Mirzə Ələkbər Sabir. Əsərləri Mirzə Ələkbər Sabir (1862–1911) == Şeirlər == Ax!..Necə kef çəkməli əyyam idi Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi, Onda ki, övladi-vətən xam idi! Öz həqi-məşruni bilməzdi el, Çöhreyi-hürriyətə gülməzdi el, Gözlərini bir kərə silməzdi el, Qəztəyə, jurnalə əyilməzdi el, Daim eşitdikləri övham idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Ölkədə bunca yox idi eybcu, Neyləridiksə görünürdü niku, Xəlqdə didarımızə arizu, Bizdə var idi nə gözəl abiru, Hörmətimiz vacibi-islam idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Millətə çatdıqca qəm, əyyaş idik, Hakimə yar, amirə qardaş idik, Qibleyi-taətgəhi-ovbaş idik, Harda aş olsaydı, ora baş idik, Hər gecə, hər gün bizə bayram idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Gərçi riya idi bütün karımız, Kar ilə bərək idi kirdarımız, Leyk həman var idi miqdarımız, Höccət idi hər kəsə gövtarımız, Xəlqin işi bizlərə ikram idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Eybimizi çulğalamışdı əba, Hər nə gəlirdi boşalırdı qaba, Kim nə qanırdı, - nədi zöhdü riya? Naxoşa xaki-dərimizdən şəfa, Söməəmiz kəbeyi-ehram idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Bizlər idik xəlqin inandıqları, Piri-hidayət deyə qandıqları, Nur görürlərdi qarandıqları, Bizdə idi cümlə qazandıqları, Kim bize pul vermese bednam idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Indi adamlar deyəsən cindilər, Cin nədi, şeytan kimi bidindilər, Lap bizi ovsarladılar, mindilər, Ay keçən əyyam, olasan indilər!.. Onda ki, övladi-vətən xam idi! Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! * * * Ay can, ay can! Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!.... Xalqın canı qurtardı töhmətdən, ay can, ay can!.... Qıl yaymayırdı əsla zalımların gözündən, Rüsvay idik cahanda məlunların sözündən, Ax, ax! Nə yaxşı oldu, iş düşdü öz-özündən, Əlləşməmiş qutardıq zəhmətdən, ay can, ay can!.... Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!.... Badi-səba, apar ver, Molla Qəvama müjdə, Yazsın, de, Lənkəranda Molla Səlama müjdə, Söylə, o da yetirsin cümlə əvama müjdə; Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!.... Munbərdə rəqsə gəlsin behcətdən, ay can, ay can!.... Ərz et bəşarət ilə Qafqaydakı vücudə: Jurnal, qəzet qapandı, durma, yıxıl sücudə, Hər nə bilirsən eylə qeybətdə, rübərüdə, Yazmaz dəxi yazanlar bidətdən, ay can, ay can!.... Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!.... Get Qübbəyə səlam et Molla Hacı Babayə, Söylə tutuldu cumlə jurnal, qəzet vəbayə, Mömün müridlər ilə dur qoş səda-sədayə, Ümmətlərin yığılsın hər kətdən, ay can, ay can!.... Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!.... Yatdı qəzet yazanlar, fursət dəxi sizindir, Qarşıda var orucluq, söhbət dəxi sizindir, Məsciddə mənbər üzrə lənət dəxi sizindir, Ayrılmayın ölüncə lənətdən, ay can, ay can!.... Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!.... * * * Aldanmaram ki, doğrudur ayinin, ey əmu! Aldanmaram ki, doğrudur ayinin, ey əmu! Kəssin məni, həqiqi isə dinin, ey əmu! İmanına qəsəmlə çapırsan cəmaəti, Quldurçuluq tüfəngimdir dinin, ey əmu! İmanına qəsəmlə çapırsan cəmaəti, Quldurçuluq tüfəngimidir dinin, ey əmu? Qəlbin kimi siyah edəməzsən məhasinin, Cumma hənaya boşla bu təlvinin, ey əmu? Sövmü səlatdan sənə gər çıxmasaydı pul Olmazdı bunca zəhmətə təmkinin, ey əmu? Tikmə namazını gözümə bir cida kimi, Göstər müamiləndəki təyinin, ey əmu! * * * Amma, millət a! Moldayı, gördün nə iqdam etdi?! Amma, millət a!.... Az zamanda nə sərəncam etdi?! Amma, millət a!.... Öz gücün hər qövmə ifham etdi?! Amma, millət a!.... Varlığın mərdanə elam etdi?! Amma, millət a!.... Moldayı, gördün nə iqdam etdi?! Amma, millət a!.. Basdı, keçdi əhli-İran qatladı hər milləti, Bildi qədrin, aldı haqqın, qovzadı milliyyəti, Aldığı məşrutəni parlatdı parlaq qeyrəti, Əhsənüllah, himməti-tam etdi?! Amma, millət a!.... Moldayı, gördün nə iqdam etdi?! Amma, millət a!.... İş başında əyləşən kəslər xəyanətdən səva, Vay, yanıldım, qoy deyim, hə, lap sədaqətdən səva Etməz oldu bir nəfər olsun da xidmətdən səva, Var-yoxun həp bəzli-islam etdi! Amma, millət a!.... Moldayı, gördün nə iqdam etdi! Amma, millət a!.... Əql heyrandır ki, saysin bir-bir əhrarın işin, Qanmaq olmur, anlamaq olmur Sipəhdarın işin, Yefremin, ya Bağırın, yainki Səttarın işin, Mərhəbalar! Vəh, nə əncam etdi! Amma, millət a!.... Moldayı, gördün nə iqdam etdi?! Amma, millət a!.... Eyləsin Səttarü Bağır başqa bir iyma, neçin? Ya hökumət eyləsin əhrarlə dəva, neçin? Qanmıram, əlqissə, sərdari-Bahadir ya neçin Bağırı təslim Səmsam etdi?! Amma, millət a!.... Moldayı, gördün nə iqdam etdi?! Amma, millət a!.... Get, daha ol arxayın, yat, eyləmə sərsəm, kişi! Parladı, meydana çıxdı millət, etmə qəm, kişi! Qoy bizi təqdir edib də söyləsin aləm, kişi, İktisabi-izzəti-nam etdi! Amma, millət a!.... Moldayı, gördün nə iqdam etdi?! Amma, millət a!.... * * * Analar bəzəyi Bəzək, bəzək ki, deyirlər, cəvahirat deyil, Cəvahirat bu gün ziynəti-həyat deyil. Nədən cəvahirə fəxr eyləsin gərək nisvan? Cəmadə fəxr isə şayani-ümmühat deyil. Həqiqi validənin ən şərəfli bir bəzəyi – Ədəbli, uslu çocuqdur, təcəmmülat deyil. O madərin ki, yox övladə hüsni-tərbiyəsi, Səzayi-məkrəməti-nami-validat deyil. Həyata layiq olan ziynət – elm gövhəridir Ki, boylə bir dirilik qabili-məmat deyil. * * * Arzu Nə dərs olaydı, nə məktəb, nə elmü sənət olaydı! Nə dərsə, məktəbə, elmə, filanə hacət olaydı! Nə səndəli, nə qarandaş, nə lövhü miz, nə təbaşir, Nə dəftərə, qələmə, kağıza bu rəğbət olaydı! Nə mədrəsə, nə müəllim, nə bu üsuli-cədidə, Və nə uşaqlarımızda bu qabiliyyət olaydı! Nə əhlimizdə ayıqlıq əlaməti görünəydi, Nə bir para oxumuşlarda bu zəkavət olaydı! Nə hüsn olaydı cavanlarda əmr-millətə qarşı, Nə bu cavanlar olaydı və nə bu millət olaydı! Düşəydi daş o günə kim, qəzet-məzet sözü çıxdı, Qəzet işin törədən nabəkarə lənət olaydı! Nə gündə, həftədə, ayda çıxan qəzet və nə jurnal, Nə mətbəə, nə mühərrir və nə təbaət olaydı! Nə Şərq olaydı, nə Əqsayi-şərq, həm nə Japonya, Nə onların hünəri xəlqə dərsi-ibrət olaydı! Nə "Nəfxi Sur Cəhangir", nə "Məlik-Mütəkəllim", Nə bəzi kişvəri-İranda bu ləcacət olaydı! Nə Türkyədə bu qanun-əsasi nəşr olunaydı, Nə biədəb yeni türklərdə bunca cürət olaydı! Nə xortlayaydı bu şəkl ilə "Molla Nəsrəddin", ey kaş! Nə kalba Səbzalılarda bu xovfü vəhşət olaydı! O köhnələrdən əcəb kim, utanmayıb da deyirlər: Gərək bu əsrə görə boylə, boylə adət olaydı! Bu bişüurların ağlına, kəmalına bax bir! Qadam kəmalınıza! Barı sizdə qeyrət olaydı! * * * Adəmi adəm eyləyən parədir Adəmi adəm eyləyən parədir, Parasız adamın üzü qarədir, Qoy nə əslin, nəcabətin olsun, Nə nəcibanə halətin olsun, Baş ayaq eyb içində olsan da – Tək bu aləmdə dövlətin olsun; Adəmi adəm eyləyən parədir, Parasız adamın üzü qarədir, Olmasın fəhmin, əqlin, idrakın, Var nə qəm, ta ki, vardır əmlakın Atəşi-xanə suzi-millət ikən – Hər kəsin sacdəgahıdır xakın; Adəmi adəm eyləyən parədir, Parasız adamın üzü qarədir, Olmayır, olmasın da insafın, Dut qanın şişə içrə əsnafın, Ta ki, var əldə beş puçuq quruşun – Mötəbərsən gözündə əşrafın; Adəmi adəm eyləyən parədir, Parasız adamın üzü qarədir, * * * Bakıda bir kənddə mühavirə Kəndli: — Denilir, elm oxuyun, sözləri hər anda bizə, Bunu təsdiq ediyor ayeyi-Quran da bizə, Axund: — Hansı Qurandır o ki, onda yazılmış bu xəbər? Şiə mollası yazan türkicə Quransa əgər, Mən onun yazdığı Qurana yavıq durmayıram, Maşa ilə yapışıb, əl də belə vurmayıram. Kəndli: — Xub, buyur sünni yazan bir neçə təfsiri oxu, Elmin icabı üçün ondakı təqdiri oxu! Axund: — Ox, apar bir yana at sünni yazan təfsiri! Başına dəysin onun tərcüməsi, təhriri! Bizlərə molla filankəs yazan asar gərək! Biz olaq ondakı məzmunə xəbərdar gərək! Kəndli: — O yazıb: yer öküzün buynuzu üstündə durur, Biz gərəkdir inanaq ki, kişi boylə buyurur?! Axund: — Buna şübhən də var? Kəndli: — Əlbəttə, inanmam bu sözə! Axund: — Nələtulla, a gavur, şəkk ediyorsan öküzə?! * * * Bənzətmə Sonya, ey dilbəri-pakizə-əda! Sənə bu Naqdı bəyin canı fəda! Aşiq oldum o zamandan ki, sana, Hər nə hökm eylədin, ey mahliqa, Etmədim onda təxəllüf əbəda, Diləyin oldu məramınca rəva.... "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Sənəmim, laləruxum, gülbədənim, Mələyim, sərvqəddim, simtənim, Ey fərəhbəxş dili-pürmühənim, Söylə, aya, günahım noldu mənim, Qarğalar məskəni oldu çəmənim?! Keçdi əğyar əlinə yasəmənim? El bütün oldu bu gün tənəzənim? "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın?" Ta dedin tabei-fərman ol, oldum, Hüsnümə valehü heyran ol, oldum, Nazənin canıma qurban ol, oldum, Eşqdə xanəsi viran ol, oldum, Qapıma əcz ilə dərban ol, oldum, Aqibət müstəhəqi-nan ol, oldum, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Dil o gündən ki, düçar oldu sənə, Bir yazıq aşiqi-zar oldu sənə, Uydu, bisəbrü qərar oldu sənə, Var-yoxum ta ki, nisar oldu sənə, Bir də baxmaq mənə ar oldu sənə, Başqa bir cəzbəli yar oldu sənə, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Əmr qıldın mənə, şeyda ol, oldum, Eşqdə bisərü pa ol, oldum, Yəni sərdadeyi-sevda ol, oldum, Tərk namusa mühəyya ol, oldum, Şənini at çölə, risva ol, oldum, Nəzəri-xəlqdə ədna ol, oldum, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Söylədin hörmətini at, atdım, Malını, sərvətini at, atdım, Əhlini, külfətini at, atdım, Qövmünü, millətini at, atdım, Cümlə heysiyyətini at, atdım, Müxtəsər, qeyrətini at, atdım, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Mənə aid bütün irsi-pədərim - Əkinim, mülküm, evim, bumü bərim Nə zaman getdi isə yox xəbərim, Səndə idi mənim ancaq nəzərim, Həp sənə oldu fəda simü zərim, Qalmadı yanmağa bir parça tirim, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Mənə əvvəlcə özün yar oldun, Sevdiyimsən, deyə, dildar oldun, Məst ikən mən hələ, huşyar oldun, Başqa bir fikrə həvəskar oldun, Cümlə maəmləkimə nar oldun, Məni yox etdin, özün var oldun, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Leyk mən bunca fəlakətlə yenə Varam əvvəlki sədaqətlə yenə, Durmuşam eyni iradətlə yenə, Baxıram kuyinə həsrətlə yenə, Mümkün olduqca bu halətlə yenə Sürərəm ömrümü qəflətlə yenə, Agah olmam bu rəzalətlə yenə, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Çünki biz taifə əhli-kərəmiz, Mərəzi-eşqdə sabitqədəmiz, Zadəganız, həpimiz möhtərəmiz, Eşq meydanına yeksər həşəmiz, Dinü dildadeyi-zibasənəmiz, İşbu vəch ilə səzayi-ədəmiz.... "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" * * * Bəzi yerlərdə təsadüf olunur aşa, ətə! Bəzi yerlərdə təsadüf olunur aşa, ətə. Müftə görcək tuturam kəndimi bozbaşa, ətə! Deyirəm, kaş qonaqlıq olan evlərdə bütün Yeyib-içməkdə başım bənd ola, çulğaşa ətə! O qədər xoşlanıram tüstüsü çıxcaq kababın -- Ac pişik tək cumuram şövq ilə birbaşa ətə! Görürəm ta əti qəssab dükanında asılıb, Az qalır it kimi nəfsim hürə, dırmaşa ətə! Nuş olur canıma ət, xasə o həngamədə kim, Mən yeyəm, xırda uşaqlar baxa, ağlaşa, ətə! Əti çox istəyirəm, leyk pulu ondan çox, Nola, quzğun kimi ta müftə qonam laşa, ətə! Xərc edir bir para əşxas pulun bayramda Zəfərana, yağa, razyanaya, xaşxaşa, ətə! Filhəqiqət yeməli şeydir əgər pulsuz ola, Yaramır pul verilə hər quruya, yaşa, ətə! Pulu ancaq yaraşır çinləyəsən sənduqə, Nə ki, xərc eyləyəsən millətə, dindaşa, ətə! Oylə zəhləm gedir, Allah da bilir, millətdən, Oluram süst adı gəlcək, dönürəm daşa, ətə! Adı puldursa pulun, leyk özü can yonqarıdır, Vermək olmur qohuma, qonşuya, qardaşa, ətə! Verərəm dinimi, imanımı, əmma pulumu Vermərəm "Bəhlul" ağa, arxayın ol, aşa, ətə! * * * Bir bölük boşboğazıq, heyvərəlik adətimiz Bir bölük boşboğazıq, heyvərəlik adətimiz, Doludur lənət ilə, qeybət ilə söhbətimiz, Oxumaqdan payımız yox, yazıdan qismətimiz, Bu əvamlıqla belə hər sözü təfsir edərik! Mümkün olduqca müsəlmanları təkfir edərik! Hər sözə çulğaşarıq, hər bir işi qurdalarıq, Harda bir nur görürirsək, ona qarşı olarıq, Bəzinə diş qıcıdıb, bəzinə quyruq bularıq, Bizə hər kəs çörək atsa, onu təqdir edərik! Mümkün olduqca müsəlmanları təkfir edərik! Deyilik naşi bu işdə, — ağarıbdır yalımız, Bilirik dini-müsəlmanı bu gün öz malımız, Üzüqırxıq deyilik, — bir şələdir saqqalımız, Tərpədib xeyrə onu, aləti-təzvir edərik! Mümkün olduqca müsəlmanları təkfir edərik! Gedərik məscidə hər gün, qılarıq onda nəmaz, Xüşkə möminlik edib, bağlayarıq razü-niyaz, Məscid olsun,— alarıq satsa cocuqlar bizə naz, Bu uşaqbazlığı biz zöhd ilə təstir edərik! Mümkün olduqca müsəlmanları təkfir edərik! Danışıb-söyləşərik hər necə ünvan olsun, İftira, ləğv, əbəs, hərzəvü hədyan olsun, Hər kəsə bağlayarıq her cürə böhtan olsun, Qoy bizim din evimiz olsa da viran, olsun, Güc verib zikrə, cinan qəsrini təmir edərik! Mümkun olduqca müsəlmanları təkfir edərik! Möminik, keflənərik arzuyi-cənnət ilə, Oxumuşlar adını yad edərik lənət ilə, Düşmənik elm ilə, insaf ilə, hürriyyət ilə, Biz bu əfsanələri cəhl ilə tənfir edərik! Mümkün olduqca müsəlmanları təkfir edərik! Ölkəni seyr edərək hər cürə insan görürük, Ancaq öz nəfsimizi paki müsəlman görürük, Bu xəyal ilə yatıb huriyü qılman görürük, Xabi-sadiq deyə bu haləti təbir edərik! Mümkün olduqca müsəlmanları təkfir edərik! * * * Bir bəhanə əldə ünvan etməli bundan sora Bir bəhanə əldə ünvan etməli bundan sora Büsbütün məxluqə elan etməli bundan sora! Nov üsulun şərə bərəks olduğun izah edib, Köhnəni tətbiqi-quran etməli bundan sora! Xasə bu jurnal, qəzet əmrində bir fitva tapıb, Sədd rahi-nəşri-irfan etməli bundan sora! Boylə iş, bunca qəzet, bunca mazet olmaz, canim! Bunları məhkumi-bütlan etməli bundan sora! Din gedir, məzhəb gedir, qədri itir mollaların, Çareyi-əmri-müsəlman etməli bundan sora! Hər yetən kəndin mühərrir ədd edib min söz yazır, Bunları mətrudi-övtan etməli bundan sora! Kəsməli hər növ ilə olsa nüfuzun, hörmətin, Sərbəsər avareyi-nan etməli bundan sora! Cırmalı dəftərlərin, sındirmalı çernil qabın, Fikri tərvici-qələmdan etməli bundan sora! Mümkün olsa lap kökündən qaldırıb bir zənn ilə Cümlə mətbuatı viran etməli bundan sora! Siyyəma, şairləri hökmən və hötmən zor ilə Xaric-əz-islamü iman etməli bundan sora! Müxtəsər, hər kim ki, gördün fəhmi var, bir söz qanır, -- Küfr ilə məşhuri-dövran etməli bundan sora! Arqadaşlar, ələman, gəl tez verib də əl-ələ, Həm bu yolda əhdü-peyman etməli bundan sora! Aid olmur indi bunlardan bizə bir mənfəət, Pul verərlərsə, müsəlman etməli bundan sora! * * * Bir cibimdə əskinasım Bir cibimdə əskinasım, bir cibimdə ağ mənat, Olsun, olsun, qoy çox olsun böylə ləzzətli həyat! Pişgahi-çeşmi-canımda vətən etsə vəfat, - Olsun, olsun, qoy çox olsun böylə ləzzətli həyat! Qarşımda təzim üçün səf bağlasa kühsarlər, Axsa aclar didəsindən cuyi-cuşişbarlər, Baxmaram, ancaq çoxalsın kassada dinarlar, Olsun, olsun, qoy çox olsun böylə ləzzətli həyat! Xuni-əxvan ilə qoy olsun vətən bir laləzar, Zalimanın zülmü hərgiz etməsin vicdanə kar, Tək ucalsın şənimiz, olsun təəyyüş bərqərar, Olsun, olsun, qoy çox olsun böylə ləzzətli həyat! Şimdi bəzl etməm, mənə lazım şu imranın sonu, Çün pula möhtacdır dünyada hər anın sonu, Bərcəhənnəm olmasın yeksər müsəlmanın sonu! Olsun, olsun, qoy çox olsun böylə ləzzətli həyat! Çeynənildi millətin, neylim hüquqi-əqdəsi, Ya ki, heç bir yerdə yoxdur hörmətli, çəni, səsi, Böylə-böylə sözlərin mən olmaram baziçəsi! Olsun, olsun, qoy çox olsun böylə ləzzətli həyat! Müxtəsər, çəkmə yanımda bir də vicdan namini, Ac qalıb zar ağlayan bikəs yetiman namini, İstəsən könlüm açılsın – söylə milyan namini! Olsun, olsun, qoy çox olsun böylə ləzzətli həyat! * * * Bir dəstə gül İranlı deyir ki, ədl ilə dad olsun, Osmanlı deyir ki, millət azad olsun, Zahid nə deyir? Deyir ki, qarnım dolsun, İranlı da, Osmanlı da bərbad olsun! Tacir arayır ki, bir ticarət yapsın, Amil çalışır bu yolda xidmət yapsın, İş mollalarındır ki, çalsın-çapsın, Yatsın, dursun, qüsli-cənabət yapsın. Jurnal, qəzetə çıxır ki, millət oxusun, Hər bir əsərindən alsın ibrət, oxusun, Rusca oxumuşlara bu iş ar gəlir, Derlər, bunu qoy qarə cəmaət oxusun. Zənn etmə ki, zikrə, səcdəyə dalmaq üçün Zahid yüyürür məscidə əcr almaq üçün, Dün çaldığı səccadəyi satmış da yemiş, İndi yüyürür əlavəsin çalmaq üçün. * * * Bir gül Vaiz ki, çıxar minbərə tez püflər odu, Təkfirə qoyar kimin ki, eşq isə modu; Vardır deyəsən bu xazini-niyranın Ağzında ekstrenni kafir zavodu. * * * Bimərhəmət əyanlarına şükr, xudaya! Bimərhəmət əyanlarına şükr, xudaya! Bu sahibi-milyanlarına şükr, xudaya! Millət qəminə baxmayan ənzari-kərəmlə İyşani-zəvi-şanlarına şükr, xudaya! İş bilməyən ancaq yemək-içməkdən əlavə, Bu canlı dəyirmanlarına şükr, xudaya! Bidadi-bəradərlə olan qanına qəltan Qafqazdakı qurbanlarına şükr, xudaya! Xassə Bakı şəhrində, o şöhrətli məkanda Dərya tək axan qanlarına şükr, xudaya! Xunxar olan əfradi-bəni-növünə daim Bu vəhşiyü ğərranlarına şükr, xudaya! Qurd isə, şəğal isə biyabanda olurdu, Şəhr içrə bu heyvanlarına şükr, xudaya! Gözlənməyən ədnalığın icadına ciddən Himmət edən insanlarına şükr, xudaya! Həmmamdə övrətlərə quldurluq edən bu Qeyrətli müsəlmanlarına şükr, xudaya! Sakit oturan boylə cinayətlərə qarşı Bu sahibi-vicdanlarına şükr, xudaya! Bilməm nə zaman qəhrin edər aləmi bərbad?! Səbr etdiyin avanlarına şükr, xudaya! Həll olmadı könlümdəki nisgilli müəmma.... Təcdid edirəm mətləi, mabədi var əmma.... * * * Bizə nə? Gər bu il xəlqi təbah etdi giranlıq, bizə nə?! Tapmayır ac-yalavaclar güzəranlıq, bizə nə?! Biz məgər aclara vəqf eyləmişik malımızı, Ta ki, hər müstəhəqə bəzl edək əmvalımızı? Biz müraat edərik ancaq öz əhvalımızı, Daima bəsləyərik naz ilə ətfalımızı. Atasız tiflləri basdı boranlıq, bizə nə?! Tapmayır ac-yalavaclar güzəranlıq, bizə nə?! Bu da sözdürmü, qazandıqlarımız parələri Hey verək boğmalasın Zəngəzur avarələri? Bizlərə dəxli nədir -- yoxdur əgər çarələri? Qoy ağarsın füqəra gözlərinin qarələri! Çəksin onlar gecə-gündüz nigəranlıq, bizə nə?! Tapmayır ac-yalavaclar güzəranlıq, bizə nə?! Boşla, ay Molla dayı, sən də bizi çəkmə zora! Biz sənin hiylən ilə düşmərik əsla bu tora! Baxmarıq guşeyi-çeşm ilə daha Zəngəzura! Qarlı dağlarda soyuqdan ölənin canı gora! Olmadı qismət o bədbəxtə aranlıq, bizə nə?! Tapmayır ac-yalavaclar güzəranlıq, bizə nə?! Bizə göstərmə, əzizim, o qəm oylaqlarını, Yazda çox gəzmişik al güllər açan dağlarını, Yığmışıq dəhyekini, boşlamışıq bağlarını, Qış üçün xoşlamışıq Tiflis oyuncaqlarını.... Çulğayıb Zəngəzuru indi boranlıq, bizə nə?! Tapmayır ac-yalavaclar güzəranlıq, bizə nə?! Hələlik tullamışıq xaneyi-viranələri, Dolanıb kişvəri-Tiflisdə kaşanələri Tapdıq axır Lizalar tək neçə cananələri, Çilçıraqlarla işıqlandırırıq xanələri, Zalxalar daxmasına çökdü qaranlıq, bizə nə?! Tapmayır ac-yalavaclar güzəranlıq, bizə nə?! * * * Cütcü Çıxdı günəş, doldu cəhan nur ilə, Cütçü sürür tarlada cüt şur ilə. Atlar, öküzlər kotana güc verir, Gah yürüyür, gah yıxılır, gah durur. Cütçü batıb qan-tərə, yer şumlayır, Şumladığı tarlasını tumlayır. Olsa da artıq nə qədər zəhməti - Işləməyə var o qədər qeyrəti. Çünki bilir rahət əziyyətdədir, Şad yaşamaq səydə, qeyrətdədir. İndi əgərçi ona zəhmət olar, Qışda əyali, özü rahət bular: Cəm edəcək tarlasının hasilin, Bəsləyəcək həm ailəsin, həm də elin. * * * Bura say! ("Cəmaət: Zilli-Sultan, bura say döydürüb aldıqlarını!") C ə m a ə t Zilli-Sultan, bura say döydürüb aldıqlarını! Söyüb aldıqlarını, söydürüb aldıqlarını! Z i l l i-S u l t a n Tövbə, əttövbə, xəta rahinə getdiklərimə! Bilib etdiklərimə, bilməyib etdiklərimə! C ə m a ə t Sən ki, Avropada idin, niyə yorta-yügürə Cumdun Iranə, bu viranədə düşdün də girə? Saldın axır öz əlinlə özünü ağzıbirə, Vec bitirməz sənə, dönmə dəxi daşə, dəmirə, Boş danışma, bura say qapdırıb aldıqlarını! Çapıb aldıqlarını, çapdırıb aldıqlarını! Z i l l i-S u l t a n Tövbə, əttövbə, xəta rahinə getdiklərimə! Bilib etdiklərimə, bilməyib etdiklərimə! C ə m a ə t Birbəbir yadına sal cümlə unutduqlarını, Millətin qanın alıb şişəyə dutduqlarını, Qış üçün axtalayıb yayda qurutduqlarını, Gözlərin kəllənə də çıxsa, qus udduqlarını! Boş danışma, bura say öldürüb aldıqlarını! Bölüb aldıqlarını, böldürüb3 aldıqlarını! Z i l l i-S u l t a n Tövbə, əttövbə, xəta rahinə getdiklərimə! Bilib etdiklərimə, bilməyib etdiklərimə! C ə m a ə t Əlli il ölkədə vurmuşdun, a zalım, işini, Sən ki, hazır eləmişdin çiyini, bişmişini, Təməin indi nədir ya qıcıdırsan dişini? Aç belindən dəxi şəmşiri-müzəffərkeşini! Boş danışma, bura say satdırıb aldıqlarını! Atıb aldıqlarını, atdırıb aldıqlarını! Z i l l i-S u l t a n Tövbə, əttövbə, xəta rahinə getdiklərimə! Bilib etdiklərimə, bilməyib etdiklərimə! C ə m a ə t Əhli-İranı uşaqdır deyə saldız beşiyə Ki, məbada ayılıb ağlıya, durduz keşiyə, Ta ki, açdı gözün iranlı, soxulduz deşiyə, Iş çətinləşdi, daduş, yığdığını çək eşiyə! Boş danışma, bura say asdırıb aldıqlarını! Basıb aldıqlarını, basdırıb aldıqlarını! Z i l l i-S u l t a n Tövbə, əttövbə, xəta rahinə getdiklərimə! Bilib etdiklərimə, bilməyib etdiklərimə! * * * Çatlayır, Xanbacı, qəmdən ürəyim Çatlayır, Xanbacı, qəmdən ürəyim, Qavışıb lap acığımdan kürəyim. Nola bir evdə qoyaydız qarabaş, Verməyəydiz məni bu əbləhə, kaş! Mən ki, damdan, bacadan baxmaz idim, Su kimi hər tərəfə axmaz idim. Hərzə-hərzə danışıb gülməz idim, Ər nə şey olduğunu bilməz idim; Oturub ac komasında atamın, Biş-düşün hazır edərdim anamın; Bitləyərdim nənəmin baş, yaxasın, Yamayardım babamın çul-çuxasın, Tez durub sübh sağardım inəyi, Xansənəmdən diləməzdim köməyi; Neyləyirdim bəzəyi ya düzəyi? Dama, divara yapardım təzəyi. Atam əllaf, babam dülgər idi, Qardaşım culfa, əmim kargər idi, Xanbibim falçı, nənəm bağ toxuyan, Bizdə, haşa, yox idi bir oxuyan! Evimizdə var idi hər nə desən: Qatıq, ayran ilə qaymaq, nə yesən! Nə bilirdik nə zəhirmardı kitab? Biz olan evdə haçan vardı kitab? Büsbütün gül kimi insanlarıdıq, Nə müəllim və nə dərs anlarıdıq. Dəftərin andıra qalmış sözünü Eşidib görməmiş idik üzünü. Boylə bir tərbiyəli evdə müdam Bəslədiz mən kimi bir sərvi-xüram. Vay o gündən ki, məni ad elədiz, Elə bildiz də ki, dilşad elədiz. Mən də sandım ki, dönüb bəxtəvərə, -- Gedirəm bir nəfər insana ərə. Nə bilim boylə də insan varmış, Şəkli-insanda da heyvan varmış. Ər oxurmuş da, yazarmış da, atam! Ər deyil, möhlik azarmış da, atam! Ər deyil, şair imiş xanəxərab! Fikri yazmaq, oxumaq, suglu kitab.... Saldız axırda yaman hala məni, Ərə verdiz də bu qəffala məni. Gah yazır, gah oxuyur, gah danışır, Gündə bir hərzə kitabnan tanışır; Gah gedir fikrə, bərəldir gözünü, Məhv olur oylə ki, bilmir özünü; Sübh olunca gecələr darğa kimi, Yatmayır, qır-qır edir qarğa kimi; Gah da bir yatsa da vəqtində əgər, Çəkməyir yuxladığı bir o qədər, Qəflətən bir də görürsən ki, durur, Yandırıb lampanı çılpaq oturur; Başlayır yatdığı yerdə təzədən Oxuyub yazmağa bir də təzədən. Belə od olmaz, atam, boylə alo! Od deyil, yanğı deyil, lovdur, lo! Gah görürsən ki, miz üstə yıxılır, Baxıram halına qəlbim sıxılır; Bir qarandaş, bir-iki parə kağız O qədər çəkmir -- olur qarə kağız. Xeyrini, şərrini qanmır bu kişi! Yorulub bircə usanmır bu kişi! Bizim evdə baxasan hər tərəfə -- Taxçaya, boxçaya ya kim, irəfə -- Görəcəksən bütün işqabda kağız, Kasada, nimçədə, boşqabda kağız; Yığılıb dağ kimi hər yanda kitab, Evdə, dəhlizdə və eyvanda kitab. Deyirəm, ay kişi, bir gəl özünə, Bu nə işdir, a kül olsun gözünə! Bu əməl etdi səni xanəxərab, Pulların döndü bütün oldu kitab. Oxuduqca gözünün qarəsini Aparır, tap başının çarəsini. Pul gedir, tabü təvanın da gedir Üstəlik bir quru canın da gedir. Kəsbkarlıqdan əlin çıxdı, usan! Ər olan yerdə görüm yox olasan! * * * Daş qəlbli insanları neylərdin, İlahi?! Daş qəlbli insanları neylərdin, ilahi?! Bizdə bu soyuq qanları neylərdin, ilahi?! Artdıqca həyasızlıq olur el mütəhəmmil, Hər zülmə dözən canları neylərdin, ilahi?! Bir dövrdə kim, sidqü səfa qalmayacaqmış, -- Bilməm belə dövranları neylərdin, ilahi! Məzlumların göz yaşı dərya olacaqmış, -- Dəryaları, ümmanları neylərdin, ilahi? Səyyadi-cəfakardə rəhm olmayacaqmış, -- Ahuləri, ceyranları neylərdin, ilahi?! Bağın, əkinin xeyrini bəylər görəcəkmiş, -- Toxm əkməyə dehqanları neylərdin, ilahi?! İş rəncbərin, güc öküzün, yer özününkü, -- Bəyzadələri, xanları neylərdin, ilahi?! Hökm eyləyəcəkmiş bütün aləmdə cəhalət, -- Dildadeyi-irfanları neylərdin, ilahi?! Surtuqlu müsəlmanları təkfirə qoyan bu Döşdüklü müsəlmanları neylərdin, ilahi?! Yaxud buların bunca nüfuzu olacaqmış, -- Beş-üç bu süxəndanları neylərdin, ilahi?! Qeyrətli danosbazlarımız iş bacarırkən, -- Tənbəl, dəli şeytanları neylərdin, ilahi?! Ərlər hərə bir qız kimi oğlan sevəcəkmiş, -- Evlərdəki nisvanları neylərdin, ilahi?! Tacirlərimiz Sonyalara bənd olacaqmış, Bədbəxt Tükəzbanları neylərdin, ilahi?! Sübhanəkə, sübhanəkə, sübhanəkə, ya rəb! Baxdıqca bu hikmətlərə heyran oluram həp.. * * * Doğrudan da, Məmdəli, qeyrət həlal olsun sənə! Doğrudan da, Məmdəli, qeyrət həlal olsun sənə! Baği-şəhdə etdiyin işrət həlal olsun sənə! Əhlinə şah olduğun dövlət həlal olsun sənə! Verdiyin məşruteyi-millət həlal olsun sənə! Oldun ol gündən ki, malik rütbeyi-əcdadına, Düşmədi el qayğısından başqa bir şey yadına, Ədlü dadə dad verdin, yetsin Allah dadına! Yaxşı bir şöhrət qazandın adına, övladına; Getdiyin yol, tutduğun niyyət həlal olsun sənə! Verdiyin məşruteyi-millət həlal olsun sənə! Afərinlər doğru yollu verdiyin peymanlara, Əhdini ifa üçün sadir olan fərmanlara, Həftədə bir, ayda bir and içdiyin Quranlara, Aqibət hər səmtdən cəlb etdiyin mehmanlara; Çəkdiyin bu xani-biminnət həlal olsun sənə! Verdiyin məşruteyi-millət həlal olsun sənə! Müstəqillən hökmüranı olduğun İranına Hankı xidmətdən saqındın ta toxunsun qanına? İndi bir İran deyil, aləm güvənsin şanına.... Namına, namusuna, insafına, vicdanına.... Əhli-vicdan verdiyi qiymət həlal olsun sənə! Doğrudan da, Məmdəli, qeyrət həlal olsun sənə! Altı min ildən bəri mövcud olan bir məmləkət Görməmişdi sən kimi bir şahi-vala-mərtəbət: Niyyətin saf, etiqadın pak, qəsdin məsədət, Millətin şad, ölkən abad, ümdə fikrin mərhəmət.... Qoyduğun tac, örtdüyün xələt həlal olsun sənə! Verdiyin məşruteyi-millət həlal olsun sənə! Arslanlar boynuna saldırdığın zəncirlər, Namvərlər qətlinə çəkdirdiyin şəmşirlər, Atəşi-qəhrü qəzəblə yaxdığın təmirlər Vəsfə şayandır, həqiqət, etdiyin tədbirlər.... Ümmi-Xaqan oğlu, bu qeyrət həlal olsun sənə! Verdiyin məşruteyi-millət həlal olsun sənə! * * * Dərda ki, razi-pünhan, xahəd şod aşikara "Dil mirəvəd zidəstəm, sahib dilan xudara! Dərda ki, razi-pünhan, xahəd şod aşikara!" Asudəlik bu saat, yerdən göyə cahanda, Var isə vardır ancaq İranda hər məkanda: Təbrizdə, Sərabda, Xalxalda, Xançobanda. Qeyrətli Şahsevəndə, hər anda, hər zamanda, Lorlarda, Şıx-Gözəldə, Keşkanda, İsfəhanda, Tehranda, əncüməndə, qabnetdə, parlamanda. İşlər, bütün həqiqət, sözlər bütün güvara, "Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". Dalma təfəkküratə, qare, ki işbu halət, Ya kimlərin gücündən İranda etdi nəşət? Əlyövm hər tərəfdən çarpır gözə şikayət, Hər kəsdə vəcdü-şadi, hər yerdə əmnü-rahət, Əhvali-daxiliyyə, bilxeyrü vəssəlamət, Dadü-sitəddə rövnəq, şirkətlə hər ticarət, Xoşdil bütün cəmaət, razi bütün rəiyyət, Asudə hali-millət, dair ümuri-dövlət, Nəzmü-nəsəq mühəyya, leşkər bütün səf ara, "Dərda ki, razi-pünhan, xahəd şod aşikara". Zənn etmə haziranın, səyilə bimühaba, Bu rütbə, etilalıq, beş gündə oldu bərpa! Yox, yox, xəta edirsən, haşa və sümmə haşa!.... Gərçi bular da az-çox, bir iş görüblər, əmma, Keçmiş binayi-xeyrin asarıdır həmana, Qaib müdəbbiranın tədbiridir ki, hala, Etdikləri sədaqət bir-bir olur da peyda, Açdıqları bulaqlar cari olur sərapa, "Hatəssəbuhə həyyu, ya eyyühəssükara!" Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". Bunlar əbəsmi yahu, məlulə yoxmu illət? Himmətsizin olurmu, bunca müvəffəqiyyət?! İran səadətində, çoxlar edindi xidmət, Çoxlar bu məmləkətdə göstərdi səyü-qeyrət.... Zoncümlə Nəsirəddin,-- haqq eyləsin də rəhmət, Hər beşdə-üçdə etdi, hər səmtə bir səyahət, Hər bir səyahətində, sel tək axıtdı sərvət, Yüksəldi ərşə qarşı, xaki-diyari -- Dara.... "Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". İştə bunun üçündür, iranlı bilməsərrət, Dünyalara axışdı, olduqca gördü izzət .... Hər şəhri qıl tamaşa, hər səmtə eylə diqqət: Məşriqdə minlər ilə, məğribdə bilizafət. Türkiyyədə ziyadə, Rusiyyədə nəhayət, Çində, Xətadə bəh-bəh! ... həp aşinayi-qürbət, Hər sudə biltəkəssür, hər kudə bizziyadət, İranlıdır görürsən, amma nə şanlı röyət?! Amma nə dadlı didar, amma nə xoş qiyafət! Hər şəxsə zahir ikən, yox ərzi-halə hacət. Tərif üçün və bir də yoxdur dilimdə yara, "Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". Hə, indi də Əhəd xan, ol mənbəi-ədalət!.... "Abadii" -- vətənçin minbabi-tabəiyyət. Nasir tək etmək istər, isbati-qədri-millət, Bol-bol səyahətindən məqsudu məhz ibrət, Cudü-səxavətindən mən eyləməm hekayət Qoy madmazellər etsin tərifini nəhayət, İrana bənzər olsun, qoy səfheyi-Buxara. "Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". * * * Ey fələk zülmün əyandır Ey fələk, zülmün əyandır, bu necə dövri-zəmandır ki, işim ahu fəğandır, məni yandırma amandır, gözümün əşki rəvandır, ürəyim dopdolu qandır, hamı qəmdən bu yamandır ki, neçə əhli-qələmlər, buraxıb canıma qəmlər, qarışıb dərd bəhəmlər, ürəyim indi vərəmlər, qazetə, jurnala bu küfrişiyəmlər necə cürətlə rəqəmlər yazılıb, islamə sitəmlər eləyirlər ki, gərək aləmi-islamdə, hər ölkədə, hər şəhrdə, dinarü dirəmlər saçılıb, məktəbi-nisvan açılıb, qız balalar məktəbə hazır olalar, elmdə mahir olalar, fəzldə bahir olalar, başdan-ayağə geyələr don, gedələr məktəbə on-on, dutalar şiveyi-bidət, oxuyub nəhvlə hikmət, alalar dərsi-təbabət, bilələr cümlə kitabət, edələr yazmağa adət, itə ismət, bata iffət… aman, ey vah! Ay allah! Bu qövm oldu nə gümrah! Bu nə şiveyi-ikrah! Bu nə zümreyi-bədxah! Salıb aləmə pərxaş, bular lal ola kaş, düşə başlarına daş! Xudaya, bu nə güftar, nə rəftar, nə murdar, nə biar, fəna karə bizi sövq eləmək fikrinə amadə olublar! Qıza lazımdır əgər bilmək: o da ev işi, paltar tikişi, köhnə yumaq, yun daramaq, don yamamaq, səhnü səranı süpürüb, kasəni, qabı üfürüb, küftə, kələm dolması, mət halvası, ət bozbaşı, ya lobyalı aş, bir dəxi təndir lavaşı eyləməyindəndir ibarət ki, əgər bunları bilməsə eyb eləməz, ancaq qıza ən lazıməli bir, iki, üç məsələni bilməyidir, bilsə olur əmrə kifayət: biri oldur ki, gəlin getdiyi evdə bacarıb qaynataya, qaynanaya çımxıra bilsin ki, ona söz deməyə bir kimsə də olmaya curət, biri də qaynı ilə sahibi mabeyninə bir hadiseyi-təfriqədir kim, ona dair edə hiylət ki, beş-üç gündə çox ildən qazanılmış bu qədər mehrü məhəbbət ola təbdili-ədavət; biri, həm axırı, ən ümdəsi damdabacanın, həm xoxunun, xortdanın adlarını bilməkdə gərək səy edə övrət, nə qədər faidəsi var bu işin gər ola diqqət ki, əgər ağlaya, yainki dəcəllik edə bir tifl, nəhayət anası söyləsə bu adları filfövr edər övladını rahət və qalar əqli səlamət, başı çəkməz də məlamət… Budur aləmi-nisvan! Budur hali-müsəlman! Gərəkdir edə məhdud Öz övladını insan! Sən, əmma, hələ qanma! Inanmırsan, inanma! Fərəhlən əməlindən, Utanmırsan, utanma!… Ey fələk, zülmün əyandır, bu necə dövri-zəmandır ki, işim ahu fəğandır, məni yandırma amandır, gözümün əşki rəvandır, ürəyim dopdolu qandır, hamı qəmdən bu yamandır ki, neçə əhli-qələmlər, buraxıb canıma qəmlər, qarışıb dərd bəhəmlər, ürəyim indi vərəmlər, qazetə, jurnala bu küfrişiyəmlər necə cürətlə rəqəmlər yazılıb, islamə sitəmlər eləyirlər ki, gərək aləmi-islamdə, hər ölkədə, hər şəhrdə, dinarü dirəmlər saçılıb, məktəbi-nisvan açılıb, qız balalar məktəbə hazır olalar, elmdə mahir olalar, fəzldə bahir olalar, başdan-ayağə geyələr don, gedələr məktəbə on-on, dutalar şiveyi-bidət, oxuyub nəhvlə hikmət, alalar dərsi-təbabət, bilələr cümlə kitabət, edələr yazmağa adət, itə ismət, bata iffət… aman, ey vah! Ay allah! Bu qövm oldu nə gümrah! Bu nə şiveyi-ikrah! Bu nə zümreyi-bədxah! Salıb aləmə pərxaş, bular lal ola kaş, düşə başlarına daş! Xudaya, bu nə güftar, nə rəftar, nə murdar, nə biar, fəna karə bizi sövq eləmək fikrinə amadə olublar! Qıza lazımdır əgər bilmək: o da ev işi, paltar tikişi, köhnə yumaq, yun daramaq, don yamamaq, səhnü səranı süpürüb, kasəni, qabı üfürüb, küftə, kələm dolması, mət halvası, ət bozbaşı, ya lobyalı aş, bir dəxi təndir lavaşı eyləməyindəndir ibarət ki, əgər bunları bilməsə eyb eləməz, ancaq qıza ən lazıməli bir, iki, üç məsələni bilməyidir, bilsə olur əmrə kifayət: biri oldur ki, gəlin getdiyi evdə bacarıb qaynataya, qaynanaya çımxıra bilsin ki, ona söz deməyə bir kimsə də olmaya curət, biri də qaynı ilə sahibi mabeyninə bir hadiseyi-təfriqədir kim, ona dair edə hiylət ki, beş-üç gündə çox ildən qazanılmış bu qədər mehrü məhəbbət ola təbdili-ədavət; biri, həm axırı, ən ümdəsi damdabacanın, həm xoxunun, xortdanın adlarını bilməkdə gərək səy edə övrət, nə qədər faidəsi var bu işin gər ola diqqət ki, əgər ağlaya, yainki dəcəllik edə bir tifl, nəhayət anası söyləsə bu adları filfövr edər övladını rahət və qalar əqli səlamət, başı çəkməz də məlamət… Budur aləmi-nisvan! Budur hali-müsəlman! Gərəkdir edə məhdud Öz övladını insan! Sən, əmma, hələ qanma! İnanmırsan, inanma! Fərəhlən əməlindən, Utanmırsan, utanma!… * * * Eylə bilirdin ki, dəxi sübh olub Eylə bilirdim ki, dəxi sübh olub, Mürği-səhər tək bir ağız banladım. Səng şikəst eylədi balü pərim, Banlamağın hasilini anladım. Övci-fəzadə görərək bayquşu Səhn də qaqqıldayıram indi mən. Bir də məni vurma, aman, səngdil, Rəhm elə, nıqqıldayıram indi mən. Ay çalağanlar, məni qorxuzmayın, Mən sizə tərk eyləmişəm lanəni! Seyr eləyiz, övci-həvada uçuz, Mən də gəzim səhnəçəyi-xanəni. Ağlamayın, ağlamayın, cücələr, Banlamaram, banalamaram bir daha. Banlamamaqdır sizə əhdim mənim,> Söyləmirəm: anlamaram bir daha! * * * Əhvalpürsanlıq, yaxud qonuşma — Nə xəbər var, məşədi? — Sağlığın! — Az-çox da yenə? — Qəzet almış Hacı Əhməd də... — Pah! Oğlan, nəmənə? Sən özün gördün alanda? — Belə nəql eylədilər!.. — Dəxi kim qaldı, xudaya, bu vilayətdə mənə?! Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü-imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! — Dəxi bir başqa xəbər? — Hacı Cəfərin oğlu Vəli Qoyub uşqolaya oğlun... — O qurumsaq da? — Bəli! — Sənə kim nəql eylədi bu sözü? — Bilməm kim idi. — Öylə isə ona da min kərə lənət deməli!.. Bu isə pəs o Iəinin də işi qullabıdır, Dinü-imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! — Dəxi bir başqa xəbər yoxmu? — Tanırsan Qəfəri? — Nə Qəfər? Hansı Qəfər? — Mirzə Mənafın pədəri! — Tanıram! — Dün o da bir şübhəli kəslə danışıb. — Kim deyirdi? — Yedici Xansənəm arvadın əri. — Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü-imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! — Yenə bir başqa xəbər varmı? — Bizim qonşu Kərim... — A... A... A?.. — Bəli, hə... Hə!.. — O nə qayrıb, de göriim? — “Molla Nəsrəddin” alıb, həm özü, həm oğlu oxur. — El bütün kafir imiş ölkədə, yoxmuş xəbərim! Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü-imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! — Mənə bir böylə xəbər çatdı: Səməd dam-daşını Satıb, onversetə göndərmək üçün qardaşını... — Bu xəbər doğrudur, ancaq bunu da bilməlisiz... Özü də çekmə geyib, saç da qoyubdur başına... Bu isə pəs o ləinin də iş qullabıdır, Dinü-imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! — Bir belə söz də deyirlər ki, sizin Kalba Aşır Yeni məktəbçilər ilə gecə-gündüz yanaşır?! — Bəli, düzdür bu dəxi... — Heyf, o dövlətdən ona!. Dövlət azdırdı onu, dini-xudadan uzaşır... Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü-imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! — Doğrudurmu ki, Bədəl də qoyub ağzın yabana, Danışır bir para sözlər ki, dəyir rövzəxana? — Bəli, qurbanın olum, lap o çıxıb məzhəbdən! Görməyirsənmi, şişib boynu, dönüb bir qabana?! Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü-imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! — O qurumsaq Cəbi də gözləməyir hörmətimi, Burda-orda, belə derlər ki, edir qiybətimi... Bəli, hətta bu işin üstə onun arvadına söymüşəm! Borcun odur, gözləmisən qeyrətimi... Mən də hər daim ona yağdıraram lənətimi, Başlayıb dəvətimi, ərz edib hacətimi, Vaqfi-nifirin edərəm hər günümü, saətimi, Deyərəm xəlqə: bu bidinin işi qullabıdır, Siz də lənət oxuyun, çünki bu məlun babıdır! * * * Ənin Uçdun, ey ruhi-pürfütuhi – Həsən! Uçuşun iztirari-təndənmi? Qoca bülbül, niyə sovuldun sən? Ya səfa bulmadın çəməndənmi? Ey həqiqi mücahidi-islam! Nəşri-irfanda etdiyincə dəvam- Səni aləmə yaxdı yoxsa əvam? Gedişin kəsrəti-mihəndənmi?... Yoxsa əkdikcə toxum südqü səfa Səni təkdir edirmiş əhli cəfa? Gözlədikdə bu yolda şərti-vəfa,- Görmədin yardım əhli-fəndənmi? Ey “Əkinçi” məzariatında Bulmadınsa səmər həyatında, İştə həngameyi-məmatında Bu tənəbbüt deyil Həsəndənmi? Leyk millət fəqət sifatın üçün, Mütəzəkkir nüuti-zatın üçün, Əsəfa, bir bina səmatın üçün Yadigar olmasın da səndənmi?.. Həsənim, şimdi qıl behiştə xuram, Onda Seyyid Əzimə söylə səlam; Key məhin şairi-bədii-kəlam Bir xəbər tutmasın vətəndənmi? Ürəfa məskəni olan Şirvan Cühəla xabgahidir əlan; Bizi iğfal edən bu nüktə haman Kəndimizdən deyil, zəmanədənmi? * * * Əkinçi Məzlumluq edib başlama fəryadə, əkinçi! Qoyma özünü tülkülüyə adə, əkinçi! Bir üzrlə hər gündə gəlib durma qapımda, Yalvarma mənə, boynunu kəc burma qapımda, Gahi başına, gah döşünə vurma qapımda, Ləğv olma, ədəb gözlə bu məvadə, əkinçi! Lal ol, a balam, başlama fəryadə, əkinçi! Xoş keçmədi il çöllüyə, dehqanə, nə borcum? Yağmadı yağış, bitmədi bir danə, nə borcum? Əsdi qara yel çəltiyə,bostanə, nə borcum? Getdi mənə nə fələliyin badə, əkinçi! Lağ-lağ danışıb başlama fəryadə, əkinçi! Aldı dolu əldən sərü samanını, neylim? Yainki çəyirtkə yedi bostanını, neylim? Verdin keçən il borcuna yorğanını, neylim? Ol indi palas satmağa amadə, əkinçi! Lal ol, a balam, başlama fəryadə, əkinçi! Söz açma mənə çox çalışıb, az yeməyindən, Canın bəcəhənnəm ki, ölürsən, deməyindən! Mən gözləmərəm, buğda çıxar, ver bəbəyindən! Çəltik də gətir, arpa da, buğda da, əkinçi! Yoxsa soyaram lap dərini, adə, əkinçi! Sən hey de "Yoxumdur" — çıxarıb canını allam! Vallahi ovub dideyi-giryanını, allam! Şallağə tutub pəykəri-üryanını, allam! Öz halını sal indi özün yadə, əkinçi! Lağ-lağ danışıb başlama fəryadə, əkinçi! Cütçü babasan, buğdanı ver, darı yeyərsən, Su olmasa, qışda əridib qarı yeyərsən, Daşdan yumuşaq zəhr nədir, marı yeyərsən, Öyrəşməmisən ət-yağa dünyadə, əkinçi! Heyvan kimi ömr eyləmisən sadə, əkinçi! Lakin mənim insanlıq olub vəzi-mədarim, Bəyzadəyəm, asayişədir cümlə qərarim, Meysiz, məzəsiz, bitməz olur şamu nəharim; İştə belədir haləti-bəyzadə, əkinçi! Bəyzadələrin rəsmi budur, adə, əkinçi! * * * Xaqani -Ulularımızdan eşitdiyimiz* Şirvan xaqanlarından, xaqani-kəbir Mənuçöhr olsa gərək, - bir gün erkən ova getdiyi əsnadə Şamaxının şimal-qərbisində, ən yavıq məhəldə vaqe Məlhəm kəndi kənarından keçərkən, pişvazı üçün kənd əhlindən bir kimsənin gəldiyini görmədiyi halda ancaq çıpırtı yığmaqla məşğul gördüyü bir uşağı yanına çağırıb demiş ki, Oğlum, sizin kənddə böyük kimdi? Əmi, bizim kənddə ən böyük gamuşdur. Oğlum, mən oylə böyük demədim. Bunu demək istərdim ki, sizin kənddə adam qabağına çıxan kimdir? Əmi, bizim kənddə adam qabağına çıxan itdir! Yox, canım, yəni ağsaqqal adam kimdir? Əmi, adam istəsən mən, saqqal istərsən bilməm. Şah gülərək: Oğlum, söylə baxayım, sən burada nə yapırsan? Əmi, mən burada çör-çöp toplayıram! Oğlum, çöp məlum, çör nədir, əcəba? Əmi, çöp ayaqda duran, çör isə yerə yıxılmış çıpırtı deməkdir! Uşağın bu sözləri xaqanın xoşuna gedər, bir qızıl çıxarır. Al, oğlum! Nədir o? Bir qızıldır, sənə bağışlayıram. Sağ ol, əmi! Mən istəməm! Nəyə? Istəməm, çünki anam məni çör-çöp yığmağa göndərmiş, bu qızılı götürsəm sorar ki, nərədən buldun? Şübhələnir də, sonra mənə acıqlanar. Oğlum, mən Şirvanın şahı xaqanam. Anana söylə ki, qızılı mənə xaqan verdi. Uşaq təzim edər. Şahım, oylə isə heç alamam, çünki padşah adama ehsan edər, bir qızıl verməz ki!.. Çox…çox… versin gərək! Anam da deyər ki, gərək sənə padşah çox versin, sən bu pulun qalanını nə yapdın? Kiçik bir uşaqda bu böyük istedadı görən xaqan uşağın oxursa, şübhəsiz, gələcəkdə böyük fazil bir şəxs olacağına əmin olduğu cəhətlə, uşağın atasını ehzar etdirib onun oxuma məsarifinə kəfil olacağını vəd ilə uşağın bir alim zatın təhti-tərbiyəsinə verilməsini vüzərayə əmr edər. Əvət, oxumaq bərəkəti sayəsindədir ki, məlhəmli dulğar Əli kişinin oğlu Şirvan şahlarının sərmayeyi təfaxüru olan “Xaqan” ləqəbini onlardan almağa kəsbi-ləyaqət edib. Xaqani Şirvani kimi bir şöhrəti-əbədiyə nail olur ki, bu gün bütün üdəba, şüəra və füzəla indində şayani-təqdir olmaqla biz şirvanlılar, xassə biz Şirvan şairləri onunla təfaxür etməkdə haqlı qalıyoruz. Iştə, oxumanın bəxş etdiyi fayda budur! * * * Fəxriyyə Hərçənd əsirani-qüyudati-zəmanız, Hərçənd düçarani-bəliyyati-cəhamz, Zənn etmə ki, bu əsrdə avareyi-nanız, Əvvəl nə idiksə, yenə biz şimdi həmanız... Turanlılanz, adiyi-şüğli-sələfiz biz! Öz qövmümüzün başına əngəlkələfiz biz! Zülmətsevər insanlanz üç-beş yaşımızdan, Fitnə göyərir torpağımızdan, daşımızdan: Tarac edərək, bac alınz qardaşımızdan, Çıxmaz, çıxa bilməz də bu adət başımızdan... Əslafımıza çünki həqiqi xələfiz biz! Öz qövmümüzün başına engəlkələfiz biz! Ol gün gi, Məlikşah Büzürg eylədi rihlət, Etdik iki namərd vəzirə təbəiyyət: Qırdıq o qədər bir-birimizdən ki, nəhayət, Düşmən qatıb əl, taxtımızı eylədi qarət... Öz həqqimizi gözləməyə bitərəfiz biz! Turanlılanz, adiyi-şüğli-sələfız biz! Bir vəqt olub ləşkəri-Çingizə tərəfdar, Xarəzmləri məhv elədik qətl ilə yekbar: Xarəzmlərin şahı fərar eylədi naçar, Məscidləri, məktəbləri yıxdıq yerə təkrar... Heqqa ki, səzavari-nişanü şərəfiz biz! Öz dinimizin başına əngəlkələfız biz! Bir vəqt də dəvayi-Səlib oldu mühəyya, Dəvadə firənglərə qalib gəlib, əmma Dincəlməyib etdik yenə bir faciə bərpa, Öz tiğimiz öz rişəmizi kəsdi sərapa... Guya ki, biyabanda bitən bir sələfiz biz! Öz qövmümüzün başına əngəlkələfiz biz! Bir vəqt dəxi Qarəqoyun, Ağqoyun olduq, Azərbaycana, həm də Anadoluya dolduq. Ol qədr qırıb bir-birimizdən ki, yorulduq, Qırdıqca yorulduq və yorulduqca qırıldıq... Turanlılarız, adiyi-şüğli-sələfiz biz! Öz qövmümüzün başına əngəlkələfiz biz! Bir vəqt salıb təfriqə olduq iki qismət, Teymur şahə bir paramız etdi himayət: Xan İldınma bir paramız qıldı itaət, Qanlar saçılıb, Ankarada qopdu qiyamət... Əhsən bizə! Həm tirzəniz, həm hədəfiz biz! Öz qövmümüzün başına əngəlkələfiz biz! Teymur şəhi-ləngə olub tabeyi-fərman, Xan Toxtamışı eylədik al qanına qəltan: Ta oldu Qızıl Ordaların dövləti talan, Məsko şəhinə faidəbəxş oldu bu meydan... Əlyövm uruslaşmaq ilə zişərəfiz biz! Öz dinimizin başına əngəlkələfız biz! Bir vəqt Şah İsmayilü Sultani-Səlimə Məftun olaraq eylədik islamı dünimə: Qoyduq iki tazə adı bir dini-qədimə, Saldı bu təşəyyə, bu təsənnün bizi bimə... Qaldıqca bu halətlə səzayi-əsəfiz biz! Öz dinimizin başına əngəlkələfiz biz! Nadir bu iki xəstəliyi tutdu nəzərdə, İstərdi əlac eyləyə bu qorxulu dərdə: Bu məqsəd ilə əzm edərək girdi nəbərdə, Məqtulən onun nəşini qoyduq quru yerdə... Bir şeyi-əcibiz, nə bilim, bir tühəfiz biz! Öz dinimizin başına əngəlkələfız biz! İndi yenə var tazə xəbər, yaxşı təmaşa, İranlılıq, osmanlılıq ismi olub ehya: Bir qitə yer üstündə qopub bir yekə dəva, Meydan ki qızışdı olanq məhv sərapa... Onsuz da əgərçənd ki, yeksər tələfız biz! Öz qövmümüzün başına əngəlkələfiz biz! * * * Fəhlə, özünü sən də bir insanmı sanırsan?! Fəhlə, özünü sən də bir insanmı sanırsan?! Pulsuz kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! İnsan olanın cahü-cəlalı gərək olsun, İnsan olanın dövləti, malı gərək olsun, Hümmət demirəm, evləri ali gərək olsun; Alçaq, ufacıq daxmanı samanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Hər məclisi-alidə soxulma tez arayə, Sən dur ayaq üstə, demə bir söz ümərayə, Caiz deyil insanca danışmaq füqərayə, Dövlətlilərə kəndini yeksanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Fəqr ilə ğina əhlinə kim verdi müsavat? Mənadə də, surətdə də var bunda münafat, Öz fəzlini pulsuz edəməz kimsəyə isbat, Bu mümtənəi qabili-imkanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Get vur çəkicin, işlə işin, çıxma zeyindən, Məqsud müsavat isə ayrılma ceyindən, Var nisbətin ərbabi-ğinayə nə şeyindən? Bir abbası gün muzdunu milyanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Dövlətliyik, əlbəttə, şərafət də bizimdir, Əmlak bizimdirsə, əyalət də bizimdir, Divan bizim, ərbabi-hökumət də bizimdir, Ölkə dərəbəylik deyə xan-xanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Asudə dolanmaqda ikən dövlətimizdən, Azğınlıq edirsiz də hələ nemətimizdən, Boylə çıxacaqsızmı bizim minnətimizdən? Ehsanımızın küfrünü şükranmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Heç bir utanırsan?! Ya bir usanırsan?! Əlminnətü-lillah, Odlara yanırsan?! * * * Fisincan Sanma əzdikcə fələk bizləri viranlıq olur. Un təmənnası ilə buğda dəyirmanlıq olur! Qarışıqdır hələlik millətin istedadı, — Ələnirsə, safı bir yan, tozu bir yanlıq olur! Çalxalandıqca, bulandıqca zaman nehrə kimi, Yağı yağ üstə çıxır, ayranı ayranlıq olur! Kim ki, insanı sevər, — aşiqi-hürriyyət olur, Bəli, hürriyyət olan yerdə də insanlıq olur! Ey ki, dersən, ürəfa rahi-xətadə bulunur, Elmi-məntiqcə bu söz bəhreyi-nadanlıq olur! Ürəfa dersən özün, əhli-xəta dersən özün, Düşünürsənmi bu sözdə necə hədyanlıq olur? Gözünü xirələdirmi günəşi irfanın? Haydı, xəffaşsifət, buncamı xulqanlıq olur?! Tanırıq biz sizi artıq, demə ha, biz beləyik, Tanılır ol kişi kim, tutduğu meydanlıq olur! Baxmasız guşeyi-çeşm ilə fəqiranə tərəf, Yüyürürsüz ora kim, dadlı fısincanlıq olur!.. * * * Gər istəsən ki, fitneyi-aləm oyanmasın Gər istəsən ki, fitneyi-aləm oyanmasın, Dövri-qəmərdə əqrəbi-zülfün dolanmasın, Göstər çəməndə nərgisə hər sham gözlərin, Ta sübh olunca xabi-ədəmdən oyanmasın. Yox məndə tab vəslinə, göstərmə ruyini, Pərvanə shəmi görsə, nə mümkündü yanmasın. Kuyin rəqibə məskən olub, gəlmərəm dəxi, Nə görməsin gözüm və nə könlüm bulanmasın. Sirri-dəhanini demə naəhl zahidə, Qoy bixəbər qalıb belə əsrari qanmasın. Canım çıxar çıxanda xətin gülüzardə, Eylə xətin tərash, qoy ömrüm uzanmasın. Derlər, nəvidi-vəsl verib yar Sabirə, Xam olmasın, bu mətləbə hərgiz inanmasın. * * * İstəsən könlüm kimi zülfün pərişan İstəsən könlüm kimi zülfün pərişan olmasın, Ol qədər cövr et mənə ah etmək imkan olmasın! Dərdi-eşqin qəsdi-can etdisə, mən həm şakirəm, İstərəm cismimdə dərd olsun, dəxi can olmasın! Qoyma əğyar eyləsin kuyində cövlan, ey pəri! Əhrimənlər maliki-mülki-Süleyman olmasın! Atəşin ruyində əfitək yatıb geysulərin, Türfə cadudur ki, mar atəşdə suzan olmasın! Derlər, aşiqküş nigarım qətlimə amadədir, Allah, Allah, bir səbəb qıl kim, peşiman olmasın! Mübtəlayi-dərdi-eşqəm, əl götür məndən, təbib! Eylə bir tədbir kim, bu dərdə dərman olmasın! Sabira, ümmidi-vəsl ilə qəmi-hicranə döz, Hansı bir müşküldi kim, səbr ilə asan olmasın?! * * * İstiqbal bizimdir! Yetər, canım, çəkil get, etmə çox təbxiri-hürriyyət! Bizim qazqanda hərgiz oynamaz kəfgiri-hürriyyət! Hanı, dersən: "Girizandır vətəndən leyli-istibdad"? Məgər görməzmisən ətrafı tutmuş xeyli-istibdad? Bu gün İrani yeksər qaplamışdır seyli-istibdad? Yazıq! Ölçməkdədir xuni-cəhanı geyli-istibdad, Hələ Təbrizdə var iştəhayi-meyli-istibdad! Yetər, canım, çəkil get, etmə çox təbxiri-hürriyyət! Bizim qazğanda hərgiz oynamaz kəfgiri-hürriyyət! Demə: "Tiği-rəşadət xiyrəsazi-çeşmi-imkandır"! De kim: təkfir üçün tiği-zəban hər yerdə bürrandır! Deyən kafir müsəlmana sanır kəndi müsəlmandır; Bu gün həq söyləyən hər kəs olursa küfrə şayandır; Gözəl bir əsrdir: qəhti-şüurü əqlü irfandır! Yetər, canım, çəkil get, etmə çox təxbiri-hürriyyət! Bizim qazqanda hərgiz oynamaz kəfgiri-hürriyyət! "Mücahid qalxızıb, dersən, şükuhin mülki-İranın" -- Buna təmkin edərmi çakəranı şahi-İranın? Buna razı olurmu qeyrəti, namusu əyanın? Bu yol bir şanlı qurbangah dır insafın, imanın! Nə iman vəqtidir?! Ancaq gözət xeyrin cibişdanın! Yetər, canım, çəkil get, etmə çox təbxiri-hürriyyət! Bizim qazqanda hərgiz oynamaz kəfgiri-hürriyyət! Əvət, "səhrayi-İran doğrudan bir odlu meydandır", Fəqət ol odlu meydanda duran bir şiri-ğərrandır, Vəli, min hiyləgər, tülküsifət hər yan nümayandır, Yatıb iranlılar, nagah görərlər ölkə virandır, Hələ qoy söyləsinlər də -- mücahid namüsəlmandır, Hələ qoy eyləsinlər büsbütün təkfiri-hürriyyət! Desinlər də --bizə lazım deyil təmiri-hürriyyət! * * * Hamısını tapa bilirəm, birin tapa bilmirəm Bir belə məsel vardır ki, “doğru danışanın papağının qulağı yırtıq olur”. Mən bu barədə çox fikirləşmişəm ki, əcəba, doğru danışanın papağının qulağı niyə gərək yırtıq olsun? Fikirləşirəm, fikirləşirəm… axırda yəqin edirəm ki, hələ gərək belə də olsun. Məsələn, götürək ki, Məhəmməd Cəfər ağa vəfat edir, bir qədər pulu, mülki, malı və neçə nəfər uşaqları da qalır. Təşbihən, hacı Molla Feyzi əmi, bu imanın Allah kamil eləmiş kişi, hər növ olur isə uşaqlara qəyyum olub və hər ixtiyarı da yədi-təsərrüfünə keçirir. Söz gəlişi, uşaqların anasına naməhrəm olmasın deyə, nigah da oxudur. Bəli, müsəlman olan adam gərək belə də olsun… Və səğirlərində pulundan çox xərc olmamaqdan ötrü nökərləri-zadları da azad edir. Ancaq uşaqlar nökərlərin xidmətlərin dəröhdə edə bilirlər, eləməselər də yaramaz; çünki Hacı əmi şapalaqlayır. Qaldı ki, mülk, mal və pul - onları da icarəyə və muamiləyə verib işlədir. Bəli, vəqt o vəqt olur ki, uşaqlar böyüyürlər, indi gərək Hacı əmi uşaqlara hesab versin. Hesab isə barmaq hesabından başlanır, yanında yatır, palçığa batır, elə qabil bir şey qalmayır ki, Hacı əmi uşaqlara versin. Burasını istəyirəm ərəbcə deyim ki, başa düşən olmasın: deməli ki, Haci əmi “bəllətü” edib “həzmi-rabə”dən oturmuş olur. Hə, imdi deyəcəksən ki, bu sözlərinin yuxarıda dediyin misal ilə nə münasibəti var? Yox, əzizim, bir dayan, qoy sözümü ayağa kim deyim, gör münasibəti var, yainki yoxdur. Vəqt ki, iş bu məqamə yetişir, cəmaət arasında bu söz danışılır, məsələn, bir qəzetə müxbiri də bu sözləri eşidir, götürüb qazeteyə yazdırır. Hərçənd Hacı əmi oylə israfçı adam deyil ki, ildə beş-on manat verib bir qəzeteyə abunə olsun və yainki gündə bir şahı verib bir nömrə alıb oxusun. Ancaq qonşudan alıb oxuduğu müftə qəzetedə nagah görür ki, bu əhvalat yazılıb, hələ olan kişinin acığı tutub, iki əlli bir qapaz müxbirin başına oylə ilişdirir ki, yazığın papağının nədir ki, öz qulağı yırtıq olur. Odur ki, deyirəm, hələ belə də gərək olsun… Amma burada yenə bir az fikirləşirəm; fikirləşirəm ki, Hacı əmi müxbirin başına qapazı neçün ilişdirdi? Tapıram ki, Hacı əminin elədiyi əməlin yazdığına görə… Fikirləşirəm ki, müxbir bu sözlərin yalandan yazıb imiş, yoxsa doğurdan? Tapıram ki, doğurdan yazıb imiş. Fikirləşirəm ki, bu əməl yaxşı əməl [deyil] imiş, hətta hacı əminin xuşkə möminliyinə də yaraşan əməl deyil imiş. Fikirləşirəm ki, pəs Hacı əmi qapazı öz başına ilişdirməyib müxbirin başına neçün ilişdirdi və halonki bu əməli işləyən hacı əmi özü imiş, müxbirin təqsiri nə imiş? Əcəba, buralarını hərçi fikirləşirəm, tapa bilmirəm ki, tapa bilməyəcəyəm. Deyirəm, görəsən diqqət edim, bunu tapa biləcəyəmmi? Tapa bilsəm də Hacı əmini başa sala biləcəyəmmi? Amma, heyhat!.. Indi hər kəs bunu tapa bilsə və Hacı əmini də başa sala bilsə, buyursun, bu iş mənim işim deyil!.. * * * Həvəs Həvəs sövq eylər insanı həyatə, Ətalət cəlb edər şəxsi məmatə; Həvəs isal edər zatı səfayə, Ətalət mübtəla eylər bəlayə; Həvəs pirayeyi-əqlü hünərdir, Ətalət mayeyi-iczü kədərdir; Həvəsdən nəşət eylər həp fəxarət, Ətalətdən törər min-min xəcalət; Həvəs səhrası əmniyyətfəzadır, Ətalət təngnası bir xətadır; Həvəs birlə tərəqqiyyat dərkar, Ətalətdən əməl mənkusü idbar. * * * Hörümçək və ipək qurdu Bir hörümçək özün çəkib durdu, Dedi fəxr ilə:-Ey ipək qurdu! Nə xəsilətlə iş görürsən sən, Niyə bunca ağır hörürsən sən?! Gəl mənim sənətimdə sürətimi Görüb iqrar qıl məharətimi. İşə gircək tamamını hörürəm, Az zaman necə çox iş görürəm?! Baxdı, güldü ona ipək qurdu, Sərzəniş etdi, tənələr vurdu. Dedi:-Bərfərz olsa, hər yerdə Toxuyarsan böyük, kiçik pərdə. De görüm, onların nədir səməri? Bəlkə də hər kəsə çatır zərəri. Leyk məndə yox isə də sürət, Yapdığım işdə var ağır qiymət. Aləmə faidə verir karım, Hər kəs istər ola xəridarım. * * * Kuyini xunabeyi-çeşmimlə nəmnak eylərəm Kuyini xunabeyi-çeşmimlə nəmnak eylərəm, Kipriyimlə asitanın gərdini pak eylərəm. Ta ki, gördüm sağəri səhbadə əksi-surətin, Ömrlərdir ki, cəhanda xidməti-tak eylərəm. Eşqini asan bilirdim, çəkdi iş risvalığa, Şimdi risvayi-cəhan oldum, nədən bak eylərəm? Boynuma saldım o ziba tələtin zülfi-kəcin, Türfə caduyəm, füsuni-mari-Zöhhak eylərəm. Vəslə ümmid olsa, hicrində bu cari ünsürü, Əşki-çeşmim seylinin mövcündə xaşak eylərəm. Urma şanə zülfünə, narahat etmə könlümü, Zülfünə dəydikcə şanə könlümü çak eylərəm. Sabira, torpağa saldı sayə rəna dilbərim, Gər mələk olsam da, labüd səcdeyi-xak eylərəm. * * * Qorxuram ("Payi-piyadə düşürəm çöllərə") Payi-piyadə düşürəm çöllərə, – Xari-müğilan görürəm, qorxmuram. Seyr edirəm bərrü biyabanları, – Quli-biyaban görürəm, qorxmuram. Gah oluram bəhrdə zövrəqnişin, – Dalğalı tufan görürəm, qorxmuram. Gəh çıxıram sahilə, hər yanda min Vəhşiyi-ğürran görürəm, qorxmuram. Gah şəfəq tək düşürəm dağlara1, – Yanğılı vulkan görürəm, qorxmuram. Gəh enirəm sayə tək ormanlara, – Yırtıcı heyvan görürəm, qorxmuram. Üz qoyuram gah neyistanlara, – Bir sürü aslan görürəm, qorxmuram. Məqbərəlikdə edirəm gəh məkan, – Qəbrdə xortdan görürəm, qorxmuram. Mənzil olur gəh mənə viranələr, – Cin görürəm, can görürəm, qorxmuram. Bu küreyi-ərzdə mən, müxtəsər, Müxtəlif əlvan görürəm, qorxmuram Xarici mülkündə də hətta gəzib Çox tühaf insan görürəm, qorxmuram. Bu küreyi-ərzdə mən, müxtəsər, Müxtəlif əlvan görürəm, qorxmuram. Leyk, bu qorxmazlıq ilə, doğrusu, Ay dadaş, vallahi, billahi, tallahi, Harda müsəlman görürəm, qorxuram!.... Bisəbəb qorxmayıram, vəchi var: Neyləyim axır, bu yox olmuşların Fikrini qan-qan görürəm, qorxuram, Qorxuram, qorxuram, qorxuram!.... * * * Qoyma, gəldi! Xan dostu, amandı, qoyma, gəldi! Didarı yamandı qoyma gəldi! Vay, vay! Deyəsən bəşər deyil bu! Bir şəklə uyan təhər deyil bu! Allahı sevirsən, ər deyil bu! Ərdodu, qabandı, qoyma, gəldi! Didarı yamandı, qoyma, gəldi! Ol gən ki, adaxladız, utandım, Olandı, dediz, ərin inandım, Ər böylə olurmuş?! İndi qandım; Xandostu amandı, qoyma, gəldi! Kirdarı yamandı, qoyma, gəldi! Qorxdum, ay aman, yarıldı bağrm, Bir nazik ipə sarıldı bağrım, Gup-gup döyünüb darıldı bağrım, Canım oda yandı, qoyma, gəldi! Kirdarı yamandı, qoyma, gəldi! Dudkeş kimi bir papaq başında, Ağ tükləri bəllidir qaşında, Gərçi qocadır - babam yaşında, Amma sodamandı, qoyma, gəldi! Kirdarı yamandı, qoyma, gəldi! İyrənmişəm ağzının suyundan, Qətran qoxusu gəlir boyundan, Lap doğrusu qorxmuşam xoyundan, Bir əfi ilandı, qoyma gəldi Kirdarı yamandır, qoyma, gəldi! * * * Qoyma gələ, saqiya, zahidi meyxanəyə Qoyma gələ, saqiya, zahidi meyxanəyə, Dönməyə meyxanəmiz məscidi-viranəyə Urma gireh zülfünə, eylə həzər, ey sənəm! Oxşamasın şəkldə səbheyi-səddanəyə. Hirz ilə, əfsun ilə olmaz ilaci-cünun, Eşq sözündən səva söz demə divanəyə. Badeyi-təlx içrə bu nəşəyi-şirin nədir? Yoxsa qoyub dilbərim ləb ləbi-peymanəyə? Şimdi ki, üzdün əlin zülfi-pərişandən, Barı gəl izhar qıl dərdi-dilin şanəyə. Şəmi də yaxmaqdadır atəşi-sevdayi-eşq, Şöleyi-pərtövfüruz xasmı pərvanəyə? Sabir o cənnətrüxün kəndümi-xalin görüb, Az qalıb Adəm kimi aldana bir danəyə. * * * Məftuni-səri-zülfüne qüllab gərəkməz Məftuni-səri-zülfüne qüllab gərəkməz, Rəncuri-ləbi-ləlinə innab gərəkməz. Məhrabə sücud ətmərəm, ey qibleyi-məqsud, Qaşın görənə səcdeyi-mehrab gərəkməz. Aç zülfünü, divanələri bir yerə yığma, Bu firqəyə cəmiyyəti-əsbab gərəkməz. Yatma xəmi-zülfündə nigarın belə rahət, Aşiqlərə, ey xəstə könül, xab gərəkməz. Mən nəşeyi-ləli-ləbi-canan ilə məstəm, Saqi, mənə minbəd meyi-nab gərəkməz. Hicrində rəvadir ciyərim qanı tökülsün, Çeşmindən axan qətreyi-xunab gərəkməz. Sirab eləyib ləli-ləbin Sabiri, ey şux, Təbdari-qəm-eşqinə qəndab gərəkməz. * * * Mən belə əsrarı qana bilmirəm Mən belə əsrarı qana bilmirəm, Qanmaz olub da dolana bilmirəm!.. Axtaxana, sağda dana böyüdü, Mən böyük ollam haçana, bilmirəm!.. Derlər utan, heç kəsə bir söz demə, - Həq sözü derkən utana bilmirəm!.. Neyləməli, göz görür, əqlim kəsir, Mən günəşi göydə dana bilmirəm!.. Şiddəti-seylan ilə baran tökür, Bir koma yox, daldalana bilmirəm!.. Derlər utan, hərzəvu hədyan demə, - Güc gətirir dərd, usana bilmirəm!.. Derlər, otur evdə, nədim, kasibəm, Kəsb eləməzsəm, qazana bilmirəm!.. Derlər, a qanmaz, de yıxıl, öl, qurtar! Hə, balam, doğrusu, ay dadaş, mən dəxi Məsləhət ondan o yana bilmirəm!.. * * * Müxtəlif parçalar Tutdum orucu irəmazanda, Qaldı iki gözlərim qazanda, Mollam da döyür yazı yazanda..; Babam sünni, nənəm şiə, dürək mən, Nə farsam mən, nə hindəm mən, türək-mən! Muğanda-müğbeçə, məsciddə-əkbər, Təfavüt yox... Həqiqətdə zirək mən!.. - Fələ, özünü sən də bir insanmı sanırsan? Pulsuz kişi, insanlığı asanmı samrsan? İnsan olanın cahü cəlalı gərək olsun, İnsan olanm dövləti, mali gərək olsun, Hümmət demirəm, evleri ali gərək olsım, Alçaq, ufacıq daxmanı samanmı sanırsan? Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?... Dövlətliyik, əlbəttə, şərafət də bizimdir, Əmlak bizimdirsə, əyalət də bizimdir, Divan bizim, ərbabi-hökumət də bizimdir, Ölkə dərəbəylik deyə xan - xanmı sanırsan? Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?... - Pah atonnan, nə ağır yatdı bu oğlan, ölübə! Nə də tərpənməyir üstündəki yorğan, ölübə! Bu qədər qışqınğa durdu qonum-qonşu tamam, Dəbərişməz də veribdir, deyəsən, can, ölübə! Demək olmaz dirilər tək yatıb, əlbət, duracaq, Ölülər yatmağıdır, yox buna payan, ölübə! Cumuxub canım bitlər, birələr, hiss eləmir, Çalsa əqrəb də hənuz eyləməz əmman, ölübə! Hansı bu doxtura ərz etdim onun illətini, Dedi: çək bundan əlin, boşla, çoxdan ölübə! Bunu hətta düşünüb cümlə müsəlman uşağı Her vilayətdə deyirlər: pay atonnan, ölübə! Məzəli lap bu kim, bir parə urus “dama”lan Qoşulub bunlara derlər ki, müsəlman ölübə! Aman, ay Molla dayı, bir kitab açdır, fala bax, Tapmasan çarəsini, sən də de ordan: ölübə! - Altmış illik ömrüm oldu səndə bərbad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Beş deyil! on beş deyil, her yan baxırsan, — var madam: Ev madam, mənzil madam, balqon madam, talvar madam, Sirk madam, qəstin madam, passaj madam, bulvar madam. Müxtəsər, eqlim çaşıb, ey dad-bidad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbıl! Ey vay ki, heysiyyəti-millət götürüldü! Millətdə olan büsbütün adət götürüldü! Yetməzdi bu kim, millətin əhran ayıldı, Arif denilən bəz füsunkan ayıldı, Məcmuə yazan bir para bian ayıldı, Şair ləqəbində neçə idban ayıldı, Yeni ki, bu əsrin bütün əşran ayıldı, Derdim, bəcəhənnəm, elin əflcan ayıldı, Torpaq başına, indi də tüccan ayıldı! Hər bir işə əl qatdı, mürüwət götürüldü! Millətdə olan büsbütün adət götürüldü! Oğul mənimdir əgər, oxutmuram, əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Gərçi bu bədbəxt özü elmə həvəskardır, Kəsbi-kəmal etməyə səyi dəxi vardır, Məncə bu işlər bütün şiveyi-küffandır, Dinə zərərdir, zərər, oxutmuram, əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çekin! Eyləmərəm rəhm onun gözdən axan yaşma, Baxsm özündən böyük öz qoçu qardaşına, Ölsə də verməm riza şapqa qoya başına, Kafır ola bir nəfər? Oxutmuram, əl çekin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Bəs ki, uşaqdır hələ, yaxşı-yaman sanmayır, Elmin əbəs olduğun anlamayır, qanmayır, Sair uşaqlar kimi hər sözə aldanmayır, Eyləyir ömrün hədər, oxutmuram, el çəkin! Eyləməyin dengesər, oxutmuram, əl çəkin! Dinə zərərdir, zərər, oxutmuram, əl çəkin! - Nə dərs olaydı, nə məktəb, nə elmü sənət olaydı! Nə dərsə, məktəbə, elmə filanə hacət olaydı! Nə hiss olaydı cəvanlarda emri-millətə qarşı. Nə bu cəvanlar olaydı və nə bu millət olaydı! Düşəydi daş o güne kim, qəzet-məzet sözü çıxdı, Qəzet işin törədən nabəkarə lənət olaydı! Nə Türkiyədə bu qanun-əsas nəşr olunaydı, Nə biədəb yeni türklərdə bunca cüret olaydı! Nə xortlayaydı bu şəkil ilə “Mola Nəsrəddin” ey kaş. Nə kalba Səbzalılardı bu xovfu vəhşət olaydı! O köhnələrin əcəb kim, utanmayıb da deyirlər: Gərək bu əsrə görə boylə, boylə alət olaydı, Bu bişüurlann əqlinə, kəmalına bax bir! Qadam kəmalınıza! Ban sizdə qeyrət olaydı!.. Cəmaət: Zilli-Sultan bura say döydürüb aldıqlanm! Söyüb aldıqlannı, söydürüb aldıqlannı! Zilli-Sultan: Tövbə, əttövbə, xəta rahinə getdiklərimə! Bilib etdiklərimə, bilməyib etdiklərimə! Cəmaət: Sən ki, Avropada idin, niyə yorta-yügürə Cumdun İranə, bu viranədə düşdün də girə? Saldın axır öz əlinlə özünü ağzıbirə, Vec bitirməz sənə, dönmə dəxi daşə, dəmirə, Boş danışma, bura say qapdınb aldıqlanm! Çapıb aldıqlanm, çapdınb aldıqlannı! Zilli-Sultan: Tövbə, əttövbə, xəta rahinə getdiklərimə! Bilib etdiklərimə, bilməyib etdiklərimə!... Lovğalaşıb a görməmiş, çox da belə fınldama! Tərbiyəsiz uşaq kimi boş-boşuna hırıldama! Baş-qulağın düzəlməyib, çox da basıb guruldama! Dinmə, danışma, yat balam, sən deyən olmayıb hələ! Qətl elədiz Ətabəki, mən ki, bu əmri danmıram! Var yenə min Ətabəkiz, yoxsa əməlli qanmıram? Köhnə qapı bu tezliyə tazələşə, inanmıram! Dinmə, danışma, yat balam, sən deyən olmayıb hələ! Söylə mənə, vəzarəti-milliyəniz düzəldimi? Ya uzun əl, uzun papaq qısalaşıb gödəldimi? Ölkənizə şəməndəfer yol tapa bildi, gəldimi? Dinmə, danışma, yat balam, sən deyən olmayıb hələ! Arxa su dolmayıb hələ! Köbnə idaıəniz durur, Rəngi də solmayıb hələ!.. Ax! necə kef çəkməli əyyäm idi, Onda ki, övladı-vətən xam idi! Öz bəqi-müşıuini bilməzdi el, Çöhıeyi-hüıriyyetə gühnəzdi el, Gözlerini bir kəıə silmezdi el, Qəzteyə, jumalə əyilməzdi el, Daim eşitdikləri övham idi, Ax! necə kef çekməli əyyam idi. İndi adaçılar deyəsən cindilər, Cin nedi, şeytan kimi bidindiler, Lap bizi ovsarladılar, mindilər, Ay keçən əyyam, olasan indilər! Ondaki, övladı-vətən xam idi, Ax! nece kef çəkməli eyyam idi! - Kim nə deyer bizdə olan qeyrətə? Qeyratimiz bəllidir hər millətə! Biz qoca qafqazlı igid ərlərik, Cümlə hünərməndlərik,nərlərik, İş göracƏk yerdə söz əzbərlərik, Aşiqik ancaq quru, boş söhbətə, Kim ne deyər bizdə olan qeyratə? Çırmanınq keçməye çay gəlməmiş, Başlayınq qızmağa yay gəlməmiş, Söz verərik indi — bir ay gəlməmiş, Asta qaçıb dürtülerik xəlvəte, Kim nə deyer bizdə olan qeyrəte?... - Vez etdiyin inandı, sən amma inanmadın! Y a liləcəb, məgər yonılub bir usanmadın? Rüşvət həramdır-dedin, aldın, utanmadın, Vez etdiyin inandı, sen amrna inanmadın!. - Ağladıqca kişi qeyratsiz olur, Necə ki, ağladı İran oldu... - “Osmanhcadan tərcümə türkə”—bunu bilməm, Gerçək yazıyor gəncəli, yainki hənəkdir? Mümkün iki dil bir-birinə tərcümə , amma “Osmanlıcadan tərcümə türkə” nə deməkdir?! * * * Neyliyim, ey vay! Bu urus başdılar Neyliyim, ey vay! Bu urus başdılar, Bilməyirem hardan aşıb-daşdılar?! Ölkədə gündən-günə çoxlaşdılar, Hər əmələ hər işə çulğaşdılar, Qoymayın, ay köhnələr, ay yaşlılar! Heyvərələr hər yerə dırmaşdılar! Hər biri min günə iş icad edir, Məclis açıb nitqlər irad edir, Şiə ikən sünnüləri şad edir, Sünnü ikən şiəyə imdad edir, Sanki bunlar bir-birə qardaşdlılar, Yoxdu təəssübləri,çaşbaşdılar! Heç biri öz məzhəbinin hörmətin Gözləməyir, gözləyir el qeyrətin; Cümləsi bir yolda qoyub niyyətin, Xoşlamayırlar atalar adətin; Çünki nə sünni, nə qızılbaşdılar, Bir yava şeydir bu başı daşdılar! Əmr təəssüb ola butlan neçin? Sünnü deyə şiyələrə can necin? Şiə bilə sünnünü insan neçin? Birləşə yəni bu müsəlman neçin? Himmət edin din gedir ay başdılar! Qoymayın aldatdı bizi saşdılar! İndi ki, duyduz buların niyyətin Cəhd eləyin pozmaga cəmiyyətin! Bunları pozmaq bizə olmaz çətin, Harda ki, gördüz, oxuyun lənətin; Hökm eləyin, küfrlə ulğaşdılar, Dini-xudadən qırılıb qaşdılar, Cümləsi kafirlərə yoldaşdılar, Çünki təəccüblər yox çaşdılar! * * * Növhə Baxdı çün Əkbərinin nizədə Leyla üzünə, Gördü zülfü tökülüb, çün şəbi-yelda üzünə. Gəldi şurə dedi: — Ey şəmi şəbistanım oğul, Yetmədin kami-muradə məhi-tabanım oğul, Həşıətək dildə qalıb çıxmadı bu canım, oğul. Gəlməyəydi anan, ey kaş, bu dünya üzünə. Ey səba! Bircə əs, ol zülfü-pərişam dağıt, Xanimani-dili-viraneyi-Leylanı dağıt, Dili-viraneyi-Leyla kimi dünyanı dağıt, Qoyma düşsün dəxi ol zülfü-səmənsa üzünə. Çün kənar etdi səba zülfi-şikən pürşikəni, Görünüb Haşimi xalilə xətu vəlhəsəni, Məhv olub cümləsi tökdükcə dəfi-dairəni, Bir baxıb Əkbərə, bir baxdıla Leyla üzünə. Qaşların tağı oğul sureyi-Yasin oxur, Baxsa hər kim üzünə, ayeyi-Təhsin oxur, Əhli-Qurandı bular, cümləsi Ta Sin oxur, Necə çəkdilər qılınc məzhəri-Ta Ha üzünə? Dedilər: — Kimdi bu övrət bizi nalan eləyən? Yoxsa Leyladu bu Məcnun kimi əfqan eləyən? Səni, ey tazə cavan, qanına qəltan eləyən Necə məhşərdə baxan Həzrəti-Zəhra üzünə? Etdilər çahi-zənəxdanına həsrətlə nəzər, Zər xirid olmaq üçün bir-birinə verdi xəbər, Tökdülər Şam Züleyxaları çün əşki-bəsər, Baxdılar həsrət ilə Yusifi-Bədha üzünə. Arizin səfheyi-İncili — Xudavəndi-vədud, Nizə başənda başın həm oxur sureyi-Hud, Deyəsən, nizə ayağında durub qövmi-Yəhud Darın üstündə baxırlar hamı İsa üzünə. Məzhəri-hüsni-Peyəmbər rüxi-xalındı sənin, Ayeyi-Şəmsü-Züha mehri-cəmalındı sənin, Sureyi-Nunü-qələm Həşmi-xalındı sənin, Kakilin pərdə çəkib Leylətül-Əsra üzünə. Başdakı şuri-şəhadətdi sənin tacın, oğul, Arizin Kəbə, hərəmlər hamı hüccacın, oğul, Rəfrəfin nizə, mübarəkdi bu Meracın, oğul, Qaşların qiblədi Qövseyni-ov-ədna üzünə. Gəh üzün ayineyi-Müshəfü-Tövratü-Zəbur, Atəşi-Turi təcəlladır cəmalında zühur, Misridir Şam bu qibtələrə, ya vadiyi-tur? Ali-Firon gəlib baxmağa Musa üzünə. Sabira, hər il əza saxla Əliəkbərə sən, Kərbəlada gedib ağla o şəhi-davərə sən, Gəl qiyamətdə bu cəm ilə səfi-məhşərə sən Qalma həsrət iki dünyadə bu mövla üzünə. * * * Rədd ol qapıdan, ağlama zar-zar, dilənçi! Rədd ol qapıdan, ağlama zar-zar, dilənçi! Vaqqıldama bayquş kimi, idbar dilənçi! Bu məclisimiz məclisi-ehsandır əgərçi, Düzdüklərimiz neməti-əlvandır əgərçi, Ehsan füqəra kəsləri sayandır əgərçi, Bir adəti-irsiyyəti dəxi var, dilənçi! Rədd ol qapıdan, ağlama zar-zar, dilənçi! Dövlətliləriz, məqsədimiz eysu səfadır, Mehmanlarımız büsbütün ərbabi-qinadır, Kökdür, yekədir, boynu yoğundur, nücəbadır, Bəydir, ağadır, ağzı duali üləmadır, Bişmişlərimiz min cürə ləzzətli qidadır, Dikmə gözünü mətbəxə, biar dilənçi! Rədd ol qapıdan, ağlama zar-zar, dilənçi! Dəxli bizə nə boşda qalıb dəsti-sualın?! Yainki acından mələşir əhlin, əyalın?! Bax, bax, necə çirkindir o mənhus cəmalın! Hax-tuf üzünə, surəti murdar, dilənçi! Rədd ol qapıdan, ağlama zar-zar, dilənçi! Dövlətli neçin sərf edib öz bəzlü səxasın, Əyanı qoyub, doydura şəhrin füqərasın? Töksün görüm Allah üzünün şərmü həyasın! Əl çək yaxamızdan, itil, idbar dilənçi! Rədd ol qapıdan, ağlama zar-zar, dilənçi! Bir dəfə fəqir olduğunu anla da, zinhar, Dövlətlilərin bişmişinə olma həvəskar, Yoxsa yeməyə bir zadın, öl, canını qurtar! Etmə bu qədər bizlərə azar, dilənçi! Rədd ol qapıdan, ağlama zar-zar, dilənçi! Fəqr əhli qənilərlə mülaqat edə bilməz, Dövlətliyə insanlığın isbat edə bilməz, Dövlətli fəqir ilə müsavat edə bilməz, Nöqsan gətirər şəninə bu kar, dilənçi! Rədd ol qapıdan, ağlama zar-zar, dilənçi! * * * Rəhgüzari-məxluqatda bir möhtaci-məsarif Ey dərbədər gəzib ürəyi qan olan çocuq! Bir löqmə nan üçün gözü giryan olan çocuq! Əşkilə abrusu da rizan olan çocuq! Mətlubi nan, qazandığı hirman olan çocuq! İnsan kimi bilinsə idi qədrü qiymətin, Açmış olurdu məktəbi-milli cəmaətin, Dərk etmək istəmir hələ bu feyzi millətin, Qalsın nihan vədieyi-fitri-məharətin; Ey ehtişami-milləti talan olan çocuq! Ey dərbədar gəzib ürəyi qan olan çocuq! Ey gövhəri-fitadə-bəgil, qal nihan hənuz, Sərrafi-qədrdan deyil islamyan hənuz, Məşğul xurdü xabdır ərbabi-şan hənuz, Var ortalıqda söhbəti-dəvayi-nan henuz, Yox gövhəri-səadətə xahan olan çocuq! Ey dərbədər gəzib ürəyi qan olan çocuq! Həqli deyil o kim sənə der. var qəbahətin; Məncə qəbahət isə olur hali millətin... Etsəydi tərbiyət səni əhli-vilayətin, Sailliyə qalırmıdı hərgiz də rəğbətin?! Başsız qalıb ayaqlara üftan olan çocuq! Ey dərbədər gəzib ürəyi qan olan çocuq! Ey nəxleyi-vəten, əsəf olsun bu halına Kim, bəxşi-terbiyət edənin yox nihalına! Bilməm nələr gəlir şu qaranlıq xəyahna... Baxdıqca yalü balma yandım məlalına! Ey vadiyi-səfaləti puyan olan çocuq! Ey dərbədər gəzib ürəyi qan olan çocuq! Olsun əsəf o millətə kim, bixəyaldır, Yaxud, xəyalı kəndine təksiri-maldır; Yavrum, quzum, yatanlar ayılmaz, məhaldır, Ancaq mənimki nalə, səninki sualdır... Ey mən kimi tənəffurə şayan olan çocuq! Ey dərbədər gəzib ürəyi qan olan çocuq! * * * Ölüb əəə! Pa atonnan, nə ağır yatdı bu oğlan, ölüb əəə! Nə də tərpənməyir üstündəki yorğan, ölüb əəə! Bu qədər qışqırığa durdu qonum-qonşu tamam, Dəbərişməz də, veribdir deyəsən can, ölüb əəə! Demək olmaz dirilər tək yatıb, əlbət, duracaq, Ölülər yatmağıdır, yox buna payan, ölüb əəə! Çox soyuqdur çıxan ahəstəcə tək-tək nəfəsi, Bədənində donuşub, laxtalanıb qan, ölüb əəə! Cumuxub canına bitlər, birələr, hiss eləmir, Çalsa əqrəb də, hənuz eyləməz aman, ölüb əəə! Hansı doktora ərz etdim onun illətini, Dedi: çək bundan əlin, boşla, bu çoxdan ölüb əəə! Nə "masaj"la, nə "məsnui-tənəffüslə" bunun, Və nə "dağ" ilə olur dərdinə dərman, ölüb əəə! Bunu hətta düşünüb cümlə müsəlman uşağı, Hər vilayətdə deyirlər: pa atonnan, ölüb əəə! Məzəli lap budur ki, bir parə rus damaları, Qoşulub bunlara derlər ki, müsəlman ölüb əəə! Aman, ay Molla dayı, bir kitab açdır, fala bax, Tapmasan çarəsini sən də de ordan: ölüb əəə!.. (İlk dəfə "Molla Nəsrəddin" jurnalında (8 iyul 1907, N25) imzasız çap olunub) * * * Səbr eylə Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Üzün oldisə gər külfət yamnda qarə, isəbr eylə! Əsiri-qeydi-fəqr oldun, yazıq, təslimi-hirman ol! Çalışma, bir işə getmə, fəqət məyusü nalan ol! Qəzayə çarə yox, giryan ol, üryan ol, pərişan ol! Səbur ol, şakir ol, yəni müsəlman ol, müsəlman ol! Çatar öz rizqi-məqsumun, dolan avarə, səbr eylə! Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Məaşın ta ki, təng oldu, ənis ol dərdü möhnətlə! Boş ol, süst ol, ümidin qət yar ol ətalətlə! Bunu təqdirə nisbət ver, yaşa daim rəzalətlə! Həvadə seyr edən insanə baxma çeşmi-qeyretlə! Burax kəsbi, ünut səyi, yapışma kara, səbr eylə! Bəlayi-fəqra düşdün, razı ol, biçara, sebr eylə! Yetərkən zalimin zülmü sənə, dövri-qəzadan bil! Çatarkən amirin zəcri, onu seyri-səmadan bil! Özün öz əczinə bais olurkən, masəvadən bil! Bu məşumiyyəti biganədən gör, aşinadan bil! Əzil, pamal ol, axtarma buna bir çara, səbr eylə! Bəlayi-fəqre düşdün, razı ol, biçarə, şəbr eylə! Əgər çox təngdil olsan bu işdən, qıl fəğan, ağla! Girişmə başqa bir tədbirə, ancaq hər zaman ağla! Bütün dünyadan əl çək, aşikar ağla, nihan ağla! Qapansm gözlərin, fikrin, düşünmə, görmə, yan, ağla! Tüpür namusa, baxma nəngə, gəlmə arə, səbr eylə! Bəlayi-fəqre düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Fəqət bir iş də görmək istər isən, gör müsəlman tək! Təhəmmül eylə cövri-mülkədara, işle heyvan tək! Çalış, ək, biç, aparsm bəy, evin qalsın dəyirman tək! Ayılma, haqqını qanma, xeberdar olma insan tək! Danlma, incimə, tab eylə hər azarə, səbr eylə! Bəlayi-fəqr düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Vəgər az-çox var isə qeyiətin, kafirlerə baxma! Bir asan kəsbə məşğul olmaq ilə dindən çıxma! Uşaqlarçın çörək çıxsın deyə, ha din evin yıxma! Vəbalın boynuma, get fələlik et, qəlbini sıxma! Sənə iş sahibi pul verməsə, yan narə, səbr eylə! Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Və yaxud gər əsər varsa canında zurü qüwətdən, Qolun güclü, üzün qansız, dilin xalisə rəhmətdən, Qutar bir dəfəlik dərdü ələmdən, bari-möhnətden, Quduzluq iştə bir peşə, gözəl hər dürlü sənətdən: Bas al, kəs al, vur al, yıx al, qoşul fuccarə, fəxr eylə! Məqami-hörmətə çatdın, dəxi həmvarə fəxr eylə! Yanaş əşrarə, fexr eylə! Bulaş hər karə, fəxr eylə! Tutulma nəngə, namusə, Utanma arə, fəxr eylə!... * * * Sən piri-cəhandidəsən, ey Seyyidi-sərkar Sən piri-cəhandidəsən, ey Seyyidi-sərkar, Məndən çək əlin, eylə gilən pir ilə rəftar! Olmaz sənə qismət dəxi bu dövləti-didar, Bundan sora hicrimdə ciyərqan olacaqsan! Aşıq mənə bir mən kimi ziyba gərək olsun, Mail gülə bir bülbüli-şeyda gərək olsun. Səndə bu işə səbrü şəkiba gərək olsun. Amma, bilirəm, səbr evi viran olacaqsan! * * * Sərü hər muydə min aşiqi nalanın var Sərü hər muydə min aşiqi nalanın var, Məgər ey şux nə bir cismdə min canın var. Leyliyə Qeys olur aşiq, sənə min-min Leyli, Axtarırsan gənə bir aşiqi əcəb qanın var. Xahişin tərki dili canıdı, mən həm etdim, Söylə, ey yar, görüm şimdi nə fərmanın var? Eydi əzhada qoyun kəsmə, boyun qurbanı, Aşiqi zar kimi kəsməyə qurbanın var. Süzi binaleyi pərvanəni gör, ey bülbül, Səhni gülzarda ancaq sənin əfqanın var. Həm mərəz çarəsini eyləmək asandı, təbib, Mərəzi eşqə nə tədbir, nə fərmanın var. Sabira, qərq edər axır səni bu seyli bəla, Olma qafil belə kim, dideyi giryanın var. * * * Son misraları Arizi qəmlər əlindən ürəyim şişmiş idi, Zənn edirdim edəcəkdir ona çarə ciyərim, Bəxti-mənhusimə bax, mən bu təmənnada ikən Başladı şişməyə indi üzü qarə ciyərim... İstərəm ölməyi mən, leyk qaçır məndən əcəl, Gör nə bədbəxtəm, əcəldən də gərək naz çəkəm. * * * Söz Ey söz, nola dersəm sənə xürşidi-səmavat, Səndən alıyor nurü ziyayi həmə zərrat. Bir nuri-həqiqətsən, edib həq səni nazil Kim, bəxş edəsən gülşəni-nasütə füyüzat. Gəh lövhdə məstur, qələmdən gəhi cari, Gəh ərşdə misbah, gəhi fərşdə mişkat. Sübhi-əzəlidən uzun etdikdə təcəlli, Məhv oldu cəhanı bürüyən dudeyi-zülmat. Olmuş bütün ərbabi-nəzər aşiqi-hüsnün, Təniri-üsyan eyləyir ərbabi-kamalat. Bir möhibəyi-lütfi xudasən ki, həqiqət, Insanlar edir zatın ilə fəxrü mübahat. Sərkəşləri həp taətə məcbur ediyorsan, Təsiri-nüfüzünla ərir sanki cəmadat. Ey bariqeyi-fikr, əya leməyi-vicdan! Ey şəşəeyi-qəlb, əya nuri-xəyalat! Növi-bəşərə tərbiyə bəxş olduğun üçün - Gər dənsə səzadır sənə ümmul-ədəbiyyat. Sənsən füsəhayi-ərəbı eylədin ilzam, Izhar bəlağətlə, əya nuri-məqamat. Vicdanü dili-Sabirə nəşr eylə füyuzin, Ta kim, bitə könlündə rəyahini-kəmalat. * * * Sual-Cavab – Görmə! – Baş üstə, yumaram gözlərim. – Dinmə! – Mütiəm, kəsərəm sözlərim. – Bir söz eşitmə! – Qulağım bağlaram. – Gülmə! – Pəkey, şamü səhər ağlaram. – Qanma! – Bacarmam! Məni mə’zur tut, Boyləcə təklifi-məhalı unut! Qabili-imkanmı olur qanmamaq? Məcməri-nar içrə olub yanmamaq? Eylə xəmuş atəşi-suzanını, Qıl məni asudə, həm öz canını! * * * "Şair"lərimizə nəzirə Ey alnın ay, üzün günəş, ey qaşları kəman, Ceyran gözün, qarışqa xəttin, kakilin ilan. Alma çənən, çənəndə zənəxdan dərin quyu, Kirpiklərin qamış, dodağın bal, tənin kətan. Boynun surahi, boy-buxunun bir uca çinar, Əndamın ağ gülüş, yanağın qırmızı ənar. Xalın üzündə buğda, başında saçın qürab, Qah, qah!... qəribə gülməlisən xaniman xərab!.. * * * Şəkibai Yar getdikcə təhəssür dili-şeydadə durar, Ömr vardıqca həves aşiqi-risvadə durar! Seyli-tən oylə teməwüclə alıb dövrü bərim — Bənzəıəm bir qocaman dağə ki, dəryada durar! Döysə də canımı minlərcə məlamət ləpəsi, Zövrəqi-himmətim əwəlki təmənnada durar! Bisütün sinəsinə dəysə do min tişə, yenə Cövrə təmkin edəıək durduğu məvadə durar! Nəqdi-can isə bəhayi-telebi-yar, iştə, Can bəkəğ aşiqi-sadiq belə sövdadə durar! Nə qəm, uğratsa da bir gün məni ifnayə zəman, Mən gedərsəmsə, mətamım yenə dünyadə durar! Dunnuşam pişü pəsi-təndə, Sabir, necə kim, O eliflər ki, pəsü pişi-ətənadə durar! * * * Şikayət A kişi, bundan əzəl xəlqdə hörmət var idi, Binəva mollalara hörmətü izzət var idi! Ağa hər yana ki, anqır desə, xəlq anqır idi, Yer üzündə bərəkət, nemətü dövlət var idi! Kimin ağzıydı ki, mən ağ deyənə qarə desin? Hər nəyə əmr eləsəm, xəlqdə taət var idi! Hərə öz əmrinə məşğul idi başı aşağa, Nə bu mollayə sataşmaq, nə bu söhbət var idi! Elm hardaydı, müsəlman harada, qardaşım, Nə tərəqqi sözü, nə söhbəti-millət var idi! A dönüm başına, bilməm bu cavanlar nə deyir Ki, əzəl onlara nə qüslü təharət var idi! Hamısı kafirə bənzer o həramzadələrin, Nə müsəlmanlığa onlarda şəbahət var idi! Bu yatan taifəni onlar oyatdı, heyhat!.. Keçdi ol dövr ki, mollalara rahət var idi! Müftəxorluq nə gözəl peşə idi tutmuş idim, Nə açan üstünü kann, nə şəmatət var idi! Ziddimə söz deyən olsaydı edərdim təkfır, İşimi qurdalasın kimdə nə cürət var idi? İndi bu xırda uşaqlar da edir tənə bizə, Fövt olub getdi o əyyam ki, fürsət var idi! Ah, əfsus ki, keçdi o gözel dövranım! Rahət idim ki, bu xəlq içrə cehalət var idi! * * * Təbaət Sərmayeyi-irfanı nasıl kəsb edər insan? Təhsili ülum ilə olur rütbeyi-irfan Elm isə olur hansı məkandan bizə vasil? Məktəbdə kitab ilə olur səylə hasil. Ənvai-kütüb buldu nə mərkəzdə təzayid? Ol mətbəədən aləmə bəxş etdi fəvayid. Kəşf oldu kimin sayeyi-səyində bu sənət? Göstərdi Hotenberq bu sənətdə məharət. Kafi olub icrası üçün sərvəti barı? Məfluk olub icrayə varınca bu şiarı! Yetdi necə bəs mövqeyi-ikmalə bu sənət? Etdi iki sərvətli zəvat ilə şərarkət. Şirkətlə məgər boyləcə müşkül olur asan? Şirkətdədir icrayi-əməl, nəfi-firavan. Etsək nə olur biz də belə şirkətə iqdam? Sus, söylə bizə təfriqəni, ta edək əncam... * * * Təbib ilə xəstə Bir təbibə gedib də bir bimar Dedi: “Mədəmdə ağrı bir şey var; Bir dəva ver, mənə əlac eylə, Ölürəm, careyi-mizac eylə”. Tutdu nəbzin təbib onun dərhal: “Nə yemişsən?” - deyə edincə sual, Dedi: “Yanmış çörək yədim, doktur, Yediyim bir əlavə şey yoxdur”. Baxa qaldı təbib onun sözünə, Istədi bir dəva tökə gözünə. Xəstə: “Mədəmdir ağrıyan, a gözüm, Yoxsa məfhumunuz deyilmi sözüm?” Dedi doktor ona ki: “Ey əhməq, Eybli olmasa gözün mütləq, Yanmış əkmək yəməz idin əsla, Bu səbəblə yarar tökülsə dəva”. * * * Tömeyi-nəhar Çığırma, yat, ay ac toyuq, yuxunda çoxca darı gör! Sus, ay yazıq, fəzadəki üqabi-canşikan gör! Hinində daldalanma çox, həyətdə də dolanma çox, Yiyəndəki bıçağe bax, o tiği-abdan gör! Gətirdiyin yumurtadan nəticə cücə gözləmə, Qazanda qəyqanağə bax, ocaqdakı şəran gör! Taxıl, taxıl deyib də çox çığırma zəngəzurlu tək Bəyin, xanın, xanm, bəyin əlində ehtikan gör! Mənəm-mənəm deyənlərin inanma çox da qövlünə, Gərəkli gündə onlann qıçındakı fəran gör! Amandır, uyma vaizin həlavəti-kəlamma, Əba-qəbanı qovza bax, içində zəhrman gör! Bu əğniyalərin üzün görüncə ehtiyacdə, Get, ey fəqiri-binəva, kəfən bürün, məzan gör! Bu inteliklərin1 sözün gətirmə heç aralığa, Olan görmək istəsən, şərabı gör, quman gör! Palitqadır hər işləri, alışlan, verişləri, Olarda bir əməl fəqət quru, boş iftixan ğör! * * * Töhmət edir qəzetçilər, - məşəri-nası bir belə Töhmət edir qəzetçilər, - məşəri-nası bir belə... Özlərinin inan ki, yox fəhmü zəkası bir belə... Mən kimi aqil olsalar şüğl edələr oğurluğu, - Zəhməti, rənci bir belə!.. Zövqü səfası bir belə... Cümlə maarif əhlinin haləti göz önündədir, - Vəchi – məaşı bir belə!.. Dərdü, bəlası bir belə... Madəri – elmə söylənir Məryəmə söylənən tühəm, Elmin anası bir belə!.. Cəhlin atası bir belə... Mən dəliyəmmi oğlumu məktəbə, dərsə sövq edəm? Dərsin əzası bir belə!.. Xəlqin ədası bir belə... * * * Uşaq və buz Dərsə gedən bir uşaq Çıxdı buz üstə qoçaq; Sürüşdü birdən-birə, Dəydi üz üstə yerə Uşaq durub neylədi? Buza belə söylədi: “Sən nə yamansan, a buz! Adam yıxansan, a buz Az qalıb ömrün sənin, Yaz gələr, artar qəmin: Əriyib suya dönərsən, Axıb çaya gedərsən!” * * * Uşaq və pul Kücədən bir çocuq yüyürdü evə, Bir bumajnik bulub dedi bu nevə: “Ana, gəl, gəl ki, dövlətə çatdıq, Pullu olduq, səadətə çatdıq!” Dedi xatun ki: “Söylə, ey fərzənd, Noldu kim, olduq içi dolu pul; Yol gedən bir qoca kişi nagah Düşürüb keçdi, olmadi agah. Görmədən kimsə mən qoşub aldim, Tez qaçıb kəndimi evə saldım”. Anası oğlunun cinayətini Görərək zahir etdi nifrətini; Dedi: “Oğlum, nə sərd imiş qanın Ki, buna razı oldu vicdanın? Tifli-məsum ikən günah etdin, Kəndi vicdanını təbah etdin. Niyə verdin fənayə doğruluğu, Irtikab eylədin bu oğruluğu? Hiç zənn etməm, özgənin mali Bizi zəngin qılıb, edə ali. Yox, yox, oğlum, inan ki, xar oluruz! Ərzəli-əhli-ruzigar oluruz! Xain olsaq əgər bu dünadə, Irzü namusumuz gedər badə; Gözümüz müntəhayi-zillətdən Baxamaz kimsəyə xəcalətdən; Gərçi pul çox fərəhfəzadır, oğul, Leyk namus pək bəhadır, oğul!” * * * Uşaqdır ("Ay başı daşdı kişi, dinmə, uşaqdır uşağım!") Ay başı daşdı kişi, dinmə, uşaqdır uşağım! Nə ədəb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır uşağım! Atanın goru üçün, boşda bu tifli başına, Keyfinə dəymə, söyə ya sənə, ya qardaşına, İndicə-indicə ancaq yetir on bir yaşına, Əqli kəsmir, hələ bir körpə uşaqdır uşağım! Nə ədəb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır uşağım! Bir söyüşdən ötəri etmə əziyyət balama, Göyərib coşma, utan, qonşuları yığma dama, Sənə söydükləri getsin başı batmış atama, Qışqırıb bağrını da yarma, uşaqdır uşağım! Nə ədəb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır uşağım! Ax, nə yaxşı kişidir qonşumuz Ağcanın əri, – Oğlu söydükcə fərəhdən açılır balü pəri; Yoxsa, ay hərzə kişi, bir quru sözdən ötəri Darıxırsan, deməyirsən ki, uşaqdır uşağım! Nə ədəb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır uşağım! Kişi, az söylə mənə bir dəxi məktəb sözünü! Yə’ni məktəblə uşaq kamil edərmiş özünü? Bir söyüşdən yana az danla bu tiflin üzünü! Sözü ləzzətli, şirin dilli uşaqdır uşağım! Nə ədəb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır uşağım! Deyilik erməni, zaye’ edək övladımızı, Oxudaq gözləri açılmamış əhfadımızı, Görmüşəm elm oxumuş heyvərə damadımızı, Qoymaram məktəbə, bir qabil uşaqdır uşağım! Nə ədəb vaxtıdı, qoy söysün, ufaqdır uşağım!. * * * Ürəfa marşı İnteligentik, gəzərik naz ilə, Ömr edərik nəşeyi dəmsaz ilə, Həftədə bir dilbəri tənnaz ilə, Həmdəm olub işləri sahmanlarıq Ay bərəkallah, nə gözəl canlarıq! Xoşlamırıq bir para nadanları, Şiveyi nisvani müsəlmanları, Neyləyirik Fatma, Tükəzbanları? Annaları, Sonyaları yanlarıq Ay bərəkallah, nə gözəl canlarıq! Bir para biəqlü fərasət bizə, Eyləyir isnadi qəbahət bizə, İstəyir etsin də nəsihət bizə, Bir bunu qanmır ki biz irfanlarıq! Ay bərəkallah nə gözəl canlarıq! Kimsəyə yox dəxli ki, biz işrəti, Xoşlayırıq, boşlayırıq külfəti, Guşeyi qəsdində olan ləzzəti, Xaneyi viranda haçaq anlarıq? Ay bərəkallah, nə gözəl canlarıq! İnteligentik bu ki böhtan deyil, Türki danışmaq bizə şayan deyil, Türk dili qalibi irfan deyil, Biz buna qail olan insanlarıq... Ay bərəkallah, nə gözəl canlarıq! Türk qəzeti versə də əqlə ziya, Mən onu almam əlimə mütləqa, Çünki müsəlmanca qonuşmaq mana, Eybdir! Öz eybimizi anlarıq! Ay bərəkallah, nə gözəl canlarıq! Yox işimiz məcməi islam ilə, Püxtə nasıl söhbət edər xam ilə, Çünki klublarda sərəncam ilə, Hər gecə bir mətləbi ünvanlarıq! Ay bərəkallah, nə gözəl canlarıq! Əfsus, səd əfsus sənə, ey gözəl islam! Kimlər sənə gör indi tərəfdar olacaqdır! Baş saçlı, ayaq çəkməli, mırt mırt danışanlar! Din qədri bilib mömini dindar olacaqdır! * * * Vəz etdiyin inandı, sən amma inanmadın! Vəz etdiyin inandı, amma sən inanmadın! Ya liləcəb, məgər yorulub bir usanmadın?! Yatdıqca xabi-qəflət ilə millətin sənin, Vəqf oldu layla söyləməyə xidmətin sənin, Hər gün genəldi daireyi-hörmətin sənin, El uğradıqca fəqrə, şişib sərvətin sənin, Millət arıqladıqca kökəldi ətin sənin! Rüşvət həramdır, dedin, aldın, utanmadın! Mali-yetimə - od - deyə uddun da, yanmadın! Qəssabxanəni bizə darülaman dedin, Doğru libasına bürünüb, min yalan dedin, Olduqca müştəbih: "Qələt etmə, inan!" - dedin, Kim yaxşı söylədisə, ona min yaman dedin, Qeyzə gəlib bərəldi gözün, lantaran dedin; Bir vəqt olar tanır səni, hər kimsə qanmadın! Bu məhz bir söz idi - həqiqətdi sanmadın! Fəssad olub da milləti daim damarladın, Hər kəs əlindəkin yerə atdı, qamarladın, Ciyfə dedikcə mali-cəhani toparladın, Fani dedikcə mülkə, - imarət hamarladın, Sərişteyi-mədaxili möhkəm yumarladın, Rüşvət haramdır, dedin, aldın, utanmadın! Vəz etdiyin inandı, sən inanmadın! Qövli-sərih ikən, əcəba, "mən kəfər" sözü, Etməkdəsən bəhaneyi-təkfir hər sözü, Zənnim budur ki, ortada olsa gər olsa zər sözü, Hərgiz danışmasan belə alçaq, hədər sözü, Vicdanə, abruyə, həyayə dəyər sözü, Bir vaxt olar tanır səni hər kimsə qanmadın! Ya liləcəb, məgər yorulub bir usanmadın?! Cildi-qənəmdə oldun, əcəb gürgi-canşikar, Nəfsin susub, yorulmayaraq oldu töməxar, Hiylən duyuldu şimdi, sənə olmaz etibar, Əsrari-müxtəliflərin olduqca aşikar - Qalsın deyə səhayifi-dəftərdə yadigar - Bir vəqt olar tanır səni hər kimsə, qanmadın! Ya liləcəb, məgər yorulub bir usanmadın?! * * * Viranə Şəmaxidə mənə gənc tapılmaz Viranə Şəmaxidə mənə gənc tapılmaz, Bir gənc bu viranədə birənc tapılmaz. Pistani-sənəmtək iki limu ələ keçməz, Bir ğəbğəbi-dilbər kimi parinc tapılmaz. Rux tutmağa dərgahına bir şah bulunmaz, Fərzini-xirəd seyrine şətrənc tapılmaz. Bu bağdə bir növgüli-bixar görünməz, Bu bəzmdə bir dilbəri-biğünc tapılmaz. Bu xaneyi-şəşdərdə iki kəb atılmaz, Bu təxteyi-heyrətdə şeşü pənc tapılmaz. Tərsadə pəriruy gözəl çoxdu və lakın Səntək gözəl, ey dilbəri-Gürgənc, tapılmaz. Şirin söz ilə saldı o ahuni kəməndə, Sabir kimi bir rindi-süxənsənc tapılmaz. * * * Yalançı çoban Bir çoban bir gün etdi dağda haray: “Canavar var, - dedi, - gəlin, ey vay!” Əhli-qəryə yüyürdü dağ tərəfə, Getməsin ta qoyun, quzu tələfə. Bunları müztərib görüncə çoban Gülməyə başlayıb dedi : “Yalan, Siz bunu sanmayın həqiqətdir, Damağım gəldi, bir zərafətdir!” Binəvalar qayıtdı; leyk çoban Yenə bir gün dağ üzrə qıldı fəğan: “Canavar var!” - deyə bağırdı yenə, Qəryə əhlin kömək çağırdı yenə. Kəndçilər etdilər dübarə hücum, Yenə oldu yalanlığı məlum. Doğrudan bir zaman bəəzmi-şikar Qoyuna gəldi bir neçə canavar. Hərçi dad eylədi çoban, yahu! Eşidənlər dedi: yalandır bu! Bu səbəbdən hərayə getmədilər, Ona heç etina da etmədilər. Canavarlar yedi bütün qoyunu, İştə, oğlum, yalançılıq oyunu! Bax, yalançı tanindi cünki çoban, Doğru derkən sözü göründü yalan. Hərgiz, oğlum, yalan demə ki, Xuda Dust tutmaz yalançının əbəda! Həm də xəlq içrə hörmətin olmaz, İzzətin, qədrü qiymətin olmaz. “Evi yandı yalançının, - derlər, - Ona bir kimsə etmədi bavər”. * * * Səttarxana Hali-məczubim görüb, qarə demə divanədir, Nareyi-şüridəmi zənn etmə bir əfsanədir, Şairəm, təbim dəniz, şeri lərim dürdanədir, Bəhcətim, eyşim, sürurim, vəcdim, əhrararənədir, İncizabım cürəti-mərdaneyi-mərdanədir, Afərinin himməti-valayi-Səttarxanədir. Ta ki millət məcməin Tehranda viran etdilər, Türklər Səttar xan ilə əhdü peyman etdilər, Zülmü istibdadə qarşı nifrət elan etdilər, Millətə milliyətə can nəqdi-qurban etdilər, Ayeyi-Zibhi əzim itlaqi ol qurbanədir, Afərinin himməti-valayi-Səttarxanədir. Həq mədədkar oldu Azərbaycan etrakına, Ali-Qacarın protest ətdilər Zahhakina, Ol şəhidanın səlam olsun rəvani-pakına Kim tökülmüş qanları Təbrizü Tehran xakına Onların cənnət deyildir mənzili aya nədir? Afərinin himməti-valayi-Səttarxanədir. İştə Səttarxan, baxız, bir növ iqdimat edib, Bir vəzirü şahı yox, dünyanı yeksər mat edib, İrzi-islamı, vətən namusunu yüz qat edib, Hörməti-heysiyyəti-milliyətin isbat edib, İndi dünyanın təvəccöh nöqtəsi İranədir, Afərinin himməti-valayi-Səttarxanədir. İştə Səttarxan, baxız, İranı ihya eylədi, Türklük, iranlılıq, təklifin ifa eylədi, Bir rəshadət, bir hünər göstərdi, dəva eylədi, Dövlətin bir əynini dünyada risva eylədi, Qaçmayıb pərvanətək oddan, demə pərvanədir, Afərinin himməti-valayi-Səttarxanədir. Afərin təbriziyan, etdiz əcəb əhdə vəfa! Düstü düşmən əl çalıb eylər sizə səd mərhəba! Çox yaşa, dövlətli Səttarxan, əfəndim, çox yaşa! Cənnəti-əladə Peyğəmbər sizə eylər dua, Çün bu xidmətlər bütün islamədir, insanədir, Afərinin himməti-valayi-Səttarxanədir. * * * Zahida, gəl soyunaq bir kərə paltarımızı Zahida, gəl soyunaq bir kərə paltarımızı, Çıxaraq zahirə batindəki əfkarımızı, Pişgahi-nəzəri-xəlqə dutaq varımızı, Görüb onlar dəxi təhqiq eləsin karımızı, Hər kimin ağı qara isə utansın, a balam! Bəlkə illərcə yatanlar bir oyansın, a balam! Hələlik gəl unudaq, filməsəl, öz lafımızı, Iddiamızca açaq ayineyi-safımızı, Alaq ayinəyə qarşı bütün əsnafımızı, Göstərək onlara, insaf üçün, insafımızı, Hər kimin ağı qara isə utansın, a balam! Bəlkə illərcə yatanlar bir oyansın, a balam! Nola bir ləhzəlik olsun ataq əlqabımızı, Çıxaraq hörməti calib olan əsvabımızı, Toplayaq bir yerə ədamızı, əhbabımızı, Məhzəri-nasə qoyaq sirətü adabımızı, Hər kimin ağı qara isə utansın, a balam! Bəlkə illərcə yatanlar bir oyansın, a balam! Gəl yazaq şərt üçün öz tərcümeyi-halımızı, Həm də doğru olaraq şərh edək əhvalımızı, Xəlq tətbiq eləsin halımıza qalımızı, Anlasınlar da, nolur, qayeyi-amalımızı, Hər kimin ağı qara isə utansın, a balam! Bəlkə illərcə yatanlar bir oyansın, a balam! * * * Ağacların bəhsi Alma, palıd, şam ağacı hal ilə Eylədilər bəhs bu minval ilə: Başladı tərifə palıd qamətin, Öydü özün, zorbalığın, halətin; “Yetməz olur, - söylədi, - dağlar mənə, Layiq olur fəxr edə bağlar mənə; Az qala başım yetişir göylərə, Şax budağım kölgə Salıb hər yerə; Əssə külək, qopsa da tufan, yenə Əyməyə əsla gücü çatmaz mənə; Canlıcadır, zorbacadır baldırım, Sındıra bilməz məni heç ildırım!” Alma ağacı ona verdi cəvab: “Eyləmə tərif özünü, ey cənab! Zorbadı hərçənd ki, qəddin sənin, Yox mənə tay olmağa həddin sənin; Səndə bitər bir neçə vecsiz qoza, Ancaq o da qismət olar donquza. Məndə, vəli, yaxşı, gözəl alma var, Rəngini hər kim görə heyran qalar! Dadlı, lətafətli, məlahətlidir, Saplağı incə, özü ləzzətlidir!” Şam ağacı bildi bu keyfiyyəti, Söylədi:”Bəsdir, buraxın söhbəti! Boş danışıqdan nə çıxar, ay balam? Qış günü siz çılpaq olursuz tamam; Leyk mənim qışda dəxi yaz kimi, Yaşıl olur paltarım atlas kimi; Lazıməm ev tikdirən insanlara, Həm dirəyəm, həm qapı eyvanlara Qış sobada xəlq məni yandırar, Mənfəətim xəlqə mənim çox dəyər”. * * * Məktəb şərqisi Məktəb, məktəb, nə dilgüşasən, Cənnət, cənnət desəm səzasən. Şadəm, şadəm təfərrücündən, Əlhəq, əlhəq, gözəl binasən! Ətrin, ətrin güli-cinadır, Feyzin, feyzin həyati-candır, Qüncən, qüncən səfayi-vicdan, Nurun, nurun ziyafəşandır! Tahir, zahir hünərlərin var, Bahir, zahir səmərlərin var, Dərya-dərya təməvvücündə Parlaq-parlaq gühərlərin var! Dəftər-dəftər xəbərlərin var, Rəhbər-rəhbər əsərlərin var, Mişgin-mişgin qələmlərində Ahu-ahu nəzərlərin var! Himmət, himmət səninlə ali, Xaki-və1tən səninlə hali, Sənsən, sənsən ümum nasin Nitqi, fikri, dili, məqali! Gülşən, gülşən lətafətin var, Rövşən-rövşən səadətin var, Vazeh-vazeh bəyanlarında Şirin, şirin hekayətin var! Olsun, olsun səninlə xoşhal, Yetsin, yetsin kəmalə ətfal, Görsün, görsün pəsərlərində, Sabir-sabir pədərlər iqbal! * * * Məktəbə tərğib Mənim bağım, baharım! Fikri işıqlı oğlum! Məktəb zamanı gəldi, Dur, ey vəfalı oğlum! Ey gözüm, ey canım! Get məktəbə, cavanım! Gün çıxdı, sübh açıldı, Qaranlıqlar qaçıldı, Pəncərədən gün düşdü, Otaqlara saçıldı. Ey gözüm, ey canım! Get məktəbə, cavanım! Oğul, oğul, amandır, Çox yuxlamaq yamandır. Çox yuxlamaq - şeytandan, Tez durmaq - allahdandır. Ey gözüm, ey canım! Get məktəbə, cavanım! Nəsihət al, nəsihət, Qıl kəsbi-elmə qeyrət! Elmsizlik bəlası Müşkül olur, həqiqət. Ey gözüm, ey canım! Get məktəbə, cavanım! Məktəbdə var şərafət, Dəftərdə var lətafət. Cari olur qələmdən Şirin-şirin hekayət. Ey gözüm, ey canım! Get məktəbə, cavanım! Allah olsun sədiqin, Məktəb sənin şəfiqin; Dur məktəbə get, oğlum, Dəftər sənin rəfiqin. Ey gözüm, ey canım! Get məktəbə, cavanım! Müəllimin kəlamın Al, saxla ehtiramın; Həqdən edər təmənna Məktəbinin dəvamın Ey gözüm, ey canım! Get məktəbə, cavanım! Elm öyrən, imtəhan vər, Öz fəzlini nişan vər; Qədrin bil elmü fəzlin, Elmin yolunda can vər. Ey gözüm, ey canım! Get məktəbə, cavanım! * * * Nə yazım? Şairəm, çünki vəzifəm budur əşar yazım, Gördüyüm nikü bədi eyləyim izhar, yazım, Günü parlaq, günüzü ağ, gecəni tar yazım, Pisi pis, əyrini əyri, düzü həmvar yazım, Niyə bəs boylə bərəldirsən, a qare, gözünü? Yoxsa bu ayinədə əyri görürsən özünü?! Şerə məşğul edərək xatiri-qəmmayilimi, Qoyuram qənşərimə kağızımı, çernelimi, Gəlirəm yazmağa bir kəlmə, - tutarsan əlimi, Qorxuram, ya nə üçün, - çünki kəsirsən dilimi! Ey əcəb, mən ki, sədaqət yolunu azmayıram, Hələ gördüklərimin dörddə birin yazmayıram! Hələ mən dörddə birin yazmayıram, karına bax, Üstümə gündə söyürsən bu qədər, arına bax, Özün insaf elə, əfkarına, ətvarına bax! Istəmirsən yazam? Öz eybli kirdarına bax! Kişi, sən eybini qan, mənlə əbəs cəng eləmə! Özünü, həm məni bu barədə diltəng eləmə! Görür ərbabı-qələm qayeyi-amalınızı, Məndən artıq yaza bilməkdə ikən halınızı, - Yazmır onlar dəxi on dörddə bir əfalınızı, Özünüzsüz olara yazdıran əhvalınızı… Yoxsa bu eybdən aləmdə mübərradır olar, Boylə alçaq yazıdan min kərə əladır olar! Necə mən dörddə birin yazmağa əymən deyiləm, Qorxur on dörddə birin yazmağa həm əhli-qələm; Sən əgər söz verəsən: “Qorxma, qıl əhvali rəqəm”, Vazi-halın yazılarsa zili-zilü bəmi bəm, Elə bir halə düşərsən ki, tükün biz-biz olar, Əyninə geyməyə şey tapmasan, astar üz olar! * * * Ruhum!.. Ruhum, ey şahbazi-ülviyyət, Himmətimtək fəzadə pərvaz et! Uç!Uç! Övci-səmadə pərvaz et! Təngnayi-bədəndə var xiffət. Şiyani-bədəndə etmə qərar, Yanma sən də mənim kimi narə! Bulamazsan məlalimə çarə! Sıxılırsan, lətifsən, zinhar! Boşla bu cismi, cism mən deyiləm; Sana müşkül olursa hicranım - Mən sənin, sən mənim dilü canım, Mən sənin kəndinəm, bədən deyiləm! Hara getsən səninlə mən də varam, Şu bədəndə fəqət əsirsiz, zar, Ölməyimlə sevinməsin eğyar, - Aləm olduqca mən dəxi duraram! Bir səfa bulmadıq bu aləmdə, Başqa bir aləmə varıb gedəlim; Bir ovuc xaki xakə tərk edəlim Mədfəni-şumi-ali aləmdə! Mən gedərsəm, var olsun amalım! Yaşasın-şəhriayi-hürriyyət! Yaşasın-şəhriayi-hürriyyət! Mən gedərsəm, var olsun amalım!.. * * * Əqvalı-hikmətdən müqtəbis bir mənzum Könül, ol talibi-hikmət, - o hikmət kim, həqiqətdir, Həqiqi hikmət ancaq hüsni-siyrətdən ibarətdir. Həkimi-kamil olmaqçın deyildir çox bilik lazım, Fəqət iqnai-nəfsə müqtədir olmaz kifayətdir. Zəlalət əhli hər şey kəc anlar, kəc də hökm eylər, O kəs kim, doğru yolu fəhm edər - əhli-fəzilətdir. Olur aləmdə şəxsin himməti miqdarı-fikrincə, Nə himmət gözlənir ondan ki, əfkarı qəbahətdir? Pədərlə madərin nəşindən əsla təlxkam olma, Səni təkdiru təzir etsə də, bir dadlı şərbətdir. Doğuşda ayrılırkən müxtəlif surətlərə insan, Məmatında onu yeksan qılan xaki-nədamətdir. Cənabı-həq o bəhri-bigiranı-mərhəmətdir kim, Ona mülhəq olan insan şərəfyabı-səadətdir. * * * Analar bəzəyi Gər olsa nisadə elmü irfan Övladə edər bu yolda iman. Əksi olaraq bu müddəanın, Olmaz isə elmi bir ananın – Övladə çatar haman cəhalət, Nə əql olur onda, nə fərasət; Bitərbiyəliklə tifli-məsum Axırda olur səfilü məşum; Saridir çünki işbu halət, – Həmcinsinə eyləyər sirayət. Gözlənsə gərək hüquqi-nisvan, Ta kamil ola vüsuqi-nisvan. Elm ilə olur hüsuli-izzət, Elm ilə olur nüfuzi-millət. Elmə çağırır bütün əvamı “Əl-elmü fərizətün” kəlamı. * * * == Satiralar == Qarğa və tülkü Pendir ağzında bir qara qarğa Uçaraq qondu bir uca budağa. Tülkü görcək yavaş-yavaş gəldi, Endirib baş ədəblə, çömbəldi. Bir zaman həsrət ilə qarğa sarı Altdan-altdan marıtdı baş yuxarı. Dedi: "Əhsən sənə, a qarğa ağa! Nə nəzakətlə qonmusan budağa! Bəzədin sən bu gün bizim çəməni, Şad qıldın bu gəlməyinlə məni. Nə gözəlsən, nə xoşliqasən sən, Yeri var, söyləsəm — hümasən sən. Tüklərindir ipək kimi parlaq, Bədnəzərdən vücudun olsun iraq! Bu yəqindir ki, var sevimli səsin, Oxu, versin mənə şəfa nəfəsin!" Böylə sözdən fərəhlənib qarğa Ağzını açdı ta ki, etsin "ğa". "Ğa" edərkən hənüz bircə kərə Pendiri dimdiyindən endi yerə. Tülkü fövrən havada qapdı, yedi, Qarğaya tənə ilə böylə dedi: "Olmasaydı cahanda sarsaqlar, Ac qalardı, yəqin ki, yaltaqlar". * * * Adətimiz daş idi dəva günü Adətimiz daş idi dəva günü, Tullarıdıq əldə sapan qıjhaqıj. Hər kəsə dəysəydi, edərdi haman Bir neçə gün ahü fəğan, ufhauf. Mərhəm olurdu, sağalırdı yara, Əldə qalırdı yenə can sappasağ. İndi revolverdi, dönüm başına, Nagəh olur gülləfəşan partapart. Onda, görürsən, yıxılıb yanbayan Bir neçə növrəstə cavan laybalay. Tüf belə dövranə ki, bədtər olur Seyri-fələk, dövri-zaman ilbəil! Milləti-islam qırır bir-birin, Allah aman, bu nə yaman qırhaqır! Qardaşa bax, qardaşını öldürür, Vəhşi olub əhli-cəhan sərbəsər. Milləti gördükcə belə hərcü mərc Könlüm olur dopdolu qan qatbaqat. Böylə gedərsə, Bakı əldən gedər, Qalmaz o məvadə aman hiç, hiç! Bari, Xudaya, özün islah qıl, Ta edələr pirü cəvan sülh, sülh! * * * Ah eylədiyim nəşeyi-qəlyanın üçündür Ah eylədiyim nəşeyi-qəlyanın üçündür, Qan ağladığım qəhveyi-fıncanın üçündür; Vəz eylədiyim hədyəvü ehsandan ancaq Ümdə qərəzim kisəvü həmyanın üçündür; Sərkəştəliyim xirməni-buğdalar ucundan, Aşiftəliyim sərvətü samanın üçündür; Fərş eylədiyim sinəmi hər gün qədəmində,-- Kəskin təməim süfrədəki nanın üçündür; Bimar tənim küftəvü bozbaş ələmindən, Xunin ciyərim dolma-badımcanın üçündür; Ağzım dolusu neməti-firdovs dedikdə,-- Boşqabda qara gözlü fisincanın üçündür; Vəsf eylədiyim zövqlə ənhari-behişti,-- Kövsər məzəli şərbəti-reyhanın üçündür; Gördüm ki, plov bişmədədir, aclığa dözdüm, Bildim bu tədarük şəbi-ehsanın üçündür. Ax, bircə görəydim səni, ey sevgili varis, Meylim sən ilə dəsti-zərəfşanın üçündür! Münimlərə can ver, könül, uyma füqərayə, Sinəmdə səni bəslədiyim anın üçündür. Ahın şərəri etməz əsər bir kəsə, Hop-hop, Bu od sənin ancaq alışan canın üçündür.... Yan, dinmə, sən Allah! Qan, dinmə, sən Allah! Həq söyləmiş olsan, Dan, dinmə, sən Allah! * * * Ata nəsihəti Bəsdir, ey oğul, boş yerə bu elmə çalışma, Qanın tələf oldu! Gündüz, gecə səy eyləyibən dərsə alışma, Canın tələf oldu! Bu şəhrdə çoxdur, görürəm, elm oxuyanlar, Onlar nə tapıblar? Divanədilər malını bu yolda qoyanlar, Guya ki, yatıblar. Çoxdur zərəri adəm üçün elm oxumağın, Sən say və deyim mən: Əvvəl bu ki, məktəbdə olur təlx damağın, Ey dideyi-rövşən! Bir də gözünün nuru gedib kur olacaqsan, Canın da sağ olmaz; Rəngin saralıb axırı rəncir olacaqsan, Bağrında yağ olmaz . Axırda, tutaq, ölməyib onversətə getdin, Qurtardın özünə də; İnsaf ilə söylə, bu işi yaxşımı etdin? Bir dur bu sözündə! Sən də deyəcəksən sasalım, ya ki demoqrat, Bilməm, necə dersiz; Xəlqin evini yıxdı çıxıb bir neçə bədzat, Ax, ax, a beyinsiz! Hər bir gədə bir az oxuyub adam olubdur, Zakonu bəyənməz; Çoban-çoluq oğlu bəy ilə bahəm olubdur, Hamunu bəyənməz; Gahi şaha bir tənə vurar, gah vəzirə, Bax, bax, səni tarı! Gahi ocağa şəkk eləyər, gahi də pirə, Kafir olu barı. Bundan sora qıl tövbə dəxi, məktəbə getmə, Bircə usan, oğlum! Ta baxma müəllim sözünə, ta əməl etmə, Axır utan, oğlum! Çıx dağa, daşa, yol kəsibən qarətə başla, Axırda qaçaq ol; Sal bir beşatan boynuna, bu adətə başla; Həmmali-yaraq ol, Xəlqə dadanaq ol, Hər işdə sayaq ol, Var cana ziyanı, Qeyrətdən uzaq ol!.. * * * Bakı fəhlələrinə Bu çərxi-fələk tərsinə dövran edir imdi, Fəhlə də özün daxili-insan edir imdi, Olmaz bu ki, hər əmrə dəxalət edə fəhlə, Dövlətli olan yerdə cəsarət edə fəhlə, Asudə nəfəs çəkməyə halət edə fəhlə, Yainki hüquq üstə ədavət edə fəhlə, Bu çərxi-fələk tərsinə dövran edir imdi, Fəhlə də özün daxili-insan edir imdi, Fəhlə, mənə bir söylə, nədən hörmətin olsun? Axır nə səbəb söz deməyə qüdrətin olsun? Əl çək, bala, dövlətlilərə xidmətin olsun, Az-çox sənə verdiklərinə minnətin olsun!... Bu çərxi-fələk tərsinə dövran edir imdi, Fəhlə də özün daxili-insan edir imdi, Dövlətli, amandır, özünü salma bəlayə, Fəhlə sözü həqq olsa da, baxma o sədayə, Yol vermə nəfəs çəkməyə hərgiz füqərayə, Öz şənini puç eyləmə hər bisəru payə!.. Bu çərxi-fələk tərsinə dövran edir imdi, Fəhlə də özün daxili-insan edir imdi, Aldanma, fəqirin olamaz əqli, zəkası, Çün yoxdur onun sən kimi pakizə libası, Yox sərvəti, yox dövləti, yox şalı, əbası, Var köhnə çuxası, dəxi bir təkcə qəbası… Bu çərxi-fələk tərsinə dövran edir imdi, Fəhlə də özün daxili-insan edir imdi, İstərsən əgər olmağa asudə cəhanda, Ta olmayasan qəmlərə aludə cəhanda - Fəhlə üzünə baxma bu bihudə cəhanda, Öz fikrini çək, ol dəxi fərsudə cəhanda, Bu çərxi-fələk tərsinə dövran edir imdi, Fəhlə də özün daxili-insan edir imdi, Gör millətinin dərdini, axtarma dəvasın, Əl çəkmə yetimin başına, kəsmə sədasın, Zinhar qoyub dəhrdə bir xeyr füqərasın… Yad eyləmə, şad eyləmə millət füqərasın… Bu çərxi-fələk tərsinə dövran edir imdi, Fəhlə də özün daxili-insan edir imdi. * * * Bakı pəhləvanlarına Könlüm bulanır küçədə cövlanını görcək, Nitqim tutulur hərzəvü hədyanını görcək. Canım üzülür əldəki qalxanına baxcaq, Qəlbim alışır beldəki patranını görcək. Baxdıqca revolverinə əndamım olur süst, Bağrım yarılır xəncəri-bürranını görcək. Təfriq edəməm: məstmi, hüşyarmısan sən,-- Məstanərəviş, məşyi-pərişanını görcək. Düşdün lotuluq məşqinə, İslama uyuşma, Öldür nerədə olsa müsəlmanını görcək. Qoy börkünü kəc qaşının üstündə, fırılda Kəndin kimi bir lotiyi-meydanını görcək. Məst ol gecə-gündüz, nə bilim, yat nerələrdə, Yum gözlərini xaneyi-viranını görcək. Əmrədlər ilə keyfıni çək bağda, çəməndə, Bir baxma da ətfali-ciyərqanını görcək. Gah "iskoroxod" çəkmə, gəhi gey "lakoronni", Vellən gecə-gündüzdə xuramanını görcək, Var-yoxunu sərf eylə barişnalara, ancaq Söy həmsəri-məzlumeyi-nalanını görcək. Gül, gül ki, cavansan, Əyyaşi-cahansan, Sərxoşlara cansan! Vaxta ki, qocaldın, Rişi döşə saldın, Pis günlərə qaldın Onda biləcəksən!.... * * * Barişnalara dair Ey gül, nə əcəb silsileyi-müşki-tərin var, Ahu nəzərin var! Vey sərv, nə xoş can alıcı qəmzələrin var, Həm işvələrin var! Aldatdı cavanlarımızı nazü kirişmin, Firuzeyi-çeşmin! Xurmayı saçında nə bəla təlxi-bərin var, Zəhrin, şəkərin var! Başdan ayağa şəhd kimi safsən, ey şux, Şəffafsan, ey şux! Amma məkəsi-nəhl kimi niştərin var, İncə kəmərin var. Əbnayi-vətən vəqf eyləyir vəslinə canın, Həm ruhi-rəvanın, Hətta qocalardan da neçə bəxtəvərin var, Yaxşı xəbərin var. Etdin saçını "qufravat," vurdun üzə "rumyan" -- Cövlan elə, cövlan! Bir ev nə münasib sənə, hər evdə yerin var, Hər yerdə ərin var. Ancaq demə tacirlərə eşqin əsər etdi, Divanəsər etdi. Amillərə tüccardan artıq əsərin var, Fəthin, zəfərin var. Məktəblilər içrə deyil az söhbəti-ruyin, Keyfiyyəti-muyin. Dərsi-qəmi-eşqin oxuyan min nəfərin var, Aşiftələrin var. Qafqazlı müsəlmanlar edərsə səni qaib, Fikr etmə əcaib. İranlı müsəlmanları tək əbdi-dərin var, Min dərbədərin var. Xud sanma ki, meyxanədə çoxdur sənə üşşaq, Didarına müştaq. Məsciddə dəxi bir neçə xuninciyərin var, Şuridəsərin var. Bilməm nə füsun eylədin, ey fitneyi-əyyam, Uydu sənə İslam?! Hər şəhrdə, hər bəldədə bəs cansüpərin var, Dildadələrin var. Aşiq arayıb aləmi seyr eylədin amma, Xeyr eylədin amma, Bir zövci-həlal ilə dolaşsan zərərin var, Xovfin, xətərin var. Hər xami-təmə aşiq ilə ülfətin olmaz, Ünsiyyətin olmaz; Varın yox edən sərxoşa əvvəl nəzərin var, Sonra həzərin var. Gövhər saçılır, zər saçılır yar yolunda, Dildar yolunda. Ey bəhr, sanırsan sənin ancaq gühərin var? Vey kan, zərin var? Hop-hop, demə bixud ki, mən uydum o nigarə, Bax əhli-diyarə. Ey qafil, özündən sənin ancaq xəbərin var! Xunabi-tərin var, Dərdin, kədərin var, Çox dərdi-sərin var, Bu köhnə başında Tazə xəbərin var. Millət belə batdı, Ümmət ilə yatdı. Xud, söylə, ay axmaq? Daşı kim oyatdı? Dinmə, xətərin var! * * * Bilməm nə görübdür bizim oğlan oxumaqda?! Bilməm nə görübdür bizim oğlan oxumaqda?! Dəng oldu qulağım! Jurnal, qəzetə, hərzəvi hədyan oxumaqda İncəldi uşağım! Əqlin aparıb bəs ki, baxır gündə qərayə, Ya Rəb, nə həmaqət, Söz etməz əsər, çarə qalib imdi duayə, Tədbir elə, övrət! Lənət sənə, ifritə, sənindir bu cəhalət. Etdin nə vəyanət! Səndən törənibdir bizim evdə belə bidət, Ey mayeyi- hiylət! Dutsun çörəyim gözlərinin ağü qarasın, Ey həmsəri- bədxah! Haşa, oda yaxmaz ana istəkli balasın, Kəssin səni Allah! Bu tifli oxutmaqlığa etdin məni tərgib, Hər eylədin iğva. İmdi nədi fikrin? İşimiz oldu bu tərkib, Yox çarəsi əsla. Heyhat ki, tədbir ola da xanəxərabə, Zail olub əqli. Dərsə, qəzetə, məktəbə, jurnalə, kitabə Mail olub əqli. Yıxdın evimi, eylədin övladımı zaye, İş keşdi məhəldən. Mən anlamıram elm nədir, ya ki sənaye, bu əməldən! İstərdim o da mən kimi bir hörmətə çatsın, Dünyadə dolansın; Ta qol gücünə malik olub şöhrətə çatsın, Azadə dolansın; Bir vəqtidir imdi ki, olub Rüstəmi- dövran, Bir ad qazanaydı; Qarətlər edib ta ki, tapaydı sərü saman, Bir şey də qanaydı. Puç eylədin, övrət, bu gözəl, sadə cəvani! Dilbilməz oğul, vay! Rəngi saralıb, qalmıyıb əsla yarı cani, Bir gülməz oğul, vay! Ax, naxələf oğlum, nə çətin məşqə düşübsən, Ey kaş, usanaydın! Quidurluğa yox, elmə tərəf eşqə düşübsən, Bu qübhü qanaydın! Ey nuri- düçeşmim, oxumaqdan həzər eylə, Saləh vələd ol, gəl! At min, hünər öyrəş, məni də bəxtəvər eylə, bələd ol , gəl! Bəsdir oxudun, az qala canın tələf oldu, Bu kardan əl çək! Yazmaq, oxumaq başına əngəl- kələf oldu, Əşardan əl çək! Min elm oxuyub söz biləsən hörmətin olmaz Bu dari- cəhanda; Söz bəhrinə gövhər olasan qiymətin olmaz bu zəmanda. Yox, yox, baxıram fikrinə, səndən oğul olmaz, Canın bəcəhənnəm! Mırt- mırt oxumaqdan, kişi, bir qan ki, pul olmaz! dəmadəm, elm fərahəm, Ol qüssəyə həmdəm; Ömrün olacaq kəm, Düşmən sənə aləm!.. * * * Bir məclisdə on iki kişinin söhbəti Vəkil Həqsizə həqli deyi, bir çox günahlara batmışam. Həkim Dərdi təxşis etməyib, qövm-əqraba ağlatmışam. Tacir Mən həlal ilə həramə bir birinə qatmışam. Rövzəxan Ümmətin pulun alıb, mən gözləri islatmışam. Dərviş Nerdə bulsam soq açıb, min-min yalan söz satmışam. Sofi Ruzü şəb həq-həq deyib, mən kəsi oynatmışam. Molla Gündə bir fitva verib, məxluqu çox aldatmışam. Elm Qəti-ümmid etmişəm, yeksər bu qövmi atmışam. Cəhl Ortada kef eyləyib, mən həm məramə çatmışam. Şair Bülbülə, eşqə, gülə dair yalan fırlatmışam. Əvam Anlamam hərgiz, cəhalət bəstərində yatmışam. Qəzetçi Mən çəridəm dolmaq üçün mətləbi uzatmışam. * * * Cavablar cavabı Elm ayineyi-surəti-hal idi, nədən bəs, Əcsamdə ərvahə misal idi, nədən bəs, Elm ilə vətən nikməal idi, nədən bəs, Təhsili-ədəb, kəsbi-kəmal idi, nədən bəs, Millət ümənasi bu gözəl rütbəyi dandı? Əfsus, “Həyat” isə məmat oldu, qapandı! Elm idi əgər bəxş edən insanə şərafət – Millət nə səbəbdən ona göstərmədi rəğbət? İslam ülumunda gər olsaydı ləyaqət Rusi oxumuşlar bə neçin etdilə nifrət? Bu nifrəti hər gündə görüb axır utandı, Əfsus, “Həyat” isə məmat oldu, qapandı! Mey nəş’əsini zövq bilər, cam nə bilsin? Ruh anladığı ləzzəti əcram nə bilsin? Ustadın işin, işlədiyin xam nə bilsin? Elmin, hünərin qiymətin İslam nə bilsin? Getsin qabağa qonşular, İslam dayandı, Əfsus, “Həyat” isə məmat oldu, qapandı! Qoy qonşular alsın hələ min dürlü fəvaid, Qoy qonşular etsin hələ təzyidi-cəraid, Sən söylə, qəzetdən nə olur bizlərə aid, Ancaq ikini bir elə, qoyma ola zaid, İslamdə bilmək, oxumaq çünki ziyandı, Əfsus, “Həyat” isə məmat oldu, qapandı! Əğyarlər imdi sənə faiqmi, deyil ya? İslamını məhv etməyə şaiqmi, deyil ya? İbzali-himəm millətə layiqmi, deyil ya? Ancaq əməlin qət’i-əlaiqmi, deyil ya? Çün qət’i-əlaiq odu hər guşədə yandı, Əfsus, “Həyat” isə məmat oldu, qapandı! Gopnan əməl aşmaz, işə qeyrət gərək olsun, Millət düyünün açmağa hümmət gərək olsun, Min elm deməkdənsə həmiyyət gərək olsun, Sözdən nə bitər, işdə həqiqət gərək olsun! Həqsizliyi hər gündə görüb axır usandı, Əfsus, “Həyat” isə məmat oldu, qapandı! Ağrıtma əbəs başını, meyl etmə ülumə, Yox vəq’ qoyan elmə, kəmalatə, rüsumə, Hər kəs cibini güdmədədir baxsan ümumə, Xərc etsə edər dolma-badımcanə, lühumə; Hop-hop, yeməyə, içməyə bu qövm yarandı! Əfsus, “Həyat” isə məmat oldu, qapandı!.. * * * Cəhd eylə, sən ancaq nəzəri-xəlqdə pak ol! Cəhd eylə, sən ancaq nəzəri-xəlqdə pak ol, Məxluqu inandır; Xasiyyətin od olsa da, ətvardə xak ol, Sök aləmi, yandır; Xəlqin nəzərin cəlb elə qurşağə, qəbayə, Məclubi-üyun ol; Hər hiyləvü bicliklə gir, əlbəttə, əbayə, Imanə sütun ol; Sə’y eylə ki, saqqal uzanıb üç çərək olsun, Papaq ona nisbət; Qurşaq da, bilirsən ki, on arşın gərək olsun, Təfsilə nə hacət... Qoyma yerə təsbihini, əl çəkmə duadən, Övrad oxu daim; Məclisdə çəkib dut özünü, ol nücəbadən, Söz söylə mülayim; Iştə geyinib məzhəbi, imanı büründün, Pək möhtərəm oldun; Indi nəzəri-xəlqdə sən pak göründün, Əhli-kərəm oldun; Başdan-ayağa əmnü əman oldu vücudun, Zöhd ilə bitişdin; Nolmaq diləyirdinsə, həman oldu vücudun, Məqsudə yetişdin! Vəqt oldu ki, imdi edəsən aləmi talan, Dut, qoyma qaçanı! Hökm imdi sənindir, dəxi çək işlərə saman, Yığ müşkül açanı; Dul övrətə bidad elə, eytamə xəyanət, Xovf etmə əcəldən; Məkr isə özün qıl, oxu şeytanə də lə’nət! Şad ol bu əməldən, Əl çəkmə hiyəldən, Təzvirü dəğəldən, İmanı da versən, Vermə pulu əldən! * * * Etdi bu fələk hər kəsə bir tövr yamanlıq Etdi bu fələk hər kəsə bir tövr yamanlıq, Səd heyf, keçən gün! Hər biş iş üçün xatiməbəxş oldu bu afaq, Olduq yenə məmnun. Şükr eylədik Allaha yetişdikcə ziyanlıq, Əfsürdə biz olduq. Çaldı bizə bir özgə səyaq ilə fırıldaq, Qəmli günə qaldıq. Nə rəhm bilər, şərm qanar, ağlamaq anlar, Böylə fələk olmaz! Yox böylə iki dilli, yaman üzlü cəfakar, Bir zərrə utanmaz! Verdi bu hamı qonşulara sənətü dövlət, Dünya, sənə lə'nət! Səsləndi, gedək siz yatın həmmamdə rahət, Bicadı bu zəhmət! İslam uşağı yatsın ayağında fələqqa, Bu növdi tə'lim. Vursun buların başına həm mirzə tərəqqa, Eylin onu təkrim. Ey vay, bu fələk qoydu bizi löqməyə həsrət, Qaldıq biz adamsız! Verməz dəxi bir parça çörək tapmağa fürsət, Get, yatgilə şamsız! Öz bildiyini qıldı müsəlmanlara dövran, Əl işdən üzüldü. Çaqçaq başın ağrıtdı, kefin çəkdi dəyirman, İş həcvə düzüldü. Bu çərxi-sitəmkarın aman məsxərəsindən! Bais, balan ölsün! Baxmış bu müsəlmanlara qəm pəncərəsindən, Çərxin üzü dönsün! Əvvəl bu fələk cümlədən əymişdi damağı, Qəm kasəsi daşdı. Axırda bizim başımıza vurdu çanağı, Su başdan aşdı. Bir rus görəndə oluruq xar yanında, Quzu, keçiyik biz. Keçməz sözümüz bir pula sərdar yanında, Çünki nəçiyik biz?! Tanrı buna şahid - Quzu, keçiyik biz... * * * Əl’əman, sərkəs olub... Əl’əman, sərkəş olub, gündə bir əhvalə düşən dövri-qəzanın bu dilazar, cəfakar, müxalif əməlindən ki, yaxıb aləmi narə, qoyub avarə, xüsusən mənibiçarə ki, həmvarə yanıb ney kimi odlarə, belə cuşü xüruş eyləyirəm, sanki səmavarə dönən qəlbimə minlərcə şərarə vurulub, əşki-tərim cari olur kaseyiçeşmimdən, aman, bari xudaya, bu nə suziş ki, düşüb cismi-nəzarə, dili-zarə, kim edər dərdimə çarə ki, gəlib ərsəyə tazə oxumuş bir neçə parə ürəfavü üdəbalər ki, qoyub bid‘ətə elm adını, tərğib və təhris eləyirlər bizi ol əmri-şəniə, yenə bunlar nə desə eyb eləməz, çünki gedib elm oxuyub, kursu təmam eyləyib, az-çox nə ola kəsbi-məratib də ediblər; a kişi, təngə gətirdi məni, vallahi, bu naqqal şüəralər, hədərəndən-pədərəndən, nə bilim, boymadərəndən, necə sərsəm danışırlar, nə iş olsa qarışırlar, necə eyb axtarışırlar, necə gör yoldan azırlar, nə görürlərsə yazırlar, necə hörmətli “qərib” olsa da fövrən tanışırlar; qulağım batdı, nə çox-çox danışırlar, bu nə məktəb, nə məkatib, nə məratib, bizə bunlar nə münasib, əcəba, cəddlə əcdadımızın irsi olub bizlərə mirasi-həqiqi, qalan adatü əlamat ilə ə’malımızı, halımızı, cümlə bu əf’alımızı şe’rlə təğyir və təbdil eləmək fikri-şəniində olub, bizləri hər bid’ətə iğfal ilə iysal eləyirlər ki, apar oğlunu ver uşqola mollasına, əyləş balanın yasına, bax bircə, sən Allah, buların verdiyi fitvasına: yə’ni öz əlinlə elə övladını bir rus; səd əfsus ki, bir pak və pakizə müsəlman balası xarici övladı kimi şapqa qoyub, iştot-miştot oxuyub, axırı bir doktor olub, millətiislamdə dərdə düşənə aptekanın nisfi çaxır, nisfi su əczalarını çarə bilib, mö’mini-dindarın edə qarnını murdar, vəhalonki gözü sürməli, saqqalı hənalı, əli təsbihli, Allah qulu, peyğəmbərimiz ümməti, könlündə tərəhhüm kök atıb rişə salan, bir kəsə əslən, əbədən bircə xəyanət eləmək bilməyib, ömründə xərid ilə füruşi düz olub, mişk əvəzi müştəriyə rübbi-biyan verməyən 1 ol həzrətihacül-hərəmeynin gözəl əttar dükanında ki, hərgiz də siçan həndəvərindən ötüşüb fəzlə sala bilmədiyi ağzı qapaqsız qutularda ki, on ildən bəri saxlanmaq ilə ətri də, tə’siri də artmaqda olub, naxoşu hər dərdü mərəzdən qutarıb, qüssədən azad eləyən rişeyi-xətmi, küli-balunə, sənaimərməki, ya həbbi-səlatin, zəkərək, behməni-piç ilə həlilə və bəlilə qala, ey vay!.. Alan olmaya əzvay, Gedə qış, gələ həm yay, Ötə il, dolana ay, Sata bilməyə mumyay, İş oldu bu da, hay-hay!.. * * * Hər nə versən, ver Hər nə versən, ver, məbada vermə bir dirhəm zəkat, Qoy acından ölsə ölsün binəva kəndli və tat. Hər nə düz versən, ver, oğlum, borcunu vermə təmam, Hər nə alsan, al, amandır, alma kasıbdan salam. Hər nə etsən, et və lakin etmə meydən ictinab, Hər nə dutsan, dut və lakin dutma bir kari-səvab. Hər nə çəksən, çək, vəli, çəkmə xəcalət qübhdən, Harda yatsan, yat, ayılma, durma hərgiz sübhdən. Hər yerə gəlsən, gəl, amma gəlmə dərsə, məktəbə, Hər kəsə uysan, uy, amma uyma dinə, məzhəbə. Hər nə çəksən, cək, bəradər, çəkmə düz mizanını, Çəkmə sən millət qəmin, çəkmə, çək öz qəlyanını. Baxmasan eytamə, baxma, baxma, bax löbətlərə, Gəlməsən imanə, gəlmə, gəlmə, gəl lənətlərə. Olmasan bir xeyrə bais, olma, ol bais şərə, Etməsən imdad, etmə, et sitəm acizlərə. * * * "Həyat"ın "Gop-gop"una cavab Bu tifl ki, nuri-bəsərü şireyi-candır, Tabi-tənü arami-dilü ruhi-rəvandır, Min zəhmət ilə bəslədiyin tazə cəvandır, Göndərmə bunu məktəbə, rəhm eylə, amandır! Qoy kuçədə naz ilə xuram eyləsin oğlun! Öz xoşladığı əmrə qiyam eyləsin oğlun! Bu bülbüli-şuridə ki, pakizə nəfəsdir, Aludeyi-qəm etməyə mail behəvəsdir, Bunca ki, gedib məktəbə, bildikləri bəsdir, Məktəbdir adı, leyk həqiqətdə qəfəsdir; Qoyma o dağılmışda məqam eyləsin oğlun! Sübhün belə viranədə şam eyləsin oğlun! Məktəbdə gedib dərs oxuyanları görürsən, Nitqi çəkilən tazə cəvanları görürsən, Qət’ən quruyub cismdə qanları, görürsən, Arifsən, özün yaxşı-yamanları görürsən, Qıyma ki, gedib fikrini xam eyləsin oğlun! Ömrün qəmi-elm ilə təmam eyləsin oğlun! Bavər edəməm elmdən olsun fərəh aid, Elm artıq olursa, həm olur qəm mütəzaid, İstərsən əgər oğlun edə kəsb fəvaid, Həm sərvəti zaid ola, həm miknəti zaid, Tərğib elə ta kəsbi-həram eyləsin oğlun! Bir ad çıxarıb şöhrəti-tam eyləsin oğlun! Biçarə kişi, qanmağa başın hələ keydir, Axır mənə bir söylə görüm, elm nə şeydir? Bilmək nə gərək kim, bu əlifdir, bu də beydir? "Həvvəz", sora "hütti", bu nə heydir, o nə heydir? Qoy pul qazanıb, sədri məqam eyləsin oğlun! Bəy-xanlar ilə dəxl-kəlam eyləsin oğlun! Gop-gop kimi bifaidə əhli-qələm olma, Ol Başıqapazlı, vəli Bidərdü Qəm olma, Qızdırmalı ol, Təşnələbü Didənəm olma, Molla Mozalanlara uyuş, möhtərəm olma, Qoy Hop-hop olub, şöhrəti-tam eyləsin oğlun! Kəsbin buraxıb, şe’rə dəvam eyləsin oğlun! * * * Küpəgirən qarının qızlara nəsihəti Qarı nənənin sözlərini sanma çərəndir, Canım, gözüm, ay qız! Hər kəlməsi min ləli-Yəmən, dürri-Ədəndir, Anla sözüm, ay qız! Çox ömr eləyib, çox da hünər etmişəm isbat Bu dari-cəhanda. Min hiylələri qatlaşmışam sinəmə qat-qat Bu xeyli zəmanda. Min il sənə nəqlin eləsəm məkri-nisanı, Qurtarmaz, azalmaz. Doldursam əgər məkrlə ətrafı-cəhanı, Bir boş yeri qalmaz. Cadu da elimdən bacarıb cin də qurtarmaz, Əfsunumə bah-bah!.. Mən eylədiyim məkri şeytan də bacarmaz, Vallah və billah! Xoştaləmişsən ki, bu gün feyzi-hüzurum Oldu sənə qismət. Qan sözlərimi, indi sən, ey gözdəki nurum, Qoyma keçə fürsət. Əvvəl bu qədər bil ki, vəfadar ər olmaz, - Aqil olur olsun; Bir ər ki, vəfadir ola, aləmdə tapılmaz, Cahil olur olsun; Zinhar, vəfa etmə tələb ər dediyindən, Sərvəqt ol, amandır! Asudə xəyal olma bu şöhər dediyindən, Üç-dördün alandır. Qırx il edəsən bir kişi əmrində itaət, Mənzurda bilməz; Vəqta ki, qocaldın alacaq başqa bir övrət, Baxmaz sənə, gülməz. Ər dərdü qəmin çəkme, sən öz halına ağla, Canı bəcəhənnəm! Sərrişteyi-tədbirini xəlvətcə yumaqla, Qıl könlünü xürrəm. Tainki ayıqdır, həzər et ər dediyindən, Ər zülmü yamandır! Çün yuxladı, el qat cibinə zər dediyindən, Öz rəngini yandır. Fürsət ki, olur rəngini vur hər gecə məxfi, Fərrarəlik öyrəş! Ta bilməyə şeytan da götürdün necə məxfi, Əyyarəlik öyrəş! Çün sübh çayın içdi kişi, çıxdı kənarə, Bidərdü qəm oldun; Açıldı başın, indi qıl öz dərdinə çarə, Banu hərəm oldun; Ver Xansənəm et, yağ, düyü, bal, çay, şəkər alsın, Gülqənd var evdə; Artıq nə qalarsa, ona da xuşgəbər alsın, Hərçənd var evdə, Göndər uşağı, Şahbacını eylə xəbərdar - Gəlsin helə-həlbət, Gəldikdə gətirsin neçə övrətləri zinhar, Qur məclisi-işrət. Mindir ocağa qazanı, qaynat samavarı, Çal nayi, qavalı; Mehmanlara hazır elə min dürlü naharı; Ver külçə, qoğalı, Həm qaymağı, balı. Ər fəhləlik etsin, Hər gün işe getsin; Olma ona həmqəm, Canı bəcəhənnəm, Sən çəkmə məlalı, Qur məclsisi-alı, Pozma bu cəlalı, Ay başı bəlalı!.. * * * Qocalıqdan şikayət Əfsus qocaldım, ağacım düşdü əlimdən, Səd hey cavanlıq! Zəf eylədi aciz məni, qaldım əməlimdən, Çəkdim nə ziyanlıq! Satdıqca cavanlıqla keçən günləri yadə Dərdim olur on qat! Ya rəb, yetərəm birdəmi dünyada muradə? Heyhay və heyhat! Saqqal ağarıb, bel bükülüb, dinmə filanı! Övqatım olub təlx; Övrət də yaxır saqqalına gündə hənani, “Rişi ki, bərəng əlx”. Yad olsun o günlər ki, muradımca gəzərdim Sazəndə Oruğnan: Min acizü biçarələrin başın əzərdim Sillə və yumuruqnan. Bu sayədə hər ləhzə edib səyü təlaşı, Sərvət qazanardım; Təhsil eləyib qol gücünə əmri-məaşı, Dövlət qazanardım. Əzalar isə süst olub indi qocalıqdan, Bir dadrəsin yox! Görməzmisən əhvalımı, düşdüm ucalıqdan, Fərdayəsim yox, Heç yerdə səsim yox, Kəskin nəfəsim yox, Fikrimdə cavanlıq, Başqa həvəsim yox. * * * Mahi-Kən’anın batıb, ey piri-Kən’an, qəm yemə! Mahi-Kənanın batıb, ey piri-Kənan, qəm yemə! Ta gülüstanın olubdur beyti-ehzan, qəm yemə! Ey dili-möhnətzədə, ol şad, ləbrizi-sürur, Kəsb namərdi qılar əfkarü vicdan, qəm yemə! Olmadı məqsudunuzca dövri-çərxi-gəcmədar, Qalmalıdır böylə halət üzrə dövran paydar, Qismətindir, etgilən həm ruz, həm şəb nalə, zar, Ey rəiyyət, ey fəqirü fəhlə, dehqan, qəm yemə! Sübh tezdən dur ayağə, şamətək çək zəhməti, Güclülərdən də eşit, hər növ föhşü töhməti, Sən zəlil ol, eybi yox, qoy güclü çəksin ləzzəti, Qoy səni xar eyləsinlər xanü əyan, qəm yemə! Işlə, qoy qəddin bükülsün, işlə, annın tərləsin, Işlə, ac qal, ac bəhayimtək əyalın çərləsin, Zülmdən fəryadü dadı qoy dilin əzbərləsin, Qarət etsin ruzunu molla və bəy, xan, qəm yemə! Çəçgilən ömrün çatınca, binəva, ahü fəğan, Böylə pünhan sirrlər olmaz sənə hərgiz bəyan, Molla Nəsrəddin, “Lisanülqeyb”ə oldun tərcüman, Ruhi-pakindir sənə hər dəm sənaxan, qəm yemə! * * * Mən bilməz idim bəxtdə bu nikbət olurmuş Mən bilməz idim bəxtdə bu nikbət olurmuş, İzzət dönüb axır belə bir zillət olurmuş, Çərxin, əcəba, seyri də min babət olurmuş, Millət ayılıb talibi-hürriyyət olurmuş, Millətdə də, yahu, belə bir qeyrət olurmuş?! Yalqız, nə deyim, getdi mənim millət əlimdən, Torpaq başıma, çıxdı bütün izzət əlimdən! Təbrizdə gər olmuş idim cüm’ə imamı, Gizlin ki, deyil, yaxşı bilir mətləbi hamı, Pul ilə satın almış idim mən bu məqamı, Uydurmuş idim kəndimə bilcümlə əvamı, Əbd etmiş idim şəhrdə hər püxtəni, xamı, Xud, mən nə bilim sübh dönüb şam olacaqmış, İranda da hürriyyəti-islam olacaqmış?! Tədric ilə salmışdım ələ bunca dehatı, Bir parça çörək nökəri etmişdim elatı, Artırmış idim məzrəəni, ilxını, atı, Rəncbər eləmişdim özümə çöllünü, tatı, Dərkar idi xeyrimdə ümumin hərəkatı, Birdən-birə getdi hamı kərrü fərim, ey vay! Çıxdı boşa sərvət qazanan əllərim, ey vay! Təbrizdə rahət yeyib, asudə doyardım, Mö’minləri hər töhmətə olsaydı qoyardım, Hər axmağı, xamı quzu cildində soyardım, Həq söz deyənin canın alıb, çeşmin oyardım, Neylərdim edərdim, necə rəng olsa boyardım, Səd heyf, gözəl hökmi-şəriət tələf oldu! Qanuni-əsasi də bir əngəl kələf oldu! Bilməm arılar mənzilinə kim çöp uzatdı, İllərcə təğafüldə yatan xəlqi oyatdı, Fitnə ağacın əkdi, evim qəmlərə batdı, Mən hərçi çalışdım ki, kəsəm, qol-budaq atdı, Əhli-qərəz öz istədiyi mətləbə çatdı; Əhkami-şəriət dəxi bir kar görərmi? Bundan sora bir buğda da anbar görərmi? Lal olsa nolur Mirzə Cavadın dili, ey kaş! Ta ağzın açıb eylədi hər gizli sözü faş! Bir yanda yığıb Mirzə Hüseynbaşına yoldaş, Cığ-mığ edib axır başıma saldıla bir daş, Təbrizdə ta oldu bərəngixtə pərxaş, İndi həsəbülxahişi-əhli-həsəd oldum, Bir dadrəsim olmadı, xaric-bələd oldum! Divanə edibdir məni Təbriz xəyalı, Məclisdə təvazö’dəki nimxiz xəyalı, Mətbəx iyi, süfrə qəmi, dəhliz xəyalı, Sədri düyünün buyi-fərəhbiz xəyalı, Qəndablə pür kaseyi-ləbriz xəyalı, Bir də o gözəl günləri, ya rəb, görərəm mən?! Bu xam xəyalı edib axır ölərəm mən?! Ya rəb, nola bir də edəm ol şəhri ziyarət, Naz ilə xüramə gələm, – arxamda cəmaət! Gördükdə məni yol verə bu əhli-vilayət, Tə’zim edə, baş endirə, qol bağlaya millət, Bir kimsədə bir söz deməyə olmaya cür’ət, Ə’yanları dindirsəm edə fəxrü mübahat; Heyhat və heyhat və heyhat və heyhat!!! Get yat və get yat və get yat və get yat!!! * * * Millət necə tarac olur olsun, nə işim var Millət necə tarac olur olsun, nə işim var?! Düşmənlərə möhtac olur olsun, nə işim var?! Qoy mən tox olum özgələri ilə nədir karım, Dünyavü cahan ac olur olsun nə işim var?! Səs salma, yatanlar ayılar, qoy hələ yatsın, Yatmışları razı deyiləm kimsə oyatsın, Tək-tək ayılan varsa da həq dadıma çatsın, Mən salim olum cümlə cahan batsa da batsın; Millət necə tarac olur olsun, nə işim var?! Düşmənlərə möhtac olur olsun, nə işim var?! Salma yadıma söhbəti tarixi cahanı, Əyyami-sələfdən demə bir sözdə filani, Hal isə gətir meyl eləyim dolmanı, nani, Müstəqbəli görmək nə gərək, ömürdü fani; Millət necə tarac olur olsun, nə işim var?! Düşmənlərə möhtac olur olsun, nə işim var?! Övladi vətən qoy hələ avarə dolansın, Çirkabi-səfalətlə əli, başı bulansın, Dul övrət isə sailə olsun, oda yansın, Ancaq mənim avazeyi-şənim ucalsın; Millət necə tarac olur olsun, nə işim var?! Düşmənlərə möhtac olur olsun, nə işim var?! Hər millət edir səfheyi-dünyada tərəqqi, Eylər hərə bir mənzili-məvada tərəqqi, Yorğan-döşəyimə düşə gər yadə tərəqqi, Bizdə edərik aləmi-röyada tərəqqi; Millət necə tarac olur olsun, nə işim var?! Düşmənlərə möhtac olur olsun, nə işim var?! * * * Ol gün ki, sənə xaliq edər lütf bir övlad Ol gün ki, sənə xaliq edər lütf bir övlad, Olsun ürəyin şad! Təyin elə cindarı ki, etsin ona imdad, Ta dəyməyə həmzad; Sağdan sola, soldan sağa sal boynuna heykəl, Qoy cinni məəttəl; Min gunə tilismata tutub eylə müqəffəl, Gəzdir onu əl-əl; Gər dəysə soyuq, sancılanıb olsa da bimar, Hökm et gələ cindar; Göstərmə təbibə o ciyərguşəni zinhar Qoyma ola murdar; Ağlarsa uşaq dərdinin axtarma davasın, Ancaq söy anasın; Qorxutsun o da damdabaca ilə çağasın, Kəssin də sədasın; Öyrət ona, əlbəttə, özün bir neçə mövhum, Məhdud ola məsum; Bu sayədə ömr eyləyə dünyada o məzlum, Hər haləti məzmum; Tək-tək dil açanda ona təlim elə hədyan, Həm olma peşiman; Bildir ona min dürlü qəbahətləri hər an, Alsın ələ ünvan; On yaşa yetincə uşağın eyləmə qəflət, Qandır neçə bidət; Ta on beşə yetdikcə tapa işdə məharət, Həm eyləyə adət; Göndərmə onu məktəbə, dəng eyləmə başın, Tökmə üzə yaşın; Hər fənd və bicliklə edər kəsb məaşın, Saxlar özü başın; Rahət niyə lazım edə dünyada məişət, Quldurçuluq öyrət; Tainki qumar oynaya, qətl eyləyə, qarət, Xoşdur belə sənət; Dünyanı soyub eyləyə hər gün səni xürsənd, Sağ ol, belə fərzənd! Evdə tapılır indi dəxi çay, plov, qənd, Kimdir sənə manənd! Nagah alınıb həbsə, tutarsa səni vəhşət, Ver hakimə, rüşvət; Sat var-yoxunu, advokata ver neçə xələt, Puç ol hələ-həlbət; Axırda olub həsrəti-didari-cəmali, Qal kisəsi xali; Qaldıqda oğulsuz dəxi tez başla suali. Al vizrü vəbali, Tap rizqi-həlali, Ay başı bəlali, Yığ dəymişi, kali, Olmaz oxumaqdan Tapmaq bu cəlali.... * * * Oxutmuram, əl çəkin! Oğul mənimdir əgər, oxutmuram, əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Gərçi bu bədbəxt özü elmə həvəskardır, Kəsbi-kamal etməyə səyi dəxi vardır, Məncə bu işlər bütün şiveyi-küffardır, Dinə zərərdir, zərər, oxutmuram, əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Bəs ki, uşaqdır hələ, yaxşı-yaman sanmayır, Elmin əbəs olduğun anlamayır, qanmayır, Sair uşaqlar kimi hər sözə aldanmayır, Eyləyir ömrün hədər, oxutmuram əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Eyləmərəm rəhm onun gözdən axan yaşına, Baxsın özündən böyük öz qoçu qardaşına, Ölsə də verməm rıza şapqa qoya başına, Kafir ola bir nəfər, oxutmuram əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Uşaq mənimdir, baba, dəxli nədir sizlərə? Kim sizi qəyyum edib hökm edəsiz bizlərə? Yatmaram əsla belə dinə dəyər sözlərə! Bir kərə qan, müxtəsər, oxutmuram, əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Qoysanız öz oğlumu uydurum əhvalimə, Sənətimi öyrədib mən salım öz halimə, Dün bu oxutmaq sözün ərz elədim alimə, Söylədi : ”haza kəfər…”, oxutmuram əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Bəsdi, cəhənnəm olun, bunca ki, aldatmısız, İndi beş ildir tamam dinimə əl qatmısız, Sevgili övladımı kafirə oxşatmısız, Duydum işin sərbəsər, oxutmuram əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Satmaram öz əqlimi siz kimi laməzhəbə, Razıyam oğlum gedə qəbrə, - nə ki məktəbə! Məktəb adın çəkməyin, - mələbədir, mələbə!.. Əlhəzər, ondan həzər, oxutmuram əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Bəsdir o bildikləri, kaş onu da bilməsə! Canıma olsun fəda bir də üzü gülməsə! Ta ki, o zehnindəki fikrləri silməsə, Sanma ola bəxtəvər, oxutmuram, əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Fikrimi verməm əbəs siz kimi nadanlara, Sövq edəsiz oğlumu bir para hədyanlara, Çünki xəyanətçisiz cümlə müsəlmanlara, Mənzilinizdir səqər, oxutmuram, əl çəkin! Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin! Dinə zərərdir, zərər, oxutmuram, əl çəkin! * * * Tərpənmə, amandır, bala, qəflətdən ayılma Tərpənmə, amandır, bala, qəflətdən ayılma! Açma gözünü, xabi-cəhalətdən ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay! Aldanma ayıqlıqda fəraqət ola, heyhat! Qəflətdə keçənlər kimi ləzzət ola, heyhat! Bidar olanın başı səlamət ola, heyhat! At başını yat, bəstəri-rahətdən ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay! Açsan gözünü rəngü məşəqqət görəcəksən, Millətdə qəm ümmətdə, küdurət görəcəksən, Qıldıqca nəzər millətə heyrat görəcəksən, Çək başına yorğanını, nikbətdən ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay! Bir ləhzə ayıldınsa, qutar canın yuxla, At tiryakını, meyl elə qəlyanını, yuxla, İncinsə sağın, ver yerə sol yanın, yuxla, İllərcə şüar etdiyin adətən ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay! Göz nurudur uyqu, onu dur etmə gözündən, Yol vermə məbada çıxa bir ləhzə sözündən, Amma elə bərk yuxula ki, hətta get özündən, Afaqı tutan şurü qiyamətdən ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay! * * * Təhsili-elm Təhsili-ülum etmə ki, elm afəti-candır, Həm əqlə ziyandır; Elm afəti-can olduğu məşhuri-cəhandır, Mə’rufi-zəmandır; Pəndi-pədəranəm eşit, ey sadə cəvanım, Yaxma qəmə canım! Xoş ol kəsə kim, vel dolanıb, dağda çobandır, Asudə həmandır! Elm içrə xəta olduğun ondan bilirəm kim, Bilsə nola hər kim, Elmə gəzənin küfrü zəbanlarda bəyandır, Təkfirə nişandır. Məktəb sənə xoş gəlməsin, ol cayi-xətərnak, Girmə ona çalak; Məktəb dediyin qeydi-dilü bəndi-zəbandır, Qarətgəri-candır. Çernil nədir? Ol qəlbi qara hoqqeyi-dilxun, Olma ona məftun! Ağ günlərini etmə qara, Allah, amandır! Bu rəng yamandır. Dəftər nədir? Ol hərzələrin həmdəmi-razi, Cövfi dolu yazi; Şairləri naqqal edib, avarə qoyandır, Bu mətləb əyandır. Ol başı kəsilmiş qələmin tutma belindən, Xövf eylə dilindən; Axırda çalar canını, bir əf’i ilandır, Əf’isə çalandır; Kağəz sənə ağ göstərir öz sineyi-safın, Guş eyləmə lafın; Çox tez qaralar qəlbi, mürəbbisi yamandır, Bir xırdaca yan dur. Ol zahiri sürxün ürəyi qarə qarandaş, Mirzalərə yoldaş Qəlbində xəfi sirrini bildikcə yazandır, Əyyari-zəmandır. Derlər oxumuşlar: oxumaq yaxşıdır, əmma Var bunda müəmma… Yaxşı nəzər etdikcə sərəncamı yamandır, Hər addımı qandır; Lağlağı, amandır, Qızdırmalı, yan dur, Sırtıq, Mozalan, dur! Hop-hop dilə düşdü, İş müşgülə düşdü, Çünki belə düşdü, İmdi balabandır… * * * Uşaqlara Ey millətin ümmidi, dilü, uşaqlar! Validlərinin sevgili cananı, uşaqlar! Madərləriniz etdi sizə mehrü məhəbbət, Ağuşi- şəfəqqətdə sizi bəslədi rahət, Validləriniz xərcinizə etdi kəfalət, Əlminnətü- lillh. Sizə yar oldu səadət, Olduz hərəniz bir evun oğlanı, uşaqlar! Asudə gəzin indi bu dünyanı, uşaqlar! Siz sərv kimi sərgəş olub biylə boy atdız, İllik biçə tək banlıyaraq xəlqi oyatdız, Şad oldu ğədər, madəriniz- bu boya şatdız, Bısdir sizə gəhvareyi- naz içrə ki, yatdız, İndi buraxın balışı, yorğanı, uşaqlar! Həm tərk eləyin xaneyi- viranı, uşaqlar! Vəqt oldu çıxıb kuçədə cövlan edəsiz siz, Hərçayı gəzib, hər yeri seyran edəsiz siz, Cəngü cədəlü qarətü talan edəsiz siz, Hər cildə gilib, aləmi vian edəsiz siz, Gündə atasız bur neçə patranı, uşaqlar! Ta öyrnəsiz şibeyi- dəvanı, uşaqlar! Vəqt oldu həvəs etməyəsiz məktəbə, dərsə, Evdə gərək əvvəlcə ki, qoççaq olasız siz, Həm validə, həm validəyə ağ olasız siz, Dincəlməyələr ta nə qədər sağ olasız siz, Hər gün döyəsiz madəri- nalanı, uşaqlar! Ta uf deməyə qalmaya imkanı, uşaqlar! Hər istədiyin olmasa hasil pədərindən, Vur, yıx, cala, ta qorxuya düşsün zərərindən, Söy ağzına cürətlə, çəkinmə hünərindən, Biçarə xilas olmaq üçün şurü şərindən, Çıxsın canı, satsın qabı- qazanı, uşaqlar! Neylər dəxi ol sərvətü samanı, uşaqlar! Bəsdir ki, oğul sahibi düşgün pədər oldu, Xeyr oldu əcəb aqıbəti, bəxtəvər oldu, Göz nuri hesab eylədiyi dərdi-sər oldu, Zəhmətlə əmək verdiyi cümlə hədər oldu; Nə ölmədi ta kim, qutara canı, uşaqlar! Nə tapmadı öz dərdinə dərmanı, uşaqlar!. * * * Nolur şirinməzaq etsə məni həlvayi-hürriyyət Nolur şirinməzaq etsə məni həlvayi-hürriyyət, Yesəm bir löqmə ondan, söyləsəm oxqay, hürriyyət! De, xeyr olsun, yuxu gördüm ki, bir dərya kənarında Töküblər yanbayan, qat-qat, bütün lay-lay hürriyyət; Yığıb da doldururlar kisə-kisə, bağlanır möhkəm, Urullar təllə, dağdan da aşır balayi-hurriyyət. Zibəs çoxdan bəri şövqündə idim mən bu həlvanın, Dedim, yaran, nolur versəz mənə bir payi-hürriyyət! Sözüm xoş gəlməyib təhvildarə, söylədi: "Güm şo! Bədəsti kütəh əz nəxl məcu xurmayi-hürriyyət? Nəmidani ki, in dilbər bu gün məxsusi Iranəst, Tu xud naməhrəmi bər şahidi-zibayi-hürriyyət?" Kəmali-yə’s ilə məhrum olub, bir yanda əyləşdim; Alıb bir kəştiyə doldurdular tay-tay hürriyyət. Svistok qışqırıb, kəşti rəvan oldu, baxırdım mən, Hələ getməkdə idi zövrəqi-dəryayi-hürriyyət Ki, nagəh bir qara bayraq açıldı dor ağacında, Yazılmış onda bir xətti-müsibətzayi-hürriyyət; Oxurkən xətti mə’lum oldu kəştibanı qərq olmuş, Qalıb dəryadə heyran kəştiyi-də’vayi-hürriyyət. Xüruşan mövclər hər səmtdən yeksər hücumavər, Görüb əmvacı kəştidən ucaldı: vay, hürriyyət! Bu səsdən səksənib durdum, götürdüm saətə baxdım, Hələ gördüm ki, şəbdir, söylədim: lay-lay, hürriyyət!.. * * * Nəfsin qərəzi, əqlin mərəzi Ey nəfs, fərz bildiyim üçün niyayişin, Daim edəm gərək gecə-gündüz sitayişin; Dinim və məzhəbim, əməlimdir nümayişin, Şimdi nədir bu yolda mənə, söylə, xahişin? İfayi-əmri-vacibül-iz’anın eylərəm, Məndən əmin ol, aləmi qurbanın eylərəm! Gər olmasam bir işdə rəis, – eylərəm fəsad, Mehrü vəfanı tərk edərəm, başlaram inad, Sə’yimlə əlfiraqə dönər vəz’i-ittihad, Bir parə şəxslər mənə etməzsə inqiyad, Mən özbəyəm, itaəti-fərmanın eylərəm, Məndən əmin ol, aləmi qurbanın eylərəm! Bir şəxsin olsa əqli əgər min mənim qədər – Heç olmaram riza ola təhsin mənim qədər! Görsəm ki, xəlq edir onu tə’yin mənim qədər, Bir hiylə eylərəm, edəməz cin mənim qədər… Sanma ki, məkrü hiylədə nöqsanın eylərəm, Məndən əmin ol, aləmi qurbanın eylərəm! Təhti-rəyasətimdə rəvan olmayınca kar, Ya olmayınca qəbzeyi-hökmümdə iqtidar, Bir əmri-xeyri istər edə kim ki, intişar – Cür’ətlə eylərəm onu filfövr tarimar; Şəxsi qərəzlə cümləni heyranın eylərəm, Məndən əmin ol, aləmi qurbanın eylərəm! Bir iş ki, xeyrim olmasa, əncamə vermərəm, Min çılpaq olsa da, birinə camə vermərəm, Öz şə’nü cahımı bütün islamə vermərəm, Dərdi-vətənlə mən səni talanə vermərəm, Əhli-diyarı zülm ilə giryanın eylərəm, Məndən əmin ol, aləmi qurbanın eylərəm! Çünki müəzzəz olmağa çoxdur təfəkkürüm, Əmsalın ehtiramına artır təhəssürüm, "Mən", "mən!" deməklə cümlə bilir var təkəbbürüm, Olsa nolur neçə büləhayə təşəkkürüm, Onlarla vəsli-rişteyi-peymanın eylərəm, Məndən əmin ol, aləmi qurbanın eylərəm! Bir gün gəlir, olar da bilərlər xəyanətim, Məndən tənəffür ilə qaçarlar cəmaətim, Onda yəqin qopar başıma öz qiyamətim, Artar qəmim, gedər fərəhim, izzü şövkətim, Əhdi pozub əgərçi mən üsyanın eylərəm, Ey dad, haray! Nə növ’ ilə samanın eylərəm?! * * * Ey əzizim, xələfim Ey əzizim, xələfim, mayeyi-izzü şərəfim, ruhi-rəvan, munisi-can, tabü təvan, tazə cəvanım ki, on ildən bəridir ömri-giranmayəmi, yalqız demirəm dinimi, imanımı, insafımı, vicdanımı, irfanımı, həm canımı da, cümlə qonumqonşu deyil, el də bilir ki, sənə vəqf eyləyib, şamü səhər, hər nə qədər, rəncü kədər, xeyrü zərər, fitnəvü şər səndən ötər dövri-qədərdən yetişibdirsə mənə, canıma minnətlə qəbul etmişəm, ancaq atalıq həqqimin ifası üçün, mehrü məhəbbətlə, nə izzətlə, nə halətlə sənə tərbiyə, tə’lim edərək, sərvqədin bəsləmişəm, canü dilimdən səni çox istəmişəm, bir para sırf axmaq olub öz gözünün nuru olan sevgili övladını tədrislə təzyi’ və təzyiq eləyən cahilü gümrah atalar tək səni zindani-mədarisdə müqəyyəd eləyib, elmü məarif deyilən boş, əbəs, insanə cəfəng işlər ilə fikrini, həm əqlini, vicdanını məhdud qılıb, ruhunu incitməmişəm, zəhmətinə bitməmişəm, kuçədə, bazardə öz qəsdinə iqdam edərək, hər günü bayram edərək, günləri axşam edərək, xoşladığın tək dolanıb, gəzməyinə razı olub, mən səni bir sən’ətə də qoymamışam, hər gecə hər yerdə qonaq qalmağını, zövqü səfa almağını, zurna, qaval çalmağını xoşlamışam, öz başına boşlamışam, həmd xudaya ki, olubsan belə qüvvətli, məhabətli, şücaətli cəvan, şiri-jəyan, bəbribəyan; vəqt o zəmandır dəxi bundan belə bir ad çıxarıb, iş bacarıb, ilxı qovub, mal aparıb, dəhrə qiyamət qoparıb, yolları məsdud eləyib, aləmi məhdud eləyib, hasili-məqsud eləyib, sən məni xoşnud eləyib, adəti quldur olasan, yol vurasan, el qırasan, gərçi qaçaqlıqda dutulmaq da var, əmma onu fikr eyləmə əsla ki, dutulsan, ələ düşsən də tərəhhümlüdür ərbabi-hökumət, sənə eylər hamı hörmət, olasan həbsdə rahət, çörəyin gərm, suyun saf, yerin küncifərağət, sənə bir kimsədə cür’ət olamaz etsin əziyyət, nola bir gün düşə fürsət qaçasan, qurtarasan həbsdən; əlbət ki, əgər qaçmağa da olmaya imkan, işini qət’ edə divan, olasan əhli-pasilyan, nə qəmin var, sənə qurban ki, o yerlərdə nə çoxdur sən özün xoşladığın Sonya kimi qönçə-dəhən, sim-bədən, rəşkiçəmən, zülfi-səmən, gözləri ahuyi-xütən, göpgözəl, appağ, o ismətli, vəcahətli, səbahətli, məlahətli madamlar, birin əlbəttə alarsan, desə rus ol, nə çətin şeydir, olarsan, dəxi bir xaç da salarsan... Bu əməldən ucalarsan, İvan namin alarsan, Amilyanov olarsan, Nə qədr olsa da ömrün, O yerlərdə qalarsan!.. * * * Xəsisin heyfi, varisin keyfi Xəsisin heyfi, varisin keyfi Şeirlər - M. A. Sabir. Hophopnamədən: Satiralar. Ey pul! Ey zövqi-dilü ruhi-tənü qüvvəti-can! Biəbi əntə və ümmi sənə canım qurban! Əhli-aləm arayıb axtarır, ey can, səni, Hərə bir növ qılır dərdinə dərman səni, Bir para şəxs eləyir mayeyi-ehsan səni. Qədrini bilməz edir millətə qurban səni; Aşiqəm mən sənə ancaq olasan munisi-can, Biəbi əntə və ümmi sənə canım qurban! Mailəm, cümlə bilir, dövləti-didarına mən Ki, baxam sübhü məsa şövq ilə rüxsarına mən, Dinimi, məzhəbimi sərf edəm isarına mən, Dəyməyəm batsa cəhan dirhəmü dinarına mən, Müstəhəqlər qala sənduqunə yeksər nigəran. Biəbi ənti və ümmi sənə canım qurban! Ehtiramən səni hər gündə ziyarət edərəm, Vacibüttaəsən, ancaq sənə taət edərəm, Çəkərəm nazını, təksirinə xidmət edərəm, Nəməkü nanü pənir ilə qənaət edərəm, Daş düşər başıma çatsa sənə bir həbbə ziyan, Biəbi ənti və ümmi sənə canım qurban! Bəslərəm can kimi, ey sevgili sərmayə səni, Etmərəm sərf əbəs məscidə, mollayə səni, Ala bilməz oxusa minbir-iki ayə səni, Vermərəm ac-yalavac əhli-təmənnayə səni, Görə bilməz üzünü sail, əgər qussa da qan, Biəbi ənti və ümmi sənə canım qurban! Bir günüm sənsiz əgər keçsə, min əfğan edərəm, Səndən ötrü bütün övladımı giryan edərəm, Qeyrətü şənimi hifzində nigəhban edərəm, Bir gün öz canımı hətta sənə qurban edərəm, Şad olur varisim, əmma gedərəm mən nigəran, Biəbi ənti və ümmi sənə canım qurban! Ah, səd ah, gedər ruhi-rəvanım dərəkə, Mollalar hazır olur dəfnimə əldə çərəkə, Səni varislərimə eyləyər onlar tərəkə, Eşidən olsa, görər kim, çıxar ahım fələkə, Baxaram qəbrdə həsrətlə, xəsarətlə, əman! Biəbi əntə və ümmi sənə canım qurban! Sanma varis mənə rəhmət oxuyub heyf çəkər, Səni təqsim edərək hər biri bir seyf çəkər, Orda-burda, nə bilim, məsrəf edib keyf çəkər, Hərə bir Annanı, Sonyanı dutub zeyf çəkər, Deyər: ey sərv-qədü lalə-rüxü qönçə-dəhan, Biəbi əntə və ümmi sənə canım qurban!.. * * * Səradan bir dəli şeytan deyər: insanlar, insanlar! Səradən bir dəli şeytan deyər: insanlar, insanlar! Nədir dünyanı dutmuş elmlər, irfanlar, insanlar!? Qanan kim, qandıran kim, nəşri-irfan eyləyən kimdir? Sizi irşad edir görmürsünüz fəttanlar, insanlar!? Ədəbdən, elmdən gər feyzyab olsa əvamünnas, Düşər şə’nü şərəfdən mollalar, işanlar, insanlar! Sevərmi əhli-istibdad millət huşyar olsun? Buna razı olurmu bir neçə vicdanlar, insanlar!? Ayılmış rəncbərlər, almaq istər həqqi-məşruin, Nə yerdə qalmısız bəylər, ağalar, xanlar, insanlar!? Mühərrirlər, müfəttinlər usanmazlar, utanmazlar, Yazarlar hərzələr, əfsanələr, hədyanlar, insanlar! Şərarətdən çəkib əl, xeyrə mail olmayın bir dəm, Kəsin başlar, alın canlar, tökün min qanlar, insanlar! Bəşərsiz, sizdə qan tökmək təbiidir, cibillidir, Bu fitrətdən uzaqdır, şübhəsiz, şeytanlar, insanlar! Deyilmi heyf dillərdən qübari-cəhl məhv olsun? Neçin hər gündə qandan qopmasın tufanlar, insanlar!? Dəmadəm nəfsi-əmmarə deməkdə "üqtülül-ixvan", Neçin salim qala başlar, bədənlər, canlar, insanlar? Cəhalət pərdəsin çak etməyin, onda görərsiz kim, Səradir cismlər, həm nəfslər, şeytanlar, insanlar! * * * Amalımız, əfkarımız ifnayi-vətəndir Amalımız, əfkarımız ifnayi-vətəndir, Kinü qərəzü hirs bizə ziynəti-təndir, Əfal yox, ancaq işimiz lafi-dəhəndir, Dünyadə əsarətlə bütün kam alırız biz, Qafqazlılarız, yol kəsiriz, nam alırız biz! Əqrəb kimi neştər gücü var dırnağımızda, İslam susuz olsa, su yox bardağımızda, Hər küncdə min tülkü yatıb çardağımızda, Min hiylə qurub, rütbəvü ikram alırız biz, Qafqazlılarız, yol kəsiriz, nam alırız biz! Qafqazlı adı aləmə ikrah-rəsandır, Quldur, qoçumuz zülmdə məşhuri-cəhandır, Kim dersə tərəqqi edəriz, məncə, yalandır, Büxlü həsədə adət edib, kam alırız biz, Qafqazlılarız, yol kəsiriz, nam alırız2 Biz xoşlamanıq dərsi ki, min məktəb açılsın, Gər min də məarif sözü dünyayə saçılsın, Məktəbdə nə hörmət ki, o samanə qaçılsın? Meyxanədə votqa vurarız, kam alırız biz, Qafqazlılarız, məst olarız, nam alırız biz! Avropalı öz millətin ihya edir, etsin, Şə’nü şərəfi-qövmünü i’la3 edir, etsin, İnsanlıq adın dəhrdə ibqa edir, etsin, Qəflətdə yatıb, ad batırıb, nam alırız biz, Başə yumuruq zolladırız, kam alırız biz!.. * * * Sərhesab Səs ucalaşdı, qoymayın! Millət oyaşdı, qoymayın! Rişteyi-dərsə, məktəbə… Cümlə dolaşdı, qoymayın! İş yavalaşdı, qoymayın! El uyuşub azanlara, Gündə qəzet yazanlara, Od vurulub qazanlara, Qaynadı, daşdı, qoymayın! Həddindən aşdı, qoymayın! Tərk eləyin cavanları, - Zərrəcə yoxdu qanları, Sözləri doğru isə də, Başları saşdı, qoymayın! Çöhrə təraşdı, qoymayın! Sehri, füsunu xoşlayın, Şairi, şeri boşlayın, Məktəb ilə bu firqənin Bağrı badaşdı, qoymayın! Nikbəti var, səsin kəsin! Qarğa, dolaşdı, qoymayın! Çox pis ulaşdı, qoymayın! Kafir olub, vurun, vurun! Rişteyi-ülfətin qırın! Yazdığı şərini cırın! Dinə sataşdı, qoymayın! Küfrə bulaşdı, qoymayın! Əqli, şüuri, fəhmi yox, Irzu həyadə səhmi yox, Məzhəbi, dini, rəhmi yox, Işləri yaşdı, qoymayın! Lap danabaşdı, qoymayın! Qırıldı qaşdı, qoymayın! Gözdən uzaşdı, qoymayın! * * * Ağlaşma ("Nə rəvadır əğniyalər baxa ac qalanə, ya rəb!") Nə rəvadır əğniyalər baxa ac qalanə, ya rəb! Bu nə söz ki, ac qalanə oluna ianə, ya rəb! Çıxa canı ac qalanın gözünün bəbəklərindən, Gedib işləsin, qazansın əlinin əməklərindən, Nədir əğniyayə xeyri oların yeməklərindən? Yeməyib acından ölsə, dəxi xoş bəhanə, ya rəb! Mənə boylə-boylə işdə deməyin söz, ey cəmaət! Nəyimə gərək ki, yeksər qırılıb ölür də millət? Yaradan xudayi-raziq edəcək özü kəfalət, Nə rəva baxam fəqirə, ürəyim bulanə, ya rəb! Bu qəzetçilər deyilmi ki, salıb bizi bəlayə? Elə bir iş olmamış hey verilir səda-sədayə – Ki, gərək kömək olunsun füqərayi-binəvayə... Elə puldu göndərilsin o yanə-bu yanə, ya rəb! Sənə nə, evin yıxılsın, füqəra üçün yanırsan? Atan oğlu qardaşındır, nə də hiç1 bir tanırsan?! İki gözlərimdi pulum, kişi, bir məgər qanırsan!? Onu vermək olmur axır hər ölən-qalanə, ya rəb! Füqəralər əğniyanın tanısın neçin yaxasın? Əgər acdı qarnı, satsın papağın, çulun-çuxasın; Edər əğniya də başqa işə dair öz səxasın, Məgər azdı bəzlü bəxşi filanə, filanə, ya rəb! Elə hey qəzet yazırsan, kişi, bircə mətləb anna! Əməlin gör əğniyanın, yeri varsa, sonra danna! Pulunu fəqirə versin, bəs acından ölsün Anna? O məgər ki, Xansənəmdir, qapılar dolanə, ya rəb?! * * * Tö’meyi-nəhar Çığırma, yat, ay ac toyuq, yuxunda çoxca darı gör! Sus, ay yazıq, fəzadəki üqabi-canşikarı gör! Hinində daldalanma çox, həyətdə də dolanma çox, Yiyəndəki bıçağə bax, o tiği-abdarı gör! Gətirdiyin yumurtadan nəticə cücə gözləmə, Qazanda qəyqanağə bax, ocaqdakı şərarı gör! Taxıl, taxıl deyib də çox çığırma zəngəzurlu tək,, Bəyin, xanın, xanın, bəyin əlində ehtikarı gör! Mənəm-mənəm deyənlərin inanma çox da qövlünə, Gərəkli gündə onların qıçındakı fərarı gör! Amandır, uyma vaizin həlavəti-kəlamına, Əba-qəbanı qovza bax, içində zəhrmarı gör! Bu əğniyalərin üzün görüncə ehtiyacdə, Get, ey fəqiri-binəva, kəfən bürün, məzarı gör! Bu inteliklərin sözün gətirmə heç aralığa, Oları görmək istəsən, şərabı gör, qumarı gör! Palitqadır hər işləri, alışları, verişləri, Olarda bir əməl fəqət quru, boş iftixarı gör! * * * Vay, vay! Nə yaman müşgülə düşdü işim, Allah! Vay, vay! Nə yaman müşgülə düşdü işim, Allah! Fəryadimə yet kim, yanıram atəşə, billah! İslamə xələl qatmadadır bir neçə bədxah, İstərlər ola bəndələrin taği və gümrah, Etdim nə yaman əsrə təsadüf, aman, ey vah! Lahövlə vəla qüvvətə illa və billah! Məktəblər açıb eyləyin ehsanı, – deyirlər, Məktəbdə qoyun ustulu, dasqanı, – deyirlər, Pərpuç eləyin çubi-fələqqanı, – deyirlər, Dişrə çıxarın həzrəti-mollanı, – deyirlər, Molla qovula, yə’ni müəllim gələ, vah-vah! Lahövlə vəla qüvvətə illa və billah! Mən anlamıram kim, nola mə’nayi-müəllim? Qırx-əlli manat pul ala hər ay müəllim? Bir tazə üsulə ola ifayi-müəllim? Pulları ala, söyləyə, "oxqay", – müəllim? Molla ona həsrətlə çəkə kuçədə ah!.. ah!.. Lahövlə vəla qüvvətə illa və billah! Bir ildi, bir az çox da olur, yoxdu damağım, Nə çatmır əlim bir işə, nə getmir ayağım1, Hərdən yeni bir söz danışır oğlan – uşağım, Taqqıldayır, Allah da şahiddi, qulağım, Port-Artur, hürriyyəti-Mancuriya, qah-qah!..2 Lahövlə vəla qüvvətə illa və billah! And olsun ötən günlərə, divanə olublar! İslamə də, imanə də biganə olublar! Billahi başım çıxmayır, aya, nə olublar? Hürriyyətə-mürriyyətə məstanə olublar… Bah! bah… yenə bah-bah!.. yenə bah-bah!.. yenə bah-bah!.. Lahövlə vəla qüvvətə illa və billah! Ax, ay keçən illər, nola bir də dolaneydin, Tazə yenə beş yüz il olunca dayaneydin, Elmi, ədəbi, fəzli, kəmalati daneydin! Ey bildir, inişil3 , nola odlarə yaneydin! Ta eyləmiyəydin də bu qafilləri4 agah! Lahövlə vəla qüvvətə illa və billah! Bilməm nə işim vardı, başım harda qarışdı, Elm ilə belə düşmən olan qövm barışdı, Təcdidi-vəfa birlə məariflə sarışdı, Rahət yata bilməm, mənə qəm muri darışdı; Etməkmi olar bir də bu uymuşları ikrah? Lahövlə vəla qüvvətə illa və billah!.. * * * Övradımız, əzkarımız əfsaneyi-zəndir Övradımız, əzkarımız əfsaneyi-zəndir, Əfsaneyi-zən nuri-dilü ruhi-bədəndir, Çün hübbi-nisa lazımeyi-hübbi-vətəndir, Əhli-vətəniz, hübbi-vətən yad alırız biz! Dindarləriz, gündə bir arvad alırız biz! Yox fərq bizim hündür ilə alçağımızda, Daim görürüz iş bu qocalmış çağımızda, Cüt-cüt durur övrət solumuzda, sağımızda, Şəhvət quluyuz, nəfsdən imdad alırız biz! Dindarləriz, gündə bir arvad alırız biz! Hər şam gərək üqdeyi-əfkar açılsın, Fəvvareyi-iqbaldən amal saçılsın, Hər sübh nəmaz ötmədə həmmama qaçılsın, Təthir edərək dillərə övrad alırız biz! Dindarləriz, gündə bir arvad alırız biz! Bu məşğələlər şiveyi-əşyaxi-zəmandır, Ata-babamızdan bizə miras həmandır, Zənn eyləmə süstüz, qanımız od kimi qandır, Bu yolda töküb qanımızı ad alırız biz! Dindarləriz, gündə bir arvad alırız biz! Sair miləl övrətlə ədalət edir, etsin, Övrət ərə, ər övrətə rəğbət edir, etsin, Hər kim ki, bir övrətlə qənaət edir, etsin, Üç-dördün ötüb siğədə tə’dad alırız biz! Dindarləriz, gündə bir arvad alırız biz! Tə’dadi-nisa bir hünəri-sariyəmizdir, Tez boşluyuruz, çün bu libas ariyəmizdir, Övrət nə demək? Xadiməmiz, cariyəmizdir! Hərçənd alan vəqtdə azad alırız biz! Dindarləriz, gündə bir arvad alırız biz!.. * * * HƏ, DE GÖRÜM, NƏ OLDU BƏS, AY BALAM, İDDƏALARIN? -HƏ, DE GÖRÜM, NƏ OLDU BƏS, AY BALAM, İDDƏALARIN?** Hə, de görüm, nə oldu bəs, ay balam, iddəaların? Dutmuş idi yeri, göyü nalələrin, nəvaların... Yoxsa qanıb da eybini boşlamısan ədaların? Şimdi, hərif, söz həman mən deyən oldu, olmadı? Sən demədinmi sağlamam, yox bədənimdə bir mərəz? Mən demədimmi cövhəri-nəfsinə hirs olur ərəz? Sən demədinmi şəxsimə əl tapa bilməyib qərəz? Ta ki, olundu imtəhan, mən deyən oldu, olmadı? Əncümən əhlinin, qoçaq, sən demədinmi, bir təki Verməyəcək riza gələ ölkəmizə Ətabəki?! Noldu ki, tez boşaldı bəs iş görən əncümən də ki? Köhnə qapı, həman daban, mən deyən oldu, olmadı? Sən o deyilmidin, dedin: dumdur ümidgahımız? Mən demədimmi, var buna dumduru iştibahımız? Bakı vəkili getdimi, oldumu dadxahımız? Get, hələ xamsən, dolan, mən deyən oldu, olmadı? Sən demədinmi dumada rəf’ olur ehtiyacımız? Mən də dedimmi çox yemə, tez pozulur məzacımız?! Qara buludlar oynaşır, indi nədir əlacımız? Çulğalayır bizi duman, mən deyən oldu, olmadı? Sən o deyilmidin, dedin: var bizim ittihadımız? Mən də, yadında var, dedim: yox buna e’timadımız, Büğzə, nifaqədir bizim qeyrətü ictihadımız?! Pərdə açıldı nagəhan, mən deyən oldu, olmadı?. * * * Eyki guyi şərəfi-nəfs be ədləstü be cud -Eyki guyi şərəfi-nəfs be ədləstü be cud** Ey ki guyi şərəfi-nəfs beədləstü becud, Vey ki cuyi göhəri-taci-kəramət zi sücud, Səxt bizarü məluləm mən əz in göftü şünud, Guş kon pəndi-həkimaneyi-Lağlaği nümud, Şərəfi-nəfs bebüxləstü ləamət, nə becud, Hər ki in hər dü nədarəd, ədəməş beh zivücud. Söhbət əz bəzlü səxavü kərəmü cud məkon, Atəşi-cud məzən, ne’məti-xod dud məkon, Müstəhəqra bekərəm naili-məqsud məkon, Ne’mətira ki, fərahəm şodə məfqud məkon, Ey ki dər ne’mətü nazi bekəsi cud məkon Ki, məhaləst bedin məşğələ imkani-xülud. Əz ğəmi-fəqr miyəndiş mədeh dil beməlal, Abiru riz behər dər be təmənnayi-sual, Begədayi həməca cəm’i-nümavü zərü bal, Sən’əti piş məgirü dəri-hər xanə benal, Ey ki dər şiddəti-fəqrivü pərişaniyi-hal, Dözd şo kin do, sə ruzi besər ayəd mə’dud. Zərər əz fəqr çü didi tərəfi-sud gozər, Ğəm məxor düzdgəri kon suyi-məqsud gozər, Hirs kon tiztər əz atəşi-Nəmrud gozər, Xaki-rahi ki, beru migozərəd zud gozər, Ta nənalənd zi cövri-to bemə’bud gozər Ki, üyunəstü cüfunəstü xüdudəstü qüdud. * * * Fə’lə, özünü sən də bir insanmı sanırsan?! Fə’lə, özünü sən də bir insanmı sanırsan?! Pulsuz kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! İnsan olanın cahü cəlali gərək olsun, İnsan olanın dövləti, mali gələk olsun, Hümmət demirəm, evləri ali gərək olsun; Alçaq, ufacıq daxmanı samanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Hər məclisi-alidə soxulma tez arayə, Sən dur ayaq üstə, demə bir söz ümərayə, Caiz deyil insanca danışmaq füqərayə, Dövlətlilərə kəndini yeksanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Fəqr ilə ğina əhlinə kim verdi müsavat? Mə’nadə də, surətdə də var bunda münafat, Öz fəzlini pulsuz edəməz1 kimsənə isbat, Bu mümtənəi qabili-imkanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Get vur çəkicin, işlə işin, çıxma zeyindən, Məqsud müsavat isə ayrılma ceyindən, Var nisbətin ərbabi-ğinayə nə şeyindən? Bir abbasi gün muzdunu milyanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Dövlətliyik, əlbəttə, şərafət də bizimdir, Əmlak bizimdirsə, əyalət də bizimdir, Divan bizim, ərbabi-hökumət də bizimdir, Ölkə dərəbəylik deyə xan-xanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsar?! Asudə dolanmaqda ikən dövlətimizdən, Azğınlıq edirsiz də hələ ne’mətimizdən, Boylə çıxacaqsızmı bizim minnətimizdən?! Ehsanımızın şükrünü küfranmı sanırsan?!2 Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Heç bir utanırsan?! Ya bir usanırsan?! Əlminnətü-lillah, Odlara yanırsan * * * Təni-adəmi şərifəst be nani-adəmiyyət Təni-adəmi şərifəst be nani-adəmiyyət, Nə həmin kəmalü fəzləst nişani-adəmiyyət. Əgər adəmi be nitqəstü be ləhn sövti-dİlkeş, Çi məyaneyi-qramafon, çi məyani-adəmiyyət. Xörəşü plov, fisincan, xinikabi-qəndü fincan, Həyəvan xəbər nədarəd zi xani-adəmiyyət. Be təbiət adəmi şöv peyi-səfki-xuni-ixvan, Rəkü xuni-adəmi xür be dəhani-adəmiyyət. Əgər in dirəndəxuyi nəbüvəd çisan təvan kərd, Həmə ömr cəndəbazi be zənani-adəmiyyət. Güzərani-fə’lə didi… to sual kon, zi qeyrət Bedər ay ta be bini güzərani-adəmiyyət!.. T ə r c ü m ə s i: Adamı çörəklə indi tanıyıb sayırlar insan, Bəşərə bəzək deyildir bu zamanda elm, irfan. Danışıqla, söhbət ilə birinə adam deyirlər, O nə ilə fərqlənir bəs oxuyan qrammafondan? Düzülüb plov-fisincan, döşənib otaqda süfrə, Belə insan aləmində nə bilir nə var ki, heyvan. Adam ol təbiətinlə, didib aləmi dağıt sən, Bəşərin üzüb boğazın, sən öz ağzın ilə iç qan. Belə vəhşilik, cinayət əgər olmasa birində Nə cürə kef ilə məşğul olacaq cahanda hər an? Necə ömr edir o fəhlə… soruş indi, qeyrətindən, Nəzər eylə gör ki, insan dolanır necə firavan. * * * Naəhl olana mətləbi andırmaq olurmu?! -Naəhl olana mətləbi andırmaq olurmu?!** Naəhl olana mətləbi andırmaq olurmu?! Söz qanmıyana zor ilə qandırmaq olurmu?! Könlüm sənə maildir əzəldən bəri, ey pul! Olsam da nolur taətinə il-günü məşğul, Sənlə görürəm kəndimi hər bəzmdə məqbul, Sənsiz bu cəhan əhlin inandırmaq olurmu?! Naəhl olana mətləbi andırmaq olurmu?! Sənsiz mənim əfzuniyi-sərmayeyi-fəxrim, Sənlə ucalır mərtəbeyi-payeyi-fəxrim, Gər dönsə üzüm qiblədən, ey mayeyi-fəxrim, Səndən yana göz nuru dolandırmaq olurmu?! Naəhl olana mətləbi andırmaq olurmu?! Canım üzülüb səndən ötür xəlqi soyunca, Bir yatmamışam ta səni sənduqə qoyunca! Derlər mənə: pul yığmayı boşla, ye doyunca! Eşq əhlini sövdadən usandırmaq olurmu?! Naəhl olana mətləbi andırmaq olurmu?! Kasib deyiliz, sikkeyi-pulu tanırız biz, Pul ilə olan şə’nü şüunu qanırız biz, Bir həbbə zərər yetsə pula, odlanırız biz, Yansın ciyərim! Dövləti yandırmaq olurmu?! Naəhl olana mətləbi andırmaq olurmu?! Sə’y eyləmişəm bir neçə il zirəkü çalak, Hardansa keçib girimə çox sərvətü əmlak, Bir acizə rəhm etməyib, ömr eyləmişəm pak, İndi bu süluki yavalandırmaq olurmu?! Naəhl olana mətləbi andırmaq1 olurmu?. Bunlar keçər, indi düşüb el başqa həvayə, Pul istənilir, məktəb açılsın füqərayə, Oğlan oxusun, qız oxusun payəbəpayə; Kasibləri elmə ucalandırmaq olurmu?! Naəhl olana mətləbi andırmaq olurmu?! Dəxli mənə nə elm oxuya millət uşağı?! Təhsili-kəmalat edə ya ümmət uşağı?! Getsin işə bu tənbəlü biğeyrət uşağı! Canım, gözüm, arifləri qandırmaq olurmu?! Naəhl olana mətləbi andırmaq olurmu?! Bizlərdə yox idi belə adət, – yeni çıxdı, Övrətlərə tədrisi-kitabət yeni çıxdı, İslamə xələl qatdı bu bid’ət, – yeni çıxdı, Bu çeşməni bir növ’ bulandırmaq olurmu?! Naəhl olana mətləbi andırmaq olurmu?! * * * Pah atonnan, nə ağır yatdı bu oğlan, ölübə! Pah atonnan, nə ağır yatdı bu oğlan, ölübə! Nə də tərpənməyir üstündəki yorğan, ölübə!.. Bu qədər qışqırığa durdu qonum-qonşu təmam, Dəbərişməz də, veribdir, deyəsən, can, ölübə! Demək olmaz dirilər tək yatıb, əlbət, duracaq, Ölülər yatmağıdır, yox buna payan, ölübə! Çox sovuqdur çıxan ahəstəcə tək-tək nəfəsi, Bədənində donuşub, ləxtələnib qan, ölübə! Cumuxub canına bitlər, birələr, hiss eləmir, Çalsa əqrəb də hənuz eyləməz əmman, ölübə! Hansı bir doktora ərz etdim onun illətini, Dedi: çək bundan əlin, boşla, bu çoxdan ölübə! Nə “masaj” ilə, nə “məsnui-tənəffüslə” bunun – Və nə “dağ” ilə olur dərdinə dərman, ölübə! Bunu hətta düşünüb cümlə müsəlman uşağı Hər vilayətdə deyirlər: pay atonnan, ölübə! Məzəli lap bu ki, bir parə urus “dama”ları Qoşulub bunlara derlər ki, müsəlman ölübə! Aman, ay Molla dayı, bir kitab açdır, fala bax, Tapmasan çarəsini sən də de ordan: ölübə!.. * * * Təraneyi-əsilanə Nə soxulmusan arayə, a başı bəlalı fə’lə?! Na xəyal ilə olubsan belə iddialı, fə’lə?! Sənə dinmədikcə, əbləh, azıxıb yolun çaşırsan, Qapıda dayanmayıb da, zala doğru dırmaşırsan, Qara fə’lə olduğunda bəyü xanla çulğaşırsan, Bəyə bizdə görməyirsən bu qədər cəlalı, fə’lə?! Nə çığır-bağır salırsan, yorulub usanmayırsan, Ədəb ilə öz məqamın tanıyıb dayanmayırsan, Hələ köhnə paltarından qızarıb utanmayırsan, Başına qoyub gəlirsən yekə bir motalı, fə’lə?! Buna bax, bu sir-sifətlə danışır da bir ibarə!..1 Gözüm ağrıyır edəndə bu qırılmışa nəzarə… Gətirib buraxdı kimlər buları bizim diyarə? Nə bilim haralı kasıb, nə bilim haralı fə’lə?! Belə idi adət əvvəl, bəyə yalvarardı kasıb, Nücəbaləri görəndə ayağa durardı kasıb, İki qat olub, ədəblə bəyə baş vurardı kasıb, Var idi vəfalı kasıb, var idi həyalı fə’lə! Dəyişib zəmanə imdi, dolanıb bütün ümurat, Ayağı çarıqlılar da gəlib istəyir müsavat!.. Belə əsrdə məişət bizə xoş keçərmi, heyhat?! Ayılıb yatan cəmaət, göz açıb qapalı fə’lə! Adə, fə’lə, sən get əlləş, sana günlərin ay olsun, Get olarla söz danış kim, sənə fəqrdə tay olsun, Bəşəriyyət aləmindən nəyinə görə pay olsun? Bu deyilmi baş-qulağın, a başı havalı fə’lə?! * * * Leyli-Məcnun Ey dövlətimin zəvalı oğlum! Ey başı ağır bəlalı oğlum! Ey məktəbü dərsin aşinası! Ey rişteyi-elm mübtəlası! Şad oldum o gün ki, sən doğuldun, Min şükr elədim ki, oğlum oldun. Derdim ki, gözəl xələf olarsan, Bir ailəyə şərəf olarsan. Şüğlü hünərimi yad edərsən, Atanı, ananı şad edərsən; Dünyadən olursa irtihalım, Ancaq sənə tərk olur mənalım. Bilməzdim olursan elmə şeyda, Şuridə edər səni bu sevda. Bə’zi oxumuş rəfiqi-bədxah Tədbirimi çaşdırıbmış, ey vah! Uydum olara, səni oxutdum, Səd heyf ki, əqlimi unutdum! Kəsdim öz əlimlə öz ayağım, Xamuş elədim mən öz çirağım. Girəm bu xəta düşüb özümdən, Göz nurimi saçmışam gözümdən. Sən həm niyə bunca səhv edirsən, Göz nuri kimi uzaq gedirsən? Bunca oxudun, yorul da bari, Bir dəf’ə buraq bu zəhrimari! Pul qalmadı, baxmısam hesabə, – Getdi qələmə, kağız, kitabə. Jurnalü kitab yüz-yüz olmaz, Bu xərc ticarətə düz olmaz. Dəftərsə beş-altı cild bəsdir. Ey naxələfim, bu nə həvəsdir?! Çernil, qrafil, pero, qarandaş – Icad edəni olaydı şil, kaş! Insaf eləməzmisən ki, yandım, Puli nə əzab ilə qazandım! Bihudə işə nə xərc edirsən, Bu könlümü hərcü mərc edirsən! Xərcin tükənib kəsilmir ardı, Billah, dəxi pullarım qutardı! Xasə əridi, üzüldü canın, Soldu gül üzün, qaraldı qanın; Vazeh bu ki, xəstədir məzacın, Ya rəb, kim edər sənin əlacın?! Nə var yeyib-içməyin, nə xabın, Təhsilədir ancaq irtikabın. Nə seyrü səfanı xoşlayırsan, Nə dərsü kitabı boşlayırsan. Mırt-mırt oxuyub mırıldayırsan, Qarğa kimi hey qırıldayırsan! Əyyami-bəharü güldür, oğlum! Qoyma məni qəmdə, güldür, oğlum! Həmsinnlərin səfadə, bağda, Həməsrlərin çəməndə, dağda. Bə’zisi gəzib də kiştzari, Quş əldə gözətləyir şikari; Bə’ziləri bir tərəfdə xəlvət, Adətcə edərlər eyşü işrət; Bə’zisi olub qumarə məşğul, Bə’zisi şərabə, yarə məşğul. Hər bir nəfəri bir işdə çalak, Hər digəri bir əməldə bibak. Hər gün əbəveyni şad edirlər, Hörmətlərin izdiyad edirlər. Xoş ol əbəveynə kim, bu minval Hər daim olur cəhanda xoşhal!.. * * * Əlminnətü-lillah ki, "Dəbistan" da qapandı! Əlminnətü-lillah ki, "Dəbistan" da qapandı! Bir badi-xəzan əsdi, gülüstan da qapandı! Hasilləri puç oldu bütün məzrəəcatın, Yel vurdu qavun-qarpızı, bostan da qapandı! "Ülfət" kəsilib, toxdadı "Bürhani-tərəqqi", Məhv oldu "Həmiyyət", ədəbistan da qapandı! "Rəhbər" yorulub, yuxladı "Irşad"ü "Təkamül", Aslanlara ox dəydi, neyistan da qapandı! Meydani-rəqabətdə bizim hümmətimizdən Də’va qapanıb, Rüstəmi-dastan da qapandı! Ətfali-vətən qoy bağırıb ölsün acından, Yandı analar sinəsi, püstan da qapandı! Qoy köhnələrin daş ürəyi gül tək açılsın, Darüzzəfəri-tazəpərəstan da qapandı!.. * * * Uçitellər Tövqif edilmişdi mağıl Gəncə siyezdi, Olmuşduq əcəb biz dəxi rahət, uçitellər! Düşdü tavuğu dövriyə bədbəxt “Nicat”ın, Əyləşmədi bir ləhzə fərağət, uçitellər! Divan-dərəni bəndə çəkib aldı dübarə, Bu bid’ət olan əmrə icazət, uçitellər! İndi Bakıda başlanacaq oldu bu iclas, Olduq yenə ol məclisə də’vət, uçitellər! Qoymur bu qapanmış bizi dünyadə beş-on gün Adətcə çəkib keyf, edək işrət, uçitellər! Bilməm bu siyezdin nədir axır bizə xeyri – Hər ildə çəkək bunca əziyyət, uçitellər?! Daim bu təşəbbüslər olur həqqül-əməlsiz, Millət pulu yox, ta alaq ücrət, uçitellər! Lazım gətirir xərc edək ancaq cibimizdən, Həm xərc ola, həm mayeyi-zəhmət3, uçitellər! Boylə əmələ aqil olan mürtəkib olmaz, Layiqmi cibişdanə xəyanət, uçitellər?! Yə’ni nə deməkdir bu ki, sən pulunu xərc et, Ta elm oxuyub dərs ala millət, uçitellər?! Millətdən ötür ağlıyan axırda olur kor, – Məzmunlu məsəldir bu ibarət, uçitellər! Bildir də nə zəhmətlə bu iclasa yığışdıq, Etdik nə qədər boş yerə söhbət, uçitellər! * * * Vəqta ki, qopur bir evdə matəm Vəqta ki, qopur bir evdə matəm, Təşkil edilir büsati-ehsan, Mə’lumlər əyləşir müəmməm, Təfrih ilə əllərində qəlyan, Ev sahibinin xəyalı bərhəm, Əfkarı qonaqların fisincan, Bişdikcə qazan-qazan mütəncəm, Gəldikcə tabaq-tabaq badımcan – Yad et məni, yaglı-yaglı yad et! Vəqta ki, əsas olur mürəttəb Məcmuəyi-nazü ne’mət ilə, Sərsüfrədə səf çəkir müəddəb Eyzən nücəba mətanət ilə, Dərvazədə əhli-fəqr: "Ya rəb! Ya rəb!.." çağırır zəlalət ilə; Sərsüfrədə dadlı-dadlı şərbət, Içdikcə qonaqlar əldə fincan, Dərvazədə həsrətü nədamət, Olduqca nəsibi-müstəməndan – Yad et məni, qəmli-qəmli yad et! Vəqta gətirir bir əhli-sərvət Minheysi-zəkat bir qədər pul; Səyfül-üləma edib icabət, Övradə olur və leyk məşğul; Yə’ni ki, müqəddəsəm həqiqət (?) Mən fazili-əsr, xəlq məfzul. Məbləğ tökülüb hüzurə lay-lay, Olduqda həvaleyi-cibişdan, Həqqül-füqərayə şeyx: "Oxqay, Bəllə’tü" deyib udanda pünhan Yad et məni, gizli-gizli yad et!.. * * * Mən belə əsrari qana bilmirəm Mən belə əsrarı qana bilmirəm, Qanmaz olub da dolana bilmirəm!.. Axtaxana, dağda dana böyüdü, Mən böyük ollam haçana, bilmirəm!.. Derlər utan, heç kəsə bir söz demə, – Həq sözü derkən utana bilmirəm!.. Neyləməli, göz görür, əqlim kəsir, Mən günəşi göydə dana bilmirəm!.. Şiddəti-seylan ilə baran tökür, Bir koma yox, daldalana bilmirəm!.. Derlər usan, hərzəvü hədyan demə, – Güc gətirir dərd, usana bilmirəm!.. Derlər, otur evdə, nedim, kasibəm, Kəsb eləməzsəm, qazana bilmirəm!.. Derlər, a qanmaz, de yıxıl, öl, qutar! Hə, balam, doğrusu, ay dadaş, mən dəxi Məsləhət ondan o yana bilmirəm!.. * * * Müəllimlər siyezdi Baş tutdu müəllimlərin iclasi-siyezdi, Ey vay, uçitellər yenə dərkar olacaqdır!.. Zənnimcə mənim, işbu yığıncaqda həmana Bildirki məsail1 yenə təkrar olacaqdır. Təşkil edəcəklər kişilər məktəbi-nisvan, Qızlar oxuyub cümlə şərəfdar olacaqdır. Hər şəhrdə bir məktəbi-sən’ət açacaqdır, Oğlanlar alıb həndəsə, me’mar olacaqdır. Tətbiq edəcəklər yazını şiveyi-türkə, Sibyan da sühulətlə xəbərdar olacaqdır. Təsnif olunub tazə kütüb türk dilində, Hər kəs oxuyub elmlə bidar olacaqdır. Bu bir, iki, üç məs’ələdə yox o qədər bak, Olsun, bəcəhənnəm, necə rəftar olacaqdır. Lakin bu yamandır ki, iki məzhəbə rəğmən Bir məs’ələ üstündə də göftar olacaqdır. Sünnilik ilə şiəliyi qaldıracaqlar, İslamə yetib rəxnə, xələldar olacaqdır. Qardaş biləcək bir-birini şiə və sünni, Hər əmrdə hətrə’yü həməfkar olacaqdır. Məzhəbləri biryanlıq edib bu uçitellər, Ancaq yavan islam adı təzkar olacaqdır. Əfsus, səd əfsus sənə, ey gözəl islam! Kimlər sənə gör indi tərəfdar olacaqdır!? Baş saçlı, ayaq çəkməli, mırt-mırt danışanlar Din qədri bilib, mö’minü dindar olacaqdır!.. * * * Çapma atını, girmə bu meydanə, a Molla! [ÇAPMA ATINI, GİRMƏ BU MEYDANƏ, A MOLLA!] Çapma atını, girmə bu meydanə, a Molla! Çox məsxərə sən yazma müsəlmanə, a Molla! Salma özünü atəşi-niranə, a Molla! Gəlsin yazığın canına, divanə, a Molla! Bu sözlərini yaz xərü nadanə, a Molla! Biz anlayanıq, gəldik axır canə, a Molla! Şimdi de görək, məqsədin, aya, nədi bizdən? Nə kəşfi-kəramət, nə də bir mö’cüzə sizdən Heç görməmişik, salma özün bir belə gözdən! Ancaq ki, gəlir bircə şəkil çəkmək əlizdən! Qorxum budu inkar edəsən tarın, a Molla! Ya məhv edəsən axirət asarın, a Molla! Elm əhlisən, et heyzü nifasi gözəl ünvan, Ya məs’əleyi-şəkk ilə səhvi elə tibyan, Məndən gəl eşit bunca nəsihət, a müsəlman! Nəql eylə “Çehil tuti”2 , nə hürriyyəti-vicdan?! Ol bircə peşiman, gəl imanə, a Molla! Söhbət edəsən huriyü qılmanə, a Molla! Ya və’z elə bizdən ötər əxbarü əhadis, Qıl malə təsahüb, qala boş yerdə məvaris, İrsalə oxu, eylə əyan fərqi-xəbais, Aya, sənə nə, oldu keçən vəz’ü həvadis? Qıl təkyə mitəkkayə, elə rahət, a Molla! Elm əhlinə şimdi belədir adət, a Molla! Çıx mənbərə, zahirdə oxu nəqlü kitabı, Buğdanı vur anbara, elə meyl şərabı, Vur başına noxtadı, bu məxluqə, səvabı, Aya, nə işin var, yazıb ayati-hicabı? Bu sözləri insan yazıb insanə, a Molla! Noxta yaranıb firqeyi-heyvanə, a Molla! * * * İki cavablara bir cavab Loğalaşıb, a görməmiş, çox da belə fırıldama! Tərbiyəsiz uşaq kimi boş-boşuna hırıldama! Baş-qulağın düzəlməyib, çox da basıb-guruldama! Dinmə, danışma, yat balam, sən deyən olmayıb hələ! Müntəzəm olmamış əməl, rövnəqi-kar olurmu ya?! Sübh tülu’ etməmiş vəqti-nəhar olurmu ya? Bir gül açılmaq ilə də fəsli-bəhar olurmu ya? Dinmə, danışma, yat balam, sən deyən olmayıb hələ! Qətl elədiz Ətabəki, mən ki, bu əmri danmıram?! Var yenə min Ətabəkiz, yoxsa əməlli qanmıram? Köhnə qapı bu tezliyə tazələşə inanmıram! Dinmə, danışma, yat balam, sən deyən olmayıb hələ! Girəm Ətabək öldü də, topü tüfənginiz hanı? Bəhri-əmiqi-hərbdə kəştiyi-cənginiz hanı? Əski hamamdır, əski tas, pəs yeni rənginiz hanı? Dinmə, danışma, yat balam, sən deyən olmayıb hələ! Söylə mənə, vəzarəti-milliyəniz düzəldimi? Ya uzun əl, uzun papaq qıssalaşıb gödəldimi? Ölkənizə şəməndəfer yol tapa bildi, gəldimi? Dinmə, danışma, yat balam, sən deyən olmayıb hələ! Dari-şəfayi-Tehranın get elə bir səyahətin, Mirzə Əbülhəsən xanın1 gör rəvişi-təbabətin, Tən yarı böldü zəhr ilə yeksər əcəm cəmaətin! Dinmə, danışma, yat balam, sən deyən olmayıb hələ! Mülki-İraqı adbaad saysam əgər, kəlal olur, Tul tapar kəlamımız, qareə həm məlal olur, İşbu səbəblə şe’rimiz müxtəsər ərzi-hal olur, Dinmə, danışma, yat balam, sən deyən olmayıb hələ! Arxa su dolmayıb hələ! Köhnə idarəniz durur, Rəngi də solmayıb hələ!.. * * * Soldumu gülzarın, ey Faiqi-Ne’man pəsər Soldumu gülzarın, ey Faiqi-Neman pəsər, Laleyi-ne’manların oldumu xunincigər, Sinənə dəsti-qəza çəkdimi daği-kədər, Nərgisi-şəhlalərin jaləçəkan oldumu? Şimdi sənə mən deyən mətləb əyan oldumu?! Söyləmədimmi sənə, rahət otur, heyfsən, Çəkmə bu millət qəmin, çək özünə keyf sən, Xanə deyildir sənin, getməlisən, zeyfsən, Eyləmədin e’tina, qissə həman oldumu? Şimdi sənə mən deyən mətləb əyan oldumu?! Fayidə verməz, dedim, etdiyin əfğan sənə, Halına yandıqların eyləməz ehsan sənə, Məskən olur aqibət guşeyi-zindan sənə, Guşeyi-zindan sənə iştə məkan oldumu? Şimdi sən mən deyən mətləb əyan oldumu?!2 Mən demədimmi sənə başda otur tac tək, Durma müqabil bəla tirinə amac tək, Istəmə hürriyyəti fə’leyi-möhtac tək3, Balü pərin nagəhan tirə nişan oldumu? Şimdi sənə mən deyən mətləb əyan oldumu?! Mən demədimmi sənə girmə işə can ilən, Xovf elə, sallaşma çox bəylər ilən, xan ilən, Olmagilən həmrəviş məclisi-Iran ilən, Məclisi-Iranda bir şövkətü şan oldumu? Şimdi sənə mən deyən mətləb əyan oldumu?! Mən demədimmi sənə həzrəti-zişanları, Eyləmə də’vət əbəs birliyə işanları, Sən ki, yığa bilməsən bunca pərişanları, Məs’əleyi-ittihad həllü bəyan oldumu? Şimdi sənə mən deyən mətləb əyan oldumu?! * * * Ey on ki, ülumi-mədənidən xəbərin var Ey on ki, ülumi-mədənidən xəbərin var, Yüz dərdi-sərin var; Bica yerə hər ləhzədə min şurü şərin var, Çox pis nəzərin var. Bəsdir, az elə bizləri sən elmdə talib, Axır nə münasib? Gör milləti-bipavü sərü həm çü xərin var, Bundan bətərin var! Təsxiri-əcinnə ilə et kəşfi-kəramət, Əhsən deyə millət; Neylim oxuyub elmi-sənaye hünərin var, Nəf’in, səmərin var?! Buynuzlu ilan seydinə get yazgilə əfsun, Etmə bizi məhzun! Minlər bu əməldə görəsən simü zərin var, Ali əsərin var! Bəsdir dəxi millət qəmini eyləmə təkrar, Olmaz belə israr! Bir bax özünə, gör necə əşki-bəsərin var, Həm çeşmi-tərin var! Yüz elm oxusan, axırı avarə qalarsan, Biçarə qalarsan; Baxmazla sənin sinədə dürlü gühərin var, Lö’löi-tərin var. Bir tazə cavan olsan, əzizim, işin işdir, Bu yaxşı rəvişdir; Hər kəs görə söylər: necə lə’li-şəkərin var, Incə kəmərin var. Əlbət yeyib-içmək, keyf çəkmək ola karın, Həm olmaya arın; Bunda biləsən yaxşıca fəthü zəfərin var, Hali-digərin var. Getsə belə iş möhtəşəmi-xəlvət olursan, Asudə qalırsan; Boylə eləməzsən, bilirəm, çox xətərin var, Həm şurü şərin var. Yoxsa deyəsən milləti-biçarə qəmindən, Hakim sitəmindən; Bil sübhə kimi naleyi-mürği-səhərin var! Ol dərbədərin var! Etmə qəmi-millət, Açma başa zəhmət, Olsa belə möhnət Xunin ciyərin var! * * * İFTARDAN BİR GÖFTAR,YA MƏCMUƏDƏN BİR LÖQMƏ Atmış niqabi-hüsnin məcmuəyi-təvangər, Məcmuədə düzülmüş eyzən xuruş sərasər, Həsrətkeşani-mətbəx, gürgani-bətnpərvər, Cari boğaza şərbət, sari-məzaqə şəkkər, Əksi-buxari-dolma, zilli-əmmameyi-sər, Dəryayi-iştəhayə olmaqda behcətavər, Hüzzar içində əsla yox bir fəqirü müztər, Iftar vəqtidir ha, ey vaizi-süxənvər! İş başbilənsiz olmaz! Sərsüfrə sənsiz olmaz! Vəqti-ğəza ki, nəfsin cuş etdiyi zəmandır, Bilcümlə ruzədarə həngami-əkli-nandır, Ənva’i-nazü ne’mət sərsüfrədə əyandır, Lakin o löqmələr həp ə’yanə şayəgandır, Hər su nəzər edərsən: bəydir, əmirü xandır, Fəqr əhlinə bu halət taqətgüdazi-candır, Iftar ləzzətəfza suri-səfanişandır, Ey müstəhəq, darıxma, könlün əgərçi qandır! Miskin həzənsiz olmaz! Qəm, qüssə sənsiz olmaz! Etdikcə mən təmaşa, gördükcə işbu kari – Acizdə inkisari, saildə iztirari, Miskində intizari, tacirdə ehtikari, Əşkim olur gözümdən xuni-ciyərlə cari, Heyhat, olurmu çeşmim haiz bu iqtidari Ta yanmadıqca könlüm, ey könlümün mədari?! Əş’ari-atəşin-dəm yaxdıqca qəlbi-zari, Təqlid edir təbiət mürğani-növbəhari. Şair süxənsiz olmaz, Şe’r isə sənsiz olmaz! Ey əhli-fəqrü faqə, ver şairə səlalın, Dəmdir ki, şair olsun dildadeyi-kəlalın, Dəmdir ki, şe’ri-nəğzim şərh etsin ərzi-halın, Şayani-rəhm olunsun hər kəscə infialın, Surətnümalıq etsin ayineyi-visalın, Gözlərdə cilvələnsin insan kimi cəmalın, Heyhat! Sümmə heyhat! Xam olmasın xəyalın! Bihimmət əğniyadən olmaz rəva sualın, Tök ruyi-zərdin üzrə daim sirişki-alın… Sail mihənsiz olmaz! Möhnət də sənsiz olmaz! * * * Bimərhəmət ə’yanlarına şükr, xudaya! Bimərhəmət ə’yanlarına şükr, xudaya! Bu sahibi-milyanlarına şükr, xudaya! Millət qəminə baxmayan ənzari-kərəmlə – İşani-zəvişanlarına şükr, xudaya! İş bilməyən ancaq yemək-içməkdən əlavə, Bu canlı dəyirmanlarına şükr, xudaya! Bidadi-bəradərlə olan qanına qəltan, Qafqazdakı qurbanlarına şükr, xudaya! Xassə Baku şəhrində, o şöhrətli məkanda Dərya tək axan qanlarına şükr, xudaya! Xunxar olan əfradi-bəni-növ’ünə daim – Bu vəhşiyü ğürranlarına şükr, xudaya! Qurd isə, şəqal isə biyabanda olurdu, Şəhr içrə bu heyvanlarına şükr, xudaya! Gözlənməyən ədnalığın icadına ciddən – Himmət edən insanlarına şükr, xudaya! Həmmamdə övrətlərə quldurluq edən bu Qeyrətli müsəlmanlarına şükr, xudaya! Sakit oturan boylə cinayətlərə qarşı Bu sahibi-vicdanlarına şükr, xudaya! Bilməm nə zəman qəhrin edər aləmi bərbad?! Səbr etdiyin avanlarına şükr, xudaya! Həll olmadı könlümdəki niskilli müəmma, Təcdid edirəm mətləi, mabə’di var əmma!.. * * * Məktub ("Molla dayı, etmə şərarət belə") Molla dayı, etmə şərarət belə, Ortalığa salma ləcacət belə!.. Gündə çıxarma yeni bir qaidə, Məktəbi bilmə belə bafaidə, Milləti bənd etmə əlif-baidə, Söyləmə “sə’fəs” belə, “qərşət”1 belə!.. Çox da sənin tək deyiləm naxələf Ta olam aqi-pədərani-sələf, Elmlə övladımı etməm tələf – Min də desən söz belə, söhbət belə!.. Elm nədir, fəzl nədir – qanmaram, Atəşi-elmə alışıb yanmaram, Sən edən iğvalərə aldanmaram, Vermə əbəs kəndinə zəhmət belə!.. Cəhldə bir qəl’əyi-istadəyəm, Aləmi məhv etməyə amadəyəm, Adiyi-tiryakü meyü badəyəm, Etmişəm ömrümdə mən adət belə!.. Tikmə, kənar ol, gözümə milləti! Neyləyirəm milləti, milliyyəti?! Oldu başım dəng, dəyiş söhbəti, Az sölə millət belə, ümmət belə!.. Mən fəqət öz əmrimi samanlaram, Xeyrim üçün aləmi viranlaram, Mən nə cəmaət, nə vətən anlaram, – Yansa vətən, batsa cəmaət belə!.. Yox gözüm əsla füqəra görməyə! Xud, füqəranı nə rəva görməyə? Gözdə əgər olsa ziya görməyə – Göstər ona pul belə, dövlət belə!. * * * Töhmət edir qəzetçilər, – məş’əri-nası bir belə! Töhmət edir qəzetçilər, – mə’şəri-nası bir belə!.. Özlərinin, inan ki, yox fəhmü zəkası bir belə!.. Mən kimi aqil olsalar, şüğl edələr oğurluğu, – Zəhməti, rənci bir belə!.. zövqü səfası bir belə!.. Cümlə məarif əhlinin haləti göz önündədir, – Vəchi-məaşı bir belə!.. dərdü bəlası bir belə!.. Madəri-elmə söylənir Məryəmə1 söylənən tühəm, Elmin anası bir belə!.. cəhlin atası bir belə!.. Mən dəliyəmmi oğlumu məktəbə, dərsə sövq edəm?! Dərsin əzası bir belə, xəlqin ədası bir belə!.. * * * Sual-cavab (" – Şəhri-mə’lumunuzun vəz’ü qərarı necədir?") CAVAN-QOCA – Şəhri-mə’lumunuzun vəz’ü qərarı necədir? – Həmdülillah, necə görmüşdüsə Nuh1, oyləcədir! – Yeni məktəb açılıbmı vətən övladı üçün? – Az deyil Adəm açan mədrəsə əhfadı üçün! – Oxuyurmu qəzetə şəhrinizin əhli təmam? – Bə’zi sarsaq oxumuşlar oxuyur, mən oxumam! – Ölkənizdə açılıbdırmı qiraətxanə? – Tazələr açmış idi, qoyduq onu viranə! – Ac qarındaşlara infaq edilirmi, əmi can? – Onu görməzmi xuda, el niyə versin ona nan?! – Bivə övrətlərin əmri alınırmı nəzərə? – Canı çıxsın, o da getsin yenə bir tazə ərə! – Ittihad əmrinə dair danışırsızmı barı? – Danışır bir paramız2, leyk boğazdan yuxarı! – Sünniyü şiə təəssübləri ləğv oldumu ya? – Nə dedin? Küfr danışdın! Cıraram ağzını ha!.. – Qabili-ərz sözüm yox, məni əfv et, gedirəm… – Bəcəhənnəm ki, gedirsən, səni xud mən nedirəm?! – Buna bax, ağzına bax, surəti-idbarına bax! – Başının şapqasına, etdiyi göftarına bax!.. * * * Səbir Ta gəlirik biz də bir az anlayaq, – Məhzəri-irfanda vurur tək səbir. Ya deyirik işləri samanlayaq, – Məclisi-ə’yanda1 vurur tək səbir. İstəyirik bir iş açaq filməsəl, Söyləşirik bir-iki il laəqəl, Ta deyilir pul verin, aşsın əməl, – Ölkədə, hər yanda vurur tək səbir. Yalxı bizi eyləməyib mübtəla: Səfheyi-Qafqazı tutub bu bəla; Qaxda, Qazaxda, Şəkidə bərməla, Şişədə, Şirvanda vurur tək səbir. Lakin o yerlərdə gedir, durmayır, Bir elə layiqli kələk qurmayır, Gəncədə derlərsə vurur, vurmayır, Oylə ki, Səlyanda vurur tək səbir. Andıra qalmış nə yaman səslənir! Söz deməyə vermir aman, səslənir! Ox atılır, sanki kaman səslənir! Sahəti-meydanda vurur tək səbir. Hərzə nə şura və nə məclis bilir, Nə düşünür yaxşı, nə bir pis bilir, Qorxmur, utanmır, nə də bir his bilir, Hücrədə, dükkanda vurur tək səbir… * * * Barakallah ("Sən beləsənmiş, balam, ay barakallah sənə!") Sən beləsənmiş, balam, ay barakallah sənə!.. Fisq imiş əmrin tamam, ay barakallah sənə!.. Doğru imiş, şairin olmaz imiş məzhəbi, Kafir olurmuş bütün mirzələrin əğləbi, Ləğvü əbəs mətləbi, ləhvü ləəb məşrəbi, Şuğlü qəzet, telqram, ay barakallah sənə! Ay adama oxşamaz, bir üzünə baxsana! Bomboz olub saqqalın, rəngü həna yaxsana! Mö’min olub, bir üzük barmağına taxsana! Ta ki, desin xasü am: ay barakallah sənə! Yox xəbərin, binəva, hiç özündən sənin, Lap malaqanlıq yağır girdə gözündən1 sənin, Doğrusu, mən ürkmüşəm bə’zi sözündən sənin… Vermərəm artıq salam, ay barakallah sənə! Heyf qapanmış sənin dideyi-həqbinlərin, Mənzilinə yığmısan partretin cinlərin, Gözlərinə çapmayır yoxsa bu bidinlərin – Surəti hər sübhü şam, ay barakallah sənə! Əqlin azıb, ay yazıq, boşlamısan karını, Cümlə dəyişdirmisən kürkünü, paltarını, Çəkmə, qaloş geymisən, pozmusan ətvarını, "Fi’lükə fi’lül-həram", ay barakallah sənə! Ağzına olsun qadam, ay barakallah sənə!.. * * * Olmur, olmasın! ("Ata: Kuçədə tullan, ey oğul, sənətin olmur, olmasın!" A t a Kuçədə tullan, ey oğul, sən’ətin olmur, olmasın! Sən’ətə, dərsə, məktəbə rəğbətin olmur, olmasın! O ğ u l Kəsbinə getməyə, ata, fürsətin olmur, olmasın! Gündə bir arvad al, boşa, qeyrətin olmur, olmasın! A t a Axşam olanda çıx çölə, gəlmə səbahə tək hələ, Neyləsən eylə1, bir belə ismətin olmur, olmasın! İffətin olmur, olmasın! O ğ u l Axşam olanda yax həna, düz zəvəcatı yan-yana, Girdin o dəm ki, yorğana, halətin olmur, olmasın! Qüdrətin olmur, olmasın! A t a Tezdən ayılma bir səhər, dərsinə qılma bir nəzər, Elm oxumaqda, müxtəsər, niyyətin olmur, olmasın! Himmətin olmur, olmasın! O ğ u l Saqqalı bağlı hər səhər, isti həmamə qıl güzər, Qorxma, azarlasan əgər, səhhətin olmur, olmasın! Behcətin olmur, olmasın! * * * Madam ki, hamiyani-zülmət Madam ki, hamiyani-zülmət Xoşlar ki, dəvam edə cəhalət; Heyhat, bilirmi onda millət Tovhid nədir və ya nübüvvət? Məktəb edir iqtiza zəmanə, Bixar ola ta güli-fərasət; Ey seyr arayan o gülsitanə, Əsli yoxu bəkləmək nə hacət?! Xab et hələ, qafilanə xab et! Tainki uyub yatan ayılmaz, Fərq etməz ola ya ağ, ya qarə; Xəstə ki, başında huş qalmaz, Dərdin düşünüb bulurmu çarə? Ancaq ona türfə-türfə dəllak Eylər hərə bir əcəb təbabət! Ey xəstə, ayılma, etmə idrak, Həp qanını əmsə də həcamət! Dönmə o yana, bu yanə, xab et! Aldanma, quzum, ki ləfzi-kafər Təshih olunub çıxa lüğətdən; Madam ki, sağdı Mirzə Qənbər Eymən deyilik bu məl’ənətdən; Qoymaz ki, bu xəlqi cismi-vahid Hökmündə olub edə məişət; Əfsaneyi-küfrü şirkü mülhid, Heyhat, olurmu tərki-adət?! Bu nüktəni qanə-qanə xab et!.. * * * Məsləhət ("Ağrın alım, ay Məşədi Sijimqulu") Ağrın alım, ay Məşəd Sijimqulu, Altmışa yetdin, demə oldun ölü, Şükr ola Allaha, canındır sulu, Çox da, kişi, tutma beş əlli pulu, Ver pulunu, dadlı, ləzətli zad al! Qoy babalın boynuma, get, arvad al! Öz dediyindən görünür övrətin Birdir, olur evdə fəna halətin; Var imiş evlənməyə də qüdrətin, Bəs niyə yox laəqəl üç külfətin? Yoxsa qonum-qonşuda, axtar, yad al! Qoy babalın boynuma, get, arvad al! İndi ki, var elçi də Səfdər kimi, Bir bala qız al boyu ər’ər kimi, On-on iki sinndə dilbər kimi, Zülfü qara, sinəsi mərmər kimi, Qoy başını sinəsinə, bir dad al! Qoy babalın boynuma, get, arvad al! Saxlama kaftar kimi bir övrəti, Boşla onu, basdı səni nikbəti, Tap özünə bir sənəmi xəlvəti, Bağrına bas yari-mələksurəti, Sən də igidlər kimi iş gör, ad al! Qoy babalın boynuma, get, arvad al! Oğlun uşaqdır, hələ xamdır, naşı, Ancaq iyirmi beşə çatmış yaşı, Çıxmaz onun bir para işdən başı, Neyləyir evlənməyi, atsın daşı, Öz kefinə bax, kişi, dad ver, dad al! Qoy babalın boynuma, get, arvad al! And verirəm mən səni imanına, Bağla həna rişinə, qıy canına, Bir, iki, üç övrəti düz yanına… Vermə zərər sərvətü samanına – Sən nə qəzet qan və nə də "Irşad" al! Qoy babalın boynuma, get, arvad al! Fikr elə bir, kimdi bir arvad alan? Rus, yəhudi! – Deyil ərzim yalan. Ildə bir arvad alı mö’min olan, Ləzzəti bir, feyzi də mindir, inan! Gəlməsə bir qız bu cürə, aldad al! Qoy babalın boynuma, get, arvad al! * * * Şirvan ("Şe’rimi, Molla dayı, zənbilə salsan, mənə nə?!") Şe’rimi, Molla dayı, zənbilə salsan, mənə nə?! Düşməyib ümdənü səhvən yada Şirvan, mənə nə?! Özüm aciz deyiləm, şəhrimizin ətvarın Çəkərəm nəzmə, əgər olsa da hədyan, mənə nə?! Əvvələn, ümdeyi-mətləb bu ki, şəhr əhli təmam Tənbəlü kahilü bihimmətü nadan, mənə nə?! Məhfilü məclisimiz, mədrəsəvü məscidimiz, Həm qiraətxanəmiz bağlı, pərişan, mənə nə?! Əvəzində buların çayçı, çaxırçı dükanı Gecə-gündüz doludur cümlə müsəlman, mənə nə?! Füqəranın qanını çox da sorullar lotular, Şeyxlər xəlqə satır huriyü qılman, mənə nə?! Qanmasan sözlərimi jurnala da yazma dəxi, Məsləhət amma budur, fikr elə, bir qan, mənə nə?! * * * Bir cibimdə əskinasım, bir cibimdə ağ mənat Bir cibimdə əskinasım, bir cibimdə ağ mənat, Olsun, olsun, qoy çox olsun boylə ləzzətli həyat! Pişgahi-çeşmi-canimdə vətən etsə vəfat, – Olsun, olsun, qoy çox olsun boylə ləzzətli həyat! Qarşıma tə’zim üçün səf bağlasa kuhsarlər, Axsa aclar didəsindən cuyi-cuşişbarlər, Baxmaram, ancaq çoxalsın kassada dinarlər, Olsun, olsun, qoy çox olsun boylə ləzzətli həyat! Xuni-əxvan ilə qoy olsun vətən bir laləzar, Zalimanın zülmü hərgiz etməsin vicdanə kar, Tək ucalsın şə’nimiz, olsun təəyyüş bərqərar, Olsun, olsun, qoy çox olsun boylə ləzzətli həyat! Şimdi bəzl etməm, mənə lazım şu imranın sonu, Çün pula möhtacdır dünyadə hər anın sonu, Bərcəhənnəm, olmasın yeksər müsəlmanın sonu! Olsun, olsun, qoy çox olsun boylə ləzzətli həyat! Çeynənildi millətin, neylim, hüquqi-əqdəsi?! Ya ki, heç bir yerdə yoxdur hörməti, şə’ni, səsi, Boylə-boylə sözlərin mən olmaram baziçəsi! Olsun, olsun, qoy çox olsun boylə ləzzətli həyat! Müxtəsər, çəkmə yanımda bir də vicdan namini, Ac qalıb, zar ağlayan bikəs yetiman namini, İstəsən könlüm açılsın – söylə milyan namini! Olsun, olsun, qoy çox olsun boylə ləzzətli həyat!.. * * * AY HARAY! AY HARAY! Ay haray, bir neçə şair, neçə şair kimilər İstəyir1 döndərələr Gəncəyə Şirvanımızı! Yeni məktəb denilən bid’ətin icrası ilə Bir də bərbad edələr xaneyi-viranımızı! Kafir olduqları yetməzmi ki2 , bu hərzələrin, İstəyirlər çəkələr küfrə müsəlmanımızı! Ey bizi elmə dəlalət eləyənlər, bilirik, Qəsdiniz elm deyil, səlbdir imanımızı! Saxlarıq hörməti-islamı, daha doğru desək, Açmarıq məktəbə hərgiz də cibişdanımızı! Deyilik biz nuxulu, gəncəli, ya kim bakılı, – Belə boş işlərə vəqf eyləyək ehsanımızı! İstəyirdiz bizi bir fənn ilə iğfal edəsiz, – Necə gördüz sizi təkfir edən ixvanımızı?! Kafir etdikmi nəzərgahi-cəmaətdə sizi?! Tanıdızmı bizi, gördüzmü də vicdanımızı?! Gedin indi özünüzdən, dəxi bizdən də deyin! Ala bildizmi hələ məktəbə sibyanımızı?! * * * DOĞRU DOĞRU Doğru deyən olsaydı yalançı usanardı, Avarə qalanlar dəxi bir söz də qanardı! Sabitqədəm olsaydı əgər yar vəfadə1, Aşiq dəxi qaçmazdı bəladən, dayanardı! Əqval ilə ə’mal bir olsaydı, yəqinən, Bunca denilən sözlərə məxluq inanardı! Münsif həqə həq, batilə batil söləsəydi, Əlbəttə ki, nahəq söləyən şəxs utanardı! Şəxsiyyə qərəz yatmışa laylay deməsəydi, Qəflətlə yatan gözlərimiz bir oyanardı!2 Gər ağzı küləkli kişilər püfləməsəydi, Bir şəm’ ki, asudə yanır, həm də yanardı! Həq söyləyənin küfrünə hökm eyləməsəydik, Həqgu məgər öz fikrini gizlərdi, danardı?! * * * Dilbər ("Ey dilbəranə tərzdə cövlan edən cocuq!") Ey dilbəranə tərzdə cövlan edən cocuq! Yeksər musurmanın ürəyin qan edən cocuq! Hər taifə baxar sənin əqlü kəmalına, Əxlaqına, xisalına, fikrü xəyalına, Ancaq musurman aşiq olur gül cəmalına, Yetmək dilər nə növ ilə olsa visalına, Ey həsrətin çəkənləri nalan edən cocuq! Ey dilbəranə tərzdə cövlan edən cocuq! Ey tifli-sadə, gəzmə soqaqlarda boylə fərd, Alicənab əmulərini bilmə çox da mərd, “Ey kəbki xoşxüram, koca mirəvi bekərd? Ğürre məşo ki, qorbe-ye abid nəmaz kərd!”* Yoxdur nəmazə sidq ilə iman edən, cocuq! Ey dilbəranə tərzdə cövlan edən cocuq! Hər guşədə sənə tapılır min fədayilər, Rişi hənalı, sürməli gözlü vəfayilər1, Sofi, müridlər, məşədi, kərbəlayilər, Can tək səni kənarə çəkər pullu dayilər, Hər yerdə az deyil səni mehman edən, cocuq! Ey dilbəranə tərzdə cövlan edən cocuq! Tə’rif edər səni görə hər möhtərəm kişi, Təqdim edər sənə bir ovuc səbzə, kişmişi, Xam olma, alma, anla nədir bunların işi, Mə’sum olan məzac ilə yox səbzə sazişi, Olmaz dübarə dərdinə dərman edən, cocuq! Ey dilbəranə tərzdə cövlan edən cocuq! Çox nüktə var, sən anlamasan, anlar aşiqin, Ol nüktəyə çəkir sərü samanlar aşiqin, Ol baxəbər, olub neçə ə’yanlar aşiqin, Molla Həbiblər, Hacı Qurbanlar aşiqin, Əlqissə, çoxdu canını qurban edən, cocuq! Ey dilbəranə tərzdə cövlan edən cocuq!.. * * * Bəxtəvər ("Oğlumuz, ay Xansənəm, bir yekə pəlvan imiş!") Oğlumuz, ay Xansənəm, bir yekə pəlvan imiş! Bəxtəvər olsun başın, bəxtimiz oğlan imiş! Durmuş idim kuçədə, bir də nə gördüm, həman Ağrısını aldığım Feyzi gəlir lap piyan, Çatcaq urub bir qoca saili, qusdurdu qan, Gözlərinə döndüyüm sanki bir aslan imiş! Bəxtəvər olsun başın, bəxtimiz oğlan imiş! Sən öləsən, qoy hələ olsun əməlli cəvan, On beşə çatsın yaşı, cür’ətin etsin əyan, Bir qoçu olsun bu kim, aləmə salsın fəğan, Hər kəs ona söyləsin: Rüstəmi-dastan1 imiş! Bəxtəvər olsun başın, bəxtimiz oğlan imiş! Yaxşı olub mən bunun bəxtini çöndərmədim, Bir para pis işlərə fikrini döndərmədim – Qonşumuzun oğlu tək məktəbə göndərmədim, Doğrusu, məktəb demək guşeyi-zindan imiş! Bəxtəvər olsun başın, bəxtimiz oğlan imiş! Məktəbə getsəydi bu, boylə qalırdı məgər?! Dərs ilə olmazdımı bir ala-gic dəngəsər? Axşamacan mırt-mırt, heyvərəlik, əlhəzər!2 Məktəbə məxsus olan hərzəvü hədyan imiş! Bəxtəvər olsun başın, bəxtimiz oğlan imiş! Həm də olurdu uşaq dərs ilə bəd’etiqad, Məzhəbə rəxnə vurub dinə salırdı fəsad, Dininə, ayininə etməz idi e’tiqad, Oğlumuzun, şükr kim, zatı müsəlman imiş! Bəxtəvər olsun başın, bəxtmiz oğlan imiş! Nəslimiz insan imiş! Elmü ədəb qan imiş! Baisi-xizlan imiş! Doğrudan, ay Xansənəm, Can sənə qurban, Sənəm, Nəslimiz insan imiş!.. * * * Üç arvad ("Ax, bu uşaqlar necə bədzatdılar!") Ax, bu uşaqlar necə bədzatdılar! Lap deyəsən cin kimi bir zatdılar! Bic-vələdüznalərə söz batmayır, Min də nağıl aç, birin aldatmayır, Keçdi gecə, mətləbə əl çatmayır, Sübh olar indi, biri də yatmayır, Nəş’əmizə yaxşı xələl qatdılar! Ax, bu uşaqlar necə bədzatdılar! Hey yazıq arvad işi samanlayır, Gəh Fatını, gəh Sadığı yanlayır, Zeydi söyür, Kamiləni danlayır, Körpə deyil, hər biri söz anlayır, Əsl həqiqətdə də bədzatdılar! Lap deyəsən cin kimi bir zatdılar! Bir dəli şeytan deyir, aç bəd başın, Gəl bu həramzadələrin at daşın, Bir-birinə qat bacısın, qardaşın, Əz bədənin, üz boğazın, kəs başın, Gör məni axır kimə oxşatdılar!? Ax, bu uşaqlar necə bədzatdılar! Bir para bidinlər olub bədgüman, Derlər: uyub arvada hacı filan, Hər gecə Qəzvinə sürür karvan... Sübhi də gərmabədə eylər məkan, Leyk qaranlıq yerə daş atdılar! Doğrusu, bunlar dəxi bədzatdılar! Çox da məni bilməyin əhli-məcaz, Qəsdim odur, məs’ələ olsun təraz, Qüslə müsavi ki, deyil dəstəmaz, Qüsl ilə bir rük’ətə mindir nəmaz... Xasə çatır feyzə üç arvatdılar! Bəxtəvər olsunlar, əcəb çatdılar! Bir neçə şeytanə də ox atdılar! Gərçi səvab əmr-ibadətdədir, Əfzəli-feyz əhməzi-taətdədir, Leyk o feyzi ki, nəhayətdədir, Məncə, həman qüsli-cənabətdədir. Heyf məni bu gecə toxdatdılar! Ax, bu uşaqlar necə bədzatdılar! Bağrımı çatdatdılar, Sinəmi oxlatdılar, İl gecəni sübhə tək Bircə məgər yatdılar?! * * * Səbr elə ("Etsə də aləm hamısı zəlzələ") Etsə də aləm hamısı zəlzələ, Aləmi gər tutsa da yüz vəlvələ, Get yuxuya, durma, a qardaş, hələ! Qovzama başın, cocuğum, səbr elə! Qonşuların cəhd eləsə sən’ətə, Yetsə də qeyriləri hürriyyətə, Vermə qulaq söhbəti-milliyyətə, Onlar əbəsdir ki, düşür möhnətə, Ey adı insan, özü kərtənkələ! Qovzama başın, cocuğum, səbr elə! Zülm eləsə xan ilə bəy aclara, Verməsə pul pullu da möhtaclara, Rəhm olunmazsa yalavaclara, Canı cəhənnəm, düşə yamaclara, Bunlar üçün təng eləmə hövsələ! Qovzama başın, cocuğum, səbr elə! Qoyma, balam, oğlunu sən uşqola, Qorxusu var, axırı kafir ola, Məşqini ver oğruluğa, sal yola, Axırı gər bağlasalar qol-qola, Ya vel olub düşsə də əldən-ələ, Qovzama başın, cocuğum, səbr elə! Mollaların eyləmə pis adını, Salma çölə eybini, hər zadını, Saxlama çox boylə işin yadını – Etsə kəbin özgənin arvadını, Özgəsinə eyləmə çox həlhələ, Qovzama başın, cocuğum, səbr elə! Hər nə bəla gəlsə sənin başına, Zülm edələr qövmünə, qardaşına, Qatsa da düşmənlər ağı aşına, Qərq olasan axırı göz yaşına, Müxtəsəri, keçsə də iş çəngələ, Qovzama başın, cocuğum, səbr elə!.. * * * Ay nənə, bir qırmızı saqqal kişi! Ay nənə, bir qırmızı saqqal kişi! Ağzı dualı, qoca baqqal kişi! Zöhdlü, təqvalı, dili şükrli, Sürməli gözlü, dodağı zikrli, Əqli kifayətli, dərin fikrli, Qəlbi məhəbbətli, xoşəhval kişi, Ağzı dualı, qoca baqqal kişi! Molla ədalı, sofi kirdarlı, Mərsiyəxan qanlı, mürid arlı, Hacı əməlli, məşədi karlı, Nitqi həqiqətli, sözü fal kişi, Ağzı dualı, qoca baqqal kişi! Bir kişidir ki, nə çığır, nə bağır Gəzmədə yüngül, danışıqda ağır, Sir-sifətindən elə bil nur yağır, Görməmişəm bir buna timsal kişi, Ağzı dualı, qoca baqqal kişi! Ta məni görcək olur oğlan kimi, Gah məni ağuşa basır can kimi, Qol uzadır, gərnəşir aslan kimi, Gah durur baxmağa mal-mal kişi, Ağzı dualı, qoca baqqal kişi! Söyləyir, ax! ax! nə gözəl çağ idi, Onda ki, rəhmətlik atan sağ idi! İşbu dükanda mənə ortağ idi, Gündə satırdı nə qədər mal, kişi, Ağzı dualı, qoca baqqal kişi! İndi sənindir bu dükan sərbəsər, Gəl, get, otur, dur, ye, iç, ol bəxtəvər, Qəm yemə, doldur cibinə xüşgəbər, Ağrını alsın qoca baqqal kişi, Rüstəmi-dastanə dönən Zal kişi! Bir belə yaxşı kişi olmaz, nənə, Gündə verir ləbləbi, kişmiş mənə, Söyləyir, oğlum, saba tez gəl gənə, Qoyma qəmindən ola pamal kişi, Ağzı dualı, qoca baqqal kişi! Gah başımı, gah gözümü əlləyir, Gah budumu, gah dizimi əlləyir, Gah çənəmi, gah üzümü əlləyir, Bir para söz də deyir ehmal, kişi, Ağzı dualı, qoca baqqal kişi!.. * * * Gavur qızı ("Bilməm nə çarə eyləyim, ay Molla Nəsrəddin!") Bilməm nə çarə eyləyim, ay Molla Nəsrəddin!1 Çərlətdi lap məni bizim övrət, gavur qızı! On beş, on altı, bəlkə də on yeddi il olur Vardır mənim evimdə bu külfət, gavur qızı! Üç-dörd uşaq doğub, qocalıb, dişləri düşüb, Bir kaftara dönübdü bu nikbət, gavur qızı! İndi nə qədr ona deyirəm, sən qocalmısan, Çoxdur işin, olur sənə zəhmət, gavur qızı, – Gəl razı ol ki, bir qız alım, mən də kef çəkim, Həm eyləsin sənə dəxi xidmət, gavur qızı! Bundan yana dönüb itə mır-mır mırıldayır, Qoymur olam evimdə də rahət, gavur qızı! Bir söyləyən yox, ay başı batmış, nə borcuna, Həqqin nədir salırsan ədavət, gavur qızı?! Sübh oldu dur, inəkləri sağ, çalxa nehrəni, Divarə yaptəzək, elə qeyrət, gavur qızı! Örkən, palas, çatı toxu, ip tovla, yun dara, Təndir qala, bişir çörək, aş, ət, gavur qızı! Sal başını aşağə sən, ancaq işində ol, Paltar yu, ev süpür, elə xidmət, gavur qızı! Yoxsa nə borcuna ki, ər övrət alır yenə, Övrətsən, ancaq eylə itaət, gavur qızı! Ərdir, özü bilər, neçə övrət alar, alar, Heyvan kimi durar, baxar övrət, gavur qızı! * * * Təşəkkür ("Mollalar, taleimiz oldu əcəb yar bu gün!") Mollalar, taleimiz oldu əcəb yar bu gün! Misyonerlər də bizə çıxdı həvadar bu gün! O ki, məktəbləri məhv etmək idi niyyətimiz, Yox idi əldə və lakin ona bir qüdrətimiz, Məktəb artdıqca azalmaqda idi hörmətimiz, O açıldıqca qapanmaqda idi sən’ətimiz, Günbəgün zaid olurdu qəmimiz, möhnətimiz, Arqadaşlar, sevinin oldu rəva hacətimiz! Qəmimiz bitdi, fərəh oldu nümudar bu gün! Misyonerlər də bizə çıxdı həvadar bu gün! Misyonerlər, o gözəl fikrli ərbabi-düha San-Peterburqda etmişlər əcəb bir şura Ki, müsəlmanlar açan bunca məkatib nə rəva, – Oxudub həndəsə, tə’lim edələr coğrafiya, Hikmətü hey’ətü tarix ilə elmi-əşya, Bu işə bizdə təhəmmül ola bilməz əsla! Çalışın, hümmət edək dəf’inə zinhar bu gün! Misyonerlər də bizə çıxdı həvadar bu gün! Misyonerlər bu gözəl əmrə edərkən iqdam Biz neçin lal oturub, eyləməyək bəhsə dəvam? Xassə bu elmlərin biz üləmayi-islam Etmişik bir kərə təhsilini islamə həram, Bunları bilməz ikən biz, niyə övladi-əvam Oxuyub, adəm olub, eyləsin ağazi-kəlam? Şimdi fürsət var ikən görməli bir kar bu gün! Misyonerlər də bizə çıxdı həvadar bu gün! Misyonerlər, görüm Allah sizə ehsan eləsin, Biz kimi, sizləri də daxili-iman eləsin, Qoymadız çünki müsəlmanları tüğyan eləsin, Yeni məktəbləri Allah özü viran eləsin! Uçurub dam-daşını, xak ilə yeksan eləsin! İndi qoy məktəb açanlar gedib əfğan eləsin!.. Qalsın hər yerdə müəllimləri bikar bu gün! Misyonerlər də bizə çıxdı həvadar bu gün! * * * Mən şahi-qəvişövkətəm, Iran özümündür! Mən şahi-qəvişövkətəm, Iran özümündür! İran özümün, Rey, Təbəristan özümündür! Abad ola, ya qalsa da viran, özümündür! Qanuni-əsasi nədi, fərman özümündür! Şövkət özümün, fəxr özümün, şan özümündür! Vermişdi atam1 gər sizə qanuni-əsasi, Bir molla kişiydi, var idi hilmi, həyasi, Bilməzdi nədir leyk ümurati-siyasi; Ey həmşəri, sən əyninə gey bitli libasi! Xəl’ət özümün, təxti-zərəfşan özümündür! Şövkət özümün, fəxr özümün, şan özümündür! İranlı deyil, cümlə bilir Məndəliyəm mən, Gürgani-cəfavü sitəmin çəngəliyəm mən, İranlıların başlarının əngəliyəm mən, Sorram, içərəm qanlarını – çün zəliyəm mən, Laşə özümün, ət özümün, qan özümündür! Şövkət özümün, fəxr özümün, şan özümündür! Gördüz ki, necə sizləri tə’dib elədim mən! Baqqal balasın leşkərə sərtib elədim mən! Atəşlə yaxıb məclisi təxrib elədim mən! Qur’anı danıb, andı da təkzib elədim mən! Sövgənd nədir, əhd nə, fərman özümündür! Şövkət özümün, fəxr özümün, şan özümündür! Osmanlıda gərçi ucalır bir para səslər, Alqışlayır ol səsləri həp qırmızıfəslər! Qəm çəkməyin, ey köhnələr, ey köhnəpərəslər! İranıma tə’sir edəməz boylə nəfəslər! Bundan sora bu ölkədə meydan özümündür! Məxluq özümün, xəncəri-bürran özümündür! Təbrizlilərin kor idimi gözləri əvvəl, Bir yerdə keçirtdik gecə-gündüzləri əvvəl, Həqqimdə yox idi oların sözləri əvvəl, Şah etdilər Iranə məni özləri əvvəl, İndi nə deyirlər dəxi, dövran özümündür! Qızlar özümündür, gözəl oğlan özümündür! Iranlı gərək ömr edə zillətdə həmişə, Nikbətdə, əsarətdə, məzəllətdə həmişə; İranlı gərək can verə qürbətdə həmişə! İranlı, itil, get yaxanı bitdə həmişə! Xaqan özümün, kişvərü saman özümündür! Şövkət özümün, fəxr özümün, şan özümündür! * * * Qoyma, gəldi! ("Xandostu, amandı, qoyma gəldi!") Xandostu, amandı, qoyma, gəldi! Didarı yamandı, qoyma, gəldi! Vay, vay! Deyəsən bəşər deyil bu! Bir şəklə uyan təhər deyil bu! Allahı sevirsən, ər deyil bu! Ərdodu, qabandı, qoyma, gəldi! Didarı yamandı, qoyma, gəldi! Ol gün ki, adaxladız, utandım, Oğlandı, dediz, ərin, inandım, Ər boylə olurmuş?! Indi qandım; Xandostu, amandı, qoyma, gəldi! Kirdarı yamandı, qoyma, gəldi! Qorxdum, ay aman, yarıldı bağrım, Bir nazik ipə sarıldı bağrım, Gup-gup döyünüb darıldı bağrım, Canım oda yandı, qoyma, gəldi! Kirdarı yamandı, qoyma, gəldi! Dudkeş kimi bir papaq başında, Ağ tükləri bəllidir qaşında, Gərçi qocadır – babam yaşında, Amma sorağandı, qoyma, gəldi! Kirdarı yamandı, qoyma, gəldi! İyrənmişəm ağzının suyundan, Qətran qoxusu gəlir buyundan, Lap doğrusu qorxmuşam xuyundan, Bir əf’i ilandı, qoyma, gəldi! Kirdarı yamandı, qoyma, gəldi! * * * İstiqbalımız lağlağdır İnanmam, söyləmə artıq ki, feyzabad olur aləm, Yağar imkani-rəhmət, baği-ədlü dad olur aləm, Doğar xurşidi-hürriyyət, bütün azad olur aləm, Xəyali-xamə düşmə, bilmə bir gün şad olur aləm! Bu ikən vəz’imiz, çox çəkmədən bərbad olur aləm! Nə istərsən, canım, əl çək, yetər fəryadi-hürriyyət! Nə yapsın köhnələrlə dilbəri-növzadi-hürriyyət?! Bütün əxvanın ikən səngdil, cəlladi-hürriyyət? Xəyali-xamə duşmə, bilmə bir gün şad olur aləm! Bu ikən vəz’imiz, çox çəkmədən bərbad olur aləm! “Oxur, təhsil ilə ehrazi-hürriyyət qılar insan...” – Bu söz pək doğrudur, əmma hanı məktəb, hanı irfan? Qalırkən ölkəmiz məktəbsizin, övladımız nadan, Xəyali-xamə düşmə, bilmə bir gün şad olur aləm! Bu ikən vəz’imiz, çox çəkmədən bərbad olur aləm! Təcəlla etdiyin gördük o məhbubi-dilaramın, Fəqət al qanə qəltan olduğun da gördük islamın, Başından çıxmadıqca Rey həvası şahi-gümnamın, Xəyali-xamə düşmə, bilmə bir gün şad olur aləm! Bu ikən vəz’imiz, çox çəkmədən bərbad olur aləm! Əgər sən görmədinsə zövqünü gülzari-əkvanın, Yəqin et, mən də görməm bir səfasın ol gülüstanın, Sənü məndən sora ya dəyşilirmi halı dövranın? Xəyali-xamə düşmə, bilmə bir gün şad olur aləm! Bu ikən vəz’imiz, çox çəkmədən bərbad olur aləm! * * * Cavan Eyvanımız ucadır, Nökərlərim xocadır, Niyə məndə durmusan, Mənim haram qocadır?! Qabaq dişim tökülüb, Azılarım sökülüb, Mənə qoca deməzlər, Bir az belim bükülüb! Sözün məni yaralar, Ürəyimi paralar, Saqqalım ağardısa, Həna qoysam qaralar! İsticə ləvaşım var, Hər gecəyə aşım var, Demə, dədəm yerdəsən, Ancaq əlli yaşım var! Getmə, getmə, a dilbər! Məni etmə mükəddər, Özümü yüz cavana Eyləmərəm bərabər!.. Getmə, getmə, amandır! Ürəyim dolu qandır, Zahirdə qocaldımsa, Könlüm hələ cəvandır! * * * Ax!.. Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi, Onda ki, övladı-vətən xam idi! Öz həqi-məşruini bilməzdi el, Çöhreyi-hürriyyətə gülməzdi el, Gözlərini bir kərə silməzdi el, Qəztəyə, jurnalə əyilməzdi el, Daim eşitdikləri övham idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Ölkədə bunca yox idi eybcu, Neyləridiksə görünürdü niku, Xəlqdə didarimizə arizu, Bizdə var idi nə gözəl abiru, Hörmətimiz vacibi-islam idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Millətə çatdıqca qəm, əyyaş idik, Hakimə yar, amirə qardaş idik, Qibleyi-taətgəhi-övbaş idik, Harda aş olsaydı, ora baş idik, Hər gecə, hər gün bizə bayram idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Gərçi riya idi bütün karımız, Kar ilə bər’əks idi kirdarımız, Leyk həman var idi miqdarımız, Höccət idi hər kəsə göftarımız, Xəlqin işi bizlərə ikram idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Eybimizi çulğalamışdı əba, Hər nə gəlirdi boşalırdı qaba, Kim nə qanırdı, – nədi zöhdü riya? Naxoşa xaki-dərimizdən şəfa, Söməəmiz kə’beyi-ehram idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! Bizlər idik xəlqin inandıqları, Piri-hidayət deyə qandıqları, Nur görürlərdi qarandıqları, Bizdə idi cümlə qazandıqları, Kim bizə pul verməsə bədnam idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! İndi adamlar deyəsən cindilər, Cin nədi, şeytan kimi bidindilər, Lap bizi ovsarladılar, mindilər, Ay keçən əyyam, olasan indilər!.. Onda ki, övladi-vətən xam idi, Ax!.. necə kef çəkməli əyyam idi! * * * AÇILDIQCA SƏNİN SÜBHÜN, MƏNİM DƏ HÖRMƏTİM ARTIR Açıldıqca sənin sübhün, mənim də hörmətim artır, Qaraldıqca şəbi-tarin cəlalü şövkətim artır. Yığılmazkən qapılardan gözüm bir hərzə sail tək, O yağlı-yağlı aşlarçın ölüncə həsrətim artır. Alarsa hər gecə üç-dörd nəfər əşxas gər və’dim, Nə qəm, beş-altı da olsa, mənim şəxsiyyətim artır. Müəmməm olmağım olmuş cəlaləfzayi-hər məclis, Çəkib gərdən dayandıqca o qədri qiymətim artır. Libasi-alimi olmuş mənimçin aləti-çərçi, Odur məğrur olub yövmən fəyövmən izzətim artır. Hikayat rəzalətbəxş tətbiqi-lüğat etsəm, Deyib rəngin ibarətlər, kəmalü şöhrətim artır. Buxarəndaz olduqca plov ol məclisi-amə Sürurabad olur, didəmdə surü behcətim artır. Badımcan dolması, ballı tərək, yağlı qovurmanı Görən tək üç gözüm,bəl’inə zövqüm, sür’ətim artır. Oyanma, yat, a millət, dinmə, dinmə, durma, tərpənmə! Ayılsan, ah, vaveyla!.. məlalü möhnətim artır!.. * * * Nəsihət Ey xacə, çalış surəti-zahirdə qəşəng ol! İstərsən özün siyrəti-mə’nadə1 cəfəng ol! Qoy adını arif, vəli irfanı bəyənmə, Ariflər ilə gizlicə amadeyi-cəng ol! Heyvan kimi bir barədə palçıqda qalanda Sal fitnəli söz ortalığa, hövsələtəng ol! Yüzlərcə ziyan xəlqə vur, öz xeyrini gözlə, Aldatma özün bir kəsə, huşyarü zirəng ol! Gər məsləhət olsa işini qıl ikiüzlü: Bir yanda qoyun, özgə tərəflərdə pələng ol! At məsləkini bircə gecə həbsdə qalsan, Şeytanlığa adət edərək, zorba2 nəhəng ol! Babi deyə təkfir elə həqguləri küllən, İstərsən özün rühgüzəri-həqqdə ləng ol! Şapqalı müsəlmanı görüb lə’n oxu hər dəmi, Molla ilə bəy, xan qapısında səpələng ol! * * * Mahi-rəməzandır, yenə meydan da bizimdir! Mahi-rəməzandır, yenə meydan da bizimdir! Meydan da bizim, ərsədə cövlan da bizimdir! Sərsüfrədə ərbabi-niəm məhzərimizdə, E’zaz ilə, ikram ilə dövrü bərimizdə, Min ne’məti-əlvan düzülüb qənşərimizdə, Sövdayi-plov, şuri-çığırtma sərimizdə, Firni və tərək, dolma, fisincan da bizimdir! Boşqabda müsəmmavü badımcan da bizimdir! Sail, qapıdan baxma bizə, pis göz atarsan! Çox qanqıma, durram, elə vurram ki, batarsan! Ruzi sənə hər yerdə müqəddərsə çatarsan! Bir şey əlinə keçməsə, sən ac da yatarsan! Biz nazü niəm əhliyik, ehsan da bizimdir! Ehsan da bizimdir, şərəfü şan da bizimdir! Səbr eylə hələ, yağlı qarınlar dolar isə, Dövridə plov qalmağa imkan olar isə, Gər1 sür-sümüyündən bu təamın qalar isə, Bir şey yetişər həm sənə qismət olar isə; Şimdi hələlik süfrə də, qazğan da bizimdir! Şərbət də bizim, kasə də, fincan da bizimdir! Sən hər qapıda min kərə yahu da deyərsən, Bir köhnə libas olmasa, cecim də geyərsən, Bir paslı2 çörək düşsə yavansız da yeyərsən, Gər düşməsə, ac qalmağı da məşq eləyərsən; Biz möhtərəmik, ne’məti-əlvan da bizimdir! Qaymaq da bizim, qəhvə də, qəlyan da bizimdir! Asudə burax bizləri öz halımız ilə, Zəhmət çəkib iş görmüşük əqvalımız ilə, * * * Bu boyda!.. Nədir olur bu cocuqlar ə’yan bu boyda, bu boyda? Hara gedir bu yazıqlar, aman, bu boyda, bu boyda? Əyinlərində “buluz”, başlarında baftalı şapqa, Alınlarında urus tək nişan bu boyda, bu boyda! Məgər bular deyil övladi-paki-dindaran? Duturlar uşqulalarda məkan bu boyda, bu boyda! Əcəb bu kim, buların da əcəb həyaləri vardır, Böyük adam tək oxurlar həman bu boyda, bu boyda! Bular gərək hələ “əbcəd”də hıqqana “qərəşət”də, Kitabi-elmi oxurlar rəvan bu boyda, bu boyda! Ana dilin belə bilmir iyirmi yaşlı cəvanlar, Bilirlər indi bular beş lisan bu boyda, bu boyda! Lisani-müxtəlifə bilməsi hələ belə dursun, Qanırlar ərz nədir, asiman, bu boyda, bu boyda! Məsahəti-küreyi-ərzi qit’ə-qit’ə tanırlar, Deyirlə, seyr eləyir xakdan, bu boyda, bu boyda! Bütün kəvakibi bir-bir öz adlarilə sayırlar Ki, seyr edir hərəsi hər zəman, bu boyda, bu boyda! Hənuz bir-ikini bilməyən zəmanları ikən Edirlər elmi-hesabı bəyan bu boyda, bu boyda! Yəqin ki, bunlara təlqin edir bu bilməyi şeytan... Və gər nə bunca bilərmi olan bu boyda, bu boyda?! Amandı, qoymayın övladınız azıb çıxa yoldan! Ola bu yaxşı vələdlər yaman bu boyda, bu boyda!.. * * * Qabla dəxi marfaşını, Mir Haşım! Qabla dəxi marfaşını, Mir Haşım!1 Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! Qəsb edəli məsnədi-peyğəmbəri, Dikkeyi-baqqal elədin mənbəri, Lobya, noxud satmağa oldun cəri, İndi dəxi xoşlamayır müştəri Küncüdünü, xaşxaşını, Mir Haşım! Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! Həq səni məhkum elədi taətə, Səcdə üçün adəmi-hürriyyətə Etdin iba əmri-rübubiyyətə, Eyləmədin səcdə, di gəl lə’nətə! Süzmə dəxi göz-qaşını, Mir Haşim! Durma, götür qaç başını, Mir Haşim! Əbrəhə tək əzm elədin fil ilə, Kə’bə evin yıxmağa tə’cil ilə, Dəsti-xuda teyri-əbabil ilə Başınızı deşdimi siccil ilə?4 Qırdımı yaz-yoldaşını, Mir Haşım! Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! Sən o deyildinmi, edəndə qiyam Səcdə edərdi sənə yeksər əvam? İndi olar da ayılıb bittəmam, Qılmadı heç yerdə sənə ehtiram, Atdı cəmaət daşını, Mir Haşım! Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! Neyləyəsən, xəlqə sözün batmadı, Hiylələrin bir kəsi aldatmadı, Çərxəçilər də usanıb yatmadı, İndi ki, əhrarə gücün çatmadı – Topla qohum-qardaşını, Mir Haşım! Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! Səndə günah qalmadı5, qurban sənə, Sə’y elədin, çatmadı meydan sənə, Qaldı fəqət həsrətü hirman sənə, Çünki həram oldu fisincan sənə, İndi ye öz bozbaşını, Mir Haşım! Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! Yardımı Səttar6 başını, Mir Haşım?!.. * * * Mənim tək Səd şükr ki, yox indi bu saətdə mənim tək Bir mö’mini-pakizə bizim kətdə mənim tək! Sabiqdə ki, əyyami-tüfuliyyətim idi, Əhli-nəzəri valeh edən surətim idi, Ərbabi-həvəs məsti-meyi-vüslətim idi, Vəqtə görə bir parə əməl adətim idi, Bir tifl ola bilməzdi ləyaqətdə mənim tək, Hacı əmulərlə ola söhbətdə mənim tək! Vəqta ki, cəvan oldum, iyirmi beşə çatdım, Əvvəlki işin vəqti ötüşdü, onu atdım, Əmma demə tənbəl kimi bir guşədə yatdım, Açma işin üstün ki, nə aldım və nə satdım… Ancaq görüyorsan ki, bu saətdə mənim tək Yox bir kişi dövlətdə bizim kətdə mənim tək! Hər şüğl üçün ərbabi ilə durdum, oturdum, Hər seydi şikar etmək üçün damımı qurdum, Hər vəqtə münasib olaraq fənnimi vurdum, Tapdım yeni bir hiylə, olardan geri durdum, İndi baxasan cümlə cəmaətdə mənim tək, Haşa, görəsən bir kişi taətdə mənim tək! Gördüm bu cəhan əhlini mən çünki məcazi, Əvvəlcə olub məşhədi, vongah hicazi, Hacdan qayıdıb aldım ələ şüğli-nəmazi, Saldım araya məs’əleyi-tulü dirazi, Gördüm ki, dəxi yoxdu həqiqətdə mənim tək Bir mö’mini-pakizə bizim kətdə mənim tək! Qare, sözümü dərk elə, gər varsa şüurun, Fənnin var isə örtüləcək cümlə qüsurun, Gər sadə isən min də əgər olsa hüzurun, Zülmət görünüb dideyi-müfsidlərə nurun Təkfir edəcəkdir səni, əlbəttə, mənim tək Min mö’mini-növsaxtə hər kətdə mənim tək! Hasil, nə səyaq isə, bu saətdə mənim tək Yox bir kişi hörmətdə bizim kətdə mənim tək!.. * * * Kişi ("Durma, yıxıl yat hələ, Fahrat kişi!") Durma, yıxıl yat hələ, Fahrat kişi! Əsri görüb qalma belə mat, kişi! İndi olub yorğanın üçqat, kişi! Saqqalını bir-iki yırğat, kişi! Çək başına yorğanını yat, kişi! Əvvəli-şəbdən uzanıbsan belə, Rahəti yatmaqda qanıbsan belə, Yaxşı da, əlhəq, inanıbsan belə, Lakin inanmam, usanıbsan belə, Çək başına yorğanını yat, kişi! Ömr ötüşüb, baş ağarıb un kimi, Diş tökülüb, saqqal olub yun kimi, Sinə çöküb, belə bükülüb nun kimi, Gərçi olubsan qoca meymun kimi, Leyk yenə rubəhi-məl’un kimi, Tez götürüb tiryakını at, kişi! Qalyanını çağla, xoruldat, kişi! Bir qədər öz sinəni toxdat, kişi! Çək başına yorğanını yat, kişi!.. * * * Şahnamə ("Şəhim, tacidarım, qəvi şövkətim!") Şəhim, tacidarım, qəvi şövkətim! Mələk – ehtişamım, fələk – rüf’ətim! Əgər lütflə sorsan əhvalımı, Bu naməm sənə bildirər halımı. O gün ki, hüzurundan ətfi-inan Edib, suyi-Təbrizə oldum rəvan, Bu əzm ilə kim, şir tək cəng edəm, Mücahidlərə ərsəni təng edəm, Fədailəri öldürəm Xan ilə1, Biyabanları dolduram qan ilə. Rikabımda bir tövsəni-badpa, Açılmış başım üstə zərrin liva; Yəminü yəsarımda sərhənglər, Nə sərhənglər? – Rüstəmi-cənglər! Qoşun seyl tək rubərudə rəvan, Həşəm xeyl tək hər tərəfdə dəvan; Boyunlarda yeksər qətari-fişəng, Revolverlər əldə, həmayil tüfəng. Çalınmaqda şeypurlər, naylər, Ucalmaqda ləşkərdən urraylər. Çəkilməkdə ərradədə tuplər, Təbillərdə fəryad gup-guplər… Bəli, mən bu fərxəndə iqbal ilə, Bu şövkətlə, sətvətlə, iclal ilə, Ötüb qatdadım yolların az-çoxun, Gəlib ta ki, Təbrizə oldum yoxun. Buyurdum: çalınsın neyü kuslər, Və getsin xəfi şəhrə casuslər. Bu iş, fikr edirdim ki, bir dolmadı, Ha mən söylədim, bir gedən olmadı; Gəlib qeyzə hökm eylədim ləşkərə, Açın şəhrə üç yandan od bir kərə. Açıldıqda atəş edərdin güman Ki, göydən yerə od yağır nagəhan. Fədailərin təngə düşdü işi, Ölüb ordaca qaldı doqquz kişi. Görüb çün bu övzai Səttar xan, Urub şir tək nə’rə, çəkdi fəğan: – Mücahidlər, ey qeyrətin kanları, Qənimət bilin boylə meydanları! Həyatın qalır bizdə son saəti, Ağırdır bu son saətin qiyməti! Nə bir xidmət etmişsəniz millətə – Bütün bəstədir işbu bir saətə! Bu söz boylə tə’sir edib ləşkərə, – Hamı canü dildən dedi bir kərə: – Nə ölmək? Biz öldürməyə hazirik! Gər ölsək də bu əmrdə şakirik! Deyib bu sözü şəhrdən çıxdılar, Elə qızdılar, təhrdən çıxdılar. Mücahidlərin cünbüşündən həman Deyərdin ki, bir məhşər oldu əyan. Düşüb səcdəyə cümlə ixlas ilə, Niyaz etdilər niyyəti-xas ilə; Durub bir sağa, bir sola getdilər, Qəfildən bizə bir hücum etdilər. Yəmini yəsarə qatıb vurdular, Bizi əzdilər, döydülər, qırdılar. Dədəm vay, məgər boylə də cəng olur? Hələ lap uzaqdan nəfəs təng olur! Xüsusən məgər boylə də Xan olur? Bu sətvətlə də mərdi-meydan olur? Bu halı görüb xirələndi gözüm, Cəhənnəm qoşun, ölmüş idim özüm!.. Dedim, yaxşıdır bir dağa dırmaşım, Əlimdə səlamət qala ta başım; Qaçıb mərdü mərdanə çıxdım dağa, Baxırdım o yerdən sola, həm sağa; Nə gördüm, qaçır tülkü nisbət qoşun, Özün də görəydin gələrdi xoşun! Haray basdım, ax, vay, aman, qaçmayın! Davam eyləyin bir zaman, qaçmayın! Sözüm batmadı ləşkərin beyninə, Ox, ox!.. Batdı ox dövlətin eyninə! Qoşun qaçdı, boşlandı meydani-cəng, Bütün getdi yəğmayə tupü tüfəng. Çü gördüm olur vəz’i-halım təbah – Gətirdim iyirmi qazağə pənah; Yanan qəlbimə sanki su saçdılar, O yerdən alıb da məni qaçdılar. Budur surəti-ərzi-halım mənim, Mücahidlər ilə cidalım mənim! Qəvi şövkətim, indi fərman nədir? Buyur, hazıram, baş nədir, can nədir? Əgərçi qaçarkən atı yormuşam, Yenə hər nə hökmün ola, durmuşam. * * * Arzu ("Nə dərs olaydı, nə məktəb, nə elmü sən’ət olaydı!") Nə dərs olaydı, nə məktəb, nə elmü sən’ət olaydı! Nə dərsə, məktəbə, elmə, filanə hacət olaydı! Nə səndəli, nə qarandaş, nə lövhü miz, nə təbaşir, Nə dəftərə, qələmə, kağəzə bu rəğbət olaydı! Nə mədrəsə, nə müəllim, nə bu üsuli-cədidə Və nə uşaqlarımızda bu qabiliyyət olaydı! Nə əhlimizdə ayıqlıq əlaməti görünəydi, Nə bir para oxumuşlarda bu zəkavət olaydı! Nə hiss olaydı cəvanlarda əmri-millətə qarşı, Nə bu cəvanlar olaydı və nə bu millət olaydı! Düşəydi daş o günə kim, qazet-mazet sözü çıxdı, Qazet işin törədən nabəkarə lə’nət olaydı! Nə gündə, həftədə, ayda çıxan qazet və nə jurnal, Nə mətbəə, nə mühərrir və nə təbaət olaydı! Nə Şərq olaydı, nə Əqsayi-şərq, həm nə Japonya, Nə onların hünəri xəlqə dərsi-ibrət olaydı! Nə nəfxi “Sur”i-Cəhangir və nə Məlik-Mütəkəllim, Nə bə’zi kişvəri-Iranda bu ləcaçət olaydı! Nə Türkiyədə bu qanun-əsasi nəşr olunaydı, Nə biədəb yeni türklərdə bunca cür’ət olaydı! Nə xortlayaydı bu şəkl ilə “Molla Nəsrəddin”, ey kaş! Nə kalba Səbzalılarda bu xovfü vəhşət olaydı! O köhnələrdən əcəb kim, utanmayıb da deyirlər: Gərək bu əsrə görə boylə, boylə adət olaydı! Bu bişüurların əqlinə, kəmalına bax bir! Qadam kəmalınıza! Barı sizdə qeyrət olaydı!.. * * * Tapmacanın tə’biri (Nə lap kiçik, nə çox da çox iridir") Nə lap kiçik, nə çox da çox iridir, Qarnı yoğun, boynu da dam tiridir, Ruhu ölüb, nəfsi hələ diridir, İnsaniyyət paltarının kiridir, Məmdəlidir1, əskiklərin biridir! Molla əmi, gör tapdım, ya tapmadım?! * * * Bir bəhanə əldə ünvan etməli bundan sora! Bir bəhanə əldə ünvan etməli bundan sora! Büsbütün məxluqə e’lan etməli bundan sora! Nov üsulun şər’ə bər’əks olduğun izah edib, Köhnəni tətbiqi-Qur’an etməli bundan sora! Xasə bu jurnal, qazet əmrində bir fitva tapıb, Səddi-rahi-nəşri-irfan etməli bundan sora! Boylə iş, bunca qazet, bunca mazet olmaz, canım! Bunları məhkumi-bütlan etməli bundan sora! Din gedir, məzhəb gedir, qədri itir mollaların, Çareyi-əmri-müsəlman etməli bundan sora! Hər yetən kəndin mühərrir ədd edib, min söz yazır, Bunları mətrudi-övtan etməli bundan sora! Kəsməli hər növ ilə olsa nüfuzun, hörmətin, Sərbəsər avareyi-nan etməli bundan sora! Cırmalı dəftərlərin, sındırmalı çernil qabın, Fikri tərvici-qələmdan etməli bundan sora! Mümkün olsa lap kökündən qaldırıb bir zənn ilə Cümlə mətbuatı viran etməli bundan sora! Siyyima, şairləri hökmən və hötmən zur ilə Xaric-əz-islamü iman etməli bundan sora! Müxtəsər, hər kim ki, gördün fəhmi var, bir söz qanır, – Küfr ilə məşhuri-dövran etməli bundan sora! Arqadaşlar, əl’əman, gəl tez verib də əl-ələ, Həm bu yolda əhdü peyman ətməli bundan sora! Aid olmur indi bunlardan bizə bir mənfəət, Pul verərlərsə, müsəlman etməli bundan sora! * * * Qəmü möhnət füzun oldu Qəmü möhnət füzun oldu, Səbəb boynu yoğun oldu! Əliflər döndü nun oldu, Səbəb boynu yoğun oldu! Nə üçün kişvəri-Iran Olur şəxsiyyətə qurban? Məgər bayquş sevir viran, Və ya tale’ zəbun oldu? Səbəb boynu yoğun oldu! Nədən oldu iki dilli, Ürəklər qaldı nisgilli, Dağıldı məclisi-milli, Ələmlər sərnigun oldu, Səbəb boynu yoğun oldu! Neçün məşrutə bağlandı, Müzəvvirlər qoçaqlandı, Qarınlar doydu, yağlandı, Vətən darülcünun oldu? Səbəb boynu yoğun oldu! Qəsəm etdi, inandırdı, Neçün rə’yin dolandırdı, Özün dünyayə andırdı, Mütii-nəfsi-dun oldu, Səbəb boynu yoğun oldu! Nədən ləğv oldu peymanlar, Verildi odlu fərmanlar, Bütün odlandı Qur’anlar, Cinayət rəhnümun oldu, Səbəb boynu yoğun oldu! Nədən qalxışdı xulqanlar, Satıldı pula imanlar, Töküldü bigünəh qanlar, Ürəklər laləgun oldu, Səbəb boynu yoğun oldu! Nə üçün susdu natiqlər, Alındı həbsə sadiqlər, Fəqət bə’zən münafiqlər Varıb nurül’üyun oldu, Səbəb boynu yoğun oldu! Nədir təkfiri “Əxbar”ın, Nədir təhqiri “Əbrar”ın, Nədir təqsiri “Əhrar”ın Ki, boylə qərqi-xun oldu? Səbəb boynu yoğun oldu! Qüruri-intihasından, Həya qılmaz ədasından, O “keyfi-mayəşa”sından Neçün “layəs’əlun” oldu, Bütün işlər oyun oldu, Səbəb boynu yoğun oldu! * * * Qəmü möhnət füzun oldu Yetər, canım, çəkil get, etmə çox təbxiri-hürriyyət! Bizim qazqanda hərgiz oynamaz kəfkiri-hürriyyət! Hanı, dersən: “Girizandır vətəndən leyli-istibdad”? Məgər görməzmisən ətrafı tutmuş xeyli-istibdad?! Bu gün Iranı yeksər qaplamışdır seyli-istibdad, Yazıq ölçməkdədir xuni-cəhanı geyli-istibdad, Hələ Təbrizə də var iştəhayi-meyli-istibdad! Yetər, canım, çəkil get, etmə çox təbxiri-hürriyyət! Bizim qazqanda hərgiz oynamaz kəfkiri-hürriyyət! Demə: “Tiği-rəşadət xiyrəsazi-çeşmi-imkandır”! De kim, təkfir üçün tiği-zəban hər yerdə bürrandır! Deyən kafir müsəlmanə sanır kəndi müsəlmandır; Bu gün həq söyləyən hər kəs olursa küfrə şayandır; Gözəl bir əsrdir: qəhti-şüurü əqlü vicdandır! Yetər, canım, çəkil get, etmə çox təbxiri-hürriyyət! Bizim qazqanda hərgiz oynamaz kəfkiri-hürriyyət! Mücahid qalxızıb, dersən, şükuhin mülki-Iranın, – Buna təmkin edərmi çakəranı şahi-zişanın? Buna razı olarmı qeyrəti, namusu ə’yanın? Bu yol bir şanlı qurbangahdır insafın, imanın! Nə iman vəqtidir?! Ancaq gözət xeyrin cibişdanın! Yetər, canım, çəkil get, etmə çox təbxiri-hürriyyət! Bizim qazqanda hərgiz oynamaz kəfkiri-hürriyyət! Əvət, “səhrayi-Iran doğrudan bir odlu meydandır”, Fəqət ol odlu meydanda duran bir şiri-ğürrandır, Vəli, min hiyləgər, tülkisifət hər yan nümayandır, Yatıb iranlılar, nagəh görərlər ölkə virandır, Hələ qoy söyləsinlər də – mücahid namüsəlmandır; Hələ qoy eyləsinlər büsbütün təkfiri-hürriyyət! Desinlər də – bizə lazım deyil tə’miri-hürriyyət! * * * Neyliyim, ey vay! bu urus başdılar Neyliyim, ey vay! bu urus başdılar, Bilməyirəm hardan aşıb-daşdılar?! Ölkədə gündən-günə çoxlaşdılar, Hər əmələ, hər işə çulğaşdılar, Qoymayın, ay köhnələr, ay yaşdılar! Heyvərələr hər yerə dırmaşdılar! Hər biri min gunə iş icad edir, Məclis açıb nitqlər irad edir, Şiə ikən sünniləri şad edir, Sünni ikən şiəyə imdad edir, Sanki bular bir-birə qardaşdılar, Yoxdu təəssübləri, çaşbaşdılar! Heç biri öz məzhəbinin hörmətin Gözləməyir, gözləyir el qeyrətin; Cümləsi bir yolda qoyub niyyətin, Xoşlamayırlar atalar adətin; Çünki nə sünni, nə qızılbaşdılar, Bir yava şeydir bu başı daşdılar! Əmr təəssüb ola bütlan neçin? Sünni deyə şiələrə can neçin? Şiə bilə sünnini insan neçin? Birləşə yə’ni bu müsəlman neçin? Himmət edin, din gedir, ay başdılar! Qoymayın, aldatdı bizi saşdılar! İndi ki, duyduz buların niyyətin – Cəhd eləyin pozmağa cəm’iyyətin! Bunları pozmaq bizə olmaz çətin, Harda ki, gördüz, oxuyun lə’nətin; Hökm eləyin, küfrlə ulğaşdılar, Dini-xudadən qırılıb qaşdılar, Cümləsi kafirlərə yoldaşdılar. Çünki təəssübləri yox, çaşdılar! * * * Mənimki belə düşdü! ("Qəm rahnümun oldu, mənimki belə düşdü!") Qəm rahnümun oldu, mənimki belə düşdü! Dil vərteyi-xun oldu, mənimki belə düşdü! El döndü cünun oldu, mənimki belə düşdü! Tale mənə dun oldu, mənimki belə düşdü! “İqbal zəbun oldu, mənimki belə düşdü!” Sən, Məmdəli, qorxma! Qəm çəkmə, darıxma! Dövran özünündür!.. Qafilmişəm əhvalimə sövdayi-sərimdən, Sövdayi-sərim etdi məni taci-zərimdən, Rişəm kəsilirmiş demə kəskin təbərimdən, Məşrutəyi salmaqda ikən mən nəzərimdən – Ol nurül’üyun oldu, mənimki belə düşdü! “İqbal zəbun oldu, mənimki belə düşdü!” Sən, Məmdəli, qaçma! Naəhlə əl açma! Meydan özünündür!.. Heç faidəbəxş olmadı tədbirlərim, heyf! Kəşf oldu bütün aləmə təqsirlərim, heyf! Bər’əks əsər eylədi tə’birlərim, heyf! Aldatmadı bu milləti təzvirlərim, heyf! Yıldızdakı... Yıldızdakı tə’mirlərim3, heyf! Həp kün-fəyəkun oldu, mənimki belə düşdü! “İqbal zəbun oldu, mənimki belə düşdü!” Sən, Məmdəli, bərk dur! Torbaları doldur! Xırman özünündür!.. Şeypur deyil, təbl deyil, sur çalındı, Əks eylədi surun səsi hər qəlbə salındı, Bir şəbdə otuz illik ümuratım alındı, Osmanlıların şahı vətəndən qovulandı, İş döndü oyun oldu, mənimki belə düşdü! “İqbal zəbun oldu, mənimki belə düşdü!” Sən, Məmdəli, qorxma! Qəm çəkmə, darıxma! Tehran özünündür!.. Sən vur işini, durma geri məkrü hiyəldən! Mən topladığım şeyləri həp qapdılar əldən, Bunlar keçər, amma hələ var qorxum əcəldən, Sən qarnı yoğun bir şey idin ruzi-əzəldən, Boynun da yoğun oldu; mənimki belə düşdü! “İqbal zəbun oldu, mənimki belə düşdü!” Sən nehrəni çalxa! Heç baxma bu xalxa! Ayran özünündür!.. Etdim qəsəm, amma özümü səhvdə sandım, Kamil paşalarçidə edən fikrə inandım, Baxdım sənə öz əhdimi, peymanımı dandım, Illərcə, zəmanlarca, bu gün dandığım andım, Tarixi-qürun oldu, mənimki belə düşdü! “İqbal zəbun oldu, mənimki belə düşdü!” Sən, Məmdəli, qorxma! Qəm çəkmə, darıxma! Meydan özünündür!.. Məzlumlərin tutdu məni ahı axırda, İncitdi xəyanətlərim Allahı axırda, Oldum Salanik qəl’əsinə rahi axırda, Mənfalar ara türklərin şahı axırda, Məcburi-sükun oldu, mənimki belə düşdü! “İqbal zəbun oldu, mənimki belə düşdü!” Qaç, Məmdəli, durma! Çox sinənə vurma! Məndən götür ibrət, Sülh eylə, qudurma! Vallah və billah, Insansan, inan, ah, Fərman gedər əldən, Saman gedər əldən, Yalnız nə ki, Tehran, İran gedər əldən!.. * * * Vah!.. bu imiş dərsi-üsuli-cədid?! Vah!.. bu imiş dərsi-üsuli-cədid?! Yox…x! Yo…x! oğul, məktəbi-üsyandı bu! Molla deyil bundakı tə’lim edən! Əlhəzər et, bir yeni şeytandı bu! Dur qaçaq, oğlum, baş-ayaq qandı bu!.. Gör necə alt-üst eləyib şeyləri, Döndərib "a-ba"yə "əlif-bey"ləri, Bid’ətə bax, "ya" oxudur "yey"ləri, Sanki hürufat ilə düşmandı bu! Dur qaçaq, oğlum, baş-ayaq qandı bu!.. Diqqət edib baxsan əgər dərsinə – Hər sözü tə’lim eləyir tərsinə; Dəyməz o bir paslı dəmir ərsinə – Min də desə dürci-zərəfşandı bu! Dur qaçaq, oğlum, baş-ayaq qandı bu!.. Verdiyi dərsi uşağa yazdırır, Hüccə demir, hər əməlin azdırır, Gah oxudur, gah çıxarıb gəzdirir, Bir demir övladi-müsəlmandı bu! Dur qaçaq, oğlum, baş-ayaq qandı bu!.. Bir də görürsən ki, olub heyvərə – Əlli uşaq banladı birdən-birə, Dərs demə, gülməli bir məsxərə! Molla demə, məsxərəcünbandı bu! Dur qaçaq, oğlum, baş-ayaq qandı bu!.. Düz yeri bir yupyumuru şey qanır, Həm də deyir sutkada bir fırlanır, Ay dolanır, göy dayanır, gün yanır, Kafirə bax, gör nə bədimandı bu! Dur qaçaq, oğlum, baş-ayaq qandı bu!.. * * * Satıram ("Moldayı, salmadı el dil boğaza…") Moldayı, salmadı el dil boğaza… Eybi yox, gərçi qoyulduq loğaza, Yaz bu e’lanımı da bir kağaza: Açmışam Reydə geniş bir mağaza, Çox ucuz qiymətə hər şey satıram, Ay alan!.. məmləkəti-Rey satıram! Mağazamda tapılır hər cürə zad: Cami-Cəm, rə’yəti-Key, təxti-Qubad; Gərçi bazarımı etməkdə kəsad Sə’y edir bir para İrani nəjad, Leyk mən baxmayıram, hey satıram! Ay alan!.. məmləkəti-Rey satıram! Nə gərəkdir mənə bir munca ümur Ki, edə qəlbimi bihissü hüzur? Babama vermədi əl "abəki-şur", Deyiləm naxələfü nabəşüur; Qəsri-Şirin, əsəri-Key satıram! Ay alan!.. məmləkəti-Pey satıram! İstəməm nuri, qaranlıq sevirəm, Mülki-İranı dumanlıq sevirəm, Boşlayıb şəhri, yabanlıq sevirəm, Bəsdi şahlıq, dəxi xanlıq sevirəm, Səbzəvar ilə məyamey satıram! Ay alan!.. məmləkəti-Rey satıram! Söz mənim, ev mənim, əsrar mənim, İrzü namus mənim, ar mənim, Mal mənim, məsləhəti-kar mənim, Satıram, dövləti-Qacar mənim; Kimə nə dəxli ki, mən şey satıram?! Ay alan!.. məmləkəti-Rey satıram! Şah məşrutə-pənah olmaq isə, El qoyan vəz’lə şah olmaq isə, Guş bər əmri-sipah olmaq isə, Şah olub həmdəmi-ah olmaq isə, Xan olub, nuş eləyib, mey satıram! Ay alan!.. məmləkəti-Rey satıram * * * Neçin verməyir? ("Bircə bu məşrutəni şah neçin verməyir?") Bircə bu məşrutəni şah neçin verməyir? Gah verir filməsəl, gah neçin verməyir? Gərçi bu gün şah bizim başımıza sayədir, Nami-hümayunu hər mətləbə pirayədir, Leyk bu ancaq həman gördüyümüz qayədir Hər səsə bir səs verir, kəndisi bimayədir, Yoxsuza olmaz demək – var… neçin verməyir? Bircə bu məşrutəni şah neçin verməyir? Hərzə danışma, kişi, gözlə ədəb zinhar, Şahımızı bilmə çox boylə səfahətşiar, Əqli-səlim əhlidir büsbütün ali-Qacar, Verməyir, əlbəttə, bir hikməti var, sirri var, Yoxsa bu keyfiyyətə rah neçin verməyir? Gah verir filməsəl, gah neçin verməyir? Yox bu işin başqa bir hikməti ya mikməti, Əyri otur, düz danış, vazeh edək söhbəti, Bir kərə al boynuna, var yazığın nikbəti, Şah cəvanbəxt isə bəs nə səbəb milləti Həftədə bir aldadır, gah neçin verməyir? Bircə bu məşrutəni şah neçin verməyir! Gah verir filməsəl, gah neçin verməyir? * * * Nədir, aya, yenə üsyanları iranlıların? Nədir, aya, yenə üsyanları iranlıların? Başladı cünbüşə tüğyanları iranlıların, Nəqzi-əhd eylədi ə’yanları iranlıların, Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Yansın iranlıların arxası, yandı ciyərim! O yetim Məmdəlidən var yenə bir pis xəbərim; Belə derlər ki, qoyub təxti qaçıb taci-sərim, Sığınıb konsula xaqanları iranlıların, Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Əhli-Iran bu qədər bişərəf olsun, nə üçün? Düşməni-tərzi-ümuri-sələf olsun, nə üçün? Yeni Osmanlı2 kimi naxələf olsun, nə üçün? Bata, ya rəb, görüm Iranları iranlıların! Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Üçcə il qoymadılar təxtdə rahət yaşasın, Bir doyunca çıxarıb kef, edib işrət yaşasın, Ta onun sayeyi-ədlində bu millət yaşasın, Olsun asudə müsəlmanları iranlıların! Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Neyləmişdi sizə, yahu, bu başıdaşdı yetim? Ya nə vicdanə dəyər bir işə çulğaşdı yetim!? Hərə bir hoqqa çıxartdız, kırıxıb çaşdı yetim, Dedi, çıxsın dəxi qoy canları iranlıların! Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Sizə öz şə’ninə şayəstə kərəm etmədimi? Hökm məşruteyi-İranı rəqəm etmədimi? Xətti-Qur’anı öpüb, yadi-qəsəm etmədimi? Niyə bəs olmadı imanları iranlıların? Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Bilmirəm andıra qalmış bu nə hürriyyət idi? Haradan çıxdı bu söz, ya bu necə söhbət idi? Ölkəmiz altı min ildən bəri bir cənnət idi, İndi qan-qan deyir insanları iranlıların! Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Hələ iranlıların bir o Sipəhdarına3 bax!? Bəxtiyari elinin rütbəli Sərdarına4 bax!? Bir, sən Allah, buların şah ilə rəftarına bax! Bu da ə’yanları, ərkanları iranlıların! Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Başına cəm eləyib hər biri bir xeyli sipah Ki, nə var? Məmdəli, düş təxtdən, olma bizə şah! Etdilər üç günün ərzində bütün əmri təbah, Qaçdı, "ax-vay!" deyə, sultanları iranlıların! Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Bundan əvvəl bu gözəl ölkədə canlar var idi, Yaxşı-yaxşı qocalar, adlı cəvanlar var idi, Şahı həq zilli bilən sevgili xanlar var idi, İndi Yefremlər5 olub xanlar, iranlıların! Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Bir də, yahu, nə gərək el qarışa şah işinə? Göz açıb diqqət edə gah özünə, gah işinə? Şah olan kəs olur ancaq özü agah işinə! Yoxsa hər silsiləcünbanları iranlıların?! Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! Şah bilər ölkədə hər nə götürər, hər nə qoyar, Gah cibin, gah dərisin hər kimin istərsə soyar, Baş kəsər, ev dağıdar, can çıxarar, göz də oyar – Min də çıxsa göyə əfğanları iranlıların! Becəhənnəm ki, yanır canları iranlıların! Şahın öz əbdidir insanları iranlıların! Dərhəqiqət pis imiş qanları iranlıların! * * * Ey annın ay, üzün günəş, ey qaşların kəman! Ey annın ay, üzün günəş, ey qaşların kəman! Ceyran gözün, qarışqa xətin, kakilin ilan! Alma çənən, çənəndə zənəxdan dərin quyu, Kirpiklərin qamış, dodağın bal, tənin kətan! Boynun sürahi, boy-buxunun bir uca çinar, Əndamın ağ gümüş, yanağın qırmızı ənar! Xalın üzündə buğda, başında saçın qürab, Qah, qah!.. Qəribə gülməlisən xaniman xərab!.. * * * "Gülüstan"-i-Sə’didən bir hekayeyi-mənzuməyə bənzətmə ("Yeki porsid əz on şəh geştə fərzənd") Yeki porsid əz on şəh geştə fərzənd Ki, ey Əbdülhəmid1 əz to xirədmənd! Səfarətxanəra mənzil güzidi, Çəra tən dadə bər millət nəzidi? Be sevdayi-Krım əz Rey güzəşti, Çəra dər Baği-şəh rahət nəgəşti? Begoft əhvali-ma bərfi-cəhanəst, Gəhi çün yəx, gəhi abi-rəvanəst; Gəhi bər təxti-cəbbari nişinim, Gəhi dər qürbət əndər ca güzinim. Mənü Əbdülhəmid ər zində manim, Be cani-millət atəş bərfeşanim. T ə r c ü m ə s i: Biri sordu o oğlu şah olandan Ki, ey Əbdülhəmiddən nadan insan! Səfarətxanəni sən mənzil etdin, Nə oldu millətə bəs əks getdin? Krım eşqilə keçdin öz Reyindən, Nə oldu Baği-şahda qalmadın sən? Dedi: əhvalımız qar tək cahanda, Donar qışda, ərir o yaz olanda. Oturruq gah sarayda əzrayıl tək, Dolannıq gah da qürbətdə səfil tək. Əgər Əbdülhəmidlə sağ qalarsaq, Yeri bu millətin odlardır ancaq... * * * Füzuliyə bənzətmə Məndə ar olsaydı, ölmək ixtiyar etməzmidim? Abrunun nolduğun bilsəydim, ar etməzmidim? Gər şüurum olsa idi, dustü düşmən bilməyə, Şapşalı, Fəzlüllahı işdən kənar etməzmidim? Anlasaydım Əsədin fikrin, Sipəhdarın işin, Onları məqtuli-tiği-canşikar etməzmidim? Xaki-İranın mənə bir guşəsin versəydilər, Kəndimi Əbdülhəmidtək bəxtiyar etməzmidim? Bilsə idim el məni axir belə müflis qovar, Var-yoxu dərcib edib əvvəl fərar etməzmidim? Mülki-İranın düşünsəydim əlimdən getməyin, Var ikən fürsət o mülkü tarümar etməzmidim? Ah, ol dəm ki Təqizadə mənə əl vermədi, Mümkün olsaydı, başın təndən kənar etməzmidim? Qoy desinlər, Mə’dəli düşdü Ades sövdasına, Məncili versəydilər, orda qərar etməzmidim?.. **Mirzə Ələkbər Sabir. Hophopnamə. İki cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2004, 233 səh. ** * * * Vaiz, qələm əhlin niyə təhqir eləyirsən? Vaiz, qələm əhlin niyə təhqir eləyirsən?1 Ey əbri-siyəh, nuri nə təstir eləyirsən! El cümlə dönüb olsa da kafir işin olmaz, Təzvirini kim ki, duya təkfir2 eləyirsən! Lə’n eyləyərək qasibə məxluqu soyursan, Fani deyərək aləmi tə’mir eləyirsən! Gördüm yuxuda baği-behişt içrə gəzirsən, İnsaf!.. Bunu sən necə tə’bir eləyirsən? Tərk eylə riyani ki, riya şirki-xəfidir3, İşbu sözü kəndin belə təqrir eləyirsən! Mən məkrini hiss etməyə meyil etmədim əsla, Kəndin dili-həssasimə tə’sir eləyirsən! Bizdən gözünü yığ ki, sənə aldanan olmaz, Get onları xam tovla ki, təzvir eləyirsən! * * * Yaşamaq istər isək sırf əvam olmalıyız! Yasamaq istər isək sırf əvam olmalıyız! Atıb insanlıgı, bilcümlə həvam olmalıyız! Yasamaq istər isək dəhrdə əmniyyət ilə, Ölmə, fənnə, üdəbayə baxalım nifrət ilə, Uyalım fitnələrə əldəki vəhsiyyət ilə, Yatalım bəstəri-qəflətdə uzun müddət ilə; Püxtəlikdən nə yetər, biz hələ xam olmalıyız! Yasamaq istər isək sırf əvam olmalıyız! Balısa bas qoyalım, yorganı bərdus edəlim1, Pənbeyi-qəfləti yox, zeybəqi dərgus edəlim, Xabi-övham görüb, seyl kimi cus edəlim, Qeyrətü himməti-islamı fəramus edəlim; Dusta mayeyi-qəm, düsmənə kam olmalıyız! Yasamaq istər isək sırf əvam olmalıyız! Fikr tədris edən əsxası kənar etməliyiz, Hər nasıl olsa bu bidinləri zar etməliyiz, Ölkədən bunları məcburi-fərar etməliyiz, Tez zamanda vətəni, milləti xar etməliyiz2; Boyləcə naili-məqsudü məram olmalıyız! Yasamaq istər isək sırf əvam olmalıyız! Basqalar çox da balonlarla edir seyri-həva, Biz bu seyri edirik xabdə hər sübhü məsa, Qövli-axundu unutdunmu ki, və’z etdi səna: Dəhr fanidir, əzizim, ona uyma əbəda! Tərki-dünya ilə firdovs xüram olmalıyız! Yasamaq istər isək sırf əvam olmalıyız! Nə bilirsən hələ sən səhneyi-rö’yadə nə var?! Əhli-zahir nə qanır aləmi-mə’nadə nə var?! Hər nə var – xabdə var, yoxsa bu dünyadə nə var? Yaxsı yat, qol-qanad aç, uç, gör o mə’vadə nə var?! Həzzi-rö’ya ilə məsguli-mənam olmalıyız! Yasamaq istər isək sırf əvam olmalıyız! Yat, dolas cənnəti-ə’ladəki rizvanlar ilə, Qol-boyun ol, məzələs huriyü qılmanlar ilə, Ye, iç!.. artıq kefə bax cümlə müsəlmanlar ilə, Qoy bu dünyanı bu kafirlərə seytanlar ilə, Biz mələklərlə uçub ali məqam olmalıyız! Yasamaq istər isək sırf əvam olmalıyız! Qoy olar kəsfi-bədaye’ eləsən sən’ət ilə, Paraxod, ya vaqon icad eləsin zəhmət ilə, Biz verib pul minərik, yol gedərik rahət ilə, Nə münasib ki, rəqabət edək hər millət ilə?! Bizə agalıq edən əhlə qulam olmalıyız! Yasamaq istər isək sırf əvam olmalıyız! * * * Adəmi adəm eyləyən paradır Adəmi adəm eyləyən paradır, Parasız adəmin üzü qaradır! Qoy nə əslin, nəcabətin olsun, Nə nəcibanə halətin olsun, Baş-ayaq eyb içində olsan da – Tək bu aləmdə dövlətin olsun; Adəmi adəm eyləyən paradır, Parasız adəmin üzü qaradır! Olmasın fəhmin, əqlin, idrakın, Var nə qəm, ta ki, vardır əmlakın; Atəşi-xanəsuzi-millət ikən – Hər kəsin səcdəgahidir xakın; Adəmi adəm eyləyən paradır, Parasız adəmin üzü qaradır! Olmayır, olmasın da insafın, Dut qanın şişə içrə əsnafın, Ta ki, var əldə beş buçuq quruşun – Mö’təbərsən gözündə əşrafın; Adəmi adəm eyləyən paradır, Parasız adəmin üzü qaradır! * * * VERMİRƏM A!.. VERMİRƏM A!.. (“Mən ölüm, Molla, bizim Xankişinin qanına bax”) İlk dəfə “Molla Nəsrəddin” jurnalında (29 noyabr 1909, №48) “Ağlar güləyən” imzası ilə çap olunmuşdur. Bütün nəşrlərə daxil edilmişdir. 1 “Molla Nəsrəddin” jurnalına müraciət olunur. 2 Çoxalıb sözü dördüncü nəşrdə: qocalıb. 3 Səqərə sözü dördüncü nəşrdə: səfərə. * * * Canın çıxsın! ("Canın çıxsın gözündən qanmayaydın!") Canın çıxsın gözündən qanmayaydın! Qanıb da hər işi odlanmayaydın! Cəhalət rismanın qırmayaydın! Əvamünnasdən ayrılmayaydın! Sənanı, hənzəli bal tək yeyəydin! Hərifin məşrəbincə söz deyəydin! Bütün mövhumunu təsdiq edəydin! Başında noxta, ardınca gedəydin! Nə tədbir, indi iş işdən keçibdir, Sözün dildən, ətin dişdən keçibdir! Dəxi etmə şikayət bizdən əsla! Get öz bəxtindən eylə indi şəkva! Nə üçün hüsnü qübhi anladın da? Bütün el yatmış ikən banladın da? Öpəydin əl-ayağın cüstü çalak, Olaydın sən dəxi bir mö’mini-pak! Çək indi dutduğun karın cəzasın! Eşit hər səmtdən lə’nət sədasın!.. * * * Yox, yazmaram! Molla dayı, çox bərk daşır qazanın!.. Başçısısan hər yolundan azanın! Baharından görünməyir xəzanın, Çünki hər yerdən var neçə yazanın; Burdan da mən xəbər yazım, yazmayım? Yox, yazmaram! Amma hələ qoy yazım… Qismət olsa, bundan belə yazmaram, Toxunmasa sözüm elə, yazmaram! Yazdığıma yalan-palan qatmaram, "İşan" kimi rüşvət pula yatmaram, İmanımı Hac Kazıma satmaram, Boşsan deyib, Fəxrini aldatmaram, Məsləhətsə əgər yazım, yazmayım? Yox, yazmaram! Amma hələ qoy yazım… Fürsət olsa, bundan belə yazmaram, Girə bilsəm daşqın selə, yazmaram! Kəbin kəssəm doşab kimi axmaram, Göz altından Fəxri tərəf baxmaram, "Ənkəhtünü" "təlləqtüyə" çaxmaram, Hac Bədəli yandırıban yaxmaram, Dalda gedib söyər; yazım, yazmayım? Yox, yazmaram! Amma hələ qoy yazım… Möhlət olsa, bundan belə yazmaram, Elə yazsam, bilə-bilə yazmaram!1 Dövlətliyə yaltaqlanmaq bilmərəm, Qəmli ikən yalan yerə gülmərəm, Pristavın çəkməsini silmərəm, Hörmətimi gözlərəm, əksilmərəm, Mollalığa dəyər, yazım, yazmayım? Yox, yazmaram! Amma hələ qoy yazım… Qismət olsa, bundan belə yazmaram, Əgər poçta yazsam, telə yazmaram! Qumarbazın hədiyyəsin almaram, Bir şübhəli pul kisəmə salmaram, Üzə salıb gücnən qonaq qalmaram, Qonaq qalsam cibin-zadın çalmaram, Üzmim əldən gedər, yazım, yazmayım? Yox, yazmaram! Amma hələ qoy yazım… Növbət olsa, bundan belə yazmaram, Davam etsə duman, yelə yazmaram! Eylədiyim və’zə inannam özüm, Eldən qabaq, eybimi qannam özüm, Qövlümə fe’limlə dayannam özüm2, Pis hərəkət etsəm utannam özüm, Halım olar bətər, yazım, yazmayım? Yox, yazmaram! Amma hələ qoy yazım… Hacət olsa, bundan belə yazmaram! Dalda qeybət, üzdə səna etmərəm, Gizli söyüş, zahir dua etmərəm, Xəlqi görcək riya-miya etmərəm, Riya etmiş olsam, həya etmərəm Allahımdan məgər! Yazım, yazmayım? Yox, yazmaram! Amma hələ qoy yazım… Halət olsa, bundan belə yazmaram! Uysam məkrə, düşsəm fe’lə, yazmaram! Qovlansam da evdən çölə, yazmaram! Uyub sənə öz yolumdan azmaram!.. * * * Zahid ölməkdən qabaq məqsudinə çatmaq dilər Zahid ölməkdən qabaq məqsudinə çatmaq dilər, Cənnətə uyqu ipiylə bir kəmənd atmaq dilər. E’tiqadınca yatar-yatmaz qucar qılmanları, Ol səbəbdəndir nəmaz üstündə də yatmaq dilər. Əbləhin fikrincə cənnət bir Buxara şəhridir, Beççə tək qılmanları bulduqca oynatmaq dilər. Məqsədi sövmü səlatindən bu imişkən, yazıq Həm xudanı, həm də məxluqatı aldatmaq dilər. Uyquda axtardığın zahirdə, ya rəb, tapmasın!1 Yoxsa illik taətin biryolluğa satmaq dilər! Rindü2 risva gördüyün zahid görərsə, şübhəsiz, Səbhəsin, səccadəsin zöhdilə3 fırlatmaq dilər. Küfrün iksir olduğun zahid, amandır, bilməsin, Yoxsa bir zərrə bulub imanına qatmaq dilər! * * * Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Qeyrətimiz bəlli bütün millətə!… Biz qoca qafqazlı igid ərlərik, Cümlə hünərdmərdlərik, nərlərik, İş görəcək yerdə, söz əzbərlərik, Aşiqik ancaq quru, boş söhbətə, Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Çırmanarıq keçməyə çay gəlməmiş, Başlayırıq qızmağa yay gəlməmiş, Ac qalırıq ildə — üç ay gəlməmiş, Asta qaçıb dürtülərik xəlvətə, Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Cümlə cahan yatsa da, biz yatmarıq, Qeyrətü-milliyyəmizi atmarıq, Əhlimizi başqalarına satmarıq, Bir quruşa, bir pula, ya bir çetə! Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Bizdə görünməz nə fəsadü nifaq, İşləmədə bir-birimizden qoçaq, Bax, budur islamı gətirrik qabaq; Boyləcə xidmət olunur millətə, Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Bir işə min hummətimiz var bizim! Bax, necə cəmiyyətimiz var bizim! Bundan gözəl niyyətimiz var bizim! Ay bərəkallah, bu gözəl niyyətə! Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Hansı məkatib ki, onu açmadıq? Hansı sənaye ki, para saçmadıq? Verdiyimiz sözdən uzaq qaçmadıq; İşlərimiz mindi bütün surətə!.. Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Bax, neçə darüləcəz, dari-elm! Bir neçə məktəb, neçə asari elm!.. Bizlərik, əlbəttə, xəridari-elm! Çatmışıq ondandı belə hörmətə!.. Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Bizdə nə fəhlə tapılar, nə gəda, Bizdə nə sail və nə bir binəva, Bəxtəvər övladımıza mərhəba! Baş aparıb hər biri bir sənətə!.. Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Etmişik ifa atalıq mehrini, Çəkmişik övladımızın fikrini, Ömrümüz olsa görərik bəhrini, Onda ki, onlar uyacaq sirqətə, Həbsdə məşğul olacaq işrətə, Fəxr edərik biz də bütün millətə! Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?! Ay bərəkallah, bu gözəl niyyətə!.. * * * Qocalar marşı ("Bir qocayam çaq nər kimi yaşaram") Bir qocayam, çaq nər kimi yaşaram, Dörd arvadı bir-birinə qoşaram, Bir ildə üç-dördün alıb boşaram, Qoca kişi yalqız yatmaz...m! Barmağıma əqiq üzük taxaram, Saqqalıma çox-çox xına yaxaram, Hər yerdə bir arvad görsəm baxaram, Qoca kişi yalqız yatmaz...m! Oruc tutub, namazımı qılaram, Dəsmalımı göz yaşıma bularam, Huriləri virdimdə arzularam, Qoca kişi yalqız yatmaz...m! Bir mö’münəm, əba, qəba bürünnəm, Nəzərlərdə mələk kimi görünnəm, Bir uşaqçın illər ilə sürünnəm, Qoca kişi yalqız yatmaz...m! On yaşında uşaqların başına, Əl çəkərəm gah gözünə, qaşına, “Xod” verərəm gecə-gündüz maşına, Qoca kişi yalqız yatmaz...m! Axirətim, imanım var, dinim var, Ariflərnən ədavətim, kinim var, Bir xoruzam əlli yerdə hinim var, Qoca kişi yalqız yatmaz...m! * * * Ürəfa marşı İnteligentik, gəzərik naz ilə, Ömr edərik nəş’eyi-dəmsaz ilə, Həftədə bir dilbəri-tənnaz ilə Həmdəm olub işləri samanlarıq, Ay barakallah, nə gözəl canlarıq!.. Xoşlamarıq bir para nadanları, Şiveyi-nisvani-müsəlmanları, Neyləyirik Fatma-Tükəzbanları?! Annaları, Sonyaları yanlarıq, Ay barakallah, nə gözəl canlarıq!.. Bir para biəqlü fərasət bizə Eyləyir isnadi-qəbahət bizə, İstəyir etsin də nəsihət bizə, Bir bunu qanmır ki, biz irfanlarıq, Ay barakallah, nə gözəl canlarıq!.. Kimsəyə yox dəxli ki, biz işrəti Xoşlayırıq; boşlayırıq külfəti, Guşeyi-qəstində olan ləzzəti Xaneyi-viranda haçaq anlarıq?! Ay barakallah, nə gözəl canlarıq!.. İnteligentik, bu ki, böhtan deyil, Türki danışmaq bizə şayan deyil, Türk dili qabili-irfan deyil, Biz buna qail olan insanlarıq! Ay barakallah, nə gözəl canlarıq!.. Türk qəzeti versə də əqlə ziya, Mən onu almam əlimə mütləqa, Çünki müsəlmanca qonuşmaq bana Eybdir! Öz eybimizi anlarıq! Ay barakallah, nə gözəl canlarıq! Yox işimiz məcməi-islam ilə, Püxtə nasıl söhbət edər xam ilə? Çünki klublarda sərəncam ilə Hər gecə bir mətləbi ünvanlarıq, Ay barakallah, nə gözəl canlarıq!.. * * * Pula təvəccöh ("Nuri-çeşmanımmısan, ey pul, ya canımmısan") Nuri-çeşmanımmısan, ey pul, ya canımmısan? İsmətim, namusum, irzim, qeyrətim, qanımmısan? Hörmətim, fəxrim, cəlalım, şövkətim, şanımmısan? Müshəfim, Məkkəm, Mədinəm, qibləm, ərkanımmısan? Məzhəbim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? Keçdi ömrüm şüğli-təhsilinlə mövqufi-məlal, Dərdə düşdüm, bəstəri-həsrətdə qaldım xəstəhal, Səndədir könlüm yenə etsəm cəhandan irtihal, Sən mənim ömrüm, həyatım, cövhərim, canımmısan? Məzhəbim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? Ah, zalım, ah kim, oldum yolunda canfəda, Bir doyunca qıymadım səndən alam zövqü səfa, İndi varislər hücumavər olub yeksər sana, Varisin, yaxud mənim mali-cibişdanımmısan? Məzhəbim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? Eyləməz varislərim mək tən səni sənduqə dərc, Hər biri eylər səni bir növ ilə min yerdə xərc, Restoranlarda, klublarda olarsan hərcü mərc, Hər yetən çeynər səni, bilməm ətim, qanımmısan? Məzhəbim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? Sevdiyim, bundan belə hini-zəvalındır sənin, İşbu vəch ilə könül cayi-məlalındır sənin, Xatirim, qəlbim, sərim vəqfi-xəyalındır sənin, Sən məni məftun edən nazəndə cananımmısan? Məzhəbim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? Səndən əl çəkməzdim olsaydı əlimdə iqtidar, Lakin icbarən əcəl eylər məni səndən kənar, Canım ağzımdan çıxınca söylərəm biixtiyar: Nuri-çeşmanımmısan, ey pul, ya canımmısan? Məzhəbim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? * * * Təşəkkür ("Mollalar, taleimiz oldu əcəb yar bu gün!") Mollalar, taleimiz oldu əcəb yar bu gün! Misyonerlər də bizə çıxdı həvadar bu gün! O ki, məktəbləri məhv etmək idi niyyətimiz, Yox idi əldə və lakin ona bir qüdrətimiz, Məktəb artdıqca azalmaqda idi hörmətimiz, O açıldıqca qapanmaqda idi sən’ətimiz, Günbəgün zaid olurdu qəmimiz, möhnətimiz, Arqadaşlar, sevinin oldu rəva hacətimiz! Qəmimiz bitdi, fərəh oldu nümudar bu gün! Misyonerlər də bizə çıxdı həvadar bu gün! Misyonerlər, o gözəl fikrli ərbabi-düha San-Peterburqda etmişlər əcəb bir şura Ki, müsəlmanlar açan bunca məkatib nə rəva, – Oxudub həndəsə, tə’lim edələr coğrafiya, Hikmətü hey’ətü tarix ilə elmi-əşya, Bu işə bizdə təhəmmül ola bilməz əsla! Çalışın, hümmət edək dəf’inə zinhar bu gün! Misyonerlər də bizə çıxdı həvadar bu gün! Misyonerlər bu gözəl əmrə edərkən iqdam Biz neçin lal oturub, eyləməyək bəhsə dəvam? Xassə bu elmlərin biz üləmayi-islam Etmişik bir kərə təhsilini islamə həram, Bunları bilməz ikən biz, niyə övladi-əvam Oxuyub, adəm olub, eyləsin ağazi-kəlam? Şimdi fürsət var ikən görməli bir kar bu gün! Misyonerlər də bizə çıxdı həvadar bu gün! Misyonerlər, görüm Allah sizə ehsan eləsin, Biz kimi, sizləri də daxili-iman eləsin, Qoymadız çünki müsəlmanları tüğyan eləsin, Yeni məktəbləri Allah özü viran eləsin! Uçurub dam-daşını, xak ilə yeksan eləsin! İndi qoy məktəb açanlar gedib əfğan eləsin!.. Qalsın hər yerdə müəllimləri bikar bu gün! Misyonerlər də bizə çıxdı həvadar bu gün! * * * Millət şərqisi ("Qeyrət edib çalışdın, düşdün qabağa, millət!") Qeyrət edib çalışdın, düşdün qabağa, millət! İndi bir az da dincəl, baş qoy yatağa, millət! Hər yerdə, hər məkanda hər dürlü iş qayırdın, İslaməa xidmət etdin, məzhəbləri ayırdın, Yüzlərcə coqə yapdın, minlərcə söz buyurdun, Hər gündə bir cəmaət atdın qırağa, millət! İndi bir az da dincəl, baş qoy yatağa, millət! Uyquda ikən aləm, əfradını oyatdın, Cümlə miləl içində öz şə’nini ucaltdın, Hörmətli ad qazandın, ali məqama çatdın, Əhsən, səd əhsən, əhsən bu təmtərağa, millət! İndi bir az da dincəl, baş qoy yatağa, millət! Minbə’d ciddü cəhdin yoxdur bizə lüzumi, Zira ki, əsri-halın bambaşqadır rüsumi, Məktəb sevir cəmaət, təqdis edir ülumi, Tərcih edir vaqonu ata, ulağa, millət! İndi bir az da dincəl, baş qoy yatağa, millət! Seyr etməyə fəzanı icad olur1 balonlar, Bir yandan aftamillər, bir səmtdən vağonlar, Hər ixtiraə dair tə’sis olur salonlar, Vallah, bular azıblar başdan ayağa, millət! İndi bir az da dincəl, baş qoy yatağa, millət! Bunlar bütün cəhanın əsbabi-e’tilası, Onlar əsiri-dünya, biz axirət fədası, Beş gündür ömri-dünya, yoxdur onun bəqası, Bizcə xətadır uymaq boylə məzağa, millət! İndi bir az da dincəl, baş qoy yatağa, millət! İslam üçün gərəkməz kafirlərin şüarı, Qoy onların ucalsın həp qəsri-zərnigarı, Biz gözlərik fəqət bir eyvani-xüldzarı, Ol yerdə hurilərlə dolluq otağa, millət! İndi bir az da dincəl, baş qoy yatağa, millət! * * * Giley yaxud umu-küsü ("Get-gedə, "Zənbur" ağa, sən də çaşırsan deyəsən?!") -GİLEY YAXUD UMU-KÜSÜ** Get-gedə, “Zənbur” ağa, sən də çaşırsan deyəsən?! Gah da bir məzhəbə, dinə sataşırsan deyəsən?! Sən düz adəmsən əgər səndə bu tədbir nədir? Jurnala çəkdiyin ol çalmalı təsvir nədir? Qollarından sarılan kimdir, o zəncir nədir? Dinmədikcə sənə sərhəddən aşırsan deyəsən? Gah da bir məzhəbə, dinə sataşırsan deyəsən?! Nədir ol həlqeyi-zəncirdə bir parə süvər? Kimləri göstəriyor həlqə dərunindəkilər? Şəkli-islamə gülən kimdir o ifritsiyər? Sən bu rəftar ilə bizdən uzaşırsan deyəsən?! Gah da bir məzhəbə, dinə sataşırsan deyəsən?! Açmağa bir para əsrarı edib sə’yü təlaş, Çalışırsan ki, bizə təng ola ta rahi-məaş? Bu qədər etmə cəsarət, özünü gözlə, yavaş!.. Dəymədikcə kefinə loğalaşırsan deyəsən?! Adətə, ürfə, rüsumə sataşırsan deyəsən?! Sən bu şəkl ilə bütün xəlqi oyatdın da deyək, Bizi mənfur eləyib, bir yana qatdın da deyək, Sənə nə xeyr olacaq bizləri atdın da deyək? Boş yerə boylə bizimlə dalaşırsan deyəsən?! Adətə, ürfə, rüsumə sataşırsan deyəsən?! Məzhəkə jurnalın əvvəl bizə, ibrətdi, dedin, Bir para şəxsə sataşdın, bu nəsihətdi, dedin, Bizi qatdın işə, bir növ’ zərafətdi, dedin, Indi amma dəxi ciddən savaşırsan deyəsən?! Adətə, ürfə, rüsumə sataşırsan deyəsən?! Şəxsi-islamın əgər biz qolunu bağlamışıq – Nə günah eyləmişik? Millət üçün ağlamışıq... Hifz edib məzhəbi, şeytanı yaxıb dağlamışıq! Bizi görməkdə müqəssir, dolaşırsan deyəsən?! Adətə, ürfə, rüsumə sataşırsan deyəsən?! Biz əgər olmasaq, islamə nigəhban kim olar? Beş gün ötməz ki, bu bağın gülü reyhanı solar, İxtiraati-şəniə bütün islamə dolar, Leyk sən anlamayıb işdə çaşırsan deyəsən?! Gah da bir məzhəbə, dinə sataşırsan deyəsən?! Asta-asta dəbərib, qurdalaşırsan deyəsən?! Bə’z əfsanəçilərlə yanaşırsan deyəsən?! Büsbütün məfsədələrlə bulaşırsan deyəsən?! A balam, eybini qan! Bir həya eylə, utan! Yoxsa təkfir edərik, Lapca rüsva olusan!.. **Mirzə Ələkbər Sabir. Hophopnamə. İki cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2004, 254-255 səh. ** * * * Altmış illik ömrüm oldu səndə bərbad, Ərdəbil! Altmış illik ömrüm oldu səndə bərbad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Zənn edirdim mən bütün aləmdə Irandan səva, Bir fərəhabad yer yoxdur o samandan səva, Övrət olmaz hüsndə Fatma, Tükəzbandan səva, Var imiş Rusiyyədə min-min pərizad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Ey vətən, huri görürdüm səndəki övrətləri, Derdim ol hurilərin sənsən yəqin cənnətləri, İndi heyranam baxıb gördükcə bu lö’bətləri, Hər birində başqa ləzzət, başqa bir dad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Haliya Bakudəyəm, Baku demə bir xüldzar, Xassə dərya sahili: bir lö’bətistani-tatar, Hər tərəf ağ-çağ madamlar, bir-birindən gül’üzar, Türfə dilbər, töhfə bir şey, yaxşı bir zad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Min mənim tək kablayı bir Sonyanın dildadəsi, Min mənim tək pakdin bir rumkanın iftadəsi, Min mənim tək mö’minin bilməm nolub səccadəsi, Bəndəlik qeydin qırıb, olmuşdur azad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Beş deyil, on beş deyil, hər yan baxırsan, – var madam: Ev madam, mənzil madam, balqon madam, talvar madam, Sirk madam, qastin madam, passaj madam, bulvar madam, Müxtəsər, əqlim çaşıb, ey dad-bidad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Gərçi İrandan çıxarkən başqa idi niyyətim, Niyyətim kəsb idi, vardı kəsbi-karə qeyrətim, Qeyrətim razı deyildi ac dolansın külfətim; Yox gözümdə indi nə külfət, nə övlad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Bəs ki, artır1 bunları gördükcə hər dəm rəğbətim, Rəğbətim artırsa da, lakin qavışmır həsrətim, Həsrətim bir şeyədir, ancaq düzəlmir halətim! Halətim təskini-nəfsə qılmır imdad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Qorxudurdu çıxmamışkən ölkədən qürbət məni, Çulğayıbmış qəflətimdən vəhşətü dəhşət məni, İndi bu gördüklərimdən mat edib heyrət məni, Özlüyümdən çıxmışam, əfsus!.. fəryad!.. Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Tazədən bərgəşt edib bir də cəvan olsaydım, ah! Şıq geyimli bir cəvani-xoşnişan olsaydım, ah! Bu pərilərlə doyunca həmzəban olsaydım, ah! Dəhrdə beş gün yaşardım xürrəmü şad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! * * * Ey vay ki, heysiyyəti-millət götürüldü! Ey vay ki, heysiyyəti-millət götürüldü! Millətdə olan büsbütün adət götürüldü! Yetməzdi bu kim, millətin əhrarı ayıldı, Arif denilən bə’z füsunkarı ayıldı, Məcmuə yazan bir para biarı ayıldı, Şair ləqəbində neçə idbarı ayıldı, Yə’ni ki, bu əsrin bütün əşrarı ayıldı, Derdim, bəcəhənnəm, elin əfkarı ayıldı, Torpaq başıma, indi də tüccarı ayıldı! Hər bir işə əl qatdı, mürüvvət götürüldü! Millətdə olan büsbütün adət götürüldü! Var idi bu millətdə qabaq bir gözəl adət: Bir şəxsi-müsəlman eləyən vəqtdə rihlət, Meyyit hələ bəstərdə uzansın deyə rahət, Qüsl etmədən əvvəl olunurdu ona hörmət, Yüzlərcə edərdik ona siparə tilavət, Hər cüzvdə bir rublə çatardı bizə ücrət, Bir hörmət idi bu bizə, həm meyyitə nisbət; Heyfa ki, əvaxirdə bu hörmət götürüldü! Millətdə olan büsbütün adət götürüldü! Tacirlərin indi dəyişib tiynəti yekca, Duymuşlar olar bizdəki niyyətləri guya, Ehsanlar olub tərk, qazanlar sönüb, ey va!.. Nə molla payı var, nə qonaqlıq, nə müsəmma, Bişmir tarının bir tikə halvası da hətta, Hər fənn ediriksə işimiz tutmayır əsla, Ax!.. Ax!.. O keçən günlərimiz noldu, xudaya?! Küfran elədik sanki bu ne’mət götürüldü! Millətdə olan büsbütün adət götürüldü! Kim getsə idi həccə və ya Kərbübəlayə, Züvvar idi əvvəlcə o biz əhli-duayə, Mail o duayə, vəli biz simü tilayə, Görcək onu ünvan edərək bir neçə ayə, Derdik ki, gərək pak ola həmyandakı mayə, Bir xeyrli əmr idi bu biz mollanümayə, Heyfa ki, baxılmır dəxi nə’leynə, əsayə, Birləşdi hamı, sidqü sədaqət götürüldü! Millətdə olan büsbütün adət götürüldü! Şadəm gələcək günlərimiz keçsə bu nisbət, Qorxum bu ki, gündən-günə bədtər ola halət, Bir gün gələ bidar ola bilcümlə cəmaət, Təzviri ibadətdən edə fərq bu millət, Meydanə çıxa bizdəki hər dürlü xəyanət, Nə töhfə gələ bizlərə, nə nəzr, nə rüşvət, Hörmət yerinə el bizə izhar edə nifrət, Hətta deyələr: – Molla, ziyafət götürüldü! Dolma və tərək, firniyü şərbət götürüldü! Millətdə olan büsbütün adət götürüldü! * * * Əhvalpürsanlıq yaxud qonuşma ("– Nə xəbər var, məşədi?") – Nə xəbər var, məşədi? – Sağlığın! – Ax-çox da yenə? – Qəzet almış Hacı Əhməd də… – Pah! Oğlan, nəmənə? Sən özün gördün alanda? – Belə nəql eylədilər!.. – Dəxi kim qaldı, xudaya, bu vilayətdə mənə?! Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! – Dəxi bir başqa xəbər? – Hac Cəfərin oğlu Vəli Qoyub uşqolaya oğlun… – O qurumsaq da? – Bəli! – Sənə kim nəql elədi bu sözü? – Bilməm kim idi. – Oylə isə ona da min kərə lə’nət deməli!.. – Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! – Dəxi bir başqa xəbər yoxmu? – Tanırsan Qəfəri? – Nə Qəfər? Hansı Qəfər? – Mirzə Mənafın pədəri! – Tanıram! – Dün o da bir şübhəli kəslə danışıb… – Kim deyirdi? – Yedici Xansənəm arvadın əri. – Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! – Yenə bir başqa xəbər varmı? – Bizim qonşu Kərim… – A… A… A?.. – Bəli, hə… hə!.. – O nə qayrıb, de görüm? – "Molla Nəsrəddin" alıb, həm özü, həm oğlu oxur. – El bütün kafir imiş ölkədə, yoxmuş xəbərim! Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! – Mənə bir boylə xəbər çatdı: Səməd dam-daşını Satıb, onversetə göndərmək üçün qardaşını… – Bu xəbər doğrudur, ancaq bunu da bilməlisiz: Özü də çəkmə geyib, saç da qoyubdur başına… – Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! – Bir belə söz də deyirlər ki, sizin Kalba Aşır Yeni məktəbçilər ilə gecə-gündüz yanaşır?! – Bəli, düzdür bu dəxi!.. – Heyf, o dövlətdən ona!.. Dövlət azdırdı onu, dini-xudadan uzaşır… Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! – Doğrudurmu ki, Bədəl də qoyub ağzın yabana, Danışır bir para sözlər ki, dəyir rövzəxana? – Bəli, qurbanın olum, lap o çıxıb məzhəbdən! – Görməyirsənmi şişib boynu, dönüb bir qabana?! Bu isə pəs o ləinin də işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır! – O qurumsaq Cəbi də gözləməyir hörmətimi, Burda-orda, belə derlər ki, edir qiybətimi… – Bəli, hətta bu işin üstə onun arvadına Söymüşəm! – Borcun odur, – gözləmisən qeyrətimi… Mən də hər daim ona yağdıraram lə’nətimi, Başlayıb də’vətimi, ərz edib hacətimi. Vəqfi-nifrin edərəm həm günümü, saətimi, Deyərəm xəlqə: bu bidinin işi qullabıdır, Siz də lə’nət oxuyun, çünki bu məl’un babıdır!.. * * * Və’z etdiyin inandı, sən amma inanmadın! Və’z etdiyin inandı, sən amma inanmadın! Ya lil’əcəb, məgər yorulub bir usanmadın?! Yatdıqca xabi-qəflət ilə millətin sənin, Vəqf oldu layla söyləməyə xidmətin sənin, Hər gün genəldi daireyi-hörmətin sənin, El uğradıqca fəqrə, şişib sərvətin sənin, Millət arıqladıqca kökəldi ətin sənin! Rüşvət həramdır, dedin, aldın, utanmadın! Mali-yetimə – od – deyə uddun da, yanmadın! Qəssabxanəni bizə darül’aman dedin, Doğru libasına bürünüb, min yalan dedin, Olduqsa müştəbih: "Qələt etmə, inan!" – dedin, Kim yaxşı söylədisə, ona min yaman dedin, Qeyzə gəlib bərəldi gözün, lantaran dedin; Bir vəqt olar tanır səni hər kimsə, qanmadın! Bu məhz bir söz idi – həqiqətdi sanmadın! Fəssad olub da milləti daim damarladın, Hər kəs əlindəkin yerə atdı, qamarladın, Ciyfə dedikcə mali-cəhanı toparladın, Fani dedikcə mülkə, – imarət hamarladın, Sərrişteyi-mədaxili möhkəm yumarladın, Rüşvət həramdır, dedin, aldın, utanmadın! Və’z etdiyin inandı, sən amma inanmadın! Qövli-sərih ikən, əcəba, "mən kəfər" sözü, Etməkdəsən bəhaneyi-təkfir hər sözü. Zənnim budur ki, ortada gər olsa zər sözü, Hərgiz danışmasan belə alçaq1, hədər sözü, Vicdanə, abruyə, həyayə dəyər sözü, Bir vəqt olar tanır səni hər kimsə, qanmadın! Ya lil’əcəb, məgər yorulub bir usanmadın?! Cildi-qənəmdə oldun əcəb gürgi-canşikar, Nəfsin susub, yorulmayaraq oldu tö’məxar, Hiylən duyuldu şimdi, sənə olmaz e’tibar, Əsrari-müxtəfilərin olduqca aşikar – Qalsın deyə səhayifi-dəftərdə yadigar – Bir vəqt olar tanır səni hər kimsə, qanmadın!2 Ya lil’əcəb, məgər yorulub bir usanmadın?! * * * Asudəlik bu saət yerdən göyə cəhanda "Dil mirəvəd zidəstəm, sahib dilan xudara, Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara!"1 Asudəlik bu saət yerdən göyə cəhanda Var isə vardır ancaq İranda hər məkanda: Təbrizdə, Sərabda, Xalxalda, Xançobanda, Qeyrətli Şahsevəndə, hər anda, hər zəmanda, Lorlarda, Şıx-gözəldə, Keşkanda, İsfəhanda, Tehranda, əncüməndə, kabnetdə, parlamanda, İşlər bütün həqiqət, sözlər bütün güvara, "Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". Dalma təfəkküratə, qare, ki işbu halət – Ya kimlərin gücündən Iranda etdi nəş’ət? Əlyövm hər tərəfdən çarpır gözə şikayət, Hər kəsdə vəcdü şadi, hər yerdə əmnü rahət, Əhvali-daxiliyyə bilxeyrü vəssəlamət, Dadü sitəddə rövnəq, şirkətlə hər ticarət, Xoşdil bütün cəmaət, razi bütün rəiyyət, Asudə hali-millət, dair ümuri-dövlət, Nəzmü nəsəq mühəyya, leşkər bütün səfara, "Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". Zənn etmə haziranın sə’yilə bimühaba Bu rütbə e’tilalıq beş gündə oldu bərpa!.. Yox, yox, xəta edirsən, haşa və sümmə haşa! Gərçi bular da az-çox bir iş görüblər, amma Keçmiş binayi-xeyrin asarıdır həmana, Qaib müdəbbiranın tədbiridir ki, hala Etdikləri sədaqət bir-bir olur da peyda, Açdıqları bulaqlar cari olur sərapa, "Hatəssəbuhə həyyu ya eyyühəssükara!" "Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". Bunlar əbəsmi, yahu, mə’lulə yoxmu illət? Hümmətsizin olurmu bunca müvəffəqiyyət?! İran səadətində çoxlar edirdi xidmət, Çoxlar bu məmləkətdə göstərdi sə’yü qeyrət… Zoncümlə Nasirəddin2, – həqq eyləsin də rəhmət! Hər beşdə-üçdə etdi hər səmtə bir səyahət, Hər bir səyahətində sel tək axıtdı sərvət, Yüksəldi ərşə qarşı xaki-diyari-Dara3… "Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". İştə bunun üçündür iranlı bilməsərrət, Dünyalərə axışdı, olduqca gördü izzət (?) Hər şəhri qıl tamaşa, hər səmtə eylə diqqət: Məşriqdə minlər ilə, məğribdə bil’izafət, Türkiyyədə ziyadə, Rusiyyədə nəhayət, Çində, Xətadə… Bəh-bəh!.. Həp aşinayi-qürbət! Hər sudə bittəkəssür, hər kudə bizziyadət, İranlıdır görürsən, amma nə şanlı rö’yət! Amma nə datlı didar, amma nə xoş qiyafət! Hər şəxsə zahir ikən yox ərzi-halə hacət… Tə’rif üçün və bir də yoxdur dilimdə yara, "Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". Ha, indi də Əhəd xan4, ol mənbəi-ədalət, "Abadiye"-vətənçin minbabi-tabiiyyət Nasir tək etmək istər isbati-qədri-millət, Bol-bol səyahətindən məqsudu məhz ibrət, Cudü səxavətindən mən eyləməm hekayət5… Qoy madmazellər etsin tə’rifini, nəhayət, İrana bənzər olsun qoy səfheyi-Buxara! "Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara". * * * Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Üzün oldisə gər külfət yanında qarə, səbr eylə! Əsiri-qeydi-fəqr oldun, yazıq, təslimi-hirman ol! Çalışma, bir işə getmə, fəqət mə’yusü nalan ol! Qəzayə çarə yox, giryan ol, üryan ol, pərişan ol! Səbur ol, şakir ol, yə’ni müsəlman ol, müsəlman ol! Çatar öz rizqi-məqsumun, dolan avarə, səbr eylə! Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Məaşın ta ki, təng oldu, ənis ol dərdü möhnətlə! Boş ol, süst ol, ümidin qə’t qıl, yar ol ətalətlə! Bunu təqdirə nisbət ver, yaşa daim rəzalətlə! Həvadə seyr edən insanə baxma çeşmi-qeyrətlə! Burax kəsbi, unut sə’yi, yapışma karə, səbr eylə! Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Yetərkən zalimin zülmü sənə, dövri-qəzadən bil! Çatarkən amirin zəcri, onu seyri-səmadən bil! Özün öz əczinə bais olurkən, masəvadən bil! Bu məş’umiyyəti biganədən gör, aşinadən bil! Əzil, pamal ol, axtarma buna bir çarə, səbr eylə! Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Əgər çox təngdil olsan bu işdən, qıl fəğan, ağla! Girişmə1 başqa bir tədbirə, ancaq hər zəman ağla! Bütün dünyadən əl çək, aşikar ağla, nihan ağla! Qapansın gözlərin, fikrin, düşünmə, görmə, yan, ağla! Tüpür namusa, baxma nəngə, gəlmə arə, səbr eylə! Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Fəqət bir iş də görmək istər isən, gör müsəlman tək! Təhəmmül eylə cövri-mülkədarə, işlə heyvan tək! Çalış, ək, biç, aparsın bəy, evin qalsın dəyirman tək! Ayılma, haqqını qanma, xəbərdar olma insan tək! Darılma, incimə, tab eylə hər azarə, səbr eylə! Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Vəgər az-çox var isə qeyrətin, kafirlərə baxma! Bir asan kəsbə məşğul olmaq ilə dindən çıxma! Uşaqlarçın çörək çıxsın deyə, ha din evin yıxma! Vəbalın boynuma, get fə’ləlik et, qəlbini sıxma! Sənə iş sahibi pul verməsə, yan narə, səbr eylə! Bəlayi-fəqrə düşdün, razı ol, biçarə, səbr eylə! Və yaxud gər əsər varsa canında zurü qüvvətdən, Qolun güclü, üzün qansız, dilin xalisə rəhmətdən, Qutar bir dəf’əlik dərdü ələmdən, bari-möhnətdən, Quduzluq iştə bir pişə, gözəl hər dürlü sən’ətdən: Bas al, kəs al, vur al, yıx al, qoşul füccarə, fəxr eylə! Məqami-hörmətə çatdın, dəxi həmvarə fəxr eylə! Yanaş əşrarə, fəxr eylə! Bulaş hər karə, fəxr eylə! Tutulma nəngə, namusə, Utanma arə, fəxr eylə!.. * * * Sonya, ey dilbəri-pakizə əda! Sonya, ey dilbəri-pakizə əda! Sənə bu Naqdı bəyin canı fəda! Aşiq oldum o zamandan ki, sana, Hər nə hökm eylədin, ey mahliqa, Etmədim onda təxəllüf əbəda, Diləyin oldu məramınca rəva! "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Sənəmim, laləruxum, gülbədənim, Mələyim, sərvqədim, simtənim, Ey fərəhbəxş dili-pürmihənim, Söylə, aya, günəhim noldu mənim, Qarğalar məskəni oldu çəmənim? Keçdi əğyar əlinə yasəmənim? El bütün oldu bu gün tə’nəzənim? "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Ta dedin tabeyi-fərman ol, oldum, Hüsnümə valehü heyran ol, oldum, Nazənin canıma qurban ol, oldum, Eşqdə xanəsi viran ol, oldum, Qapıma əcz ilə dərban ol, oldum, Aqibət müstəhəqi-nan ol, oldum, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Dil o gündən ki, düçar oldu sənə, Bir yazıq aşiqi-zar oldu sənə, Uydu, bisəbrü qərar oldu sənə, Var-yoxum ta ki, nisar oldu sənə, Bir də baxmaq mənə ar oldu sənə, Başqa bir cəzbəli yar oldu sənə! "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Əmr qıldın mənə, şeyda ol, oldum, Eşqdə bisərü pa ol, oldum, Yə’ni sərdadeyi-sevda ol, oldum, Tərki-namusə mühəyya ol, oldum, Şə’nini at çölə, rüsva ol, oldum, Nəzəri-xəlqdə ədna ol, oldum, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Söylədin hörmətini at, atdım, Malını, sərvətini at, atdım, Əhlini, külfətini at, atdım, Qövmünü, millətini at, atdım, Cümlə heysiyyətini at, atdım, Müxtəsər, qeyrətini at, atdım, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Mənə əvvəlcə özün yar oldun, Əkinim, mülküm, evim, bumü bərim Nə zəman getdi isə yox xəbərim, Səndə idi mənim ancaq nəzərim, Həp sənə oldu fəda simü zərim, Qalmadı yanmağa bir parça tirim, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Mənə əvvəlcə özün yar oldun, Sevdiyimsən, deyə, dildar oldun, Məst ikən mən hələ, huşyar oldun, Başqa bir fikrə həvəskar oldun, Cümlə maəmləkimə nar oldun, Məni yox etdin, özün var oldun, "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Leyk mən bunca fəlakətlə yenə, Varam əvvəlki sədaqətlə yenə, Durmuşam eyni iradətlə yenə, Baxıram kuyinə həsrətlə yenə, Mümkün olduqca bu halətlə yenə Sürərəm ömrümü qəflətlə yenə, Agəh olmam bu rəzalətlə yenə "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" Çünki biz taifə əhli-kərəmiz, Mərəzi-eşqdə sabitqədəmiz, Zadəganız, həpimiz möhtərəmiz, Eşq meydanına yeksər həşəmiz, Dinü dildadeyi-zibasənəmiz, İşbu vəch ilə səzayi-ədəmiz… "Gözəlim, şimdi nədir fərmanın? Canı qurban sənə bu nalanın!" * * * Neçin məktəbə rəğbətim olmayır? Neçin məktəbə rəğbətim olmayır? – Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır! Mənə hər qəzetçi bərəldir gözün, Yazır hey qəzetlərdə məktəb sözün, Sözün qoy deyim bir kərə lap düzün; Bu işdən mənə bir qazanc olmayır! Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır! Oxur, bundan hər kəs qanar həqqini, Qanan mütləq ali sanar həqqini, Axund isə xəlqin danar həqqini, Bununçün mənim rəğbətim olmayır! Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır! Mənə xeyrsiz olduğuyçün bu kar, Ona bağlaram küfr adın zinhar, Cəmaət də duymuş bunu aşikar; Bu işdən mənə bir qazanc olmayır! Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır! Və bir də bu məktəblilər bil’ümum Oxurlar kəmalınca ali ülum, Edirlər bizə sonra yeksər hücum, Bununçün ona rəğbətim olmayır! Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır! Əgər məktəb əmrində bil’intixab, Mənə tapşırılsa ümumən hesab Mən ol vəqt, haşa, edəm ictinab!? Fəqət indilik bir qazanc olmayır! Cibim dolmayır, dolmayır, dolmayır! Ax!.. Ax!.. Ay keçən günlərim! Vay mənə! Hər evdən gəlirdi neçə pay mənə – Plov, halva, bal, yağ, şəkər, çay mənə! Nə çarə ki, indi bular olmayır! Qarın dolmayır, dolmayır, dolmayır! Çətindir bizimçün bütün məs’ələ, Bir ildə üç ehsan da keçmir ələ, Belə qalsa iş, razı olluq hələ, Bu da olmayır, olmayır, olmayır! Qarın dolmayır, dolmayır, dolmayır! Yığıncaqlar indi söz ilə ötür, Beş-üç kəlmə söz söylənir, iş bitir, Fəqət şə’nimiz günbəgündən itir, Bizə ehtiram olmayır, olmayır! Qarın dolmayır, dolmayır, dolmayır! * * * Qaç, at basdı! ("Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! millət gəlir!") Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! Ötüşdən çıxan bir cəmaət gəlir! Edib cümlə əqvamə səbqət, gəlir! Verib hər kəsə dərsi-ibrət, gəlir! Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! Çəkil, yol ver, at bağrı çatlatmışıq, Vurub yıxmışıq, tutmuşuq, atmışıq, Çapıb qovmuşuq, qan-tərə batmışıq, Yığıb milləti bir yerə qatmışıq, Müsavat, ədalət, üxüvvət gəlir! Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! Neçə əsrdir indi bil’ehtimam, Qoyub nami-milliyyətə ehtiram, Qoçaq, əlləşib çarpışıb sübhü şam, Xüsusən bu sonku beş ildə təmam Edib aləmə bəxşi-heyrət, gəlir! Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! Nədir, yoxsa zənnincə etdim xəta? Sus! Etməm xəta! Söyləməm nabəca! Məzah etmiş oldum sanırsan bəsa? Dodaqaltı gülmək nədir, söylə ya? Sənə bəlkə bunlar zərafət gəlir? Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! Buyur, qıl da dünyayə ətfi-nəzər, Müsəlman kimi kim olub bəxtəvər?! Bu Iran, o Türkiyə – həp bixətər, Əvət, başla Fasdan Xətayə qədər, Baxıldıqca qəlbə məsərrət gəlir!.. Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! O Albanyada arnavud qeyrəti, Bu Qəzvindəki mürtəce hey’əti, Kiriddə müsəlmanların haləti, Buxarada məzhəbçilər söhbəti, Yəməndən də başqa rəvayət gəlir! Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! Bu Rusiyyənin əhli-imanları Ki, yə’ni bu səmtin müsəlmanları, O yekşənbə, cüm’ə, bu dükkanları, O dum macərası, bu vicdanları, Hələ e’tirazə nə hacət gəlir? Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! Bu – Qafqaz, bu da – Qafqaz arifləri, Bu da – əhli-nazə təarüfləri, Bu millət yolunda məsarifləri, Bu da şanlı-şanlı məarifləri, Bunlardan dəxi boylə xidmət gəlir! Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! Bununla belə biz neçin bəxtiyar1 Olub etməyək də hələ iftixar?! De, nöqsanımız hansıdır, zinhar? Bu – siyrət, bu – surət, bu – qeyrət, bu – ar... Bizə, ya, nə nisbətlə töhmət gəlir? Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! Həp əfradımızda bir əzmü səbat, Bu əzmü səbat ilə bulduq nicat, Bu gün cümləmiz bəkləriz bir həyat, Bir əhval, bir fikr, bir iltifat... Bu əfkarə qarşı nə diqqət gəlir? Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir! Hanı bizdə, yahu, nifaqü təzad? Hanı bizdə həmdinimizlə inad? Bu – ülfət, bu – rəf’ət, bu da – ittihad!.. Bax, iştə, bu – məclis, bu da – in’iqad! Nə mabeynə nifrət, nə lə’nət gəlir, Nə böhtan, nə hədyan, nə qeybət gəlir, Nə cib, nə cibişdan, nə rüşvət gəlir, Qaç, oğlan! Qaç, at basdı! Millət gəlir!.. * * * Görüncə şəxs bir ərbabi-sərvətin üzünü Görüncə şəxs bir ərbabi-sərvətin üzünü – Görür mücəssəm olan bir ləamətin üzünü! Gözüm ağarsın əgər yüzdə, mində, milyonda – Görürsə ölkədə bir əhli-hümmətin üzünü! Qəmim ki, var mənim ancaq budur: qiyamətdə Ki, bir də görməliyəm işbu millətin üzünü! * * * Dindirir əsr bizi,-dinməyiriz Dindirir əsr bizi, – dinməyiriz, Açılan toplara diksinməyiriz; Əcnəbi seyrə balonlarla çıxır, Biz hələ aftomobil minməyiriz; Quş kimi göydə uçar yerdəkilər, Bizi gömmüş1 yerə minbərdəkilər! * * * Əksimə ("Zahidin əksimə düşcək nəzəri-xudbini") Zahidin əksimə düşcək nəzəri-xudbini – Görür ayineyi-safımda o bir bidini; Zənn edər əqli-qəsirilə o mənhus mənəm, O mənə lə’nət edər, mən deyərəm amini; Gec-tez, əlbəttə, kəsər bir bu qədər lə’nət onu, Yerdə qalmaz mənim aminim, onun tə’lini. * * * Əhli-İranda, pah oğlan, yenə hümmət görünür! Əhli-İranda, pah oğlan, yenə hümmət görünür! Yenə hər guşədə bir tazə cəmaət görünür! Baxasan hər tərəfə – cünbüşü qeyrət görünür! Bütün əsbabi-tərəqqidən əlamət görünür! Əhsənüllah ki, dəxi bizdə səadət görünür! Oxuduqca qəzetə qəmli ürəklər açılır, Fərəhəngiz xəbərlər görərək qəm qaçılır, Qəlbdən, gözdən ona əşki-bəşaşət1 saçılır, Çünki hər səfhədə bir tazə rəvayət görünür! Əhsənüllah ki, dəxi bizdə səadət görünür! İrəcək olsa əgər göz, nəzər Iran işinə, Xassə, Iranda olan kişvəri-Tehran işinə, Üləma fikrinə, bəy xahişinə, xan işinə, Gündə bir firqəni təşkil edən ə’yan işinə, Nə xəyanət, nə ədavət, nə cinayət görünür! Əhsənüllah ki, dəxi bizdə səadət görünür! E’tidali deyə bir firqənin ünvanından, Sevinir şəxs bunun məsləkü vicdanından, İndi iranlıların qəm ötəməz yanından, Keçəcəklər kişilər millət üçün canından, Çünki bunlarda bu gün bir yeni hümmət görünür! Əhsənüllah ki, dəxi bizdə səadət görünür! Neçə ac bəy, neçə tox molla, neçə kök qazi, Üzv olub məclisə həll etdilər istiqrazi, Olsun Allah belə kamil kişilərdən razi, Unuduldu dəxi İranda şüuni-mazi, İndi İran demə bir guşeyi-cənnət görünür! Əhsənüllah ki, dəxi bizdə səadət görünür! Gərçi xud zəlzələ Təbrizə bir az verdi zərər, Şərqi İranda çoxun həm elədi zirü zəbər, Etməyir məclis əgərçi bulara ətfi-nəzər, Çünki işlər hələ bir növ’ zərafət görünür! Əhsənüllah ki, dəxi bizdə səadət görünür! * * * Dün cəhənnəm vəsfini zahiddən eylərdim sual Dün cəhənnəm vəsfini zahiddən eylərdim sual, Cənnəti ağzın açıb etdi mənə vəsfi-sifat; Ol cəhənnəm ki, zəlalət əhlini tə’zib edər, Göstərir hala onu qüdrətlə ərbabi-"Nicat". * * * Kürd çaldıqca boru çingənə oynar, derlər Kürd çaldıqca boru çingənə oynar, derlər, – Bir məsəldir ki, demiş Türkiyə iz’anlıları. Bir tuhaf çalğı ilə oynadıyor avropalı Şimdi yunanlı ilə bir sürü osmanlıları. * * * Yıldırımlar yağsa göydən titrəməz ruhum mənim Yıldırımlar yağsa göydən, titrəməz ruhum mənim, Dağlar atəş püskürərsə kargir olmaz bana; Hücreyi-təhtəl-türabımda məni həp düşmənin Öldürü ənfasi-təkfirindəki murdar hava. * * * Bizi aldatma, xacə, hər sözünə Bizi aldatma, xacə, hər sözünə, Bizə yox, get nəsihət et özünə! Görüyorkən gözün düzü əyri, – Bizdən əl çək də, çarə qıl gözünə! * * * Şanlı gördükcə məni sanki edir qövr fələk Şanlı gördükcə məni sanki edir qövr fələk, Min kələk çidə edir başıma filfövr fələk. Namurad olmağım oldisə muradi oldum, Şimdi bilməm nə murad ilə edir dövr fələk? Asiman oldumu surax iki gün güldü üzüm Ki, mükafat olaraq bunca edir cövr fələk?! Artıq oynatma məni sən dəxi, ey eşqi-cünun, Mən özüm oynayıram çalsa da hər tövr fələk! Şimdilik rəqsdəyiz, ta görəlim kim yıxılır: Mənü dil, eşqü həvəs, hutü həməl, sövri-fələk? * * * Arif çalışır ki, millət azad olsun Arif çalışır ki, millət azad olsun, Zahid çığırır ki, məscid abad olsun. Söz boynu qraxmallılarındır ki, deyir: – Bir madmazel olsun ki, pərizad olsun! * * * Dün yatıb Mir Haşımı rö’yadə gördüm, söylədim Dün yatıb Mir Haşımı rö’yadə gördüm, söylədim: Seyyidim, hicrində ərzi-şurişi-həşr eylərəm. Ən boğuntu birə "Səda" ilə dedi: görməzmisən – Hiylələr icad edib, bir qəztəcik nəşr eylərəm. * * * Deyir ("Oylə səngindir ki, əsqali-təəssübdən yüküm") Oylə səngindir ki, əsqali-təəssübdən yüküm, – Gündə min tərpənsə yer, tərpənməz əsla bir tüküm! * * * Yatmısan, Molla əmu, gürcülər içrə hələ sən! Yatmısan, Molla əmu, gürcülər içrə hələ sən! Nə olur ta bu müsəlmanlığa da bir gələsən, Bakudə bir neçə gün rahət edib dincələsən, Hacılarla olasan hər gecə həmməşğələ sən, Görəsən bir para yerlərdə nə canlar var, əmu! Necə kef çəkməyə xəlvətcə məkanlar var, əmu! Dolaşıb bulvarı hər gün gəzəsən biminnət, Xassə, axşama qalarkən bir, iki, üç saət, Görəsən orda neçə oğlan, uşaq, qız, övrət – Cümləsi simbədən, zöhrəcəbin, məhtəl’ət, Xubru, qaliyəmu, qönçədəhənlər var, əmu! Özün insaf edəsən, ta necə canlar var, əmu! Ol yerə sanma çıxır seyrə fəqət hərcayılar, Yox, yox, orda gəzənin əksəri mö’min sayılar, Lap sənin tək əmilərdir və mənim tək dayılar, Pak, mö’min hacılar, məşhədilər, kablayılar, Həpsinin səcdədən alnında nişanlar var, əmu! Dəyişik donda gəzən mərsiyəxanlar var, əmu! Cümləsi ağzı dualı, bütünü əhli-nəmaz, Əldəki sübheyi-səddanələri tulü diraz, Dilim, ağzım qurusun şəkkə düşürsəm də bir az! Demirəm mən nə şeyidbazdı, nə də kim, beçəbaz… Bir para çünki xəta yollu gümanlar var, əmu! Nə işim, bə’zi gümanlarda ziyanlar var, əmu! Demirəm bulvara bunlar nə xəyal ilə gəlir?!.. Kişilər bəlkə də bir başqa məal ilə gəlir!.. Bu qədər var… dəyişik surəti-hal ilə gəlir, Qəmü həsrətlə gedir, dərdü məlal ilə gəlir!.. Bilmirəm bunda nə əsrari-nihanlar var, əmu? Bildiyimcə desəm, aya, inananlar var, əmu?! * * * Tapdım!.. ("Qoy sağ olsun başımız, düşməsin əsla ayağa") Qoy sağ olsun başımız, düşməsin əsla ayağa, O bizi torğa qoyub, gərçi satıb yandırdı; Bir qədəh1 şol… suyu şimdi iki yüz yirmi beşə Bizə içdirmək ilə yanğımızı qandırdı. * * * Hankı alçaq bir əlin qeyd etdiyi xətdir o ki Hankı alçaq bir əlin qeyd etdiyi xətdir o ki, Büsbütün təqdirə şayan xətlərin ə’lasıdır? Mən bunu hər əhli-vicdandan sual etdim, dedi: Xəl’inə Əbdülhəmidin1 çəkdiyi imzasıdır. * * * Yoldaşım, yatmışmısan? – Yoldaşım, yatmışmısan? – Yox, bir sözün varsa, buyur! – On manat qərz istərəm… – Yox, yox, bəradər, yatmışam! * * * Başqa millətdən hüququn almaq üçün hər zaman Başqa millətdən hüququn almaq üçün hər zaman Inqilabiyyun, səlahiyyun, rəşadiyyun çıxar! Bizdən isə satmağa namusü irzi-milləti E’tidaliyyun, himariyyun, fəsadiyyun çıxar! * * * Dün oxurkən bir müdiri-məktəbin məktubunu Dün oxurkən bir müdiri-məktəbin məktubunu Min qələt gördüm qarışmış bir vərəq imlasına; Uf!.. Yazıq millət, dedim, bilsəydiniz məktəb nədir, Boylələr düşməzdi tə’lim etmənin sövdasına. * * * Mürtəce xadimlərim, ha indi xidmət vəqtidir! Mürtəce xadimlərim, ha indi xidmət vəqtidir! Yatmayın, huşyar olun, iş vəqti, qeyrət vəqtidir! Gizli cəm’iyyət yapın, məclis qurun, şura edin, Rəşt, Zəncan irtica’ın hər yerə icra edin, Hər nasılsa rişeyi-məşrutəyi imha edin, Heykəli-mənfuri-istibdadımı ehya edin, Iğtişaşə başlayın hər yerdə, fürsət vəqtidir! Yatmayın, huşyar olun, iş vəqti, qeyrət vəqtidir! Cəhd edin göndərdiyim təhrirlər puç olmasın, Yazdığım, göstərdiyim təzvirlər puç olmasın, Məmdəli-Kazım tökən tədbirlər puç olmasın, Verdiyim qövl, aldığım təqrirlər puç olmasın, Indi isbati-hünər, sidqü sədaqət vəqtidir! Yatmayın, huşyar olun, iş vəqti, qeyrət vəqtidir! Sanmayın ancaq Ədesdə kefdəyəm nisvan ilə, Irtibatım yoxdur öz mülküm olan Tehran ilə, Lafəvallah, var əlaqəm büsbütün Iran ilə, Rəşt ilə, Qəzvin ilə, Kirman ilə, Zəncan ilə! Mən işi qaldırmışam, sizdən də hümmət vəqtidir! Yatmayın, huşyar olun, iş vəqti, qeyrət vəqtidir! Sanmayın azdır bu gün Iranda ə’vanım mənim, Ev başı hər yerdə var minlərcə dərbanım mənim, Onlara sadir olur hər anda fərmanım mənim, Mən bu yolda işdəyəm, var hər qədər canım mənim! Leyk sizdən də mənə indi həmiyyət vəqtidir! Yatmayın, huşyar olun, iş vəqti, qeyrət vəqtidir! Bax, nasıl İran bu saət haləti-böhrandadır, Parlaman heyrətdə, ə’za mə’rəzi-tufandadır, Qanmayır heç kəs ki, kəşti qanda, dərya qandadır, Müxtəsər, hər vəchlə məşrutə min nöqsandadır, Etməyin qəflət, bu fürsətdən qənimət vəqtidir! Yatmayın, huşyar olun, iş vəqti, qeyrət vəqtidir! Görməyirsizmi, kişi gəh söz, gəh iste’fa verir, Xeyrsizmi mənsəbindən əl çəkir, yekca verir? Ya Nəcəfdən müctəhid müftə məgər fitva verir?! Sanma bu fitvayə bihəqqül’əməl imza verir... İş aparmaqçın bu gün dünyadə fürsət vəqtidir! Yatmayın, huşyar olun, iş vəqti, qeyrət vəqtidir! * * * Əlhəzər, qoyma baxa əksimə zahid ki, onun Əlhəzər, qoyma baxa əksimə zahid ki, onun Nuri-həq dideyi-xudbininə zülmət görünür; Qoy bu ayinəyə ol paknəzər baxsın ki, Bütün əşyadə ona nuri-həqiqət görünür. * * * Qəztələr tövqifini yalnız Sipəhdar əkməyir Qəztələr tövqifini yalnız Sipəhdar1 əkməyir, Bizdə də əskik deyildir boylə biidraklər! Çarparaq cari olan bunca məarif seylinin Qarşısın sədd etməyə qabilmidir xaşaklər?! * * * Sanma bir məsləki tə’qiblə möhkəm qalaram Sanma bir məsləki tə’qiblə möhkəm qalaram, Əlli arxın suyunu gündə bir arxa calaram! Kefimin gəlməsinə1 bax, nə gərək yaxşı, yaman? Mən gəhi mixi, gəhi nə’li döyüb tapdalaram. * * * Dün bir eşşəkxisal insanə Dün bir eşşəkxisal insanə Gəlməmiş xoş təraneyi-zənbur; Atdı şıllaq, dedim, əfəndim, sus, Dağılar bilmə xaneyi-”Zənbur” * * * Cənnətdəki huriləri, qılmanları Allah Cənnətdəki huriləri, qılmanları Allah, – Qovdum, – deyə bir vəhylə etsə səni ifham, Zahid, mən ölüm, gizləmə, aç sidqini söylə, Sən bir də edərsənmi nəmaz əmrinə iqdam? * * * Kimdir arif? – deyə sordum, dedilər əsrə görə Kimdir arif? – deyə sordum, dedilər, əsrə görə: Arifin indi nə dini və nə imanı olur. Bunu bildim, tanıdım, zahidi sordum, dedilər: Zahidin heç şeyi olmazsa, cibişdanı olur. * * * Oğlunun vasiteyi-xilqəti olmaqla fəqət Oğlunun vasiteyi-xilqəti olmaqla fəqət, Atalıq borcunu ifa edəməz insanlar; Atalıq borcu eyi tərbiyənin qeyri deyil, Yoxsa bir işdədir insanlar ilə heyvanlar. * * * Deyirdik bir zəmanlar biz kəmali-fəxrü hümmətlə Deyirdik bir zəmanlar biz kəmali-fəxrü hümmətlə: "Cəhangiranə bir dövlət çıxardıq bir əşirətdən!" Bu gün də iftixar etsək səzadır fərti-qeyrətlə: Kərəmkaranə beş dövlət yetişdirdik rəiyyətdən! * * * Mütləqiyyətdə əbd şəklində Mütləqiyyətdə əbd şəklində Mütəşəkkil olan nifaqü təzad Dövri-məşrutədə siyasət ilə Mülki-Iranə salmasınmı fəsad? * * * Bir müdirin ki, keçməyə qoluna Bir müdirin ki, keçməyə qoluna Qolu bulvarda bir gözəl sənəmin, O necə milləti çəkər qabağa, Ya "Səda"sı nasıl çıxar qələmin? * * * Bir gül ("Vaiz ki, çıxar minbərə, hey püflər odu") Vaiz ki, çıxar minbərə, hey1 püflər odu, Təkfirə qoyar kimin ki, eşq isə modu; Vardır deyəsən bu xazini-niyranın Ağzında ekstrenni kafir zavodu. * * * Sipəhdar deyir ki ("Arşimed: "Bir nöqtə bulsaydım ona bil’istinad") Arşimed: "Bir nöqtə bulsaydım, ona bil’istinad Qaldırardım cürmi-ərzi" – söyləmişdir; leyk mən Qaldırardım büsbütün İranı da, Turanı da – Kisəmə girsəydi ancaq bir beş-on yüz min tümən. * * * Hüseyn Kəmal deyir ki ("Tə’nü təhqirə təhəmmül edərəm mən, lakin") Tə’nü təhqirə təhəmmül edərəm mən, lakin Tə’n edən zati-firumayədə vicdan olsa; Nə gözəldir bu sözü şairi-osmaninin: "Tə’n edən dinimizə bari müsəlman olsa". * * * Oruc deyir ki ("Ey hacı, məndən şikayət eyləmə") Ey hacı, məndən şikayət eyləmə, Kəndinə et kəndi şəkviyyatını; Mən səni illərlə görmək istəməm, – Sərmühərrir görsə səhviyyatını! * * * "Səda"nın 162-ci nömrəsinə ("Şairəm, əsrimin ayinəsiyəm") Şairəm, əsrimin ayinəsiyəm, Məndə hər kəs görür öz qaş-gözünü; Necə kim, dün "Birisi" baxdı mənə, Gördü ayinədə ancaq özünü * * * E’TİLA ETDİKCƏ, DERLƏR, YÜKSƏYƏ TƏYYARƏLƏR E’tila etdikcə, derlər, yüksəyə təyyarələr – Görməyə nail olur hər yanda alçaq yerləri. İşbu qanunu bizim mənsəblilər bilsəydi, ah, Bir kərə görsəydi də alçaqdakı müztərləri!.. * * * Kəndli deyir ki ("Bakıda nafiz ikən əllidən artıq üləma") Bakıda nafiz ikən əllidən artıq üləma, – Rəməzan eydini tək bircə gün e’lam etdi; Yenə az-çox bərəkət varsa bizim qəryədədir, İki alim hərəsi bir günü bayram etdi. * * * Bakılı deyir ki ("Rəməzan eydinin icrasını hərçənd bizə") -Bakılı deyir ki: ** Rəməzan eydinin icrasını hərçənd bizə Həzərati-üləma bircə gün e’lam etdi; Biz o bir gündə də açdıq dükan, aldıq, satdıq, Ancaq onlar qara məxluq ilə bayram etdi. * * * ŞAH DEDİ: – AĞLAYIRAM, BƏS Kİ, ÜZÜM ÇİRKİNDİR Şah dedi: – Ağlayıram, bəs ki, üzüm çirkindir, İldə bir görsəm əgər ayinədə surətimi! Ona ərz etdi vəziri: – Səni hər gün görürəm, Nə qədər ağlayıram, şimdi düşün halətimi!.. * * * İnteligentlər deyir ki ("Deyirik haləti-təhsildə: millət! millət!") -İnteligentlər deyir ki:** Deyirik haləti-təhsildə: millət! millət! Diplom alcaq görünür bizlərə illət millət; Basırıq bağrımıza hər birimiz bir hacını, Canı çıxsın ki, görür min cürə zillət millət!.. * * * Tərcüman deyir ki ("Be tə’mine lesane madər əz hər ku be Petpesburğ") Be tə’mine lesane madər əz hər ku be Petresburğ Yeki alim fürustənra mən əz millət rəcakarəm. Millət deyir ki: Şəbi-eyd əst, yar əz mən çoğondor poxtə mixahəd, Xəyaləş mirəsəd mən gənci-Qarun1 ziri-sər darəm. -T ə r c ü m ə s i:* "Tərcüman" deyir ki: Ana dili bu yerdə tə’min edilsin deyə Petresburğa alimlər millət göndərsin gərək. Millət deyir ki: Bayram gəlib, nigarım pişmiş çuğundur istər, Mənim xəzinəm vardır deyir bəs ki, Qarun tək. * * * İranlılar deyir ki Bunca qeyrət ki, biz etdik vətən uğrunda bu gün, Yarın İranımız, əlbəttə ki, bir babət olur; Biz bu qeyrətlə bütün aləmə fəxr etməliyiz Ki, ufaq dövlətimiz bir neçə zor dövlət olur. * * * SÖYLƏ, TƏQSİRİ NƏDİR, TAPDALAYIRSAN YAZIĞI? HÖRMƏTİM ARTIR – Söylə, təqsiri nədir, tapdalayırsan yazığı? – Boylə işlər çox olur, cümləsi şeytan işidir! – Etdiyin cürmünü şeytan adına çıxma, onun Yox bu işdən xəbəri, söylə: müsəlman işidir! * * * Millət deyir ki ("Inteligent ağalar, biz sizi çoxdan tanırıq…") İnteligent ağalar, biz1 sizi çoxdan tanırıq… Bilirik sizdə bu gün qeyrəti-millət yoxdur! Biz niyə məktəbi, təhsili-ülumi sevirik, Çünki məktəb adına bizdə xəyanət yoxdur. * * * Qlasnı seçkisini qoydu dum müzakirəyə Qlasnı seçkisini qoydu dum müzakirəyə, Çatır sezon ki, yenə əlbəəl gəzə rüşvət. Qlasnı olmaq iki şərtə bağlıdır ancaq: Birinci rüşvət, ikinci hədə, fəqət xəlvət. * * * Bakılılar deyirlər ki, ("Şamaxlılar kimi işsiz, kifayəsiz deyiliz") Şamaxlılar kimi işsiz, kifayətsiz deyiliz Ki, tel vuraq dumaya biz ana lisanı üçün; Klubda, bağda, qoruqda var ol qədər işimiz Ki, ev, uşaq yada düşmür, o Anna canı üçün! * * * Dilənçi deyir ki ("Əl açıb sail olmağın xoşdur") Əl açıb sail olmağın xoşdur, Gərçi bir həbbə sim isə diləyin; O səfilanə sirqətindən kim, Kəsilə bir fülus üçün biləyin * * * Çox təəccüb edirəm tərzi-cədidə ki, onu Çox təəccüb edirəm tərzi-cədidə ki, onu Əcnəbilər oxuduqca hünər izhar ediyor. Halbuki millətimizdən onu kim ki, oxuyur, Qaliba həzrəti-Allahı da inkar ediyor. * * * Gərçi pərvaz etdi ayroplan dünən bir quş kimi Gərçi pərvaz etdi ayroplan dünən bir quş kimi, Aləmi heyrətdə qoydu elmü irfan naminə; Leyk bizlər tək hələ qadir deyildir uçmağa, Rəxti-xab içrə yatarkən hurw qılman naminə… * * * Axşam olcaq uçeniklər hərə bir madmazelin Axşam olcaq uçeniklər hərə bir madmazelin Keçirib qol qoluna kuçədə cövlan ediyor; Sonyalar bunları tədris edəsiymiş, əcəba, Uçitellər dəxi məktəbdə nə meydan ediyor?! * * * Cümələrdə dükan açmaz bakılı Cümələrdə dükan açmaz bakılı, İstəsən gəz Bakının hər yerini; Ancaq, ancaq… arasından qapının Şey satıb razı edər müştərini. * * * Öymə nəsəbi, öyməyə şayistə həsəbdir Öymə nəsəbi, öyməyə şayistə həsəbdir, Gördük o müləvvəsləri kim, paknəsəbdir. Hərçənd ki, dünyadə oğul varisi-əbdir, Ən xeyrli miras, vəli, elmü ədəbdir. * * * Cəvankən fəqrdən etmə şikayət Cəvankən fəqrdən etmə şikayət, Cəvanlıqdan böyük bir sərvət olmaz! Qoca müstəğniyi-sərvət də olsa, Qolunda bir çocuqca qüvvət olmaz! * * * Oğrulardan da bədəxlaq qumarbazlardır Oğrulardan da bədəxlaq qumarbazlardır, Çünki bu firqədə onlar kimi cür’ət yoxdur; Gərçi bunlarda da, onlarda da vicdana görə Sə’yü namusü həya, hümmətü qeyrət yoxdur. * * * Tap görüm!.. ("Həp kiçiklər kiçik ikən böyüyür") Həp kiçiklər kiçik ikən böyüyür, O nədir ki, böyük ikən kiçilir? Al, tapdım!.. Bu kiçilmək fəqət müsəlmanın Boyuna hər bir əmrdə biçilir! * * * Mülki-Şirazə Zilli-Sultanın Mülki-Şirazə Zilli-Sultanın Yenə hakimliyi müqərrər isə, Kim deməz ömrü bitdi Iranın – On min ildən daha müəmmər isə?! * * * Mürtəcelər, sevinin, kişvəri-İranə yenə Mürtəcelər, sevinin, kişvəri-Iranə yenə Tanıyıb bildiyiniz sayeyi-sultan gəlir! Pişvazə yüyürün, gəlcək öpün əllərini, Çünki bu zati-mükərrəm sizə mehman gəlir! Hələlik dinməyəcək, oylə ki, bərkizdi yerin Verməyə hürrlərin qətlinə fərman, gəlir! Mülki-Təbrizdə kəsdirdiyi qurbanlardan Indi1 Şirazda kəsdirməyə qurban, gəlir! * * * Zilli-Sultana, amandır, verməyin İrana yol Zilli-Sultana, amandır, verməyin Irana yol, Rəhm edin bir kərrə xəlqüllaha, Allah eşqinə! Işbu millət xainin mən, sən deyil, aləm tanır, Yalxı xəlqüllah deyil, Allah satar şah eşqinə! * * * Onlar ki, edir hörmətü namusunu təqdis Onlar ki, edir hörmətü namusunu təqdis – Bir digərinin irzinə eylərmi xəyanət? Dersəm ki, zinakarlərin qeyrəti olmaz, Olmazmı mənim işbu sözüm eyni həqiqət?! * * * Saxtə bir xətti-xam ilə mənə kağız yazıb Saxtə bir xətti-xam ilə mənə kağız yazıb, Ey məni təhdid edən min dürlü tə’kidat ilə! Boylə: "Xortdan gəldi, dur, qaç!" sözlərin get tiflə de! Zatını Sabir tanırkən qorxmaz övhamat ilə!.. * * * Hatifdən gələn bir nida deyir ki: Görəsən Məmdəlinin yapdığı əf’alı nədir? Bu səyahətdən onun qayeyi-amalı nədir? Zilli-Sultan ilə, aya, nə üçündür bu görüş? Naibüssəltənəyə ya deyəcək halı nədir? Vyana teleqrafları deyir ki: Qardaş oğlu, əmidir Məmdəli, Zilli-Sultan, Sənə nə ta biləsən bunların əqvalı nədir? Şübhələnmə, yox onun gizlicə bir başqa işi, O gedir ta görə Avropanın əhvalı nədir. "Naye-Fraye-Press" qəzetəsi deyir ki: Bizə pək doğru xəbərlər yetişir Irandan, Yazıyorlar ki, işin surəti, əşkalı nədir! İstəyir Məmdəli hürriyyətə bir zərbə vura, Yoxsa Avropada bica onun əşğalı nədir?! Berlin mətbuatı ciddən inandırır ki: Bizcə, Rusiyyə bilir Məmdəlinin məqsədini Ki, bu fikrindən onun halı nə, iqbalı nədir?! Yenə İranə onu şah edəcəklər deyəsən, Gər bu şah olsa yazıq millətin əhvalı nədir?! Rusiya mətbuatı deyir ki: O özü gəzməyə çoxdan bəri müştaq idi, Ona lazım deyil İran nədir, əmsalı nədir! O, siyasi işə hərgiz də qarışmaz, çünki Özü çox yaxşı bilir ki, bu işin dalı nədir… Məclis ol vəqt ona bir çet də məvacib verməz, – O zaman Məmdəlinin söyləyəcək qalı nədir? Naibüssəltənə ilə bu səfərdə ancaq Görüşüb söyləşəcək: keyfi nədir, halı nədir! Gələcək məs’ədətiçin danışıb İranın – Ona yol göstərəcək surəti-ikmalı nədir! Məşhur professor Vamberi deyir ki: Oylə aşiqləri var Məmdəlinin İranda – Canını fədyə verər, mülki nədir, malı nədir! Naibüssəltənəyə – əksinə tənzimatın – Məmdəli hər nə desə yap, onun ehmalı nədir? Biz də deyiriz ki: Görəsən boylə ağırdan yatan iranlıların Üstə saldıqları yorğanların əsqalı nədir? Daşmıdır, kütləmidir, ahənü fuladmıdır? Yox, ölüm yorğanıdır, bunlara əmsalı nədir! * * * ŞURƏ GƏLİB ŞAD OLUN, İRANLILAR! Şurə gəlib şad olun, iranlılar! Qüssədən azad olun, iranlılar! Aləmə tə’sir elədi ahınız, Doğdu yenə behcət ilə mahınız, Yada salır sizləri öz şahınız1, Günbəgün abad olun, iranlılar! Qüssədən azad olun, iranlılar! Yar olacaq sayeyi-sultan sizə, Eyləyəcək lütfi-firavan sizə, Çün gələcək Məmdəli mehman sizə, İndidən irşad olun, iranlılar! Qüssədən azad olun, iranlılar! Dərdü qəmi, qüssəni bir yan atın, İstəyəcək məqsədə yeksər çatın, İndi dəxi həşrə qədər bərk yatın, Xab görüb şad olun, iranlılar! Qüssədən azad olun, iranlılar!.. * * * "Tərcümani-həqiqət" deyir ki ("Xəstəmiz Əbdülhəmid artıq sağaldı, səmridi") Xəstəmiz Əbdülhəmid artıq sağaldı, səmridi, Şimdiki halilə məmnuniyyət izhar eyləyir; Şey yeyir, çalğı çalır, gahi yazır, gahi oxur, Vəqtini bə’zən də dülgərliklə imrar eyləyir. Əbdülhəmid deyir ki: Sanma kəsmək, doğramaq, yonmaq misilli işlərin3 Olmuşam məşğuli ol gündən ki, nəccar olmuşam; Lafövəllah, hökmranlıq etdiyim günlərdə də Kəsmişəm, kəsdirmişəm, sutlani-cəbbar olmuşam. * * * Haləti-məstliyində nə olur, ey əyyaş! Haləti-məstliyində nə olur, ey əyyaş! Baxıb ayinəyə görsən əcəba surətini; O kərahət, o səfalət, o rəzalət tökülən Surətindən utanıb, anla nədir siyrətini?! * * * Derlər, Iran günbəgündən xar olur, əlbəttə ki! Derlər, İran günbəgündən xar olur, əlbəttə ki! Səhhətin hifz etməyən bimar olur, əlbəttə ki! Bir diyarın ki, olur ə’yanı yeksər cibdust, Zilli-Sultan çağrılır, sərdar olur, əlbəttə ki! Kamiran mirzalərin təşviqidir ki, "bəst"də Əyləşənlər büsbütün biar olur, əlbəttə ki! Söyləyir bunlar ki, şah Qacar ikən naib ona, Bizcə, həmnəsli olan Qacar olur, əlbəttə ki! Məndən olsa Məmdəli layiqlidir naibliyə, – Onda Iran bir gözəl gülzar (?) olur, əlbəttə ki! * * * Almaniya imperatoru Vilhelm deyir ki ("Möhtərəm iranlılar, sizdən təmənnamız budur") Möhtərəm iranlılar, sizdən təmənnamız budur: Bir də İran hifzini bizdən təmənna etməyin; Çünki rusun, ingilisin xatiri bizdən sınar, İncinərlər; siz dəxi artıq təğəlla etməyin. Aləmi-insaniyyət də deyir ki: Növ’pərvər, rəhmgüstər, mə’dələtfər Vilhelm, Bir də ali namımı dillərdə icra etməyin; Çünki vicdanın o nazik xatiri sizdən sınar İncinər; artıq ona minbə’d iyza etməyin. * * * Eynüddövlənin iste’fasından dolayı bəstə girmək istəyən Tehran tacirani-qeyrətməndanələrinə! Bəstə iqdam eyləyin, ey tacirani-mö’təbər! Qaliba, vardır ümidim, bəxt yar olsun sizə! Olmayın razı ki, Eynüddövlə1 iste’fa verə! İştə Təbriz, iştə Eynüddövlə ar olsun sizə!.. * * * Hatif deyir ki ("Bəs Şəmaxidə məktəbi-nisvan") Bəs Şəmaxidə məktəbi-nisvan Açacaqdın, buna güman çox idi... Müdir əfəndi deyir ki: Bəli, onda müəllimə qızımın Bakudə çünki məktəbi yox idi! * * * "Osmanlıcadan tərcümə türkə" – bunu bilməm "Osmanlıcadan tərcümə türkə" – bunu bilməm, Gerçək yazıyor gəncəli, yainki hənəkdir; Mümkün iki dil bir-birinə tərcümə, amma "Osmanlıcadan tərcümə türkə" nə deməkdir?! * * * Şimdi hər millət edir nəfsini irfanə fəda Şimdi hər millət edir nəfsini irfanə fəda, Vətən övladı üçün elmə, dəbistanə fəda. Qara məxluq deyil, bizdəki ariflər də Vətən övladın edir nəf’i-cibişdanə fəda. * * * Oylə qorxmam "biş"dən kim, qorxuram "cədvar"dən Oylə qorxmam “biş”dən kim, qorxuram “cədvar”dən, Yardən olmam əmin, olsam da gər əğyardən; Qorxmuram vəhşiyyəti-gürgani-insanxardən, Qorxuram insansifət, vəhşitəbiət yardən. * * * Bakıda Şamaxı yolundakı həbsxanənin qabağında oxunan növhədir Asta-asta, ey hacı, izhar olur xəlvətdəki, Get-gedə lap şöhreyi-bazar olur xəlvətdəki; Pərdə çəkdin, yorğan altında yatırdın işləri, Bilmədinmi bir zəman bidar olur xəlvətdəki?! * * * Səfil tacir deyir ki ("Bir neçə ildir ki, uyub işrətə") Bir neçə ildir ki, uyub işrətə, Bilməmişəm əmri-ticarət nədir? Indi deyirlər, hacı, borcun da var... Çox da var, ondan mənə xiffət nədir? Xiffəti qeyrətli edər, mən ki, hiç Bilməmişəm dəhrdə qeyrət nədir?! * * * Tumanov izn alır ki, Şirvanə Tumanov izn alır ki, Şirvanə Sığnağdan çəkə dəmir yolunu; Buna, aya1, bizimkilər nə deyir? Boşlayırlarmı Kürdəmir yolunu? * * * Övrət almaq, boşlamaq, övlada ad qoymaq kimi Övrət almaq, boşlamaq, övlada ad qoymaq kimi Nəsnələrdən ücrət almaqçın Qazan mollaları Ittifaq etdisə də, lakin cənabət qüslünün Muzdunu heyfa unutdu xatiri-valaları. * * * Dəryada qərq olan iranlıların yetim balalarına təsəlli İki yüz qərq olan iranlıların Qiymətin bildi əcəb konsulunuz! Istədi “Merkuri”dən yüz qırx min... A yetimlər, sevinin, var pulunuz!.. * * * Bəs deyilmiş bunca Mehdilər xüruci, indi də Bəs deyilmiş bunca Mehdilər1 xüruci, indi də Volqadan bir tazə Mehdi xəlqi iğfal eyləyir. Cahiliyyət hökmfərmadır ki, hər şəxsi-müzill “Mehdiyəm” namilə xəlqüllahı izlal eyləyir. * * * Qurban Bayramı Bayram olcaq şövkətlilər, şanlılar, Dövlətlilər, pullular, milyanlılar, Tirboyunlar, şişqarınlar, canlılar Qurban kəsir Xəlilüllah eşqinə, Fağır-füğur gəzir Allah eşqinə. İki qonşu bir-birinin milləti, Hər ikisi bir peyğəmbər ümməti, Biri kəsir qurban, bişirir əti, Bayram edir Xəlilüllah eşqinə, O biri də baxır Allah eşqinə. Bu qonşunun oğlu geyir, sallanır, Qalstuku taxır, qıraxmallanır, Atası da ona baxır hallanır, Fəxr eləyir Xəlilüllah eşqinə, Əl cibə salmayır Allah eşqinə. Görürsənmi bizim Hacı Pirini, Paylamayır ətin ondan birini, Qonşu sorur barmağının kirini, Hacı yeyir Xəlilüllah eşqinə, Yatır, şişir, köpür Allah eşqinə, Dedim, hacı, gözlə işin birisin, Diqqət elə irəlisin, gerisin, Ver məktəbə qoyunların dərisin, Elm oxunsun Xəlilüllah eşqinə, Çocuqları şad et Allah eşqinə. Dedi, bizdə dəri vermək sınağı Yoxdur, versəm ollam arvad qınağı, Basdırırıq onda xəmir çanağı, Bərəkətdir, Xəlilüllah eşqinə, Saxlayırıq evdə Allah eşqinə. * * * Ə. Qəmküsar bəradərimə cavab “Təhvili-ibarət” sözünü “tərcümə” qanmaq, – Məktəbli çocuqlar da bilir kim, bu xətadır; Bir boylə xəta kəlmə mühərrir qələmindən Cari olur isə, ədəbiyyatə bəladır!.. * * * Bildir ehyayi-Səmərqənd etdi İran taciri Bildir ehyayi-Səmərqənd etdi İran taciri, Məktəb açdı, xəlqi xürsənd etdi İran taciri; Gördü əlsizlər, ayaqsızlar da insan tək oxur – Məktəbi bilmərrə dərbənd etdi İran taciri. * * * Şamaxıda Əsri-bistümdür, səhab1 altında qalmaz şəmsi-elm, Bir zəman təl’ət açar, pərtöv saçar, zülmət qaçar; Məktəbi-nisvan lüzumu hər kəsə məfhum olar, Şeyxzadəm açmaz isə, xahərim Gövhər açar. * * * Lam deyir ki Şeyxül-islamlərin, müftiyi-islamlərin Hankısı satmadı on müslümi bir tərsayə? “Satdı gülzari-behişti iki buğdayə babam, Satmasam naxələfəm mən onu bir arpayə”. * * * Gündə üç kağızı, beş kopyanı imza edərək Gündə üç kağızı, beş kopyanı imza edərək, Rayevski çəkiyormuş nə məratib zəhəmat?! Kişinin zəhməti çoxkən uçitellərdən də (?) Yirmi min donluq ilə eyləyir imrari-həyat. Uçitellərsə fəqət ildə alır doqquz yüz, Gündə beş saət edir əlli uşaqçın xidəmat. Var ikən məs’ələdə bunca təfavüt, əcəba, Rayevski utanırmı dediyindən, heyhat?! * * * İştə bir hey’əti-təhririyyə İştə bir hey’əti-təhririyyə Bulunur ən uca bir məşğələdə… Göstərir xəlqə nəzafət yolunu, Bəhs açır gündə birər məs’ələdə; Lakin öz fikrini bər’əks olaraq, Yaşayır kəndisi bir məzbələdə. * * * Qurulubdur yenə meydani-həyahayi-süxən Qurulubdur yenə meydani-həyahayi-süxən, Yazılır şe’r, açılır pərdeyi-mə’nayi-süxən; Şair olmaq hünərindən başı bibəhrə ikən Girişib oğruluğa Mirzəli Ağayi-süxən; Əşrəfin gündə birər danə rübaisi ilə Özünü ədd ediyor şairi-danayi-süxən. Nə gözəl söyləmiş ol Nəf’iyi1-ustadı-kəlam, O böyük xazini-rövşəndilü kalayi-süxən: "Sirqəti-şe’r edənə qət’i-zəban lazımdır, Boylədir şər’i-bəlağətdə fətavayi-süxən". * * * Zahidlərə Aç dilini, yum gözünü, zahida, Vird oxu, heç anlama mə’nasını! Baxma bir ibrətlə bütün aləmə, Görmə həqin nuri-təcəllasını! Xüşk ibadətlə, quru zöhdlə Anlama sən eşq müəmmasını. Zöhdü öyüb, eyləmə inkari-eşq, Şəxs bulur eşqlə mövlasını. Qeysə əbəs vermə cünun namını, – Görməyərək surəti-Leylasını. Guşeyi-xəlvətdə oturma, kişi, Bilmə həqin guşədə mə’vasını. Qəsdin əgər yar isə, gəl, göstərim, Varsa gözün, eylə təmaşasını. Sən’ətə bax, saneinə pey apar, Dərk elə keyfiyyəti-inşasını. Leyk hanı səndə bəsirət gözü, – Ta görəsən vəchi-dilarasını?! Hu çəkib axır gəzəsən kubəku, Tərk edəsən zöhd müsəllasını. * * * Lə’nət sənə, ey cəhl, nə bidad ediyorsan! Lənət sənə, ey cəhl, nə bidad ediyorsan! Hər gün yeni min məl’ənət icad ediyorsan! Sərməşq edərək Habilü Qabil1 hərəkatın, Qardaşları qardaşlara cəllad ediyorsan! Nakəslərə imdad ilə2, bikəslərə bidad – Bir gör kimə yardım, kimə bidad ediyorsan?! * * * Qafil yaşamaqdansa gözəl kardır ölmək Qafil yaşamaqdansa gözəl kardır ölmək, Hərçənd ki, qəflətlə dəxi ardır ölmək; Zənciri-cəhalətdə bu alçaq yaşayışdan, Cahil, sənə dar üzrə səzavardır ölmək! * * * Nasirülmülk Bakıdan İrana azim olduqda Məncə, İranə əbəs əzm ediyor Nasiri-mülk, Göz önündə görürəm çünki budur İranı; Var ikən parlaman içrə bu qədər qasiri-mülk – Bir nəfər Nasiri-mülkün nə olur imkanı?! * * * Əcdadına çəkdi, pədərin mütləq unutdu Əcdadına çəkdi, pədərin mütləq unutdu, Məb’usləri məclis ilə atəşə tutdu, Bir mərtəbə zülm eylədi ki, Məmdəli mirza, Zökhakə də, Çingizə də min rəhmət oxutdu. * * * Müxabirə Məmdəli: Sevgili sultan babam, söylə, sənin halın nədir? Mən ki, bir şux madmazel eşqində əldən getmişəm! Şəhrdən şəhrə gəzib, Avropanı uğraşmışam, İt qızı ram olmadı, hər dürlü ilhah etmişəm! Həmid: Məmdəli, artıq maranqozluq məraqım qalmamış, Kərki, mişarı yığıb başqa evə göndərmişəm! Ölkədə tək-tək vəba var, derlər, ondan qoxmuşam Xanəmə daru yığıb bir aptekə döndərmişəm! * * * == Məqalələr == Ləbbəyk icabət Sevgili, yeganə “Irşad”ımızın 272-ci nömrəsində “Ümum müsəlmanlara!” sərlövhəli məlaləyi oxuduqda şairir-həcvgu Əşrəfin şu qitəsi xatirimə gəldi: Ey vətən, ver əlini bir sıxayım, Əlimizdən gediyorsun, adiyo! Çeşemi-şəfqətlə baxıldıqca sana, Məni məhzun ediyorsun, adiyo! Qayəti-təhəssürümdən nə yapacağımı şaşırıb sərasimə həmvətənlərim olan Şamaxı əhlinə təvəccöhümdə nə gördüm? Bütün şəhər əhli mütəəssir olub, ümumi bir pərişanhallıq ilə rəfiqim Səhhətin şu beytləri ilə mütərənnüm olmaq istəyirlər: Ey vətən, getmə ki, əldən gedəriz1 Biləriz fərz sənin xidmətini! Nədi-can eşqinə isar edəriz, İstəriz vəzi-fəlah heyətini! İştə ‘Irşad”a dadrəslik məqamında əl uzatmağa mayil olan həmvətənlərindən tazə il üçün abunə olmağa iki yüzə qədər zəvati-giram kəmali-rəğbət ilə amadədirlər. Ancaq “Irşad” idarəsində abunə dəftərinin hələlikdə açılmayıb və açılması ədibi-mücahadimiz Ağayev cənablarının Qafqaza müsafirətindən sonraya qaldığına görə hal-hazırda abunə ola bilmeyirler. Ümidvarız ki, inşallah, tamam Qazqaz müsəlmanları və sairin himmət edib, əl-ələ verib “Irşad”ın dəvam və bəqasına ifayi-himmət edəcəklər və bu mənbəi-feyzin qapanmasına millət naimə razı olmayacaqlar. İştə, hamıya məlum olduğu kimi, biz Şamaxı əhli əksər biladi-Qafqazdan fəqir və kəmtəvana olduğumuz halda, az da olur isə bu qədərcik “Irşad”a xidmət edəcəyik. Bizə nisbətən hər vilayət kömək edər isə “İrşad” qapanmaz güman edirəm. Milliyəti yad eyləyin, ey ümməti-naci! Pək təhlükəli xəstədir islam məzaci! * * * Yadigar Möhtərəm Molla Nəsrəddin əfəndi! Acizanə xahiş edirəm ki, bu neçə kəlməyə jurnalınızda yer verəsiniz. Mərhum Həsənbəyin vəfatı münasibətincə lazım idi ki, bütün Qafqazda olan şəhərlərdən biz şamaxıların üstümüzə sər-səlaməti teleqramları çəkiləydi… Çünki o mərhum bizim öz şamaxılımız idi, o bizim öz adamımız idi; daha doğrusu, o bizim mənəvi atamız idi. Amma Qafqaz əhli bu barədə səhv etdilər, götürüb Bakıya teleqram elədilər, nə bilim “Irşad”a yazdılar… Bainhəməl biz yenə öz vəzifəmizi ifa etməkdə qüsurluq etmədik, o mərhumu yadımızdan çıxarmadıq, demək, onun bizdə olan həqqini əda etdik. Qərar qoyduq ki, onun ancaq möhtərəmə1 əyalına bircə teleqram edib sər-səlaməti verək. Hətta bu xüsusda çox danışdıq da, hələ də danışırıq, yenə də danışacayıq; çünki o mərhumu yadımızdan çıxarda bilmərik! Şərt teleqram vurmaqda deyil: hər mətləbin üstündə gərək danışıq olsun, danışılır, danışırlar, axırda iş bir yerdə qərar tutar; necə ki, elə belə də oldu, yəni teleqramı mövqüf edib, mərhumun yadiğarına şəhərimizdə olan uşqolaların birində tək bircə nəfər yetim uşaq oxutmaq fikrinə düşdük; demək ki, müsadimeyi-əfkardan bariqeyi-həqiqət partladıq! Afərin bizə! Mərhəba bizə! O idi ki, bu xüsusda götür-qoy elədik, götürdük qoyduq, qoyduq götürdük, qoyduq götürdük, götürdük qoyduq, bircə xırda qalmışdı ki, iş lap düzəlsin, nagah vəqtsiz xoruz kimi şoğərib tək səbir bu yandan bannadı, səbrin səsinə diksinib yuxudan ayıldım, bir bu tərəfə, bir o tərəfə nəzər saldım, gördüm ki, hamı xorhaxornan yatıb. Tez kağız-qələmi götürüb, bu neçə kəlməni sizə yazıb, dübarə başımı yasdığa və getdim yuxuya. Hərçənd ev isti, yorğan-döşək qalın, yuxu şirin, heç bir də oyanmağa ümidim yoxdur; amma yenə vəsiyyət yüngüllükdür, budur sənə deyirəm, aşna: əhyana, oyandım, mabədini də yazaram, yox, əgər oyana bilmədim, nə bir eybi varmış: yar baqi, söhbət baqi, o dünyada görüşüb zəbanı-ərz edərəm. * * * Komediya kəmali-ləyaqətlə oyanıldı Avrustun 3-də Salamovların evində Qarabağda axır vətdə erməni-müsəlman qirğınında yaralanmış müsəlmanların mənfəətinə müdiri-məsuk uçitel Əlicabbar Orucəliyev cənablari sair ziyalı cavanlar ilə mütəffiq N.Vəzirovun dörd pərdəli “Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük” komediyasın səhneyi-tamaşaya qoydular. Spektakl çıxarılacaq otaq vəsi və geniş zaldan ibarət idisə də, izdiham və qələbəlikdən insan adətən yerindən hərəkət edə bilməyirdi. Tamaşaçiların boylə cəm olduqlarında ancaq ianə etmək ən ümdə məqsədləri və saf-sadiq niyyətləri olduğu hər kəsin nasiyeyi-əhvalından müşahidə olunurdu. Ianə mətlub vəchilə olmuş idisə də, spektakl dəxi müntezəm bir surətde tərtib olunmuş vəz ilə hüzurə çıxarılıb, kəmali-ləyaqət ilə oynanıldı. Cəbrayılov cənabları (Hacı Qənbər) hansi ki, öz dövleti[ni] əla dərəcədə dərk etdiyindən hərəkati-səkənatında və ədayi-kəlimat və bəyənatında ziyadə məharət göstərib, cəmaəti qah-qah ilə güldürürdü. Cənab Məhəmmədov (Aşıq Vəli) aşıqlar tərzində gözəlcə saz çalıb, xoş avaz ilə oxumağında və məlahətli oynamağında cəmaəti valeh ediyordu. Ağalarbəy Hüseynbəyov (Əşrəf) özünü səhneyi-tamaşada asudə saxlamaqla müəssir dediyi ibrətamiz sözləri tamaşaçıları məbhut etmişdi. Mustafayev (Cəbi) öz rolunu nəhayət dərəcədə əzbərləmişdi. Danışığında, hərəkətində bir hiyləkar nökəri mücəssəm ediyordu. Övrətlər rollarını cənab Səfərəliyev (Dilbər xanım), Kazım Abdullayev (Yetər), Ismayılov (Cəvahir xanim) qayətdə gözəl oynadilar. Məxsusən Ismayılov öz səsini və şiveyi-hərəkatını övrətlər şivəsinə artıq dərəcədə bənzədirdi. Hüseynbəy Hüseynbəyov (Hacı Səlman), Qulam Abdullayev (mayor Xudaverdi bəy), Məşədi Sadıqov (Molla Səfi), Şirəlibəyov (Mahmud), Əlibəy Nazir Hüseynbəyov (başmaqçı Imamqulu) hər biri öz rolunda behəqqi münasibi-məqam idilər. Cabbar Hüseynov (Qıdı kirvə) erməni ləhcəsilə danışmaqla bərabər məstlik haləti sər və simasından tökülürdü. Həmçinin süfliyorun səsi o qədər eşidilmiyordu. Antrakt vətində muzik ve zurnaçılar çalırdılar. Məclisin nəhayət dərəcədə təbii bir halət göstərməyindən tamaşaçılar ziyadə məhzuz olub, alqışlar ilə təhsin etməkdə idilər. Görünürdü ki, müntəzim və mürəttib cənabları öz vəzifələrində lazımınca səy edib, qeyrət göstərmişlər. Vüsul olan məbləğin vəzi-məxaricindən sonra təmizəlba1qi 318 manat 68 qəpik pulu Orucəliyev və Şirəlibəy sənab Şişə şəhrinə poçta vasitəsilə doktor Kərimbəy Mehmandarovun üstünə göndəriblər. * * * Qeyrət Bu gün aləmi-mətbuatı-islamdə nəşr olunan qəzetlərin hansı bir nömrəsidir ki, onda islamiyyətin tədənnisindən bəhs edilib tərəqqi və təalisinə milləti-islam tərğib və təhris olunmasın? Zənni-axizanəmə görə bunca tərğib və təhrisdən murad islamın ancaq islamiyyət ilə bərabər edəcək olduğu tərəqqisidir ki, onun sayəsində hər cəhətlər qeyrəti-islam edəcək və namusi-millət mülahizə olunsun; nəinki daireyi-islamdan xaric tərəqqidir ki, onilə nə irzi-islam mühafizə və nə qeyrəti-millət oluna bilər. Hər halda adini tərəqqiyi-islam qoyduğumuz şu vəzifeyi-müqəddəsəni mətlub bir surətde əncamə irişdirməkdən ötrü şüari-islamiyyətimizin intişarına qeyrət və qerəti-milliyəmizin izdiyadına himmət etməliyiz, tainki ismi ilə müsəmması düz olub həqiqətdə tərəqqisi denilməkdən maəda, tədənni də deyil, hətta islamiyyətin və qeyrəti-islamiyyətin nistü nabud olmağına aşkar bir səbəb olduğu həqiqətdən kənar deyil, zənn ediyorum. Pəs boylə olan surətde şəriəti-ğərrayi-Məhəmmədi göstərdiyi əvamiri əxz və nəvahini tərk edib hədisi-şərif “iza ləm yəğurrül-rəcul fəhuvə mənkusəl-qəlb” məzmununca qeyrətsizlikdən mənkusə-qəlb olmağa tənəzzül etməyib, irzi-islami mühafizə etməkle bərabər elmi-islami təhsil edib, zəminindeq dəxi ülumi-dünyəviyyə və əlsinəyi-əcnəbiyyəni əxz etməliyiz ki, həm dünya cəhətincə və həm axirət cəhətincə tərəqqi edib, məsud ve bəxtiyar olaq. * * * == Hekayələr == Meydana çıkıyor Mahmud mənəvi bir tərbiyənin, bir tərbiyeyi-diniyyənin ağruşi-himayəsində böyümüş, həyatı-ictimayiyyətdəki telxiyi-xudkamidən zərrə qədər nəsibədar olmamış idi. O, həyatını köyünün gözəl dağları, məşələri, çəmənləri, suları arasında böyütmüş; məişətin, zövqün, xüsusilə aləm-cədidin, əsri-tərəqqinin təkamülündən xəbəri yox idi… O, Allahın yolunda səbheyi-bihüdudunu çəkməkdən başqa bir məşğəleyi-madiyyə bilməzdi… Insaniyyətin məmləkətində tazə adı, tazə sədası hənüz eşidilməyə başladığı vəqt Mahmud istiğraqi-xamuşi içində təçəlliyatı-təbiiyyəsinin əşari-mütəsəvvifəsilə dəmgüzar idi… Gözəl dağlar, gözəl çəmənlər, gözəl sular, - bunlar həp təbiətin vəsaiti-ilhamdır. Hər ruh öz nəsibeyi irşadını onlardan alır… Mahmud da təbindəki ilhamatı-mütəaliyyəsini o kimi şeylərə məcub görüyordu… Vətənin yeni-yeni sözlərini eşitdikcə, millətin növmi-əmiqini gördükcə fitrətində mərkuz olan hissi-atəşin inşiala başladı. Əvvəldən vətən, millət qayğısı yadına gelməzkən, indi vətən, millət fəryadlarını əyyuqə çıxarıyordu… Fəqət, çə sud? Nə bu fəryadı eşidəcəm cəmaət, nə də bu hissiyatı anlayacaq millət vardı!.. Bu hissiyatı-təsəvvüfün, təsəvvüf deyil, hissiyatı-təəssub və cəhalətin içində yaşayammaq imkani baş göstərdi. Zülam içində nur şəbpərə-təbanı-bəşəriyyət üçün ən biinsaf düşməndir. Mahmud da öylə oldu… Öz əviddası, öz əqrəbası, öz ailəsi onun xəsmi-canı oldular… O da öz ciyərparələrini bu gürunda, - elm, hürriyyət, insaniyyət, mədəniyyət uğrunda fəda etdi… Iğtirab etdi… Öz mühitini-içtimaisində bircə məsdəri-irfan və mədəniyyət bildiyi /…/ yə gəldi… Oh, artıq orada rahat idi, məsrur idi, məsud idi… onu üzünə qarşı təkfir, təlin etmiyorlar… Onun hürriyyəti-fikriyyəsinə, asari-qələmiyyəsinə cəbr ilə müqabilə etmiyorlardı… Hərgah ki, onun şəhərindəki rəfahi-məişəti yoxdu, fəqət səyi-qələmi ilə, namuslu, qeyrətli adilə ədəbiyyatı-milliyəsi arasında bir mövqeyi-mumtaz kəsb etmişdi… O, yazıyor, çalışıyor, bəşəriyyətə mərhəmət, şəfqət göstəriyordu. Bulunduğu yerdə bir əfkari-cədidə darülirfanında işğal etdiyi mövqei-tədrisi onun güzarışı-həyatına xadim olacaqdı. Indi hürr, asüdə bir fikrə malik. Müstərih!.. - Pərəstişkarı bulunduğu həyati-mətbuata da bir kərə daxil olsa, artıq muranə olsa da, edəcəyi bu xidmətlə zövqi-mənəvisini tətmin, vicdanın qələyanını təskin edəjəkdi. Oylə də oldu. Yaxında tanıdığı bir qəzetin əzayi-amiləsi sırasına girdi. Mətbəənin pərişan və qəstəvətəngiz həyatını daha bilməyən bu adam ən az ücrəti-xidmətlə fəxuranə çalışıyordu. “Ruhum bu səydən məhzuzdur. Güc olsa da, dəvam edəcəyəm; çünki qayeyi-əməlim millətimə xidmətdir!” deyordu. O, əzayi-mətbuatın səyyanən həpsinə hörmət, məhəbbət göstərərdi, onları müslihi-insaniyyət bilərdi… Onları, əqidəsi əvamiri-ilahi olan - “mənim indimdə ən böyük ehsan, - beynübəşər təmini-səllah və səadətə xadim onların qulluğudur!” - fərmanını icraya müvəkkəl bilərdi. Fəqət, heyhat!.. Təsadüf onu oylə aldatdı ki, bütün qeyzi-qəlbisi bir anda müşiş bir qüvveyi-müdəxxərə kimi patladı… Qəzetənin müdiri xülqən adi, təbən dəni, vicdanını mənfəəti-şəxsiyyəsi uğrunda paymal etmiş bir axtakar idi… O, heç bir vəqt inanmıyordu ki, boylə bir vicdan, boylə adi bir ləamət mətbuatı-milliyyəsinin bir üzvi-mühummündə bulunsun; lakin gərəkdir ki, bu həqiqəti layiqilə öyrənsin. Pərəstişkarı olduğu bu səhaifi-mətbuata boylə alçaq və müxərrib bir mikrob nə surətlə yapışdığını öyrənmək istiyordu. Bir gün vəzifəsilə məşğuldu… Mürəttiblərin birinin şəkvayi-mütəzəllimanəsini eşitdi. Təsiri artdı, riqqəti-şəriyyəsi həyəcana gəldi. Taziyaneyi-atəşbar olan xaməyi-cəvvalından qeyri-ixtiyarı bir qaş misra töküldü… Pək acı idi. Özü də ağladı… Daha mütəyəqqiz, daha maraqlı bir surətdə tədqiqi-mühitə başladı… Oh, pək bərbad, pək məlun bir heyat!... Hər kəs ondan nifrət ediyor… Şəxsən mərufu olan hər kəs onu mənfur, ləim, adi biliyor… Fəqət, heyhat! Bir vərəqəyi-mətbuənin sahibi, əfkarı-ümumiyyənin şəxsən tanımadığı bu çəhreyi-siyahi-şeytənət halda ortada dolanıyor, yaşayor… Mahmud daha ziyadə tədqiqatda bulundu.. Oh, işin içinə girdikcə, müləvvəs bu adam insaniyyət, maarif, vətən düşməni imiş! Bir vəsiləyi-ittifaq və ittihadın pərişanı və izməhlalına da səbəb oluyor… O, darüttəhsil təkamülu arasında oynadığı rollar ilə inqirazına da badi olmuş… Bütün heyəti-təlimiyyə onu təlin etmiş. Daha, daha… əvət o, hətta yeni oyanan və bu yenilik uğrunda başlar verən, qanlar tökən bir millətin əfradi-məsuməsi arasına da ixtilaf salıyor və bulanıq suda balıq ovlayacaq; artıq hər tərəfdən özünə qarşı çevrilən ənzari-istikrahın önündə fəsad ilə təmini-məişət edəcək… Mümkün olursa yaşadığı məmləkətin qanuni-istibdadına müraciət edərək kəndisindən maədə bütün məbuatı-mövcudənin də səddinə çalışacaqmış! Heyhat, heyhat! Bir qəzetə müdiri… boylə bir dəni, boylə binamus olsun?! Mahmud bir dulu fikrinə bu halı sığdıramıyordu və mətbuat içində boylə bir lövnin əfkari-ümumiyyəyi, milləti aldadaraq ləkələdiyinə təhəmmül edəmiyordu. Nəhayət, işin meydani-sübut və ələniyyətə çıxması, əvət, bu rəzil məxluqun, bu müzur bəşər parçasının yox olması gərəkdi… Mahmud zatən bəşəriyyətin ridayi-din arxasında aciz, səfil, biidrak məxluqları hiylə və riya ilə ifğal ədn abai-istibdadın həpsini təlin edərək çəkilmişdi. Şimdi də qeyrəti-vətəniyyə, həmiyyəti-milliyyənin kursiyi-xitabəti, səhifeyi-təbliği möhtərəm bir vasiteyi-irşad olan qəzetənin də pərdeyi-nifaq və şiqaq olmaz üzrə istemal edildiyini görüncə, büsbütün cahanda şayani-etimad bir şey olmadığına qail olacaqdır. Fəqət, ömrünün üçdə ikisini bir əmayi-cəhl içində keçirdiyi halda əvaxiri-əyyamında xəyalına aşiq olduğu mədəniyyətin ənvari-feyzafeyzindən binəsib olmaq - bir intihari-mənəvidən başqa bir şey deyildi. Təhəmmül edə bilmədi. Dərunində bir hüzni-yetimanə doğdu. Vəchən mərarəti-qəlbiyyəsi görülməyən bu adamın gözlərində şimdi sönük, yorğun bir şöleyi-nifrət fişqırıyordu. Insanlarda bu hal nadirən görünür; lakin bu kimi əlayimi-vəchiyyə oylə dərin əsrari-ruhiyyənin tərcumanı olur ki, bunu məhsusati-madiyyə ilə təbliğ və ifadə qeyri-qabildir. Bu kimi infiaları-mənəviyyə əsnasında arzu edilən hər şey səmimidir, həqiqidir. Adətən icabət qəbuli-indəllah mühəqqəq olan xülusi-niyyət, iştə o halın vücudu deməkdir. Xuşu və xuzui-ruh boylə bir həyəcanın əsabi təhrik etməsindən başqa bir şey deyildir. Idarəni tərk etməyə qərar verdi. Bu qərarın dəşəti o anda vücudunu sarsıtdı… Dımağında bir ixtilali-zehni hüsülə gətirdi. Məişəti-nəfsi deyil, iaşəyi-əyal… kiçik, məsum, bircəcik yadigarı-həyatının nəştəi-istiqbalı gözünün önündə təcəssüm ediyordu. Boynu büküldü. Bədən donmuş bir cism kimi tərliyordu. Əvət, oradan alacağı içrətin gündəlik hissəsi müdirin ancaq bir çay sərfinə təqabül etdiyi halda, bu qənaəti-sabiraneyi istəhqarən kəndisinə edilən müamiləyi-bişüurə də boyun bükməyə məcbur idi. Şair, həyatin boylə məhluk bir zərbəsinə şimdiyə qədər daha təsadüf etməmişdi. Bu təsadüf onun qəlbində bir etimad oyandırdı. Bu etimad, özünə zülmü, etisafı rəva görənin müqərrər izməhlalı idi. Bu hissi-qəblelvüqu ruhuna təsəlibəxş olur. Gözlərində husüli-əməldən mütəvəllid bir şoleyi intiqam parladı, yenə söndü. Vətənində müləvvəs də olsa, bir cüzi mətbuatın məhvi sürurünü sındırdı. Başqa bir idarəyə intisabə qərar verdiyi vəqt mütərəddid idi; qəbulu, məşkuk idi. Müraciət etdi. Naümid bir ricət, bir vəsileyi-qəhr daha çıxdı. Ən ziyadə məzhəri-əmn və timad olduğu səcayayi-məqbulədə yeni bir hakimiyyəti-mütəəbbidə arzusu istişmam ediyordu. İğbirarı-dəruni getdikcə təzayud ediyor. Hər gün bəlkə yüzlərcə beyt söyləyəcək qədər iti olduğu qəriheyi-ibdai şimdi təəlumatı-dəruniyyəsini təfsir edəcək bir kelmə bulunmaqdan aciz idi. Çıldırmış kimi sokağa çıxdı. Bütün sokaqlarda bir vəlvəleyi-məişətin hayü huyi-şəmatəti beynini sarsıtdi. Görüyör, məcməi-ənam olan mahal, bir səmayi-muzi altında elektriklə nurlanmış bir süvri-şəbanə halında görünmüyor idi. Musiqi bandosunun vəqur və mühəqqir ahəngi-ruhnəvazi təbdili-hissiyatına yardım etdi. Öz mövqei ilə mühitindəki bu cəmaəti-şəbistanı müqayisəyə başladı. Hər kəsin üzündə bir əsəri-sürur var; gülüyorlar, oynuyorlar, qoşuyorlar… Aşinalar, əhibbalər bir-birini ibtisami-məvəddətkaranələrilə salamlıyor. Tək, bircə tək özü fikirlidir. Artıq onun səmayi-ilhamatında bir tülui-möhtəşəm doğmuyor; afaqi-həyatı məişəti qara bulutları altında görüməz olmuşdu. Geniş “Millət bağı”nın müntəzəm xiyabanı altında dalğın-dalğın gəziyordu. Hər biri birər sövdeyi-məğrurun hakimi ədd edilən qadınların ənzari-dilpəziri onu cəzb edəmiyordu. Kəndi-kəndinə, təsviri-halə müvafiq bir kəlmə bulamadığına pək mütəəssir idi. Bağın hicfa bir guşəsinə getdiyindən xəbəri yoxdu. Bir əlin umuzuna toxunduğunu uyqudan ayılırcasına bir təhalüklə hiss etdi. Həzrət! Bu pərişanı-əfkar nə? Dünyayı görmüyorsan ki!.. - deyə rəfiqini, boğazında tıxılan boğuq bir səda ilə salamladı. Arqadaşı demişdi ki: Səninki işi bitirdi. Artıq qəzetə çıxmıyor… Əcəb! Neçün? Neçün olacaq, artıq bütün heysiyyəti-müləvvəsəsini hər kəs tanıyor. Zatən …dən para da heç kəsə çatdıramıyor ki… Artıq indiyə qədər bütün bu binəva millətin müqəddəratına, taleinə bir pis ləkə salan əfalı-müləvvəsə “meydana çıkıyor…” və daha bu qoyun sürüsünə bənzəyən insanların heyvaniyyəti əbədi qalmayacaq ki! Əlbət: “Zalimlərə bir gün dedirər qüdrəti-mövla: Tallahi ləqəd asərəkəlləhu aleyna”. * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/sabir İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1911). Public domain (author died 1911). Original text only.