Əliqulu Qəmküsar. Əsərləri Əliqulu Qəmküsar (1880–1919) == Müxtəlif şeirlər == Hər kəs açırsa ağzın, qövlü qərəzdi yeksər Hər kəs açırsa ağzın, qövlü qərəzdi yeksər, Bir mətləb üstə hər ay bəhsi-ləsasət eylər, Hər bir yetən qoyar boş əngini, nitq söylər, Axır qalar yarımçıq hər məsələ, hər işlər. Biganələr olar cəm bu dadə, bu harayə. Dünya olubdur yanğın, bir qətrə su tapılmır, Un yox, qəhətdir buğda, xalis çörək tapılmır, Kimdir desin soyulmur, kimdir desin çapılmır. Kimdir desin soyulmur, kimdir desin qapılmır? Məzlum olursa aclar, çox xoşdur əğniyayə. * * * Yarəb Qurtarmadımı ağlamağın mövsimi, yarəb? Hər gündə münacat olunur məscidimizdə. Ağlar günə qaldıq, yenə əl çəkməyəcəklər, Bu mərsiyəxanlar nə görüblər biləmizdə. * * * Yetdin yetənə, yetməyənə bir təpik atdın Yetdin yetənə, yetməyənə bir təpik atdın, Vicdanını, imanını bircə pula satdın, Şeyxi, qazını, xanı, bəyi bir-birə qatdın, İcma eləyib qıldılar axır sənə nifrət. Tutdun yaxasından Bakının həftədə yazdın, Milyonçu, zavodçu deməkdən beynini qazdın, Uprava, qlavnı bağırıb kefləri pozdun, Saldın Bakıya həftədə bir şuri-qiyamət. * * * Dinəndə yandı dilim Dinəndə yandı dilim, Dinməyende dil yandı. Nə dərdi gizlədə bildim, Nə aşikar eylədim. * * * Əsfa, ey ədibi-pakzəmir Əsfa, ey odibi-pakzomir, Daim oldum qəyu dəfnə qərid. Millete pəndin olmaz çağir, Fikrini tutdu bir sükuti-əmiq! Güi saçıb pişkahı-rabində Gərçe Qafqaziya elvida eylor! Səni həqq saxlasm penahmdo Gy ədibi-müxalisətpərvər! Gerçe gül soldı... itdi fesli-bahar! Sana, ey gülüstan, yetişdi xəzan! Qəm yemə, Əhməd Kamalın var, Açılır başqa bagzart-bəyan! “Yeni Fuyuzat” jurnalı, 1910, N 7 * * * Səndə, ey Qafqaz, ey gözəl gülzar Əlibəy Hüseynzadə hazrathrinin Qafqasiyada mühacirəti münasibatilə təhəssürat Səndə, ey Qafqaz, ey gözəl gülzar, Qəfb açılmaz gülü bənövşə solar. Daima başqa aşıyanə açar, Solsa gil, əndəlib olar naçar. Nədən ey gülşəni-fünun və odəb Bu qədər xarsən bu dünyadə? Nə üçün bilmədin? Nə oldu səbəb? Gəh vida eyləyir bu danədə?! Ah, ey dahiyt-sütudə-nihad Bizə lütfünlə eylə etfi-nigah, Səndən eylər bu millət istimdad. Ona sizlərsiniz yeganə pənah. Edib əsğa təhəssüratımızı, Vətən olmaqda pürəsəf naçar Getmə!.. Məyusü naümid bizi Etmə, ey tutiyi-şəkərgöftar! Cismü canımda ehtisasatım Şu kədərli fəraqə nifrət edər. Getdigin yerlərə xəyalatım Sürünüb əczlə peykcə gedər! * * * Şəhidi-hürriyyət Səid Səlmasinin ruhuna ithaf Bu baxışlar melalü hüzn saçar, Bu baxış dağidar edər ciyəri, Qəlbə min dürlü yesü matəm açar, Sənde gördükcə bu nigahlərİ. Ah, ey nocavan, ki qəlbində Daima bəslədin həvayi-vətən. Vətən uğrunda, millet eşqində Laləgun oldu qanlarınla kefən. Əsəfa, vermədi əcəl möhlet, Görməyə şadikam millətini. Düşmənin vermədi sənə fıirsət, Etdi nabud fıkrü niyyətİni. tştə fikrindəki sübati-himam Verdi tərcih cahanə canani. Ruhi-pakm tutub teriqi-ədəm, Sinəçak etdi əhli-İram. Saf qəlbinlə bəzli himmət edib, Qeydi-dünyadən oldun azadə. Həsrətü yəs aruzu ilə gedib, Müsterih ol behişti-əladə. Dediyin tek həyati-istiqbal Oldu axır fədası mosləkinin. Can nisar etdin, etdin istikmal, Qayim oldu əsası məsləkinin. İştə min kərrə mərhəba olsun O mübarək-nihad fitrətinə. Cismü canım menim fəda olsun O müqeddəs türabi-türbətinə. "Yeni Füyuzat" jurnalı, 11 yanvar 1911, N 2 * * * Bu qədər ifadələnmə, sənə yoxdu bab, varlı Bu qədər ifadələnmə, sənə yoxdu bab, varlı. Fiqəranı, bəsdir, az soy, elə ictinab, varlı. Həzər eylə rencberdən, ona bəsdi, vurma noxta, O yazıq əkinçilerden bir utan, bir azca toxda. Bu qədər yekəltme qamın, puluna güvənmə çox da, Olu bir zaman çəkərlər sən ilə hesab, varlı. Sən əgərçi varlanıbsan, pulu yığmısan cəfasız, Bunu bil ki, varlı hergiz dolananmayıb gədasız, Bu qədər, görondə yoxsullan, baxma etinasız, Olann, həzər qıl, etmə üroyin kabab, varlı. Hamı sosyaiistler indi olann kömekləridir, Niyə, çün əkib-biçenlər olartn biləkləridir, Səni varlı eyleyen həm oların emekleridir, Puiu sən qucaqlayıbsan, o çəkİb əzab, varh, Sənə düriü-dürlü nemet olar eyleyıb fərahim, Bu sayaq ilə ki, indi dəyişildi vəzi-alom, Özünü kənar çəkme, dəxi keçdi, indi sən həm Gərək öz əmollerinden veresen cavab, varlı. Yeyib-içmisən doyunca, gece-gündüz olmusan şad, Füqəraye etmeyibsen o yaman gündə imdad. Bütün işçilər elinden eləyir feğan-feryad, Nədi səndə böylə bir zülm, bu cürə itab, varlı. Dexi bəsdir etdiyin cövrü sitəm, yeter, dübarə Seçilib qanşma xalqa, bir utan çekil kənarə, Zibəs etdİyin cefalar hamını getirdi zare, Törədi bu niyyetindən belə inqilab, varlı. Sənİ sodri-meclis etsə, başına doluşsa əclaf, Özünü öyünmə, bəsdir, dexi vurma çox da boş laf, Bu qədər həyasız olma, elə İaməhalə insaf, Füqerada qalmayıbdır dəxi səbrü tab, varlı. “Molla Nəsrəddin", 25 dekabr 1917, N 26 * * * Həsb-hal Tesviri pürmelalımı mütləq gören zevat Anlar keçirtmişəm necə efsürdə bir həyat, Gəldim cəhane sanki həmişə bəta çəkim, Könlümde vardı min eməlü min təhəssürat. Dünyada bir merami-diiim hasil olmayır, Yəsi olub məne bütün əcrami-kainat. Bəs kim düşünmüşam, qırışıbdır üzüm-gözüm, Zaye edib vücudumu işbu tefəkkürat. Sinnim otuzda, tüklərim iştə bəyaz olub, Köçmək sifarişin yetirib qasidi-məmat. Qalmayıb ümid çünki həyatın beqasına, Əksim götürtmüşəm, qala bəlkə, bu, xatirat. * * * Ədəbiyyat Bır hökumet tazə çıxmış, İsmi-Azərbaycan, Şəkli cümhuri, idarə üzvü yeksər bəylə xan. Heç görübsüzmü ki, olsun kəlləyə qurtdan çoban? Bir nefər xalis rəiyyət kabinedə yoxdur, inan, Əlaman bu müstəbİdlərden, ilahi, əlaman! Hər şehərda xandır, eyandır keçib iş başına, Hər cəhətdən üz görür öz qövmu, öz qardaşma. Get dolan kend-kəseyi, bax bir axan göz yaşına, Hər terəfdə kamirandır bəy, əkinçi bağrı qan, Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman! Get Qazaxdan keç, Tovuzdan keç, Özünü ver Gencəyə, Gör necə vermiş rəiyyət bəylə pəncə-pəncəyə, Kəndliyə, rəncbərləre bax bir olan işkənceyə. Bax nə cür bu zülmden qan ağlayırlar hor zaman, Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman! Nəql edim bir-bir seno mən hər yerin əhvalını, Kəndlinİn, rəncbər, əkinçİ, fəhlənin bil halını, Bax, düşün, gör onların idbarmı, iqbalını, Qalma qəflət uyqusunda, dur, gözün aç, bir oyan! Əlaman bu müstobidlərdən, ilahi, əlaman! Xoylu xan bir müddət etdi tək idarə milleti, Kabinə təşkil eylədi, hər yerdo çıxdı şöhreti, Çünki böhran oldu, dəyişdi vizarət heyəti, Har tərəfden toplanıb məbus açıldı parlatnan, Əlaman bu müstəbidlerdən, ilahi, əlaman! Bəh, nə məbuslar kı, tann bədnəzərdən saxlasın, Qıymasm canlanna, hər şur-şerdən saxlasın, Qəlblərin sinsitməsin, qəmdan, kədordən saxlasin, Çünki millət onlara mərhuni-minnətdir hər an, Əlaman bu müstəbİdlərdən, ilahı, əlaman! Var o cür məbus osla anlamaz besət nədir, Parlaman nə, üzv nə, bu vəz, bu halət nedir, Kimdi millet, kİmdİ dövlət, bu qedər bidət nədir, Çünki onda ne fərasət var, nə təqriri-beyan, Əlaman bu müstəbidlərden, ilahi, elaman! Get soruş, öyrən, gör, aya, bunları kimlər seçib, Onlarm kim qəddinə bu xələti ölçüb-biçib, Hər biri yüz min finldaq işlədib, zorən keçib, Ayda on min doniuq alsın, müftə olsun kamiran, Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman! Boyle getse binəvalər büsbütün pamal olur, Bu fəlakətdən, yaqin, axırda İzmehlal olur, Kim bu bəylərdən səvay bu vəzidən xoşhal olur, Hər tərefden ərşə qalxıbdır bütün ahü feğan, Əlaman bu müstəbidlərdən, İlahi, əlaman! Vardı min dinsİz-İmansız, hər biri milyon yeyib, Beş gün aqdəm lüt gezərkən indi xəz paltun geyib, Doğrudur həqqən, keçonlər mətlebin lubbün deyİb, İndi bülbüllər yerində qarğalar tutmuş məkan, Əlaman bu müstəbıdlərdən, ilahi, əlaman! Qan töküldü, can verildi, oldu hürriyyet pədid, Köhnə İstibdad düşdü, parladı tərzi-cədid, Şahidi-məqsud göstərdi üzün, verdi nəvid, İxtiyar olmuş könüllər oidular yeksər cavan, Əlaman bu müstəbidlerdən, ilahi, elaman! Leyk, heyf olsun, üzü bir binəvanın gülmedi, MİUəti-cahil bu feyzin qürb-qədrin bilmədi, Fəhlənin bir kəs üzündən əşkİ-aluı silmədi, Canəverlər əl-qol açdı, oldu zaiımlar əyan, Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman! İndİ getsən hər mahala hər yetən dad eyləyir, Dövreyi-mənhusi-istibdadı dəryad eyləyir, Bəs ki xanlar, bəs ki bəylər zülmü bidad eyləyir, Qalmayıbdır rencbərlərdə dəxi tabü təvan, Əlaman bu müstebidlərdən, ilahi, əlaman! İndi lazımdır ki, millət huşunu cəm eyləsin, Hər cür olsa haq damşsm, haq desin, haq söyləsin, Yoxsa bizlərdə təpər yoxsa, buna kim neylesin? Qalmaz axırda bu cür bivaye millətdən nişan, Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman! Çünki bu millət susayıb bir-birinin qanma, İndi fürsotdİr, düşüb qardaş qardaş canına, Göziəri qızmış, qudurmuş, getmək olmaz yanına, Ol səbəbdəndir olur gündən-günə işlər yaman, Əlaman bu müstəbidlərden, ilahi, elaman! * * * İngiltərə Qoymayaq olsun ki, sahib-ixtiyar İngiltərə, Yoxsa bizlərdən çəkər axir damar İngiltərə. Əsrlərdəndir bu miliət Asiyada kök salıb, Hər yeri, hər ölkəni min fend-fel ile alıb. Aləmi bəıbad edibdİr, bircə Gurcüstan qalıb. İstəyir etsin onu da tar-mar İngiltərə. Çün gelən tək başlayıb hər millətİ iğva edir, Hər nə hİylə, hor nə fıtnə eyləyir ixfa edir. Hər zaman bir milləti bir növİ istisna edir, lstəyir Qafqaz dağılsın, aşkar, Ingiltərə. Çün bular əmniyyətə, asayişə verməz riza, Bəs ki, bu vəzi edir daim siyasət iqtiza, Bunlann her fəndini aləm duyubdur, əzqəza, Eybi yoxdur, her qedər qazsa məzar İngiltərə. Biztəri osmanlı, alman, rus getirdi heyrətə, Zerbə vurdu hər biri mümkün qədər hürriyyətə, Ozləri axırda düşdü gör ne cahi-zilləte. İşte vazehdir, olar axırda xar, İngilterə. Bu bəlanın biz bacardıqca biz qabağın sədd edək, Ziddinə min etirazü min təneffiirle gedək, Müstəbid olduqlannda bunlann çün yoxdu şək, Mohv edər hürriyyəti her yerdə var İngiltere, 1919 * * * == Satirik şeirlər == Dolaşma Ey Molla dayı, gəl bu müsəlmanə dolaşma, İnsaf elo, hər sahibi-iymanə dolaşma. İmdi ki bizim əksərimiz şeyxidi, molla, Yazma olann eybinİ, her yane, dolaşma. Qazilərimiz gorçi süvar olmuş əvamə, Alimdilor, eim əhlinə, ürfanə dolaşma. Gor hacı baba darmadağTn qılsa Qubanı Baş qoşma, o cür alimİ-zişanə dolaşma. Hor pirləri rişxəndə qoyub, məsxərə qılma, Cindarə inan, cin ilə şeytanə dolaşma. Məxluqi bu qədr eyləmə risva, həzər eylə, Bəsdİr bu qədər vaizü bəy, xanə dolaşma. Sən də əlsan bəy, yeyəsən müft-müsəlləm, Rəhm eyləməzsən rəncbərə, dehqanə, dolaşma. Xanlar kımi hergah olasan sahibİ-dövlət, Məğrun olusan, sərvəti-səmanə, dolaşma. Millət özü halvasını çaldı ağalarm, Sən ban çək əl, şah ilə sultane dolaşma. Millət özünün, qanmasa, teklifıni verso Makulu Qarov xanə, Nəmov xanə, doiaşma. On dörd parə kənd əhli bu meşrute zəmanı, Gər ac-susuz diişsə biyabanə, dolaşma. Şeyxin təri, ya çirki şəfa oldusa xalqa, Gülme belə ecazə, bu dermanə dolaşma. Bir dəfə Cüvəllağı uzun etsa müşorrəf, Eyb etmə ona, yazdığı hedyanə dolaşma. * * * Axund Qoydun əmmamə başına, dandın həqiqeti, Alat-həcvü məsxərə qıldın şəriəti, Udvan olub ülumə, sevdin cəhaləti! Saldın əsarət altına biçarə miiləti, Dinİn fədayi-dirhəmü dınar edən axund, Millətlər içrə mitlətini xar edən axund. Insaf elə, bu qədər yalan macəra deme, Peyğomberə, imama bu nov İftira demə, Mənbərdə hər cefəng sözü, qıl həya, demə, Hər bir yalanı həzrətə bilmə rəva, demə. Ey milləti cəhalətə vadar edən axund, Hor dürlü fərqü İcze giriftar edən axund. Yox bir açıq dilim sənə mən eyləyim əyan, Ta sən qanmca qalmayacaq milletimdə can, İnsafə gəl, mürüwət elə, rəhm qıl, aırıan! Millətdə yoxdu bunca bu zillətlərə təvan, Ey mənbori-peyğəmbəri murdar edən axund, Ey millətin işıq gözünü tar edən axund. * * * Nəzirə Mənim ey naxçıvanlı şairə heyran olan konlüm, Yazan latayilate matü sərgərdan olan könlüm. Həya qılma, açıq soylə, cahanda sən görübsənmi Həmi şair, həmi motla, həmi şeytan olan, könlüm? O cür şair çıxar mənbərdə her il xalqı süng eylər, Genə şərm eyloməz, söylor: mənim giryan olan könlüm. Rəvadır gər desə: ey tııtmayan bir məsləki qaim, Olub aiudə dünya mahna, xulqan olan köntüm. Münəzzəh adəmiyyətdən, mübərra hüsnİ-sirətdən, Kelami ləğv, qövlü hərzəvü bədyan olan könlüm. Danosbazlıqdan xalqı tovluyub hər şəklə düşməkdə, Təqəllübde, qərezdə heyrəto şayan olan könlüm. Orucluqda, məhərrəmdə satan xəz xirqə düşmenə, O aylardan sora hərrac edib üryan olan könlüm. Danan “Taza həyat” ın, “İttifaq”ın pullann savsem, Yazıb “Zənbur”un üstə arizi-divan olan könlüm, Əger Ölsən də, söz yox ki, Otayh səndən el çəkməz, Yazar, tənqid edər her feylini insan olan könlüm. * * * Eyləmə qəm Eyləmə qəm, ey başı boş bambılı, Dümbəyi çal düşgilə meydane sən Mütrübə, cindarə, meyə səp pulu, Sərf eləme başqa bİr ehsanə sən. Gündə həna bağlagilən yalına, Açma gözün, baxma bir az halma, Colb elə ənzan yoğun şalına, Eyle səfər ildə Xorasanə sən. Tazəbatazə eylə siğə, nikah, Bilgilən icrayi-teiaqi mübah, Feyz qazan kəndinə şamü sabah, Fövt eləma ömrünü əfsanə sən. Səy eytəyib başına topla mürid, Mədrəsəni, məktəbi et napedid, Qoyma açılsın bir üsuli-cədid, Görmə rəva elmi müsəlmanə sən. Başını qırxdırgilən, həm pak elə, Diqqət eylə, qoymagilən tük gələ, Salma bu dünyada özün əngələ, Dik gözünü cənnəti-rİzvanə sən. Qız götürüb qaçmağı bil çox hünər, Dərdİn ola vermə tebıbə xəbər, Incİmə üz versə qəzavü qedər, Eylə fəda canmı canane sən. Qoyma əyalın, çocuğuna zad qana, Qat otağa, bağla dilın, yıx yana. Dərs yaraşmaz qıza, ya oğlana, Qeyrət etə nefi-cibişdanə sən. Ölsə ölün, quyla əmanət onu, Qoyma yubanmaqhğa, əlbət, onu, Torbaya tök, çat ata xəlvət onu, Düş çaparaq bərri-biyabanə sən. Çox da qəzetlor səni təhqir edir, Əksini jumalda da təsvir edir, Eybini, nöqsanmı təhrir edir, Vermə qulaq hərzəvü hədyanə sən, Dümbəyi çal, düşgilə meydanə sən. -Molla Nəsrəddin. 14 dekabr 1910. N 40 * * * Gəldi yenə Rəhim xan İranə, barəkallah! Goldi yene Rəhim xan İranə, barəkallah! Çıxdı əceb igidtək meydanə, barəkallah! Çün gördü başpozuqluq olmuş bu qövmə pişə, Etmiş cəmaət adət qan tökməyə həmişə, İştə bu zalım istər vursun dübarə tişə, Aləm bütün boyansın al-qanə, barəkallah! Bir-bir çü müstəbidlər İranə olmuş azim, Rusiyyede dübare qalmaq daha nə laztm? Fikri budur ki, şahe olsun genə mülazim, Etmiş qesəm şu ehdü peymane, barəkallah! Gördü ki, parlamanda var başqa ciddü qeyrət Axırda verdİlər çün Eynüddövləyə vezarət, Gəldi bu da təpİlsin, qoysun binayi-qaret, Yar olsun ibn-ümmül-xaqanə, barəkallah! Bunlar kİ, getdi, dəydi çun bir-birinə İran, Oldu bütün viiayət əhrar əlindo viran, Oldur ki, nail oidu, dilxahinə Rəhim xan, Müjdə yetİşdi Züli-Sültanə, barəkallah! Söz yox, gərəkdi çatsm məqsudinə süpəhdar, Oİsun cəri qitalə yeksər güruhi-əşrar, Ta belkə, Məmdəlinİ cəlb eyləsinlər təkrar, Gəlsin, özün yetirsin Tehranə, barəkallah! Yefrem gorəkdir İşdən çıxsm bütün kənarə, Təfviz olunsun işlər öz əhlinə dübarə, Lazımdı mürtəcelər çatsmlar ixtiyarə, Gelsinlər şahsevənlər cövlanə, barəkallah! Caiz deyil ki, olsun Təbrizdə əmnü rahət, Labüddü Həştrudda qopsun gərək qiyamət, Kürdlər Savucbulaqda yapsın gorək cinayət, DÖnsün həmişə cənnət niranə, barəkallah! Müştaqdir cəmaet bəs kim vücudi-şahə, Tabedilər həmişə qəlbən cünudi-şahə, İştə yetibdı indi növbət vürudi-şahe, Gəlsin keçirtsin ömrünü şahanə, barəkallah! “Molla Nasraddin’, 22 dekabr 1910, N 41 * * * Millətinin halı pərişan ola Millətinin halı pərİşan ola, Hor bir işi nifrətə şayan ola, Cahil ola, vəhşi və nadan ola, Qəm yeme, sabr et, bu da, yahu, keçər. Daireyi-əqlü ədəbdən konar Əmri müsəiman edə daİm şüar, Olmaya bİr kimsədə namusü ar, Qəm yeme, tab et, bu da, yahu, keçər. Her işimiz mesxərəli, gülməli Olsa bizim, pozma kefin, ay dəli, Hər neİəsə Kəlb Cəfər, Kəlb ƏIi, Qəm yemə, tab et, bu da, yahu, keçer. Vaizimiz söyləyə menberdə gər Beri-ələm, möcüzi-şəqqülqəmər, Zəfəri-çindən sənə versə xəbər, Sakitü lal ol, bu da, yahu, keçər. Mersiyəxan gündə çıxa mənbərə, Xalqı soya, düşməyə esla yerə, Tab elə, döz böylə yaman günlərə, İncime, səbr et, bu da, yahu, keçər. Oğru, əcamir doluşa məscidə, Zəng vura, toy çala, şaxsey gedə, Baş-qulağın qanına qəltan edo, Dinmə, danışma, bu da, yahu, keçər. Tüstü basa məscidi, külxan ola, Tab eləmək xarici-İmkan ola, Mərsiyemiz kizb ola, bohtan oia, İncimə, qatdaş, bu da, yahu, keçər. Çakər' ola mərsiyəxani-səhih, Qovii qələt, feli təmamən qəbih, Vedeyİ-cənnət verə xəlqə sərih, Dinmə, damşma, bu da, yahu, keçer, Bəzzazımız başe çala zerbəti, Kendinə tərğib elİyə milləti, Əmri-səvab ədd edo bu bidəti, Qem yemə, səbr et, bu da, yahu, keçer. Məscidinə oğru girə aşİkar, Sirqət edə çəkmə, qaloş, her nə var, Payi-bürəhnə qalasan zinhar, Dinmə, danışma, bu da, yahu, keçər. "Molla Nəsrəddin", 18 yanvar 1911, N 3 * * * Sür ömrünü, çək ləzzətini can ələ düşməz Sür ömrünü, çək ləzzətıni can ele düşməz, Heç bir belə gün, bir bele dovran ele düşmez. Yorğanını ört üstüne, get xomeyi-xabə, Dünyaya cəhət salma özün rəncü itabə, Bu cifə üçün kondini oxşatma kilabə, Fanİdi bu dünya, vəli, rizvan ələ düşməz. Təşviş eləmə getsə hamı qovm qabağa, Sen yatgile, dincel, ebəden durma ayağa, Əfkarını məhdud elə, tərpənmə qırağa, Mövhum ilə məmlüv olan əzhan ələ duşməz. Arifləri hər bazmidə təhqir elə yeksər, Alimleri hər halidə qtl xarü mükəddər, ö z ıneylini, öz rəğbətini cahilə göstər, Serveqt oİ, aman, qoyma ki, nadan ələ düşmaz. Ezaz etə, ikram elə her mollanümaye, Təqlid elə hər başı sanqlı cühəlayə. Xeyratını ver pulluya, vermə fuqərayə, Fəxr et belə ehsanə, bu ehsan ələ düşmez. Kümuş ele, el bağla bəyi, xanı görəndə, Təzim elə, düş səcdəyə mollam görəndə, Ver var-yoxunu mütribü zumanı görəndə, No zuma taptlmaz, nə də bəy, xan ətə düşməz. Dünyaye əcəh demde, əceb gündə gəlibsən, Hər milləti vəhşətdə, zəlaiətdə bilibsən, Bircə özünü eyni-səadətdə görübsən, Bas bağrına islamı, müsəlman ələ düşməz. Alem düşəcekdir, yanacaq nari-cəhimə, Tək sən gedəcəksən bir o cənnati-nəimə, Ey cümlani murdar bilen merdi-behimə, Bərk saxla öz imanmt, iman ələ düşməz. Hər yerdə soni süng eləsə boynuyoğunlar, Əmmaməlilər, tirməlilər, sürməyidonlar, tncinmə, danxma, ürəyin sıxma, qoy onlar Meydan sulasınlar, belə meydan elə düşmez. Ver Çakerə yüz-yüz ki, yesin qamı toxalsın, Hər il boşasm arvadım, tazəsin alsın, Övladım dansın, evinə vəlvələ salsın, Vicdanını seyr et, belə vicdan ələ düşməz. Menberdə oturt Mirzəli tek her pezevəngi, Vəzində desin mİn cürə əxbari-cəfəngi, Qoy noql edə keyfiyyəti-sərbani-dəbəngi, Vallahi, bu cür mərdi-süxəndan ələ düşməz. Qafilsən əcəb, meqberənin ləzzeti vardır, Hər gün orada mollalann söhbəti vardır, Tüllabların get necə gör işreti vardır, Ver huşunu bu sözlərimi qan, əlo düşməz. Bu il bu məhərrəm hacılar qıldıla tədbir, Ta eyləyəler köhnə, uçan məscidi təmir, Min vermeyə, yüz vermeye and içdilə bir-bir, İndi biləsən bır nəfer insan ələ düşməz. Getsen qaçacaqlar, Tutsan danacaqlar, Müşkül dəxİ onlar Bir cem olacaqlar. Məscid də yanmçıq, Məktəb də yanmçıq Axır qalacaqlar. "Molla Nəsrəddin" 7 fevral 1911, N 6 * * * Dindar olanın halı pərişan gərək olsun Dindar olanın halı pərişan gerək olsun, Əfsürdə-dili, bisərüsaman gərek olsun. Hər qövmə ləkəd-küb ola ger milləti-islam, Hər adəd-mezmum ilə kəndin qıla bədnam; Sixma ürəyin, eyləmə qəm, olmagilən xam, Bu tayife rizvanə şitaban gərək olsun. Mömin gərək alsın özünə ildə bir arvad, Damad arayıb kəndina, olsun həmi damad, Getsin Məşədə, kebləyə, qılsm ağasın yad, Cənnetdə də hemxabcyi-qılman gərək olsun. Qoysun başına moUa gəvək üç pud emmamə, Yay, qış ola əynində onun bir cürə camə, Ləbbadə və qurşaq ilə gəldikdə xüramə, Şalvarsız ayağında da tuman gərək olsun. Müşküldü bu kim olmaya seyyiddə səfahət, Təkrarinə bu məsələnin məncə nə hacət? Otsa kəmərində birinin şali-səyadot, Labüddü məğrurü qudurğan gərək olsun. Get seyr elə gör Kukəməri, əhli-Yegani, Təlvis edib onlar bütün əqtari-cahani, Hər şəhridə bu tayifonin pirü cəvani Sail-bekəfi-pariçeyi-nan gərok olsun. Çün pirdə, ocaqda göriinür koşfü keramat, Etsin oiarı şiə gərək ildə ziyarət, MÖqüf ola, heyhat, çətindİr belə adət, Millət belə qəftətlərə qurban gerek olsun. Kənd-kəsəyə getsən bilİsən sureti-haiı, Qurtarmaz içindən oların cəngü cidalı, Hansı birinin bir kəro artıq düşə yalı, Dəva sahb öz qanino qöltan gərak olsun, Çoxiar öziine sonet edib qandırabatı, Təqdis eləyir İşbu müləvvəs hərəkatı, Olmaz olann hər ikİ dünyada nəcatı, Həp bari-kəşu quli-biyaban gərek olsun. Sordari-Maku oğluna lazımdı toy etsin, Yüz min tüməni bir toyunun xərcins getsin, Bu işrətinin söhbeti dünyaiara yetsin, Dağ-daş başa baş cümlə çıraqban gərek olsun. Konyak içilə su yerİnə bəzmi-sefadə, Sərməst ola, şəniik eliyə atlı, piyadə, Məziumlarm gözlərinin əşkİ arade Axsm yero, bİr dalğalı ümman gərək olsun. Qafqazlı müsəlmanlarımız diqqətə calib, Fors etməyə, şrq gəzməyo olmuş haını talib, Vilhelmi-sibii, pensine, bir şeyi-əcaib, Avropalı görse onu heyran gərək olsun. Hər kəs ki, gedir rus dilini qılmağa təhsil, Az-maz qonuşur türki lisanın bir-iki il, Bəs kı qarışır bir-birinə sonra bütün dil, Kim zonn edəcəkdir bu müselman gerək olsun. Lazımdır ki, bildirsin özün alemə şiə, Olsun mütəhəmmil hamı dərdü qəmö şiə, Hor il başabaş batsm, əvət, matomo şiə, Oİduqca həyatı, gözü giryan gorək olsun. "Molla Nəsrəddin", 27 iyun 1911. N 27 * * * İranlılar Barəkallah, çox nəcib insandılar iranlılar, Her kim eşşəksə ona palandılar iranlılar. Gəlməmişdən Məmdəii uymuşdular məşrutəyə, Etiraz etmişdiiər hər bimürüvvet iutiye, Nitqidə natiqləri bənzərdi sanki tutiyə, Zənn edərdi cümlə, şəksiz, qandılar iranlılar. Hər şəhərde, qəryedə yapmışdtlar bir əncümən, Coqə-coqe toplanıb eylərdiler fikri-vəten, Dəm vuraxdı cövri-istibdadidən hər bir yetən, Guya hürriyyətə qurbandılar iranlılar. Bənzəyirdi hər biri eşqi-vetən mecnununa, Can nisar etmişdilər meşrutenin qanununa, Filhəqiqət, çoxları qoltan olub öz xununa, Canü dildən işbu narə yandılar iranlılar. Eylə kİ, xaqani-mənfur eylədi əzmi-vətən, Dövrünə cəm oldular türkman kimi zağu-zəğan, Dəfeyi-əvvəi Süpehdar oldu bir peymanşikən, İrticaya tazədən toplandılar iranlılar. Əncümənlər hər tərəfdə özgə btr şekl aldılar, Dövreyi-mənhusi-İstİbdadı yada saldılar, Vadiyi-cəhlü cəhalətdə hərasan qaldılar, Əhdü peymanı, hüququ dandılar iranlılar, Lövhəşaiiah, hanst bir nöqsanlarm tedad edim, Hansı bir nəğzi-vəfa etdikiərin İnşad edim, Min deyil, beş min deyİl, mən hansını dəryad edim, Müxtəsor, bir heykəh-bicandılar iranlılar. Hər nə məclis qurdular, hər yerde şura etdilər, Bİr ətin, bir əkməgin taksində deva etdiler, Hər yerin hakimlərin bir bİsərüpa etdilər, Onların hər məkrinə tovlandılar iranlılar, Aldı qanuni-əsası çünki duzdan-maliyat Mülkədara, rancbərə bəxş etdi bir tərzi-həyat, Zülmdən istərdi tapsın məmİəkot bir az nəcat, 01 səbəbdən məhvinə davrandılar iranlılar. Heç rəvadırmı əkinçi, ciftçi yeksər kam ala? Nazi-pərvər şahzadə küçələrdə ac qala, Müslümü gəbrü nəsarayə bərabər ədİ ola, Mərhaba olsun ki, qədrdandılar iranlılar. Altı min illik hökumət millətə əyməz boyun, Hcç görübsənmi, çobansız otlaya bilsİn qoyun? Düşdü meydanə beş-on dinsiz çıxartdı min oyun, Ol oyundan, ıştə, bağrı qandılar iranlılar. Aforin məşrutəyə bedxah olan oğlanlara, Gündə istefa verən, eraz edən əyanlara, Şükr kim şimdi baxan yox nahaq axmış qanlara, İrticaya qəlbdən xahandılar iranlılar. "Molla Nəsrəddin".4 avqust 1911, N 28 * * * Ey Məmdəli, bu növi ki, İrandan əkildin Ey Məmdəli, bu növi ki, İrandan ekildin, Doydun, bilirem, axır özün candan, əkİidin. Söz verdi sənə eylə ki, iik dəfə Süpehdar, Oldun o ləİnin hamı fikrinə xabərdar, Düşdün yenidən səltenətin fikrinə, təkrar Məşruta verən neməti-ehsandan əkildm, Türkmanlara bel bağladm, ey əhməqi-gövdan, Çöüərdə səni vellədilər bisərüsaman, Oldu olann hər biri bir səmtə girizan, Ürkdün özün axırda o türkmandan, ekildin. Rİsva elədin kondini əqtari-cahanda, Təşkil elədin xərgehini türfə məkanda, Dəva elodİn millət ilə bir neçə yanda, Qaçdın Sarıdan, Damqanü Simanandan əkildin. Qan İçmək olub gərçi əzəldən sənə pişə, Getməzdi bu dövran belə kaminco həmişə, Vurdun nə qədər mümküıı idi milletə tişe, Tülkü kimi qaçdın, geııə meydandan ekildİn. Rüstəm sənə bu işdə verib gərçi cəsaret, Etməzlə doxi şah səni bir də rəiyyət, Getdi kisədən pensiya də, xeyli nədamət Oldu, vəli, qurtardın əcəb qandan, əkildin. Öldürdüler Ərşəd kimi bir mərdi rəşidin, Qaçdm, genə qurtardın o öz cani-pəlidin, İranda dəxi qalmadı bir yerdə ümidin, İttək biləni qovdular hər yandan, əkildin. Axtardı səni qətl elesin Yefremi-sordar, Şükr eyləgilen, olmadın əllərdə giriftar, Bu qan ki, axıtdın tutacaqdır səni naçar, Hərçəndi ki, imdi gene bir yandaıı əkildin. Bilmərrə muradınca dolanmadı bu diinya, Viranəyə döndərmədin İranı sərapa, Fikrin no idi, olmadı, səd şükr, mühəyya, Şövq ilə gedib, yəs ilə İrandan əkildin. Bundan sonra labüddü son darə-səzasan, Ya pinti Həmid tək necə divarə sezasan, Min lənətə, min nikbətə, min barə səzasan, Viran eledin mütkü, o virandan əkildin. "Molla Nəsraddin", 11 sentyabr 1911, N 33 * * * Sinəzən Çək xəncərini, baş-qulağın qan eyləyib yar, Vəhşiyyətini aləmə elan eyləyib yar, Kirdanına hər milləti xəndan eyləyib yar, Yar, yarmağına canını qurban eyləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! On gün gecə-gündüz hamını dəngəsər eylə, Şaxsey de, çığır, vur başına, xalqı kar eylə, Nə kəsbinə bax, iş-gücünə nə nəzər eylə, Hər şamü səhər naləvü əfğan eləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Fürsət ki, düşübdür əlinə eyləmə qəflət, Çal başına xəncər, eylə izhari-rəşadət, Sal hay-küyü, hər yerdə qopart şuri-qiyamət, Hər ermənini, rusi hərasan eyləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Məsciddə çığır, vur döşünə, ortada fırran, Çığ-vığ sal uşaqlar kimi, iç qəhvəvü qəlyan, Mənbərdə çıxıb, molla desin min cürə böhtan, Sən göz yaşını dərdinə dərman eləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Yarsan başını feyzü səadət qazanarsan, Huşyar ol, aman, yoxsa cəhənnəmdə yanarsan, Eyb etməz əgər evdə yarandan uzanarsan, Allah sənə bu feyzdir, ehsan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Vay olsun əgər etməmisən bir kəsə təqlid, Təqlidi olan kimsələrə vardı bu təkid: Gər istəyəsən olmayasan həşridə nomid, Fazil sənə baş yarmağı ehsan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Yorğan-döşəyə düşməyini tutma nəzərdə, Səndən ötürü fəxridir ölmək belə yerdə, Bər gordanı çal kəllənə, ta fovri gəbərdə, Çoxdursa günahın, bunu ünvan eləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Vursan başına sidq ilə gər bir neçə zərbət, Dərk eyləyəcəksən, bilirəm, feyzi-şəhadət, Ey kaş, müyəssər ola dünyada bu nemət, Bu şövq ilə öz qəlbini şadyan eləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Ləcbazlıq elə, dəstəni çək gündə Şəhabə, Vur sinəni çak eylə, yetiş ocrü səvabə, Qatlaş gecələr bu soyuğa, döz bu əzabə, Dərbəndli sənə yaxşıca divan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Çırtdır başım hər nə qədər körpə çocuq var, Qoy adətə düşsün, sora yarsın özü naçar, Nəzr et bu səvab işləri, ey mömüni-dindar, Hər il bu məhərrəm genə peyman eləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Doldur cibini, çakəri lap eylə qudurğan, Nə din tanısın, yol, nə də ki, anlasın insan, Söysün sizi hər yerdə, desin min cürə hədyan, Sen baxma ona, görmə nə tüğyan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Sal məscidə min vəlveleyi-şuri-nəvanı, Hər mollaya bir pullu toy et, soy füqəranı, Eyşlə, məhərrəm yetişib, başla bükanı, Xaliq səni xoşbəxt bir insan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Sən baxma Mərakeş bölünüb dərbədər oldu, Türkiyədə, İranda, düşünmə, nələr oldu, Fikr etmə Tərablis necə zirü zəbər oldu, Başdan bu xəyalatı pərişan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! "Molla Nəsrəddin", 18 dekabr 1911. N 45 * * * Kamil paşa, kamilliyinə min barəkallah Kamil paşa, kamİlliyinə min barəkallah, Etdin nə gözəl millətini xürrəmi xendan. Tedbirle, politkayla bütün, əşhədi billah, Dünyalan qıldm özünə valehü heyran. Sədr əzem olub boyle böyük rütbəye çatdın, Jon türkləri qovdun, aradan daşlann atdm, Osmanlıların üzlərini bir sən ağartdm, Düşmənlərİ qoydun işinə matü hərasan. Hərçəndi, beş-on qitə vilayət çıxıb əldən, Fəxr etmə, olar getmiş idi nızi-əzəldən, Sən say elə, ancaq bu bütün yurdu təməldən Sahiblənə Bolqar, Qaradağ, Serb və Yunan. Hörmət qazan, et şənini hər yerdə müraat, Fürset ki, düşübdür əline boşlama, heyhat! Türkdənsə yavuqdur sənə avropalı min qat, Gir ingilisin bəstinə, qıl əhdinə peyman. Yunanhlara indi ki, mal oldn Salanik, Bolqarları da Ədİməyə qoy ola malik, Qoyma eləsin bir əhdi herbə tedarik, Cınqır çəkənin məskənini etgilə zindan. Yoxsa hamısı birdir bu yerlər gedecəkdır, Bir-bir hamısın avropah mal edəcəkdir, Nə Ədiməbazlıqdı, nə boş küydü, keləkdir? Bir də necə dəva, nece Balkan, nece qan-qan? Sən vermə riza, qoyma dəxi hərb ola təkrar, Ta bəlke desinler adına sülhə terəfdar, 01 aləm ara mərhəmətə, lütfe səzavar, Beş parça yer üstündə sıxarmı ürek insan? İş döndü əgerçi, kabinə oldu mübəddəl, Sən axiri qatdm arada mat-məəttəl, Bənd olma, yerində elese başqası əngəl, Beş gündü bu İşlər, yaşamaz boylə bu dövran. Axırda sədarətde genə sən qalacaqsan, Şövkət paşanın partfelin elden alacaqsan, Öz dəstİni öz ardına bir-bir salacaqsan, Qəm çəkmə heç, Öz işlerinə olma peşiman. “Molla Nəsrəddin", 20 yanvar 1913, N 2 * * * Harda düşür vur şitil iranlıya Haıda düşür vur şitil İranlıya, Pampaca sal hər mitil iranlıya. Baxma ki, təbrizlidi, tehranltdl, Rəştlidi, qəzvinlidİ, zencanlıdı, Eyle ki, gördün diridi, canhdı, Boynuna dırmaş, səril iranlıya. Xoyluya, salmaslıya bel bağlama, Ölse mərəndli gününə ağlama, Yəzdliden Ötrü üreyin dağlama, Rəhm eləmə, zir-zibil iranlıya. Qılma nəzər onlara insan kimi, Bağrına basma oları can kimi, Hansı birİ çeşminə çarpan kimi, Qeyz ilə söylə: itil, iranlıya. Qotxma, əzəldən kötəyə öyrənib, Hər yetən ovsarlayıb, axır minib, Qeyrətİnİn məşəli çoxdan sönüb, Bİrdi söyüş, yağh dil, iranlıya. Şiədi, dünyada cəlal istəməz, Elm oxumaz, fezlü kemal İsteməz, Cənnətə müştaqdı, mal ıstəməz, BCövsər olub selsəbil iranhya. Sal sixəki qoy yıxıla palçığa, Vur, təpik altında bulaşsın zığa. Baxmaz, eger çıxdısa aydınlığa, Yalvarasan yüz min il İranlıya. Boş tutasan, alsa ayaq üstüne, Üz verəsən, büzse dodaq üstüne, Şər atacaq onda bayaq üstünə, Yüz dəfə get sən əyil, iranlıya. Yaxşı Seməd xan başarır fəndlərin, Odlaıa qurban eləyir kəndlerin, Qorxmasalar, keçselər sərhədlərin, Söyləmək olmaz çəkil, iranlıya. Görmədin osmanlılann başına Əngəl açıb qatdılar su aşrna. Zülm eləmək qardaşı qardaşına Sənət olub səngdil iranlıya. Gördü ezirlər yazığın baş-gözün, Qeyrətə gəldi bu da dürtdü özün, Fövri soxub ortaya sərhed sözün, Hökm elədi gir, təpil, iranlıya. Aləmi-islame vurub min ləkə, Sünniyə yanmaz ürəyi bir tikə, Türk adı yanındaca her kəs çəkə, Güllə vufur, eylə bil, iranlıya. “Molla Nəsrəddin", 27 yanvar 1913, N 3 * * * Millətə pəndi-pədərdir yükü məcmuəmizin Millətə pəndi-pədərdir yükü məcmuəmizin, Əhli-mənayə yetər bir təkı məcmuəmizin. Qübh edər bizləri gər Şişedə Nəwabi Miriş, Bizo olmuşdu qabaqlarda müridi xoşkiş, Xah ərbabi-ğina, xah gədavü dərviş, Tapşırılsaydı əgəh ehline dünyada hər iş, Sıxmayıb düşməni hər kəlmesi məcmuəmizin, Başına dəyməz idi çərməki məcmuəmizin. Xətteyı-Qafqaz ara hər nə ki var köhnəperəst, Cib kəsib başda gezen, müftə yeyən, bənginməst, S əf çəkıb cığ kimı durmuş hamı tiğı-bədəst, Göstərirler bu yazıq Mollaya' bir zərb ilə şəst, Büksəler gər içİnə təmbəki mecmuəmizin, Haşalillah, doyişə məsleki məcmuəmizin. Əhli-Qurane ədəb qamçısıdır məşrebimiz, Dinləyen zatə birər moizədir mətləbimiz, Xəsü xaşak olanı tapdayacaq merkebimiz, Vursalar ombasına min zəki məcmuəmizin, Haq bilir düşməyəcək bir tükü məcmuəmizin. Ədəbə düşmen olub mollavü seyyid, nə ki var, Aldadıb mİlləti her ləhzə bular tapdadılar, İşbu din oğrulan ciblərinə doldurdular, İfTətü şərmü həyanı üzümüzdən yudular, İçsələr qanını yüz nəlbəki məcmuəmizin, Xaini susduracaq bir təki məcmuəmİzin. “Molla Nəsrəddin", 29 yanvar 1914, N 3 * * * Ey olan xas şiəyi-Heydər Ey olan xas şiəyi-Heydər, Ver qulaq, eyle bu sözü əzbər: Faülatün, mefaülün, fəulün, Deyirəm gör sənə nə yaxşı xəber: Var idi bir Mərakeş adlı diyar, Əreb idi cəmaəti yeksər, Nə ərəb, cümləsi cəsur-qəyur, Kani merdanegivü behri-hünər. Hökm edardi o mülkə bir sultan, Adı Mövla Əzizİ-kəlpeysər. Eylədi çünki zülm mexluqə, Üzünə ağ olub rəiyyətlər, Verdilər tac-təxti qardaşına, Boyun &ydi ona bütün leşkər. Textə Mövla Həfıd çün çıxdı, Ona çatdı o gün ki, irsi-pədər. özünə aldı yüz on üç övrət, Hamısı gülzar, simİnber. Olmadı bir deqiqe qəflətde, Başladı eyşü nuşə şamü səhər. Yaraşar hökmdara kef çeksin, Nəye lazımdı mal, gənc, gövher. Necə mərhum Nesİreddİn şah, Neçə dəfə Firənga etdi səfər. Bu da bir kərrə getdi Parisə, Keçirib orada yaxşı, xoş günlər Dedi: “Heyhat, bilmemişdim mən Varmış gör necə gözəl yerlər? Niyə mən kesmişem bu memləkəti, Səltənətdən çıxır mənə nə səmər? Heyifdir, men bu yaxşı günlertmi Keçirəm bu xərabə yerdə hədər. Qoy firənglər gəlib bu çöllərde Eyləsİnlər ümuri-xəlqe nəzer”. Yığdı kür-küflətin yığışdırdı, Köçdü Parisə, tutdu orda məqərr. 0 yedi, içdİ kaminə çatdı, Sən de ye, iç damağın olsun tər. “Molla Nəsrəddin", 3 fevral 1913, N 4 * * * Haradan başıma düşdüsə sövdayi-Buxara Haradan başıma düşdüsə sövdayi-Buxara, Yandırdı mənİ vezi-qemefzayı-Buxara. Hirslendim, acmdırn, özümü odlara yaxdım, Fövri götürüb, gözlərimə eynəyi taxdım, Məktublan açdım, oxudum, sözlerə baxdım, Gördüm ki, fezihetdi sərapayi-Buxara. Sartlar, tekeler, pirü cavan həpsi müəmməm, Üst-başlan cındır, saç-saqqalları dərhəm. Qanmaz olar alemdə, əgər qansa da aləm, Şəkk etmə, gedib eyle tamaşayi-Buxara. Yetmiş yaşan on yaşar oğlanlara nabend, Qəlbin beçəbazlıqda eder cümləsİ xürsənd, Mütrübdü, ya mütrüb babası hər biri pürfənd, Məşğuldu eyş-işrətə hər bayi-Buxara. Bu esri-tərəqqİde hamı xürremi-xendan, Zilletdə, səfaletdə yaşar bircə müsəlman, İnsan demək olmaz olara, çün deyil insan, Şahiddi bu mətləbdə təqazayi-Buxara. Qazİləri hər məhkəmədə almada rüşvət, Hükkam eləyib həpsi qan içməkliye adət, Mozlumdu, məflukdu hər yerdə rəiyyət, Bilmem necə təqrir eləyim, vay, Buxara! İran demə, İranda genə cüzi ədəb var, Misr əhli maariflidi, çün başqa səbəb var, Tunisdə, Sudanda nə qədr vəhşi əreb var, Pisdir hamtsından genə min pay Buxara, Sağ idi Əhod xan, var ıdi başqa əvalim, Öldü o, o gun ki, yerini tutdu Mir Alim, Məhv oldu ədalət dəxi, başlandı məzaüm, Can çıxdı, fəqət qaldı həyulayi-Buxara. Vaxtında o mərhum elədİ her işə iqdam, Her şehri gəzib tutmadı bir ölkedə aram, Əlhəq o kişi, qıldı uşaqbazlığın İtmam, Sürdü kefmi, soylədi oxqay, Buxara. Hər hansı çocuq olsa idi qarei-Quran Getseydİ emirin yanına bir gecə pünhan, FÖvri ona bir pensiya eylərdilər ehsan, Xeyrat eleməkdə yox idi tayİ-Buxara. Əfsus, o günlər ki, keçib bisəmər oldu, Fəryad, o cür naz ile nemət hədər oldu, Heyfa, o çocuqlar hamısı dərbədər oldu, Oldu bütün afaqide rüsvay, Buxara. İndi o yazıqlar dolanır bisərü bipa, Yanmır olann halma bir kimsənə əsla, Mir Alim uyub qızlara, keflənməyə hala, Virane olub məskəni-mevayi-Buxara. "Moila Nəsraddin". 15 fevral 1913, N 5 * * * "Kəlniyyət" məcmuəsinin ruhuna Ötdünsə sənin ruhuna mən fatihəxanəm, Rəhmət ola, min yol sənə rəhmət, genə rəhmət. Mən də ölərem tezlik ilə, sanma cəvanem. Quylar bizi bir-bir yere, qeyrətlidi millət. Derdin ki, gərək, elm oxuyub terbiye tapmaq, Hər millət ile ülfətü ünsiyyəti qatmaq, Fikr eyləmiyirdin heç özün bircə, ay axmaq, Murdarla təmiz müşkül olur qılsalar ülfet. Caizdi ki, ruslarla gedib mömini-dindar Versin el-ələ, eylesin üst-başmı mırdar? Başdan-ayağe söylədiyin qandı, a kaftar, Bidetdi, bu bidetdən elə tövbə, nedamət. İnsafdır etmək bu qədər məsxərə xalqı, Diksindirib adatına birdən-birə xalqı, Bədnam eləmek, hecv eləmək boş yerə xalqı? Dözməz beie tövhinlərə ərbabi-həmiyyət. Yetdin yetənə, yetməyənə bir təpik atdın, Vicdanını, imanını bircə pula satdm, Şeyxİ, qazım, xanı, bəyi bir-birə qatdın, İcma eleyib qıldılar axır sənə nifrət. Tutdun yaxasından Bakımn həftede y a zdm , Milyonçu, zavodçu demədən2 beyninİ qazdm, Uprava, qlasnı bağınb kefləri pozdun, Saldın Bakıya həftədə bir şuri-qİyamət. Sancdın hamım, birbabir oldu səne bədxah, Çün qarğıya düşdün, səni tutdu belə, Allah. İsterdin edeydin hamını mürtədü gümrah, Dindarlann batini gösterdi kəramət. Axır sənı atdı bakulu, eylədi bayqot, Dəftı etmək üçün qazdı qəbir, sazladt tabut, Çıxdın puça, ömr eyləmədin, tapdı sənİ mövt, Bu xalq getirməz dilinə doğru, həqİqət. Millət ki, alır feyzİni təsbihü qəbadən, Millet ki, çəkir nəşənı nəleynü ridadən. Asude tamamilə bu gün cunu cəradən, Göstərməyəcək qeyrətini, bir də ne qeyrət! Qoymaz, nə qədər vardı gücü, jumal açılsın, Çıxsın qəzetə, şöləsi ətrafə saçıtsm, Lazımdı maarif görünən yerdə qaçılsm, Ta dərs oxunub basmasın islami qəramet. Mömin gərək olsun Məşhədə, Kablaya züvvar, Muxtarsa, dey'ılsin adına Kablayı Muxtar, Göz yaşı axıtsın nə qədər candakı can var, Divanə deyilsən ki, necə elm, ne sənət?! “Molla Nəsrəddin”, 20 fevral 1913, N 6 * * * "Bayramlıq" Novruz yetişdi, füqera otdu pərişan, əfsürdə və nalan. Her məmləkətin pullulan xürrəmü xəndan, pulsuzlan giryan. Çöllərdə, çemenlerdə gözəl güllər açıldı, ətrafa saçıldı. Bir başqa təravətde olub qönçələr elvan, dər terfı-gülüstan. Keflənmək üçün düşmüş ələ yaxşı bəhanə, her tacirə, xanə, İç badeyi-gülrəngi ki, versin sənə min can, seyr eylə xuraman. İstol bəzə, hər cür yeməli eyle mühəyya, düz konyakü vodka. Doldur bakalı, çek başına, eyş ilə şadan, düşməz belə dövran. Cəmşidi-cəmin səltənəti oldusa pamal, sədr şükr olub İqbal. Bayram bizə miras yetişdi, əgər İran oldu dəxi viran. MİIEətlər ayıldı, bu işin tərkini qıidı, təkliflni bildi. Indı bizə məxsus qahb məhz bu meydan, yox başqa bir insan. Matəm zedəra, eyd bəvəd matəmi-digər', boşdur belə sözlər. Matəmzadədir gerçi həqiqətdə müselman, sən olma herasan. Kimdir belə təfrih tle dünyada dolansın, bu iəzzeti qansın? Bayram kefınin qiymətini yox bilən olan, sənsən ona xahan. Get hər evə gir, zahiri təbrik ete eydin, həm Əmrlə Zeydin. Batində atıb hər yetənə bir cürə böhtan, bədnam elə hər an. İlden-ilə çün rövnəqü heysiyyətin artar, bayraımm da xar, Qoyma ola, Türkiyyedə ger qopsa da tufan, sən qem yeme ondan. Baxma ki, hər evdən ucalır nalevü feryad, yoxdur edən imdad. Olsa bütün aləm hamısı gürüsnə, üryan, sən eyləmə ehsan. Salma yadma zərrə qədər dərdü bəlam, sür zövqü səfanı, Bayram günüdür, al yanına bir gözəl, oğlan, qıl camnı qurban. Keflen gecə-gündüz, Xerc et pulu yüz-yüz. Çaldır nağaram, Düş ortalığa süz. Qoy alemi heyran, Olsan da pəşiman... Axırda deyərsən: Lenət sənə, şeytan! "Molla Nəsrəddin”, 8 mart 1913, N 8 * * * Ədəbiyyat Qurma bihudə, a Molla, bu qəder hengamə sən, Bisəmərdİr hər qədər qılsan fəğan İslamə sən. Dİqqət eylə, ay balam, qıl bir nəzər əyyamə sen, Türkiyədən çox demə, gəl burda bax bayrame sən, Mən deyirdim bəs ki sən bir aqili-fərzanəsən, Bilməmişdim, əfv ele, divaneden divanesən. Hərzevü hədyan deyib gəl beynimi qazma dəxi, Türklərin hali-pərişanm bİzə yazma dəxi, Sən nə millətsen onu qan, düz yolu azma dəxi, Şiəsən saxla Əli bayramım pozma dəxi, 0 ne surətdir çekibsən başqa bir əfsanə sən, Bilmemişdim, əfv elə, divanədən divanəsən. Sən bilirsən ki, bu bayram mötəber bir eyddir, Çünki banisi bunun şahi-Əcem Cəmşiddir. Ol səbəbdən şiənin əyyami-bazdididir Eyş, nuş əyyamıdır, bədməstlik təbiidir, Bütpərəstsen, hər nəsən həmsayəsən İrana sən Bilmemişdim, efv elə, divaneden divanesen. Biz kimik, türklərdi kimlər heç düşünməzsənmi ya, Nə eyləyək ki, Türkiyə şimdi olub matemsera? Dərdimiz ne?.. Şimdi bayramdır fəqət gəl bax bura, Iştə doldur bir bakal, novruzdur qaldır başa, Etmə bu Qafqazı gel Allah üçün qemxanə sən, Bİlmemİşdim, əfv elə, dıvanədən divanəsən. Şİmdİ stollar bəzənmiş alma, limu, portağal, Hər evə getson müheyyadır sənə zuma-qabal, Konyakı çek başa nuş et şişə ile dalbadal, Çun səne mövladı heyder höşrdə yoxdur sual, Bundan özgə saxlama yadında bir əfsanə sən, Bilmemişdim, əfv ele, divanədən divanəsən, “Molla Nəsrəddin", 15 mart 1913, N 9 * * * Ləzgi Nə gözə! bir işdi, ya Reb, bu işe dayana ləzgi, Asa xəncərin, həmışə, o sayaq dolana ləzgİ. Basa yayda, qışda daim başına o qılh börkü, Düzə vəznəni kefıncə, geyə əyninə o, kürkü, Olub indİ çünki dünyahamı işde hərki-hərki, Niyə milli paltanndan erinə, utana ləzgi? Neçə ildi dincəlibdir, yatıb istirahet ilə, Meşələrdə, dağda ömrün keçıribdi ləzzət İlə, İşi yoxdu mekteb ilə, nə rücuu sənət ilə, Gedib əlləşə uzun gün, yorulub usana lezgi. Şamilin zamanı keçdi, o bir ayn alem idi, Kişidə olan sefahet hamıya müsəllem idi, Eyləməzdi rehm özünə, davakar bir adəm idi, Ne revadtr əldə tutsun onu bir behanə ləzgi? O zaman genə sağ olsun, neçasi dönüklük etdi, Gire verdı həmqatann, baş alıb kənara getdi, Biləsen, Hacı Muradt necə yaxşı işlər etdi, Yeri var təfaxür etsin elə pəhləvanə lezgi. Necə bizdə şiə, sünnü həməvaxt edir refaqət, Oların İçində də var, dəxi başqa bir sədaqət, Heməvaxt avarlar eylər qumuğa böyük məhəbbət, O məhebbetin ucundan gərək arxalana ləzgİ. Hamı birbezin qırağıdır, şükür, bizim müsəlman, Ya tatar, ya laz, ya inquş, asetin, ya sart, ya türkman, Sevinir, gülür ürəkdən otan görəndə insan. Yaşa, gəlməyib sənin tək bİr igİd cəhanə, ləzgi. Yaşamaqlığın cahanda necə gör tapıbdı fəndin, Hara bağlasan durandtr, dəxi qırmaz öz kəmendin, Nəyinə gərəkdi bilsin dilini bu kend o kəndin, O qədər müqəyyəd olmaz, yavumaz lisanə lezgi. “Molla Nasrəddin". 28 mart 1913. N 10 * * * Qələm arqadaşım Kefsizə Gəlesən, dilbir edib xəlqə mətəl yazmıyalım, Tapalım kandimize başqa əməl, yazmıyalım. Atalım, boşluyalını, şerü qəzəl yazmıyalım, Hər kəsin öz ürəyi, hər nece istər etsin, Nəyİ xoşlarsa onun qoy dalısınca getsin. Senlə mən ne edə bİHik bu qədər məxluqə, Ya sözü ciddi yazaq, ya çevirek şuxluqə, Hey çalış, hey çabala, baxma vara, yoxluqə, Yazasan, yazmıyasan, bir kəsə təsır elemez, Çox soyuqdur bu dəmir, döyme ki, təğyir eləməz. Belə bir qövm ki, daim sənİ təhqir eliyir, Nə deyirsənsə onu tərsinə təbir eliyir, Axtarır cüzi bəhanə səni tekfır eliyir, Belə bir vəhşi cemaetle bacarmaqmı olar? Çox damşsan tükünü küçədə, meydanda yolar. Nə işin var yazasan mollam rüsvay edəsən, Bəyi, xanı, ağanı rəncbəre tay edəsən, ƏzəJer baş-qulağın, başlayıb ax-vay edəsən, Qorx o gündən ki, sene Qaxqulu bəy bir şər ata, Düşəsən sən qalaya, müddəiier kamə çata. Dİnmə, hər kimsə qoy olsun öz işində azad, Birı istər özünə gündə qoy alsm arvad, Yazma, heç vaxt eləmə xalqı özündən naşad, Necə məşhur deyİbler atalar “Ərdəbili”, Hər kəs olsun gərək aləmdə özü öz vəkili. Bizə no borcdu Bakı konsulu her cür dolamr, Çağırır xalqı qonaq evlərinə qartı sahr, Qumar oynatdırıban yerdaşım kəndi alır, Eybdir, xalqa dolaşmaqlığım qoy qırağa, Demə böhtan kişiyə, bir sola bax, bir də sağa. Belə yazdıq ki, cəmaət bizə bədxah oldu, Həmi bizdən, həmi məcmuədən İkrah oldu, Dalımızca o qədər qarğış olub ah oldu, İrəvanda bir igid indi çıxıb meydanə, “Molla Nəsrəddin” i qoymur ki, gede İrəvanə. Hansı məclisdə düşür bİzləri bednam eliyir, Jumala, kəndimizə nifrətin elam eliyir, İrəvan ehli ona çox böyük ıkram eliyir, Çünki qatildi, qoçaqdı, lotudu, şohrətİ var, İrəvanda bu cür əşxasların hörməti var, “Molla Nəsrəddin", 5 aprel 1913, N 11 * * * İki ildir vafat edib Sabir İki ildir vgfat edib Sabİr, Onu millət gözəlcə yad eliyib, Ruhunu hər cehətlə şad eliyib, Qılıb öz qədridanlığın zahir. Neçə məktəb bina edib adına, Darülitamü darülecəzə açıb, Pulu bol-boi, kürur-kürur saçıb, Yetİşib min yetim-yesir dadma. Özünün, oğlunun xüsusunda Göstərib başqa himmətü qeyrət, Yaşasın, ölməsin bu cür millət, Daim olsun bu abirusunda. Bu çalışmaq, bu növi əlləşmək, Getirib bizləri bu cür qabağa. Farsü türkü ərəb durub ayağa, Ayılıb, başlayıbdı birləşmək. Günü-gündən celalımız artır, Olmuruq bir dəqiqə qəflətdə... Qoymuşuq kainatı heyrətdə, Həre öz səmtine bizi dartır. Gah olur hami ingilis bizə, Gah olur dost nemsəvü alman. Olmuşuq yaxşı bəxtəvər insan, Özgəler sey edirler xeyrimizə. Bizə lazımdı indi asayiş, Çünki hər iş gedir qərannda. Özü millət öz ixtiyarında, Eləyir hər ümuri-pirayiş. Göndərİb paytəxti-İranə, Ərfəüddövləni vəzir olsun, Bütün Iran ona əsir olsun, Rehmət etsin Əmini-sultane. Çox yaşa, ey veziri-danışmənd, Çünki sən çox eminsen, həqqa. Sənsen tranı eyləyən əhya, Yox senin tək vücudi-qeyrətmend. -"Molla Nəsrəddin", 23 iyul 1913, N 20 * * * Deyirlər, çıxdı bir gün Tura Musa Deyirler, çıxdı bir gün Tura Musa, Minacat etdi: “Ey məbudi-yekta, Özün məcmu-dünyanı yaratdın, Bu müyon, milyon insam yaratdın. Nolur lütfun ota şamil ki, mən də Sənin tək xəlq edim bir nazlı bəndə, Qəbul olsa mənim bu iltimasım, Dəxİ dünyada yox xofu hərasım” . Kəlimullaha oldu vəhy nazil, Böyük bir m ərhəmət haqqında şamil. Dedi: “Verdim sənə hər ixtiyan, N& istərson elo, hökmündii cari. Yuğur, insana oxşar bir şəkil yap, Düzəlt her bir yerin İnsan kimi Iap. Vİcudu, cemdeyi, çiyni, qulağı, Qoiu, dirsəktəri, boynu, buxağı, Başı, beyni, qıçı, qamı serasər Ki, olsun büsbütün insana bənzər. Sən et bu şəkli torpaqdan kəşidə, Eder Cibril özü ruhun dəmidə”. Eşitcək bu sözü Musa sevindi, Yerinden sıçradı, aslana döndü. Qolunu çırmadı, açdı dolağm, Soyundu paltann, atdı papağın, Qazıb yerdən bir az torpaq çıxartdı, O torpağa bez-on kuzə su qatdı. Yoğurdu palçığı bir çəngə qapdı, Nasıl əmr olmuş idİ eylə yapdı. O palçıqdan düzüb bir heykəl etdi, O dəm Cəbrailə goydən vəhy yetdi, Gəlib ol heykəle nəfx etdi bir ruh, O heykel nitqə gətdi oldu ziruh, Atıldı, düşdü, fırlandı, yumuldu, Çığırdı, qaçdı, her semtə cumuldu. Bu işdən düşdü Musa iztiraba, Vücudu titrədi, daldı əzaba. Dübare yalvanb qıldı minacat: “Məni, ya Reb, bu bəndə eyləyib mat, Sənin xəlq etdiyin cümlə bəşərde, Bu cür yüngül, səfeh yox bir nəfer də. Nədən bu tutmayır bir ləhzə aram? Mənə bu hikməti gəl eylə ifham” . Yetişdi həzrəti Musaya ilham, Bu minval ilə göyden gəldi peyğam: Ki, sən allahlığa bixud can atdın, Yaratdrn brr nəfər, naqrs yaratdm, Yadından bir işi qıldın fəramuş, Onunçun bunda yoxdu zərrəcə huş. Beyin çün qoymuyubsan sən o başa, Özünü öldürüb, düşmə təlaşa. Olub insan, bu, insana qoşulmaz, Dürüst anla, beyinsiz adəm olmaz, Dəxi keçdi əməl, fövt oldu fıirsət, Dilorsen olmasın bir nəfse zəhmət, Apar at bir çuxur məvada qaisın, Yesin, içsin, gözel bir Övret alsın. Törer nesli olarlar bir bölük hiz, Salarlar bir şahər məşhur Tebriz. Yeyər ol şəhrin ehli çoxlu paxla, Beyinsizdir olar, yadında saxla, Bir eşşək mindirib bir eşşək üstə Tutarlar sağ-solun dəstəbedəstə. Biri anqırsa, etsə bir nümayiş, Ona səcdə edərler, həm sitayiş, Deyərler müctəhiddir, ya imamdır, Bir anqırmaq kifayətdir, tamamdır. Olardan umma sən eqlü fərasət, Olar kani səfahetdir, səfahət. "Molla Nəsrəddin", 14 avqust 1913, N 2l * * * Füzulini beştətmə Yoxdur aləmdə dəxi qüssevü dərdü məhənim, Vardı hər yerde menim bollu suyum, bollu dənim, Məni min fıkrə salan bu gödənimdir, gödənim, “Pəmbeyi-daği-cünun içrə nihandır bədənim, Diri olduqca libasım budur, ölsəm, kefənim” . Aldadıb xəlqi bütün, kendime qıldım mayil, Ərşeyi-mənbəre çıxcaq sölərem latayil, Siğəsiz gün keçirib olmaram əsla qafıl, “Cam canan diİəmiş, verməmək olmaz, ey dil, Nə niza eyliyəlim, ol ne sənindır, ne menim” . Ffara getdimsə məne göstərilen hörmətdir, Millətim çünki həqiqatdə gözəl millətdir, Molla olmaq belə bir qövmə böyük nemətdir. “Tövqi-zənciri-cünun daireyi-dövletdir, Ne rəva kim məni ondan çıxara zəfı-tənim” . Hansı bir şəhrə və ya kəndə ki düşdü güzərim, Olacaq gündə kababım, bİlirəm, simü zərim, Olmuyubdur əliboş övdət edəm bir səferim, “Eşq sərgəştəsiyəm, seyli-sirişk içrə yerim, Bir hübabəm ki, havadan doludur pirəhənim” . -“Molla Nəsrəddin",24 oktyabr 1913, N 24 * * * Müxəmməsçilər Molla dayı, işbu müxəmməsçiler, Yazmadılar şövqə gəlib şeİrlər. Görsə bu əşarı Füzuli əgar, Mənce, onun qailinə həcv edər. Şeir yükündən düzülüb qafılə, Hey yazılır, hey pozutur nafilə. Səhfeyi- “İqbal” 1 dönüb dəftəıə, Şeir yazır onda yetən mesxərə. XeJqə müdiri veriyor müzvəre, Biz de gərək ondan edək qerqərə. Mənden əgər olsa, çəkib kendire Çırpı yerine ataram təndİrə. Şeirle lran kimi bir məmleket Vermedi övladına bir mənfəət. Çəkdi göyə özgeləri mərifat, Qıldılar ehrac kelamü sənət. Mən kimi hər bambılı, her bisavad, İstər ala şeir deməklikdən ad. "Molla Nəsrəddin", 30 dekabr 1913, N 29 * * * Hacılar, ay hacılar, can sizə qurban hacılar Hacılar, ay hacılar, can sizə qurban hacılar, Ərəb eylər sızı hər ilbaşı talan, hacılar. Kəbə vacibdi müsəlmanə bə fərmani-rəsul, İşbu fərman nə gözəl şeydi kim eylərsə qəbul, Mən müsəlman demem ol şəxsə edə bundan üdul, Ərş hamilleri hem Kəbeyə eylərlə hülul, Hacılar, ay hacılar, ay hacılar, hacılar, Qövmi-qüttali-ərəb verdi size vay, hacılar! Kəbedən sizləro vacibdi, evət, hifzi-bədən, Etməyirsiz bədeni hifzi-müraat, nəden? Malü canı buraxırsız nedən, ey Kəbasevən, Kəbənİz düzmü, əgər ac yata övladi-vətən? Hacılar, ay hactlar, ay evi viran hacılar, Gündə min defe içər aileniz qan, hacılar! Pah pür xöfv-xəter, qafİIə bir yarü müin, Gömülüb rikə, sizi eyləyər ərab, kemin, Qorxulu bir səfərə razımıdır sahibi-din? Haşalillah, belə bir hökmü sanam fərzül-eyn. Sanmayız firqeyi-ərabl müsəlman, hacılar, Yer üzündən buları məhv edə sübhan, hacılar! Sizə ağlar dağınız, daşlarınız, gölleriniz, Bağlanıb qanə bələşmiş ip ilə qollarımz, Sodd olub rah-zananİ-ərəbə yollarmız, Baz edıb malınıza ağzmı konsullarmız. Sizi satmış bulara dövləti-İran, hacılar, Axçanızla dolacaq hər qəfə-şantan, hacılar! Nazpərvər balamz kuçevü bazan gəzer, Ağlasmlarmı düşəndə yadına mehri-pəder, “Ata vay” naləsi çeksinmi bərader, xahər, Neylesin bunlan gördükdə yazıq bir madər? Oldunuz nafile siz qerqeyi-tufan, hacılar, Dəvələr halımza eyləyir əfğan, hacılar! Hərəmi-Kəbəyə sükkani-səma hacibdir, Kebənin hökmü müsəlmanə, əvet, cazibdir, Mənce bu hökmü danan mürtəd, həm kazibdir, Kəbədən sİteyi-erham sizə vacibdir, Verseniz sileyi-ərhamə əgər nan, hacılar, Kəbəni lütf edəcekdir sizə yəzdan, hacılar! -“Molla Nəsrəddin”, 11 yanvar 1914, N 1 * * * İradəmizə yazılan əşar nümunələri Mühərrlrlərimiz Şeyx Hüseynİn görse Mirxaniyan “Bəyanül-həqqi”ni, Dİno golmiş guşəmizdən qət edər dığdığını. Barəkallah, afərin, almaz belə şərhi-cəmii, Düşməni üskat üçün yazmiş qoçaq bir çox dəiil. Müştərini görsə kim Azer yazıb biz təzkirə, Qorxuram salsm “Riyazül-aşiqf'ni təndirə, Başma topraq, kitab yazmaq yazıq Nəwaba bax, O da bir Nuşaferin yazmtş yaman gözden iraq, Çərxi-dövran, barilaha, sındıraydı xaməsin. Yazmayıb göstərmiyəydi xelqe məzlum naməsin. Mir Kərim eylər teəssüf daim öz tefsırinə, Olmadt biçara məzhər bir kesin teqdirinə. Ruhi-Sədİnİ edİb də kəndine nifrin xan, Yazdı bir bax cürətə Rahildə şerhİ-Gülüstan. Ərseyi-şıranı seyr eyler baxm bir tülküyə, Seyyidi-Zərgər çevirdi “Bustan”i-türküyə. Bizdə gər olsaydı bir sahibqələm Hadiyi-rah, Cahile olmazdı meydani-ədəb baziçəgah, "Molla Nəsrəddin", 29 yanvar 1914, N 3 * * * "Şəlalə" ədəd 3 Səbribəyzadə, bizi atma, amandır, getmə!.. Millətin halı bu gün xeyli yamandır, getmə! Yaxşı təfsir eyle oz rəyin ile Quranı, Çadraya, çarşafa bük, dustaq e ls nisvanı, Qoyma getsin qabağa milləti, qaytar ani, İndi Qafqazda böyük bir həyəcandır, getmə! Gedəsen, kim yazacaqdır bizə “Əşqü həvəsi”, Milləti-qemzədənin kim olacaq dadi-rəsi? Sən ki getdin, dəxi şır-şır kəsilir, mən biləsİ, Bir qədər səbr elə, bir ləhzə dayan, dur, getme! Getmə, etsən də irade, səni qoymaz tsa bək, Serf edİbdir sənə, həm jumalma çoxlu emək, Sən ki getdin, ədəbiyyat bütün öldu demək, Bu günahi eləmə, vaxtı yubandır, getmə! Başma cəm elə “Həqqi” kimi lıer naxəlefı, Ağzına hər nə gəlir, yazsm, itirsİn kələfi, Çap ele birbəbir eşari-qüruni-sələfi, Sənə dikmiş hamı gözler, nigarandır, getmə! Günde yaz, həftədə neşr et, ədəbiyyati-etiq, Fikri-mövhum ile qıl kəndini heyrətde qəriq, Sənə, Həqqile Müzeffər olacaq yari-rəfiq, Tök ətəkdən bu daşı, gör nə zamandır, getmə! Kaş ola beş dənə Qafqazda sənin tək şair, Elmdə, fəzlü kəmalatü hünərdə mahİr, Heyf, boşdur əlimiz, sən ki gəlibsən hazır, Qoyma cahil qala bu milləti, qandır, gctmə! Sən ki getdin, deməli, vay bizim halimizə, Kimdi yazsın o gözəl şeİrləri bir də bizə? Heyf, sed heyf, o gözəl müntəxabata, o sözə, Qal bize sade ibretləri andır, getmə Bu sözü məndən eşit, sanma zərafet edirəm, Sone məftunəm, o məcmueni sənsiz nedİrəm? Yazığm bizləre gəlsin, demə, hokmən gedirəm, Getmə, Xürrəm, mən ölüm, az məni yandır, getmə! "Molla Nəsrəddin”, 5 fevral 1914. N 4 * * * Qorxuram bayramımız qarə gələ Qorxuram bayramımız qarə gələ, Məmdeli, Pinti Həmid birdən ölə. Kaş, tufan ola aləmdə bütün, Biz qalaq daimi matəmdə bütün, Yana bu şiə cəhənnəmdə bütün, Nə ki, xake bu ezizlər kömülə. Əlvida etsele1 dünyaya bular, Gülşənin gülləri bilmərrə solar, Millətin eyş-nişatı pozular. Çox çətin bu üzümüz bir də gülə. Lən nifrin ola bu əyyamə, Dağ çəkdi cigəri-islamə. Cövrü zülmün yetirib itmame, tşimiz pis getirib ilden-ilə. Kamil öldü, qəmimiz oldu məzid Ki, şükür eylər idİk vardı Həmİd. Bu da ölsə dəxi yox başqa ümid, Türklüyə onda gərək xətt çəkilə. Işığı səltənətin söndü, veti Şükür edırdik genə var Memmədəli, Bu da fövt olsa dübare, deməli, Qalanq mat-məəttəl habelə. "Molla Nəsrəddin" 14 mart 1914. N 9 * * * Əşar Mixəklİ, hıllidir ecəb tərəklə aşı mollanm, Tapılsa harda bir lotu olar həmaşı mollanın. Səri pilovda hər geca qoyar dərac, qırqavul, Səfa sürər soraq edən tapılsa harda bİrcə dul, Hüzurə gündə bir kərə camaatı edər qəbul, Birin qəbul edən kimi birin qovar lədilvüsul, Təmayilati-nəfs ilə qızıbdı başı mollanın, Həvadisi-zəmanədən hanı təlaşı moiiamn. Üruc edəndə minbərə ərebcə vəzter deyər, Ədası, həm tekəllümü qlubi-nasi cəlb edar. Zibəs ki əbdi-bətndir hemişe mehman gedər, Hər ay başrnda bİr gecə camaatı qonaq edər. Cavandı, qırxı keçmeyib hənuz yaşı mollamn, Fərəh verir qadmlara göz ilə qaşı mollanm. Yeri düşəndə başlayır avam üçün müqeddimə. Oxur elimi ələme, mükərremi mükerremə. Qıtar namazi-meyyiti besəd hezaT zümzümə, Sexavəti-kəremdə hem kişi əvəzdi Hatəmə. Tutubdu sehni-məscidi a toy şabaşı mollamn, Müridi secdalər yanar görünsə başı mollanın. Hesari-şəhre bənzeyir ornın zəxim heykəli, Çıxar sədası top kimi dəyəndə əlmüvəkkəli, Olub yazıq camaatın bu şəhrdə mühəssəli, Nisayı sevdiyindən ol soraq edər əramili. Ədili yox zəmanədə ağırdı daşı molianın, Əvezdi sanki girməye səri-təraşı mollanın. “Molla Nəsraddin”, 12 fevral 1914, N 5 * * * Əşar (13-cü nömrədə "Yetim cücə"yə cavab) Al gəldi Bir para axmaq-uxmaq çünkü qahblar bikar, Pəs indi neyləsinİər onunçun yazıllar əşar. Amma nə soyləyirlər bir bax nə söz, ne iqrar, İrane mərhəbaler, iranlılar sağ olsun. Qafqazda yoxdur aya, iranlıca dirayət, Hər kəndə, şəhrə bir bax, bir etgilən ziyarət, Eşşəkçilikdə varnıı Uluxaniıtek vilayət? İranh olmasm, qoy Ulucxanlılar sağ olsun, Bakı zavodlarmda aya, kim iş görerdi? Dərd etmə tum-çeşıaim, fermayi^m. hədardi. Hər kənddə yüz reiyyet, her bir bəyə nökerdi, Bakıya lazım olsa, dehqanlılar sağ olsun. Dərviş, molla, seyyİd, həm rövzəxan, rəmmal Minlərcə Naxçıvanda hər şəhr bunca timsal, Şirvanı üste qoysaq min şeyx cəm dərhal İranlı olmasın, qoy şirvanlılar sağ olsun. Sən ki sual edirsən - pəs tası kim qurardı, Kİmlər fala baxardı, kim meymun oynadardı, Kim rövzəxan oiardı, kim cinləri tutardı, Aləm nə tövr olardı İranlı olmasaydı? Pəs guş ver əzizim - mən söyləyim cavabı, Şah təxti rövzəxanm - varmı zəmində babı? Tasıquran deyirsən - yoxdur sayı-hesabı, Gəncə, Şəki, Rəvanda - gor Ordubad Qəhabı, Falabaxandı hər yan - cindar haydı-haydı, Şirvanlılar sağ olsun - iranlı olmasaydı, İranlı olmasaydı - imanlılar sağ olsun. Bir metlebİm də qaldı - iranlı satmaq üstə Yüz il tamam yatmaq - namusu atmaq üstə. Qardaş, nə söyləyirsən - divanesən, ya xəste? Bax bir bizim dıyara - molla medalperəstə, Xan İlə bəy də yekdil - cemən tutublar dəstə, Hərrac, getdi millət! Hən'ac, üzün ağ olsun, Hərrac, üzün ağ olsun - iranlılar sağ olsun. İmza: Yesir cücə “Molla Nəsrəddin", 2 may 1914, N 17 * * * Gülməsin Gülmesin, hergiz cahanda ruyİ-ürfan, gülmesin, Çıxmasm şəmsi-temoddun, əhli-vicdan gülməsin. Gülsün ol kəslər ki, dünyanı xerabistan sevər, Her ne var şeytan gulərsə gülsün, insan gülməsin. Sonyalar gülsün, açılsın qönçətək şirin ləbi, Dərd içinde qoy qala Fatma, Tükəzban, gülməsin. Elm; sənətle gülərsə qonşular, baxma ona, Cəhd ele, qardaş, maarifle müsəlman gülməsin. Paymai olsa hüququ binəva dehqanlarm, Olsun, olsun, qoy çox olsun, ruyi-dehqan güiməsin. Ey bizə fani cahanıo dövlətindən dəm vuran, İstəyirson bizlərə cənnətdə qılman gülməsin? Görsə bİr məzlumu çahi-zillət içrə can verir, Olmaz əsla, zövq ilə molla badımcan gülməsin. "Molla Nəsrəddin", 20 may 1914, N 18 * * * Ədəbiyyat (20-ci nömrədə "Cinani"yə cavab) Çox eybculuq etmə, məndən senə vəsiyyət, Sanma ki millətində bilmərrə yoxdu qeyrət. Osınanlılardan etmə bir bu qədər şikayət, Kilki-qəza yazıbdır bu metləbi ezəldə, Bir eyib olar yəqinən dünyada hər gozəlde. Allahını sevorsən, hər eybi eyb sanma, Insaf, mürüvvət eylə, çox sözlərə inanma, Şam, Hələb, yəmənli vəhşisə də utanma, Kilki-qəza yazıbdır bu metləbi əzəldə, Bir eyib olar mühəqqəq dünyada hər gözəldə. Tunis, Səvadən, Cəzair əhlin birəlli tutma, Hər bir yetənə yetmə, yetməyənə daş atma, Xalqm yuma babalm, çox da sözü uzatma, Kilki-qəza yazıbdır bu mətləbi əzəldə, Bir eyib olar müsəlləm dünyada hər gözəldə. Gerçi Mərakeş əhli bir yerdə girə keçdı, Molla Əzizi qovdu Molla Həfıdi seçdi. Getdi o da Parijde cami-məhəbbət içdi, Kilki-qeza yazıbdır bu mətləbi ezəlde Bir eyib olar hemişə vazehdı hər gözəldə. Tehranda gözləyirlər gərçi cülusi-şahı, Təbrizli qurmuş amma bir başqa dəstgahı, Yoxdur bu yerda əsla heç bir kəsin günahı, Kİlki-qəza yazıbdır bu mətləbi əzeldə, Bir eyib olar yəqindir aləmdə her gözeldə. Hərçendİ çoxdu bizdə boş-boş ədavət etmək, Hər bir işin dalınca laənşüur getmek. Her cür zülmə dözmək, hər bİr cəfayə bitmek, Kİlkİ-qəza yazıbdır bu mətləbi əzəldə, Bir eyib olar mühəqqəq dünyada hər gözəldə. “Molla Nəsrəddin", 28 iyun 1914, N 21 * * * Üç dostluq Mənzum hekayə Qulaq as, duzlu bir hekayətdir, Məzəli, gülməli rəvayətdir. Sal nəzer Dağyanus vilayətinə, Dİqqət et vezinə, cemaətinə, Gör nə aləmdı, bir nə işlər var, Nə əcaib yoxuş, enişlər var, Üç nəfər mərd, sahibi-iyman, Üçü bir yeıde etdilər peyman. Biri molla, biri müddərris İdi, Fitrəten hər ikisi də pis idi. Leyk yoldaşlan olan əllaf Hemi dindar idi, hem də adəmi-saf. O da aldandı bunlann sözünə, Quyu qazdt həqiqətan özüne. Getdilər oldular yalan şahid, Bəlkə, bir mənfəət ola aid. Düz damşdı şahidlerin qalanı, Bunlann çıxdı zahire yalanı. İstəyib salsın özgəsin cələye, Düşdülər özləri həman teleyə. Üzə düşdü axırda iş naçar, Oldular bir böyük qezaya düçar. Çün silistçi işi silist etdi, Üçü birden gurultuya getdi. Padloq iş çıxdı çünki meydanə, Saldılar hər üçün də zindanə. Zamine, zalikə buraxmadılar, Çox vəsatət olundu, baxmadılar. Qatdılar bir kiçik, kifir qəmirə, Ora olmazdı bir əhed de gire. Nə qoyurlardı şey gətirsinler, Nə bir addım yaxın götürsünler. Kişilər qaldılar, yanmqann, ac, Qalanın beysumatina möhtac. Dişləri tutmadı yavan qalacı, Çünki həm bərk idi ve həm de acı. Üçü də qaldı damda baxa-baxa, Ruzgar ile oldu əlbeyaxa. Neçe ay keçdı boyle zillet ilən, Zehmetü möhnetü məşeqqet ilen. Üçünün də ağardı saqqalı, Yuna döndü yazıqlann yalı. Biri aciz, yazıq bir adəm idi, Cürətİ, həm cesarəti kəm idi. Azca qalmışdı sinəçak olsun, Qorxudan partlasın, həlak olsun. Nə qədər verdilər ona təskin, Olmadı sakit, etmedi təmkin. Çığınb, nerə sübhü şam eledi, Yeyib-içdiklərin haram elədi. Gördülər qaimayıbdır tab əsla, Yığışıb bir gün etdİlər şura; Edəler nadziratelə təklif, Belke, bir növ İlən verib təxfıf, Bunların yerini dəyişdirsin, Bəzi əşxas ilə görüşdürsün. Yazdılar bir ərizə surətini, Açdılar mətlebin həqiqətini. Şarh edib iziganə her üzünü, Dedİler lap sehihini, düzünü Ki, bı'zə tənglik eyleyib təsir, Çox danşhqdır, olmuşuq diigir. Qalanın biz yeyenmirik çörəyin, Görmürük qövm-qardaşın köməyin. Qalmışıq damda ac-susuz, heyran, Qoymuyurlar gelə nə bir insan, Bircə yorğan, bir döşək gətire, Laməhalə yavan çörək getirə. Dəxi btzdə nə tab var, ne təvan, Müxtəsər, çarə qıl, amandır, aman! Nadziratel ərizəyə baxdı, Gördü yazdıqlan tamam haqdı. Mətləbin əsil fərini qandı, Ürəyi xeyli onlara yandı. FÖvri qıldı prokrora melum, İşi təfsilən eyledi məfhum. Sərgüzəşti açıb əyan etdi, Birbəbir hər üzün bəyan etdi. Yazdı var damda üç nefer piran, Halı əfsürdə, gözləri giryan, Yerləri çox olubdu narahət, Çox çekirler türmədə zəhmət. Qocahqdan olublar bitaqət, Qocaya eylemək gərək hörmet. Sən özün razı olmasan bu işə, Bir güzarın əgər bu səmte düşe, Bura bir iitifat edib gəlsən, Buları boylə vəzilen görsen, Ürəiyn çox çətindi tab eləsin, Belə zülmü bica hesab elesin. Bir də insaf deyil bu ağsaqqal Kişitər burda ta ola pamal. Oniara yaxşı bir məqam gərək, Çınki piranə ehtiram gərək. Çox qaranlıqdı. yerleri dardı, Yanlarında böyük qəmir vardı, İzin ver ya dəyişdirək yerini, Ya qataq ayn-ayn her birini. Yalı-koppalı boylə ağappaq Kəsləri eyləmək bu cür dustaq, Hansı dinə, təriqətə yaraşar. Harda bir zülm boylə həddan aşar. Buraxaq qoy çıxıb dolansınlar, Kölge yerlərdə daldalansınlar. Etməsİnlər məni de narahət, Vennəsİnlər başağnst, zəhmət. İltimasım budur cənabmdan, Məni qurtar bunun əzabmdan. Bu erize prokrora getdi, Bircə bax, gör fələk nələr etdi. Bu sözü qoy qala bir az dəmdə, Qulaq as başqa ərzime, həm də. Fikr ver bir kelamə diqqət ilən, Deyirəm gör senə nə ləzzət ilən. Əmilər qaldılar haman damda, Müntəzir həm səhər də, axşam da, Ta ərizə gedib qəbul olsun, Bəlkə, bir menfəət hüsul olsun. Biri bir gün dedi üzüm qaşınır, Çün keçibdir hənası, anlaşılır. Xəttİmiz yun kimi solubdu tamam, Olmuşuq çox kifir və biəndam, Bizə xəlq az qahb baxanda qusa, DÖnmüşük lap yehudiyə, urusa, Bu, həqiqətdə çox günah işdi, Oxşasın xaçpərəstə bir məşədi. Qədəğən indi ki, deyil bu həna, Yoxdur əsla mümaniət də ona. Nə üçün boylə fürsəti itirək, Boş yere bu vəbalı biz göturək. Di gəlİn, saqqalımızı boyuyaq, Bİr doynuca hena və rəng qoyaq. Üçü də bu sözü qəbul etdi, Bir kluçnik çağırdılar, getdi Bazara rəng ilən həna aldı, Getirib isladıb suya saldı. Yaxdılar hər üçü de üzlərine, Sürtdüler başlarma, gözlerinə. Bir saatdan sora yuyub silcək Hamısı oldu qapqara şəvətək. Xınaru, rengi yaxmaq ilə həman, Oldular bir otuz yaşmda cəvan. İndi boylum eşit prokurordan, Mən senə nəq! edim, biryol ordan. Prokuror ərzəni edib təsdiq, İstədi eyləsİn işi tədqiq. Gəldi birbaş türməye girdi, Əwəla nadzirateli gördü. Bir klyuçnik de oldu çün lazim, Çağınb bahem oldular azim. Qapısın taki açdılar qəmirin, Qavzayıb halqasın, salıb dəmirin, Gördülər üç nəfər qarasaqqat, Bulan birdən etdi istİqbal. Üçü də diksinib çəkildi gerİ, Sonra birden təpildilər içori, Diqqətilen doiandılar bir də, Qoca yox, gördülər həman yerdə Üçü də ortabab, cevan kişıdi, Ucaboy, şəstli, pəhləvan kişıdi. Nadzİratel görəndə bu halı, Rəngi qaçdı, pozuldu əhvalı. Əlbəəl çaşdt, lap İtirdi özün, Dili çəpləşdi, anlamırdı sozün. Fövri baxdı prokrorun üzünə, Çaldı birden ikielli dizinə. Dedi, ey vay, yaman günə düşdüm, O adamlar deyil ki, görmüşdüm. Nasıl onlar bu cür cevan oldu, Yoxsa ecazıdır əyan oldu. Görəsən ya olar çıxıb da qaçıb, Ya ki bu, başqa bır qəmirdir açıb. Men görendə üçü de yaşlı idi, Saqqal ağ, ağılh-başh idi. Yoxsa olsaydılar bu hatətdə, Vermez İdim riza, həqiqetde, Gəzələr arxayın, həm asudə, Əməyim sərf olubdu bihudə. Prokuror bir cəvan idi, səffak, Baxçağm bunlara olub qəmnak, Gördü dustaqları bu halet ilen, Qeyzə gəldi, soruşdu hiddət ilən: “Hanj bəs sen nişan verən qocalar? Görsənən, burda ayn biclİk var. Buraxıbsan qaçıb günəhkan, Qatmısan yerlərine bunları. Sən böyiik rüşvət almısan, şəksiz, Yoxsa olmazdı bu kələk hərgiz, İndi söz yox bunu danarsan sən, Sora təkİifıni qanarsan sən. Yazaram, tez səni çıxartsınlar, İşe salstnlar, hebsə qatsınlar. Ola her nadziratelə ibrət, Ta aristanta qoymaya hörmət”. Qorxudan tİtrəyirdi zindanban, Yox idi nitqə onda tab-tevan. Nə qədər and içib, aman ctdi, Prokuror baxmayıb çıxıb getdi. Müxtəsər, nadzirateli bir də Əmilər görməyib haman yerdə, Qaldılar damda bir uzun müddet, Oidukr qövm-qardaşa həsrət. Tapdılar bir behişt əlamətini, Gördülər hem onun kəramətini. -"Molla Nəsrəddin", 2 və 9 mart 1917, N 4 və 5 * * * Ol gün ki çıxdı Şişədə meydana dördaşıq Ol gün ki çıxdı Şişede meydana dördaşıq, Qoydu tamam evleri viranə dördaşıq. Qartın qumarı adət idi, gərçi köhnədən, Indi düşübdü dəb, vəli, hər yanə dördaşıq. Bağlarda, dağda, bərri-biyabanda, küçede, Yay, qış, payız, bahar gərək oynana dördaşıq. Dörd-beş yaşmda köıpə çocuq, yüzyaşar qoca, Daİm atırlar alçıya, toxana dördaşıq. Sən qanmasan ki, bu oyunun var nə aləmi, Ləzzət verir nə növ ilə insana dördaştq. Qismət ola yolun düşə bir dəfə Qələyə, Anlarsan onda kim, deyil əfsanə dördaşıq. Əhsən deyək gərək hamımız qarabağlıya, Oradan yayıldı Gəncəyə, Şirvanə dördaşıq. Yox Üzgə yerdə mərifət əhli olan kimi, Min cür oyun bilir, nə ki bir dane dordaşıq. Yox eylə məclis, orda qumar oynamlmasm, Ya kart gərək ola, ya da firlana dördaşıq. Olmaz əvəz bu dördaşığa başqa bir oyusı, Layiqdi bes ki her bəye, hər xane dördaşıq. Qanmaz yeqindir oynamayan neşəsin onun, Her yol atanda ruh verir, cana, dördaşıq. Sal, qarabağlı, başın aşağı, işində oi, Gəz dağda-daşda, atgila mərdanə, dördaşıq. Verməzlər indi min bela iradə bir qepek, Vacibdİr oynasın igid oğlana dordaşıq. “Molla Nəsrəddin", 16 mart 1917, N 6 * * * Bir əsridi çıxmışdı ki, meydanə pristav Bir əsridi çıxmışdı ki, meydanə pristav, Mexluqu gətirmişdİ bütün canə pristav, Çıxsaydın əgər gəzməyə, kəndlərdə görərdin, Nə zülm eləyir rəncbərə, dehqanə pristav. Quldur kimı çapmış-taiamış şəhri, dehatı, Qoymuş neçə min evləri viranə pristav. Daim çalışıb öz cibinin xeyrinə olmuş, Xain, hem əbləh, hem də ki, divanə pristav. Tutmuş füqəranın qanını şİşəyə salmış, Hər əlsiz-ayaqsızları zindanə pristav Mən her nə qedər səy elədim, görmedim əsla, İnsaflı və vıcdanlı bir danə pristav. Hərçəndi ki, hər milləti, hər qövmü soyurdu, CəIIad ıdi məxsus müsəlmanə pristav. Göstərməsin Allah o günü kim, gecə-gündüz Dürtərdi özün hər yerə, hər yanə pristav. Meyxanəni, dəmxaneni bir-bir dolamrdı, Hər yerdə vururdu neçə peymanə pristav. Pul verməz idi içdıyinə, ondan əlavə Həm nail olurdu böyük ehsanə pristav. Axşamə kimİ müftə yeyib, müftə gəzirdi, Hər şəhrİdə meyxanəbəmeyxanə pristav. Hər yerdə qumar olsa İdi, üzv idi orda, Saxlardı Özü, bəlkə, qumarxanə pristav, Daİm eləytb batıli haqq, haqqı da batİI, Etməzsə, olardı de göriim ta nə pristav? Saxlardı bütün oğnınu, qulduria qaçağı, Yoldaş idi her çapqına, talanə pristav. Aldıqlanm çünki naçalniklə bölürdü, Çatmışdı odur kim, bu böyük şano pristav. Rusiyyoni, Qafqazı dağıtdı, sora soxdu Axır nəfəsində özün Iranə pristav. “Molla Nəsrəddin", 23 mart 1917, N 7 * * * Çox da Rusiyyədə nəşr oldu ədalət, bizə nə? Çox da Rusiyyədə nəşr oldu ədalət, bizə nə? Qoymuruq biz ki, ona zərrəcə qiymət, bızə nə? Bizə lazımdı ki, hər işdə olaq köhnəperəst, Gəlməsin şənimizə köhnəpərəstlikdə şikəst, Biz qəbul eytəmişik çünki onu ruzi-ələst, Olsa hürriyyət əgər atəmə qismət, bizə ne? Çətin islah olunar bizdə olan eybü qüsur, O qədər mədrokə yoxdur, o qədər əqlü şüur, Güdürük məhz ota üqbadə bizə hur, qüsur, Yoxsa dünyada aşıb-daşsa bu nemət, bizə nə? Etməyirsən sözüme bavər əgər, çıx o yana, Səfor et bir Irəvan səmtinə, get Naxçıvana, Gör nə təzim eləyirlər orada çin taxana, Deme var orda egər min cürə bidət, bizə nə? Hamımız çünki vanq bircə bezin bir qırağı, tlana lən olsa, İstər qarası, istər ağı, Ya götür Gəncəni, ya Bakını, ya Qarabağj, Vardı hər şəhridə, hər kəndde bu söhbət, bizə nə? Leyk hər ölkede bir cür çıxırıq meydanə, Mailik bir çoxumuz köhnə çürük divanə, Qorxuruq söyləməyə, açmıymq mərdanə, Deyirik olsa da hor şokl hökumət, bizə nə? Naxçıvan əhli demo, üç tirədır, beş tiredir, De görüm, xədqi sədaqətli olan yer neredir? Naxçıvan tekce deyil, dexli bunun her yerədir, Çünki her işde deyirlər bu cəmaət, bizə nə? Saxlayır mollalan, şeyxi danosbaz tərəfm, Yıxılır her biri bir səmtə görür orda nəfın, Şpiyonlar odu kim zərrəcə pozmur da kefin, Molla, xan çünki deyir batsa da millət, bizə nə? Güclünün dövrəsi keçdİ, ayıl, ey vəhşi əvam, Quyruğundan götür əl, bəsdir, az eyle ikram, İndi hər yerdə bərabərdi bütün xasile am, GÖzün aç, söyləmə bir de, a bİqeyret, bizə nə, İndi lazımdı bütün köhneləri rədd edesən, Ciddi-cehd ilə tutub tazə üsulu gedəsən, Açacaqsan gözünü bir de haçan bas gedə, sən! Deyəcəksən genə, olsun pisə lənət, bizə nə?! “Molta Nəsrəddin", 30 mart 1917, N 8 * * * Gücsüz edir ümumən hər güclüdən gilayə Gücsüz edir ümumen hər güclüdən güayə, Heç vaxt olmamışdı bu narazılıq bu payə. Melum, güclü kəster xalqın qanın İçirlər, Hər ı'şdə, fiirsət oldu, insafdan keçirter. Bu binəva rəiyyet, her cür kəsib-biçirlor, Məcbur olurlar axır hər yerde xan seçirtər, Onlar özün hər işdə çünki soxur arayə. Ərzaq komitəsində bir şəxs edır sədarət, Bais odur ki, orda hər gün qopur qiyamət, Üç ayda yeddi yüz pud qənd cləyiblər sirqət, Bir kəsdə yoxdur əsla diilənmeyə cəsarət, Heyran qalıbdır alem yeksər bu macərayə. Bu işləri görən yox, kordrır tamam gozlər, Əntiqə bir vücuduq dünya üzündə bizlər, Meydanda əyrilərdir, çıxmış kənara düzlər. Cürətlənib deyən yox, çoxdursa gərçİ sözlər, Bir beş nəfər tapılmır versin səda sədayə. Mən bilmirəm ki, bais kimdİr bi qilü qalə, Kımdir edir ümuri naehlinə hevalə, Zalimlərə bu əmrt kim eyləyib qəbalə? Aya tapılmayırmı, bir şəxs laməhalə, Izhari-metləb etsin bir mətleb-aşinayə. Yoxsa, bu vəzilən çox müşküldü gün keçirmək, Lazımdı himmət etmək, ziddiyyəti götürmək, Hürrİyyətin, çalışmaq, hər hökmünü yetirmək, Hər emri layiqincə əncamına yetirmək, Ta qoymamaq xana, bəyə, gədayə. Aldanmayın bir növi, insaf edin, cəmaət, Huşyar olun, amandır, bəsdir bu qədər qəflət. Bir kəs ki İrticaya qırx il edibdi xidmət, Aya, olurmu onda hürriyyətə sedaqet? Etdikləri məzalim, yoxsa deyİl kifayət? Hər kəs açırsa ağzm, qövlü qərəzdi yeksər, Bir mətləb üstə hər ay bəhsi-ləcacət eylər, Hər bir yetən qoyar boş əngini, nitq söylər, Axır qalar yanmçıq hər meselə, hər işlər. Biganələr olar cəm bu dadə, bu harayə. Dünya olubdu yanğın, bir qetre su tapılmır, Un yox, qehətdi buğda, xalis çörək tapılmır, Kimdir desin soyulmur, kimdir desin çapılmır, Kİmdİr desin söyülmür, kimdir desin qapıfmtr? Məzlum olursa aclar, çox xoşdur əğniyayə. Naəhlinə hər işlər çünki olub mühəwəl, lş başına keçibdir, hər yerdə kəcröv işlər, Tovlid edir ədavet, hər anda bu gedişier, Her yerdə qanmayan var, kəndin araya peşlər, Cahildi çün ehali, vermiş qəza rizayə. İndi keçibdır onlar, lazımdı diqqət etmək, Zİddiyyəti buraxmaq, haqqın dalınca getmək, Bu seçki işlərində düz məsleki yeritmək, Candan yanan adamlar İş başına keçirmək, Bir növ sədd çəkmek bu nagehan bolayə, Düşmənler eyləyir bu işİerden İstifadə, Sey eyleyirlər olsun fitnə-fəsad arade, Şərh eylemok gərəkməz bu mətlebi ziyadə, Mən olmuşam bu günlər qail bu etiqadə, Hər yerde var müfəttin çatsm gərək cozayə. -“Molla Nəsrəddin", 12 iyul 1917, N 16 * * * Min il yazasan da bu müsəlman başa gəlməz Mİn il yazasan da bu müselman başa gəlməz, Nadandı ki, nadandı ki, nadan, başa gəlməz. İldən-ilə, gündən-günə məğşuşlaşır işlər, Təğyir tapır, başqalaşır rahü rövüşlər, Hər yanə baxırsan qıcambdır bizə dişlər, Axırda bizı məhv edəcəkdİr bu yerişier, Millet olacaq qəflətə qurban, başa gəlməz. Gəzdim Bakt, Daşkondi, Orinburqu, Saman, Həm Volqaboyun başaşağı, başı yuxarı, Gördüm hemi Həşterxanı, hem başqa diyarı, Hər yerdə müsəlman qoyub üz nikbetə sarı, Bu dərdə çətindir ola dərmən, başa gəlməz. Bəhri-Xəzərin dörd tərefı yekcə müsəlman, Əxlaqi pozuq, tərbiyesiz, biserüsaman, Gördükdə bu övzai düşür vəhşətə insan, Vallahi, bu əhvala gərək ağlayasan qan, Bihoddidi zillət, belə xüsran başa geiməz. Gördüm təkəni, türkmanı, taciki, tatart, Qırğızlar, ovət, ləngə salıbdır bu qatan, özbəklər ile sartlan yad eyləmə ban, Pİs vəzidə, pİs gündə gedib gördüm olan, Onlar gəlib olmaz dəxi insan, başa gəlməz. Mən bu səfərimdə hor üzün təcrübə etdim, Gördüm hər işi, əslinə, həm fərinə yetdim, Şad olmadım əsla, nə qədr ölkəyə getdim, Xoşhal gedib hər yerə, bədhal qayıtdım, Bildim ki, bu cür eyb, bu nöqsan başa gəlməz. Hər yana baxırsan hamısı zirü zəbərdİr, Iran da, Buxara da bütün xak-bəsərdir, Osmanlı bulardan dəxi min kərre betərdir, Her yerdə müselman deyilən qanlı-cigərdir, Bu qövmidə yoxdur sərü saman, başa gslməz. Men görmedim esla oları məktəbə rağib, Ya mərifətə, elm ve ya sənəte talib. Bu məsəle moxsusən olur diqqəti-calib. Var yazmah gərçi daha çox başqa motalib, Lakin nə somər, min kərə yazsan, başa gəlmez. Bir parələri oğrudu, quldurdu təmami, Bir parələri də itirİb qürbü məqami, Bir parəsi bilmarre atıb nəngilə nami, ögrən bu sözü, saxla yadında bu kəlami; Dünya dağılıb, qopsa da tufan, başa gəlmoz. Her yerde soyur, soymalayır xəlqi her alim, Her yerdə hökumət eləyir cəbrü məzalim, Hər yane gedirsən görünür başqa əvalim, Bİr kimsədə yoxdur əbəda məsleki salim, Bİdad eləyib, tökmeyəsen qan, başa gəlmez. Biclər bürünür intıligent cildine fahiş, Qırxır kasıbı, şüğl eləyir fiskü fəvahiş. Biçarə evam eyləyir onlara nəvaziş, Hər kimsədə var ortahğa düşməyə xahiş, Bu işler olur heyrətə şayan, başa gəlməz. Mən yaxşı gəzib, yaxşı düşündüm hamı halı, Bilmərra dəxi boşlamışam bəzi xəyah, Bu millətin axır yetişib hiyni-zəvah, İslahi onun fərz eleməklikdi məhalı, Öldürmə özün, boşla, ay oğlan, başa gelməz. “Molla Nəsrəddin", 23 sentyabr 1917, N 17 * * * İndi qalmışlar təmamən intizar iranlılar İndi qalmıştar təmamən intizar iranhlar', Bilmeyirlər məmləketde bir nə var iranlılar. Bİr tərəfdən bu mehərrəmlik girib, şaxsey vurur, Fikri-zikri ordadır hər sübh tezden kim durur, Bir tərəfden de uruslar gündə bir hiylə qurur, Lap itirmış özlərin bu kurii kar iranlılar. Görmədim mən bir nəfər iranlı, fəryad etmesin, Motlanın, xanın əlindən dad-bidad etməsin, Qürbər eldə xammanm daima yad etməsin, Zülmdən qaçmışlar trandan kənar iranlıtar. Fəhləlik, hamballıq etməkdon olurlar bel yağır, Yad vilayətde keçir övzavü əhvah ağır, Bascaq İrane ayaq molla və bəy, hakim sağır, 01 səbəbdendirolublarbiqərar iranlılar. Ol zaman kim, bu danosbazlıq bİnasın qoydular, Milləti-biçareyi-nalanı yekser soydular, Sanma kim zülm etdilersə lamməhala doydular, Daima qan-yaş tökür, büxtiyar, iranlılar. Şükr edirlər keçmiyibdir hiç səmtə şahları, Bitərəflikdə qalıb, vermiş daha allahları. Məhz dünyado bu imiş görsenən dilxahları, Taki tapsınlar bu cür bir iqtidar iranlılar. Bəs ki binamusdur, bu zillətə tab eyləməz, ölmək ölmekdir, təfavüt yox, ölərsə neyləməz. Bitərəfdİr çünki her zülm olsa dinməz-söyləməz, Düşməni hər ləhzədə yoxsa qovar iranlılar. Həzreti valaları almış tamam on üç oyal, Etinası yoxdu, qoy olsun da İran payimai, Çün cavan şahzadədir, lazımdır etsin eyşü hal, Çox da ki, nari-sofalətde yanar iranlılar. “Molla Nəsrsddin”, 18 oktyabr 1917, N 20 * * * == Dəyənəklər == Vükəlayi-millətə Gətməsə Batmanqılıc tranə, nəzm etməz qəbul, Cəlb edək ol zatı iovriyyəlle, Allah eşqina. Yoxsa baş tutmaz sizin məşrutəniz, eylər üful, Bəlkə qəmçiylə sizi islah edo şah eşqinə. “Molla Nəsrəddin", 19 noyabr 1910, N 36 * * * Ətəbata çağırıblar ki, Süpehdar gedib Ətəbata çağınblar ki, Süpehdar gedib, Əvəzindən haımnın rövzədə züwar olsun. Pul verib şiələrin ta satm alsın qanını, Gəlsin Iranda otursun, daha xunxar olsun. -Molla Nəsrəddin", 30 noyabr 1910, N 38 * * * Bildir cümələrdə dükan açmazdı cəmaət Bildİr cümələrdə dükan açmazdı cemaət, Səd şükür, bu il qaldınlıbdır belə bidot. Hər ildə müsətman edə gər bunca tərəqqi, Bir az keçər, aiəm deyər: əhsən, belə millət! “Molla Nəsrəddin", 8 dekabr 1910, N 39 * * * Bir rübaidə dörd qələt buraxır Bir rübaido dörd qələt buraxır, Barakallah, bizim müsəhhihlər. Belə getsə, çərayidi-Qafqaz, tşləri büsbütün tamam eylər... "Molla Nəsrəddin", 30 dekabr 1910, N 42 * * * Musiqi nəğməsinin çöldə eşitcək səsini Musiqi nəğməsinin çöldə eşitcək səsini, Moliamız evdə oturduqda qulağın tıxıyır. Bİlmirəm, bəs nə əcəb tab eləyir məsciddə Ki, çıxır morsiyəxan şur ilə şahnaz oxuyur. “'Molla Nəsrəddin", 12 yanvar 1911, N 2 * * * Təqrir ilə, təlaqətü nitq bəyan ilə Təqrir ilo, təlaqotü nitq bəyan ilə, Mənbərdə şeyx nərm eyləyir səngi-xarəni, Lakin məriz olanda dəmi-ehtizaridə, Qail deyil təbibə, sevr İstixarəni, "Molla Nəsrəddin", 28 fevral 1911, N 9 * * * Bizləri məfluk edən hər adəti-millətimizi Bizləri məfluk edən hər adəti-millətimizi Əcnəbilər daima teyibü təiin eyləyir. Leyk böylə iftizahatın qüsurun qanmayıb, Bax, “İşıq”da gör Xsdicə bir ne təhsin eyleyir. “Molla Nəsrəddin", 5 yiun 1911. N 21 * * * Xuliqan olma, quzum, fikrini bir islah et Xuliqan olma, quzum, fikrini bir isJah et, İstəmə bir bu qədor qəlbden İran şahm. Payimal olsa da qanuni-osasi yenidən, Gene müşkül yetire canə sənin dılxahın. -“Molla Nəsrəddin", 27 iyul 1911, N 27 * * * Şüğl edən surətdə ruhani danos şeytanlığı Şüğl edən surətda ruhani danos şeytanlığı, Pəndü vəzindən onun olmaz mənafe gözləmək. Şəxsin öz rəftarı, feyli qabili-təlqin ikən, Dəfn vaxtı meyyidi-caizmi təlqin eyləmək? “Molla Nasrəddin", 20 noyabr 1911, N 4l * * * Yaxşı əmniyyətdir İran, həq bəladən saxlasın Yaxşı əmniyystdir tran, heq beladən saxlasın, Qurd qoyunla otlayır bir yerdə itmiaan ilə. Bezi yerierdo egərçi öldürürlər bir-birin, Eybi yoxdıır, böyle işlər çox düşer İnsan ile. “Molla Nəsraddin", 27 noyabr 1911, N 42 * * * Dedilər gərçi mülki-İranə Dedilər gəıçi mülki-İranə Açdı məşrutə bir təriqi-nəcat, Püftəyib ruhi-tazə hər yanə, Eylədi mürdəkanə bəxş həyat. Leğvdir büsbütün bu efsanə, Demişəm mən bu mətlebİ kərrat, Altı min il yatan səfılane, Oyananmaz, mahalıdir, heyhat... “Molla Nasraddin", 4 dekabr 1911, N 43 * * * Naxçıvan dumasına gər o kəsin düşdü işi Naxçıvan dumasma gər o kəsin düşdu işi, Çörəyi pİşdi, kefi kök, damağı təht oldu. Bir saathq İş üçün on gün olur avarə, Əgər axırda düzəltdi, daha xoşbəxt oldu. “Molla Nasraddin", 18 dekabr 1911, N 43 * * * Belə bir əsrdə kim elmi-maarif günəşi Belə bir əsrdə kim elmİ-maarif günəşi Çacib öz nurunu hər bir təbəqat üstündə. Döyüşürlər, söyüşürlor, küsüşürlər yenə də, Naxçıvan mollaları bəhsi-zəkat üstündə. “Molla Nasraddin", 20 yanvar 1912, N 3 * * * Gündəlik qəzetələrdə dərc olunan sözlər edir Gündəlik qəzetələrdə dərc olunan sözlər edir Hər tərəfdən hetərənlər-petərənlər elam, Mərhəbalar ki, həmişə Bakının her xebəri Ya atışma, ya ölüm, ya da ki, sİrqətdi tamam, “Molla Nəsrəddin", 13 yanvar 1913, N 1 * * * Rusların, ermənilərin, gürcülərin xəlfələri Rusların, ermənilərin, gürcülərin xəlfələri Birliyə, mehrə, vəfaye çağırır milletini, Nə şəqavətdir bu, bəs Naxçıvan əllamələri tstəyiriər yeyələr bir-birisinin ətini, “Molla Nəsrəddin", 13 yanvar 1913, N 1 * * * Naxçıvandan bir nəfər dostuma Özgələr dərs oxuyur, alimi-ferzane olur, Özünə, millətinə qövli-həkimanə olur, Student olsa biri leyk bizim millətdə, Ya qumarbaz, ya piyan, ya da ki, dıvanə olur. “Molla Nəsrəddin", 3 fevral 1913, N 4 * * * Əcnəbi balda, qonaqlıqda, klubda həmə vaxt Əcnəbi balda, qonaqlıqda, klubda hemə vaxt Çalışır nazü nəzakətlə aparsın Özünü. Nə paxıllıqdı bu bəs bizdə Həsən xan kimilər, Qumar üstünde yanr bir-birinin baş-gözünü? “Molla Nəsrəddin", 10 fevral 1913, N 5 * * * Bilmirəm bu Kamal əfəndilər Bilmirəm bu Kamal əfəndilər, Nə üçün bikamal olur, ya Rəb? Elm, fezlü kamal başda gərək, Adı qondarmağa ne oldu sebəb? “Molla Nəsrəddin", 5 aprel 1913, N 11 * * * Oruc yeyənlərə kəc-kəc baxan, Oruc qardaş Oruc yeyenlere kec-kec baxan, Onıc qardaş, Bİr azca hövsələ bas, səbr elə, danxma, yavaş, Beş-on gün ömriinü dünyadə zohmətile keçir, öləndə, qorxma, gedersen behİştə sən birbaş. “Molla Nəsrəddin", 24 avqust 1913, N 21 * * * Misyonerlər çalışır cəbr ilə Abxaz qövmi Misyonerlər çalışır cebr ilə Abxaz qövmi Eyləsinlər hamısı dini-məsihanİ qəbul. Qılmasınlar dəxi qanuni-şerietlə namaz, Etməsinlər ölünü dəfn bəayini-rəsul. Deməyirlərmi, bizim müftiye bu məsələni, Eylə tədbir eleyə mat ola bilmerre üqul. Ya deyirlərsə də, əlbəttə, eşitmır qulağı, Çünki din məsələsi indi deyildir məmul. "Molla Nəsrəddin", 12 oktyabr 1913, N 23 * * * Bir mühərrir ki, cybü nöqsanı Bir mürərrİr kİ, eybü nöqsam Yazdığı cümləde pədid olsun, Qanmasın hər sozün həqiqətini, Anlamaq şəninə bəid olsun. Saxlasın Mir Müxammedin tərəfın, Canü dİIden ona mürid olsun. Əceba, böylə bir şəqavət ilə, Yaraşırmı, adı Səid olsun?! "Molla Nəsrəddin", 30 dekabr 1913, N 29 * * * Yaşasın həm "Nicat", həm "Sovqat" Yaşasın həm “Nicat”, həm “Sovqat”, Qoydular dər heqiqət aləmi mat. Müftinin hörmətin tutub mənzur, Ora göndərdilər böyük bir zat. Məclisi dəfn, kəfh təşyidə Eyləsin ta kİ bir vücud isbat, Söyləsİn birbəbir onun mədhin Ki, edİb milletə nasıl xedemat. Bakının böylə-böylə möcüzünə, Zikr edin siz de dadiı bir salavat. “Molla Nəsrəddin”, 9 mart 1917, N 5 * * * Şpyon axundlara Doğdu heqiqətin günü, yırtıldı maskalar, Çıxdı üzə cəmali-xəyanətmaabınız. Divani edlə çekse sizi, istəsə qisas, Bu milletə göriin, nolur aya, cəvabmız. “Molla Nəsrəddin”, 16 mart 1917, N 6 * * * Gərəkdir şahsevənlər daima bir şah sevsinlər Gərekdir şahsevənlər daima bir şah sevsinlər, Nəinki binədayə rəhm edib, Allah sevsinlər. Deyirlər haqq ilə nəhaqqi onlar qanmayır əsla, Gerək bİr qandıran olsun, olub agah, sevsinlar. “Molla Nəsrəddin", 25 dekabr 1917, N 26 * * * == Felyetonlar == Qatış-bulaş Sərkər Malla əmi, özümü tarif etmək olmasın, mən tamam üç dilə: türk, fars və ərəb dillərinə aliməm. Indi sənin əqlincə mən bu üç dillərin hansı birisində meqalə yazsam mənim üçün fəzilət artıq olar. Mənim bu kəm əqlimə görə bu dİllərin heç birisində məqalə yazmaq mənə əl verməz. Çünki egər türk dİlində yazaram, deyəllər fars, ərəb dillərinl bilmir, əgər fars dilində yazaram, deyəllər türk və arəb dillərindən xəberi yaxdur. Və egər ərəb düində yazaram, deyəllər türk ve fars dillərindən məhrumdur. Yaxşısı bilirsən nədir? Yaxşısı odur ki, man məqalədə bu üç dili bir-birinə qatış-bulaş edem. Bu bele. Bundan əlavə, heç bilirsən qatış-bulaş dillərində yazılan meqalənin bİr boyük və ümdə fəziləti də nədədİr? Bİr fəziləti də ondadır kİ, belə gözəl məqaləni heç başa düşməyən adam tapılmaz, hərçənd, ağzım dinc durmadt, dedim ki, belə meqaiəni camaat hamı başa düşər, amma bu çox da elə bir mətləb deyil, camaat başa düşər düşsün, düşmez düşməsin. Mənə deyen gərək camaat ilə ne işin, sen öz fəzilətinə çalış. Eşitməyibsən, bir itın bir qessab dükanından bir parça ət aparmağım görüb bİr qara dorviş bunu ne qaydada xəbər verdi qəssaba? “Usta qəssab, sənin bir parça ləhmin kelb apardı” sözlərini deməkdə ne sayaq məxrəcə can verdi. Sənin əqlineə bir belə alim dərviş deli idi ki, ağzını, gözünü əye-əyə yarım saat özünə zor verirdi, Əgər biçarə dərviş özünü bu zəhmətə salmasa idi, heç onda olan qiraət fəzilətini bİr kəs başa düşməzdi. İndi canım, əyri oturaq, düz danışaq, dərviş dərvtşliyində özünün bir qınx qiraət fəzilətini nəzərə vexsin, bəs heç insafdır ki, mən üç dilin alimi ola-ola Öz fəzilətimi gjzliyim. Molla əmi, heç kəs məndən incimosin, düzü, qardaş, əgər məqaləni mən qatış-bulaş dilində yazmtyam, camm heç vaxt dincəlməz. Oxuyan başa düşər düşsun, düşməz düşməsİn. Mən öz fəztlətimİ gozüm baxa-baxa zay edən adamlardan deyiləm. “Molla Nəsrəddin", 4 noyabr 1907, N 41 * * * İran rəiyyətlərindən təşəkkür Zənbur ağa, biz iranlılar, nə qədər öz naİbı-konsulumuz Mir və Ibrahim xandan razıçılıq və təşəkkür eyləsək, genə mindən birinin öhdəsinden gələ bilmerik. Onun bakifayətliyindən bizim hər bir ehtiyacımız ra f olub, asudə və xoşbəxt bu unıs torpağında yaşayınq, qurd qoyun İlə otlayır, aylar ilə bir ariz-məruz olmur kİ, işi konsula düşsün, Ona görə də konsulxanada bekarçılıq olduğundan Naib cənabları arxayın və dinc hər gün konsulxanada sazəndə, nəvazəndə ilə kefə məşğul olub gündə şikayətçi əvazinə, beş-altı kefli dəstəsi evindən yola salır. Allah belə Naibdən razı olsun və həmişə damaq çağlığı versin. Biz kİ, ondan razıyıq... çünki hatm iranhlann dəstixətti yox idi, onların əvəzindən vəkalətən qol çəkdi: Cüvəllağı! * * * Hürriyyət İranlılar məşrutə almağa görə bizim irəvanlılar da həsəd aparıb hazırlaşırlar ki, Rusiya dövlətindən hər nə cür olsa, zorla da olsa, dörd bənddən ibarət bir hürriyyət alsınlar. Bunların dörd bənddən ibarət olan məramnamələri altdakı qərar üzrədir: Bunlar nə vaxt Kərbəlayı-müəllayə və ya Məşhədi-müqəddəsə getməli olsalar, dövlət bunlara sualsız-cavabsız bilet versin ki, daha gizlin gedib, gülləyə düşüb Araz çayına qərq olmasınlar. Bunlar ürəkləri istədiyi kimi övrətlərinİ döyüb, söyüb öldürsələr də, dövlət bunların bu işinə müdaxilə edib, öz qul hökmündə olan övrətlərinin şikayətinə yetişməsin. Bunlar hər kəsi öldürələr və ya ölələr, ölən və öldürülən hər bir cür yara və nə tövr naxoşluq ilə ölürlərsə, dövlətin ixtiyarı olmasın bunların qarınlarını yırtmağa, Bunlar məhərrəmlikdə gecələr şaxsey dəstəsi tutub, baydax bəzəyib, toy çaldırıb, hansı məhəllədən hansı məhəlləyə cəlal ilə getsələr və aşura günü ağ köynək dəstəsi bütün şəhəri dolansa, dövlət tərəfindən əbədən mümaniət olunmasın. Vəssalam, Bu qedərcə hürriyyətə bunlar kifayət edirler, daha ayrı bir zad ilə işləri yoxdur. Qoy gürcülər, ermənilər özlərindən ötrü nə istəyirlər İstəsinlər. “Molla Nəsrəddin”, 9 avqust 1909, N 32 * * * Çirk Bİldir həmin bu fəsildə ki, yay idi, Naxçıvan şehərini qızdırmatitrətme bürümüşdü. Hətta iki-üç yüzədək adam məhz qızdırmatitrətmədən vəfat etdi. Şehərİmizde oian cəmi müsəlman vo rus həkİmlərİ acız qalıb her cüre müalicə edirdilərsə də kargər olmurdu. Amma sonra Allah-taalanın bu yazıq Naxçıvandakı bəndələrinə rəhmi gəüb, şəhərimizİn vaizi molla Zülənam cənabları mənbərdə vəz əsnasinda tərləyİb və çirklənmiş köynəyinin tərini və çirkini onlara şəfa qərar verdi. Belə ki, bu ilin ərzində şəhərimizin hamı müsəlman övrətləri balaca şüşələr götürüb Axundgildən pul ilə o mücərrəb davadan alıb hansı bir qızdırmalınm canına və hansı boğazı gəlmişin boğazına sürtdülərsə, fılfövr şəfa tapıb, canları bidin və laməzheb rus hekimlərinin əlindən qurtardı. Əlhemdülİllah, bu il şəhərimizdə bir nefər də qızdırmah və naxoş tapılmır. Belə məlum olur ki, bu dava təhvil suyundan yüz dəfə faydalı və mücərrəbdir. Bu hesabdan gərək ki, qubalı Axund Molla Hacı Babamn təri və çirki diqqdən tutmuş bütün əlacsız dərdlərin hamısının dərmam ola. Qubalı qardaşlarıma tövsiyə edirəm ki, qəflət eləməsinlər. Bu cür mömin və dindar alimlər çətİn əlo düşər. Allah ki bu cür böyük nemətləri bizə ehsan buyurub, daha biz niyə pullanmtzı xarici hekimlərə verək? Xudavəndi-aləm bu cənablara ömür versin ki, öz şefa tərini ve köynəyınin çikrini heç kəsdən müzayiqə eləmirlər. “Molla Nəsrəddin", 16 avqust 1909, N 33 * * * Ənasiri-ərbəə Dünyada her zadın elmi cəhlindotl yaxşıdır. Mən indiyəcən ki, bir para intelligenttərin bizim nikahi-ərboo barosində bizo elədikləri iradı eşidirdim, lap məəttəl qaitrdım ki, ogər doğrudaıı da bu məsəlo qabili-tonqiddirso, niyə mollalanmız və vaİzlərimiz hey mesacid və monabirdə bu məsələnin savabına və mühəssənattna dair təkid eləyirlər. Amma Allah bizim şeyxə ömür versİn, bu gece bİr böyuk məciisdə neco kİ iaztm idi, bu məsəloni tövzih elədi. Cənab şeyx buyurdu ki, necə ki, bədəndə ənasirimiz dörddii, habele de gerək Övretimiz də evdə dörd ola. Buna dabu dəlili gətirirdi kİ, övretin birinin qam, birtntn sövdası, birinin səfrast, birinin bəlğəmi bizimkile müvafıq gəlmir. Ona göre də gərek hökmən dörd övrət saxlamaq ki, ənasirlər hamısı barabər gəlsin. Vaqeən ohsən bizim mollalarımıza kİ, fikirleşib bu cür şəri mesələləri istixrac eləyirlor və avam üçün əbədən qəll-qeş yeri qoymurlar. Qoy murdar firənglor har nə ixtİra eləyirlorse eləsinlər və bizə də istelrza ile dcsinlər ki: Hamı ycrdon Qruc cylor lıovayo, Hovaüon siz ycra kiippan olursuz. “Molla Nəsrəddin”, 6 dekabr 1909, N 49 * * * Rədd Cənab Molla Nəsrəddin! Məcmuənizin 49-cu nömrəsində “Qafqaz xebərləri” iinvam iiə yazdığınız aşağtdakı mətiebe ki, guya KİIİd’ camaatının Ağ Seyid uşaqlarına gətirdikləri odunlar artıq olduğundan ağalar on vaqon cəhənnomə yola saldılar. Bu matlebə burada olan bəzi diplomatlar İrad eloyirlər. Bunlar deyİrlər ki, Ordubadda ocaq və şəcərə sahibləri olan seyidlərin arastnda 539 il bundan əqdəm bağlanan əhdnamə mövcibincə Ordubad mahalı neçə hisseyə bölünübdür ve her bir beş-altı kendin tyulu ağalann birine çatır. Daha heç birisinin ixtiyan yoxdur o birinin haqqma təcavüz eləməyə. Belə ki, Yaycı', Dizə3, Müsəlman Azası3 və Ordubadın Sərşəher məscidinin cəmi aidatı ve mədaxilinin təəllüqü Mir Süfıd ağanın uşaqları ile canına qurban olduğum Mir Mürtəza ağaya yetişİr. Və habelə Zəngəzür, Qapançayı mahalları Hacı Mİr Həşim ağanın oğlu Mir Hüseyn ağaya mütəolliqdir. Qalan xırım-xtrda seyidlərin də hərəsi bir kəndi, ikİ kəndi idarə edirler. Bircə Sisyan, Dərələyəz, Qarabağ mahallan Ağ Seyidin uşaqlarına tabedir. Demirəm, bəlkə bu axır vaxtlarda onlar bir qolçomaq tayfa ilə sayuz olduqlanna gorə Kilid kəndine eliuzunfuq eləyələr. Yoxsa beynəssadat qanununun 99-cu fesline mütabiq heç birisinin bu bölgüdən təcavüz eləmeyə haqqı yoxdur. Xahiş olunur müxbirtərinizə diqqət eləyib mətləbin həqiqətin yazmağı tövsiyə buyurasınız. “Molla Nəsrəddin", 27 dekabr 1909, N 52 * * * Ah, keçən günlər Atalar sözüdür: “Keçən günə gün çatmaz - calasan giinü günə”. Doğrudan da, hanı qədim vaxtlarl Rəhmətlik Dəli Haşim demişkən, hanı Molla Qənı dovrü, mağıl onda xeyİr-bərəkət var idi, hər yanda şeyxi, mütəşəni dəvası olurdu; hər məclisdə bəhslər açıb çığır-bağır saİıb kitabı bir-birlərinin başlarına çırpırdılar. Yaxşı böyük-büyük mollalarımız, imanlı qazilerimiz ve dindar vaizlerimiz var idi. Və hər biri özünü bir tərofə vurub pilovu yeyib, çayı içib merac məsələsi, berül-ələm dəvası və şəqqül-qəmər möcüzosi deyirdilər. Vo birbİrlərini gözəl həcv eləyİrdİlər və deyirdilər. Sən baxgilyn o Rəhim xan ibliso, 0 nociso, o murdara, o piso, Hirsin yemir, yoldan donür Tifliso, Çatİa hərif, vayındı bundan sora, Məmmodoli taymdı bundan sora. Vallahı, heç yadımdan çıxmır o günlər ki, hər il meherrəmqabağı Molla Qulatn adında bir nəfor Həmədandan dəstesi ilə golib gözəl-göyçək uşaqlan ƏIİ Əkbər, Qasim şəbehi bəzəyib buğuburma boynuyoğunları da İbn-Ziyad və Şimr şebehi qayırardı və camaatımız da ağlamaqdan qəşş edərdiler. Və heç unutmaram o vaxtları ki, Ağabaİa dərviş gürzə-gürzə ilanlan bazar dalına töküb oynadardı və sarı kağızda yazılmış ilan, əqrəb duasını paylardı camaata. Novnız bayramında təhvİl saxlayıb tohvİl suyunun üstündo dava-morəkə saiardılar və ağsaqqal, qarasaqqal o toberriik suyu qapış-qapış elordilər. Şəhərimizdə olan Qara daşm', Xudu divanənin2, Xədiceyikübranın3 ehtiramı var idi. Arvad, kİşi o yerlərə nəzİr deyərdİlor, ziyarətə gedərdilər. Qocalanmız, cavanlanmız uzun börk qoyardılar, toppoçuxa və cübbə geyərdiler. Amma heyf və genə heyf olsun ki, indi zəmanə dönüb, xeyir-borəkət götürülüb, imanlı və dindar kişiləriıniz ölüb, şeyxi, müteşərilik əvezine xuliqanlıq ve moşrutəçilik çıxıb möcüzat yerində politik danışılır. Təppəçuxalar pinjaq, jİIet olub, uzun börklər qazançılamb, saqqallar qırxılıb, başlar urusu qoyulub, uşaqlar urus paltarı gcyib urus şkolasına gedirlər. İlan, əqrəb duasının əvəzinə qəzet-jumal çıxıb. Cavanlanmız oxuyub yoldan-İzdən çıxırlar, gedə-gedə mollaianmızın ehtiramı xalq arasında əskilib, camaatımız şəbeh çıxartmağa, ilan oynatmağa birəğbət olublar. Qara daşa baxan olmıır, Xədtceyi-kübrada çıraq yandırmırlar, Xududivanəyə ziyarətə getmİrlər. GÖr işlər haraya müncər olub ki, bu yavuqlarda Ordubad, Naxçıvan, Şarur, Jydir uyezlərinin kosəbə camaatınm tərəfmdən deputatsiya İrəvana yığışib şərt qoyublar ki, hergah mollalar, rövzexanlar, xanlar, bəyler, hacılar bu ii məhərrəmlikdə şaxsey dəstəsinə yapışmasalar və başların yarmasalar, onlar da yapışmasınlar, yarmasınlar. Bunİar deyirlər ki, hərgah bu işlər yaxşı İşlərdirsə, qoy boyüklerimiz də eləsinlər. Deyirlər, niyə bəs vaizlərimiz, rövzəxanlanmız pulu yığırlar vo əyanlanmız və hacılarımız məclisin yuxarı başında əyləşib, çay içib qəlyan çəkirlər, birca biz vurub başımızı dağıdıb hoftətərlə naxoş olub kəsb-kardan qahnq və onlar isti məsciddə əyləşib şirin-şirin söhbet eləyirler, Amma bİz soyuqda, qarda şaxsey gedib sətəlcəm oluruq... Ax keçən günlər, zəmanə dolanıb, küfr aləmi tutub, məxluq dindən, məzhəbdon dönübdür. Kaş Ölüb belə rüzgarı görməyəydik. “Molla Nəsrəddin", 28 fevral 1910. N 9 * * * Ədalət və maliyyat Hər kəs nə deyir desin, mən gənə deyirəm ki, dünyada bu qəzet və jurnal çıxardanlara hər nə eləsən azdır. A kişi, bu qedər kötək yeyirlər, ölürler, daşlanırlar, təkfır otunurlar, genə dik dediklərini deyib bu biçarə mömin, dindar müsəlmanların yaxalarından ol çəkmirlər. Doğrudan da ki, deyiblər: “Günah öldürəndə deyil, öləndədi”. “Mühakimat” qəzetəsinin müdiri Mahmud Qənizadeyi-Səlmasİ Təbrizdə haqqında cəzasına çatıb və yaxşı eləyiblerki, günün günorta çağt bazarda vurub şilik-miliyin dağıdıblar. Camm, iki yuz min Tebriz camaatı özlorİnə ədliyyə əzası seçİrlər. “Mühakİmat”ın müdiri nəçikarədİr ki, onlara irad eləyib və millət inanılmışlarını rüsvayİaləm eləsin? Ədliyyədi, kefleri istər orada ədalət eylərlər, kefleri istər zülm eylərlər, kefləri istcr müqəssirləri zindana məhkum eylərlor, kefləri istər, hərdənbir müqəssirlərin xoşgil cavanlarından seçib evlərino apararlar. Xoşgil müqəssİrlorin bİrİni ki, Hacı Mirzə ağa büilurçu evine aparıb və ona rəhm eləyib qoymuyub zindana gedib ürəyi stxılsın, ona mehmannəvazlıqdan vo məhəbbətdən başqa bir şey etmeyİb ki? Və işdə də zİddi-məşrutə və ya xilafi-edalət bir şey baş verməyib ki? “Mühakimat’’ çığır-bağır salıb biçarə kişinm təmiz adınt ləkələndirir. Elə eylər, onun da əvəzində Əsgər Miskitı camaatı yiğıb onun ölümünə döyər ki, daha bir də qələt eləsın ətinə qeləm alıb xalqa böhtan desin. Çox yaxşı, bir mİllət ki, ikico il məşrutə alıb məclisi-milli açmaq İlə duza, bişmiş kəıpicə, əhəngə, gəce maliyyat qoya və halonki, indiyədək heç bir döviət qoya bilmeyib, o mİllətin üzvləri qanmır, elə birce “Mühakimat” qamr? Vallah, əstəğfırüliah eləyİrem, onlara qanmıyan deyenin ağzmda dili quruyar. “Molla Nəsrəddin", 18 iyul 1910, N 28 * * * Statistika Hər hansı məmləkətdə ki, sabun və kağız çox istemal oluna, o dəlildir o məmİəkətin mütəməddin və əhalİsinin əhli-maarıf olduğıına. Həqiqətdə mən bu mətləbi oxuyub çox şad oldum ki, əgor vaqedə elaməti-təreqqi sabun ile kağızın artıq işlənmeyində olsa, əlhəmdüilİllah, biz müsəlmanlardan yer üzünde maarifmənd bir tayfa yoxdur. Çünki cəmi aləm bilir kİ, müsəlman millətindən artıq təmizliyə rağib bir millet ola bilməz, Bu sözlərə inanmayan ya təşrif aparsın İranın o gözal, saf ve təmiz hamamlarına, əgər trana da əli çatmasa, buyursun Qafqaz şəherlorinde müsolman məhəlləlerinə, ta görsün ki, hamamlarda, maşallah, her gün camaatın çoxluğundan iynə salmağa yer yoxdur və hətta elə olur kİ, üç-dörd adam sığışmayan bir hovuza birdən qırx adam soxulur. Bu məsələ ki, həli olundu, ındi keçək kağız işlətmək məsələsinə. 1909-cu ilin statistikasma görə həmin ii yalnız bir İranda doqquz milyon doqquz yüz doxsan min batman mərənddaşı üst-üste kağız işjənnıişdir. 1909-cu ildə Imnda işlənən kağtzın surəfi: Hacı Nəcmüddöviənin təqviminə ki, bütün iiin hadisatmı göstərir, 97281 batman Mərənd daşı. Mərsiyə və mocüzə kitablanna, köhnə ve sinəzən deftorçələrinə 86235 batman səqət. İlan, əqrəb, qorxu, bədnəzər, mehobbət, cadu və kaftarküş dualarına 58921 batman ponzalı. Bayramda zəfəranh su ile yazılan dualara ki, hər derdİn dərmanıdır, 76418 batman min misqal. Kəbin, təlaq, siğə, təməssük, ittihadnamə, İcarənamə və iqramamolərə ki, Siqotül-İslam vo Müinnül-İslamlar yazıblar, 57987 batman Təbriz daşı. Təkfimamələr ki» Tağızadəlorİn, Məmmədəlİni istəməyənlərin və sairelerinin haqqırıda ətabati-aliyyatda ve İranda ülema kəsretullah ərrısalühüm tərəfindən sadir olub 1000000000 batman Marağa daşı. İndi lap arxayın ol ki, yer üzündə əhlİ-maarif millətlərin birincisi müsəlmandır v ə medəni ölkələrİn də ən əvvəlimcisi İrandır. "Molla Nəsrəddin”, 22 oktyabr 1911, N 37 * * * İrəvana səyahətim Mən bu az ömrümdə çox şəhər gəzmişəm və çox yeriər kəştigüzar etmişəm. Amma heç bir yerin əhlini İrəvan adamı kimi xoşrəftar, holim, mehriban, dinc və sakit görməmişəm. Doğrudan, bu şehərdə qurd qoyunla otlayır. Hor bir yığıncaqda camaatın bəhsi elmdən, maarifden, toməddündən və söhbətİ İttihaddan, ittifaqdan və məhəbbətdəndir, Bir əhəddən eşıtməzsən ki, bir kəlmə xilafiinsaııiyyət vo ya xilafı-ədəb söz söyləsin. Amma bunun hamrsı İlə bclə bu şəhərin əhli çox rəşid, şücaətli ve igid adamlardır. Məsələn, çox vaxt görürsən ki, bir nefer bığıburma, şəstli, ucaboy, qazaçı formada, belinde qəmə cavan, yainkı bir saqqalı ağ, beli əyilmiş, başı qırxıq qoca əyləşib bir məclisin yuxarı başmda, camaat hamı dövrhadövr qulağın və gozün ona dikib baxırlar və başları ilə hey bəIİ-bəli İşarəsi ilə söhbət edirlər və o şexs de bu qərar ilə onlar üçün söhbət eləyir: “Mən indiyecən doqquz adam Öldürmüşəm - üçü crməni, altısı müsəlman. Dörd de arvad Öldürmüşəm, on doqquz ev yarmışam, bir ermeni qızı gotürüb aparıb heftelerlə gizlətmişem, Bunların hamısı ilə bele bir gün də qazamatda yatmamışam, divan-dere üzü görməmişəm. Səbəbi də budur ki, elə gəzmemişam ki, bir kəs həndəvərimə dolana bilmesin” . Bu cür söhbəüəri qəfəde, bulvarda, qəstində, bazarda və məsciddə çoxlarından eşİdirson və bclə igidlər camaatm ən bİrinci hörmətlisi, əzizi və İstəklisİ hesab olunurlar, Camaat onlan gecə-gündüz cvlərində arvad-uşaqlarına və qonum-qonşularına tərif edirlər ki, maşallah, maşallah, filankəs doğrudan çox qoçaq vo igid imiş, Bu gün Məşədi Yusif Cavad oğlunu dörd xəncər yarası ilə bazarda pristavların gözlərinin qabağında öldürdü, heç kəs yavuğuna düşə bilmədi. Men bu şəhərin vəzinden uzaqdan çox şey eşıtmişdim. Amma gəlib gördüm, bildim ki, nə qədər ki, tərif edirdilər, yüz o qədər İmiş. Müsəlmançıtıq, möminçİlik və dindarlıq var imişsə də bu şəhərdə İmiş. Belə ki, bir müsəlman artistkası, bilmirəm göyərçİn idi, tuti quşu idi, qazalax idi, nə idi; buraya gəlməklə camaatın içinə vəlvələ düşüb. “Va şəriəta, va milləta” sədası asimane bülənd olmuşdu ki, din əldən gedib, miiselman qızı şehərləri gəzir. Məscidde şura edib adam təyin eləmişdiler ki, onu güllələsin və bu böyük ləkəni müselman mtllətinin üstündən götürsün. Daha bundan artıq din təəssübü çəkmək necə olar. İrəvana yetişen kimi menİ apardılar əllameyi-fehhameyi-ağayişeyx Elcktrik cənabİanmn qulluğuna. Həqiqətde şeyx, nə şeyx, əmmamə, nə əmmame, qurşaq, nə qurşaq, əba, nə əba, don ne babat. Bir saat onun mübarək simasına, şeklinə, şəmayilinə, heyəünə tamaşa edib heyran və sərgərdan qaldım. Üz-gözündən nur yağırdı. Təəssüf elədim kİ, heyf, bu cür müqəddəs və nurani vücudlan görmək hamıya mümkün olmur. Yaxşı olardı kİ, bu cənabı vıstavkalarm birinə göndərəydilər və bütün dünyaya elan edəydilər, ta cəmi böyük-kiçik, firəng, rus, yəhudi, nemsə, ingilis gəlib onu ziyarət edəydi və biz müsəlmanlardan ötrü artıq fəxr olaydı və hamı biləydi ki, müsəlman mİllətı ki, bu qedər tərəqqi edib qabağa gedib, hamısı bu cür ağalarm bərəkətindəndir. Çıxıb bazara yetim Cücəni, Müridil-məşayixi və Məhkəmə pişi— yini1 xəbər aldım. Dedilər ki, onlar adam içinə çıxmağa ehtiyat edirlər, çünki həmin bu cənab ki, terifı qabaqda kcçdi, onlann küfrüno Fıtva verib, onları öldürəcəklər. Mən həqiqətdo çox şad oldum, dedİm kı, yaxşı edibdir. O cür mollalara, seyidlərə rişxənd və mesxərə edənleri və şeyxlerə sataşanları doğrudan öldürmək lazımdır ki, xalqın qulağı dincəlsin. Daha hər bir yerinden qalxan yetənə yetib, ötəne bir daş atmasın. Sen allah, bir insaf ele, oniar oimasa kimin ne işi var desin ki, niye İran konsulu, Məmmədəli İrana gələndə açıq-açığına deyibdir ki, “nə eybi var, o olmasın, bu olsun”, yəni moşrutə olmasm, yene Mommədəli olsun, bu ki, onlardan yaxşıdır! Xülasə, İrəvan, nə İrəvan! Tərif etməklə başa gəlınəz. Maşallah olstm, o qodər İtilget və arpazavonm adamlar var ki, hamısı başdan ayağa qraxmala qərq, manjetli, əldə trost, gözdə açgİ səherdənaxşama kimi bulvarda var gəl edirlər və urusuca elə vıdır-vıdır ötürlər kİ, urusun babası da elə danışa bilməz. Bunlann hamıst keçəndən sonra, bunlann şayani-heyrət təəssübleri və milletpərəstlikləri vardır. Bele ki, İrəvanda asari-ətiqədən ki, İran vaxtmdan qalır, bir Serdar imaroti və bir Serdar mescidi var, darmadağm edib ayaqyolu qayırıblar ki, bilmərre mehv olub getsin. "Molla Nəsrəddin", 20 noyabr 1911, N 41 * * * Dübbə Balaca felyeton Rəhmətlik Nəsreddin şah qətlə yetişməmişden qabaq Təbrİzdo bir “Şebnameyi-besirət” çıxardırdılar və orda şah üçün bir təlqin yazıb şahın cəmi nameyi-əmaiın bir-bir üzünə oxumuşdutar. Guya şaha belə telqit eləmişditər ki, “zəmani ki sənin ruhun cəsdindən pervaz etdi ve sənı qoydular qebre, onda inkir-minkir gelib səni Allahından, peyğəmbərindən, qiblenden, kİtabından, məmləkətindən, səltənətindən, əmanndan, təxribandən soruşacaq ve sənin qanunundan, qoşunundan, nizamından sual edəcək, qorxma ey filan, fılan olmuş, degilon: bədrəstiki yuxu mənim allahımdır, qeflət peyğəmbərimdir, as kitabımdır, övrətlər qiblemdir, herc-mərc qanunumdur, tökizlər sərtiblərimdir, dağlann kəlləsi yoiumdur, livan kovduşi mətanımdır və əhləldübbə mənim diplamatımdır və iix.” . Mərvim başqa ışlər ilə İştm yoxdur, fəqet mən bunu danışacağam ki, görək aya, dübbə deyilən nə olan şeydir ki, ona şahın diplomatı deyilmişdir? Yəni küll məmləkətin politİkasım və siyasətini bilən deməkdir. İştə həmİn suala cavab: Her kəs bilirsə bilsin ki, İranda şahdan, vezirden, şahzadəden, əmirden tutmuş yerdə qaian xınm-xırda tacirlərə və eyyaınlara kimi hamısmın yamnda, derxanəsində işin ağası, qelyan, çubuq dolduran, məvalə aftaba aparan, nökər-nəyib, mehtər, kalikəşi, abdarçı, qatarçı, miraxur, pişxidmət, qapıçıdan başqa, bİr nofər müftəxor adam olar ki, əlin ağdan-qaraya vurmayıb düz-düz yeyib, içib yatar və ağa hər yana getsə yanınca dolanar, hərəmxanəyo, fılanə hər ycrə tərdidİ olar vo ağaya hamıdan artıq müqərrəb və məhrəm olar. Bu adama deyərlər dəlxək, yəni ki dübbə. Yəni nə vaxt ki, ağa her bir emaldan faric olub, başlar bununla məzaxlaşmağa; bunu döyər, incidər, acıdar. Bu da başlar ağaya yaxşı əvəzİ yamanlar deməyə və ağanın atasm, anasın, arvadm, uşağın bir-bir pİs-pis söyüşlər ilə söyməyə və bu olar ağa üçün bir töfruh, bir eyş. Mərhum Nəsirəddin şah və Müzəffərəddin şah ki, neçə dəfələr Firəngistane səfər edirlər bir dəfə, olmayıbdır ki, yantannca mərsiyəxandan, yuxu təbir edenden, dərvişdən, seyiddən, taleyə baxandan elavə belə bir dübbəçi aparmamış olsunlar, ondan ötrü ki, rehmətliklər ya İranda, ya xaricdə bir dəqiqo belə motləçisız və dəlxəksiz ömr keçirə bilməzlər, çünki əhli-zövq idilər. Mən xırda vaxtlarımda ki, Təbrizə gedirdim, həmişə görərdim ki, bir qonaqlıqda ya toyda və ya teziyədə camaat durhadur əyləşib və bir nəfer boynuyoğun da oturub yuxanda hey cəfəng-cəfəng (Çakər danışan sözlərdən) danışır və bunlar da ol-ələ çahb qah-qah çQkirlər. Mən soruşdum ki, o kişi kimdir və nə deyir və niyə bu adamlar belə gülüşürlər? Cavab verdilər ki, dınmə, o, dübbədi, buniar onu kökeldirlər, təfrih edirter. Və gah olardı görordim ki, bır kişini bazarda hoydu-hoyduya götürüb (nece ki, İranda kürd çarşıya girəndə hamı bazar adanıı alverindən əİ çəkib doluşarlar onun başına, onu ələ salarlar) hara gedirsə gedirlər, durur dururlar və o yazıq da mat məbhum bilmir no eləsin. Deyərdim ki, bu biçarəni niyə belə gic edib dolandırırlar? Cavab verdilər ki, o kişi qəribdi, şəhərə nabəleddi, bu adamlar da dübbədi, onu beləcə səriyibler. Ələlxüsus moscidlərdə: bİrdən gördüm ki, məsətən, minberdən şirin damşdığı yerdə birdən beş-on adam durdular ayağa və əllərin qulaqlartna qoyub başladılar birbirinin dalınca əngərmi otuz dəfə salavat çövürməyə və axund pərt olub yendi amaca, istəyir getsin, başmaqların tapa bilmir. Soruşanda ki, bunlar niyə Allahın məscidində belə biehtiramltq vo bİhəyalıq edirlor? Deyərdilər: “Bunlar dübbədi, mollanı səriyib qışqmrlar kef çekirlər, bunlar her məscidə getsələr belə edirlər”. “Molla Nəsrəddin", 27 yanvar 1912, N 4 * * * Niyə qəzetə və məcmuə satılmır? Hər kəs istesə bilsin ki, hansı şəhərin mömin və müqəddəs adamları çoxdur və harada çox axirət fıkri çokən var və haranın mollalarına camaatın ixlas, iradəti kamildir, daha dağa-daşa düşmək lazım deyil, gəlsin qəzetə vo jumal idarələrinə, orada bu mühüm mosələni asanhqla başa düşo bilər. İndi sen deyecəksən ki, bu soz lap “Töhfetül-məcalis” kitabının sozlerine oxşadı. Müqəddəs kişilərin hesabıni gərək hər yerdə hamamlardan, məscidlərdən, zİyarətgahlardan öyrənəsən. Onların qəzetə idarələrinə nə dəxli var? Jumal idarəsi hara, onlar hara?! Onda mən sonə bir mfıxtəsərcə hesab deyəceyəm və sənin ağlın kesecəkdir ki, mənim sözüm düzdür, daha özünü təşvişe salmayacaqsan. Əzizim, əw ə l gərək sən buncuğazı biləsən ki, qəzetə və jumal deyİlən şey şeytan işidir və idareleri də şeytan karxanasıdtr. Söz yox, bir surətdə ki, bir şəhərin ohlinin adı şeytan karxanasmda olmadı, o dəlildir orantn camaatmın Allah yoluna getməyinə, alim sozünə baxmağına, vaxtlı-vaxtında namazın qılmağma, həmişə siğəsin eləyib, xınasın yaxıb, başın aşağı salıb, Allaha şükür eləməyinə. Bu sənətlərin sahiblorinə deyerlər mömin və müqeddes. Əgər inanmırsan, qəlbini kəsavət basıb, şekk getirirsənse, zəhmət çek, toşrif gətir Tiflisə. Mon “Molla Nəsrəddin” in abunə dəftərini açım qabağına, gör hansı vilayətde dindar müsəlman çoxdur və hansı məmleketin əhli bədəməldilər ki, onlann adı bu şeytan karxanasında səbt-zəbtdir. Əwəl gərək sən bunu çox yaxşı biləsən ki, dünyada ya gorək Molla Nəsrəddin olsun, ya Molla Xəsreddin, Daha bu olmaz ki, bir tək Molla Nesrəddin çıxıb minlerce Molla Xəsrəddiniəri çörək avarası eləsin. Vəhalonki, o yazıqlar qux ihərtə riyazət çəkiblor, dudiçıraq yeyibler ki, bu mərtəbeye çatıblar. Hasat masqaralıq deyil ki, hər yerden çıxan azğıntı-uzğuntu onlara bərabərçilik edə bilsin və sozlərinin qabağında söz damşsm. Odur ki, onlar da ittİfaq cdib Molla Nəsrəddinin clə daşm atırlar ki, birdən on ay ilə əİii-ayaxlı 107 yox olur. Və bacardıqca avam camaata dil-dalayil deyib, qoynrıurlar aparıb pulun verib “Molla Nesrəddin” alıb oxuyub yoldan çıxsın və öz əli ilə özünü qəri-səqəre salsın va necə de ki, əthəmdülillah, axund Molla İsmayıl Həsənovun səfayi-batinindən Qafqayda ancaq dördcə adam yoldan çıxıb “Molla Nəsrəddin”e müştəri otub. İrevanda hele şeyx Elektrik həzrətlərinin bərəketlərinden o dörd adam da tərki-övla etməyibdir. Və “Molla Nəsrəddin” in agenti hey kağız yazır və hey xəbər göndərir ki, balam, trəvanın camaatı mömindilər, Altah adamıdılar, siz deyən səfeh-süfeh deyillər, bura məcmuə-fılan lazım deyil, göndərməyin! Gəncədə həmçinin, Bakıda həmçinin, Şekidə həmçinin, Şamaxıda həmçinin, Qələdə, Dərbənddə, Petrovskdə həmçinin, İranda ki başabaş həmçinin. Bircə Qubada axund Molla Hacı Baba səlləməhüllah- taala bərkin tutmurdu və “Molla Nesreddin"ın gəlİbgəlməməyinə o qədər papey deyildi. Ona da bu günlərdə bir neçə nəfer gedib jumal almağa istixarə elətdirib, Etə zahm kitabtnı açcaq haman bu aşağıda yazılan sözler gəlib, kıtabı çırpıb duvara və gedən adamları da söyüb, yamanlayıb qovubdur. Şeytan İşidir, düşmə yaxın dərsa, kitabə, əfsanəyə uyma. Bet bağlama hər naxələfə, qelbi xarabe, bihudə suyutma. Dinsizlərin etrafına bilmərre dotanma, düşmə oda, yanma. Jumal oxuma, hərzə ve hədyane inanma, öyrenmə, dadanma, Hər naxelefın məkrine tovlanma, sən allah, olma belə gümrah. Avare qoyar, kəsbidən, eylər səni ikrah, vallah və biltah. Gəl məscidə vaizdən eşit gül kimi möcüz, ol tükləri biz-biz. Məcmuəyə baxmaqlığa ver nəfsinə pəhriz, meyl eyləmə hərgiz, Təhsit eləyib hər biri qırx il axundlar, təqliddən ötrü, Məqsudi senə feyz yetinnəkdir, a biar, yoxsa nədən ötrü? Təsir eləyir sən gedəsən fısqii fıicurə, bu mərdi-qəyurə. Hər gün tökəsən qarşına jumal neçə curə, heyfa, bu şüurə. Başdan-ayağa sırf yalandır bu qazetlər, boş sözlerə baxma. Qılmışlar onu pul teləsi hsr lotu-potlar, hər hiyleyə baxma. “Molla Nəsrəddin” deyilən jumalı alma, az pis eməl eylə. Huşun-baştn olsun, özünü düzəxə salma, bir tövbə gəl eyle. Hor kəs adını çəksa yanmda o ləinin, söy, eylə bihürmət. Aydınca böyük düşmənidir məzhəbü dinin, ya Rəb, nə qəsavət?! Bir belo zərafət, Olmaz, a cəmaət. Oldu bu cür İşlər, İslamidə bidət. Bilməm bu nə sozdür, Nə nəqlİ-hekayət? Kimdir deyen aya? Qaldı geri millət... Milyon defə olsun Lənət ona, lənət "Molla Nəsrəddin”, 27 yanvar 1913, N 3 * * * Məkkə Bir gxitı bir nəfər təzə Məkkədən gələn hacıya çox ürəiym yandı. Həqiqətdə də bu cür adamlara ürək yanmalıdır. Çünki şəherində oturduğu yerdə axundlar o qədər yazığa altdan-üstdən deyirlər ki, san müstətesən, beləsən, şeləsən, binəvant üzdən-gözdən salırlar. Durur, az-çox nə mayası var, üzləyİr, bir qədər pul götürüb düşür bərri-biyabanə, durma gəldim, Məkkə. Günə bir mənzİl, təyyinıənazil, qeti-mərahıl, yetişcək haman fövri bİr naxoşluq yapışır yaxasmdan, öl ki öləsən. Necə ki, her il minlərlə və olexüsus bu İl otuz altı min nəfər ölübdür... Hocc Fürui-dindən olub, onun barəsində danışmaq nəinki “Molla Nesrəddin”in, bəlke onun babasının da hünəri deyil və camaat da ki, hər il yiiz minlərlə gedib ora, yüz min deveni, camışı, inəyi, qoyunu qurban edib, dübarə pul verib basdırırlar torpağa, bir hikmətdİr ki, ona heç kəs əl apara bilməz. Ancaq menim bu damşığım orıdan ötrüdür kİ, öz günümə ağlayıram və hesab eİByirəm ki, ildə bu qədər adam ki Məkkəyə gedİT və çoxu da dəTəceyi-şəhadətə yetişir, onların hər birisinə behiştdə yetmiş min qəsr zebərcəddən, yaqutdan vcrsələr və hər qəsrİ yetmiş min dəfə bu dünyadan böyük olsa, mən ondan qorxuram ki, bİzlərə dəxİ cənnatdə yer qalmıya. Və işdi, Allah eləməmiş, biz də getməlİ olsaq, üzrümüzü istayalər. Odur ki, bunlann hər il bu qədər qınlmağın eşidəndə qısqanmağım hıtur ve hesəd aparıram buların o səadətinə ki, Məkkə kimi müqeddəs bir şəhərdə can cahan-afarinə tapşınriar, çünki onsuz da çoxusu Ogər vətənlerindo vofat etsələr, vesiyyət edəcəklər kı, sümüklərini Vığıb-yığışdırıb Kerbalayi-müellayə aparsınlar. İndı burada bir iş var ki, görək aya, bu gedənlər hamisı sədaqət iləmi gedirlər, ya bir biclikdir ki, elayirlər, xalqın gözünə torpaq otsmlar? Bu baredə biri neçə kəlme danışmalı ki, işin həqiqətİ meydana çıxsın. Mən elə hacı tanıyıram ki, özünün heç bir zada etiqadı olmayaolınaya Məkkəyə müşərrəf olur və gedən zaman avam soruşanda ki, fıhmkəs, eşitmişəm Həccə gedirson, deyir: “Gərək insanın başı bir Verə bağlı olsun, yoxsa bir para təbiilor kimİ, heç zada inanmamaq adamı başıaçıq qoyar”. Amma bunun ovozində, özü kimı bir lamezhobə də rast gəlondə deiyr ki, gedirem Mokkəyo məhzi görüm bu nadanlar, bu vəhşitor ki, hər tərəfdən ora cəm olurlar, nə hoqqabazlıq eləyİrlər. Bİzim hacılann içində bu cürüləri çox-çoxdur və əlavə elələri də var ki, üç-dord yüz manat xərc qoyub Məkkəyə gedəndə və Allah əcəlden aman verib salamat qayıdıb gəlendə, öz yerində Məkkənin xərcini bir ildə çıxardır. Gündo min dofe “getdiyim beytə and olsun" deyib malı birə üç qiymətə satır və çox olur ki, on Məkkə xərcinə bərabər bir əmanət gətirib tapşırırlar ona, salır içəriyə, əmanot sahibi cınqırm çəkəndə camaat yığışıb ağzın-bumun əzirlər ki, son niyə hacıya şər atırsan və böhtan deyirsən? Bunlarm hamısı ilə belə monim heç kəs ilə İşim yoxdur, lıər kəs nə bİlirsə eləsin, Hacı Məmmodvəli kişinin pulu öz puludur, istəyir tüməni on şahı ilə icariye verir, istəyir aparıb dovəyə verib, kəsir basdirır torpağa və habelə istəyir pulu öz vətənində firəng qəndinə, nerasə çayına vcrib mərsiyə oxutdurur, yainkı aparıb Məkko yolunda tökür əcnəbİlorin cibino. Ancaq mənim deyəcok sözüm bircə budur ki, Hacı Mommedvəli öz vəteninda həmd surəsini dürüst öyrenib və mənasiki-həcci tamam-kamal bilib, sora yerindən dəbərsin və heccə getmək xəyalına düşsün. Daha yollarda uruslann murdar vaqonlarında vo ıngilislərin murdar paraxodlarında həmd surəsi höccoliye-höccəliyə getməsin ki, çox günahdır və cayiz deyil o müqəddəs ayələr nəcis yerloıdə tələffüz olunsun... Və hər kəs də sarsaxlayıb desə ki, həccə gedonlor niyə bu qodər pullan aparıb sərf ediriər, heç olmasa hərəsi bir lirə osmanlı dovlətinə verrnir ki, onların xəzinəsi dolub, ehtiyacları olmasın ki, al osmanın necmi-baxtər kimi qiymətli toxtini satmaq istəsinlər, yainkİ labüd qalıb taci-şahini xarici yanmda girov qoymaq xəyallarmdan keçsin. Onda mən o adama bu cavabı vcrərəm ki, bular bütün axmaq və bitnəni sözlərdir ki, o damşır. Çünkİ əvvəla, bu Məkkə yolunda xərc olunan pullara bire min bu dünyada, birə min axirətdə əvoz verilocəkdir. İkimcisi, ora yığtşan adamm Fıkri gərok həmişo axirət yarvında olsun və cəmi olaqəsin dünya və mafihadan kəssin. Hərgah bu cür 111 fıkiriər qəlbindən keçmiş olsa, lazımdır əlli dəvə kəsib torpağa quylatsm ki, ondan bu cür böyük terki-övta baş verdi. Üçümcüsü də, ora yığışaniann biri buxaralıdır, biri qafqazlıdır, biri iranlıdır, biri əfqanlı, biri cavəli, biri hindustanlıdır, cəfəri, həmbəli, şafeyi, maliki, vəhabi... Min məzhəb qarışıb bir-birinə. Onlara nə herəc vaqe olub ki, osmanlı fıkri çəksinlər. Qoy canı çıxsın pulsuzluqdan dermədağın dağılsın. "Molla Nəsrəddin", 3 fevral 1913, N 4 * * * Babı Mənim heç bir kəs ilə borcum yoxdur və heç bir adama demerəm ki, yerin əyridir, düz otur və heç bir əhed ilə işim olmaz ki, sen niyə filan məzhebdesen, filan dindəsən. İndi dünya azadiyi-vicdan dünyasıdı. Hesən, Əli, Cefər kefi istəyir şiə olmur babi olur, təbii olur, dəhri olur, farmasyon olur, heç bir yerə başın bağlamır ve hər nə ki öz xoşudur, onun dalınca gedir. Elə bizim əhkamımız da belədir. Peyğəmbərimiz də bu cür rəftar eləyib. Əsri-səadətdo bir nəferin dini-islamdan dönüb dübarə kaflr olduğu məsciddə sohbət edərkən, onun qardaşı qalxdı ayağa ki, ya rəsulallah, izin ver, gedim qardaşımı öldürüm. Həzrət buyurdu ki, dayan, əl-ikrahi fıddin, qəd təbəyyən orrüşd min-el-ğəyi, yəni dində kərahiyyət yoxdur, heç kəsə demək olmaz kİ, sən gəl, cəbrən müsəlman ol. JR.əhmətlik Siqətül-İslam vaxtı deyil ki, zor ilə urus qazağmı tutub xətənə elətdirəsən. Zəmani ki, haqq batil aydınlaşdı, h ə rk ə s öz ixtiyarmdadır, hansını qəbul edər, ozü bilər, hansından üz döndərər, gənə özü bilər. Hər kəsin dini, təriqəti özü üçündür. Qoyunu qoyun ayağından, keçini keçi ayağmdan asacaqlar. Yəni heç kosə dəxli yoxdur, mən bəhayi oldum, ya bəhayim oldum, kef öz kefımdir, cənnətə gedərəm, gedərəm, cohennomə gedərəm, özüm billəm... Amma nece ki, deyiblər, söz sözü gətirər, arşm bezi. İndi ki, mətləb bu məqame çatdı və söz buraya gəldi çıxdı, mən senin üçün bir neçə kəlmə söhbət eleyecəyəm ki, huş-kuş İiə qulaq asıb dürüst zaiqeye tapşırasan va çox qemişliyə getmeyib tez sözümü qurtarıb 112 sənə dua eliyəceyem ki, başağrısı olmasın ve sənin vaxtin itməsin ki, göyçək arvadlann ve göyçək uşaqlann dalına düşüb bu tramvaya, o tramvaya minmekdən əlin çıxsm. Tebrizdə beş il camaat qan tökdülər, yandılar, yaxıldılar, talandılar, qırıldılar, aclanndan heyvanat kimi yonca yedilər ki, bir yüngülvari məşrutə alsınlar. Ala bilmədİlər. Səbəb nə oldu və niyə yazıqların oxu daşa dəydi? Həsən Germek Tebrİzdo hər vaxt ki, mənbərə çıxırdı vo hər hansı məclisdə eyleşirdi... başlayırdı ki, əmma bəd ey cəmaati- Dəvəçi ve hökmavar, bilin və agah olun ki, bu məşrutə adı ilə meydanə çıxanlar hamısı babıdır, məhz isteyirlər ki, sizin dininizi əlinizdən alsınlar və eylə ki, sizi basıb itaətlərinə gətirdilər, deyəcəklər, gərək babı olasınız, olmasanız da sizi qılıncdan keçirdəcəklər. Çalişın qınn bu ləməzhəbləri, körpə uşaqlannadək doğraym, onların malı, cam, irzi sizə ana südü kİmi halaldır. Budur, əzizim, her yerdo babılığm yemişi! Hər məmləkətdə hər kəs ki, filcümte gözü açıq və fıkri sağlam olur, istoyir müsəlman şəriətində oian bir para mövhumatı və müzəxrəfatı ki, hamısı əsatirdir və qurama sözlərdir və hamısını Fazili-Məclisilər və Fazili- Dərbəndilər alami-röyadə görüb kitablanna yazıblar, qırağa tullasın ve islam dinin bu üfunetlərdən və çirklərdən temizləsin, onda bir tərefdən axundlar, mollalar, qırmızısaqqal, sanbeyinler qaixib qışqınrlar ki, qoymayın, filanks babı olubdur, bir yanda da babılar Özləri onun gözüaçıqlığım eşidib deyärlər ki, filankes də babıdır. Necə ki, bunların həmişə qaydasıdır, hər yerdə məşhur, biliki, anlayan adam olsa hamısım əvama babı tanıtdırarlar ki, onları tez yoldan çıxarda bilsİnlər. Bİçarənin heç zaddan xebəri olmuya-olmuya bir vədə görürsən ki, hər tərəfden toküldülər üstünə, hay-küy, qoymahaqoyma saldılar ki, sən babısan, mürtədsən, məlunsan!!! Budur, babılığın İnsaniyyətə və islamiyyəta indiki əsrdə menfeəti. Hərçend ki, indİyə kimi milyon dəfə bu cür sözlər danışılıb və deyilib ki, ay canım, siz egər din istəyirsiniz, cəvahir kimi Məhəmməd peyğəmbərin dini, istəmirsinİz, gedin lamezhəb olun. Daha niyə camaatm yaxasmdan əl çəkmirsiniz. Daha niyə hər yerdə bir 113 çılpaq, ac, fəhlo, hambal, kənkan, müselman görürsünüz, başlayırstnız ki, gəl babı ol ve xalqı Əli aşından da elayirsiniz, Vəli aşından da. Başa gəlməyib genə “dədəm mənə kor deyib, gəüb-gedene vur deyib” eləyib zəli kimi yaptşıblar xalqın yaxasından və necə kİ, tranda salamdan qabaq her kəs hər kəsi görsə, soruşar ki, təqlidin kimədir? Bunlar da hər sual-cavabdan qabaq bir adam ki gördüier, başlayacaqlar; Cəmali-mübarək belə getdi, Əbdülbəha bele nitq dedi, Sərkar ağa belə fərmayiş elədi, bu şəkillor amerikahlardır, hamısı Serkar ağaya iman gətiriblor. Daha yer üzündə ayri dində adam qalmayıb, hamı dönüb bohayi olubdurlar... Ancaq bilmirəm ne cür düşdüso, söz gəldi çıxdı buraya. Yoxsa genə mən deyirəm mənim heç bir kəs ilə İşim yoxdur. Bİrisi istəsə gctsın özünü damdan atsın, mən genə demərəmkİ, niyə atırsan. Btrce məni qupquru qurudan budur ki, aya, görosən amerikalılar ki, beş yüz ildi dünyaya gəliblor ve belə ərköyün böyüyüblər ki, heç bİr boyunduruq altına girməyiblər, necə gəlib birdon-birə gündə on doqquz rükot namaz qılacaqlar və hər rükətdə on doqquz dəfə ya Bəha, ya Camal, ya Cəlal, ya qüdret, ya şövkət, ya mələkut, ya nasüt, ya Cəbərut, ya Əliməhəmmod, ya Hüseynəli, ya Abbas, ya qüsəniəzem, ya qüsəni-əkbər deyocəkler. Və nece iş-peşələrtni ötürüb dərviş kimi püst-pələngin yığışdırıb düşecəklər borri-biyabanə kİ, qalan amerikalıları da tebliğ eləsinlər vo hərəsi ildə bir nəfəri babı eləsin ki, Sərkar ağanın yanında qürbi-mənzileti artsın. Axı adam babı elomək eşşəkarısı öldünnək deyİl, bir doqiqədə beş yüzünü äldürəson, behiştdə sənə beş yüz xurma vcrələr? Adam babı eləməyə ərəb dili, fars dilİ öyrotmek lazımdı, dəllidəlayil lazımdı. Zarafat deyİl, on doqquz ay var, o doqquz ayın on doqquz da adı var, hamısı erebcə. Amerikalı müsəlman deyil ki, ilde otuz gün gündüz ac-acına qalxıb gecə yarısı yerinden xortdasın, hey iıxatıx, tıxatıx, qamı dolandan sonra “allahümmə, enni, əsolükə, min baha iko, babha” oxuyub aylarm adım ozberlosin, çünki müsəlman millətinin işi asandır, əlelxüsus şio, iranlı örgənmiş candı, indiyədek min dinə girib çıxıbdır. Min dofə öküzə, oda, suya, bütə, kovsahya Allah deyibdi nə olubdu ki, Bəhayə desin nə olsun? Ancaq mən öz dərdimi ötürmüşəm, qalmışam amerikalıların hayına, bilmirəm bu biçarələr bu ağırlıqda təkliflərin öhdəsindən necə gelecəklər ki, oturduqlart yerdə toz-tozun içindən bir şəxs çıxır ki, mən Əbdülbohayəm, min ağac yoldan gəlmişəm və size din gətirmişəm, gərek qəbul eləyəsiz və bundan sonra bir-birinize yetişəndə əl-ətə vermək əvəzinə “allahülbəha” deyosiniz. Doğrudan da, vay amerikahlann halma. "Molla Nəsrəddin", 20 fevral 1913, N 6 * * * Şeytan fəhləsi Kabla İmamverdi, neçə vaxtdır Meşedi Orucəli heç görükmür, bir ayrı ycrə-merə getməyibdir ki? Xeyr, kablayı, bankda isroqu var, neçə gündür əlləşir, diizolde bilmir, başı qanşıqdır. Xub, Hacı Hümmət kişi niyə buralara heç üzükmür, naçaqzad deyil ki? -X eyr, kablayı, qəhve dükanmda dərvış nağıl deyir, nağtla qulaq asır, başı çox qanşıqdır. Bes Kabla Fotulla əmi necə, o niyə bizlorə məhal qoymur? Bundan ezəl tez-tez gəlib-gedərdi, məndən niciyib-eləməyibdir ki? Xeyr, kablayı, traktirdə məşğuliyyət üçün qonçinka oynuyurlar, kozır oynuyurlar, başı qanşıqdır, heç eşiyo-zada çıxa bilmir. Qafqaz şəhərlərinin, kəndlarinin hansı birisinə güzarın düşsə və müselman hissəsinə keçsən, diqqətlo bax, gör harada bir təmız, qəşəng, seliqeli, hİssiz, tüstüsüz otaq varsa ki, oradan pitinin etri bir ağaca vurur və gelib-gedəni az qalır bihuş etsin, bii ki, ora qəhvə dükantdır. Və o camaat ki, gördün dövrhadövr, bəzisi dizi üstə və bezisi çöməlib vo bəzİsi bardaş qurub əyləşib, hey qəlyan, çubux, papirus çəkir püflüyür göyo və gah-gah iqtisadi, ictimai, siyasi söhbətlər edir, bil ki, onlar oranm çilenləridİrlər. Və hər vaxtda ki gördün iki nofor rubəru əyləşib qonçinka oynuyurlar vo otrafdan bir ytğın adam çiyin-çiyinə dıırub boydahaboyda eliyir və bu onu basıb soxulur qabağa, o bunu İtəleyir və harmsı gözlərini zilliyibler karta tamaşa eləyirlər, bil ki onlar da şeytan fehləsidirler ki, ayaq üstə dumıaqdan gözlərinə qara su enibdir. Mən uşaqhqda moscidde oxuyanda biz yoldaşların çoxumuzun nəzrimİz var idi. Her ıl orucluq ayının axır cüməsi bir parça kağız və bir qələmdan götürüb düşordik bazann canına və hər kəs rastımıza çıxsa idi, yapışardıq yaxasından ki, emi, sən getdiyin ağa, bura bir bismillah yaz və hər kos də boyun qaçırtsa idi ki, “mən yaza bilmərəm, savadım yoxdur”, deyərdik yalan deyirsən, müsəlman dediyin hansı, savadı olmadı hansı? AUaha şükür, bir-ikı dəqiqəde qırx dəne bismillah yazdmb apanb eve, verərdik anamıza, tikərdi bir göy parçaya, bağlardı qolumuza ki, bizi cəmi dərdi-beladan saxlasın. Mən İrəvanda, Naxçıvanda, Culfada, Ordubadda həmişə bazara çıxanda fövri uşaqlıqda qırx bismillah yazdırmağım gelir durur gözümün qabağında. Görürəm ki, hər yetişənin əlinde bir parça kağız, bir neferi girəhytb çekib bir dalda yero, yalvarır ki, sən oğtun Memmədceferin cant, bura bir qol çək və o qabaqdakı kişi də hey bu yana o yana dartmır, istəyir biıtəherlik ilə əkİlsin, başa gəlmir. Mən qabaqlarda bu İşə çox təəccüb edirdim və eylə bilirdim ki, bəlkə təzə müctahidin risaləsində fitva olunub ki, qırx bismillahı her vaxt yazdırmaq olar, bunlar bismillah yazdtnriar və yainki bazara düşüb camaata qol çəkdirib miriski priqavor bağladıriar, iki kişiyə siğə olan arvadı istəyirlər şəhrdən ixrac eləsinlər ki, tez-tez polsaya çapıb deməsin ki, “mənim qarmmdakı uşaqdan köhnə ərimin xəbəri yoxdur, siğe olduğum adamlardandır” . Ya bəlkə, İndiden başlayıb camaatı üzden-gözdən salıb mollalara siyaht ilə pul yığırlar ki, məhərrəm gələnə kimi hazır olsun. Sora görürəm xeyr, bunların heç birisi deyil, bunlar məhz şeytan fəhləsidırlər ki, qabaqca bank rəisinə, uçotnı komitete yalvar-yapış eləyib, əl-ayaqlarına düşüb Özlərinə bankda krcdit açdınblar, indi ise ona-buna yalvarıb veksil alıb bankdan tənzil ilə pul götürüriər. Bəzİsi noxud, kişmiş kimi tökür cibinə, başlayır xərcləməyi və bezisi doxi mala verib qoyur dükana, başlayır al-veri, bir vədə görürson ki, qazanc qudurdu mayanı basdı, bunlart saldı ayaqyoluna, hey nataryosa, miravoy sudyaya, sudebni pristava yol döyürlər... Bir yandan da şəhrdə olan bir para mülkədarlar ve tacirlər ki, indiyə kimİ bunlara pul icarəyə verirdilər və ancaq yüz qırx prosent alıb on ilə yetim-yesirlərin yavan çörəyini çıxardırdılar, düşüblər əlimyandıya, qalıblar mat-məətəl. Ələlxüsus bir nefər qoca bəy bank açtlan gündən hər səhər-axşam, gozlərindən yaş axa-axa aşağıda yazılan növhoni oxuyub sinəsinə vurur: Banklar açtlıb işlərimiz engəle düşdü, qıldı məni dilxun. Tənzüdən elim çıxdı, menimki bele düşdü, oldum necə məğbun. Əwe l getirirdi yüzüne iyirmi icare sandıqdakı pullar. Kifsindi bütün, müştəri yox, indi ne çaro, hər şəhrdə bank var. Əsnaf bir ağacdan moni görcək baş əyərdi hər vaxt və zamanda. Tənzil pulunun ləzzəti dünyayə dəyərdi, xoşhal idim onda. Qalsaydı biri girdə nə bilsəydim elərdim, kef öz kefim İdi, Ömrümdə girövsüz adama pulmu verərdim? Yüz qat nəfim idi... Indi yanıma-yörəmə bır kimsə dolanmır, keçdi dexi, heyhat. Məndən bir əhəd veksil ilə bir qəpİk almır, pul kifsədi qat-qat. Hər kəs ki, “uçotnı komitet banka” olursa, xoşbəxtdi bu yerdə. Var hörməti, var İzzəti harda oturursa, əsnaf ona bəndə. İsrok yetişəndə hamtsın çulğasa sancı, zənn etmə nahaqdır. Ontar olacaqlar, bilirəm, həpsi dilənçi, ahtm tutacaqdır. Əsnaf dağılıbdı, Kef bank açanındır. Var dalbadal isrok, Bir gün deyil andır. “Molta Nəsrəddin", 27fevrat 1913, Ns7 * * * Qara bayram Dünyada hər bir şeyin ağı da olur, qarası da. Heç bir zad deyil ki, ağ ola bilsin, qara ola bilməsin. Bu iki rəng bir-birinə lazım-məizumdur. Qarasız ağ, ağsız qara heç bir vaxt insana xoş gəlməz. Məsələn, qara bayram olmasa, ağ bayramın ləzzəti məlum olmaz. İranda, Qafqazda olan müsəlmanlar İndİyacən Türkiyədə tökiilen qanlara, yanan xanmanlara, şəhid olan növcəvanlara qara bayram saxlayıblar ki, indi bu ağ bayram da oniar üçün bu derecede guvara gəlir və qüwəsi olan öz pulu ilə, olmayan özgədən pul borc alıb, yainki paİtar-palasın, misin-tasm girov qoyub todarük görüb cəlal ilə bayram saxhyır. Bu bayram, həqiqətde, çox böyük hayramdır və iranhların milli bayramıdır və çünki biz qafqazlılar da onlar ile qonşu və həmdərdik, bizım de bayramımızdır, yəni təqribən dord min İ1 bundan qabaq homin bu bayram giinündə İran padşahı Cemşidi-Cəm təxtde eyleşib camaata izniamm veribdİr ki, hər kəs istese onun görüşüne qorxusuzhürküsüz gedib cəlahna, cəbərutuna tamaşa etsin vo həmin gündə xəzinəsinin qapısını açıb gəlib-gedənə ənam, ehsan, bəzl, bəxşiş eləyibdir. Odur ki, bu günün şərəfmə və ehtiramma bu it tran dövləti böyük manifest verəcəkdir və bu manifestin fərmanı neçə vaxtdır yazılıb, ancaq İranda məclisi-məbusan olmadığmdan ve Nasiril- Mülkün Avropaya qaçdığından imzalanmamışdır. Amma bu günlerdə şah növcah sultan Əhməd Mİrzə öz dostxəttilə möhkomlodib hökm eləyibdir ki, tezliklə müvqeyi-icraya qoyulsun. Manifestin surəti bu qərar iledir: Əvvəla, Təbrizdə Hacı Mirzə Həsen ağa müctohidə və Hacı Mirzo Sadıq ağaya və Hacı Mirzə Əbdülkərim ağa imam Cüməyə ixtiyar verİlir iri, bundan sonra buğdanı nə qədər istəsələr anbarda saxlasmlar və clə ki çürüdü, kifsidi, bitləndi, eşiyə çıxardıb hər nə qiymətə istəsəler, fuqərayə sata bilərlər. İkiminci, Təbrizin əyanlanna, tacirlərine, mülkədarlanna izin verilir ki, hər hansı Səməd xanın qorxusundan uras rəiyyəti olmaq istəsə, daha heç ülkmek, utanmaq lazım deyil, dinmoz-söyləməz çekmelərini doldursun toıpaq ilə, salsın boynuna, sürünə-sürünə gedib girsin qonsulxanaya, əlli dəfə Mirzə Ələkbər xana baş endirsin və yetmiş dəfə qonsulun çəkmesindon öpsün, olsun urus rəiyyəti, qurtarsın getsin işinə. Üçümcü, həzrət Əşrəf Səməd xana tamam ixtiyar verilir ki, bundan sonra sual-cavab lazımdcyil. Hər kəs asqırdı, öskürdü, gərnoşdi, osnədi, ya bumunu sildi, hökm eləsİn onun qulağından divara mıxlasttılar. Yainki bumunu dəlib ip keçirtsinler, ya da ki, yetmiş beş taziyana vursuntar. Bəli, mətləbdən kənar düşmüyek, dünyada cəmi nəbatat, camadat və heyvanatm hamısının neco ki, fərdəıı-fərd, şiəsi, sünnisi var, habclə de ağı da var, qarası da. Hətta insaniarin iki cür ağları, qaraları vardır ki, birisi sifetdir, birisi cinsi. Məsəlon, necə ki, Afrikanın vəhşiləri cinsi - qara və Avropanın mədəniləri cinsi - ağdırlar, habelə də, Naxçıvanm xan, bəy, ağaları, istər övrət, istər kişi olsun, hamısı sinfi - ağappaq qatıq kimidirlər. Əsnaf, kəsəbə, peşəkaıları qapqara kömür kimi. Habelo camadatın ağt da var, qarası da. Amma hər sinfin ağı qarasından şərafətlİ ola-ola, daşınkı əksinədir. Daşın qarası əziz və hörmətlidir. Ağ daşlar yerlərinden bir qədəm tərpəşə bilmoyəbilməyo, qara daşlar ildə neço kərə sürü-sürü Xorasana zİyarətə gedirlər (xoşa səadətlərinə) və hər yerdə pir, ocaq, keşfi-kəramet sahİbi olurlar. Bunlar deyİl məgər xudavəndİ-aləmin qüdrəti, vay olsun o adama kı, qəlbini qəsavət basıb bu möcüzələrə şəkk gətirir... və özüııii xəsrəddünya vəlaxirə eleyir. Ya müqəllİbəl-qülub vel-əbsar, ya müdəbbirəl-leyli vənnahar, ya mühawilol-hovl vel-əhval həwel halina, ələl-əhsenül haL Təhvil oldu. Ağh-qaralı hammızm bayramı mübarək olsun. "Molla Nəsrəddin". 8 mart 1913. N 8 * * * Məşədi İdareyə indiyə kimi azından əlli adam kağız yazıb xahiş edibdir ki, AJlah xatirəsi üçün bizim adresimizi Meşədi Cefer, Meşedi Əli yazmayın! Yavan Cəfər, yavan Əli yazın! Mən qabaqca bu kağız yazanlan məsxərə eyləyirdim və gülürdüm kı, əcəba bir surətdə ki ildə yüz minlərlə adamlar Məşhədimüqəddəse müşərrəf olub və mİlyonJar i!ə pullar xercləyib belə böyük səadəte yetişirler ki, həmi adlanna meşedi deyilir və həmi də behiştdə böyük-böyük qəsrlər onlardan ötrü mühəyya olunur. Məgər eyləyirlər? Sonra düşündüm, məlum oldu ki, xeyr, bunların çoxusunun ya ata-anası nazir deyib uşaqtıqda apanb Xorasana ve yainki siğə havası vurub başlarına gedibiər ziyarətə və sonra da gəlib peşiman olublar və indi arlarına gəlir ki, biz itilget müsəlman ola-ola, niyə bizim adımıza meşedi deyilsin? Mən bu neçə sətri qaralamaqda məqsudum ew ə la o ağatara bunu demekdir ki, bizim idarə bu yekəlikdə günaha mürtekib ola bilməz ki, yüzlerle pul xərcləyib Xorasana gedənə məşədi demosin. İkincisi, bizimjumalımız poçt ilə gedir, hərgah məşədi olan yalqız adı ilə yavan adlandırsaq poçtxana qulluqçulan onlara verməzlər, bİz də sual-cavaba düşərik, Çünki bu cür işlərde zakonçox bərkdir, O adamlar hər yerdə və hər düvan dərədə, bankda, filanda məşədi adlanıblar. İndi bu işin tək birce çarası var. O da budur ki, bu ağalar çalışıb çabalayıb oğurluqdan, doğruluqdan özlərinə sərmayə yığıb müstəte olub Məkkəyə müşərrəf olalar ki, adlanna hacı deyile, meşəditikdən xilas olalar. Əgər istitaət tapmaqları da çətin olsa, bir növ ile Özlerine camaat nəzərində pakdamən, mömİn və dİndar qələmo verələr, ta bir nəfər ölmüş müselmanm niyabətin ona versinlər getsin olsun hacı. Daha başqa əlac yoxdur, vəssəlam. "Molla Nəsrəddin", 12 aprel 1913, N 12 * * * İftira Mən çox təəccüb edirəm bu musurman qardaşlara ki bu qədər bir-birlərinə zülm, ədavet, şeytenet, xəyanət elədikleri bəs deyit, indi də başlayıblar bir-birlerinə iftira deməyi və böhtan atmağı. Fazil Məcusİnin rəyinə görə ki, TÖhfənin aşağısmda yazıbdır: ƏlbÖhtanu əqbəhu min əməlii-müsliman, yəni bobtan bir şəxsin haqqında demək müsəlman işində de pisraqdır, Gərek insan iftiradan, böhtandan uzaq olsun. A kişi, insaf ele, bu yekəlİkdə də iş olar ki, bir sarsaq Bəhlulun birisi Bakıdan götürüb Kaşi kimi bir kişıyə böhtan atsın və yazsın ki, Allah eleməmiş guya Hacı Kaşi bİr gecə piyan halətində gəlib Hacı Şeyxəli karvansarasınm dalandannt ki bir qoca kişidir, qaranlıqda qucaqlayıb, “hər çe pişayəd xoş ayəd” - dcyibdir?! Dilim lal olsun bu sözləri damşanda adamın tükləri biz-biz olur və min dəfo istiğfar edir. Həcərüləsvəd kimi müqəddəs bir daşa sürtülən bir dodaq araq-çaxıra dəyərmi? Demirəm, bəlkə, hacının ticarəttnin pərtliyi və islam aləminin indiki vəzi-həvasi pərişan edib özlüyünden çıxartmış imiş, yoxsa haşa və kella ki hacıya bu cür isnad vermək cayiz olsun?! Bu cür böhtanlardan bizə gündə yüz yerdən yazırlar va həmİşə biz idare tərəfındən o əşxasə cavab veririk ki, istiğfar ediniz ki, sizin günahınızın odu bizi de yandırar, qorxun Allahdan və cehennəm ozabından. O cümledan birisi axmaq-axmaq götürüb Bakıdan bizə gör nə yazır, gör sən allah bir elcən uşaq buna inana bilər?! Məsələn, yazır ki, men Tiflisdən gəlib çıxdtm Yeldöyon şəhərinə və burada mənə bir hamama getmək lazım oldu. Vəqti ki getdim hamama və manim Tiflisdən gelmiş bir şair olduğumu duydular, məni “Molla Nəsrəddin” müxbirlərindən hesab edib o qədər vurdular ki, enim ilə uzunum bərabər oldu və indi neçə vaxtdır həkimə düşmüşəm, yorğan-döşəkdə yatıram və işi vermişəm edliyyə divanxanasınave... ve... və... Vaqiən bu böhtanı gene başqa şəhərin haqqında desəydilər bir növ inanmaq olardı, Amma Bakının barəsinde, doğrusu, monim ağlım kəsmir ki, Bakı kimi dinc və rahat yerde belə bir yutıcılıq əmələ gəlsİn. Bakılıya hərçənd ki belə-belə çox isnadlar verirler və deyİrlər ki, bakılı deyılon insan o qədər bəd əvi və adamxordu ki, nəinkİ b'ir Bakıda, hətta her il yayda məden sulanna yaylağa gedəndə orada qoçubazhq eləyir və dəstə saxlaytr ve hətta bir il Yussentukidə bakılılar parkın içində otı minlər ilə adamuı gözünün qabağmda deste-dəste olub atışıblar da. Amma mən imanım, mən dinim bunlar deyil məger iftira və yalan sözlər. Bakılılar hər il Petiqorskiyə gedirlər ki, oranın müsəlmanlan üçün qebiristan yeri hasarlatsmlar vo moscid tikdirsinlər. Hərçənd ki keşiş ağa bu işlərə maneçilik eləyir, nəinki atışmağa. Amma ne dəxli var insan gərək hemişə ehtiyat ilə dolansın və yarağın əldən qoymasm, çox da ki oramn adamları fəqir uruslardı və kənardan gələnlər də hamısı əyan-əşraf və nücəbadırlar. Bakılı niyo qoçusuz şəherindən qırağa çıxır? Bu cür böhtanlardan hər yerdə, her şəhərde var. Gorürsen Naxçıvandan götürüb yazırlar ki, burdan bir nəfər eyan gedib CuLfaya özüne fərş almağa və bir dana fərş bir münasib qiymətə bir şəxsdən ahbdır bu şertlə ki, pulunu sonra bir əlahiddə adam ilə gönderib malım həman pul gətirəne versinlər, Ittifaqən heman sevda olunan yerde Naxçıvamn mömin bəylərindən dəxi bir nəfər var imiş və bu fərşin ucuz və münasib qiymete alınmağına həsəd apanrmış. Fərş atan çıxıb Naxçıvana gedendən bir gün sonra həmin cənab mömin bəy özü fərşin pulunu aparıb fərşsatan Kablayı əmiyə verir ki, dünenki şəxs gondəribdir ve fərşi özü götürüb aparır Naxçıvana, salır otağıııa, başlayır onun üstünde pak-pakizə namazın qılıb və ibadətinə məşğul olmağı. Daha əsil fərş atan nə qədər dad-fəryad edir, axın bir yana çatmır. Deyir, özüm almışam ki özüm almışam. İndi sən Allah, insaf elə bİz gələk belə-belə böhtanlara İnanaq və bele-belə iftiralara qulaq asaq, özümüzü salaq cəhənnəmə. Heç gör momin belə iş görər?! Pərvərdigara, pənah apanram sənə, daha nə qaldı insanm qulağı eşitməsin?! İla lənətullahi əla qovmüzzalimin. Və soyəlomülləzinə zələmu əyyə münqəlİbin yənqətibun. “Molla Nəsrəddin", 25 may 1913, N 16 * * * Məliki-noqqal Bütün şieyi-Əmirəlmöminin ölkelərində əz on cümlə bizim Qafqaz şəhərlerinde, ələlxüsus Bakıda mərhum və mərhumələrin sümüklərini gordan gora daşımaq qədimdən bir adətdir. Hər il Korbəlayi-müəlla ziyarətinə gedən müsəlman qardaşlann yüzdə doxsamnın torbalarında ya atalannın, ya analarının, qardaşlannın, qövm-əqrəbalarınm sümüklərı gərək gedtb Kərbəla torpağında dəfn olunsun. Müsəlman qardaşların bu meyİt sümükləri daşımaqda nə qədər bica xərcləri olur ki, qəbrdən çıxartmaq bİr xərc, chsan verib molla, tüllab çağırıb məzarxanlıq etmək ikt xərc, yola salmaq üç xarc... Xülasə, bir belə xərci çəkə-çəkə Mələki-nəqqala da şəkk gətirmirik. Bu mələk Allah tərəfmdən xolq olunub və onıın vəzifəsi Kərbəla toıpağına layiq olmayan sümükləri geri götürüb yerinə bir müqaddes tanrı bəndəsi, əhU-təqva vücudun mübarək sümüktərini apanb qoymaqdır. Mən sümük daşımaq xərcinə bica deyirəm, çünki əgər biz Kərbəlaya apardığımız sümüklər o torpağa layiqdirler, onlan Mələki-nəqqal özü do bizsiz oraya aparacaq, daha nə lazım xərc çəkmək. Əgər o totpağa layiq deyİl, Mələki-nəqqal genə geri qaytarıb ewəlki qəbrinə qoyacaq. Genə xərc çəkmək laztm deyil. Sözü bir az aydınedək ki, müsolman qardaşlar düriist düşünsünlər. Mesələn, Həsənbəy Məlikov üç il bundan qabaq vefat edib, indi belə güman edək ki, onun övladı istədi onun tıəşini Kərbəlaya aparsm, yəqin cdək ki, Mələki-nəqqal onun nəşini götüriib birbaş gətirib köhno yerinə qoyacaq və onun yerində de aparıb Fazil Dərbəndinin mübarək sümüklərini dəfn edecək. Şok yoxdur ki, Mirzə FəteH Axundov müsəlmanlıqdan kənar bir şoxs idi. Buna da dəlilimiz onun orucnamazdan uzaq qaçmağı vo sarsaq-sursaq komediyaiar ortalığa salıb, möhtərom xanlarımıza, boylərimize, ülemamıza, ağsaqqallarımıza sataşmaq idi. Indi belə güman edek ki, Mirzə Fətəlinin övladı onun sümüklorini aparıb Kərbelada dəfn etdilor. Yəqin Mələkı-nəqqal fovron onun bədənini çiynino alıb birbaşa gətirib Tiflis qəbiristanında yerino qoyacaq və onun yerine ya Ağa Bağır Məclisinin və ya Mirzə Ələsgərxan sədr Əzəmin mubarək sümüklərini apanb qoyacaq. Sabir Şirvaninin sümüklərinin yerinə yəqin Ağayi-Mir Mehdi ilə Seyİd Memmədin mübarək sümüklərİnİ apanb qoyarlar. Birpara möhtorəm vücudlanmız var ki, onlar dünyadan gedon kimi cənazəlorini də yerdən MəIəkİ-nəqqal götürəcək. Məsələn, Hacı Molla Baba Qubalı, Yekəqann molla Qarabağlı, Molla Ismayıl Axund Qafqazi, Molla Mehəmmədəmin və Mir Memməd Kərim Bakuyi, Səməd xan Marağayı, Hacı Mirzə Həsən ağa müctəhidi-Təbrizi, Şeyx Həbib və Mir Paxır ağa Şirvani, bunlar hamısı behişt quşlarıdırlar ki, vəfat edon teki birbaş mübarək bədənlori Kərbala torpağına azim olacaqlar. AJlah tezlik ilə arzulanna çatdırsın. XüJasə, bunu demək istərdİkki, bir belə xərc-mərc nə lazım, Kərbəla torpağına layiq olan özü də gedəcək, layiq olmayan min xərc çəksən genə qayıdıb özünün köhnə qəbrine gələcək. Mələki-nəqqal Allahın nurundan xəlq olunmuş bir məxluqdur. Odur ki, biz qara palçıqdan xəlq olanlar bunu görmeyə qadir deyilik. Ancaq bizim içimizdə Mələki-nəqqalın əmsalı vardırlar, bunlara biz təbibi-nəqqal adı qoyuruq, təbİbi-nəqqallann da vəzifəsi həmçinin nəql-köçürtməkdir. Bunlar msanlan dünya evindən axirət evine köçüriirlər ve köçmək xeyaiına düşən şəxsler köçmək xərcim' təbibinəqqalla öz ell&rİlə verib, sonra ölürtər. Təbibi-noqqaltarın bu keçon vaxtda Bakıda bir mühüm şuraları olmuşdu. Buna səbəb tebib Gindesin neftçiler şurasınm xestexanasmdan ixrac olunması idİ. Tebib Gİndes heman xəstəxanada səkkiz ildir ki xidmət edir və xəstəxananın korpe uşaq şöbesi onıul ixtiyarında idİ. Bu şəxsin təqsiri bu olubdur ki, xidmet edən zaman, neft mədənlərində qulluq etməyənlerin naxoş balalarmı qulluq edənlerin balalan kimi qəbul edib müatico edib. Bu da ağalara xoş gelmoyİb, həkimə buyurubtar ki, yanma naxoş uşaq getirənlər egər neft mədəntərində qulluq edənlər olsalar qəbul et və illa uşağın bir əlindən, bir ayağından yapış, at palanın ortasına, düşsün qenborin üstünə. Hekİm də bu növ “Ağa buyurur sür dərəyə”ni bacarmayıb ixrac olunub. Gindesin balalar atalarının boynunda çox haqqı olmağma görə, başiadılar “Kaspi” qəzetində kağızlar vasitəsilə təbibdən rizamendlik etməyə. Bu rizaməndlik kağızları günü-güııden çoxlaşıb axırı bir od olub yapışdı təbibi-noqqallann canlanna. Söz yox bu kağızlar Gindesin şöhrətini daha da artırdı və bu da təbibi-nəqqallann mədaxillərinin azalmasına səbob oldu. O idi ki, təbİbı-nəqqallar şura edib “Kaspi” qezetində Gindes baresində yazılan kağızlara protesto etdiler. Təbiblərdən ağayi-Qrim Terter ayağa qalxıb açıq-açığına dedi: “Həzərat! Müsəlman qəzetində Gindesin admı Loğmani-sani qoyublar. Bundan sonra əvam müsəlmarılar hamısı naxoş uşaqlarını birbaş gətirib Gindesin yamna aparacaqlar. Pəs belə olan surətdə biz məgər anamızın südü ilə dolanacağıq?! Sonra ağayi-Aqırqırha ayağa qalxıb təklif etdi kı, qaradovoya şikayet etsinlər, ta kİ o gedib qezetxanalarda Gindes adı çəkənlərin ağıztannı cırsın. Ağayı-Toxmi-xəbbaz, ağayi-Şikəmparə, ağayi-Məğzbadam, ağayi-GüIxətəmİ, ağayi - Xiyarçənbər, hamısı yamqlı nitqler İrad etdilər. Bu nitqlərin hamısmın mənası bu idi ki, əgər qəzet vasttəsilə tebib Gİndes camaatın məhəbbətini cəlb etsə biz nə yeyecəyik, Qaradovoy qəzetlərə Gindes barəsində gələn kağızlan qadağan etdi. Amma təbibİ-nəqqalların acığına uşaq xostəxanası üçün toplanan ianənin qədəri günü-gündon artmaqdadır. Az vaxt keçer kİ, təbİb Gİndesi xüsusi bİr uşaq xəstəxanası müdİri görərik. Dilsız-ağızstz balalar hamİsi olan Gindes cənablanna “Molla Nesrəddin” idatəsi öz səmimi məhebbotini izhar etməyi müqəddəs vəzifə hesab edir. "Molla Nəsrəddin", 12 iyul 1913, N 19 * * * Sual-cavab Mir Bağırlar S u a l: Məşədi İmamqulu! Sən ki hey Mir Bağır, Mİr Bağır deyib çığır-bağır salırsan, məni də bir başa sal görüm, hansı Mir Bağırı deyirsən ki, mən də o mübarək vücudu tanıyıb dünya və axirətdo xoşbəxt olum, yoxsa sən canına qurban olduğum bizim Gəncədəki Ağa Mir Bağırı deyirsən ki, keçən il Xorasan ziyarotinə gctmişdi. Kor gözlerinə ağa şefa verib açıldı və özü də homişə xəlifayisülaləsinİn adlannı ehtiram ilə yad edər vo hər kəs fəndi sozü onun yanmda söyləsə deyər ki, mən Seyİd Bağır ollam, əfəndi olmaram? C a v a b; Yox, Kabla Səfərqulu omi, o Mir Bağır ağanı orz eləmirəm. S u a I: Yoxsa Məşhədi, sən Nurgetdi Hacı Mir Bağır ağanı buyurursan ki, bir vaxt Tiflisdə "Molla Nəsredıdin"i minbərdə təkfir edib qətiinə fıtva verirdi və sonra neçə müddət idi təşrifı-İran şəhərlərində İdi, indi İrandan lat-tüt zəwar İmam Riza qayıdıb vətəninə gün çörəyİnə möhtacdır? C a v a b: Yox, Məşhədi, o Mir Bağır ağanı da ərz elemirem. S u a 1: Yoxsa, Məşhedı, sən o Mİr Bağır ağam buyurursarı ki, İndi onun nəvesi Bakıda əyləşib günde bir kitab yazır ve Xaritonov Qazanda Qurani-şerifi tehrif eden kimi, bu da osmanlı tarixini başdanbaşa tehrif edir ve tarix kitablarım qoyub qabağına onlarm surətini gündəlik qəzetədə yazır? Cavab: He, Kablayı, həmin M irBağın ərz eləyirəm, amma bİlməyirəm ki, son onun özündən söhbət açmayıb nəvəsini çəkdin meydana? Yaxşı əməl tutubdur ki, onu tərif eləməkdən sənin ağzm dilinə girməyir? — Hə, çox yaxşı, indi ki söz açıldı, qoy mon onun elədiklərini birbəbir sayım, sən gör bu təriflərə layiqdir, ya yox? Əwela, bu vücudi-mübarək neçə İ1 idi İrəvanda kitab mağazası saxlayırdı. Sonra nə oldu, nə olmadısa oradan cəlayi-vətən olub getdi İstanbula və orada nəqd para sayıb bir dabir kitabxana açıb neçə yüz liraya mağazasını ingilis suğorta cemiyyətinin idaresində straxavat elədi, qəzayi-rəbbani no cür gətirirsə bir gecə bazar qaravulu görür ki, onun mağazası yanır. Qapım smdınb girir içəri, görür ki, ağanın yadmdan çıxıb şəmi xamuş etməmiş dükam bağlayıb gedibdir, hər nə isə, böyük xoşbəxtlik olur ki, qaravul tez duyuq düşür. Yoxsa, o büzürgüvarın bir müxtəsər səhvindon noinki bir dükan, bəlkə İstanbulun bir məhəliəsi bütün bütüne yanıb məhv olub gedəcəkmiş. — Əhsen, Kablayı emi, ohsən sənə, yerdən, göydən xəbər verirmişsən. Doğrudan da, boylə bir büzürgüvarları hamı vacibdir tanısın. Çünki geləcokdə onların adı tarixdə səbt olunacaq və mİHət onlara heykəl yapdıracaqdır, Çox sağ ol, sondən çox-çox razı oldum. "Molla Nəsrəddin", 3 dekabr 1913, N 26 * * * Tiryak Tiryaki çokmeyon gərek yatsın, Nəşosiz baş gərok ycro batsın, Ruhutı şad nazim, həqiqət çox gözəl şeirdir vo çox abad kəlamdır. Aliah bu cür şeir deyənləro qəni-qəni rəhmət eyləsin. Lap kəlamın cövhərini çıxardıbdir. Doğrudan da, insan nədi, nəşosiz oldu nedi? KamİI insan mən o adama deyərəm kı, Şamaxı qlavası kimi gecegündüz neşədə olsun. Şehərdi, palçıx da olar, quru da olar, abad da olar, xarab da olar. Şkoladı, açılar da, bağlanar da, O cür boş-boş işlərdən ötrii insafdır, insan keflonib eşşəyi tərsino minməkdən əl çeksİn? Yainki cəvahir kimi klubu qoyub gəlib oyləşsin dumanın kəsavətli damında ki nə var, nə var, şohər işinə baxıram, gərək qoymayam realni məktəb bağlana. İnsan niyə məktəb bağlanmaqdan Ötrü ürəyini sıxır, kefınİ pozur, heç gör Tiflis həmşorilerinin vecİnedİr ki, “İttifaq” məktəbi açıldı, ya açılmadı. Beş gün dünyadtr. Bacarırsan daimül-xəmr ol, əvvəl, yənİ gece-gündüz lül vur, mİl dur ki, heç bir şey vecino gəlməsin. Ona qüvvən çatmasa, ya kövsər suyundan binəsib olmaq istəmirsənsə, cevahir kimİ tiryakini çək, ondan sonra mələkut, cəbərut, lahut, felekut seyrini elə. Bu da elinə düşmese, bong çək, israr çək, Allah berəkət versin, ucuz, özü də İran karxanasından çıxma, İran mətai, menfoəti do genə öz müsəlman qardaşına olsun. Bir misqal çək, min misqalhq lozzət apar. Hey gül, hey qəşş elo... Çok tiryakım noşo ilə, yat gece-giindüz, Şad ol belə ləzzət, bclə işrol kj, sənin var. Dünyado kcçirt günlərini zövqü sefado, Foxr et, bu şətarət, bu moharot ki, sənin var. Evin yıxilstn, şair, gör nə bidad eləyİb! Doğrudan müselmarv kef çekməkdə heç bir qüsur qoymur, gərək de qoymasm. Əgər qareler bu nömrenin səkkizinci səhıfəsindəki qunılan məcliso ve çəkilən nəşeyo diqqət ile baxsalar, menim bu sözlərimin eyni həqiqət olduğu gün kİmi aşkar olar, Və ola bilərlər ki, owəla, İran dövlətinin sokkİz milyon raiyyəti arvadh-kişili gecə-gündüz vetərılərində bu neşə itə gün keçirirlər, İkincisi, zaminİ kİ, bir nəfər iranlı ya Marağadan, ya Hemədandan, ya Xoydan, ya İsfahandan çıxıb istədi ki, qürbət ixtiyar elesin, güzan düşdü Qafqazda Tiflisə, Rusiyode Moskova, Fİrəngistanda Parise, Osmanlıda tstanbula, yetişcek orada özü üçün bir sovmiə bina eləyəcəkdır. Beş-üç nəfər həmdərd başına yığıb başliyacaq tiryak binası qurmağa. Həmişə manqal qabaqda, od içinde qıpqırmızı, hoqqa əldə, hey tiryakı yapışdırıb “rüsxət” deyib çəkəcək və yoldaşları da “xuda dəhəd fürset” cavab verəcəklər. Canun, niyə də gərək çəkmeyəsən? Allaha şükür, gözəl şəhərlər, hər bİr eyş-işrət mühəyya, vetəndən asudə, əhlİ-əyaldan xatircəm, beş hoqqa, on hoqqa çəkib başlayacaq mürgülemeyi, yənİ evalımi seyreləməyi və yaxşı gözel-gözəl söhbəti. Elədiyi bohslər de həmişə kimyadən, simiyadən, cəfrdən, təsxirden olacaqdır: Mən dərvİş Ağabalamn qızıl qayırmağmı öz gözüm ilə görmüşəm. Rəhmətlik, cəfr elmindən də yaxşı xəbərdar idi, her vaxt bir məsələdə işkildə qalsa idİ cəfrden sual edərdi. Böyük məharəti onun elmi-təsxirde İdi, ecinnenİ tutub yaxasına iynə sancıb, hemişa yanmda qulluxçu saxlardı. Odur ki, iranlıya həmişə qürbetdə çox xoş keçir vo hansı bir həmşoridən soruşsan ki, neçə tl qürbətçilikdə qaimısan, il biiməz, deyər: “Beş yorğan, ya on yorğan yirtmışam” . Onlann içindo qürbət hesabı yorğan hesabıdır və iranlılann arasmda böyük şərtdir. Həmişe hər kəsi tərif eləsələr deyerlər: “Afərin naib Həsənin hərifliyine, zarafat deyil, kişi qürbətde on səkkiz yorğan yırtıbdır...” . Bunların hamısı delildir insamn gözünün açıqhğma və huşyarlr ğma ki, dünyanm hər guşəsİ olursa olsun, genə qafıl olmur. Vaxtını, gününü xoş keçirdir və dünyanın lezzətini qanır. Firənglər, nemsələr aeroplan qayırıb atılıb-düşüb havaya çıxanda, bu, aeroplansız uçub ərşü kürsini seyr eləyir. Yaşasın belə millət! “Molla Nəsrəddin". 15 mart 1913, N 9 * * * Kəblayılar Men çox adamlar gormüşəm ki, neçe il həsret çəkib və hər il çavuş çarlıyanda ki, “her on ki, azim kərbibəia əst, xoşbaşəd”, göziinün yaşını əbərati-qətrat. Tiflisin may ayınm yağışJan kİmi töküb qəm-qüssə dəryasına cumandan sonra axırda tab gətirməyib var-yoxun töküb bazara, dəyər-dəymezine satıb üz qoyubdu ziyarətə getmeyə və qayıdıb gələndən sonra hər hansmdan da soruşmuşam ki, sizin bu vacibi-səfariniz neçe ay çəkdi və nə qədər yol getdiniz ve buradan ora neçə mənzildİr; ve o düz, səlamət, rahət, əmniyyet yolların və abad, təmiz, pakizə şəhərlərin bir-birlerinden fasiləsi na qədərdir? Cavab veribler ki, Şüçadan beş yatdıq, yetişdik Mərəndə, oradan on bir yatdıq, çatdıq Binabə və oradan, iyirmi iki yatdıq, yetişdik Tikantəpəyə ve oradan SüIeymanİyyə yolu doqquz yatdıq, yetişdik Qəsri-Şirinə və oradan on yeddİ yatdıq, getdik Xanaqqıya və oradan on beş yatdıq, çatdıq Sİrri-Mərrayə və oradan on üçü yatdıq, çatdıq Kazimeyin-əleyhissalavat-vəssalamə. Mən bu sözləri eşidendə əvvəla çox-çox təəccüb edirdim ve deyirdim ki, pərvardigara, bunlar ki belə yuxulu-yuxulu kablaya gedib qayıdıb gəlirler və yollar da doludur ənizə ərebler ilə ki, hamısı yolkəsən, quldur və oğru, adam öldürendiler, ne təhər olur ki, bunlara yaxın düşə bilməyirlər? Və onlardan əlavə ne cürə olur ki, Ekan, Kovkəmer seyidləri və ziyaretgahlann dilətıçiləri və xədəmələci va mücavirieri bunları soyub-soymalayıb lat-lüt eləmir ve bunlar gene tələsik qayıdırlar vətənlərinə?! Sonra düşündüm ki, bunlar nəinki bir Məkkəyə, Kərbəlayə, Məşhedə yuxulu-yuxulu, yata-yata gedirler-gəlirlər, bəlke öz vətənlərində də bunların ömrü yuxu aləmində keçir və heç özlerindən xəbərləri olınur, Ancaq söz buradadır ki, bunlann yaxşı, mötabər və istəkli dostları ve refiqləri var ki, həmişə gözləri onların üstündədir və hər dəqiqə bu yatmışiara onlar pasiban olur və qarovul çəkirler və gözləyirlər ki, bunlara düşmən yavuq düşmosin və heç bir tərefdən canlanna, mallarma afət yetişməsin. Və hətnçinin istəkli və mehriban dostlar da “Novoye vremya”, “Russkoye slovo”, “Bakinski listok” və qeyr qəzetlərin heyətitəhrirİyyələrİdİr ki, gecə-giindüz bunların qədəmlərini ölçüb xeyirşerlərini mülahize edirlər və bir deqiqə qafıl deyillor və məhəbbətin çoxluğundan milçək kiçikliyində olan bitli, sirkoli hacılar, kablayılar onlara fd böyüklüyündə görsenir və hor bir dəlikdədeşikdə onlart görürlər. Hətta “Novoye vremya” idarəsi bunlardan nİgəran olur ki, məbada Məkkədə Beytüllahül-hərəmin içində mənasiki-həccə məşğul olurlar. Onlara bir bəla yetişə və ya bir qafıl sədəmə toxuna və yainki Remiz cüıtırə edəndo, bəzi xırda daşlar atanda birisi səhvən bunlann birinə deye və inciyələr. Məxsusən adam göndərir ki, orada dəxi onlardan müğayat olsun. Ve çünki gecə-gündüz fikri-zikri onlara moşğuldur. Hərdənbir gecələr hövlank yuxular göriib bədxab olur. Mesələn, bəzi vaxt aləmiröyadə xörəyin buxaratındanmı, məhebbotdənmİ, mədənin qüvvətindənmi, nədənmi, bunun yuxusuna şeytan şəklinde bəzi fəsİləler gəlirlər kt, desto-dəstə əllərinde baydaq və üstündə “əlmömünun ixvo” yaztları üz qoyublar onun tərəfinə ve istəyİrlər onun gözünün işıqların əlindətı alsınlar. Odur ki, fovri sərasimə olub, yuxudan ayılıb divanə kimi çığınr ki: Haray! Dad! Qoymayın, axtarm, tapın, tutun, Öldüm... cınldım... dağıldım... partladım... amaxı, aman, qoymayın, pan, pan, pan... bağnm otdu qan, qan, qan... tufan, tufan... musurman, musurman, musurman... Bunun bu baray-huraytna dəxİ istirahət ilə uyumuş o rəfiqləri bir gəməşib eyildiyi gözlərini yuxulu-yuxulu ovub bu qışqırığa, bu hay-küyo bir gülümsüniib: “Bizə bax nə gündeyik, yara bax sallanır” - deyib hellənib genə yatışırlar. Yazdı Sarsaqqulubəy, təsdiq etdi Cüvəllağıbey. “Molla Nəsrəddin", 11 iyun 1913. N 17 * * * Şəriətdə şərm yoxdur Mən uşaq vaxtımda hərdənbir məscidə gedirdim və çox vaxtlar olardı, görerdim kj, torpağı sanı yaşayasınız, bizim Hacı Axund mənbərin üst pillesində əyləşib ayağında ağ tuman, bağı eşikde, biz uşaqlar küçəda damşdığımız sözlərdən danışır və İstibradən behs açıb, istibranı nə cür etməli və nə növ mövzeyi-mötadı sığallamalı, hamısımn təhrini eynilə camaata göstərir və hamisı gözləri bərələbərələ qalıblar. Mən həqiqət bu işlərə və bu sözlərə çox utanardım və qaiandım məəttəl. Tainki Axundu bir gün girələyib soruşdum ki, cənab Axund, niyə gərək peyğəmbər mənbərində sizin kimi böyük vücudlar, arvaduşağı mülahizə eləməyib belə sözlər danışasınız? Axund bir altdan yuxan mənim üzüme baxıb, dedir Oğlum, sən uşaqsan, qanmazsan, şeriətde şerm yoxdur. Gərək bu cür məsəlolər camaata qandırıla və avam bu məseleləri bile. Mən daha bir kəlmə de olsun danışmayıb özüm bu mətləbi ürəyimdə vuruşdururdum, tainki axırda məne melum oldu ki, doğrudan da kəlamül-Hacı Axund, Hacı Axundül-kelam1, neinki şəriƏtdo şərm yoxdur, bəlkə şəriet adı itə meydana gironlordo də əbədən şərm və həya yoxdur. Mən buradan bir müxteser haşiyə çıxacağam, Amma, ey oxucular, siz Kamil paşanın canı, mənim bu sualıma insaf ile cavab verin. Məsəlen, belə götiirün ki, indi bir ecəii tamam olmuş Allahdan qorxmadı, canına yazığı gelmədi, durdu düşdü yola, günə bir mənzit, teyyi-mənazil, birbaş getdi Bakıya, Mir Məhəmməd Kərim ağanm hüzııruna və ağadan bircə bu sözü soruşdu kı, atam, anam səııə fəda olsun, aya, imam divarm dalını bilir, ya yox? Onda o əllameyifəhame nə cavab verəcək? Və əgər soruşan adam mütərəddid qatsa, desə ki, ağzım-dilim qurusun, mən eşitmişəm deyiblər bilməz, onda necə olacaq? Söz yox ki, ağa müridlərini çağınb, o şəxsə o qədər sixoki saldıracaq ki, boynu tobrizli boynuna oxşasın. Amma di gsl o adamda bir müxtəsər cürət ola, özün İtinnəyə, ölümdən qorxmaya, çaparaq qaçıb kitabçı dükanından bir cild “Əzrayi-Qureyş” kitabı ala, gotirib aça ağanın qabağma, deyə oxu tərcümə elədiyin mətləbləri. Aya, onda ağa baxıb görmüyəcəkdir ki, onun yazdığından nəinki bu çıxır ki, İmam divann dalını bilmirdi, bəlkə öz əyalın, övladın ve bacısını da tanımırdı. Şəriətdə şərm yoxdur və şəriətin şərmi olmamağına şiə, sünni qaildir. Çünki şəriətdə şərm olsa idi, Təbriz müctəhidinin oğlu hər ikİ ayda bir bəhane gətirib gəlib Tİflıse, gece-gündüz ömrünü naməhrəmlərlə keçirdib, gedib Təbrizdə camaatın boynunutı kökünə döydürüb vadar elətdirməzdi ki, ona höccetüMslam-vəlmüslimin desinlər. Gene deyirəm, vallah, biltah, nə şəriətdə və ne şərietin əhlinde şərm yoxdur. Çünki inşallah, beş-on gün keçsə Məherrəm ayı daxil otsa, görəceksinız ki, şeriət adı ilə nə hengameler meydana çtxır ve nece hər məmləketin dam delən, cib kesən, adam Öldürən tülüngütorİ bedənlərine xəncər taxıb qıfıl keçirdirlər və necə mərsiyəxanlar kefli-kefli mənbərə çıxıb, gözəl övrət və gözəl uşağın havast başlanna vurub, övcə qalxıb şur, şahnaz oxuyurlar və avam, yazıq, biçare camaat körpə uşaq kımi gözlərinin hiIİyini axıdırlar və axırda bir ildə zəbmətlə qazandıqları pullan, ağlı-qaralı, tökürlər Mirzə Əlekbər mərsiyəxanın ətəyinə... Şəriətdə şərm olsa idi, Naxçıvanda Mir Pıttaştq bir həya eylərdi və özünü peyğəmbərə isnad verə-verə, ele hərekət gətirməzdi ki, peyğəmbər ondan həya eyləsin. Qafqayda Molla İsmayıl, Qubada Molla Hacı Baba, Lənkəranda Molla Qəvam, Qələde Ağa Əbdürrəhim, Gəncədə Ağa Mir Bağır, Şamaxıda Mustafa Əfəndi, Şəkide molla fılan şərietdon həya eylərdiler və bu yazıq mexluqatın yaxasmdan el çəkərdilor. Şəriətdə şərm olsa idi, heç olmasa Göyçay qazisinin yanına ki, birisi bir qız götürüb qaçmışdı ki, onun kebinini kəssin, o, qızın qövməqrəbasma xəber göndərərdi ki, galib qızlarına sahib dursunlar, nəinki qızı oğlanın elindən bir bəhane ilo alıb özünə şeri həram eylərdi. Bu mesəlelerve bu işlər aşkara gösterir ki, şeriətdə şərm yoxdur, şeriet öhli gerək ne Allahdan, ne peyğembərdən və nə camaatdan utanmasın, ne bilirse eləyib və nə ağzına gəlirsə danışsm. İndi ki, mətləb açıldı ve hammız bildıniz ki, şəriətdə şərm yoxdur, qoyun şəriət əhli nə bilirlərse, canasiner eyləsin, əbəda nəfəsinizi çəkmeyin və kişilərin bumundan tökmeyin. Öləndə virdiz ola la-ilahə illollah, Əgər eliz götürüb söyləsəz ki, ya Allah, ya AILah, ya Allah... "Molla Nəsrəddin", 11 yanvar 1913, N 25 * * * Əshabi-kəhf Bizim Naxçıvan şehərində hər vaxt ki, bir teziyə məelisi, yainki təkiyə və ya bir ehsan və qonaxlıq oldu ve şəherin ağbaş, göybaş və sanbaşlart cərgə ilə dallarında mütəkkə ve altlarında döşək yuxan tərəfdə əyləşdilər, danışmağa heç bir söz tapmasalar başlayacaqlar Əshabi-kəhf barəsində bəhs etməyi. Biri deyəcək ki, esi! Əshabikəhf həmİn Naxçıvanın iki ağaclığmda olan mağaradadır ki, hər il baharda arvad-uşaq, böyük-kiçik gedib oram ziyarət edib həm kef çekiriər və həmi hər kəsin nə muradı olursa hasil olur. O birisi deyecek ki, xeyr, əstəğfurullah elə, Əshabi-kəhf o mağaradan ibarətdir ki, gün çıxandan batana kİmi onun içindən işığını kəsməsin və həmin mağara da bir rəvayetə görə Ərəbistanda Mekka ilə Mədinənin arasındadır və bir rəvayətə görə Şami-şumun yaxınlığındadir. Bu deyib, o deyıb, bu çığtnb, o bağınb, bir-ikı saat boğazdöyüşü ve ya yaxa yırtmaq edəndən sonra çıxıb dağılıb gedəcəklər işlərinə ve gene Əshabi-kehfin harada olduğu sübutsuz və dəlilsiz qalacaqdır. Gencelilərin, canına qurban olduğum goy İmama, bakıhların Bibiheybətə, şamaxıhlann Malakan pirinə və Hacı Seyid Əli ağanm qəbrinə, şuşalıların Hərət Abbas pirinə imanlan kamil olduğu kimi, naxçıvanlılann da Əshabi-kəhfə o dərəcedə ixlas və ıradətləri kamıldir. Hətta bu ilin içində iki nəfər bəy vəfat edənde məxsusən vəsiyyət eləyiblər ki, bizim cənazəmizİ aparıb Əshabi-kəhfdə dəfh eləyin, tainki yeddi kimsənə olsun doqquz. Və qövm-qebilələri də aparıb oradacabasdınblar. Və soz yox ki, indi onların ruhu cənnətdə rəhmət dəryastnda üzür. Bu cür piriər və zİyarətgahlar, Allaha şükür, islam aləmınin hər şəhərində və hər qəsəbəsində və hər kəndində və hər dağ başında vardır. Və İldə yüz minləriə azarlılar, kor və şikəstlər oralara züvvar oiub, gedib sağalıb gəlirler. Və daha yaxaları dinsiz-imansız rus həkimlerinin elindən qurtanr. Müsəlman camaatıntn dünya və axirətdə xoşbəxtliyi bir bu cür ocaqlann və imamzadaların bərəkətindəndir, bir Kerbəla və Xorasan ziyarətinin nezirindən və bir də məhərrəm və səfər aylannda şükuhlu ve cəlallı təziyedarhqdan. Çünki insan o şəxsə demok olar ki, onda temiz ürək və saf qəlb ve dürüst etiqad olsun. Yoxsa, “ger nə bəşed etiqadət, cümle karət batil əst" Kişidə ki, iman və etiqad olmadı bir qəpiyə dəyməz. Çox adamlar heqiqətde ctiqad- SLzhqdan və imanı süstlükden dünya və axirətdə zəlil ve xar olurlar... Bu cür ziyarətgahlarda və müqəddəs rövzəlordə ildə minlərlə nıöcüzəler və xarüqüladələr olub, necə ki, korların gözleri açılıb və şjkəstlər sağlam olurlarsa, habelo çox vaxt olur ki, gözlülər ve sağlamlar şikəst olurlar, Bu da vaqiedə gene delildir onların etiqadlarının süstlüyünə ki, bəzi o cür müqəddəs yerlərə şəkk gətirirlər. Mənim bu cür ziyarotgahlara heqıqətdə etiqadım kamildir. Amma məni həmişə şaşırdan bircə bu olur ki, bilmirəm niyo bəs bunlar acıqlarmı bircə iranlılara töküriər və həmişə çanaxları iranlının başında çatlıyır, Doğrudan necə ki, Salarüd-dövlələr, Rəşidül-mülklər hər yerdə iranlım qınr, qonsullar, naiblər, fən"aşbaşılar hər yerdə iranhnı soyur. Podratçılar, zavodçular, fabrikantlar hor yerdə iranlmın pulunu kəsir. Habelə də həmişə piriər və ocaqlar biçarə İranlıya qəzeb edirlər. İramn Sərab mahalmda bir nəfər şəxs Hüseyniyə saxlayana bir müxtəsər rişxond eden kimi fövri rəngi qapqara qaralıb ölüm halətinö düşür. Daha bu pirlər və bu rövzələr zalimlərə, şəqilərə, xalqın qanını içenləro qəzəb eləmirlər ki, Allahın biçarə məxluqları onlarm zülmündən xilas olsun. Səməd xanlan ki, nəinki bir müqəddəs rovzələrin, bəlkə bütün islamiyyətın ehtiramını götürür, cəzasına yetirmirlər ki, başqalara ibrət olsun və o qəddar dəxi gün-gündən şəqavətin artırmasın. Belə ki, bu günlərdə Tehrandan Təbrizə məclise vəkil scçməkdən ötrü bir neçə nəfərin gəlməyini eşitcək hökm yazıb rastələrə və dərbəndlərə yapışdınbdır ki, hər kəs məcIİs intixabı barəsİndə bir kəlmə belə danışsa onun başı formandadır ve Tehran da həndə-məndə danışsa, Azərbaycanı büsbütün İrandan ayıracağam. Odur ki, yazıq əhalı cınqırlann belə çeks bilmirlar. Çünki çox şiddətli və bərk hökmdür və hökmün altmda da öz möhrünü basıbdır, hansımn ki, səci bu mezmundadır: “Ara qali, yaıı konare, baş nenıəd, Xırsi-xuda, qulibiyaban Semod". “Molla Nəsrəddin", 21 dekabr 1913, N 28 * * * Ənizə ərəblər və hacılar Mən uşaqlıqda her hansı hacı və kərbəlayı ki, zİyarətdən qayıdardı və onun görüşünə gedərdim, eşidərdim deyir ki, “fılan yerdə belə ənizeye rast geldik və fılan mənzildə cəmalımız biz ilə belə rəftar etdi, züwara məsləhət gördüler ki, “Süleymanİyyə yolu ilə gedək yavuq olsun” . Çavuşumuz dedi: “Xeyr, orda onizə var. Bicar yolu yaxşıdır ki, qorxusuzdur” . Biz Bİcar yolu getdik, sonra eşitdik ki, Kabla Hosənqulugil Süleymaniyyə yolu gedib ənizeyə rast gəliblər”. Mən bu sözləri eşidəndə həmişə təəccüb edirdim ki, görəsən bu ənizə, ənizə nə deməli sÖzdür. Bu çay adıdır, yer adıdır, ya heyvanat qismindəndir? Sonralarda qandım ki, xeyr, ənizə deyilən, çöllərdə boyümüş bir eins ərəblərdəndir ki, İşləri-peşəlori gəlib-gedən züvvarı güdmək və onlara artıq dərəcədə məhəbbot və ehtiram etməkdir. Mesələn, çox vaxt rast gəldikləri züwar dəstələrinin şeylorini bütün əllərindən alıb apararlar ki, ağanm züvvarma yolda ağırlıq edib əziyyətə və zəhmətə salmasın. Və bəzi vədə ki, bir para züwar anlamayıb bunların bu mehribançtiığmı qəbul etmez, onlar ilə ərəbi deva edərlər, yənİ əllərİndə olan böyük toppuz ilə elə vurarlar ki, züwarın başı darmadağın dağıltb fövri feyzi-şəhadeti dərk eder. Sözümə şahid, bu il Məkkeyi-mükərrəməyə müşərrəf olan hüccacın qayıdış başı bir böyük destəsi bu müsafır sevən bədəvi ərəb qardaşlara rast gelibdir. Onlar hacıların həcc yolunda çəkdikləri oziyyəti və qazandıqları feyzi və səadəti nəzərdə tutub razı olmuyublar ki, bunlar bele günahdan silkinə-silkinə gedib vətənlərində genə günahə batıb a x ırd a biıman dünyadan getsinlər. Deyİblər gərək siz şehadət feyzini dəxi dərk edib, necə ki, pak və müqəddəs beytülhəramdan çıxmısmız və habelə birbaş cənnətiəlayə rəvanə olsanız ki, pak etəklariniz bu dünyanm günahlarının çirkinə batmasm və həqiqetde de onlan bu seadətə nail ediblər. Həzrət buyurur ki, günah öldürəndə deyil, öləndədir, yəni orəb- Iərin hacılar və kablayılara bu nov rəftarları ikİ şiqqidən xali deyil. Birisi budur, deyirlər ki, siz öz veteninizdə min zəhmətle qazandığınız paraları niyə ac və möhtac külfetinizə və qövmü-əqrebanıza vermeyib gotirib Ərəbistan çöllərində serf edirsmiz? Və ikinci, deyirlər, indi ki siz axirətə mayilsİniz və dünya iie işiniz yoxdur, qoyun biryolluq “elehsani-bittamam” olsun və bu dünyanın məşəqqətİndən xilas olub həmişəlik behiştdə istirahətlə məşğul olun! Buna kimin nə sözü ola bilər? Yaşasm əmr bəməruf, nəhy əzmünkər edən bədovi enizə qardaşlar və sağ olsun Osmanh dövlətİ ki, məmləkətinin hər guşəsinde amin-aman hökmfənna olub qurd qoyun ilə otlayır... “Molla Nəsrəddin", 5 fevral 1914, N 4 * * * Aşari-tərəqqi Bir gün idarədə əyləşmişdim və Orenburqda nəşr olunan “Vaqt” qəzctində Buxaradan yazılan bir gözel mektubə mütaliə edirdim, Nagah gördüm qapı açılıb iki-üç nəfər şəxs sərasimə içəri girib başladılar məni məzəmmet eləyib yuyub arıtmağa ki, sen niyə bu şəhərdə bir bu qədər gözel-gozəl işlər olur ve qəribə-qeribə əhvalat üz verir götiirüb “Molla Nəsrəddin” jurnalına yazmayırsan? Məgər sen ancaq ona lazımsan, bircə yazasan ki, Göyçay qazısı qız qaçırdıb kəbin kesmək üçün onun yanına aparan oğlanın əlindən həman qızı aİıb neçe aydı özünə herəm eləyib saxlayır və indi biçara qız hey dad-fəryad eieyir ki, Aliah xatirinə məni azad elə gedlrn. Qazı körpə uşaq kİmi gözlorinin hiliyini axıdır ki, aman günüdür getmə, sən getsən men ölorəm?! Məgər son birco buna lazımsan götürüb yazasan ki, Culfada 2 fevral gecəsi “Anqlya” mehmanxanasında bir ədib və iki nəfər tacir keyflonib sazandar ilə bir naməhrəm oynadırmışlar. Nagah ədibin saxlaması Marusya qəflətən qapıdan girib şərab butulkasını çalıb ədibin başına. Qan durub fantan eləməyə və indi həkimlər deyırlər ki, şişə smıqları giribdir ədibin başının içinə daha onun beyni xarab olacaq və millətə bundan sonra onun faydası çatmayacaqdır! Dedim, qardaşlar, Allahı sevirsiniz az məni mezenımət və məlamet eleyin, deyin görüm ne olub axır? Nə qezavü qədər üz veribdir. Əger müselman aieminə faydalı bir xəta olsa, onu da yazmaq nıənim bu göy gözlərim üstə: dedilər, a kişi, dəxu bundan artıq nə xəbər olsun ki, traqtırçı Ağa Mir Hüseyn Təbrizli ki neçə illərdi əhli oyal şəridesi olub qapı daldasına düşüb, vətən üzünə həsrət qalıbdır, Bu günlərdə neçə müddət ilə iki gözləri kimi bəslədİyi qoçuna bir qəfəs qayıtdırıb qoyub qəfosə balşoy skorost üə aparıbdır Bakıya ki orada döyüşdürsün. Bundan da qəribə və eşitməli xəbər istəyirsən? Niyo götürüb yazmırsan ki o cür şüurlu və fərasətli adam bütün dünyada məşhur olsun və belə yaxşı iş gördüyündən yana adı dastanlarda deyilsin? Dedim, başüstə, onu da yazaram, QaJəm götilrdüm aİo, istədim salam yazım, Bizim bu işlərə dair açım kəlam yazım, Butıu bilin ki, müsətmanlarm tərəqqisi O qədərdir edə bitməm onu tamam yazım. Dedİm qardaşlar, indi ki siz sözünüzü qurtardmız, qulaq verin görün Buxaradan nə yazırlar? Və başladtm uca səs ile “Vaqt” qəzetini oxumağa: Buxara halları kabdan təvekkül monbəiliilum sanalğan Buxarada əxlaq pozğunluğu pək ziyadə şaye bula başladı'. Bunda əqls səmi turqan toy yastlır, ol toylar bir vaxtda miskirat və fəhşiyatsız ötəmi, kobdan tefəkkül hacı israr zəkatçının toyu buldu. Bundan qıltnğan israf belə bunda qılınğan pozuqlınlann hesabm bir Allah qəbilə bayram eyd gunləri gəlsə bütün bay beçə və bütütı məxdumzadələr yam Buxarağa çıqıb qalistinsələrğa tolalar qayda qarasın onda xeyanet rüşvet föhş hətta kob memurlar, qazılar da şunun ile mübtəla. Qurban bayramı idi, Buxaranın işanlanndan X-dİnin bəradəri və müridləri eydj-qurbanını yaxşılab bayram itü üçün Buxaradan bir neçə çərək miskirat alıb ton boyunca keyf çəkəkanlar şol arada yoqifınə bir nersə üçün söz görüşdürüb pəza çıqğan nehayəsinde işan həzrətinin bəradərınə birisi biçaq belə çançəkan huşsuz yatub qalğan. Gordüm ki, hərıflər bir şey qanmadılar. Başladım onlara mətlebİ anlatmağı ki, qədimdə elm menbəyi olan Buxarada əxlaq pozuqluğu o dərəcəyə varmış ki əqlİ deyil, hədsiz məsarİflərə toylar yapıltr, qədim vaxtlar da bu toylarda İşki olmazdı, Amma bu axırlarda Hacı Zəkatçının toyunda olan oxlaq pozquluğun və israfin həd hesabım bir AHah bilir. Böyük nıəmurlar, mollalar və qazılar da bu günahlara mürtokib olurlar. Qurban bayramında Buxaranm əyanlarından yeni Buxaradan bir çerok şərab götürüb eyş-iştərə məşğul olarkən sözləri çəp galib bir nəfəri bıçaqlayıblar. Gördüm bu müsəlman qardaşlar bir qedər kiridİIər və birisi dedi ki, axı buxaralılann hamısının başında əmmamə var. Onlar o əmmamələrdən həya eləmirler ki, bu cür fısqü fiicura mürtəkib olurlar. Dedİm, qardaşlar, dünen bir nəfər gəlib mənə şikayət edirdİ ki, Tiflisdə olan Puşkinski şkolada müsəlman müəUİmlərindən birisi hər gün şagirdləri döyür, söyür ve başlannm tuklərindən yapışıb dartıb vurur o divara, bu divara. Söz yox ki, o cür müəllim terbiyə verdiyi şagirdlər böyüyüb axırda olacaqlar təbrizli Mir Hüseyn və buxaralılar kimi, daha buna biçara Molla Nəsrəddin nə eləsin? Qülh-veİlah ilə donquz darından çıxanda yazmaq iiə də bu vücudlar müctəhidi-mütənəbbihə olarlar... "Molla Nəsrəddin", 12 fevral 1914, N 5 * * * Pələng ili Əlan əlimdə iki təqvİmin mütaiiəsine meşğulam ki, görüm bu ilin hodisatından nə yazılıbdır. Ta onları eynilo qareiərimə bəyan etdiiTt ki, bu pələng ilinin işlərindən qabaqdan xobərdar olub özJərini bİr para afətlərdən gözləsinlər. Taqvimin birisi Bakıda çıxan masa təqvimi, o birisi isə Tehranda çap olunub münəccimbaşı Serkarın öz mübarək dəstxəttilə möhürlənmiş teqvimdir ki, bu ilin hodİsatı onda nöqtəbənöqtə yazılıbdır. Müneccimbaşı belə yazır: Övzaİ-kəvakib belə dəlalat edir ki, bu il Iranda Darül-Şurayi- Mitlli kamali-dəbdəbe vo colal ilə açılıb ətabati-aliyatdan yetmiş beş nəfor yetmiş beş yaşında başı sartqlı seçilib əhkami-şəriyyəni tamam-kamal Məclİsİ-Millidə müzakirəyo qoyub birbəbir holl edəcəklər. Və bir nəfbr ələm müctəhid tapıb təyin edocəklər ki, vahidüləsr və feridüd-dəhr olsun və bundan sonra cəmi İran əhlinin ona hükmən müqollid oiduğunu təhti-qanune alacaqlar. Pəiəng İlimn bərəkətİndon şəban aymın 27-də həzrəti vala Nayibüs-soltənə öz nəyabət vəzifəsini tamam-kamal əda edib, zimami-İxtiyari şah novcah Sultan Əhmedin yodi İqtidarına tapşmb özü bütün-bütünə asudo olub Avropaya sofər edəcəkdir ki, orada uzun bir müddət İstirahətə məşğul olsun və qol-q\çını Firəngistanda madmazelləre bork ovdursun ki, bəlko yorğunluğu çıxa. Çünki bu iki il naiblikdə hoqİqətdə müşarüeyh çox əziyyət və zohmət və məşəqqət çəkib, gecə-gündüz yatmıyıb İramn səadətinə o qədər əlleşib vo çalışıbdır ki, bİImərro yoruiub dıldən düşübdür. Bu poləng iliıı bərəkətindon Nİzamüs-səltəno lorlara hakim təyin olunub keçen il rəcəb ayında özünün lorlar torəflndən soyulduğuna əvəz olaraq, lorları tamam-kamal soyub lat-üryan edib çıxıb qaçıbdır. Masa təqviıni belə yazır: övzai-kəvakib delalət edir ki, bu ildə Osmanlı Ittihadi-Tərəqqİ firqəsi parlamana zor ilə seçilib orada kesrəti-arayo malik olub məmlokətin içərisində hər nə bilirlərsə, Öz rəyləri ilo yapacaqlar ve hər kos otıların əleyhine bir kəlmə belə danışsa onu pəlong kimi yırtıb dağıdacaqlar. Pələng ilin berəkətinden Bakının özünün və ətrafinm əhalisi pələng tebiətinde olub, “Molla Nəsrəddİn” müxbirliyinin isnadı hər kəsə verilsə onu qanma qoltan edəcəkler. Pələng iİin bərəkətindən Şeytanbazar müsəimanlan pələngə dönüb bayramın ewəlimci günü baydaq üstündə böyük dava edib, qırx-əlli adam yaralıyacaqlar. Krımda, Türküstanda, Qazanda, Xivədə, Misirdə, Mərakeşdə, Ərəbistanda, Sudanda, Cəzairdə müsəlmanlar necə ki, inişil sıçana, bildir öküzə dönmüşdülər, bu il dəxi pələngə dönüb, dallarına keçənleri təpik ilə vurub qabaqlanna çıxanları isə dişləri İlə didəcəkler. -"Molla Nəsrəddıtr", 14 mart 1914, N 9 * * * Məhkəmeyi-ürfiyyə Dünən bizİ qara və günahkar stulunun üstündə əyləşdirib mühakimə edirdilər ki, sız niyə bu namuslu, ədəbİİ, ismətii, əxlaqlı millətinizin exlaqını pozğunlaşdınrsıntz? Və yene siz hər bir pis və insana yaraşmayan hərəkətləri Öz müqəddəs din qardaşlannıza isnad verirsiniz?.. Həqiqetde biz günahkar və üzüqara olduğumuza görə deməyə sözümüz və verməye cavabtmız yox idi. Çünki təmiz, pakizə, gül kimi bir milletə götürüb bir para yaraşmayan və nalayiq iftiralar və böhtanlar yazanın cəzasi nəinki qara stulda eyləşib müqəssir olmaq, bəikə, dörd saldatm qabağında (kateıjni rabot) getməkdir, Bizı gürıahkar edənlərin birinci tutacağı bu idİ ki, biz guya oğrunun yadına daş salınq, yəni Tiflisə gələn gəncəli, qarabağlı, İrəvanh, bakılı, şəkiü, şirvanh mömin qardaşlara ki ömrlərində bilməyiblor və bilmezler ki, uşaqbazlıq nədir. Biz öyrədirik ki, gəlib gecələr kəssiniər Voronsov nişangahının qabağını, keçən uşağa çiyin vursunlar və ötən uşağa qaş-göz elesinlər və guya biz Təbrİzdən, Urmidən, Marağadan, Səlmasdan gəlib otuz-qırx illər ilə Qafqazda qalan İranh qardaşlara düsturül-əməl veririk ki, məhorrəmdə gözəl oğlanlann əynine gözel faxər libaslar geyindirib kəcavelaro mindirib Əli Əkbər və Qasım ve ərus şəbİhi qayırsınlar ki, hər bir mömin qardaş gözü onlara sataşanda ağzmın suyu şor-şor axsın və çaşıb məəttəl qalsın ki, gorəsən, məhərrəmdir, ya bayram?! Biz doğrudan da günahkanq. Çünki biz “Molla Nəsrəddin” jurnalım çıxartmasaq və xaiqa sataşmasaq və abırlı müsəlmanlan bıabır eləməsək, hamısı exlaq sahibi olub ləlinin və Seyid Əzim Şirvaninin külliyyatlannı (hansılan kİ, başdan-başa ədəbli sözlərdirlər) ezbərləyib hər məclisdə, meyxanada, özləri oxuduqlanndan əlavə, evlərindəki on dörd, on beş yaşlarındakı uşaqlanna da ozbərlətməzlər. Biz hər halətdə günahkanq və gərekdir bızim müqəssir olmağımıza cəmi mömin qardaşlar sevinsinlər və çatışsınlar ki, biz həmişə təhti-məsuliyyəte düşək, çünki biz nİyə hər yetəne yetib, yetməyənə bir daş atınq? Bize nə dəxli var ki, Osmaıüı vüzərasınm arasında bu axır günlərdə genə bir təzə nifaq və ədavət törəyib biri şəriət partiyası ve birisi firəngi masuni partiyası olublar? Biz gerək heç vaxt bu cür əsilsiz sözləre və yalan yazılara inanmayaq və ehyana inansaq da həml bər səhhət edək və deyək ki, xeyr, islamın nicatı və səadəti həmişə ikitırəlikdə və nifaqdadır və ona görə peyğembərimiz (mənim ümmətimin arasında olan ixtilaf Həsənədİr) buyumbdur və evvəl gərek bu millət biri-birilə bərk çəkişe, sonra borkişə. İndi hələ çekişmək dövresidir. İnşallah, bir neçə yüz illər də biri-bırlərilo çəkişərlər, sonra lap möhkəm bərkişəriər. Daha o vədə bunlara heç kosin zoru çatmaz. Çünki həzrat buyurur: Bodim gələr eştdim ittİfaq söhbətini, Xoşum galor danışanda nifaq söhbolini, Bizim bu milləti xoşbəxt, xoşseadet eder, Əger nifaq içimizdə bu halotilə gedər. Nİfaq cdib bütün islamrn ölkasin abad, Hemişe qelbimi cylərnifaq söhbeti-şad. “Molla Nəsrəddin", 21 mart 1914, N 10 * * * Metrik şəhadətnaməsi Hər kəs dürüst statistika saxlaya ve yaxşı diqqet İlo hesab eləyə görər ki, hər il Tiflisə Bakıdan, Gencədən, Şəkidən, Şirvandan, İrəvandan, Qarabağdan və sair Qafqaz şəhərlərindən yüz minlarlə cibləri dolu müsəlman qardaşlar gəlİb bİr neçə gün eyşi-işrətə məşğul olub soııra lat-liit zəvvari-imam Riza qahb. Kimisi borclu bir növ kəiək iiə əkilib, kimisi doxi teieqraf ilə evindən pul gətirdib düşdüyü mehmanxananın hesabmı kesib ə!i qoynunda, boynu çiynində çıxıb min həsrət ilə iiz qoyur vətenino vs gedib üzüqoyulu düşür böyriiiistə yat ki yatasan. - Bu müsəlman qardaşlann Tifliso səfərləri və bunlarm bu şəhəro şad gəlib qəmgin getmoləri neçə şoqqidən xaii olmur, ncçə sebəblər olur ki, bunları biixtiyar bu şəhərin səfərinə vadar vo məcbur cdir. Əgər bir parası şəfqət bacılanmn ziyarətlno gəlirlərso və bəzisi İraq dindən, məzhəbden, naxçıvanhlar kimi mülklərİnİ “zemelni” banka zaloq qoymağa, bir çoxusu dəxi idareyi-ruhaniyyədon ınetrik şəhadətnaməsİ çıxarimağa gəhrlor. - Məselen, bu müsəlman qardaş ki istəyir ya oğlunu, qızırn, yainki, qardaşını, bacısını rus şkolalarınm birisino qoysun, labüd gerək onun metriki ola. Yəni onun doğulmağına şəhadət oluna ki, filankəsin qızının bətnindən və fılankosın oğlunun sülbündən Axund Molla İmamverdi axundun kesdiyi şəri kəbinİn movcibi ilə filan tarixdə fılan vücud dünyaya qedəm qoyubdur ki, özü esil həlalzadə və nəsli dəxi böyük bir dudmanə mənsubdur. Çünki Rusiyada istər xristian olsun və ya qeyri-xristian kəbinsiz və saxlamadan doğulan uşağı bic və atasız adlandınb ona metrik vermək şiddətli surətdo qadağandır. - Mən çox-çox adamlar ile görüşürəm və soruşuram ki, fİlan kəs' Nə əcəb, alverinizin şirin vaxtmda və başmızm qarışıq vədəsində Tiflisə qədəmi-rənce buyurubsunuz. Cavab verirlər ki, idareyiruhaniyyədə İşimiz var, gəlmişik metrik çıxardaq. Və çox vaxt rastıma çıxan bir qərib şəxs görürsən utana-utana məni dayandınb soruşur ki: “Qardaş! Sən Həzrət Abbas, sen Qərib İmam Riza, şeyxuüslam idarəsi haradadır, onu mənə bir nişan ver” , Və çoxları dəxi giiayə edirler ki, keçən il ərizə verib idareyi-ruhaniyyədən metrik istədim, vaxtmda gəlıb çıxmadı, uşağım dərsdən qaldı. İndi labüd laəlac qalıb işlərimi üst-üstə toküb gslmişem kİ, belkə başıma burada bir əlac eyleyim. - Mən əw ə l elə miilahizə edirdim ki, Allah eləməmiş, idareyiruhaniyyədə müsəlman uşaqlarmm oxumalarına o qedər əhəmiyyət verən olmur və bəlkə məbz bunu düşünüriər ki, ehyanə bəlkə, oğlanlar oxuyub əqidələri süst oldu və qızlar dexi üzüaçıq gəzdi naməhrəmçilik oldu və ya xudanəkərdə idarə üzvlərinin arasmda ədavət və nıfaq olub sözleri bir-birilərilə tutmur və ona görə bir-birinə zıdd gedib xalqın rücuatmı texire salıriar və metriklər bir bu qədər yubadirlar və yainki metrik baresində idareyə gələn ərizəler markaları səbəbine qulluqçulann arasında fövt olüb yeriərinə yetişməyir ki, kifayət verilsin. Sonra gördüm ki, xeyr belə deyil, men kişilərin haqqında sui zenn edirmişəm. Məhz onlar düşünüblər ki, Qafqaz şəhərlərinde kəsilən kəbinlərin çoxusu xilafı-şər olub onda nə qızın və nə oğlanın rəyi və rizası gözlənilmir. Ona göre onlardan doğulan uşaqları bic hesab eleyib metrik şəhadətnaməsi verməkdə ehtiyatlı və dİqqətli olurlar. - Ve bir də böylə də ola biler ki, necə ki Təbrizde meşrute zamanı İdareyi-bələdiyye istəyirdi tedadi-rmfus dəftori düzeltsin. Yəni hər evin külfətıni adbaad yazıb kötüyə salsın. Camaat oğlanlannın adını gizlədirdiler ki, naməhrəmçilikdir. Niyə yad kişi mənim əyalımm, qızımm adını bilsin. Şayəd Qafqazda da belə işlər olub, indi idareyi-ruhaniyyəni əşkalata salıblar. Yoxsa heç inanmah deyil ki, o cür müqeddəs pak biriya idarədə mctriklər səbobsiz yubanıb camaat avara qalsın. Pənah apanram Allaha, xalqın haqqında bohtan və iftira deyənlərə... Sarsaqqulubəy "Molla Nəsrəddin", 58 iyul 1914, N 22 * * * Nə yoğurduq, nə yapdıq, hazırca kökə tapdıq Xaçpərast millətlərinin tökdükləri qan və verdikləri can bahasına olaraq.Rusiyədə hürriyyət ve azadltq günəşi parladı. İndi müsəlman qardaşlar da sairləri kimi bu işıqdan istifadə etiirlər. İndiyə kİmi qəsb olunmuş hüquqlarının Özlərinə qaytanlnıasma ö z vekilləri vasitəsİlə Petroqraddakı İcraiyye Komitəsindən istəməkdədirlər. Odur ki, Qafqaz şeherlərinin haınısmdan və Türküstandan bu günlərdə öz ehtiyaclarına dair bir böyük layihe tərtib verıblər ki, məhəlli komitələrin təsdiqi ilə möhkəmlənib bu tezliklə tazə hökumətə pişnəhad olunsun. Əhalinin istədikleri bu qərar iledİr: Gəncədən. Gəncə camaatı xahiş edirlor ki, Cəngə müəllimlarinin təhti-nəzarətində bir qumarbaz cəmiyyəti təşkil edilib, bundan sonra hər toyda, qonaqlıqda, məclislərdə və evlordə hər cür yığmcaq yerlərində kamali-azadəlik və sərbəstlik ilə qıunarbazlığa məşğul olsunlar; daha keçənlər kimi əlli nəfər müəllim və kesəbə bir danşhq otaqda diz-dize dayayıb səhərə kimi çıraq vo paprus tüstüsüııden boğula-boğula çöməlib, bİr-birine söykonib, zəhmət və əziyyətlə bakara, vertuşka oynamasmlar. İrəvandan. İrəvan camaatı vaxtın ciddi və təhlükəli olduğunu nəzərdə tutub xahiş edirlər ki, onlara ixtiyar verilsin ki, ta uşaqlı-böyüklü, qocalı-cavanlı hər biri iki dənə tapança və iki dənə qəmə bellərinə bağlasınlar; çünki indiyədək bağladıqları bir dənə tapança və bir qəmə ilə ancaq on adam öldürmək və on adam yaralamaq mümkün olurdu. Naxçıvandan. Naxçıvanhlar tələb edirlər ki, onlara ixtiyar veritsin, ta öz dilxahlanna gorə şəhərin özündə bir şpiyon zavod açıb, ətraf kəndlərdə də ona şöbələr qərar versinlər ki, bundan sonra her kesin bir nəfər ilə qərəzi və ya bir dəyintiliyi olsa, dinməz-söyləməz ya mərkəzi idarəyə və ya şöbələrə danos versin. Şişə qələsindən. Burada camaat ıki dəstə ohıb, iki cür təlebname tərtib veriblər. Bunİann bir dəstəsi şeyxi və o biri dəstəsi üsulidir. İstədikləri bütün-bütünə bir-birinə zidd mesəlelərdİr. Şeyxilər istədiklərine üsulilər, üsulilərinkinə şeyxilər bəroks edirlər. Dedikləri neço maddədən ibarətdir. Bəzi rəvayəte görə, millət çörəkçi dükanlannın barəsinde uzun-uzadı mübahisələr var və ağalardan bir parası o dükanların bağlanmasım lazım bilir, guya dövlətlİlərin xəyalı təzə hökumətə şİkayot verməkdir ki, onların bu iki-üç İldə min zəhmət və məşəqqətlə qazandıqları pullarım zor ilə əllərindən alıb una, buğdaya verib haman çörəkçi dükanlan vasitəsilə paylayırlar şeherin min iki yüz nəfər ac və yoxsul arvad-uşaqlanna, bu binevalann Özləri və əhii-əyallan qalırlar ac. Türküstandan. Sartlar, qırğızlar ərizo verib İstida edirlər ki, onlara gündüzlər bağlarda, bulvarlarda, çayxanalarda, küçəlerdə ve sair yığıncaq yerlerində asudə qol-qıçlannı uzadıb xoruldaya-xoruldaya yatmağa və hər yer olursa olsun, dəstələrlə düzülüb namaz qtlmağa açıqdan-açığa izin verilsin. Dərhənd və Qubadan. Bu İkİ şəhərin əhalisı böyük şadyanalıq ile hürriyyeti alqışlayıb ondan nece ki lazımdır, İstifadə etməyə hazırlaşırlar, bunlann təlebləri qayət menidar və əhəmiyyətlidir. Camaat indiyə kımi matom günleri bu İki şəhərin her birisinden on doqquz böyük əza dəstəsi çıxanb aşurada, ərbəinde, Fatimə vefatında, peyğembər vəfatmda, bistü yekkümdə ağköynək olub, baş yarırdılarsa da, İndi izin istsyiriər ki, bundan sonra 179 dostə’düzeldib, həmi cahardəh mesumun ve hemi nə qədər ki, mürsel və üluləzm peyğəmbəriər var, hamısının şəhadət və vefatı günleritıdə baş yarmaqianna tazə hökumət terəfindən müsaidə edılsin. Bakıdan. Bunlann cəmıyyətləri və idarələri və əhalisi çoxlu təlebnamələr hazırlayıblarsa da, təfsilatı hələlikdə dürüst melum deyil. Ancaq bizə yetişən mövəssəq xəbərləre göre, bir cəridənin müdiri öz tərefındən Petroqrada məxsusi vekil göndərmək istəyir ki, taza hökumətdən aşağıda yazıları maddəlere icaze alsm: Əvvəla. Bundansonramüdirin ixtiyarı olsunki,cəridəherkəsİ istəyirsə, küçə söyüşləri ilə söyüb biabır etmeye. İ k i n c i. Qərəzi-şəxsı və şəxsiyyətə aid məsəlelerlə, iftira və böhtanla cəridəsini doldurub qabaqdan gələni dişləyib, daldan gələni təpikləməyə. Üçüncü. Bir motləbi əlli dəfə təkrar edib har sözü daddanduzdan çıxartmağa haqlı və ixtıyarlı olsun. Şamaxıdan. Buranın hacılan öz tərəflerindən vəkil seçiblərki, irıdİyodək aldıqları yüzə altmış manat tənzİlİn onların xərclərinə kifayot etmədiyini taze hökumətə bəyan edİb, bundan sonra yüzə doxsan ilə tenzil almaqlarımn qərardadmı tosdiq elətdirsin. Moqalənin çox uzun olmağına görə qalan şəhərlərin tələbatını qoyduq sonraya. “Molla Nəsrəddin”, 16 mart 1917, N 6 * * * İstibdadi-ruhani İndi hamı sevinir və hamı xoşhal yaşayır və hər gecə-gündüz catnaa. dəstelorle ellərində qırmızı bayraq küçələrdə, meydanlarda nümayişlər göstərib, nitqlər irad eyləyib xitabələr oxuyurlar və “urra” sədalarını göylərə qalxızırlar ki, bəli, nə var, nə var, kohnə çürümüş hökuməti üzüquylu salıb və onun bu bir naxır millət qanı soran vəzirlərini ve bir sürü boynuyoğun qubematlarını və naçalniklərini vo qamıyoğun yekə jandarmlannı kisliyib qatıblar danalığa və məmləkəti onlarm pis üfunətindən təmizləyiblər. Amma heç kəsin xəbəri yoxdur ki, öküzün böyügü tövlededir. Qardaş, zarafat deyil, tutaq ki, sən indi istibdadi-cismarıini yıxdm ve hürriyyəti-kelame sahib oldun və bundan sonra hor nə istəsən danışıb və hor no tıkrinə gəldı yaza biləcəksən və öz ürfı işlərini özün öz dilxahmca yerinə gətirə bilecəksen. Pes şerı işlərine nə deyirson? Aya, görək buğunun qabağını vurdurub-vurdurmamağa, üzünü, başım qırxdmb-qırxdımıamağa, məbada gedəndə soi ayağmı içəri, çıxanda sağ ayağını eşiyə qayub-qoymamağa nə deyırsən? Onlardandamı azadsan? Sən eylə bilirsən ki, bundan sonra təqhd mesolosı də olmuyacaq? Yoxsa eylə bilirsən ki, Qubadakı Molla Hacı Baba, Qafqaydakı Hacı Molİa İsmayil axund, Gəncədəki Hacı Seyid Bağır ağa, Həştərxandakı lənkeranlı Molla Əbdülrəhim, Tiflisdəkİ Rüstəm Zal, İrəvandakı şeyx Elektrik, Bakıdakı filan ağa, Şuşadakı Ağa Əbdürrəhim, Ordubaddakı Seyid Murtuza yatıblar nə kefın istodiyini eləyəsən ve hər kosi bəyənirsən ona təqlid eləyəsən, yainki bəqa bərmeiyyit qalasan? Vallahi, zorla boynunun kökünə tokfır çomağı ilə vura-vura səni şeyx höccətül-füqəhayə təqlid elətdirəcəklər. Yaxşısı budur ki, indi vaxt varkən başımn çarəsini eyiə. Və necə ki, istibdadi-cismanini yıxdın, istibdadi-ruhanini də yıx ki, yaxan qurtarsm. Yoxsa, istibdad istibdaddır. O olmasın, bu olsun. "Molla Nəsrəddin" 23 mart 1917, N 7 * * * Senzur Ax bivefa fəlek, sen nece qeddar və cəfakar İmişsən ve hemişe yarı yarından ayıran və sevgİlisini, istəküsini sevgilisindən kənar eden imişsən! Hanı o günlər kİ, mən saatlarla senzur idarəsində əlim qoynumda, boynum çiynimdo titrəyə-titrəyə müntezir olurdum ki, öz sevgilimin mübarək üzünü görüb, öziimü onun qədəmlerİnə salıb, ərzibəndəçüiyimi edim ki, bədbəxtanə genə divari qismət olmuyub, naümid ve məyus qayıdırdım. Və hətta bəzi vaxtlar bu ayrıhğa davam gətire bilməyib Özümii min zəhmətlə onun astanasma salırdım və əl-əl üstə qoyub ikiqat baş əyəndən sonra deyirdim: ay atam-anam, qövm-eqrəbam, külkülfətim sənə fəda olsun, zəhmet çəkib bəndənəvazlıq ele, mənim boynuma bir böyük haqq qoy, bu bir neçə kolmə yazılmış həderənpədərəni gözdən keçirt, gör, əger, Allah eləməmiş, bir xilafı-qanun söz var isə, hökm elə bu saat mənim boynumu vursunlar və əgər yoxdursa, Öz mübarək admı bura yazıb məni balalannın başma çevirib mürəxxəs elə. Mənim bu ərzi-bəndəçilıyimi eşitcək o vücudi-mübarək ele qeyzo gəlib tapança kimi açıhrdı kİ, azca qahrdı mənim bağrım çatlasın və başlayırdı meni yuyub-arıdıb məzemmet eləməyə ki, “pəh, qoymazsan bir qedər yorğunluğumu alım, xeta elomirem ki, ayda yeddi-səkkiz yüz manat məvacib alıram, həle gündə bir saat ışleyib iki-üç vərəqəyə adımı yazdığım bəs deyii, hələ sən də naqafıl böyürdən çıxıb istəyirsən məni genə bu ağırlıqda zəhmotə salasan, Mən qol-mol çəko bilmərGm”. Axırda çox yalvanh-yaxarandan sonra bir az yumşahb vərəqələri götürüb əlinə, gözü baş səhifəyə sataşcaq top kimİ gurulduyurdu ki, pəh, bu nə şəkildi çəkmisən kİ, Təbrizdo fılan İmam Cümə minibdir eşşəyə, elə də iş olar? Hələ bəs bu nədi yazıbsan ki, Qarabağda bəylər builki cəmı pambıq mədaxillərini qumara uduzublar. Bu cür yalan-palanlara izin verə bilmərəm. Mən biçarə genə ikiqat əyilib erz eylərdim ki, belə balalarma qurban olum, axı sən gərək baxasan ki, burada hökumətə və siyasətə zidd bir mətləb olmasm, daha başqa mətləblərin sənın aləminə ne dəxli var? Onda buyururdu ki, xeyr, mənim hökumət senzurluğundan başqa, Özümün şəxsi bİr senzurluğum da var ve başhyırdı ata kimi məsləhət eləmoyə ki, balam, sən həle uşaqsan, öz xcyir-şərini biimirson, adam gərek dövlətliyə sataşmaya, çünki onlardan adama xeyir-mənfəet gəler, Adam gərək xan, bəyə sataşmaya. Çünki adaının onlara ehtiyacı düşər. Adam gerək axunda, seyidə, dərvişə sataşmaya, çünki onlarm da bədduası adamı tutar. Adam gərək əsnafa, alış-verişçlyə sataşmaya, çünki adama nisyə şey verməzlər, Adam gərək hacıya, məşhədiyə, kərbəlayiyə sataşmaya, çünki adamın xeyir-şəritıə gəlmezlər və adamı qonaqlığa, ehsana çağırmazlar. Adam gərək oğruya sataşmaya, çünkı gələr adamın evini yarar. Adam gerək adam öldürəne, yol kəsənə sataşmaya, çünki golər adamın Özünii öldürər və... ve.„ O cənab bu gözəl nəsihetləri eleyendə mən gözlerimi berəldə-berəldə qalıb, hürüt-hürüt onun o gözel camalına tamaşa eləyib dinməz-söyləməz qulaq asırdım. Indi heyf olsun haman gözəl giinlorə... "Molla Nəsrəddin", 23 mart 1917. N 7 * * * Qarğalar Zağ çün şərm nedarəd, ki nəhəd pa bər gül, Bülbülanra səzəd ər damoni xari girənd. Yəni zəmani ki, qarğanın həyast olmadl, qondu gülütı üstünə, biçarə bülbüllərə yaraşar ki, tikanın ətəyindən yapışsmlar. Evin yıxılsın, Haftz, sən yeddi yüz il bundan qabaq nə bildin ki, günlərin bir günündə Rusiya miiiətleri yığıştb Romanov stlsiləsinin murdar üsuli-idarəsini dağıdıb yerində müvəqqəti qarğalar hökuməti təşkil edəcəklər ve bu qarğalar on aytarla gecə-gündüz, vaxt-bivaxt hər şəhərdə və kenddə qurultaylar qurub, hey qarhaqur salacaqlar. Axırda da içindən bir mətləb çıxmayıb bülbülləri tıkana qonmağa məcbur edəcəklər? Yuvan keçsin, Hafız! Sən haradan duymuşdun ki, Rusİyanın cemi millətləri ümumən və sənin müsəlman qardaşlann xüsusən, səba yeli kimi gündə bir səmtə əsib gah kadet, gah müsavatçı, gah federalist, gah menşevik... olacaqlar. Və hər bir yığıncaqlara doluşub, Tebriz dübbəlori “Ya Əli” məscidində əlli salavat dalbadal çevirdikleri kİmi, bunlar da hər bir qarğamn boşboğazlığuva saat yarım müttəsil çəpik çalıb, alomi dəng eləyəcəklər və qarğaları bir-bir şövqə və həvəsə gətirəcəkler ki, anlamaya-anlamaya banlasınlar! Ya rob, rəva deyil ola gül xarilotı onis, Biganəlor kimi baxa, bülbiil konardan. Millətsən, millət! Xoşum gəlir bu qarğalarm içİndə elə qarğa var ki, gecə-gündüz avtomobil ilə eşy-işrət edə-edə və yay fosli ömrünü gözəl yaylaqlarda naməhremlərlo keçirdə-keçirde, hor yerdə ki, yjğıncaq olub ve Anatolu hərbzədotorinə müavinət mesoləsi ortalığa qoyubdur, rəhmətlik Əbdülbəmid kimi gözlərinden əbəratiqotrati- yaş axjdıb yığmcaqda olan bitli-sirkəli müsəlman qardaşlara boyük bir minnət qoyubdur ki, mezlumların uğrunda çalışmaqdan neçə defələr qeşş edib özündən gedibdir. Ravi and içir və deyir ki, mən bu qarğaların içində elə qarğa tanıyrram ki, Səfovi padşahlan kimi məxsusən dərvişlər komitəsi təşkil edib hər şəhər və kəndə göndəribdir ki, camaat içinde onun xüsusi məddahi olsun ve Səfəvilərin dervİşləri “Əli darəm, çİğəm darem” deyən kimi, bunlar da “Vəli darom, çiğem darem” desinlər. Ta bəlko indiki əsrin samirilərinin arasıııda böyük nüfuza sahib olub her bir rəyine ve hər bır qövlünə bu samirilərin tərəfındən “Səddoqna və amənna” deyilsin. Evin yıxılsın, Hafız, sən bu qarğaları haradan belə tamyırdm'? Vo sən nə bilirdin ki, bu qarğalar o qədər atılıb-düşüb qarhaqur, qarhaqur salacaqiar ki, axırda hamısımn səsi biryolluq batacaq və hamısı yorulub bihiss düşəcəklər və onda olacaq hərki-hərkilik aləmİ. Danalı çalıb, torbalı oynayacaqdır. “Molla Nəsrəddin", 18 dekabr 1917, N 25 * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/qemkusar İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1919). Public domain (author died 1919). Original text only.