan olunmağını iltimas etsinlər. Və belə də eləyirlər. Nəticədə, naçalnik tərəfindən biz həvəskarlara bir növ, nəsihət olundu ki, bundan sonra ehtiyatlı olaq və teatr nümayişləri ilə mollaları özümüzdən rəncidə salmayaq. Fəhlələr gecəyarısı yorulub işdən çıxdılar, biz fəhlədən də sübh vaxtı yorulub işdən çıxdıq. Ancaq bir təfavütlə ki, biz işdən çıxanda “Molla Nəsrəddin”in birinci nömrəsinin min ədədi basılıb tamam oldu. Bu tarix miladi tarixinin min doqquz yüz altıncı ilinin aprel ayının yeddisi və tarixi-hicrinin min üç yüz iyirmi dördüncü ilinin səfər ayının iyirmi dördü idi. Bunu lazım bilirəm deyəm ki, o vaxtlar mən Tiflisdə gürcü məhəlləsində Şeyx Sənan küçəsində olurdum. Rusca haman küçənin adı Davud küçəsi idi. Çünki xaçpərəstlər istilahında müqəddəs Davud – Şeyx Sənan deməkdir. Bizim məhəllə dağ ətəyində idi. Və bizdən yuxarı dağın şəhərə enən tərəfində müqəddəs Davudun məbədgahı da vardır. Şeyx Sənan gürcü qızına aşiq olduğu yer haman yerdir. Mən burada bir qıza aşiq olmadım. Ancaq mən aşiq olduğum bir şey haman mənzərə idi ki, buradan göz qabağında ayna kimi açıq görsənirdi. O mənzərə şəhərin aşağı tərəfindən görsənən Şeytanbazarı məhəlləsi idi. Belə məhəllə dünyada müsəlman aləminin hər bir şəhərində var. Qələ şəhərinin Şeytanbazarı, İrəvanın, Bakının və hətta Təbrizin və qeyri şəhərlərin və qəsəbələrin Şeytanbazarı bir şəkildədir: toz və torpaq, zibil, evlər və dükan-bazar xaraba, küçələr dolu it-pişik və keçəl-küçəl müsəlman uşaqları. İki dükanın biri çayxana, tiryəkxana, qumarxana, dar küçə və bazarda yük heyvanları qarışıb adamlara. Camaat cümləsi kişidir. Maarifin, səliqənin və nəzafətin burada iyi-əsəri görsənməz. Hali cümləsi müsəlman camaatıdır. Və əgər buraya bir qəribin yolu düşsə, onu şüşəkiyə basacaqlar. Əgər bunu da eləməsələr, o adama dörd gözlə elə baxacaqlar ki, guya bir belə adam görməyiblər. Buraya varid olan təzə bir adam da həmçinin: o da buranın vəhşilik halına təəccüb edəcək və heyran qalacaq. Hətta Qələ və Şəki-Şirvanı demirəm, Təbriz kimi bir paytaxtın Şeytanbazarını görəndə mat və məəttəl qalmışam. Türküstanın mərkəzi hesab olunan Daşkəndin müsəlman məhəlləsinin bazar və məhəlləsini görəndə insanın xəyali hekayələrdə oxuduğu vəhşi hindlilərin məişəti yada düşür. Pəs “Molla Nəsrəddin” dünyaya gələn vaxt mən Tiflisdə haman Davud küçəsində yaşayırdım; necə ki, məcmuədə həmişə həmin ünvanımız elan olunubdur. Müqəddəs Davud məhəlləsində yaşamağım məcmuənin sərbəstliyinə böyük təsir bağışladı. Bura gürcü məhəlləsi idi və müsəlmanların əlləri çatmayan bir yer idi. Məlumdur ki, “Molla Nəsrəddin”in ən böyük nişangahı dini mövhumat və şəriət xürafatı idi; əyan və əşrafla mübarizə və qolçomaqların qabağını almaq idi. Belə mübarizəni müsəlman camaatının içində otura-otura o vaxtlar aparmaq mümkün deyildi. Səni haman yerdə sənkisar edərdilər. Onunçün gahdan bir məcmuədə arının yuvasına çöp uzadanda gürcü məhəlləsinin bir xəlvət yerində gizlənirdim və arıların hirsinin yatmağına müntəzir olurdum; necə ki, məsələn, Bakı qoçuları Bakıdan Tiflisə gəlib məni axtarıb tapa bilmədilər; necə ki, arvad məsələsinə dair ikinci ilin nömrəsində bir məqalə dərc edən günü Ömər Faiqdən mənə muəkkid sifariş gəldi ki, küçəyə çıxmayım; çünki Şeytanbazarda dükanlar bağlanıb və müsəlman camaatı küçələrə cəm olub məni axtarırlar. Bu barədə müfəssəl rəvayət gələn səhifələrdə olacaqdır. Bu gun aprelin yeddisində çapdan çıxmış təzə birinci nömrənin yüz ədədini satmaq üçün “Qeyrət” mətbəəsində qoyub qalan doqquz yüzünü apardıq Davud küçəsindəki təzə idarəmizə. Bu doqquz yüzün iki yüzünü poçtla Bakıya [yola] salıb Abbasqulu Kazımov adına göndərdim və iki yüzünü də qeyri şəhərlərə tanışların üstünə göndərdim ki, orada hər kəs bacardığı kimi satdırsın. Abbasqulu Kazımov sabiqdə “Şərqi-Rus” qəzetinin Bakıdakı vəkili idi və bu şəxsi də o vaxtdan qaibanə tanıyırdım. Ancaq idarədə qalan bir neçə məcmuə də elə haman gün, günorta zamanınadək Tiflisdəcə nağd bir-bir satıldı. Onunçün də ikinci nömrəni dəxi iki min miqdarda çapa verdik. Demək, birinci nömrəni bir min miqdarda çap etdirib, ikinci nömrəni iki o qədər, iki min ədəd sifariş verdik. Burada kəmcürətliyimiz aşkara çıxır. Əlbət ki, bir günün ərzində günortayadək beş yüz ədəd tək bircə Tiflis şəhərində intişar olan bir cəridə yəqin ki, bütün Qafqaz və Mavərayi-Qafqaz dairəsində gərək gecə minlərcə dağıla bilə idi. Və lakin belə kəmcürətliyimiz – necə ki, indi yadıma gəlir, – iki səbəbdən naşi idi: bir səbəbi bu idi ki, necə ki, ərz olundu, çox kasıb idik. “Allaha” şükür edirdik ki, hələ bu min ədədə də xərc qoymağa iqtidarımız çatdı. Bu bir min ədədi ki, belə müşkülatla düzəldə bildik, iki min ədədə gücümüz çatsa, genə min şükür eləməli. Kəmcürətliyimizə ikinci səbəb bu idi ki, müsəlman camaatına o qədər də bel bağlaya bilməzdik. Qeyri cəridələrin islam içində rəvac tapmağının tarixini və təcrübəsini mülahizə edəndə artıq ümidvar ola bilmirdik ki, məzhəkə şivəsi ilə danışan və mütəəssib dindar müsəlmanların dini əqaidini istehzaya qoyan “Molla Nəsrəddin” artıq tərəqqi eləməyə gərək. İki min ədəd ki ikinci nömrədən ötrü sifariş verdik, bu özü də böyük bir tirajdı. Və bu miqdarda məcmuəmiz işə keçsə, genə şükür eləməlidir. Və birinci nömrəni poçt idarəsinə təhvil verib ikinci nömrə üçün mətbəələrə iki min ədəd sifariş edib hələ ki, buna iktifa elədik. * * * Tərcümeyi-halım Anadan olmuşam Naxçıvan şəhərində, Araz çayının beş-altı verstliyində və Culfa qəsəbəsinin 40 verstlik fasiləsində. Burada Araz və Culfa sözlərini mən qəsd ilə yazıram. Məlumdur ki, Araz çayı İran sərhədidir və Culfa qəsəbəsi İran ilə bizim aramızda olan bir tamojnadır və həmin çay və həmin qəsəbəyə mənsub olmağıma çox-çox fəxr edirəm iki səbəbə görə: birinci budur ki, İran məmləkəti mənim babamın vətənidir və ikinci səbəb də budur ki, dindarlığilə dünyada ad qazanan İran torpağı bəndə üçün həməvəqt bir mayey-iftixar olub; yəni belə bir müqəddəs məkanın qonşuluğunda dünyaya gəlməyimə mən həmişə min şükürlər eləmişəm. Nə vaxt anadan olmuşam? Vallah, bilmirəm, çünki bu barədə heç bir sənədim və yazım yoxdur. Yəni nə odur ki, mənim təvəllüdüm barəsində olan yazını mən itirmişəm. Xeyr, mən onu deyirəm ki, mənim dünyaya gəlməyimi heç bir kəs yazı ilə bir yanda qeyd etməyib: nə o vaxtlar metrik dəftərləri var idi, nə də o vaxtlar atalar övladının doğulmaq yadigarını yazıya götürməyi lazım bilirdilər. Mənim ata və anam da habelə. Elə qanıram ki, altmış il bundan əqdəm bir kəsə desə idin ki, nə səbəbə uşaqların anadan olmağını bir yerə yazmırsan, o sənə təəccüb edərdi (çünki bu söhbət bir lüzumsuz söhbət sanılardı). Bununla bərabər, bir neçə işarələrlə duya bilirəm ki, indi, yəni hicrətin min üç yüz qırx dördüncü və İsanın təvəllüdünün min doqquz yüz iyirmi altıncı ilində mənim yaşım gərək ki, ya əlli altı ola, ya əlli yeddi ola; ya bəlkə, əlli səkkiz ola. Belə ki, yadıma rus ilə osmanlı davasını salıram. Yoldaşlarım ilə durmuşduq Naxçıvanın Qələ məhəlləsində, bir uca yerdə. Axşam vaxtı idi. Gün təzə batmışdı və günün qürubunun qırmızı buludları gün batan tərəfi elə bürümüşdü ki, guya orada bir yekə barıt anbarını od vurub yandırıblar. O vədə yoldaşlarım məni inandırmışdılar ki, orada qızaran Qars şəhərinin yanğısıdır; yəni orada rus və osmanlı davasıdır. Amma həqiqət bu idi ki, o il doğrudan da, rus-osmanlı müharibəsi ili idi ki, miladın min səkkiz yüz yetmiş səkkiz və yetmiş doqquzunda vaqe olmuşdu və haman günləri biz səkkiz və doqquz yaşında küçə uşaqlarının coğrafi məlumatımız ancaq o qədər ola bilərdi. Naxçıvan qürubunun qırmızı buludlarını Qars mühasirəsinin top-tüfənginə əlaqədar zənn edirdik. Bundan savayı, yaşımın miqdarını təyin etmək üçün bir yadigarım da var. Min səkkiz yüz həştad birdə ikinci Aleksandrın mücahidlər tərəfindən Peterburqda güllələnməyi mənim yadıma gəlir. On bir-on iki yaşında uşaq olardım. Naxçıvanın şəhər məktəbinin ikinci sinfində oxuyurdum. Və dərsdən bizi buraxdılar, getdik evimizə. Dükan-bazar bağlı idi. Camaatı yığdılar məscidə və orada icbari təziyədarlıq əmələ gəldi və mollaların biri minbər üstündə məqtul padşahın şən və şərəfindən o qədər söylədi ki, axırda özü də ağladı və camaatı da ağlatdı. Sonra mərsiyə deyildi və şəhid padşahın müsibəti şəhid imamın müsibətinə qarışıb məscidə bir vamüsibəta, vaveyla düşdü. Bəli, anadan olduğum yer Naxçıvan şəhəridir və Allah şahiddir ki, əgər dünyada cənnət və cəhənnəm və mizan-tərazu haqdırsa və əgər Allah-taala qoyduğu və Məhəmməd peyğəmbər göstərdiyi yolu tutub gedənlərə axirətdə mükafat veriləcəksə, mənim məkanım öləndən sonra behiştin çox bir səfalı guşəsində gərək ola. Səbəb budur ki, Naxçıvan şəhərində ta balaca uşaqlıq zamanından 14-15 yaşında oğlan olana kimi mən min-min müsibət ilə tutduğum oruc və min-min rahatsızlıqla qıldığım namazın savabı mənim özümə də bəsdir, yavıq qohum-əqrəbama da və hətta dost-aşnama da kifayət verə gərək. Əgər zaiqəyə tapşırsaq, indi zəmanə büsbütün xarab olub gedib: əgər indiki Naxçıvanla əlli il bundan qabaqkı Naxçıvanı tutuşdursaq və biri-birinin yanına qoysaq, yəqin ki, bir zərrə qədər də bir-birinə oxşamaz. Və yuxu kimi yadıma gəlir ki, o vaxtlar, yəni əlli il bundan qabaq, yəni mən balaca məktəb uşağı olduğum zamanlar evimizdə, küçədə, məktəbdə, bazar və dükanda gördüklərim və eşitdiklərim ancaq məscid söhbəti olardı, minbər söhbəti olardı, namaz idi, oruc tutmaq və əhya saxlamaq idi, vəz və mərsiyə idi. Sübhdən axşamadək gördüklərim kişilər və övrətlərin sübhdən axşamadək məşğələləri məhz namaz qılmaq, oruc tutmaq, genə namaz, genə oruc, məscid, qurban kəsmək, imam təziyəsi və qışqırıqlı və cəlallı məhərrəm təziyəsi və ağköynək büsatı olardı. Yeddi-səkkiz yaşında molla yanına gedib cərəkə və quran oxumağım da yadıma düşür. Naxçıvanda o vədə müdərrislikdə məşhur olan Hacı Bağır və Molla Əlinin də məktəblərində oxumuşam və Hacı Molla Bağırın falaqqasının çubuqlarının acısını deyəsən indi bu saat genə ayaqlarımda hiss edirəm. Həmin mollaların həsirli və bitli-sirkəli məktəblərində üç-dörd il avara olandan sonra atam məni qoydu şəhər məktəbinə. Üç il orada oxudum: rusca və genə müsəlmanca. Amma sözün doğrusu budur ki, dəxi mollaların bitli-sirkəli məktəbindən əlim çıxandan sonra əməlli-başlı müsəlman dərsi görmədim. Çünki məlumdur ki, o vaxtlar hökumət təsis edən məktəblərin proqramında xala xətirin qalmasın babətindən həftədə bir neçə saat türk dərsi deyilirdi, qalan dərslər rus dilində gedirdi və bununla bərabər, xah haman şəhər məktəbində və xah sonra təhsil etdiyim Qori seminariyasında türk dili müəllimləri məhz məvaciblərini ayın 20-də almaq şövqilə bizə dərs verirdilər. Bir surətdə ki, o vədələr türk müəllimlərinin artıq zəhmət çəkmələrinə mədrəsə müdirləri özləri də razı deyildilər. Təqribən, Qori darülmüəlliminində türk şöbəsinin açılmağı da mənim yaşımın dərsə getmək vaxtına tuş gəlir və bunu bilirəm ki, miladın min səkkiz yüz həştad üçüncü ilində atam məni Naxçıvan şəhər məktəbindən göndərdi Qori darülmüəllimininə və burada da beş ilin fasiləsində təhsilimi tamam edib həştad yeddinci ilin payız fəslində İrəvan mahalında Uluxanlı məktəbinə kiçik bir müəllimliyə təyin olundum. Burada mən istəyirəm, söhbətimi yarımçıq qoyub keçəm bir özgə mətləbə. Yoxsa filan vaxtda filan yerdə müəllim oldum və filan vaxtda Danabaş kəndinə dəyişildim, – bu sözlər heç kəsə lazım olmaya gərək, ancaq burada bir neçə qeyri məsələlər var ki, onlar barəsində bir neçə söz yazmağı lazım görürəm. Söhbət darülmüəlliminində keçirdiyim vaxtlar barəsindədir. Bəli, uşaqlığım mübarək olan Naxçıvan şəhərində keçdi və necə ki, söylədim, ətraf, hər yanda Allah və peyğəmbər. Sağ tərəfdə məscid, sol tərəfdə minbər və hər bir yanda molla və dərviş. Belə bir müqəddəs mühitdən çıxıb düşdüm gürcülərin Qori şəhərinə və darülmüəlliminində dərs verən əcnəbi müəllimlərin içinə. Ancaq dindarlıqda vətənimə nisbətən, buralarda elə bir təfavüt görmədim; çünki Qori şəhərində olan kilsələrin miqdarı Naxçıvanın məscidlərindən az deyildi. Və hətta darülmüəlliminin xristianlar şöbəsində əlahiddə bir ibadət evi var idi. O ki qaldı bizim türk şöbəmizə, doğrudur, burada müəyyən bir məscid yox idi, ancaq elmi-ilahi dərslərinin müəllimləri bizlər üçün bir vaiz idilər və Məhəmmədin dinində bizi möhkəm saxlamaq yolunda heç bir şey əsirgəmirdilər. Bizim axirətimizi təmin etməkdə bir qüsur görmürdük. Ta o yerə kimi ki, məhərrəmlikdə təqribən, həştad beşinci-altıncı ildə darülmüəlliminin qərardadı ilə Tiflisdən bir mərsiyəxan gətirtdirmişdilər ki, bizlər üçün mərsiyə oxusun, ağlayaq. Bu mərsiyəxan on günün ərzində hər axşam vaxtı on yumurta ilıq edib içdi ki, səsi açılsın. Ancaq bu yaxşı yadımdadır ki, on günün müddətində yüz ədəd yumurtanı içəndən sonra genə səsi açılmadı ki, oxuya bilə və heç oxumadı və haqqını aldı çıxdı, çıxdı getdi. O vədə çox cavan idim, bu işləri necə ki lazımdır, yaxşı başa düşə bilmirdim; ancaq indi, yəni təhsilimdən qırx il keçəndən sonra aşkar görürəm ki, o vədə Qori darülmüəlliminini təsis etməkdən məqsəd bu idi ki, türk cavanları rus dilini və rus tarixini keçəndən sonra öz dini əqidində möhkəm qalmaq şərtilə, kəndlərdə və qəsəbələrdə rus dilini və rus tərbiyəsini ümumcamaat içində davam versinlər və bundan ötrü proqramlar içində elmi-ilahi dərslərilə bərabər, rus dili və rus tarixi dərslərinə çox əhəmiyyət verilirdi. Elmi-ilahi dərsləri hər gün keçməkdə idi. Rus dili dərsi hər gün verildikdən savayı, biz türklərin rusca danışmağına və rusca tələffüzünə nəhayət diqqət verilirdi. Onun üçün də elmi-ilahi dərslərində, məsələn, Allahın varlığını dəlili-əqli və dəlili-nəqli ilə uzun-uzadı rəvayətlərlə təhsil edərdik. Süfati-sübutiyyə və süfati-səlbiyyə, təsəlliyat və səhviyyatı o qədər əzbərlədik ki, guya bizi vaizliyə hazırlayırlar. Rus dilini gərək belə danışaydıq ki, ruslardan bilmərrə fərqimiz olmayaydı. Və bu iki mühüm dərslərdən savayı, qeyri dərslər nisbətən o qədər də lüzumlu nəzərə gəlmirdi; məsələn, türk dilinin proqramda varlığı yoxluğuna bərabər idi. Və beş ilin müddətində əgər qabaqlarda molla yanında bir şey oxumamış olsaydım, adımı düz yazmaq qədərincə türk dilini öyrənə bilməyəcəkdim. Onunçün də mən özüm də, yoldaşlarım da, yay fəsilləri və təhsili tamam edəndən sonra mollalar hücrəsində xüsusi surətdə dərs oxumağa məcbur olduq ki, bir az-maz müsəlman savadından əxz edə bilək. Nə qədər Naxçıvanın müqəddəs mühiti və darülmüəlliminin əmmaməli müdərrisləri bizi Allahın yolunda saxlayırdılar, o qədər də oxumaqda olduğumuz coğrafiya və tarixi-təbii dərsləri öz işini görmədə idi. Dərsin birində dünyanın altı gündə xudavəndi-aləmin tərəfindən xəlq olunduğunu və xaliqin cümə günü dincə qaldığını oxuyanda, dərsin o birisində tarixi-təbii müəlliminin bəyanatı öz mənası ilə dinməz-söyləməz Allahın varlığını da şübhə altında buraxırdı, Adəm babamızın behişti ilə Nuhun tufanını bilmərrə inkar edirdi. Mən özüm darülmüəlliminini qurtaran zaman Naxçıvanda həmin bir halda özümdən artıq hüşyar dostlarıma rast gəldim və onlarla tutuşdum. Mənim səsimə səs verən sindaşlarımdan qabaqca əzizim Eynəli Sultan oldu. O vaxtlar arvadlarımızın əsarətdə olmaq söhbətləri təzə-təzə meydana atılmaq istəyirdi və birinci dəfə arvadları müdafiə edən sözləri Eynəli yoldaşımız vasitəsilə məşhur arvad azadlığı tərəfdarı Con Stüart Milin kitabında gördüm. Bu kitab ingilisdən rus dilinə tərcümə idi və o vaxt oxuduğum indi bilmərrə yadımdan çıxıb. Ancaq onu bilirəm ki, Con Stüart Mil bu kitabında hansı bir özü kimi Avropa yazıçısı ilə arvad azadlığı barəsində mübahisəyə girişmişdi və kitabında sübuta yetirirdi ki, arvad azadlığına indiyədək qoyulan sərhədlərin hamısı gərək götürülsün. Miladın min səkkiz yüz doxsanıncı illərində Nehrəm kəndində müəllim olduğum vaxt kəndlərimizdə qəribə hallar görərdim və görduklərimi yazıya götürərdim. “Danabaş kəndi əhvalatı” sərlövhədə Məhəmmədhəsən əminin eşşəyinin itməyini birinci dəfə hekayə surətində yazdım. Burada rəvayət olunur ki, nə tövr Danabaş kəndinin yüzbaşısı Xudayar koxa Məhəmmədhəsən adlı bir fəqir kişinin eşşəyini aparıb şəhərdə satır və o pula orada bir övrət siğə eləyir. Və halonki, Məhəmməd Həsən əmi var-yoxunu satıb bu eşşəyi almışdı və bir ayın müddətində bəsləyirdi ki, minib getsin Kərbəla ziyarətinə. Danabaş kəndində müəllim olduğum vaxtlar Naxçıvanda doxsan dörd və doxsan beşinci ildə böyük türk məktəbi açıldığına təsadüf edir. Və həmin məktəbi idarə etməyə doxsan dördüncü ildə Ordubaddan məşhur müdərris və şairimiz Məşədi Tağı Sidqi dəvət olunur. Həmin təzə türk məktəbi savayı ondan ki, nə qədər türk balalarının təzə üsulda savad və bilik əxz etmələrinə səbəb olur, həmin məktəb biz yeniyetmə müəllim və ədiblər üçün də bir darülürfan hesab olunur. Bununla bərabər mən müəllimlikdə on ildən artıq davam edə bilmədim və min səkkiz yüz doxsan səkkizinci ildə Naxçıvandan köçüb gəldim İrəvan şəhərinə ki, qeyri bir işlə məşğul olam. Bir az vaxt naçalnik divanxanasında mütərcim oldum və hətta polis məmuru da oldum. Ancaq gördüm ki, bu mənim işim deyil. Buradan çıxdım, özümü verdim ədliyyə idarələrinə və dava vəkili və advokat olmaq məşqinə düşdüm və bundan ötrü mülki hüquq qanunlarından və qeyri hüquq kitablarından mütaliəyə məşğul oldum. Ancaq məni xarab edən iş o idi ki, hər nə işə gedirdimsə, gərək bir yekə kağız əlimə alıb, hekayədən, nağıldan cızma-qaralayaydım. Min doqquz yüz üçuncu ildə xəstə övrətimi Tiflisə gətirib burada “Şərqi-Rus” sahibi Məhəmməd ağa Şahtaxtlıya rast gəldim. Məhəmməd ağa küçədə mənə rast gəldi və apardı “Annona” yeməkxanasına. Orada məni qonaq elədi və məndən soruşdu ki, yazıdan-pozudan nəyin var? Mən cibimdən Novruzəlinin poçt qutusuna kağız salmaq hekayəsini çıxartdım verdim Məhəmməd ağaya. Ədibi-möhtərəmimiz hekayəni oxuya-oxuya elə şiddətlə gülürdü ki, qonşular bizə tərəf təəccüblə baxmağa başladılar. Buradan Məhəmməd ağa məni zorla apardı düşdüyüm “Qafqaz” mehmanxanasına və zorla mənim yatacağımı və şeylərimi qoydu faytona, məni apardı evinə ki, gərək qalam onun qəzeti üçun hekayə yazan olam. Mən qaldım... * * * == Məqalələr == Azərbaycan Dünyavü aləm dəyişildi, mənalar özgə təbir əxz elədi, yəni bizim dilcə söyləsək, o şeylər ki əsl mənalarını itirmişdi, qayıdıb əslini tapdı – inna lillahi və inna ileyhi raciun, amma buna hamı qail oldu ki, vətən, vətən, vətən; dil, dil, dil; millət, millət, millət!.. Dəxi bu dairələrdən kənar bəni-növibəşər üçün nicat yolu yoxdur. Qur’an ayəsindəndir: “Biz Allahın bəndələriyik və [öləndən sonra] Ona tərəf [Onun gərgahına] qayıdacağıq” (Qur’an, “Bəqərə” surəsi: 156) . Bunuyla bərabər, yəni “bavücude inki” hər söz danışıldı, hər mətləbə əl vuruldu, hamı pəhləvanlarımız öz hünərlərini çıxartdılar meydana və lakin bunuyla bərabər bu qədər var ki, bircə lazımlı söz ki, mənim zəndeyizəhləmi aparır – haman söz Azərbaycan Vətənimin üstündədir. Bəzi vaxt otururam və papağımı qabağıma qoyub fikrə gedirəm, xəyalata cumuram, özümdən soruşuram ki: – Mənim anam kimdir? Öz-özümə də cavab verirəm ki: – Mənim anam rəhmətlik Zöhrəbanu bacı idi. – Dilim nə dildi? – Azərbaycan dili! – Yəni Vətənim haradır? – Azərbaycan vilayətidir. Demək, çünki dilimin adı türk-Azərbaycan dilidir, belə məlum olur ki, Vətənim də Azərbaycan vilayətidir. – Haradır Azərbaycan? – Azərbaycanın çox hissəsi İrandadır ki, mərkəzi ibarət olsun Təbriz şəhərindən; qalan hissələri də Gilandan dutub qədim Rusiya hökuməti ilə Osmanlı hökuməti daxillərindədir ki, bizim Qafqazın böyük parçası ilə Osmanlı Kürdüstanından və Bayəziddən ibarət olsun. Bilirsiniz bu söhbət haradan yadıma düşdü? Bu söhbət oradan yadıma düşdü ki, keçən həftə Tiflisdə müsəlmanların Milli Komitəsində bir məsələyə baxılırdı ki, aya, bizim bu məclisdə nə dil ilə gərək müzakirə olunsun? Biri dedi rusca, biri dedi osmanlıca, biri dedi ermənicə. Axırda belə qərar qoydular ki, türk dili müəllimlərinin və müəllimələrinin çoxusu türkcə danışmağı yaxşı bacarmır, bu səbəbdən bunlara izn verilsin ki, rusca danışsınlar. O ki qaldı rus darülfünunu oxuyub başa çıxan bəzi üzvlər – bunlara da izn verildi ki, rusca danışsınlar. Və həqiqətdə, mən ki gedib sümük sındırıb illər ilə kafirlər içində əlimi murdar prafessorlara verə-verə elm oxumuşam, insafdırmı ki, bugünkü gündə də oxuduğum elmi gizlədim və rusca danışmayım? Hərçənd məclisdə oturan əsnaflar və hətta axundlar rusca danışılan mətləbləri başa düşmürdülər, cəhənnəmə düşmürdülər, gora düşmürdülər! O ki qaldı Bakı qurultaylarında olan səliqəyə, bu barədə yaxşısı budur ki, heç danışmayım; onsuz da, düşmənimiz çoxdur, xəbərdar olarlar və gəlib baxıb və qurultaylarımızda olan nəzmü nizamı görüb bizə göz vurarlar, çünki nədənsə, bizim bədxahların hamısı bədnəzərdir. Ax, gözəl Azərbaycan Vətənim! Harada qalmısan? Gəl, gəl, bir gəl gör bizi zornan rusca danışdıran türk qardaşlar bizdən nə istəyirlər. Ay torpaq çörəyi yeyən təbrizli qardaşlarım, ay keçəpapaq xoylu, meşkinli, sərablı, coruslu və moruslu qardaşlarım, ay bitli marağalı, mərəndli, gülüstanlı qulibiyaban vətəndaşlarım, ey vəhşi ərdəbilli, qəlxanlı bəradərlərim! Gəlin, gəlin, gəlin mənə bir yol göstərin! Vallah ağlım çaşıb! Axır, dünyavü və aləm dəyişildi, hər bir şey qayıdıb öz əslini tapdı, hər mətləbə əl vuruldu, gəlin biz də bir dəfə oturaq və keçə papaqlarımızı ortalığa qoyub bir fikirləşək görək haradır bizim Vətənimiz. Gəlin, gəlin, ey unudulmuş Vətənin cırıq-mırıq qardaşları! Gəlin görək beşikdə yad millətlərin südünü əmmiş, Vətənimizdən yadırğamış və millətimizin ruhundan xəbərsiz bir para millət başçılarımız sizə nə gün ağlayacaqlar. Niyə sakitsiz, ey mənim lüt-üryan Vətən qardaşlarım?!. * * * İrəvan müxbirimizdən Dəlmə – İrəvan şəhərinin kənarında, şəhərin cənubi-qərbində, Zəngi çayının sahilində yerləşir. Çox münbit torpağı olan bu yerdə, Dəlmə arxı ilə sulanan çoxlu meyvə-üzüm bağları vardır. Sayı 60-a çatan bu bağları xüsusi şəxslər – əməksevən yerli tatarlar salmışlar; həmin bağları salmaq üçün onlar vaxtilə, əllərində bel, əkdikləri meyvə ağaclarının və üzüm tənəklərinin üstə çox alın təri axıtmışlar ki, bu əkinləri nəvə-nəticələri üçün yadigar qoyub getsinlər. Zəhmətsevər insanların işi, öz gözəl bəhrəsini verdi: bir zamanlar daşlı-kəsəkli, bomboş yer olan Dəlmənin hər yerində hazırda şəhərin bəzəyi olan qəşəng bağlar əmələ gəldi. Lakin təəssüf ki, əzəldən bu bağların sahibi olan savadsız adamlar həmin bağları öz qabarlı, kobud əllərində saxlaya bilmirlər. Bizim bələdiyyə idarəsinin hələ çoxdan Dəlmə bağlarında gözü vardı; lakin bu barədə qəti bir tədbir görmək ona heç çür müyəssər olmurdu; axı, doğrudan da olmaz ki, əldə heç bir əsas olmadan gəlib bağ sahiblərini öz bağlarından qovub çıxarasan; “ürəyim yanır, amma əlimdən bir iş gəlmir”. Məhkəmə yolu ilə iddiaya başlamaq da mənasız idi: əldə heç bir sübut və sənəd olmadığına görə, bu işi udmaq ağlabatan deyildi. Yeni torpaqlar uğrunda qızğın iş getdiyi, şəhər tərəfindən müsəlman qəbiristanlığını da bir otlaq kimi şəhərin ərazisinə daxil etmək məsələsi ətrafında mübahisə başladığı zaman vəziyyət belə idi. Lakin Dəlmə bağları qətiyyən otlaq yerlərə oxşamır. 1891-ci ildən başlayaraq şəhər başqa cür hərəkət etməyi qət etdi: həmin il şəhər duması şəhərin nəfinə Dəlmə bağlarına vergi təyin etməkdən ötrü onların gəlirini hesablayan xüsusi bir komissiya düzəltdi. Şəhər qanunnaməsinin 129-cu maddəsinə görə, vergi əmlakdan götürülən xalis gəlirin on faizindən, yaxud həmin əmlakın dəyərinin bir faizindən artıq olmamalıdır. Lakin 1891-ci il komissiyası Dəlmə bağlarına o qədər yüksək qiymət qoydu ki, illik verginin ölçüsü bağların illik gəlirindən xeyli artıq çıxırdı. Beləliklə, 1891-ci ilə qədər verilməyib üst-üstə yığılan vergi qalıqları elə bir ölçü aldı ki, bağ sahibləri bağlarından da, qalan vergiləri ödəməkdən də boyun qaçırmalı oldular. Lakin nədənsə şəhər pulları yığmaq işini ləngidirdi. Görünür, şəhərin nəzərdə tutduğu bu tədbirlər arzu olunan nəticəni verməmişdir; vergi qalıqlarını yığmaq bağ sahiblərini büsbütün var-yoxdan çıxara bilərdi ki, bu da yaxşı olmazdı: camaat haqlı olaraq şikayətə başlardı. 1900-cü il fevralın 3-dək işlər belə idi. Həmin gün İrəvan şəhər duması bir qərar çıxardı ki, orada başqa mətləblərlə yanaşı, biz aşağıdakı maddələri də oxuyuruq: Dəlmə bağları onların indiki sahibləri tərəfindən şəhərdən müsadirə edilmiş hesab olunsun, 2) 1891-ci ildən üst-üstə yığılmış vergilərin ödəniləcəyi ümidsiz olduğundan, ödənilməmiş vergi məbləği onların üzərindən götürülsün, 3) Bağları zəbt edənlərə təklif olunsun ki, şəhər dumasının təyin etdiyi komissiyanın qoyduğu xüsusi qiymətin yarısı qədər pul verib bağları şəhərdən alsınlar və 4) Alınan bağların dəyərini ödəmək üçün on il möhlət verilsin və bu şərtlə bağlar otkup və töycü əsasında onları qəsb edənlərdə qalsın. Bu həm asan, həm də ucuzdur: xeyli məsarif götürəcək məhkəmə-filan qurmadan Dəlmə bağlarının İrəvan şəhərinə məxsus olduğu elan olundu. Lakin dumanın bu son qərarı da işə kömək etmədi: bağ sahibləri heç kimdən öz xüsusi bağlarını almağa bilmərrə razı olmadılar. Bu minvalla yenə də şəhərin işi gətirmədi. Onda bəs necə olsun? Təzədən dala qayıtmaq və vergi qalıqlarının yığılmasına başlamaq lazımdır. Bir neçə gün bundan qabaq bütün Dəlmə bağ sahiblərinə kağız göndərildi ki, 1891-ci ildən bəri yığılıb qalmış vergi qalıqlarını bir həftə müddətində ödəməsələr, onların daşınar əmlakı satışa qoyulacaqdır. Vergi borcu olanlar özlərini itiriblər. Biz eşitdik ki, bu bağ sahiblərindən bəziləri həmişəlik öz bağlarından əl çəkməyi ciddi surətdə qət etmişdilər. Lakin bunu nə ilə izah etmək olar ki, şəhər idarəsi Dəlmə bağları üçün ödənilməli olan vergi qalıqlarını ancaq indi yığmaq fikrinə düşmüşdür, halbuki bunu çox-çox bundan əvvəl, heç olmasa bir-iki il bundan əvvəl də edə bilərdi? Bu sirri biz gələn dəfə aydınlaşdırmağa çalışarıq. “Kaspi” qəzeti, Bakı, 7 mart 1902, № 53 * * * Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim Müsəlman kardaşlarım Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim Müsəlman kardaşlarım. O kəsləri deyib gəlmişəm ki, mənim sohbətimi xoşlamayıb, bəzi bəhanələrlə məndən qaçıb gedirlər, məsələn, fala baxdırmağa, it boğuşdurmağa, dərviş nağılma qulaq asmağa, hamamda yatmağa və qeyri bu növ vâcib əməllərə. Çünki hükemâlar buyurublar: "Sözünü o kəslərə de ki, sənə qulaq vermirlər". Ey mənim Müsəlman qardaşlarım. Zəmânə ki, məndən bir gülməli söz eşidib, ağzınızı göyə açıb ve gözlərinizi yumub, o qədər "ha-ha" edib güldünüz ki, az qaldı bağırsaqlarmız yırtılsın ve des-mal əvəzinə ətəklərinizlə üz-gözünüzü silib, "lənət şeytana" dediniz, vaxt elə gümân etməyin ki, Molla Nəsrəddinə gülürsünüz. Ey mənim Müsəlman qardaşlarım. Əgər bilmək istəsəniz ki, kimin üstünə gülürsünüz, o vaxt qoyunuz aynanı qabağmıza ve diqqətlə baxınız camâlımıza. Sözümü tamam etdim, ancaq bircə üzrüm var: məni gərək bağışlayasınız, ey mənim Türk qardaşlarım ki, mən sizlə Türkün açıq ana dili ilə danışıram. Mən onu bilirəm ki, Türk dili danışmaq eyibdir və şəxsin elminin azlığına dəlâlət edir. Amma hərdənbir keçmiş günləri yâd etmək lâzımdır; salınız yâdınıza o günləri ki, ananız sizi beşikdə yırğalaya-yırğalaya sizə Türk dilində lay-lay deyirdi və siz qulaq ağrısı səbəbinə sâkit olmurdunuz. Âxırı bîçârə ananız sizə deyirdi: -Bala, ağlama, xortdan geler, seni aparar. -Və siz dəxi canınızın qorxusundan səsinizi kəsib, ağlamaqdan sâkit olurdunuz. Hərdənbir ana dilini danışmaqla keçmişdəki gözəl günləri yâd etməyin nə eybi var? * * * İrəvandan (xəbər) Şəhər dumamızın son növbəti iclasında başqa məsələlər cümləsində su kəməri məsələsinə də baxıldı. Görəsən, bədbəxt şəhərimizə su kəmərini görmək qismət olacaqmı? Cənab Babova verilən konsessiyanın təsdiqi işi güc-bəla başa çatmaqda idi ki, ortaya təzə bir maneə çıxdı. Səhər dumasına tacir İsay Canpoladovun bu məzmunda bir ərizəsi yetişdi ki, o, su kəmərini şəhər üçün daha əlverişli şərtlərlə çəkməyə hazırdır. Şəhərin bu iki ağadan hansını seçəcəyini qabaqcadan demək çətindir; amma bir şey şəksizdir ki, hələlik bu məsələ dedikcə ləng həll olunur. İndilik belə bir sual ortaya çıxır: C. Babovla bağlanıb, artıq müvafiq başçılar tərəfindən bəyənilmiş müqaviləni ləğv etməyə dumanın haqqı varmı? Hazırda duma məmurları bu hüquqi sualın cavabı üzərində baş çatladırlar. Bu iclasda irəvanlı Məşədi Abbas Xararatovun boş qalmış şəhər torpağının ona icarəyə verilməsi barədə ərizəsinə də baxıldı. Duma bu ərizəni yekdilliklə rədd etdi. Yerli tatarlardan bir başqasının eyni məzmunda ərizəsinin də başına o işi gətirdilər. Lakin bu cür məsələləri həll etmə üsulu olduqca maraqlıdır. Sədr məlumat verir: “Məşədi Abbas ərizə vermişdir ki,...”, sədr sözünü qurtarmamış duma üzvlərinin səsi eşidilir: “olmaz”; yaxud da belə olur: sədr məlumat verir: “İrəvan şəhərinin sakini kərbəlayı Cəfər Əli oğlu uprava idarəsinə ərizəsində xahiş edir ki,... “ Qlasnılar içərisindən “olmaz”, “olmaz” sözləri eşidilir. Bu surətlə duma məzmunu ilə tanış olmadığı ərizələr haqqında qərar çıxarır. Sonra şəhərin çəki işlərini icarəyə götürmüş şəxsin ərizəsi haqqında məlumat verildi. Həmin şəxs xahiş edir ki, keçən ilin dekabrından bəri pambıq firmalarından şəhər upravası hesabına vüsul olan tərəzi pulunu yığmaq üçün ona ixtiyar verilsin. Məsələ ondadır ki, dekabr ayınadək tərəzi pulunu şəhər təsərrüfatı idarəsi yığırdı. Dekabr ayında isə bu iş indi tərəziləri icarəyə götürmüş şəxsə icarəyə verildi, lakin müxtəsər dekabr müqaviləsində göstərilməmişdir ki, yerli pambıq firmalarından alınan tərəzi pulları kimin hesabına vüsul olmalıdır, odur ki, müqavilədə gözdən qaçan bu cəhəti şəhər də, icarəçi də – hərəsi öz xeyrinə izah edir. Duma bu məsələni müzakirə edərək, icarəçinin xahişini rədd etdi. C. m. “Kaspi” qəzeti, 28 mart 1902, № 82 * * * Getdi cahandan həzrəti-Sidqi Əz cahan rəft həzrəti-Sidqi, Səd həzaran driğ, səd əfsus! Amma çox zamanlar çəkər ki, mərhumun adı vətəndaşlarımızın yadından fəramuş ola. Çox zamanlar maarifpərvər həmşəhrilərimiz deyəcəklər: “Səd həzaran driğ, səd əfsus”. Nədir buna bais? Nə eləyibdi bizə Sidqi ki, onun dünyadan getməyinə bu qədər ah-nalə çəkib, ağlayırıq? Cavabım budur: ah-naləmiz məhz bir bundan ötrü deyil ki, Sidqi şəhərimizdə bir nizamlı məktəb açmış. Ah-naləmiz ondan ötrü deyil ki, əgər Sidqi olmasaydı, bəlkə hələ indiyədək yazıq vətənimizin fəqir balaları məcbur idilər dükanların qaranlıq bucaqlarında və samanlıqların soyuq künclərində, nəm torpaqlar üstə çöküb, cırıq çərəkələrin üstə səriştəsiz müdərrislərin çubuqlarının xovfundan gözyaşı töksünlər. Ah-naləmiz məhz ondan ötrü deyil ki, mərhumun dövlətindən indi həmşəhrilərimizin yüz iyirmi (bəlkə dəxi də artıq) balaları məscidi-camenin civarında tikilmiş böyük bir imarətdə, güşad, isti və quru klas otaqlarında, stullar üstə, nizam ilə əyləşib, neçə-neçə bakəmal ustalardan elmi-ilahi, türki, rus, fars və ərəb dilləri, coğrafiya, mühəndislik, tarix və başqa elm və tərbiyə öyrənirlər. Və ah-naləmiz məhz ondan ötrü deyil ki, Naxçıvan şəhərində haman məktəbi həzrəti-Sidqi təsis edən zaman (on il bundan irəli) belə qaydalı müsəlman mədrəsəsi nəinki İrəvanda, bəlkə Qafqazın böyük müsəlman şəhərlərinin çoxunda yox idi. Həzrət Sidqinin getməyinə etdiyimiz ah-naləmizin əsl səbəbi budur. Sidqi Naxçıvana gəlməmiş şəhərimizin camaatı təzə qayda üzrə elm təhsil eləməyi xoşlamayıb, təzə üsul məktəbxana açılmasına bilmərrə rağib deyildi. Çox sözlər bu barədə danışılıb, çox müzakirə və mübahisələr olub və heç biri nəticə bağışlamayıb. Və bu tövr söhbətlərin şiddətli vaxtı idi ki, Sidqi varid oldu Naxçıvana. Mərhum qırx-qırx iki sinnidə bir adam idi. Anadan olub Ordubad şəhərində və Ordubad mədrəsəsində bir qədər oxuyandan sonra əhli-əyal sahibi olub, çayçılıqla güzəran kəsb edirdi. Mərhumun qəhvəxanasında çay içənlərin çoxu bu saat sağdır. Bir yada salsınlar haman dükanda keçən günləri, orada danışılan söhbətləri, orada olunan mübahisələri. Gətirsinlər yada Sidqinin vəz və nəsihətini. Məgər yalandı ki, çayxanada özgə bir söhbət yox idi savayı millət, mərifət, elm, şəriət, təməddün və bu qism işlər? Çay satmaq müvəqqəti və arizi məşğələ idi mərhum üçün. Onun təbii sənəti vaizlik və müdərrislik idi. Bir az vaxtda çayçılığı boşlayıb, Ordubad şəhərində mərhum bir neçə uşaq başına cəm edib, başladı müəllimliyi. Bir belə vücudun tərifi ola bilməzdi sair yerlərə yayılmasın və az vaxtda Sidqinin adı şəhərimizdə o qədər şöhrət tapdı ki, çoxları mərhumu ziyarət etməyə müştaq idilər. Dəxi aşkardır ki, Naxçıvana Sidqinin məhz varid olmağı lazım imiş ki, çətin məsələlər kəşf olunsun, mətləblər zikr olunsun, söhbət qızışsın və neçə illərlə ürəklərdə olan arzular yerinə gəlsin. Sidqi əvvəl istəmirdi vətənindən uzaqlaşsın, istəmirdi həmşəhrilərinin uşaqlarını mərifət və tərbiyə feyzindən məhrum eləsin. Amma Naxçıvan maarifpərvər və millətpərəstlərinin dəfəatla göndərilən təkidli dəvətlərini axirül-əmr qəbul etdi; bu niyyət ilə ki, Naxçıvanda millət yolunda xidmət etmək meydanı mərhum üçün dəxi də gen ola bilər. Allah şahiddir ki, Sidqinin vətənimizə varid olmaqlığı şəhərimizin mədəniyyət və maarif tarixi üçün bir mühüm fəqərə oldu. Naxçıvana gələn kimi burada guya ki, zəmanə birdən təğyir tapdı. Mərhumun vəz və nəsihətinin səmərəsi bir az vaxtda görsəndi. Hər bir kəs ki, dünən deyirdi: “Mən sizin təzə məktəbinizi istəmirəm”, bu gün Sidqi ilə söhbət edəndən sonra söyləyirdi: “razıyam”. Hər kəs dünən rus dərsini oxumağı təkfir edirdi, bu gün mərhumun məsləhəti ilə uşağını qoyurdu rus dərsinə. Mərhum camaat ilə etdiyi söhbətlər təxminən bu növ idilər: “Qardaş, Məşədi Həsən, nə səbəbə razı olmursan ki, oğlun gəlsin təzə məktəbimizə? Niyə razı olmursan və nədən qorxursan? Sənin oğlun bizim məktəbdə oxuyacaq türk dili, yəni ata-anasının dilini. Şəriət, fars, rus, qeyri bir şey. Niyə razı olmursan və niyə mənim sözlərimə etina eləmirsən? Bir bax gör mən kiməm? İnsafdırmı mənim kimi adama sən etibar etməyəsən? Vay, vay!.. “. Bu sözlər mötad sözlərdir. Amma Sidqinin təqrirində sözlər özgə şəklə düşüb, əlahiddə məna verirdilər. Şirinkəlam və xoştəqrir olmaqdan savayı mərhumun vəzinin təsiri o mərtəbədə idi ki, həmsöhbəti hər anda özünə mürid etməkdə idi. Pəs nə idi mərhumun əfkarı, nə yolda mərhum çalışırdı və nə mətləbə qulluq edirdi? Bu sualların cavabını eşitmək xahiş edən oxusun mərhum düzdüyü gözəl mənzumələri, danışdırsın o tərbiyə verdiyi şagirdləri: nəşri-maarif və təməddün, dini-islama rəvac vermək, dövlətə itaət və insaniyyət aləminə məhəbbət. Bu bir neçə mətləblər idi Sidqi tamam ömründə axtardığı şeylər. Sidqinin vətənimizə etdiyi qulluğun qədrini bilməkdən ötrü lazımdır müqabilə etmək camaatımızın savad və maarif aləmində olan indiki əhvalı ilə on il bundan əqdəm olan halətini. Tərəqqi çox artıq görünür və əgər söyləsək ki, bu tərəqqinin onda doqquzuna bais məhz Sidqidir, – insafdan və həqiqətdən bilmərrə uzaq olmaz. Mərhumun şəxsi sifətləri misilsiz idilər: təmkinli, mömin, sadiq, sakit, xoşəhval, rəhmdil və xeyirxah. Gözəl-gözəl xasiyyətlər Sidqini Naxçıvanda zərbül-məsəl eləmişdilər. O hörmət və məhəbbəti ki, camaatımız mərhuma göstərirdi, – indiyə kimi heç bir şəxsə göstərməyib. Mərhumu can-dildən dost tuturdular mollalar, seyidlər, xanlar, əsnaf və hammal. Küçə və bazarda Sidqini barmaq ilə göstərirdilər. Mərhumun vəfatı günü çox kişilər göz yaşı töküb. Cənazəsini dəfn eləməyə gedən camaatı küçələr tutmurdu və yəqinül-yəqin bu camaatın hamısı başını aşağı dikib, qəlbində deyirdi: “Səd həzaran driğ, səd əfsus”. Cəlil Məmmədquluzadə “Şərqi-Rus” qəzeti, 30 yanvar 1904, №11 * * * Ədəbiyyat Yanvarın 30-da Tiflisdə müsəlman dilində teatr məclisi təşkil olmuş. Həmən məclisdə mərhum Mirzə Fətəlinin “Mərdi-xəsis Hacı Qara” adlı təmsili oynanıldı. Müsəlman qardaşlarımız mədəniyyətə ələl-ümum və əsrimizə müvafiq mətləblərə rağib deyillər. Habelə teatr məclislərinin də qədrini bilməyib, bu növ işlərə məhəl qoymurlar. Hələ indiyə kimi müsəlmanların cümləsi teatr məclisini “oyunbaz məclisi, hoqqabaz yığıncağı” hesab edib, bu tövr yerlərə getməyi şənlərinə şikəst bilirlər. Çox səhv edirlər o şəxslər, hansılar ki, teatr məclisini oyun-oyuncaq məclisi mənziləsində tuturlar, çünki teatr məclislərindən murad o deyil ki, burada adam gülsün. Mötəbər ingilis şairi Şekspir düzdüyü təmsilatı teatrlarda oynayan vaxt tamaşa edənlərin ağlamağı tutur, nəinki gülməyi. Əgər Tiflisdə qonşu millətlərimizin banizam və cəlallı teatr dəsgahlarını müsəlmanlarımız öz gözləri ilə görməmiş olsaydılar, biz bu barədə dəxi də çox danışardıq. Güman edirik ki, bu dediyimiz kifayət verə. Dəxi təəccüb eləmirik ki, “Hacı Qara” məclisinə az müsəlman cəm olmuşdu. C. m. “Şərqi-Rus” qəzeti, 4 fevral 1904, №13 * * * 4 iyun, Tiflis Dünən bir məclisdə bir gürcü qızı ilə tanış oldum. Qızın danışığından və simasından görünürdü ki, bu qız elm və tərbiyə sahibidir. Söhbət arasında qızın yaxın rəfiqələrindən bir arvad ayın beşində “Vetsel” teatrında əcib tamaşa məclisi vaqe olacağını xəbər verib, əhli-məclisə təklif elədi ki, onunla bərabər getsinlər teatra. Söylədiyimiz qız razılıq edib, cavab verdi ki, mən bu təklifi qəbul edə bilməm. O səbəbə ki, bu günlərdə kəndimizdə bir arvad doğasıdır və mən əlbəttə, üç gündən sonra kəndimizdə olam. Çünki orada mamaça yoxdur. Qızın bu söhbətini eşidəndən sonra mən dəxi güman elədim ki, bunun mamalıq elmində səriştəsi var. Bu mətləbi mən qızdan soruşdum. O, mənə cavab verdi ki, Tiflisdə mamalıq məktəbxanasında təhsil edib, bir neçə il bundan əqdəm mamalıq şəhadətnaməsi almışam. Mənim ikinci bir sualıma qız cavab verdi ki, onunla bərabər doqquz nəfər gürcü qızı və bunlardan da artıq erməni və bunlardan da daha ziyadə rus qızları və bir neçə yəhudi qızı mamalıq təhsilini tamam edib, şəhadətnamə almışlar. Mən soruşdum: Bəs onların içində müsəlman qızı yoxdurmu? Xanım – Xeyr, yoxdur – İndiyə qədər heç bir müsəlman qızı məktəbə əsla xadil olmamışdır. Bu heyndə bir əhvalat yadıma düşdü: Bir neçə ay bundan əqdəm sakin olduğum “N” şəhrində bəyzadə tayfasından bir xanım mamaya möhtac oldu. İttifaqən həmən gün dövlət tərəfindən təyin olunmuş rus maması vəfat etdi. Çox xərc çəkib, nəhayət zəhmətlə özgə şəhərdən rus maması gətirdilər. Amma çe fayda? Var. Oluncaya qədər bizim qoçaq və cəsarətli yerli mamalarımız uşağı anasının qarnından cansız olaraq qopardılar, aldılar. Rus maması və həkimlər hamilə arvadın əhvalatını təhdid edəndən sonra belə məlum oldu ki, hamilənin vəzi-həml etmək vaxtı və saatı hələ yetişmədən, yəni uşağı müəyyən və az vaxtından otuz iki saat əvvəl və qol zoru ilə çəkib çıxardıblar. Və illa uşaq əbədən tələf olmazdı. Nə qədər ki, bu növ müsibətlər avam camaatın içində ittifaq düşür. Neçə-neçə balaların vaxtsız ölməyinə bizim cahil mamaçasızlığın bərəkətindən ya zaye olurlar və yaxud cürbəcür təhlükəli və ölümcül mərəzlərə mübtəla olurlar. Söhbət düşəndə deyirlər ki, Allaha şükür, müsəlman qızları yavaş-yavaş oxumağa başlayıblar. Söyləyirlər ki, Tiflisdə Bakıda, Krım, Kazan və bəzi qeyri yerlərdə müsəlman qızlarından da elm və tərbiyə təhsil edənlər tapılar. Lakin biri-birimizə bu tövr təskinlik verə-verə biz məhz özümüzü aldadırız. O səbəb ki, bizim təhsil tapmış xanım qızlarımız öz təhsilləri və hüsnü-əxlaqları ilə tərbiyəsiz və elmsiz qızlardan seçilirlər. Vaqeən, harada və nə işdədirlər bizim “Obrazovanni” xanım qızlar? Doğrudur, gah belində “korset” və başında şlyapa, üzüaçıq teatrda oturub durbin ilə tamaşagaha diqqət edirlər ya küçələrdə, soqatlarda kamali-təşəxxüs və əzəmətlə qədəmlərini ufaq-ufaq basıb, səy etməkdədirlər ki, xarici millətlərin “Barişnalarına” bənzəsinlər, oxumasınlar. Lakin elm və təhsildən murad budurmu? Mədəniyyət və insaniyyət zahiri geyimdən, gəzişdən... ibarət zənn edən bu kimi arvadların ərlərinə nə tövr arvadlıq, uşaqlarına nə tövr analıq edəcəkləri şayani-diqqət bir məsələdir. Çünki bu növ işlərimiz dörd divar arasında və pərdə dalındadırlar. Amma zahir hərəkətlərlə və əməllər ilə indiyədək xanım-qızlarımızı tərbiyə və elm sahibi olmaqlarını büruzə verməmişdilər. Təhsil görən xanım – qızların hansı bir neçə qız uşağı başına cəm edib, biçarə vətən balalarımıza tərbiyə verməyə mübaşir oldu? Bunların hansı tibb, mamalıq, ya qeyri bir mənfəətli elm və sənət əxz edib, sahibi-elm və sərriştə olub, camaata qulluq eləyir? Xülasə, indiki yol və hal ilə salamatla çıxmayız. Zaman və halımız işlərimizin qonşularımızınkı kimi olmasını izab və iqtiza edir... “Şərqi-Rus”, 4 iyun 1904, № 65, səh.2 * * * Diqqət etməli Tiflisin müsəlman qəbiristanına gedən yolda müsəlman məhəlləsinin qurtaracağında haman məhəllə ilə qəbiristanın arasında olan darvazanın yanına axşam vaxtları çox müsəlman uşağı cəm olub oynayırlar. Mənim yolum qəbiristana düşən vaxt haman uşaqları uzaqdan görüb geri qayıdıram. Səbəbi budur ki, pişəzvəqt yəqin edirəm ki, qəbiristana gedib qəbristandakı ölümün üstünə diqqət və hörmətlə surəyi-cümə oxumağa uşaqların səsi və qilü-qalı mane olacaq. Burada oynamaqdan ötəri cəm olanlara uşaq adı qoymaqda mən səhv elədim; çünki doğrudur, bunların içində balaca uşaqlar da tapılar, lakin saqqallı kişilər balaca uşaqlardan dəxi çox olur, bunların cümləsi bir-birinə qarışıb qəbiristanın meydanında qisim-qisim oyunlar oynayırlar. Mənim yolum buraya düşəndə, bu işləri görüb heç başa düşə bilmirəm ki, burada səhərdən axşamadək oyunla günlərini keçirən saqqallı kişilərin yedikləri çörəyi kim qazanır. Bunu da başa düşə bilmirəm bu qədər balaca uşaqlar məgər sahibsizdir, bunları dərsə və sənətə qoymayıb öz başına buraxmışlar? Həmişə qəbiristana yolum düşəndə buraya cəm olan küçə uşaqlarından elə biədəbanə hərəkətlər görmüşəm və bunlardan elə bir nagüvar danışıqlar eşitmişəm ki, yazı ilə söyləmək qabil deyildir. Və mən elə bilirəm ki, bu işləri görən, bilən və eşidən tək bir mən deyiləm. Pəs niyə bu barədə bir kəs bir söz söyləmir? Bir dəfə qəbiristanın kənarından yol ilə bir neçə xaric millətin arvad-uşağı keçirdi. Məhəllə uşaqları başladılar bunlara daş atmağa və bihörmət sözlər deməyə. Arvad-uşaq istədilər ki, qaçıb uşaqlardan uzaq olsunlar. Məhəllə uşaqları və bunların içində bir neçə saqqallı cavanlar qızları qovalayıb hər tərəfdən əhatə etdilər. Qızlar başladılar çığırmağa, axır qəbiristandan bir neçə müsəlman qızların dadına yetişib bunları məhəllə uşaqlarının əlindən xilas elədi. Söylədiyimiz sözlərin haqq və biğərəz olmağına məhz Tiflis qəbiristanına yolu düşən şəxslər inanıb şəkk etməyəcəklər. Vallah, nə Naxçıvan, İrəvan, nə Bakı və İran, nə Hindistan, nə Türküstan və nə uzaq-uzaq cəzirələrin vəhşi millətləri inana bilər ki, Tiflis kimi şəhərin saqqallıları uşaqlara qarışıb və qəbiristana cəm olub günlərini oynamaq, söyüşmək, çığırışmaq, savaşmaq və yoldan keçənlərə sataşmaqla keçirsinlər. “Şərqi-Rus”, 18 iyun 1904, № 77 * * * Naxçıvanda bir səyahət Rəbiüs-sani ayının 17-ci günü Naxçıvana varid oldum. Gecəni “İslam” mehmanxanasında qalıb, rahat oldum. Həmd olsun Tanrıya “İslam” qostini iki ildir ki, bina olub. Bir az müddətdə Yevropa sayağı ilə qonaqlara hörmət və ehtiram göstərirlər. Sübh çayımı içəndən sonra durub səyahətə məşğul oldum. Yayın isti günəşi çıxıb, öz nuru ilə aləmi münəvvər eləmişdi. Və sübhün lətif yeli əsib gah-gah balaca ağacların yarpaqlarını səsləndiridi. Gəzə-gəzə Naxçıvanın məşhur “Skver” bağına tərəf yollandım və orada olan pakizə bir stulun üzərində əyləşib gələn-gedənlərə tamaşa edirdim. Bu əsnada bir nəfər qədim dostlarımdan sual elədim ki, indi Naxçıvana çox qəzet gəlirmi? Rəfiqim cavab verdi: “Şərqi-Rus” qəzeti çox gəlir və buranın adamları onu oxumağı çox dost tuturlar. Soruşdum ki, həftədə neçə dəfə ziyarət olur? Cavab: Rəbiüs-sani ayının səkkizinə kimi həftədə üç dəfə ziyarət və qiraət olurdu. Amma indi həmd olsun Tanrıya ki, hər gün oxunur. Bu cavabı ki, dostumdan eşitdim, çox şad və məsrur oldum və dedim: “Şad dil baş ke, dilşadəm kərdi”. Nəhayət dərəcədə təbrik edirəm “Şərqi-Rus” qəzetini ki, iki ilin müddətində Xudavəndi – aləmin hövl və qüvvətilə müsəlman qardaşlarımızın arasında gün kimi aşkar oldu. Təbrik edirəm! Maşallah! Sübhün ruhəfza yeli hərəkətdə idi. Bağın bülbülləri günagün nəğmələr ilə xalqı şad edirdi. Bu əsnada gözümün önündə olan bir xarab olmuş və uçmuş binaya nəzərim düşdü ki, bir neçə il bundan irəli uçub xarab olmuşdu. Və onun divarlarını taxta-para ilə hər tərəfdən mıxça ilə bərkitmişdilər. Diqqət nəzərilə baxanda guya bir mötəbər məscidə oxşayırdı. Mən yanımda əyləşən adamdan sual elədim ki, o buna ki, uçub xarab olub, o əvvəl nə imiş? Cavab: – O məşhur olan Zaviyə məscididir ki, Naxçıvanın keçmiş illərində əvvəlinci məscid idi ki, hər il əyyami-məhərrəmdə buraya cəm olub, təziyeyi-Hüseyn əleyhüssəlamı itmam edirdilər. Amma bir neçə il var ki, uçub xarab olubdu. Naxçıvanın həmiyyətliləri hər il qeyrətlə bir yerə cəm olub, siyahı ediblər ki, pul yığıb bunu tikdirsinlər. Yenə iş düzəlməyib, naqis qalır. Bu cavabı yoldaşımdan eşidəndə söyüd ağacına təkyə edib, dərin fikirə piçidə oldum. Bu halda yoldaşım məni dümsüklədi və dedi: – Bax! Baxıb gördüm ki, on adam bir, on beş adam bir başlarında tabaq (xonça), içində bir kəllə, kimisi iki kəllə qənd peydərey aparırlar. Mən təəccüb ilə dostumdan sual elədim ki, bunlar hara gedirlər və bu qəndləri kimə aparırlar? Yoldaşım: Bu gün bir xani-valaşən öz köhnə evindən təzə tikdirdiyi evə yığışıb. Bu gün mübarəkbadlıqdan ötrü ona qənd aparırlar. Onun dediyinə görə bu qəndləri paylamaq üsulu qədim vaxtdan avmün-nas adamlardan övladlarına qalan vəsiyyətdi. Gün bir az isinmişdi. Yarpaqların səsi kəsilmişdi. Bülbüllər günün hərarətindən pərakəndə olub getmişdilər. Zatən bunları dinləməyə kimdə hal qalmışdı!! Məscidin xaraba qalmağı insanı qüssənak edirdi və camaatın bu mərtəbə avamlığı adamı dərədə mübtəla edirdi. Durub yoldaşımın ətəyindən yapışıb, Naxçıvanın qərb tərəfinə rəvanə olduq. Müştəri “Şərqi-Rus”, 27 iyun 1904, № 86 * * * Yeni ibtidai məktəbdə Azərbaycan dili Budur, qarşımızda bir protokol vardır. Bu, Qafqaz təhsil dairəsindəki yerli əhali üçün birsinifli məktəblərin tədris planını hazırlayan xüsusi komissiyanın protokoludur (bax: “Tiflisski listok”, № 150). Protokolda göstərildiyinə görə, yeni tədris planı “bilavasitə xalq maarifi işi ilə məşğul olan və məktəbin ehtiyaclarını, habelə həyatın və xalqın tələblərinə uyğun olaraq məktəb işində nə kimi dəyişikliklərin arzu olunduğunu kifayət qədər bilən” adamlar tərəfindən tərtib edilmişdir. Biz çox-çox təəssüf edirik ki, komissiyanın tərkibini pedaqoji dairələr, ictimaiyyət və mətbuat nümayəndələri hesabına artırmaq haqqında komissiya üzvü c. Caparidzenin tam haqlı binagüzarlığı rədd edilmişdir. Elə ki, biz çoxmilyonlu tatar əhalisi ana dilinin müqəddəratının Bağırov, Qəniyev və Saniyev kimi cənablara tapşırıldığını eşitdik, elə ki, bütün bu işlərin gizli dəftərxana örtüsü altında baş verdiyini öyrəndik, bizdə belə bir təbii arzu əmələ gəldi ki, görək “məktəbin ehtiyaclarını kifayət qədər bilən” bu adamlar nə iş görmüşlər. Biz bunları öyrəndik. Cənab Bağırov bütün iclas boyu susmuş və axırda protokola qol çəkmişdir. Cənab Saniyevin də nə danışdığı bizə məlum deyil; bu barədə “protokol”da da heç bir qeyd yoxdur, hərçənd indiyədək məlum idi ki, c. Saniyev müsəlmanların tatar dilində oxumalarını az qala bir axmaqlıq hesab edirdi. İndi həmin bu Saniyev pedaqoji dairələrin nümayəndəsi sifətilə tatar dilinin müqəddəratını həll edir. Bağırov, Qəniyev və Saniyev cənablarını komissiyaya üzv seçən şəxslərin hansı mülahizələrə əsaslandıqlarını biz başa düşmürük. Axı, bizdə həqiqi pedaqoji dairələrin nümayəndələri vardır; bizdə köçərlilər, süleymanovlar, vəkilovlar, mirzəyevlər, şahtaxtlılar və bir çox başqaları vardır; nəhayət, bizdə mətbuat nümayəndələri də vardır. Əgər bu yaxınlarda Peterburqa ərizə aparmış müsəlman rəsmi nümayəndələri bilsəydilər ki, onların binagüzarlıqlarının yerinə yetib-yetməməsi c. Saniyevin və onun kimilərin rəyindən asılı olacaqdır, söz yox, o nümayəndələr zəhmət çəkib nə qüvvə, nə vaxt, nə də pul zay etməzdilər. Komissiyanın beşgünlük iclasının nəticəsinə keçək (8, 19, 20, 21 və 22 iyulda). Beş gün yığılmış komissiya nə iş görmüşdür? Mənim bu suala cavabım hazırdır; bəlkə də cavab qəribə görünəcəkdir, lakin mən onu ən möhkəm sübutlarla təsdiq edəcəyimə söz verirəm. Mən açıq iddia edirəm ki, komissiya heç bir iş görməmişdir, heç bir tədris planı tərtib etməmişdir; o ancaq Qafqaz təhsil dairəsi popeçiteli şurasının 1880-cı il dekabrın 12-də tərtib etdiyi ibtidai məktəb tədris planını sözbəsöz köçürmüşdür. Həmin tədris planı Qafqaz canişini imperator zati-aliləri Mixail Nikolayeviç tərəfindən təqdir edilərək, Qafqaz təhsil idarəsi popeçitelinin 1881-ci il 4 fevral tarixli, 598 nömrəli göstərişi ilə yerli əhali arasındakı məktəblərin müdirlərinə əldə rəhbər tutmağa göndərilmişdir. Bu məsələ ilə maraqlanan və mənim sözümün doğruluğuna şübhə edən oxuculardan həqiranə xahiş edirəm ki, Qafqaz təhsil dairəsi sərəncamları məcmuəsinin III cildində 623-cü səhifəni açıb baxsınlar. Orada onlar həmin materialı oxuyacaqlar ki, o bu günlərdə “Yerli əhalinin uşaqları üçün yeni məktəb” sərlövhəsi altında, bəzi dəyişikliklərlə “Tiflisski listok”un 150-ci nömrəsində çap olunmuşdur. Dövlət məktəblərində tatar dilinin qoyuluşu məsələsi birinci dərəcəli əhəmiyyəti olan bir məsələdir, bu məsələyə dair çoxlu ədəbiyyat vardır; müsəlmanların ərizələrində o, birinci yeri tutmuşdur. Bax, buna görə bu məsələnin müqəddəratını üç kənd müəlliminin ixtiyarına vermək çox haqsızlıq olardı. Biz tamamilə əminik ki, əgər məktəb komissiyasında həqiqətən həyatın və xalqın tələbləri ilə tanış olan adamlar iştirak etsəydilər, o zaman onlar səssiz-səmirsiz protokolu imzalamaq əvəzinə, yerlərindən qalxar, komissiya üzvlərinə üz tutub deyərdilər: “Ağalar! 12 dekabr 1880-ci ilin ibtidai məktəb tədris planında tatar dilinə heç də sizin nəzərdə tutduğunuzdan az yer verilməmişdir; lakin buna baxmayaraq, o vaxtdan keçmiş 25 illik müddət ərzində, bütün hökumət məktəblərində olduğu kimi, ibtidai məktəblərdə də tatar dilinin keçilməsi nəinki vacib hesab edilməmiş, bəlkə artıq görülmüşdür... Ağalar! Heç bir tədris planı tərtib etməyin: nə qədər ki müxtəlif xırda adamlar, bu məsələdə isə sözü keçən zorbalar tatar dilini təqib edirlər, nə qədər ki darül-müəllimin direktorları özlərinə tabe olan tatar dili müəllimlərindən bu “çaq-çuqu”un tədrisinə çox da səy göstərməməyi tələb edirlər, nə qədər ki levitskilər müvafiq yollarla yerli dilləri məktəbdən kənara vurub çıxarırlar, nə qədər ki hər yerindən duran inspektor öz dərsinə şövqü olmayan tatar dili müəllimlərini ağızdolusu tərifləyir, sizin planlarınız işə kömək etməyəcəkdir”. Qarşıdakı məsul işi görmək üçün komissiyaya az-çox vaxt verilməsi haqqında komissiyanın bəzi üzvlərinin xahişi tamamilə yerli xahişdir. Heyif ki, bu xahiş qəbula keçməmişdir. Əlbəttə, əgər nə isə yeni bir şeyin yaradılması deyil, ancaq köhnənin surətini çıxarmaq nəzərdə tutulmuşdusa, onda bu başqa bir məsələ. Yerli dillər məsələsi çox diqqətlə işlənib həll olunmalıdır; tatar dilinə gəldikdə isə, bu məsələ o qədər mürəkkəbləşir ki, bu barədə aylarla götür-qoy etmək, düşünmək və cild-cild kitab yazmaq lazımdır. Misal üçün mən həllini tədris planı tərtibindən daha çətin hesab etdiyim bir məsələ üzərində dayanmalıyam: əgər tatar dilinin tədrisi pedaqoji hazırlığı olan adamlara tapşırılmalıdırsa, – ki yeni tədris planı haqlı olaraq bunu tələb edir, – o zaman bu müəllimləri haradan, hansı müəllimlər məktəbindən almalı? Darülmüəlliminlərdənmi? Məgər bu darülmüəlliminlərdə tatar dili öyrənilirmi? Seminariyanı qurtarmış tatarların bu cəhətdən savadsız olmaları bu axırıncı suala tam doğru cavabdır. Bax, üzərində düşünülməli vəziyyət budur. Məmmədquluzadə “Tiflisski listok”, 5 avqust 1905, №159. * * * Faydalı təşəbbüs Ali senatın bu yaxınlarda “Tiflisski listok”da çap olunmuş sərəncamını ürəkdən alqışlamaq lazımdır, o sərəncamı ki, orada əmr olunur: 1. “Mirovoy sudların yığıncaqları mütləq təyin olunmuş saatlarda açılsın; 2. Bir saatda nə qədər işə qulaq asmaq mümkün isə, o qədər də iş təyin edilsin; 3. İddiaçıların, cavabdehlərin və şahidlərin məhkəməyə çağırılması saatları elə bölüşdürülsün ki, heç bir kəs vaxt itirməsin və onun üçün təyin olunmuş saat qurtaran kimi məhkəmə binasından çıxıb getsin”. Bununla bərabər, senat fərmanının bir neçə maddə ilə daha da genişləndirilməsi haqqında öz arzularımızı ifadə etməyə bilmirik. Məlumdur ki, məhkəmə binalarını dolduran adamların çoxu xahişçilər olur. Onları adətən məhkəmənin qapısı ağzındakı səkinin üstündə, koridor və pilləkanlarda, iclas otağının axırıncı sıralarında, dəftərxana küncündə və divar dibində, eyvanda və həyətdə görmək mümkündür; burada onlar ayaq üstə durur, oturur, uzanır, papiros, ya çubuq çəkir, qəlyanaltı eləyir və hətta yatırlar. Onlardan bir çoxunun əlində siz səkkiz qat bükülmüş yazılı kağız görərsiniz: bu, ərizədir. Bu minvalla onlar təmkinlə oturub, “hakim gəlir” sözləri elan edilincəyə qədər itaətkarlıqla gözləyirlər. Onlardan kimisi ərizə vermək istəyir, kimisi öz şikayətini dilcavabı söyləmək niyyətindədir, kimisi icra vərəqəsi yaxud başqa sənədləri almaq fikrindədir, kimisi istintaqda olan işinin vəziyyətini öyrənməyə gəlmişdir... Nəhayət, “hakim gəlir” sözləri eşidilir və xahişçilər ona tərəf cumurlar. Oxuculardan təvəqqe edirəm elə güman eləməsinlər ki, əgər xahişçilərə çoxdan görmək istədikləri hakimi görmək qismət olubsa, deməli, onların işi düzəldi. Xeyr, iş o saat və asanlıqla qurtarmır: hakim camaatın qabağına çıxıb, bütün ərizələri onlardan alır və heç bir söz demədən yenə öz kabinetinə girir; xahişçilər isə yenə gözləyirlər... Yarım saat, bəzən də daha çox keçəndən sonra məhkəmə dilmancı əlində bir vərəq kağız gəlib qışqırır: “İvan Qukasov, 52 qəpik məhkəmə rüsumu, 10 qəpik də yazı pulu!”. Küncdə mürgüləyən Qukasovu oyadırlar, ancaq indi, səhərdən sol əlində tutduğu 62 qəpiyi verəndən sonra, Qukasov asudə olur və rahatca nəfəs alıb gedir. Yarım saat da keçəndən sonra dilmanc “Həsən Hüseyn oğlu!..” çığırır və i. a. Bütün bunlar əldən-ayaqdan kənar bir şəhərin uzaq guşəsində deyil, Tiflis şəhərində baş verir. Təəccüblü və anlaşılmaz cəhət odur ki, bu 62 qəpik nə üçün elə ərizələrin özünü yığanda tələb olunmasın və bu Həsəni yaxud bu Qukasovu nə üçün yorub əldən salsınlar?.. Təsvir olunan səhnə tiflislilərə çox tanışdır. Həm də bu səhnəni biz “təcili” məhkəmədə müşahidə edirik. 1864-cü il ustavları deyir ki: “hakim ərizələri hər bir zaman qəbul edir”; əslində isə belə bir şey yoxdur: bizdə hakimlər ərizələri istəyən vaxt qəbul edirlər... Bizə deyə bilərlər ki, senat fərmanı camaatın tələblərinə riayət etməyən mirovoy sudyaları məhkəməyə verməkdən bəhs edir. Biz isə cavab verə bilərik ki, sərkislər, hüseynlər və ivanlar bunu eləyə bilmirlər. Günlərlə bir çox sərkislərə mirovoy sudyanın camalını görmək və öz iddiaçı ərizəsini ona təqdim etmək xoşbəxtliyi nəsib olmur. Göstərilən fərmana, bax, bir də bunları əlavə etmək lazım idi. Məmmədquluzadə “Tiflisski listok” qəzeti, 17 avqust 1905, № 170 * * * Bəs Aspisova xanımın müsəlman qızları üçün məktəbi necə oldu? İki aydan sonra Aspisova xanımın Tiflisdə müsəlman qızları məktəbi açmaq icazəsi üçün ərizə verməsinin bir ili tamam olacaqdır. İndiyədək bu xahiş qəbula keçməmişdir. Bizim dəftərxanalarda öz xahişinin qəbula keçəcəyinə hələ də ümid bəsləyən Aspisova xanımın nikbinliyinə təəccüb eləməmək olmur. İş ondadır ki, bu barədə verilən ərizə Aspisova xanımın etibarlı adam olub olmadığını aydınlaşdırmaq məqsədilə bir neçə ay yerli inzibati idarələrin dəftərxanalarını gəzəndən sonra rəy üçün Zaqafqaziya müftisi və şeyxül-islamına göndərildi; onlar isə Aspisova xanıma kömək etmək və müsəlmanlar üçün əhəmiyyətli olan belə bir təşəbbüsü yerinə yetirməkdə ona kömək etmək əvəzinə, Aspisova xanımın təqdim etdiyi şəriət proqramına höcəşdilər. Qafqaz təhsil dairəsinin cənab popeçiteli müfti və şeyxül-islamın rəyinə əsaslanaraq, məktəbin açılışı məsələsinə xitam verdi. Beləliklə, nə ibtidai məktəb haqqında qüvvədə olan qanunnamələrdə, nə də ruhani idarələrin mövcud qaydalarında müsəlman məktəbi üçün heç bir normal proqram olmadığından, bu çətin vəziyyətdən çıxmaq yolu Aspisova xanımın üzünə həmişəlik bağlanmışdır. Lakin bir məsələ anlaşılmaz qalmışdır; bəs İrəvan şəhərindəki müsəlman məktəbinin və Bakı şəhərindəki Tağıyev qız gimnaziyasının açılışına nə yolla icazə verilmişdir? Güman etmək olar ki, həmin məktəblərə müfti və şeyxül-islamla Qafqaz təhsil dairəsi cənab popeçitelini təmin edən müsəlman şəriəti proqramı əsasında icazə verilmişdir: məgər Aspisova xanıma da bu məktəblərdən birinin şəriətə dair proqramını qəbul etməyi tapşırıb, onun ərizəsinə çoxdan müsbət cavab vermək olmazdımı? Buna görə bizim üçün başqa bir vəziyyət də anlaşılmazdır: nə üçün Zaqafqaziya şeyxül-islamı və müftisi Aspisova xanımın niyyətinə bu cür soyuq yanaşdılar? Nəhayət, axı kim və nə vaxt bədbəxt müsəlman qızlarının acınacaqlı vəziyyətini yada salıb düşünəcəkdir? Məmmədquluzadə “Vozrojdeniye” qəzeti, 5 (18) oktyabr 1905, №3 * * * “Həblül-mətin” qəzeti Haaqa konfransının nəticələri haqqında Qafqazda ikinci sülh konfransının çağırılması məsələsi Kəlküttədə nəşr olunan “Həblül-mətin” qəzetinin səhifələrində xeyli bədbinmülahizələrin ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Bu qəzetin üçüncü fransının əks-sədası olaraq, böyük sürət və qızğınlıqla Port-Artur, Koreya və Çində hündür istehkamlar tikməyə başladılar. “Həblül-mətin”dəki məqalədə həyəcanla deyilir ki, bu da Avropa mədəniyyəti və insaniyyətinin meyvəsi! Sən ey müdrik insan! Qərbdən baş qaldırıb çıx və bax gör ki, Avropa torpağına səpilmiş sülh toxumları necə cücərmişdir! Böyük dövlətlərin adı bəşər tarixinə gör necə biabırçılıqla yazılacaqdır! Xalqların salnamələrində gələcək nəsillər üçün onlardan gör necə mənhus səhifələr yadigar qalacaqdır! Biz inanmırıq dünyada elə bir adam tapılsın ki, XIX əsrin axırlarında və son illərdə baş vermiş hadisələri heç olmazsa azacıq yadda saxlaya-saxlaya (qoy o lap meşədə yaşayan adam olsun) Qərbdən gələn sülhpərvər bəyanatlara etimadla yanaşsın. Məqalədə deyilir ki, axı cəmisi altı il bundan qabaq bütün rus qəzetləri “Novoye vremya” ilə birlikdə ağız-ağıza verib, öz sülhpərvərliyi haqqında bağırırdılar. Bəs sonra nə oldu? İndi həmin o qəzetlər deyirlər ki, yer üzündə bircə rus saldatı qalıncaya qədər müharibəni davam etdirmək lazımdır. Bəs o sülhpərvərlik necə oldu?.. Lakin mədəni Avropadakı mövcud içtimai və siyasi həyat şəraitində sülh mümkün olan şeydirmi? Məqalə müəllifi bu suala mənfi cavab verərək, öz fikrini belə izah edir: vəziyyəti diqqətlə nəzərdən keçirdikdə biz hər tərəfdə tərəqqiyə doğru qızğın bir hərəkət müşahidə edirik. Milli şüurdakı oyanıqlıq, hissiyyat və tələbat incəliyi ən uca bir mərtəbəyə çatmaqdadır. Bir vaxt vardı ki, bizim ata-babalarımız təkcə palçıq bardağa və kobud yundan toxunmuş bir cüt sadə geyimə qane olurdular. İndi isə Amerikada 25 mərtəbəlik evlər meydana çıxmağa başlamışdır. Bu evlərdə yeyilən xörəklərin sayı 25-ə çatır; insanların milyonlarla başqa ehtiyac və tələblərinin təmini də o ayaqdan. Aydındır ki, belə bir qaynar və get-gedə artan həyat fəaliyyəti ərazinin də durmadan, hədsiz-hesabsız artmasını tələb edir; bu da ki, hərbi qüvvə və ona xas olan bütün atributlar vasitəsilə əldə edilə bilər. C. Məmmədquluzadə “Vozrocdenye” qəzeti, 13(26) oktyabr, 1905, № 9 * * * Tiflis müsəlmanlarının hürriyyət naminə şənlikləri “Həyat”ın 88-ci nüsxəsində teleqraflar cərgəsində Tiflisdən vurulmuş belə bir teleqraf var: “Tətilçilərlə müsəlman dükançıları [arasında] müsadimə vüqu buldu... ” Bu xəbəri oxuyan özgə şəhərlərdəki müsəlman qardaşlar əlbət inanıb mütəəssif olacaqlar. Halbuki qərəzkaranə yazılmış yalan bir xəbərdir. O günü bir müsəlman qəssabı ilə digər bir kişinin əhəmiyyətsiz şəxsi münaziələri oldu. Amma müsəlman dükançıları ilə tətilçilərin arasında əsla müsadimə olmayıbdır. Görünür, belə adi bir vüquatı böyüdüb camaat müsadiməsi kimi göstərməkdə bir qərəz, bir fitnə var. Bir mülahizə ediniz! Müsəlmanları nə qədər axmaq, aləti-fəsad, düşməni-hürriyyət hesab edirlər. Daha doğrusu hesab etdirmək istəyirlər ki, həmin o günü Tiflisdə müsəlmanların hürriyyət naminə görülməyən böyük bir ictimaları vüqu bulduğu halda, bu mədəniyyətli işdən əsla bir söz danışılmayıb, xırda bir münazieyi-şəxsiyyəyi böyüdüb müsəlmanları hürriyyət tərəfdarlarına zidd və bu surətdə mədəniyyətə qeyri-qabil göstərirlər. Buna görə vacib bildim ki, işin həqiqətini ərz edib o günün vüquatından bir az bəhs edəm. Mötəbər “Vozrocdenye” qəzetinin 1-ci nömrəsində yazıldığı üzrə, o günü müsəlmanlar meydanda hürriyyət naminə türkcə nitq söyləyən atəşzəban bir xətibin ətrafına minlərcə yığıldılar. Xətibin hürriyyətamiz sözlərinə canla qulaq asırdılar. Hətta pristavın draqun afserinin darılmaq təkliflərini rədd edib, xətibə nitqində davam etməyi təvəqqe və israr etdilər. Xətib nitqinin axırında: “Qardaşlar! İstiqlal və hürriyyətin nə demək olduğunu bir az anlatdım. “Buntovşik” dediyiniz qonşu və vətəndaşımız sosialist və inqilabçıların nə istədiklərindən bir cüzi danışdım və isbat etdim ki, idareyi-sabiqənin, yəni istiqlalın zərəri hamı qonşulardan artıq biz müsəlmanlara idi. Rusiyada indiyə qədər ən məzlum, ən məğdur və ən ixtiyarsız biz idik. Buna görə bu gün verilən hürriyyət üçün hamıdan artıq biz şad olmalıyıq, hamıdan artıq biz bayram etməliyik, nəinki əlam öz xeyrimizdən bixəbər, bihiss düşmənlərin töhmətlərini təsdiq edək. Gəlin, qardaşlar, bu gün də olsa, hürriyyət naminə bir hərəkət göstərək! Sabah qonşularımızın minnətini çəkməyək. İslamın əsası olan “hurriyyət”i bu gün bizə qanunla verdiklərindən ötrü, biz də hamı qonşularımızla birlikdə izhari-şadmani və bayram eləyək! Qonşularımızı düşməni-hurriyyət olduğumuz zənninə düşürməmək üçun gəlin biz də öz dəstəmizlə şəhərimiz camaatının ümumən məcmuə olan məhəllə gedək. Biz də bu ümumi bayramda qonşularımızla iştirak eləyək...” – deməyinə görə hamı camaat birdən: “Yaşasın hürriyyət!” nidaları ilə xətibi təqib elədilər. Müsəlman hürriyyət dəstəsinin önündə bir çox qırmızı bayraqlar, oxuyanlar olduqları halda Peska yolu ilə ümumi ictimaigah olan vağzal meydanına sarı getməyə başladılar. Əsnayi-mürurda müsəlmanlardan belə bir iş gözləməyən qonşular məsərrətlərindən: “Yaşasın hurriyyət tərəfdarı müsəlmanlar!” nidası ilə küçələri titrədirlərdi. Akoşqalardan müsəlman dəstəsinin ustə yağan qırmızı baydaqlar, qırmızı nişanlar “Urra... ” sədaları ilə qəbul olunurdu. Müsəlman dəstəsinə xristiyan qonşulardan o qədər yığıldılar ki, küçələrdən keçmək mümkün deyildi. Dəstənin önündə müsəlmən cavanları “Marselyoza” mahnısı oxuyurdular. Müsəlman hürriyyət dəstəsinin-vürudunu uzaqdan xəbər alan ümumi məcmə dəstəsinin pişvazına muzikalarını göndərib istiqbal etdilər və müsəlmanların belə bir ictimai iştirak etdiklərinə artıq mərtəbədə izhari-xoşnudi elədilər. 30 – 40 mindən artıq müsəlman, xristiyan camaatı o günü – saat dördə qədər oxunan xütbələrə qulaq asdılar. Orada müsəlman xətibinin məhəllə, halə münasib söylədiyi uzun nitq sürəkli alqışlara məzhər oldu. Müsəlmanların xristiyan qonşuları ilə birlikdə bu surətlə bayram etməkləri: “Müsəlmanlar rus xuliqanları ilə bir olub hürriyyət tərəfdarlarını qıracaqlar... ” xəbərini – ki, bir para alçaq həriflər tərəfindən işaə olunub, – qonşuları xeyli təşvişə salmışdı, yalana çıxardı: Baxınız! Ogünkü belə məsərrətli bir vüquat rus teleqraf şirkətinin Tiflisdəki vəkilinin qapalı gözünə dəyməyib. İki şəxsin münaziəsini iki firqənin müsadiməsi surətində göstərməsində, əlbət, böyük bir qərəz və fitnə olmağında şəkk yox. Allah fitnəkarların şərindən, hiyləsindən saxlasın. C. m. “Həyat”, 6 noyabr 1905, № 96 * * * Müsəlman teatrı Bugünkü şənbə gecəsi Tiflis teatr heyəti Mixailovskidə “Vetsel” teatrında Nəcəf bəy Vəzirovun “Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük” nam komediyasını mövqeyi-tamaşaya qoydular. Qeyrətli oyunçular öz rollarını lazımınca bacarıb, hər kəsin məmnuniyyət və alqışını cəlb elədilər. Hərçənd arvad rolları təbii halınca deyildilərsə də, bu da o qədər qüsur sayıla bilməz. Çünki bu xüsusda uzun-uzadı biliyə və təcrübəsi olmayan kişilərdən arvadlardan təftari-nazükanə, müamilə və şivəyixüsusiyyətlərini gözləmək təbii ola bilməz. Bu cəhət və oynayanların minidə bir belə şeylərə məşğul olduqları nəzəri-insaf və mizanə alınarsa, demək olar ki, himmətli cavan oyunçularımız öz rollarını çox yaxşı ifa etdilər. Teatr camaatla xınca-xınc dolu idi. Təəssüf, çox təəssüf ki, oyun nə qədər yaxşı idisə də, camaatın tərtib və oturuşları o dərəcə biqayda və səliqəsiz idi. Hətta bu qaydasızlıq o mərtəbədə idi ki, budəfəki teatra zatən çox az gələn mötəbər familiya və şəxslər birinci pərdədən sonra teatrdan çıxıb getməyi özlərinə fərz bilirlər. Birinci pərdədən sonra camaatın qarşılıqlı, biqaidə hərəkət və vəziyyətləri daha ziyadə artdı. Hər kəs harada keyfi istəyirsə orada otururdu. Nə vaxt canı istəsə tütün çəkirdi. Hələ biletlərə baxmaq üçün bəzi cavanların təyini, teatra altı aylıqdan 10-12 yaşına qədər pək çox məktəb uşaqlarının qəbulu əfv edilməz, çox böyük bir qüsur idi. Ümidvarız ki, bundan sonrakı teatrlarımızda tərbiyəvi familiyaları müsəlman teatrlarından nifrət etdirəcək bu kimi qaydasızlıqlar və qüsurlar olmaz. “Şərqi-Rus”, 28 noyabr 1904, № 234 * * * Binəsiblər Bunlar çoxdur: bircə Zaqafqaziyada bunlar yüz minlərlə hesablanır. Onlar dilənçilərə oxşayırlar. Həmişə cırım-cındırda, ac, yorğun. Onlar bizim həmvətənimiz deyildirlər, qonaqdırlar. Onlar buraya uzaq məmləkətlərdən işləmək üçün gəlmişlər və işləyirlər. Amma onlar son dərəcə yazıqdırlar. Çünki heç kəs onları sevmir, heç kəs onların fikrini çəkmir, onların qeydinə qalmır. Onları, buraxıb gəldikləri yerdə də sevmirlər, bizdə də sevmirlər. Nə üçün onları sevmirlər? Bunu heç kəs bilmir. Mən isə belə fikir edirəm: onları onun üçün sevmirlər ki, onlar cındır paltarlıdırlar, çünki onlar acdırlar. Bu, İran fəhlələridir! Onlar bizə İranın ayrı-ayrı mahallarından gəlmişlər; gəlmişlər, çünki onlar orada, öz vətənlərində yeməyə bir şey tapmırlar. Orada nə zavod sənayesi vardır, nə fabrika sənayesi. Orada onlar əsgəri qulluq üçün də dövlətə lazım deyildirlər; çünki İran ordu saxlamır, çünki əsgərlərə verməyə çörəyi yoxdur. İran xəzinəsi boşdur. Bunları, bu fəhlələri orada kənd təsərrüfatı da cəlb etmir, çünki İranın bütün əhalisi bədbəxt proletariatdan ibarətdir. Orada bütün torpaq xanların, nüfuzlu mollaların, şahzadələrin və hər cür insafsız qolçomaqların əlindədir. Əkinçi və muzdur isə tər tökə-tökə yeri əkib, ondan taxıl çıxaranda, bütün bu taxılı aparır mülkədarların ambarına, özü də öz ailəsilə yenə ac qalır və bu aclığa baxmayaraq, yenə də il uzunu öz mülkədarları üçün işləyir, çünki onlardan asılıdır. O da qaçır. O, vətənini, arvadını və uşaqlarını qoyub qaçır, O qaçır; çünki onun arvadı və uşaqları acdırlar. O bizə gəlir ki, çörək qazansın və bu çörəklə arvad və uşaqlarını saxlasın. O, ayaqyalın, piyada min verst yol gəlirkən, elə bilir ki, bizdə elə knyazlar, şahzadələr, xanlar və insafsız qolçomaqlar yoxdur. O elə bilir ki, bizdə mülkədar ambarları yoxdur, bizdə mülkədar və rəiyyət (krepostnoy) yoxdur. O elə bilir ki, bizdə onu sevəcəklər, bizdə ona zülm edib incitməyəcəklər, onun zəhməti qiymətləndiriləcəkdir. Bizim qanun və qaydamızda o, iş sahibinin zülmündən özünü qoruya biləcəkdir, bizim “işə tez baxan məhkəməmizdə”, bizim hökumətimizdə o, müdafiə və himayə tapacaqdır. O elə bilir ki, bir tikə çörək qazanandan sonra sağ-səlamət öz vətəninə qayıdacaq və bu bir tikə çörəyi öz ac ailəsinə aparacaqdır. İran fəhləsi bu xoş ümidlə bizə gəlir!!! “Kavkazski raboçi listok” qəzetindən tərcümə, 24 noyabr 1905, № 3 * * * Xeyir-dua İran fəhlələri vətənlərinə gedən zaman mən vağzalda idim. Üst-başı cırıq, çirkli, küt nəzərlərində-qorxu ifadəsi. Onlar ürkmüş surü kimi bir-birinə qısılaraq, yerdə oturmuşdular. Demək, bizdən gedirsiniz, ey İranın yazıq övladları! Cırım-cındırlı, çirkli gedirsiniz! Sizin taleyiniz olduqca acıdır. Mən bilirəm ki, orada, uzaq vətəndə, sizin əhli-əyalınız sizdən çörək gözləyirlər. Yalnız bunun üçün də siz bizə gəlmişdiniz. İndi isə cırım-cındır, çirk içində, əliboş gedirsiniz. Siz nəinki burada öz ailələriniz üçün çörək pulu qazanmadınız, hətta öz qohumlarınızı da burada itirdiniz. Siz yaxşı bilirsiniz ki, orada, vətəndə, siz öz uşaqlarınız ilə bəlkə də ac qalacaqsınız. Buna baxmayaraq, siz yenə də gedirsiniz. Siz haqlısınız, min dəfə haqlısınız. Bir yerdə ki adamlar öz qonşularını, öz uşaqlıq yoldaşlarını öldürürlər, bir yerdə ki onlar yüz illərlə bir küçədə, bir həyətdə, bir evdə yaşadıqları öz dünənki dostlarının var-yoxunu yandırırlar, bir yerdə ki adamlar bu cür igidlik göstərirlər və bunu nə üçün etdiklərini özləri də bilmirlər, – belə yerdə yaşamağa dəyməz. Gedirsiniz, yaxşı yol! Ancaq ey İranın yazıq övladları, gedərkən siz bunu yadınızda saxlamalısınız. Əvvələn, siz buradan sakit gedin və öz qəlbinizdə heç bir kin və ədavət hissi aparmayın. Siz unutmamalısınız ki, bizdə heç kəs sizi qonaq hesab edərək, sizə qarşı kin hiss etmirdi və bir tük qədər də sizi incitmək istəmirdi. Əgər sizə yenə də xətər toxundusa, buna bircə səbəb bu oldu ki, siz təsadüfən vəhşi və mənasız küçə qırğınları fırtınasına düşdünüz. Unutmayın ki, sizinlə bərabər o biri millətlərin də adamları təsadüfən zərərdidə oldular və buna baxmayaraq, o millətlər də heç biri düşmən tərəflərə qarşı öz münasibətini dəyişmədi və öz həmməzhəblərinə kömək çıxmadılar. Belə də olmalıdır; siz də belə etməlisiniz. Vətəninizə qayıdandan sonra öz dinayrı qardaşlarınıza rast gələndə, siz onlara, hansı millətə mənsub olsalar da, bir qonaq kimi hörmət və təzim göstərməyə çalışın. Əgər pis adamların təsiri altında sizin ürəyinizə şübhə damsa, o zaman siz elmli, ağıllı və həqiqi etiqadlı şəxslərin məsləhətini soruşun, özləri heç bir şey anlamayan mollaların və fanatiklərin məsləhətini soruşmayın. Ey yazıq İran fəhlələri, bir şeyi də unutmayın: öz vətəninizə qayıdandan sonra siz özünüz kimi cırım-cındırlı, ac və məzlum əməkçi xalqı öz başınıza toplayın və onlara bu xoş xəbəri yetirin. Onlara nağıl edin ki, burada, bütün Rusiyada, bütün əməkçi xalq ayağa qalxmış və böyük bir qüvvə halında toplaşaraq, bu günə kimi altında zarıdığı zülmü öz üzərindən atmışdır. Orada öz yerli fəhlələrinizə yetirin ki, onların Rusiyadakı yoldaşları onlara salam göndərirlər. Əgər orada onlar buradakı öz yoldaşlarının yolu ilə getmək istəsələr, əgər onlar İran zalımları, xanları, ağaları, mollaları, dövlətliləri, şahzadələri və sairələri tərəfindən onların boynuna salınmış boyunduruqdan azad olmaq istəsələr, əgər onlar öz insan hüququnu müdafiə etmək və azadə nəfəs almaq istəsələr, o zaman onların Rusiyadakı yoldaşları, yadigar olaraq onlara öz bayrağını və bu bayraqda yazılmış müqəddəs şüarını verərlər. Qoy məzlum, bədbəxt İran zəhmətkeş xalqı bu şüarı oxusun: “Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!” Qoy oxusunlar və birləşsinlər! “Kavkazski raboçi listok” qəzetindən tərcümə, 9 dekabr 1905, № 13 * * * Əsarətdə Böyük Şərq şəhərinin limanında yüzlərcə əcnəbi gəmisinə tələm-tələsik yük doldurub, yük boşaldırdılar... Minlərcə çinli, koreyalı yapon və rus fəhləsi üzlərində gərginlik, gözləri qan-yaşla dolu halda əcnəbi mallarla yüklənmiş ağır tayları və yeşikləri çəkib gətirir, onları təngnəfəs eləyən yükün ağırlığı altında tövşüyə-tövşüyə nəfəs alırdılar... Parlaq, mehriban günəş hambalların açıq kürəklərini, sinələrini və əllərini yandırır, elə bil istəyirdi ki, yoxsul əməkçilərin göz yaşlarını və qan-tərini qurutsun. Müxtəlif dillərdə eşidilən qışqırıq, söyüş və danışıq səsləri mavi körfəzi aşıb uzaqlara gedir, nəhayətsiz dəryada qərq olurdu. On minlərcə, gümrah, güclü, elə bil poladdan tökülmüş adamlar yük heyvanları, hüquqsuz qullar kimi hey işləyirdilər, amma nə dövlətlənirdilər, nə də xoşbəxt olurdular. Yatmaq üçün həsrin üstünə, yaxud quruca yerə uzanıb ağır-ağır zarıyır, keyimiş pəhləvan əllərinin və çox gəzib dolaşmaqdan sızlayan ayaqlarının qırışığını açırdılar... Və limanda böyük-böyük işlər görüb bu on və yüz minlərlə pəhləvan gövdəli insanlara baxanda adama qəribə gəlir, adam inanmaq istəmir ki, onlar belə güclü, belə qabiliyyətli ola-ola niyə dilənçiliyə, aclığa və köləliyə yol verirlər!.. Necə imkan verirlər ki, onları döysünlər, dürtmələsinlər, iyrənc çirkin söyüşlərlə söysünlər? Onlar beşikdən ta məzara qədər aclığa, dilənçiliyə özlərindən böyük, tərbiyə görmüş, savadlı, tox və özündən razı qardaşlarının nifrətinə necə dözə bilirlər? Və mən zəncirlərin cingiltisi altında hərəkət edən gəmilərin səsküyü altında, müxtəlif dildə danışan on minlərlə fəhlələrin uğultulu səsi altında kiminsə bütün binəsiblərə müraciət edən, ağrı və məhəbbətlə dolu gur səsini eşidirəm: “Zavallı insanlar, zəhmət və əsarət övladları!.. Zinət içərisində ömür sürən və zəhmətdən azad olan böyük qardaşlarınızdan soruşun ki, onlardakı bu var-dövlət haradandır? Niyə onlar belə şən və özlərindən razıdırlar? Əgər onlar sizə cavab versələr, sizə desələr ki, onların bu var-dövləti və xoşbəxtliyi hardandı, o zaman bilərsiniz ki, sizin yoxsulluğunuz, müsibətiniz, əzablarınız, köləliyiniz və rüsvayçılığınız hardandı. Ancaq o zaman başa düşərsiniz ki, siz bir atanın və zəhmətin övladlarısınız. Müxtəlif dillərdə danışdığınızı unudub doğma qardaş kimi qucaqlaşar və gözlərinizdən müsibət və inciklik yaşları deyil, sevinc yaşları axıdarsınız... Və o zaman sizlərdən milyonları iftixarla deyə bilər: “Bütün bəşəriyyətin var-dövlətini yaradan biz zəhmət övladları ən gözəl həyat haqqına malikik... Biz min illər boyu özgələrinin xoşbəxtliyi, bir ovuc adamın xoşbəxtliyi üçün müsibət çəkmiş və qırılmışıq. İndi isə alçaldılmış və təhqir edilmiş bizlər istəyirik ki, əsirlik əzabımızı unudaq və parçalanmış xəstə ürəklərimizin yaralarını sevinc şəfəqləri ilə sağaldaq!” Amma limandakı zəncirlərin cingiltisi və gəmilərin səs-küyü bu qüdrətli səsi hələ ki, boğur... Qulu * * * İdarəmizin əhvalatından bir neçə söz Aşnalarımızdan bəzisi bizə məktub göndərib xahiş edir ki, onlara idarəmizin əhvalından bir neçə məlumat yazıb bildirək, məsələn, neçə müştərimiz var, kimdir bu müştərilər, hansı şəhərlərdən məcmuəmizə artıq həvəs ilə abunə yazılırlar, nə qism məktublar bizə göndərirlər və ilax... Məcmuənin dördüncü nömrəsi iyirmi beş min nüsxə qədərincə çap olundu. Bu iyirmi beş mindən on səkkiz min dörd yüz otuz iki nüsxə doqquz aylıq, altı aylıq və üç aylıq müştərilərə göndərilir. Qalanı tək-tək satmaq üçün özgə şəhərlərə yollanır. Müştərilərin yarısından çoxu İran əhlidir. Belə ki, Xorasandan başlamış Tehran, İsfahan, Təbrizə kimi həmin şəhərlərə, hətta kəndlərə on beş mindən ziyadə məcmuəmiz gedir. Bunun on üç min altı yüz doxsanı illik abunə olanlarımızdır. Qalanı tək-tək satılır (gərək qonşularımız “Həyat” və “İrşad”ın da əhvalı bu hesablara yavuq ola). On min nüsxəyə kimi “Molla Nəsrəddin” Qafqaz və Rusiya müsəlmanlarının arasında nəşr olunur (“İrşad” və “Həyat” da bu hesabda olmalıdırlar). Bizə ən çox abunə verən şəhərlərin əvvəlincisi Naxçıvandır: burada iki minədək müştərimiz var, əlavə min beş yüz nüsxədən ki, hər həftə burada satılır. Naxçıvandan sonra Batum, Danabaş, Vladiqafqaz və Gorus. Üç minə yavuq nüsxəmiz Krım, Qazan, Orenburq və qeyri-şimali müsəlman şəhərlərində və kəndlərində dağılır (Söz yox ki, dilimizin bir olmağı çox şərtdir). Bir qədər müştərimiz Bakı, Gəncə, Şamaxı, və qeyri şəhərlərdə varımızdır. İdarəmizə göndərilən məktublar hər bir dildə yazılır: rusca, firəngcə, latınca, yaponca, Kitay, hindi, ərəb, fars, Avstraliya, Patağoniya... Qərəz, dərd-sər olmasın, yetmiş iki millətin dilində yazılmış məktubu idarəmizdə tapmaq olar (Əlbəttə, elmin çox olmağı şərtdir). Söz yox ki, soruşursunuz, pəs bu yetmiş iki millətin dilində yazılan kağızları biz necə oxuyuruq. Yalan deyə bilmərik ki, cümləsini oxuyuruq: Kitay, və Patağoniya dilində yazılan məktubların sahiblərinə həmişə xəbər veririk ki, özləri Tiflisə gəlib yazdıqlarını oxusunlar. Qalanlarını qoyuruq qabağımıza və zərrəbin vasitəsilə başlayırıq nöqtələrini götürüb öz yerlərinə düzməyə, yainki qəzet istəyənə karet, kürək istəyənə kürk və qurbağa istəyənə məcmuə göndəririk. Bizim rəyimizə qalsa, bunların eybi yoxdur. Şərt xəttin gözəlliyidir və halonki idarəmizə gələn məktubların cümləsi gözəl xətt ilə yazılmışdır. İnsaf əhli məcmuəmizin 4-cü nömrəsinin beşinci səhifəsini yadına salıb bu sözləri təsdiq edər. Vəqiən İrandan gələn yazılar xəttin gözəlliyi barəsində misilsizdir. Mən güman edirəm ki, bunlar hamısı əvvəla, hürufatımızın gözəlliyindən və saniyən İranın hamamlarının sularının təsirindəndir. Müştərilərimizin cümləsi müsəlmandır. Qəribə burasıdır ki, dünən ittifaqən rus tanışlarımızın birisi idarəmizdə abunə dəftərinə baxıb təəccüblü mənə dedi: Molla Nəsrəddin, nə çox rus və polyak müştəriləriniz var? Dedim, balam, heç biri də yoxdur. Aşnam abunə kitabını qabağıma itələyib dəxi artıq təəccüb ilə dedi: və bu “ovlar” və “iski”lər məgər müsəlman adlarıdırlar? Gördüm ki, həqiqət aşnam doğru söyləyir və dedim: Əzizim, heç ürəyini sıxma, bunlar hamısı ötüşər... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 may 1906, № 5 * * * “Qeyrət” mətbəəsi Tiflisdə təzə açılan “Qeyrət” mətbəəsində türkcə, farsca, ərəbcə və rusca hər cür kitab, dəftər, hesabnamə, paket (zərf), ziyarət kağızçası (kartışka) və özgə hər növ ticarət-sövdagar və zavod kağızları çap edilir. “Qeyrət” mətbəəsində çap ediləcək kitab və kağızlar Rusiyadakı müsəlman hərflərinin ən son və yaxşısı ilə basılacağı kimi, çap qiyməti də mümkün dərəcədə ucuz olacaqdır. “Qeyrət” mətbəəsi həmişə sifarişlərin gözəl təb edilməsinə, vaxtında hazır olmağına və ucuz çap etmək ilə müsəlmanca əsərlərin nəşrinə xidmət edəcəkdir. Senzuradan rüsxət olub, “Qeyrət” mətbəəsində çox az müddətdə çap edilib çıxacaq əsərlər: Cib təqvimi və cib dəftəri Dəvət Sübhi-sadiq Senzorun rüsxətinə göndərilən əsərlər: Moskva şəhərində birimci gün Moskva şəhərində ikimci gün Rəhbəri – ticarət Senzuradan rüsxət alıb uzağı 5 ay müddətində təb ediləcək böyük kitablar: Zübdətüt – təvarix Kitabi – müsbahül – hərəmeyn Yuxarıdakılardan savayı, təb etmək üçün daha pək çox kitablar hazırdır. Vaxt olduqca inşallah təb ediləcəkdir. Cəlil Məmmədquluzadə “Poçt qutusu” kitabına (1905) ön söz * * * Məmmədqulubəy Kəngərlinin tərcümeyi-halı (Əxirən həyatına fəcianə bir surətdə xatimə çəkilən sabiq topçu ofiseri Məmmədqulubəy Kəngərli) Bu il avqust ayının 29-da Batum şəhərində Məmmədqulubəy Kəngərlinin erməni komiteti tərəfindən göndərilən ermənilər tərəfindən şəhid edildiyini duyub qəlbən ağlamayan qafqazlı bir müsəlman yoxdur. Zənn edirəm, məhz millət yolunda qurban olan belə bir vücudi-müqəddəsin tərcümeyi-halını yazmaq, bilməyənlərə tanıtmaq, onu bilən hər sahibqələmimizin, əlbəttə, ən birinci borcu idi. Nə fayda ki, indiyə qədər bu borcu yerinə yetirən bir kəs meydana çıxmadı. Doğrusu, bu hal bu qədrnaşünaslıq ümumi–millətin üstə bihədd naşükürlük töhməti qoyacağından qorxdum. Sevgili millətimə öylə böyük bir təqsiri rəva görmədim. Bu səbəblədir ki, sahibqələm olmaya-olmaya, mərhumun vətənindən minlərcə verst uzaqda ola-ola qəlbim razı olmadı ki, öylə bir mücəssəmi – həmiyyənin, fədakari-millətin tərcümeyi-halı yazılmamış qalsın. Buna görə millətin qədrşünaslığı naminə mərhumun tərcümeyi-halından bildiyim qədər yazıram: Mərhum Məmmədqulubəy Kəngərli İrəvan quberniyasında Naxçıvan şəhərində 1864-cü səneyi-miladidə təvəllüd edib. Atası Naxçıvan bəyzadələrindən mayor Şəfi ağadır. Ən birinci, ən əsaslı təhsil demək olan tərbiyeyi-əvvəliyyəni maarifpərvər atasından gördü. İkinci təhsil olan ibtidai oxumağı xüsusi müəllimdən öyrəndi. Ən birinci məktəbi-təbii olan ev tərbiyəsini lazımınca qurtarıb, xaricdə oxuyacaq sinninə çatan vaxt atasının silkinə daxil oldu. Yəni Tiflisdə hərbi məktəbinə – Kadeskki korpusa girdi. Buranı tamam edəndən sonra Peterburqdakı Mixaylovski topçu məktəbi-alisinə keçdi. Burada 1882-də ünter-ofiserlik mənsəbi-əvvəlisini aldı. 1884-də topçu məktəbi – alisini kəmali-ləyaqətlə qurtarıb, ofiserlik mənsəbilə çıxdı. Xeyli illər ofiserlik qulluğunda bulunub dövlət və vətəninə hüsni-xidmətlər göstərdi. İstedad və əhliyyət sayəsində az vaxtda hər kəsin nəzəri-təhsinini qazandı. Dirayət və iqtidarına görə ştabs-kapitanlıq mənsəbinə çıxarıldı. Dövlət və vətəninə daima sadiqanə, qəyuranə xidmətdən bir an geri qalmadı. 1883-cü ilinə qədər əsgəri qulluğunda xidmət elədi. Dövlət, vətəninə elm və seyf ilə göstərdiyi xidmətləri bir az da elm və qələm ilə göstərmək fikrinə düşdü. Ştabs-kapitan mənsəbində olduğu halda istefa verdi. Bir – iki il vətəni-əslisi olan Naxçıvanda qaldıqdan sonra İrəvan şəhərinə gəldi. Canından əziz sevdiyi millətinin ən ziyadə nəyə möhtac olduğunu təhqiq etdi. Bildi ki, İrəvan quberniyasının müsəlmanları dilsizlikdən, elmsizlikdən, dövlətin qanunu, məmurların ixtiyarlarını bilməmələrindən hər an bir müsibətdən digər bir bəlaya düçar olurlar. Bildi ki, ən əvvəl müqtədir bir vəkil (advakat) olub millətə xidmətə buradan başlamaq lazım. Bu səbəblə bütün iqtidarını sərf edib, vəkillik imtahanına hazırlandı. Az vaxtda qanunən vəkillik ixtiyarını aldı. Bir az əvvəl nə cür mükəmməl bir topçu zabiti idisə, imdi də müqtədir bir vəkil oldu. Qılınc və qələmi birləşdirdi. Fəzl və qeyrəti, sidq və nəcabəti sayəsində az vaxtda çox ziyadə kəsbi-şöhrət elədi. Peterburqdakı adlı, təcrübəli advakatlara müraciət edəcək olanlar mərhumun qüdrəti-nitqiyyəsindən, məlumati-ədliyyəsindən istifadə etməyə başladılar. İş və iqtidar söz və qövldə qalmadı. Tez vaxtda fellə meydana çıxdı. Şəhidi-mərhum İrəvanda şöhrətli, diplomalı böyük advakatların qarşısında öhdəsinə götürdüyü böyük-böyük işləri müttəsil qazanırdı. Fəzl və iqtidarına əlavə edilən alicənablığı, millətpərvərliyi, rəhimdilliliyi mərhumun namını hər kəsin ürəyində yer etdirdi. Bir çox advakatlar kimi pula, dövlətə əsla tamah etməzdi. Özü təbən, cinsən nəcibzadə nəcib idi. Könlü qəni, niyyəti ali, ümidi böyük, fikri vase idi. Qüvveyi-nitqiyyədə, fəzlü ürfanda nə mərtəbə şayani-imtisal idisə, qeyrət və həmiyyədə, səy və ictihadda, millət və həmiyyətpərvərlikdə o dərəcə şayisteyi-təqdir idi. Hər gün evində bir çox fağır, biçiz müsəlmanlar bulunub, ərzi-hallarını pulsuz yazdırırdılar. Bu qədər məşğuliyyətlə bərabər, heç bir camaat işi olmazdı ki, mərhumi-cənnətməkan o işin ən atəşli məhəllində olmasın. Heç bir günü olmazdı ki, milləti üçün xeyirli bir işin tədbirlə məşğul olmasın. Bu səbəblədir ki, şəhidi-aliməqam belə ciddi, əhəmiyyətli bir xidmət ildə məşğul ola-ola övladi-millətin tərbiyə və təhsilini əsla yaddan çıxarmazdı. Millətin səlamət və tərəqqisi üçün ən birinci qapı, ən birinci vasitə zəmanənin təqazasına görə açılacaq məktəb olduğunu çox yaxşı bilirdi. Axırda vəkilliyin ağırlığına baxmayıb, Qafqazda birinci dəfə müsəlman leyli məktəbi (pansion) açdı. Zabitliyi və vəkilliyi ilə bərabər, “pedoqoq” silkinə də girdi. Ömürlərini müəllimlikdə çürüdüb, Qafqazın bu qədər böyük şəhərlərində bir müsəlman pansionu aça bilməyən müəllimlərə ən ibrətbəxş bir nümunə, bir müəllim oldu. Pansionu az vaxtda dərəceyi-tərəqqinin ən üst mərtəbəsinə çıxardı. Günlərinin bütün saatlarını gah vəkillikdə, gah məktəb müfəttişliyində, gah millət müşavirliyində keçirirdi. Axırda keçən mart ayında İrəvan müsəlmanlarına vükalətən Peterburqa getmək iqtiza etdi. Bu əhəmiyyətli və böyük iş həmiyyən və dirayətli bir sahibi–ürfana möhtac idi. Bu xüsusda öylə bir şəxs gərək idi ki, bu nazik və məsuliyyətli işi öhdəsinə götürüb, vəzifəsini layiqilə ifa edəydi. İrəvanlılar bu barədə əsla zəhmət çəkmədilər. Çünki gözlərinin önündə dağ kimi səbatlı, aslan kimi cəsur, Xızr kimi müdrik, kasifi-həqiqət kimi zəhmətkeş Məmmədqulubəy var idi. Ümum cəmaatin ittifaq və intixabı ilə mərhum bir neçə yoldaş ilə Peterburqa getdi. Millətin hər növ dərd və ehtiyacını bizzat sərdari-əkrəm qraf Voronsov cənablarına və daxiliyyə nazirinə ərz etdi. Biçarə millətinin hüququnu mühafizəyə, idareyi-hökumətdə ixtiyar sahibi olmağına şifahən-təhrirən çalışdı. Mərhumun ən ziyadə çalışdığı cəhət müsəlmanların hüququnu erməni və özgə vətəndaşlar ilə bir etmək idi. Mərhumun bu ali xahişi Qafqaziyada təkcə riyasət və böyüklük istəyən erməni böyüklərinin xoşuna gəlmədi. Ölüm kağızları yazdılar. Öldürmək fikrinə düşdülər. Mərhum Məmmədqulubəyi Peterburqdan gələndən bəri gözləyirdilər ki, hər nə cür olsa öldürsünlər. Mərhum işin bu cəhətini çox yaxşı qanmışdı. Lakin bir neçə müfsid erməninin divarın dalında alçaqlar kimi gizlənib öldürəcəklərindən qorxmazdı. Buralarını bilə-bilə yenə istədi ki, vəkilliyinə, məktəbinin tərəqqisinə davam etsin. Lakin bir kimsədən bir müavinət görmədi. Axırda çarəsiz qaldı. Məktəbini dağıdıb, vəkilliyini buraxıb Parijə getməyə, oradan millətinə özgə yolda xidmət etməyə məcbur oldu. O aşiqi-millət, o mühibbi-xidmət istəyirdi ki, öz bacısı oğlunu və özgələri Parijə təhsilə aparıb, bu barədə qafqazlılara bir qapı açsın. İstəyirdi ki, Qafqazdan tələbə getməyə vasitə olub bir dairə içində sıxışıb qalan müsəlmanlara o mənbəyi-fənn və hünəri tanıtdırsın. İştə məhz bu fikrə xidmətlə keçən avqustun 25-də İrəvanı tərk edib Tiflisə getdi. Orada bir neçə gün qalandan sonra bacısı oğlu Heydər ilə Batuma getdi ki, gəmiyə minib Parijə yollansın. Batumda gəmi biletini alıb bir saat sonra yola düşməyə müntəzir oldu. Bu arada dostlarına açıq məktub yazmaq istədi. Bir dükandan bir neçə açıq məktub alıb, bəzi dostlarına bu surətlə yazdı: “Batumdayız, bilet aldıx. Bir saat sonra firəng gəmisinə minəcəyik. Vətənim, millətim heç vaxt yadımdan çıxmayacaqdır. Xidmət yer ilən deyil, insanın özü ilədir...” Bu axırıncı məktublarını cibinə qoyub poçt qutusuna buraxmağa və oradan yemək yeməyə gedəcək idi ki, erməni komiteti tərəfindən göndərilən üç məlun erməni gizləndikləri divarın küncündən qəflətən çıxıb, o fədakari-milləti xəncərlər ilə parça-parça doğrayıb qaçdılar. İştə yüzlərcə illərdə İrəvan quberniyasının təkcə meydana çıxardığı, bütün qafqazlıların fəxr edəcəkləri bu həmiyyəti-mücəssəm, bu nuri-çeşmi-millət hənuz 41 yaşında ikən bir neçə xaini – dinin ədu əkbərin xəncərləri altında şəhid edildi. Məmmədqulubəy xalis doğru bir müsəlman idi. Mükəmməl bir insan idi. Şəhidi-cənnətməkanın doğranan mübarək vücudu iki günə qədər Batumda qaldıqdan sonra, sentyabrın birində Batum müsəlman konsullarının, bəyzadələrinin, ümum müsəlman camaatının təkidi ilə Tiflisə göndərildi. Tiflis camaatı mərhumun cənazəsini çox artıq ehtiramla Tiflis vağzalında istiqbal etdilər. Oradan böyük bir cəmiyyətlə məscidə aparıb, sentyabrın 2-də müsəlman qəbiristanlığında öz bacısının yanında xaki-qüfranə-qərargahi-əbədisinə təslim etdilər. Cənabi – həqq mərhumə rəhmət, qardaşı – bacısı yerində olan ümum müsəlmanlara mətanəti-qəlbi – lazımə mərhəmət ehsan etsin. Bir kiçik xütbə Əzizim, dostum, Məmmədqulubəy! Ruhun müəzzəb olmasın, vücudun-zahirin nəzərdən qalıqdısa, nami-müqəddəsin əbədi qalacaqdır. Heç məyus olma! Millət yolunda ölmək ilə cənnəti – əlayə girmək qapısını ən əvvəl sən açdın. Bu zamanda şühədayi-millətin, fədakarani-ümmətin sərəfrazı sən oldun. O möhtərəm riyasəti sən iktisab etdin. Nədən mükəddər olursan? Yolunda fəda olduğun camaat o qədər bihəmiyyət, binamus, bidin deyillər ki, səni əbədüddəhr yaddan çıxarsınlar. Xeyr, xeyr, sən camaatımızı o mərtəbə biqeyrət, bihəya hesab etməzsən. Sən arxayın yat ki, sənin səbəbi-şəhadətini adı müslim və mömin olan heç vaxt yaddan çıxarmayacaqdır. Ey nuri-çeşmi-millət, sən məhzun olma ki, sənin ali niyyətlərin, müqəddəs xahişlərin, həyatbəxş ümidlərin əmələ gəlməyib qalacaqdır. Pəs zənn etmə ki, ermənilər səni şəhid etməklə niyyətlərinə, xahişlərinə mane oldular. Əsla, rahat yat ki, sənin hər damcı qanın yerinə sənin camaatın, sənin millətin yüz-yüz xahişini əmələ gətirəcəkdir. Yat, əziz canımız! Rahat yat ki, sənin ruhunun müəzzəb olmağına əsla razı olmayacayız. Sənin bihudə tökülmüş pak məsum qanlarından bu məmləkətdə, bu vətəni-ümumidə ixvət və məhəbbət, sülh tərəqqi və təkamül gülləri bitəcəkdir! Arxayın ol, arxayın ol ki, sən həqiqətdə ölmədin. Sən dünyadakı sağlığından daha artıq sağsan, dirisən. Bundan sonra hər saat gözümüzün önündə, qəlbimizin içindəsən. Bu barədə bizdən əmin ol! Get, get qərargahın olan ərvahi-şühədaya qavuş! Onlara de ki, “millətimin təqsirini bağışlayın. Çoxdan sizi yalnız qoymuşdular. Neçə illərdir sizə yoldaş heç kəs göndərmədilər. İndi millətim oyanıbdır, mərhəmətə gəlibdir, öz haqlarını, insan olduqlarını qanmağa başlayıbdır. Məni sizin yanınıza göndərdilər ki, millətimin bu fərəhbəxş xəbərini sizə mücdə edəm”. Ruhum Məmmədqulubəy! Xatircəm ol ki, sənin xahişlərinin hamısını yerinə gətirəcəyiz. Aşağılarda qalma, qalx yuxarılara, qalx! Yüksəl ki, yerin bu yer deyildir, Dünyaya gəliş hünər deyildir. Yüksəl ki, bunun da fövqü vardır, İnsanlığın özgə zövqü vardır. Şua “Həyat” qəzeti, 22 sentyabr 1905, № 11, s. 2-3 * * * Oxucularımıza Məcmuəmizin 15-ci nömrəsində “Təzə həyat”ın məsləki barəsində bir neçə söz danışmışdıq. Bizim bu sözlərimizə “Təzə həyat”ın acığı tutub, başlayıb bizim xüsusumuzda küçə söyüşləri söyməyə. Bu söyüşlərə biz cavab yazmayacağıq və buna da iki səbəb var: əvvəla, məcmuəmizdə yer azdır və ixtiyarımız yoxdur bu az yeri qərəzi -şəxsi münasibətlə vuruşma meydanı edək. Saniyən indiki halımızı nəzərə alıb Qafqazda müsəlman qəzetlərinin çoxalmasını qənimət hesab edirik və “Təzə həyat”ın özünün də camaatımız üçün nafe olmağını danmırıq, bu şərt ilə ki, əvvəlinci nömrənin baş məqaləsini və qalan nömrələrdə bir para məddahanə mənzumələri cırıb tullayaq Kaspi dəryasına. Əgər bundan sonra “Təzə həyat” məsləkinə təğyir verməyib genə başlaya “ay Soltan, qadan alım, ay hacı, başına dolanım” – biz qəzet dairəsindən kənara çıxmamaq şərtilə, genə hərdənbir “Təzə həyat”dan danışmağa vədə veririk. Bir şey yadımıza düşdü: “Təzə həyat”deyir ki, biz dövlətliləri o qəsd ilə pisləyirik ki, bizə pul versinlər. Amma biz də deyirik ki, “Təzə həyat” dövlətlilərə o qəsd ilə təməllüq edir ki, ona pul versinlər. Kimin sözü haqdır? “Molla Nəsrəddin”in əlli altı nüsxəsini diqqətlə oxuyanlar bilirlər ki, biz bir söz ilə də işarə eləməmişik ki, bizim pula ehtiyaclığımız var, ondan ötrü ki “Hər ki bər xod dəri-süal güşad- Ta bemirəd niyazmənd bəvəd”. “Az begüzar və padşahi kon- Gərdəni-bitəmə bülənd bəvəd” İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 28 aprel 1907, № 17 * * * Türkiyə məşrutəsinin keçmişindən Türkiyə sultanlarına hələ XVIII əsrdə aydın olmuşdu ki, ümumiyyətlə, dövlət quruluşunda və xüsusilə-hərbi təsisatda olan anomaliya Türkiyənin mədəni inkişafını və habelə işğalçılıqdakı müvəffəqiyyətli hərəkətini ləngidir. Böyük sərkərdələr Napalyon və Suvorov bütün dünyaya səs saldıqları zaman, onlardan birincisinin müzəffər qoşunları Misrə, digərininkilər isə Qərbi Avropaya hücum etdikləri zaman, nəhayət, türk qoşunları Avstriya və Rusiyanın birləşmiş qoşunları tərəfindən Serbiya və Rumıniyada büsbütün darmadağın edildikləri zaman dahi Sultan Səlim salis çox aydın başa düşdü ki, onun dövründəki dövlət quruluşu Türkiyə imperiyasını açıq-aşkar uçuruma doğru aparmaqdadır. Sultan Səlim ağıllı türk nazirlərinin onunla həmrəy olduqlarından istifadə edərək, hərbi idarə üsulunda əsaslı islahatlar aparmağa və elm təhsilini layiqli bir şəkildə qurmağa başladı. Beləliklə, bir neçə ilin ərzində Türkiyədə elə nümunəvi kazarmalar, ali hərbi və mülki məktəblər və sair yeniliklər meydana çıxdı ki, ozamankı qonşu dövlətlər onlarla fəxr edə bilərdilər. Sultan Səlimin on doqquz illik hökmranlıq dövrü yeni türk tarixinin ən görkəmli səhifələrindən biridir. Sultanın əsaslı islahatları köhnə üsuli-idarənin tərəfdarlarında narazılıq oyatmaya bilməzdi. Ölkədə çəkişmələr, siyasi firqələrin mübarizəsi başlandı. Sultanın özünün elan etdiyi söz və yığıncaq azadlığı bütün bunlar üçün əlverişli bir zəmin idi. Qətiyyən təəccüblü deyil ki, o zaman hələ sultanın liberal ideyalarını dərk etmək dərəcəsinə çatmamış: yarımvəhşi osmanlılar onun təşəbbüslərinə qarşı, quvvətli irticaya başlamışdılar. Nəhayət, qəzəblənmiş qara camaat Sultan Səlimin bədxahlarının və ruhanilərin fırıldaqlarına aldanaraq sultanı taxtdan salır, onun yerinə hakimiyyətə fərsiz Sultan Mustafanı gətirir (1805-ci il). Sultan Səlimin yetirməsi olan Sultan Mahmudun taxt-tacı ələ almasından sonra ədəbiyyat və maarifin intibahına doğru dönüş hiss olunur; bu dönüş sonrakı sultanın–Sultan Məcidin də vaxtında davam edir. Sultan Səlimin səpdiyi toxumlar bu iki sultanın hökmranlığı dövründə xeyli münbit zəmin tapmışdı. Türk imperiyasında sakin olan xalqlar Sultan Səlimin hökmranlıq sürdüyü keçmiş xoş zamanları yada salaraq müstəbid sultan üsuli-idarəsinin qanunla məhdud edilməyən hədsiz zülmünü hiss etməyə bilmirdilər. Əgər xalqın şüurunun oyanmasına bir tərəfdən maarif və ədəbiyyatın inkişafı kömək edirdisə, o biri tərəfdən hakimiyyətə həyasız Sultan Əziz keçəndən sonra sultan sarayında törənən dəhşətlər bu şüura qüvvətli təkan verirdi. Şərq müstəbidlərinin mənfi sifətlərinin təcəssümü olan Sultan Əziz qısa bir müddət ərzində dövlət xəzinəsinin bütün ehtiyatlarını öz eyş-işrəti üçün sərf etdi. Türkiyə Avropa dövlətlərinə Sultan Əzizin zamanından borclu düşmüşdür; bu, onun israfçılığının nəticəsidir. Lakin Türkiyə artıq əvvəlki Türkiyə deyildi: o, hakimi-mütləq olan sultanın təhlükəli fırıldaqlarına kor-koranə və itaətkarlıqla dözə bilmirdi. Xalqın səbir kasası ağzınadək dolmuşdu, bir balaca yerindən oynatmağa bənd idi. Bütün iş ancaq qəhrəmanlardan, mübariz insanlardan asılı idi. Onlar lap vaxtında, özü də əsl qəhrəman fədakarlığı ilə meydana çıxdılar. Bu müqəddəs mübarizə üçün təqdiri-xuda rəisi-cümhurun naziri (sədri-əzəm) ölməz Midhət paşaya nəsib oldu. Onu bu şərəfli işə ruhlandıran isə dahi türk şairi və sosialisti Kamil bəy idi. Midhət paşa elə görkəmli dövlət xadimlərindəndir ki, onlara mövcud quruluşun bütün naz-nemətləri müyəssər olduğu halda, yüksək mənəvi ideallardan ruhlanaraq onlar bütün güc və qüvvələrini həmin quruluşu məhv etmək uğrunda qanlı mübarizəyə həsr edirlər. Qədrşünas nəsillər belə adamların adını bəşər tarixinin şanlı səhifələrinə yazırlar. Midhət paşa belə tarixi şəxsiyyətlərdəndir. O, mükəmməl Avropa təhsili alıb, bütün həyatını öz vətəninin dövlət məsələlərinə həsr etmiş və eyni zamanda yüksək inzibati vəzifələrdə olmuşdur. Onun dövlət işindəki fəaliyyəti heyrətamiz dərəcədə səmərəli keçmişdir. Məsələn, o, Bağdad mahalının general-qubernatoru vəzifəsində işlədiyi az bir müddət ərzində ölkənin mədəni və iqtisadi qüvvələrini lazımi yüksəkliyə qaldıra bilmişdir. O, bir inzibatçı kimi böyük nüfuz sahibi idi. Müstəsna natiqlik qabiliyyətinə malik olan Midhət paşada xüsusi bir təsir qüvvəsi vardı; o, coşğun başları sakitləşdirməyi bacardığı kimi, lazım gələndə bu başları oyadıb həyəcana gətirməyi də bacarırdı. Məsələn, Bolqarıstanı qan tökülmədən ram etməsi onun ən böyük şücaətlərindən biridir. Bütün həyatını xalq mənafeyinə xidmətə həsr edən və xalqın ehtiyac və tələblərinə yaxından bələd olan Midhət paşa, aydındır ki, çoxmilyonlu xalq kütlələrini əsarətdə saxlamış müstəbid sultan üsuli-idarəsinə laqeyd bir tamaşaçı kimi baxa bilməzdi. Və o, Avropa xalqları dövlət quruluşunun tarixini nəzərə aldıqda onda belə bir əqidə yarandı ki, onun həmvətənlərinin xoşbəxtliyi yalnız sultanın ali hakimiyyətinin istibdadını aradan qaldırmaq yolu ilə mümkün olar. Midhət paşa təkçə xalqın rəğbətinə deyil, habelə dövlətin bütün silahlı qüvvələrinə bel bağlayırdı. Bu dahi dövlət xadimi öz niyyətində səhv etmirdi. Lakin bu yolda onun qabağına çıxa biləcək yeganə qorxunc qüvvə ali ruhanilik idi. Ruhaniliyin fitvası olmadan Midhət paşanın hər bir addımı, müqəddəs şəriətə görə, qəsbkarlıq hesab edilə bilərdi. Midhət paşa hərbi nazir Hüseyn Övni paşanın, bəhriyyə naziri Əhməd paşanın və baş qərargah rəisi, nüfuzlu general Süleyman paşanın razılığı ilə şeyxül-islam Xeyrəddin əfəndinin yanına gedir, qəti rədd cavabı aldıqda onu ölümlə hədələyib, fərmani-hümayunu imzalamağa məcbur edir. Fərmanda deyilirdi ki, “xalqın iradəsi və Allahın musaidəsi ilə sultanlıq taxtı ləyaqətsiz Sultan Əzizdən alınır, vətəndaşların sevimlisi Murad paşaya verilir və vətəndaşlara məşrutə quruluşu əta edilir”. Gecəyarısı Midhət paşa saraya gəlir. Hüseyn Övni paşa qoşunlarını saraya tərəf yeridib sarayı muhasirəyə alır. Əhməd paşa hərb gəmilərini Bosfora çəkir. Süleyman paşa sultanın bütün məiyyətini bir yerə yığır. Saraya birinci olaraq Midhət paşa daxil olur və şahzadə Murad paşanın qabağında dayanıb fitvanı ona oxuyur. Midhət paşanın işarəsi ilə yaylım salam atəşi açıldığı zaman Sultan Əziz cəld yatağından sıçrayıb pəncərədən bayıra baxır və şöhrətli ordusunun sıraya düzülmüş olduğunu görcək artıq işinin bitdiyini başa düşür. Türk tarixinin cahanşümul hadisəsi 1876-cı ildə bu cür vaqe oldu. Sultan Murad devrilmiş Sultan Əzizin dayısı idi. Təbiətən son dərəcə mərhəmətli olan Sultan Murad Sultan Əzizin bədbəxt taleyinə çox acıyırdı. O, Sultan Əzizin şəxsi rifahı qayğısına qalaraq əmr etdi ki, onun tamamilə rahat yaşaması üçün hər çür şərait yaradılsın. Bu məqsədlə Sultan Əzizi pulsuz-parasız yaşamaq üçün Top-qapı-saraya köçürmüşdülər və oğluna qulluq eləmək üçün təyin edilən doğma anası da orada yaşayırdı. Qəti əmr verilmişdi ki, Sultan Əzizin əl ata biləcəyi hər cür intihar üsulunun qarşısı qabaqcadan alınsın. Buna baxmayaraq, onun heysiyyətinin dərindən təhqir olunması, əzəmət və vüqarının amansızcasına tapdalanması hər halda fəlakətə səbəb oldu. Sultan Əziz anasından onun qayçısını aldı və fürsət tapıb sol əlinin baş qan damarını kəsdi. Çoxlu qan itirməsi Sultan Əzizə kömək etdi ki, ona əzab verən mənəvi iztirabları həmişəlik yaddan çıxarsın. Sultan Əzizin intihar etdiyi gözlənilmədən Sultan Murada xəbər verildiyi zaman o daha facianə bir hala düşdü. Mənəvi və cismani cəhətdən incə təbiət sahibi olan Sultan Murad ona üz verən itkiyə tab gətirə bilmədi. Bu xəbər onu elə sarsıtdı ki, onda ruhi xəstəlik əlamətləri görsənməyə başladı. Sağalmaz xəstə olan Sultan Muradı bir az sonra indi hökmranlıq sürən Sultan Əbdülhəmid əvəz etdi... Bu zaman dövlətdə təzəcə bəxş olunmuş məşrutə hürriyyətini həyata keçirmək üçün fəal iş gedirdi. Xalq nümayəndələri çağrıldı və İstanbulda onların birinci sessiyası təyin olundu. Bu sessiyanın nə üçün baş tutmadığını müxtəlif şəkillərdə izah edirlər. Nə isə, o zaman Sultan Həmidlə erməni nümayəndələrindən biri arasında baş vermiş bir narazılığı da qeyd edirlər. Lakin ümumiyyətlə Sultan Həmidin təxti-səltənətə keçməsindən sonra Türkiyənin daxili siyasətində əsaslı bir dönüş əmələ gəlir, bu dönüş elan olunmuş məşrutə haqqındakı bütün danışıqların yaddan çıxıb getməsinə səbəb olur. Təxti-səltənətdə yerini bərkidəndən sonra Sultan Həmid öz amiranə təbiətinə zidd olan hər bir şeyi darmadağın etmək üçun gecə-gündüz baş sındırdı. O özünü bütün müsəlmanların xəlifəsi, Allahın yer üzündə kölgəsi, qüdrətli bir hökmdar kimi aparırdı. Heç çür ağlına sığmırdı ki, onun kimi böyük bir adamın vaxtında nümayəndələr dövlətin idarəsi işinə qarışa bilərlər. Aydındır ki, Midhət paşa və onun həmfikirləri Sultan Həmidin öz təbəələrini əsarətdə saxlamasına çox ciddi surətdə mane olan adamlar idilər. Bu maneələri aradan qaldırmaq sultanın müqəddəs bir arzusuna çevrilir olur və onun qeyri-adi ağlı bunun üçün bir sıra tədbirlər tökməyə başlayır. Sultan Həmid özünə sadiq olan paşaları ətrafına yığıb tədricən hərbi hissələrə rəhbərliyi onlara tapşırır və sultanın tabeliyinə keçən bütün hərbi qüvvələr qısa müddət ərzində ona sədaqətlə xidmət edəcəkləri barədə and içirlər. Osmanlılara gəldikdə, onlar mədəni cəhətdən aşağı səviyyədə olduqlarına görə laqeyd vəziyyət alıb adil allahın iradəsinə boyun əydilər. İndi artıq öz qəddar düşmənləri ilə Haqq-hesab çəkmək Sultan Həmid üçün çətin deyildi. Çox keçmədən biz Midhət paşanı Taifə sürgün olunan görürük və o orada bir cəllad tərəfindən vəhşicəsinə öldürülür. Bağdadda olan Süleyman paşanın və bütün ömrü boyu xalqın azadlığı yolunda yorulmadan çalışan böyük adamların hamısının aqibəti bu cür kədərli olur. Sultan Həmidin bütün həyatı öz hədsiz ağalığını möhkəmləndirmək qəsdilə törətdiyi saysız-hesabsız kədərli hadisələrlə doludur. Bu hadisələrdən biri də Sultan Muradın ömürlük həbs cəzasına məhkum edilməsidir. Sultan Murad inişil vəfat etmişdir. Türkiyənin bir sıra yaxşı oğulları sultan zülmünün qurbanı olmuşlar. Və onlarla birlikdə ictimai xadimlərin və dahi paşaların böyük bir dəstəsi məhv olmuşdur. Bunların təqsiri yalnız xalq azadlığı yolunda mübarizə aparmaları idi. Sultan Həmid türk hakimiyyəti qalasını bu cür ucaltmışdır; o hakimiyyətin ki, neçə illərdən bəri Türkiyə imperiyasının çoxmilyonlu əhalisi onun zülmü altında inləməkdədir. C. Məmmədquluzadə “Zaqafqazye” qəzeti, 13 iyul 1907, № 137 * * * Hicab məsələsi və cavabımız Dünyada hər cür çətin və xariqüladə bir məsələ bəsirət və insaf ilə müzakirə olunsa, şəksiz, həqiqət tərəfi axtarılar. Həqiqət axtarılan yerdə də mütləq ixtilaf olur. Şüurlu ixtilaf isə, əlbət şüurlu ittihadı meydana gətirir. Hər halda, möhkəm və davamlı ittihad məhz fəhm və bəsirət yolu ilə olan ixtilafdadır. Bu səbəblədir ki, “ixtilafü ümməti rəhmətün” buyurulubdur. Amma, heyf ki, zəmanəmizin biz mollaları arasındakı ixtilaf aləmin başına böyük bir bəla olubdur. Nə cür olmasın ki, əqli ilə şəri dəlillər ilə mübahisə edib həqiqəti axtaracağımız yerdə, hər birimiz başımıza bir avam dəstəsi yığıb “təkfir” silahilə vuruşmağa başlayırız. Gözəl şəriəti əldə bəhanə edib biçarə avam camaatı öz qərəz və mərəzimizə alət edirik. Dəstə riyasətliyini, avamlıqdan gələn mənfəəti-şəxsiyyəni həmişə saxlamaq üçün araya min cür böhtan və təvil salırıq. Heç mümkün deyil ki, biz mollalar öz aramızda, öz qaydasilə müzakirə və mübahisə edib axırda bir tərəfə tabe olaq: görəcəksən ki, bir paramız əcələ bir dəstə sazlayıb qışqırırıq: filankəs, məsələn, hicabı inkar edib dinindən çıxıb, onun qanı halaldır. Biçarə camaat da elə güman edir ki, bu cür mollaların qeyrət və namusları bu cür həqarətə davam gətirə bilmir; elə zənn edir ki, bir para mollalarımızda doğrudan din, millət və vətən qanı var və o qan qoymur ki, müsəlmanların haqq və etiqadına toxunsunlar. Amma vallah, yalan: gündə yüz kərə milli və dini haqq və ixtiyarımıza toxunurlar. Milli və dini hüquq və namusumuzu ayaqlar altına alırlar. Lakin heç birimizdə dodaq tərpədəcək bir cürət yox. Cümləmiz siçan kimi evlərimizin deşiklərinə soxulub öz canımızın qeydinə qalırıq. Bir saatlıq rahəti, bir qəpiklik mənfəəti heç bir şeyə dəyişmirik. Amma Allah göstərməsin ki, bir adam məhz tərəqqiyi-millət naminə, bir ixtilaflı məsələdən bəhs aça və ya “adət”in ziddinə gedə, hər deşikdən baş qaldırıb başına ildırımlar yağdırırıq. Hər birimiz guya din və millətin ən qeyrətli hamisi, canıyananı donuna girib zəmanə aslanı, qəhrəmanı oluruq. Halbuki bunların hamısı avamı allatmaq, “mən varam” demək, yalançı alimlik göstərmək, asanca şöhrət qazanmaqdır. Nə deyim? Həqq – taala cümləni biz mollaların fəndi felindən, riyasət və mənfəət tamahından, ikiüzlülük sifətindən uzaq eləsin. Mən Molla Nəsrəddin, keçən nömrədə yazdım ki, filan ayeyi-kərimələrə görə və bir para üləmanın rəyinə nəzərən arvadların üz örtməyini ixtilaflı bir məsələ hesab edirəm və üz açmağı caiz bilən üləmanın rəyini xoşlayıram. Mən heç vaxt damdandüşmə deməmişəm ki, haşa hicab yoxdur. Bu söz mən Molla Nəsrəddinin barəsində sırf böhtandır. Mən demişəm və genə də deyirəm ki, arvadın üz və əllərindən savayı cəmi bədəni “övrət” dir, arvadın övrəti, yəni üz və əllərindən savayı yerlərini açmağı isə haramdır. Bunda heç bir zərrə şək yoxdur. Amma üz və əllərin açılmağında üləma ixtilaf edib: bir qismi deyir ki, üz və əl açmaq da haramdır. Bir qismi deyir ki, üz və əl açmaq namaz vaxtında ola bilər, özgə vaxt ola bilməz. Bir qismi də deyir ki, fitnə və fəsad olmayan təqdirdə üz və əl açmaq caizdir. Bizim sözümüz də elə bundadır ki, bu məsələ şərab və zinanın haram olmağı kimi deyildir, ixtilaflıdır. Biz üz açmağı haram bilən rəy və qövllərin çoxunu bilirik. Bizə “Təzə həyat” sütunlarında uzun-uzun etiraz yazanlar zəhmət çəkib üz açmağın haramlığına şəhadət verən dəlilləri yazırlar. Məsələ madam ki, ixtilaflıdır, əlbət haramlığına dair də dəlillər çox olacaq, caizliyinə dair də. Sözün canı bundadır ki, aya üz və əlləri örtmək “icmai” və “zəruridin”dir ya “ixtilaflı?”. Əgər ixtilaflı isə, nahaq başınızı ağrıtmayın, öz xəyalatınızla təkfirə cürət eləməyin. Yox, “üz və əlləri” açmaqda zərrə qədər ixtilaf yoxsa, isbat edin, kəmali-məmnuniyyətlə qəbul edib səhvimizi iqrar edərik. Biz “üz və əlləri” göstərməyin caiz olmağını özümüzdən demirik, bəlkə məşhur üləmanın aşağıdakı ibarələrindən qanırıq: Şeyx Tusi mərhum “Nəhayə” və “Tibyan” adlı kitablarında, Seyid Sahibi-Riyaz “Şərhi-kəbir”də, Şeyx Yusif Böhrani “Hədayiq”də və Şeyx Küleyni və sairləri qədim üləmadan və bir cəmaəti-mütəəxxirindən deyirlər ki: “Şəriəti-Məhəmmədiyyədə əcnəbiyyə, yəni yad arvadın üzünə və əllərinə baxmaq biduniribə və tələzzüd caizdir. Arvada üzünü örtmək caiz deyildir”. Seyid Sahibi – Riyaz “Şərhi-kəbir”dən savayı bu barədə xüsusi bir risalə yazıb orada üzaçıqlığı haram bilən alimlərin dəlillərini birbəbir rədd edib isbat edir ki: “Yad arvadın üzünə və əllərinə baxmaq caizdir”. * * * Vəla yübdinə zinətəhünnə illa ma zəhərə minha. Övrət ya əncəbiyədir ya mərhəm, əcnəbiyə olduqda ya azadədir ya kəniz. Əgər əcnəbiyə və azadə isə, cəmi bədəni övrətdir və caiz deyildir baxmaq məgər üzünə və əllərinə. Ondan ötrü ki, övrət möhtacədir üzünü açmağa alğı və satqı vaxtında və əllərini çıxartmağa aldığı şeyi almağa və satdığı şeyi ya pulu verməyə. Amma şərti odur ki, baxmaqda fitnə olmaya (“Təfsiri-kəbir” Əllameyi-fəxr Razi, səhifə 375). * * * Övrətin kişiyə baxmağı: əgər kişi əcnəbi isə övrət yeri: göbək ilə dizlərinin arasıdır. Bəzi deyibdir ki, cəmi bədəni övrətdir övrətlərdən ötrü (yəni övrətlər kişinin heç yerinə baxa bilməz) məgər üzünə və əllərinə, necə ki, kişinin halətidir övrət ilə (kişi övrətin heç yerinə baxa bilməz qalsın məgər üzünə və əllərinə). Amma əvvəlinci qövl səhihdir ondan ötrü ki, arvadın bədəni fizzatə övrətdir, bu dəlil ilə ki, övrət bədəni açıq olduğu halda, namazı səhih deyildir. Amma kişinin namazı səhihdir. Və əgər kişi övrətə məhrəm isə ya zövcüdür ya zövcündən qeyri, əgər zövcündən qeyri isə göbək ilə dizlərinin mabeyni övrətdir və əgər zövcü isə və yainki övrət kəniz isə cəmi bədəninə baxa bilər və habelə zövcü və kəniz zövcün və ağasının (“Təfsiri-kəbir”, səhifə 377). * * * Zinət xüsusda bəzi qail olub arizi zinətə: libas, rəng, həna, sürmə, vəsmə, xatəm, bilərzik, xalxal və gərdənbənd kimi. Bəzi qail olubdur xilqəti zinətə. Əqrəb budur ki, xilqəti zinət daxildir “zinətəhünnə”yə. Zinəti-arizi və sonra əmələ gəlmə zinətə qail olanlar münhəsir ediblər zinəti fövqdə zikr olunan şeylərə. Zinəti xilqətə həml edənlər deyiblər ki, “ma zəhərə minha”nın mənası budur ki, adət cari olubdur o yerləri zahir etməyə, məsələn, övrətdə üz və əllər, çünki şəriəti-hənəfiyyə və səhlə və səmhədir və zərurət təqaza edir üzü və əlləri zahir etməyə və ona binaən üləma ittifaq ediblər ki, üz və əllər övrət deyildir (“Təfsiri-kəbir”, səhifə 378). * * * “İlla ma zəhərə minha”-isə məşğul olan vaxtda adət görsənə üzük, sürmə və xizab kimi, bu dəlil ilə ki, onlar örtməkdə aşkara çətinlik var. Bəzi deyibdir ki, zinətdən murad zinətin özü deyildir, bəlkə zinətin yeridir. Və zinət ibarətdir xilqəti və ariz zinətlərdən və üz ilə iki əl hökmdən xaricdir. Ondan ötrü ki, onlar övrət deyildir (“Təfsiri-İbn-Səud”, səhifə 259). * * * Təfsiri-Qazi həmin fövqdə yazılan qövl və ibaratın eynini nağıl etdikdən sonra bu qövlü də əlavə edir ki, üz və əllər övrət olmamaq namaz vaxtındadır, nəinki baxmaq vaxtında (“Təfsiri-Qazi”, səhifə 138). * * * Zinət bir rəvayətdə zinəti-zahirədir: sürmə və üzük, xalxal, bilərzik. Bir rəvayətdə üz və əllər və iki ayaqdır (“Təfsiri-Qazi”, səhifə 342). * * * “İlla ma zəhərə minha” ibarətdir üzdən və əldən. Pəs ona əcnəbinin baxmağı caizdir əgər fitnəyə bais olmaya (“Təfsiri-Cəlalin”, səhifə 156). * * * Vəla yəzrübnə bixümrəhünnə əla cüyubəhünnə. Zəmani-cahiliyyət övrətləri baş örtüklərini dal tərəfdən bağlardılar və qabaq tərəfdən boyunları açıq qalardı və boğazı və kərdənbəndləri görsənərdi. Ona görə əmr olundu ki, “baş örtüklərini boyunlarına salsınlar ki, boyunları və boğazları və tükləri və qollarında, boyunlarında olan zinətləri məstur olsun” (“Təfsiri-kəbir”, səhifə 379). Haman ibarətlə və qərar ilə yazılıbdır Təfsiri-İbn Səudda, səhifə 359. * * * Örtsünlər başlarını və boyunlarını və sinələrini çarqatları ilə (Cəlalin, səhifə 156). “Vəla yəzrübnə bixümirihinnə əla cüyubihinnə” yəni boyunların örtsünlər (Təfsiri-Safi). * * * Hicab ayəsi (53-cü ayə): Ya eyyühəlləzinə aməni la tədxilu büyutinnəbi illa ən yözənə ləküm ila təam qeyrə nazirinə innəhü və lakin iza ədeytüm tədxülu fəiza tömətüm fəntəsiru vəla məstanisinə lihədisin innə zaliküm kanə yözin-nəbi fəyəstəhyi minküm vəllahu la yəstəhyu minəlhəqq və iza səəltəmuhunnə mataən təsəluhünnə min vərai hicabə zalikum əthərü liqülubəkom və qülubəhünnə. Yəni ey o kəslər ki, iman gətiribsiniz, daxil olmayan peyğəmbərlərin evlərinə, məgərinki sizə izn verilə yeməyə (yəni yeməyə dəvət olunan vaxtdan qabaq getməyin) o halda ki, müntəzir olmayasınız təam izn özgə evinə daxil olmaq barəsindədir. * * * Yəni ey peyğəmbər, degilən övrətlərinə və qızlarına və möminlərin övrətlərinə ki, evdən çıxan vaxtda, yaxın etsinlər kəndilərinə çadralarını, bu günə örtünməklə kənizlərdən fərq olunurlar. Və bu surətdə onlara əziyyət olunmazlar ki, o növ əziyyətlər kənizlərə olunur (Qazi Beyzavi). * * * Caiz deyildir əcnəbiyə övrətə baxmaq məgər üzünə və əllərinə, əgər şəhvət qorxusu olmaya. Bunların dəlil cəvazi təqazayi-zərurətdir, almaq və vermək və övrətin üzünü tanımaq üçün müamilə vaxtında əcnəbi kişilər ilə, tainki övrət öz dünya güzəranını əmələ gətirə bilə. Əsl dəlil bu xüsusda ayeyi-şərifədir: “La yübdinə zinətəhünnə illa mazəhərə minha”. Ümumi səhabə buna qaildir ki, zahir zinətdən murad: sürmə və üzüyün yerləridir ki, ibarətdir üzdən və əllərdən. Amma ayaqlarda bu rəvayət odur ki, ayaq da övrət deyildir, bu cəhətə ki, yol getməyə ehtiyac olmağa görə aşkar etmək olar. Bir də bu cəhətə ki, şəhvət üz və əllərdə ola bilər, onlara baxmaq caiz olduqda ayağa baxmağın cəvazi betəriqi-ula caiz ola bilər. Amma bir rəvayətə görə ayaqlar övrət hesab olunar sair vaxtda, amma namaz vaxtı övrət deyildir “İxtiyar”. * * * Azadə övrətin cəmi bədəni övrətdir məgər üzü və əlləri, Allah-taala həzrətlərinin “vəla yübdinə zinətəhünnə illa mazəhərə minha” fərmanına görə, İbn Abbas buyurubdur ki, zinəteyndən murad sürmə və üzükdür və zinəti zahir etmək lazım tutub onun yerini zahir etməyi. Sürmə üzün və üzük əllərin zinətidir. (Kitabi-“İxtiyar”). “Və cəmi bədənülhürrə övrətin illa vəchüha və kəfiha və qədəmiha və ləza təmtənü min kəsifə vəchuha beynərrical lilfitnətü vəla yəcüzin-nəzəri ileyha beşəhvətin kevəchüləmrədü və əmma yədunəha fihəl”. Mənası: üz, əl və ayaqlardan savayı arvadın bədəni övrətdir. Fitnə olan təqdirdə üz açmaq da məmnudur. Şəhvətlə oğlan uşağın üzünə baxmaq caiz olmadığı kimi, arvadın üzünə baxmaq da caiz deyildir. Amma şəhvət ilə baxılmasa həlaldır (Müntəqi-Fitva kitabı). * * * Əllameyi mərhum “Təzkirə” kitabının dördüncü fəslində buyurur: məsələtün ünas tayfasının övrət yeri cəmi bədənidir, məgər üzü. Cəmi üləma bunda ittifaq edibdir, məgər Əbu Bəkr ibni Əbdürrəhman ibn Hüşşam (hədis rəvayət edənlərin birisidir). O deyibdir ki, ünasın hər yeri övrətdir, hətta dırnaqları da. Bu ravinin qövlü qeyri-məqbuldur icma vasitəsilə. Amma iki əllər, üz kimidir bizim üləmanın yanında və buna qail olubdur Şafei, Övzai və Əbu Sur. Bu dəlil ilə ki, “vəla yübdinə zinətəhünnə illa mazəhərə minha”nı İbn Abbas (peyğəmbərin əmisi oğlu ki, müfəssirlərin böyüyüdür) təfsir edibdir üzə və əllərə. Fazili-hindi “Kəşfül-lüsam” kitabında ki, əllameyi-mərhumun “Qəvaid” kitabının şərhidir, beşinci fərdə buyurur: Vacibdir övrətə bədənini namaz vaxtında örtmək, məgər üzünü və əllərini, necə ki, bu məsələ yazılıbdır. “Məbsut”, “Mötəbər”, “İsbah” və “Came” kitablarında. Bu sözün dəlili odur ki, Səhih ibn Müslimdən rəvayət olubdur ki, övrət üçün caizdir namaz qılmaq köynəkdə, əgər qalın ola ki, bədən görünməyə. Köynək əlləri və qədəmləri örtməz, çarqat da üzü örtməz. O hədis mövcib ilə ki, Fatimə əleyna səlamullah namaz qılırdı, əynində köynək və başında çarqat elə kiçik idi ki, başının tükünü və qulaqlarını örtmək qədərindən artıq deyil idi. “Müntəha” kitabında (Əllamənindir) cəmi üləma icma edibdir üzdə və habelədir “Təzkirə” (Əllamənindir). “Müxtəlif” və “Mötəbər” kitablarında və “Müntəha” da sərahətə zikr olunubdur üləmaların icmal iki əllərdə və dəlil gətiriblər bunu ki, ehtiyac vadar edir üzü və əlləri açmağa. Və ibn Abbas təfsir edibdir “illa məzəhərə minha”nı üzə və əllərə və əlavə haramdır üzü örtmək niqab ilə ehram vaxtında “Zikri” kitabında (Şəhidi-əvvəlindir) üləma icma edibdir övrət üçün üzünü örtməmək. “Şərhi-kəbir”də sətri-övrət babında üz və əllər övrət olmamaq barəsində ixtilafi-əqvalı nağıl etmək bədində buyurur: bəlkə məşhur fitva və rəvayət cəhətinə ancaq üz və əllərdə sətrin vacib olmamağıdır. Caizdir əcnəbi kişi övrətin əllərinə və üzünə baxmaq (necə ki, nikah kitabında təfsilən nağıl olunacaqdır). Genə çox istidlaldan sonra buyurur: “vəla yübdinə zinə təhünnə illa mazəhərə minha” – belə təfsir olubdur ki, ibarətdir üzdən və iki əllərdən və bəzi rəvayətlərdə iki qədəmlər dəxi belədir və Küleyni rəhmətüllah da buna qaildir, buyurubdur ki, mən xəbərdar olmamışam bu sözün xilafına qail olan kəsə. * * * Ey nadan mollaların sözünə qulaq asıb məndən bir neçə günlüyə üz çevirən camaat! Görürsüz, nə qədər böyük müctəhidlər və alimlər üz açmağın caiz olmağını yazırlar. Biz də məsələni ixtilaflı bilib üz açmağın caiz olmağını yazdıq, hətta bu xüsusda Qurani-kərimdən dəlil gətirdik. Lakin mən Molla Nəsrəddinə inanmayıb, sizi bu günlərə, bu həqarətlərə salan bir para ruhani dərisindəki qudtların sözünə allanırsınız. Camaat, şükür Allaha, öz fikriniz, mühakiməniz var. Görürsüz nə qədər böyük müctəhidlər üz açmağı ixtilaflı bir məsələ bilir. Halbuki bizi təkfir edən qərəzkarlar öz şəriətlərindən, öz kitablarından xəbərləri olmaya-olmaya götürüb yalandan yazırlar ki, və sizi qandırmaq istəyirlər ki, bu məsələdə zərrə qədər ixtilaf yoxdur. Həmd olsun, özünüz görürsünüz kimlərdir şəriətini bilməyib korkoranə əl-ayaq çalanlar, kimlərdir həqiqəti gizlədib, camaatı alladıb ələ salanlar! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 25 iyun 1907, № 23 * * * Təşəkkür Məcmuəmiz bağlanan vaxt Nuxa, Bakı və Gəncə şəhərinin maarifpərvər cənabları Tiflis general-qubernatoruna teleqraf göndərib xahiş etmişdilər ki, məcmuənin açılmasına izn versin. Dostlarımızın dualarının bərəkətindən məcmuəmiz açıldı. Və indi də məcmuəmizin açılmağı barəsində Nuxa, Gəncə, Bakı, İrəvan, Culfa, Şamaxı, Şuşa və hətta Şimali Qafqazdan təbrik teleqramları gəlməkdədir. Təbrik göndərənlərə birbəbir xüsusi surətdə məktub və teleqram ilə rizaməndlik göndərmək bizə mümkün olmadı. O səbəbə ki, dostların çoxusu öz adreslərini müəyyən yazmayıblar ki, onlar ilə müxabirə etmək mümkün ola. Belə olan surətdə bizim təklifimiz budur ki, “Molla Nəsrəddin”ə məhəbbət göstərənlərə məcmuəmizin vasitəsilə izhari-təşəkkür edək. “Molla Nəsrəddin”, 1 iyul 1907, № 24 * * * Cümə günləri Biz müsəlman tayfası bir söz danışanda heç o sözün dalını-qabağını fikirləşmirik. Elə məsələn, indi mən özüm də bu sözləri yaza-yaza nə dalını fikirləşirəm, nə qabağını: elə ha zora salıb yazıram və heç fikir eləmirəm ki, görək axır bu sözləri yazmaqdan nə fayda? Görək bu sözləri kim oxuyacaq və kimə lazımdı və nəyə lazımdı ki, oxusunlar və niyə də oxusunlar və nə səbəbə gözlərinin nurunu töküb oxusunlar və nə cəhətə “İxtiyarat” kimi kitabları qoyub bu cür cəfəngiyatı oxusunlar? Deyəsən, bir az uzun oldu. Biz müsəlman tayfası bir söz danışanda heç istəmirik o sözün dal-qabağını fikirləşək. Məsələn, biz deyirik cümə günlərini tətil eləyək və dükanlarımızı bağlayaq və alış-verişə məşğul olmayaq. Niyə, nə səbəbə? Yəni hər bir şeyin bir səbəbi var ya yox? İrəvanda da deyirlər vitsekonsulun köməkçisi biletin birinə İran rəiyyətindən düşəndə on manat alır, yəni o da gününə baxır. Məsələn, elə gün olur ki, saat xoş olur-on beş alır, saat xoş olmayanda on manata da razı olur. Hələ bunnan da işim yoxdu, özü bilər. Ancaq genə bunu demək istəyirəm ki, axır niyə müsəlmanlar cümə günləri alış-veriş eləməsinlər? Niyə, nə səbəbə, nə cəhətə və nədən ötrü və nə cəhətin səbəbindən ötrü və nə səbəbin cəhətindən ötrü? Axır nə olub, nə haraydaddır? Bunları mənə heç qandıran yoxdu. Biz baxırıq özgə millətlərə, məsələn, üzdəniraq yəhudilərə, ayıb olmasın firənglərə, bilatəşbeh ermənilərə, ruslara, biz deyirik ki, niyə onlar eləsin, biz eləməyək? Maşallah söz danışana. Götürüb qarpız qabığını şappıltı ilə vurasan bu cür sözləri danışanın ağzından, ağzını yumsun qoysun getsin işinə. Əvvəla budur ki, nə səbəbə biz özümüzü bu millətlərə oxşadaq? Bir hələ bunu istəyirəm bilim ki, nə səbəbə biz özümüzü bu millətlərə oxşadaq? Bir burasını mənə deyən yoxdur ki, nə səbəbə biz özümüzü bu millətlərə oxşadaq? Və nə səbəbə bu millətlərin heç birisi özünü bizə oxşatmır? Oxşatmaz və nə qədər ki, dünya var oxşatmayacaq. Di buyurunuz görüm? Axır bizim Nuxa qışlağında çaharşənbə ocaqlarımız var, bəs bu millətlərin nəyi var? Bununla belə, genə özümüzü istəyrik o millətlərə oxşadaq. İstəyirik o millətlərdən dərs alaq. Amma onların heç birisi özünü bizə oxşatmaq istəmir. Nədir bunun səbəbi? Axır nə səbəbə müsəlmanlar cümə günləri dükanlarını bağlasınlar? Bəli, biz deyirik ki, niyə pəs əcnəbilər bazar günləri bağlayırlar? Axı, ay qardaş, əcnəbilər həyə bağlayırlarsa da, gedirlər kimi kəlisaya ibadətə, kimi gedir evinə rahat olur və oğul-uşağı ilə vaxtını keçirib həmi özü dincəlir, həmi əhli-əyalını xoşhal eləyir. Çox əcəb, belə olan surətdə dəxi müsəlmanlar nə səbəbə cümə günləri dükanlarını bağlasınlar və bağlasınlar hara getsinlər və nəyə məşğul olsunlar? Di buyurun görək nəyə məşğul olsunlar? Söz yox ki, əgər mümkün olsaydı hər cümə günləri məsciddə çay vermək, yainki heç olmasa qəndab vermək, ya qəhvə vermək, yainki heç olmasa Allahın quru papirosuna nə gəlib, belə bu zəhrimar da yoxdu, yoxdu da, yoxa ta nə deyəsən? Necə ki, deyiblər, bir dənə köhnə həsir, bir də Məhəmmədnəsir, vəssəlam. Dəxi kim dəli olub məscidə getsin? Buradan istəyirəm bir haşiyə çıxam: alimi-fərzanə məşhur Abdulla Cövdət “Surayi-Osmani” qəzetində bir neçə söz deyir. Amma burada nağıl eləsəm, qorxuram mətləb uzana. “Surayi-Osmani”ni oxuyanlar bilirlər ki, nə yazılıb, oxumayanlara da mən neyləyim: canları çıxaydı oxuyaydılar. * * * Yəni bizim yazıq dükançılar cümə günləri tutaq dükanlarını bağladılar. Pəs nəyə məşğul olsunlar? Tutaq bir saatlığa bağladılar, yaxşı bütün günü səhərdən axşama kimi nə qayıracaqlar? Hələ deyək getdilər evlərinə. Pəs evlərində nəyə məşğul olsunlar? Bir tərəfdən balaca uşaqların səsi-küyü adamın zəhləsini aparır, bizlərdə də ki, ər ilə övrət danışmaz: bəlkə demirəm bozbaşın duzu az ola, çörək üstə bir az mərəkə düşə, yoxsa bundan savayı evdə kişi üçün nə məşğələ ola bilər? Qərəz, mən deyirəm ki, adam sözü danışanda lazımdır ki, dalını da, qabağını da fikirləşsin. Yaxşı, bir saatlığa tutaq ki, dükançılarımız cümə günü dükanlarını bağladılar. Heç ağlınıza gətirirsinizmi ki, cümə günü dükanlar bağlı olsa cavan dükan şagirdləri və dükançıların balaca uşaqları nəyə məşğul olacaqlar? Yaxşı nəyə məşğul olacaqlar? Mən doğrusu bilmirəm, siz buyurun görək nəyə məşğul olacaqlar? Di buyurun görək nəyə məşğul olacaqlar? Hələ bir saatlığa cavanlar qalsınlar kənarda, di buyurun görək hacı və məşədilərimiz və seyidlərimiz və kərbəlayılarımız nəyə məşğul olacaqlar? Deyəsən, mən bilirəm nəyə məşğul olacaqlar: Bunlar da çömbələcəklər divarların dibində və başlayacaqlar şirin söhbəti. Biri deyəcək: “Dər sali-bistü çahar rus nəhs əst ki hər mahi dü ruz başəd, əgər kəsi bimar şəvəd, bemirəd və əgər bəsəfər rəvəd bir nəgərdəd və əgər bəcənd rəvəd küştə şəvəd və əgər tərzənd mütəvəllid şəvəd nəmanəd”. Heyf ki, farsca savadım yoxdur, yoxsa tərcümə edərdim. * * * Mən bircə bunu təvəqqe eləyirəm ki, bundan sonra cümə söhbəti ortalığa gəlməsin, qorxuram içindən bir şey çıxmaya. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 29 iyul 1907, № 28 * * * Müsəlman ürəfa və danişməndlərinə Xitabnamə Müsəlmanlar! Budur, tamam iki aydır ki, “İrşad” qəzeti tətil olunmuş, haman o “İrşad” ki, bizim bu qədər geri qalmış, bu qədər cəhlü cəhalətə düçar olunmuş millətimiz üçün bir mənbəi-nicat və fəlah, bir mövqeyi-ümmid və xilas idi! Haman o “İrşad” ki, bizi tərəqqi və təali, mədəniyyət və insaniyyət caddəsinə daima dəvət etməklə bizim səadət və xoşbəxtliyimizə rəhbər idi! Ümum camaat qəzeti olub da bu ruznamə bir qəribə cürət və fədakarlıqla millətimizi oyatmağa başlamışdı. Və bunun üçün heç bir şeyi və heç bir kəsi mülahizə etməyib hər bir sinfin, hər bir təbəqənin, hər bir fərdin eyiblərini biduni-riya və qəl-qəş aşkar edərdi. Ən əvvəl, ən çox biz ürəfa danişməndlərin eyiblərin zahir edirdi. Ümumən hər bir millətin, xüsusən müsəlman millətinin tənəzzül və puç olmasına səbəb ədəbi-elm və fənn, ədəmi-mədəniyyət və tərəqqi olduğunu düşünüb də bu qəzet bir daiyi-həqq kimi ələddəvam bizi bu mədəniyyəti, bu ülum və fünunu əxz etməyə dəvət edərdi. Bununla bərabər, məzkur qəzet əsl mədəniyyət nədən ibarət olduğunu və mədəniyyətin ənasiri nə olduğunu qəlbən və əqlən ehsas etdirib camaatımızı onlar ilə məftun edərdi. “İrşad”ın sayəsində camaatımız başlayıb düşünür idi ki, islamın və millətin səadət və nicatını bir taqım müzəxrəfat və övhamatı, bir taqım təsisat və səfsətələri mühafizət etməkdə olmayıb bərəks haman səadət və nicat, haman bu müzəxrəfat və övhamatı, haman bu təsisat və səfsətələri bitərəf edib də qədim müsəlmanların malı olan və əlan yevropalıların əlində bu dərəcədə tərəqqi və fəali etmiş ülum və fünunu əxz edib sürəti-tamam ilə qabağa hərəkət etməkdən ibarətdir! Bununla bərabər, “İrşad” bizə sübut edirdi ki, əsl islam, əsl Quran, əsl dini-Məhəmməd bu tərəqqi və fəaliyə mane olmayıb bərəks özləri məzkur ülum və fünunu əxz etməyi müsəlmanlara fərizə etmişlər! Ancaq Quranda xəbər verilmiş gözü korlar, qulaqları karlar, qəlbləri daşlar və islamı və Quranı öz namusları kimi mətai-dünyaya satanlar dini-mübini Məhəmmədini qeyr bir tərzdə bəyan edərlər!! Bu millət daisinin bu qədər cəhd və səyi sayəsində millətimiz yavaş-yavaş cünbüş və hərəkətə gəlib başladı min illərdən bəri uyqu tutmuş gözlərini açmağa və ən əvvəl biz oxumuş ürəfa və danişməndlər millətimizə olan borclarımızı başladıq düşünməyə. Biz ilə bərabər bizim pişrövlərimiz ki, ibarət olsun bəylərimizdən və xanlarımızdan və ruhanilərimizdən millətin ehtiyac və dərdlərini düşündülər. Millət özü də bir dərəcədə ayılıb öz gələcəyinin fikrinə qalmağa şüru etdi. Hər yerdə şuralar, məclislər tərtib olundular. Məktəblər, qiraətxanalar, nəşri-maariflər, darül-ehsanlar güşad olunmağa başlandı. “İrşad”ın nüfuzu günbəgün, saatbasaat artırdı. Onun təsiri Qafqaz dairəsindən çıxıb da qonşumuz islam vilayətlərinə də sirayət etmişdi və hər yerdə ümum islam millətinə qəribə bir feyz, qəribə bir bərəkət vermək idi. Təbiidir ki, bu haləti görüb də cümlə o kəslər ki, islam millətinin tərəqqi və fəalisinə, səadət və xoşbəxtliyinə düşməndirlər, cümlə o zatlar ki, öz səadət və xoşbəxtliklərini, öz şən və ehtiramlarını, öz mal və canlarını, öz sitvət və hökmdarlıqlarını millətimizin cəhl və cəhalətinə məğruq olub da zillət və xarlıqla yaşamasından əxz edirlər, “İrşad”a hücum edib “İrşad”ı məhv və nabud etməyə əllərindən gələni etdilər. Osmanlıda cümlə islamın nöqteyi-ümidgahı olan osmanlı millətini soyub yeyən hakimlər “İrşad”ı qədəğən etdilər. İranda İran hakimlərinin təvəqqe və xahişinə görə “İrşad”ın müdirindən iltizamnamə aldırdılar ki, min bəd İran barəsində yazmasın. Öz evimizdə, yəni Qafqaz dairəsində “İrşad”ın və müdirinin barəsində danoslar yağış kimi yağıb çapxanasını, evini axtarıb, hətta müdirini Qafqaz dairəsindən xarici-bələd etmək fikrinə düşdülər. Lakin “İrşad” dayanmadı və heç bir şeyi nəzərə almayıb öz məsləkində davam etdi. Bu qəzetin sidqü səfası, camaata olan bitəmənna fədakarlığı, mədəniyyət və tərəqqiyə xülusi-millətimizin mənafeyini mühafizət etmək üçün heç bir şeyi nəzərə almayıb ələddəvam mühəyya olması bu qəzeti millət qəzeti etmişdi. Məgər yaddan çıxıb o halətlər ki, camaat “İrşad”ın nömrələrin həsrət və intizar ilə gözləyirdi! Məgər yaddan çıxıb o halətlər ki, camaatımız “İrşad”ı nə həvəs və sövq ilə oxuyub hər sətrinə, hər bir sözünə və hətta hər bir nöqtəsinə diqqət edirdi. Bu qış Qafqazda etdiyi səyahət əsnasında “İrşad”ın müdirinə olan ehtiram heç bir camaat işinə məşğul olan müsəlmana şimdiyədək olubdurmu? Biz o vaxt bu halətləri görüb də qəlbən şad olurduq və güman edirdik ki, “İrşad” yavaş-yavaş böyüyüb də axırda müsəlmanlar üçün haman tövr olacaq, necə ki, gündə altı milyon nömrə çap olunan “Tayms” qəzetəsi ingilislər üçündür! Lakin va əsəfa! Haman “İrşad” bu gün yoxdur!! Əvvəl dəfə bu xəbər qulağımıza çatdıqda biz bavər etmədik! O qədər bu xəbər qəribə, qeyri-mümkün hesab olurdu! Bizim təəccüb və heyrətimizə intəha yox idi! Və doğrusu, əvvəllərdə bizim cümlə hiddət və qəzəbimiz, cümlə açıq və nifrətimiz “İrşad” qəzetinin müdir və sahibi-imtiyazı olan Əhməd bəy Ağayevin tərəfinə oldu! Biz əvvəlcə belə güman etdik ki, əgər “İrşad” yoxdur, səbəb haman cənab Ağayevdir! Yəqin ki, bu cənab işini apara bilməyib! Lakin bir az keçdi! Əhməd bəy Ağayev Qafqaz qəzetlərində “İrşad”ın bağlanması barəsində bəyanat yazdı, biz bu bəyanatı oxuduq! Oxuyub da həm utandıq, həm də xəcalət çəkdik! Həm özümüzün yerinə, həm də millətimizin yerinə! Bir fikir edin! Bu qədər camaat sevgilisi qəzetin müdiri və sahibi-imtiyazı özünə müalicə etmək üçün beş yüz manat tapmayıb da on iki prosent ilə pul götürüb müalicəyə gedir! Ar və eyib deyilmi bu! Əgər bir kəs moltanıya belə qulluq etsə əqəllən müalicə pulundan möhtac olmazdı! On dörd ildən bəri cənab Ağayev kimə qulluq edir? Bizə deyilmi? Hankı bədəni, hankı əsəbləri, hankı qanı müalicə etdirir?! Haman o bədəni, o əsəbləri, o qanı deyilmi ki, bizim yolumuzda fəda edib! Bircə bu üç ildən bəri Ağayev çəkdiyini yad-bud edək! Millətimiz bəlayi – nagəhanə düçar olduğu günlər Tiflisə, Peterburqa, cürbəcür məclislərə, millət işlərinə haman Ağayevi göndərmirdikmi! Buna da kifayət etməyib tərəfi-müqabil yazdıqları mətləblərə paytaxt və Qafqaz qəzetlərində cavablarını genə haman Ağayevdən gözləmirdikmi?! Bəli!! O vaxtlar onun yazdıqlarını, onun nitqlərini oxuyub xoşumuz gəlirdi, afərin deyirdik, ürəyimiz arxayın olurdu!! Pəs şimdi?! Yox! Yox! Ağayev öz borcunu, öz vəzifəsini millətə nisbət axıradək və hətta gücündən artıq əncama gətirib! Onun bəyannaməsi ürək qanı ilə yazılmış bir nalədir! Təngə gəlmiş və yorulmuş bir ruhun əfğanıdır!! Ağayev əlindən gələni edib! Hər qapını döyüb, hər kəsdən kömək istəyib! Axirüləmr heç yerdən, heç kəsdən bir mədəd görməyib, naümid olub işdən geri durmuş! Lakin əsl günah, əsl eyib biz müsəlman ürəfa və danişməndlərində deyilmi?! Biz günahkar deyilikmi ki, Ağayevi meydani-mübarizədə tək qoyub vaxtında köməyə gəlmədik?! Ağayevin bəyannaməsi bizim üçün böyük bir tənbehnamə deyilmi?! Haman bu bəyannamə bizim və millətimizin vicdan və insafının üzərində dünyalar durduqca daimi bir damğa olmayacaqmı?! Müsəlmanlar! Oxudunuzmu və yainki eşitdinizmi Qafqazda və Rusiyada çap olunan xarici qəzetlərdə “İrşad”ın bağlanması xüsusunda yazılan məqalələri?! Oxudunuzmu, eşitdinizmi bizə xaricilər tərəfindən olan məzəmmətləri, töhmətləri?! Və əgər oxudunuzsa, eşitdinizsə sizin qeyrət və namusunuz bunlara tab gətirəcəkmi?! Məgər bizdə o qədər qeyrət və namus-milliyyə olmayacaq ki, əqəllən bu töhmətlərin, bu məzəmmətlərin altından çıxaq və aləmə sübut edək ki, bizdə qeyrət, həmiyyət var!! “İrşad” qəzetinin gələcəyi böyükdür! Heylə bağlanan günü bu qəzetə üç min altı yüz çap olunurdu. Bizim yəqinimizdir ki, iki-üç ilin əsnasında bu ədəd birə iki olub öz-özünü saxlar! Pəs cümlə mətləb, cümlə məsələ bundadır ki, bu qəzetəyi iki-üç il himmət edib saxlayaq!! Və bundan ötrü ən diqqətli hesaba görə ancaq ildə on beş min manat lazımdır. Bu məbləğ ilə həm “İrşad”ı və həm onun həmməsləki olan və xaricilər müqabilində müsəlmanları mühafizət etmək üçün bina olunmuş rus dilində çap olunan “Proqress” qəzetini aparmaq olar. Pəs bu məbləği hüsula gətirmək üçün biz zeyldə dəst-xətt yazan firqeyi-ürəfa və danişməndlər bu fikrə düşdük ki, bir “Nəşri-mətbuat” şirkəti qayırıb məzkur qəzetləri ehya edək. Bu şirkət ibarət olacaq əqəllən iki yüz adamdan; hər bir üzv üç ilin müddətində ildə yetmiş beş manat üzvlük haqqı verəcək: bu yetmiş beş manatın yarısı ilin bu başı, o biri yarısı ilin o biri başı veriləcək. Qəzetlərin cümlə maliyyə və idarə cəhəti şirkət tərəfindən intixab olunmuş heyətin əlində olacaq. “İrşad”ın və “Proqres”in əlan on yeddi min manatlıq mayəhtacı var. Bu mayəhtaclar və hər iki qəzetlər şirkətin malı olacaq. Müsəlmanlar! Bu qədər zəhmətlə tərtib olunmuş belə böyük bir binanı əldən buraxmaq, dağıtmaq, ələlxüsus geri qalmış və bu günə binalara möhtac olan millət üçün nəinki günahdır, bəlkə xəyanətdir!! Əgər bizdə bir az namus və insaf var isə, əgər biz doğrudan millətimizin qeydinə qalırıqsa, əgər bizim üçün islam və onun tərəqqi və təalisi əziz isə, biz gərək himmət edib qoymayaq ki, bu bina dağılsın və bu nəhv ilə bu ləkəni millətimizdən götürək!! Bu qədər milyon müsəlmanlar üçün iki yüz üzv nədir?! İldə yetmiş beş manat nədir?! İctima edən cümlə o müsəlmanlar ki, qeyrət və namusdan, həmiyyəti-milliyyədən bəri deyilsiz!! Ayda altı-yeddi manat bu qədər böyük iş üçün bir şey deyil!! Ancaq bir az həmiyyəti-milliyə və tərəqqipərəstlik istər! Bizə yəqindir ki, hələ müsəlmanların arasında çoxlarının qəlblərində millətpərəstlik, həmiyyət, xeyir işə meyl mövcuddur; lakin gərək bu qəlbləri cünbüşə, hərəkətə gətirən ola; bu vəzifə də, bu iş də bizim oxucularımızın, ürəfa və danişməndlərimizin borcudur; gərək bunlar hər yerdə birləşsinlər! Hər yerdə öz zəhmət və qeyrətlərini görkəzsinlər; bizim bu xitabnaməmiz bizim ürəfa və danişməndlərimiz üçün bir imtahandır, onun iş görmək qabiliyyəti üçün bir məhəkdir; şimdiyədək bizlər cümlə ümidlərimizi bir neçə şəxslərin üstünə atıb özümüzü hər bir vəzifədən, hər bir borcdan, hər bir işdən azad hesab edərdik; halbuki qeyri millətlərin arasında cümlə böyük işlər, cümlə böyük hərəkətlər ictimaların şirkətləri, qeyrət və səyləri ilə olub; xəyal və məqsədlə müttəhid olmuş bir kaç kişi daha artıq iş görərlər, nəinki tək-tək adamlar. Pəs işə şüru: edək sürətlə! Tərəqqi və səadət yolunu görkəzən tənha bir qəzetimizin bağlanmaq ləkəsini öz əlimizdən siləlim! Qəzetimizi tez ehya etməklə cümlə qonşu millətlərə sübut edəlim ki, biz milləti-islamda da həmiyyət, qeyrət və işi görmək qabiliyyəti var: Doktor Kərimbəy Mehmandarov, incener Məhəmmədhəsən Hacinski, doktor Həsən bəy Ağayev, “Kaspi”, “Füyuzat”ın müdiri Əli bəy Hüseynzadə, mühərriri-şəhir Əhməd Kamal, incener Behbud ağa Cavanşir, yurist Əbdüləli bəy Əmircanov, müəllim Sultanməcid Qənizadə, müəllim Məhəmmədhəsən Əfəndiyev, doktor Bəhram bəy Axundov, incener Lütfəli bəy Behbudov, incener Cavad bəy Vəzirov, incener Cəlil bəy Sultanov, incener Ağalar bəy Xanlarov, müəllim Həbib Mahmudbəyov, incener Zivər bəy Əhmədbəyov, doktor Qara bəy Qarabəyov. Bədəttəhrir üzv olmaq xahiş edənlərin diqqətlərinə: 1)Təvəqqe olunur üzv olmaq xahiş edənlər işin sürətlə tamam olması üçün mümkün dərəcədə tez öz xahişlərini yarım ilin üzvhaqqı ilə barəbər bu adreslərin birinə irsal buyursunlar: Baku, Nikolaevskaya ulitsa, protiv realnoqo uçilişa, doktoru Baxrambeku Axundovu Baku, Obraztsovıy ryad, maqazin İskenderbeka Melikova. Elə ki, yüzə qədər üzv tamam oldu üzvlər ümumi iclasa dəvət olunacaqlar. Hər bir şəhərin üzvləri iclasi-ümumiyə ya cümləsi gələ bilərlər, ya bir vəkil göndərə bilərlər və yainki Bakıda sakin bir üzvü öz tərəflərindən vəkil edə bilərlər. Üzvlər öz xahişlərini pulları ilə bərabər göndərdikcə qəzetlərdə elan olunacaqlar. İclasi-ümumidə bu məsələlər müzakirə olunacaq: Əvvəla, qəzetlərə müdir intixabı. Saniyən, qəzetlərin maliyyə cəhətini idarə etmək üçün bir komissiya seçmək. Salisən, bir nəzarət komissiyası intixab etmək üçün ki, hərdənbir maliyyə komissiyasının işlərini təftiş etsin. Zeyldə adları siyahı üzrə dərc olunan əşxaslar şimdidən özlərini üzv yazdırmışlar: 1)Axund ağa Əbdürrəhim ağa Müctəhidzadə, 2) Axund Məhəmməd ağa Haqverdizadə, 3) Axund Molla Hüseyn Oruczadə, 4) Axund Molla Fərəc Pişnamazzadə, 5) Doktor Kərim bəy Mehmandarov, 6) Şirəli bəy Əmircanov, 7) Azad ağa Cavanşir, 8) Murtuza Muxtarov, 9) Hacı Əcdər bəy Aşurbəyov, 10) İsmayıl bəy Tağıbəyov, 11) Cahangir xan Nuribəyov, 12) Həmidə xanım, 13) Abdulla bəy Qalabəyov, 14) Həmid bəy Zülfüqarov, 15) Mehdi Qurbanov, 16) Allahyar bəy Zülfüqarov, 17) Məhəmməd bəy Rəfibəyov, 18) Hacı Məhəmmədhüseyn Rəfiyev, 19) Ağa Məhəmməd Əhmədov, 20) Məhəmmədhəsən Hacinski, 21) İskəndər bəy Mahmudbəyov, 22) Həbib bəy Mahmudbəyov, 23) İsa bəy Aşurbəyov, 24) Bəşir bəy Aşurbəyov, 25) Mehdixan bəy Aşurbəyov, 26) Yusifəli Əliyev, 27) Qara bəy Qarabəyov, 28) Yüzbaşı bəy Aşurbəyov, 29) Ağa Şərif bəy Aşurbəyov, 30) Gəray bəy Aşurbəyov, 31) Əli bəy Hüseynzadə, 32) Əhməd Kamal, 33) Əlibala Əliyev, 34) Həsən bəy Ağayev, 35) Azad bəy Vəzirov, 36) Fərrux bəy Vəzirov, 37) Cavad bəy Vəzirov, 38) Zeynal bəy Vəzirov, 39) Əbdüləli bəy Əmircanov, 40) Hüseyn bəy Ağayev, 41) Məşədi Mehdi bəy Ağayev, 42) Məlik Rəsulov, 43) Məşədi Əbdüləli Abdullayev, 44) Zivər bəy Əhmədbəyov, 45) Məhəmmədhəsən Əfəndiyev, 46) Əlicabbar Orucəliyev, 47) Sultan Mustafabəyov, 48) Məhəmmədsadıq Güləhmədov, 49) Mirzə Mehdi Əliyev, 50) Əbdürrəhim Səmədov, 51) Sultanməcid Qənizadə, 52) Sadıq Ağalarov, 53) Ağalar bəy Xanlarov, 54) Əbdürrəhmanov, 55) Ağa İsmayıl Quliyev, 56) Xudadad Quliyev, 57) Gülməhəmmədbəyov, 58) Mirsiyayovlar, 59) Mirzə Hüseyn Münşiyev, 60) Məşədi Şamil Hacıyev, 61) Əzimovlar, 62) Muradov, 63) Kərbəlayı Əkbər Seyidbəyov, 64) Məşədi Mahmud Müqimov, 65) İsmayıl bəy Axundov, 66) Rəştiyev, 67) Məşədi Süleyman Əsgərov, 68) Rzayevlər, 69) Lütfəli bəy Behbudov, 70) Behbud ağa Cavanşir, 71) Sultanov Cəlil bəy, 72) Bəhram Axundov, 73) Ağa bəy Cəfərəliyev, 74) Ağa Hüseyn Tağıyev, 75) Cavad ağa Cavanşir, 76) Ağa Abbas Hacıyev, 77) Knyaz Xasay xan Usmiyev, 78) Kərbəlayı ağa Cavanşir, 79) Nəsrulla bəy Aşurbəyov, 80) Hacı Əhməd bəy Aşurbəyov, 81) Fətulla bəy Rüstəmbəyov, 82) İsa bəy Əlibəyov, 83) İsa bəy Tağıyev, 84) Rəhim bəy Xəlilov, 85) Zülfüqar Tanrıverdiyev, 86) Mustafa Əliyev. “Molla Nəsrəddin”, 26 avqust 1907, № 32 * * * Müsəlmanların “millət duması” Ramazan ayının əvvəllərindən başlanmış axırına qədər Qafqazın və İranın cəmi uyezd və quberniyasında, hətta 6 evlidən ibarət olan qəryəsində də millət duması namında bir şura olacaqdır. Qərardadlar: Hər quberniya və uyezddə də kəndlərdə yerin kifayət qədərində vüsətli olduğuna baxıb özlərinə məxsus camaatın müsəlmanca oxumuşlarından birini sədr seçib onların təhti – sədarətində Zemski uçrecdeniyalar, yəni məhəlli şuralar olacaqdır. Və məclisin baxmağa ixtiyarı olduğu işlər 22 bənddən ibarətdir. Şurada sərf edilmək üçün maliyıtı öz öhdəsinə almaq sədrin borcudur. Məsələn: Hübubat qəbildən buğda, maş, noxud, paxla, çəltik, mərcimək, küncüt, çətənə, darı və arpa. Məkulat qismindən yağ, pendir, şor, qurut. Mənsucat qəbilindən corab, şal, dolaq, yun və dördayaqlı qismindən qoyun, inək, at, dana bu kimi heyvanlar və əşyalar cümləsi sədrin, yəni mollanın ixtiyarında olacaqdır. Şuralara mütəəllib və lazım olan məkanları məscidlərdə qərar verib və Ramazan ayı qurtarınca məscidləri təmiz saxlayıb camaatı xoş dil ilə dindirmək sədrin ixtiyarındadır və genə kəndi şurasını mütəəlliq olmayan məscidlərə adam qoymamaq üçün bir para tədbirlər etmək də sədrin borcudur və camaatı məscidə gəlməyə təşviq etmək də sədrin vəzifəsidir. Əhalidən sursat almaq və dünyasından kəsib axirətinə yamaşdırmaq sədrin öhdəsindədir. Məhəllə şuralarına məxsus olan xeyrat və ehsanatı dilənçi və dərviş kimi moizələrdən qurtarıb yeyib yığışdırmaq sədrin vəzifəsidir. Sədri-məclis borcludur ki, dilənçi və dərvişi bir tikə də çörək yeməyə qoymayıb dərvişlik və dilənçilikdən qurtarsın. Camaatın straxovaniya məsələsinə yetişmək, qızdırma bağlamaq, nüzlə yazmaq və bu kimi işlər ilə camaatı müəzzi və misri naxoşluqlardan hifz etmək genə sədrin vəzifəsidir. Bikarçılıq məsələsini həll etmək və bikarçılıqdan azıb iş həvəsində olan kimsələrə müqəddəs olan tənbəlliyin faydalarını bildirmək, iş görməyin məzərrətini axşama kimi minbərlər ayağında bikar oturub gün batanda çıxıb sual ilə evə çörək aparmağın qiyamət günündə savabını bildirmək, dünya malının məhz murdar citə olduğunu camaata söyləyib, amma özü iki əl ilə qarmalamaq genə sədrin vəzifəsidir. Qanunda göstərilən vəchlə elm-maarifin intişarına çalışmaq, xaric elmləri qəbahətli qoymaq, oxumuşları laməzhəb etmək, adamın qulağına gündə bir fitnəamiz söz buraxmaq, məsələn, dar şalvar geymişləri, bihörmət etmək, rusi baş qoyanda dəstəmaz düşməz demək, minbərdə peyğəmbərin imamın nəüzübillah dilindən hər gündə min tövr yalan söyləmək – genə məhəllə şurasında olan sədrin ixtiyarındadır. Camaatı bikar qoymaqla hər tövr cinayətlərə vadar etmək, dövləti həbsxanalardakı padşahın pulunu məhz müsəlmanlar əlinə keçirmək üçün həbsxanaları bikarlıqdan oğurluq edən camaat ilə doldurmaq, camaatın əhvalı-səhiyyələri xüsusunda tədbirlər etmək, məsələn, soyuq vuranda qan götürmək, baş ağrıyanda başın yan damarlarına beş-on zəli saldırmaq kimi sözləri tövsiyə etmək də sədri – məclisin öhdəsindədir. Camaatın əkinlərinə, buğdalarına nəzarət yetirmək, hər gün müayinə etmək və xırmanları çıxmağa bir az qalmış çuvalları nökərin əlinə verib başının üstündə hazır etmək genə sədrin borcudur. Camaatın axirət işlərinə nəzarət etmək: Əqəllən, gündə yüz dəfə istibra və qüsl, təyəmmüm məsələsini deyib (əx bix... ta səri-həşfə befişarət) kəlməsini təkrar etmək sədrin ixtiyarındadır. Hərgah bir şəhərdə bir şuradan artıq camaat olsa lazımdır o halda sədr yığılıb şuraların adına qürə atsınlar. Hər birisinə hansı şuranın adı çıxsa o şurada isə məşğul olmalıdır. Dumanın qanunnaməsinə müvafiq rəftar edib, vergi almaq üçün camaatın arasına intibahnamələr buraxıb aşağıda on ikinci bənddə yazıldığı kimi iki qəst vergi almaq gərəkdir. Sədi – məclis bu şuralara daxil olan üzvlərin cümləsindən bilatəfavüt hər on beş gündə vergi alıb əvəzində: get, filankəs, dünyada sənə dövləti-İbrahim qismət olsun deməyə borcludur. Bu məclisdə vergi vermək ixtiyarı müsavi olsa da camaatın qüvvəsincə təfavülü olacaqdır. Dövlətli beş manat verdikdə gün ruzusuna möhtac olan da əqəllən bir beş-on qəpik verməyə qanunən məcburdur. Quberniya və uzeyd şəhərlərindən başqa olan yerə sədrin ixtiyarı vardır ki, toyuq və cücə də vergi bədəlinə qəbul etsin. Şuraya daxil olmaq ixtiyarı o adamlarda olacaqdır ki, heç olmazsa ildə bir-iki dəfə sədri görüb xoşnud etmiş ola. Şuraya daxil olan üzvlər gərək iki dizi üstə oturub ağızlarını göyə açıb sədri-məclis hər nə söz söyləsə yorğun öküz kimi gözlərini bərəltsinlər. Sədr olmaq qafil və alimnüma mollaların haqq və vəzifəsidir. Fikri açıq ziyalı mollaların ixtiyarı yoxdur ki, bunların işinə qarışsın. Bu sədrlərin ixtiyarı vardır ki, bir nəfəri nahaq yerə minbərdə təkfir edib camaatın gözündən salsınlar. Sədrin ixtiyarı vardır ki, bir yerin ya bir kəsin siğəsini bir kəllə şəkər alıb özgəyə oxusunlar və heç bacarmadığı yerdə kəbin də kəsib işləri bugünkü tərzə salsın. Sədr laəqəll 125 firəng arşınından əmmamə bağlayacaqdır. Bundan artıq bağlamaq öz ixtiyarındadır. Hərgah bir nəfər söyləsə ki: “Cənab peyğəmbərin əmmaməsi bu böyüklükdə deyil idi”, ixtiyarı vardır desin ki, indi zəmanənin təqazası budur, xaricilərin qabağında bizim böyüklük və zinətimiz gərək bundan da artıq olsun... Sədrin ixtiyarı vardır ki, məclisdə çörək sərf edəndə qıçların da uzatsın, gəyirtisi məclisin o biri tərəfində tapança səsi versin və bir nəfər bir məsələ sual edəndə bir-birləri ilə böyük bəhs açsınlar, axırda gün batsın, məsələ sahibinin də məsələsi yadından çıxsın. Sədri-məclis Sağsağan “Molla Nəsrəddin”, 02 sentyabr 1907, № 33-34 * * * Yoldaş Cəmi oxucularımızdan təvəqqe edirik ki, Bakıda təzə çıxan “Yoldaş” adlı qəzetin ikinci nömrəsini bir adamdan yalvarıb alıb oxusunlar, genə qaytarsınlar sahibinə. Və görsünlər qəzetin əvvəlinci səhifəsində cənab Rəsulzadə nə yazır. Yazır ki, dəxi indi erməni və müsəlmanlar öz dost və düşmənlərini tanıyıblar, öz mənfəətlərini və zərərlərini dəxi qanıblar və bundan sonra onları aldadıb alət etmək qeyri – mümkündür. Hələ bu sözləri qoyaq, buradan bir müqəddimə başlayaq. Bir ay bundan irəli mən qəzetlərdə oxudum ki, Bakıda türk dilində “Yoldaş” adında bir qəzet çıxacaq. Doğrusu mən çox sevindim, çünki elə bildim ki, qəzetin müdiri cənab Əsədulla Axundov qəzetinə “Yoldaş” adı qoymaqda istəyir özünə yoldaş tapsın və köməkləşib getsin bir yəhudi ya bir ermənini tutub əngini əzsin. Maşallah, maşallah! bu da bizim millətpərəstlərimiz, bu da bizim əhli – qələmlərimiz. İndi məlum olur ki, Cənab Əsədulla Axundovun fikri lap özgə imiş. İndi cənab Axundovun yoldaşı Rəsulzadə dad-fəryad edir ki, nə səbəbə Gəncədə bigünah erməni camaatının biçarə övrət-uşağını nahaq yerə qırırlar! Demək ki, Rəsulzadə cənabları ermənilərin halına yanır, onlara yazığı gəlir. Ar olsun belə əhli-qələmlərimizə, ar olsun Gəncənin müsəlmanlarına ki, ermənilərlə mehribançılıq göstəriblər. Ümidimiz bunadır ki, çox çəkməz Ordubadın qırmızı saqqallıları Gəncə müsəlmanlarını Əsədulla Axundovları və Rəsulzadələri lazımınca təkfir edib “Yoldaş” qəzetini boykot edərlər, inşallah. Bəli, Rəsulzadə cənabları yazır ki, dəxi indi erməni və müsəlmanlar öz dost və düşmənlərini tanıyıblar öz mənfəətlərini və zərərlərini qanıblar və bundan sonra onları aldadıb alət etmək qeyri-mümkündür. Nədir bu sözlərin mənası? Necə yəni erməni və müsəlmanlar öz dost və düşmənlərini tanıyıblar? Məgər qabaqca tanımırdılar? Kimdir müsəlmanın düşməni? Bunu uşaq da bilir ki, erməninin düşməni müsəlmandır və müsəlmanın düşməni ermənidir. Bunu ermənilər də bilir, bunu müsəlmanlar da bilir, bunu erməni və müsəlman qabaqca da bilirdi, bunu erməni və müsəlman indi də bilir. Pəs bir surətdə ki bunu hamı bilir, dəxi bu cür birməna sözləri yazmaqdan nə çıxsın? Cənab Rəsulzadə yazır ki, indi erməni və müsəlmanlar dəxi öz mənfəətlərini və zərərlərini qanıblar. Məgər irəlicə qanmırdılar? Əgər qanmırdılar, pəs nə səbəbə dava salırdılar? Sözün doğrusu budur ki, erməni də öz xeyrini qanır, müsəlman da öz xeyrini qanır. Allah erməni və müsəlman davasına bərəkət versin. Əgər erməni-müsəlman davası olmasaydı, nə ermənilər Qarabağda Xankəndini dağıdıb müsəlmanın var-yoxuna sahib ola bilərdi, nə də Naxçıvanda müsəlmanlar ermənilərin dükanlarını dağıdıb top-top çitləri evlərinə daşıya bilərdilər. Lazımdır mülahizə etmək ki, məsələn, Xankəndində nə qədər erməni yox yerdən bir saatın içində dövlətə çatdı və nə qədər müsəlman Naxçıvanda bir saatın müddətində dövlət sahibi oldu? Bunu məgər ermənilər və müsəlmanlar qabaqca bilmirdilər? İndi ermənilər və müsəlmanlar bilmirlər? Bunlar məgər təzə sözdür? Bunu cicim də bilir. Belə məlum olur ki, tək bircə cənab Rəsulzadənin bundan xəbəri yoxdur. Sonra cənab Rəsulzadə yazır ki, dəxi bundan sonra ermənini və müsəlmanı aldadıb alət etmək qeyri-mümkündür. İnanan daşa dönsün! Bircə sözüm qaldı. Dünyada cürbəcür heyvan var. Bunlar nə qədər ki, bir-birini görmüyüb və tanımayıb, əvvəl dəfə bir-birinə rast gələndə başlayırlar vuruşmağa: məsələn, xoruz, it, at, qoç, gamış və qeyriləri. Amma nə qədər dünyada yırtıcı və qeyri yırtıcı heyvan var, bir-birilə iki gün bir tövlədə və bir həyətdə qalıb üns tutandan sonra bir-birinə mehriban olub dəxi heç vaxt dava eləmirlər. Cənab Rəsulzadə yazır ki, dəxi bundan sonra erməni və müsəlmanı aldadıb alət etmək qeyri-mümkündür. Amma mən də deyirəm ki, dünyanın iki gün bir həyətdə yaşayan heyvanlarını aldadıb vuruşdurub alət etmək qeyri-mümkündür. İndi buyurun görək, cənab Rəsulzadə artıq cürət ilə sözü deyə bilər, yainki biz artıq cürət ilə bu sözü deyə bilərik? “Molla Nəsrəddin”, 17 sentyabr 1907, № 35 * * * “İrşad” çıxır “İrşad” – “Proqres”qəzetləri üçün tərtib olunmuş müdiriyyət heyəti ümum əhaliyə elan edir ki, “İrşad”-”Proqres” qəzetlərini nəşr etmək üçün bina olunmuş şirkət bu noyabr ayının 17-dən, şənbə günündən “İrşad”qəzetini nəşr etməyə şüru edəcək: Qəzet həftədə üç dəfə çıxacaq; lakin qəzetin cəsamət və formatı böyük rus qəzetləri cəsamətində olacaq; müsəlmanların cümlə ürəfa və danişməndləri “İrşad” da iş görməklə bərabər daim mühərrirlik üçün ən ümdə yazıçılarımız cəlb olunmuşdur. “İrşad”a sabiqdə müştəri olanlara qəzet yanvar ayınadək müftə göndəriləcək. Abunə qiyməti Bakı üçün birilliyi altı manat, altıaylığı üç manat yarım: mədənlər və qeyri şəhərlər üçün birilliyi yeddi manat, altıaylığı dörd manatdır. Qəzetin idarəsi sabiqdə olduğu yerdə, yəni Qubernski küçəsində Dadaşovun evindədir. “Molla Nəsrəddin”, 18 noyabr 1907, № 43 * * * İdarədən Məcmuəmizin 34-cü nömrəsində dərc etdiyimiz “Fatı” sərlövhəli mənzumə gərək oxucularımızın nəzərində ola. Mənzumənin üçüncü sətrində şair deyir ki, əhvalat vaqe olub “keçən il”. Belə olan surətdə əhvalatı nəzmə çəkən məşhur Fəqiri tanımayan oxucularımız belə xəyal edə bilərlər ki, Fatının qubernatora çul aparmağı həqiqətdə keçən il vaqe olub. Oxuçularımızı bu cür iştibahdan çıxarmaqdan ötrü lazım bilirik bunu söyləyək ki, həmin mənzumənin müsənnifi Ordubad şairlərindən məşhur Fəqir vəfat edib təxminən iyirmi il bundan qabaq və həmin əhvalatı yazıb bəlkə otuz il bundan irəli. Bunu Naxçıvan və Ordubad mahalında hamı təsdiq edə bilər, çünki oralarda mərhumu tanımayan müsəlman azdır. Hər halda Fatının qubernatora çul təqdim eləməyinin indiki qubernatora dəxli ola bilməz. Əvvələn, bu səbəbə ki, hazırdakı qubernator qraf Tizenqauzeni biz dövlətli bir şəxs tanıyırıq: Və əgər müşarileyh bir kasıb kürddən bir çulu qəbul etməli də olsaydı, onu dəxi artıq bir ənam ilə yola salardı və ikinci də budur ki, necə də yuxarıda işarə olundu, “Fatı” mənzuməsi indiki qubernatordan çox irəli yazılıb. Məcmuənin müdir və baş mühərriri Cəlil Məmmədquluzadə. “Molla Nəsrəddin”, 23 dekabr 1907, № 48 * * * Qırmızı Bizə çox yerlərdən kağız yazıb giley eləyiblər ki, nə səbəbə bu il “Qeyrət” mətbəəsi çıxardan təqvimlərdə müsəlman bayramları və cümə günləri qırmızı mürəkkəb ilə yazılmayıb, necə ki özgə millətlərin kalendarlarında bazar günləri və bayramları qırmızı mürəkkəb ilə yazılır. Bu sözlər hamısı doğru sözlərdir və hər millətin təqvimində bayram günləri və tətil günləri qırmızı mürəkkəb ilə yazılırlar ki, qeyri günlərdən seçilsinlər. Amma “Qeyrət” mətbəəsində biz bir təqsir görmürük, ondan ötrü ki, “Qeyrət” mətbəəsi də baxır öz müsəlman qardaşlarına və onların rəftarına görə də “Qeyrət” mətbəəsi əməl eləyir. Məsələn, görür ki, müsəlman qardaşlar cümə günləri dükanlarını açıb şirin alış-veriş eləyirlər, “Qeyrət” mətbəəsi də təqvim yazanda dəxi cümə günlərini özgə günlərdən seçmir və qırmızı mürəkkəb ilə nişan eləmir, nişan eləməyə də heç haqqı yoxdur, hərgah eləmiş olsa idi, o vaxt “Qeyrət” mətbəəsi mətbuatı və özgə millətləri allatmış olurdu, bu da “Qeyrət”ə yaraşmaz. Bunu yazıb camaata bildirməkdə biz bu sözü də öz tərəfimizdən veririk ki, əgər bundan sonra müsəlmanlar cümə günləri dükanları bağlasalar və oğurluqca dükanın içinə girib qapıların arasından qorxa-qorxa alış-veriş eləməsələr, gələn il “Qeyrət” mətbəəsini də borclu elərik ki, builkindən daha gözəl və kamil təqvim yazıb cümə günlərini də qırmızı mürəkkəb ilə yazsın. Hər kəs bu sözdən qaçsa namərddir. “Molla Nəsrəddin”, 20 yanvar 1908, № 3 * * * “Tərcüman” Bilmərəm yazım ya yox!.. “Tərcüman” qəzetəsinin iyirmiilliyi tamam oldu. Yəni tamam iyirmi beş ildir ki, məşhur ədibimiz İsmayıl bəy Qasprinski qələm vurur. Çox üzr istəyirəm oxucularımdan ki, heç kəsə lazım olmayan sözləri burada yazıb xalqa başağrısı verirəm. İyirmi beş ildir ki, İsmayıl bəy Krım vilayətinin Baxçasaray şəhərində oturub yazır, yazır, yazır. Mən elə bilirdim ki, iyirmi beş il tamam olandan sonra dəxi dəftəri büküb gedəcək alış-verişə. Amma genə yazır. Budur, “Tərcüman”ın 26-cı ilinin dördüncü nömrəsi qabağımda. Hələ kişi genə yazır. Həqiqət, zarafat eləmirəm. Mən yəqin eləmişdim ki, dəxi İsmayıl bəy qəzetəçiliyinin vərəqini büküb gedəcək işinə. Amma “Tərcüman” genə çıxır. Və irəlikindən dəxi gözəl çıxır. Əgər elə bu gün İsmayıl bəy qəzetini bağlasa, heç kəs gərək buna təəccüb eləməyə. Hər bir işdə və hər bir sənətdə insanı həvəsləndirən haman işin nəticəsidir. Bu barədə “Tərcüman” nəyə fəxr edə bilər? İyirmi beş ildi “Tərcüman” deyir, məsələn, müsəlman qardaşlar, məktəb açın. Məsələn, naxçıvanlılar deyə bilməzlər ki, biz “Tərcüman”ın belə nəsihətini eşitməmişik. Ondan ötrü ki, “Tərcüman”ı görməyən şəhərimiz yoxdur. İyirmi beş ildir ki, “Tərcüman” deyir: Müsəlman qardaşlar, məktəb açın, amma indi bu saat Naxçıvan küçələrinin divarlarında bir belə elan vurulub: Elan: Cəmi müsəlman qardaşlara elan olunur ki, bu il Naxçıvanda məşhur tasabaxan, duayazan və cadu eləyən molla molla ağanın təhti–nəzarətində “Kərimə” adında Adəm əsrindən qalma üsul ilə bir məktəb açılıb. İnsaf əhli görür ki, “Tərcüman” qəzetəsi naxçıvanlılara heç lazım deyil imiş və bu iyirmi beş ilin müddətində heç lazım olmayıb. Hələ Naxçıvan qalsın kənarda, keçək Tiflisə ki, Qafqazın mərkəzidir. İyirmi beş ildi “Tərcüman” deyir ki, müsəlman qardaşlar, gedin dərsə, gedin sənətə, məşğul olun ticarətə, çalışın-vuruşun və özünüzü mədəni millətlərin cərgəsinə daxil edin. Amma indi bu saat Tiflisdə müsəlmanlar çəkilib doluşublar bir məhəlləyə və adını qoyublar “Şeytanbazar” və səhərdən axşama kimi düzülürlər məhəllənin dar küçələrinə və əsnəyə-əsnəyə yol ilə keçən və hamama gedib-gələn urus xanımlarına və gürcü uşaqlarına tamaşa eləyirlər. Keçək Kaspinin o tayına. Götürək Aşqabadı. Keçən il molla Şükürün itən talaqqası odur bu saat Aşqabadda Müzəffəri uşkolunda Məşədi Bağır əminin əlindədir. Hələ məzəsi budur ki, soruşursan, rəhmətliyin oğlu, bu təzə üsul ilə açılan məktəbdə talaqqa nəyə lazımdır? Cavab verir ki, dərsləri təzə üsul ilə veririk, amma uşaqlara köhnə üsul ilə tənbeh eləyirik. Maarif qədri bilən millətlər içində “Tərcüman” kimi bir qəzetənin iyirmi beş illik bayramı milli bir bayram sayılır. Arzu edirəm ki, möhtərəm oxucularımız qoca Mollanın səsinə səs verib ucadan desinlər: Yaşasın “Tərcüman”! “Molla Nəsrəddin”, 27 yanvar 1908, № 4 * * * Mozalan bəyin səyahətnaməsi Oxucularımıza xəbər veririk ki, bu günlərdə yoldaşımız Mozalan bəy çıxacaq səyahətə. Tiflisdən gedəcək Gəncəyə və Gəncə şəhərlərini gəzəndən sonra gedəcək İrəvan quberniyasına və oranın şəhərlərini ziyarət edib Kars tərəfindən Ax, alkələk və Axalsix yolu ilə keçəcək Batuma, ordan şimal tərəfini gəzib və Rusiya tatarları ilə görüşüb qayıdacaq Bakıya, ordan gedəcək Xorasana, Tehrana və Təbrizdən Culfa yolu ilə qayıdıb gələcək Tiflisə. Bu yerləri gəzdikcə Mozalan bəy səfərnamə yazacaq və hər həftə göndərəcək idarəmizə ki, çap edək. Amma bir həftəyədək Mozalan bəy burada məşğul olacaq özü üçün yalandan bəylik şəhadətnaməsi çıxartmağa və nə fənd-fel ilə, nə hiylələr və bicliklər ilə bu şəhadətnaməni çıxardacaq – bunu da səyahətnamənin müqəddiməsində yazacağıq ki, oxucularımız üçün bir növ təcrübə hasil olacaq. İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 9 mart 1908, № 10 * * * Milli bayram “Tərcüman”ın 25 ili (1883-1908) Bu aprel ayının onunda möhtərəm “Tərcüman” qəzetinin çıxmağa başlamasının 25-ci ili tamam oldu. Bir müsəlman qəzetinin faydalı və səmərəli bir yolda 25 il davam etməyi nəinki Rusiyada, bəlkə bütün dünyada əvvəlinci dəfə görülən bəxtiyarlıqlardandır. Mətbuat aləmində 25 il qələm çalan böyük yoldaşımız İsmayıl bəy Qasprinski həqiqətən bəxtiyardır. Bəli, bəxtiyardır. Çünki 25 il çalışıb min zəhmət və müsibətlə əkdiyi toxumun meyvəsini fərəh və şadlıqla görür. Görür ki, 25 il əvvələ qədər donmuş bir halda olan millətin qanı yavaş-yavaş tərpənir, beyni yavaş-yavaş işləyir. Bu işləməklə özünü bir az tanımaq haqqını bilmək, insaniyyəti qanmaq, zəmanənin təqazasına qulaq asmaq istəyir. İsmayıl bəyin millətimizə, insaniyyətə etdiyi böyük-böyük xidmətləri burada saymaq bizim üçün çox çətindir. Ancaq millətimizin əksərinin, hələ indiki halda belə, mətbuata, təzə fikirlərə, yeni üsula olan rəğbətsizliyini, zəmanədən bixəbərliyni göz önünə gətirəcək olursaq, İsmayıl bəyin, bu səbatlı böyük, mühərririn bu uzun müddətdə nə zəhmətlər çəkdiyini, nə fədakarlıqla “üsuli-cədidə”nin nəşrinə çalışdığını bilmək olar. İsmayıl bəy haziq həkim kimi millətimizin dirilməyini məktəbdə, maarifin nəşrində gördü: qüvvətinin ən çoxunu bu yolda sərf elədi. Üsuli-cədidəsini, üsuli-cədidə kitablarını Bağçasaraydan Çinə, Kazandan İrana qədər nəşr elədi. Mülayimanə, lakin təsirli məqalələr ilə uyuşmuş beyinlərdə “mühakimə” qüvvəsini oyandırdı; köhnə üsulu, bütpərəst adətlərimizi silməyə çalışdı. İsmayıl bəy millətinin oyanmağına lazım olan heç bir vasitədən geri qalmadı: bir tərəfdən mətbuatda çalışdı, digər tərəfdən daxildə, xaricdə cəmiyyətlər təşkil edib millətdə “müşavirə” hüsnü oyandırdı. Camaat qeydinə qalmaq genə camaatın, ümumin borcu olduğunu anlatdı və ancaq bu ittihad və müşavirə qüvvətilə əsarətdən xilas olmaq mümkün olacağını bildirdi. Xülasə, demək olar ki, indiyə qədər millətin ehtiyacını, gələcəyini haqqı ilə nəzərə alıb ciddi və səmərəli yolda çalışan, türk millətinin içində birinci dəfə İsmayıl bəy çıxdı. İştə bu birinci ədibimizin 25 illik xidməti aprelin 10-da tamam oldu. İsmayıl bəy öz milli və insani borcunu nə cür yerinə yetirdisə, ümid ki, millətimiz də onun xidmətini təqdir edib qədirşünaslıq borcunu yerinə gətirər və bu günün yadigarlığı üçün əldən gələn fədakarlığı əsirgəməz. Hərçənd İsmayıl bəyin böyüklüyünü, xidmətini tarix və gələcək bizdən daha yaxşı tədbir edəcək və adını qızıl xətlə yazacaq, bizsiz də o uca mərtəbəsinə çatacaq. Amma belə bir gündə millətin bihiss durmağı millətin özü üçün böyük həqarətdir, millətin hələ xeyir ilə şəri qanmadığını bildirməkdir. Buna görə İsmayıl bəyə nə qədər hörmət göstərilsə, millət o mərtəbə mədəni dərəcəsini, öz qədirşünaslığını, öz diriliyini göstərmiş olur. Bu səbəblədir ki, Orenburq, Üfa, Türküstan, Krım müsəlmanları bu günün mübarəkbadlığı üçün böyük nişanələr, əsərlər qoymağa hazırlanırlar. Rusiyanın bir çox yerlərində bu günün yadigarlığına “İsmailiyyə” adilə darülmüəlliminlər, nəşri-maarif cəmiyyətləri, ibtidai oğlan və qız məktəbləri açmaq, mühərririn naminə məktəblərə müsəlman şagirdləri üçün stipendiya vermək və ya mühərririn özünə münasib hədiyyələr göndərmək istəyirlər və bir çox şəhərlərdən məxsus vəkillər gedib mayın 2-də olacaq duada bulunacaqlar. Ümid ki, bizim Qafqaz müsəlmanları da öz dirilik və insaniyyət mərtəbələrini göstərmək üçün bu böyük ədibimizə lazım gələn hörmət və tədbirdən geri qalmazlar. Hərçənd 25 ilin tamamı aprelin onunda oldu, amma Bağçasaraya yığılıb dua eləmək mayın 2-də olacaq. Əgər göndəriləcək hədiyyələr və o günün adına qoyulacaq əsərlər mayın 2-nə çatmasa sonra da ola bilər. “Molla Nəsrəddin”, 20 aprel 1908, № 16 * * * Təzə kitab “Avropada üç aylıq səyahətim” Yazan Ədilxan Ziyadxan Hərdənbir ziyalı cavanlarımızın şirin qələmindən törəyən kitabların biri yuxarıda ad verdiyimiz kitabdır ki, təzəlikdə Gəncədə, nəhayət, səliqə ilə çapdan çıxıb dağılmaqdadır. 60 səhifədən ibarət olan bu kitab İstanbulda “Aya-Sofiya” cameinin iki təsviri ilə zinətlənibdir. Kitabın əla kağız üstə çap olmağını da nəzərə alıb cürət ilə deyirik ki, kitabın zahirinin təkmili üçün heç bir şey müzayiqə olunmayıb. Kitabın məzmununa gəldikdə burada kitabı tənqid etmək niyyətində deyilik və lakin 13-cü səhifədə rusca yazılan əşari çıxandan sonra deyə bilərik ki, İstanbulu və Avropa şəhərlərini görməyənlər üçün cənab Ədilxan açıq türk dilində doğru və şairanə yazdığı məlumat artıq dərəcədə mənfəətli gərək olsun. Bunu da vacib bilirik ki, camaatımıza xəbər verək ki, həmin kitabı çap etməkdə mühərrir cənablarının ümdə məqsədi budur ki, kitabdan hasil olan məbləği məsrəf etsin Gəncə gimnaziyasında məktəbi-ruhani və qeyri məktəblərdə oxuyan füqəra müsəlman uşaqlarına. Millət üçün bu ikiqat xidmətin müqabilində Ədilxan həzrətlərinə izhari-təşəkkür edirik. Kitabı tələb edənlər və bəqədri-qüvvə ehsan etmək fikrində olanlar bu ünvan ilə rücu etsinlər: Gəncə Şəhər rəisi Əsgər bəy Adıgözəlovun üstünə. q. Elizavetapolğ Qorodskomu Qolove Asker-beku q-nu Adiqezalovu “Molla Nəsrəddin”, 16 iyun 1908, № 24 * * * İzaleyi-nəcasət İranlı qardaşlar ilə bərabər İranın müsibətinə qüssələnirik. Vətən yolunda namərd cəlladların hökmü ilə şəhadətə yetən qələm sahiblərinin və qeyri mücahidlərin pak ruhuna səcdə edirik və İran məmləkətinin bu bəlalardan qurtarıb xoşbəxt olmağını səmimi qəlbdən arzulayırıq. İrana dair Molla Nəsrəddin sayağında məzəli sözlər danışmağı və məzhəkəli məqalələr yazmağı indiki vaxtda lazım görmürük, yəni uzun yazmaq üçün bir mətləb də yoxdur. Əgər bu işlərin səbəbini birisi bizdən dübarə soruşsa, biz genə qabaqlarda dediyimiz sözü deyəcəyik: İranın bu halına əvvəlinci və axırıncı səbəb bu olubdur ki, İranda indiyədək hər bir müsəlman bir özgə müsəlmana rast gələn kimi hər bir şeydən qabaq bunu soruşub: “Təqlidin kimədir?”... * * * Sözümüzü qurtardıq, amma iranlı qardaşlarımıza iki vəsiyyətimiz var: Əvvəlinci vəsiyyətimiz budur ki, əlbəttə və əlif əlbəttə İranda sakin olan əcnəbi məmləkətlərin təbəələri ilə o cür rəftar eləsinlər ki, bir nəfərin burnu qanamasın. Həmi insandustluq naminə, həmi də ondan ötrü ki, həriflərin əlinə bir bəhanə düşməsin. İkinci vəsiyyətimiz də budur ki, Məhəmmədəli şahın əsrində İran torpağında yaşamağı özlərinə rəva görməsinlər. Və Məhəmmədəli şahı özlərindən uzaq eləməyi “izaleyi-nəcasət” dərəcəsində bilsinlər, çünki bir hava ki, üfunətləndi, orada nəfəs çəkib zindəganlıq eləmək dəxi mümkün deyil. İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 23 iyun 1908, № 25 * * * Abunə dəftərimiz açıldı Bu gün qəmər əqrəb bürcündə xaric olmaq münasibətilə fürsəti qənimət və saatı xoş bilib abunə dəftəri açdıq. Bu gələn ilin müddətində də köhnə sayaq ilə nağıl və məsələ yazmağa və ilanqurbağa şəkli çəkməyə məşğul olub əlimizdən gələn qədər çalışsaydıq və lakin burası var ki, övzai-kəvakib təğyir tapdıqca və ilin fəsilləri dəyişdikcə biz də buna müvafiq hərdənbir məsləkimizi dəyişəcəyik. Artıq səyimiz bunda olacaq ki, hamı müsəlman qardaşları özümüzdən razı edib heç bir kəsin nə yaxşılığını və nə pisliyini danışmayaq. Əzqəza əgər danışsaq da inşallah, yaxşıların da, pislərin də yaxşılığını danışacayıq və heç şeydən də şikayətçi olmuyacayıq, zira: Məkon zi gərdişi-giti şikayət, ey dərviş, Ki tirəbəxti əgər həm bərin nəsəq mürdi. Bununla bərabər, boş oturmuyacayıq. Əvvəla, Orenburqda işmihəmməd mollanın üsuli-cədidə rəddiyə yazdığı “İqamətül-Bürhan” kitabının intişarına və Kərbəlayı Allahverdi İrandan gətirdiyi hənanın rəvacına mümkün qədər səy edəcəyik. Saniyən, gecə və gündüz bari pərvərdigara duamız bu olacaqdır ki, Azqur məktəbini yıxmağa çalışan Axalsıxda puskovlu Molla İbrahimin ömrünü Allah tulani eləsin. Salisən, milyonçularımızın əhvalını həmişə jurnalımız vasitəsilə padşahlıq Dumanın nəzərinə yetirəcəyik ki, bu yazıqların ehtiyaclarını və kassalar qabağında çəkdikləri məşəqqətləri mülahizə edib təzə bir qərardad ilə bunlara mərhəmət eləsinlər. Rabiən və xamisən, Allah-taala cəmi mömin bəndələrə əcri-xeyir verib cəhənnəm atəşindən xilas eləsin. Amin yarəbbülaləmin. Nəqqaşlarımız: Professor Şmerlinq Xudojnik Rotter Xudojnik Qrinevski Həmişəlik yazıçılarımız: Lağlağı, 2) Qızdırmalı, 3) Cırcırama, 4) Məşədi Mozalan bəy, 5) Dəli, 6) Hərdəmxəyal, 7) Hop-hop, 8) Məşədi Sicimqulu, 9) Keyfsiz, 10) Xortdan. Müxbirlərimiz: 1)Dəmdəməki, 2) Köhnə Dəmdəməki, 3) Taraqqa, 4) Anaş qurbağa, 5) Süpürgəsaqqal, 6) Dabanıçatdaq xala, 7) Cəhrəçi xala, 8) Mirzə kəfənsiz, 9) Kəşkül, 10) Çəyirtgə, 11) Dərbənd, 12) Qırxayaq. “Molla Nəsrəddin”, 7 dekabr 1908, № 49 * * * Ədəbiyyat maraqlılarına müjdə Gəncəli Məhəmmədzadə Abdulla Tofiq əfəndinin “Türk ədəbiyyatına bir nəzər” nam əsəri fevral ibtidasından etibarən hər ay başında bir risalə şəklində nəşrə başlanacaq. 25 risalədən ibarət olan bu əsər üç cild üzrə üç min səhifəlik ədəbi bir əsərdir. Türk ədəbiyyatının dövri-ətiq, dövri-təcəddüd və dövri cədidinə dair tarixi, ictimai ədəbi məlumatlar verəcək. Bu münasibətlə osmanlı üdəba və şüərasının haman həpsinin rəsmləri ilə bizə deyiləcək. Səlatini-osmaniyyədən bir çoxunun fotoqrafları da bunlar sırasında bulunacaq. Abunə, yəni müştəri dəftəri açıldı. “Türk ədəbiyyatına bir nəzər” in abunə bədəli – post məsarifi ilə bərabər Rusiyanın hər tərəfində 5 rüblə, məmaliki-sairədə 7 rüblədir. Sühulət olmaq üçün abunə bədəli şu qərar ilə dəxi qəbul olunur: şimdidən 2 rüblə. Səkkizinci risaləyi-təslimdə genə 2 rüblə. On altıncı risaləyi-təslimdə genə 2 rüblə. Məmaliki-sairədən olan müştərilər üçün hər qəst 3 rüblədir. Adres: Naşir Yusifbəyzadə Nəsib q. Elizavetpol, Nasıbbeku Usubbekovu “Molla Nəsrəddin”, 14 dekabr 1908, № 50 * * * Ayineyi-millət Yazanı Bakı müəllimlərindən Qafur Rəşad Mirzəzadə Şirvani, Bakı, 1908. İdarəmizə göndərilən həmin kitabça 32 səhifədən ibarətdir və Hacı İsrafil Aydəmirov cənablarının xərci ilə Bakıda bəradərani- Orucovların mətbəəsində səliqə ilə çap olunub. Çapdan çıxan kitablarımızı ciddi surətdə tənqid eləmək bizim təklifimiz deyil. Bu səbəbdən həmin kitab barəsində ancaq bir neçə söz danışmaq istəyirik. Bu bir neçə sözü də danışmağımıza kitabın 27-ci səhifəsində yazılan bir kəlmə bais oldu. Kitab sahibi yazır ki, biz “indi maarif silahı ilə silahlanıb mədəniyyət meydanına Teymurxan şurada müqim Molla Əbdürrəhim Talıbov həzrətləri kimi bipərva atılmalıyız”. Burada biz başa düşmədiyimiz “bipərva” kəlməsidir. Bu “bipərva” sözünü “qorxusuz” mənasında bilirik. Əgər Mirzəzadə cənabları da bu kəlməni biz məna elədiyimiz kimi eliyir, elədə Mirzəzadə cənabları deyirlər ki, “biz gərək mədəniyyət meydanına Talıbov kimi qorxusuz atılaq”. Heç başa düşmürük, yəni heç bilmirik və eşitməmişik ki, Talıbov cənabları bir meydana qorxusuz atılsın. Əgər burada müctəhidlər tərəfindən Talıbov yazan kitabların təkfiri nəzərə alınırsa, genə başa düşmürük, ondan ötrü ki, Talıbov kitablarının hamısını bu təfkirlərdən qabaq yazıb. Əgər təfkirlərdən sora Talıbov bir ayrı kitab ilə meydana çıxıb – genə biz bilmirik. Biz ancaq bunu bilirik ki, müctəhidlərin təkfirini eşidən kimi Talıbov küsüb Bakıdan birbaş qoydu getdi əyləşdi Teymurxanşurada öz evində və Tehranda darülşurayi-milliyyə vəkil ola-ola Tehrana getmək istəmədi və getmədi. Hər şeyi lazımdır öz adı ilə adlandırmaq. Biz bunu dana bilmərik ki, Talıbov cənabları farslar üçün kitablar yazıb və bəlkə bu kitablarda yazılan bir para mətləbləri qəliz fars dilini bilənlər üçün mənfəətli tapırıq. Və lakin bunun “qorxusuz meydana çıxmağa” bircə tikə dəxli yoxdur. Genə nə qədər fikirləşirik, “meydan” əhvalatı heç yadımıza düşmür. Bəli, Talıbovun Bakı meydanında milyonçuların qabağında ikiqat olmağını da gahbir eşitmişik. Amma burada genə bir əlahiddə cürət lazım deyil. Biz təəccüb eləmirik ki; biz təəccüb eləmirik ki, bu dövlətmənd və hər bir şeydə biqeyd bir iranlı vətəninin müsibətlərindən özünü kənara çəkib ali imarətində kəmali-asüdəlik ilə otura-otura birdən görür ki, müsəlman qələm sahibləri onun adını “mücahid” qoyublar. Bu müsəlman mətbuatının cibilli xasiyyətidir. Amma biz buna təəccüb eliyirik ki, Mirzəzadə cənabları kitabının adını qoyub “Ayineyimillət”. Yəqin ki, hər bir iranlının qabağına onun millətinin həqiqi aynasını tutsan – o aynada özgə bir mücahidləri görər, nəinki Talıbovları. Kitabın 32 səhifəsinin içində biz ancaq 12, 13 və 14-cü səhifələri oxumağı mənfəətli görürük. Qalan səhifələrdə yazılan mətləblər köhnə sözlərdir. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 21 dekabr 1908, № 51 * * * Leyli xanım Şahtaxtlı Sahib-mənsəblərimizdən məşhur İsa Sultanın qızı Leyli xanım Şahtaxtlı anadan olub 1886-cı ildə Kars şəhərində. 1902-ci ildə Tiflisdə qız institutunu qurtarandan sonra 1904-cü ilin sentyabr ayında gedib Şvetsariyaya və orada darülfünunun həkimlik şöbəsinə girib. Hacı Zeynalabidın Tağıyev cənablarının köməkliyi ilə üç il orada təbabət elmini oxumaqda idi. İki ildən sonra həkimlik dərsini qurtarıb şəhadətnamə alacaq idi və gəlib vətənində biçarə müsəlman övrətlərinin min-min dərdlərinə şəfa verəcək idi. Əfsus! Qismət olmadı. Leyli xanım keçən il dekabrın axırlarında Şvetsariyada soyuq-dəymədən vəfat elədi. Yevropaya elm dalınca gedən müsəlman qızlarından Leyli xanımdan savayı biz özgəsini eşitməmişik. Molla Nəsrəddinin arzularından xəbərdar olanlar gərək bilsinlər ki, bir belə vücudun yox olmağı bizim üçün bir dərddir. Jurnalımızın səhifəsini mərhumənin surəti ilə bəzədik ki, gələcək Leyli xanımın vətən bacıları hər dəfə həmin vərəqi görəndə desinlər: Bu bacımız vəfat etdi, bəs insafdırmı bunun yeri boş qalsın? Rəvadırmı bundan sora Şvetsariyada elə bilsinlər ki, dünyada müsəlman qızı tək bircə imiş, dəxi dünyada müsəlman qızı yoxdur və bəlkə dünyada heç müsəlman yoxdur!.. Rəvadırmı?.. “Molla Nəsrəddin”, 28 dekabr 1908, № 52 * * * Köhnə il Adətdir, köhnə il qurtaranda və təzə il daxil olanda hamı qəzetələr köhnə ilin müddətində üz verən əhəmiyyətli vüquatı bir-bir yazıb oxuculara bildirərlər. Bu adətə biz də əməl eləyirik. Min doqquz yüz səkkizinci ilin ərzində böyük vüquatdan biri budur ki, Avstriya hökuməti Bosna və Hersək vilayətlərini zəbt eliyib öz məmləkətinə qarışdırıb və Bakının Bülbülə kəndində bir müqəddəs seyid bir lal müsəlmanın dilini açıb və danışdırıb. Həmin 1908-ci ildə İranda Səttarxan baş qaldırıb və gəncəli Məhəmmədovların köməkliyi ilə Azərbaycana sahib olub. Peterburq şəhərində rus xanımlarının yığıncağı baş tutub və hər vilayətin və hər tayfanın arvadlarından o yığıncaqda olublar. Qafqaz xanımları tərəfindən yığıncaqda ancaq Gəncə xanımlarından altı nəfər olub və bunlar orada hüquq barəsində çox nitqlər söylüyüb və Molla Məyub yeddi yaşında bir qıza kəbin kəsib, bir nəfər Molla Əliyə verməyi barəsində çox danışıqlar olub. Rus xanımlarının bir parası deyib ki, bunun eybi yoxdur. İslam aləmində iki böyük xeyir iş üz verib: Biri budur ki, Türkiyədə cavan türklər məşrutiyyət elanı eliyiblər, biri də budur ki, Gəncənin Qazax şəhərində müsəlman uşaqlarına ölü qüslü öyrətmək üçün məscid həyətində qüslxana açılıb və ölü öləndə məşhur müəllim Kərbəlayı Əli uşaqları başına cəm eliyib onlara dərs öyrədir. Amerikada Taft adında bir şəxs cümhuriyyətlərə rəis seçilib. Həmin 1908-ci il bərəkətli il olub. Dünyanın hər bir yerində yaxşı məhsulat əmələ gəlib. Naxçıvan mahalında çox pambıq olub. Dağıstanın Axtı kəndində müsəlmanlar içində araq və pivə artıq rəvac tapıb. Bakıdan iki min manat gətiriblər ki, barı heç olmasa bir məktəb açsınlar, amma İtaliya məmləkətində Messina şəhərində zəlzələ olan kimi Axtıda məktəb pulları birdən yox olub. Musiqi aləmində genə şad xəbərlər eşidilib: Bakıda teatr yazıçılarına müsəlmanlar tərəfindən dünyada misli olmuyan hörmətlər göstərilib. Tiflisdə gürcülərin ali bir teatrı başa gəlib və nayibin sifarişinə görə Lənkərandan Çornıqoroda üç mütrüb dəstəsi göndərilib. Bu ilin abu havası hər yerdə bir cür olub. Bəzi yerdə yağış yağıb, bəzi yerdə qar yağıb. Baharda gah gün çıxıb hava xoş olub, qışda qar yağıb hava soyuq olub. Ağdaşda məktəb vəkilləri təzə müəllimə paltar veriblər ki, bir-iki gecə yatsın ki, sora özünə paltar alsın, amma naqafil gecə vaxtı vəkillər birdən gəlib biçarə müəllimdən paltarı alıb aparıblar. Bu da gedib o gecə hamamda yatıb ki, üşüməsin. Həmin 1908-ci ildə Gəncə şəhərinə təzə konsul varid olub və Mir Bağır ağa konsulun qabağına çıxıb və ağa ilə konsul İran məşrutəsi barəsində çox şirin söhbətlər eliyiblər. Bu il Səmərqənddə çox toylar olub və bu toylarda mollalar içki məclisində gözəl nitqlər söylüyüblər. Bu nitqlərin təsirindən Aşqabad cavanları o dərəcədə şəraba məhəbbət yetiriblər ki, şərabı içə-içə stəkanları da ağızlarında sındırıb tikə-tikə eləyiblər (hələ hirslərinə bax). Noyabr ayının 12-də Culfanın yanında qaçaqçılar Arazdan keçəndə on dörd tay qaçaq malı salıb qaçıblar. Bu malların hamısı İran mətaidir: iki tay seyid və mərsiyəxan əmmaməsi, bir xurcun təsbeh, bir tay ”Cameüd-dəvat” kitabı, bir dəvə yükü talaqqa, iki tay tiryək və bir çuval həna. (Mabədi gələn il 52-ci nömrədə). Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 28 dekabr 1908, № 52 * * * Zəng O vaxtdan ki, biz “Qeyrət” mətbəəsində başlamışıq divar təqvimi çap eləməyə, bizə Bakı, Nuxa və Tiflis müəllimlərindən yüzdən artıq şikayət məktubu gəlib ki, nə səbəbə xaçpərəst bayramlarını biz qırmızı vərəq üstündə çap eləmirik. Müəllimlərin də giley eləməyə haqları var, çünki bu yazıqlar gecə və gündüz intizardadılar ki, kəlisa bayramları yetişsin və müsəlman uşaqlarını ötürüb, özləri də gəzib rahat olsunlar. Əlbəttə, əgər bu cür bayramlar qırmızı vərəq üstündə çap olunsalar, müəllimlər haman saat görərlər ki, bu gün bayramdır və uşaqları ötürərlər. Buna bizim heç sözümüz yoxdur, amma müəllimlərə biz bir belə təklif eləmək istəyirik: Xaçpərəst bayramının axşamından başlamış kəlisaların zəngi həmişə çalınır. Biz müəllimlərə məsləhət görürük ki, təqvimə möhtac olmasınlar və bizi də artıq xərcə salmasınlar. Həmişə kəlisanın zəngini eşidən kimi bilsinlər ki, sabah “prazdnik”dir və uşaqlara xəbər versinlər ki, dərsə gəlməsinlər. Məsələn, indi Tiflisdə müfti və şeyxülislam məktəblərinin uşaqları iki həftədir ki, küçələrdə bazar halvası axtarırlar, çünki məktəblər bağlanıb. Yəni bu qaydanı hökumət qoymuyub və qoymazdı da. Hökumət bir belə insafsız qərardadı eləməzdi ki, müsəlmanların ruhani məktəbləri xaçpərəst bayramlarını saxlasın və tətil eləsinlər. Bu qaydanı müsəlman müəllimləri özləri qoyub. Xülasə, bizə qalsa, təqvimin heç lüzumu yoxdur: elə kəlisanın zəngi çalınan kimi lazımdır bilmək ki, sabah dərs yoxdu, vəssalam. Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 4 yanvar 1909, № 1 * * * Molla Nəsrəddin Nankorluq yaxşı sifət deyil. Millətimizin bir neçə zəhmət və xidmətini danmaq təcrübəli yazıçımıza yaraşmasa gərək. Hərçənd hey eşidirik ki, Molla Nəsrəddin niyə həmişə öz millətinin qüsurunu yazır, amma ermənilərin, firənglərin, ingilislərin əskikliklərini heç yazmır, – deyirlər. Amma bunları zarafat hesab edirik, çünki biz millətimizi illər uzunu mədh edib durmuşuq. Bu dörd ildə müsəlmanlar çox şey qazandılar: müsəlman-erməni davası oldu, çox şəhərlər, kəndlər qazandıq. Hətta bu sayədə aclara yığılan puldan çox adamlar sərvət qazandılar. Bu dörd ildə müsəlmanlar çox şey istədilər: istədilər ki, müsəlman qəzetələri arvad məsələsindən heç danışmasınlar, arvad cəmiyyəti bir yerdə baş verən kimi vurub dağıtsınlar. İstədilər ki, bir-iki qara, qırmızı saqqallı mollanın xatiri üçün yazıçılar təfkir edilsin, hamı üsuli-cədidçilərin ağızları bağlansın. Bu dörd ildə çalışdıq ki, molla məhəmmədəminlərin, şamaxılı şeyx Həmid paşaların, qubalı molla Hacı babaların, ordubadlı mir mürtəzaların nüfuz və sərvəti artsın. Bu dörd ildə biz çox şeylərə nail olduq: seyid fabrikalarımız çoxaldı, İran konsullarının hümmətindən tiryək və mərizxanalardakıların sanı artdı, Ağdaşda, Mərvdə hacı və axundların evlərində fahişəxanalar açdıq. Qafqazdakı iranlı, türk məktəblərində türk dilini boykot elədik. Xülasə, nə istərsən bizdə olmadı; hə, az daha yaddan çıxaracaqdım, hamıdan əlası Molla Abasqulu kimi möhtərəm və vüqarlı bir şəxs şeyxülislamımız oldu. ”Molla Nəsrəddin”, 11 yanvar 1909, № 2 * * * Qənimət Amma bu zalim Orenburq tatarlarının içindən qəribə şairlər törüyüb. Məsələn, ayıb olmasın, “Din və məişət” jurnalının birinci nömrəsində “Sədiqül-əmini” imzası ilə bir şair yazır: Əzimətsən, əzimətsən, əzimət, Yaşa, ey möhtərəm “Din və məişət”. Qənimətsən, qənimətsən, qənimət, Yaşa, ey möhtərəm “Din və məişət”. Pəh, pəh, pəh, hələ bu cür şairləri görə-görə Hop-Hop da, Əbunəsr Şeybani də və Məşədi Sicimqulu da deyirlər ki, biz şairik. Zarafat kənarda qalsın, amma “Din və məişət” jurnalı da doğrudan qənimətdir. Həmin əvvəlinci nömrəsində teatr oynayanlar barəsində jurnal bir doğru təkfirnamə yazıb deyir ki, müsəlman teatrçıları şəriətə xilaf olan teatr tamaşasını mömin müsəlman içinə gətirmək ilə Allah bəndələrini yoldan çıxardırlar. Əlbəttə, bu sözlər səhihdir və əlbəttə, bir belə yazıçı müsəlmanlar üçün qənimətdir. İndi dəxi bundan sonra dağıstanlı fəzilətli Əlqədari cənabları və bunun kimi qeyr üləmamız çox da özlərindən deməsinlər, çox da qızlarımızın oxuyub müəllimə olmaqlarına çalışmasınlar, yoxsa mən “Din və məişət”in mollalarını çıxardaram onların müqabilinə, onda görüm nə cavab verəcəklər. Qənimətsən, qənimətsən, qənimət, Yaşa, ey möhtərəm “Din və məişət”. Mən qorxuram bəzi qəlbiqara cavanlarımız inanmayalar ki, iyirminci əsrimizin içində “Din və məişət” kimi “falnamə”lərə Sədiqül-əmini kimi axmaqlar zəhmət çəkib belə uşaq oyuncağı mədhnamələr yazalar. Amma dünyada hər bir şey ola bilər, xülasə: Qənimətsən, qənimətsən, qənimət, Yaşa, ey möhtərəm “Din və məişət”. Əzimətsən, məzimətsən, nəzimət, Yaşa, ey möhtərəm cin və qəmişət . Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, 18 yanvar 1909, №3 * * * Mətbuat Misirdə çıxan erməni qəzeti ”Yeni fikir”dən: İndiyə qədər osmanlı tayfalarının yekdigərindən mütəfərriq qalması məhzən “müsavat” sızlıqdan irəli gəlib, ya əfrad arasında şəxs etibarilə və ya tayfalar arasında irq etibarilə müsavatsızlığa dəlalət edəcək əhvalın cümləsi ittihadi-osmanlının qüvvətlənməsi əməlinə müxalifdir. ”Molla Nəsrəddin”, 18 fevral 1909, №6 * * * Zəncir “Tərcüman” qəzetinin dediyi kimi, bilmirəm bizim Qafqazda və bilxassə Tiflis şəhərində nə hal var ki, burada, hər yerindən qalxan millətin qabağa getməsini müsəlmanların əlifbasına, imlasına isnad edərək, bunların başına gətirdikləri oyun qalmır. Mirzə Fətəli, Mirzə Rza, qospodin Şahtaxtinski həp Tiflisdə törüyorlar. Bu sözləri yazır “Tərəqqi”nin 31-ci nömrəsində Əlibəy Hüseynzadə cənabları. Doğrudur, Qafqazda çox qəribə hal var; amma tək bir Tiflis deyil, Qafqazın Bakı şəhərində də qəribə bir xasiyyət var ki, hər bir əhli-qələm Bakı şəhərinə daxil olur, bir kəlmə söz ilə də, bir işarə ilə də istəmir “cərgədən” bir qədəm kənara çıxsın və yazdıqlarını əvvəl bir qoyur qabağına və öz-özü ilə məsləhət eləyir ki, “görüm bu yazdıqlarım qoçu-başılarına, mərsiyəxanlara və qəssablara xoş gələcəkmi?”. Elə ki, görür “xoş gələcək” – götürüb verir mətbəəyə ki, düzüb çap eləsinlər. Bu sözlər dəlilsiz deyillər. Məlum şeydir ki, alimlərimiz və şöhrətli yazıçılarımızın çoxu Bakıdadırlar. Tiflisdə və qeyri şəhərlərdə ancaq Mirzə Fətəli və Şahtaxtinski kimi xırda-mırda yazıçılarımız olub. Nə vaxt Bakıda təzə söz, təzə bir fikir, təzə bir məsələ ortaya qoyulub? Tutaq ki, bu məsələləri qalxızanlar “hər bir yerindən qalxan olub”, bəs məsələlər özləri necə? Biz inana bilmərik ki, məsələn, hicab məsələsini Hüseynzadə cənabları o cür başa düşür, necə ki, içində yaşadığı Bakı camaatı? Amma Bakı camaatı bunu bilmir; o səbəbə bu barədə Hüseynzadə cənablarını da öz “cərgəsində” görür. Qızlarımızı 9 yaşında ərə verib, məktəb əvəzinə bir pəhləvanın otağına köçürtmək məsələsi düşüb. Nə danışıblar bu barədə Bakı alimlərimiz? Yoxsa bunlar hamısı xırda işlərdir? Tiflis “yerindən qalxanları” əlifba məsələsi başlayıblar. Başlayanlar hələ heç, bəs məsələnin özü necə? Biz buna təəccüb etmirik ki, Hüseynzadə cənabları əlifbamızın bilmərrə dəyişilməyinə fitva vermir; ondan ötrü ki, Bakıda otura-otura belə sözü birdən-birə danışmaq olmaz. Bakıda ancaq müəllimlərin kitablarının bir neçə qüsurunu bəhanə eləyib Abdulla Cövdətdən izn almamış yazdıqları kitabın üstünə çəkmək olar. Biz buna təəccüb eləmirik. O şey ki, biz ona təəccüb edirik – budur: Əgər yer üzündə cəmi millətlərin əlifbasını qabağımıza qoysaq, baxıb görərik ki, qədim farsların “mixi” yazılarının, hindlərin “divanaqari” əlifbasının, yaponların “katakana” əlifbasının, ermənilərin, yəhudilərin, rusların “kiril” əlifbasının və bütün Avropa əlifbalarının içində tək bircə biz işlətdiyimiz “nəsx” (ərəb) əlifbasıdır ki, başda yazılan hərflər bir cür yazılır, ortada bir özgə cür, axırda bir özgə cür və əlahiddə yazılanda da bir cür yazılır. Mən elə qanıram ki, bu cür əlifbanın sahibi bəlkə “heroqlifə” də gərək şükür eləsin. Təəccüb ki, Hüseynzadə cənabları bu barədə bir söz danışmır!.. Möhtərəm ədibimiz ingilislərin imlasının adını qoyur “əcib”; amma bizim imlaya heç olmasa “bir az əcib” də demək istəmir. Bunun eybi yoxdur. Bizə mümkündür bu şəkdən çıxmaq; amma bu cür təzə xəbəri verən gərək unutmaya ki, indi “Tərəqqi”də bu mücdəni eşidən uzun ətəklər çıtmıq çalıb oynayırlar. Hüseynzadə cənabları deyirlər ki, əlifbanın çətinliyi tərəqqiyə mane ola bilməz və buna da yaponiyalıların mədəniyyətinin “övci-balayə” çıxmaqlarını dəlil gətirir. Əvvələn, məqalə sahibi oxuculardan bunu gizlədib ki, yaponiyalılar bu saat bu fikirdədirlər ki, qədim əlifbaları ilə yazılmış kitablarını cırıb yandırsınlar və “latın hürufatını işlətməyə başlasınlar (Qranatın qamusül-əlamı, cild 8, səhifə 5346). Bundan belə anlaşılır ki, hələ yaponiyalılar “Övci-balayə” çıxmayıblar; çünki indi övci-baladə olmuş olsalar, elədə təzə əlifbanı qəbul eləyəndən sonra gərək uçub qalxalar havaya. Saniyən, tutaq ki, mən gördüm mənim yoldaşım ayağında zəncir “bir fənd” ilə çıxıb bir divarı aşdı o tərəfə, məgər dəxi mən ayağımdakı zəncirdən xilas olmağa gərək çalışmayam? Əlifbanı akademiyalar dəyişməz və əsərlərini Əbdülhəmidxan Saniyə “təqdimi-naçizi-übudiyyətkaranə” edən Şəmsəddin Sami kimi “ərbab bulunan zəvat” dəyişməz. Ərbablar və akademiyalar əlli və yüz ildən sonra görəcəklər ki, Mirzə Fətəlilər, “qospodin” Şahtaxtinskilər yuxudan gözlərini açan qırmızı saqqallıların himmətilə əlifbanı dəyişiblər. Tutaq o vədə akademiyalar və “ərbablar” bir az güləcəklər; amma belə işlər tarixdə görsənən bir haldır; XVII əsrdə ən şöhrətli təbib professor Riolan inana bilmirdi ki, Qarvey kimi bir naməlum şəxs bədəndə qanın hərəkətinin qanununu və hikmətini kəşf edə bilər (Pisarevin “Əsərləri”nin 4-cü cildində, 474-cü səhifədə belə təmsillər çoxdur). Bu sözləri yazandan sonra biz özümüzü borclu bilirik bunu deyək ki, “İkinci il” kitabının Hüseynzadə kimi bir ədibin tərəfindən tənqid olmasına biz kitab sahibləri ilə bir yerdə hər halda təşəkkür etməliyik və haman tənqiddə göstərilən qüsurların bir neçəsini təsdiq eləyirik. Bu bəsdir. Dəxi bu barədə bundan artıq danışmağa məcmuəmizdə yer yoxdur. Lakin ümidvarıq ki, yoldaşımız Nemanzadənin bu xüsusda dəxi təfsilli cavabını oxucularımız “Tərəqqi”də oxuyalar. “Molla Nəsrəddin”, 15 fevral 1909, № 7 * * * Qoqol Bu axır vaxtlarda cəmi müsəlman qəzetlərində müsəlman qardaşların gözünə bir belə söz sataşıb: “Qoqol”. İndi müsəlman qardaşlar oxuyub bildilər ki, Qoqol bir məşhur rus yazıçısının adıdır; bildilər ki, bu yazıçı yüz il bundan irəli anadan olub; bildilər ki, məzhəkənəvislikdə bu şəxsə bərabər Rusiyada hələ bir kəs tapılmayıb; bildilər ki, Qoqolun xidməti rus mətbuatına və rus millətinə o dərəcədə olub ki, mərhumun doğulmağının yüzilliyini Rusiyada kəndlərdə də muciklər eşidiblər. İndi mənim fikrimcə bir belə şey gəlir: söz yox, Köçərli cənablarının açıq və mənalı məqalələrindən, Üzeyir cənablarının şirin tərcümələrindən və qeyri yazıçılarımızın Qoqol barəsində verdikləri məlumatdan oxucularımızın həmin yazısını bir növ tanıdılar və bəlkə yaxşı tanıdılar; amma mən bunu istəyirəm deyəm ki, yenə bununla belə, yəni bu yazı-pozuların varlığı ilə, rus dilini bilməyən oxucularımız indi hələ yenə bilmirlər ki, bu yazıçının adı nədir. Məsələn, yazıçılarımız yazıblar “Qoqol” və elə xəyal eləyiblər ki, bu sözü cəmi müsəlmanlar o cür oxuyacaq, necə ki, mərhumun elə əsl adıdır. Demək, məqalə sahiblərimiz bircə şeyi yaddan çıxardıblar; bircə bunu yaddan çıxardıblar ki, Qoqolun barəsində yazdıqları məqalənin başında gərək bir belə “xəbərdarlıq” eləyəydilər ki, ey müsəlman qardaşlar, yüz il bundan qabaq Rusiyada bir şəxs anadan olub və rus məmurlarının barəsində bir elə komediya yazıb ki, onu də adam oxuyanda elə bilir ki, Naxçıvana, Şuşaya və bütün Qafqaz kəndlərinə və balaca şəhərlərə hökumət tərəfindən “revizor” gəlir. Qərəz, sözüm burada deyil. Mən deyirəm ki, məqalə sahibləri bu sözlərdən qabaq gərək camaata deyəydilər ki, ay müsəlman qardaşlar, bu ədibin barəsində mən sizə çox söz yaza bilərəm, mərhumun adını necə yazım ki, siz oxuya biləsiniz? Mən yazıram ki, “Qoqol”. Bəlkə Allah rast sala bir adam bu sözü elə oxuya, necə ki, şairin adıdır; amma bilirəm ki, biriniz bir cür oxuyacaqsınız, biriniz özgə sayaq oxuyacaqsınız, biriniz bir başqa tövr oxuyacaqsınız və axırda belə məlum olacaq ki, biçarə yazıçının adını siz müsəlman qardaşlar 144 cür oxuyubsunuz. Elə bircə bunu demək istəyirdim; demək istəyirdim ki, qələm sahiblərimiz hər nə yazırlar yazsınlar, – çox sağ olsunlar; amma bunu gərək yaddan çıxarmasınlar ki, hələ indi müsəlmanlar yenə Qoqolun adını bilmirlər. Bunu heç kəs gərək yadından çıxartmasın. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 5 aprel 1909, № 14 * * * Oxucularımıza Keçən vaxtlarda Bakıda və Tiflisdə çıxan müsəlman qəzetlərimizdə bəzi gözəl əşar çap olunardı. Oxucularımızın bir hissəsi əşar sahibini tanıyırdı, amma çoxları da tanımazdı. Lakin misilsiz olan şairimizin kəlamı o qədər mövzun və mənalı idi ki, oxuyan şəxs eləyə bilməzdi ki, təhsin və təqdir etməsin. Bəs hanı o şairimiz? Kəmali-yəslə cavab veririk ki, haman şairimiz neçə aydır ki, yorğan-döşək içində xəstədir. Möhtərəm oxucularımızın nəzərinə bu mətləbi yetirmək istəyirik ki, əziz ədibimiz xəstəliyinə bərabər nəinki müalicə xərcinə, bəlkə adi yövmiyyə məsarifinə möhtacdır. Lakin bu xüsusda nə özü, nə onun dost və əqrəbası qəm etmirlər. Ondan ötrü ki, dünyada ən seçilmiş və əsrlərcə yaddan çıxmayan qələm sahibləri gündəlik ruzuya möhtac olublar. Buna görə belə ədiblərimiz nə qədər bizim üçün qiymətlidirlərsə bir o qədər də bizlərdən ianə gözləməyə ixtiyarları vardır. Bunu da deyə bilərik ki, bu neçə ayın müddətində dostların köməkliyi ilə möhtərəm şairimiz müalicə olunubdur, ancaq xəstəliyi şiddətli olduğundan lazımınca nəzir olmayıbdır. Bu sözləri yazmaqda məqsədimiz bu mətləbi oxucularımıza və aşnalarımıza yetirməkdir, keyfiyyəti bilsinlər və biləndən sonra öz borclarını yerinə yetirə bilsinlər. Xəstə bu heyndə Şamaxı şəhərindədir. İanə göndərmək xahiş edən qardaşlar “Molla Nəsrəddin” idarəsinə müraciət edə bilərlər, bizim də təklifimiz bu olacaq ki, göndərilən ianəni buradan yola salaq Şamaxı şəhərində məşhur və möhtərəm tacirlərimizdən Hacı Əbdürrəhim Səmədov cənablarına ki, muşarileyh də Mirzə Abbasqulu Səhhət vasitəsilə xəstəmizə yetirsin. İanə verənlərin adlarını və ianələrin qədərini borclu oluruq hər dəfə məcmuəmizdə və bundan sonra Bakıda çıxmalı olan əvvəlinci gündəlik ruznamədə çap edək. Molla Nəsrəddin idarəsi tərəfindən. “Molla Nəsrəddin”, 23 aprel 1911, № 15 * * * Heç bilirikmi? Heç bilirikmi nə qayırırıq? Vallah, heç özümüz də bilmirik. Bax, bu günlər Qafqazda və qeyri müsəlman vilayətlərində mərhum Mirzə Fətəlini yad edirlər. Hələ necə yad edirlər! Tiflisdə ərbabi-maarif gecə-gündüz çalışmaqdadırlar ki, mərhumun anadan olmağının yüzilliyini layiqincə bayram saxlasınlar. Bakıda dəxi də artıq: bircə “Nicat” cəmiyyəti səkkiz yüz manat təyin edib ki, bu işə sərf olunsun. Köçərli Mirzə Fətəlinin yüzillik yadigarı naminə bir kitab yazıb. Haqverdiyev habelə. Gəncədə teatr məclisi tərtib ediblər. Hələ gələcəkdə nələr olacaq, nələr olacaq... Bu nədir? Vallah, mən bu məsələni çoxdan fikir eləyirəm: burada mən heç özgə bir şey görmürəm məhz özümüzü aldadıb ələ salmaqdan savayı. Bax, təvəqqə edirəm bir zaiqəyə tapşırasınız: axır Mirzə Fətəli kimdir? Bəli, yazıçıdır. Çox gözəl, sözüm yoxdur. Mirzə Fətəli nə yazıb? Bəli, komediyalar, yəni məzhəkəli təmsillər yazıb. Yaxşı, heç sözüm yoxdur. Vaqeən çox gözəl yazıb. Avropanın molyerlərindən, Rusiyanın qoqollarından pis yazmayıb. Və əgər Rusiyada və Avropada Qoqol və molyerlərə yadigar bina etmək lazımsa, onların adlarına cəmiyyətlər təsis eləmək rəva görünürsə, Mirzə Fətəli dəxi də artıq hörmətlərə layiqdir. Amma bircə şey var. Həqiqət, çox vaxt mənə yəqin olur ki, biz özümüzü oynadırıq, çünki bircə dəqiqə necə ki, lazımdır diqqət edib bilək ki, Mirzə Fətəli Axundov kimdir, haman saat xəcalət çəkib yerə girərik. O səbəbə ki, Mirzə Fətəli Axundov o kəsdir ki, dünyada əvvəlinci olaraq, əvvəlinci dəfə müsəlman övrətini teatr səhnələrinə çıxardıb ki, kişilər gəlib hərəsi birmanatlıq, ikimanatlıq bilet alsın, Şərəbanı xanımlara, Şərəfnisə xanımlara tamaşa eləsin. Məsələn, gör nə cür qəflətdəyik ki, küçədə bir nəfər bakılı eşidə ki, bu gün teatrda bir nəfər müsəlman övrəti çıxıb teatr göstərəcək, haman bakılı dünyanı dağıdar: “Pəh, nöşün, arvad da teatra çıxar? Arvad da kişiyə görünər?” Amma haman bakılı gedir Mirzə Fətəlinin adına tərtib olunan məclisə, orada mərhumun naminə çəpik çalır, mərhuma rəhmət oxuyur və cavanlara səs verib çığırır: “Mərhəbalar olsun Mirzə Fətəliyə”. Amma bunu bilmir ki, Xanpəri xalanı teatra çıxardan əvvəl dəfə Mirzə Fətəli olubdur. * * * Hicab, hicab, hicab. Bu da sənə hicab. Di get, ta nə danışırsan? Bəs niyə bir vaxt Molla Nəsrəddini didib tökürdün, indi ki, Mirzə Fətəliyə fəxr eləyirsən? Hələ Molla Nəsrəddin heç bunu demirdi ki, balaca Gülçöhrədən başlamış dünyada hər nə yaşda arvadlar var, hər nə xanımlar var, hamısı teatra çıxıb oyun oynasın. Göyərçini İrəvanda müsəlmanlar istəyirlər öldürsünlər, amma bunu bilmirlər ki, Göyərçini teatra çıxaranın şöhrəti indi nəinki müsəlman aləmini basıb, bəlkə Avropa dillərində bunun ismi söylənir. Mirzə Fətəli Axundovu müsəlman içində çoban da eşidib, padşahlar da bilir. Mərhumun kitabları Avropa dillərinə tərcümə olunanda müctəhidlərimizin kəndiri şiələrin boynuna ancaq çatırdı, amma Mirzə Fətəli tək bircə risalə də yazmayıb ki, aftaba götürəndə bizim üçün düsturül-əməl olsun. * * * Ax, vallah, danışdıqca adamın dərdi artır. Bax, indi məhərrəmlikdir: məscidlərdə müsəlman qardaşlar dəstə-dəstə düzülüb sinəzən oxuyurlar. Bu kimdir? Qarabağlı dəstəsidir. Bu kimdir? Təbrizli dəstəsidir. Bu kimdir? Məməqanlılardır. Bunlar dəstə-dəstə əyləşib sinəzən oxuyurlar. Nə olardı ki, bu sinəzənlərin də bir neçəsini mərhum Mirzə Fətəli yazmış olaydı! Niyə, məgər qabiliyyəti yox idi? Məgər Racidən əksik təbi-şeri var idi? Niyə yazmırdı? Bəs şair deyildi – niyə İran vəzirlərindən şikayətçi olduğunu elə bir nəzmə çəkib ki, Firdovsidən seçilmir? Hələ bir baxın, görün bu nə şikayətdir eləyir ki, nə bilim, mən gərək təzə əlifba düzəldəm; köhnə hürufatnan yazmağı boşlamasaq, bu gün də olmasa, sabah qonşular tökülüb vətənimizi alacaq. Məsələn, Köçərlinin kitabını bir oxuyun görün, mərhum Mirzə Fətəli nə yazır: Neviştəm yeki nameyi-dilpəzir Benami-vəzire ülum əz əbir. Əlifbayi nora nişan dadəməş, Dəre nov bəfirdövs begüşadəməş, Nədanəm məgər himmətəş pəst bud, Nədanəm məgər ruzi-şəb məst bud– Ki nadad bər mən cəvab in vəzir Nəşod bər muradəm məra dəstgir. Vəziri-digər dər ləbi süfte bud, Dər in məsələ rəyi-xud güftə bud– Ki ma xəlqe-İran zixurdi bozörg Zigəbrü zitərsa, zifürsü zitürk. Həme zirəkü mərifət pişəim, Zifərti-zəkavət porəndişəim. Zidişvariyi-xət nədarim bak, Bekuran sezəd rəhnuma əz məcak Nəgirim növxətt əz hiç kəs– Ki mara xətü zehni-ma həst bəs. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 4 dekabr 1911, № 43 * * * Milli bayram Qorxuram genə xalq elə bilə ki, bayramından danışacağam. Bəli, dekabrın beşində Tiflis müsəlmanları mərhum Mirzə Fətəli Axundovu, necə ki, lazımdır, yada saldılar və yaxşıca məscidə cəm oldular və haman mollalar ki, mərhum vəfat edəndə adını dinsiz qoyub onu götürmək və dəfn etmək istəmədilər, indi məscidə gəlib, Mirzəni yaxşılıq ilə yada saldılar və rəhmət oxudular. Axşam da camaat yığışdı teatra (bax, bu lap nahaq) və burada erməni və gürcülərin vəkilləri və genə bəzi cəmiyyətlərin nümayəndələri müsəlmanları təbrik etdilər. Firudin bəy Köçərli də başladı türk dilində uzun nitq söylədi, mən hərçənd dedim ki, axır ay balam, bura hara, türk dili hara, axır bir bax gör bu teatra cəm olan iki yüzə qədər üzüaçıq müsəlman xanımlarının hansı sənin türk dilini qanacaq? Xülasə, sözümə baxmadı, odur ki, danışdığı yerdə səhnənin dalından işarə elədilər ki, bir az müxtəsər eləsin, çünki rusca yazılan nitqə vaxt qalmaz. Hərçənd türkcə başa düşənlər Köçərlinin sözlərindən ləzzət apardılar, amma müsəlman xanımlarının acıqları gəldi: çünki Köçərlinin sözlərini onlara tərcümə edən yox idi. Sonra rusca nitq oxudu, bir uzun kağıza yazılmışdı, haman nitq başlandı oxumağa. Məni də nataraşdan yuxu tutdu. Teatr isti, sağ-solda müsəlman xanımları, hamısı da kişilər ilə danışırdılar. Qərəz, məni yuxu tutdu. Yuxuda gördüm ki, mərhum Mirzə Fətəlinin anadan olmağının ikiyüzillik yadigar bayramıdır, haman teatr doludur müsəlmanlar ilə, orada birisi nitq söyləyir və deyir ki, “ax nə olaydı ki, barı mərhumun bu məclisdə bir oğlu, ya qızı olaydı, gedib onu ziyarət edib əlindən öpə idik”. Yuxudan ayılıb gördüm ki, genə haman rusca yazılan nitq oxunur. Dedim bəlkə axırda bir natiqin yadına düşər ki, bu teatrda lojaların birində mərhum Mirzənin doğma qızı əyləşib. Amma bir kəs bu barədə ağzına bir söz alıb danışmadı, çünki Hatəmxan ağa yarım saat bundan qabaq gəldi çıxdı haman səhnəyə və mərhum Mirzə Fətəlinin üstünə bərk qeyzlənib dedi ki: “Sən necə cürət eləyib xalqın arvadlarının adını kitaba yazırsan?!”. Və ola da bilməzdi ki, müsəlman məclisində övrət adı çəkiləydi; istər mərhum Mirzə Fətəlinin qızı olsun, istər özgəsi olsun. Qardaş, zarafatı qoy kənara, bura müsəlman məclisidir. Burada elə sözləri danışmaq olmaz. Xülasə, belə keçdi. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 11 dekabr 1911, № 44 * * * Jurnalımıza abunə yazılmaq şərtləri Məlumdur ki, bu ovqat qəhətlikdir. Demirəm bahalıqdır: genə tapılan şey qənimətdir. Pəs jurnalımızı indi biz qəhətlik zamanında çıxartmağa başlayırıq. Kağız yox, rəng yox, əmələ yox, hürufat yox, mətbəələr pəcmürdə. Ola bilər ki, qəzavü qədər içində çıxartdığımız jurnalı biri əlinə alıb qiymətinə baxıb deyə ki: Paha! Atovnan yeri! Belə də bahalıq olar? Mən arzu edərdim ki, belə danışıqlar ortalıqdan götürülə idi. Səbəb budur ki, əvvəla, dünyada qəzetin, jurnalın və kitabın heç bahası-ucuzu yoxdur – hər birinə nə qədər pul verə bilsən – ucuzdur. İkinci budur ki, indiki əsrdə pul özü hər bir şeydən ucuzdur və üçüncü də budur ki, müsəlman yazıçısı yazdığı kitabı ya qəzeti nə qədər baha qiymətə satsa, genə axırda farslar demişkən, “həmmali-bimüzd” və türklər demişkən “aldım qoz, satdım qoz” olacaq. Jurnalımızın qiyməti: Bir ilin müddətində (yəni əlli iki nüsxəsi)... on manat. Yarım ilin müddətində (yəni iyirmi altı nüsxə).. beş manat. Üç ayın müddətində (yəni on üç nüsxəsi)... iki manat yarım. Tək nüsxəsi idarədə 20 qəpik, satıcı əlində 25 qəpik. Biz “bismillah” deyib jurnalı başlayırıq və abunə elanını da edirik və lakin illik və yarımillik müştərilər bilməlidirlər ki, idarəmizə göndərilən pul əvvəl-axır öz yerinə çatacaq, yəni haman pula jurnal göndəriləcək və ehyana jurnalımız bəzi səbəbdən yana təxirə düşsə də, genə müştərilərin jurnalı geci-tezi müştəriyə göndəriləcək, necə ki, indiyə kimi belə də olubdur. Və Allah şahiddir ki, heç bir müsəlman qardaşın pulu idarəmizdə tələf olmayıb və əgər birinin az-çox haqq və hesabı yaddan çıxıb qalmış olsa, xəbər versin kifayət verək. Amma bunu da ərz edə bilərik: bir para müsəlman qardaşlarda da az-çox nisyəmiz var. Onlardan da xahiş edirik ki, borclarını yerinə yetirsinlər. Tiflisdə jurnalımız satılır və abunə qəbul olunur müsəlman bazarında “Şərq” kitabxanasında. Müdir və mühərrir: Cəlil Məmmədquluzadə. “Molla Nəsrəddin”, 16 fevral 1917, 32 * * * Cümhuriyyət (Respublika) Vətəndaşlar! Padşahlıq taxtından yıxılan Nikolayın zalım və xain idarəsi dağılandan sonra Rusiya məmləkətində yaşayan millətləri və o cümlədən də biz müsəlmanları məşğul edən tək bircə məsələdir: həmin məsələ cümhuriyyət məsələsidir. (Borcumuz) Vətəndaşlar! Belə olan surətdə biz tək Avropa aləmindən və mətbuatından az-çox xəbərdar olanların borcudur ki, qardaşlarını yoxlamaq babətdən hərdənbir onları bir yerə cəm edib, belə-belə məsələlərdən söhbət açsın, taki bilməyənlər bilib, eşitməyənlər eşidib, dünyanın övzasından və əhvalından bəqədri-imkan xəbərdar olsunlar. (Mənası) Vətəndaşlar! Cümhuriyyət, yəni latınca “Respublika” elə bir hökumətə deyirlər ki, orada məmləkətin idarəsi camaatın öz öhdəsində və ixtiyarındadır, necə ki, məsələn, Firəngistan, İsveçrə və qeyriləri. (Tarixi) Pis olmaz ki, cümhuriyyət deyilən üsuli-idarənin tarixini də müxtəsər surətdə yada salaq. Vətəndaşlar! Cümhuriyyət üsul, idarəsi təzə deyil: qədim yəhudilər, germanlar, yunanlar və rumlar tarixin çox əvail vaxtlarında cümhuriyyət idarəsi ilə yaşayırdılar və lakin həmin qədim zamanlarda bir tərəfdən ağalıq və digər tərəfdən qulluq o dərəcədə idi ki, ədalətin və müsavatın yoxluğundan və ümumiyyətcə millətlərin avamlığı bərəkətindən qədim cümhuriyyət idarələri davam edə bilmədilər. Axirül-əmr nadan məxluqat öz yaxalarını yenə zalım padşahlar ixtiyarına verdilər. Qədim əsrlərdən keçəndən sonra gəlib çıxırıq orta əsrlərə və burada cümhuriyyəti görürük Şvetsariya məmləkətində. Bu həmən cümhuriyyətdir ki, indi də davam edir. Təzə əsrimizin cümhuri hökumətlərinin biri Amerika cümhuriyyətidir ki, tarixi-miladiyyənin XVIII əsrinə kimi ingilis hökumətinə tabe idi və məhz, XVIII əsrdə ingilisdən ayrılıb, “Cəmahiri-müttəfiqə” adı ilə şöhrət tapdı ki, rusca dəxi deyilir. Severo-Amerikanskie Soedinennıe Ştatı. Amerikadan sonra gəlib çıxırıq Firəngistana ki, burada üç dəfə inqilab üz verəndən sonra axırda cümhuriyyət idarəsi payidar olub, həmişəlik möhkəmləşdi. Firəngistan inqilabları ittifaq düşüblər birincisi miladiyyə tarixinin 1789-cu ilində, ikincisi 1848-ci ilində və axırıncısı 1870-ci ilində. Firəngistandan da keçdikdə Amerikanın orta və cənub məmləkətləri və habelə Portuqaliya və Braziliya padşahlıq idarəsini dəyişib, cümhuriyyət qəbul ediblər. Bu saydığımız cümhuriyyətlərdən savayı, necə ki, Afrikada, habelə də Avstraliyada kiçik cümhuriyyətlər var ki, onların hamısını burada saymağın lüzumunu görmürük. (İdarə) Vətəndaşlar! Qabaqda ərz olunub ki, cümhuriyyət üsulu mocibincə məmləkətin idarəsi camaatın öz ixtiyarındadır. Camaat dedikdə vətənin sahibidir. Dəxi heç bir kəsin ixtiyarı yoxdur ki, özünə padşah adı qoyub, millətin rəyindən kənar məmləkət işinə qarışsın. Məmləkət müəyyən qanunlar gücü ilə idarə olunur. O qanunları yazan və təsdiq edən millətin məbusları, yəni vəkilləridir. Məmləkətin rəisinə “prezident” deyilir. Prezidenti ya millət özü seçir, ya parlaman, yəni millət vəkilləri seçir. Prezident məmləkəti idarə etməyə özünə köməkçi hesabında vəzirlər təyin edir. Cümhuriyyətlərin bəzisində vəzirlər məhz prezidentə tabedirlər; bəzi cümhuriyyətlərdə vəzirlər məclisi-məbusana tabedir. Bəhərhal, xah vəzirlər, xah bunların rəisi hesab olunan prezident millətin yanında cavabdehdirlər. (Seçki) Vətəndaşlar! Cümhuriyyət idarəsinin seçkisinin dörd vacib şərtləri var, odur ki, cümhuriyyət seçkisinə dördüzvlü, yainki dördhissəli seçki də, deyilir: Bu şərtlərin əvvəlincisi ümumilikdir, yəni məmləkətdə yaşayan nüfuzun cəmisi seçkiyə iştirak etməlidir, bilatəfavüti-sinif, cins, din; yəni açığı budur ki, seçkiyə kişilər ilə övrətlər də, erməni də, müsəlman da, xan da və rəiyyət də durmalıdır. Bu dörd şərtlərin ikincisi seçkinin müsavi olmağıdır; yəni səslərin bərabərliyi. Məsələn, mən əgər xan və bəyəm, mənim də səsim birdir, sən çoban və rəiyyətsən, sənin də səsin birdir. Demək, hər ikimizin səsi bərabərdir. Üçüncü şərt seçkinin düzbədüzlüyüdür. Bunun mənası budur ki, bir para seçkilərdə, məsələn, kəndlilər qabaqca vəkilləri seçib göndərirlər şəhərə. Şəhərdə bu vəkillər qarışırlar qeyri şəhərlərin vəkillərinə. Dübarə vəkillər seçib göndərirlər qubernski şəhərə. Belə olanda aşkardır ki, əvvəlinci seçkidə səs verənlər bilməyəcəklər ki, aya axırıncı seçkinin vəkilləri kimin və hansı məbusun seçkilərinə səs verəcəklər. Bəs, bundan yaxşısı budur ki, hər bir kəs əvvəlinci seçkiyə duranda düzbədüz istədiyi məbusa rəy versin. Dördüncü şərt seçkinin gizli olmağıdır; yəni səs sahibi səsini elə gizlin verə ki, bir kəs xəbərdar olmaya ki, aya, bu kimə rəy verdi. Çünki aşkardır ki, çox adam var ki, utanmağı və ya qorxunu mülahizə edib, ürəyi istədiyi adamı qoyur kənara, istəmədiyinə rəyi verir. (Azadlıqlar) Vətəndaşlar! Cümhuriyyət idarəsinin bir zinəti də var ki, o da tamam azadlıqdır. Bu azadlıq da neçə qismdir. Əvvələn, etiqad azadlığı; yəni hər bir fərd keyfi istədiyi dinə sitayiş etməyə, yainki bir dindən əl çəkib, qeyri bir dini qəbul etməyə azaddır. Yoxsa nəinki köhnə və çürük idarənin əsrində, məsələn, islamı tollayıb xaçpərəstliyi qəbul edənə ənam verilirdi, amma xaçpərəstin islam dini qəbul etməyə ixtiyarı yox idi. İkincisi – yığıncaq azadlığı; yəni camaatın bir yerə cəm olmağına heç bir surətdə maneçilik ola bilməz. Üçüncü – birləşmək azadlığıdır. Dördüncü – çap eləmək, beşinci – danışmaq, altıncı – siyasi partiyalar düzəltmək və yeddinci – dilbir olub, həmtədbir olmaqdır. (Axırı) Budur cümhuriyyətin ən vacib əsasları! Vətəndaşlar! Bir tamaşa edin bu nemətlərə, bu gözəl nemətlərə! Bir tərəfdən də yada salınız zalım padşahların və onların polislərinin cövr və zülmünü! Vətəndaşlar! Əgər bizdə insanlıq hissi hələ ölməyibsə – və güman edirəm ki, ölməyib, – o vədə gərək uca səs ilə cümhuriyyət qəhrəmanlarını alqışlayıb deyək: Yaşasın cümhuriyyət! Axırı Bahar, 1917-ci ildə, Tiflis * * * Vətəndaşlar Şükür Allaha, qurtardıq! Qurtardıq Peterburq vəzirlərinin zülmündən, qurtardıq qubernatorların zülmündən, qurtardıq naçalnik və pristavların və bunlardan aşağıkı pillə qurdlarının zülmündən. Qurtardıq kənd yüzbaşılarının tatarından, qurtardıq strajniklərin şallağından, xilas olduq min-min zalımların zorbazorluğundan. Şükür Allaha ki, qurtardıq. Məlumdur ki, bu xoşbəxtlik, bu azadlıq göbələk kimi yerdən göyərməyib: bunu qazanan var. Məlumdur ki, müftəcə heç bir şey ələ gəlməz. Məlumdur ki, dağ kimi Rusiya istibdadını yıxmaqdan ötrü minlərcə başlar işləyib, minlərcə canlar tələf olub. Və min şükürlər olsun ki, axirül-əmrdə xoşbəxt olduq və ölmədik ki, bu günləri gördük. Lakin müftə deyil: bunun müqabilində bizim təklifimiz var. Biz borcluyuq var qüvvəmizi o yolda işlədək ki, məmləkətimiz sakit və səlamət olsun. Gərək biz müsəlmanlar da hamıya bildirək və göstərək ki, bizə qaradovoy lazım deyil. Gərək biz elə rəftar edək ki, qeyri millət içində xəcalət çəkməyək. Gərək müsəlman ölkələrimiz elə bir dinclik və fəraqətlə dolanalar ki, köhnə zalım hökumətin tərəfdarları dinməyələr ki, “bax, müsəlman pristavsız yola getməz”. Vətəndaşlar! Bizim azadlığımız yolunda məşəqqət çəkən hürriyyət pəhləvanları, yəni bizim sevgili məbuslarımızın vəsiyyəti budur: Sakitlik və yenə də sakitlik. Hər nə dərdimiz var, hər nə ehtiyacatımız var, hər nə dini məsələlərimiz var, – hər birisi öz vaxtında danışılacaq və öz rəyimizcə həll olunacaq. Və lakin hələlikdə bu saat rahat dolanmaq lazımdır. Vətəndaşlar, sizədir ümidimiz, sizədir sözümüz, müsəlman qardaşlar! Sakitlik və asayiş! Budur istəkli məbusumuz Cəfərov cənablarının sizə vəsiyyəti. İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 23 mart 1917, № 7 * * * İdarədən Axır vaxtlarda məcmuəmizin vaxtından gec çıxmağı barəsində bir çox yerlərdən kağızlar və teleqramlar alırıq. Dünən Batumdan bir çox müştərilərimizin imzası ilə idarəmizə bir məktub gəlib. Məktub sahibləri jurnalın təxirinə darıxmaqlarını bildirirlər və təvəqqə edirlər ki, Mollanın vaxtdan vaxta nəşr olmağına artıq dərəcədə səy edək. Möhtərəm oxucularımıza məlum edirəm ki, doğrudur, jurnalın yubanmağına rəncidə olmağa hər bir abunə sahibinin haqqı var, bununla bərabər ərz olunur ki, bu xüsusda bizim əslən və qətən təqsirimiz yoxdur. Biz jurnalın builki nəşrinin əvvəllərində işarə eləmişdik ki, bu zəmanəmiz çox aralıbdır və həqiqətdə Tiflisdə müstəqil və münəzzəm müsəlman mətbəəsinin olmamağı və bir tərəfdən də əmələlərin azadlıq tətilləri indiki dava əsrində bizi nəhayət, çətinliklərə düçar eləyir. Digər tərəfdən də müştərilərimiz bunu həmişə nəzərdə saxlamalıdırlar ki, biz əvvəl və axır hər bir abunə sahibi ilə nömrə hesabı ilə hesablaşacayıq, nəinki ay və il hesabı ilə, yəni açığı budur ki, jurnalımız hər necə təxirə düşsə də, axırda genə hər bir kəsə öz puluna görə jurnal vüsul olacaq, yəni on manat sahibinə 52 nüsxə, beş manat sahibinə 26 nüsxə və iki manat yarım sahibinə 13 nüsxə göndəriləcəkdir, xah jurnal öz vaxtında çıxdı, xah təxirə düşdü. Bəhərhal, öz səy və qeyrətimizi bu barədə bir zərrə qədər də müzayiqə etməyəcəyik və etmənik də, inşallah. İdarə tərəfindən Cəlil Məmmədquluzadə “Molla Nəsrəddin”, 20 aprel 1917, № 10 * * * İdarədən bir neçə söz Səfeh şamaxılı vətəndaşa ərz olsun ki, Şamaxının quraqlıq xəbərini yuxarıdakı məqalədə oxuyub diltəng oldum. Həqiqətdə də gör nə bədbəxt əsrə gəlib çatmışıq ki, göydən bir qətrə yağışın üzünə həsrət qalmışıq və nəinki Şamaxı, habelə Qarabağ, İran və Naxçıvan və Tiflis və Kars mahalları quraqlıqdan yanıb közə dönüblər. Amma hanı o keçən günlər, o səadətli zamanlar ki, fazillərimizin mübarək vücudlarının varlığından nə quraqlıq tanırdıq, nə qeyri bir belə bədbəxtliklər üz verərdi. Niyə, nədir bunun səbəbi? Əlbəttə, səbəbsiz deyil, burada söz yox ki, bir hikmət var, yəni vallah heç hikmət də yoxdur. Əsl mətləb buradadır ki, qardaş, vallah yer üzünü bədəməl və binamaz bürüyüb; xalq hamı dönüb şeytana, məlunə. Dəxi Allah-taala nə eləsin? O da baxıb görür ki, cəmi-məxluqat bicləşib: nə müsəllaya çıxan var, nə düa-səna edən var. Yəni eləsələr də, nə mənası? Çünki müsəllanın öz şərt-şürutu var. Həqirin bu sözlərinin sübutu üçün götürün Səmərqənddə çıxan “Hürriyyət” qəzetini və dördüncü və beşinçi nömrələrində çap olunan fazili-muxtar Hacı Mirzə Bərat Mirzə Muradzadə təbibin müqəddəs məqaləsini nəzərinizdən keçiriniz və görünüz ağa nə yazır. “Yeki əz bəradərani-dini göft ki, çənd məratibə becəhəti-baran və düayi-baran ba cəmaeyi-müslimin rəftim, düaha beicabət nərəsid, bexatiri-həqir həmin məsələ nifaq xütur kərd. Hekayəti-qəti-baran dər zamani-həzrət Musa əleyhüssəlam və tələbi-baran-nümudəni peyğəmbəri-xüda səlləllahü-əleyh və alihi və beicabət nərəsindəni-düayian həzrət besəbəbi-yeknəfər nəmmam, yəni süxənçin bud ki, hekayəti-an inəst. Dər zəmani-həzrəti-Musa səlləllahü-əleyh və alihi sali baran nəyaməd. Cəmaeyi-israiliyan amədə, ərz kərdənd, həzrəti Musa bəxəvasi-əshabi ruzə, nəmaz, istisqa və düayi-istisqa nümud, baran nəyaməd. İstiqasə bədərgahi-ilahi nümud. “ilahi! Məra kəlimi-xud xandi. Ru bədərgahi-tö avördəm. Məra məyus nəkon. Xitab rəsid ki, ey Musa, dər miyani-in cəmiət yek nəfər münafiq və nəmmam həst, ta ura birun nəkoni düayi-tu müstəcab nəxahəd şod. Pəs ma biçarəgan bein həmə nafərmani və in həme nifaq və süxənçini, mixahim düayi-man müstəcab şəvəd. İn nist məgər əz tərki-əmr beməruf və kəsrəti-nifaq... “ Bəs, əzizim, Səfeh şamaxılı, bir gör ağa nə yazır: bizim bədbəxtliyimiz özümüzdəndir; ondandır ki, içimizdə nəmmam çoxdur, çoxdur, çoxdur; qardaş, çoxdur, yoxsa içimizdə nəmmam [...] duamızı eşidib hər nə istəsən bu gündən sabaha qoymayıb göndərər. Yağış istəsən–yağış göndərər, qar istəsən–qar göndərər. Ancaq işləri xarab edən o haramzada nəmmamlardı ki, müsəllamızı xarablayırlar. Yoxsa sən demə ki, indiki əsrdə Mirzə Bərat kimi fazillərimiz baha pula alınan kağızlarımızı belə-belə moizələrlə doldurur. Yox, yox, bizi mədəni millətlərdən geri qoyan fazillərimiz deyil, onlar qara camaata ilqa edən belə-belə qış kürsüsü nağılları deyil, ancaq müsəllaya çıxan camaatın içində gəzib dolanan münafiqlərdir. Dəxi bundan başqa özgə bədbəxtliyimiz yoxdur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 12 may 1917, № 12 * * * İdarədən Məktub sahibinə ərz olsun ki, həmin şəkli bizə çəkdirən şəxs Təbriz əhli idi ki, Tiflisdə bir gecə qalıb, Bakı təriqi ilə yollandı Məşhədi-müqəddəsə. Adını soruşduqda cavab verdi ki, əsil adımın sizə lüzumu yoxdur, amma təxəllüsüm Rza Xorasanidir. Həqiqət biz özümüz şəkkə düşdük və şəkli bu surətdə qəbul eləmək istəmədik, amma müşarileyh belə cavab elədi: getdiyim ağaya and içirəm ki, bu şəkil demokrat firqəsinə toxunmur. Bununla bərabər idarəmiz əhd edir ki, bundan sonra vəkilimiz və dostlarımız tərəfindən təsdiq olunmamış mətləbləri jurnalımızda dərc etməyək. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 noyabr 1917, № 24 * * * Arvad məsələsi Yevropanın ən şöhrətli alimlərindən Con Stüart min səkkiz yüz altmış yeddinci ildə ingilis parlamanında söylədiyi nitq hələ çoxlarının yadından çıxmayıb. Haman nitqdə məşhur natiq birinci dəfə olaraq arvadların siyasi ixtiyarlarının bərabərlik məsələsinə əl vurubdur. Və bu əllillik müddətdə haman ingilis parlamanında azından iyirmi dəfə bu məsələ müzakirəyə qoyulubdur və hələ bu vaxtadək arvad məsələsi necə ki lazımdır, Yevropada həll olunmayıbdır. Rusiyada arvad məsələsi. O ki qaldı Rusiya hökuməti, şükür Allaha, axırıncı inqilabi-kəbirin birinci xidməti bu oldu ki, Rusiyada yaşayan insanların cəmisinin ixtiyarı bərabərləşibdir, bilafərq cins, din və millət. Bu barədə Rusiyada dəxi əlahiddə bir danışılmalı məsələ qalmayıbdır; arvad məsələsi birdən-birə qurtarıbdır. Keçmişdə hüquq mübarizəsi. Amma bizim indiki söhbətimizdən murad bunu bilməkdir ki, aya keçmişlərdə arvadların hüququnun əzilməyinin səbəbi nə olub, yəni kişilər nə səbəbləri əldə bəhanə tutub arvadlara ixtiyar verməyiblər. Söhbətimizdən məqsəd bunu bilməkdir ki, həmin hüquq mübarizəsi, yəni ixtiyarat yolunda çalışmaq nə vaxt başlanıb və nə vəzlə əmələ gəlib və axrı hara gəlib çatıb. Hindistandan Manunun rəyi. Bəni-növi bəşərin tarixinin əvvəlinci günlərindən başlamış arvadlar ərlərinin ixtiyarında olublar və bu ixtiyar o cür nəzərə gəlib guya ki, dəyişilməyən bir qanundur. Qədim Hindistanda üç min il bundan qabaq Manunun qanunlarına görə arvadı öldürənin tənbihi o qədər idi–nə qədər ki, iti öldürənin tənbihi idi. Manu öz qanunnaməsində yazır ki, arvad uşaq ikən atanın ixtiyarında olmalıdır, cavanlıqda ərinin ixtiyarında və dul qalan vaxt oğlunun ixtiyarında. Arvadın nə qurban kəsmək ixtiyarı var idi, nə ibadət eləmək: onun ibadəti məhz ərə qulluq etmək idi. Yunan və rimlilərin rəyi. Hindistandan keçəndən sonra arvada həqarət ilə baxan Yunan və rimlər olublar. Yunan alimi məşhur Aristotelis deyərmiş: “qul, arvad və uşaq ixtiyar sahibi olmağa qabiliyyətsizdirlər”. Məşhur “Rim qanunları” uşaqları, dəliləri və arvadları bir mənzilədə hesab eləyirdi və bunlara ixtiyar vermirdi öz adları ilə şərtnamələr bağlasınlar. Dinlər necə baxıblar. Dinlərə gəldikdə demək olar ki, cəmi dinlər arvadları əskik bir insan dərəcəsində qoyublar. Tarixi-Müqəddəs İbrahim peyğəmbəri Saranın başının sahibi deyib yazır. Qədim yəhudilər dua vaxtı Allaha şükür eləyirdilər ki, onları arvad xəlq eləməyib. Bizim islam dinində həmçinin kişilərin ixtiyarı arvadlarınkı ilə bərabər deyil: məsələn, götürək kişilərin çox arvad almaq ixtiyarını, yainki irsin bir hissə bacıya və iki hissə qardaşa çatmağını və qeyrə. Orta əsrlərdə nə cür baxırmışlar. Xaçpərəstlərin Pavel xəlifəsi yazır: arvadlara hökmdür ki, ərlərindən qorxsunlar. Bəzi xaçpərəst qanunlarınca arvadlar kilsəyə girən vaxt minbərə və qeyri müqəddəs şeylərə gərək əl vurmayalar. Rəvayətdir ki, keçmişlərdə Firəngistan senatı belə bir qərarnamə yazmış: vəhşi insanlara da yaraşan iş deyil nəinki sizə ki, arvadlar öz iynə və saplarını qoyub və gəlib kişilərə qarışıb siyasi işlərə müdaxilə etsinlər; çox və çox eyib ola. Orta əsrlərdə arvadların hətta ruhu olmasına şəkk gətirirmişlər. Müqəddəs Avqustin bəlaların cümləsini arvadlardan görürmüş. Şekspir, Şopenhauer, Veyninqerq, Strinqberq – bunlar hamısı arvadları əqli naqis hesab ediblər. Qəribə burasıdır ki, bu cür əqidə arvadlar barəsində nəinki minillərlə yer üzünün cəmi tayfalarının arasında davam edib, hələ bəlkə indinin bu saatında mütəməddin Yevropa millətlərinin içində də bu rəydə olan az deyil ki, arvad kişidən ağıl hissiyyətincə zəifdir və bu səbəbə politika aləminə qarışmağa haqqı yoxdur. Analıq səbəb olubdur. Bəs bunlar nə sözdür? Nədir bunun səbəbi? Əsl mətləb burasındadır ki, arvadların hər bir barədə kişilərdən geri qalmaqlarına səbəb analıq olubdur ki, onları evdə uşağının yanında oturmağa məcbur edib, qoymayıb xah dava meydanında, [xah] qeyri meydanda hünər göstərsinlər: ev işləri, uşaq tərbiyəsi və külfət qeydi arvadları o dərəcədə məşğul edibdir ki, evdən kənar olan işlərə arvadların macalı yetməyibdir. Müsavat fəryadı. Amma tədriclə Yevropa elmi və Yevropa təməddününün bərəkətindən “müsavat” fəryadı uca səslə səslənib gəlib arvadlara da çatdı. Bu səda yuxarı siniflərdən başlamış hər bir təbəqələrə dağıldı, nücəba xanımları da bunu eşitdi, əsnaf övrətləri də bildi, karxana əmələləri də xəbərdar oldular və hətta kənd arvadları da duyuq düşdülər. Cəmi arvadların qulağına çatdı ki, insanlar bərabərdirlər və hamı insandır, necə ki, kişi, habelə arvad. Müsavat, müsavati-mütləq! Yəni kişilərlə arvadların hüququnun hər bir barədə bərabərliyi. Hüquq davası təzə məsələ deyil. Bu məsələ başlanıb onsəkkizinci əsrin axırlarında, Amerika qitəsində. Stüard zülmündən ingilislərin Amerikaya köçməsi. Tarix rəvayət edir ki ingilislər on səkkizinci əsrdə Stüard nəslinin zülmündən başladılar Amerikaya köçüb getməyə və Amerikada azad ingilislər başladılar özləri üçün mədəni bir vətən bina etməyə. Söz yox, bunların təklifi asan deyildi: bir tərəfdən lazım idi yerli hindlilərin vəhşi hücumlarının müqabilində dayanmaq, digər tərəfdən də lazım idi İngiltərənin hökmünü və ağalığını rədd etmək yolunda çalışmaq. Demək, bütün ömrlərini dava meydanında keçirmək lazım gəlirdi və həmin çətinliklərə düçar olan Amerika kişilərinə mənəvi və mühüm köməklik göstərən, onları dava meydanına göndərib evdə bir tərəfdən külfətə qulluq edən və bir tərəfdən də patron hazırlayıb kişilərin tüfənglərini dolduran, müxtəsər, onlara nicat verən Amerika arvadları oldu. Filadelfiya yığıncağı. Pəs, elə ki, dava qurtarandan sonra kişilər 1787-ci ildə Filadelfiya şəhərinə cəm olub, başladılar müttəfiq məşrutəli hökumət üçün qanuni-əsasi qərar verməyə, həmən gün arvadlar qabağa çıxıb cavab elədilər ki, ey kişilər, bizlər də sizlə bərabər davada iştirak eləmişik, sizin qəzavü qədərinizə biz arvadlar da həmişə şərik olub, şad günlərinizdə şad olmuşuq və qəmgin günlərinizdə qəmgin olmuşuq. İndi təzə vətəninizi azad görüb qanunlar yazırsınız; biz də sizlə varıq, bizim də siyasi ixtiyarımız kişilərlə bərabər olmalıdır. Və lakin bu dəfə arvadların çalışmaqları bir nəticə bağışlamadı və arvadlar istədikləri ixtiyar onlara verilmədi. Bununla belə arvadlar, söz yox ki, sakit olmadılar və fürsət ələ düşən kimi yenə baş qalxızdılar. Londonda qurultay 1840-cı ildə. Arvadların ikinci qurultulu iqdamatı vaqe olub miladi tarixinin 1840-cı ilində. Həmin il İngiltərənin paytaxtı London şəhərində qul azad eləmək məsələsinin beynəlmiləl qurultayı əmələ gəldi. Buraya Amerikadan xanım nümayəndələri göndərilmişdi. Çünki bu qurultayın başçıları İngiltərə ruhaniləri idi ki, arvad məsələsinin həmişə ziddinə gedirdilər. Qurultay qərar qoydu ki, Amerikadan gələn xanımlar həmin iclasda iştirak edə bilməzlər. Bu əhvalat arvadlara o dərəcədə təsir elədi ki, onlar Amerikaya qayıdıb özlərinin də qul dərəcəsindən azad olmaq məsələsini qalxızdılar. Səkkiz il çalışandan sonra arvadlar bir intibahnamə tərtib elədilər ki, 18 fəsildən ibarət idi. Nəticə: bir para ixtiyarlar. Həmin keyfiyyət Amerikada o dərəcə şöhrət tapmışdı ki, cəmi qəzetələr həmin intibahnamənin məzmununu çap eləmişdilər. İntibahnamənin bir neçə fəsli bu idi: Kişi və arvadların ixtiyarlarının bərabərliyi. Darülfünunda təhsil eləmək ixtiyarı. Seçki ixtiyarı. Kəbin və təlaq məsələlərində kişilərlə arvadların ixtiyarlarının bərabərliyi və qeyriləri. Statistika. Müxtəsər surətdə demək olar ki, arvadlar Yevropada və Amerikada hüquq və ixtiyarat yolunda çox təşəbbüslər və çalışmaqlar göstəriblər. Burada cümləsini nağıl eləmək tul çəkər. Və çalışmaqların nəticəsində bəzi məmləkətlərdə hökumətlərin bəzisi arvadların sözlərinə qulaq asıb bir para ixtiyar veriblər. Amma o ki, lazımdır ixtiyari-külli arvadlara yenə verilmədi. Hərçənd bu ixtiyarlar bir növ cüzi hesab olunurdular. Bununla bərabər yenə axirül-əmr Amerika arvadlarının yorulmaq bilməyən səyi və təlaşlarının nəticəsi bu oldu ki, 1910-cu ildə Amerikada 609 darülfünunun 142-si kişilər üçün və 108 darülfünun məhz arvadlar üçün idi və 352 darülfünun şərakətlə arvadlar və kişilər üçün idi. Bu darülfünunlarda təhsil edən kişilərin qədəri 119. 557 və övrətlərin qədəri 52. 652 idi. 1897-ci ildə darülfünunlarda 1475 arvad professoru leksiya oxuyurdu. Və həmin il müəllimlik edən arvadların qədəri kişilərdən artıq idi. 1900-cü ildə Amerikada dörd min beş yüzdən artıq arvad həkimi var idi. 300 arvad advokatı və 2725 ədib və yazıçı var idi. Həmin il Amerikanın hökumət idarələrində beş min nəfərdən artıq arvad xidmət edirdi. Amerikanın müttəfiq ştatlarında hər növ və hər qism arvad cəmiyyətləri var. Cəmiyyəti-xeyriyyələr, maarif cəmiyyətləri, elmi və fənni cəmiyyətlər, kooperativ cəmiyyətləri, fabrik əmələlərinə himayə edən cəmiyyətlər və qeyrilər. Və bu növ tərəqqinin nəticəsi axirül-əmr bu oldu ki, Amerika arvadları necə ki, maarif təsisatında, habelə şəhər işlərində və axırda da parlament seçkisində səs vermək ixtiyarını qazandılar. Axır nəticə. Bunların hamısı özgə bir şey deyil, məhz Yevropa əməlinin və Yevropa fənninin təhsilinin təsiridir. İnsan ki ziyalandı, fikir ki, ucalandı – dəxi mümkün deyil ki, insan ikiqat olsun: axırda yenə cism ruha tabe olacaq, yəni bunun mənası budur ki, uca fikir sahibi həmişə qeyrisini bu yolda işlədəcək ki, başı da uca olsun. Və əlbəttə, məqsədinə çatacaq. Axır. 9 iyul 1918, Tiflis * * * Xəbərdarlıq Bu günlərdə bizə məlum oldu ki, şəhərin ən mötəbər və dövlətməndlərindən bir nəfər hacı və hacızadə cənabları öz məxsusi duruşqasına bir şapkalı madamasını əyləşdirib özü ilə bərabər aparıb Aramyans teatrına və orada xanımın şərəfinə bir ziyafət təhiyə edib və bu ziyafətə camaatın nəzərində bir qədər qızıl lirələr məsrəf edib. Əlbəttə, biz bunu da iqrar edirik ki, hər bir şəxs öz cibinin və məzaqının vəkilidir və şəxsin məhrəmani övsaf və əmalı hər növ irad və dəxalətdən məhfuz olmalıdır; və lakin bir nöqtə var ki, bu barədə biz söhbət açmağa məcbur oluruq. Bunu biz görürük ki, əsrin övzası və camaatın halı fəna bir məqama çatıb. Belə ki, hər bir qədəmdə biz hədsiz yovmiyyə ruzusuna möhtac olanlar və növ-növ fələkzədələrə rast gəlirik ki, bunlara heç bir mənbədən və heç bir əşxasdan bir müavinət əli uzadılmır və hər bir sərvət sahibindən imdad təmənnasına düşənlərə cavab verilir ki, pul yoxdur. “Pul yoxdur” deyənlərə və özlərini zahirdə təmkinli saxlayanlara bir sözümüz yoxdur. Amma bu qədər var ki, teatr kimi ümumgahda çörək puluna möhtac olanların nəzərində məşrubata və naməhrəm övrətlərə qızıl lirələri ovucla sərf edənlər qəflət yuxusundan ayılmalıdılar. Bu dəfə xəbərdarlıq babətindən məzkur hacının adını zikr eləməkdən əl saxladıq, amma bu qəbil hacılara vəsiyyət edirik ki, bundan soralıqda agah və huşyar olub, bir tərəfdən bizim giley-güzarımızdan və digər tərəfdən min-minlərcə çörəyə möhtac olanların nifrətindən ehtiyat eləsinlər. İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 1921, № 3 * * * Poçtxanamız Ruznaməmizin nəşrinin şöhrəti qeyri şəhərlərə çatdıqda çox yerlərdən idarəmizə məktublar yazıb abunə olmuşdular. Və biz təqribən bir ay bundan əqdəm birinci şümarəni və bir həftə ondan sonra ikinci şümarəni Təbriz poçtxanası vasitəsilə müxtəlif şəhərlərə göndərmişdik. Beş gün bundan əqdəm hər bir yavuq qəsəbələrdən və şəhərlərdən varid müsafirlərdən və dostlarımıza çatan məktublardan çox-çox şikayətlər bizə çatdı ki, ruznaməmiz Təbrizdən kənar heç bir nöqtəyə gedib çatmayıbdır. Bu günlər bizə səhih bir mənbədən yəqinlik hasil oldu ki, ruznaməmizin birinci və ikinci nömrəsi Təbrizdən çıxmamış, nə səbəbə çıxmamış, o bizə hənuz məlum deyil. Bir neçə sətri yazmaqdan məqsəd xaricdə olan möhtərəm oxucularımıza ruznaməmizin çatmamağının səbəbini bildirməkdir. Bəhərhal biz yola gedirik və İranda tək bir “Molla Nəsrəddin” heç yerindən olmasa dünya ötüşər, amma poçtxanalarımızın bu dərəcədə nizamsızlığı vətən dostlarını gərək məyus edə. İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 31 mart 1921, № 4 * * * Müştərilərimizə Abunə məsələsi İranda çətin məsələdir. Rusiyada biz buna adət etmişik ki, abunə olanlar dəftərə yazılan saat abunə pullarını verib qəbz alırdılar. Amma İranda vəz özgə şəklə düşüb; çünki burada qədim vaxtlardan ta bu günə kimi ruznaməyə pul verməyi hədər bir şey hesab eləyiblər və bu səbəbdən abunə pullarını qabaqca vermək səhldir, axırda da hıqqana-hıqqına veriblər. Biz İran abunəçilərini qınamırıq; çünki həmişə mümkündür ki, qabaqca birisi pulunu versin və sonra da ruznaməni əcəl dərk eləsin. Bəs onda necə olsun, heç kəs puldan əl çəkməyə hazır deyil. Bir tərəfə də baxanda ruznamə müdiri başına nə daş salsın? Kağıza, mətbəələrə, rəssamlara, yazıçılara və əmələlərə pulu haradan alıb versin? Doğrusu, məəttəl qalmalı bir haldır. Bircə şey fikrimə gəlir. Bir surətdə ki, möhtərəm müştərilərimiz pullarının batmağından ehtiyat eləyirlər, mümkündür pənah bərxuda babətindən abunə pulunun bir az hissəsini idarəyə göndərmək ki, əgər xudanəkərdə ruznamənin dalı gəlməsə, itən pul üç-dörd tümən olmasın, bir neçə qran olsun ki, əgər dünya dağılsa, bir neçə şahı da Molla əminin yolunda itib batsın. Bir qrandan tutmuş on qrana kimi, bundan da əskik və bundan artıq, hər nə qədər idarəmizə göndərilsə, təşəkkürlə qəbul olunub, qəbz veriləcək (mən ölüm, incimədin ki?). İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 20 rəcəb 1339 (31 mart 1921), № 4 * * * Müştərilərə İdarəmizə müraciət edən təbrizli ağayani-möhtərəmlərdən iltimas edirik ki, məcmuəmizdə dərc olunası məqalələri bəqədri – imkan şəhər postu vasitəsilə idarəmizə göndərsinlər; çün məqalələr barəsində zəbani sual-cavaba vaxtımız azdır. Təbrizdən və qeyri şəhərlərdən göndərilən məktublar və məqalələr ya fars dilində, ya türk dilində, müxtəsər yazılmalıdır və illa idarəmizin şənində müfəssəl və zınqırovlu ibarələri, tərif və tövsifləri yazmağa yazanların vaxtı və oxumağa bizim vaxtımız nahaq yerə zay olur. İdarəmizə göndərilən məktublar açıq qurani xətlə, müəyyən imza ilə yazılsınlar. Tapmacalı tərəssül xəttinə təqlidən şikəstə, yəni qol-qanadı sınıq yazılar bizi çox zəhmətlərə salırlar. Məktubun üç səhifəsini təmiz qoyub, qabaqkı yazıq səhifəyə yetmiş iki mətləb doldurmasınlar, yetmiş iki haşiyə çıxmasınlar, hərfin öz nöqtəsini öz yerində qoysunlar və elə rizə yazmasınlar ki, biz zərrəbinə möhtac olaq. Əgər bu şərt mülahizə olunmazsa, mümkündür ki, idarəmizə göndərilən məktublara etina olunmaya. İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 14 şaban 1339 (23 aprel 1921), № 6 * * * Bir neçə söz Necə ki, keçən şümarədə işarə eləmişdik, Bakıya ehzar olunmağımız bizi məcbur edir ruznameyi-”Molla Nəsrəddin”i həmin 8-ci şümarədə dayandıraq. Məlumdur ki, Bakıya varid olduqda ruznaməni haman sayaq ilə çıxarmaqda olacağıq və çıxartdıqda indiki İran abunələrinə yetirmək niyyətində olacağıq. O ağayani-möhtərəm ki, idarəmizə üç aylıq müddətindən artıq pul göndəriblər, muxtardırlar ya ruznamənin Bakıdan gəlməyinə müntəzir olmağa, ya idarəmizdə qalan artıq pullarını istəməyə. Bu barədə sual-cavaba öz əvəzimizdən bəradərimiz Ələkbər Məmmədquluzadəni vəkil qərar veririk ki, müşarileyh idarədə qalasıdır. Təbrizdə və qeyri şəhərlərdə bizə az-çox borclu olan möhtərəm oxucularımızdan da xahiş edirik ki, onlara göndərilmiş olan ruznamə vəchini yetirsinlər idarəmizə. Nə dərəcə “Molla Nəsrəddin” bəndə üçün əzizdirsə, təbiidir ki, o dərəcədə də gərək əziz ola mənim üçün o kəs ki, ruznamənin Təbrizdə çox müşkulat ilə vücuda gəlməsinə kömək oldu. Bu həmin şəxsdir ki, öz elmi və fəzaili sayəsində Təbrizdə böyük bir ehtiram qazanmışdır (hərçənd ki, ağanın ismi-şərifini burada yazmağı lazım görmürük). Təşəkkür edirik o cənablardan ki, bəqədrül-məqdur – abunə ünvanı ilə, ya qeyri bir vəsilə ilə idarəmizə-maddi musaidət göstəriblər. Ruznaməmizin davamı müxtəlif zəhmətlərin nəticəsidir ki, ibarət olsun müxbirlərdən və təb əmələlərindən. Bu qism yoldaşlara səmimi qəlbdən salam göndərirəm. Sözümün xətmində bir vücudi-möhtərəmi yada salmamış olsa idim, qədrdanlıq şəraitinə əməl eləməmiş olardım ki, bu da Molla Nəsrəddinə şayistə görsənməzdi. Ruznaməmizin Təbrizdə nəşrinin icazəsini ağayi Müxbirüs-səltənə həzrətləri mərhəmət buyurdu. Bir surətdə ki, məmləkətin qanunu bunu icab edir ki, bu qism icazələr vüzərayi-maarif tərəfindən gərək sadir ola. Senzor məsələsinə gəldikdə, yenə ağayi-möhtərəmin azadixahlığını bəndə öz qəlbimdə inkar edə bilmərəm: səhihdir, qabaqlarda bir neçə şümarə senzor olundu və lakin o genişlikdə ki, mümkün idi–bəndə üçün yazmaq mümkün oldu və əgər senzorsuz çıxartdığım axırıncı şümarələrdə ondan artıq bir söz yaza bilmədimsə, buna səbəb budur ki, rəsmi senzordan əlavə bizim qaranlıq mühitin və çürümüş məişətin özünə müxtəs bir senzoru var ki, yazmaq səhldir, insanı lal olmağa məcbur edir. Cəlil Məmmədquluzadə “Molla Nəsrəddin”, 6 rəməzan 1339, (15 may, 1921); № 8 * * * Təbrik Təmcid edirik haman maarif-dust yoldaşları ki, yeni türk əlifbasını indi meydana qoyublar. Təbrik edirik müsəlman aləminin cəmi əfradını ki, yeni türk əlifbasının tərəfdarıdırlar. Təqdis edirik keçmişlərdə yeni əlifba mücahidlərinin pak ruhlarını, haman mücahidlərin ki, onlar vaxtında səpdiyi toxumdan göyərən həmin yeni türk əlifbasıdır ki, bunun vücuduna indi biz iftixar edirik. Yeni əlifba söhbəti qədimdir. Heç kəs güman etməsin ki, bu “bidəti” ortalığa salan biz bir neçə nəfər aciz bəndələrik. Adları bizim üçün əziz olan həqiqi maarif xadimləri Mirzə Fətəli Axundovdan, Mirzə Mülkümxan Müşirid-Dövlədən tutub hədsiz-hesabsız bunlar kimi bir çox alim və mütəxəssislər ərəb hürufatının çətinliyini nəzərə alıb bu hürufatın latın hərflərinə əvəz edilməsi yolunda çox-çox dəlilli və sübutlu əsərlər qoyublar. Lakin səhifələrimizin kiçik və dar olması artıq təfsilata bizə yol vermir. Bunların sözlərinin bütün ruhu budur ki, ərəb hərflərinin vücudu ilə islam millətlərinin maarifcə tərəqqisinə ümid ola bilməz və ola bilməz. Mirzə Mülküm xan kitablarının birində deyir: “Əgər götürək üç yüz milyondan ibarət olan müsəlman aləminin və yeddi-səkkiz milyondan ibarət erməni və yunan mətbuatını, görərik ki, erməni və yunan mətbuatı bütün müsəlmanların mətbuatından bir neçə qat yüksəkdir. Buna da səbəb ancaq ərəb hürufatının çətinliyidir”. Şəksiz və tərəddüdsüz biz bu yola qədəm qoyuruq və haman qədəmimiz biçarə millət naminədir. Bizi bu yola vadar edən qəlbimiz və vicdanımızdır. Necə ki, atalar balığı suya atanda o ümidlə atırdılar ki, “balıq bilməsə, xaliq bilər”, bizim də qəlbimizin içərisindən gələn bir səda bizi bu yola sövq edib deyir: “Səbat ilə qədəm qoyun, çünki geri qayıtmaq yoxdur”. Əgər biçarə millətimiz indi də bizi təsdiq etməyə hazır olmasa, bir vaxt gəlib çatacaq ki, yeni hürufat xadimlərinin adları haman millətimiz tərəfindən xeyir-dua ilə zikr olunub baqi qalacaqdır. “Yeni yol”, 21 sentyabr 1922, № 1 * * * Yeni əlifba nə istəyir Bizim yazımızda və danışığımızda bir çox hallar örtülü qalırdı. Bu hallar o qədər əhəmiyyətli görsənmirdilər, amma həqiqətdə bizim evimizi yıxan, dilimizi pozan və öldürən, yazıçılarımızı çaşdıran haman hallar idi. Yeni əlifbamız o halların hamısını açıb aydınca göstərir və onların atılmasını, dəyişilməsini və düzəlməsini çox bərk istəyir. O hallar bunlardır: Birinci hal: neçə yazıçımız varsa, o qədər də yazı qaydalarımız var. Hər kəs kəlmələri kefi istədiyi və ağlı kəsdiyi kimi yazmaqdan çəkinmir. Məsələn, bir kəlməsini dəyişəndə, aşağıda yazılan şəkillərin hamısını yazıçılarımız öz yazılarında göstərmişlər: “Oluram”, “alıram”, “ölürəm”, “aluram”, “almıram”, “olmuram”, “olmayıram”, “almıram”, “almadım”, “olmadım”, “ölmədim”, “almacağam”, “ölməyəcəyəm”, “almayacağam”, “ölməgəm”, “alınmışdır”, “alunmışdır”, “alınarsa”, “almar sə”, “alunursə”, “alunurse”. “Odun” kəlməsini dəyişdirdikdə yenə o kimi hallar görünür: “Odunək”, “odunuk”, “ödünük”, “ödun ük”, “oduna”, “ödünə”, “udunə”, “ödünə”, “ödunu”, “odunu”, “odun ilə”, “ödün ilə”, “ödündən”, “odun dən”. Bunlardan başqa, “gəlib”, “qulub”, “təmənna”, “təmanne”, “hətta”, “hətte” kimi bir çox misallar gətirmək olar ki, yazıçılarımız yazılarında göstərmişlər və indi də göstərirlər. Yeni əlifba hökm edir ki, yazıda bu qarışıqlıqlara axır verilsin, çünki bu əlifbada dilimizdə olan səslərin hamısı vardır. İkinci hal: yazıçılarımız özgə millətlərdən aldıqları kəlmələri türkləşdirə bilmirdilər, çünki ərəb əlifbası bu işə mane olurdu. Məsələn: “nəmaz”, “kol”, “koloft”, “kələft”, “bolbol” və yüzlərcə kəlmələri türkün tələffüz etdiyi “namaz”, “qul”, “külfət”, “bol-bol” kimi yaza bilmirdi. Çünki belə yazanlara “savadsız” deyirdilər. Yeni əlifba isə bu kimi kəlmələri türkləşdirməyə həm imkan verir, həm də məcbur edir. Üçüncü hal: özgə millətlərdən aldığımız kəlmələri hər kəs bir cür tələffüz edirdi, hər kəs bir cür türkləşdirirdi. Bu isə dilimizə böyük pozğunluq salırdı. Məsələn: “məhəbbət” kəlməsi “məhəbbət”, “mühəbbət”, “mühibbət”, “möhübbət” kimi tələffüz olunurdu. Yeni əlifba bu kimi kəlmələrin doğru tələffüzünü tapıb bir cür yazılmasını və bir cür söylənməsini bərkə-bərk istəyir. Dördüncü hal: biz ərəb, fars kəlmələrinə, şivələrinə və tərkiblərinə elə alışmışıq ki, öz dilimizin gözəl qanunlarını və qaydalarını o tərkiblərə tabe edib dilimizi öldürürük. Məsələn: yazıçılar “Ruhanə və cesmani tərbiyə”, “əzabi şədiq”, “vəzifeyi mədəniyye”, “odabaye əsar” əvəzinə “Ruh və cism tərbiyəsi”, “şiddətli əzab”, “mədəniyyət vəzifəsi”, “əsr-ərbək ədibləri” yazmaqdan çəkinmirlər, çünki qorxurdular onlara “Siz dili bilmirsiniz”, desinlər. Yeni əlifba isə tələb edir ki, bu kimi tərkiblər və əcnəbi qaydalar dilimizdən büsbütün atılsın, dilimiz azad olub təmizlənsin və dirilsin. Hələlik bunlardır yeni əlifbanın istədikləri! C. “Yeni yol”, 28 sentyabr 1922, № 2 * * * “Yeni əlifba komitəsi”nin görmüş və görəcəyi işlər May ayında latın hərfləri tərəfdarları tərəfindən seçilən “Yeni Türk Əlifba Komitəsi” günbəgün genişlənməkdə və qüvvətlənməkdədir. Həm də bir çox maneələri yıxaraq, bir çox qərəzlik və fitnə ilə meydana atılan etirazlara baxmayaraq yaşamaqdadır. Komitəmiz yalnız iki şeyi nəzərdə tutub böyük addımlarla irəliləyir. Onlardan birisi yeni əlifba fikrinin Azərbaycanda 65 illik möhkəm bir tarixə malik olması, o birisi də komitə üzvlərinin və yeni hərflər tərəfdarlarının getdikləri yolun doğru olmasına sarsılmaz bir inam və təmiz bir vicdan ilə baxmalarıdır. İndi, görək bu az bir müddət içərisində komitə nə etmiş və nə etmək fikrindədir: Bir çox dəfələr geniş iclaslar qurub nəticədə də “yeni əlifba”nı meydana çıxartmışdır. 30 puta qədər yeni şriftdən Tiflisdə tökdürüb birinci hökumət mətbəəsinə təslim vermişdir. 12000 nüsxə əlifba kitabçası və 15000 də əlifba vərəqəsi çap etdirmişdir. Bu aşağıda adları göstərilən kitablar yazılıb çapa verilməkdədir: a) “Nə üçün ərəb əlifbası türk dilinə yaramır”, b) “Yeni əlifba ilə türkcə düzgün oxuyub yazmaq qaydaları”, c) “Türkcə kəndi müəllim” (türkcəni qeyri türklərə öyrətmək üçün). Bunlardan başqa: a) “Əlifbadan sonra qiraət kitabı”, b) “Sərf nəhv” və c) “Yeni hesab kitabı” adlı kitablar da yazılmaqdadır. Komitə “Yeni yol” adlı həftəlik bir qəzet (2 nömrəsi çıxıb satılmaqdadır və “Gələcək” adlı aylıq bir jurnal da buraxır (mətbəədə çap olunur). Yeni əlifbanı öyrətmək üçün Bakıda kurslar açılmışdır: a) Üç aylıq kurslara gələn müəllimlər üçün, b) Hərbiyyə məktəbi kursantları üçün, c) Firqə məktəbləri mütəəllimləri üçün, ç) 1-ci hökumət mətbəəsinin türk mürəttibləri üçün, d) Hərbiyyə komissariyyatının savad məktəbləri müəllimləri üçün, e) Xalq Torpaq Komissariatı qulluqçuları üçün və ə) Mədən dairələrində fəhlələr üçün. Azərbaycanın bütün qəzalarında (ikisindən başqa) və Naxçıvanda komitənin şöbələri açılıb çalışmaqdadırlar. Azərbaycandan savayı Tiflisdə, İrəvanda, Kazanda, Buxarada, Moskvada, Ənzəlidə nümayəndələrimiz var; komitə sair türk ölkələrində də şöbələr açmaq məqsədindədir. Belə az bir vaxtın içərisində komitənin gördüyü işlər bunlardır; görəcəyi işlər isə bunlardan daha mühüm və daha ağırdır. Fəqət nə olursa-olsun, komitəmiz getdiyi yoldan dönməyəcək və məqsədinə yetişincə daha böyük bir əzm ilə irəliləyəcək. “Yeni yol”, 7 oktyabr 1922, № 3 * * * Yaxşı işin tarixi Hər bir işin ayrıca, özünəməxsus bir tarixi var. Və söz yox ki, işdən də işə təfavüt var: hər bir xırda, mənasız, əhəmiyyəti az olan iş ayırıb, ona tarix qoymaq bir şeyə yaramaz, ancaq axırı xeyirli mənfəəti gözətlənən işləri gözüaçıq millət seçib tarixini yapar. Bu neçə ildən bəri meydana atılmış işlərdən biri hər bir millətini sevən şəxsin diqqətini hökmən cəzb etməlidir. Bu iş qız məktəblərinin artması və tərəqqisidir. Məktəblərimiz sırasına iki ildən bəri iki qız məktəbi daxil olub: biri Bakı darülmüəllimatı, biri də ali pedoqoji institutdur. Bunlardan ikincisinin məqsədi gələcəkdə balalarımıza orta məktəblərimizdə ali təhsil görmüş müəllimlər yetirməkdir. Bu günlərdə bu məktəbin dövlətimiz tərəfindən təsdiqi gözlənilir. Qəzetimiz bu məktəbin açılmasını təbrik edir və deyir ki, bir millətin yarısı savadsız qalsa, o millət mədəniyyət yolunda tərəqqisindən biryolluq əl çəkməlidir. “Yeni yol”, 14 oktyabr 1922, № 4 * * * Komitə işləri barəsində İki həftə əvvəl İrəvandan aldığımız rəsmi kağız Ermənistanda yaşayan türklərin yeni əlifbanı xoşlamaları və qəbul etmələrini bildirdi. Haman şəhərdə bu əlifbanı yaymaq və istəyənlərə öyrətmək üçün xüsusi komitə seçilib, ciddiyyətlə işə başlamışdır. Beş gün sonra Naxçıvandan gələn xəbər orada da yeni bir əlifba komitəsi açılıb işə başlamasını bildirdi. Bu komitə yeni əlifbanı Ordubad və Şərur mahallarında yaşayan türklərin arasında da yaymağı öhdəsinə almışdır. Bu şəhərlərə göndərilən 300 əlifba kitabçasının kifayət etmədiyi xəbərlərini verib, haman kitabdan yenə istəyirlər. Bakıda yeni əlifba ilə çıxan qəzet və jurnalın oralara da göndərilməsini xahiş edirlər. Yeni əlifba kitabçasından 12 min nüsxə çap olunmuşdu. Bir az müddətin içində bu qədər kitab satılıb qurtulduğuna görə ikinci dəfə çap olunması komitə iclasında qərara alındı. Habelə qət olundu ki, bu kitabın ikinci hissəsi də bu tezlikdə çap olunsun. Həftəlik “Yeni yol” qəzetimiz Azərbaycan qəzalarının hamısına göndərilir. Bakıda isə qəzet satan uşaqlarda və Parapetin yanındakı Abbasovun budkasında satılır. “Yeni yol”, 28 oktyabr 1922, № 6 * * * Əkinçilik aləmindən Üzümüzə gələn qış, yaz və yay fəsillərində əkin aləmi üçün çox böyük məsələlər meydana qoyulmalıdır və qəzetlərin yazmağına görə hökumət özü də həmin məsələlərə indidən baş qatmaqdadır. Bu mühüm məsələlər haman çəyirtgə, pambıq əkmək, kənd əhalisinə toxum paylamaq və əkin sularını abad bir yola qoymaq məsələləridir ki, biz bu barədə keçmiş nömrələrimizdə bir neçə dəfə işarələr eləmişik. Əvvəla, çəyirtgə məsələsi elə bir əhəmiyyət qazanmaqdadır ki, bu yolda istər hökumət, istər camaat var qüvvəsi ilə çalışmalıdırlar ki, bəlkə bu nagahan bəlanın zərərini bir növlə əkinçilərin başından rədd eləyələr. Düşmən də çox qəvi düşməndir, çünki alınan məlumata binaən, üç yüz min desyatin miqdarında çöllər çəyirtgə toxumu ilə doludur. Və bu da məlumdur ki, yüz min desyatin əkinəcək zəmilər çəyirtgənin dövlətindən puça çıxıblar. Pambıq əkmək söhbətinə gəldikdə, bu məsələ də çəyirtgə məsələsinə təmamən bağlıdır. O səbəbdən ki, madam ki, çəyirtgənin qorxusu uzaqlaşmayıbdır, pambıq barəsində də olunan binagüzarlıqlar hədər nəzərə gələcəkdir. O ki qaldı əkin suları – burada da çox tədbirlər görülməlidir. Bir tərəfdən kəhrizlər sahibsiz fəna bir haldadırlar, çünki onları nə qabaqkı sahibləri sahiblənib becərməkdədirlər, nə kənd camaatları sahiblənib abad saxlamaq fikrindədirlər. Və onun üçün də kəhrizlər gün – gündən puça çıxmaqdadırlar. Həmin məsələləri məmləkətin gələcəyi üçün biz nəhayət ciddi hesab edib, bu barədə bundan da sonra genə yazmaqda olacayıq. “Yeni yol”,11 noyabr 1922, № 8 * * * Heykəl açılışı Bu noyabrın 17-də böyük bayram günü Azərbaycan türklərinin sevgili şairi Sabirə dikəlmiş heykəlin açılı oldu. Şəhərimizin anlaqlılarının çoxusu orada görsənirdilər. Maarif Komissarı Şahbazi öz nitqində yeni yazıçılarımızı və cavanlarımızı Sabirin ruhu ilə ruhlandırmağa çağırdı. İkinci danışan Nəriman Nərimanov yoldaş olub, söylədi: “Sabir Nikolay hökumətinin ən qorxulu günlərində heç kəsdən qorxmayıb, özünün kəndli və fəhlə tərəfdarı olduğunu hamıya bildirdi: öz şerləri və yazıları ilə kəndlilərin və fəhlələrin haqlarını müdafiə edirdi: zalımların bunlara etdikləri zülmlərini açıqca üzlərinə söyləyirdi. Buna görə heç kəs təəccüb etməsin ki, ilk dəfə Sabiri yad edən və ona yadlıq (heykəl) dikəldən biz kəndli və fəhlə tərəfdarları olduq”. Nitqinin axırını indiki və gələcəkdəki türk şairlərimizin Sabir kimi olmaları arzusu ilə qurtardı. Üçüncü danışan, Ağamalı oğlu, Sabirin şair kimi meydana çıxması ilə Azərbaycan türkləri üçün yeni bir dövrə başlanmasını, bu dövrənin bərəkətindən kəndli və fəhlələrimizin ayılmalarını, bunların tərəfdarlarının çoxalıb, inqilab yapmalarını və müvəffəqiyyət qazanmalarını söylədi. Nitq söyləyənlərin və hazırda olanların hamısının əksi alındı. Bu yığıncaqda gözə çarpan bircə əskiklik var idi: o da bu idi ki, Sabirin təbinin atının iti qaçışına gözəl və geniş meydan hazırlayan Molla Nəsrəddin orada görsənmirdi, çünki bu açlışın nə vaxt olması xəbərini ona heç bildirməmişdilər. Yeni əlifbaçı “Yeni yol”, 25 noyabr 1922, № 10 * * * Bir növ yazıçı Lüğət kitablarımızın birində sözlər bu qaydada məna olunurlar. Məsələn: Som – bu bir növ balıqdır. Lipa – bu bir növ ağacdır. Çij – bu da bir növ quşdur. Bu günlərdə mən bir məqalə yazana rast gəldim;... bu da bir növ yazıçılıqdır. Ay canım sənə qurban, məqalə yazan! Zalım oğlunun bir hünərinə bax! Özü nə Azərbaycanın dilini bilir, nə camaatı tanıyır, amma sən gəl məqaləsinə bax! Yazır: Azərbaycanda qəza, nahiyə və kənd idarələrinin dövlətindən qurd quzu ilə otlayır və buna da üç dəlil gətirir: Biri budur ki, kəndlərdə və qəzalarda heç rüşvət alınmır. Bu birinci dəlil. İkinci dəlil budur ki, qəza idarələri göz açıb – yumum saatda çəyirtkəni qırıb qurtardı. Bu ikinci dəlil. Üçüncü dəlil budur ki, qəzalarda, kəndlərdə, maarif işləri aşıb daşıb: səhər dərsləri, günorta dərsləri, gecə dərsləri, rəməzanda da obaşdanlıq dərsləri. Bu da üçüncü dəlil. Bəli, qurtardı getdi. Dəxi sözün nədi? Belə gözəl bir əsr, belə bir səadət harada və havaxt olub? Amma məqalə sahibi, deyəsən, yenə az-maz insafa gəlib; deyəsən duyubdur ki, qəzalarda otluyan quzular ibarətdirlər fəqir və dilsiz-ağızsız kəndlilərdən; qurdlar da haman quldur–qaçaqlar və haman rüşvətxor məmurlardır ki, onların bərəkətindən Azərbaycan kənd camaatı bilmir hara baş alıb köçsün. Və məqalə sahibi, deyəsən, bu mətləbi duyub; onunçün məqaləsinin axırında quldurluqdan bir az giley–güzarlıq edir və bir az da camaatın sənaye işlərində geri qalmağından şikayətlənir. Bəli, yazıçılığın da ləzzəti götürüldü. Əgər yazıçılıq ibarətdir bundan ki, dünyadan xəbərin olmaya-olmaya beş sütun hədərən-pədərən yazasan; əgər yazıçılıq ibarətdir bundan ki, yalan-palanla avam camaatı müştəbeh edəsən, onda, lüğət kitabında yazılan kimi, bu da olur “bir növ yazıçılıq”. Heyif o kağıza və mürəkkəbə! Heyif o yazıq mürəttiblərin gözlərinin işığına! Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 7 dekabr 1922, № 5 * * * Nöqtələr Müsəlman yazısının bu nöqtələri yazıq yazı yazanın başına bir bəladır. Elə söz var ki, ərəb hərfləri ilə o sözü yazanda gərək qırx dörd nöqtə qoyaq: yarısını üstdən, yarısını altdan. Bir vaxtlar İran yazıçıları bu nöqtəbazlıqdan təngə gəlib istədilər acığınan dəxi heç nöqtə qoymayalar, yəni lap nöqtəsiz yazalar və çoxları bu məşqə düşdülər, məşhur Mirzə Mehdi xanın “Tərəssülü” bu cür nöqtəsiz yazılıb. Bunun da nəticəsi bu oldu ki, əgər bir şəhərdə savadlı beş nəfərimiz var idisə, indi iki nəfər oldu, o səbəbə ki, daha “tərəssül” xəttin oxuya bilən olmadı. İndi türklərin də içində bir cür tərəssülbazlıq var: bunlar istiyirlər bir fənd qursunlar ki, nöqtə əngəlindən qurtulsunlar, bunlar nöqtə əvəzinə sözlərin axırına bir cür quyruq yapışdırırlar. Amma bu da oyun – oyuncaqdır. Bundan da bir şey çıxmayacaq. Yeni əlifba, yeni əlifba! “Yeni yol”, 27 yanvar 1923,№ 4 * * * Maarif Komissarlarımızdan doktor Soltanməcid Əfəndiyevin maarif barəsində qəzetlərdə dərc etdiyi məqaləni biz nəzərdən sala bilmədik və buna da iki səbəb var. Birincisi: Həmin bu məqaləni biz ən səmimi-qəlbdən yazılmış hesab edirik . İkincisi: Məqalənin elə bir guşələri var ki, onları oxuyan gərək qabaqca gülə, amma sonra bəlkə ağlamağı tutacaq, ya da qabaqca gərək ağlaya, sonra gülməyi gələ. Məqalənin ağlamalı yerləri ilə Molla Nəsrəddin əminin işi yoxdur – bu, tarixçilərin vəzifəsi. Bizim sözümüz gülməli və məzəli yerləridir. * * * Əvvəla: Soltanməcid yazır: Biz inqilabın qabaqlarında o qədər özümüzü təriflədik ki, axırda baxdıq gördük ki, hələ inqilabdan qabaq mövcud olan məktəblərin sayıca da indi bizim məktəbimiz yoxdur (çox qəribə). Saniyən: müəllimlərimiz tamamən qaçırlar Quba meydanına, o səbəbə ki, səkkiz aylarla məvacib almırdılar (bu da çox məzəli). Salisən: məktəb kitablarımız Türkiyənin Kürdüstan və Ərəbistan dilində yazıldıqları səbəbdən onların içindən millətimiz bir mətləb çıxarda bilmədi (bu da çox təəccüb?!). * * * O şey ki, bizi bu barədə danışmağa məcbur etdi, o da Soltanməcidin bir neçə ibarəsidir ki, o, məqalənin axırında deyir. Məqalə sahibi yazır: Özümüzü boş-boşuna mədh və təhsinlə yox, özümüzü quru tərif və yalançı alqışlarla yox, məhz acı həqiqəti meydana qoymaqla biz maarif evini abad edə bilərik. Molla Nəsrəddin əmi də deyir: Özümüzü boş-boşuna mədh və təhsinlə yox, məhz acı həqiqəti meydana qoymaqla biz maarif evini abad edə bilərik. Qeyri bir yolu yoxdur. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 3 mart 1923, № 15 * * * Poçt xərci Məcmuəmizin 12-ci nömrəsində yazmışdıq ki, poçtxana məcmuəmizin bir nüsxəsini Bakıdan kənara göndərməyə iki milyon yarım istəyir, “Yeni yol” qəzetinə iki milyon istəyir. İndi Qax şəhərindən bizə yazırlar ki, məcmuəmizə abunə olmaq Qax əhalisinə mümkün deyil, çünki abunə olanlar hər həftə poçtxanaya gərək on milyon poçt xərci verələr. Həmin Qax şəhərindən yenə birisi idarəmizə dörd dənə məqalə bir paket içində göndərib yazır ki, bu məqalələri bir qabda göndərmək ondan ötrüdür ki, poçt xərci çox bahadır. Bu işlərdən anlaşılır ki, tək Bakıda yox, Azərbaycanın qeyri şəhərlərində də poçt xərcləri çox-çox artıblar. Aşkardır ki, hər bir bahalıq dadüstədin qabağını alan kimi, poçtun da bahalığı nəşriyyatımızın yatmağına bais olacaqdır. Bizə yəqindir ki, bu səhvdən və bəlkə belə qəflətdən Şura hökumətinin xəbəri yoxdur, zira ki, Şura hökuməti nəşriyyat tərəqqisinin birinci tərəfdarıdır. Poçt baş idarəsi bunu bilməlidir və öz səhvini düzəltməlidir, çünki poçt müxabirəsinin çətinliyi və intizamsızlığı poçt baş idarəsi üçün hər bir zamanda əsbabi-töhmət olub və olmalıdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 10 mart 1923, № 16 * * * İdarədən Bu əhvalatı “Bakı fəhləsi” qəzetinin 49-cu nömrəsində oxuyandan sonra götürüb Zəyəmə, müdir həzrətlərinə kağız yazdıq və bu barədə cəmi məlumat istədik və dünən haman müdir tərəfindən bu məzmunda bir məzəli cavab aldıq. Kuryatin cənabları yazır: yazır ki, bir para adamlar öz gözlərində tiri görmürlər, mənim gözlərimdə qılı görürlər. Əgər Zəyəmdə, doğrudur, əkin idarəsində mənim gözümün qabağında on yeddi əkin maşinası paslanmaqdadır və rəiyyətə mən onları vermirəm xeyir götürsünlər. Bəs siz əgər sədaqətli yazıçısınız, bəs bunu niyə yazmırsınız? Bakıda dərya kənarında torpaq idarəsinin təhtində bir böyük və çox böyük əkin maşınları anbarı var ki, orada olan kiçik və böyuk maşınların həddi-hesabını heç torpaq müdiri özü də bilmir, heç sklad müdiri özü də bilmir. Gediniz bir yaxşıca xəbər tutunuz, biliniz, aya neçə ildir o maşınlar orada yağış və qarın altında çürüyürlər; qeyri şəhərlərdə olan maşın skladları habelə. İndi sizlə mərc gələrək, bir kəndli əkinçini göndəriniz getsin o maşınların birini istəsin. Əvvəl qabaq müdir deyəcək: bu qədər qızıl pul gətir qoy stolun üstünə, get məsələn, kotanı apar. Əgər yalan deyirəmsə, yaz yalan deyirsən. Və məhz səbəb budur, haman kəndli gəlib bir kotanı ya sovuraq maşınasını istəyəndə, qabaqca qızıl pulunu sayıb stolun üstünə qoymur. Bə işlər nə qədər ki, bu minvalla gedir, Zəyəmdə də kəndlilər babadanqalma cütə dəvələri qoşub “ço, ço” eləyəcəklər. Bakının kəndlərində də belə eləyəcəklər, qeyri kəndlərdə də belə edəcəklər. Amma sən indi haman Bakının skladının dəsgahına bax, oranın ştatına bax, orada əyləşən ağaların damağına bax. Qoy rəiyyət də cütün ardınca dəvələri, ya arıq öküzləri döyə-döyə kənardan tamaşa eləsinlər. Lağlağı “Molla Nəsrəddin”, 10 mart 1923, № 16 * * * Ovuc yazısı Ovuc yazısı İranda indiki əsrdə yenə davam etməkdədir. Ovuc yazısı nə deməkdir? Ovuc yazısı ondan ibarətdir ki, mirzə cənabları yazmaq istəyəndə əvvəl ədəb ilə dizi üstə əyləşir, sonra cibindən qələmdanı çıxardır, dəvata (mürəkkəbliyə) bir qətrə su tökür, qoltuq cibindən bir ovuc yekəlikdə bir kağız parçası çıxardır və “bismillah” deyib başlayır mətləbini yazmağa. Mirzə cənabları çox tez-tez yazır və bundan savayı da çox rizə yazır; elə rizə yazır ki, elə bil ki, barama qurdu toxum tökür. Elə yazmaqdadır və tutaq ki, kağızda dəxi yer qalmayıbdır, amma münşi cənabları kağızı sağa çöndərir, sola çöndərir – yenə qıraq bucağında yer tapıb yazır. Həmin bu bir ovuc vərəqənin üstdə çox mətləb yazmaq olar, necə ki, bir balaca kağızın üstə min-min barama toxumu tökmək mümkündür. Belə bir varaq kağızda böyük bir hekayə roman yazmaq olar, bu vərəqin üstündə İngilis hökumətinə ultimatum yazmaq olar. Söz yox ki, Firdovsinin “Şahnaməsi” və Sədinin “Gülüstan” və “Bustanı” bu böyüklük vərəqə üstə yazılıbdır. Amma burası var ki, bu qədər uzun mətləbləri bir balaca kağız üstə sığışdırmaq hər bir hürufat ilə mümkün deyil: bu hünər tək bircə ərəb hərflərinin hünəridir. Mozalan “Yeni yol”, 8 iyul 1923, № 11 * * * İki cür rəvayət Qəzalardan və mahallardan bizə gəlib çatan xəbərlər iki cürdür: bu xəbərlərin bir qismini biz gəlib-gedənlərin ağzından eşidirik, bir qismini də qəzetlərdə oxuya bilirik. Və bu iki qism xəbərlərin arasında nədənsə həmişə böyük təfavüt olur. O xəbərlər ki, bizə gəlib-gedənlərdən çatır, – onlar bir özgə cürdür. Amma haman xəbər qəzetdə yazılanda ayrı bir dona girir. Məsələn: götürək çəyirtgə xəbərlərini. Məsələn, bu gün Qarabağdan bir adam gəlib, çəyirtgədən rəvayət edir və deyir ki, Ağcabədidən başlamış ta Hüsüliyə kimi biz taxılları yeyilmiş qoyub gəldik və haman dairədə və qeyri dairələrdə, həmçinin o qədər taxıl yeyilib ki, bir belə müsibəti qoca kişilər yada sala bilmirlər. Amma haman əhvalatı qəzetlərdə biz belə oxuyuruq: “Ağcabədi dairəsində, doğrudur həddən artıq çəyirtgə var idi, amma çəyirtgə müridlərinin elm, qabiliyyət və səy-təlaşlarının nəticəsində çəyirtgə təmamən qırılıb qurtardı və kənd əhalisi xudavəndi-aləmin dərgahına minlərcə şükr edirlər ki, belə bir qeyrətli müridlər onların baxtına çıxdı”. İnşaallah, bir-iki aydan sonra məlum olar ki, aya bu iki rəvayətin hansı səhih imiş və hansı yalan imiş. Lağlağı “Yeni yol” 19 iyul 1923, № 19 * * * Məhərrəmül-həram Məhərrəmül-həram, yəni haman məhərrəm ayı ki, o ayın ərzində və o ayın varlığı ilə bir neçə şey haramdır. Haman ayın müddətində haram olan şeylərin bir neçəsi qabili-istirahət, ruhani dinclikdir ki, məhərrəmül-həramda hər bir qeyrət və vicdan əhlinə haramdır. Nə üçün haramdır? O səbəbə ki, biçarə xalq dünyada misli olmayan vəhşiliyi heç bir vicdan və namusa sığışdırmır. O səbəbə ki, qonşu millətlərin bizim oyunbazlığımıza şahid olmasına insafım dözmür. O səbəbə ki, məhərrəmül-həram günləri küçələrdə atılıb-düşən və yırtıcı heyvan kimi nərə təpən bambılıları özümə millət qərar verməyə həya edirəm. Həmişə məhərrəmül-hərama bir ay qalmış şaxsey və baş yarmaq söhbəti meydana gəlir. Aya nə tövr bu binamusluğun qabağını almaq? Bu barədə də çox-çox moizələr edilir, çox-çox kağızlar yazılır, çox-çox hərflər düzülür, yığıncaqlar yığılır və nitqlər söylənir. Bu qədər təlaşdan məqsəd tək bircə budur: nə tövr bu oyunbazlığın qabağını almaq? Gör qeyrilər nəyə məşğul, gör biz nəyə məşğuluq! Ar olsun belə millətə! Ar olsun mənim özümə də ki, belə millətin bir fərdi hesab olunuram! Bircə təsəlli, bircə ümid yolu budur ki, hər bir cünunluğun qabağını almaq üçün hər məmləkətin hökuməti var. Və ümidim bunadır ki, məhərrəmlik dəliliklərinin qabağını almaq hamıdan artıq Şura hökumətinə yaraşandır və yəqin ki, belə də olacaq. Ondan ötrü ki, balaca uşaq sözə baxmayıb tərbiyəsizlik edəndə onun qulağından yapışıb, tərbiyə evinə aparırlar və habelə dəlilər də küçələrə düşüb xalqı narahat edəndə onları yığıb dəlixanaya doldururlar. Cəlil Məmmədquluzadə “Kommunist” qəzeti, 3 avqust 1923, № 174 * * * Bəyan Məcmuəmizin 35-ci nömrəsində birinci səhifədə biz belə şəkil çəkmişdik: Xalq Maarif Komissarlığından bir neçə teatr və qeyri tamaşagah müdirləri dallarında pul yükü aparırlar, aşağıda kasıb kəndli oturub baxır və deyir: – Maarif Komissarlığının yuxarıda göstərilən idarələrinə bu qədər pul daşınanda, əlbəttə, kənd məktəbləri pulsuz qalacaqdır. Həmin şəkil bir para danışıqlara səbəb olubdur ki, guya biz deyirik ki, Maarif Komissarlığının pulu teatrlara və kino, operalara verilir, amma kənd məktəblərinə verilmir. Belə deyil, yəni bizim dediyimiz bu deyil. Bizə məlumdur ki, Maarif Komissarlığının pulunun böyük hissəsi kənd məktəblərinin və kənd maarifinin yolunda sərf olunur, teatr və opera isə, bunlara verilən maddi köməklik qabaqkı xərclərə nisbətən çox azdır. Əgər biz bu az olan xərcləri böyük-böyük tay şəklində və kəndlini fəqir bir halda göstərmişiksə, bunun mənası o deyil ki, kəndlilərə heç bir şey verilmir. Bu məzhəkə yazıçılığında adət olmuş bir mübaliğədir. Bizim ancaq sözümüz budur ki, və indi yenə bunu arzu edərdik ki, qeyri idarələrə və qeyri müəssisələrə verilən az-çox pulların yenə mümkün olan qədərini qənaət edib, kənd maarifini qüvvətləndirməlidir. İdarədən “Molla Nəsrəddin”, 17 noyabr 1923, № 37 * * * Heyif olsun! Heyif olsun keçən günlərə! Heyif olsun o nemətlərə ki, bu zalım oğlu yeni əlifba əlimizi onlardan üzdü. Keçək mətləbə. Xoşa o günlərə ki, körpə uşaqlarımız dərsə gedən günü siftəsi Quranı açırdılar qabaqlarına və höccələyə-höccələyə tutuquşu kimi başlayırdılar oxumağa: “inna ənzəlnahü...”. Doğrudur, oxuduqlarını qanmırdılar, necə ki, tutuquşu da dediyini qanmır; amma söhbət qanmaqda, ya qanmamaqda deyil və qanmaq da heç lazım deyil. Ancaq bircə bu lazımdı ki, ulu Tanrı qoy görsün ki, mən onun kitabını oxuyuram; bəlkə rəhmi gələ və mənim atamı və anamı da bağışlaya, bəlkə də abavü əcdadımı da bağışlaya. Heyif və yenə də heyif... İkinci növbədə heyif olsun qədim Şərq mətbuatımıza ki, bu təzə hürufat hələlik bizi ondan uzaqlaşdırdı. Heyif olsun Firdovsi əminin şahlar naminə yazdığı “Şahnamə”sinə; həmən “Şahnamə”yə ki, dünya yaranandan indiyə kimi bircə nəfər türk oğlu türk o kitabı əlinə alıb, oxuyanda başa düşməyib ki, nə oxuyur və niyə oxuyur. Heyif olsun qoca Sədinin “Gülüstan”ına ki, bu kitabdan düşən uşaqlarımız bədbəxt olacaqlar; çünki o gözəl nəsihətlər ki, orada yazılıb, – o nəsihətləri ayrı bir kitab sahibindən eşitmək müyəssər olmayacaq; xüsusən o qədər təməllüq ki, Sədi tərəfindən padşahlara olunur, bu özgə bir nemətdir. Üçüncü dərəcədə heyif olsun sair kitablarımıza: filosof Hafizimizə ki, minlərcə bədbəxt müsəlman qardaşların vaxtlarını yetmiş iki min mənalı, amma həqiqətdə lap mənasız şeyləri oxumağa sərf edibdi. Heyif olsun o lotu Nəbatimizə, o dindar Racimizə, o sinəzən Dilsuzimizə və bunlara oxşar qeyri belə-belə şair və mairlərimizin kitablarına. Axırıncı növbədə heyif olsun o gözəl müsəlman xəttinə, farsın və anadoluların şikəstə yazısına, ərəbin “Quran”ına, xətti-təliq və nəstəliqə. Heyif olsun zənqəhbə Mirzə Mehdixanın “inşa” xəttinə, “tərəssül” xəttinə və bunlardan savayı heyif olsun minlərcə belə-belə islam yazılarına ki, mərhum Mirzə Fətəli və Mirzə Məlküm xan o yazıları ilan-qurbağa adı ilə şöhrətləndiriblər. Əgər birisi mənə belə xəbər gətirə ki, yuxarıda saydığımız mətbuat – qurandan savayı bir təndirin içinə düşüb yanıbdı, mən heç dərd eləmərəm; bəşərta deyələr ki, bu kitabların yerini təzə kitablar tutub, məsələn, “İbrahimbəyin səyahətnaməsi”, Mirzə Məlkümxanın risalələri, Mirzə Fətəlinin komediyaları, Mirzəağa xan Girmaninin mürasilələri, Vaqiflə Sabirin şerləri və qeyriləri. Bunlar hamısı keçəndən sonra yenə ümidvarlığımız artıqdır ki, yeni türk əlifbasının vücudu ilə bundan sonra qabağa getmək yolu bizim üçün işıq gərək olsun. Molla Nəsrəddin “Yeni yol”, 25 noyabr 1923, № 36 * * * Dərs kitablarımız Bir dərs kitabına rast gəldim, bu kitab mərhum Mahmud əminin “Üçüncü il” kitabıdır ki, hal-hazırda məktəblərimizdə oxunur və Maarif Komissarlığında mövcud olan nəşriyyat şöbəsinin izni ilə çap olunmuşdur. Dəxi nə söz? Kitab – kitabdır; kitabın ki, buynuzu olmaz?! Nə irad? Nə tənqid? Amma mən bilmirəm, mən hamıdan ağıllıyam, ya hamı məndən ağıllıdır?! Sözüm burasındadır ki, mən bu gün böyük oğlumun əlində kitabı görüb aldım, baxdım, axıra kimi göz gəzdirdim və məcbur oldum kitabın axırlarında bir neçə vərəqi cırıb tullayam kənara. Cırıb atdığım vərəqlər bunlardır: səhifə 184 – “Daşlar və mədəniyyat” ibarələrindən bir nümunə: Heyvanları böyüklükləri ilə, şəkilləri ilə, üzvlərinin təxalifi ilə bir-birindən fərq və təmayiz etmək olur; fəqət daşlar bu vasitə ilə təfriq olunmaz... Bununla belə dürlü-dürlü daşları bir-birindən ayırmaq üçün başqa övsaf təhri etməlidir...” Bu vərəqi cırıb tulladım; çünki bu dil bizim dil deyil. Səhifə 186 – Dəmirin şənindən yazılan şerlər: “Burada nasıl çalışıyor şu sıtmalı əmələ... Zavalında vücud zəif, bəniz qansız, sırt qanbur. Ayaq çılpaq, üsir sıqlam olmuş, üst çamur. Əcəb, nədir çıqardıqı bunun bunca əmcələ?.. Əgər burası nəsrlə yazılmış olsaydı, o vaxtda dəxi əmələnin qeydinə qalmışlar – deyə saxlaya bilərdim. Amma bunu da cırıb tulladım. Əgər bunlar həqiqətdə şerdilərsə, onda nə lazım yazıq uşaqlarımızı öz əlimizlə şerdən iyrəndirmək?.. Səhifə 191: Ədəbiyyat nümunələrindən parçalar. Mənahi: zövqünüzmü? Bir təhaşi yoqmu xaliqdən? Sizi niranə sövq etməzmi bu üsyanlar, insanlar? Doğrudur, bu ibarə möhtərəm “Füyuzat” jurnalından götürülüb. Amma bunu türklər üçün yazıya götürən yəqin ki, əslində dəli imiş. Söz yox, bunu da tulladım. Səhifə 193 – “Türk obasına siyahət”. Heyif bilmirik ki, Sevim Bikə türk obasında yaşayan camaatla nə dildə danışırdı; çünki bu hekayə ərəb dilində yazılıb. Bu səbəbdən, kitabdan cırılıb atılmalıdır ki, mən elə elədim. Səhifə 200-201 – təmuz və qış barəsində dərc olunan Tövfiq Fikrətin şerlərini çap etmədən qabaq azərbaycanlıların dilinə çöndərməli idi. Bunu da kitabdan çıxartdım. Səhifə 203 – “Misir xatiratımdan”. Çürük, məzmunu çürük, dili çürük, məsləki çürük. Əgər bu kitabı yazan mərhum müəllimimiz kitabını bu şəkildə meydana qoyubsa, bu iş onun şəxsi işidir, onun ağlı belə kəsib. Amma təəccüb burasındadır ki, indiki əsrimizdə açıq bir ana dilinə möhtac olduğumuz yerdə bir nəfər də mənim kimi bir namərd insafa gəlib dillənmir və demir ki, a balam, bu ərəb dili behiştə gedənlər üçün lazımdır; çünki ağayi-Məclisi əleyhirrəhmə buyururlar ki, behişt əhli ərəb dili, cəhənnəm əhli məcus dili danışır. Aman günüdür, nə dil olur olsun, – qoy məcus dili olsun, – ancaq oxuyub qanmalı olsun. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 15 dekabr 1923, № 40 * * * Behişt əlifbası Əgər Ağayi Məclisi əleyhürrəhmə doğru deyibdi ki, behişt əhlinin dili ərəb və cəhənnəm əhlinin dili məcus dilidir, onda daha aşkardır ki, behişt əhlinin əlifbası da ərəb əlifbası gərək olsun. Onun üçün də həmin ərəb əlifbasını şərq əhli o dərəcədə əziz tuturlar ki, bu əlifbanı tullayıb, latın əlifbasını qəbul etmək kimi söhbətlərini islam dinini tullayıb, latın dinini qəbul etmək kimi “nasəza” mənzələsində tuturlar. Müqəddəs İranın müqəddəs Rəşt şəhərində çıxan “Nidayi-Gilan” qəzeti bizim yeni əlifbaya elə haman behişt və cəhənnəm nəzəri-nöqtəsilə baxır. Məzkur qəzetin rəyincə biz yeni əlifbaçılar çoxdan cəhənnəmlik olub getmişik, onun üçün də dünyavü aləm yaranandan indiyə kimi nə qədər yer üzündə yaşayan adamlarda bir təqsir var, nə qədər günah baş verir, hamısını cəm eləyib, biz yeni əlifbaçıların üstünə tökür. “Nidayi-Gilan” qəzeti yazır ki, Azərbaycanda latın əlifbasını icad edən bolşeviklərdi. Onların (bolşeviklərin) batini-xəyalı Azərbaycan türklərini sair türk ölkələrindən və sair müsəlmanlardan ayırmaqdır. Qəzetin həmin töhmətinə cavab vermək mənim vəzifəm deyil: hər kəs hər kəsi istəyir ayırsın, istəyir ayırmasın. Amma burada bircə şey nəzərə gəlir: biz Azərbaycan türkləri sair türk tayfalarından və sair müsəlman millətlərindən ayrılsaq, bəs onda görəsən, ayrılandan sonra bizi rusmu etmək istəyirlər, ermənimi, gürcümü? Amma millətin bir yarısını o biri yarısından ayırmaq ustaları “Nidayi-Gilan”ın gözü qabağındadırlar. Bu ustalar ibarətdirlər Tehran hökumətinin İran Azərbaycanında əyləşən varlı və qeyri məmurlarından: bunlar hamısı farslardır və fars dilindən başqa bir özgə dil danışmırlar. İstər Mərənddə olsun, istər Culfada, istər Astara ya Zunuzda, heç bir kəsin hünəri deyil həmin məmurların yanında bir kəlmə türk sözü danışsın və yazsın. Hələ İran Azərbaycanı səhldir: Naxçıvan, Gəncə, Bakını da tehrançılar fars ölkəsi və burada yaşayan xoşbəxt müsəlmanları elə fars adlandırırlar. Əgər bolşeviklərin batində fikirləri bizi bir-birimizdən ayırmaqdır, bunu ancaq yeri-göyü yox yerdən yaradan bir Allah bilir, bəs sən Tehran hökumətinin qıp – qırmızı politikasına niyə bir söz demirsən ki, hazır qırmızıca bizim Araz otayının Zünuz və mərəndli qardaşlarımızı fars eləmək istəyirlər. Hə, əgər sən düz adamsan, bəs bu işə niyə dinmirsən? Molla Nəsrəddin “Kommunist” qəzeti, 30 dekabr 1923, № 296 * * * Bədbəxtçilik Möhtərəm “Kommunist” qəzetinin 294-cü nömrəsində yoldaş Qarayev müəllimlərin həyatını təmin etmək barəsində söhbət açıb gəlir çıxır “Maarif və mədəniyyət” məcmuəsinə. Bura gəlib çıxdıqda məqalə sahibi deyir ki, bu məcmuənin məzmununu büsbütün dəyişdirməli, “bir çox anlaşılmayan məqalələrin və bir çox tartan-partanların əvəzinə müəllim və müəllimlərə yol göstərici, dəsturül-əməl verici, onların məişətinə dair şeylər yazmalı. Onu müəllim və müəllimələrdən ötrü məcmuə etməli”. * * * Qarayev yoldaş “Maarif və mədəniyyət” məcmuəsində yazılan yazıların adını “tartan-partan” qoyur; amma biz bir özgə cür deyirik: biz deyirik ki, bunların adı məhz bədbəxtçilikdir. Ondan ötrü bədbəxtçilikdir ki, min doqquz yüz iyirmi üçüncü ildə, Azərbaycan Şura Cümhuriyyəti mərkəzi Bakı şəhərində əmələ və kəndli hakimiyyəti əsrində çap olunan “Maarif və mədəniyyət” məcmuəsi elə bir surətdə meydana çıxdı ki, nəinki indinin bu saatında, nəinki beş-on il sonra, bəlkə yüz il də bundan sonra nə Azərbaycan kənd və əmələləri, nə onların nəvə və nəticələri “Maarif və mədəniyyət” məcmuəsini əllərinə almaq istəyəndə, başa düşməyəcək ki, aya orada çap olunan tartan-partan nə dildə çap olunub və niyə və kimdən ötrü çap olunub? Başdan bir-iki məqalə yazanlar, yer üzünün cəmi elm və fənlərini oxuyub qurtaranlar bu zalım oğlu əllameyi-təftəzanilər bir dəfə də olmadı ki, insafa gəlib yazıq millətin azsavadlılarını da nəzərə alsınlar, kənd müəllimlərini[də] nəzərə alsınlar. Sonra. Şeir, şeir, şeir və yenə də şeir. Təzə şairlər, çürümüş şairlər. Mənalı şerlər, mənasız şeir. Hər əsrin şairləri. Hər məsləkin şairləri. Hər millətin şairləri: ərəb, fars, türk. Sonra. Həqiqətdə olmuş şairlər, ixtirai şairlər (yəni heç yox imişlər). Ölçü-biçiyə vuranda məcmuənin yüzdə doxsan doqquz hissəsi nəzmdir. Bircə bunu başa düşmədik, əgər məqsəd təzə ərsəyə gələn cavanları şairliyə tərəf tuş etməkdir – burada dəxi osmanlı şairlərimiz bizim üçün böyük ibrətdir (və böyük iftixardır). Söz yox, dəxi şerdən başqa özgə bir yazıya lüzum yox. Əgər məcmuəni idarə eləyən bir müdir olsa idi, bir müdir əvəzinə on müdir olmasaydı, yəqin ki, bu xatalar baş verməzdi. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 1 yanvar 1924, № 1 * * * İki xilafət Bir neçə gün bundan qabaq qəzetlər yazırdılar ki, Türkiyədə xilafəti qaldırmaq istəyirlər. Mən bu söhbəti eşidəndə çox nigaran oldum: qorxurdum ki, dünya-aləm bir-birinə toxuna, gün məqribdən çıxa, göylərə vəlvələ düşə, yerlərə zəlzələ düşə. Qorxurdum Dəccal xüruc edə və... xülasə canıma çox belə-belə qorxular düşürdü. Doğrudan da, öz aramızdı, necə yəni xilafət aradan götürülsün?! Necə bilirsən, xilafət nədən ibarətdir? Və müsibəta!! Və şəriəta! Cəm olun, ey yer üzünün şiələri!! Agah olun, ey Allahın mömin bəndələri! Din əldən getdi!.. * * * Hələ bir saatlığa tutaq ki, sənin sözün haqq. Sən deyirsən ki, xilafət indiyə kimi bir əsarət zənciri kimi islam millətlərinin boğazına dolaşıb, boğmaqda idi: ayağına dolaşıb, qoymurdu bir addım da qabağa qoysun. Hələ bunu belə deyirsən de: vəbalı – sənin öz boynuna. Amma indi dəxi sözün nədi? İndi də keçirsən müqəddəs ərəb hürufatımıza: deyirsən ki, xilafətnən bir yerdə ərəb hürufatı da gərək aradan götürülsün. Dəxi bu olmadı: sən xilafətə sataşanda mən görürəm ki, dünya bərbad olacaq. Amma sən ki, xilafətin üstə ərəb hürufatını artırırsan, elə doğrudan da nəinki Dəccal, bəlkə Sahibəzzaman özü də dörd nayibi ilə birdən zühur edib, Türkiyə liberallarının baş-gözünü vurub əzəcək. Molla Nəsrəddin “Yeni yol”, 11 mart 1924, №6 * * * Əliqulu Nəcəfov “Molla Nəsrəddin”– tək bir nəfər müəllifin əsəri deyil. “Molla Nəsrəddin” bir neçə mənim əziz yoldaşlarımın qələmlərinin əsərinin məcmuəsidir ki, mən də onların ancaq ağsaqqal yoldaşıyam. Bu əziz yoldaşlarımızın biri də mərhum Əliqulu Nəcəfovdur. Bu gün onun ölümünün beşilliyidir. Həmin qəzetdə yer olmadığı səbəbdən mərhum yoldaşımın barəsində təfsilat verməyi sonraya qoyuram. Ancaq bu gün keçmiş günləri yada salıb, hədsiz təəssüflər edirəm. Təəssüflər edirəm ki, Əliqulu Nəcəfov kimi həqiqi və ləzzətli əhli-qələm və şairimiz bu dünyadan vaxtsız getdi və məcmuəni öz köməyindən məhrum qoydu. Mənim yəqinimdir ki, Əliqulu Nəcəfovu tanıyan və onun yazıları ilə vaxtında fərəhlənən cəmi oxucu və dostlarımız mənimlə bərabər bu gün onu yada salıb qəlblərinin dərinindən qəmgin olacaqdır. “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin müdiri: Cəlil Məmmədquluzadə “Kommunist”, 14 mart 1924, № 60 * * * Şeir nəşəsi “Şərq qadını” məcmuəsinin 3-cü nömrəsinin 49-cu səhifəsində yazılıb: “İdarəmizə gənc yazıçılarımız tərəfindən gələn yazıların çoxusu şeir və nəzmdən ibarətdir. Bu üçüncü nömrəmiz təb olunana kimi idarəmizə qırx beşə qədər mənzum əsərlər gəlmişdir. Bunların yüzdə həştadının məzmunu bir-birinə oxşar olub hamısı eşqdən, məhəbbətdən, vüsaldan, kaman qaşlardan, lalədən, bülbüldən, güldən, pəridən, ulduz gözlərdən və habelə şairanə nazik mətləblərdən bəhs etməkdədir”. “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin də 5-ci nömrəsində belə yazılıb: Şeir nəşəsilə məst olan şairlər tək bir Azərbaycanda deyil; Türkiyədən başlamış yer üzərində yaşayan cümlə müsəlman qələm sahibləri şairdirlər. Nə qədər ki, Qərbdə, yəni elm və fənn ilə, texnika ilə şöhrət tapmış millətlər arasında eşq və məhəbbət şairləri azdırlarsa, o dərəcədə biz cənnətin hurilərini xəyal ilə qucaqlayan islam ümməti içində eşq və məhəbbət şairliyi günü-gündən artmaqdadır. Onunçün də onlarda dünya mədəniyyəti tərəqqi tapmaqdadır, bizlərdə də xəyalat “mədəniyyəti” şöhrət tapmaqdadır. Orada qələm sahibi öz fikrini sadəcə kağıza götürüb ildırım itiliyi ilə dünya və aləmə yayır, bizlər də sol ovcumuza bir balaca kağız alıb, gözlərimizi göyə axıdıb, qafiyə axtarırıq və məzmunu vəzn qafiyəyə qurban gətirib şeir yazırıq. Məzmun da ki, həmin bir məzmundur: eşq və məhəbbət. Allahın rəhməti olsun sədilərə və hafizlərə, nəbati və bunlara təqlid edən min-min bədbəxt şairlərə ki, onların tərbiyəsi altında meydana çıxan həmin cavanlardır ki, “Şərq qadını”nın üçüncü nömrəsinə kimi qırx beş mənzum əsərdə qırx beş yarın, yəni qırx beş elmsiz müsəlman qızlarının qara saçlarını və qırmızı yanaqlarını qafiyəyə düzüblər. Nəticə: nəticədə millət avam, millət cahil, millət ac!.. Bir surətdə ki, hər bir qələmin öz müqəddəs vəzifəsi var: birinci növbədə millətin xoşbəxtliyi yolunda xidmət etmək. Xoşbəxtliyin əvvəlinci şərti toxluqdur ki, bunun üçün də çörək yaratmaq zəhməti lazımdır. Bu ola gərək hər bir qələm sahibinin amalı! B. Mürşüd yazan kimi: Bu dünyayə dərd çəkməyə gəlmədim, Hicrə düşüb yaş tökməyə gəlmədim, Yar yoluna göz dikməyə gəlmədim, Eşq ilə yanmaqçın yaranmamışam. Qarnımı heç qara gözlər doyurmaz, Mən ac qalmaq üçün yaranmamışam. İxtiyar məndə olsa, şeir nəşəsini qədəğən elərəm, necə ki, tiryək nəşəsi qədəğəndir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 6 aprel 1924, № 5 * * * Köhnə dərdim Şərq qadını məsələsi mənim dərdimdir. Bütün ömrümdə vurduğum qələmin çox hissəsi Şərq qadını məsələsi üstündə vurulub. Onunçün də “Şərq qadınçılar”ın dərdini mən hamıdan artıq anlaya bilirəm. Nədir onların dərdi? Şərq qadınını azad etmək. Nədən? Şəriətin kəməndindən, müsəlmançılığın zəncirindən, hərəmxanaların zindanından, qara çarşabın zülmatından! Və azad edəndən sonra azad Şərq qadınını tərbiyə etmək, ona həqiqi yol göstərmək, öz vəzifəsini bildirmək, qadınlıq şərtlərini anlatmaq, analıq borcunu dərs vermək, övlad tərbiyəsinin nə olduğunu təlim etmək ki, bəxtiqara Şərq qadını gözünü açıb, çıxsın Şura əsrimizin geniş meydanına və cürət ilə desin: “Mənim də bu dünyada yaşamağa haqqım var! Çünki indi dəxi mən azad Şərq qadınıyam!”. Budur, Bakıda bir il bundan qabaq çıxmağa başlayan “Şərq qadını” məcmuəsinin arzusu və amalı! Nə müqəddəs vəzifə! Nə ali məqsəd! Onunçün də iftixar etsinlər gərək məcmuənin baniləri, ruh verənləri, əhli-qələmləri və nə surətdə olmuş olsa ona kömək göstərənlər. Çün Şərq inqilabı tarixində “Şərq qadını” kimi bir əsrin xidməti gözəl sütunlarla qeyd olunacaqdır. Mənim buna etiqadım möhkəmdir. C. Məmmədquluzadə (Molla Nəsrəddin) “Şərq qadını” jurnalı, oktyabr 1924, № 10 * * * Füzuli Füzulinin ədəbi fəaliyyətindən dörd yüz il keçmək münasibətilə lazım gəlir ki, onun etdiyi xidmətlərindən və onun güzaranının necə keçdiyindən bir az yazılsın. Bunu “Molla Nəsrəddin” daha artıq yazmalıdır. Çünki rəhmətlik Füzuli “Molla Nəsrəddin”in birinci nömrəsindən başlayıb, bu günə qədər məcmuəmizdə iştirak etmiş və şerlər yazmışdır. İndi çox adamlar deyəcək ki, Molla səfehləmişdir. Füzuli bir Hilləli olub, Bağdadda böyüyüb, özü də kitabında and içir, qəsəm edir ki, vallah-billah mən doğulduğum yerdən heç yerə getməmişəm. Buradaca ölüb, basdırılmışam. Özüm də 970-ci ildən sonra heç dünyada olmamışam. İndi “Molla Nəsrəddin” başlayıb ki, xeyr, Füzuli səhv edib, yazıb. Füzuli bizim məcmuədə işləyir. Yenə də işləyəcəkdir. İnanmırsınız, götürünüz “Molla Nəsrəddin” məcmuələrinin 20 illiyini tökünüz qabağınıza. Hansı şeirə baxsanız, görəcəksiniz ki, onda Füzulidən bir düz vardır. Şairlərimiz burada deyəcəklər ki, “Molla Nəsrəddin” bizi bihörmət elədi. Bizə iqtibasçı dedi. Əstəğfürulla, “Molla Nəsrəddin” bu sözü heç vaxt deməz. Amma nə çarə eləyək? Keçmiş əsrlərdə gələn Sədilər, Füzulilər o qədər xalqın həyatını əhatə edə bilən bir şair olmuşlar ki, birisi türkcə, birisi də farsca deməmiş bir söz qoymayıbdır. Bu gün Arifin və başqa İran şairlərinin əsərlərini götürüb, axtaranda görərsən ki, yenə şeri yazanda Sədini yadına salmışdır. Onun kimi bizim türk əruz şairlərimiz də şeri yazanda Füzuli gəlib, durur gözünün qabağında. Deyir ki, öləsən də mənim təsirimdən çıxa bilməyəcəksən. Molladan yazmaq istəsən yazmışam, varlıdan yazmışam, rüşvətxordan yazmışam. Bu gün get, sabah gəldən, yəni zaftra-zavtradan yazmışam. Bütün işini-gücünü, dərsini buraxıb şeir yazanlardan yazmışam. Müxtəsər, hər şeyi əhatə eləmişəm. Nə qədər bu üsul varsa, mən də varam. Mənim üsulumu atıb-gedən məzəçilər daxi Əbülhamidin və başqalarının şeirlərinin başına iqtibas oyunu gətirəcəkdirlər. Biz vətən cəhətinə yox, ancaq bu kimi cəhətlərə görə deyirdik: – Füzuli azərbaycanlıdır. Çünki dili Azərbaycan dilidir. Onun məktəbi-ədibəsi bizim şairlərin başına girib, bütün əsərlərində bir Füzuli ruhu görülməkdədir. Füzuli Sultan Səlim, Sultan Süleyman, Şah İsmayıl, Şah Təhmasib dövrlərindəki insan qırğınlarını görüb, feodal dövrünün ən qızğın vaxtında yetişmiş bir şairdir. “Molla Nəsrəddin” sözünü qurtarıb deyir ki, Füzuli diridir. Füzuli şeir dövrünün hazırladığı yeniliyə məğlub olmaz və sarsılmaz bir qüvvədir. “Molla Nəsrəddin”, 23 may 1925-ci il, № 21 * * * Bir az da özümüzdən “Yeni fikir” yoldaş! Keçənlərdə barəmizdə, yəni “Molla Nəsrəddin” haqqında bir tənqid yazmışdınız. Sözün doğrusu, bu tənqid deyildi. Bəlkə barəmizdə bir tərifnamə idi. Hətta bilmək istəsəniz məcmuəmizin satışına da xeyli təfəvüt etdi. Belə ki, məcmuəmizin satışı bir-iki yüz də artdı. O zamandan hey fürsət axtarırdıq ki, biz də sizə bir yaxşılıq edib, xəcalətinizdən çıxaq. İndi əlimizə belə fürsət keçdiyi üçün bu xəcalətdən çıxmaq istəyirik. Ancaq dərd burasındadır ki, bizim tərifimiz tərsinə olacaq. Nə edəsən ki, bizimki əvvəldən belə gətiribdir. Ağzımızı xeyirliyə aça bilmirik. Düz ilə işimiz yoxdur. Yaxşılığınıza yamanlıqla cavab verəcəyik. Yenə deyirik ki, bizim bu yamanlığımız məcmuəmizin təbiətindəndir. Yəni : Hişi – əğrəb nə əz rəhi-kin əst, Müğtəzayi-təbiətəş in əst. Nə isə, mətləbə keçək. Əsl məsələyə keçmədən əvvəl oxucularımıza köhnə Molla Nəsrəddinin bir lətifəsini xatırlatmaq istəyirik: Molla bir gün arvadına deyir ki, evdə pendir varsa, ver bir az yeyək. Mədəyə xeyri vardır. Arvad yox cavabını verdikdə Molla da deyir ki, yaxşıdır ki, yoxdur. Dişə çox zərəri var. Arvad soruşur ki; – A kişi, o dediyinə inanaq, ya sonra dediyinə? Molla cavab verir ki; – Varsa, əvvəl dediyimə. Yoxsa, sonra dediyimə. İndi bizim “Yeni fikir” yoldaşımızın işi Mollanı da keçibdir. Biz də lap məəttəl qalmışıq ki, yoldaşımızın hankı dediyinə inanaq. Çünki Mollanın arvadının şəkki bir ilə iki arasında idi. Bizim şəkkimiz isə üç ilə dörd və bəlkə dörd ilə beş arasındadır. Bir-bir sayaq: Ə.Şərif məqalə yazır: “Yeni fikir” çap edir. Ə.Qərib yazır ki, Ə. Şərif tartan-partan yazır. “Yeni fikir” çap edir. Ə.Şərif də, Ə. Qərib yazır ki, tartan-partan sənin yazdıqlarındır. “Yeni fikir” yenə çap edir. Gənc də yazır ki, Ə. Şərif də, Ə. Qərib də həcvguluq edirlər (yəni ikisi də tartan-partan yazır ). ”Yeni fikir” bunu da çap edir. bunların hamısını deyən “Yeni fikir” yoldaşımızdır. İndi biz Mollanın arvadı kimi “Misala münaqişə yoxdur” məəttəl qalmışıq ki, hankıya inanaq? Tartan-partan yazan: Ə.Şərifmidir? Ə.Qəribmidir? Yaniki hər ikisimidir? Bəs onda gənc haqsızmıdır? “Yeni fikir” yoldaşımızın əvəzinə yenə özümüz cavab verərik. Biz olsaydıq əvvəldən ya tartan-partan yazana meydan buraxmazdıq. tartan-partana heç olmazsa gənc yoldaşdan əvvəl, bundan belə tartan-partan yazmağı idarə adından tövsiyə edərdik. Oxucularımız qoy bizim biri-birimizlə bu səmimi qonuşmamızdan sıxılmasınlar. Həmişə siz oxucularımızdan yazırıq. Ara bir özümüzdən də yazanda qiyamətmi qopar? “Yazıçı” “Molla Nəsrəddin”, fevral 1926, № 7 * * * “X” hərfi “Ölmək ölməkdi, xırıldamağa nə var” Atalar sözü Bakıda köhnə müəllimlərimizdən mənim bir məzəli və adam güldürən dostum var. Özü də hərdən bir qəzetələrdə məqalə də yazar. Dünən mənim görüşümə gəlmişdi. Çünki eşitmişdi ki, azarlıyam. Söhbət türkoloji qurultaydan düşdü. Mən dedim ki, ola bilər ki, həmin qurultay “X” hərfini türk hərflərinin içindən bilmərrə çıxardıb tullaya. Qoca müəllim təəccüb elədi və bu söz ona xoş gəlmədi. Çünki özü köhnə ədəbiyyatımızın təsiri altında tərbiyə tapdığı cəhətdən yazımızdan “X” hərfinin kənar olmağını xoşlamadı. O, nə qədər “X” hərfli türk kəlmələri söylədisə, mən onu inandırdım ki, bu kəlmələrin hamısının “X” hərfi “Q” hərfinə əvəz olacaqdır. Dostum dedi: “Bax”. Mən dedim: “Baq” O, dedi: Qorxmaq. Mən dedim: “Qorqmaq”. O, dedi: Oxumaq, mən dedim: Oqumaq. “X” səsi bir qaba səsdir və türk dilinə yarayan deyil. Bizim üçün də bu səsin heç lüzumu da yoxdur. Buna görə də gərək bundan sonra türk dilində nə “X” səsi ola və nə də bunun əlaməti “X” hərfi yazıla. Əlbəttə, dilimizdə işlənən ərəb və fars sözləri bura daxil deyildir. Məsələn: Xoruz, xəbər, xiyar və qeyriləri. Vaqiən mənim dostum çox məzəli və çox adam güldürən bir vücuddur. Ona xoş gəlməyən bu sözləri məndən eşidib, ayağa durdu və and içdi ki: – Sənin əziz canın üçün hərçənd deyirlər ki, qurultaya hər bir kəsi daxil olmağa qoymayacaqlar. Çünki yer azdır. Amma mən bir fənd ilə özümü ora salacağam və qurultayın qərarlarının intizarında olacağam. Elə ki, gördüm bəli, söhbət o yerə gəlib çıxdı ki, güya türk dilində “X” səsi yoxdur, onda mən özümü yatmışa oxşadıb, başlayacağam xoruldamağa. Məclisə səs düşəcək ki, ədə, o xoruldayan kimdir? Yanımdakı adamlar deyəcəklər ki, burada bir qoca müəllimi yuxu tutub, yatıbdır. Onda mən birdən gözümü açıb, qurultay üzvlərinə deyəcəyəm: Hey, nə deyirdiniz? Türk danışığında “X” səsi yoxdur. Bəs bu saat mənim xoruldamağımı eşidib, özünüz soruşdunuz ki, burada xoruldayan kimdir? Biz hamımız gülməyə başladıq və dostum da paltosunu geyirdi ki, çıxıb getsin. Gedə-gedə yenə belə deyirdi: Siz öləsiniz, əgər bu fəndim tutdu, tutubdur. Əgər tutmasa, yalandan özümdən gedəcəyəm və bihuş olub, yıxılacağam və başlayacağam xırıldamağa. Onda yenə qurultay əzası təşvişə düşəcəklər və dilə gəlib, soruşacaqlar: – A balam, o xırıldayan kimdir? Burada mən yenə birdən gözümü açıb deyəcəyəm: – Hey, indi də hünəriniz varsa, mənim xırıldamağıma “qırıldamaq” deyiniz görüm. Siz öləsiniz, elə xırıldamaqdır ki, xırıldamaqdır. Qırıldamaq-zad yoxdur. Mozalan “Molla Nəsrəddin”, mart 1926-cı il, № 9 * * * Ərəb əlifbası Biz türklər burada əyləşib ərəb əlifbasını tənqid edənlərin qabağına çıxıb, bu tənqidçiləri pisləyirik və başlayırıq ərəb əlifbasının yaxşı tərəflərini üzə çıxarmağa və pis tərəflərini də inkar etməyə. Amma pis olmazdı ki, bu barədə sahibkarların özlərindən də bixəbər olaq və ərəblərin özlərinin əlifbaları barəsində rəylərini bilək. Əvvəla, buradan başlamaq lazımdır ki, hələ Şah Abbas əsrində ərəb hərflərinin bir neçəsinin islahı söhbəti danışılırmış. Təqribən üç yüz sənə bundan əqdəm bağdadlı Şeyx Hilmi hərflərin bir neçəsinin yazı şəkillərinə təğyir vermiş imiş. Şah Abbasın məscid memarlarının qoltuq ciblərində həmişə Şeyx Hilminin islah olunmuş əlifbası olarmış ki, məscid divarlarının yazılarını təzə üsul ilə yazsınlar. On birinci əsrin əvvəllərində Mədinədə Mədrəsəyi-Hüseyniyyə müdərrislərindən Məhəmməd ibn İmran əlifbanın nöqsanı və yazıb-oxumaq üçün hər bir babətdən əlverişli olmadığı barəsində yazdığı risalə o vədə xeyli qulü-qal törətmişdi. Hətta bir rəvayətə görə həmin risalənin surəti İran zəvvarı Hacı Səməd Qəzvini vasitəsi ilə İrana daxil olandan sonra mərhum Mirzə Mülküm xanın əlinə düşür. Sonralar məşhur əlifbaçı Mirzə Məhəmmədəli Üveysi, Mirzə Rzaxan Səfir və Mirzə Fətəli Axundovun əlifba inqilabı yolunda çalışmaqlarına səbəb olur. Hal-hazırda Nəcəf ül-əşrəfdə əlifbaçılar üç məsləkə mənsubdular: Ərəb əlifbası tərəfdarları. İslahçılar. Latın əlifbası tərəfdarları. Ərəbistanın Məkkə, Mədinə, Kərbala, Bağdad və Nəcəf ül-Əşrəf və qeyri böyük şəhərlərində yeni ərəb əlifbası yolunda böyük danışıqlar var. Hələ Cahiliyyə əsrində bina olunmuş Məkkə darülfünunun tarix dərsi müəllimi və Paris Sarbon darülfünunda iki fakültə tamam etmiş Ələddin Şəcəri bir neçə il bundan əqdəm müdavimlərinə verdiyi bir konfransda demiş: ey mənim balalarım, mən görürəm ki, bu bədbəxt heroqliflər sizin gözlərinizi piş əz vaxt kor edir və bunun üçün də mənim ürəyim sizə həmişə yanmaqdadır. Qeyri ərəb şəhərlərində ərəb və latın əlifbası mabeynində belə-belə mübarizə hərdənbir baş verməkdədir. Demək ərəb əlifbasının bivəch olmağını heç ərəblər özləri də inkar etmirlər. Amma bilmirəm indi içimizdə ərəb əlifbasını müdafiə edən türk balaları ərəblərin hansından vəkalət alıb, döşlərini qabağa verib, ərəb cızma-qarasını təsdiq etməkdədirlər. Ləzzət burasındadır ki, ərəblər də bir vaxt bu cızma-qaranı bilmərrə buraxıb, adam əlifbasını qəbul edələr. Ay keyf ondadır ha! O vaxt pislik hamısı bizə qalacaq. “Əbcəd, həvvəz, hütti, kələmən, səfəs, qürşət, təxəs, zəzəc”. Ay keyf ondadır ha! Cırcırama “Molla Nəsrəddin”, mart 1926-cı il, №11 * * * Biblioqrafiya (Ziya Paşa və Derjavin) Moskva qəzetlərində oxuduq ki, oranın nəşriyyat idarəsi on səkkizinci əsr miladinin məşhur şairlərindən Derjavinin əsərlərinin hamısını çapa verib, kəndli və əmələ içində intişar etmək xəyalındadır. Bu məsələ Rusiya mətbuatı dairəsində xeyli danışıqlar törədib; belə ki, “Pravda” qəzeti nəşriyyat idarəsi ünvanına bir para tənəli sözlər yazıb soruşur: – Aya, rəvadırmı indiki yaşadığımız əsrdə ki, şahlar nüfuzu altından təzə xilas olmuş avam kəndli və əmələ camaatı bizdən fikirlər açan azad mətbuat gözləyir, – bunun əvəzində peşəsi rus padşahlarının şənində mədh və qəsidə yazmaqla məşhur olan bir boşboğaz, təməllüqçü və böhtançı Derjavinin əsərlərinin çapına bu qədər pullar sərf edək? “Pravda” qəzetinin həmin iradına “İzvestiya” qəzetində bir neçə dəyərli cavablar oxuduq. Bunların biri məşhur kəndli və əmələ yazıçısı yoldaş İvanovun məqaləsidir. Biri də Qazan ruhani Darülfünunun professoru Markinin cavabıdır ki, bir neçə il bundan qabaq Bakı Darülfünunun Şərq fakültəsində osmanlı ədəbiyyatı müdərrisliyinə dəvət olunmuşdu. Bu iki cavabın biz şərqlilər üçün şayani-əhəmiyyət olanı haman Markinin Derjavin barəsində nəzəriyyəsidir. Markin yazır: – Doğrudur, biz yer üzünün zəhmətkeşləri cəmi padşahların və soltanların qəddar düşmənləriyik, necə ki, onlar da bizim düşmənlərimizdirlər. Yenə doğrudur ki, öz qələmi ilə padşahları və soltanları vəsfə çəkən hər bir qələm sahibi gərək bizim bədxahımız hesab oluna; amma buradan şairlər müstəsna olmalıdırlar. Səbəb də budur ki, şair dediyin Allahın doğma bacısı oğludur ki, [biz] Qərb tayfaları onları necə ki, lazımdır təqdir edə bilməmişik; amma Şərq millətlərinin içində şairlər əhalinin qənaət və əfkarında qibləgah mənziləsində bir mövqe tutublar. Götürək, məsələn, Azərbaycan nəşriyyat işlərini. Orada təzə çapdan çıxan böyük divanlar içində gözə sataşan türk ədəbiyyatı tarixində məşhur Ziya Paşa haqqında kitab sahibi belə yazır: “Fransızların əfkarında böyük inqilab yapan Jan Jak Russonun “Emil” adlı kitabını türkcəyə tərcümə edən Ziya Paşa bir gün Soltan Əbdüləzizlə görüşmüş və məqami-təşəkkürdə atidəki şərqiyi söyləmiş: Dərdinlə görsən nə hala girdim, Varımı, canımı yoluna verdim. İllərcə vəslini gözlədim durdum, Dünya gözü ilə bən səni gördüm. Ömrümdə bu gün murada erdim. Şəninlə sənin dünyalar dolsun, Səbəb olanlar o qadar bulsun, Bin kərə həqqə şükürlər olsun, Dünya gözü ilə bən səni gördüm, Ömrümdə bu gün murada erdim”. Jan Jak Russonu da tərcümə etmək olar, soltana qəsidə də söyləmək olar; bunun heç eybi yoxdur. Məqalə sahibinin bu sözünün müqabilində bir paraları da belə deyir: – Əgər Ziya paşaların və qeyri köhnə şairlərin şahnamələrini və qəsidələrini biz indiki əsrdə çap edirik ki, asari-ətiqə cümləsində muzeylərdə bir yadigar qalsın, – bu bir qeyri məsələdir. Amma söz buradadır ki, köhnə şairləri təzə oxuculara qələmə vermək və onları yazmaq üçün padşahları tərif haqqındakı şeirlərindən başqa şey tapmamaq da başqa məsələdir. Dəli “Molla Nəsrəddin”, 10 aprel 1926, № 15 * * * “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin ən yavuq əməkdaşlarından Elan Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin 35 illik ədəbi fəaliyyətini qeyd etmək üçün Tiflisdə bu yanvarın 28-də, Rustaveli teatrosunda, “Yeni fikir” qəzetəsi binagüzarlığı ilə tərtib yubileyi axşamı veriləcəkdir. Bizə qalsa, bu yubiley hələ tezdir. Yaxşı olardı ki, bir yüz il də gözləyərdik. Biryolluq möhtərəm ədibin yüz otuz beş illik fəaliyyəti gəlib çataydı. Çünki yazdıqları əsərlər də hələ azdır. Ancaq on-on beş böyük əsər və pyeslərdir. Bir o qədər kiçik əsərlər, vodevillərdir, bir o qədər hekayədir və hədsiz böyük və kiçik məqalələrdir. Bunlar hamısı keçəndən sonra Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev hər bir şeydən qabaq “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin ibtidasından ta bu vaxtadək məcmuənin ən yavuq əməkdaşlarından və məsləhətçi dərəcəsində yoldaşlarından hesab olunur. Köhnə yoldaşımızın bu dünyada başına nə qəzavü qədər gəlsə, qəlbimiz həmişə onun yanında olacaqdır. Onun üçün də qoca əməkdaşımızın bu günlərdə təhiyyə olunan yubiley bayramını “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi öz bayramı kimi alqışlayacaqdır. “Molla Nəsrəddin”, 22 yanvar 1927, № 4, səh 7 * * * Müdafiə həftəsi Oxucularımıza məlumdur ki, həmişə Şuralar İttifaqı əleyhində olan İngiltərə hökuməti bu axır vaxtda da cidd-cəhdlə bıçaq işlətməkdədir ki, bəlkə bir vəsilə ilə kəndçi-əmələ hökumətimizi aradan götürüb, özünü kommunizm ehtiyatından həmişəlik xilas etsin. Bu qara niyyətini yerinə yetirmək məqsədi ilə Çemberlen hökuməti dünyada daha məmləkət qalmayıb ki, oraya əl uzatmamış olsun və oradan özünə kömək istəməmiş olsun. Bu yolda İngiltərə hökuməti böyük-böyük paralar sərf etməkdədir ki, Şuraların düşmənlərini bir yerə toplayıb onları qüvvətləndirsin və kəndli-əmələlərin üstünə küşkürtsün və beləliklə dünyanı çalxalayıb öz məramına çatsın. Şura-İngiltərə münasibəti kəsiləndən bu yana görürük ki, məğrib tərəfdəki qonşu Baltik Hökumətləri, xüsusən Polşa, Rumıniya – hərə bir növ mıqqıldamağa başlayıbdırlar. Aşkardır ki, həmin vüquatın vücudu ilə Şura İttifaqı, həmişə sülh və müsalimət axtaran Şura İttifaqı daha xab-qəflətdə qalmağı əlbəttə, özünə rəva görməyəcəkdir və bərayi-ehtiyat özü üçün lazımi tədbirlər tökəcəkdir. * * * Budur, müdafiə həftəsinin mənası ki, gündəlik türk qəzetimizdə oxucularımız bunun təfsilatını bişəkk oxuyub agah olublar. Biz öz tərəfimizdən burada bunu qeyd edə bilərik ki, indiki müdafiə həftəsinin mənasını və əhəmiyyətini ancaq o kəslər dərk edə biləcək və tərəfdar ola biləcək ki, zəhmətkeşlərin həqiqi dostu və tərəfdarlarıdır. Onun üçün də köhnəpərəstləri və keçmiş zamanların arzusunda olanları kənarda qoyub üzümüzü tuturuq öz həqiqi məsləkdaşlarımıza, yəni cəmi zəhmətkeş dostlarına və ümid edirik ki, məmləkəti müdafiə etmək yolunda hökumətimiz tərəfindən təyin olunan müdafiə həftəsində hər bir kəs özünə yaraşan köməkliyi heç bir vəchlə müzayiqə etməyəcəkdir və bu köməklikdən boyun qaçırmayacaqdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 14 iyul 1927, № 29 * * * Məşədi Sicimqulu “Kefsiz” Keçmiş günlərdən “Molla Nəsrəddin”in birinci ilinin birinci nömrəsində “Molla Nəsrəddin” şivəsinə yarayan məzhək şeirlərdən bir nümunə çap olunmuşdu: “Lisan bəlası”. Ey dil, dəxi dinmə və sukut et, səni tarı, Lal ol və danışma! Sal başını aşağa və heç baxma yuxarı, Mal ol və danışma! və i. a. Necə ki, məlumdur, bu şeiri yazan əsla şair deyil idi. Bu bir nümunə idi ki, bunu birinci nömrədə dərc etməkdə biz həqiqi “Molla Nəsrəddin” şairini axtarırdıq. Biz Sabiri və Məşədi Sicimqulunu axtarırdıq. Bir tərəfdən birinci nömrəmizi şeir babətindən yarımçıq buraxmaq istəmirdik və digər tərəfdən də Sabirin və Məşədi Sicimqulunun dünyada varlığından xəbərdar deyildik. Əlimizdə də bu bir neçə yalançı şer parçalarından qabil bir şey yox idi. Ancaq bunu deyə bilərik ki, öz-özlüyündə naciz bu şerlər çox böyük nəticəyə səbəb oldu: Şirvan torpağında, qazı Hacı Məcid əfəndi kimi canavarın qorxusundan sabun tiyanı dalında gizlənən Ələkbər Sabirin əlinə “Molla Nəsrəddin”in həmin birinci nömrəsi çatır, oxuyur. – Pəh, pəh, pəh! Maşallah! Qələmi ver mənə. Ay arvad, sən də qapıları bərk bağla! Məni soruşan olsa de ki, gedib sabun satmağa. Məbadə Hacı Məcid əfəndinin müridləri və qoçuları xəbərdar olalar! Yoxsa məni səngisar edərlər. Al gəldi, Molla əmi: Bilməm nə görübdür bizim oğlan oxumaqdan, Dəng oldu qulağım! Jurnal, qəzetə, hərzəvü hədyan oxumaqdan, İncəldi uşağım! Ağlın aparıb bəs ki, baxır gündə qaraya. Yarəb, nə həmaqət! Söz etməz əsər, çarə qalıb indi duayə, Tədbir elə, övrət! və i. a. Yenə: Bu çərxi-fələk tərsinə dövran edir indi, Fəhlə də özün daxili-insan edir indi! Hə! Necə oldu “Molla Nəsrəddin”in “Lisan bəlası”nın şairi? Səsini xırp kəsdi və kəsməkdən savayı özgə bir əlacı yox idi. O səbəbə ki, Sabir mərdi-mərdana özünü tulladı “Molla Nəsrəddin” meydanına və elə bir nərilti və gurultu ilə dalbadal yazmaqda davam etdi ki, hətta bəlkə özünə bərabər olan Məşədi Sicimqulunu da xeyli bir vaxt sükutda saxladı və elə yadıma gəlir ki, Sabirin “Molla”da zühurundan ta ilyarıma qədər Məşədi Sicimqulunun mənzum əsərləri idarəmizə gəlib çatmadı. Və lakin ruslar demişkən, “heç bir şər yoxdur ki, orada xeyir olmasın”. Bu halı biz burada böyük bir mayeyi-təsəlli sanırıq. Məşədi Sicimqulu bu ilyarımın müddətində qələm ilə bizə kömək etməkdə özünü bizdən uzaq saxlamadı. Belə ki, bu müddətdə idarəmizə beş-on parça nəsrlə yazılmış şirin məqalə göndərdi. Bir surətdə ki, o vədələr Gəncə aləminin növ-növ guşələrini dadlı və duzlu dil ilə təsvir edən haman məqalələr öz vaxtında xeyli qiymətli idilər. Bunu unutmamaq ki, Sabirin şairlik qüvvəti-qələmi Məşədi Sicimquludan artıqdırsa da, ikincisinin mənsur qələminin mislini biz Sabirdə tək bircə dəfə də görmədik. Məşədi Sicimqulu Kefsizin “Əlidəyənəkli” imzası ilə birinci mənsur məqaləsi gəncəli Bəşir Hacı Hüseyn oğlunun çinar ağacına çıxıb, dolaşa quşunu düşürməyinin rəvayətidir ki, məcmuəmizin birinci ilinin 11-ci nömrəsində (1906-cı ildə 16 iyunda) dərc olunubdur: “Neçə gündür ki, 18 yaşında Bəşir Hacı Hüseyn oğlu çıxıb çinar ağacına dolaşa düşürsün. Quşu tutub cibinə qoyandan sonra ağacdan yıxılıb, qılçası sınıb, aparıblar evə, atası gəlib deyib: – Oğul, necəsən? Quş cibində ölməyib ki? Sağdırmı? Deyib: – Sağdır. Atası çox şükürlər edib ki, nə yaxşı quş ölməyib, sağdır. “Əlidəyənəkli” Əz tərəfi: Bu bir neçə sətirdə, doğrudur ki, vəzn və qafiyə yoxdur, bununla bərabər, Məşədi Sicimqulunun qələmindən törəyən belə-belə duzlu rəvayətlərin və zərif məzhəkələrin vəzn və qafiyəyə heç ehtiyacı yoxdur. On səkkiz yaşında Bəşir çıxır çinar ağacına dolaşa tutsun, quşu cibinə qoyandan sonra ağacdan yıxılır, qılçası sınır. Atası gəlib oğlunun yıxılmasını gördükdə, onun qılçasının sınmağının qeydinə qalmır, ancaq oğlunun cibindəki quşun əhvalını soruşur; çünki atası özü də quşbaz imiş. Bu bir neçə sətir ilə şairimiz bir bunu demək istəyir ki, on səkkiz yaşında Bəşir gərək dərsdə ola, gərək bu yaşda məktəbi bitirməkdə və uca məktəbə daxil olmaq fikrində ola, nəinki ağaca çıxıb quş tutmaqda ola. Bir də məqalə sahibi bunu istəyir desin ki, Bəşirin atası ki, gəlib oğlunun qılçasını sınmış gördü, lazım idi ki, fövri oğlunun dərdinə qala, onun müalicəsinin dalınca ola, fövri təbib gətirdə, oğlunun bu sində quş dalınca düşməyinə dilgir ola; amma bunların hamısının əvəzində, oğlunun qılçasının sınmağına əsla mütəəssir olmayıb, ancaq quşun qeydinə qalır; ancaq dolaşanın səlamət olmağını axtarır. Məşədi Sicimqulu şairimizin ikinci məqaləsi məcmuəmizin birinci ilinin 14-cü nömrəsində çap olunub. Burada şair kitabfüruş Kərbəlayı Təbrizinin dilindən idarəmizə şikayət yazır; yazır ki: “Ey Molla Nəsrəddin kişi, bəs deyilmi bu qədər mərdümazarlıq? Ay kişi, sən mənim bazarımı kasad eləyirsən. Üç aydır ki, məndə olan kitablar heç satılmır. Qabaqdan mağıl yaxşı satırdım, amma indi bir neçə kitab var, mənə cərimə olubdur; çünki daha satılmır. “Cameüddəvat” – 50 cild, “Təbiri-xab” – 30 cild, “Gülsüm nənə” – 270 cild, “Qırx sual” – 160 cild. Əgər bunların pulunu göndərdin, xub, göndərməsən, gedərəm Marağada Molla Şükürün falaqqasını gətirərəm Tiflisə, sənin ayaqlarını falaqqaya qoyub o qədər döyərəm ki, ölərsən. Bəsdir bu qədər mərdümazarlıq!”. “Bəsdir bu qədər mərdümazarlıq” – şairimiz deyir. Şairimiz “Molla Nəsrəddin”in mövhumata çəkdiyi hücumunu lazımınca dərk etdiyindən, bunu düşünübdür ki, təzə tutub getdiyimiz yol həqiqətdə kərbəlayı kitab-füruşlara mərdümazarlıqdır. O səbəbə ki, “Molla Nəsrəddin”in vücudu ilə “Cameüd-dəvat”lar və “Xabnamə”lər daha mürur ilə hörmətdən düşəcəklər və hətta məktub sahibi bizi bir tövr hədələyir də: bu tamahkar kitabfüruşun zərərini göndərdin, – xub, əgər göndərməsən, Marağadan Molla Şükürün falaqqasını gətirərəm, Tiflisdə ayaqlarını falaqqaya qoyaram! Güman etmək lazımdır ki, falaqqa qorxusunu şairimiz Gəncə mollaxanalarında uşaqlıqda çox çəkibdir. – Ədə, qırışmal, dərsini sabah əzbərləməyib gəlsən, ayaqlarını falaqqaya qoyaram! Amma məktub sahibinin hirsi Molla Şükürün hirsindən qəliz imiş; ta o dərəcəyə kimi ki, falaqqanı götürüb ta Tiflisə kimi gəlmək istəyir. Məcmuəmizin birinci ilinin 15-ci nömrəsində Məşədi Sicimqulu Kefsizin bir məktubu çap olunub. Bu məktubun, sahibi üçün xüsusi əhəmiyyəti budur ki, ərəb hürufatını tənqid edir. Demək, haman məktub, şair Məşədi Sicimqulunu keçmişdə ərəb hürufatını xoşlamayanlar cərgəsinə daxil edir. Məktubun məzmunu belədir: “Ağdaşdan bir nəfər, ağa Qulam Tağıyev öz müştərilərinin birinə bir kağız yazıbdır və haman kağızda bir belə şəkil çəkibdir: Biçarə tacir məktubu əl-əl gəzdirib, heç bir kəs oxuya bilməyib; Gəncədə də ki, savadlı molla tapmaq mümkün deyildir. Axırda gətirdi mənə, mən də neçə gündür zərrəbin, nə bilim nələr vasitəsilə nə qədər edirəm, oxuya bilmirəm. Tacir yazıq da qalıbdır beləcə məəttəl. Nə eləsin? Nə hesabını başa düşə bilir, nə kitabını; nə mayasını qana bilir, nə qazancını. Yazıqdır, gör buna rəhm eləyib oxuya bilərsənmi?.. İmza: “Qanacaqsız” İdarəmiz o vədə şairin həmin məktubunun qurtaracağında ona bir belə cavab verdi: “Məktubda çəkilən şəkli biz oxuduq və oxumaq çox asan imiş, yazılıb: “Müsəlman hürufatını icad eləyənə beş min rəhmət!”. Necə ki, məlumdur, o vaxt biz həmişə ərəb hürufatı ilə də mübarizədə olmuşuq və bu mübarizədə bizə ən yavuq köməkçi Məşədi Sicimqulu kimi qələm yoldaşlarımız olubdur. Məcmuəmizin birinci ilinin ərzində Məşədi Sicimqulu Kefsizin mənsur məqalələrinin axırıncısı “Cavan ilə hacı ağanın şirin söhbətidir” ki, haman ilin 13-cü nömrəsində çap olunubdur. Bu məqalədə bir cavan üzünü bir nəfər hacıya tutub deyir: “ – Hacı ağa, məhəllə tələbələri üçün məscid hücrəsində qiraətxana kimi bir şey açmaq istəyirik ki, qəzetdən-zaddan gətirib camaatı əhvali-zəmanədən xəbərdar edək. Siz nə qədər mərhəmət edirsiniz? Hacı: – Necə? Mən helə çərən-pərənə pul-zad vermərəm! Rəhmətliyin uşağı! Qəzeti küçədə oxuyanlardan mənim zəhləm gedir, sən hələ gətirib məscidül-həramə soxmaq istəyirsən?! Təzə “məssəb” çıxartmısınız? Cavab: – Neynək, bu dursun. Yetim uşaqların məktəb xərcini verməyə qərar qoyublar; o cümlədən bizim məhəlləyə yeddi uşağın xərci düşübdür. Onların birisinin xərcini siz veriniz, hacı, savabdır. Hacı: – Mənciyəz qələt elərəm! Savab olan şeyi mən yaxşı bilirəm. Yetim oxumağı-zadı neyləyir? Əgər “təmiz” uşaqdır, gəlsin mənim evimə qulluq eləsin, yemək-içmək verim, vəssəlam! Get ağlını başına yığ!..” Bu bir neçə sətrin mənası, bir neçə sətir yox, bəlkə bir neçə səhifəyə sığışan bir mətləbdir. Əvvələn, köhnəpərəst bir hacının, başı savab və axirət ilə dolu bir hacının qəzetdən zəhləsi gedir: nəinki onu məscidül-həramə gətirməyə razı olmur, hələ bəlkə küçədə də qəzet oxuyanı görə bilmir. İkinci, hacı, yetim uşağın məktəb xərcindən qaçır və hətta onun dərs oxumağını da lüzumsuz görür. Üçüncü, həmin mömin və müqəddəs hacı, yetim uşağı öz evinə qulluq etməyə çağırır, bu şərtlə ki, uşaq “təmiz” olsun. Burada hacı axtardığı təmizliyin mənasını hacı özü də başa düşür və biz də başa düşürük: hacıya göyçək uşaq lazımdır! Məşədi Sicimqulunun nəsrilə yazılmış duzlu məqalələrinin biri “Molla Nəsrəddin”in ikinci ilinin 35-ci nömrəsində dərc olunubdur. Burada şairimizin, Gəncə fahişəxanalarının bağlanmağı münasibətilə sərgərdan qalan cavanlara yazığı gəlir və deyir ki: “Bəs biçarələr nə eləsinlər? Gəncə elə bir şəhər deyil ki, adam qüssə edəndə bir yer ola, adam gedə, ürəyini aça. Necə ki, Bakıda qüssə əl verəndə adam gedir dərya kənarına və dəryada çimənlərə tamaşa edib ürəyini açır”. Məqaləsini şairimiz bir belə məzhəkə ilə tamam edir: “Xülasə, Allah baisin evini yıxsın, qapısını onların, yəni fahişələrin qapısı kimi bağlar qoysun ki, xalqı avara saldı! Bu gün cavanların axırını görürəm: bir parasının əlacı kəsilib, gedib küçədə 8 – 9 yaşında oğlanlar ilə “gildirim parç” oynayacaqlar. Xülasə, Allah baisin evini yıxsın!”. Bəli, “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin davamının tamam ilyarımı keçdi və bu müddətdə hələ Məşədi Sicimqulu Kefsiz “Molla Nəsrəddin”də nəzm ilə yox, nəsr ilə yazmağa məşğuldur və bu ilyarımın müddətində Sabir dad-bidad etməkdədir. Məşədi Sicimqulu hələ dinmir və səbəbini özü də bilmir. Amma mən elə qanıram ki, Sabir kimi hünərvər şairin qabağına çıxmaq o qədər də asan olmaya gərək. Məcmuəmizin nəşrinin birinci-ikinci illərində Zəngəzurda böyük aclıq üz vermişdi. Aclığa bais bir tərəfdən taxılın qıtlığı və digər tərəfdən bəzi hadisələrin nəticəsində yolların bağlanması idi. O vaxt biz məcmuəmizin 12-ci nömrəsinə “Qulibiyabani” sərlövhəli bir məqalə ilə varlılarımıza təntənəli bir xitab dərc etdik. Ta ki ondan bir neçə vaxt sonra Sabirin “Tömeyi-nahar”ı bizim səsimizə səs verdi. Burada Məşədi Sicimqulu Kefsiz də meydana çıxdı və “pənah Allaha” – deyib, Sabirin “Tömeyi-nahar”ına cavab olaraq “Çayda çapan qardaşım, ağlama, ağları gör” mətləli şerini göndərdi. Məşədi Sicimqulunu ilk dəfə məcmuəmizdə nəzm ilə danışdıran, onun təbi-şerini büruzə verən haman “Temeyi-nahar” olubdur. Bunu da lazımdır qeyd etmək ki, Sabirin bu əsəri ilə Məşədi Sicimqulunun ona cavabının arasından bir neçə ay keçibdir və bu müddətdə Sabirin müxtəlif mövzuda əşarı dərc olunubdur. Demək, M. Sicimqulu, – haman M. Sicimqulu ki, öz dediyinə görə, “Molla Nəsrəddin”in bu vaxtadək bircə nömrəsini də başdan-ayağa oxumamış keçirməyibdir, Sabirin bundan da qiymətli qeyri əşarına mütəəssir olmayıb, – nə qədər ki, “Tömeyi-nahar”ına olub, ona bir neçə aydan sonra cavab verməyi özünə borc bilibdir. Nədir burada şairi mütəəssir edən? Əlbəttə ki, Mollanın mövzuudur. Nədir onun mövzuu? Burada cavab çox müxtəsərdir.. Zəngəzurda əhaliyə aclıq üz verib, erməni camaatına erməni ziyalıları vaqon-vaqon taxıl daşıyır, amma müsəlman intelligentləri qumar və eyşə uyub, acları yaddan çıxarıblar. Burada necə ki, Sabirin də şikayəti acların qeydinə qalmayan intelligentlərdəndir: Bu intiligentlərin sözün gətirmə çox aralığa, Onları görmək istəsən, şərabı gör, qumarı gör! Habelə Sicimqulu da öz cavabında deyir: Söylə nə etmiş hələ intiligentlər, balam, Sən danışan sözlərə səbr edə bilməz adam, Ta ki peşiman olur bir lütə vermir salam, Onda tamaşaya gəl, hər cürə göftarı gör! Mövzuda və məzmunda müştərək olmalarından savayı, “Molla Nəsrəddin”ə müxtəs bu iki ləzzətli şairi kəlamın məzə və şirinliyi barəsində biz həmişə bir-birinə oxşatmışıq. Və lakin bu da cümləyə məlumdur ki, Sabir heç kəsə yox, bəlkə Sicimqulu Sabirə oxşayıbdır və güman edirəm ki, bir belə təşbihə iftixar da edibdir. Biz bunu qəti deyə bilərik ki, “Molla Nəsrəddin” dünyasında, “Molla Nəsrəddin”ə yaraşan şivənin məzəliliyi və duzluluğunda, məharət və lətafətdə Sabirə yavuq gələn və ona əvəz olan – birinci Məşədi Sicimqulu Kefsiz olubdur. Məşədi Sicimqulunun ikinci ədəbiyyatı məcmuəmizin üçüncü ilinin beşinci nömrəsinə gəlib çatdı ki, orada dərc olundu. Həqiqəti-hal budur ki, şairin xəttinə qabaqdan aşina olmasaydıq, güman edə bilərdik ki, bəlkə Sabir qazı Hacı Məcid əfəndinin qorxusundan qaçıb gəlib Dəli Məhəmmədli stasyonuna və həmin şeiri oradan yazıb göndəribdir: Ey axund, evin yıxılsın, Adına baxıb utan bir! Bu qədər ləcacət olmaz, Bu qəbahətini qan bir! Dediyin çərən-pərəndir, Yorulub dəxi usan bir! Dolaşıb sataşma bunca, Ağaya, kübarə, molla! Və bundan sonra da Məşədi Sicimqulu tərəfindən idarəmizə göndərilən ədəbiyyatın imzasına ancaq baxandan sonra bilirdik ki, bunu yazan Sabir deyil. Misal: kimdir bu aşağıdakı sətirlərin sahibi? Sabirmi? Xeyr, Məşədi Sicimquludur. Məktəb Məktəb demə, ondan sarı qəlbim dolu qandır. “Bu darülədəbdir” deyə hər kimsə, yalandır! Cəfər qurtarıb dərsi, gəlib xeyli zamandır, Baş tüklü, ayaq çəkməli, guya ki, qabandır, Saldat balası, bax, deyəsən lap malaqandır. Məşədi Sicimqulunun aşağıdakı nəzmi, elə yadımdadır ki, Gəncədə bir mollanın şeytanlanması ilə bir çox türk cavanların və o cümlədən Mirzə Məhəmməd Axundovun (Hatifin) çar hökuməti tərəfindən həbsə alınıb surgün edilmələri münasibətilə yazılmışdır: Zindan Guşeyi-zindan mənə, ey növcəvan, Oldumu amalıma qarşı məkan? Söyləmədimmi sənə faşü nəhan Çəkmə bu millət qəmini ələman?! Şimdi təəssüflər ola halına, Dəydi bəla tiri pərü balına Mən demədimmi ki, fəğan eyləmə, Eybini mollanın əyan eyləmə, Şeyxi tanı, sofini qan, eyləmə, Fikrini nitqində bəyan eyləmə, Baxmadın, əfsus, bu gün halına, Dəydi bəla tiri pərü balına. Rəməzan ayı müsəlman varlıları üçun həməvəqt bir ziyafət ayı olubdur. Yuxarı başda, sərsüfrədə əyləşiblər qarnıyoğun şeyxlər və mollalar, sərvətli xanlar və hacılar, qapıda durublar ac və üryan yetim-yesir saillər. Hələ bunun adını da ibadət qoyublar; çünki iftar məclisidir. Bu halı Sabir də və sonra Məşədi Sicimqulu da tənqid edibdir. Sabir “Ey vaizi-süxənvər” və “İftardan bir göftar” ünvanlı Əkrəmbəyə nəzirəsində: Açmış niqabi-hüsnün, məcmueyi-təvangər, Məcmuədə düzülmüş eyzən xüruş sərasər. Həsrətkeşani-mətbəx gürgani-bətnpərvər, Cari boğaza şərbət, sari məzaqə şəkkər, Əksi-buxari-dolma, zilli-əmmameyi-sər, Dəryayi-iştəhayə olmaqda bəhcətavər, Hüzzar içində əsla yox bir fəqiri-müztər, İftar vaxtıdır ha, ey vaizi-süxənvər! İş baş bilənsiz olmaz, Sərsüfrə sənsiz olmaz Məşədi Sicimqulu belə deyir: Molla, işin çaşdı, yazım yazmayım: Huş-başım çaşdı, yazım yazmayım?.. Getdi rəcəb, indi də şəban gəlir, Cisminə gər mollaların can gəlir, Yağlı plov, dadlı fisincan gəlir, Məclisə ancaq ağa, bəy, xan gəlir. Ac gözü qan yaşdı, yazım yazmayım. Qəmlərə yoldaşdı, yazım yazmayım?.. Şairimiz saqqalı hənalı qocaların köhnə arvadından bezikib təzəsini siğə, mitə etməklərini bir yerdə həmişəki şirin kəlamı ilə məsxərəyə alır. Köhnə arvadlı qocalardan belə şikayət edir: Qocaldım, gedibdir zəmani-şəbabım, Alınmaz sualım, verilməz cavabım... Nə munis, nə həmdəm, qapımdan girən yox, Qocalmış bu arvad, məni dindirən yox, Nə mitə, nə siğə bir evləndirən yox, Çoxalmış günahım, azalmış savabım, Alınmaz sualım, verilməz cavabım. Aylar, illər dolandı və məcmuəmizin ibtidasından ta bu vaxtadək Məşədi Sicimqulu Kefsiz bizə həmişə yar oldu. Xüsusən Sabirin vəfatından sonra, ikinci Sabirimiz birincisinin yerini boş qoymadı. Məşədi Sicimqulu Kefsizin zövq və səfalı, məzah və duzlu şerinin heç bir vaxt dalı kəsilmədi. O özü cismən qocaldısa da, onun kəlamının lətafəti bir zərrə qədər əksilmədi; məsələn, iki il bundan qabaq şairimiz Saro kəndinin məktəbinin halını el dili ilə, nazlı bir şivə ilə təsvir edir. Qətiyyən demək olar ki, bu dil, bu şivə, bu şerlər azərbaycanlılar üçün həmişə zində olacaq, oxucuları həmişə – farsca söyləsək, – dilnəvaz edəcək. Saro kəndi Yazda qoxu, qışda qar Bu kənddə bir məktəb var, Göydən bir çağrım kənar, Üç yanı torpaq hasar, Ancaq hisli dörd divar. Pəncərəsi, qapısı, Darbadağın yapısı, Tatın dılğır yabısı Səkidə şıllaq atar... Bu gün-yarın qış gəlir, Soyuq yellər daş dəlir. Yavrularım incəlir. Yazda qoxu, qışda qar, Xəstələnir aşkar. Şairin əsərlərinin çap olunmağı münasibətilə mən onun kitabının müqəddiməsində bir neçə söz söyləməyi lazım gördüm. Ancaq burada mənim qəsdim şairimizin bütün əsərlərini tənqid və təhlil etmək deyil idi; bu vəzifəni mən söz ərbabının öhdəsinə mühəvvəl edirəm. Mən ancaq Məşədi Sijimqulu Kefsizin bu təxəllüslər dairəsində məcmuəmizdə iştirakının keyfiyyətini oxucuların nəzərinə çəkmək niyyətində idim. Ancaq burada bir nöqtə var ki, onu qeyd etməyib vaz keçsəm, qəlbim rahatsız ola biləcək: o da “Azərnəşr” tərəfindən dəyərli şairimizin əsərlərinin məcmuəsinin təbi məsələsidir. Cümləyə aşkardır ki, məzkur nəşriyyatın təşəbbüsü nəticəsində Əli Nəzmi kimi sair qiymətli ədib və şairlərimizin də qələmlərinin əsəri təb və nəşr olunmaqdadır. Və elə zənn edirəm ki, Azərbaycan torpağının həqiqi maarif dostları, maarif və mədəniyyətimiz yolunda müşahidə olunan bu xidməti təqdir və ərzi-şükran edələr gərək. Və ümidvaram ki, belə də olacaqdır. Əli Nəzminin “Sicimqulunamə” adlı kitabına müqəddimə, Bakı, Azərnəşr, 1927 * * * İdarədən Naxçıvan ictimai şura cümhuriyyəti xalq ədliyyə komissarı yoldaşın cavabını burada dərc və öz tərəfimizdən təsdiq edirik ki, cavabın “məhkəmələrdə süründurmə” və “ali təhsil görməyən hakimlər” məsələləri barəsində irad etdiyi qismləri sübutludur və bu barədə idarəmiz də komissar yoldaşa şərikdir. Və lakin “üzük” məsələsi o surətdə həll oluna bilməz, necə ki, komissar yoldaşın cavabında rəvayət olunur. Biz yazmırıq ki, üzüyü xalq hakimi özü alıbdır; biz haman 51-ci nömrəmizdə yazmışdıq ki, üzüyü xalq hakiminin arvadı alıbdır. Söhbət orada deyil ki, nə səbəbə altı abbasıya dəyən üzüyə xalq hakiminin arvadı yüz əlli manat veribdir; gileyimiz oradadır ki, ayda yüz əlli manat maaş alan xalq hakiminin arvadı nə haqla bir üzüyə (dəyərli, ya dəyərsiz üzüyə) yüz əlli manat verir? Əlbəttə, ola bilər ki, bir məmur – özü, arvadı elə bir varlıdırlar ki, bir üzüyü küçə dəllaləsindən yüz əlli manata almaq onlar üçün güc deyil. Amma bunu lazım gəlir unutmamaq ki, köhnə çürük xan və şahzadə əsrləri ötüb keçibdir və daha qayıtmayacaqdır və daha bundan sonra Xanımcan xanımlar və Bəyimcan xanımlar hamama hazırlaşanda qiymətli zibü-zivərlərini və dəyərli təcəmmül bəzəklərini boyunlarına asıb, hamam boxçalarını cırıq-mırıq kənizlərinin dalına yükləməyəcəklər. İndiki əsrimizdə şura hökumətinin xalq hakimləri və onların arvadları öz şəxsi rəftar və kirdarları ilə gərək camaata ibrət olalar, nəinki yüz əlli manatı bir üzüyə verməklə füqəranın hesabını unudalar. Lazım gəlir ki, şura məmurlarının arvadları mümkün olan yerdə qadınlar təşkilatında iştirak edələr və qara çarşab içində çürüməkdə olan Şərq qadınlarını dini mövhumatdan xilas etməyə yollar arayalar; amma bunun əvəzində biz nə görürük? Ədliyyə komissarı yoldaş deyir ki, ədliyyə komissariatı dairəsində elə bir axmaq xalq hakimi tapılmaz ki, altı abbasıya dəyən bir üzüyə yüz əlli manat versin. Əvvəla: biz yazmışıq ki, üzüyü alan xalq hakiminin arvadıdır. Belə olan surətdə də bizim də dediyimiz budur ki, xalq hakimlərimiz razı olmayalar ki, onların arvadları indiki əsrdə və indiki şərait içində xalqın nəzərində küçə dəllalələrindən yüz əlli manatlıq, bir üzük alalar. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 13 yanvar 1928, № 2 * * * Mirzə Fətəli Axundov və qadın məsələsi Ölümünün 50 illiyi münasibətilə Nə qədər ki, Mirzə Fətəli dramnəvislikdə şöhrət qazanmışdı, o dərəcədə də Mirzə camaat içində dinsizlikdə məşhur idi; ta o yerə kimi ki, onun dəfninə öz dost və əqrabasından da gedən olmayıbdır. Və lakin məsələnin bir tərəfi bir növ qaranlıq görsənir: belə ki, lazımınca aşkar olmur ki, mərhumun müasirləri onu hansı səbəbdən laməzhəb hesab edirdilər? Necə ki, məlumdur, M[irzə] F[ətəli] köhnə ərəb əlifbasını müsəlmanların tənəzzülünə mərbut tuturdu və yeni, mükəmməl bir əlifbanın təşkili yolunda Qafqazda, hətta İstambulda və Tehranda ciddi bir iqlamat başlamışdı. Təkcə bu keyfiyyət, Mirzənin bircə bu təşəbbüsü kafi ola bilərdi ki, fanatik müsəlmanlar xaçpərəstlərin latın hürufatını Quranın “müqəddəs” hürufatına tərcih verən bir kəsi laməzhəb və mürtəd adlandıraydılar. Saniyən Mirzə Fətəli o dərəcədə azad fikirli idi ki, o vədələr onu filosof və həkimi-rövşənzəmir adlandırırdılar; amma səd heyif ki, mətləbin bu tərəfi də açıq deyil ki, aya burada Hindistan şahzadəsi Kəmalüddövlənin məktubları nəzərə alınır, ya yox? Çünki Mirzənin tərcümeyi-halını yazanların heç biri bu vaxtadək məzkur şahzadənin məktublarından söhbət açmayıbdırlar. Bəhərhal Mirzə Fətəlinin günahı əsrinin əhli-imanları nəzərində vaqeən nəhayət imiş; səbəb budur ki, o əl vurduğu məsələlərin hamısından “qan qoxusu” gəlirdi. Və o cümlədən bir də həmin qələmə aldığımız qadın məsələsidir. Q a d ı n ləfzi islam aləmində indiyədək bir “od” olubdur ki, ona əl vurmaq, barıta əl vurmaq kimi xatalı hesab olunubdur. İslamın şəriəti, necə ki, məlumdur, qadını kişilərə naməhrəm tutubdur və bu qanunu pozmaq günahi-kəbirə qəbilindən sayılıbdır. Mürur ilə məsələ daha da bərkiyibdir, ta o yerə kimi ki qadın sözünü ağıza alıb danışmaq bilmərrə qədəğən olunubdur. Qadını kişilərdən qorumaq müruri dühur ilə adət şəklinə girib və gəldikcə o dərəcədə bərkiyibdir və qadın elə bir səxtliklə aradan götürülübdür ki, onun nə boy-buxununu küçələrdə görmək mümkün olub, nə bir məclisdə onun adını çəkmək müyəssər olubdur. Bir müsəlman bəndəsinin istilahında onun arvadının adı yoxdur: arvadının adı “bizim ev adamımız”dır. Bir müsəlman kişisi öz yavıq, ya bəlkə öz doğma qardaşının yanında arvadının adını çəkmək məcburiyyətində olanda “Cəfərin anası”, “Əhmədin anası” adlandırıbdır. Bu qanunu pozanlar müsəlman içində “yoldan azmış”, “biqeyrət” adı ilə şöhrət tapıblar və həmin “qeyrət” üstə müsəlman qardaşlar o qədər “qeyrət” göstəriblər ki, bir-birinin qanını içməyə hazır olublar və içiblər də... Onun üçün də cahil islam şairləri dünyanın cəmi bədbəxtliklərini qadınların üstünə yıxıblar: “Viran şüdən mülki-Süleyman əz zən”. Təbiidir ki, bir belə cəhalət zülməti içində, bir belə qaranlıq əsrdə Mirzə Fətəlinin komediyaları o təsiri bağışladı ki, mütəəssib və nadan müsəlman camaatı bir övqat Mirzənin üstünə föhşlərlə və müəyyən cürbəcür tənələrlə hücum etməyə başladılar. Camaatın bu növ rəftarına səbəb məhz səhnəyə çıxarılan müsəlman qadınları idi. Mirzə Fətəli Axundovun komediyalarının türk səhnəsində görsənməsi əgər bir böyük tarixdirsə, buna iki şey bais olubdur: biri budur ki, Mirzənin komediyaları ümumiyyətlə xeyli dəyərli əsərlərdir; elə bir əsərlərdir ki, onlarla nəinki bizim yox mənziləsində olan səhnəmiz fəxr edə bilərdi, bəlkə bir belə pyeslər sair mütəməddin millətlərin səhnələrini zinətləndirməyə qabil ola bilərdilər. Biri də budur ki, Mirzə Fətəlinin komediyalarında Şərq qadını ilk dəfə səhnəyə çıxıbdır, orada danışıbdır, gülübdür, ağlayıbdır və orada birinci dəfə kişilər içində izhari-vücud eləyibdir. Filhəqiqə belə mülahizə edək ki, böyük bir məclisdir, teatr məclisidir; amma bilmirik ki, teatr nədir. Burada bir pərdə asılıbdır; amma bilmirik ki, nə pərdədir və nədən ötrüdür. Paho! Birdən bu pərdə qalxdı və pərdə dalında çoxlu camaat görsəndi. Burada bir rus böyüyü var (naçalnik), onun fərraşları bir cavanın əlini və qolunu bağlayıb saxlayırlar (Heydərbəy). Amma mömin müsəlman bəndələrini heyrətə gətirən, mat və məəttəl qoyan bir nəfər gözəl müsəlman gəlinidir (Sonaxanım) ki, burada adam kimi danışır və Heydərbəyin, öz adaxlısının həbsdən xilas olmağını naçalnikdən iltimas edir və söz verir ki, ta bundan sonra Heydərbəyi əyri yola və kondrabata getməkdən daşındırsın (“Hacı Qara” komediyası). Buraya cəm olan tamaşaçılar kimlər idi? O əsrin mütəəssib və fanatik müsəlmanları və əlbəttə, bunların içində “qeyrətli” müsəlmanlar da var idi. Girəm ki, cəmaət piş əz vəqt bunu bilirdi ki, səhnədə naçalniklə danışan Sonaxanım həqiqətdə qadın deyil, cavan oğlandır ki, ancaq qadın libasına giribdir; haman əsrdə müsəlman qadınının səhnəyə çıxıb danışmağı ağla gələn bir şey deyildi... Bununla bərabər yenə nadan camaat bir tərəfdən həvəskar artistlərə, digər tərəfdən pyesin yeganə sahibi Mirzə Fətəliyə həmə vəqt təkfir və təlin çomağını qalxızmaqda idi. “Bədbəxtdik” burasında idi ki, müsəlman qadınını səhnəyə çıxarıb “biabır” edən pyes bir deyildi, iki deyildi; məlumdur ki, tək bircə “Kimyagər”dən başqa Mirzə Fətəlinin beş fəqərə komediyalarında türk qadını iştirak edir ki, ibarət olsun bunlardan: “Hacı Qara”, “Müsyö Jordan”, “Xan Sərabi”, “Xırs quldurbasan” və “Mürafiə vəkilləri”. Bu əsərlər çapdan çıxıb intişar tapan kimi, Qafqazın bir çox şəhər və hətta qəsəbələrində cavan həvəskarlar tərəfindən mövqei-tamaşaya qoyulmağa başladılar və ona baxmayaraq ki, qadın rolunda səhnəyə çıxanlar o vaxtlarda cavan oğlanlar idi, tamaşaçılar səhnənin zahirində ancaq türk qadınlarını görürdülər və böyük məharətlə yazılmış bu əsərlər qadınların halını elə bir ustalıqla tamaşaçıların nəzərindən keçirirdi ki, xam tamaşaçılar bəzən şübhələnib səhnədəkiləri həqiqət halda qadın zənn edirlərdi. Ta ki, bir az vaxtda Mirzə Fətəlinin qadın tiplərinin adları hər bir yerdə camaat dilində virdi-zəban oldular: “Sərgüzəştixan-Sərabi”də: Zeynəbxanım, Şöləxanım, Nisəxanım, Pərixanım; “Hacı Qara”da: Sonaxanım, Teyyibəxanım, Nigar; “Məstəlişah”da: Şərəfnisaxanım, Gülçöhrə, Şərəbanıxanım, Xanpəri; “Mürafiə vəkilləri”ndə: Səkinəxanım, Zibeydə və “Xırs quldurbasan”da: Zuleyxa və Pərzad. Bunun nəticəsində müsəlman camaatının köhnə qafalıları başladılar həvəskarları töhmətləndirməyə; o babətdən ki, onlar teatrlarda müsəlman arvadlarının adını çəkirlər; çünki, necə qabaqca ərz olunubdur, müsəlman arvadlarının adını çəkməyin özü bir qələt iş, “eyb” iş hesab olunurdu. Bu vəhşiliyi ədibimiz Əbdürrəhimbəy də öz “Xəyalat” adlı əsərində qeyd edibdir. Orada Hatəmxan ağanın Mirzəyə təərrüzünu bu sətirlərlə bəyan edir: “ – Hələ bunlar hamısı dursun, sən mənim özümü məsxərəyə qoyubsan, bu heç. Bəs bu övrət-uşaqla nə işin var? Sən özün hərçənd müsəlmanlıqdan kənarsan, amma yenə nə qədər olsa da, sənin qanın müsəlman qanıdır: heç sənə müsəlmanın ismətinə toxunmaq yaraşarmı? Qardaş, niyə övrətimin, qızımın adını camaat bilsin? Eyb olsun sənin üçün! Çox eyb olsun!”. * * * Mirzə Fətəlinin komediyalarının qadın tipləri – əsrin məişətindən götürülmüş bu fotoqraf şəkilləri kimdir? Əsərlərdə təsvir olunan qadınların övza və ətvarı o məişətin qadın sifətlərinin bir canlı nümunəsidir. Orada qadınlar bir duru aynada görsənən kimi görsənirlər. Onun üçün orada biz müxtəlif tiplərə, müxtəlif sifətlərə rast gəlirik. Bir surətdə ki, bu əsərlər məişətin aynasıdır, təbiidir ki, burada biz qadınların yaxşı sifətləri ilə pisini də, müsbət sifətləri ilə mənfisini də görə biləcəyik və qeyri cürə də ola bilməzdi ki, qoçaq və bacarıqlı qadınlar içində (“Hacı Qara”) qorxaq və bacarıqsız qadın olmasın (“Mürafiə vəkilləri”) və habelə sədaqətli, doğru və dürüst qadından savayı hiylə və saxtakarlığa mail qadın tapılmasın (“Mürafiə vəkilləri”) və özgə cürə ola bilməzdi. Mirzə Fətəlinin məqsədi bu deyildi ki, əsrin qadınlarını hər bir eyb və nöqsandan ari qələmə versin və onların eyblərini gizlətsin. Əgər bir para xam yazıçılar kimi belə eləmiş olsaydı, o daha Mirzə Fətəli olmazdı. Hətta bir para qadın tipləri zahirən qoçaq nəzərə gəlirsə də, bu qoçaqlıq əzbəs ki, əksər övqat ailə içərisində əmələ gəlir, bədrəftarlığa da bir qədər maildir (Şərəbanıxanım, Nigar). Bu da təbiidir. Əlli, altmış və yüz il bundan qabaq Qarabağ, Şəki və Şirvan ölkələrində yaşayan qadınlardan bundan artıq bir şey gözləyə bilmərik. O səbəbə ki, o əsrin kişiləri də habelə nadan və vəhşi idilər. O qadınların ərləri və qardaşları əksər övqat vaxtlarını quldur və qaçaqlıqda keçirirlərmiş və o mühitdə yaşayan qadınlar, əlbəttə ki, bu qəbil kişilərə gedib arvad olmaqla iftixar edərlərmiş (“Xırs quldurbasan” təmsilində: Zalxa və Pərzad). Komediyalarda qadınlar rəftarından bir müxtəsər rəvayət: “Müsyö Jordan” təmsilində Hatəmxanağanın arvadı Şərəbanıxanım bir tərəfdən qoçaq və cürətli görünür; amma bitərbiyə və nadanlıq səbəbindən bu qoçaqlıq eyni zamanda bədrəftarlıqdır. Bunun qoçaqlığı ancaq ondan ibarətdir ki, Şahbazbəyin Paricə getməyinə mane olmaq məqsədilə əri Hatəmxanağanın qabağına “pəhlivan” kimi çıxır, ona hərbə gəlir və axırda öz nadanlığı ucundan bir dərvişin cadusuna aldanıb, ərindən xəlvət, dərvişi yüz bacaqlı ilə yola salır. Xanpəri arvad xanımının bu hünərilə fəxr edir və deyir: “Eh, xanım, əgər kişilərin ağlı olsa idi, niyə onları hər qədəmdə aldadırıq, öz bildiyimizi eləyirik?!..” “Xırs quldurbasan”da Bayramın Pərzada eşqi onu quldurluğa və qaçaqlığa sövq edir ki, Pərzad onu xoşlasın; çünki o əsr “bas, vur, tut, öldür” əsri idi və qızın sevdiyi ancaq rəşid, qoçaq və quldurluqda adı çıxan adamlar olurmuş. “Hacı Qara” pyesində də Sonaxanım Heydərbəyə olan eşqinin ucundan onu həbsdən qurtarmaqdan ötrü naçalnikin yanında nəhayət fürutənlik və yalvarmaqlıq eləyir, ta o yerə kimi ki, naçalnikə deyir: “Başına dönüm, padşahın başına çevir; ya bu işi yuxarı bildir, bəlkə mənim göz yaşıma rəhm edələr!.. ” Avam və tərbiyəsiz qadınlara müxtəs olan sifətlərin biri də ikiarvadlı evlərdə bu arvadların bir-birini günüləməyi, bir-birilə dalaşmağı, bir-birinin ayağından çəkməyidir. Bu tipləri Mirzə Fətəli “Sərgüzəşti-xan Sərabi”də böyük məharətlə yaradıbdır. Burada vəzirin iki arvadı – Zibaxanım və Şöləxanım əsərin əvvəlindənaxırınadək bir-birilə çəkişməkdədirlər və vəzirin başına min kələk gətirməkdədirlər. Bunlardan başqa dəxi iki qadın tipinə də “Mürafiə vəkilləri” komediyasında rast gəlirik: Biri Səkinəxanımdır. Bu ağıllı və dilavər bir qızdır ki, bibisinin və dövlətli Hacı Həsənin təkidinə baxmayıb öz sevgilisi Əzizbəydən ayrılmaq istəmir. O biri qadın – Hacı Qafurun mitədən övrəti Zeynəbdir ki, mürafiə vəkillərinin hiyləsinə aldanıb saxta və haram vasitələr ilə Hacı Qafurun altmış min tümən puluna sahiblənmək istəyir. * * * Budur Mirzə Fətəlinin əsərlərində qadın tipləri. Burada biz görürük ki, bu qadınların cümləsi fitri qabiliyyət və gözəlliklərin heç birindən məhrum deyillər: səlamət, cürət, dilavərlik, səbat – cümləsi bunlarda mövcuddur. Ancaq tək bircə düşmən[lər]i var: o da elmsizlik və tərbiyəsizlikdir. Qara pərdə dalından dünyanın işığına bunları çıxarıb göstərməklə Mirzə Fətəli bunu kişilərə demək istəyir: bax, bu qoçaq və gözəl qadınlar indi avam və nadan bir insanlardır. Görürəm ki, indi siz bunlara dərs və tərbiyə verməkdən ehtiyat edirsiniz, çünki bilirsiniz ki, bu zəkalı və qeyrətli qadınlar gələcəkdəki inqilabın sayəsində almış olduqları tərbiyə və elmin təsiri altında öz azadlıqlarını əldə edib və ondan da sonra daha sizin ailə içərisində ağalığınıza və səfahətinizə imkan qalmayacaqdır. Zira ki dəxi insanlıq hüququndan agah olan bu qadınlar şəriətin çomağını dəxi siz kişilərin əlindən alıb həmişəlik tullayacaqlar. Cəlil Məmmədquluzadə (Molla Nəsrəddin) “Şərq qadını”, mart 1928, № 3 * * * Mirzə Fətəli Axundov dinlər haqqında Mən külli ədyanı puç və əfsanə hesab edirəm. M. F. Axundov Mirzə Fətəli Axundov barəsində ya çox yazmaq lazımdır, ya heç yazmamaq lazımdır. Mirzə Fətəli Axundov barəsində ya yaxşı yazmaq lazımdır, ya heç yazmamaq lazımdır. Bununla bərabər bu nəsihət bəndəyə burada daxil deyil, o səbəbə ki, mən Mirzə Fətəlinin barəsində nəinki çox yazmaq, bəlkə heç az da yazmaq xəyalında deyiləm. Mənim məqsədim ancaq üç-dörd sətirdən ibarət bir yüngülcə yadavərlikdir. Mənim məqsədim həmin üç-dörd sətirdə elə bir mühüm məsələ barəsində söhbət açmaqdır ki, mənim bu balaca məqaləm dəxi bu məsələyə ancaq bir sərlövhə təbir oluna bilər. Söhbətimiz – Mirzə Fətəlinin dinlər barəsində əqidəsi məsələsinə dairdir. Hərçənd Mirzənin vəfatının əlli illiyi münasibətilə bu yavuqda, keçmiş mart ayında tərtib olunan məclislərdə və habelə məcmuə və qəzetlərdə Mirzənin dinsizliyi barədə az-çox məlumat verildi və lakin əzbəs ki, məsələ özü xeyli əhəmiyyətlidir, mart ayı günlərində danışılan və yazılan məruzə və məqalələri kafi hesab edib dayanmaq olmaz; bu xüsusda çox danışmaq lazım gəlir. Keçək söhbətimizin mövzuuna. Mirzə Fətəlinin vəfatının şahidləri və raviləri yazıblar və rəvayət ediblər ki, onun namazına, təlqininə və təşyii-cənazəsinə dostlarından və əqrəbasından da duran olmadı. Ta o yerə kimi ki, onu Tiflis qəbristanında quyulamaq üçün, dörd nəfər hammal apardı. Və bir rəvayətə görə, mərhumu canişinin dörd nəfər kazak əfradı aparıb torpağa tapşırdı. Bəhər-hal Mirzə Fətəlinin cənazəsi sahibsiz qaldı. Bu keyfiyyət onu tanımaq arzusunda olanlar üçün maraqlı və təvəccöh etməlidir. Mirzənin tək bircə dramnəvisliyi avam camaatın nəzərində elə bir günah sayıla bilməzdi ki, onun mərasimi-dəfninə iman əhlləri yavıq düşməyə idilər. Yaxud əlifbanın təbdili yolunda təlaş etməklə Mirzə Fətəli yenə müsəlmanların belə şiddətli nifrətini qazana bilməzdi. Səhihdir, mərhum qadın məsələsinə də yanaşmışdı: onun səhnə əsərlərində, tək bircəsi müstəsna olmaqla (“Kimyagər”), müsəlman qadınları teatr səhnəsində kişilərlə danışırlar və şübhə yoxdur ki, buna o əsrin müsəlmanları xoşhal ola bilməzdilər, – və lakin Mirzə Fətəlini laməzhəb adlandırırdılar. Yenə nə səbəbdən? Diqqət etməli burasıdır ki, Oktyabr inqilabınadək Mirzənin tərcümeyi-halından rəvayət edənlər bu barədə heç bir isnad və işarə eləməyiblər və onun dinsizliyindən söhbət düşəndə, bir müəyyən dəlil və sübut göstərməyiblər. Mərhumun dinsizliyini onun əsərlərinin heç biri ilə təsdiq, mərbut tutmayıblar. Doğrudur, komediyalarının bəzi yerlərində mövhumata etiqad etmək, xariqüladə hadisəyə inanmaq kimi səfahəti mərhum ədibimiz səhnədə mövqei-məzhəkəyə qoyubdur. Belə ki, “Mösyö Jordan” əsərində Dərviş Məstəlişahın cadu fırıldağına Şərəbanıxanım və Şərəfnisə xanım inanıb, fırıldaqçı dərvişi yüz bacaqlı ilə yola salırlar. Habelə “Kimyagər” pyesində kovdan nuxalılar şarlatan Molla İbrahim Xəlilin iksirinə və şeytanın fəsadına etiqad edirlər və yenə “Aldanmış kəvakib”də Şah Abbas ulduzların sədəmeyi-üzmasından xof edir və hətta sərdar Zaman xanın kəvakib ilə müxalifət etməkdə ağlı hər bir əlacdan qasir görünür... Aşkardır ki, Mirzə mərhumun cəmi söylədiyimiz “günah”ları kafi ola bilməzdi ki, onun dost və əqrabası onu mürtəd və laməzhəb hesab edib onun dirisindən də, ölüsündən də üz çöndərsinlər, çünki Mirzənin əsrində onun təb olunub intişar tapan əsərlərinin heç birində dindən və etiqaddan bəhs olunmur. Bu barədə Firudin bəy Köçərli müəllimimiz öz kitabında Mirzənin əqidəsi barəsində bir müxtəsərcə məlumat verir. Firudin bəy yazır: “Axundov azadəfikirli, saf əqidəli, əqli-səlimə itaət edici bir vücud olduğu üçün çoxları onu bidin və laməzhəb adlandırıb, təkfir edirmişlər. Əqidəsi ucundan onun ən yaxın dostları və əqrəbası axırda ondan üz döndərib, iba etmişlər. Vəfatından təşyii-cənazəsinə və namazına bir kəs gəlməyib, dörd nəfər hammal artıq əhanətlə ol mərhumun tabutunu məzarıstana aparıb, namazsız, duasız və təlqinsiz dəfn etmişlər...”. Bunu gərək mülahizə etmək ki, burayadək yenə məsələnin bu bir cəhəti qaranlıqda qalır və bilmək olmur ki, aya Mirzə Fətəlini laməzhəb adlandıranların və onun dəfnindən iba edənlərin əllərində nə sübut var imiş və onun laməzhəbliyini müəyyən bir əsərindənmi, ya camaat içində apardığı vəz və təbliğatdamı görürmüşlər? Ancaq indi bizə məlum olur ki, Mirzə Fətəli Axundovun haman əsəri ki, müəllif orada din və etiqaddan bəhs edir və öz əqidəsini hər bir dindən və ayindən azad qələmə verir, həmin əsər hərçənd ki, o zaman təb və nəşr olunmamışdı və oluna da bilməzdi, bununla bahəm o əsərin varlığı və məzmunu Mirzənin müasirlərinə, dost və aşnasına məlum idi. O əsərin adı – iki şahzadənin bir-biri ilə mükatibəsidir. Haman əsərdir ki, 1924-cü ildə Bakıda “Yeni türk əlifbası komitəsi” tərəfindən təb və nəşr olunubdur. Ancaq indi Mirzə Fətəlinin təvəllüdündən yüz ildən bir qədər də artıq, vəfatından əlli il keçəndən sonra bizə məlum olur ki, mərhumun bir böyük dərdi imiş ki, öz sağlığında onu ucadan bir kəsə deyə bilmirmiş və axırda ürəyinin dərdini öz dilindən yox, Hindistan şahzadəsi Kəmalüddövlənin dilindən söyləyibdir; yəni: “bax bu sözü mən demirəm, bunu Kəmalüddövlə deyir”. Və təbiidir, burada din və ayinə əl uzadılır, allahın varlığı və yoxluğu söhbəti ortalığa gəlir və bu sözü o vaxt danışmaqmı olardı ki, onu yazmaq da və nəşr etmək də mümkün olsun?! Mirzə Fətəlinin vəfatının əlli illiyi münasibətilə “Qızıl qələm cəmiyyəti”nin Şəki şöbəsi tərəfindən nəşr olunmuş yubiley nömrəsində, Tiflisdən “M. Q.” imzalı bir məktubda bu barədə belə rəvayət olunur: “Fanatizm və din ilə mübarizəyə gəlincə o (Mirzə Fətəli) ümid edirdi ki, Hindistan prinsi Kəmalüddövlənin məktubu ilə birinci zərbəni dinə vuracaq və bu məqsəd ilə yazmış olduğu əsəri ruscaya tərcümə etmiş və dəfatla Peterburq nəşriyyat idarələrinə müraciət etmiş... O, senzoru inandırırdı ki, bu əsər müsəlman aləminə zərbə vurmaqla xristian dininə qətiyyən toxunmayacaqdır. Fəqət çar senzurası buna inanmadı. O, Paris və London naşirlərinə müraciət etdi... Müsəlman aləmindəki qara pərdəni qaldırmağa cəsarət edən bu qoca dahinin fikrini intişara kimsə cəsarət etmədi...” Güman eləmək lazım gəlir ki, hal o qədər ağır imiş və ehtiyat o dərəcədə vacib imiş ki, şahzadə Kəmalüddövlənin dilindən yazılan məktubları yazıq Mirzə Fətəli birdən-birə öz dostlarının da yanında özünə isnad vermir və rəfiqi naibül-vüzəra Əbdülvəhab xana yazdığı məktubun birində deyir ki, Kəmalüddövlə tərəfindən yazılan məktubun sahibi mən deyiləm və mən olduğumu zənn edərək mənə iftira deyən Hacı Şeyx Möhsünün qiyamət günündə ətəyindən yapışıb şikayət edəcəyəm; çünki mənim qəbahətim məhz odur ki, mən haman məktubu tənqid yazmaq məqsədilə farscadan türkcəyə tərcümə etmişəm. * * * Hindistan şahzadəsi Kəmalüddövlə İngilis, Firəng və Yeni Dünya səfərindən qayıdan vaxt İran torpağına da varid olubdur və öz dostu İran şahzadəsi Cəlaluddövləyə buradan uç vərəqə məktub yazıb və bu üç ədəd məktuba Cəlalüddövlə də bir dəfə cavab yazıb. Kəmalüddövlə birinci məktubunda İranın indiki inhitatını öz gözü ilə görüb yazır ki, “kaş bu vilayətə gəlməyəydim, ciyərim kabab oldu” və şaki bir dil ilə İranın qədim həşəmət və səadətini yada salır və deyir: Hanı irəliki dövlət və şövkət? Ac, çıplaq ərəblər səni min iki yüz həştad ildir bədbəxt etdilər, torpağını xarab və əhalini nadan, azadiyyətdən məhrum qoydular. Padşahın despotdur, üləman–fanatik! Bu tənəzzülə ümdə səbəb nə olub və bais kim olub? Və sizin bugünkü halınızı Firdövsi səkkiz yüz il bundan irəli ilham ilə bilib, Hürmüzd şahın oğlu Rüstəmin dilindən bu suallara cavab verib: Çü bəxti ərəb bər əcəm çirə şüd. Həmə bəxti sasaniyan tirə şüd. Mətləbdən bir qədər uzaq düşsək də, gərək Mirzə Fətəli yaşadığı əsri xəyalımıza gətirək. Amma Mirzə Fətəli qələmi Kəmalüddövlənin əlinə verib dedi: yaz ki, mənim atamın vətəninin iqbalı o zaman idbarə mübəddəl oldu ki, axmaq iranlılar vətəni Səd-Vəqqasın vəd etdiyi xəyalata və puç etiqada, ərəb rahzənlərinə təslim etdilər. Səri namə benvişt nami xuda, Məhəmməd rəsuləş, bəhəq rəhnüma... Həmə təxtü-tacü həmə cəşnü sur, Nəyərzəd bədidar yek muyi hur. Yəni Səd-Vəqqas farslara təklif edirdi ki, Məhəmməd dinini qəbul etsinlər; çünki burada, axirətdə behişt var və huri var ki, onun başının bir tükünü təxtü-taca, çeşnü surə dəyişmək olmaz. Ustadi-əzizimiz Mirzə Fətəli bu sətirlərdən digər mətləbə keçir və Kəmalüddövlənin dilindən yazır ki, “Səd-Vəqqasın təklifi ilə dini-islamı qəbul etdik və onun qövlünə görə gərək iki aləmdə də xoşbəxt olaydıq. Axirətdən hələ xəbərimiz yoxdur, gələk dünya aləminə. Hicrətdən bu zamana qədər İran xalqının başına müsibətlər gəlibdir ki, dünyanın heç bir səfihəsində xalq elə müsibətlərə düçar olmayıbdır. Bəs niyə dini-islam onların səadətinə bais olmadı? Çox ehtimal var ki, islam əqaidinin əfsanələri o biçarələri dəxi sivilizasyon tapan tayfalardan əqəb saldı”. Hələ Mirzə Fətəli burada dayanmır: əgər burada durub sözünü yarımçıq qoysa idi, o zaman bilmək olmayacaq idi ki, Mirzə Fətəli islam dinindən ilhad etməklə hansı qeyri bir dini, ayini islama tərcih verir. Aya, bütpərəstliyimi islamdan əvvəl tutur, babiliyimi təbliğ etmək niyyətindədir? Amerika və İngiltərənin misyonerlərininmi əfsanələrinə batində xidmət etmək istəyir? Bu suallara Mirzə Fətəlinin cavabı budur: “Ey Cəlalüddövlə! Bu sözlərdən sən güman eləmə ki, mən bəlkə başqa din və məzhəbi islama tərcih tuturam. Mən külli ədyanı puç və əfsanə hesab edirəm” Mirzə Fətəli dinsizliyinə Kəmalüddövlənin ikinci məktubunda şərh verir və öz fəlsəfi nöqteyi-nəzərini Əbdürrəhman Caminin və Şeyx Şəbüstərinin və Petrarka ilə Volterin rəylərinə mütabiq tutur və üzünu müsəlmanlara tutub deyir: “Madam ki, siz elmi-nücumdan və elmi-təbiətdən xəbərdar deyilsiniz, – həmişə xariqüladata və möcüzata, məlaikəyə... və bu qəbil mövhumata inanacaqsınız. Çünki siz bilə bilməyəcəksiniz ki, külli kainat bir qüvveyi-vahidə və kamilədir və qanunu budur ki, bir fərd əmələ gəlsin və ağacın hübbəsi torpaq altında, gün, hava və su ona pərvəriş verəndən sonra ağac olsun və sən həvasi-pəncganənlə gördüyün-görmədiyin kürati-səmaviyyə və kürreyi-ərziyyə və hər qism müvəccid, vücudi-vahidə nisbətən, fərdən-fərdən cüzdür və fərdən-fərdən zərrədir və tamam zərrat bir külldür və haman küll vücudi-vahiddir. Bəs bu vücudi-vahid xaliq də özüdür, məxluq da özüdür”. Mirzə Fətəli haman məktubun bir yerində islam filosoflarından adı çox məşhur olmayan Əla Zikrihüs-səlamı şiddətli alqışlayır, çünki Zikrihüs-səlamın azadfikirliliyi Mirzənin əqidəsinə müvafiq tutulur. Belə ki, məzkur filosof da öz əsrində camaatını məhz təbiətin qanunlarına sitayiş etməyə dəvət edirmiş və deyirmiş ki, “bilin və agah olun ki, aləm-qədimdir və zaman–namütənahidir və behişt və duzəx bir əmri-xəyali və mövhumidir və adamın qiyaməti onun mərgidir (ölümüdür)”. Həmin moizəyə mütabiq bir nəsihət ilə Mirzə Fətəli də haman məktubda müsəlmanlara xitab edir: “Vəqta ki, tərkibi-cəsəd mütəlaşi oldu, bədən dəxi təxrib tapandan sonra balatər vətənə və nazü nemətə (behiştə) üruc və cəhimə nüzul yoxdur... Bəs aqil gərək cəmi dünya ləzzətlərindən bəhrə aparsın; zira ki, çün torpağa getdin, geri gəlmək yoxdur. Baz amədənət nist, çü rəfti, rəfti! Biz bir mühüm nöqtəni burada qeyd edib, sözümüzü tamamə yetiririk. Mirzə Fətəli Axundovun dinsizliyi ilə maraqlananların nəzərinə bu məsələni də yetirməyi lazım görürəm. İki şahzadənin məktublarının müqəddəməsində Mirzə Fətəli bu mükatəbənin müəllifi özü olduğunu bərk-bərk danır və deyir ki, haman məktubları yazanlar indi Bağdadda yaşayan Hindistan şahzadəsi İqbalüddövlə və biri də İran şahzadəsi Şüçaüddövlədir. Və guya Mirzə Fətəli ancaq məktubların türk dilinə mütərcimidir. Ola da bilər ki, məhz bu səbəbə görə, yəni Mirzə Fətəli Axundov özünü o məktubların əslindən uzaq tutmağı cəhətindən bu məktublar uzun illərin müddətində Mirzənin təsnifatı cümləsində şöhrətə minmədi; ta o yerə kimi ki, onum vəfatından sonra yenə bir xeyli müddət keçmişdi ki, şahzadələrin məktubları guya ittifaqı olaraq üzə çıxdı. Əhvalat bu qərar ilədir. Bir neçə il bundan müqəddəm bizə məlum oldu ki, mövhum şahzadə Kəmalüddövlə ilə Cəlalüddövlənin adları İran mətbuatında keçmiş bir zaman çəkilibdir və İran inqilabçılarından olan möhtəram bir ədib yoldaşımız bizə nişan verdiyi “Həblül-mətin” ruznaməsinin dörd ədəd şümarəsində biz, həqiqətdə, məzkur şahzadələrin adlarını gördük. Ruznamənin nömrələri bunlardır: tarixi-hicri 1322. Şümarə 31, 32, 35 və 37 təb və nəşr olunubdur Hindistanın Kəlküttə şəhərində. Ruznamənin həmin dörd nüsxəsində “şahzadeyiazadə Kəmalüddövlə Dəhləvi” şahzadə Cəlalüddövləyə xitabən fars dilində İranın qədim tarixindən rəvayət edir. Mirzə Fətəlinin şirin kəlamına bənzər bir şirin dil ilə İranın keçmiş cəlal və şövkətini yada salır, indiki inhitatına təəssüf edir və bu inhitatın səbəbini elmsizliklə təbir edir. Amma dəxi Mirzə Fətəli kimi islam dinindən bəhs etmir. Bu dörd ədəd məktub imzasızdırlar. Kimin tərəfindən hicrətin 1322-də “Həblül-mətin”də o məktublar yazılıbdır, – məlum deyil. Amma güman aparmaq olar və bəlkə sərahətən demək də olar ki, Şərq elmlərində və Qərbdən hasil etdiyi ittilaatı ilə təbəxxür edən Mirzə Fətəli Türkiyədə, Qafqazda və İranda qələmi ilə o qədər şöhrət tapmışdı ki, “Həblül-mətin”də dərc olunan məqalələr onun qələminin əsəri olmasa da, ona təqlidən, o yaratdığı təxəllüs sərlövhəsi altında, bizə məlum olmayan kəslər tərəfindən qələmə götürülübdür. * * * Söhbəti axıra yetirib, mərhum Mirzə Fətəli Axundovun “ruhundan” üzr istəyirik. O qədər ki, Mirzə hali-həyatında təlaş edirdi ki, Kəmalüddövlənin məktubları ona isnad verilməsin, o qədər də biz təlaş edirik ki, bu allahsız məktubların təəllüqü Mirzəyə verilsin, çünki bizim məqsədimiz budur ki, biz allahın dərgahından qovulanlar, bari Mirzə Fətəlinin allahsızlığı ilə təsəlli tapaq və bəlkə də, hələ buna iftixar da edək. Hərçənd bunu bilirik ki, qiyamət günü Mirzə əzizimiz bizim ətəyimizdən yapışıb şikayət edəcək, – necə ki Hacı Şeyx Möhsünxanın ətəyindən tutmağı əhd etmişdi, – amma dəxi qiyamət günü o bizi haradan tapacaqdır?! Ustadımız özü bizə kitabında vəsiyyət edir: çün torpağa getdin, – dəxi qayıtmaq yoxdur. Baz amədənət nist, çü rəfti, rəfti! “Şərq qadını”, may–iyun 1928, № 5-6 * * * Şura mətbuatı Şura mətbuatı haman mətbuatdır ki, Şura daxilində zühura gəlir. Şura mətbuatı bir neçə qismdir: 1) firqə mətbuatı, 2) işçi mətbuatı, 3) kəndli mətbuatı, 4) dərs kitabları, 5) allahsızlar mətbuatı və qeyriləri. Həmin mətbuat cəmiən Şura daxilində yaşayan zəhmətkeşlərə fayda verici mətbuatdır. Onunçün Şura hökuməti bu qism mətbuata kağız buraxır və hədsiz xərclər qoyur. İndi Şura daxilində bu saydığımızdan başqa yenə elə mətbuat vardırmı ki, zəhmətkeşlər üçün [o] mətbuatın ziyandan başqa bir mənfəəti olmaya, o mətbuata həmçinin xeyli kağız sərf oluna? Vardır. Nədir o mətbuatın adı? O mətbuatın adı dini mətbuatdır; yəni keşişlər mətbuatıdır və bir azca da mollalar mətbuatıdır. Həmin keşişlər mətbuatı da ibarətdir iki qismdən: bir qismi dini kitablar və kitabçalardır, risalələrdir; bir qismi də qəzet və jurnallardır. Bu qism keşiş mətbuatından keçən ilin ərzində Şuralar daxilində bir milyon nüsxədən artıq nəşr olunubdur. Bu mətbuatdan başqa Şura daxilində on yeddi ədəd dini qəzet və jurnal nəşr olunur; bunların ikisi bizim pak olan islam dinindən rəvayət edir: biri Ufa şəhərində “İslam” adlı qəzetdir, biri də Simferopol şəhərində “Əsri-müsəlmanlıq” adlı qəzetdir. Cəmi bu saydığımız dini qəzet və jurnallara Şura mətbəələri nəhayət kağız buraxırlar. Onunçün da bu keçən mətbuat bayramı günündə xalq Şura mətbuatını təbrik edəndə, mən də keşiş mətbuatını təbrik edirdim; çünki, bu da Şura mətbuatıdır. Əgər Şura mətbuatı deyilsə, əgər lazımlı mətbuat deyilsə, bəs nə səbəbə Şura mətbəəsi ona kağız buraxır; özü də kağızın belə qıt vaxtında? Yaşasın (bir az vaxt) keşiş mətbuatı və onun mömin dostları – mətbəə müdirləri... Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 9 may 1929, № 19 * * * Türk kitabları Bir səyyahın rəvayətindən Rusiya şəhərlərini gəzib dolanandan sonra Rostovdan keçdim, Şimali Qafqaza daxil oldum. Bir baş üz qoydum Tiflisə tərəf. Sonra getdim İrəvana, Naxçıvana. Oradan yenə qayıtdım Tiflisə və buradan da yollandım Bakıya. Məni bu səyahətimdə artıq maraqlandıran kitab ticarəti idi. Onun üçün də böyük stansiyalarda qəsdən vaqondan enirdim və Ümumittifaq Kontor Agentliyinin qəzet və kitab köşklərini müayinə eləyirdim. Qafqaz cümhuriyyətlərinin dairəsində gürcülərin və ermənilərin öz dillərində çap olunan kitablar hərənin öz dairəsində köşklərdə düzülüb, satılmaqda olduğunu müşahidə etdim. Məlumdur ki, bu təbii bir haldır və belə də gərək ola. Onun üçün də Poylu stansiyasından Bakıya tərəf düzülmüş köşklərdə də türk kitablarını ziyarət etməyə hazırlaşırdım. Akstafada məlum oldu ki, bura kiçik bir stansiyadır və məni ümidvar etdilər ki, türk kitablarını Gəncə kimi böyük stansiyada görə biləcəyəm. Gecə saat on ikidə Gəncədə yuxunu özümə haram edib, yendim. Gözümü ova-ova qəzet-kitab köşkünə diqqət elədim. Burada qeyri dildəki kitabların içində türk kitabı görmədim. Bunun səbəbini köşk müdirindən soruşdum. O, səbəbini bilmədi, ya bilib mənə demədi. Sonra yol uzunu Yevlax, Kürdəmir, Hacıqabul, Biləcər kimi böyük voqzallarda da çoxluca qeyri kitabların içində türk kitabı gözümə sataşmadı. Öz könlümdə dedim: Eybi yoxdur. Heç olmasa Bakı voqzalı necə ki, böyük bir voqzal və Azərbaycanın göbəyi mənim bu şəkk düyünümü açar. Yəqin ki, orada axtardığımı taparam. Heyhat! Burada iki-üç böyük köşklərdə hər dildə yazılan min-min böyük və kiçik kitablar içində mən bircə dənə, bircə cilddə, nə böyük və nə balaca türk kitabı tapa bilmədim. Başı alovlu özümü verdim köşk müdirinin yanına və onu Musa Kəlimüllaha and verib, soruşdum: Nədir bunun səbəbi? Kimdir belə bir halı yaradan? Bunun illəti haradadır ki, Ümumittifaq Kontor Agentliyinin köşklərinin ticarət sərgisində hər bir yoldaş millətlərin öz dilində çap olunmuş kitablarının vücudu ilə tək bircə türk kitabları gözümə sataşmır. Belə bir ağır məsuliyyəti kim öhdəsinə götürə biləcək ki, Şuralar İttifaqı cəmi millətləri qardaşlığa və hüquq bərabərliyinə dəvət edən bir zəmanədə köşklərdə türk kitablarını görməyən fitnəçilər və provokatorlar bu halı başqa bir dona geydirə bilər. Burada Ümumittifaq Kontor Agentliyini də töhmətləndirə bilər və hal o ki, İttifaqımızın cəmi millətləri bilaistisna mətbuatının intişarının tərəqqisi Ümumittifaq Kontor Agentliyinin baş rəhbərinin arzusu və amalıdır. Bakı stansiyasının köşkünün müdirinin cavabı xeyli maraqlıdır. Müdir yoldaş gör mənə nə cavab verdi: Biz başımıza nə çarə qılaq ki, “Azərnəşr” öz türk kitablarını bizə vermir ki, köşkümüzdə sataq. Mən burada barmağımı dişlədim və çox böyük fikrə getdim. Nəhayət, təəccüb elədim. Xob, “Azərnəşr” kitab fabrikasıdır. Heç ağıla gələn şeydirmi ki, bir fabrika öz məhsulunun rəvacını və intişarını axsatsın? Həmən gün getdim “Azərnəşr”ə və oradan aldığım cavabı burada yer olmadığından gələn həftə inşaallah dərc edərəm. Hələ ki, xudahafiz. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 29 noyabr 1928, №48 * * * Yazıçılar bayramı Həmin ilin indiki iyun ayına “yazıçılar bayramı” ad qoymaq olar; çünki həmin ayın müddətində Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan yazıçıları əl-ələ verib “birlik” əmələ gətirdilər. Həmin birlikdən məqsəd bir-birindən xəbərdar olmaq, yazıların mövzusunu bir-birinə yavuqlaşdırmaq və ümumiyyətlə qələmlə çalışmağın amal və niyyətini birlikdə aydınlaşdırmaqdır. Ancaq qorxuram bu ittifaqda bizim türk yazıçılarımızın işi bir qədər axsıya; yəni sözün açığı–qorxuram biz qonşularımızla tuşbatuş gedə bilməyək. Bunun ümdə səbəbi budur ki, biz müsəlmanların içində qədim vaxtlardan indiyə kimi yazıçılıq bihudə bir peşə hesab olunubdur. Və onunçün də yazıçıların heç bir yanda qədr-qiyməti olmayıbdır, savayı münəccim Hacı Nəcmüddövlənin təqvimbazlığından və müctəhidlərin xabnamələrindən və dindar şairlərimizin növhə və qəsidələrindən. Doğrudur, axır vaxtlarda bir para Azərbaycan yazıçıları özlərini ortalığa tullayıb bir para boşboğaz yazılar yazmağa başlayıblar. Allaha şükür olsun ki, mömin millətimiz belə boşboğaz yazılara əhəmiyyət vermək istəməyiblər. Həmin bu səbəbdəndir ki, erməni yazıçıların bu günlərdə Mərdəkana səyahətə getməyini eşidib, oranın rayon komitəsi sədri Qara Əhmədov yoldaş qabağa çıxmaq, alqışlamaq əvəzinə, ancaq bunu söylədi: – Xoş gəliblər və səfa gətiriblər. Vəssəlam. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 27 iyun 1929, № 26 * * * Sabir barəsində xatiratım “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi 1906-cı il aprel ayının yeddisində nəşrə başlayanda biz Sabiri tanımazdıq və Sabir adlı şairin varlığını eşitməmişdik. Əgər bizim şivəmizə yaraşan belə bir ləzzətli şairin dünyada olduğunu zənn etsə idik, birinci nömrəmizi onun qələmi ilə bəzəməmiş meydana qədəm qoymazdıq. Sabirin birinci şeri idarəmizə həmin vaxt gəlib çatmışdı ki, yeddinci nömrəni paylayıb səkkizincini hazırlamaqdaydıq. Belə məlum olur ki, qiymətli şairimiz yeddinci nömrədə “Niyə mən dərsdən qaçdım” sərlövhəli məqaləni oxuyub, bu barədə uşağın atasına həmin kinayəli cavabı yazır ki, biz onu səkkizinci nömrədə çap etmişik: Ol gün ki, sənə xaliq edər lütf bir övlad, Olsun ürəyin şad!.. Bundan belə məlum olur ki, əziz yoldaşımızın məcmuəmizə gəlib çatan birinci əsəri həmin indi qeyd etdiyimiz mənzumədir və yeri düşübkən lazım bilirəm Sabirlə maraqlananlara iqrar edəm ki, məcmuəmizin dördüncü nömrəsində dərc olunan və “Hophopnamə”yə daxil olan “Millət necə tarac olur olsun, nə işim var?” adlı mənzuməni ki, bu saat camaatımız onu Sabirə isnad verir, Sabirin olduğunu mən inkar edirəm; əvvəla o səbəbə ki, həmin mənzumənin əl yazısı – Sabirin xətti ilə yazılmamışdır; ikinci dəlilim budur ki, şer özü–necə ki, şer ustadları mülahizə edə bilər–bir qədər zəifdir və bəhər surət, Sabirə yaraşmır. Burada Sabir şivəsi və Sabir ruhu görükmür. Mənim həmin nəzəriyyəmin əksini bircə şairin dəsti-xətti təsdiq edə bilər. Əgər bir kəsdə varsa, zühura çıxmağı arzu olunur. Necə ki, yuxarıda ərz olundu, Sabiri biz qabaqlarda tanımazdıq və həmin söylədiyimiz birinci əsəri Tiflisdə mətbəəmizə gətirən bir naməlum cavan oğlan oldu. Bu adam paket içində məktubu verir yoldaşım Ömər Faiqə və qaçıb gedir. Faiq bir tərəfdən təəccüb edir və bəlkə o, məktubu bədxahlar tərəfindən bizə təhdid və söyüş zənn edir. Demə o, söyüş əvəzində həmin dəyərli mənzumə imiş: Ol gün ki, sənə xaliq edər lütf bir övlad, Olsun ürəyin şad!.. Bəli, çap elədik. Ancaq bəs bunu yazan kimdir? Ay yoldaş Faiq, niyə qaçdı o zalım oğlu, kimdir onu göndərən? (çünki əsər imzasız idi, “Hop-hop” imzasını idarəmiz qoydu). Aha! Bir-iki həftə keçməmişdi, həmin naməlum oğlan yenə mətbəəmizə bir paket gətirir və Faiqə verir. Yenə qaçır gedir. Bu dəfə də paketin içindəkn sovqat atanın dərs oxuyan oğlundan gileyidir: “Bilməm nə görübdür bizim oğlan oxumaqdan” ki, məcmuəmizin 11-ci nömrəsində dərc olunubdur. “Aman günüdür, Faiq yoldaş, tap o zalım oğlunu”-“Taparam, taparam, səbr et, yoldaşım, bir də gəlsə buraxmaram”. Elə ki, bir həftə də ondan sonra həmin oğlan yenə o münval ilə əlində paket gəlir mətbəəyə və paketi qoyur, istəyir qayıda, yoldaşım Faiq bu dəfə düşür onun dalınca və aparır çıxardır erməni bazarında şamaxılı Şeyxovların xalça mağazasına. Şeyxovlar qabaqca mətləbi açmaq istəmirmişlər, ancaq Ömər Faiqin təkidi ilə məsələni açırlar, ancaq bu şərt ilə ki, söhbət buradaca qalsın. Demək, biçarə Sabir mühitin şəraitini mülahizə etmək babətindən “Molla Nəsrəddin”də öz iştirakını nəhayət dərəcədə gizli tutmaq istəyirdi. Və xeyli bir zaman elə də oldu və bu səbəbdən də biz ona verdiyimiz “Hop-hop” təxəllüsünü sonralar özü dəyişib, müxtəlif imzalar qayırdı. Həmin müxtəsər məqaləmizə bu bir neçə cümləni də artırmaq istərdik. Sabir – bu təxəllüs altında bizim şairimiz deyil; Sabir eyni səbr və təhəmmül sahibi, dindar bir şairin təxəllüsüdür ki, dünyanın cövr və cəfasına, insanların günah və məsiyyətinə mütəhəmmil olub, yaxşı dünyanın intizarında qalır ki, bu da iman və etiqad əhlinin qismətidir. Biz, necə ki, ərz olunub, Mirzə Ələkbərin Sabir təxəllüslü şair olduğunu bilmirdik. Onun üçün də “Hophopnamə” kitabında Sabirin “Sabir” təxəllüsü altında yazılarının dərcini görəndə ona əfsus etdik ki, “Daş qəlbli insanları neylərdin, ilahi” kimi bir mənzuməyə (səh. 174) Hacı Məcid Əfəndizadənin vəfatı münasibətilə Sabirin çox yanıqlı və mütəəssir qəsidəsi dərc olunub (səh. 313). Onun üçün mən həməvəqt “Sabir” ləfzini bir yanda görəndə və eşidəndə belə bir xəyalata cumuram: nə üçün dünya belə qurulubdur ki, gün ləkəsiz olmur və qızılgül tikansız bitmir. Və bəlkə həmin dünya qanununun təsirindəndir ki, “Hop-hop” kimi ən qiymətli və nadir bir şairimizin gülkarlığının içinə dindarlıq sarmaşıqları da gəlib qarışaydı gərək. C.Məmmədquluzadə “Sabir kitabxanasının on illiyi”, Bakı, Azərnəşr, 1929, səh. 16-19 * * * Əliqulu Qəmküsar Məlum ki, Azərbaycanda müqtədir şairlərimiz yox olmayıbdır, ancaq şair Əliqulu Qəmküsar bizim məxsusi qələm yoldaşımızdır, belə ki, “Molla Nəsrəddin”in 3-cü ilindən, yəni 1908-ci sənədən başlayaraq, Qəmküsarın mənzum və mənsur əsərlərinə, məqalə və şerlərinə rast gəlmək olar. Şairimizin əvvəl illərdə “Xadimi-millət”, “Otaylı” və son illərdə “Cüvəllağı”, “Cüvəllağı bəy”, “Sarsaqqulu bəy” təxəllüsləri məşhurdur. Belə ki, həmii təxəlluslərlə Qəmküsar yoldaşımız məcmuəmizdə iştirak edibdir. Qiymətli Qəmküsar yoldaşımızın “Molla Nəsrəddin”də dərc etdiyi qüvvətli şerlərdən biri məhərrəm təziyəsində əbləhanə baş yarmaq haqqında yazdığı: Vəhşiyyətinə aləmi heyran eləyib yar, Yar, əhrimənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! – şeridir ki, oxucularımızın çoxunun indi də əzbəridir. Bu əsər şairimizin fikrinin açıqlığını aşkar göstərir. Bunu da qeyd etməyi lazım bilirik ki, “Molla Nəsrəddin”də iştirak edən şairlər cərgəsində Cüvəllağı yoldaşımız fikir açıqlığı və dini mövhumata qarşı şiddətli tənqid və çıxışları ilə hətta Sabiri də qabaqlamışdı. Bunun nəticəsidir ki, din ilə həmişə mübarizədə olan məcmuəmizə Qəmküsarın rəğbəti o dərəcə qalxdı ki, 1912-ci ildə Culfada öz şəxsi işlərini buraxıb, Tiflisə köçdü və bizlə yoldaşlıqda məcmuənin iştirakına felən məşğul oldu. Fevral inqilabı yoldaşımız Qəmküsarı böyük bir həyəcana gətirir; belə ki, sərvətin indiyədək zəhmətə hücumunu şairimiz “Molla Nəsrəddin”in 1917-ci sənəsinin 26-cı nömrəsində belə təsvir edir: Bu qədər ifadələnmə, sənə yoxdu bab, varlı, Füqəranı bəsdi az soy, elə ictinab, varlı! Həzər eylə rəncbərdən, ona bəsdi vurma noxta, O yazıq əkinçilərdən bir utan, bir az da toxta! Bu qədər yekəltmə qarnın, puluna güvənmə çox da, Olu bir zaman çəkərlər sənilə hesab, varlı! Nə qədər ki, məcmuəmizin adı söylənir, onun əziz və qiymətdar qələm yoldaşlarının qabaq sırasında əziz yoldaşımız Əliqulu Qəmküsar–Cüvəllağı bəyin adı həmişə “zindəbad” alqışları ilə zikr olunacaqdır. C. Məmmədquluzadə “Molla Nəsrəddin”, 30 may 1929, № 22 * * * 1930-cu il üçün iş planı Plansız yaramır bizim Şura quruluşumuzda iş görmək. Çalışmaq istəyənlərin hamısı bu qanuna tabe olmalıdır. Hər işi plansız başlayanda görürsən ki, axırda içindən qənbərqulu çıxır, iş baş-ayaq qalır. Başqaları birdən-birə beşillik plan tərtib verib, təsdiq eləyib, sonra parça-parça, hissə-hissə o plandakı işi həyata keçirirlər. Ancaq bu qaydanı “Molla Nəsrəddin” məcmuəsində işlətmək mümkün olmur. “Molla Nəsrəddin”in iş planı ancaq birillik ola bilər. Səbəbini soruşursunuz? Səbəbi odur ki, “Molla Nəsrəddin”in ümumi iş planı hamıya məlumdur. O plan hələ 25 il bundan qabaq tərtib verilibdir və bu günə kimi də, hətta bir çox illər də bundan sonra, o planın üstündə çalışıb vuruşacaqdır. O zamanlar iş planı tərtib vermək çox az yerlərdə adət idi. Lakin 25 il bundan qabaq “Molla Nəsrəddin” deyib ki, din, məzhəb, şəriət, etiqad, iman, cənnət, cəhənnəm, müctəhid, molla, keşiş, xaxam, mürid və habelə bütün bu qism sözlər gərək insanlar arasından götürülüb lüğətlərdən, kitablardan, yazılardan tamamilə silinib tullansınlar! Məscidlər, kəlisalar, sinaqoqlar, təkyələr, ibadətgahlar, pirlər, ziyarətgahlar, məhfillər, əza yerləri tamamilə sökülüb, dağılıb, maarif və mədəniyyət evlərinə döndərilsinlər. 25 il bundan qabaq “Molla Nəsrəddin” deyib ki, mülkədarlar, bəy və xanlar, məlik və əyanlar, bütün dövlətli və varlılar kəndli və zəhmətkeşlərin zəhmətlərindən istifadə edib, onların qanlarını soranlar və zülümkarlardırlar, onlar cəzalara məhkum edilməlidirlər! Bu və buna oxşar bir çox fikir və arzular “Molla Nəsrəddin”in 25 il bundan qabaqkı tərtib verdiyi planın əsas maddələrindəndir ki, hələ bu günə kimi bu yolda çalışır və çalışacaqdır. O ki qaldı 1930-cu il planı, bu il də “Molla Nəsrəddin”in müəyyən və ən aydın bir proqramı vardır; o proqram bundan ibarətdir: Bakının işçi dairələrində, məsələn, Balaxanı, Suraxanı, Zabrat, Bibiheybət, Bayıl, Zavağzal, Fabrika, Şubanı, Binəqədi, Xorazan, Xırdalan, Biləcəri və başqa bu kimi yerlərdə... – o yerlərdə ki, türk işçiləri, xüsusən iranlı yoldaşlarımız başdan-başa ciblərində həmkarlar ittifaqlarının üzvlük kitabçalarını və haqq-hesab dəftərçələrini saxlayırlar və bir paralarının da ciblərində Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Firqəsinin üzvlük kitabçası vardır və özləri də firqə özəklərinə gedirlər, allahsızlar ittifaqında və başqa ictimai təşkilatlarda ciddiyyətlə iştirak edirlər... – həmin dairədəki bütün məscidlər, təkyələr, əzadarlıq evləri, pirlər və Molla Qurbanın otağı gərək 1930- cu ildə başdan-başa bağlansınlar! O yerlərdə klub, ümumi yaşayış evləri, məktəb, qiraətxana, kitabxana və daha bu kimi maarif və mədəniyyət guşələri açılmalıdır. “Molla Nəsrəddin” çalışacaq ki, o dairələrin gözüaçıq və düşüncəli işçiləri hamı bir yerdə söz qoyub aralarındakı molla, mərsiyəxan, fala baxan, rəml atan, dua yazan, cəddinin payını yığmaq üçün Ərdəbildən buraya gələnlərin hamısını aralarından, fəhlə dairələrindən çıxarıb qovlasınlar. “Molla Nəsrəddin” çalışacaq ki, 1930-cu ildə 15-20 illik stajı olan həqiqi zəhmətkeşlər öz haqlarını tanısınlar, sinfi düşmənlərini dostlarından ayıra bilsinlər. “Molla Nəsrəddin” çalışacaq ki, təşkilatlaşmış işçilər öz aralarında apardıqları işləri sonra da mütəşəkkil olmayan şəhər əhalisinə, kəndlilərə də təbliğ etsinlər; onlar üçun nümunə olsunlar, onlara yol göstərsinlər, gözlərini açsınlar. “Molla Nəsrəddin”in builki iş planıdır ki, bu yol ilə çalışacaq və bütün proletar sinfini də özünə köməyə çağırır. Əlbəttə, “Molla Nəsrəddin” inanır ki, Bakının siyasi və ictimai təşkilatları, xüsusən allahsızlar ittifaqı, bu böyük işdə ona birinci yardımçı olacaqdır. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, 19 dekabr 1929, № 51 * * * Saqqallı uşaqlar Biz görürük ki, ümumi məcburi savad yolunda bu saat Şura hökuməti heç vaxt və heç bir əsrdə görünməyən tədbirlər görür. Məktəb artırmaq üçün böyük məsariflər görür, minlərcə müəllimlər və müəllimələr hazırlaşdırır, ta ki beşillik planda təyin olunmuş müddətdə savadsız vətəndaşın miqdarı yoxa çıxsın. Ancaq məni bir qism uşaqların fikri alıbdır: o da saqqallı uşaqlardır. Mən saqqallı uşaqlar o kəslərə deyirəm ki, otuz və qırx yaşa çatıb, amma adlarını yazmağa acizdirlər. Bəs bunların axırı necə olacaqdır? Savadsızmı qalacaqlar, ya məktəb yaşlı uşaqlarla birlikdə bunlar da savad əxz eləməyə gedəcəklər? Mən, düzü, həqiqət bunların təklifini çox ağır hesab edirəm. Niyə, nə səbəbə? Səbəbi budur ki, iş başında olan bəzi işçilər, xidmətçilər bu hala qədər onlar üçün açılan savad məktəblərində tənbəllikləri üzündən savadsızlıqlarını təsviyə etməmişlər. Həyat irəli getmiş, kütlənin aktivliyi artmış, bu kimi saqqallı uşaqlar isə həyatdan geri qalmışlar. Bəziləri də belə güman edirdilər ki, cüzi savadla işi yola verərlər. Fəqət belə adamlar çox səhvdə olmuş və özlərini savadlandırmaq, savadlarını artırmaq yolunda bir iş görməmişlər. Bu belə. Belə tutaq bu saqqallı uşaqlar hökumətin məcburi savad əxz eləmək binagüzarlığından bir fəndlə boyun qaçırdılar. Xub, bəs dalı necə olsun? Onu gərək biz unutmayaq ki, beşillik planın qarşısında şura işçilərinin öhdəsində olan təklifi get-gedə ağırlaşır. Hazır planın indi üçüncü ilinə ayaq qoyduğumuz bir halda mərkəzi hökumət şura işçilərindən böyük və zərbəli surətdə çalışmaq tələb edir. Götürək Mərkəzi Komitənin 3 sentyabr müraciətnaməsini ki, oxucular qəzetlər vasitəsilə onun məzmunundan xəbərdar olmuş olalar gərək. Aya savadsız kənd şura işçilərimi bu müraciətnaməni cabəca etməyə qadir ola biləcəklər? Bu yolda təyin olunacaq fövqəladə briqadalarda iştirak edə biləcəklərmi? Sənaye, maliyyə planını dərk edə biləcəklərmi? İstiqraz məsələsində çalışmağa onun bacarığı və nüfuzu çatacaqmı? Və xülaseyi-kəlam, zəmanəmizin tələbatının müqabilində bu saqqallı müdirlərimiz dayanıb dura biləcəklərmi? Xülasə, bu bisavad yoldaşlar özlərini gülünc bir halətdə buraxırlar. Mən, qoca Molla əminin nəsihətini eşitsələr, indi bu saat, bu dəqiqə və bu saniyənin içində əllərinə kitab və qələm alıb balaca uşaqlar kimi savad əxz eləməyə başlayarlar. Beləliklə, onlar həmi məmləkətə xidmət eləməyə qabil olarlar, həmi özlərini gülünc bir halətdən çıxardarlar. Çünki, elə ki görürəm, Şura hökuməti savadsız bir işçini özünə yaraşdıra bilməyəcəkdir. Molla Nəsrəddin “Molla Nəsrəddin”, sentyabr 1930, № 27 * * * Cib dəftərindən Tema şəkildən ötrü: Təbrizdə məşədilər bir yazıq müsəlman mühacirini əhatə eləyib soruşur: “satdıq qızılın var?” Təbrizdə “Ölülər”də, lojada bir İran sahibmənsəbi oyun vaxtı süfrəni açıb küftə yeyirdi. Mümkündür Təbrizdə arvadları salalar bir çuvala, ağzını kəfən kimi bağlayalar ki, kişi görə bilməsin. İsmətil-şərifə, Əmiril-haciyə, Bədril-şəriə, Tacüs-səltənə – Nəsrəddin şahın qızı. Təbrizdə şəkildən ötrü tema: Teatr qaranlıq, səhnədə yapışıblar recissorun yaxasından, dartırlar: bir yandan səhnəçi, bir yandan paltarçı, qrimçi; artistlər də bir artistin başına cəm olub, əllərini cibinə soxub deyirlər: çıxart bazarda xəlvət satdığın biletin pulunu bölək. Ziyarətə gedən dövlətlilərdən ki, qabağını seyidlər kəsib tapança gücü ilə pul alırlar, haqlıdırlar; zira ki, fəqir-füqəranı burada ac qoyub pulları ziyarət müsafirətinə xərc etmək rəva deyil. Gedənlərdən çoxları aclıq ilində min-min tümən qazananlardır. Mirzə Cavad ağa, Hacı Mirzə Cavadın nəvəsi, Malik, çox dövlətli, doqquz nəfər erməni müştərisi ki, araq çəkir və neçə dəllaləsi... Hacı Məhəmməd Cəfər İsfahani, Xiyaban qapısında, xəsis bir dövlətmənd. Hacı Mirzə Ağa Fərşfüruş Leylabadlı, yaşlı bir adam, amma bir qəpik mənfəəti millətə görünməyib, 120 mindən artıq mirası var idi, bolşeviklərdən qorxdu, qaçdı Kərbəlaya. Vaiz Təbrizdə Mirzə Ələkbər Əzizzadə, ziddi-maarif. Orucluqda Hacıxan Sərraf Niyar-miyar bazar küçəsində bir piti dükanında mühacirin xörək yeməyin görüb dükançı ilə dalaşıb, polis kəndxudası da tərəfkeşlik çıxıb. Əhərdə diş həkimi müftə çalışır. Məşrutədən qabaq vilayəti bir nəfər adam idarə edib beş yüz tümən alırdı camaatdan; amma indi əlli adam idarə edir, 24 min tümən alır. Ağa Mirəli–fanatik, Əhərdə. Əhərdə zilhiccənin 14–15-də məktəblər tətil elədilər, Kərbəla müctəhidinin vəfatı münasibətilə. Əhərdə mədrəsə, məccani. Azı ildə min tümənə kimi camaatdan alınır, Təbrizə gedir; amma Əhərin öz mədrəsəsinin müəllimləri məvacibsiz qalıblar. Şuşada qarət edən ağalar. Əsgərlər qan tökür, ağalar qarət edir. Baş məqalə – xəzinə dənizdi, yeməyən donuzdu. Qalada Ştulun qonaqlığında 26 min manat şabaş veriləndə məgər bizim millət başçıları orada deyildilər və əsgərləri görmürdülər? Şəkil – İngilis və Fransa xəlifəni hərə öz tərəfinə çəkir. Kommunistin evində bayram günü stol döşənib, kommunist dostuna deyir: – Bunu arvad döşəyib. Paltaratskidə İran nümayəndəsi İqtidaril-mülkün dəvətilə Ağa Seyid Hüseynin Məkkəyə getməyinə xərclik yığıblar. Moskvada on nəfər tələbə küçədə paltarlarını satırlar (üç aydır Qafqazdan maaş gəlmir). Petroqradda habelə (tələbə məktubundan). İtən dananın izini axtarırlar. Qiyamədinli kəndində, Qarabağda müsəllaya çıxıb yağış istəyəndən sonra oğruların izini axtarırlar. Həzrət Abbasın şəkli. Seyidlər Bərdə kəndində. İki seyid pərdə tutub dəstəmaz aldırıb şəkli göstərirmiş. Qadınlar barəsində deyirlər: Ağdam ağ olsun, Çervon kəsən sağ olsun, 25 manat dopluq, əlli manat lakirovannı tufli, Bunu alan sağ olsun. Kürdüstan qəzasında Nurəddin kəndində kənd ispalkomu Səlim. Piçans mahalında Ələkbər şəbehi. Ağdam – Qala arvad klubunda papiros çəkənlər (tüstü bürüyür). Şəkil – hökumət yemiş arabaçısı. Ədə, bu nə təhər araba sürməkdir? Şossa yolunu xarab eləyirsən, arabanı qaytar. Arabaçı yemiş verir. – Yol qayırmaqdan təngə-zarə gəldik (arabanı geriyə qaytarır). Yemiş rüşvət alır. Lahıc ispalkomu: – Mən sizin üçün Şümr gəlmişəm. Şəkil – İntelligentlər meyit namazında. Bərdə – Cəfəriyyə çaxır şirkətinin anbarı. Padvallar dolu çaxırla. Məsul işçilər gündə prob edirlər. Rezinlə içirlər. Şəkil – Telefon ilə eşqbazlıq. Şəkil – Uşaqların mənfəətinə olan çayxanaların qulluqçu və müdirləri. Şəkil – Çadrovi küçədə Mahmənzər xanım, on səkkiz arvadın qabağında: – Mən olmasaydım yas evini tanımayacaqdınız (yasdan-yasa). Şəkil – hökumət məmuru soruşur: Neçə baş malın var? Bu da cavab verir: – Bir atım, iki dəvəm, üç qoyunum, üç əyalım (üçarvadım). Birja trudda: – Nə iş bacarırsan? – Artist olaram, əlli il şəbeh olmuşam. Xəmisli Hacı Molla Ağa Gəncə qəzasının 9-cu nahiyəsində bir kəndlidən bir misqal davaya bir xalvar taxıl alır. “Revolyusiya və kultura”, Bakı, 1939, № 1 * * * == Məktublar == Bəradərim Məşədi Qurbanəli Fi 25 aprel (1895–1897-ci illər arası). Nehrəm Sağ və salamat varam. Haman Naxçıvan, haman Nehrəm, haman Danabaş kəndi və haman Məhəmmədhəsən əmi ilə Xudayar bəy. Haman qazi... Qərəz, haman göl, haman qurbağa... Hələ bunlar qalsın, inşallah gələn dəfə bu barədə danışarıq. Qardaşım, mənim sənə bir işim düşübdür və ümidim artıqdır ki, bu işi aşırmaqdan boyun çəkməklik eləməyəsiniz. İşim budur: əzizim, lazımdır ki, bu kağızı alıb oxuyan kimi çıxasınız bazara; yəni, mən Tiflisi nəzərdə tuturam. Əgər, söz yox, Tiflisdə olmasanız, sonra gəlib çıxasınız bazara və ərzimi yerinə yetirəsiniz. Ərzim budur ki, bəndəyə bir odinoçka lazım olubdur. Bu barədə də artıq təvəqqe edirəm. Əgər özgə vacib işin olmuş olsa, qoy qalsın sonraya və çıx şəhərin ərradəçilər məhəlləsinə və bəndədən ötrü yazdığım odinoçkalardan birini al. Söz yox, təzə olmasın; yəni, nə elə köhnə olsun, nə də ki, əcərli olsun. Ancaq köhnə də olsa, verib qayıtdırarsan və sonra göndərərsən. Və bu sövdənin əvvəlinci şərti bu olsun ki, baha olmasın, çünki pulum çox deyil. Mənim yəqinimdir ki, Tiflisdə bu cür droşkaların nimdaşını əlli-altmış manata almaq mümkün olar və bundan yaxşı fürsət olmaz məndən ötrü. Dəxi sən orada olmasan, mən bir elə şəxs tapa bilmərəm ki, xəyanət etməyib, məndən ötrü bir belə şey alıb göndərsin. Qərəz, başa düşdün, söz yox ki, mənim dediyim nədir. Əgər yanında pulun olmasa, yaz göndərim. Əgər varındır, al, sonra göndərərəm. Mən istəyirdim bir qədər pul göndərim, amma kağızı kənddən yazıram, pulum şəhərdədir. Əgər çox tələsik olsa, teleqrafla Hacı Əliqulu barat da edə bilər. Vəssəlam ki, bu barədə səy elə və düzəlt. Çox vacibdir. İnşallah sonra yazaram nə səbəbə vacib olubdur. Çox yaxşı olar bir at xamutu şiliyi göndərəsən. Çünki oraların köhnəsi bu xarabaların təzəsindən yaxşı olar. Söz yox, alan vaxtda lazımdır diqqət eləmək təkərləri və resorları möhkəm olsun. Əlbəttə, hər bir barədə də vəkilsiniz. Axırda mənə peşmançılıq heç vaxt üz verməz, əgər sövdəniz məğbun da olmuş ola. Əlbəttə, mənə bu barədə də bir cavab yazarsınız və nə qədər pul lazım olsa, yazarsınız, göndərərəm və bunların əvəzində Allah qoysa, yaxşı əhvalatlar yazıb göndərərəm, oxursan. Və bunu da bil, kağızı göndərəndən sonra günləri sayacağam, görək neçə günə kimi ya kağızın cavabı, ya odinoçka gələcək. Amma hamısından vacib odur ki, yüngül olsun, ağır olmasın. Çünki lazımdır ki, iki adam otursun, kuçerdən ötrü yer lazım deyil, çünki oturanların biri sürəcək. Əlbəttə, resorlu olacaq. Əlbəttə, başa düşdün. Bu kağızı indi, mən yazan vaxt düz gecə yarısıdır, yəni saat on iki. Bəs, əgər bir para sözləri oxuya bilməsən, günah mənim deyil. Qardaşın Cəlil Məmmədquluzadə * * * Nehrəm normal məktəbində aparılmış yoxlamaya dair arayış (10 və 11 dekabr 1896-cı il) Siyahı üzrə şagirdlərin sayı – 45 nəfər. Onlardan birinci şöbədə 25, ikincidə 8, üçüncüdə 4, dördüncüdə 3 və beşinci şöbədə 5 nəfər. Yoxlama zamanı məktəbdə 38 nəfər şagird var idi. Yoxlama zamanı deyilən göstəriş və tənqidi qeydlər: Aşağı şöbədə LEKSİK material möhkəm mənimsənilmişdir. Həmin materialı tez-tez təkrar etmək və ümumiyyətlə, rus danışıq dilini öyrənmək üçün bunları çalışmalara tətbiq etməyə daha çox vaxt lazımdır. Sözlərin tələffüzündəki qüsurlar ciddi qeyd olunmalıdır, onların hamısına, xüsusən səhvlərin müəyyən hissəsini təşkil edən “l” və “ç” səslərinin deyilişinə müvafiq çalışmalarla düzəliş verilməlidir (aradan qaldırılmalıdır). Yuxarı şöbələrdə canlı rus danışıq dilində az danışılır. Dördüncü şöbənin şagirdləri hətta bir çox mürəkkəb olmayan suallara cavab verməkdə çətinlik çəkirlər. Hansı ki, sualın cavabını vermək üçün suala bir və ya iki söz artırmaq lazımdır. Buna görə də əksər şagirdlər öyrənilənləri öz sözləri ilə nağıl etməkdə gücsüzdürlər. Əzbər söylənilən bədii nümunələr dördüncü şöbədə az-çox düzgün söylənildi. “Sibirin fəth edilməsi” mətni bu şöbənin şagirdləri tərəfindən mənası başa düşülmədən oxundu. Birinci şöbədə “Hava və su” mətni müəyyən qədər başa düşülməklə oxundu. Şagirdlərin bir hissəsi qiraət zamanı sözləri yanlış tələffüz edirlər. Bu şöbələrin şagirdlərinin coğrafiyadan müvəffəqiyyəti kifayət qədərdir, tarixdən isə həddindən artıq zəifdirlər. Uşaqlar Vətən tarixindən lazımi tarixi hadisələrə dair xronoloji ardıcıllığa malik heç bir anlayışa malik deyillər. Beşinci şöbədə sayların bölünməsinin əlamətləri nəzərə çarpdı, lakin şagirdlər ikidə biri dörddə birə bölə bilmədilər; dördüncü şöbədə adlı ədədlərin hissələrə bölünməsindən hansı say alınmasını deyə bilmədilər. Birinci şöbədə “c” (tverdıy znak) hərfi ilə bitən sözləri yazmaq lazım deyildir. Çünki şagirdlər hələ bu hərfi öyrənməmişlər. Yazılı çalışmalarda həmişə cinsləri (mujskoy rod) göstərməyə əməl etmək lazımdır. İkinci şöbədə xüsusi meylli yazı qaydalarına əməl edilməlidir. Ayrı-ayrı sözlərin hallanmasını cümlədə sözlərin hallanması ilə əvəz etmək lazımdır. Şagirdləri müəyyən edilmiş tapşırığı həll etməyə əsaslı şəkildə hazırlamaq lazımdır ki, onların işləri bəzən olduğu kimi səhvlərlə dolu olmasın. Şagirdləri müəllimin söylədiyi nümunə əsasında məsələ (çalışma) tərtib etməyə alışdırmaq lazımdır. Volperin “Rus dili” dərsliyinin birinci buraxılışındakı əlaqəsiz materialları Çernyayevskinin “Rus dili” dərsliyindəki mətnlərlə əvəz etmək faydalı olar. İnspektor: N.Novospasskiy Əsli ilə düzdür: Nehrəm məktəbinin nəzarətçisi Məmmədquliyev Arayışın bu surəti İrəvan – Yelizavetpol quberniyası və Kars vilayəti Xalq məktəbləri direktorluğuna təqdim edilir, № 126 Məktəbin nəzarətçisi C.Məmmədquliyev * * * Əzizi-mən Məşədi Tağı! (2 yanvar 1901) Sağ və salamat İrəvan şəhərində varıq. Sənin İrəvana gəlmək məsələn barəsində Məhəmmədqulu bəy və Məşədi Qurbanəli ilə bahəm çox və bir neçə dəfə söhbət eləmişik. Təfsilatı Məşədi Qurbanəli, – bu günlərdə ki, gələcək Naxçıvana, – özü sənə deyər. Amma mən də bunu ərz edə bilərəm ki, indi ilin ortası olmaq səbəbə heç bir vəchlə mümkün olmur sənə yer eləmək. İrəvan rus-müsəlman məktəbində mümkündür, söz yox, sənə yer təyin eləmək, amma söz burasındadır ki, indi bu saat yer yoxdur və əgər sənə zor ilə yer eləməyə dursaq, lazımdır ki, bais olmaq müəllimlərin birisinin xaric olmağına. Odur ki, məsləhət belə görüldü ki, hələlikdə sən orada öz işinə məşğul olasan və səbr eləyəsən, çünki Allah səbr eləyənləri dost tutur və səbr fərəclərin müftahıdır. Dəxi nə yazım? “Məhəmmədhəsən əminin eşşəyi”ni istəyirəm yazıb göndərəm, senzor izn versin, İrəvanda çap elətdirim. Hərçənd ağlım kəsmir camaat oxusun. Dünən Məşədi Qurbanəli bizdə idi. Bir qədər söhbət elədik, sonra çıxdı getdi. Hava çox soyuqdur. Sənin qardaşın Cəlil * * * Qardaşım Qurbanəli! (İrəvan. Fi 22 mahi-mart 1902) Kağızın vüsul oldu. Upravleniyadan rasçotu və talonu alıb, xəzinədən yüz otuz bir manat altmış üç qəpik aldım. Lazım gəldi xəzinədən pul almaqdan ötrü bir vəkilnamə də yazdırmaq və bu vəkilnaməyə həştad beş qəpik xərcim çıxdı və dünən Kərbəlayı Məhəmməd ağaya yüz otuz manat yetmiş səkkiz qəpik (130 r. 78 k. ) verdim və şalların satılmağı barəsində soruşdum. Belə məlum oldu ki, hələ satılmayıblar və mən öz tərəfimdən təvəqqe elədim sənin Xanzadov ilə olan hesabını qurtarsın və Kərbəlayı Məhəmmədağa söz verdi qurtarsın. Mən irəlicə Naxçıvanda olanda xalqdan eşidirdim ki, sən podratda qazandığını qoyursan alış-verişin ziyanına. İndi yadıma düşür haman sözlər və mən özüm də istəyirəm bu rəyə şərik olam. Sən mənə yazırsan ki, teleqrafı alan kimi mənim ağama aparıb iyirmi manat verdin. Mən bilmirəm bu barədə sənə nə deyim. Deyim əgər “çox razıyam”, bu həmişə eşitdiyimiz sözdür, adəti sözdür. Hamısından yaxşı burada mən bir neçə nöqtə qoyum... Teleqrafda yazmışdım ki, kağız gözlə. Haman kağızda sənə yazacaqdım ki, ağam haman günlərdə mənə yazmışdı ki, ona xərclik göndərim. Mən də mümkün eləmədim göndərmək. Axır gəldi oldu axır çərşənbənin günü və ağam yadıma düşdü. Ürəyim o qədər sıxıldı ki, az qaldım ağlayam. Axırı sən yadıma düşdün və sənə teleqraf elədim və bu teleqrafı da mən çox çətinliklə göndərdim. Çünki, yaxşı bilirdim ki, heç haqqım yoxdur səndən pul istəməyə. Hələ mən səndən on iki manat da bir almışam və Naxçıvandakı borcumu da heç bilmirəm Məşədi Heydər verib, ya yox? Müxtəsər, əhvalat bu tövrdür. Bəs nə işlə məşğulsan? Satıb qurtardın dükanı, ya yox? Sidqi necədir? O cənabdan təvəqqe elə özgələrin namələrinin üstündə notariusluq eləməsin və mənə əlahiddə kağızlar yazsın. Məgər o bilmir ki, onun kağızları necə şirin töhfədir? Nə səbəbə müzayiqə edir? Qoy o məndən kağız gözləməsin. Mənim müsəlmanca yazmağa həvəsim azdır. Bizim qohum-əqrəbamız necədir? Məşədi Yusif haman halətdədir, ya təğyir tapıb haləti? Ağam nə qayırır və Ələkbər haradadır? Məşədi Heydərin, söz yox, əhvalı pərişandır. İndi necədir Nəsir, varmı yaxşı olmağa ümidi, ya yox? Allah şəfa versin. Mən Dəlmə bağlarının əhvalatını, – necə ki, sənə bir vaxt oxumuşam, – “Kaspi”nin 53-cü nömrəsində çap etmişəm. Amma, heyf ki, “Kaspi” qəzetini İrəvanda azdır oxuyan. Xəyalım “Kavkaz” qəzetinə məktublar göndərməkdir və bir də Əlimərdan bəyin mənə heç vəchlə qəzet göndərməyə xəyalı yoxdur. Allah ona insaf versin! Axır vaxt mən bardilləri Dəmirbulaq məhəlləsindən və məscidin qonşuluğundan köçürtmək fikrinə düşmüşəm. Tapdığım fəsillərə görə lazımdır ümid bağlamaq ki, qubernator bu vasitəni qəbul edə. İrəvan əhlinə bu xüsusda yaxşı ərizə yazmışam. Bu gün camaat qol qoyur. Bu kağız ilə bahəm sənə göndərirəm divanxanadan aldığım rasçotu və bundan əlavə bir sovqat göndərirəm ki, olsun İrəvandan “Novoye vremya”ya verilən teleqraf sən qayırdığın dəmir yol barəsində. Bu əhvalatı mən oxudum “Kaspi” qəzetində və cırıb sənə göndərdim ki, oxuyasan. Sabah martın 23-cü günü, İrəvan okrujnoy sudunda haman işə baxacaqlar ki, iki il bundan əqdəm okrujnoy suddan bir neçə dokument oğurlanmışdı ki, bu xüsusda sudun bir çlenini və Qayıbovu günahkar elədilər. Deyirlər ki, Tiflisdən böyük vəkil gəlib. Sabah tamaşa edərəm, sənə xəbər yazaram. Təzə xəbər yoxdur. Hava çox xoşdur. İşim çoxdur. Xəyalımız var bir Naxçıvana gələk. Əgər barama qurdu bəsləmək mane olmasa, yayda Dərəçiçəyə gedəcəyik. Hələ imtahan verməmişəm. İndi xoş sənin halına ki, Sidqi ilə bir şəhərdə olursan. Bəs niyə mənim Münəvvərimin əksini götürüb göndərmədin? Əgər ağamgilin tərəfindən maneçilik varsa, mənim dilimdən təvəqqe elə mane olmasınlar və tez əksi göndər. Hazırlaş və yığış gəl İrəvana. Şurov xahiş edir Hacı Mirabbas ağanın kəhrizini alsın İrəvan vağzalından ötrü. Vurşel də hələ gəlməyib Tiflisə və yəqin ki, sənə bir cavab yoxdur göndərdiyiniz ərizələrə görə. Söz yox ki, kəhriz ərizəsinə Vurşel gəlincə baxmazlar. Bəs ərz edirəm ki, Şura Hacı Mirabbas ağanın kəhrizini almaq təklifini edir, mən də haman yer sahiblərini – ki, onların yerlərindən kəhriz quyuları vurulub–örgədirəm ki, haman kəhrizə yer sahiblərinin də ixtiyarları çatar. Çünki rus zakonu belədir ki, yer sahibinin izni olmasa, heç kəs onun yerindən kəhriz vura bilməz və bu işlərdə “davnost”, yəni təsərrüf qoyulmayıb. Məsələn, Hacı Mirabbas ağa deyə bilməz yer sahibinə ki, mənim kəhrizim sənin yerindən otuz ildir gedir. Çox da ki, otuz ildir! Mən otuz il sənə ixtiyar vermişəm kəhriz aparasan, amma indi vermirəm bu ixtiyarı və bir neçə yer sahibi – ki, mən onları bu tövr başa saldım, – gedib Şurova ərz elədilər ki, bizi də lazımdır nəzərdə tutmaq kəhrizi almaq vaxtında. Çünki haman kəhriz bizim yerlərimizdən keçir və bu xüsusda plan çəkildi və yer sahiblərinin hamısının adlarını yazdılar haman planda. Görək axırı nə olur? Hələ Rəhimova pul göndərməyiblər. Podrat babətindən çox giley edir. Hələ xudahafiz. Sənə xeyir-dua edirəm. Cəlil Məmmədquluzadə Tez cavab yaz. Mənə baxma və Sidqiyə baxma. * * * Bəradərim Qurbanəli! (Fi 22 aprel 1905) Tiflis Qardaş, bu nə işdir sənin başına gəldi? Əhvalatı bir qolay eşitmişəm, amma təfsilatı mənə məlum deyil. Əlbəttə, əlbəttə, tez kağız yaz. Əgər yaza bilməsən, yazdır göndər görək bu nə qəzavü-qədərdir sənin başına gəlir. Əzizdən heç nigaran olma. Onu yəqin bil ki, xudanəkərdə sən dünyada yox olsan da, Əziz burada dərs oxuyub, axıra kimi elm təhsil edəcək. Hər halda indi Əzizin sənə heç bir ehtiyaclığı yoxdur və onun barəsində heç fikir eləmə. Bu günlərdə onun metrik şəhadətnaməsini şeyxülislam idarəsindən çıxardacağam ki, may ayında imtahana aparam. Nuri-çeşmim Əli bir neçə gündür ki, buradadır. Bayram günləri olmaq səbəbindən mən özüm öz ixtiyarım ilə onu burada qonaq saxladım, çünki Əziz üçün də onun burada qalmağı xoş keçirdi. Amma Əlinin gimnaziyaya hazırlaşmağa çox artıq həvəsi var. Əgər məsləhət görsən, gəlsin buraya, Tiflisə və bizim pansionda qalsın, bir müəllim tutaq, onu hazırlaşdırsın. Bunlar hamısı keçəndən sonra, Allah xatirinə, tezlikdə öz əhvalatını mənə bildir. Çünki buraya gələn xəbərə görə, sənin əlinə yara yetişibdir. Bu gün əvvəlinci dəfə teleqraf çıxardıq. Əhvalatı Əli nağıl edir və qəzetə çıxartmağa izn istəmişəm. Xudahafiz, Cəlil * * * Redaksiyaya məktub (13 avqust 1905, № 165) Təşəkkür edirəm cəmi o şəxslərə ki, Azərbaycan dilində qəzet nəşrinə icazə almağım münasibətilə mənə təbrik göndəriblər və özümə borc bilirəm ərz edəm ki, bəzi səbəblərə görə, mənə verilmiş hüquqdan əl çəkib, avqustun 11-də bu barədə rəsmi məlumat təqdim etmişəm. Cəlil Məmmədquluzadə “Tiflisski listok”, 13 avqust (1905), № 165 * * * Redaksiyaya məktub (24 avqust 1905, № 173) 21 avqust tarixli “Novoye obrazovaniye”də belə bir məlumat çap olunmuşdu ki, guya Zaqafqaziya şeyxülislamı və müftisi Y.D.Aspisovaya Tiflisdə müsəlman qızları üçün məktəb açmağa icazə verməyi qeyri-mümkün hesab etmişlər. Mən bu məktubun taleyi ilə yaxından maraqlandım və təhsil dairəsinin cənab popeçitelinin dəftərxanasından bu barədə dürüst məlumat alıb öyrəndim ki, istər şeyxülislam, istərsə də müfti nəzərdə tutulan məktəbdə şəriət və Azərbaycan dilinin keçirilməsi haqqında cənab popeçitelin sorğusuna verdikləri cavabda ancaq cənab dairə popeçitelindən bu məktuba icazə verilməsi məsələsini həmin fənlərə aid proqram müvafiq komissiyalarda tam işlənib qurtarıncaya qədər təxirə salmağı xahiş etmişlər. Onların göstərilən məktuba icazə verməyə razı olmadıqları haqqında isə heç söhbət də getmir. C.Məmmədquluzadə “Tiflisski listok”, 24 avqust (1905), № 173 * * * Nuri-çeşmim. (24 aprel 1907) Sən Allah, Məmmədhəsənin anasına de ki, ondan heç nigaran olmasın. Çox yazmağa vaxtım yoxdur, amma bunu yəqin eləsin ki, Məmmədhəsənin günü burada Naxçıvan bəyzadə və xanzadələrinin günündən yaxşı keçir. Sənətində də tərəqqi etməkdədir. Müxtəsər, heç bir şeydən korluğu yoxdur və tuman-köynək də nahaq göndəribsiniz. Heç bir şey lazım deyil; biz burada hələ ölməmişik, sağıq. Sidqinin bircə nəfər uşağına da baxmasaq, dəxi özümüzə necə insan deyə bilərik? Cəlil * * * Əzizim! (Bakı, 26. VII-1908) Burada açılacaq müəllimlik yerini gözləməyiniz. Ondan ötrü ki, şəhər idarəsi bu yerə müəllimə təyin etmək istəyir, nəinki müəllim. Hətta institut qurtaran cavanların ərizələri kifayətsiz qaldı. Bəlkə axırda şəhər idarəsi rəyini çöndərə. Amma güman eləmirəm ki, bu həriflərin içində sizə bir şey çata. Əgər ixtiyarım artıq olsaydı, çalışardım. Amma dəxi nə deyim? Cəlil * * * Əzizim! (Bakı, 10 yanvar 1910) İşlərin çox olması səbəbindən kağızının cavabı yubandı. Məhəmmədhəsən, doğrudur, köhnə ustanın yanından çıxıb, amma dəxi eybi yoxdur, çünki təzə yerində dəxi yaxşı təlim almaqdadır və nigaran olmağınıza bir səbəb görmürəm. Ancaq yazınız Ordubada, təzə pasport göndərsinlər. Dostunuz Cəlil * * * Qələm yoldaşım Məmmədəli Sidqiyə! Bakı, 15 may (1910) Azarlı olmağım səbəbindən rica edirəm bir neçə ayın müddətinə mənim əvəzimdən “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin müdiri-məsulluğunu öhdənə götürəsən. “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin müdiri Cəlil Məmmədquluzadə * * * Əzizim Məmmədəli! (Tiflis, iyun 1910) Mən bu ovqat kəndə getməliyəm və burada bir adam lazımdır ki, “Molla Nəsrəddin”i idarə eləsin. Əgər yay fəsli, yəni iki ay gəlib Tiflisdə qala bilsəniz, bu kağızı Məşədi Ələsgər Bağırova nişan veriniz və bunu da biliniz ki, burada bizim evdə yeyib-içəcəksiniz və bir qədər də xərclik hər ay evə göndərə biləcəksiniz. Qədərini indi müəyyən edə bilmədim, amma güman edirəm ki, narazı olmuyasız. Əgər iki aydan sonra Tiflisdə qalmaq istəsəniz, bəlkə genə idarəmizdə qalasınız. Bunu da biliniz ki, burada bizim uşaqlara da dərs verə bilərsiniz, sonra əgər istəsəniz, Həmidə xanımın kəndində onun məxsusi məktəbində dərs deyə bilərsiniz. Bura gələndən sonra hər bir şey müəyyən olar; amma güman edirəm ki, “Molla Nəsrəddin” işlərində mənə yaxşı köməkçi ola bilərsiniz. Əgər mərhum Sidqi bəradərimin oğlu ilə gələcəkdə dostluğum baş tutsa, özümü xoşbəxt hesab edərəm. Xeyirxahınız Cəlil Məmmədquluzadə * * * Əzizim Məmmədəli! (Yevlax, 1 avqust 1910) Yadımdan çıxdı, baronessa Rozen xanımın islamı qəbul eləməyi barəsində məqalə yazmadım. Odur ki, buradan sənə teleqraf göndərdim ki, haman şəkli 31-ci nömrəyə qoyasan ki, məqalə göndərə biləm. Çünki 30-cu nömrəyə dəxi məqalə çatdıra bilmənəm. Bir neçə günə haman məqaləni göndərərəm, 31-ci nömrəyə qoyarsan. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (18 avqust 1910) 30-cu nömrə gəlib çıxdı. Çox yaxşıdır və səndən razı oldum. Əlbəttə, pul povestkalarını və pul kitabçasını – ki, poçtdan bizə veriblər (möhürlü) – qoy paket içinə və göndər ki, üstlərində vəkalət yazım, sən pulu alasan. Manyaya de ki, mən ondan nigaranam və kağızıma cavab gözləyirəm. Bir həftə, on günə kimi də burada qalmalıyam. Sonra gəlib Tiflisdə bir həftə qalacağam və genə gələcəyəm kəndə, iki ay burada qalacağam. Yazmışam Naxçıvana Mahmud gəlsin bizə, yəni kəndə. Amma bir xəbər yoxdur. İrəvandan bizim Ələkbərə kağız gələn kimi göndər buraya. Bundan sonra adresimi belə yaz (çünki gəlmişik kəndə): St.Aqdam, Şuşinskoqo uyezda. Djalilu Mamed-Kuli-zade, redaktoru “Molla Nasreddin”. Teleqraf üçün: Aqdam. Mollanasreddin. Evdən-eşikdən muğayat ol. Səy elə ki, jurnal xarab olmasın. Hələ ki, xudahafiz. Cəlil * * * Məmmədəli! (23 avqust 1910) Bu kağızın içində əlli manatlıq çek var. Avqustun 25-də Bıxovun əlli manatlıq vekselinin srokudur. Veksel Volcski-Kamski bankdadır, necə ki, sən də bilirsən. Pulu al, vekseli çıxart, saxla. Həmidə xanımdan bu pulu mən borc aldım, çünki o özü də bankdan borc alır. Və Həmidə xanıma söz vermişəm ki, bu pulu tezlikdə qaytaraq banka. Mənim fikrim budur ki, Təbrizdən Qafarxanov əlli manat rus bankı vasitəsilə bizə pul barat edəndə haman pulu biz yetirək Həmidə xanımın adına Volcski-Kamski banka. Pul gələndə bu məsələni bankdan öyrən ki, mən yazdığım kimi eləyək. Povestkaları da biletlə göndər bura, qol çəkim, qaytarım. Və Mərdanovun pulu barəsində yaz görüm nə eləyə bildin. Qəzetləri və vacib kağızları buraya göndər. Bir neçə günə gələrik. İsmayılla povestkaları göndər, yazım pul ver. Və məndən Mirzə Əliyə və İsmayıla dua yetir. Cəlil * * * Məmmədəli! (25 avqust 1910) Bileti və povestkaları göndərirəm. Özün yerbəyer elə ki, hamını bir tövr görsün. Hamısındın vacib metrik xərcidir ki, yerbəyer elə. Sonra ev xərci saxla. Mirzə Əliyə, əlbəttə, beş manat ver ki, mənə bir şey alıb göndərəcək; mən ona yazmışam. İsmayıla bir qədər ver və hər nə qalsa, ver Bağırova və hesabları diqqət ilə yaz saxla. Mirzə Əlinin öz alacağını ver ki, borclu qalmayaq. Bu gün jurnal üçün yazmağa və şəkil düzəltməyə məşğul olacağam. Sabah göndərərəm. Satılmağa göndərilən jurnalı, ağlın kəsəni göndər, kəsməyənləri göndərmə (köhnə nömrələri deyirəm) və dəftərə qeyd elə ki, yadda qalsın. Hazırlaşırıq gəlməyə. Mirzə Əlinin kağızını və beş manatı bu gün yetir. Cəlil * * * Tiflis. “Molla Nəsrəddin”. Sidqi Ağdam, 29 avqust (1910) 37-ci nömrə dedikcə yaxşıdır. Çox sağ ol. Cəlil * * * Məmmədəli! (4 sentyabr 1910) Mən bilmirəm Bıxovun vekseli, 15 manata, sentyabrın beşinədir, ya onuna. Mənim cib kitabçalarımın birində yazılıb veksellərin müddəti. Tap, bax və mənə tez yaz. Povestka, genə hər nə olsa, tez göndər, qol çəkim, göndərim. Bəlkə bir-iki gün yubandıq. Kağız və qəzet olsa, göndər. Təzə xəbər olsa, yaz. Veksel barəsində tez cavab yaz. Dostunuz Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (4 oktyabr 1910) Bu gün tel vurdum ki, Manya gəlməsin və kabinet boşalsın. Bu sözlərin mənası budur ki, Vera Akimovna evdən çıxsın. İki gün bundan qabaq Səmədovlara tel vurdum ki, sənə 50 manat versin. Al, lazım olan yerə xərclə. İşim çoxdur. Tezliklə müfəssəl kağız yazaram. Münəvvərin paltarını al. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (25 oktyabr 1910) Göndərdim sənə 25 manat. Evdən ötrü xərclə. İsmayıldan üzr istəyirəm. Söz verirəm ki, gələn poçt ilə ona pul göndərim. Mən kefsizəm. Qıçlarımı yel tutub. Yazmışam Faiq əfəndi gəlib sənə kömək eləsin. Şmerlinq və Rotterə özüm kağız yazaram. Cəlil * * * Əzizim Sidqi! (11 dekabr 1910) Nə tövr oldusa, bu dəfə adını Sidqi yazdım, çünki “Sidqi” çox şirin düşür. Bəlkə ondan ötrü ki, mərhum Sidqini yada salır. Heyf ki, Sidqinin axırına “zadə” qondarırsan və məşhur olan Sidqinin ləzzətini azaldırsan. Xülasə. Yazırsan ki, tez cavab yazmıram sənin kağızlarına. Bunun səbəbi ikidir; biri budur ki, mən əslində kağız yazmağa tənbələm, bir səbəbi də budur ki, qıçlarım gecə və gündüz ağrıyır. Qoymur rahat olam. İki aydır sağ əlimin baş barmağına yara çıxıb, qoymur qələmimi əlimə alam. Mən hazırlaşıram gələm, amma bir o qədər də işim var. Əgər 20- sinədək gələ bilməsəm, yüz manatı göndərərəm, verərsən banka, vekselimi oradan çıxardarsan. O vədəyədək Bıxovdan soruş, bil, vekseli hansı banka qoyub. Əgər pulu teleqraf ilə göndərsəm, əlbəttə, ayın iyirmisini gərək keçirməyib, pulu banka verib, vekseli gərək alasan. Təzə abunə dəftəri barəsində belə eləmək lazımdır: kağız sənə çatan kimi mən göndərdiyim səhifəni ver İsmayıl təzə abunə üçün bir sərlövhə düzsün, onun altından klişeni qoysun və başlar dəxi qoyulmasın. Başların yerinə də nabor düzülsün, jurnal öz qaydası ilə həftə-bəhəftə çıxsın. Yəni kağız sənə yetişən gündən bu növ abunə elanı çap olunsun hər nömrədə. Curnalın təxirə düşməyi barəsində bir söz jurnalda yazma. Hər kəs ki, beş manat göndərib, biz onun jurnalını təzə ildən kəsmənik, ta ki, əlli iki nömrə ona çatmayınca. Yəni təxminən təzə ilin onuncu nömrəsinədək. O vədəyə təki mən özüm, söz yox, gələrəm və danışarıq. Mən bilmirəm poçtdan pul alırsan, ya yox. Əgər alırsansa, nə tövr alırsan ki, mənim imzam yoxdur? Əgər almırsansa, nə əcəb ki, bu qədər vaxtda heç səsin gəlmir?! Bu kağızın içində Artistiçeski klubun kağızını göndərdim. Əhmədə de ki, o kitabları ki, klubdan alıb, kimə veribsə, tapıb aparıb versin yerinə, çünki mənim xəbərim yoxdur. Gələn poçt ilə məqalə və şəkil göndərərəm. Hələ ki, xudahafiz. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (2 yanvar 1911) Genə bir az kefim yoxdur. Bəlkə bir neçə günə gələm. Gələn poçt ilə sənə məqalə və şəkil göndərərəm. Abunə pullarını poçtdan al, ver poçtxanadakı sbereqatelni kassada qalsın jurnalın adına. Kassanın kitabçası mənim stolumun sağ qutusundadır, götür. Perevod blanklarını yaxşı saxla ki, təzə abunələr müəyyən olsun. Qalan işləri də ki, özün bilirsən. Bıxova və Sergeyevə bir qədər pul vermək olar. Habelə Rotterə və Şmerlinqə. Əbilin, Manyanın və Əhmədin kefini soruş. Odundan və yeməkdən yana korluq çəkmə. Evinizə də qədərincə pul göndər. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (29 yanvar 1911) Mənim Manyanın bacısına yüz manat borcum var. Neçə il bundan qabaq məvacibi qalıb, qəbz vermişəm. Qəbzin tarixi 7 iyun 1907-ci ildir. İndi borcunu istəyir. Abunə pullarından haman qıza yüz manata kimi düzəlt ver. Verəndə qəbz al ki, filan tarixdə olan borcu babətindən filan qədər pul yetişib. Əgər birdən versən, qəbzi al saxla. Faiq əfəndi yəqin ki, gedib. Getməmiş olsa, salam söylə. Manyaya, Əbilə və Əziz ilə Əhmədə de ki, mənə kağız yazsınlar. Hazırlaşıram gələm, amma ayaqlarım ağrıyır, qorxuram şiddət edə. Gözləyirəm havalar bir az xoş olsun. Sən isə xərcləri bir az qənaət ilə elə, yeməkdən savayı. Çünki əgər indidən biz abunə pullarından zapas saxlamasaq, jurnalı saxlaya bilmənik. Hərdənbir müxtəsər hesab mənə göndər ki, bilim nə qədər pulumuz kassada var. Evinizə lazım olan pulu göndərməyə muxtarsan. Elə elə ki, evinizdə korluq çəkməsinlər. İsmayılı da puldan yana gözlə. Xudahafiz, Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (1 mart 1911) Dünən ittifaqən Həmidədən bildim ki, mən Tiflisdən buraya gələndən sonra jurnalı litoqrafiyada tək-tək çap etdirmisən, nəinki iki nömrəni bir daşda. Guya material olmamağı buna bais olub. Heyf ki, mənə bu əhvalatı heç yazmıyıbsan. Əgər bilsəydim, razı olmazdım, çünki belədə çap baha oturur. Bu xüsusda mənə müfəssəl yaz görüm əhval nə cürdür və nə səbəbə mətbəə buna razı olub, görə-görə ki, belədə çox təfavütü var. Bundan sonra nə qayda üzrə qabaqlarda idi, helə də çap etdir ki, iki nömrə birdən çap olunsun. Sabirin əhvalından mənə hər dəfə yaz. Genə kefim yoxdur, yaza bilmirəm. Həmidə iki-üç günə gələcək Tiflisə. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (14 may 1911) Yüz manat çatıbdır. Bu gün açıq kağızın da çatdı. Amma təəccüb ki, Rəştdən Həsən Ağa Həriri giley yazır, çünki onun jurnalı ləng gedir. Sən hesabları çox yubadırsan. Bunun hər bir zərərindən savayı, bir böyük zərəri də budur ki, beləlikdə mən heç bilə bilmirəm ki, məsələn, nə qədər jurnal göndərim. Çünki belə məlum olur ki, sən (jurnalın) satıla bilməyib qalmağına və geri gəlməyinə əhəmiyyət vermirsən. Bir surətdə ki, kağızın indiki bahalığı əsrində bunun ziyanı küllidir. Odur ki, hər həftə açıq kağızla yaz ki, filan qədər satılıb və filan qədər qalıb ki, ona görə də mən Bakı üçün jurnal çap elətdirim. Hesabları da iki həftədən uzağa heç qoyma. Amma indi yeddinci nömrədən başlamış sabah on ikinci nömrə çap olunur ki, hesabını sən mənə göndərməlisən. Bunun vəchindən mənə çatıb 50 və dünən 100 manat. Cavab və hesab gözləyirəm. Uşaqlara dua yetir. Sarabskinin və Üzeyirin adreslərini mənə yaz. Cəlil Göndərilib: yeddinci nömrə – beş yüz, səkkizinci – dörd yüz, onuncu – beş yüz, on birinci – dörd yüz əlli ədəd. * * * Həmidə! (10 oktyabr 1911) Yadımdan çıxdı sənə xatırladım ki, dəmir yolu ilə gələndə yumşaq vaqona bilet alasan, çünki xəstəsən, gərək yolu rahat gələsən. Cəlil * * * Əzizim Həmidə! (14 dekabr 1911) Allaha şükür, hamımız yaxşıyıq. Uşaqlar lap yaxşıdırlar. Müzəffər də tez-tez bizə gəlir. Ancaq hamımız sənin üçün darıxırıq. Tiflis elə yaxşıdır ki... Havalar lap yaz havasıdır. İşlərini qurtar, gürcüləri burax, oranı bir adama tapşırıb gəl. Dərmanı dünən poçtla göndərdim. Kağızını Belorezskiyə oxudum, məsləhət görür ki, hətta Ələsgər bəyin borcunun da bir hissəsini verməyəsən. Bizdə elə bir təzə əhvalat yoxdur. Sənə rus qəzetləri göndərdim. İrandakı hadisələrdən və başqa əhvalatlardan xəbərdar olarsan. Mən yenə jurnalla məşğulam. Ələkbər necədir? Haçan gələcək? Mina üçün haçan pul göndərəcəksən? Gözləyir. Bu gün Midhəti çimdirəcəyik. Başım ağrıyırdı. Həkimə getdim. Sən demə, qan təzyiqimdən imiş. Dərman verdi (toz halında yod). Məxləs, bilmirəm mənim başıma nə oldu axı? 17 nömrəli Yesentuki də içirəm. Xudahafiz. Qurtar, gəl. Özünü gözlə. İbiş bəyə salam. Cəlil * * * Məmmədəli! (1911) Göndərdiyin povestkaları – ki, pulu eləsin 33 manat 70 qəpik, – üstünü yazıb Məşədi Ələsgər Bağırovun adına göndərdim. Bunu mən qəsdən belə elədim ki, Üzeyir sənə kağızları və povestkaları yetirən kimi get Bağırovun yanına, povestkaları ona verib əlli manat al, haman saat yetir Mərdanova ki, eyibdir, mən səndən də artıq utanıram. Özün də bilirsən ki, indi Təbrizdən və çox yerdən pul gözləyirik. Gələn kimi Bağırovun pulunu verərik ki, eləsin 14 manat 20 qəpik. Əlbəttə, Şeyx Ələsgərə mənim bu kağızımı nişan ver və de ki, 14 manatı müzaiqə eləməsin. Açarı Üzeyirlə göndərirəm, jurnal otağındakı şkafda olacaq poçt bileti. Povestkaları göndərəndə bileti də göndər ki, sənin adına yazım, alıb Bağırovun da borcunu verəsən. Jurnal gəldi. Yaxşı çıxıb. Razı oldum. Səy elə ki, bu ay qalanları da çıxsın. Üzeyirlə bu kağızın içində altı manat da göndərdim. Əlbəttə, baqajı da göndər. Satılmalı jurnalları da göndər, bir az da saxla, evxərci edin. Tezliklə sənə, əlbəttə, pul yetirərəm. İsmayıla da pul göndərərəm. Cəlil * * * Məmmədəli! (1911) İki səhifə yarım da şəkil göndərdim. Az olsa, qalanını özün düzəlt. Rotterdən nigaran oldum. Bilmədim otuz manata razı olub şəkil çəkirmi? Hər halda burada pulum yoxdur. Bizim aşağıdakı qonşuların qızları ilə altı manat göndərdim. Bu pulu haman saat zəhmət çəkib yetirərsən Yekaterina Nikolayevnaya. Məhəmmədhəsən bilir harada olur. Əgər Məhəmmədhəsən uzaq olsa, sən özün tap ver ki, çox və çox vacibdir. Əlbəttə, təxirə salma. Yeri belədir: Sudebni küçədən bir küçə dönür sol tərəfə, Zubalovski küçədir. Nömrə Z. Zubalovun yersizlər üçün tikdirdiyi imarətin sağında, alt mərtəbədir. Zubalovski, № 3. Poçta pul varsa, biletlə povestkaları göndər. Mərdanovdan üzr istə və söz ver ki, bu günlərdə verərik. Qəzetləri göndər. Vacib əhvalat olsa yaz və vacib kağızı göndər. Münəvvəri çox teatr və gəzməyə məşğul eləməyinə mən səndən narazıyam. Münəvvərdən yerdən-göyə kimi incimişəm. Səni də hələ başa düşə bilmirəm. Allah axırını xeyir eləsin. Mənə kağız yazanda altı manatın sənə vüsulunu və yerinə yetirməyini yaz. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (1911) Az qaldı ha: iki həftəyə yəqin orada olarıq və görüşərik. Sən Allah, “Tiflisski listok”un nömrələrini oxuyub qurtaran kimi hər gün sal poçta gəlsin və “Günəş” də göndər, çünki hələ bizə gəlmir. “Russkoye slovo”nun da nömrələrini orada saxla. Sən Allah, Həmidə xanımın çekini göndər geri. Əgər pulu alıb, borca vermiş olsan, yerini doldur: barı yanvar ayında öz borcumuzu özümüz verək. Bunu sənə qabaqlar da istəyirdim yazam ki, Faiq əfəndi bundan sonra orada sahib-ixtiyardır, hər barədə: xərclər və pullar barəsində, habelə jurnalın məzmunu barəsində. Ondan sonra sənsən. Sözsüz, sən özün də bunu bilirsən. Heyf ki, damağ olmur baş məqalə yazmağa, amma eybi yoxdur, çünki jurnal pis çıxmır. Həmidənin sənə duası var. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! Mən hələ burada, Xankəndindəyəm. Kağızın yetişdi, razı oldum ki, işləri yerbəyer eləyirsən. Ancaq Manya səndən giley eləyir ki, onu axşamlar tək qoyursan. Yazır ki, bizim köhnə qaravaşımız Olqa hərdənbir Semyonun yanına, yəni bizə gəlir. Semyona de ki, bir də o qız bizdə görsənsə, onu çıxardıb məvacib vermənəm. Xocaya de Olqa bizə gələndə qoymasın. Vera Akimovnadan mənə yaz görüm hardadır və nə qayırır? Bir neçə günə gələrəm. Bu gün yenə material və şəkil göndərirəm. Bir şəxs dünən mənə yazır ki, guya, sən hər gün keflənirsən, mən inanmıram. Cəlil * * * Həmidə! (1911) Yevlaxa çatdım. Yolda Şamil bəy Vəzirova dəydim... O söz verdi ki, bizim başladığımız işdə yaxından iştirak edəcək və mən əminəm ki, onun bizə çox böyük köməyi dəyəcək. Bərdədə bir neçə nəfər adam heç gözləmədiyim halda Molla Nəsrəddinin dostları çıxdı. Hələ Şamil bəyin yanında olanda bir nəfər bəy Mollaya ehtiramını bildirməyə gəldi, sonra karvansaraya Səfərov adlı birisi gəldi, özü də Şuşadandır, böyük bəzzazdır. Bilmirəm Molla Nəsrəddinə bu şöhrət birdən-birə haradan üz verib. Sən demə axır vaxtlarda Bərdə və Şuşa məscidlərində aramsız mübahisə gedirmiş ki, Molla Nəsrəddin kafirdir, ya yox. Şamil bəylə birgə Yevlaxa gəldim. Sənə dörd şüşə “Borjom” göndərirəm. Midhəti xətrim yaman istəyir. Hələlik. Üç həftədən sonra gələcəyəm. Cəlil * * * Mənim əzizim Həmidə! dekabr (1911) Tiflis 17 Ələkbər dünən yola düşdü. Göndərdiyin 100 manatı aldım. Manyaya da 7 manatı verdim, özü üçün uzunboğaz çəkmə aldı. Biz hamımız sağ-salamatıq. Uşaqların həmişəki kimi kefi kökdür. Ənvər adam tanımağa başlayıb və elə hey gözləri məni axtarır. Məni o birilərdən seçir. Mənə belə gəlir ki, ona mənim bığlarım xoş gəlir. Abunə işi yavaş-yavaş gedir. Sən istəyirsən ki, mən Midhətlə ora gəlim. Amma, Həmidə, gör sənə nə deyirəm: bu gün dekabrın 17-si, şənbə günüdür. Mən çalışıb 45-ci nömrəni çapa göndərmişəm. İndi İsmayıl material gözləyir ki, tez o biri nömrəni çap eləsin. Mənim çalışmağım ona görədir ki, ilin axırınadək 48 nömrə göndərim. Bu da o zaman mümkün olar ki, həmişəkindən artıq işləyək. Deməli, əgər mən dekabrda çıxıb getsəm, jurnalın nəşri dayanar və bu həm çox yersiz olar, həm də abunə babətdən əl verməz. Bax, mən belə məsləhət görürəm: tezliklə, axı, pambıq qurtaracaq. Gürcüləri yola sal getsinlər, anbarları möhürlə, işləri bir adam tapıb tapşır və dekabrın axırı üçün çıx gəl bura. Biz də sənin üçün darıxırıq. Vallah, evdə sənin yerin görünür. Bir də, axı, qışda Tiflis, ümumiyyətlə, yaxşı olur. Əgər gələ bilməsən, onda gərək iki şeydən biri olsun: ya gərək mən münasib bir vaxtda jurnalı atıb gələm, ya da gərək ən tezi yanvarın 10-dan sonra gələm. Hansını istəyirsənsə, özün seç. Sən nə zaman tələb eləsən, mən onda uça-uça Həmidəmə özümü çatdıraram. Uşaqlardan nigaran qalma. Özünü gözlə və çox da ciddi məsələlərlə məşğul olma. Dəyirmana gəldikdə, mənim fikrimcə, Şidlovskidən əl çəkməyin və turbin əvəzinə dəyirmanı başqa cür qurmağın mənası yoxdur. Kağız yaz. Hamımız səni qucaqlayıb öpürük. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (1911) Sən bu qədər ki, mənə kağız yazıb şəkil və məqalələr istəyirsən. Mən çox nigaran və narahat oluram ki, damağım olmur sənə lazımınca kömək edəm. Genə şükür ki, sən işləri elə ötüşdürürsən ki, bir növ, təskinlik tapıram barı. Pul işləri genə məni məşğul etməkdədir. Məsələn, yanvarın 15-də iki veksel var: Bıxova iki yüz və Səmədova yüz əlli manat. Söz yox, indi abunə pullarından borclarımızı verə bilərik, amma bir şey var ki, sən mənim yazdığıma görə pulları kassaya qoymuş olardın və ayın 15-də qəflətən pul tapa bilməzdin vekselləri alasan (çünki kassadan dəxi sənə geri verməzlər). Bu səbəbdən sənə mən bu gün həmin kağızın içində 350 manata bir dənə çek göndərdim. Əgər əlində abunə pulu olmamış olsa, ya az olsa, bankdan bu pulları al və ayın on beşini keçirməyib vekselləri çıxart. Bu şərtlə ki, abunə pullarından 350 manat düzəldən kimi aparıb haman Voljski-Kamski banka genə Həmidənin adına qoyasan. Bu barədə, söz yox ki, yazarsan. Evdən və uşaqlardan əhvalat yaz görək necədirlər? Cəlil İsmayıla salamım var. Mirzə Əliyə habelə... * * * Həmidə! (14 iyul 1911) İki gündür Xankəndindəyəm. Sənin teleqramın dörd gün Məmmədəlidə qalıb. Srağa gün Xankəndinə gəlib aldım və dünən Ələkbərə göndərdim. Bu gün balaca Ənvərin mədəsi yenə xarablayıb. Uşaqlar sağ-salamatdırlar. 5 – 6 gündən sora mən Tiflisdə olmalıyam. Bilmirəm gəlmək fikrin var, ya yox. Xala Kislovodskdadır və ünvanını yazıb göstərməyib, odur ki, sənə yenə Yesentukiyə yazıram. Yevlaxdan Xankəndinə avtomobil işləyir, Şuşaya 10 manata aparırlar. Sən avtomobillə Ağ körpüyə qədər gəl, oradan bizə xəbər göndər, dalınca gələk. Belə yaxşı olar, yoxsa fayton tapmarıq sənin dalınca göndərək, qazalağımızı isə yabılar oraya gətirib çıxara bilməzlər. Hələlik. Ev-eşikdə işlər yaxşıdır. Cəlil * * * Məmmədəli! (23 avqust 1911) Bu gün zakaznoy kağız içində 50 manatlıq çek göndərdim. Kağızı tez al və pulu al haman bankdan Bıxovun 50 manatlıq vekselini çıxart, saxla. Təfsili haman kağızdadır. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (1911) Bu gün Səmədovlara tel vurdum, sənə 50 manat versin. Jurnal gəlmir, bilmirəm niyə? Evdən və uşaqlardan muğayat ol. Müzəffər çox gəzməsin və səy eləsin. Münəvvərin paltarını al və nə lazım olsa, birbəbir elə. Hər nə sözün olsa, yaz. Qəzetləri göndər. Cəlil * * * Əzizim Həmidə! (1 fevral 1912) Mən işlər barədə səninlə müfəssəl danışmaq istərdim, lakin indi bu kağızın verdiyi imkan dairəsində bir neçə söz deyəcəyəm. Birincisi, Dövlət bankı sənin üçün üç min manat kredit açıb. Hüseynbəyov (hesab komitəsinin üzvü) məsləhət görür ki, sən, heç olmazsa, qonşu mülkədarlardan veksellər alasan. O, söz verir ki, sənin heç olmazsa İbiş bəy, yaxud İbiş bəy kimi başqa bir bəy, ya da Hindarx tacirləri tərəfindən imzalanmış veksellərini buraxdırsın. Əlbəttə, sən onlara iltizamnamə verə bilərsən ki, bu veksellərin pulunu sən özün ödəyəcəksən (ona görə ki, onlar miras haqqında narahat olmasınlar). Mən sənə reyestrli dörd veksel göndərirəm. Veksellərdə (arxa tərəfdə) sən öz adını, familiyanı, yəni “Həmidə xanım Cavanşir-Məmmədquluzadə” yazacaqsan. Mətnin altında isə İbiş bəy, yaxud bir başqası (yuxarıda dediyim kimi) öz ad və familiyasını yazacaqdır. Reyestrdə də sən öz adını və ikimərtəbəli familiyanı yazıb, vekselləri və reyestrin birini mənə göndərəcəksən. Mən K. bankının reyestrini də sənə göndərmişdim. Onu da qırmızı xaç işarəsi qoyulan yerdə imzalayıb göndər, reyestrin qalan bəndlərini mən özüm dolduraram. Çalış 500 manatlıq bir veksel göndərəsən, çünki, fevralın 15-də Bıxovun 300 manatlıq, fevralın 20-də isə 200 manatlıq vekselinin vaxtıdır. Veksellərin müddəti altı aydan artıq olmamalıdır. Əgər müəyyən məbləğdə başqa bir veksel də göndərsən, onun da pulunu alıb sənə öz məsarifin üçün göndərərəm. O vaxtadək, fevralın 20-də mən kəndə gələrəm və Midhətin qanı qaralsa da, orada çox qala bilməyəcəyəm. Bu gün İrəvana Kazımbəyova yazıram ki, çalışsın Ələkbər həbs cəzasını Şuşa, ya Ağdamda çəksin. Jurnalın işləri bir o qədər yaxşı deyil. Digər tərəfdən məni dəyirman məsələsi və qalan su qüvvəsindən səmərəli istifadə eləmək məsələsi maraqlandırır (molotilka və dcin). Yaz üçün istəyirəm işləri İsmayıla tapşırıb, çəpərdə mədəni surətdə pambıq əkini ilə [məşğul olum]. İki həftədən sonra Şamil bəyi də özümlə oraya gətirmək istəyirəm. Mənə belə gəlir ki, o, başlı adamdır. Kultivator da gətirəcəyəm (alaq otunu və kol-kosu at gücünə təmizləmək üçün). Yusif xanın sifariş verdiyi şeyləri də gətirəcəyəm; habelə stulları və palazları. Ələkbərin verdiyi 100 manat jurnalın borclarına getdi. Amma iş ondadır ki, daha mənim Həmidədən bir qəpik də tutub almağa ixtiyarım yoxdur. Sən, onsuz da, pulsuzsan. Mən demək olar, qət eləmişəm ki, payızdan jurnalın nəşrini dayandıram. Bu barədə sonra danışarıq. Uşaqları öpürəm. Sənə və qardaşıma salam. Fikrimdə səni bərk-bərk qucaqlayıram. Cəlil * * * Həmidə! (14 fevral 1912) Dəyirmançı bu gün yola düşür. Dəyirman üçün bütün işləri görmüşük, lazım olan şeyləri sifariş veririk. Sənə 15 portağal və bir neçə qəzet göndərirəm. Vekselləri və Ələkbərin məktubunu aldım. Gör Kazımbəyov, Ələkbər haqqında necə səmimi məktub göndərib. Bu gün Qayıbova kağız göndərmişəm öyrənsin ki, Ağdamda kirayə verilən ev varmı? Cavabını İrəvana bildirəcəyəm. Rus qoşunları İrandan qayıdır. Trablisdə böyük vuruşma olub, türklər qalib gəliblər. Ona görə də İtaliya Kiçik Asiyadakı türk limanlarını bombardman eləyir. Burada yağış yağır. Müzəffər indi mənim yanımda idi. Hamı səlamətdir. Fevralın axırı üçün gələcəyəm. Veksellərin vaxtı barəsində çalışaram; amma, hər halda, pul olsa, poçtla göndər (veksellər üçün). İstəkli kəhrizlilərsiz, xüsusilə Midhətsiz yaşamaq çox çətindir. Qızlar salam göndərirlər. Ağacları fevralın axırı üçün gətirərəm. Öpürəm. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (7 mart 1912) Çoxdandır ki, istəyirəm sənə kağız yazam, bu gün-sabaha salıram. Mirzağa Əliyev məni ikinci dəfə aldatdı və ona göndərilən jurnaldan bir qəpik də göndərmə [di] və on dəfə də Əsədullah Axundova yalan söylədi ki, Sidqinin yanında [... ] manat poçtnan göndərmişəm. Mən buralarda poçtdan xəbər alıram, amma deməginən orada Mirzağa fəxr eləyir ki, xalqa hiylə eləməyi hamıdan yaxşı bilir. Düşəndə yoldaşlarına giley elə. Göyərçini də görəndə de ki, mən Mirzağaya bir manatlıq jurnal etibar eləyib göndərməzdim, məhz onun xatirəsi üçün göndərdim. Əgər o da ərinin bicliklərinə şərik olur, dəxi sözüm yoxdur. Qəribə budur ki, səni çox vaxt Mirzağa ilə bir yerdə görürlər, amma elə [... ] dost olmağını istəməzdim. Mən bu gün gedirəm kəndə. Oricinal da yoxdur. İsmayıl səndən oricinal gözləyəcək. Nə qədər mümkün eləsən, çox yaz. Xırda xəbərlərdən, məzəli şeylərdən, məqalələrdən – hər nə yazsan, qeyri yazanların hamısından xoşdur. Bir də ehtiyatlı yaz ki, bir şəxsiyyətə toxunmasın. Çünki dəxi mən görməyəcəyəm, İsmayıl mənə göndərməmiş çap edəcək. Nə vaxt məktəbdən azad olsan, gəl Tiflisə, jurnalı dolandır. Hamılıqnan səni soruşurlar. Dostu bacını görəndə de ki, onu soruşurduq. Evinizə tez-tez xərclik göndər. Cəlil * * * Həmidə! (27 noyabr 1913) Arx barədə iş dekabrın 11-nə təyin olunub. Malikanənin planını və o sahə ilə ki, İbiş arx çəkib, həmin sahəyə aid sənədləri təcili göndər. İş ondadır ki, onlar məhkəmədə tələb edəcəklər biz sübut eləyək ki, bu sahə bizimdir. Uşaqlar səlamətdirlər. İşlər köhnə qaydadadır. Amma indi bu alçaq pristavla əlləşmək lazımdır: o inciyib ki, nə üçün şahidlər – Ələkbər, Camal və Qasım istintaqda ifadə veriblər ki, pristav Aslanı döyüb. İstintaqı qəza rəisinin köməkçisi aparırdı. Buna görə pristav bizdən narazı olan adamları başına yığıb, onları öyrədir ki, bizim əlimizdən şikayət eləsinlər. Onlara dil verir ki, dalınızda dayanmışam... Pristavın ən yaxşı yoldaşları Kərbəlayı Cəfər və Həsən, Şahmallardan isə Səmədlə İsgəndərdir. Birinci ilə ikincinin nə üçün bu yola düşdüyü aydındır, o biriləri niyə belə eləyir, onu bilmirəm. Biz ki, bunların xətrinə dəyməmişik?! Gərək biz pristav haqqında nə isə bir şey yazaq, yoxsa bu işi özbaşına qoymaq olmaz. Amma mənim əlimdə malikanəni idarə eləmək barədə vəkalətnamə yoxdur. Əvvələn, gərək biz pristavdan samanı, taxıl dərzlərini, xırı tələf eləməsi barədə şikayət yazıb verək. Doğrudan da, bizim adamların hamısı deyir ki, pristavın stracnikləri bütün bu şeyləri elə tələf eləyiblər ki, heç yarısı da qalmayıb. Bilmirəm, bəlkə də bütün bunlar xırda şeylərdir, ancaq adama axı, toxunur! Ona havayı rahat mənzil verərsən, o isə heç bunu saya da salmasın? Elə bil, biz hamımız bu ağanın rəiyyətiyik və gərək əlimizdən gələn qədər ona qulluq eləyək. Bu gün köməkçisi Usubu göndərmişdi ki, tutulub saxlanılmış üç buğanı qaytarsın. Mən də pristavın dalınca dişimin dibindən çıxanı dedim, onu hədələdim. Sən narahat olma, çünki o mənə heç nə eləyə bilməz. Mənsə onu axıradək qovub nəfəsini kəsməyə çox həvəskaram. İşə bax ki, belə bir fırıldaqçı vücudu pristav qoyurlar. Bu, Kovalyovun böyük qüsurudur. Hələlik. Cəlil * * * Əziz Həmidə! (1913) Heç kəsə demə ki, sənə bu cür teleqramlar göndərirəm: məni başa düşməzlər və elə güman elərlər ki, mən sənin yanında lovğalanıram. Sənin Cəlilin * * * Həmidə! (1 aprel 1914) Bizdə hər şey öz qaydasındadır. Uşaqlar səlamətdirlər. Bəs haçan gələcəksən? Gələndə limfa da gətir. Burada yaz pis keçmir. Qəmər və Münəvvər sənə salam göndərirlər. Dəyirman işləyir. Yavaş-yavaş jurnal üçün yazmağa başlamışam. Hekayələri Orucovlara göndərmək fikrindəyəm, yayda söz vermişəm. Hərçənd Tiflisdə Zeynal da xahiş edir ki, ona verim. Deyilənlərə görə, artıq qubernator gəlib. Çəyirtkəni səylə qırırlar. Təzə bir xəbər yoxdur. Tez gəlsən şad olarıq. Uşaqları öpürəm. Minaya və Yusifxana salam. Cəlil * * * Məmmədəli! (1913, ya 1914) Jurnalın 2-ci nömrəsindən sənə baqacda 5 yüz göndərdim və teleqrafla baqacın nömrəsini məlumat elədim. Ancaq 3-cü nömrədən sənə 3 yüzdən artıq göndərə bilməyəcəyəm, çünki səhvən az çap olunub və bu üç yüzü də poçtla banderol edəcəyəm və satılan jurnalın hər birinə 18 qəpik göndərə bilməsən, Bakı bazarından bizə bir şey qalmayacaq. Çünki, vallah, jurnal qızıl qiymətinə başa gəlir, o dərəcədə hər bir şey bahadır; ələlxüsus bu şəkilləri. Cəlil * * * Əzizim Həmidə! (7 iyul 1914) Tiflis Gəl sən heç narahat olma. Əgər Ələkbər baş verən təzə əhvalatları sənə xəbər verməsəydi, sənin üçün lap yaxşı olardı. Müalicəni qurtarıb gələndən sonra məsləhətləşərik. Məxləs, indi bu məsələni yadından çıxart. Kaş biləydin ki, mən necə uşaqların yanına gəlmək istəyirəm! Ələkbər qabağıma briçka göndərməyə söz verib. Olsun ki, bu yaxınlarda gedəm. Bəs sənin halın necədir? Müalicən nə vaxt qurtarır? Müzəffər necədir? Tiflis bərk istidir, elə istidir ki, yazı yaza bilmirəm. Curnal da, ancaq bu səbəbə gecikir. Çox güman sentyabrda Bakı artistləri pyesimi tamaşaya qoyalar. Məni də oraya dəvət eləyirlər. Əlbəttə, mən istərdim ora səninlə gedəm. Truppa vədə verib ki, pyesi Tiflisdə də göstərsin. Ələkbər yazır ki, kəndə bərk yağışlar yağıb, dərzlər qaralıb, pambığa isə ziyan dəyməyib. Xankəndinə gedəndə Yevlaxdan sənə kağız yazaram. Ənvər tamam sağalıb. Ələkbər bir neçə gün qabaq Ağalarla onlara xərclik göndərib. Mən də poçtla oğlanlara və qızlara ayın-oyun göndərmişəm, amma jurnalın nəşri babatdır. Ümidvaram ki, üzümüzə gələn ildə jurnalın işlərini yoluna salacağam. Dünən Zeynal teleqram vurub, Yesentuki üçün 120 jurnal istəyib. Başa düşmürəm o, bu qədər jurnalı orada necə satacaq. Kağızımı alan kimi mənə cavab yaz. Xudahafiz. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (11 yanvar 1915) Tiflis Kağızın yetişdi. Bundan sonra yazanda da həmin adresə yaz. Əhvalat bu qərar ilədir: mən, – necə ki, sənə də yazmışdım, – Tiflisə gəldim ki, jurnalı çıxardam və çünki fikrim keçən vaxtlara gedirdi ki, hər bir şey bol, ucuz, pərgar. Mən bir qədər məbləğ təyin eləmişdim ki, köhnə sayaq ilə jurnalı başlayıb, dostların köməkliyilə yeridərəm. Amma işlər özgə bir surətdədir. Əvvəla, Tiflisdə kağız yoxdur, az-çox nə varsa da birə üç bahadır. Habelə, litoqrafiya xərci genə birə üç bahadır. İkinci, evlər, yəni mənzillər genə birə üç bahalanıb. Xülasə, işləri belə görüb, mən mülahizə elədim ki, öz gücümlə, yəni kənar pul köməkliyi olmasa, jurnalı həmişəlik mən saxlaya bilmənəm, yəni yarı yolda arası kəsilər, genə oxucular yanında xəcalət olaram. Yoldaşım Əliqulunun müharibə səbəbindən Culfadakı mülk işləri bir növ pozulub və bu cəhətdən bunun da tərəfindən maddi köməkliyə ümidvar ola bilməzdim. İndi, əzizim, mətləbi başa düşdün və görürsən də ki, əgər Bakıdan bizə köməklik olmasa, bu halda jurnalı çıxara bilməyəcəyəm. Hələ götürək kağız məsələsini. Deyirlər, Bakıda kağız var. Yaxşı olardı ki, sən orada kağız kantorlarına gedib əhvalı biləydin. Varsa qədərini və qiymətini biləydin və biləndən sonra, bir tərəfdən, mənə yazaydın və bir tərəfdən də hali olaydın görək sənə verilən pul vədlərinə ümid bağlamaq olar, ya yox. Əgər pul verən varsa, görək nə şərtlə verir və nə qədər verir? Sən bilirsən ki, hər şərtə razı olmaq olar, amma naşirlik imtiyazı gərək öz əlimizdə qala. Bakıda “Molla Nəsrəddin” yazmaq olmaz, necə ki, sən özün də deyirsən. Və lakin pul verəni hər nömrədə “naşir” yaza bilərik ki, onun pul köməkliyi camaata məlum olsun. İndi sən bu barədə əhval tut və mənə də tez cavab yaz. Çünki iş baş tutmasa, genə məcbur olacağam bir qədər də jurnalı təxirə salmağa, ta dava qurtarana kimi. Belə də olanda dəxi Tiflisdə qala bilməyəcəyəm. Çünki uşaqlar oradadır, onlarsız qərarım gəlməz. Sizin də uşaqları könlüm istəyir, xüsusən Məhəmmədhəsəni. Amma mənə bir sürtuq borcludur ha!.. Xudahafiz. Dostun Cəlil * * * Həmidə! (30 mart 1916) Tiflis Mən Eynəlibəygildə qalıram. Jurnalın yenidən nəşri üçün icazə almışam. Jurnal işləri ilə əlaqədar Bakıya gedəcəyəm. Orada “İslamiyyə” mehmanxanasına düşəcəyəm. Oradansa hara gedəcəyimi hələ bilmirəm. Ələkbər və uşaqlar necədir? Cəlil * * * Həmidə! (14 aprel 1916) Arxların məsələsini Ələkbər bəy Xasməmmədova tapşırdım və ona əlli manat pul və arxlara aid bütün sənədləri verdim. Bu gün buradan ona vəkalətnamə göndərirəm. Əgər vilayət məhkəməsində işi aparsa, onda üstəlik ona yüz manat da verəcəyəm, əgər uduzsa, işi Palataya keçirəcək. Orada isə Roxlin bizə kömək edəcək. Mənə yay pencəyimi və ciletimi, yay köynəyimi və mümkün olsa, həsir şlyapamı göndər. Lavrenti bunlar üçün kiçik bir qutu qayırsın. Mən “İslamiyyə” mehmanxanasında, 2-ci otaqda oluram. Bakıda aprelin axırına qədər qalacağam. Əhm[ədbəy] kəhrizinin planı barədə yazacağam. Mənim qırmızı cildli türk lüğətimi (iki cild) göndər; kravatımın yanındakı taxçadadır. Cəlil * * * Hindarx, Həmidə xanım Cavanşirə (30. 04. 1916) Bakı Pyes qeyri-adi bir müvəffəqiyyət qazandı. Ağzına qədər dolu olan teatr hər fasilədə müəllifi gurultulu alqışla təbrik edirdi. Tamaşadan iki min beş yüz manat hasil olub. Bu günlərdə Aşqabada gedirəm. Hamıya salam. * * * İzhari təşəkkür “Ölülər” faciəsinin tamaşasında əyləşən müsəlman xanımları tərəfindən bəndəyə bir töhfə göndərilmiş ki, ibarət olsun bir səccadədən. Səccadənin üstündə əlvan ipək ilə çiçəklər toxunmuş və gözəl xətt ilə: “Sübhanə rəbbiəl-əla” ibarəsi yazılmışdır. Səccadə ilə bərabər göndərilən məktubda xanım bacılar bəndəni təsirli ibarələrlə alqışlayırlar. Məni yad edənlərə möhtərəm qəzetiniz vasitəsilə izhari-təşəkkürdən əlavə, öz ixlasımı təqdim edirəm və səmimi–qəlbdən deyirəm ki, həmin töhfə gələcək ömrümdə bəndə üçün bir qiymətli yadigar hesab olunacaq. “Ölülər” faciəsini yazan: həqir Molla Nəsrəddin “Son xəbər” qəz., 13 may (1916). * * * Həmidə! (12 iyul 1916) Bu gün iyulun 12-də Həştərxandan gəmi ilə Petrovska yola düşürəm. Oradan Vladiqafqaza da dəyəcəyəm. Avqustun əvvəli üçün Şuşaya gəlmək fikrindəyəm. Ev üçün bərk darıxıram. Sənin, uşaqların və Ələkbərin kefi necədir? Mənə Vladiqafqaza, İran səfirliyinin adresinə kağız yaz. Srağa gün Həştərxanda Şəhər dumasının zalında mühazirə oxudum. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! (10 fevral 1917) Kağızın mənə bu gün çatdı və haman saat poçt banderolu ilə “Sovqat” idarəsinə sənin adına yüz dənə jurnal göndərdim... Bə hər hal bu dəfə belə oldu. Gələn həftə sənə üç yüz göndərərəm. Əgər bundan sonra çalışsan və o fikirdə olsan ki, jurnala da qeyrətlə xidmət edəsən, özünə də az-çox zəhmət haqqı ələ gətirəsən, o vədə söz verirəm ki, səndən savayı dəxi bir kəsə göndərməyəm. Uşaqlardan mənə, əlbəttə, məlumat göndər və sən müəllimlikdən niyə çıxdın, onu da yaz. Mənim xalisanə salamımı bacıma yetir və mənə görə sözü olsa, sən sədaqət ilə yaz görüm səndən gileyli deyil ki? Cəlil * * * Məmmədəli! (23 ya 24 fevral 1917) Bakıdan Məhəmmədəli Rəsulzadə, Abdulla Heydərzadə, Abdullayev – ki, Vrangelski küçədə olur – və bir də “Sabir kitabxanası” sahibi Abbasov məndən teleqrafla jurnal istəyirlər satmağa. Bəlkə sən onlarla yollaşasan ki, onlar da sənə kömək edələr. Və bir də mənim balaxanılı dostlarımın adresini mənə yaz, onlara jurnal göndərim; Xeyrulla və yoldaşını deyirəm və Əmirhacıyan dostumuzu. “Sabir kitabxanası” əlli manat göndərmişdi qabaqca. Bu gün geri göndərirəm pulunu. Cəlil * * * Həmidə! (11 iyun 1917) Tiflis Məktubunu aldım. Uşaqlar salamatdırlar, nigaran qalma. Ələkbərə yazmışam ki, arabanı sazlasın. Hazır olan kimi, dərhal Xankəndinə gedib, oradan da kəndə baş çəkəcəyəm. Jurnalımız çıxır. Sənə abunə kitabçaları göndərmədim. Axı, hələlik sənin abunə ilə məşğul olacaq halın yoxdur. Elə ki, lazım bildin, göndərərik. Buralar sərindir, yağış yağır. Nə üçün fikir çəkirsən, Həmidə? Bil ki, hər zaman sən lazım bilən kimi, mən sənin yanına gəlməyə hazıram. Tez-tez özün haqqında yaz. Mən hələlik Tiflisdəyəm. Jurnal 1500 nüsxə çıxır və hamısı satılır. Səhhətin və əlin necədir? Əziz Həmidəm, səni xəyalən bağrıma basıram. Hələlik, sağ ol. Sənin Cəlilin Mina və Yusifxan haqqında mən də heç bir şey bilmirəm. * * * Məmmədəli! (14 iyul 1917) Genə bir aydan artıqdır ki, səndən xəbər yoxdur. Nədir səbəbi? Cəlil * * * Əzizim Həmidə! (14 sentyabr 1917) Yaxın günlərdə türk qoşunlarının Əsgərana hücumu gözlənilir. Onlara kömək üçün bu gün atlıların siyahısı tutulur. Mən gəlmişəm əlimdən gələn köməyi göstərim və qoşunlarla birgə döyüşdə iştirak eləyim. Bu gün Ağdamda deyirlər ki, Şuşada aclıqdır. Bu məni yaman pərişan eləyib. Dünən, bu gün Ağdama dalbadal türk qoşunları gəlir. Axmaq ermənilər doğrudanmı müqavimət göstərəcəklər? Heydərin harada olduğunu və onların bazar günü yazdığım xəbərləri sənə çatdırıb-çatdırmadıqlarını bilmirəm. İndi Şuşadan nümayəndə heyəti gəlmişdi, baxırdılar görsünlər ki, bütün bu işlər necə qurtaracaq. Bu gün sənə poçtla pul göndərə bilmədim, çünki cümə günü olduğuna görə bu gün tacirlərin heç biri yerində deyil. Bazar günü üç araba un göndərəcəyəm, qoy uşaqlar sənin üçün [... ] hazırlasınlar. Özümsə imkan olan kimi gələcəyəm. Sənin təsərrüfat işlərin hamısı öz qaydasındadır. Cəlil * * * Məmmədəli! (17 sentyabr 1917) Bu gün litoqrafiyanın təzə şərtlərini mülahizə edib, jurnala bu qiymətləri qoymağa məcbur oldum: satıcı əlində – 50 qəpik, idarəmizə 42 qəpik göndərməlisən. Buna görə də abunə iki dəfə artır. Neçə ədəd göndərilməlidir? Tez xəbər ver. Cəlil * * * Həmidə! (24 fevral 1919) Uşaqlar sağ-salamatdırlar. İşlər öz qaydasınca gedir. Sabah çuğun çarxı yerinə qoymağa başlayırlar. Dünən müstəntiq gəlmişdi, artıq o, Plovinski ilə istintaq keçirib. İş daha yaxşı bir hal alıb; nəticəni vaxtı gələndə yazıb bildirərəm. Səhhətin necədir, yaranı deşdilərmi? Bu kağızla birgə 5 dənə vergi vərəqəsi və 2 dənə ərizə blankı göndərirəm. Malikanənin planını apardığın üçün ərizədə rəqəmləri yerinə qoya bilmədim, bu rəqəmləri dürüst yazmaq vacibdir. Ərizəni martın 1-nə qədər vermək lazım olduğu halda, mənə dünən təqdim etmişlər və mən elə bu gün vergi inspektoruna kağız yazıb xahiş eləyəcəyəm ki, sənin xəstəliyinə görə və ərizəyə özün qol çəkməli olduğuna görə bizə möhlət versin. Sən “mərzölçmə məlumatı” qrafasına birtəhər rəqəmlər qoyub qol çək və poçtla sifarişli məktub şəklində Şuşa məntəqəsi vergi inspektorunun adına göndər. Sonra Hindarx poçtu rəisinin adına ərizə göndər ki, sənin adına göndərilən sifarişi və adi kağızları və sairəni mənə versinlər, çünki bankdan elə kağızlar gəlir ki, onları dərhal almaq və işin nə yerdə olduğunu bilmək lazımdır. Nəhayət, toxumlar bağlamasını gözləyirəm ki, onları da mənə verməyəcəklər. Sonra onu da deyim ki, burada təzə ipək yorğanlardan birisi əskik gəldi. Bizə elə gəlir ki, siz özünüzlə aparmısınız. Qoy Manya sənin barəndə tez-tez kağız yazsın. Hələlik. Tezliklə sağalmağını arzulayıram. Cəlil * * * Naxçıvan İnqilab Komitəsinin sədri Qədimova 11 may (1921), 3 Ramazan, çərşənbə, Culfa Təvəqqe edirəm zəhmət çəkib təcili olaraq Bakıya hərbi komissar Qarayevə teleqrafla xəbər verəsiniz ki, bir həftəyədək Culfa yolu ilə Bakıya gələcəyəm. Cəlil Məmmədquluzadə * * * Müzəffər! (6 sentyabr 1922) Deyirlər Həmidə xanım indiyəcən Şuşadadır. Halbuki bu gün sentyabrın 6-sıdır. Uşaqlar isə 15-indən gec olmayaraq burada olmalıdır. Yaxşı olardı ki, bir az tez gəlsinlər ki, dərs vəsaiti və pal-paltarlarını hazırlayaq. Sən Allah, uşaqları ləngitməyin və vaxtında gətirin. Qoy Həmidə xanım da uşaqlarla gəlsin. Cəlil * * * Həmidə! (7 noyabr 1922) Bakı Kağızını alıb sənin və uşaqların naxoşlamağından bərk təşvişə düşdüm. Odur ki, qət elədim gəlim Kəhrizliyə. Sənin üçün fayton və istədiyin bütün şeyləri almışam. Yolda atları da alacaq və elə güman eləyirəm ki, hazır faytonla gələcəyəm. Amma bu vacib işlər gəlməyimi ləngidir: 1) Kəhrizlilərin işi. 2) Dəzgahların, yunun və pambığın sənə qaytarılması və 3) Dəyirmanı təmir eləmək üçün 10 dənə taxta verilməsi. Bütün günü bu işlər üçün idarələri dolaşıram. Bilirsən də, bizdə iş necə daşdan çıxır. Hamımız sağ-salamatıq və Müzəffər universitetə gedir. Əsədin oğlunu tez yola salmağa tələsir və məktubu bu ümidlə qurtarıram ki, yaxın günlərdə görüşəcəyik. Uşaqlar nə istəyirlərsə ver. Hələlik, sağlıqla qal. Cəlil Çox güman ki, müəllimlə, ya da Tkaçovla gələcəyəm. C. * * * Əzizim Həmidə! (15 noyabr 1922) Dünən Komissar Qədirli ilə Münəvvər barəsində danışdım. Mən yazmaq istəyirdim ki, Münəvvər Bakıda işləməyə gəlsin. Amma Qədirli məsləhət görür ki, bir neçə ay Ağdam xəstəxanasında təcrübə keçsin. Söz verir ki, sonra orada onu işə düzəltsin. Əgər Münəvvər bunu istəməsə, onda qoy gəlsin Bakıya, burada işə düzəlsin. Dünən Qulam Axundov vasitəsilə sənə kağız göndərdim. Sən nahaq yerə orada oturmusan. Uşaqlar sənin üçün darıxırlar. Dünən Mina ilə gedib Münəvvərə Şevro ayaqqabı sifariş verdik. Hazır olan kimi, sənin üçün və Münəvvər üçün alacağım corabla birgə göndərərəm. Bizdə təzə bir şey yoxdur. Hamıya salam. Əz on cümlə Müzəffərə. Cəlil * * * Fəzilətli Fərəculla Pişnamazzadəyə (21 noyabr 1922) Əziz olan qardaşım! Bir vaxt bunu bəhanə gətirdim ki, qoy alma, armud yeyək, sonra razılıq kağızı yazaq. Məlum ki, alma və armud çoxdan yeyildi, qurtardı, amma kağız yazılmadı. Xudaya, yemək nə qədər kağız yazmaqdan asan imiş... Amma keçən-keçib və indi istəyirəm borcdan çıxam. Əvvəla, bu saat uşaqların yanında bu kağızı yazıram. Ənvər deyir: dədə, görəsən, Əhməd nə yekəlikdədir? Qızım Pakizə soruşur: görəsən, Siddiqə xanım nə təhər xanımdı və nə qədər dərs oxuyur? Mən onlara deyirəm bu işləri yazı-pozu ilə öyrənmək olmaz, bunun çarəsi may ayının axırında köçüb Nuxuya yaylağa getməkdir. Vaqeən bu iş yaman olmazdı, həm ziyarət, həm ticarət olardı. Amma, çünki Həmidə xanım bu saat Qarabağdadır, odur ki, indi bu məsələni həll edə bilmərəm, yəni hələ tezdir. Hər halda sizdən nəhayət təşəkkürüm var. Və gec-gec kağız yazmağımı kənara qoyub inanmalısınız ki, Nuxu dünyasını mən həmişə Sizdən ibarət bilmişəm və bilirəm. Sizi mən böyük bir yadigar hesab edirəm və hər bir şey öz qaydasınca – əgər qız tərbiyəsi bizim gələcəyimiz üçün əsaslı bir məsələdir, bu məsələ dairəsində Sizin məqamınız birinci, yəni ən yuxarı mərtəbədə tutulmalıdır. İndi bilmirəm nə vəziyyətdəsiniz, nə məşğələdəsiz! Bəlkə mənim kimi Siz də bir qədər yorğunsunuz və bəlkə mənim kimi Siz də az-maz məyussunuz? Ancaq Nuxu ətrafında gurultulu qız tərbiyəsi söhbəti birinci dəfə kimlərdən qulaqlara gəlib çatması heç yaddan çıxası deyil. Uşaqlara atalıq salamım, Sizə qardaşlıq xeyir-duam. Sağlıqla yaşayın, qardaşınız Cəlil * * * Həmidə! (1 fevral 1923) Bakı Yanvarın 22-də yazdığın kağızı aldım. Uşaqlar Kəhrizlidəki naxoşluğu eşidəndə səndən nigaran oldular. Mən onlara söz verdim sənə yazacağam ki, bütün bu işlər, kəhrizlər və kəhrizlilər səni təngə gətirən kimi, dərhal çıxıb Bakıya gələsən. Oranın əksinə burada sakitlikdir. Mən də, uşaqlar da dedi-qodu, qanqaralıq nə olduğunu bilmirik. Dəyirman birdəfəlik dayansa belə, biz hələlik Bakıya köçüb, öz uşaqlarımızla məşğul olmalıyıq. Hələlik, Allaha şükür, mənim ədəbiyyat aləmində işləməyə iqtidarım çatır. Əgər qocalıb əldən düşüncəyə qədər yaşasaq, onda, bir tərəfdən, saysız-hesabsız dostlarım məndən iltifat nəzərini kəsməz, o biri tərəfdən də uşaqlarımız böyüyüb bizə kömək elərlər. Dediyim odur ki, sən elə bilmə gərək biz mütləq dəyirman və bəhrənin hesabına dolanaq. Hətta, mən belə güman edirəm ki, əsərlərimin nəşri uşaqlarımızın əlini çörəyə çatdıra bilər. Əgər indi soyuqlardan qorxursansa, onda Novruz bayramında gələ bilərsən. Xülasə, mən istəyirəm həmişə yadında saxlayasan ki, əgər sən bizim yanımıza gəlsən, bu, uşaqlar üçün böyük bir bayram olar, mən də uşaqlarımı xoşbəxt görüb, çox şad olaram. Hər halda sən dəzgahların vəziyyəti haqqında mənə müfəssəl məlumat yaz. Həmçinin yaz ki, indi nə qədər sap lazımdır. Qaloşunun ölçüsünü göndər, sənə qaloş alım. Məxləs, yaz görüm sənə daha nə göndərim? Mina və uşaqlar salamatdırlar. Uşaqlarımız tamam sağalıblar, məktəbə gedirlər. Axşamlar isə Suvorov müəllimlə dərslərini hazırlayırlar. Doğrusu, mən çox istədim ki, uşaqlardan heç olmazsa birinə tərbiyə verməkdə Əliş bəyə kömək edəydim; sən bunu ona de. Onun axır vaxtlarda bizim ailəmizə elədiyi yaxşılıqları mən yaddan çıxara bilmərəm. Ona görə də uşaqlarını oxutdurmaqda ona əlimdən gələn köməyi eləməyə hazıram. Sən də mənə yaz görüm bu barədə nə eləmək olar. Mən Cəlalın da oğluna kömək etmək fikrindəyəm. Səadət xalaya, Əliş bəyə, Süleymana və Cəlala mənim salamımı yetir. Müzəffər necədir? Göndərdiyim baqacı tamam-kamal alıb evə gətirdimi? Jurnalımız çıxır: qoy Müzəffər Süleymanla haqq-hesab eləsin. Ona birinci nömrədən on birinci nömrəyə qədər, hərəsindən 10 nüsxə göndərirəm. O, jurnalı üstündə yazılan qiymətə satmalıdır. İyirmi faizini, yəni yüz milyon manatdan iyirmi milyonunu özünə götürməli, səksən milyonunu isə bizə göndərməlidir. Hələlik. Salamat qal, özündən muğayat ol. Cəlil * * * Müzəffər! (6 fevral 1923) Lavrenti kağız yazıb 30 manat yolpulu istəyir. O sənə yazmışdı, əgər onu kağız yazıb çağırmaq lazımdırsa, ya sən 30 manat yolpulu göndər, ya da yaz, mən göndərim. Mən onu sizə zorla qəbul elətdirmək fikrində deyiləm: fikirləşin. Əlbəttə, dəyirmanı təmir etdirmək lazımdır və hər nə gərəksə o eləyəcək, hərçənd onu həmişəlik dəyirmanda işlətməyin mənası yoxdur, çünki onda Əbdülkərim inciyəcək. Xülasə, fikirləşin. Təmir qurtaranda Lavrentini işdən azad eləmək olar. Ünvanı belədir: Çerez Lanqxutı, Atsana. S. Mamatı Şatiri. Lavrentiyu, Qoqeliya. Hələlik. Xudahafiz, əziz uşaqlar. Cəlil * * * Həmidə! (18 mart 1923) Əbdülkərimin oğlu Misir Bakıda imiş və yoldaşı ilə birlikdə mənim yanıma gəldi. Bu fürsətdən istifadə eləyib sənə bir neçə sətirlik məktub yazırıq. Bu günlərdə bayramdır. Uşaqlar sevinirlər. Uşaq uşaqdır da. Onlar üçün əsl bayram səliqəsi düzəldirəm. Lakin hey deyirlər ki, anamızı istəyirik. Mən onları inandırıram ki, bir də görəcəksiniz ananız gözlənilmədən gəldi. Əgər gələ bilməsən, onda ay yarımdan sonra onlar dərsləri qurtarıb kəndə gələcəklər. O vaxtadək orada tut, gül-çiçək, ərik və çoxlu yumurta da olar. Müzəffər neyləyir? Sənin yun emalatxanan necədir? Çalış ki, şallar daha zərif və daha tünd olsun. Göndərdiyin şaldan Teymur üçün şalvarlıq kəsib götürdüm, qalanını Minaya verdim. Bayram münasibətilə hamımız səni təbrik eləyirik. Bayram günü hamımız fikrimizdə səni və Müzəffəri öpəcəyik. Həmçinin Əliş bəyi, Səadət xalanı, Fəxri xanımı, bütün qalan xanımları, Cəlalı, Qəzənfəri, Süleymanı bayram münasibətilə təbrik edirik. Sən çox da işə aludə olub, özünə əziyyət vermə. Elə ki, bütün o işlər səni bezikdirdi, dərhal çıxıb gəl. Burada maraqlı şey çoxdur. Teatrın qızğın vaxtıdır. “Anamın kitabı”nı dalbadal üç dəfə tamaşaya qoydular. Həmçinin “Ölülər”i. Bu günlərdə mənim yeni komediyamı, “Danabaş kəndinin məktəbi”ni göstərəcəklər. Aprelin 7-də isə Ağamalıoğlunun və pedaqoci institutun təşəbbüsü ilə böyük bir Molla Nəsrəddin gecəsi keçiriləcək. Gecənin ilk məsarifi olaraq 36 milyard pul buraxılıb. Hazırda iki komissiya işləyir. Gecə pedinstitutun nəfinə keçirilir. Bu gecəni keçirmək üçün məndən razılıq alıblar. Münəvvər hazırlaşır və indi özü üçün ipək paltar tikdirir. Mina da hazırlaşır. Onlar, yəqin, həmin gecə ev sahibi vəziyyətində olacaqlar. Gecədə gələnlərə başçılıq və hörmət eləmək üçün M. Muxtarova, Nərimanova, Ağamalıoğlunun xanımı və işlərə rəhbərlik eləmək üçün institutdan iki qadın dəvət olunmuşdur. Fəxri sədrlər – Musabəyov, Nərimanov və Ağamalıoğludur. Mənim üç pyesimin hərəsindən bir pərdə göstəriləcək, sonra mənim jurnallarımdan [parçalar] veriləcək. Xudahafiz. Cəlil * * * Cəlil (22 mart 1923) Hər şeyi atıb şəhərə köçməyə ürəyim gəlmir. Burada da mənim üçün dözülməz, ağır şərait yaranmışdır. Burada bir neçə idarə vardır, biri o birinin qərarını rədd edir, camaatı bir-birinin canına salırlar. Lap hərc-mərclikdir. Bütün ili kəhrizləri icarəyə götürmədim, nəticədə sökülüb dağıldılar, su kəsildi, kənddə yoluxucu xəstəliklər törədi. Kəndlilər açıqdan-açığa boyunlarına aldılar ki, kəhrizlərdən istifadə edə bilmirlər. Buna görə də nahiyə icraiyyə komitəsinin iştirakı ilə belə qərar çıxardılar ki, kəhrizliləri köhnə sahiblərinə qaytarsınlar. O biri tərəfdən də mərkəzdən bu haqda su mühəndisi Petrova gələn sərəncamda deyilirdi ki, əgər fevralın birinə kimi kəndlilər kəhrizləri təmizləməsələr, onda o, kəhrizləri inanılmış adamlara verə bilər. Odur ki, kəhrizləri beş il müddətinə mənə və Əlişə icarəyə verdilər. Şəraitin ağır olmasına baxmayaraq, biz ona görə bu işə girişdik ki, qocalıqda doğma yurdu buraxıb getmək çətindir. İki ay çalışıb çapaladıq, vəsait və fəhlə qüvvəsi tapıb, bərbad hala düşmüş kəhrizləri birtəhər təmizlədik... Həmidə * * * Misli bərabəri az olan fazili-həqiqi axund Fərəculla Pişnamazzadə həzrətlərinə (Bakı, 12 aprel 1923) Hər iki məktubunuz yetişdi, nəhayət, şad oldum. Məni bu dərəcədə qiymətləndirməyiniz barmaqlarıma artıq bir qüvvət verir. Çünki bu kifayətdir ki, Siz tək nadirəlvücudlar cızma–qaralarımızı təqdir edirsiniz. Məktubunuzun yetişməyi Həmidə xanımın Bakıya gəlməyinə təsadüf etdi. Hamılıqla Sizə və yoldaşınız Xanım bacıya və nuri-çeşmimiz bəradərzadələrə səmimi dua göndəririk. Hamılıqla Əhməd Nasirin də, Böyükağanın da, Səkinə və Siddiqə xanımın da üzlərindən öpürük və ümid edirik ki, həmin bu dostluğumuz nəinki müvəqqəti, bəlkə baqi ola. Amma balaca oğlum Ənvərə, böyük oğlum Midhətə göndərdiyiniz bir qutu sovqat bunlar üçün toy-bayram oldu. Allah-taala Sizin də balaları həmişə xoşbəxt eləsin. Bundan sonrakı kağızınızda xahiş edirəm onların dərs və tərbiyələri barədə balaca məlumat verəsiniz ki, məsələnin mahiyyətli tərəfi budur. Ümidvaram ki, yadınızdan çıxmayacaq. Sizin üçün bu ildən birdən əvvəl doqquzuna kimi və Təbriz nömrələrindən altı nüsxə göndərdim. Bundan sonra da Sizə göndərilməkdə olacaq. Sizi qəlbən istəyən Cəlil Məmmədquluzadə * * * Əzizim Həmidə! (7 iyun 1923) Yevlaxdan vurduğun teleqramı sən gedən günün ertəsi saat 6-da alıb xatircəm oldum. Bilmirəm yolun qalan hissəsini necə getdiniz və indi kefiniz necədir? Bu gün, cümə axşamı Yusifxanla qəbiristanlığa gedib qəbir üstə gül apardıq. Yusifxan kimi məni də qəm-qüssə götürüb, amma onu yalqız qoymuram. Bu saat o bizdə oturub. Səndən xahiş eləyirəm, sənə yalvarıram ki, necə olur-olsun, başını bir işə qat, özünü ələ alıb səbr elə. Belə eləsən, mən səni daha artıq istəyəcəyəm. Kiçicik bir fürsət olan kimi gələcəyəm. Kəhrizlidə çox qalma və dağlıq yerlərdən birinə get. Özünü heç bir təsərrüfat qayğısı ilə əziyyətə salma, cürbəcür rüşvətxorların törətdikləri murdar işlərin fikrini çəkmə və Blaqovidovanın nağıl etdiklərini xatırla. Fikirləş ki, sovet hökumətindən gizlənən rüşvətxorların işinə qarışmaq nə qədər çətin məsələdir. Hamıya salam. Uşaqlarda, xüsusən Midhətdə, əzizim Ənvərdə və o birilərdə gözün olsun. Xudahafiz. Sənin Cəlilin Sənin üçün 38 nömrə qaloş gətirsəm, ayağına yaxşı olarmı? Tapşırıqlarını gözləyirəm. * * * Əzizim Həmidə! (26 iyun 1923) Səndən 10 iyun tarixli bircə məktub və adamların həbs edilmələri və at barəsində teleqram almışam. Mən hələ Bakıda sənə məsləhət görmürdüm ki, Qarabağa gedəsən. Bilirdim ki, oradakı cürbəcür xoşagəlməz əhvalatlar səni əsəbiləşdirəcək. Sən gedəndən sonra burada – Mərkəzi Komitədə keçmiş mülkədarların torpaqlarını əllərindən almaq barədə qərar çıxarılmışdır. Hərçənd mən bilmirəm hansı torpaqlardan söhbət gedir, çünki axı, heç kəsdə torpaq-zad yoxdur. Bununla səni xəbərdar etmək istəyirəm ki, dedi-qoduya yol verməməkdən ötrü torpaq şöbəsindən qətiyyən torpaq icarəyə götürməyəsən. Çünki sənin niyyətin nə qədər xeyirxah niyyət olsa da, axırda pis qələmə veriləcəkdir. Ümumiyyətlə, səndən çox-çox təvəqqe edirəm ki, birdəfəlik Bakıya köçüb gəlməyi qət eləyəsən. Burada nəinki yalnız uşaqların tərbiyəsi üçün sənin öhdənə çoxlu təklif düşür, həmçinin, istəsən mənim işlərimə də kömək edərsən. Əgər işləmək istəsən, bir neçə gün bundan qabaq Ağamalıoğlu məndən xahiş elədi sənə yetirəm ki, o səni ürəyin istədiyi işə qoya bilər. Dustaqlar, at və silah barədə mən lazımi adamlarla danışmışam. Amma, Həmidə, vallah, mən kənd işləri barədə bu xahişlərdən tamam başımı itirmişəm. Çünki mən xahişlə bir işi düzəldincə kənddən bir neçə xəbərçilik kağızı gəlir. Ona görə mən belə hesab edirəm ki, bizim bircə çıxış yolumuz var: o da birdəfəlik şəhərə köçməkdir. Dəyirmanı icarəyə ver, faytonu sat, ya da şəhərə gətir. Nəhayət, axı, sənə də dinclik lazımdır. Münəvvər üçün tibbi alətləri bir neçə gün əvvəl poçtla Ağdama – Müzəffərin adına göndərdim. Tənzif yadımdan çıxıb şkafda qalıb. Güzgü və çanaqölçən hələ tapmamışam, tapan kimi göndərərəm. Lida oraya gəlməli olmadı, onun xoşuna gəlməyib ki, mən Cəlalı Kəhrizliyə göndərmək fikrimi dəyişmişəm. Mənsə fikrimi səndən əkinlərin tələf olduğu barədə xəbər alandan sonra dəyişdim. Lidanın nə üçün acıq elədiyi mənə aydın deyil. İndi bizim onunla heç bir əlaqəmiz yoxdur. Qoy Müzəffər onu özü çağırsın, məni bu işə qatmasın. Canın-başın necədir? Uşaqların, Müzəffərin, Əliş bəyin kefləri sazdırmı? Nə üçün bu vaxtadək kənddə qalmısınız? Niyə mənə tez-tez kağız yazmırsan? Heç nədən korluğun yoxdur ki? Səbrsizliklə gözləyirəm ki, yayın axırı üçün sən uşaqları gətirib gələsən və bir yerdə olaq. İndi mən qışda başladığım pyesi yazıb qurtarmaq üzrəyəm, həmçinin əsərlərimin nəşri məsələsi ilə məşğulam və i. a. Sonra görək nə olur. Hələlik. Sağ ol, Əliş bəyə salam söylə. Sənin Cəlilin * * * Əzizim Həmidə! (14 iyul 1923) Cəlal və Lida indi sənin yanına gəlirlər, odur ki, sənə bu kağızı yazıram. Mən hələ də səndən hadisələr, teleqramlardakı (sənin və Cəmilin) xəbərlər haqqında təfsilat gözləyirəm. Lazım olan adamlarla danışmışam və ümidvaram ki, tutulanların hamısı azad olunacaqdır. Sən lap nahaq kəndə getdin. Mən, çox güman ki, oraya yayın ortalarında gələcəyəm. Münəvvərin alətlərini yaxın günlərdə poçtla göndərərəm. Uşaqlar necədirlər? Sən özünü naxoşluqdan gözlə. Cəlal dəyirmanın üstündə dayana bilər. Doğrudanmı çəyirtkə bütün əkinləri yemişdir? Ənvər üçün darıxıram. Yusifxan hər gün gəlib mənimlə görüşür. Hamıya salam. Tez-tez kağız yaz. Hələlik xudahafiz. Sənin Cəlilin Hələlik Cəlalı göndərə bilmədim, çünki paltarı yoxdur. Məktubu Sadıq bəylə göndərirəm. C. * * * Əzizim Həmidə! (30 iyul 1923) Şuşadan göndərdiyin kağızı və teleqramı aldım. Uşaqlarla birgə Lısoqorskda olduğunu biləndə çox şad oldum. Orada əməlli-başlı dincəl, çalış sentyabrın ortalarına qədər qalıb, oradan kəndə baş çəkmədən birbaşa Bakıya gələsən; çünki Lısoqorskdan sonra Kəhrizlidə yaşamağa dəyməz. Mən, çox güman, indi... işdən ayrılıb, Lısoqorska gələ bilməyəcəyəm. Bir də axı ora uzaqdır. Yusifxan Tiflisdə yollar müfəttişi işinə düzəlib və çoxdan Tiflisə gedib orada mənzil axtarır. Mənzil tapan kimi dərhal ailəsi ilə oraya köçəcək (fikri var ki, yay qurtaranda uşaqları da Tiflisə aparsın). Bu çox yaxşı vəzifədir, ona bu işdə Xudadad bəy çox kömək elədi. Mən, Müzəffərə də məsləhət görərdim ki, Tiflisdə yaşayıb ya oxusun, ya işləsin. Kənddə lazım olsa, mən də hərdənbir gedib təsərrüfat və dəyirman işlərini yoxlaya bilərəm. Doğrusu, bizim günlərdə, yaranmış vəziyyətdə əyalətdə fitnə-fəsad və böhtandan özünü qorumaq, habelə, hamının səndən razı qalmasına nail olmaq çətindir. Hamısı birdir, kimsə narazı qalacaq; illah sənin qəşəng atın olduğuna görə, yainki buna oxşar bir şeyə görə. Mənim adımdan atamı və oğlumu qucaqla. Mehriban balaları, bizi qoyub gedən mehriban qızımızı öp. Müzəffərə, Münəvvərə, Əliş bəyə, Nina Antonovnaya və Teymura salam. Sənin Cəlilin * * * Əzizim Həmidə! (12 avqust 1923) Bakı Səndən iki məktub almış və cavab yazmışam. Poçtla Şuşaya Müzəffərin adına 10 girvənkə qənd, bir girvənkə çay və üç cüt corab göndərmişəm. Kənd yerində geyəcəyin üçün bahalı corab almadım. Sənə “Bakinski raboçi” qəzeti və bizim jurnalımız göndərilir. Alırsan, ya yox? Bakıda hava bir müddət isti keçdi, amma indi sərinləyib. Bahadır (Rəhim bəyin oğlu) gəlmişdi. Ağdamda Müzəffəri və Əli bəyi görübmüş. Yazırsan ki, orada sənin üçün çətin keçir. Mən bunu qabaqcadan görür və Qarabağa getməyi məsləhət bilmirdim. Sənə yenə də məsləhət görürəm ki, avqustun axırında uşaqlarla birlikdə gəlib Bakıda yaşayasan. Cəlalı və qardaşını nahaq yerə yayın günündə həbsdə saxlayırlar. Onların nədə taxsırlandığı hələ indiyədək heç kəsə deyilməyib. Axı onlar bütün həyatları boyu rəncbərlikdən başqa bir şeylə məşğul olmamışlar. Ənvər üçün toyuq hini düzəltmişəm. Üç toyuq, bir xoruzumuz var. Hin qıfılla bağlanır. Hər gün toyuqlara dən verirəm. Midhət üçün velosiped alacağam. Hamıya salam. Cəlil * * * Əzizim Həmidə! (25 avqust 1923) Səndən çoxdan xəbər yoxdur və bilmirəm yaylaqdan qayıtmısınız, ya yox. Uşaqlardan nigaranam və onlar üçün darıxıram. Və bilirəm ki, sən də onların qeydinə az qalmırsan. Həmidə, sən Allah, öz-özünü təlqin elə, ələ al. Gümrah və təmkinli ol. Axı bizim uşaqlarımız var, hələ onlara tərbiyə vermək, onları böyütmək lazımdır. Dərslərin başlanmağına az qalıb. Uşaqlar yeni tarixlə sentyabrın onunadək mütləq burada olmalıdırlar. Onların özlərini, təhər-tövrlərini və dərs vəsaitini düzəltmələri bir neçə gün çəkəcək. Bir az əvvəl sənə yazmışdım ki, Şuşa şəhərinə sovqat göndərmişəm (qənd və sairə). Bərk heyfslənirəm ki, Lısoqorska, sənin yanına gələ bilmədim. Boynuma alıram ki, bizim adamlarımızın ədalətsiz həbs olunmalarından sonra, hətta o yerlərə üz çevirmək də mənə çox pis gəlir. Gəlməyim lap vacib olsa, o başqa məsələ. Yusifxan çoxdan Tiflisdədir və mənzil tapa bilmir. Dağdan qayıtdığınızı güman eləyib bu kağızı Ağdama yola salıram. Uşaqları öpürəm. Hamıya salam. Sənin Cəlilin Səninlə uşaqları səbrsizliklə gözləyirəm. Salamat qal. Uşaq bluzkası və şalvarı üçün münasib parça olsa, gətir. Özüm üçün (yay üçün) köynək tikdirdiyim ipək parçadan yaxşı imiş və hamı ona müştəri çıxdı. Ənvərin kefi necədir, dədəsi soruşur. * * * Əzizim Həmidə! (28 avqust 1923) Bizim Bakıda havalar sərinləşmişdir. Yusifxan mənə məktub göndərib xahiş edir ki, sentyabrın 15-də Radiki imtahana aparım, çünki borcu qalıb. Təzə tarixlə sentyabrın 15-də hamınız gərək burada olasınız. Bizim uşaqlar da 25-indən bir neçə gün qabaq Bakıda olmalıdırlar ki, məktəbə hazırlaşsınlar. Onlara təcrübəli fars dili müəllimi tapmışam. Uşaqlar üçün lap ürəyim əsir. Midhətə velosiped almışam. Üzeyir məsləhət görür ki, skripka da alım. Hələlik. Sağ ol. Cəlil * * * Əziz oğlum Midhət! (28 avqust 1923) Mən çoxdan sənə velosiped almaq istəyirdim. Axırı Malakan küçəsindəki bir ustada velosiped gördüm. Amma bu işdən başım çıxmadığı üçün ala bilmədim. Axırı dünən, avqustun 27-də eşitdim ki, qonşumuz İsrafil İbrahimov velosiped sürəndir. Faytona minib getdik. Pakizəni də apardım. İbrahimov bir saata qədər həmin velosipedə minib sürdü, baxdı. Onun razılığı ilə mən bu velosipedi alıb evə gətirdim (qızıl pul verdim). Bunun əvəzində gərək sən də, vədə verdiyin kimi, ağıllı, çalışqan oğlan olasan, ən vacibi: gərək ananı istəyəsən və onun sözünə baxasan. Ənvər üçün içərisində altı toyuq və bir xoruzu olan hin almışam. Teymur üçün skripka axtarıram. Atan Cəlil * * * Həmidə! (30 avqust 1923) Sənə Şuşaya və Ağdama kağız yazmışam. Amma çoxdandır ki, səndən kağız almıram. “Yeni yol” Komitəsində işləyən cavan yoldaşımız Bəhramov indi Qarabağa yola düşür. Bir neçə gündən sonra qayıdıb gələcəkdir. Əgər onunla Bakıya gəlməli olsanız, sənə can-başla kömək edər. İndi o tələsir, mənim də daha elə bir sözüm yoxdur ki, yazım. Səni və uşaqları sentyabrın 10-u üçün gözləyəcəyəm. Cəlil * * * Həmidə! (16 oktyabr 1923) Bir az bundan əvvəl sənə yazmışdım. Sonra sənin Midhətə məktubun və Müzəffərin yenə onun adına məktubu gəldi. Çatmayan divar kağızlarını srağa gün poçtla yola saldım. Alətlərə gəldikdə, daş yonmaq üçün alət də poçtla göndərildi (onu Teymur ucuz qiymətə aldı, qonşumuz Qrişa deyir ki, bekara şeydir). Yaramasa, təzəsini, daha yaxşısını göndərərəm. Alətlər, azı, 50 manata başa gələcək, onları mən tədricən alıb göndərərəm, hamısını birdən göndərə bilmərəm. Çünki təzə dərs ili başladığına görə dörd məktəbli uşağın işini yoluna qoymaq, onlara paltar, çəkmə, dərs kitabı almaq, yeməklərini düzəltmək, oxumaq xərclərini vermək mənim üçün asan deyil (təkcə Ənvərin xərci 40 manat eləyir). Bu qanqaraldan şeyləri sənə yazmaq istəməzdim; xüsusən ona görə ki, sizin də kənddəki dolanacağınız çox asanlıqla keçmir. Buna baxmayaraq, sən gərək fikir çəkib ruhdan düşməyəsən, çünki bir balaca bərkə düşsən, dərhal mən buradakı var-yoxumuzu səninlə bölməyə hazıram. Axı, bu müvəqqəti haldır. Burada da darısqallıqdır, orada da, sənin yanında da; burada da, orada da elə ürəkaçan bir şey yoxdur. Mən, Midhət və Ənvər imkan tapan kimi necə olur-olsun Kəhrizliyə baş çəkmək həsrətindəyik. Uşaqları heç cür məcbur eləyə bilmədim ki, sənə kağız yazsınlar: başları gah dərsə, gah da oynamağa qarışır. Midhət isə radiosundan ayrılmır, boğazının [müalicəsini] üzümüzə gələn iki-üç günlük bayrama saxlamışdır, hələlik sapsağlamdır, cürbəcür təzə oyunlar tapıb əylənir, zümzümə eləyə-eləyə gəzir. Mənimlə arası daim sazdır. Qəzetləri sən hər gün almalı idin, məni Hacı bu barədə xatircəm eləmişdi. Ölçü götürərəm. Müzəffər və Münəvvərə salam. Lavrentinin kefi necədir? Bir az səbr eləsin, gəlib onu ürəyi istəyən işə düzəldərəm. Yaxın görüşədək. Xudahafiz. Cəlil * * * Həmidə! (28 noyabr 1923) Uşaqlar hamısı sağ-salamatdır və heç azarladıqları olmayıb. Təkcə Teymur hərdən yüngülvarı qızdırır. Bizlərdə heç bir yenilik yoxdur. Bu gün poçtla Müzəffərin adına bir qutu şey yola saldım: Bir cüt çəkmə, Nina özü üçün sifariş vermişdi. 2. Dörd cüt yaxşı corab, bunlardan iki cüt isti corab sənin, iki cüt şəffaf corab – Münəvvərin. 3. İki parça əl-üz sabunu. 4. İki paçkada 10 girvənkə xüsusi sifarişlə gətirilmiş seçmə çay (yarmarkadan tanış bir İran taciri gətirmişdi). 5. Bir paçka kakao. 6. İki girvənkə Moskva konfeti. 7. İki paçka açıq ingilis çayı və beş dənə limon. Qutuda, deyəsən, Ənvərin məktubu da var. Midhət və o birilər məktub yazmağa macal tapmadılar. Səndən çoxdan məktub yoxdur. Deyirlər, Tiflisdən köhnə tanışın sənə qonaq gəlib. Yəqin ki, Neçayeva, yaxud Olqa Qriqoryevnadır; bəlkə də Olqa Alekseyevnadır. Bakıda havalar ilıq keçir. Amma bahalıqdır. Bu gün çörəyin girvənkəsi 125 milyonadır. Mən gündə yarım put çörək işlədirəm. Xərc çoxdur, amma birtəhər ötüşürük. Uşaqlar yaxşı oxuyurlar. Əlibəyin paltosu və hər iki qardaşın uzunboğaz çəkməsi yoxdur. Hamıya salam. Cəlil Həmidə, sənin səhhətin necədir? Səndən rica eləyirəm illah sünbül, dəyirman və pambıq barədə qayğılarla özünü bərkə salma. Bu işlər öz yerində, qoy onlarla Müzəffər məşğul olsun, sən isə rahatlığını elə, özünə korluq vermə. Elə ki, hər şey səni təngə gətirdi, dərhal çıx gəl Bakıya, öz oğlanlarının yanına. C. * * * Əzizim Həmidə! (18 dekabr 1923) Nina Antonovnanın əri Rzayev mənə dedi ki, sən Qəmərlə (Əlişin qızı) Bakıya gəlməyə yığışırsan. Uşaqlar çoxdan səbrsizliklə gözləyirlər. Burada havalar yaxşı keçir. Uşaqlar qiymət vərəqələrini gətirdilər, bütün dərslərdən yaxşı qiymət alıblar. Ancaq Midhət alman dilindən geri qalır. Onun üçün köməkçi müəllim axtarıram. Velosiped uşaqlara ləzzət verir, Ənvərin isə öz xizəyi vardır. Uşaqların hamısı artıq velosiped və xizəkdə gəzə bilir. Rzayev, Münəvvərin xəstəxanaya təyin olunması barədə kağızı gətirir, amma Münəvvər xəstəxanada müvəqqəti təcrübə keçməlidir. Hamıya salam. Tezliklə görüşənədək. Cəlil * * * “Kommunist” qəzetəsi idarəsinə Rəfiqim “Kommunist” qəzetini bugünkü böyük bayramı ilə ürəkdən təbrik edirəm. Əkinçi və fəhlə yolunda çalışan bir cəridə əkinçi və fəhlənin köhnə dostu “Molla Nəsrəddin” üçün qiymətli bir yoldaşdır. Arzu edirəm ki, həmin yoldaşım bundan da sonra illər uzunu tutduğu yolda yorulmayıb çalışmaqda ola. Salam olsun “Kommunist” qəzetində qələmlə (və ya qələmsiz) çalışan cəmi yoldaşlara. “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi müdiri: Cəlil Məmmədquluzadə “Kommunist” qəz., 30 dekabr, 1923 № 296 * * * Əzizim Həmidə! (2 fevral 1924) Yanvarın 27-də yazdığın kağızı mənə İsmayıl bəy gətirdi. Aptekçidən də kağız aldım. Bir neçə gün bundan əvvəl sənə özümün və uşaqların məktubunu göndərmişdim. Mən görürəm ki, orada başın daim qalmaqaldadır, hər yandan sənin xətrinə dəyirlər. Amma çox fikir eləmə, narahat olma və mümkün olan yerdə güzəştə get. Mən məsləhət görmürəm ki, sən mərkəzin əmrlərinin köməyi ilə iş aparasan. Yaxşısı budur ki, Yerli hökumətin rəyilə iş gör. Kəndlilərin istədiyi kimi işləsən, daha yaxşı olar. Hər halda kəndlilər qiymət verər və bir gün başa düşərlər. Şahadı 2–3 girvənkə, yəni icraiyyə komitəsinin müəyyən elədiyi qədər al. Yoxsa, hətta mərkəzdən əmr olsa da, hər halda yerli hökumət narazı qalacaq, yenə səni narahat eləməyə başlayacaq və dedi-qodu başlanacaq. Bu yaxınlarda “Əkinçi” qəzetində Ağdamdan Kəştazdakı bir dəyirman sahibi haqqında yazmışdılar ki, o çox şahad alır. Çalış ki, sənin dəyirmanın barədə bu cür söz-söhbət olmasın. Tezliklə sənə qəhvə, çay və qənd göndərəcəyəm. Uşaqların bütün dərslərdən qiyamətdirlər. Midhət isə həm rəssam, həm də texnikdir. Bütün cəncəlləri boşla və köç gəl. Fikrim var yayda uşaqları Bakurianiyə aparım. Odur ki, bunu nəzərə alıb, gəlməyə hazırlaş. Əgər indi soyuqlara görə gələ bilməsən, onda mütləq bayram üçün özünü yetir. Hazırda Teymurdan başqa, Allahyar da naxoşdur; hər ikisi qızdırır. İşim-gücüm onlara baxmaqdır. Əgər var isə, göndərdiyin süfrədən birini də və mənim üçün yay kostyumu (köynək) tikdirməyə parça göndər. Qəzet alırsanmı? Hamıya salam. Cəlil * * * Əzizim Münəvvər! (7 fevral 1924) Məktubunu aldım və sənə iki cüt fitil, 15 dənə limon, Həmidə xanıma isə bir girvənkə qəhvə, iki paçka sikori göndərdim. Limonun bir neçəsini də ona göndər. Bu yaxınlarda mən Həmidə xanıma kağız yazıb Bakıya gəlməsini xahiş eləmişdim, çünki uşaqlar onun üçün çox darıxırlar. Polina [Afanasyevna] bütün günü qalstuk axtarıb, qadın qalstuku tapa bilməyib. Yaz görək sənə nə cür qalstuk göndərmək lazımdır. Həmidə xanıma təqvim və iki girvənkə balıq yağı göndərdim. Qaloş üçün nahaq yerə pul göndərmisən, mən özüm də ala bilərdim. Odur ki, bu kağızı gətirənlə sənə on manat göndərirəm. Nə lazım olsa, yaz, göndərim. Həmidə xanıma yazığım gəlir, nə qədər onu Bakıya çağırıram ki, gəlib burada dincəlsin, – gəlmir ki, gəlmir. Bir neçə qəzet göndərirəm; oxu, sonra Həmidə xanıma göndər. Sənin məktublarını (qırmızı mürəkkəblə) və Həmidə xanımın köhnə məktubunu mən ancaq bu gün aldım. Hələlik, salamat qal. Yay üçün Qarabağa gəlmək fikrindəyəm (əgər uşaqlar və Həmidə xanımla Borjoma getməsəm). Atan Cəlil * * * Həmidə! (6 mart 1924) Əgər sən buraya bayramdan qabaq, yaxud bayramdan sonra gəlsən, onda (... ) axırında biz hamımız kəndə yığışıb, oradan Lısoqorska gedərik. Uşaqlar səni gözləyəcək. Heydər Naxçıvandan gəlib, bizdə qalır. O tamam dəyişib. Sakit, qıvraq və güclüdür. Midhətlə birgə qalmalı və onunla fransız dilindən məşğul olmalıdır. Günlərimiz xoş keçir. Səni gözləyəcəyik. Cəlil * * * Əzizim Həmidə! (2 iyul 1924) Georgi məktubu mənə verdi və indiyəcən onu görmədiyimə görə sənin tapşırdığın şeyləri poçta iki bağlamada təhvil verdim: birinci bağlamada 1 put seçmə sədri düyü, o birində isə – 10 girvənkə qənd, 1 girvənkə çay, sənin üçün qaloş, Münəvvər üçün tənzif və paltodur. Sən indi uşaqlarla haradasan və yayda qalmağa haraya gedəcəksən? İşim çox olduğuna görə, mən, deyəsən, heç yerə tərpənə bilməyəcəyəm. Burada iki gün hava bərk isti oldu, amma indi yaxşıdır. Hələlik xudahafiz. İndi başım çox qarışıqdır. Sonra müfəssəl kağız yazaram. Hamıya salam. Münəvvərin şeylərini təxminən bir həftə bundan əvvəl poçtla göndərdim. Yayda uşaqlar fars dilini və öz dərslərini öyrənməlidirlər. Midhət üçün mütləq velosiped alacağam. Sənin bütün tapşırıqlarına dərhal və tamam əməl olunacaq. Sənin Cəlilin Məktub yaz. Qaloşlar (ayağına) böyük, ya kiçik olsa, geri qaytar, sənin üçün təzəsini göndərim. * * * Həmidə! (23 avqust 1924) Mən dünən səhər saat 6-da sağ-salamat Bakıya gəlib çatdım. Dünən səhərdən axşama qədər başım ağrıdı, qulaqlarım guruldadı, amma bu gün halım yaxşıdı. Evdə hamı sağ-salamatdır. Jurnal çıxır. Bu gün teleqrafla sənə 50 manat pul göndərirəm. Uşaqların yol pulusunu ayrıca göndərəcəyəm. Sənin şeylərini (uzunboğaz çəkmə və s. ) yaxın günlərdə göndərərəm. Amma sənin çay qaşığını itirmişəm və buna heyfslənirəm. Deyəsən, onu Cəlal bağlamanı faytondan avtomobilə aparanda yerə salıb. (Bağlamanı mən Ağdama çatmamış kəlbətini götürəndə tikmişdim). Sabah şəhərə çıxıb texnikuma gedəcəyəm. Dərslərin haçan başlanacağını öyrənib sənə yazaram. Uşaqlar qoy Yevlaxa qədər Müzəffərlə gəlsinlər (sən gəlməsən). Yumşaq vaqonda yol getmək çox rahat olduğuna görə (hərçənd bilet iki dəfə bahadır – 10 manatdır) bileti bərk vaqona yox, yumşaq vaqona almaq lazımdır. Mən çox yaxşı gəldim: müharibədən əvvəlkindən pis olmadı. Bir də bərk vaqonla gedən xeyli çox olur, odur ki, yumşaq vaqona bilet almaq daha asandır. Midhətdən nigaranam, ümidvaram o, Turşsudan gələn kimi mənə xəbər verəcəksən. Qalan işlərin hamısını öz vaxtında görəcəyəm. Sabah başağrım üçün isti vanna götürməyə Suraxanıya gedəcəyəm. Hələlik xudahafiz. Uşaqlara salam. Ənvərə – 50 qəpik, Murada – 20 qəpik, Midhətə – nə qədər istəsə ver. Cəlil * * * Əzizim Həmidə! (2 sentyabr 1924) Sənin otkrıtkanı aldım. Boğazın barədə müəyyən bir qərara gəlmək lazımdır, bu işdə başısoyuqluq eləmək olmaz və başqa bir qərar ola bilməz. Sentyabrın on dördündə uşaqlarla bərabər Bakıya yola düş, o vaxta qədər 50 manat yol pulu alacaqsan. Burada mütəxəssislə – həkimlə məsləhətləşərik, dəniz sahilində (yəqin Qara dənizin sahilində) olmağın lazım gəlsə, dərhal oraya gedərik, tamam sağalınca orada qalarsan. Söz verirəm, sənin üçün bunu kənddən kömək almadan düzəldim. Amma eyni zamanda bu barədə Müzəffərə yazıram ki, sən kənddə olmayanda təsərrüfat və dəyirman işlərinə kömək eləsin və pul cəhətdən mümkün qədər sənə əl yetirsin. Çünki, axı, məhz indi əməlli-başlı müalicə etdirmək və başqa xərclər üçün sənə çoxlu pul lazımdır. Mütləq yumşaq vaqonda yer alın. Yevlaxa qədər isə yəqin ki, öz faytonumuzla gələcəksiniz, hərçənd onun rezinləri artıq sürtülüb gedib. Müzəffərə yazıram ki, sən yola düşəndən sonra özün gəlincəyə və Bakıdan təzə rezin gətirincəyə qədər faytonu (işlətməyib) söksün (burada dal çarxı üçün rezinin cütü 40 manatdır). Allah qoysa sən yaza qədər mütləq rezin alıb apararsan, çünki mən istəmirəm sən faytonsuz qalasan. Burada pendir baha olduğuna görə gələndə motal gətir. Bizim uşaqlardan başqa özünlə heç kəsi gətirmə. Cəlalın, oğlunun və Səmədin məsələsi sonra məlum olar. Bizim uşaqların dərsi sentyabrın 16sından başlanır. İndi özüm barədə danışım: sən Bakıya gələndə yəqin mən səfərdə olacağam. Zənnimcə sentyabrın 4-də hökumət işi üçün Ağamalıoğlu ilə Krıma yola düşəcəyik. Üç həftədən sonra qayıdacağıq; yəni siz burada mənsiz cəmisi on gün qalıb darıxacaqsınız. Amma xərcliyi jurnalın kontorundan alacaqsan. Kontoru mən bizim mənzilimizə, birinci böyük otağa köçürmüşəm. Sənin kiçik otağını mən hələlik bağlayacağam. Uşaqlarla yemək otağında qalın. Ümumiyyətlə, istədiyin kimi yerbəyer ol. Olya bütün məsələlərdə sənə köməklik eləyəcək. İstəyirsən uşaqları məktəbə özün apar. Ənvərin dəftərləri Teymurda olacaq. Yadımdan çıxdı deyim ki, əgər nəyə görəsə indi gələ bilməsən və kəndə baş çəkməli olsan (hərçənd bu əbəsdir), onda uşaqlar qoy Yevlaxa qədər Müzəffərlə gəlsinlər. Belə, daha nə yazım? Sənin üçün və uşaqlar üçün çox darıxdığıma görə sizi səbrsizliklə gözləyəcəyəm. Leyliyə və bizim ev yiyəsinə salam söylə. Özün üçün uzunboğaz çəkməni və qaloşu burada ayağına geyib seçərsən. Sonra mən belə fikirləşirəm ki, kəhrizləri icarəyə vermək məsələsini burada həll eləmək daha yaxşı olar. Camaata vəd elədiyim pəsməndə şeyləri sonra göndərərəm. Əliş bəyi və Cəlalı görsən de ki, onların uşaqlarını məktəbə qoymaq üçün var qüvvə ilə çalışacağam ki, oxusunlar. Əziz balalarımı bərk-bərk öpür və onların anacığazını bağrıma basıram. Hələlik. Yaxın görüşədək. Ənvərin dəftərini Teymura vermişəm saxlasın, qoy Ənvər məktəbə aparıb müəllimə göstərsin. Cəlil * * * Həmidə! (8 sentyabr 1924) Başa düşmürəm səndən nə üçün mən bir dənə də məktub almıram. Buraya gələni sənə bir sifarişli məktub yazmışam, iki dəfə poçtla 50 manat pul göndərmişəm, bir dəfə də uşaqlar barədə teleqram vurmuşam ki, gəlməsinlər. Dünən Midhət imtahan verib, o biri sinfə keçdi. O gündə iki dəfə müəllimin yanına, bəzən də habelə Blaqovidovanın yanına gedirdi. Amma çox arıqlayıbdır və indi dincəlir. Mən onun yemək-içməyinə diqqət yetirir, süfrəsinə zövqünə və arzusuna uyğun şeylər düzürəm. Biz Bakıya gələni havalar çox isti keçir. Gecələr adam, hətta küçə tərəfdəki dəmir balkonda da istidən yata bilmir. Bilmirəm sentyabrın 15-də başlanacaq dərsləri nə üçün təxirə salmırlar. Bir neçə günə poçtla pul göndərərəm və sentyabrın 13-ündə uşaqlar Yevlaxda vaqona minərlər ki, 14-ündə burda olsunlar. Əgər dərslərin başlanması barədə yaxın günlərdə təzə xəbər olsa, teleqrafla sənə bildirəcəyəm. Qoy Midhət öz işlərini yığıb gətirsin; habelə Pakizə. Başım ağrıyır, məktubu qurtarıram. İstəyirsən, sən orada qal, oktyabrda, yaxud istədiyin vaxt gələrsən. Cəlil * * * Əziz oğlum Midhət! (Ufa, 1 oktyabr 1924) Buradan Kazana yola düşürük. Ümidvarıq ki, oktyabrın 10-u üçün Bakıda olaq. Bilmirəm anan Bakıya gəlib, ya yox. Əgər gəlməyibsə, mənim bu məktubumu ona göndər. Yəqin sən və Ənvər, sözsüz, məktəbə gedirsiniz. Bilmirəm Teymur imtahan tuta bildi, ya yox. Əliş (Süleymanın oğlu) necə oldu, məktəbə girə bildi, ya yox? Səmədi qəbul elədilərmi? Güzəranınız necə keçir? Hər bir şeyiniz var, ya yox? Yəni paltar, dərs kitabları, yemək xərci və i. a. Jurnalın idarəsindən Polina sizə xərclik verməli idi. Əgər Səmədi qəbul eləməyiblərsə, onda Əliş bəyin oğlanlarından birini Bakıya gətirmək yaxşı olardı. Mənim istəkli oğlum Ənvər necədir? Onun hər şeyi varmı? Çatmayan şeyi olsa, Bakıya gələn kimi alaram. Pakizə necədir? Ananın kefi nə təhərdir? (Əgər oradadırsa). Əgər o gəlməyibsə, nə üçün gəlməyib? Axı, o gərək müalicə elətdirsin. Ümidvaram ki, siz dərsinizi vaxtlı-vaxtında, səylə oxuyursunuz. Ev üçün çox darıxmışam və ona görə də gəlməyə tələsirəm. Siz hələlik öz dərsinizi oxuyun. Hər halda anandan nigaranam, xüsusilə ona görə ki, bilmirəm haradadır. Hələlik xudahafiz. İstəkli balalarımı qucaqlayır və bərk-bərk öpürəm. Atan Cəlil * * * Midhət! (Orenburq, 9 oktyabr 1924) 8 oktyabr (1924) Bu gün gedirik Ufa şəhərinə, on gündən sonra ola bilər ki, gələk Bakıya. Mamandan yana nigaranam, bilmirəm gəlibdirmi Bakıya və əhvalı necədir? Əgər Səmədi gətirməyiblərsə, lazımdır Əliş bəyin oğlanlarının birini gətirmək Bakıya. Gələrəm, danışarıq. Hamınızı öpürəm. Cəlil * * * Əzizim Həmidə! (Moskva, 9 oktyabr 1924) Biz artıq Moskvadayıq. Krım – Moskva – Daşkənd – Orenburq – Ufa – Yekaterinburq – Kazan şəhərlərində olub, srağa gün yenə Moskvaya qayıtdıq. Daim evdən nigaran qaldığımı nəzərə almasaq, bu səyahətin bizim hamımız üçün nə qədər maraqlı olduğunu təsəvvür edə bilərsən. Mənim yola düşməyim sənin üçün gözlənilməz oldu, sənin gəlməyini gözləyə bilmədim, odur ki, evə aid tapşırıqların hamısını Polinaya verdim. Mən məktublarımda da, telefonla da səndən xahiş eləmişəm ki, uşaqları da götürüb Bakıya gələsən; bilmirəm gəldin, ya yox. Əhvalın necədir? Uşaqlar necə oxuyurlar? Biz burada ən çoxu oktyabrın 16–17-sinədək qalacağıq; yəni ayın 20-si, 21-i üçün Bakıda olacağıq. Bilmirəm gününüz necə keçir? Jurnalın kontorundan mənim məvacibimi sənə verməli idilər, bilmirəm Teymur sözünə əməl elədi, ya yox. Bizim uşaqların dərsi necə gedir? Əlişi fəhlə fakültəsinə, yaxud instituta götürdülərmi? Səmədi necə? Əgər o qəbul olunmayıbsa, Əliş bəyin oğlanlarından birini Bakıya gətirmək lazımdır. Bilmirəm bu barədə sənin fikrin necədir. Bir də yerimiz darısqal olmaz ki? Əlbəttə, səyahətimiz barədə indi yazmağımın mənası yoxdur – bunu nağıl eləmək olar. Əziz balalarım, sizin üçün bərk darıxmışam və ona görə də evə can atıram. Müzəffər və Münəvvər necədirlər? Kəndə yağ (maz) göndərirlərmi? Hələlik sağ ol. Sənin Cəlilin Midhət! Anan Bakıda deyilsə, bu kağızı poçtla ona göndər. Cəlil * * * Əzizim Həmidə! (1924) Ümidvaram ki, sən tezliklə yığışıb Bakıya gələcəksən. Ənvər və Midhət hər gün mənim yadıma salırlar ki, səni buraya çağırım gələsən. Hətta Ənvər bu qərara gəlib ki, əgər sən nə üçünsə bir də kəndə qayıtmaq istəsən, yaya qədər səni getməyə qoymasın. Əliş bəyin uşaqları sağ-salamatdırlar, 9-cu məktəbdə oxuyurlar. Hələlik onların dərsləri türk dilində keçir, çünki bu ildən yerli uşaqlara rus məktəblərinə girməyə qətiyyən icazə verilmir. Onlar rus dilini əlahiddə bir dərs kimi keçəcəklər. Allahyarı darülmüəllimin pansionunda qoymaq istəyirdim, amma bəy oğlu olduğuna görə heç cür oraya götürməzlər! Rəşid özünü bütün ömrü meşədə keçmiş əsl bir vəhşi kimi aparır. Lap zəncirləməli dəlidir. Oxumağa da qabiliyyəti yoxdur (sinifdə qaldı). Pakizə indi ikinci sinifdədir. Türk dilində yazıb oxuya bilir, rus dilində də xüsusi dərs keçir. Midhət, Ənvər və Teymur hər gün xörəkdən sonra məşhur qoca müəllim Ziyadan ciddi surətdə fars dili öyrənirlər, müəllim bizim evdə gəlib dərs deyir. Uşaqların hamısının kefi kökdür. Axşam saat 5-də hamısı bir-bir Midhətin velosipedinə minib gəzirlər. Midhət isə velosipedi şəstlə, təcrübəli bir adam kimi sürür və özünü dünyada ən xoşbəxt adam sayır. Yemək-içməkləri də pis deyil: hər gün kərə yağında bişmiş iki cür xörək, toyuq-plov, səhər və axşam ağ çörək və pendirlə şirin çay. Hərdənbir şam da edirlər. Hər gün meyvələri var. İki həftədən bir hamama gedirlər. Həftədə bir dəfə çirk paltarlar yuyulur və i. a. Olya indi lap bizim səriştəli aşpazlar kimi xörək bişirir. Aftab xanım uşaqlardan heç nigaran qalmasın. Əli bəylə də biz lap “dost”laşmışıq. Müzəffərə, Əliş bəyə, Süleymana, Cəmilə salam yetir. Xörək stolu üçün süfrə və köynəklik ipək şal (bildirki kimi) gətir. Tezliklə görüşənədək, xudahafiz. Cəlil * * * Əzizim Münəvvər! (1924) Sənin dediyin məsələ barədə dünən komissar Qədirli ilə danışdım. O, möhkəm vədə verdi ki, Fərrux bəyə və Bahadır bəyə kömək eləsin. O Qarabağa gəlməyə hazırlaşır, əgər onu görsən, vədini yadına sal. Yaz görüm sənə nə göndərmək lazımdır. Mütləq yaz: hər nə istəsən, dərhal göndərərəm. C. * * * Əzizim Midhət! (1924) Məktubunu aldım. Sən Bakıya gələnə qədər sənə velosiped almağa söz verirəm; bu şərtlə ki, bütün yayı fars dili müəllimindən dərs alasan. Əgər yayda Turşsuda olsan hər halda, fars dilini bilən bir adam tapıb, ondan dərs ala bilərsən. Həmçinin sən məktəb dərslərini də təkrar eləməlisən. Ənvər də həmçinin. Sən, habelə, Radiklə məşğul ol. Gərək anan səndən tamam razı olsun. Sentyabrın əvvəlində ananı Bakıya gətir. Atan Cəlil * * * Əzizim Həmidə! (24 yanvar 1925) Mən heç başa düşmürəm ki, nə olub. Neçə vaxtdır ki, səndən kağız yoxdur. Bir də, axı, Bakıya gəlməyə hazırlaşırdın, axı, ləngiməyinə səbəb nədir? Uşaqlar sənin üçün yaman darıxırlar və bu, onların dərsinə də, səhhətinə də pis təsir eləyə bilər. Naxoş deyilsən ki? Bir şeyə ehtiyacın yoxdur ki? Səbrsizliklə səndən xəbər gözləyirəm. Dəyirman işləri necə gedir? Müzəffər necədir? Münəvvər xəstəxanada işləyirmi? İşləmirsə, nə üçün? Sən və o birilərə bir şey lazımsa, yaz, mən təcili alıb göndərim. Əliş bəyə de ki, göndərdiyi şeyləri və 2+1 çervonu, deməli, cəmisi 3 çervon aldım. Deyəsən, çervonun birini Bünyad üçün göndərib. Uşaqların hamısı sağ-salamatdır. Keçən payız mən həmişə kefsiz oldum. İndi halım bir az yaxşıdır. Teymur çox naxoş oldu. Uşaqlar hamısı yaxşı oxuyur. Midhətin məşğələləri lap müvəffəqiyyətlə gedir. O, xüsusi müəllimdən alman dilini öyrənir, habelə fars dilindən də eyni qayda ilə dərs alır. Teymurdan başqa uşaqlardan heç biri xəstələnməyib. Sənə səmimi salam göndərir və təvəqqe eləyirəm söz verəsən ki, indi də gəlməsən, bayram üçün burada olacaqsan. Burada həmişə yazdır. Sənin Cəlilin * * * Məmməd Səid! (31 yanvar, 1925) Bakı Özün bilirsən ki, axır vaxtlar başım ağrıyır və bir şey də yaza bilmirəm. Çoxdan fikrim vardı ki, indi yaxşı bəhanə də düşdü o fikri əmələ gətirməyə: mənim qəti qərarım budur ki, dəxi “Molla Nəsrəddin” jurnalını çıxartmaqdan bilmərrə əl çəkmək, evdə oturmaq və hökumətimizdən beş-on manat pensiya istəmək – ki, elə bilirəm, ona bəlkə haqqım da ola, – və pensiya da olmasa, bir özgə mənbədən bir müxtəsər xərclik axtarmaq. Əgər “Molla Nəsrəddin”in nəşri hökumətə lazım olsa, heç sözüm yoxdur, özgə bir imza ilə məcmuənin nəşrinə heç müzaiqəm yoxdur. Hətta, yaza da bilsəm, sətir haqqının sahibi olaram. Amma bunu deyirəm ki, bundan sonra mənim imzam məcmuədə görünsə, o vədə şikayətçi olsam, gərək heç kəs məndən inciməyə. İndi də başım ağrıyır, çıxa bilmirəm. Cəlil Məmmədquluzadə * * * Məmmədəli! (2 fevral 1925) Bu saat yenə başım ağrıyır və heç yana çıxa bilmirəm. Jurnal barəsində də Səidə yazmışam və ondan savayı da bir özgə sözüm yoxdur. Cəlil * * * Müzəffər! (1925) Biz uşaqlarla birgə ayın 15-də axşam buradan çıxıb, 16-sında, cümə axşamı səhər Yevlaxda olacağıq. Əgər fayton orada ola bilsə, onda biz xərcimizdə qənaət edə biləcəyik (avtomobil). Şayəd fayton Yevlaxa gələ bilməsə, onda qabaqcadan qısaca bir teleqram vur: “Yox”. Əgər gələcəksə, o zaman teleqram vurmaq lazım deyil. Hələlik xudahafiz. Hər ehtimala qarşı faytonla bir şey göndər ki, işdir, yolda soyuq olsa, uşaqlar geysinlər. * * * Əzizim Eynəli Sultan! (13 iyul 1925) Kağızın gəldi, çatdı. Uşaqların oraya salamat getməklərinə şad oldum, çünki zəmanəmiz çox bietibar olub: tez-tez dəmir yolu uçur. Bir neçə gün sizinkilər gedəndən sonra mən Həmidə xanımı və Midhəti apardım Yevlaxdan yola saldım, getdilər Qalaya və özüm genə qayıtdım Bakıya. Hələ bir neçə gün buradayam. Bilmirəm sonra hara gedəcəyəm. Bu mənim əhvalatım, qaldı səninki. Hə, Tubu deyir: hörmət də var, hörmət də var. Mən də deyirəm: doğrudan, sənin bu Tubun qəribə xörəkli adam imiş. Axı, yemək də var, yemək də var. Ancaq söz burasındadır ki, papirosdan savayı qeyri bir yeməyini görmədik. Onunçün də, maşallah, göz dəyməsin, eləcə kökəlibdir. Maşallah, maşallah. Ancaq Şuranı bu dəfə mən yaxşı gördüm. Və xüsusən elə saatlar olurdu ki, onunla rubəru oturanda keçmiş günləri yada salırdım. Elə bilirdim ki, haman Eynəli qardaşım qırx il bundan qabaq yanımda oturub, cavanlıq həvəsilə oxuduğu kitablardan, rus maarifindən, Avropa əhli-qələmlərindən şirin-şirin və bəzi vaxt da odlu-odlu, yanıqlı-yanıqlı söhbətlər edir. O qədər məni özünə qulaq asdırdın ki, axırda məni doğrudan da, maarif aləminə daxil elədin. Yəqin bilirəm ki, sən olmasaydım, mən də qeyri sadəcə kənd müəllimlərinin içində yaddan çıxmışdım. Bəhər hal, Tubuya mənim qardaşlıq salamımı yetir. Şuranı da mənim əvəzimdən öp. Özün də hələ özünü bir tövr saxla görüm nə vaxt görüşərik. Cəlil * * * Həmidə! (22 avqust 1925) Sağ-salamat gəlib çatdıq. Midhət avqustun 16-sından alman dili dərsinə getməyə başlamışdır. Blaqovidova da qayıdıb gəlib və Midhətin dərslərinə rəhbərlik edir. Bura çox istidir. Mən iki gün Buzovnada qaldım və dənizdə çimdim. Fikrim var Midhəti də iki günlüyə oraya aparım. Elə yaxşı olar, yolda o, Sabunçunu, Balaxanını, Ramananı (neft aləmini) da görər. Təzə bir xəbər yoxdur. Lida hələlik, ancaq Münəvvərin paltarını tikib qurtarıb, qalanlarını gözləyirəm. O ləng tikir. Midhətlə birlikdə fayton üçün açar axtarırıq, tapan kimi göndərərik. Leyliyə məndən salam söylə və de ki, Şuşadakı qonaqpərəstliyi və hörməti üçün ondan çox razıyam. Hələlik mən onun üçün bir şey eləyə bilmərəm, çünki bütün məktəblər və klublar bağlıdır, müdirlər bağa gediblər. İmkan olan kimi vədimə əməl eləyəcəyəm. Amma belə güman edirəm ki, özü burada olmasa, iş aşmayacaq. Hamıya salam. Ənvəri öpürəm. Cəlil * * * Əziz ana! Bu gün poçtla 50 manat göndərirəm. Ayın axırında yenə göndərəcəyəm. Bizə göstərdikləri hörmət üçün Bəyimə (Əlişin anası) təşəkkürümü bildir. Əziz ana! Necəsən? Səni və Ənvəri öpürəm. * * * Midhət! Lısoqorsk necə yaxşı idi!.. Ah, bir də haçan ora gedəcəyəm?.. Müzəffər və Münəvvəri öpürəm! Hələlik salamat qal, kefin həmişə kök olsun və yavaş-yavaş “dayna”nı tərgit. Əliş bəyə və Qəmərə salam. Cəlil * * * Məmmədəliyev yoldaşa. (18 yanvar 1926) Məqaləniz gəlib çatdı. Bir para yerini təshih edəndən sonra çap edərik. Yazırsınız – paranı necə göndərmək? Lazımdır poçtxanaya pulu sayıb vermək və perevod ilə yoxsa, paket içinə qoysanız biqanun olar və yolda pul tələf olar. Və bir də xahiş olunur bir adam təyin edəsiniz bir neçə məcmuə və balaca kitabçalardan göndərək satılsın. Cavab gözləyirik. “Molla Nəsrəddin” müdiri: Cəlil Məmmədquluzadə. * * * Möhtərəm yoldaş! (27 yanvar 1926) Keçən il fevral ayında sizin isminizə çatdırmaq üçün beş ədəd “Ölülər” kitabçası göndərildi. İndi sizdən xahiş olunur satılanların pulunu, satılmayanların özünü göndərəsiniz (25 faiz, əlbəttə, çıxılmaqla). Qaldı kitabçalar söhbəti: noyabr ayında iyirmi beş (25) ədəd “Sirkə”, dekabrda 25 “Molla Fəzləli”, yanvarda 25 “Baqqal Məşədi Rəhim” və 25 “Şer bülbülləri” göndərildi. Bəlkə də bu zəhmətlər sizin üçün əlverişli deyil, amma ümidvarıq ki, bunu siz maarif naminə vəzifə hesab edib və bu zəhmətə qatlaşıb mürur ilə kitabçalardan satdırasız və həmçinin pullarını öz vaxtında göndərəsiniz. Ehtiram ilə Cəlil * * * Müzəffər! (31 may 1926) Mən Şuşada mənzil tutmaq barədə sənə yazmışdım. Birtəhər Şuşaya gedib, ikiotaq kirayə elə. Çox güman ki, bu yay mən Qarabağa gəlməyəm. Süleyman Əmirxanovun evinə bir də düşməyəcəyik. Odur ki, Şuşada iki otaq tutmayınca uşaqları göndərməyəcəyəm, onların Kəhrizlidə işi yoxdur. Münəvvər necədir? Onun üçün məst göndərəcəyəm. Həmidə xanım bu gün Tiflisə gedir. Cəlil * * * Həmidə! (10 iyun 1926) Bakı Dünən axşam uşaqlar getdilər. Yazmışam ki, Yevlaxda onların qabağına bir fayton gəlsin. Hər ehtimala qarşı Midhətə pul vermişəm ki, fayton gəlməsə, avtomobilə minib getsinlər. Yollarına hər şey qoymuşam, plaskart vaqona bilet almışdılar, yerləri çox münasib idi. Evdən çıxanda Ənvər ağladı, amma beş manat gözlərinin yaşını qurutdu. Aska da onlarla getdi. Allahyarı bir neçə gün əvvəl yola saldım. Əlişin də dəstəsi srağagün getdi. Mən iyulun 5-də Şuşaya getmək fikrindəyəm. Necə olub İsmayıl Həqqi sənin yanına gəlməyib? Axı, mən ona yazmışdım. Uşaqlar – nəvələrim, Sara xanım və Yusifxan necədirlər? Hələlik xudahafiz. Cəlil * * * Həmidə! (13 iyul 1926) Bakı Sənin otkrıtkanı dünən aldım. Bədəncə zəif uşaq olan Teymuru tamam nahaq yerə Kəhrizlidə saxlayıblar. Başa düşmək istəmirlər ki, o, Qarabağa istinin və qızdırmanın içində bizim üçün taxıl biçməkdən, ya başqa bir iş görməkdən ötrü getməyibdir. Bu işdə daha mənim əlimdən heç bir şey gəlmir və heç kəs mənim sözümə baxmaq istəmir. İndi də Şuşaya iki dənə qazan və bir cüt balınc göndərmək istəmirlər ki, kirayə tutduğumuz mənzildə işlədək. Ona görə də, budur, indi yayın ortasıdır, biz isə yenə Süleymangildəyik. Belə şəraitdə Turşsuya getməyin heç bir mənası yoxdur. Sonra bilmirəm. Midhət vaxtını necə keçirir: yenədəmi hər gün gəzməyə gedir, yaxud yenə də radionun qabağında əyilib bütün günü qulağını onun trubkasına dikir? Qoy mənim bu sualıma o özü cavab versin. Yoxsa, mən gəlib onu bu vəziyyətdə görsəm, həm o pərt olar, həm də mənim onun canına yazığım gələr. Odur ki, orada işlərin nə yerdə olduğunu bilməyincə gəlməyəcəyəm. Dünən sizə bir put düyü göndərdim. 50 manatı, söz yox ki, almısan. Vaxtı gələn kimi yenə göndərəcəyəm. Burada heç bir yenilik yoxdur. Hava çox istidir. Ənvərin kefi necədir? O biri uşaqlar necədirlər? Görünür, Midhət belə güman eləyir ki, oğlunun öz atasına kağız yazmağı artıq bir işdir, Ənvər də həmçinin. Biz öz uşaqlarımızı pis tərbiyələndiririk, belə getsə, onlardan adam olmaz. Nə qədər axtardımsa, “Tufan” kitabını tapa bilmədim; evi lap alt-üst elədim. Cəlil * * * Həmidə! (Borjom, 20 iyul 1926) Tək gün Mən Borjoma gəlməli oldum. Tiflis bərk isti olduğuna görə yolüstü orada qalmadım. Mənim hesabıma görə sənin pulun artıq qurtarıb. Odur ki, bu gün buradan poçtla sənə 50 manat göndərirəm. Sən onu xərcləyib qurtarıncaya qədər mən özüm Şuşaya gələcəyəm. Əvvəlcə Bakıya qayıdıb Pakizəni gətirməliyəm. Midhətin səhhətindən, yemək-içməyindən və dolanacağından daim nigaranam. Daha onun rus dilindən yay məktəb işi də yadımdan çıxıb, çünki ən birinci iş onun səhhətinə, yemək-içməyinə qulluq eləməkdir. Bilmirəm o, kifayət qədər süd, qaymaq, bal, yağ, cücə əti, plov yeyirmi, hər axşam şam eləyirmi, təmiz havada gəzirmi? Şənbə günü, iyulun 23-də Bakıya yola düşürəm; bu suallar barədə mənə birbaşa oraya cavab yaz. Ayın 25-də isə Şuşaya yola düşürəm. Bu gün Müzəffərə də yazıram ki, o da Münəvvərlə Lısoqorska getsinlər (əgər indiyəcən hələ getməyiblərsə). Sahibə xanımın evində necə yerbəyer oldun və oraya gəlib düşdünmü? Mənim əzizim Ənvərin kefi-əhvalı necədir? Əsgər xan neyləyir və o indi haradadır? Borcomun əntiqə təbiəti var və bura Lısoqorskdan yaxşıdır. Midhət barədə qayğıkeşlik yadından çıxmasın (yoxsa mən buradan belə tez çıxıb gəlməzdim). Hələlik. Yaxın günlərdə görüşənə qədər. Avqustun axırında Pakizəni Zaqatala qız seminariyasına aparacağam (Badisabah xanım Köçərlinin yanına). Uşaqlara və Süleymanın ailəsinə salamlar. Cəlil “Mineralnıye vodı” mehmanxanası, № 29. Amma sən bu məktubu alanda mən artıq burada olmayacağam. * * * Xalq rəssamı və əziz yoldaş möhtərəm Əzimzadəyə 7 may (1927), Bakı Gərək bunu bilmək ki, mən özüm fitrətən həmişə gurultulu nümayişlərdən uzaq olmuşam, o dərəcəyə kimi ki, mənim özümə aid olan yubileyləri qəbul etməmişəm və lakin buna baxmayaraq yenə sizi yubiley axşamı bir tövr oraya süründürdüm və burada da mənimki gətirmədi: o yerdə ki, səni qoltuqlayıb səhnəyə aparırdım, zalım oğlu Dorş yoldaşın zorla səni mənim əlimdən aldı. Digər tərəfdən də müəyyən surətdə cildə verdiyimiz “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi hədsiz tətillərin bərəkətindən öz vaxtında hazır olmadı və yubiley axşamı əlimizi boş qoydu. Sən gərək inanasan, mən ikiüzlülüyü bacaran deyiləm və sənin bu bayramına səmimi-qəlbdən şərikəm və (özümü) borclu bilirəm yenə dəfələrlə bu birinci nömrədən başlayıb sənin xidmətini məcmuəmiz vasitəsilə meydana qoyam və iyirmi il bundan əqdəm bizdə iştirakını orda qeyd edəm. Sənin qoca yoldaşın “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin həmişəki müdiri və baş mühərriri: Cəlil Məmmədquluzadə * * * Məktub. Kitab mağazasına (24 oktyabr 1927) Sizdə qalıb satılmaq üçün: “Konsulun arvadı” – 13 ədəd, ədədi 12 qəpik. “Şeir bülbülləri” – 17 ədəd, ədədi 12 qəpik. “Baqqal Məşədi Rəhim” – 7 ədəd, ədədi 10 qəpik. “Ölülər” – 20 ədəd, ədədi 40 qəpik. Cəmi 12 manat 40 qəpik. 25 faizi 3 manat 10 qəpik. Sizdə qalır – 9 manat 30 qəpik. Molla Nəsrəddin tərəfindən * * * Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyətinə ...Əgər mənim övrətim, Ağdam qəzası Kəhrizli kəndinin sabiq mülkədarı Həmidə xanım Cavanşir öz köhnə mülklərində torpaq almaqdan və yaşamaqdan məhrum olan mülkədarlar sırasında adlanırsa, – mən prezidiumdan iltimas edirəm ki, torpaq qanunnaməsinin doqquzuncu fəslinin birinci qeydinin məzmununa müvafiq mənim övrətimi haman siyahıdan çıxarıb, onun sabiq mülkündə zəhmətkeşlər sırasında əkin əkmək üçün ona torpaq norması verəsiniz. Cəlil Məmmədquluzadə Bakı, 9 dekabr 1927-ci il P.S. Ərizənin üzərində aşağıdakı məzmunda dərkənar vardır: “Həmidə xanım Cavanşirin Ağdamdan sürgün olunması” haqqındakı qərarı ləğv etmək. Ə. H. Qarayev. Bağırov – lehinə, Bünyadzadə – lehinə. 17 yanvar 1928-ci il * * * Həmidə! (8 fevral 1928) İrəvan Mən indi İrəvandayam. Sabah geri qayıdıram... Bir neçə gün bundan qabaq mən teleqrafla Münəvvəri çağırdım. Onların kənddə yaşamalarının mənası yoxdur. Münəvvərin işləri düzələn kimi (çox tez düzələcək) Müzəffəri də çağırar. Az. MİK Qəmərin də Bakıya işləməyə gəlməsini məsləhət görür. Bu barədə Bakıdan müfəssəl yazaram. Tiflisdə Yusifxangilə dəydim. Hamısı salamatdır. Hələlik, salamat qal. Cəlil * * * Möhtərəm Vahab yoldaş! (2 sentyabr 1928) Bakı İki gün bundan qabaq yaylaqdan gəldim və məktubunuzu oxudum. Cavabınız 36-cı nömrədə eynən çap olunacaq. Savayı bundan ixrac olunmuş müəllimlərin adlarını bilmək istərdim, gələcəkdə bizə lazım olar. Hələ ki, belə. Həmvilayətlik salamı ilə Cəlil Məmmədquluzadə (Molla Nəsrəddin) Mümkünsə dəftərxananıza sifariş veriniz ixrac olunmuş müəllimlərin adlarını idarəmizə göndərsinlər. C. * * * Səfərəli Qənbərli Yoldaşa Məlumunuz olsun ki, mən bu günlərdə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi üzvləri ilə bahəm Lənkəran şəhərinə gələsiyəm. Sizdən xahiş edirəm: Əvvələn – biz oraya gələn vəqt sizdən mümkün olsa bəndəni tapasınız ki, görüşək və sonra mən ora gələn vəqtədək həmin məlumatı toplayasınız ki, mən görüşəndə mühazirə eyləyəsiniz. Lənkəranda bu saət neçə məscid var? Orada neçə molla var? Bunların faizi neçədir və hərəsinə xali (?) neçədir? Həmçinin qəzada hansı qismdən və hansı kənddən və ətrafdakı kəndlərdən neçə molla var? Cəmi mollaların adı? Nə qədər imkan bacarırsınız onların adlarını siyahı edəsiniz. Harada təhsil tapıblar? Bu qədər mollanın nə qədəri iranlı və nə qədəri azərbaycanlıdır? Bunların hansı bu saət ev məktəbi saxlayır, yaxud hücrələrində dərs deyir? Mümkünsə, onların məktəblərindən və dərslərindən bir qədər məlumat toplayasınız. Cəmaətin maarifinə bir növ ilə xidmət naminə bu məlumatı toplayasınız ki, Lənkəranda mənə verə biləsiniz. Sizin dostunuz, Molla Cəlil Məhəmmədquluzadə Bakı, 18 sentyabr, 1928-ci il “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi * * * Həmidə! (28 dekabr 1928) Sənin kağızını aldım. Yazdığın məsələ barəsində onu deyə bilərəm ki, əgər yerli hökumət yerli seçkilərdə sənin səsini almağı lazım bilirsə, qoy alsın. Nə eləmək olar? Hətta o adamlar ki, sənin yazdığına görə sənə qahmar çıxırlar, mən onlara da məsləhət görərdim ki, bunlardan əl çəksinlər, yoxsa qaş qayıran yerdə göz çıxara bilərlər. Yadına sal ki, inişil kəndlilər Müzəffərə necə səsini vermək istəyirdilər. Mən Müzəffərə də, hətta Münəvvərə də məsləhət görürəm ki, yeni seçkilərə qarışmasınlar. Midhətlə bir yerdə çalışırıq ki, kontoru başqa bir yerə köçürək. Bizə jurnalın Zavedenski küçədəki binasında yer vəd eləmişdilər, lakin onu özgəyə verdilər, bizə isə başqa bir yer vəd eləyiblər. Midhət gecələr evə gec gəlməyə başlayıb (saat 2-də, 3-də) və məni rahat yatmağa qoymur. Bu barədə bizim aramızda söz-söv olur və yuxudan doymadığıma görə yenə başım mütəəssil ağrıyır. Cəlil * * * Yoldaş Əliyev (2 fevral 1929) Yazıb məlum edirik ki, Sizin abunəçilərinizə: Verx[nyaya] slobodka Ali Novruzali oqlı, 2) St. Qandja Verx[nyaya] slobodka İsfendiyar Rzaevu, 3) St. Qandja Nij[nyaya] slobodka Djabrailu Mamedovu – göndərdiyimiz jurnalları poçt geri göndərib, yazır ki, tapa bilmədik. “Molla Nəsrəddin” idarəsi * * * Həmidə! (28 fevral 1929) Midhətlə Tiflisə getmişdim. Orada sənə kağız yazdıq. Mən olmayanda Azərbaycan MİK sənin ərizəni Dağlıq Qarabağa göndərib ki, öz fikirlərini yazsınlar. Dünən Azərbaycan MİK-nə getdim və elə dünəncə Azərbaycan MİK-i tərəfindən Xankəndinə teleqram vuruldu ki, cavabı ləngitməsinlər. Zənnimcə sənin səs məsələn müsbət həll ediləcək; odur ki, narahat olma. Tiflisdə uşaqlar bizim gəlişimizdən çox şad oldular. Biz hər gün bir yerdə olurduq. Hətta Yusifxan bizim hamımızı sirkə qonaq elədi, sirk uşaqlar üçün çox maraqlı oldu. Midhət və Ənvər məktəbə gedirlər və hələlik dərslərdən geri qalmırlar. Fevralın 15-də sənə göndərilən 40 manat haqqında hələlik səndən xəbər yoxdur. Sabah 40 manat göndərirəm. Hələlik. Hər şey yaxşıdır. Cəlil * * * Həmidə! (19 aprel 1929) İndicə Ənvər Şuşaya, sənin adına 40 manat pul yola saldı. Gecikməyimin səbəbi təqaüdümün gecikməsidir. Təqaüdlərin hamısını dəyişdirmək barədə məsələ qaldırırıq, görək nə olacaq. Odur ki, mən sənin üçün Şuşada bahalı mənzil tuta bilmirəm. Hər halda necə olur-olsun ev sahiblərinin sözünə əməl eləməli və evlərini boşaltmalısan. Müzəffər və Münəvvər səsləri barədə verdikləri ərizənin nəticəsini gözləyirlər, zənnimcə [müsbət] cavab alacaqlar. Müzəffər hələlik jurnala kömək eləyir. Münəvvər də [evin] təsərrüfat işlərinə baxır. Uşaqlar oxuyurlar. Hələlik bir yenilik yoxdur. Müzəffər və Münəvvər kənddən gələni, demək olar, istirahət eləyirlər: tez-tez Nina Antonovna Blaqovidovaya qonaq gedirlər; kinoya da gedirlər. Mənim üçün onlarla yaxşı keçir, yoxsa uşaqlar məktəbə gedəndə mən tamam yalqız qalıram. Bakıda havalar hələlik soyuqdur, qış paltosu geymədən küçəyə çıxmaq olmur. Bir də çox bahalıqdır: mal əti 1 manata, qoyun əti 1 manat 40 qəpiyə, yağ 2 manat 40 qəpiyə, kartofun kilosu – 60, kələmin kilosu 80 qəpiyədir. Bircə çörək kifayət qədərdir. Çay və qənd əvvəlki kimidir. Ənvər daha sağalıbdır. Aprelin 7-də xəstələnib yatağa düşdü: qızdırması 38, 5-ə qalxmışdı. Qızdırması gecə də oldu və ayın 8-də düşmədi. Əmir bəy Aslanova zəng vurdum, gəlib diqqətlə baxdı. Axşamçağı qızdırması keçdi və 9-unda səhəri evin içində gəzməyə, 11-də isə məktəbə getməyə başladı. Bu gün Əliş Əmirovdan (Ağdam) kağız aldım. Yazır ki, yağ və pendir göndərib. Hələ almamışıq. Burada toyuq almaq mümkün deyil. 5, 6, 7 manatdır, dünən isə dedilər biri 15 manata çıxıb. Hələlik. Sağlıqla qal. Cəlil * * * Həmidə! (8 iyun 1929) İrəvan, çərşənbə Çoxdan sənə müfəssəl məktub yazmıram. Odur ki, indi həyatımdakı bəzi yeniliklər haqqında İrəvandan sənə yazmaq istəyirəm. May ayında gürcü yazıçılarının nümayəndə heyəti Azərbaycan yazıçıları ilə tanış olmaq üçün Bakıya gəldilər. 18 nəfər idilər. Onlar burada bir həftə qaldılar və hər gün onların şərəfinə yığıncaqlar, hərdənbir də qonaqlıq düzəldildi. Söz yox, onlar da yola düşəndə bizi Tiflisə qonaq çağırdılar. Biz Tiflisə hazırlaşdığımız zaman erməni yazıçıları da teleqrafla bizi İrəvana dəvət etdilər. Mən heç getmək istəmirdim, amma Midhət çox təkid elədi ki, boyun qaçırmayıb gedim. Yoldaşlar da əl çəkmədilər. Razı oldum. Yola düşmək ərəfəsində Müzəffərlə Münəvvər Bakıya gəldilər. Mən onları qoyub getməli oldum. Müzəffər bir neçə həftədən sonra kəndə qayıtmaq istəyirdi. Münəvvər isə müalicə elətdirməyə hazırlaşırdı. Midhət hələ imtahan verir, fikri var ki, iyula qədər imtahanlarını verib dincəlmək üçün Şuşaya gəlsin. Mən özüm bir həftəliyə Şuşaya getməyə hazırlaşıram: İsa bulağı və Turşsuya getmək istəyirəm. Bu il Midhət kişi kimi oxuyub, ikinci kursa keçdi. Teymur yazıq isə həkimlərin təkidilə dərsi buraxıb payıza qədər dincəlməli oldu (demə, onda tropik malyariya və ciyər katarı varmış). Tiflisdə, ancaq Muradı gördüm. O, öz atasını idarə işi üçün səfərə yola salmağa getmişdi. Kefləri pis deyil. Sabah bir günlüyə Naxçıvana getmək fikrindəyəm. Çərşənbə axşamı (3 gündən sonra) Leninakana (Aleksandropol) və oradan Tiflisə gedirik. Tiflisdə bir həftə qalacağam. Bizi Qarakilsədə qarşılayıb, oradan avtomobillə apardılar Dilicana. Sevan gölündə, sonra da İrəvana gətirdilər. Yol uzunu hər yerdə bizi musiqi ilə, çox təntənə ilə mehmannavazlıqla qarşıladılar. Burada olduğumuz müddətdə bizə bir qonaq kimi baxdılar. Tiflisdə gürcülər də bizi belə qarşıladılar. Hələlik, salamat qal. Cəlil * * * Məmmədəli! (9 iyun 1929) İrəvandan Biz iki gün də İrəvanda qalandan sonra gəlirik Tiflisə, beş gün də orada qalıb gələcəyik Bakıya. Ümidvaram ki, məcmuəni adi bir qayda ilə çıxarasan ki, kəm-kəsiri olmaya. Əli Nəzmiyə materialdan yana kömək elə ki, məcmuəni əhəmiyyətsiz material ilə doldurmağa məcbur olmasın. Habelə, şəkillər biməna olmasınlar. Bu barədə Polina Afanasyevnaya da yazmışam ki, sənə desin. Əlbəttə, unutmayasan. Ümumiyyətlə, diqqət ver ki, yaramaz material çap olunmasın. Söz yox ki, xüsusi bir hal üz verəndə Əhməd yoldaşın rəyini soruşasan. Hələ ki, bu qədər. Cəlil * * * Münəvvər! (14 iyul 1929) Bakı Mən bu saat Borjoma yola düşürəm. İndi özümü bir az yaxşı hiss edirəm. Borjomdan ünvanımı yazacağam. Bu məktubu sənə yazmaqda məqsədim var. Sən qabaqlar Həmidə xanımla yola getmirdin. Ona görə mən bu məktubu sənə yazdım ki, sən ona qulaq asıb yola gedəsən. Əgər sən belə etsən, mən səndən razı qalacaq və səni əvvəlki kimi sevəcəyəm. Sən bunu yadında saxla və yadında saxlamağa da borclusan. Mən baratın arxasında Həmidə xanıma bir neçə söz yazmışdım. Odur ki, indi ona məktub yazmadım. Borjomdan yazacağam. Hələlik. Sağ ol. Atan Cəlil * * * Teymur! (25 avqust 1929, Kislovodsk) Avqustun axırı üçün mən Bakıda olacağam və ayın axırınacan Şuşaya Midhət, Ənvər və sənin üçün 60 manat yolpulu göndərəcəyəm. Hərçənd mən eşitmişəm ki, sən Şuşada qalmaq və orada hazırlaşmaq istəyirsən, mən buna razı ola bilmərəm, çünki oradakı hazırlaşmanın nə faydası? O biri tərəfdən sən gərək sentyabrın biri üçün Bakıda olasan ki, Əsgərxanın otağına köçüb onu həmişəlik bizim əlimizdə saxlayasan. Əgər sən möhkəm qət eləmisən ki, bu il Bakıya gəlməyəsən, onda, heç olmazsa, bunun xətrinə gərək müvəqqəti gələsən. Güman eləyirəm elə belə olacaq. Tiflisə həkim Yeritsyana Həmidə xanım barəsində məktub yazdım. Bilmirəm ondan bir cavab almışsınız, ya yox! Qoy Həmidə xanım avqustun axırlarında bu barədə mənə, Bakıya kağız yazsın (mən Bakıda olacağam). Uşaqlar avqustun axırından o yana yubanmasınlar. Cəlil * * * Mənim əziz qızım Münəvvər! (Bakı, 28 fevral 1929) Sənin kağızını, həmçinin Müzəffərin kağızını Ənvər gətirdi. Amma çox pis iş görüb ki, dərsə gecikib. Bizdə heç bir təzə xəbər yoxdur, sizdə isə, həmişə də xoş olmasa, daim yenilik var. Amma bu işləri ürəyinə salıb fikir eləmə. Ən vacibi budur ki, növbənöv çəkişmələrə qarışmayasan və cürbəcür naxunəçilərdən uzaqda olasan. Müzəffərə salam göndərirəm və onu öpürəm. Rəcəbovun fitnə-fəsadına və çəkişmələrinə fikir vermə. Əgər hövsələn gəlsə, Ağdamda olanda Qarayevə və Qasımova şikayət elə ki, Rəcəbovun hərəkətləri jurnalda tənqid olunduğuna görə indi o, kəndliləri sənin üstünə qaldırır. Hələlik sağ ol. Sənin haradan başına düşüb ki, mən səni istəmirəm? Cəlil * * * Həmidə! (1929) Sənin ikinci dəfə yazdığın kağızı aldım və həmin gün Azərbaycan MİK-ə ərizə verdim. İndi sənə Azərbaycan MİK-ə yazılmalı olan müxtəsər ərizənin formasını göndərirəm ki, özün öz əlinlə (əgər bacarsan) yazasan, yaxud başqa bir adama yazdırıb bu ünvana göndərəsən: Bakı şəhəri, Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinə (zərfin üstünü rusca yazmaq olar). Məktubu poçta verdiyin günü mənə xəbər ver ki, bilim və nə lazımdır eləyim. Sənin səsin sənə qaytarılacaq. Amma sənə məsləhət bilirəm ki, bu barədə heç kimlə bir kəlmə də olsun danışmayasan. Müzəffər uşaqlara yolpulu göndərib onları bayram üçün kəndə çağırmışdı. Lakin Midhət gedə bilmədi. Ənvəri isə mən tək buraxmadım. Pulu məndən yarıbayarı alıb özlərinə xırda xərclik eləyirlər. Bu gün sənə 40 manat göndərilmişdir. Hələlik, salamat qal. Cəlil Uşaqların hər ikisi mənə çox yaxşı baxırlar və hətta mənim gecələr gec gəlməmək barədə sözüm Midhətin qulağına girib. C. “Urus Əhməd bəyin qızı” ifadəsini mən qəsdən yazdım (Ağamalıoğlu bilir ki, sənin atana nə üçün “urus” adı veriblər). Əgər ərizə yaxşı yazılmasa, onda elə buna qol çəkib zərfə qoy. * * * Münəvvər! (23 mart 1929) Pullar yetişdi. Uşaqlar çox razıdırlar, səni və Müzəffəri təbrik edirlər. Əgər sən, ya Müzəffər Ş.Rəcəbovdan harayasa şikayət ərizəsi vermisinizsə, əlavə ərizə verin ki, xahiş edirik bizim şikayətimizə baxmayasınız. Bunu mütləq eləyin. Sonra sən məktubunda qrammatik səhvə yol vermisən: “Bolit-böro” yox (sən yazdığın kimi), “Polit-büro”, yəni Politiçeskoe büro (ixtisar şəklində isə “Politbüro” deyilir və yazılır). Əliş bəyə heç fikir vermə. Hərə öz işində olsun: nə bir-birinizlə çəkişin, nə də çox dostluq eləyin. Təmkinli və nəzakətli olun. Cəlil * * * Əli Həsən! (26 noyabr 1929) Qabaqca göndərilib sizə “Sirkə” kitabçası ilə yüz ədəd. İndi də göndərilir “Molla Fəzləli” kitabçası ilə yüz ədəd. “Molla Nəsrəddin” idarəsi tərəfindən * * * Əli Məhzun yoldaşa! 1929 Mən qabaqlarda Ruhullaya da demişdim ki, öz barəmdə bir şey yaza bilmərəm, savayı ondan ki, anadan olmuşam min səkkiz yüz yetmişinci ildə (1870), Naxçıvan şəhərində. On üç yaşadək mollalar yanında dərs almışam, sonra Qori seminariyasına daxil olub, 1888-ci ildə oranı tamam edib kəndlərdə müəllimliyə məşğul olmuşam. Ta ki, 1904-cü ildə “Şərqi-Rus” qəzetində bir il çalışıb, 1906-cı ildə “Molla Nəsrəddin”i bina etmişəm. Birinci hekayəm “Danabaş kəndi əhvalatı” adı ilə haman 1890-cı ildə yazılıbdır. Teatr üçün əsərlərim: “Ölülər”, “Anamın kitabı” və “Danabaş kəndi müəllimi”; hekayələrim də məlum. Bunu da məlum edirəm ki, bu günlərdə Abdulla Şaiq də gəlmişdi bizə mənim tərcümeyi-halımı alsın. Mən ona da, ancaq bu məlumatı verə bildim. Amma o dedi ki, anket surətində bir sual cədvəli yazsa, cavab verə bilərəm mən? Dedim: əlbəttə, verərəm. İndi bilmirəm sizə bundan artıq mənim barəmdə məlumatlar lazımdırmı? Belədə bu kifayətdir. Dostun Cəlil * * * Həmidə! (1 aprel 1930) Mən sənə hələlik ona görə yolpulu göndərmirəm ki, mənim hesabıma görə jurnal tezliklə dayandırılmalı, yaxud həmişəlik buradan çıxıb getməli idim. Onda, əlbəttə, sən köçüb gələr və burada yaşardın. Çünki birdən böyük otaq da boşalardı, mənim otağıma da daha iş üçün gəlib-gedən olmazdı. Amma bu əhvalat hələ uzanır. Əgər çox uzansa, onda gərək sən kükürdlü sular vannasının mövsümü başlanandan gec olmayaraq gəlib Hacının evinə düşəsən (əvvəl şərtləşdiyimiz kimi). Odur ki, bu gün mən sənə hələlik yarımaylıq məvacibimi – 40 manat, üstəlik 25 manat (verdiyin borcun yarısını), cəmisi 65 manat göndərirəm. Aldığım borcu tamam göndərərdim, amma təqaüdümü hələ almamışam (bilmirəm nə üçün ləngidiblər). Alan kimi göndərərəm. Uşaqlar sağ-salamatdırlar. Müzəffər və Münəvvərə söz veriblər ki, səslərini qaytaracaq və onlara iş verəcəklər. Midhət və Ənvər dərslərində yaxşıdırlar. Dünən Midhətin anadanolma günü idi. Ona yoldaşları qonaq gəlmişdilər. Bizdə bir yenilik yoxdur. Hələlik. Cəlil * * * Əzizim Əlişdan dayı! (Bakı, 30 aprel 1930) Sənubər Bakıya gələndən sonra mən sənə kağız yazmışdım, amma səndən heç bir cavab yoxdur. Belə görsənir ki, sən haman kağızı almamısan. Sənubər də bizdən bixəbər yığışıb gedib Naxçıvana. Vallah, mən bilmirəm dəxi nə eləyəydim ki, Sənubər məndən razı qalaydı. O bura gələndə mən adam göndərdim, Sənubəri tapdı gətirdi. Və iki gündən sonra Sənubər yoldaşları ilə bizə qonaq da gəldilər. Amma o bizdən getdikləri oldu. Dəxi bizə gələn olmadı. Təəccüb eləyirəm ki, nə səbəbə buradan getdilər və dərslərini yarımçıq qoydular. Bu gün Naxçıvan və Ordubad zəlzələsini qəzetdə oxudum, nigaran oldum: görəsən, bizə səmt adamlardan zəlzələyə giriftar olan yoxdur ki? Əsgər ağadan nə xəbər və Əbil necədir? Sizin uşaqlar necədir? Kağız yaz. Cəlil * * * Əzizim Baba! 11 may (1930), Bakı Kağızın dünən mənə çatdı və çox şad oldum ki, səlamət gedib oraya çatdın və getdiyin yerdən də razısan. Mən elə bilirəm ki, sən mənim ata nəsihətimi yadından çıxarmayacaqsan ki, qocalana kimi oxumaq dalınca olasan, çünki insana əvvəl-axır bir oxumaq qalacaq. Bir surətdə ki, bir belə fürsət ki, ələ düşübdür – hamıya və həmişə müyəssər olmaz. Sən buradan gedəndən sonra mən Balaxanski küçədə tramvaynan keçəndə küçədə bir adamı sənə oxşatdım və tramvaydan düşüb getdim, sizin qapını döydüm. Bir qoca arvad çıxdı və dedi ki, sən üç gündür ki, getmisən. Şəhərdə elə bir təzə xəbər yoxdur. Qarayev Əliheydəri Gəncəyə təyin ediblər – firqə katibi. Özgə işlərdə – haman qərardır. Ümidvaram ki, genə kağız yazarsan. Hələ ki, səlamət qal. Cəlil * * * Əziz oğlum Midhət! (Bakı, 23 may 1930) Məktublarını aldıq. Sənin uzunboğaz çəkmələrini və qaloşunu istədiyin günün ertəsi, mayın 5-də poçtla göndərdik. Kağız da yazmışdıq. Amma axırıncı açıq məktub, deyəsən, Sverdlovski adresinə göndərilib. Ona görə ki, poçtun qeydinə “Svirstroy” deyil, “Sverdlovsk” yazılmışdır. Sənin üçün başqa bir sovqat göndərmədik. Çünki başqa bir şey istəməmisən. Hamı sağ-salamatdır. Bir yenilik yoxdur. Yaxşı tikməyi öyrən: sən çox şey tikməli olacaqsan. Münəvvər və Müzəffər gəlmişdilər. Onlar müvəffəqiyyətlə işləyir və yaxşı xeyir verirlər. Böyükləri onlardan razıdırlar. Uzunboğaz çəkmələrin və qaloşların çatmağını bizə xəbər ver. Kağız da yaz. Quldurlar yazıq Hüsü Hacıyevi öldürmüşlər; şuşalı idi. Ağdam icraiyyə komitəsinin keçmiş sədri, sonra isə ədliyyə komissarı və Azərbaycan su təsərrüfatı idarəsinin sədri idi. Hökumət onu hörmət-izzətlə dəfn elədi. Bakıda Sabir bağında dəfn olundu. Cümşüd Vəzirov (aşağı mərtəbədəki qonşumuz) bərk xəstədir (xərçəng). Daha qəmli xəbərlər bəsdir. Qəmli bir xəbər də yadımdan çıxdı. Əsgərağanın oğlu Əbil bu günlərdə öldü. Əzizim, sağ ol. Haçan gəlmək fikrindəsən? Atan Cəlil * * * Mənim əziz oğlum Midhət! (12 iyul 1930) Sənin 29 iyun tarixli məktubunu ancaq srağagün aldım. Zərfin içində yoldaşın Levinlə birlikdə iş zamanı çəkdirdiyin şəkli görüb şad oldum. Şəkli və məktubu dərhal anana aparıb göstərdim. O səni ürəkdən istəyən bir ana kimi məndən də çox sevindi. Biz hamımız sağ-salamatıq. Srağagün, ayın 10-da anan, Münəvvər və Ənvər Şuşaya yola düşdülər, Müzəffər isə onlarla Kürdəmirə getdi ki, oradan təzə iş yerinə, Mollakəndə getsin. Burada bir yenilik yoxdur. Mən yığışıram sabah yox, o birisi gün gedəm Borjoma. Oradan sənə məktub yazıb öz müfəssəl adresimi də bildirərəm. Hələlik isə, təvəqqe edirəm, mənə kağızı bu adresə yazasan: Borjom. Park. Do vostrebovaniya. Daçniku Mamedkulizade. Sənin bir xahişinə əməl eləməmişəm: institutdakı yeniliklər barədə bir şey öyrənə bilmədim. İnstituta getdim, heç kəsi görə bilmədim. Mənzilimizi qıfıllayıram, çünki Tonyanın haqq-hesabını verib yola saldım. Hərçənd o hələlik eyvanda qalır və orada özü üçün yemək-içmək hazırlayır, lakin bu müvəqqətidir. Odur ki, əgər sən məndən qabaq gəlib çıxsan, çalış ki, evdə yeyib-içməyəsən. Mənzilin açarını mən Manyaya verəcəyəm. Mənzilə kontordan keçib gedərsən. Amma elə elə ki, yemək otağından eyvana açılan qapını açıq qoymayasan. Evdən gələndə qapıların hamısını bağlayıb açarları özünlə apar. Əgər şəhərdən çıxıb getməli olsan, açarları yenə Manyaya ver. İndiyəcən burada gah qənd olmur, gah da mürəbbə üçün albalı. Amma mən, hər halda, Manyaya tapşırmışam ki, sənin üçün mürəbbə bişirsin. Bufetin qutusunda sənin üçün çay, qənd və sair azuqə qoyuram. Kontorun pul işlərini notarius vasitəsilə Manyaya tapşırmışam; yəni pul barədə onunla danışa bilərsən. O sənə qəzet göndərəcək. Ananı da pulla təmin eləmişəm. Güman edirəm ki, o razı qalacaq və məndən razı getdi: Mənə məktub yazanda ona da yaz. Yaxşı, hələlik xudahafiz. Ağıllı oğlumu qucaqlayıram. Atan Cəlil * * * Nəsrulla Qənbərli yoldaşa! 13 iyul (1930), Bakı Lənkərandan bu vaxt idarəmizə məktub və məqalə göndərən çoxdur. Ancaq mən onların bəzisinə inanmıram. Onunçün də səndən məqalə gözləyirəm. Bu şərtlə ki, müxtəsər olsun. İsmayıla dua göndərirəm. Cəlil * * * Əziz oğlum Midhət! (27 iyul 1930) Yoldaşın Daşkeviç sənin məktubunu gətirib mənə verdi. Şad oldum. Dediyin vaxtda səni gözləyəcəyik. Mən hələlik heç yana getmək fikrində deyiləm. Mənim qaloşlarımı – ki, aparmışdın, – qayıdanda gətir, çünki özümə təzə qaloş tapa bilməmişəm. Özünü gözlə. Elə ki, gəldin, lazım gələcək ki, Şuşada dincələsən. Hələlik salamat qal! Dədən Cəlil * * * Həmidə! (27 avqust 1930) Midhətin bu səfəri məni çox incitdi. Hələ onu demirəm ki, bu istidə havası adamı yandıran Bakıda qalmalı olmuşam, gündə yüz put çiy su içirəm. İş ondadır ki, ayın 19-da Midhət Leninqraddan 25 manat pul istədi. Həmin gün onun üçün 45 manat göndərdim. Deyəsən, bu barədə sənə yazmışdım. Ayın 24-də vurduğu ikinci teleqram məni lap mat-məəttəl qoydu. Bu teleqramda əvvəlki xahişini təkrar edirdi: “Poçta, mənim adıma pul göndər”. Bundan mən belə başa düşdüm ki, o, 45 manatı almayıb. Özlüyümdə fikirləşib, 45 manatın ona çatmamasının səbəbini bu pulu Oktyabr vağzalına göndərməyimdə gördüm. Mən bu pulu ona görə bu ünvana göndərmişəm ki, Midhətin teleqramının üstündə “Oktyabrskiy vokzal” yazılmışdı. Odur ki, ayın 24-də dərhal təcili teleqrafla 50 manat göndərdim və teleqrafla ona bu barədə xəbər verdim. Bu dəfə mən xatircəm idim ki, dəxi o, pulu alacaq, çünki pulu onun teleqramda göstərdiyi ünvana göndərmişdim: Leninqrad, dovostrebovaniya. Buna nə deyirsən ki, ayın 27-də ondan belə teleqram aldım: “Ata, 25 manat göndər, yolpulum çatmır”. İndi özün halımı təsəvvür elə: mənə yazmır ki, əvvəl göndərdiyim pulları alıb, ya yox. Əgər alıbsa, onda nə üçün 25 manat istəyir? Almayıbsa, axı niyə almayıb? Ayın 27-də teleqrafla tez ona 25 manat da göndərdim və təvəqqe elədim ki, pulu alması ilə yola düşməsi barədə xüsusi bir teleqrafla mənə xəbər versin. Hələlik ondan heç bir xəbər yoxdur. Belə güman eləyirəm ki, indi yoldadır, qayıdır. Bəlkə o, nə əvvəlki, nə də sonrakı pulları almayıb? İndi ki, bu çox təəccüblü şey deyil. Bir həftə bundan qabaq Tonyaya da teleqrafla Samara quberniyasına 30 manat göndərmişdim. Dünən o, teleqrafla xəbər verir ki, pulu almayıb. Bu minvalla Midhətin səfəri məni Bakıdan tərpənməyə qoymur. Bu istidə burada mıxlanıb qalmalı olmuşam. Axı, elə eləyə bilmərəm ki, uşaq uzaq yerdə köməksiz qalsın. O məndən hər gün nəsə istəyə bilər. Mən nə Borcoma gedə bildim, – ki səhhətimə xeyir eləyir, – nə də Kislovodska, – ki vannaları ürəyim üçün çox vacibdir. Evdə oturub, gecə-gündüz onun yolunu gözləyirəm. Gecəyarısı küçədən keçən hər faytonun səsindən dik atılıb dururam. Midhət gələn kimi gərək dərhal, zorla da olsa, onu faytona oturdub sənin yanına, Şuşaya gətirəm. Bunu eləməyincə mən Kislovodska müalicəyə gedə bilmərəm. Sənə və uşaqlara salam. Mənim o biri yaxşı oğlum Ənvəri qucaqlayıb öpürəm. Cəlil * * * Ən istəkli cavan yoldaşlarımdan hesab etdiyim Nəsrulla Qənbərli yoldaş! Bu ayın 12-də yazdığın məktubu oxuduğumda doğrusu bir növ xəcalət çəkdim. Çünki sən mənə kağızı hər dəfə fürsət düşəndə yazırsan. Amma mən yazmıram. Əvvəla, adət belədir ki, mən gərək deyəm ki, vaxtım yoxdur. Bəs onda sən də deyə bilərsən ki, əgər vaxtın yoxdursa, indi bəs niyə kağız yazmağa vaxt tapdın? Bununla bərabər, sən həmişə yadımdasan ki, səni və İsmayıl qardaşını həmişə könlüm istər və arzularam. Məndən İsmayıla dua yetir. Məktublarını bu saat Əli Nəzmiyə göstərdim ki, istifadə etsin. Və bundan sonra məni gah-gah yad-bud edəcəyinə də ümid edirəm. Sağ ol. Çox yaşa! Cəlil “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin müdiri Cəlil Məmmədquluzadə. 20 oktyabr (1930) Bakı * * * Həmidə! (10 noyabr 1930) Midhət artıq sənə yazmışdır ki, biz hacının evində sənin üçün otaq hazırlamışıq. Çox münasib otaqdır. Midhətlə fikirləşib bu qənaətə gəldik ki, qışda Şuşada sənə soyuq olar və darıxarsan. Bizim mənzilimiz isə darısqaldır. Odur ki, məsələni ancaq bu cür həll edə bildik. Çalışacağıq ki, burada rahatca dolanasan. Ona görə də yola düşməyə yığış və yaz görək Rzaquluya nə qədər borcun var. Yol pulunu və ona borcunu poçtla göndərərəm. Amma Şuşadakı yaylaq evi ilə tamam üzülüşmə, çünki yayda mütləq hamımız oraya gedəcəyik. Ağır şeyləri orada qoya bilərsən, bura heç nə gətirmək lazım deyil. Uşaqlar səni gözləyirlər. Cəlil Yola düşəndə Şuşadan teleqram vur. * * * Uzaq Kislovodskdən mehriban Həmidəyə! (Kislovodsk, 10.12.1930) 4 dekabr (1930) Uzaq Kislovodskdən mehriban Həmidəyə salam göndərir və ona xeyir-dua eləyirəm ki, mənə vaxtında iki oğul bəxş etmişdir. Onların hər ikisi bu ağır günlərimdə mənim ağıllı köməkçilərim olmuşlar. Fevrala qədər birtəhər səbr elə, sənin üçün birtəhər Bakıya yola düşmək mənə dərd olub. Bilmirəm buna necə dözəcəyəm. Hələlik, sağ ol. Cəlil * * * 10 dekabr (1930) Kislovodsk Dekabrın 4-dən bəri havalar açılıb, gün çıxıb. Yavaş-yavaş qıvraqlaşıram. Amma qüssədən az qala ürəyim partlayır. Bu, yuxumu və yeməyimi də korlayır. Hamınıza salam-dua. Bu gün bir neçə adamdan kağız almışam (Ənvər, Polina Afanasyevna, Əli Nəzmi). Məhəmməd Sadığa əlahiddə kağız yazacağam. Curnalı aldım. Salamat qal, əzizim. Cəlil * * * Mənim əzizlərim Həmidə, Münəvvər və Müzəffər! (Kislovodsk, 20 dekabr 1930) Məktubunuzu aldım, çox sağ olun. Noyabrın 18-də beynimin qan damarları tutuldu. Sol əlim və qıçlarım zəiflədi. Midhət bir neçə həkim və o cümlədən professor Amosovu çağırıb məni göstərdi. Midhət məni buraya qucağında gətirdi. İndi istirahət edirəm, sonra müalicə olunacağam. Evdə Midhət, Ənvər və Polina Afanasyevna növbə ilə yanımda oturub mənə baxırdılar. Tez-tez mənə məktub göndərib təzə xəbərlərdən yazın; ancaq siyasətdən yazmayın. Səhhətim artıq korlanmışdır. Həmidə, qoy Midhət sənin üçün Bakıda otaq tapsın və ora köç. Curnal bağlanarsa, yenə də bizim yanımıza köçüb, uşaqlarla birgə yaşarsan. Sizin yanınızda olmağı bilsəniz necə arzu edirəm. Midhəti dekabrın axırında gözləyəcəyəm. Çox xahiş edirəm ki, mənə təsirli məktublar yazmayın (məsələn, Münəvvərin həyəcan keçirməsini). Belə kağız yazanlar məni mütəəssir edir ki, bu da mənə ziyandır. Həmidə, mənə tez-tez məktub yaz. Artıq yoruldum, yaza bilmirəm. Hamınızı öpürəm. Cəlil * * * Midhət! (26 dekabr 1930) Kislovodsk Məni sanatoriyadan buraxırlar: yayda gəlmək lazımdır. Polina Afanasyevnadan 100 manat al və özün üçün geyməyə isti bir şey götürüb, dekabrın 31-dək gəl. Mənim üçün 2-3 cib yaylığı gətir. Yavaş-yavaş yaxşılaşıram. Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi vəsiqəsi yadından çıxmasın. İstəsən, şeyləri mühafizə şöbəsinə ver. Yollarda çoxlu qar var. Cəlil * * * Həmidə xanıma, Münəvvərə və Müzəffərə! 17 fevral (1931), Kislovodsk Həmidə xanıma, Münəvvərə və Müzəffərə salam göndərirəm. Qaryagindəki xəstəlikdən təşvişə düşməyin, ləğv edilib. Jurnalın məsələsi hələlik həll olunmayıb, yaxın günlərdə həll edilməlidir. Mən yavaş-yavaş dirçəlirəm. Ənvər deyir ki, tez-tez məktub yazır, siz isə şikayət edirsiniz ki, yazmır. Hələlik. Xudahafiz. Cəlil * * * Həmidə! (23 mart 1931) Məktublarınızı, həmçinin göndərdiyiniz yağı aldıq. Sənə və Müzəffərlə Münəvvərə ona görə gec-gec kağız yazıram ki, uzun məktublar yaza bilmirəm. Naxoşluğum hələ keçib getməyib. Xəstəliyimə görə MİK-dən də, jurnaldan da getmişəm. Günümü uşaqlarla keçirir və dincəlirəm. Midhət və Ənvər yaxşı oxuyurlar və ümumiyyətlə, xoşbəxtlikdən, onların heç birini oxumağa məcbur eləmək lazım gəlmir, çünki bu barədə onlar ağıllıdırlar. Midhət ayın 10-u Leninqradın şimalına, Sbir çayına təcrübə işlərinə getməyə hazırlaşır, on nəfər yoldaşı ilə. Xeyli məsrəf lazım olacaq, burada isə indi pul vermirlər. Təkcə palto 150 manatdır. Getməmək də olmaz (xaric elərlər). Bilmirəm, onu necə yola salacağam; necə olsa, gərək yola salam. Uşaqların dərsi barədə Yusifxanınkı gətirmir. Rəşid yenə pis deyil; Murad isə bilmərrə oxumaq istəmir. Yusifxan məndən xahiş eləyir öyrənim görüm ki, Muradı burada hərbi məktəbə götürərlər, ya yox? Nə mümkünsə eləyəcəyəm və ona yazacağam. Kefiniz-halınız necədir? Ənvər doqquzilliyi qurtarmaq üzrədir və APİ-yə girməyə hazırlaşır. Zaqsda qulluq eləyir. O, ağıllı bir cavan olub. Mənim sözəbaxan, ağıllı oğlumdur. Midhət, çox güman ki, sənin yanına gələ bilməyəcək. Ənvər şövqlə Kürdəmirə getməyə hazırlaşır. Münəvvərin paltosu ona necə gəldi? Yağ gəlib çatdı. Çəkisi – 9 girvəngə idi. Mənə kağız yaz. Müzəffərə və qızım Münəvvərə mənim ürək salamımı yetir. Yorğanı Blaqovidovnadan istərik və göndərərik. Hələlik, xudahafiz. Cəlil Yadımdan çıxdı bayramınızı təbrik eləyim. Uşaqlar üçün bir neçə cür çərşənbə yemişi aldım. Hərəsindən bir az; kişmişdən başqa ki, “nema”. * * * Əzizim Kərbəlayı Cabbar! 15 aprel (1931), Bakı Mənim böyük oğlum Midhəti Leninqrada dərsə göndərirlər. Ümidvaram ki, sən ona hörmət elərsən ki, qürbətdə korluq çəkməsin. Xərcliyi və hər bir şeyi var, ancaq dost-aşnası oralarda yoxdur, səndən və Babadan başqa. Niyə bildir buraya yaylağa gəlmədin? Sənin səmimi dostun Cəlil * * * Əzizim Baba! (15 aprel 1931) Çoxdandır səndən xəbərim yoxdur. Qışda mən naxoş olmuşdum, amma indi yaxşıyam. Sən necəsən, uşaqlar necədirlər? Dərslərin necədir? Bizim Midhət sizin şəhərə praktikaya gəlir. Ümidvaram ona mütəvəccöh olarsan və mənə kağız yazarsan. Kərbəlayı Cabbar da Midhətə hörmət eləsin. Sağ ol. Səni həmişə istəyən Cəlil * * * Həmidə! (Şuşa, 7 iyul 1931) Dərmanı aldım. Sənin çaydanını itirmişik, amma söz verirəm ki, Bakıya gələn kimi sənə eynilə o cür bir çaydan alım. Biz hələ sahmana düşməmişik. Buranın sahibi Rəhim sabah Şuşaya gələcək ki, sizin Şirin xanımdan alaçıq üçün vədə verdiyi keçəni alıb gətirsin. (Əsədzadə bilir). Mənim halım pis deyil və elə bilirəm ki, dağlıq yerdə ilk günlər keçirdiyim ağır hal keçib gedib. Elə ki, sahmana düşdük, sən də gəlib bizimlə bir yerdə istirahət edə bilərsən. Bura təbiətin gözəl bir guşəsidir. Suyu İsa bulağının suyu kimidir. Tut boldur, mənə də elə bu lazımdır. Qəməri göndər bizim üçün 5 girvənkə düyü alsın və ver Rəhim gətirsin. Süleyman kişinin oğlu Əliş onlarda qoyub gəldiyim və həmçinin özlərinin hazırladığı yodu (hər ikisi ağdır) mənə göndərməlidir. Ənvərdən və Midhətdən nə xəbər var? Hər ikisini ürəyim istəyir. Yola düşəndə elə narahat idim ki, səninlə xudahafizləşə bilmədim. Heç bilmirəm necə oldu ki, mən belə elədim. Xahiş edirəm məndən inciməyəsən, bağışlayasan. Pis olmazdı Əsədzadə ilə birgə qabaqcadan Rəhimlə danışaydınız görək mövsümün axırınacan burada, bağda qalmaq üçün nə qədər kirayə verəcəyik və alaçıq üçün kimə nə qədər pul verəcəyik. (Əlbəttə, alaçığın gətirilməsi və aparılması haqqı öz yerində. Bunu qabaqcadan danışmaq lazımdır ki, sonra söz-sov olmasın). Bu məsələni gecikdirmə. 10 girvənkə kartof və bir az kömür göndər. Xudahafiz. Münəvvər salam göndərir. 5 girvənkə təzə lobya da göndər. Qəmərlə 20 manat göndərdim. Cəlil * * * Əziz oğlum Midhət! (Şuşa şəhəri, 13 avqust 1931) Bu kağızı sənə Şuşadan yazıram. Bakıdan iyulun 7-də çıxıb Kürdəmirə gəldim. Orada bir həftə Münəvvərin yanında qaldım. Müzəffər və Münəvvər mənə çox mehribanlıqla qulluq edirlər. İyulun 13-də Münəvvərlə birlikdə Kürdəmirdən çıxıb, Yevlaxa, oradan da Ağdama gəldik. Üç gün Əliş Əmirovgildə qaldıq və iyulun 16-da Şuşaya, ananın yanına gəldik. Anan da Şuşaya iyulun 7-də gəlmiş imiş. Bakıdan gələn həkimlərin məsləhətilə iyulun 17-də mən Münəvvərlə birlikdə Xəlfəliyə (İsa bulağından aşağıya) düşdük və avqustun 12-dək Aleksan bəyin bağında çadırda qaldıq. Mən və Münəvvər xeyli kökəlmişik. Bakıda bu il havalar çox isti keçdi. Ənvər Bakıda qalmış və vaxtını yaxşı keçirmişdir. Nadya Kürdəmirə getməyə hazırlaşır. Bir həftə orda qalandan sonra Bakıya yola düşəcək. Anan da kökəlib. Hamımız sənin yolunu gözləyirik. Oğlum üçün bərk darıxmışam və ondan ricam budur gəlsin ki, atası öz balacığazını doyunca qucaqlasın. Mən bir az kökəlmişəm. Belə güman eləyirəm ki, naxoşluğumun nə ilə qurtaracağı barədə bir o qədər fikir çəkmək lazım deyil. Özünə fikir ver, şad və qıvraq ol və mənim barəmdə heç narahat olma. Özünü soyuqdəymədən, yoluxmadan gözlə, yemək-içməyinə fikir ver. Arzum budur ki, öz praktikanı vaxtında, həm də müvəffəqiyyətlə başa vurasan. Səni sevən atan Cəlil Əgər vaxtın olsa, Bakıya, yaxud Kürdəmir stansiyasına bir-iki kəlməlik cavab yaz. * * * Həmidə! (12 yanvar) Torpaq komissarı Şuşaya gedib və bütün su sahibləri onun qayıtmağını gözləyirlər. Mən ona təcili teleqram göndərib, cavabını gözləyirəm. Odur ki, kəhrizlər və torpaqlar məsələsi həll olunana qədər burada qalacağam. Bizim Ələkbər də Əfəndiyevlə birgə gəlib və dünən o mənə Əfəndiyevin gəlməyi barədə kiçik bir kağız göndərib. Amma bu kağızı mənə Ağdamda verdilər. Ələkbər Bakıda yaşayırdı. Hamımız sağ-salamatıq. Uşaqların sifarişlərinin hamısını alacağam. Çox güman sabah gəlim. Qalan şeyləri sənə Cəmil danışar. Cəlil * * * Həmidə! (2 fevral) Bakı Həmidə xanıma, Münəvvər və Müzəffərə dostluq salamı! Poçtla göndərilən quşları alıb ləzzətlə yedik. Jurnalın taleyi yaxın günlərdə həll olunacaq və nəticəsini biləcəksiniz. O zaman Həmidə xanımın Bakıya köçüb gəlməyi məsələsi də həll olunacaq. Hələlik. İşiniz avand olsun. Cəlil * * * Həmidə! (Bakı, 17 sentyabr) Padaqranın müalicəsi haqqında məktubunu aldığım zaman bilmədim sənə necə cavab verim. Bakıda gətirilmə palçıq var, amma onun barəsində rəylər yaxşı deyil. Müalicəni gərəkdir əməlli-başlı eləmək. Buna isə həm pul, həm də başqa şeylər lazımdır. Ona görə də mən belə hesab eləyirəm ki, hələlik gözləyib dözə bilirsənsə, gərək gözləyəsən. Mən sənə kömək eləyə bilərdim, amma, əvvəldən, yayda var-yox pulumu xərcləmişəm, ikincisi, indi [məktəblərdə] məşğələlər başlandığına görə xərc-xiracatım xeyli artmışdır, maddi vəziyyətim ağırlaşdığı üçün hətta qəpikləri də saymaq və çox ehtiyatla tərpənmək lazım gəlir. Sənə Şuşada söz vermişdim ki, müalicədə sənə kömək eləyəcəyəm və hətta Tiflisə də gedəcəyəm. Mən vədimə əməl eləməyə hazıram, amma yuxarıda izah elədiyim səbəbə görə indi yox, çünki belə bir səfərə başlamaq üçün müəyyən miqdarda məbləğ gərəkdir. Bir də indi heç cür yola düşə bilmərəm, çünki indi Bakıda jurnalla və başqa məsələlərlə bağlı çoxlu işim var. Dünən sənə ancaq 40 manat pul göndərə bildim. Uşaqlar məktəbə getməyə hazırlaşırlar və ikisi də sağ-salamatdır, kefləri kökdür. Cəlil Öz aramızdır, sənə deməliyəm: yaxşı olardı ki, Müzəffər nə mollalarla, nə də başqa xoşagəlməz şəxsiyyətlərlə (məsələn, Əbdürrəhim-ağa ilə) oturub-durmasın. Bizim ailəmiz onlardan uzaq olmalıdır. Düz demirəm? * * * Münəvvər! (20 iyun) Şüşə qabdakı pambığı ehtiyatla çıxart ki, içində dərman var. Qlazomer tapılmadı, həqiqi ayna yoxdur, şüşə və çinidən var ki, onları da doktor Mehmandarov məsləhət görmədi sənə göndərim. Axtaracağam, tapan kimi göndərərəm. Sizdən bircə dənə də kağız almamışam, nigaranam, bilmirəm Həmidə xanımın və uşaqların kefi necədir. Adamların [həbsdən] azad olmaları barədə əlləşirəm. Şuşaya haçan gedirsiniz? Şeylərin pulu barədə qəbzi göndərirəm. Sənə nə lazım olsa, yaz. Sənə pul da göndərəcəyəm. Cəlil * * * Əzizim Midhət! (4 iyul) Sən və o biri uşaqlar necəsiniz? Anan necədir? Nə üçün mənə heç kağız yazmırsan? Bu kağızla sənin diqqətini bir məsələyə cəlb eləmək istəyirəm: kənddən Şuşaya yola düşəndə və Ağdamda sən bütün yolu faytonun qozlasında üst-başı kirli sürücünün yanında oturmusan. Halbuki gərək öz ananın yanında oturaydın, çünki daha sən kiçik oğlan deyilsən axı. Ananın yanında təzə xanımı oturtduğunuza görə Müzəffər Ağdamda bazarda sizin yanınızda ola bilməyib və utandığından çalışıb aradan çıxsın. Bu səbəbdən o, sizi Şuşaya da yola salmaq istəməyib (bir də axı, heç onun üçün oturmağa yer də yox imiş). Amma bu onun işidir və ananın işidir, səndən – oğlumdan – xahişim budur ki, bundan sonra həmişə ananın yanında olasan, qozlada yox (əgər səni buna vadar eləyən səbəb olmasa). Səni bağrıma basıb min-min dəfə öpürəm. Anana və uşaqlara salam. Onlara ayrıca yazaram. Cəlil Bu gün Şuşaya ananın adına poçtla 50 manat pul göndərdim. C. * * * Əzizim Məmmədəli! (9 oktyabr) Povestkaları göndərdim, 55 manat puldur. Mümkün olsa, ev kirayəsini ver (45 manat), söz vermirəm ki, bu yavıqlarda sənə pul göndərəm. Mən Səmədovlara tel vurmuşdum ki, sənə 50 manat versin, bilmirəm niyə 25 manat verib. Vera Akimovnanın getməyi yaxşı oldu, hətta Manyaya da de ki, onunla əlaqəsini kəssin. Mən məhz o səbəbə Manyanın buraya gəlməyini istəmişdim ki, o dəli övrət onu bəhanə edib, buralara gəlməsin. Əgər Manya istəsə, həmişə gələ bilər. Səy elə jurnalı çıxart. Evdən çox nigaranam. Eşidirəm ki, evimizdə, bir növ, biqaydalıq və nizamsızlıq var. Sən bunu bil ki, orada sən mənim vəkilimsən və yaxşı işlərlədə, pis işlərlə də insafının yanında sən cavabdeh olacaqsan. Həmidə xanım sənə çox dua göndərir və səndən çox razıdır, mən də həmçinin. Amma ikimiz də sənin yanında xəcalət çəkirik ki, puldan yana sənə korluq verdik. Salamat qal. Şəkil göndərirəm. İsmayıla da və Sergeyevə də kifayət edəcək. Cəlil * * * Mənim möhtərəm Kislovodsk tanışlarım – Vladimir Pavloviç və Valentina Pavlovna Aqapyevlər! Sizdən ayrılandan sonra mən yanvarın 2-də Bakıya gəldim və yanvarın 7-də buradakı Semaşko adına xəstəxanaya girdim. Yanvarın 19-da xəstəxanadan buraxdılar və fevralın 20-dək ambulatoriyada müalicə olundum. Bütün bu müddət ərzində mənim dərdim-sərim bu idi ki, qan təzyiqim xeyli qalxmışdı. Axırı bundan təngə gəlib, naxoşluğumu da, qan təzyiqini də yaddan çıxardım. İndi kefim necə istəyir, elə də yaşayıram. Bütün ümidimi, ancaq Allaha bağlamışam. Bu mənim tərcümeyi-halım. İndi isə Siz deyin görək: Vladimir Pavloviçin gözü necədir? Siz orada, Kislovodskda nə qədər qaldınız və nə vaxt, haraya yola düşdünüz? Valentina Pavlovnanın əhvalı necədir? Əgər bu kağızım sizə çatsa, mənə bir-iki kəlmə yazmağa vaxtınız və imkanınız olsa, Sizin barənizdə dürüst məlumat almağımdan çox məmnun olaram. Çox yazmağa halım yoxdur. Odur ki, kağızımı qurtarmaq istəyirəm. Hələlik. Sizə xoşbəxtlik arzulayıram. Bu il haraya getmək fikrindəsiniz? Sizə hörmət bəsləyən Cəlil Məmmədquluzadə “Molla Nəsrəddin” jurnalı redaktoru Bakı, Staraya poçtovaya küçə, ev № 64 * * * Əzizim Baba! (Bakı, 7 iyun) Sizin evdə uşaqlar hamısı salamatdırlar. Atan gedibdir Naxçıvana, mən sizin evə iki dəfə telefon edib uşaqların kefini xəbər almışam. Buralar salamatdır. Heç bir yanda narahatlıq yoxdur. Şəki tərəfdə qabaqlarda bir az narahatlıq var idi, amma indi hər yan sakitdir. Bəs sən nə vaxt gələcəksən? Gəlsən, arxayın və bolluca söhbət edərik. Hələ ki, salamat ol. Səni istəyən Cəlil (Məmmədquluzadə) * * * Həmidə! Mən sənə işlərimiz barədə bir neçə məktub yazmışam: biri veksellər və Dövlət bankının reyestrləri ilə bərabər yazılan sifarişli məktub idi, o biri sifarişli məktubda yazmışdım ki, ağacları əkmək üçün çalalar hazırlansın, üçüncü məktubu isə srağa gün Maşonun qaynı Vasili Bedoşvili ilə göndərdim. Axırıncı məktubda sənə mən sənin veksellərinin müddəti barədə yazmışdım. Yazmışdım ki, veksellər məni gecikdirəcəkdir, yoxsa kəndə can atıram ki, sifariş verilən alma ağacı və s. şitilləri əkim. Yazmışdım ki, Dövlət bankı tələb eləyir ki, pul almaq üçün bir dəfə sən özün şəxsən banka gələsən. Bu gün bankda mənə hesablama üzrə üzv olan İsmayıl bəy Hüseynbəyovu gördüm. O dedi ki, əgər sən gəlmək istəməsən, onda gərək mənim adıma vəkalətnamə göndərəsən. Sənin imzanı natoriusu əvəz edən Ağdam sülh məhkəməsinin hakimi təsdiq etməlidir. Vəkalətnamə belə bir müxtəsər məzmunda olmalıdır: mən, aşağıda imza edən Həmidə xanım Cavanşir-Məmmədquluzadə bununla ərim Cəlil Məmmədquluzadəni vəkil edirəm ki, Dövlət bankının Tiflis kontoruna və Tiflis [... ] Əgər nə vəkalətnamə göndərdin, nə də özün gəldin, onda imzalanmış veksel və reyestr göndər, Volqa-Kama bankından [pul] almağa çalışım. Cəlil * * * Əzizim Məmmədəli! Kağızların çatır. Povestkaları və kitabçaya qol çəkib göndərdim. 44 manat 81 qəpik alacaqsan. Pulu al və lazım olan yerə xərc elə. Manyanın sözünə qulaq asma, çünki o gərək sənə tabe olsun, nəinki sən ona. Amma çox ehtiyacı olanda kömək elə. Bəlkə paltarı və çəkməsi cırılıb. Qərəz sən sahibi-ixtiyarsan. Vera Akimovna ilə də bir tövr rəftar eləyin. Qonaqlar gəlib bir-iki gün qalacaqlar bizdə. Vera Akimovna necə ki, mənim otağımda qalır, qalsın. Aşbaza da nahar sifariş ver ki, həmi qonaqlar, həmi ev adamlarımız korluq çəkməsinlər. Münəvvərin kitablarını al. Bilirəm, kürd arvadı kimi 44 manatı bəhanə eləyib, 44 yüz manatlıq sifariş edirəm, amma başını sal aşağa və nə cür ağlın kəsir o tövr elə. Mənim yazı stolumun orta qutusunda, hansı ki, bağlıdır, bir qızıl kəmər, 3 saat, bir cüt sırğa və bir üzük var. Qutunun dibində kağızların altındadır. Onları çıxart apar ver Əbdülqafara və qəbz al ki, saxlasın. Ev-eşikdən yaxşı muğayat ol. İsmayıla gələn həftə ya pul, ya cavab göndərərəm. Şəkli gələn poçt ilə göndərərəm. Jurnal yaxşı çıxır və 31-ci nömrədən razıyam. Manyanın poçtadan pul almağı xoşuma gəlmədi, çünki mən izn verməmişdim. Cəlil Pul bir qədər cəm olanda genə povestkaları göndər. * * * Əzizim Məmmədəli! Təvəqqe edirəm bir belə şey qayırtdırasan: poçtxanalarda posılkalara bir cür maşın ilə plomb vururlar. Bir balaca və girdə, pul kimi qurğuşundan plomba çıxır, üstündə bilmirəm nə yazılmış olur. Gör bu maşını hansı usta qayırır və iki dənə sifariş ver qayırsınlar, tez al göndər. Amma bu cür olsun ki, plombun üstündə rusca bu cür yazı çıxsın: Qamida. Bilmirəm başa düşdün, ya yox. Maşın yekə bağ qayçısı kimi bir şeydir. Qatmanın iki ucunu qoyurlar içinə və bir balaca qurğuşun qoyub sıxırlar, qatmanın uclarını keçirirlər plombaun içinə. Xudahafiz. Cəlil * * * Azərbaycan KP MK-nın Bakı Komitəsinin mətbuat şöbəsinə 1931-ci ilin əvvəlindən “Molla Nəsrəddin” fəhlələrindən, kasıblardan, patraklardan və təhsil alan gənclərdən ibarət daha geniş oxucu kütləsinə tərəf dönür. Jurnal bu ildən öz işini əsas etibarilə ateizm sahəsində gücləndirir, əhalinin türk hissəsi arasında fanatizm, kütlük və cəhalətə qarşı mübarizəyə rəhbərlik edir. Bununla yanaşı əsas kütləvi dövrü mətbuat orqanı kimi jurnal keçirilən bütün siyasi kompaniyalarda fəal iştirak edir. Qarşıda duran məsul vəzifələrlə əlaqədar olaraq, jurnal fəaliyyətini genişləndirməli, ardıcıl nəşrini təmin etməli, bədii-siyasi məzmununu artırmalı, fəhlə-kəndli müxbirləri ilə işin genişləndirilməsinə nail olmalıdır. Bütün bunlara görə, “Molla Nəsrəddin” jurnalının 1931-ci ilə dair nəzərdə tutulan xərclərinin cədvəlini təqdim etməklə təsdiq olunmağını və illik xərcinin 16 min 44 manat həcmində qəbul edilməsini, Sovnarkoma dövlət yardımını ildə 6 min 44 manata çatdırmağı təklif etməyi xahiş edirəm. 1931-ci il üçün gəlir-çıxar xərclərinin smetasını əlavə edirəm. “Molla Nəsrəddin” jurnalının redaktoru Cəlil Məmmədquluzadə Dəftərxana müdiri DOBRODOYEVA. Bakı, 18 yanvar 1931-ci il. * * * Azərbaycan İctimai Şura Cümhuriyyəti Komissarlar Şurasına Fevral ayı üçün “Molla Nəsrəddin”ə çatacaq beş yüz (500) manat miqdarında olan dotasiyanın verilməyini Komissar Şurasından iltimas edirik. Məcmuənin məsul müdiri Kontor müdiri Cəlil * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/memmedquluzade İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1932). Public domain (author died 1932). Original text only.