Məsihi. Əsərləri Məsihi (1580–1655) Rübailər Rübailər Ey mərifətin baği-səhanın səməri, Vey məkrəmətin bəhri-vüsudin göhəri. Vərqadədurur kəmali-eşqin xəbəri, Gülşadədurur səmali-hüsnün əsəri. Ey aşiqü məşuqə qoyan əndazə, Sazəndeyi-sünün əməl etmiş tazə. Üşşaqidə Vərqayi düzübdür sazə, Gülşayi qılıbdurur bülənd avazə. Ey dust, məhəbbətində zar eylə məni, Tövfiq qəvafililə yar eylə məni. Vərqa kimi eşqində fikar eylə məni, Gülşa kimi şövqində həzar eylə məni. * * * Bəyan eylə bu, qaliblə kitabum həmçənin xəlqə Bəyan eylə bu, qaliblə kitabum həmçənin xəlqə Bir şəbi-deysur ki, sərməstani-büqayi nur badeyi-nəvamisdin məxmur və əsbabi-vəqayeyi-həvasdin məhsur idi. Ol gesəbəni-zar bir neçəyar iləç ün mahü səyyar bidarü şəb zindədar, gah mühibbi-razəsəlis vəmətlubeyi-niyazə ənis vəzəmani xümxaneyi-həsrətdin badənuşvə əşki-heyrətdin gülfüruşolub vəsaəti tərkibi-mükəvvinatdəsayiqü lahiq vətərkibi-əşkaldin nətayisi-layiq düzüb, vəqti seyri-müluk ratibəsindən mütəfəkkir vəaşiqü məşuq taifəsindin mütəzəkkir yekan-yekan tedadi-müstəidani-ferəqi-hər zaman edərkən, nagah süruşi-huşim ərseyi-xatirəbu möhməl məzmun yeritdi ki, aya nəsəhətdin müxəddəreyi-nəğli-Vərqavü Gülşa bavüsudi-sihazi-eşqihəqiqət təraz iləsəramədi-səhan vəhüsni-səmalda nəvadiri-dövrandurlar, bəzmi-məhəbbətdəüşşaqi-əzmanəsabiq vərəzmi-xüsumətdəRüstəmidastanəfayiq, meydani-hisrdəsərbazlıqlarıməşhur və əvani-zəsrdə vəfadarlıqlarımənşur. Əselle fohul, bəlağətpişeyi-farsi zəbanan valeh, qəbulifəsahətəndişeyi-türki bəyanan ədəmi-etibariləo bəyanın izdivasından xatirihəzimət vərüxsareyi-əzimət döndərüb, leyaliyi-əfkar və əyyami-emardəol bakirəyəhəmağuşvəol sovdayəhəmduşvəsami-zülal nəqllərindin badənuş olməmişlər. Bu ehmal zahiri-hal ol iki ruhə şəsereyi-məhəbbətəmüəddayixələlü pecman vəmouresi-zələlü xüsran olmağı əsəldin mizani-etibardəol kamil əyarlərin əyari-kari nöqsan vəol sərvi-sənubər nihadlar bir təərrüzibidadəulaşub hədəfi-tiri-təvəhhümi-xəta olalar. Bu haləmüqarin təlieyiilhamü iradat qəlbi-münkəsiriməbu iradət buraxdıvəgərdəni-idraki-xatirimə qəlladeyi-feyzi-izaət taxdıki, ey qəriqi-bəhri-təhəyyürü qəmanü həriqi-atəşitəfəkkürü hirman, əni Məsihiyi-natəvan, guya qayəti-qeyrətü vəfa vənəhayətiisməti-səfa rəva görməmişkim, ol pərdənişini-iffət vəbəzmi-ayini-şəhadətlərinin pərçəmi-əlamlarıhəvagir vənami-namiləri ifşapəzir olub, məhafilü məsalisdəhər bidərdədərdi-zəban vəhər naməhrəmərətbül-lisan ola. Nişəkim bu əzmandəçehreyi-müsameəhelyeyi-vəfa bədəlinəarayişinifaq düzülmüşvəsilsileyi-vəsləti-həqiqət təlsiq vəiqdi-əqidəti-məvəddət tənsiq bilkülliyyəüzülmüş, meyi-məhəbbəti-həqiqi, badeyi-məvəddətiməsaziyəzirdəst vənəşeyi-üzubəti-sami-ələst mərarəti-xümari-küdurətdən pəst olmuş. Çün il iki sitəmrəsideyi-aləmşühud gövhərləri ziar vəsövhərləri vəfadar vəalimiqdar idi, fələki-kəsrəftar ki, lazal işi, dəvarişi qəddarlıq və məkkarlıqdır, hərəkatların öz dövrünəmüxalif görüb, zərbi-çeşmi zəxmihəsəd birləsudlərin ərseyi-vüsuddin götürmüşlabəl qayəti-xissəti-zat və kudurəti-sifatdin namü nişanların itürmüş. Çün pərtövi-məzmuni-mülhəmiqeybi məsamei-müsamiə, izarəti-işaət saldı. Sümləsi müttəfiqül-ləfz vəl-məna daməngir olub sutdilər ki, ey bülbüli-gülzari-mərifət vəiqan vəey həzar dəstani-şaxsari-məhəbbətü ürfan, sən ki, müdam rəxşi-müxalifəti-meydan, müsahidəti-dövranəsövlan berməkdənəqsi-rayinəamil vənəqzi-əhdinə mayilsən. Noləol gülbüni-məzmuni-aşiqü məşuq vəmanei-iştihar olmuş qüvvəti-təbiəti-məani birlərəfi-hisabi-təvari qılub bərabəri-şəvahidi-gülzarə mənzuri-ənzar edüb tikəsən. Vəol ləaliyi-məknuni vəsəvahiri-məxzuni tişeyibünyani-xaməbirləistixras edüb rişteyi-nəzmi-sanəçəkəsin vəol bəzriməhəbbəti ki, əhdi-bəid kənduçei-nisyan və ətalətdəməhbusdurlar, dəstyari amili-ənamil birləqılub əhli-halə əkəsin. Nesəbir lafi-gəzafın rüxsari-xilafə qazəvətəbli-təhi kimi bülənd avaze ola. Əgərçi əfsanehayi-üşşaq ki, müntəşirəl-afaqdürlər əksərini üsuli-məşhuri binayi-mövzuniyyət bulmuşvə fürui-məmuriyyətə şürfəvü küngürənəsb olmuş. Mərəmmətasan və ustadihərasan degil, əgər sən bu bina təmirinəki, zəlazilihəvadisi-sədran və əlamin zirü zəbər bəlkəasarindən üquləxəbər yox. Vəmemarani-əqalimikəlam ol xərabənin intizami-təsdidinəasiz və əsbabi-tənzihinənaçiz olmaqları, əzhəri-minəşşəmsdir. İqbal edəsən lafına kirdarın müvafiq və qövlinəfelin sadiq görünüb munsan təbiət birləguyi-mərifəti meydanihəqiqətdin çıqarub mənzili-təsdiqəyetürəsin, bu xərabəsazlıqda eşq-bazlıq sənəmusibi-sərəfrazlıq və əxvani-sabiqəhössəti-ənbazlıq olə. Lillahülhəmd ki, qaməti təbinəqəbayi-mövzuniyyət həmqəd vəbüqeyi-inşadətiynətisəlimin zişəddü yədd olub ibtida o süxənü ixtirai hər fəndin qüdrətinə əsz rəva görülməz. Və əmtieyi-siyaq üzrü nəbu suqdəbəha verilməz. Əgərçi həqiqətiibram bu əmri-şaqq təklifi-malayətaqdur, nişəkim o kənsurlar bavüsudidəstgahi-miknət vəpaygahi izzətilədəsti-təsərrüf ol binai-müstəsəlül-əsasdin kytah edüb bu fəqiri-bisərüpa kim guşeyi-xəmuldəmaliki-dinar olmiyə, imkan təmirinənəçün rah bula. Və şəbistani-zülmət ki, beyzeyi-aləm-tabdin ziya pəzir olməz, sənai səha sibəha ol kişvərəneçün sayeyi-pənah sala. Fəmma təklifi-imtəhani mouresi-istilam ülüvvi-qeyrət vəbaisi-iltizam qülüvvi-himmət olduğidin bavüsud ki, qiyməti-nəvai-əşari-şiar çün qili-üşşaq şikəstəvə izzəti-ənsar ovtari-ümmidləri kimi güsəstə. Övraqi-əbyatlarıçün zülfi-şahidi-bipərva kimi pərişan və əğlaqi-nükatləri çün vüsudu-ənqa binişandur. Ehmalsız istiqbali-şahidəistesal edüb yekrani-xameyi-vasiti nəcadimüləssəmil-midadi təkyerani-səhni-mürad dəsövlanəgətirdüm. İnnəhü rəufü bilibad. İlahi, kərəmindin məsul vəlütfindin məmul oldur kim, bu müsafiriqərib məkməni-qeybi-aləmi-şühudə ələm tikdükdəqədəmin meymun, talein humayun qüdveyi-ərbabi-xaldin vəzübdeyi-əshab qaldin, kambinü kamyab edüb zəllati-məayibi-amatinəpərdeyi-himayət vəkələmati-məatibi qamatinə puşişi-vəfayət buraxub kənəfi-kəramətindəməlhuz vəçeşmi-məanidü məhasiddən məhfuz ola. Ayin olunduğunda bazar, Ol ərsədəde mənim nəyim var?! Çün lütf ilə şəmi rovşən etdün, Xarü xəsi baği-gülşən etdün. Verməbu çırağımıhəvayə, Gülzarimi sərsəri-səfayə, Qılma mənəhər nəkim səzadur, Qılgil anıkim sənərəvadur. Məndin diləmək mürad səndin, Çün üqdəyədür güşad səndin. Səndin bizəkami-dil rəvayi, Qəm üqdəsidəgirehgüşayi. Saldun bənəsayeyi-inayət, Bildün nədür ibtidavü qayət. Qayətdəgötürməsayəməndin, Lütfün iləkəsməvayəməndin. Baxdun çü bu zərreyi-nəbudə, Çəkdün anıpərtovi-şühudə. Arayişinənizam verdün, Ol silkidəintizam verdün. Düşdü çü vüsudə şur səndin, Ol zülmətənuri-hyr səndin. Dəh qüvveyü çar rükni-həsti, Səndin düzülüb büləndü pəsti. Alsan qamu verdügün mətaın, Qət eyləsən andin intifaın, Əhbab dağılsa, dursa saqi, Daxi nəqalur vüsudəbaqi! Səndin budurur ümidi-məqsud, Verüb əlüməkilidi-məqsud, Rahi-tələbində şövqüm artur, Ol şövqəmüdam zövqüm artur. Bir keyf ilətazəqıl dəmağım, Bir rahiləeyləpür əyağım. Ta rəf ola etibari-zahir, Bil məhv ola bu qübari-zahir. Fərq eyləmiyəm ziyanü sudim, Pür oləvüsudü lavüsudim. Ərbabi-səhanın ixtiyari, Səmiyyətü sahü iqtidari, Çün əvvəli düdür, axiri lət, Sabiq qəmü lahiq oldu möhnət. Qıl dideyi-etibariməxar, Ta çəkməyim ol həvadəazar. * * * Tovhiddürür bu bir qəsidə Tovhiddürür bu bir qəsidə Afərin, ey maliki-mülki-cəhan, səd afərin, Nəqşbəndi-kargahi-səfheyi-ruyi-zəmin. Nuri-mir’atin əyan, keyfiyyəti-zatın nihan, Şəfqinin kani səminü rifqinin qədri məhin, Padişahi-mülki-həsti, alimi-aləm, mühit. Hakimi-ruzi-cəza, ey davəri-dünyavü din, Nəqmətin zindanidin bir guşədir veyli-cəhim, Ne’mətin mehmanına bir xanədur xüldi-bərin. Elminə hazir cəhanü helminə mənzur əman, Hökmünə dünya müqəyyəd, ədlinə aləm rəhin. Xəlqi-aləm acizindür mərifət əsvaqidə, Cümlədür naçizü cinsi-mərifət dürri-səmin. Oldu hüseyni-məhcəm üsyanə istiğfari-həsin. Bürci-ümmidə kəməndi-rəfətin həblülmətin. E’tirafi-əcz edəb qəddin xəm etmiş əqli-küll, Məzreyi-irfanə yetdükdə olumuş xuşəçin. Taci-qədr ilə yetürdi fəxr ilə Keyvanə sər, Xaki-rahi-dövlətin hər firqə oldu sərnişin. Macərayi-xəsmidin hifzin kimə oldu sipər, Zəxmi-tiri-hadisati-dövridin olmuş əmin. Cinnü insə hökmran oldu Süleymani-nəbi. Olduğiçün ismi-pakın surəti-nəqşi-nigin. Atəşi-şövqin salubdur sineyi-üşşaqə suz, Vüslətin nuri bəidü firqətin nari qərin, Pərtovi-hüsni-rüxün məşuqə arturmuş cəmal, Atəşi-eşqin qılupdur aşiqi zarü həzin. Qəmzənin cəlladi Vərqani qılıpdur müstəham, Tələtin razi təni-Gülşani qılmış nazənin Qeydi-hüsnün xatiri-Vərqani qılmuşdur əsir, Xameyi-sün’ün rüxi-Gülşadə çəkmiş nəqşi-çin. Kim ki, səndin döndərüb himmət verə hurayə dil, Oldu ol bidərd xari-dideyi-eynülyəqin. Cümlənin yadın sənin yadınlə qət etmiş Məsih, Nəfs tüğyanındə hifzindür ona hisnü həsin. Atəşi-təqsirinə saçsın zülali-miğfərət. Aləmi-vizr ilə haşa kim ola zarü qəmin. Ol ümidi-miğfərətdin neçəsi növmid olur, Siğeyi-əstəğfirüllahdurur ona nəqşi-çin. * * * Bu, bir bürhan durur xəlqə vücudi-vacibi-həqdən Bu, bir bürhan durur xəlqə vücudi-vacibi-həqdən Ey əql dəvani-bəzmi-idrak, Vey rahbərani-mənzili-xak. Vacib görünür bu ziüqulə, Rəh varməqə sahibi-qəbulə. Salduqdə nəzər mükəvvənatə, Basduqdə qədəm bu şeş cəhatə, Gördükdə vücudi-insü cinni, Hasil oluna dəlili-inni, Ya öz-özüdin ala bəyami, Sadiq ola mən ərəf kəlami. Ey əql bilən, işə müdəbbir, Övzaə mübəddilü müğəyyir. Sənsən çü bu rütbəyə mükərrəm, Tərkibi-şühudə cüz’i-ə’zəm, Qəflət sənə qayəti-sitəmdür, Sudi qəmu mayeyi-ələmdür. Fikr eylə, vücudi-cümlə əşya, Nə ratibədin olundu peyda. Bihudə degil bu karsazi, Fərq eylə həqiqətü məcazi. Aləm əgər olməsəydi mövcud. Əldə nə idi dəlili-məşhud?! Dünya qəmudur dəlil, o, mədlul, Bunlar qəmu nəqldür, o, mənqul. Bu rəhrövə rahdür o mənzil Bu, badiyədür, o, Kə’beyi-dil. Kim verdi bu dəh üqulə tərtib, Kim düzdü de ol üsulə tərkib. Kimdən yedi zərbi-taziyanə, Səgritdi səməndin ol miyanə. Kim saldı o tovsənə kəməndi, Kim qıldı o rəxşi nə’lbəndi. Ömrü olalı kəsər şəvare, Nə nə’lü nə mix olundu zaye. Nə’li məhü mixdur sitarə, Təmqasi günəşdür aşikarə, Zahir sənə nəyyireyn nuri Kimdəndür o behcətü süruri?! Səyyarü səvabiti-güzidə, Kim anlara verdi nuri-didə. Kim hiss ilə cismə qıldı yari, Kimdəndür anın əyari-kari?! Yandı sənə gərçi şəm’i-biniş, Göstərdi vücudi-afəriniş. Kim tikdi o şəm’i, düzdü xəzran, Müşkül ona kimdən oldu asan? Gər qətreyi-abdən vücudin, Oldu sənə mayeyi-nəmudin, Bu surəti çəkdi qansı nəqqaş, Ol cismə kim etdi ruhi həmtaş?! Tərkibə ol aləti-mükərrər, Tərtibə müqəddəmü müəxxər, Fikr olsa nə surət üzrə rəqqas, Peyda olur anda mə’niyi-xas. Cümlə geyə çün fəna libasi, Viral ola bu vücud əsasi, Zahir olur andə var kimdür, Ol dardə pərdədar kimdür?! Gər qılsa durub kişi təəmmül, Açsa ona dideyi-təəqqül, Zahir ola vəqti-nəfyü isbat, Xurşid həq oldu, xəlq zərrat. Təşbih əgərçi narəvadür, Ol zatə məsəl dimək xətadür. Liykən bizədür vəzifeyi-pas, Təhqiqi-rümuz kəlləmünnas. Yoxsa kim olundu ona məhrəm, Kim oldu o kibriyayə həmdəm. Kim anladı sirri-zati-biçun? Kim bildi nədür o zatə məzmun? Bir vəz’ilə düzdü bu həsari, Bir nəhc ilə qıldı bu mədari. Ta tişrəyə kimsə bulmiyə rah, Ta olmiyə kimsə andin agah Ol rəmzə yetişməyə xəlayiq, Fərq ola miyani-xəlqü xaliq. Əqli-üqəla zəlilü heyran, Məhbus bu həbs içində nalan. Döndərməgə yüz bu yüzdin idrak, Bəsdür bizə üzri-maərəfnak. Yegdür, keçəlüm bu cüstü cudin, Yox kimsəyə bəxş o rəngü budin. Alub ələ zeyli-şər’i-şare Bu yolda olub o qövlə qane. Hər rahrəvin görür dəlili, Hər kimə o qıldı Cəbrəili. Əvvəl bata çeşmeyi-həyatə, Axır yetə mənzili nicatə. * * * Bu, nəti-rəsuli-müctəbadur Bu, nəti-rəsuli-müctəbadur Ey şahi-bəlavü izzü təkrim, Vey xosrovi-mülki-xəlqi-təzim. Sərlövhi-kitabi-afəriniş, Tüğrayi-xitabi-hökmi-biniş. Ey məhrəmi-razi-sirri-mübhəm, Vey bəzm tərazü vəhy mülhəm. Şərin durub etdi nəsxi-ədyan, Göstərdi təriqi-kuyi-irfan. Ey sameyi-məniyi-həqiqət, Qanunnəhi-kişvəri-təriqət. Çün şəmi-vüsudin oldu rövşən, Qıldı bu səhani tazə gülşən. Ey şafeyi-müsrimani-asi, Səndin qəmuyə rəhi-xilasi. Zərrati-səhan tənəbli-rahın, Ərş oldu kəminə təkyəgahın. Ey Kəbeyi-çar rükni-aləm, Nuri-əzəlivü möhri-xatəm. Çərxü fələk etdilər ərusi, Verdün olarə çü paybusi, Ey zinəti-məhfili-nübüvvət, Arayişi-bəzmi-ünsü vəhdət. Sən ləsseyi-kövnə lölöyi-nab, Sən zülməti-bəhrə nuri-məhtab. Ey baisi-nəzmi-xakü əflak, Şahid bu sözə kəlami-lölak. Visdanınədür təriqi-adət, Binayi-qüyub vəşşəhadət. Ey kaşifi-rəmzhayi-müşkil, Təbliğ sərayü vəhyü münzil. İrdi qəmu xəlqə feyzi-sudin, Ta yetdi şəhadəti-şühudin. Ey çeşmi-səhanə nuri-didə, Xurşid qulami-zərxəridə. Tənqihi-dəfatiri-qiyamət, Mövquf açasan ləbi-şəfaət. Ol fatehi-həştbabi-gülşən, Zatilə sifatə elmi rovşən. Çün görmədi bizdə nuri-idrak, Yazdı o misali-marəfnak. Ol kim bula qürbi-qabi-qövsin, Ol pərdədə ola surəti-zin. Di anda neçün qalur səhalət, Kim ola ona rəva bu halət. Ey valiyi-çar həddi-təmkin, Təhsi nişanə, həzar təhsin! Güftarın açub dəri-hidayət, Rəf eylədi zülməti-zəlalət. Saldı araya kitabü əlam, Göstərdi təriqi-küfri-islam. Sabit sən edüb vüsudi-vasib, Qayim sən edüb vüsubi-qayib, Səndin əgər olmasaydı təlim. Keyfiyyəti-din, ədayi-təzim. Kim anlar idi ziyanü sudi, Kim eylər idi xuda süsudi? Dövranə əsəb mədar qoydun, Şərin bizə yadigar qoydun, Hər müşkil əgər olunsa izhar, Sən həll edüb eylədün xəbərdar. Nə faidə bu tərəfdən iqbal, Yoqdur sənə qeyri-ruyi-ehmal. Səndin bizə lütfü mehribani, Bizdən sənə qəhrü sərgirani. Səndin bizədür təriqi-yari, Bizdən sənə şivə dilfikari. Səndin bizədür yetən şəfaət, Bizdən sənə nəqsi-əhdü adət. Üsyan səni bizdən etdi tirə, Qəmdür bizdən sənə zəxirə Sındurduq əgərçi zərfi-irfan, Səhlilə dutub təriqi-üsyan. Haşa kəsəlüm ümid səndin, Ya görmüyəlüm nəvid səndin. Aləm qəmudur sənin əsirin, Adəm qəmudur sənin fəqirin. Yox qeyrə sənin çü ehtiyasın, Ta insiyə olmasa məzasın. Olmadı səninlə sayə həmseyr, Yəni ki, sənə ədil yox qeyr, Zatın qəmu nuri-pakdur pak, Çün bulmaz ani həvasü idrak. Pəs düzdü həkimi-ləyəzali, Ol nurə bu surəti-xəyali. Ta aləmi-sismə ola şahid, Xəlqə ola mənşəi-fəvaid. Yox sayəsi surəti-xəyalın, Bir şəkl misaldür səmalın. Gər sism duranda intisabə, Möhtas ola badü xakü abə. Ol nesə çıxar dutub kəranə, Bu şüğlilə qürbi-laməkanə. Pəs zahir olundu ol mükərrəm, Bu növidə nurdur müsəssəm. * * * Ey fələk, netdim həmişə gözləyib azanmı Ey fələk, netdim həmişə gözləyib azanmı, Dil evin ğarət qılıb pozdun rüxi-bazanmı. Dəhr içində tiri-bidadə məni qıldın hədəf, Zülm ilə bu dün ara əldən çıxardın yanmı. Noldu cürmüm əxtəri-bəxtim vəbalın gözləyib, Lütf ilə qıldın təvana taleyi-əğyanmı. Bünyeyi-iqbalıma min qəhr ilə saldın şikəst, Eylədin faiq durub iqbalıma idbanmı. Dəsti-zülm ilə məni əğyara qıldın zirdəst, Vüsəti-mərdanəlikdə təng edib həncarımı. Paybusi-yarə yetsən qoyma əldən, zinhar, Ey səba, lütf ilə dutgil daməni-dildanmı. Qoy hücumunda Məsihi tək mənim halımı gör Söyləgil əğyardan pünhan ona əsranmı. * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/mesihi İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1655). Public domain (author died 1655). Original text only.